Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác.

Dīghanikāye

Trường Bộ Kinh

Mahāvaggaṭīkā

Phụ Chú Giải Đại Phẩm

1. Mahāpadānasuttavaṇṇanā

1. Sớ Giải Kinh Đại Bổn

Pubbenivāsapaṭisaṃyuttakathāvaṇṇanā

Sớ Giải về Luận Thuyết Tương Ưng Túc Mạng

1. Yathājātānaṃ [Pg.1] karerirukkhānaṃ ghanapattasākhāviṭapehi maṇḍapasaṅkhepehi sañchanno padeso ‘‘karerimaṇḍapo’’ti adhippeto. Dvāreti dvārasamīpe. Dvāre ṭhitarukkhavasena aññatthāpi samaññā atthīti dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Kathaṃ pana bhagavā mahāgandhakuṭiyaṃ avasitvā tadā karerikuṭikāyaṃ vihāsīti? Sāpi buddhassa bhagavato vasanagandhakuṭi evāti dassento ‘‘antojetavane’’tiādimāha. Salaḷāgāranti devadārurukkhehi katagehaṃ. Pakatibhattassa pacchatoti bhikkhūnaṃ pākatikabhattakālato pacchā, ṭhitamajjhanhikato uparīti attho. Piṇḍapātato paṭikkantānanti piṇḍapātabhojanato apetānaṃ. Tenāha ‘‘bhattakicca’’ntiādi.

1. Khu vực được che phủ bởi các loại tóm lược như gian nhà che bằng các cành nhánh lá rậm rạp của những cây kareri tự mọc lên được ám chỉ là ‘gian nhà che bằng cây kareri.’ ‘Tại cổng’ có nghĩa là ở gần cổng. Để trình bày rằng cũng có sự định danh ở nơi khác do bởi cây cối đứng ở cổng, câu ‘giống như’ và các câu tương tự đã được nói đến. Nhưng tại sao đức Thế Tôn, sau khi đã ở tại hương phòng lớn, lúc ấy lại trú ở cốc kareri? Vị ấy đã nói ‘bên trong tu viện Jetavana’ và các câu tương tự để trình bày rằng nơi ấy cũng chính là hương phòng để ở của đức Thế Tôn, đức Phật. ‘Ngôi nhà bằng cây salaḷa’ có nghĩa là ngôi nhà được làm bằng những cây devadāru. ‘Sau bữa ăn thường lệ’ có nghĩa là sau giờ ăn thường lệ của chư vị tỳ khưu, nghĩa là sau giờ đứng ngọ. ‘Sau khi đi khất thực về’ có nghĩa là sau khi đã dùng xong vật thực khất thực. Do đó, vị ấy đã nói ‘việc ăn uống’ và các câu tương tự.

Maṇḍalasaṇṭhānā māḷasaṅkhepena katā nisīdanasālā ‘‘maṇḍalamāḷa’’nti adhippetāti āha ‘‘nisīdanasālāyā’’ti. Pubbenivāsapaṭisaṃyuttāti ettha pubba-saddo atītavisayo, nivāsa-saddo kammasādhano, khandhavinimutto ca nivasitadhammo natthi, khandhā ca santānavaseneva pavattantīti āha ‘‘pubbenivutthakkhandhasantānasaṅkhātena pubbenivāsenā’’ti. Yojetvāti [Pg.2] visayabhāvena yojetvā. Pavattitāti kathitā. Dhammūpasaṃhitattā dhammato anapetāti dhammī. Tenāha ‘‘dhammasaṃyuttā’’ti.

Vị ấy đã nói ‘của phòng ngồi’ bởi vì phòng ngồi được làm theo dạng tóm lược như ngôi nhà lộ thiên có hình tròn được ám chỉ là ‘ngôi nhà lộ thiên hình tròn.’ Ở đây, trong câu ‘tương ưng với túc mạng,’ từ ‘pubba’ là đối tượng quá khứ, từ ‘nivāsa’ là từ được tạo thành theo nghĩa tác nhân, và không có pháp được trú ngụ nào mà lại tách rời các uẩn, và các uẩn chỉ diễn tiến do bởi dòng tương tục. Vị ấy đã nói ‘bởi túc mạng được định danh là dòng tương tục của các uẩn đã được trú ngụ trong quá khứ.’ ‘Sau khi đã liên kết’ có nghĩa là sau khi đã liên kết theo bản thể đối tượng. ‘Đã được diễn tiến’ có nghĩa là đã được nói đến. Do có sự liên hệ với Pháp, không tách rời khỏi Pháp nên là ‘thuộc về Pháp.’ Do đó, vị ấy đã nói ‘tương ưng với Pháp.’

Udapādīti paduddhāro, tassa uppannā jātāti iminā sambandho. Taṃ panassā uppannākāraṃ pāḷiyaṃ saṅkhepatova dassitaṃ, vitthārato dassetuṃ ‘‘aho acchariya’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ke anussaranti, ke nānussarantīti padadvaye paṭhamaṃyeva sappapañcanaṃ, na itaranti tadeva puggalabhedato, kālavibhāgato, anussaraṇākārato, opammato niddisantena ‘‘titthiyā anussarantī’’tiādi vuttaṃ. Aggappattakammavādinoti sikhāppattakammavādino ‘‘atthi kammaṃ atthi kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) evaṃ kammassakatāñāṇe ṭhitā tāpasaparibbājakā. Cattālīsaṃyeva kappe anussarantīti brahmajālādīsu (dī. ni. 1.33) bhagavatā tathā paricchijja vuttattā. Tato paraṃ na anussarantīti tathāvacanañca diṭṭhigatopaṭṭhakassa tesaṃ ñāṇassa paridubbalabhāvato.

‘Đã khởi lên’ là sự trích dẫn thuật ngữ, có sự liên quan với câu này là ‘đã được sanh khởi, đã được sanh ra’ cho vị ấy. Tuy nhiên, phương thức sanh khởi của điều ấy cho vị ấy đã được trình bày chỉ một cách tóm tắt ở trong Pāḷi. Để trình bày một cách chi tiết, câu ‘Ồ, thật vi diệu!’ và các câu tương tự đã được bắt đầu. Ở đó, trong hai câu ‘những ai nhớ lại’ và ‘những ai không nhớ lại,’ chỉ câu đầu tiên có sự giải thích chi tiết, không phải câu kia. Do chỉ ra chính điều ấy theo sự khác biệt về hạng người, theo sự phân chia về thời gian, theo phương thức nhớ lại, theo ví dụ, câu ‘các người theo ngoại đạo nhớ lại’ và các câu tương tự đã được nói đến. ‘Những người có chủ trương về nghiệp đã đạt đến mức độ cao nhất’ có nghĩa là những người có chủ trương về nghiệp đã đạt đến đỉnh cao, là các vị tu khổ hạnh và các vị du sĩ sống an trú trong trí tuệ về nghiệp của chính mình như vầy: ‘có nghiệp, có quả của nghiệp.’ ‘Chỉ nhớ lại được bốn mươi kiếp’ là do đã được đức Thế Tôn nói đến sau khi đã xác định như vậy ở trong kinh Phạm Võng và các kinh tương tự. Và lời nói như vậy rằng ‘xa hơn nữa thì không nhớ lại được’ là do bản thể quá yếu ớt của trí tuệ của các người ấy, là điều trợ giúp cho tà kiến.

Sāvakāti mahāsāvakā tesañhi kappasatasahassaṃ pubbābhinīhāro. Pakatisāvakā pana tato ūnakameva anussaranti. Yasmā ‘‘kappānaṃ lakkhādhikaṃ ekaṃ, dve ca asaṅkhyeyyānī’’ti kālavasena evaṃ parimāṇo yathākkamaṃ aggasāvakapaccekabuddhānaṃ puññañāṇābhinīhāro, sāvakabodhipaccekabodhipāramitāsambharaṇañca, tasmā vuttaṃ ‘‘dve aggasāvakā…pe… kappasatasahassañcā’’ti. Yadi bodhisambhārasambharaṇakālaparicchinno tesaṃ tesaṃ ariyānaṃ abhiññāñāṇavibhavo, evaṃ sante buddhānampissa saparicchedatā āpannāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘buddhānaṃ pana ettakanti paricchedo natthi, yāvatakaṃ ākaṅkhanti, tāvatakaṃ anussarantī’’ti ‘‘yāvatakaṃ neyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇa’’nti (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3, 5) vacanato. Sabbaññutaññāṇassa viya hi buddhānaṃ abhiññāñāṇānampi savisaye paricchedo nāma natthi, tasmā yaṃ yaṃ ñātuṃ icchanti, te taṃ taṃ jānanti eva. Atha vā satipi kālaparicchede karuṇūpāyakosallapariggahādinā sātisayattā mahābodhisambhārānaṃ paññāpāramitāya pavattiānubhāvassa paricchedo nāma natthi, kuto tannimittakānaṃ abhiññāñāṇānanti vuttaṃ ‘‘buddhānaṃ…pe… natthī’’ti.

‘Các vị Thinh Văn’ có nghĩa là các vị đại Thinh Văn; đối với các vị ấy, sự phát nguyện ban đầu là một trăm ngàn kiếp. Còn các vị Thinh Văn thông thường thì nhớ lại được ít hơn thế. Bởi vì sự phát nguyện về phước báu và trí tuệ của các vị Thượng thủ Thinh Văn và các vị Phật Độc Giác, và sự tích lũy các pháp ba-la-mật cho Thinh Văn Bồ Đề và Độc Giác Bồ Đề, theo thứ tự có số lượng như vầy về mặt thời gian: ‘một trăm ngàn và một a-tăng-kỳ kiếp, và hai a-tăng-kỳ,’ do đó đã được nói rằng ‘hai vị Thượng thủ Thinh Văn ... và một trăm ngàn kiếp.’ Vị ấy đã nói ‘tuy nhiên, đối với các đức Phật thì không có sự giới hạn rằng ‘chừng ấy,’ các ngài mong muốn chừng nào, các ngài nhớ lại được chừng ấy’ nhắm đến sự chất vấn rằng: ‘Nếu năng lực của thắng trí của các bậc Thánh ấy bị giới hạn bởi thời gian tích lũy các yếu tố cần thiết cho sự giác ngộ, trong trường hợp như vậy, (năng lực) của các đức Phật cũng sẽ trở nên có sự giới hạn.’ Theo như câu ‘đối tượng có thể biết có chừng nào, trí tuệ có chừng ấy.’ Thật vậy, giống như trí tuệ toàn giác, các thắng trí của các đức Phật cũng không có sự giới hạn trong đối tượng của chúng. Do đó, các ngài mong muốn biết được điều gì, các ngài biết được chính điều ấy. Hoặc giả, mặc dù có sự giới hạn về thời gian, do sự vượt trội của các yếu tố cần thiết cho đại Bồ Đề bởi được thâu nhiếp bởi lòng bi mẫn, sự thiện xảo trong phương tiện, và các pháp tương tự, nên không có sự giới hạn đối với năng lực của sự vận hành của trí tuệ ba-la-mật. Làm sao có thể có (sự giới hạn) đối với các thắng trí có nhân duyên từ điều ấy? Do đó, đã được nói rằng ‘đối với các đức Phật ... không có.’

Khandhapaṭipāṭiyāti [Pg.3] yathāpaccayaṃ anupubbapavattamānānaṃ khandhānaṃ anupubbiyā. Khandhappavattinti vedanādikkhandhappavattiṃ. Tesañhi anubhavanādiākāraggahaṇamassa sātisayaṃ, taṃ saññābhave tattha tattha anussaraṇavasena gahetvā gacchantā ekavokārabhave alabhantā ‘‘na passantī’’ti vuttā, jāle patitā viya sakuṇā, macchā viya cāti adhippāyo. Kuṇṭhā viyāti dandhā viya. Paṅguḷā viyāti pīṭhasappino viya. Diṭṭhiṃ gaṇhantīti adhiccasamuppannikadiṭṭhiṃ gaṇhanti. Yaṭṭhikoṭihetukaṃ gamanaṃ yaṭṭhikoṭigamanaṃ khandhapaṭipāṭiyā amuñcanato.

‘Theo thứ tự của các uẩn’ có nghĩa là theo sự tuần tự của các uẩn đang diễn tiến tuần tự tùy theo duyên. ‘Sự diễn tiến của các uẩn’ có nghĩa là sự diễn tiến của các uẩn như thọ và các uẩn tương tự. Thật vậy, sự nắm bắt các phương thức như sự cảm nhận và các phương thức tương tự của các vị ấy là vượt trội. Sau khi đã nắm bắt điều ấy theo cách nhớ lại ở nơi này nơi kia trong cõi Tưởng, trong khi đang đi, do không đạt được (điều ấy) ở trong cõi Nhất Uẩn, các vị ấy được nói là ‘không thấy được,’ giống như những con chim đã bị rơi vào trong lưới, hoặc giống như loài cá. Đây là ý nghĩa được ám chỉ. ‘Giống như người đần độn’ có nghĩa là giống như người chậm lụt. ‘Giống như người què quặt’ có nghĩa là giống như người lê lết bằng ghế đẩu. ‘Nắm giữ tà kiến’ có nghĩa là nắm giữ tà kiến cho rằng (vạn hữu) ngẫu nhiên sanh khởi. Sự đi lại có nhân duyên từ đầu cây gậy là ‘sự đi lại bằng đầu cây gậy,’ do không từ bỏ thứ tự của các uẩn.

Evaṃ santepīti kāmaṃ buddhasāvakāpi asaññabhave khandhappavattiṃ na passanti, evaṃ santepi te buddhasāvakā asaññabhavaṃ laṅghitvā parato anussaranti. ‘‘Vaṭṭe’’tiādi tathā tesaṃ anussaraṇākāradassanaṃ. Buddhehi dinnanaye ṭhatvāti ‘‘yattha pañcakappasatāni rūpappavattiyeva, na arūpappavatti, so asaññabhavo’’ti evaṃ sammāsambuddhehi desitāyaṃ dhammanettiyaṃ ṭhatvā. Evañhi antarā cutipaṭisandhiyo apassantā parato anussaranti seyyathāpi āyasmā sobhitoti (theragā. aṭṭha. 1.2.164 sobhitattheragāthāvaṇṇanā). So kira pubbenivāse ciṇṇavasī hutvā anupaṭipāṭiyā attano nibbattaṭṭhānaṃ anussaranto yāva asaññabhave attano acittakapaṭisandhi tāva addasa, tato paraṃ pañcakappasataparimāṇe kāle cutipaṭisandhiyo adisvā avasāne cutiṃ disvā ‘‘kiṃ nāmeta’’nti āvajjayamāno nayavasena ‘‘asaññabhavo bhavissatī’’ti niṭṭhaṃ agamāsi. Atha naṃ bhagavā taṃ kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā pubbenivāsaṃ anussarantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. ‘‘Cutipaṭisandhiṃ oloketvā’’ti idaṃ cutipaṭisandhivasena tesaṃ ñāṇassa saṅkamanadassanaṃ, tena sabbaso bhave anāmasitvā gantuṃ na sakkontīti dasseti.

“Mặc dù là như vậy” có nghĩa là: Dù cho các vị Phật tử cũng không thấy được sự diễn tiến của các uẩn trong cõi Vô Tưởng, mặc dù là như vậy, các vị Phật tử ấy vẫn vượt qua cõi Vô Tưởng và nhớ lại về sau. “Trong vòng luân hồi” v.v... là sự trình bày về cách thức nhớ lại của các vị ấy như thế. “An trú trong phương pháp được chư Phật ban cho” có nghĩa là: An trú trong pháp môn đã được các bậc Chánh Đẳng Giác thuyết giảng rằng: “Nơi nào chỉ có sự diễn tiến của sắc trong năm trăm đại kiếp, không có sự diễn tiến của vô sắc, đó là cõi Vô Tưởng”. Thật vậy, các vị ấy không thấy được sự chết và tái sanh ở khoảng giữa mà nhớ lại về sau, giống như trưởng lão Sobhita (Theragā. aṭṭha. 1.2.164 sobhitattheragāthāvaṇṇanā). Vị ấy, sau khi đã thuần thục trong việc nhớ lại tiền kiếp, khi nhớ lại nơi mình đã sanh theo thứ tự, đã thấy được sự tái sanh không có tâm của mình trong cõi Vô Tưởng. Sau đó, không thấy được sự chết và tái sanh trong khoảng thời gian năm trăm đại kiếp, cuối cùng thấy được sự chết, khi suy xét “Đây là gì?”, vị ấy đã đi đến kết luận theo phương pháp rằng: “Đây hẳn là cõi Vô Tưởng”. Bấy giờ, Đức Thế Tôn, lấy sự việc đó làm duyên khởi, đã đặt vị ấy vào địa vị tối thắng trong số những người nhớ lại tiền kiếp. “Sau khi quan sát sự chết và tái sanh” là sự trình bày về sự chuyển tiếp của trí tuệ của các vị ấy thông qua sự chết và tái sanh, qua đó cho thấy rằng các vị ấy không thể đi qua mà không chạm đến các kiếp sống một cách hoàn toàn.

Taṃ tadeva passantīti yathā nāma saradasamaye ṭhitamajjhanhikavelāya caturatanike gehe cakkhumato purisassa rūpagataṃ supākaṭameva hotīti lokasiddhametaṃ, siyā pana tassa sukhumataratirohitādibhedassa rūpagatassa agocaratā. Na tveva buddhānaṃ ñātuṃ icchitassa ñeyyassa agocaratā, atha kho taṃ ñāṇālokena obhāsitaṃ hatthatale āmalakaṃ viya supākaṭaṃ suvibhūtameva hoti [Pg.4] tathā ñeyyāvaraṇassa suppahīnattā. Tenāha ‘‘buddhā pana attanā vā parehi vā diṭṭhakatasutaṃ, sūriyamaṇḍalobhāsasadisa’’nti ca ādi.

“Thấy điều đó đúng như vậy” có nghĩa là: Ví như vào giữa trưa mùa thu, trong một ngôi nhà làm bằng bốn loại báu, đối với người có mắt, các loại sắc hiện ra rất rõ ràng, điều này đã được thế gian công nhận. Tuy nhiên, có thể có trường hợp các loại sắc vi tế hơn, bị che khuất v.v... không nằm trong tầm nhận biết của người ấy. Nhưng đối với chư Phật, không có đối tượng nào mà Ngài muốn biết lại không nằm trong tầm nhận biết. Trái lại, đối tượng ấy được ánh sáng trí tuệ chiếu rọi, trở nên rất rõ ràng, rất hiển nhiên như quả amla trong lòng bàn tay, vì chướng ngại đối với đối tượng cần biết đã được đoạn trừ hoàn toàn. Do đó, có lời nói rằng: “Còn chư Phật, những gì đã thấy, đã làm, đã nghe bởi chính mình hay bởi người khác, thì giống như ánh sáng của mặt trời” v.v...

Tathā sāvakā ca paccekabuddhā cāti. Ettha tathā-saddena ‘‘attanā diṭṭhakatasutameva anussarantī’’ti idaṃ upasaṃharati, tena sappadesameva nesaṃ anussaraṇaṃ, na nippadesanti nidasseti.

“Cũng vậy, các vị Thinh Văn và các vị Độc Giác Phật”. Ở đây, từ “cũng vậy” (tathā) tóm kết lại ý “chỉ nhớ lại những gì đã thấy, đã làm, đã nghe bởi chính mình”. Qua đó, cho thấy rằng sự nhớ lại của các vị ấy chỉ là một phần, không phải là toàn phần.

Khajjopanakaobhāsasadisaṃ ñāṇassa ativiya appānubhāvatāya. Sāvakānanti ettha pakatisāvakānaṃ pākatikapadīpobhāsasadisaṃ. Mahāsāvakānaṃ (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsettharagāthāvaṇṇanāya vitthāro) mahāpadīpobhāsasadisaṃ. Tenāha visuddhimagge (visuddhi. 2.402) ‘‘ukkāpabhāsadisa’’nti. Osadhitārakobhāsasadisanti ussannā pabhā etāya dhīyati, osadhīnaṃ vā anubalappadāyakattā ‘‘osadhī’’ti evaṃ laddhanāmāya tārakāya pabhāsadisaṃ. Saradasūriyamaṇḍalobhāsasadisaṃ sabbaso andhakāravidhamanato. Apaṭubhāvahetuko visayaggahaṇe cañcalabhāvo khalitaṃ, kuṇṭhibhāvahetuko visayassa anabhisamayo paṭighāto. Āvajjanapaṭibaddhamevāti āvajjanamattādhīnaṃ, āvajjitamatte eva yathicchitassa paṭivijjhanakanti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo.

“Giống như ánh sáng của đom đóm” là do trí tuệ có uy lực rất nhỏ. “Của các vị Thinh Văn”: ở đây, đối với các vị Thinh Văn thông thường thì giống như ánh sáng của ngọn đèn bình thường. Đối với các vị Đại Thinh Văn (chi tiết trong Theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsettharagāthāvaṇṇanā) thì giống như ánh sáng của ngọn đèn lớn. Do đó, trong Visuddhimagga (Visuddhi. 2.402) có nói: “giống như ánh sáng của bó đuốc”. “Giống như ánh sáng của sao Mai” có nghĩa là: ánh sáng rực rỡ được giữ bởi nó, hoặc do có tác dụng trợ lực cho các dược thảo nên được gọi là “osadhī” (sao Mai), giống như ánh sáng của ngôi sao có tên như vậy. “Giống như ánh sáng của mặt trời mùa thu” là do xua tan hoàn toàn bóng tối. Sự vấp váp (khalitaṃ) là sự dao động trong việc nắm bắt đối tượng do nguyên nhân không sắc bén. Sự trở ngại (paṭighāto) là sự không thấu hiểu đối tượng do nguyên nhân chậm lụt. “Chỉ phụ thuộc vào sự hướng tâm” có nghĩa là chỉ tùy thuộc vào sự hướng tâm, nghĩa là chỉ cần hướng tâm là có thể thấu suốt được điều mong muốn. Đối với hai từ còn lại cũng theo cách này.

Asaṅgaappaṭihataṃ pavattamānaṃ bhagavato ñāṇaṃ lahutarepi visaye, garutare ca ekasadisamevāti dassetuṃ ‘‘dubbalapattapuṭe’’tiādinā upamādvayaṃ vuttaṃ. Dhammakāyattā bhagavato guṇaṃ ārabbha pavattā ‘‘bhagavantaṃyeva ārabbha uppannā’’ti vuttaṃ. Taṃ sabbampīti taṃ yathāvuttaṃ sabbampi pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. Titthiyānaṃ, sāvakānañca pubbenivāsānussaraṇaṃ bhagavato pubbenivāsānussaraṇassa hīnudāharaṇadassanavasenettha kathitaṃ. Evañhi bhagavato mahantabhāvo visesato pakāsito hotīti. Saṅkhepatoti samāsato. Yattakopi pubbenivāsānussatiñāṇassa pavattibhedo attano ñāṇassa visayabhūto, taṃ sabbaṃ tadā yathākathitaṃ te bhikkhū saṅkhipitvā ‘‘itipī’’ti āhaṃsu. Tassa ca anekākāratāya āmeḍitavacanaṃ, pi-saddo sampiṇḍanattho, ‘‘iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo’’tiādīsu (ma. ni. 3.124; a. ni. 3.1) viya ākārattho iti-saddoti dassento ‘‘evampī’’ti tadatthamāha.

Để cho thấy rằng trí tuệ của Đức Thế Tôn, vốn vận hành không vướng mắc, không trở ngại, là hoàn toàn giống nhau đối với đối tượng nhẹ hơn cũng như đối tượng nặng hơn, hai ví dụ bắt đầu bằng “trong một cái lá gói yếu ớt” đã được nêu ra. Do Đức Thế Tôn là Pháp thân, nên những lời nói phát sinh liên quan đến ân đức của Ngài được gọi là “phát sinh chỉ liên quan đến Đức Thế Tôn”. “Tất cả những điều đó” có nghĩa là tất cả những lời nói liên quan đến túc mạng như đã được nói. Sự nhớ lại tiền kiếp của các ngoại đạo và các vị Thinh Văn được nói ở đây theo cách trình bày ví dụ thấp kém hơn so với sự nhớ lại tiền kiếp của Đức Thế Tôn. Thật vậy, như thế sự vĩ đại của Đức Thế Tôn được tuyên bố một cách đặc biệt. “Tóm tắt” có nghĩa là một cách ngắn gọn. Tất cả những sự khác biệt trong sự vận hành của túc mạng tùy niệm trí, vốn là đối tượng của trí tuệ của các vị ấy, đã được các vị Tỳ khưu ấy tóm tắt lại như đã nói và thốt lên “itipī”. Do có nhiều hình thức, nên có sự lặp lại từ. Từ “pi” có nghĩa là tổng hợp. Để cho thấy rằng từ “iti” có nghĩa là “cách thức”, giống như trong các câu “Này các Tỳ khưu, kẻ ngu có sự sợ hãi như vậy” v.v... (Ma. ni. 3.124; A. ni. 3.1), ngài đã nói “evampī” để giải thích ý nghĩa của nó.

2-3. Vuttamevāti [Pg.5] ettha ca idha pāṭhe yaṃ vattabbaṃ tena pāṭhena sādhāraṇaṃ, taṃ vuttamevāti adhippetaṃ, na asādhāraṇaṃ apubbapadavaṇṇanāya adhikatattāti taṃ dassento ‘‘ayameva hi viseso’’tiādimāha. ‘‘Assosī’’ti idaṃ savanakiccanipphattiyā vuttaṃ saddaggahaṇamukhena tadatthāvabodhassa siddhattā. Tattha pana pāḷiyaṃ ‘‘imaṃ saṃkhiyadhammaṃ viditvā’’ icceva (dī. ni. 1.2) vuttaṃ. Ime bhikkhū mama guṇe thomenti, kathaṃ? Mama pubbenivāsañāṇaṃ ārabbhāti yojanā. Nipphattinti kiccanipphattiṃ, tena kātabbakiccasiddhanti attho. Noti pucchāvācī nu-iti iminā samānattho nipātoti vuttaṃ ‘‘iccheyyātha nū’’ti. Nanti bhagavantaṃ. ‘‘Yaṃ bhagavā’’ti ettha yaṃ-saddena kiriyāparāmasanabhūtena ‘‘dhammiṃ kathaṃ katheyyā’’ti evaṃ vuttaṃ. Dhammikathākaraṇaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘‘etassā’’ti padassa atthoti āha ‘‘etassa dhammikathākaraṇassā’’ti, ādaravasena pana taṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ.

2-3. Ở đây, trong câu Vuttamevāti (đã được nói đến), điều cần được nói đến trong bài kinh này là điều thông thường với bài kinh kia, điều ấy được bao hàm là vuttamevāti (đã được nói đến), chứ không phải là điều không thông thường, vì là phần thêm vào trong sự giải thích về từ ngữ chưa từng có trước đây. Vị ấy đã nói câu “ayameva hi viseso” (đây chính là sự khác biệt) và các câu tiếp theo để trình bày điều ấy. Câu “Assosī” (vị ấy đã nghe) này được nói đến là do sự hoàn tất phận sự lắng nghe, vì sự thông hiểu ý nghĩa của điều ấy được thành tựu bằng phương cách nắm bắt âm thanh. Tuy nhiên, ở trong Pāḷi kia chỉ được nói là “imaṃ saṃkhiyadhammaṃ viditvā” (sau khi đã biết được pháp môn phân tích này) (dī. ni. 1.2). Cách kết nối câu là: “Ime bhikkhū mama guṇe thomenti, kathaṃ? Mama pubbenivāsañāṇaṃ ārabbha” (Các vị tỳ khưu này đang tán dương các đức tánh của ta. Như thế nào? Liên quan đến túc mạng minh của ta). Nipphattiṃ là sự hoàn tất phận sự, do đó ý nghĩa là sự thành tựu của phận sự cần phải được thực hiện. No là tiểu từ có cùng ý nghĩa với nu, là từ ngữ chỉ sự thắc mắc, điều ấy được nói đến là “iccheyyātha nū” (phải chăng các ngươi mong muốn). Naṃ là đức Thế Tôn. Ở đây, trong câu “Yaṃ bhagavā” (điều mà đức Thế Tôn), bằng từ yaṃ là từ được dùng để chỉ đến hành động, điều được nói đến là như vầy: “dhammiṃ kathaṃ katheyyā” (mong ngài thuyết một bài pháp). Việc thực hiện bài pháp thoại được nói đến là ý nghĩa của từ “etassā.” Vị ấy đã nói “etassa dhammikathākaraṇassa” (của việc thực hiện bài pháp thoại này). Tuy nhiên, điều ấy đã được nói đến hai lần là do bởi sự tôn trọng.

4. Suṇāthāti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, etena ‘‘manasi karothā’’ti padaṃ saṅgaṇhāti. Sotāvadhānaṃ sotassa odahanaṃ, sussūsāti attho. Chinnaṃ upacchinnaṃ vaṭumaṃ saṃsāravaṭṭaṃ etesanti chinnavaṭumakā, sammāsambuddhā, aññe ca khīṇāsavā, idha pana sammāsambuddhā adhippetā. Tesañhi sabbaso anussaraṇaṃ itaresaṃ avisayo. Tenāha ‘‘aññesaṃ asādhāraṇa’’nti. Paccattavacane dissati yaṃ-saddo kammatthadīpanato. Upayogavacane dissati yaṃ-saddo pucchanakiriyāya kammatthadīpanato. Tanti ca upayogavacanameva pucchati-saddassa dvikammakabhāvato. Yanti yena kāraṇenāti ayamettha atthoti āha ‘‘karaṇavacane dissatī’’ti. Bhummeti daṭṭhabboti yathā yaṃ-saddo na kevalaṃ paccattaupayogesu eva, atha kho karaṇepi dissati, evaṃ idha bhummeti daṭṭhabbo. Dasasahassilokadhātunti jātikkhettabhūtaṃ dasasahassacakkavāḷaṃ. Unnādento uppajji anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitattā buddhuppādassa.

4. Ở đây, trong câu Suṇātha (hãy lắng nghe), từ iti có nghĩa là vân vân, hoặc có nghĩa là loại thể; do đó, câu ấy bao gồm luôn cả cụm từ “manasi karotha” (hãy tác ý). Sotāvadhānaṃ là sự hướng tai về, ý nghĩa là sự muốn lắng nghe. Chinnavaṭumakā là các vị có con đường, tức là vòng luân hồi, đã bị cắt đứt, đã bị đoạn tận; các ngài là các bậc Chánh Đẳng Giác và các vị Lậu Tận khác. Tuy nhiên, ở đây các bậc Chánh Đẳng Giác được bao hàm. Quả vậy, sự tùy niệm về các ngài một cách toàn diện là cảnh giới không thuộc về những người khác. Do đó, vị ấy đã nói “aññesaṃ asādhāraṇaṃ” (không thông thường đối với những người khác). Từ yaṃ được thấy trong chủ cách là do sự trình bày về đối cách. Từ yaṃ được thấy trong sở dụng cách là do sự trình bày về đối cách của động từ hỏi. Và taṃ cũng là sở dụng cách do bởi động từ pucchati (hỏi) có hai đối cách. Yaṃ là yena kāraṇena (do bởi lý do nào), đây là ý nghĩa ở đây. Vị ấy đã nói “karaṇavacane dissati” (được thấy trong công cụ cách). Cần phải được hiểu là bhummi (ở trên mặt đất). Giống như từ yaṃ không chỉ được thấy trong chủ cách và sở dụng cách mà còn được thấy trong công cụ cách, tương tự ở đây cần phải được hiểu là bhummi (ở trên mặt đất). Dasasahassilokadhātuṃ là mười ngàn cõi thế giới, là khu vực đản sanh. Cõi ấy đã phát sanh lên tiếng vang rền, vì sự xuất hiện của đức Phật được trang hoàng bằng sự hiện bày của nhiều điều kỳ diệu.

Kālassa bhaddatā nāma tattha sattānaṃ guṇavibhūtiyā, buddhuppādaparamā ca guṇavibhūtīti tabbahulatā yassa kappassa bhaddatāti āha ‘‘pañcabuddhuppādapaṭimaṇḍitattā sundarakappe’’ti, tathā sārabhūtaguṇavasena ‘‘sārakappe’’ti[Pg.6]. ‘‘Imaṃ kappaṃ thomento evamāhā’’ti vatvā imassa kappassa tathā thometabbatā anaññasādhāraṇāti dassetuṃ ‘‘yato paṭṭhāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yato paṭṭhāyāti yato pabhuti abhinīhāro katoti manussattādiaṭṭhaṅgasamannāgato abhinīhāro pavattito. Saṃsārassa anādibhāvato imassa bhagavato abhinīhārato puretaraṃ uppannā sammāsambuddhā anantā aparimeyyāti tehi uppannakappe nivattento ‘‘etasmiṃ antare’’ti āha. Kāmaṃ dīpaṅkarabuddhuppāde ayaṃ bhagavā abhinīhāramakāsi, tassa pana bhagavato nibbatti imassa abhinīhārato purimatarāti vuttaṃ ‘‘amhākaṃ…pe… nibbattiṃsū’’ti.

Sự tốt đẹp của thời gian là do sự huy hoàng về đức hạnh của các chúng sanh ở trong thời gian ấy. Và sự huy hoàng về đức hạnh có sự xuất hiện của đức Phật là cao tột. Sự dồi dào của điều ấy là sự tốt đẹp của kiếp nào, vị ấy đã nói về kiếp ấy là “sundarakappe” (trong kiếp tốt đẹp) do được trang hoàng bởi sự xuất hiện của năm vị Phật, tương tự là “sārakappe” (trong kiếp tinh túy) do bởi các đức hạnh cốt lõi. Sau khi nói “Imaṃ kappaṃ thomento evamāhā” (trong khi tán dương kiếp này, vị ấy đã nói như vầy), để trình bày rằng sự đáng tán dương của kiếp này là không thông thường đối với kiếp khác, câu “yato paṭṭhāya” (kể từ khi) và các câu tiếp theo đã được nói đến. Ở đó, yato paṭṭhāya là kể từ khi sự phát nguyện đã được thực hiện, nghĩa là sự phát nguyện được hội đủ tám yếu tố là thân người và các yếu tố khác đã được khởi lên. Do bởi vòng luân hồi là vô thủy, các bậc Chánh Đẳng Giác đã xuất hiện trước sự phát nguyện của đức Thế Tôn này là vô lượng, không thể đếm xiết. Trong khi loại trừ các kiếp mà các ngài đã xuất hiện, vị ấy đã nói “etasmiṃ antare” (trong khoảng thời gian này). Thật vậy, đức Thế Tôn này đã thực hiện sự phát nguyện vào lúc đức Phật Dīpaṅkara xuất hiện. Tuy nhiên, sự xuất hiện của đức Thế Tôn ấy (Dīpaṅkara) là trước sự phát nguyện này. Điều ấy được nói đến là “amhākaṃ… vân vân… nibbattiṃsū” (của chúng ta… đã xuất hiện).

Asaṅkhyeyyakappapariyosāneti mahākappānaṃ asaṅkhyeyyapariyosāne. Esa nayo ito paresupi. ‘‘Ito tiṃsakappasahassānaṃ uparī’’ti etena padumuttarassa bhagavato, sumedhassa ca bhagavato antare ekūnasattatikappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. ‘‘Ito aṭṭhārasannaṃ kappasahassānaṃ uparī’’ti iminā sujātassa bhagavato, atthadassissa ca bhagavato antare ekenūnāni dvādasakappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. ‘‘Ito catunavute kappe’’ti iminā dhammadassissa bhagavato, siddhatthassa ca bhagavato antare chādhikanavasatuttarāni sattarasakappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. ‘‘Ekatiṃse kappe’’ti iminā vipassissa bhagavato, sikhissa ca bhagavato antare saṭṭhi kappāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. Te sabbepi padumuttarassa bhagavato oraṃ sumedhādīhi uppannakappehi saddhiṃ samodhāniyamānā satasahassā kappā honti, yattha mahāsāvakādayo (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā) vivaṭṭū panissayāni kusalāni sambhariṃsu. Buddhasuññepi loke paccekabuddhā uppajjitvā tesaṃ purisavisesānaṃ puññābhisandābhibuddhiyā paccayā honti. ‘‘Evamaya’’ntiādi vuttamevatthaṃ nigamanavasena vadati.

Asaṅkhyeyyakappapariyosāne là vào lúc cuối của một a-tăng-kỳ đại kiếp. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp sau đây. Bằng câu “Ito tiṃsakappasahassānaṃ uparī” (cách đây trên ba mươi ngàn kiếp), điều ấy trình bày rằng ở khoảng giữa đức Thế Tôn Padumuttara và đức Thế Tôn Sumedha đã có sáu mươi chín ngàn kiếp không có đức Phật. Bằng câu “Ito aṭṭhārasannaṃ kappasahassānaṃ uparī” (cách đây trên mười tám ngàn kiếp) này, điều ấy trình bày rằng ở khoảng giữa đức Thế Tôn Sujāta và đức Thế Tôn Atthadassī đã có mười một ngàn chín trăm chín mươi chín kiếp không có đức Phật. Bằng câu “Ito catunavute kappe” (cách đây chín mươi bốn kiếp) này, điều ấy trình bày rằng ở khoảng giữa đức Thế Tôn Dhammadassī và đức Thế Tôn Siddhattha đã có mười bảy ngàn chín trăm lẻ sáu kiếp không có đức Phật. Bằng câu “Ekatiṃse kappe” (trong kiếp thứ ba mươi mốt) này, điều ấy trình bày rằng ở khoảng giữa đức Thế Tôn Vipassī và đức Thế Tôn Sikhī đã có sáu mươi kiếp không có đức Phật. Tất cả các kiếp ấy, khi được hợp lại cùng với các kiếp mà các vị Phật Sumedha và các vị khác đã xuất hiện sau đức Thế Tôn Padumuttara, trở thành một trăm ngàn kiếp, là nơi mà các vị đại thinh văn và các vị khác đã tích lũy các thiện pháp là điều kiện hỗ trợ cho sự thoát khỏi vòng luân hồi. Ngay cả trong thế gian không có đức Phật, các vị Phật Độc Giác vẫn xuất hiện và trở thành duyên cho sự tăng trưởng của sự tích tập phước báu của các bậc đặc biệt ấy. Câu “Evamayaṃ” và các câu tiếp theo nói lên ý nghĩa đã được nói đến bằng phương cách kết luận.

‘‘Kiṃ paneta’’ntiādi pubbanimittavibhāvanatthāya āraddhaṃ. Tattha etanti buddhānaṃ uppajjanaṃ. Kappasaṇṭhānakālasminti vivaṭṭakappassa saṇṭhahanakāle. Ekamasaṅkhyeyyanti saṃvaṭṭaṭṭhāyiṃ sandhāyāha. Ekaṅgaṇaṃ hutvā ṭhiteti pabbatarukkhagacchādīnaṃ, meghādīnañca abhāvena vivaṭaṃaṅgaṇaṃ hutvā ṭhite. Lokasannivāseti [Pg.7] bhājanalokena sannivisitabbaṭṭhāne. Vīsati yaṭṭhiyo usabhaṃ. ‘‘Usabhamattā, dve usabhamattā’’tiādinā paccekaṃ mattā-saddo yojetabbo. Yojanasahassamattā hutvāti patamānāva udakadhārā yojanasahassamattaṃ ākāsaṭṭhānaṃ pharitvā pavattiyā yojanasahassamattā hutvā. Yāva avinaṭṭhabrahmalokāti yāva ābhassarabrahmalokā, yāva subhakiṇhabrahmalokā, yāva vehapphalabrahmalokāti attho.

Đoạn “Kiṃ paneta” (Cái này là gì?) v.v… được bắt đầu nhằm mục đích phân tích về các điềm báo trước. Ở đây, “cái này” là sự xuất hiện của các đức Phật. “Vào lúc kiếp hình thành” (kappasaṇṭhānakālasmiṃ) là vào lúc kiếp chuyển thành (vivaṭṭakappa) được thành lập. “Một a-tăng-kỳ” (ekamasaṅkhyeyyaṃ) là nói đến kiếp hoại trụ (saṃvaṭṭaṭṭhāyiṃ). “Trở thành một khoảng sân trống” (ekaṅgaṇaṃ hutvā ṭhite) là trở thành một khoảng sân trống trải do không có núi non, cây cối, bụi rậm, v.v… và mây, v.v… “Nơi thế gian cư ngụ” (lokasannivāse) là ở nơi đáng được cư ngụ bởi thế giới vật chứa (bhājanaloka). Hai mươi cây sào (yaṭṭhi) là một usabha. Cần phải được liên kết từ “mattā” (có lượng) một cách riêng biệt qua câu “có lượng một usabha, có lượng hai usabha” (usabhamattā, dve usabhamattā) v.v… “Trở thành có lượng một ngàn do-tuần” (yojanasahassamattā hutvā) là chính các dòng nước đang rơi xuống, sau khi đã lan khắp không gian có lượng một ngàn do-tuần, đã trở thành có lượng một ngàn do-tuần do sự tuôn chảy. “Cho đến cõi Phạm thiên không bị hủy hoại” (yāva avinaṭṭhabrahmalokāti) có nghĩa là cho đến cõi Phạm thiên Quang Âm (Ābhassara), cho đến cõi Phạm thiên Biến Tịnh (Subhakiṇha), cho đến cõi Phạm thiên Quảng Quả (Vehapphala).

Vātavasenāti saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassubbedhassa sandhārakavātamaṇḍalassa vasena. Mahābodhipallaṅkoti mahābodhipallaṅkappadesamāha. Tassa pacchā vināso, paṭhamaṃ saṇṭhahanañca dhammatāvasena veditabbaṃ. Tatthāti tasmiṃ padese. Pubbanimittaṃ hutvāti buddhappādassa pubbanimittaṃ hutvā. Pubbanimittasannissayo hi gaccho nissitavohārena tathā vutto. Tenāha ‘‘tassā’’tiādi. Kaṇṇikābaddhāni hutvāti ābaddhakaṇṇikā viya hutvā. Suddhāvāsabrahmāno attamanā…pe… gacchantīti yojanā. Vehapphalepi subhakiṇhe saṅgahetvā ‘‘nava brahmalokā’’ti vuttaṃ. Tathā hi te catutthiṃyeva viññāṇaṭṭhitiṃ bhajanti. Nikkhamantesūti mahābhinikkhamanaṃ abhinikkhamantesu. Abhijāti panettha jātibhāvasāmaññena gabbhokkantiyāva saṅgahitā. Nimīyati anumīyati phalaṃ etenāti nimittaṃ, kāraṇaṃ. Ñāpakampi hi kāraṇaṃ disvā tassa abyabhicārībhāvena phalaṃ siddhameva katvā gaṇhi, yathā taṃ asito isi abhijātiyaṃ mahāpurisassa lakkhaṇāni disvā tesaṃ abyabhicārībhāvena buddhaguṇe siddhe eva katvā gaṇhi, evaṃ pana gayhamānaṃ tannimittakaṃ phalaṃ tadānubhāvena siddhaṃ viya voharīyati tabbhāve bhāvato. Tenāha ‘‘tesaṃ nimittānaṃ ānubhāvenā’’tiādi. Tathā cāha bhagavā ‘‘so tena lakkhaṇena samannāgato…pe… rājā samāno kiṃ labhati, buddho samāno kiṃ labhatī’’ti (dī. ni. 3.202, 204) ca evamādi. Imamatthanti pañca buddhā imasmiṃ kappe uppajjissantīti imamatthaṃ yāthāvato jāniṃsu.

“Do năng lực của gió” (vātavasena) là do năng lực của vành đai gió nâng đỡ có chiều cao chín trăm sáu mươi ngàn do-tuần. “Bồ-đoàn vĩ đại” (mahābodhipallaṅko) là nói đến địa điểm của Bồ-đoàn vĩ đại. Cần phải được biết rằng sự hoại diệt của nơi ấy là về sau, còn sự thành lập là trước tiên do bởi pháp tánh. “Ở đấy” (tattha) là ở địa điểm ấy. “Trở thành điềm báo trước” (pubbanimittaṃ hutvā) là trở thành điềm báo trước về sự xuất hiện của đức Phật. Thật vậy, bụi cây là nơi nương tựa cho điềm báo trước nên được gọi như thế theo cách nói quy chiếu. Do đó, ngài đã nói câu “của điềm báo ấy” (tassā) v.v… “Trở thành được kết thành đài hoa” (kaṇṇikābaddhāni hutvā) là trở thành giống như đài hoa đã được kết lại. Các vị Phạm thiên ở Tịnh Cư Thiên hoan hỷ … đi đến, đây là sự liên kết. Sau khi đã bao gồm cõi Biến Tịnh (Subhakiṇha) trong cõi Quảng Quả (Vehapphala), câu “chín cõi Phạm thiên” đã được nói đến. Thật vậy, các vị ấy chỉ dự phần vào thức trú thứ tư. “Trong lúc các ngài xuất gia” (nikkhamantesu) là trong lúc các ngài thực hiện cuộc đại xuất gia. Ở đây, “sự sanh cao quý” (abhijāti) đã được bao gồm bởi chính sự nhập thai do sự tương đồng về bản thể của sự sanh. “Nimitta” (điềm báo, tướng) là cái mà quả được đo lường, được suy luận ra từ nó; (cũng có nghĩa là) nguyên nhân. Thật vậy, sau khi đã thấy nguyên nhân cũng là dấu hiệu, người ta nắm lấy quả xem như đã được thành tựu do bản chất không sai lệch của nó, giống như vị ẩn sĩ Asita ấy, sau khi đã thấy các tướng của bậc Đại nhân trong sự sanh cao quý, đã nắm lấy các Phật đức xem như đã được thành tựu do bản chất không sai lệch của chúng. Tuy nhiên, quả được nắm bắt như vậy, có điềm báo ấy làm nhân, được nói đến giống như đã được thành tựu do năng lực của điềm báo ấy, vì nó hiện hữu trong sự hiện hữu của điềm báo ấy. Do đó, ngài đã nói câu “do năng lực của các điềm báo ấy” (tesaṃ nimittānaṃ ānubhāvenā) v.v… Và đức Thế Tôn cũng đã nói như sau: “Vị ấy, người đã được hội đủ tướng ấy … là vị vua, vị ấy đạt được điều gì? là đức Phật, vị ấy đạt được điều gì?” (Trường Bộ 3.202, 204) v.v… “Ý nghĩa này” (imamatthaṃ) là các vị ấy đã biết đúng như thật ý nghĩa này rằng: năm vị Phật sẽ xuất hiện trong kiếp này.

Jātiparicchedādivaṇṇanā

Giải Thích về Sự Phân Định Dòng Dõi v.v…

5-7. Kappaparicchedavasenāti [Pg.8] ‘‘ito so ekanavute kappe’’tiādinā yattha yattha kappe te te buddhā uppannā, tassa tassa kappassa paricchindanavasena parijānanavasena. ‘‘Idaṃ ta’’nti hi niyametvā paricchijja jānanaṃ paricchindanaṃ paricchedo. Parittanti ittaraṃ. Lahukanti sallahukaṃ, āyuno adhippetattā rassanti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘ubhayametaṃ appakasseva vevacana’’nti.

5-7. “Theo sự phân định về kiếp” (kappaparicchedavasena) là theo sự biết rõ, theo sự phân định về chính kiếp nào mà các đức Phật ấy đã xuất hiện, qua câu “cách đây chín mươi mốt kiếp” (ito so ekanavute kappe) v.v… Thật vậy, sự biết bằng cách phân định sau khi đã xác định rằng “đây là cái ấy” là sự phân định (paricchindanaṃ, paricchedo). “Ít ỏi” (parittaṃ) là ngắn ngủi. “Ngắn” (lahukaṃ) là rất ngắn; do tuổi thọ được chủ trương nên có nghĩa là đã được nói là “ngắn” (rassa). Do đó, ngài đã nói: “Cả hai từ này đều là đồng nghĩa của từ ‘ít ỏi.’”

‘‘Appaṃ vā bhiyyo’’ti avisesajotanaṃ ‘‘vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā’’tiādinā aniyamitavaseneva yathālābhato vavatthapetvā ayañca nayo apacuroti dassento ‘‘evaṃ dīghāyuko pana atidullabho’’ti āha. Idaṃ taṃ visesavavatthāpanaṃ puggalesu pakkhipitvā dassento ‘‘tattha visākhā’’tiādimāha.

Sau khi đã xác định theo cách không quy định, tùy theo những gì đạt được, qua câu “hai mươi hoặc ba mươi” v.v… rằng câu “ít hoặc nhiều” (appaṃ vā bhiyyo) là sự chỉ rõ không đặc biệt, và trong khi trình bày rằng phương pháp này là không phổ biến, ngài đã nói: “Tuy nhiên, người có tuổi thọ dài như vậy là rất hiếm có.” Trong khi trình bày sự xác định đặc biệt ấy bằng cách áp dụng vào các cá nhân, ngài đã nói câu “trong trường hợp ấy, bà Visākhā” v.v…

Yadi evaṃ kasmā amhākaṃ bhagavā tattakampi kālaṃ na jīvi, nanu mahābodhisattā carimabhave ativiyauḷāratamena puññābhisaṅkhārena paṭisandhiṃ gaṇhantīti? Saccametanti. Tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘vipassīādayo panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhijātiyā mettāṭhānatāya abhisaṅkhāraviññāṇassa mettāpubbabhāgatā. Tadanuguṇañhi tesaṃ visesato paṭisandhiviññāṇaṃ. Tassa visesato bahulaṃ khemavitakkūpanissayatāya somanassasahagatatā, anaññasādhāraṇaparopadesarahitañāṇavisesūpanissayatāya ñāṇasampayuttatā, asaṅkhārikatā ca veditabbā, asaṅkhyeyyaṃ āyu ādhāravisesato, nissayavisesato, paṭipakkhadūrībhāvato, pavattiākāravisesato ca aparimeyyānubhāvatāya kāraṇassa. Tattha cirataraṃ kālaṃ santānassa pāramitāparibhāvitatā ādhāravisesatā. Alobhajjhāsayādiāsayasampadā nissayavisesatā. Lābhamacchariyādipāpadhammavikkhambhanaṃ paṭipakkhadūrībhāvo. Sabbasattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇatthāya āyūhanā pavattiākāraviseso veditabbo.

Nếu vậy, tại sao đức Thế Tôn của chúng ta đã không sống trong khoảng thời gian lâu đến thế? Chẳng phải các vị Đại Bồ-tát trong kiếp sống cuối cùng đã thọ sanh với hành nghiệp phước đức vô cùng cao thượng hay sao? (Câu trả lời là:) Điều ấy là sự thật. Để trình bày nguyên nhân về việc ấy, câu “Còn các vị như đức Phật Vipassī” v.v… đã được nói đến. Trong đó, do sự sanh cao quý là nền tảng của tâm từ nên thức tạo nghiệp có tâm từ đi trước. Thật vậy, thức tái sanh của các vị ấy đặc biệt tương ứng với điều đó. Cần phải được biết rằng thức ấy (1) câu hữu với hỷ do là nơi nương tựa cho các tầm về sự an ổn, (2) tương ưng với trí do là nơi nương tựa cho trí tuệ đặc biệt không chung với người khác và không cần sự chỉ dạy của người khác, và (3) là vô hành. Tuổi thọ không thể tính đếm là do năng lực vô lượng của nguyên nhân, vì (a) có nền tảng đặc biệt, (b) có nơi nương tựa đặc biệt, (c) có sự loại trừ các pháp đối nghịch, và (d) có phương thức diễn tiến đặc biệt. Trong đó: (a) Nền tảng đặc biệt là dòng tương tục đã được thấm nhuần các pháp ba-la-mật trong một thời gian dài hơn. (b) Nơi nương tựa đặc biệt là sự thành tựu về các chí hướng như là chí hướng vô tham v.v… (c) Sự loại trừ các pháp đối nghịch là sự đè nén các ác pháp như là lợi lộc, xan tham v.v… (d) Cần phải được biết rằng phương thức diễn tiến đặc biệt là sự nỗ lực vì mục đích giải thoát tất cả chúng sanh khỏi toàn bộ khổ đau của vòng luân hồi.

Ayañca nayo sabbesaṃ mahābodhisattānaṃ carimabhavābhinibbattakakammāyūhane sādhāraṇoti tassa phalenāpi ekasadiseneva bhavitabbanti [Pg.9] āha ‘‘iti sabbe buddhā asaṅkhyeyyāyukā’’ti, asaṅkhyeyyakālāvatthānāyukāti attho. Asaṅkhyeyyāyukasaṃvattanasamatthaṃ paricitaṃ kammaṃ hoti, buddhā pana tadā manussānaṃ paramāyuppamāṇānurūpameva kālaṃ ṭhatvā parinibbāyanti tato paraṃ ṭhatvā sādhetabbapayojanābhāvato, dhammatāvesāti vā veditabbā. Aṭṭhakathāyaṃ pana tato paraṃ pana aṭṭhānassa ‘‘utubhojanavipattiyā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.5) kāraṇaṃ vuttaṃ, ‘‘taṃ lokasādhāraṇaṃ loke jātasaṃvuddhānaṃ tathāgatānaṃ na hotī’’ti na sakkā vattuṃ. Tathā hi nesaṃ rogakilamathādayo hontiyeva. Utubhojanavasenāti asampannassa, sampannassa ca utuno, bhojanassa ca vasena yathākkamaṃ āyu hāyatipi vaḍḍhatipi. Āyūti ca paramāyu adhippetaṃ. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ brahmajālādiṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.40) vuttameva.

Và phương thức này là chung cho tất cả các vị Đại Bồ Tát trong việc tích lũy nghiệp tạo thành kiếp sống cuối cùng, do đó quả của nó cũng phải giống hệt nhau, nên đã nói rằng: ‘Do vậy, tất cả các vị Phật đều có tuổi thọ vô số kiếp,’ nghĩa là có tuổi thọ tồn tại trong thời gian vô số kiếp. Nghiệp đã được tích lũy có khả năng dẫn đến tuổi thọ vô số kiếp, nhưng các vị Phật khi ấy chỉ trụ thế một khoảng thời gian tương ứng với tuổi thọ tối đa của loài người rồi nhập Niết Bàn, vì không có mục đích nào cần thành tựu bằng cách trụ thế lâu hơn nữa, hoặc nên hiểu rằng đó là pháp tánh. Tuy nhiên, trong Chú Giải, lý do cho việc không trụ thế lâu hơn đã được nêu là ‘do sự biến đổi của thời tiết và vật thực.’ Không thể nói rằng: ‘Điều đó, vốn là chung cho thế gian, lại không xảy ra với các đấng Như Lai đã sinh ra và giác ngộ trong thế gian.’ Thật vậy, các Ngài vẫn có bệnh tật, mệt mỏi, v.v. ‘Do thời tiết và vật thực’ có nghĩa là: do thời tiết và vật thực không thuận lợi và thuận lợi mà tuổi thọ theo đó giảm đi và tăng lên. Và ‘tuổi thọ’ ở đây được hiểu là tuổi thọ tối đa. Những gì cần nói về điều này đã được nói trong Phụ Chú Giải kinh Phạm Võng, v.v.

Idāni tamatthaṃ samudāgamato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘tattha yadā’’tiādi vuttaṃ. Dhamme niyuttā dhammikā, na dhammikā adhammikā, hiṃsādiadhammapasutā. Adhammikameva hoti issarajanānaṃ anuvattanena, paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanena ca. Uṇhavalāhakā devatāti uṇhautuno paccayabhūtameghamālāsamuṭṭhāpakā devaputtā. Tesaṃ kira tathā cittuppādasamakālameva yathicchitaṭṭhānaṃ uṇhaṃ pharamānā valāhakamālā nātibahalā ito cito nabhaṃ chādentī vitanoti. Esa nayo sītavalāhakavassavalāhakāsu. Abbhavalāhakā pana devatā sītuṇhavassehi vinā kevalaṃ abbhapaṭalasseva samuṭṭhāpakā veditabbā. Tāsanti ettha ‘‘mittā’’ti padaṃ ānetvā yojanā. Kāmaṃ heṭṭhā vuttā sattavidhāpi devatā cātumahārājikāva tā pana tena tena visesena vatvā idāni tadaññe paṭhamabhūmike kāmāvacaradeve sāmaññato gaṇhanto ‘‘cātumahārājikā’’ti āha. Tāsaṃ adhammikatāyāti rājūnaṃ adhammikabhāvamūlakena uparājādiadhammikabhāvaparamparābhatena tāsaṃ devatānaṃ adhammikabhāvena. Visamaṃ candimasūriyā pariharantīti bahvābādhatādi aniṭṭhaphalūpanissayabhūtassa yathāvuttaadhammikatāsaññitassa sādhāraṇassa pāpakammassa balena visamaṃ vāyantena vāyunā pīḷiyamānā candimasūriyā sineruṃ parikkhipantā visamaṃ parivattanti yathāmaggena nappavattantīti[Pg.10]. Assidaṃ yathā candimasūriyānaṃ visamaparivattanaṃ visamavātasaṅkhobhahetukaṃ, evaṃ utuvassādivisamappavattīti dassetuṃ ‘‘vāto yathāmaggena na vāyatī’’tiādi vuttaṃ. Devatānanti sītavalāhakadevatādidevatānaṃ. Tenāha ‘‘sītuṇhabhedo utū’’tiādi. Tasmiṃ asampajjanteti tasmiṃ yathāvutte vassabījabhūte utumhi yathākālaṃ sampattiṃ anupagacchante.

Bây giờ, để trình bày ý nghĩa ấy bắt đầu từ nguồn gốc, câu ‘Ở đây, khi nào’ v.v... đã được nói đến. Những người hành theo Chánh Pháp là người có chánh pháp (dhammikā), những người không có chánh pháp là người phi pháp (adhammikā), tức là những người chuyên làm điều phi pháp như sát sanh. Việc trở nên phi pháp là do noi theo những người quyền thế và do rơi vào việc bắt chước người khác. ‘Chư thiên mây nóng’ là các vị thiên tử tạo ra những tràng mây, là điều kiện cho mùa nóng. Tương truyền rằng, ngay khi tâm niệm của họ khởi lên, một tràng mây không quá dày, tỏa hơi nóng đến nơi mong muốn, liền trải rộng đây đó, che phủ bầu trời. Phương thức này cũng áp dụng cho chư thiên mây lạnh và chư thiên mây mưa. Còn ‘chư thiên mây mù’ nên được hiểu là những vị chỉ tạo ra một lớp sương mù, không có lạnh, nóng, hay mưa. Trong câu ‘Tāsaṃ,’ nên thêm từ ‘mittā’ (bạn bè) vào để kết nối. Mặc dù bảy loại chư thiên được đề cập dưới đây thực sự thuộc cõi Tứ Đại Thiên Vương, nhưng sau khi đã nói về họ với những đặc điểm riêng, bây giờ, khi đề cập chung đến các vị chư thiên Dục giới ở tầng trời thứ nhất, ngài nói ‘chư thiên Tứ Đại Thiên Vương.’ ‘Do sự phi pháp của họ’ có nghĩa là: do sự phi pháp của các vị chư thiên ấy, vốn được tạo ra bởi chuỗi phi pháp của các vị phó vương v.v..., mà gốc rễ là sự phi pháp của các vị vua. ‘Mặt trăng và mặt trời di chuyển bất thường’ có nghĩa là: bị áp bức bởi ngọn gió thổi bất thường do sức mạnh của ác nghiệp chung được gọi là sự phi pháp như đã mô tả, là nền tảng cho các kết quả không mong muốn như nhiều bệnh tật, mặt trăng và mặt trời, khi xoay quanh núi Sineru, quay một cách bất thường, không đi theo đúng quỹ đạo. Để chỉ ra rằng cũng như sự quay bất thường của mặt trăng và mặt trời là do sự xáo trộn của những ngọn gió bất thường, sự xuất hiện bất thường của các mùa, mưa, v.v... cũng vậy, câu ‘gió không thổi theo đúng đường’ v.v... đã được nói đến. ‘Của các chư thiên’ có nghĩa là của các chư thiên mây lạnh, v.v. Do đó, ngài nói ‘các mùa, được phân biệt là lạnh và nóng’ v.v. ‘Khi điều đó không thành tựu’ có nghĩa là: khi mùa ấy, vốn là mầm mống của mưa như đã mô tả, không đạt được sự thành tựu vào đúng thời điểm.

‘‘Na sammā devo vassatī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘kadācī’’tiādimāha. Tattha kadāci vassatīti kadāci avassanakāle vassati. Kadāci na vassatīti kadāci vassitabbakāle na vassati. Katthaci vassati, katthaci na vassatīti padesamāha. ‘‘Vassantopī’’tiādi ‘‘kadāci vassati, kadāci na vassatī’’ti padadvayasseva atthavivaraṇaṃ. Vigatagandhavaṇṇarasādīti ādi-saddena nirojataṃ saṅgaṇhāti. Ekasmiṃ padeseti bhattapacanabhājanassa ekapasse. Uttaṇḍulanti pākato ukkantataṇḍulaṃ. Tīhākārehīti sabbaso apariṇataṃ, ekadesena pariṇataṃ, dupariṇatañcāti evaṃ tīhākārehi. Paccati pakkāsayaṃ upagacchati. Appāyukāti ettha ‘‘dubbaṇṇā cā’’tipi vattabbaṃ. Evaṃ utubhojanavasena āyu hāyati hetumhi aparikkhīṇepi paccayassa paridubbalattā.

Giải thích ý nghĩa được nói một cách tóm tắt là ‘trời không mưa thuận,’ ngài nói ‘đôi khi’ v.v. Trong đó, ‘đôi khi mưa’ có nghĩa là đôi khi mưa vào lúc không nên mưa. ‘Đôi khi không mưa’ có nghĩa là đôi khi không mưa vào lúc cần mưa. ‘Nơi này mưa, nơi kia không mưa’ là nói về địa điểm. ‘Dù có mưa’ v.v... là sự giải thích ý nghĩa của hai cụm từ ‘đôi khi mưa, đôi khi không mưa.’ ‘Mất mùi, màu, vị, v.v.’ – với từ ‘v.v.’ (ādi), nó bao gồm cả dưỡng chất (nirojataṃ). ‘Ở một phần’ có nghĩa là ở một bên của nồi nấu cơm. ‘Cơm nát’ có nghĩa là gạo đã nấu quá chín. ‘Theo ba cách’ có nghĩa là: hoàn toàn chưa chín, một phần chín, và chín không đều (sống sượng). ‘Được nấu chín’ có nghĩa là nó đạt đến trạng thái chín. Trong câu ‘tuổi thọ ngắn,’ cũng nên nói thêm ‘và có dung sắc xấu.’ Như vậy, do thời tiết và vật thực, tuổi thọ giảm đi, ngay cả khi nhân (nghiệp) chưa cạn kiệt, là do sự yếu kém của duyên.

‘‘Yadā panā’’tiādi sukkapakkhassa attho vuttavipariyāyena veditabbo.

‘Nhưng khi nào’ v.v... ý nghĩa của vế thuận (bạch phần) nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã được nói.

Vaḍḍhitvā vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ. Kasmā? Na hi ekasmiṃ antarakappe aneke buddhā uppajjanti, eko eva pana uppajjatīti. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Cattāri ṭhatvāti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Yaṃyaṃāyuparimāṇesūti yattakayattakaparamāyuppamāṇesu. Tesampīti buddhānaṃ. Taṃ tadeva āyuparimāṇaṃ hoti, tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva.

Nên hiểu là ‘sau khi đã tăng lên, tăng lên, rồi lại suy giảm.’ Tại sao? Vì trong một trung kiếp không có nhiều vị Phật xuất hiện, mà chỉ có một vị xuất hiện. Bây giờ, để trình bày ý nghĩa ấy một cách chi tiết, câu ‘Thế nào?’ v.v... đã được nói đến. ‘Trụ trong bốn’ – đây là cách dùng chỉ sự liên tục. ‘Trong các giới hạn tuổi thọ nào’ có nghĩa là trong các giới hạn tuổi thọ tối đa tương ứng nào. ‘Của các Ngài cũng vậy’ có nghĩa là của các vị Phật. Giới hạn tuổi thọ của các Ngài cũng chính là như vậy. Lý do cho điều đó đã được nêu bên trên.

Jātiparicchedādivaṇṇanā niṭṭhitā

Phần giải thích về sự phân định dòng dõi, v.v... đã kết thúc.

Bodhiparicchedavaṇṇanā

Phần giải thích về sự phân định Bồ Đề.

8. Mūleti [Pg.11] mūlāvayavassa samīpe. Taṃ pana tassā heṭṭhāpadeso hotīti āha ‘‘pāṭalirukkhassa heṭṭhā’’ti. Taṃdivasanti attanā jātadivase, taṃdivasanti vā taṃ bhagavato abhisambodhidivase. So kira bodhirukkho sālakalyāṇī viya pathaviyā abbhantare eva puretaraṃ vaḍḍhento abhisambodhidivase pathaviṃ ubbhijjitvā uṭṭhito ratanasataṃ ucco, tāvadeva ca vitthato hutvā nabhaṃ pūrento aṭṭhāsi. Ayampi kiretassa rukkhabhāvena viya aññehi vemattatā. Ghanasaṃhatanāḷavaṇṭatāya kaṇṇikabaddhehi viya pupphehi. Ekasañchannāti pupphānaṃ nirantaratāya ekajjhaṃ sañchannā, tattha tattha nibaddha…pe… samujjalanti tahaṃ tahaṃ olambitakusumadāmehi ceva tahaṃ tahaṃ khittamālāpiṇḍīhi ca ito cito vippakiṇṇavividhavaṇṭamuttapupphehi ca sammadeva ujjalaṃ. Aññamaññaṃ sirīsampattānīti aññamaññassa siriyā sobhāya sampannāni. Buddhaguṇavibhavasirinti sammāsambuddhehi abhigantabbaguṇavibhūtisobhaṃ. Paṭivijjhamānoti adhigacchanto.

8. Mūle có nghĩa là ở gần phần gốc. Lại nữa, điều ấy là phần bên dưới của cây ấy, do đó đã nói là “heṭṭhā pāṭalirukkhassa.” Taṃdivasaṃ có nghĩa là vào ngày sanh của vị ấy, hoặc taṃdivasaṃ là vào ngày thành Đạo của đức Thế Tôn. Được biết, cây Bồ-đề ấy giống như cây Sālakalyāṇī đã tăng trưởng sớm hơn ở bên trong lòng đất, vào ngày thành Đạo đã trồi lên khỏi mặt đất, cao một trăm ratana, và cũng có bề rộng tương đương, đã đứng sừng sững làm cho bầu trời được tràn ngập. Được biết, đây cũng là sự khác biệt của cây này so với các cây khác về phương diện là cây cối. Với các đóa hoa giống như được kết lại ở đài hoa do đặc tính cuống và cọng hoa được dày đặc và kết chặt. Ekasañchannā có nghĩa là được che phủ thành một khối do các đóa hoa không có khoảng trống. Samujjalanti ... được kết buộc ở nơi này nơi kia ... rực rỡ một cách tốt đẹp do các tràng hoa được treo lơ lửng ở nơi này nơi kia, do các cụm vòng hoa được ném ở nơi này nơi kia, và do các đóa hoa không cuống có nhiều màu sắc khác nhau được vung vãi ở đây đó. Aññamaññaṃ sirīsampattāni có nghĩa là được thành tựu vẻ huy hoàng và xinh đẹp của nhau. Buddhaguṇavibhavasiriṃ có nghĩa là vẻ huy hoàng của sự uy nghiêm về các đức tánh nên được các bậc Chánh Đẳng Giác chứng ngộ. Paṭivijjhamāno có nghĩa là đang chứng đắc.

Setambarukkhoti setavaṇṇaphalo ambarukkho. Tadevāti pāṭaliyā vuttappamāṇameva. Ekatoti ekapasse. Surasānīti sumadhurarasāni.

Setambarukkho có nghĩa là cây xoài có trái màu trắng. Tadeva có nghĩa là có cùng kích thước đã được nói đến (đối với) cây Pāṭali. Ekato có nghĩa là ở một bên. Surasāni có nghĩa là có vị rất ngọt.

Ekova pallaṅkoti ekova pallaṅkappadeso. So so rukkho ‘‘bodhī’’ti vuccati bujjhanti etthāti katvā.

Ekova pallaṅko có nghĩa là chỉ có một chỗ ngồi kiết-già. Mỗi một cây ấy được gọi là “cây Bồ-đề” vì (các ngài) giác ngộ ở nơi ấy.

Sāvakayugaparicchedavaṇṇanā

Giải Thích Chương Phân Định về Cặp Thinh Văn

9. Sāvakaparicchedeti sāvakayugaparicchede. ‘‘Khaṇḍatissa’’nti dvepi ekajjhaṃ gahetvā ekattavasena vuttanti āha ‘‘khaṇḍo ca tisso cā’’ti, buddhānaṃ sahodaro, vemātikopi vā jeṭṭhabhātā na hotīti ‘‘ekapitiko kaniṭṭhabhātā’’ti vuttaṃ. Avasesehi puttehi. ‘‘Paññāpāramiyā matthakaṃ patto’’ti vatvā tassa matthakappattaṃ guṇavisesaṃ dassetuṃ ‘‘sikhinā bhagavatā’’tiādi vuttaṃ.

9. Sāvakaparicchede có nghĩa là trong chương phân định về cặp Thinh văn. “Khaṇḍatissa” là (hai vị) đã được gộp chung lại và được nói đến như là một, do đó đã nói là “Khaṇḍa và Tissa.” Là em cùng mẹ với các đức Phật, hoặc cũng không phải là anh cả khác mẹ, do đó đã được nói là “em trai cùng một cha.” Bởi các người con còn lại. Sau khi nói “đã đạt đến đỉnh cao của trí tuệ pāramī,” để trình bày đức tánh đặc biệt về sự đạt đến đỉnh cao ấy của vị kia, câu “bởi đức Thế Tôn Sikhī” và tiếp theo đã được nói đến.

Uttaroti uttamo. Puna uttaroti theraṃ nāmena vadati. Pāranti parakoṭimatthakaṃ. Paññāvisayeti paññādhikāre. Pavattiṭṭhānavasena hi pavattiṃ vadati.

Uttaro có nghĩa là cao cả. Puna uttaro là gọi vị Trưởng lão bằng tên. Pāraṃ có nghĩa là bờ bên kia, là đỉnh cao. Paññāvisaye có nghĩa là trong phạm vi của trí tuệ. Quả vậy, nói đến sự diễn tiến là do bởi nền tảng của sự diễn tiến.

Sāvakasannipātaparicchedavaṇṇanā

Giải Thích Chương Phân Định về Sự Hội Họp của Chư Thinh Văn

10. Uposathanti [Pg.12] āṇāpātimokkhaṃ. Dutiyatatiyesūti dutiye, tatiye ca sāvakasannipāte. Eseva nayoti caturaṅgikataṃ atidisati. Abhinīhārato paṭṭhāya vatthuṃ kathetvā pabbajjā dīpetabbā, sā pana yasmā manorathapūraṇiyaṃ aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.211) vitthārato āgatā, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbāti.

10. Uposathaṃ có nghĩa là Pātimokkha có tính cách mệnh lệnh. Dutiyatatiyesu có nghĩa là trong các lần hội họp của chư Thinh văn lần thứ nhì và lần thứ ba. Eseva nayo là chỉ về (sự hội họp) gồm bốn chi phần. Cần phải trình bày về sự xuất gia sau khi đã kể câu chuyện bắt đầu từ sự phát nguyện. Lại nữa, vì điều ấy đã được đề cập một cách chi tiết ở trong Manorathapūraṇī, là Chú giải tạng Tăng Chi (A. I, 211), do đó cần được hiểu theo phương cách đã được nói đến ở nơi ấy.

Upaṭṭhākaparicchedavaṇṇanā

Giải Thích Chương Phân Định về Vị Thị Giả

11. Nibaddhupaṭṭhākabhāvanti ārambhato paṭṭhāya yāva parinibbānā niyataupaṭṭhākabhāvaṃ. Aniyatuupaṭṭhākā pana bhagavato paṭhamabodhiyaṃ bahū ahesuṃ. Tenāha ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Idāni ānandatthero yena kāraṇena satthu nibaddhupaṭṭhākabhāvaṃ upagato, yathā ca upagato, taṃ dassetuṃ ‘‘tattha ekadā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ahaṃ iminā maggena gacchāmī’’ti āha anayabyasanāpādakena kammunā codiyamāno. Atha naṃ bhagavā tamatthaṃ anārocetvāva khemaṃ maggaṃ sandhāya ‘‘ehi bhikkhu iminā gacchāmā’’ti āha. Kasmā panassa bhagavā tamatthaṃ nārocesīti? Ārocitepi asaddahanto nādiyissati. Tañhi tassa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyātiti. Teti te gamanaṃ, ‘‘ta’’nti vā pāṭho.

11. Nibaddhupaṭṭhākabhāvaṃ có nghĩa là tình trạng của vị thị giả cố định, kể từ lúc ban đầu cho đến khi (bậc Đạo Sư) Parinibbāna. Lại nữa, các vị thị giả không cố định của đức Thế Tôn trong thời kỳ giác ngộ đầu tiên đã có nhiều vị. Do đó, đã nói là “Quả vậy, của đức Thế Tôn” và tiếp theo. Bây giờ, để trình bày về lý do và về cách thức mà Trưởng lão Ānanda đã đảm nhận tình trạng của vị thị giả cố định cho bậc Đạo Sư, câu “Trong trường hợp ấy, vào một thuở nọ” và tiếp theo đã được nói đến. Vị ấy đã nói rằng: “Tôi sẽ đi bằng con đường này,” trong khi bị thôi thúc bởi nghiệp dẫn đến sự bất hạnh và tai họa. Khi ấy, đức Thế Tôn đã không cho vị ấy biết sự việc ấy, đã nhắm đến con đường an ổn mà nói rằng: “Này Tỳ khưu, hãy đến đây, chúng ta sẽ đi bằng con đường này.” Lại nữa, vì sao đức Thế Tôn đã không cho vị ấy biết sự việc ấy? Dầu cho được cho biết, do không có đức tin, vị ấy sẽ không chấp nhận. Và điều ấy chắc chắn sẽ là sự bất lợi, sự đau khổ cho vị ấy trong một thời gian dài. Te có nghĩa là sự đi của ông, hoặc bản văn là “taṃ.”

Anvāsattoti anubaddho, upadduto vā. Dhammagāravanissito saṃvego dhammasaṃvego ‘‘amhesu nāma tiṭṭhantesu bhagavatopi īdisaṃ jāta’’nti. ‘‘Ahaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti vadanto dhammasenāpati atthato evaṃ vadanto nāma hotīti ‘‘ahaṃ bhante tumhe’’tiādi vuttaṃ. Asuññāyeva me sā disāti asuññāyeva mama sā disā. Tattha kāraṇamāha ‘‘tava ovādo buddhānaṃ ovādasadiso’’ti.

Anvāsatto có nghĩa là bị đeo đẳng, hoặc bị phiền nhiễu. Dhammasaṃvego là sự xúc động về Giáo pháp, sự xúc động nương vào sự tôn trọng Giáo pháp (với suy nghĩ) rằng: “Trong khi chúng tôi đang hiện hữu mà sự việc như thế này cũng đã sanh khởi cho cả đức Thế Tôn.” Vị Tướng quân Chánh pháp, trong khi nói rằng: “Con sẽ hầu hạ,” về mặt ý nghĩa là đang nói như vầy, do đó câu “Bạch ngài, con sẽ hầu hạ ngài” và tiếp theo đã được nói đến. Asuññāyeva me sā disā có nghĩa là phương hướng ấy của tôi không trống rỗng. Ở đây, vị ấy nói lên lý do: “Lời giáo huấn của ngài tương tự lời giáo huấn của các đức Phật.”

Vasituṃ na dassatīti ekagandhakuṭiyaṃ vāsaṃ na labhissatīti adhippāyo. Parammukhā desitassāpi dhammassāti suttantadesanaṃ sandhāya vuttaṃ. Abhidhammadesanā panassa parammukhāva pavattā pageva yācanāya. Tassā vācanāmaggopi sāriputtattherappabhavo. Kasmā? So niddesapaṭisambhidā viya [Pg.13] therassa bhikkhuto gahitadhammakkhandhapakkhiyo. Apare pana ‘‘dhammabhaṇḍāgāriko paṭipāṭiyā tikadukesu devasikaṃ katokāso bhagavantaṃ pañhaṃ pucchi, bhagavāpissa pucchitapucchitaṃ nayadānavasena vissajjesi. Evaṃ abhidhammopi satthārā parammukhā desitopi therena sammukhā paṭiggahitova ahosī’’ti vadanti. Sabbaṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

Vasituṃ na dassati có nghĩa là sẽ không có được sự lưu trú ở trong cùng hương thất, đây là chủ ý. Parammukhā desitassāpi dhammassa là câu được nói đến nhắm vào sự thuyết giảng Kinh tạng. Lại nữa, sự thuyết giảng Vi Diệu Pháp đã được diễn ra khi vắng mặt vị ấy, ngay cả trước khi có lời thỉnh cầu. Con đường truyền tụng về Vi Diệu Pháp ấy cũng có nguồn gốc từ Trưởng lão Sāriputta. Vì sao? Điều ấy thuộc về phần các uẩn Pháp đã được vị Trưởng lão tiếp nhận từ đức Tỳ Khưu, giống như Niddesa và Paṭisambhidā. Lại nữa, các vị khác nói rằng: “Vị Quản thủ kho tàng Giáo pháp, sau khi đã thực hiện cơ hội hằng ngày theo thứ tự ở các pháp ba và các pháp đôi, đã hỏi đức Thế Tôn câu hỏi. Và đức Thế Tôn đã giải đáp các câu hỏi đã được hỏi ấy bằng cách trao cho phương pháp. Như vậy, Vi Diệu Pháp dầu đã được bậc Đạo Sư thuyết giảng khi vắng mặt (vị Trưởng lão) cũng đã được vị Trưởng lão tiếp nhận một cách trực tiếp.” Tất cả cần được nắm lấy sau khi đã thẩm xét.

Aggupaṭṭhākoti upaṭṭhāne sakkaccakāritāya aggabhūto upaṭṭhāko. Thero hi upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhakālato paṭṭhāya bhagavantaṃ duvidhena udakena, tividhena dantakaṭṭhena, pādaparikammena, gandhakuṭipariveṇasammajjanenāti evamādīhi kiccehi upaṭṭhahanto ‘‘imāya nāma velāya satthu idaṃ nāma laddhuṃ vaṭṭati, idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā taṃ taṃ nipphādento mahatiṃ daṇḍadīpikaṃ gahetvā ekarattiṃ gandhakuṭipariveṇaṃ nava vāre anupariyāyati. Evaṃ hissa ahosi ‘‘sace me thinamiddhaṃ okkameyya, bhagavati pakkosante paṭivacanaṃ dātuṃ nāhaṃ sakkuṇeyya’’nti, tasmā sabbarattiṃ daṇḍadīpikaṃ hatthena na muñcati. Tena vuttaṃ ‘‘aggupaṭṭhāko’’ti.

“Vị thị giả hàng đầu” có nghĩa là vị thị giả đứng đầu do sự tận tâm trong việc hầu hạ. Kể từ khi nhận được địa vị thị giả, vị Trưởng lão đã hầu hạ Đức Thế Tôn bằng các công việc như: hai loại nước, ba loại tăm xỉa răng, rửa chân, quét dọn khu vực hương thất, v.v. Vị ấy suy nghĩ rằng: “Vào giờ này, nên dâng vật này lên Bậc Đạo Sư, nên làm việc này,” rồi thực hiện từng việc đó. Vị ấy cầm một ngọn đuốc lớn, đi kinh hành quanh khu vực hương thất chín lần trong một đêm. Vị ấy đã nghĩ như thế này: “Nếu cơn buồn ngủ và dã dượi xâm chiếm ta, khi Đức Thế Tôn gọi, ta sẽ không thể đáp lời.” Vì thế, suốt đêm vị ấy không rời ngọn đuốc khỏi tay. Do đó, ngài được gọi là “vị thị giả hàng đầu”.

12. Pitumātujātanagaraparicchedo pitumukhena āgatattā ‘‘pitiparicchedo’’ti vutto.

12. Phần về thành phố sinh trưởng của cha và mẹ, do được trình bày qua phương diện của người cha, nên được gọi là “phần về người cha”.

Vihāraṃ pāvisīti gandhakuṭiṃ pāvisi. Ettakaṃ kathetvāti kappaparicchedādinavavārapaṭimaṇḍitaṃ vipassīādīnaṃ sattannaṃ buddhānaṃ pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ ettāvatā desanaṃ desetvā. Kasmā panettha bhagavā vipassīādīnaṃ sattannaṃyeva buddhānaṃ pubbenivāsaṃ kathesi, na buddhavaṃsadesanāyaṃ (bu. vaṃ. 64 gāthādayo) viya pañcavīsatiyā buddhānaṃ, tato vā pana bhiyyoti? Anadhikārato, payojanābhāvato ca. Buddhavaṃsadesanāyañhi (bu. vaṃ. 75) –

“Ngài đã vào tịnh xá” có nghĩa là ngài đã vào hương thất. “Sau khi thuyết giảng chừng ấy” có nghĩa là sau khi thuyết giảng bài pháp liên quan đến tiền kiếp của bảy vị Phật, bắt đầu với Đức Phật Vipassī, được trang hoàng bởi chín phần, bắt đầu với phần về kiếp. Tại sao ở đây Đức Thế Tôn chỉ kể về tiền kiếp của bảy vị Phật, bắt đầu với Đức Phật Vipassī, mà không phải của hai mươi lăm vị Phật như trong bài thuyết giảng Buddhavaṃsa (Phật Sử), hoặc nhiều hơn nữa? (Là) do không phải là trường hợp thích hợp và do không có lợi ích. Vì trong bài thuyết giảng Buddhavaṃsa –

‘‘Kīdiso te mahāvīra, abhinīhāro naruttama;

Kamhi kāle tayā vīra, patthitā bodhimuttamā’’ti. ādinā –

“‘Thưa bậc Đại Hùng, sự phát nguyện của ngài như thế nào, hỡi bậc Tối Thượng Nhân? Vào thời điểm nào, thưa bậc Anh Hùng, ngài đã phát nguyện Bồ-đề tối thượng?’ v.v. –

Pavattaṃ taṃ pucchaṃ adhikāraṃ aṭṭhuppattiṃ katvā yassa sammāsambuddhassa pādamūle attanā mahābhinīhāro kato, taṃ dīpaṅkaraṃ bhagavantaṃ ādiṃ katvā yesaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santikā bodhiyā laddhabyākaraṇo hutvā tattha tattha pāramiyo pūresi, tesaṃ paṭipattisaṅkhāto pubbenivāso, attano ca paṭipatti kathitā, idha pana tādiso adhikāro natthi[Pg.14], yena dīpaṅkarato paṭṭhāya, tato vā pana purato buddhe ārabbha pubbenivāsaṃ katheyya. Tasmā na ettha buddhavaṃsadesanāyaṃ viya pubbenivāso vitthārito. Yasmā ca buddhānaṃ desanā nāma desanāya bhājanabhūtānaṃ puggalānaṃ ñāṇabalānurūpā, na attano ñāṇabalānurūpā, tasmā tattha aggasāvakānaṃ, mahāsāvakānaṃ, (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā) tādisānañca devabrahmānaṃ vasena desanā vitthāritā. Idha pana pakatisāvakānaṃ, tādisānañca devatānaṃ vasena pubbenivāsaṃ kathento sattannameva buddhānaṃ pubbenivāsaṃ kathesi. Tathā hi ne bhagavā palobhanavasena samuttejetuṃ sappapañcatāya kathāya desanaṃ matthakaṃ apāpetvāva gandhakuṭiṃ pāvisi. Tathā ca imissā eva desanāya anusārato āṭānāṭiyaparitta- (dī. ni. 3.275) desanādayo pavattā.

Lấy câu hỏi đã được nêu ra đó làm trường hợp thích hợp, làm duyên khởi, ngài đã kể về tiền kiếp được gọi là sự thực hành của hai mươi bốn vị Phật, bắt đầu với Đức Thế Tôn Dīpaṅkara, vị Chánh Đẳng Chánh Giác mà dưới chân ngài, chính ngài đã thực hiện đại nguyện, và từ các vị ấy ngài đã nhận được lời thọ ký cho quả vị Bồ-đề và đã viên mãn các pháp ba-la-mật ở những nơi đó, và ngài cũng đã kể về sự thực hành của chính mình. Nhưng ở đây, không có trường hợp thích hợp như vậy để ngài có thể kể về tiền kiếp bắt đầu từ Đức Phật Dīpaṅkara, hoặc liên quan đến các vị Phật trước đó nữa. Do đó, ở đây, câu chuyện tiền kiếp không được trình bày chi tiết như trong bài thuyết giảng Buddhavaṃsa. Và bởi vì bài thuyết giảng của các Đức Phật tương ứng với năng lực trí tuệ của những người là đối tượng của bài giảng, chứ không tương ứng với năng lực trí tuệ của chính các ngài, cho nên ở đó, bài giảng đã được trình bày chi tiết vì các vị Thượng thủ Thinh văn, các vị Đại Thinh văn, và các vị trời, Phạm thiên tương tự. Nhưng ở đây, khi kể về tiền kiếp cho các vị Thinh văn thông thường và các vị chư thiên tương tự, ngài chỉ kể về tiền kiếp của bảy vị Phật mà thôi. Thật vậy, để khích lệ họ bằng cách lôi cuốn, Đức Thế Tôn đã vào hương thất mà chưa đưa bài thuyết giảng với các chi tiết lan man đến hồi kết. Và cũng theo bài thuyết giảng này mà các bài thuyết giảng như Āṭānāṭiyaparitta (Kinh Hộ Trì Āṭānāṭiya) đã được khởi xướng.

Apicettha bhagavā attano suddhāvāsacārikāvibhāviniyā uparidesanāya saṅgahatthaṃ vipassīādīnaṃ eva sattannaṃ sammāsambuddhānaṃ pubbenivāsaṃ kathesi. Tesaṃyeva hi sāvakā tadā ceva etarahi ca suddhāvāsabhūmiyaṃ ṭhitā, na aññesaṃ parinibbutattā. ‘‘Siddhatthatissaphussānaṃ kira buddhānaṃ sāvakā suddhāvāsesu upapannā upapattisamanantarameva imasmiṃ sāsane upakādayo viya arahattaṃ adhigantvā nacirasseva parinibbāyiṃsu, na tattha tattha yāvatāyukaṃ aṭṭhaṃsū’’ti vadanti. Tathā yesaṃ sammāsambuddhānaṃ paṭivedhasāsanaṃ ekaṃsato nicchaye na ajjāpi dharati, na antarahitaṃ, te eva kittento vipassīādīnaṃyeva bhagavantānaṃ pubbenivāsaṃ imasmiṃ sutte kathesi veneyyajjhāsayavasena. Apubbācarimaniyamo pana aparāparaṃ saṃsaraṇakasattavāsavasena ekissā lokadhātuyā icchitoti na tenetaṃ virujjhatīti daṭṭhabbaṃ. Nirantaraṃ matthakaṃ pāpetvāti abhijātito paṭṭhāya yāva pātimokkhuddeso yāva tā buddhakiccasiddhi, tāva matthakaṃ sikhaṃ pāpetvā. Na tāva kathitoti yojanā.

Hơn nữa, ở đây, để tóm lược cho bài thuyết giảng sau này nhằm làm sáng tỏ hành trình của chính ngài qua các cõi Tịnh Cư, Đức Thế Tôn đã kể về tiền kiếp của bảy vị Chánh Đẳng Chánh Giác, bắt đầu với Đức Phật Vipassī. Vì chỉ có các vị Thinh văn của các ngài ấy là đang hiện hữu ở cõi Tịnh Cư vào lúc đó và cả bây giờ, chứ không phải của các vị khác, do họ đã Bát-niết-bàn. Người ta nói rằng: “Các vị Thinh văn của các Đức Phật Siddhattha, Tissa, và Phussa, sau khi sanh vào các cõi Tịnh Cư, ngay sau khi tái sanh, đã chứng đắc A-la-hán quả trong giáo pháp này giống như Upaka và những vị khác, và không lâu sau đã Bát-niết-bàn, chứ không lưu lại ở đó cho đến hết tuổi thọ.” Tương tự, ngài chỉ tán dương các vị Chánh Đẳng Chánh Giác mà giáo pháp chứng ngộ của các vị ấy cho đến nay vẫn còn tồn tại một cách chắc chắn, chưa bị biến mất. Do đó, trong kinh này, ngài đã kể về tiền kiếp của các Đức Thế Tôn bắt đầu với Đức Phật Vipassī, tùy theo căn tánh của chúng sanh cần được tế độ. Cần phải hiểu rằng quy luật không trước không sau được mong muốn trong một thế giới hệ, tùy theo nơi ở của chúng sanh lang thang trong vòng luân hồi, do đó điều này không mâu thuẫn với điều đó. “Đưa đến đỉnh điểm một cách liên tục” có nghĩa là đưa đến đỉnh cao, từ lúc đản sanh cho đến khi tuyên đọc Pātimokkha (Giới Bổn), cho đến khi các Phật sự được hoàn thành. Cú pháp được nối kết là “chưa được nói đến”.

Tantinti dhammatantiṃ, pariyattinti attho. Puttaputtamātuyānavihāradhanavihāradāyakādīnaṃ sambahulānaṃ atthānaṃ vibhāvanavasena pavattavāro sambahulavāro.

“Tanti” có nghĩa là “dhammatanti” (dòng giáo pháp), tức là “pariyatti” (pháp học). “Sambahulavāro” (phần về nhiều vấn đề) là phần được tiến hành bằng cách giải thích nhiều vấn đề như con trai, mẹ của con trai, cỗ xe, tịnh xá, tài sản, người thí chủ cúng dường tịnh xá, v.v.

Sambahulavāravaṇṇanā

Giải Thích Về Phần Nhiều Vấn Đề

Kāmañcāyaṃ [Pg.15] pāḷiyaṃ anāgato, aṭṭhakathāsu āgatattā pana ānetvā dīpetabboti taṃ dīpento ‘‘sabbabodhisattānañhī’’tiādimāha. Kulavaṃso kulānukkamo. Paveṇīti paramparā. ‘‘Kasmā’’ti puttuppattiyā kāraṇaṃ pucchitvā taṃ vissajjento ‘‘sabbaññubodhisattānañhī’’tiādimāha, tena tesaṃ jātanagarādi paññāyamānaṃ ekaṃsato manussabhāvasañjānanatthaṃ icchitabbaṃ, aññathā yathādhippetabuddhakiccasiddhi eva na siyāti dasseti, yato mahāsattānaṃ carimabhave manussaloke eva pātubhāvo, na aññattha.

Mặc dù điều này không có trong Pāli tạng, nhưng vì nó có trong các sách Chú giải nên cần được đưa ra và làm sáng tỏ. Để làm sáng tỏ điều đó, ngài đã nói bắt đầu bằng câu: “Vì rằng đối với tất cả các vị Bồ-tát...”. “Kulavaṃso” là dòng dõi gia tộc. “Paveṇī” là truyền thống. Sau khi hỏi nguyên nhân của việc có con trai bằng câu hỏi “Tại sao?”, ngài trả lời bắt đầu bằng câu: “Vì rằng đối với tất cả các vị Bồ-tát Toàn Giác...”. Qua đó, ngài chỉ ra rằng việc thành phố sinh trưởng của các vị ấy, v.v., được biết đến là điều cần thiết nhằm mục đích nhận biết một cách chắc chắn về thân phận con người của các vị ấy; nếu không, sự thành tựu các Phật sự như mong muốn sẽ không thể có được, bởi vì sự xuất hiện trong kiếp chót của các bậc Đại Sĩ chỉ ở trong cõi người, không ở nơi nào khác.

Sambahulaparicchedavaṇṇanā

Giải Thích Về Chương Nhiều Vấn Đề

Candādīnaṃ sobhāvisesaṃ raheti cajāpetīti rāhu, rāhuggaho, idha pana rāhu viyāti rāhu. Bandhananti ca anatthuppattiṭṭhānataṃ sandhāya vuttaṃ. Tathā mahāsattena vuttavacanameva gahetvā kumārassa ‘‘rāhulo’’ti nāmaṃ akaṃsu. Athāti nipātamattaṃ. Rocinīti rocanasīlā, ujjalarūpāti attho. Rucaggatīti rucaṃ pabhātaṃ āgatibhūtā, ga-kārāgamaṃ katvā vuttaṃ. Itthiratanabhāvato manussaloke sabbāsaṃ itthīnaṃ bimbapaṭicchannabhūtāti bimbā.

Rāhu (La-hầu) là do từ bỏ (raheti), khiến cho từ bỏ (cajāpeti) vẻ đẹp đặc biệt (sobhāvisesaṃ) của mặt trăng v.v... (candādīnaṃ), là Rāhuggaho (La-hầu tinh). Tuy nhiên, ở đây Rāhu có nghĩa là ví như Rāhu (rāhu viya). Và (câu) “là sự trói buộc” (bandhanam) được nói đến với ý nghĩa là nơi phát sanh điều bất lợi. Do vậy, họ đã lấy chính lời nói được vị Đại Sĩ thốt ra để đặt tên cho hoàng tử là “Rāhula” (La-hầu-la). Còn ‘Athā’ chỉ là một tiểu từ. ‘Rocinī’ là có tính chất chiếu sáng, nghĩa là có hình sắc rực rỡ. ‘Rucaggatī’ là người đã đạt đến sự rực rỡ, sự quang đãng; được nói sau khi thêm vào mẫu tự ‘ga’. Do là một người nữ quý báu, ở cõi người, vị ấy giống như hình ảnh phản chiếu của tất cả những người nữ, nên (có tên là) Bimbā.

Jhānā vuṭṭhāyāti pādakajjhānato uṭṭhāya.

(Cụm từ) ‘Jhānā vuṭṭhāya’ (sau khi xuất khỏi thiền) có nghĩa là sau khi ra khỏi thiền nền tảng.

Aṭṭhaṅgulubbedhāti aṭṭhaṅgulappamāṇabahalabhāvā. Cūḷaṃsena chādetvāti tiriyabhāgena ṭhapanavasena sabbaṃ vihāraṭṭhānaṃ chādetvā. Suvaṇṇayaṭṭhiphālehīti phālappamāṇāhi suvaṇṇayaṭṭhīhi. Suvaṇṇahatthipādānīti pakatihatthipādaparimāṇāni suvaṇṇakhaṇḍāni. Vuttanayenevāti cūḷaṃseneva. Suvaṇṇakaṭṭīhīti suvaṇṇakhaṇḍehi. Salakkhaṇānanti lakkhaṇasampannānaṃ sahassārānaṃ.

‘Aṭṭhaṅgulubbedhā’ (dày tám ngón tay) là có độ dày với kích thước tám ngón tay. ‘Cūḷaṃsena chādetvā’ (sau khi che phủ bằng phần nhỏ) là sau khi che phủ toàn bộ nền tịnh xá bằng cách đặt theo phần chiều ngang. ‘Suvaṇṇayaṭṭhiphālehi’ (bằng những thanh và tấm ván vàng) là bằng những thanh vàng có kích thước như tấm ván. ‘Suvaṇṇahatthipādāni’ (những chân voi bằng vàng) là những khối vàng có kích thước bằng chân voi thông thường. ‘Vuttanayeneva’ (theo phương cách đã được nói) là bằng phần nhỏ. ‘Suvaṇṇakaṭṭīhi’ (bằng những cây gậy vàng) là bằng những khối vàng. ‘Salakkhaṇānam’ (của những vật có tướng tốt) là của những (bánh xe) ngàn căm được phú bẩm các tướng tốt.

Bodhipallaṅkoti abhisambujjhanakāle nisajjaṭṭhānaṃ. Avijahitoti buddhānaṃ tathānisajjāya anaññatthabhāvībhāvato apariccatto. Tenāha ‘‘ekasmiṃyeva ṭhāne hotī’’ti. Paṭhamapadagaṇṭhikāti pacchime sopānaphalake ṭhatvā ṭhapiyamānassa dakkhiṇapādassa patiṭṭhahanaṭṭhānaṃ. Taṃ pana yasmā daḷhaṃ thiraṃ kenaci abhejjaṃ hoti, tasmā ‘‘padagaṇṭhī’’ti vuttaṃ. Yasmiṃ [Pg.16] bhūmibhāge idāni jetavanamahāvihāro, tattha yasmiṃ ṭhāne purimānaṃ sabbabuddhānaṃ mañcā paññattā, tasmiṃyeva padese amhākampi bhagavato mañco paññattoti katvā ‘‘cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva hontī’’ti vuttaṃ. Mañcānaṃ pana mahantakhuddakabhāvena mañcapaññāpanapadesassa mahantāmahantatā appamāṇaṃ, buddhānubhāvena pana so padeso sabbadā ekappamāṇoyeva hotīti ‘‘cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva hontī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vihāropi na vijahito yevāti etthāpi eseva nayo. Purimaṃ vihāraṭṭhānaṃ na pariccajatīti hi attho.

‘Bodhipallaṅko’ (Bồ-đề tòa) là nơi ngự tọa vào lúc chứng đạt Chánh Đẳng Giác. ‘Avijahito’ (không từ bỏ) là không rời bỏ, do việc ngự tọa như thế của các đức Phật không xảy ra ở nơi nào khác. Do đó, có lời dạy rằng: “Chỉ ở tại một nơi.” ‘Paṭhamapadagaṇṭhikā’ (nơi đặt bước chân đầu tiên) là nơi đặt bàn chân phải khi đang đứng ở bậc thang cuối cùng. Tuy nhiên, vì nơi ấy vững chắc, kiên cố, không thể bị ai phá vỡ, nên được gọi là ‘padagaṇṭhī’. Tại khu vực đất đai mà nay là đại tịnh xá Jetavana, chính tại nơi mà giường nằm của tất cả các đức Phật quá khứ đã được sắp đặt, cũng tại khu vực ấy giường nằm của đức Thế Tôn chúng ta đã được sắp đặt. Do vậy, có lời dạy rằng: “Bốn vị trí chân giường là những nơi không bị từ bỏ.” Hơn nữa, do sự lớn nhỏ của các giường nằm mà sự lớn nhỏ của khu vực sắp đặt giường nằm là không thể đo lường, nhưng nhờ oai lực của đức Phật, khu vực ấy luôn luôn có cùng một kích thước. Vì thế, cần phải hiểu rằng có lời dạy: “Bốn vị trí chân giường là những nơi không bị từ bỏ.” Trong câu “Tịnh xá cũng không bị từ bỏ,” phương pháp này cũng tương tự. Vì ý nghĩa là “không từ bỏ nền tịnh xá trước đây.”

Visiṭṭhā mattā vimattā, vimattāva vemattaṃ, visadisatāti attho. Pamāṇaṃ āroho. Padhānaṃ dukkarakiriyā. Rasmīti sarīrappabhā.

Thước đo đặc biệt (visiṭṭhā mattā) là ‘vimattā’. Chính ‘vimattā’ là ‘vemattaṃ’, có nghĩa là sự khác biệt. ‘Pamāṇaṃ’ (kích thước) là chiều cao. ‘Padhānaṃ’ (sự tinh tấn) là khổ hạnh. ‘Rasmi’ (hào quang) là ánh sáng của thân.

‘‘Sattānaṃ pākatikahatthena chahattho majjhimapuriso, tato tiguṇaṃ bhagavato sarīrappamāṇanti bhagavā aṭṭhārasahattho’’ti vadanti. Apare pana bhaṇanti ‘‘manussānaṃ pākatikahatthena catuhattho majjhimapuriso, tato tiguṇaṃ bhagavato sarīrappamāṇanti bhagavā dvādasahattho upādinnakarūpadhammavasena, samantato pana byāmamattaṃ byāmappabhā pharatīti upari chahatthaṃ abbhuggato, bahalatarappabhā rūpena saddhiṃ aṭṭhārasahattho hotī’’ti.

Có người nói rằng: “Người có tầm vóc trung bình cao sáu hắc-thủ theo hắc-thủ thông thường của chúng sanh, kích thước thân của đức Thế Tôn gấp ba lần như thế, nên đức Thế Tôn cao mười tám hắc-thủ.” Nhưng những vị khác lại nói rằng: “Người có tầm vóc trung bình cao bốn hắc-thủ theo hắc-thủ thông thường của loài người, kích thước thân của đức Thế Tôn gấp ba lần như thế, nên đức Thế Tôn cao mười hai hắc-thủ xét về phương diện sắc pháp được chấp thủ. Tuy nhiên, xung quanh, hào quang một tầm tỏa ra một tầm, ở trên cao lên sáu hắc-thủ. Hào quang dày đặc cùng với sắc thân là mười tám hắc-thủ.”

Addhaniyanti dīghakālaṃ.

‘Addhaniyam’ (lâu dài) có nghĩa là một thời gian dài.

Ajjhāsayapaṭibaddhanti bodhisambhārasambharaṇakāle tathāpavattajjhāsayādhīnaṃ, tathāpavattapatthanānurūpaṃ vipulaṃ, vipulatarañca hotīti attho. Svāyamattho cariyāpiṭakavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Ettha ca yasmā sarīrappamāṇaṃ, padhānaṃ, sarīrappabhā ca buddhānaṃ visadisāti idha pāḷiyaṃ anāgatā, tasmā tehi saddhiṃ vemattatāsāmaññena āyukulānipi idha āharitvā dīpitāni. Paṭividdhaguṇesūti adhigatasabbaññuguṇesu. Nanu ca bodhisambhāresu, veneyyapuggalaparimāṇe ca vemattaṃ natthīti? Saccaṃ natthi, tadubhayaṃ pana buddhaguṇaggahaṇena gahitameva hotīti na uddhaṭaṃ. Yadaggena hi sabbabuddhānaṃ buddhaguṇesu vemattaṃ natthi, tadaggena nesaṃ sambodhisambhāresupi vemattaṃ natthīti. Kasmā? Hetuanurūpatāya phalassa[Pg.17], ekanteneva veneyyapuggalaparimāṇe vemattabhāvo vibhāvito. Mahābodhisattānañhi hetuavatthāyaṃ sambhatūpanissayindriyaparipākā veneyyapuggalā carimabhave arahattasampattiyā paripositāni kamalavanāni sūriyarasmisamphassena viya tathāgataguṇānubhāvasamphassena vibodhaṃ upagacchantīti dīpesuṃ aṭṭhakathācariyā.

‘Ajjhāsayapaṭibaddham’ (liên quan đến tác ý) có nghĩa là tùy thuộc vào tác ý đã diễn ra vào lúc tích lũy các yếu tố của sự Giác Ngộ, và trở nên to lớn hay to lớn hơn tương ứng với lời nguyện đã diễn ra như vậy. Ý nghĩa này cần được hiểu theo phương cách đã được nói trong Chú giải Cariyāpiṭaka. Và ở đây, vì kích thước thân, sự tinh tấn, và hào quang của thân của các đức Phật là khác nhau, nên chúng không được đề cập trong bản văn Pāli ở đây. Do đó, do có điểm chung về sự khác biệt với chúng, tuổi thọ và dòng tộc cũng được đưa ra và giải thích ở đây. ‘Paṭividdhaguṇesu’ (trong các phẩm chất đã được chứng ngộ) là trong các phẩm chất của bậc Toàn Giác đã được chứng đắc. “Chẳng phải là không có sự khác biệt trong các yếu tố của sự Giác Ngộ và trong số lượng chúng sanh cần được tế độ hay sao?” “Đúng là không có, nhưng cả hai điều đó đã được bao gồm bởi việc đề cập đến các phẩm chất của đức Phật, nên không được nêu ra. Vì trong chừng mực mà không có sự khác biệt trong các phẩm chất của đức Phật đối với tất cả các đức Phật, thì trong chừng mực đó cũng không có sự khác biệt trong các yếu tố của sự Giác Ngộ của các ngài.” “Tại sao?” “Vì quả tương ứng với nhân. Tình trạng khác biệt về số lượng chúng sanh cần được tế độ chắc chắn đã được làm rõ. Vì các vị Chú giải sư đã chỉ ra rằng: các chúng sanh cần được tế độ, những người có các căn đã chín muồi nhờ trợ duyên được tích lũy trong giai đoạn nhân của các vị Đại Bồ-tát, sẽ đạt đến sự giác ngộ nhờ sự tiếp xúc với oai lực của các phẩm chất của đức Như Lai, giống như những đầm sen được nuôi dưỡng để đạt đến A-la-hán quả trong kiếp cuối cùng sẽ nở ra nhờ sự tiếp xúc của ánh sáng mặt trời.”

Nidhikumbhoti cattāro mahānidhayo sandhāya vadati. Jāto cāti. Ca-saddena katamahābhinīhāro cāti ayampi attho saṅgahitoti daṭṭhabbo. Vuttaṃ hetaṃ buddhavaṃse –

‘Nidhikumbho’ (bình châu báu) là ngài nói đến bốn kho tàng lớn. ‘Jāto ca’ (và đã sanh ra). Cần phải hiểu rằng, với từ ‘ca’ (và), ý nghĩa này cũng được bao gồm: “và đã thực hiện lời đại nguyện.” Vì điều này đã được nói trong Buddhavaṃsa (Phật Sử) –

‘‘Tārāgaṇā virocanti, nakkhattā gaganamaṇḍale;

Visākhā candimāyuttā, dhuvaṃ buddho bhavissatī’’ti. (bu. vaṃ. 65);

“Các vì sao tỏa sáng, các chòm sao trên vòm trời; (chòm sao) Visākhā hợp cùng mặt trăng, chắc chắn (vị này) sẽ thành Phật.” (Phật Sử, 65);

‘‘Eteneva ca sabbabuddhānaṃ visākhānakkhatteneva mahābhinīhāro hotī’’ti ca vadanti.

Và họ cũng nói rằng: “Chính nhờ chòm sao Visākhā này mà lời đại nguyện của tất cả các đức Phật xảy ra.”

13. Ayaṃ gatīti ayaṃ pavatti pavattanākāro, aññe pubbenivāsaṃ anussarantā iminā ākārena anussarantīti attho, yasmā cutito paṭṭhāya yāva paṭisandhi, tāva anussaraṇaṃ ārohanaṃ atītaatītataraatītatamādijātisaṅkhāte pubbenivāse ñāṇassa abhimukhabhāvena pavattīti katvā. Tasmā paṭisandhito paṭṭhāya yāva cuti, tāva anussaraṇaṃ orohanaṃ pubbenivāse paṭimukhabhāvena ñāṇassa pavattīti āha ‘‘pacchāmukhaṃ ñāṇaṃ pesetvā’’ti. Cutigantabbanti yaṃ panidaṃ cutiyā ñāṇagatiyā gantabbaṃ, taṃ gamanaṃ bujjhananti attho. Garukanti bhāriyaṃ dukkaraṃ. Tenāha ‘‘ākāse padaṃ dassento viyā’’ti. Aparampi kāraṇanti chinnavaṭumānussaraṇaṃ pacchāmukhaṃ ñāṇaṃ pesanato aparaṃ acchariyabbhutakāraṇaṃ. Yatrāti paccattatthe, nāmāti acchariyatthe nipāto, hi-saddo anatthako. Tenāha ‘‘yo nāma tathāgato’’ti. Evañca katvā ‘‘yatrā’’ti nipātavasena visuṃ yatra-saddaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Papañcenti sattasantānaṃ saṃsāre vitthārentīti papañcaṃ. Kammavaṭṭaṃ vuccatīti kilesavaṭṭassa papañcaggahaṇena, vipākavaṭṭassa dukkhaggahaṇena gahitattā. Pariyādinnavaṭṭeti sabbaso khepitavaṭṭe. ‘‘Maggasīlena phalasīlenā’’ti vatvā tayidaṃ maggaphalasīlaṃ lokiyasīlapubbakaṃ, buddhānañca [Pg.18] lokiyasīlampi lokuttarasīlaṃ viya anaññasādhāraṇaṃ evāti dassetuṃ ‘‘lokiyalokuttarasīlenā’’ti vuttaṃ. Samādhipaññāsupi eseva nayo. Samādhipakkhāti samādhi ca samādhipakkhā ca samādhipakkhā, ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘maggasamādhinā’’tiādi, ‘‘vihāro gahito vā’’ti ca. Samādhipakkhā nāma vīriyasatiādayo.

13. Ayaṃ gatīti (đây là sự đi đến) có nghĩa là đây là sự diễn tiến, là cách thức diễn tiến. Nghĩa là, các vị khác khi nhớ lại tiền kiếp thì nhớ lại theo cách thức này, bởi vì kể từ lúc chết cho đến lúc tái sanh, sự nhớ lại trong khoảng thời gian ấy là sự đi lên, do trí tuệ diễn tiến theo chiều hướng thuận ở trong tiền kiếp được kể là quá khứ, quá khứ hơn nữa, quá khứ xa xôi hơn nữa, v.v... Do đó, kể từ lúc tái sanh cho đến lúc chết, sự nhớ lại trong khoảng thời gian ấy là sự đi xuống, do trí tuệ diễn tiến theo chiều hướng nghịch ở trong tiền kiếp, nên đã nói rằng: ‘sau khi đã hướng trí tuệ đi ngược dòng.’ Cutigantabban’ti (điều cần được đi đến của sự chết) có nghĩa là điều nào cần được đi đến bằng sự đi đến của trí tuệ về sự chết, sự giác ngộ về sự đi đến ấy. Garukan’ti (nặng nề) có nghĩa là nặng nề, khó thực hiện. Do đó, đã nói rằng: ‘giống như đang chỉ cho thấy dấu chân ở trong hư không.’ Aparampi kāraṇan’ti (lý do khác nữa) có nghĩa là sự nhớ lại vòng luân hồi đã được cắt đứt là một lý do kỳ diệu và phi thường khác với việc hướng trí tuệ đi ngược dòng. Yatrā ở đây có nghĩa là về cá nhân. Nāma là một tiểu từ có nghĩa là kỳ diệu. Từ hi không có ý nghĩa. Do đó, đã nói rằng: ‘vị Như Lai nào.’ Và làm như vậy, việc dùng từ yatra một cách riêng biệt theo cách của một tiểu từ được xem là phù hợp. Papañcen’ti (do sự lan rộng) có nghĩa là điều làm lan rộng dòng tương tục của chúng sanh trong vòng luân hồi là sự lan rộng (papañca). Kammavaṭṭaṃ vuccatīti (vòng luân hồi của nghiệp được nói đến) bởi vì vòng luân hồi của phiền não đã được bao gồm bởi việc dùng từ papañca (sự lan rộng), và vòng luân hồi của quả đã được bao gồm bởi việc dùng từ dukkha (khổ). Pariyādinnavaṭṭe’ti (ở trong vòng luân hồi đã được đoạn tận) có nghĩa là ở trong vòng luân hồi đã được làm cho cạn kiệt hoàn toàn. Sau khi nói: ‘bằng giới của đạo, bằng giới của quả,’ để chỉ ra rằng giới của đạo và quả này có giới của thế gian đi trước, và giới của thế gian của các vị Phật cũng là độc nhất vô nhị giống như giới siêu thế, nên đã nói: ‘bằng giới của thế gian và siêu thế.’ Đối với định và tuệ cũng theo phương pháp này. Samādhipakkhā’ti (các pháp thuộc về định) có nghĩa là định và các pháp thuộc về định là các pháp thuộc về định, nên hiểu là sự hợp nhất của một phần và toàn thể (ekadesasarūpekaseso). Do đó, đã nói: ‘bằng định của đạo,’ v.v... và ‘hoặc trú đã được bao gồm.’ Các pháp thuộc về định là tinh tấn, niệm, v.v...

Sayanti attanā. Nīvaraṇādīhīti nīvaraṇehi ceva tadekaṭṭhehi ca pāpadhammehi, vitakkavicārādīhi ca. ‘‘Vimuttattā vimuttīti saṅkhyaṃ gacchantī’’ti iminā vimutti-saddassa kammasādhanataṃ āha aṭṭhasamāpattiādivisayattā tassa. Vimuttattāti ca ‘‘vikkhambhanavasena vimuttattā’’tiādinā yojetabbaṃ. Tassa tassāti aniccānupassanādikassa. Paccanīkaṅgavasenāti pahātabbapaṭipakkhaaṅgavasena. Paṭippassaddhante uppannattāti kilesānaṃ paṭippassambhanaṃ paṭippassaddhaṃ, so eva anto pariyosānabhāvato, tasmiṃ sādhetabbe nibbattattā, taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ paṭippassambhanavasena pavattattāti attho. Kilesehi nissaṭatā, apagamo ca nibbānassa tehi vivittattā evāti āha ‘‘dūre ṭhitattā’’ti.

Sayanti attanā (tự mình nằm). Nīvaraṇādīhī’ti (do các triền cái, v.v...) có nghĩa là do các triền cái và do các pháp ác có cùng đối tượng với chúng, và do tầm, tứ, v.v... Bằng câu: ‘Do đã được giải thoát nên được gọi là sự giải thoát,’ ngài đã nói lên ý nghĩa bị động (kammasādhana) của từ vimutti (sự giải thoát), bởi vì từ ấy có đối tượng là tám định chứng, v.v... Và vimuttattā (do đã được giải thoát) nên được kết hợp với câu: ‘do đã được giải thoát bằng cách trấn áp,’ v.v... Tassa tassā’ti (của điều này, điều này) có nghĩa là của quán vô thường, v.v... Paccanīkaṅgavasenā’ti (theo cách của các chi phần đối nghịch) có nghĩa là theo cách của các chi phần đối nghịch cần được từ bỏ. Paṭippassaddhante uppannattā’ti (do đã sanh khởi vào lúc cuối cùng của sự an tịnh) có nghĩa là sự an tịnh của các phiền não là paṭippassaddhaṃ (sự an tịnh). Chính điều ấy là sự kết thúc do là trạng thái chấm dứt. Do đã được thành tựu ở trong điều cần được thực hiện ấy, nghĩa là do đã diễn tiến theo cách an tịnh các phiền não cần được loại trừ bởi đạo lộ tương ứng. Sự thoát ly, và sự ra đi khỏi các phiền não của Niết-bàn chính là do sự tách biệt khỏi chúng, nên đã nói: ‘do đã đứng ở xa.’

16. Dhammadhātūti dhammānaṃ sabhāvo, atthato cattāri ariyasaccāni. Suppaṭividdhāti suṭṭhu paṭividdhā savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ pajahanato. Evañhi sabbaññutā, dasabalañāṇādayo cāti sabbe buddhaguṇā bhagavatā adhigatā ahesuṃ. Arahattaṃ dhammadhātūti keci. Sabbaññutañāṇanti apare. Dvīhi padehīti dvīhi vākyehi. Ābaddhanti paṭibaddhaṃ taṃmūlakattā uparidesanāya. Devacārikakolāhalanti attano devaloke cārikāyaṃ suddhāvāsadevānaṃ kutūhalappavattiṃ dassento suttantapariyosāne (dī. ni. aṭṭha. 2.91) vicāressati, atthato vibhāvessatīti yojanā. Ayaṃ desanāti ‘‘ito so bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 2.4) vitthārato pavattitadesanamāha. Nidānakaṇḍetiādito desitaṃ uddesadesanamāha. Sā hi imissā desanāya nidānaṭṭhāniyattā tathā vuttā.

16. Dhammadhātū’ti (pháp giới) có nghĩa là bản chất của các pháp, về mặt ý nghĩa là bốn Thánh đế. Suppaṭividdhā’ti (đã được thấu triệt tốt đẹp) có nghĩa là đã được thấu triệt tốt đẹp do đã từ bỏ tất cả các phiền não cùng với các tập khí. Thật vậy, như vậy, Nhất thiết trí, mười lực trí, v.v..., tất cả các đức tính của Phật đã được đức Thế Tôn chứng đắc. Một số vị nói rằng A-la-hán là pháp giới. Những vị khác nói là Nhất thiết trí. Dvīhi padehī’ti (bằng hai câu) có nghĩa là bằng hai câu văn. Ābaddhan’ti (được ràng buộc) có nghĩa là được liên kết, do bài thuyết pháp ở trên có đó làm nền tảng. Devacārikakolāhalan’ti (sự huyên náo về chuyến du hành của chư thiên) có nghĩa là khi chỉ ra sự diễn tiến của sự háo hức của các vị trời ở cõi Tịnh Cư trong chuyến du hành của ngài ở cõi trời, ngài sẽ xem xét ở cuối bài kinh (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.91), nên hiểu là ngài sẽ làm sáng tỏ về mặt ý nghĩa. Ayaṃ desanā’ti (bài thuyết pháp này) ngài nói đến bài thuyết pháp đã được diễn tiến một cách chi tiết, bắt đầu bằng câu: ‘Này các Tỳ khưu, từ đây...’ (Dī. Ni. 2.4). Nidānakaṇḍe’ti (trong phần nhân duyên) ngài nói đến bài thuyết pháp đề mục đã được thuyết giảng từ đầu. Thật vậy, bài thuyết pháp ấy được nói như vậy vì nó ở vị trí nhân duyên của bài thuyết pháp này.

Bodhisattadhammatāvaṇṇanā

Sự tán thán về các pháp tánh của Bồ-tát

17. ‘‘Vipassīti tassa nāma’’nti vatvā tassa anvatthataṃ dassetuṃ ‘‘tañca kho’’tiādi vuttaṃ. Vividhe attheti tirohitavidūradesagatādike nīlādivasena [Pg.19] nānāvidhe, tadaññe ca indriyagocarabhūte te ca yathūpagate, vohāravinicchaye cāti nānāvidhe atthe. Passanakusalatāyāti dassane nipuṇabhāvena. Yāthāvato ñeyyaṃ bujjhatīti bodhi, so eva sattayogato bodhisattoti āha ‘‘paṇḍitasatto bujjhanakasatto’’ti. Sucintitacintitādinā pana paṇḍitabhāve vattabbameva natthi. Yadā ca panānena mahābhinīhāro kato, tato paṭṭhāya mahābodhiyaṃ ekantaninnattā bodhimhi satto bodhisattoti āha ‘‘bodhisaṅkhātesū’’tiādi. Maggañāṇapadaṭṭhānañhi sabbaññutañāṇaṃ, sabbaññutañāṇapadaṭṭhānañca maggañāṇaṃ ‘‘bodhī’’ti vuccati. ‘‘Sato sampajāno’’ti iminā catutthāya gabbhāvakkantiyā okkamīti dasseti. Catasso hi gabbhāvakkantiyo idhekacco gabbho mātukucchiyaṃ okkamane, ṭhāne, nikkhamaneti tīsu ṭhānesu asampajāno hoti, ekacco paṭhame ṭhāne sampajāno, na itaresu, ekacco paṭhame, dutiye ca ṭhāne sampajāno, na tatiye, ekacco tīsupi ṭhānesu sampajāno hoti. Tattha paṭhamā gabbhāvakkanti lokiyamahājanassa vasena vuttā, dutiyā asītimahāsāvakānaṃ (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro) vasena, tatiyā dvinnaṃ aggasāvakānaṃ, paccekabuddhānañca vasena. Te kira kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā anekasataporise papāte viya yonimukhe khittā tāḷacchiggaḷena hatthī viya sambādhena yonimukhena nikkhamantā mahantaṃ dukkhaṃ pāpuṇanti, tena nesaṃ ‘‘mayaṃ nikkhamāmā’’ti sampajaññaṃ na hoti. Catutthā sabbaññubodhisattānaṃ vasena. Te hi mātukucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhantāpi pajānanti, tattha vasantāpi pajānanti, nikkhamanakālepi pajānanti. Na hi te kammajavātā uddhaṃpāde adhosire katvā khipituṃ sakkonti, dve hatthe pasāritvā akkhīni ummīletvā ṭhitakāva nikkhamantīti. Ñāṇena paricchinditvāti pubbabhāge pañcamahāvilokanañāṇehi ceva ‘‘idāni cavāmī’’ti cutiparicchindanañāṇena ca aparabhāge ‘‘idha mayā paṭisandhi gahitā’’ti paṭisandhiparicchindanañāṇena ca paricchijja jānitvā.

17. Sau khi nói: “Vị ấy có tên là Vipassī,” để chỉ rõ ý nghĩa phù hợp của tên gọi ấy, đoạn văn bắt đầu bằng “tañca kho” đã được nói đến. “Vividhe atthe” (trong các ý nghĩa đa dạng): trong các ý nghĩa khác nhau như những gì bị che khuất, ở xa, ở gần, v.v...; trong các loại khác nhau theo phương diện màu xanh, v.v...; và trong các đối tượng khác của các giác quan, và những đối tượng ấy như chúng hiện đến; và trong sự phân xử các vấn đề thế tục. “Passanakusalatāya” (do sự thiện xảo trong việc thấy): do sự thành thạo trong việc thấy. “Yāthāvato ñeyyaṃ bujjhatīti bodhi” (giác ngộ là sự thấu hiểu điều cần biết đúng như thật), vị ấy chính là Bồ-tát do sự kết hợp với chúng sanh, nên nói: “paṇḍitasatto bujjhanakasatto” (chúng sanh có trí tuệ, chúng sanh có khả năng giác ngộ). Hơn nữa, không cần phải nói về trạng thái bậc trí của vị ấy qua những điều như “sucintitacintita” (suy tư những điều đã được suy tư kỹ lưỡng). Và khi vị ấy đã thực hiện đại nguyện, kể từ đó, do hoàn toàn hướng về đại Bồ-đề, vị ấy là Bồ-tát vì gắn bó với Bồ-đề, nên nói: “bodhisaṅkhātesu” (trong những gì được gọi là Bồ-đề), v.v... Quả vậy, Toàn Giác Trí có Đạo Trí làm nền tảng, và Đạo Trí có Toàn Giác Trí làm nền tảng được gọi là “Bồ-đề.” Qua câu “sato sampajāno” (chánh niệm tỉnh giác), điều này cho thấy rằng ngài nhập thai bằng cách nhập thai thứ tư. Quả vậy, có bốn cách nhập thai: ở đây, một thai nhi trong ba giai đoạn là nhập vào bụng mẹ, lưu lại, và sinh ra, đều không có tỉnh giác. Một thai nhi có tỉnh giác ở giai đoạn đầu, không có ở các giai đoạn sau. Một thai nhi có tỉnh giác ở giai đoạn đầu và thứ hai, không có ở giai đoạn thứ ba. Một thai nhi có tỉnh giác ở cả ba giai đoạn. Trong đó, cách nhập thai thứ nhất được nói theo trường hợp của đại chúng thế gian. Cách thứ hai theo trường hợp của tám mươi vị đại thinh văn (chi tiết trong chú giải Trưởng Lão Kệ, 2.21, về kệ của trưởng lão Vaṅgīsa). Cách thứ ba theo trường hợp của hai vị Thượng thủ Thinh văn và các vị Phật Độc Giác. Những vị này, do các cơn gió nghiệp, bị lộn ngược chân lên đầu xuống, bị ném vào cửa tử cung như rơi xuống vực sâu hàng trăm tầm người, và khi ra khỏi cửa tử cung chật hẹp như con voi qua lỗ khóa lá cọ, họ phải chịu đựng khổ đau to lớn. Do đó, họ không có tỉnh giác rằng: “Chúng ta đang ra khỏi.” Cách thứ tư là theo trường hợp của các vị Bồ-tát Toàn Giác. Các vị này, khi thọ sanh trong bụng mẹ cũng biết rõ, khi ở trong đó cũng biết rõ, và lúc sinh ra cũng biết rõ. Quả vậy, các cơn gió nghiệp không thể làm cho các vị ấy lộn ngược chân lên đầu xuống mà ném ra. Các vị ấy duỗi hai tay, mở mắt, và sinh ra trong tư thế đứng. “Ñāṇena paricchinditvā” (sau khi đã xác định bằng trí tuệ): sau khi đã xác định và biết rõ bằng trí tuệ, ở giai đoạn trước là bằng năm trí tuệ đại quán sát và trí tuệ xác định sự chết rằng “bây giờ ta chết,” và ở giai đoạn sau là bằng trí tuệ xác định sự tái sanh rằng “ở đây ta đã thọ sanh.”

Pañcannaṃ mahāpariccāgānaṃ, ñātatthacariyādīnañca satipi pāramiyā pariyāpannabhāve sambhāravisesabhāvadassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tattha aṅgapariccāgo, nayanapariccāgo, attapariccāgo, rajjapariccāgo, puttadārapariccāgoti ime [Pg.20] pañca mahāpariccāgā. Tatthāpi kāmaṃ aṅgapariccāgādayopi dānapāramīyeva, tathāpi pariccāgavisesabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca mahāpariccāgānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tato eva ca aṅgapariccāgatopi visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ, pariccāgabhāvasāmaññepi rajjapariccāgaputtadārapariccāgaggahaṇañca kataṃ. Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā, sā ca kho karuṇāyanavasena. Tathā sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṃ vasena hitacariyā lokatthacariyā. Kammassakatāñāṇavasena, anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭhānavasena, khandhāyatanādivasena, lakkhaṇattayāditīraṇavasena ca attano, paresañca tattha satipaṭṭhānena ñāṇacāro buddhacariyā, sā panatthato paññāpāramīyeva, ñāṇasambhāravisesatādassanatthaṃ pana visuṃ gahaṇaṃ. Buddhacariyānanti bahuvacananiddesena pubbayogapubbacariyādhammakkhānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha gatapaccāgatavattasaṅkhātāya pubbabhāgapaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ pubbayogo. Dānādīsuyeva sātisayapaṭipatti pubbacariyā. ‘‘Yāva cariyāpiṭake saṅgahitā abhinīhāro pubbayogo, kāyādivivekavasena ekacariyā pubbacariyā’’ti keci. Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesu ādīnavānisaṃsānañca vibhāvanavasena, sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena ca pavattakathā dhammakkhānaṃ. Koṭiṃ patvāti paraṃ pariyantaṃ paramukkaṃsaṃ pāpuṇitvā. Sattamahādānānīti aṭṭhavassikakāle ‘‘hadayamaṃsādīnipi yācakānaṃ dadeyya’’nti ajjhāsayaṃ uppādetvā dinnadānaṃ, maṅgalahatthidānaṃ, gamanakāle dinnaṃ sattasattakamahādānaṃ, maggaṃ gacchantena dinnaṃ assadānaṃ, rathadānaṃ, puttadānaṃ, bhariyādānanti imāni satta mahādānāni (cariyā. 79) datvā.

Mặc dù năm đại thí xả và các hạnh như thân tộc lợi hành, v.v... đã được bao gồm trong các ba-la-mật, chúng được đề cập riêng để chỉ ra rằng chúng là những tư lương đặc biệt. Trong đó, năm đại thí xả là: thí xả thân phần, thí xả mắt, thí xả mạng sống, thí xả vương quốc, thí xả vợ con. Trong đó, mặc dù thí xả thân phần, v.v... thực sự là bố thí ba-la-mật, nhưng các đại thí xả được đề cập riêng để chỉ ra tính chất đặc biệt của sự thí xả và để chỉ ra sự khó làm của chúng. Chính vì vậy, việc đề cập đến thí xả mắt được tách riêng khỏi thí xả thân phần, và việc đề cập đến thí xả vương quốc và thí xả vợ con cũng được thực hiện, mặc dù chúng có chung bản chất là thí xả. Hạnh lợi ích cho thân quyến là thân tộc lợi hành (ñātatthacariyā), và hạnh này dựa trên lòng bi mẫn. Tương tự, hạnh lợi ích cho thế gian chúng sanh về các phương diện hiện tại, tương lai và tối hậu là thế gian lợi hành (lokatthacariyā). Hạnh của bậc Giác Ngộ (buddhacariyā) là sự vận hành của trí tuệ với chánh niệm đối với bản thân và người khác, dựa trên trí tuệ về nghiệp và quả của nghiệp, dựa trên các nghề nghiệp, nghệ thuật và khoa học không đáng chê trách, dựa trên các uẩn, xứ, v.v..., và dựa trên sự thẩm xét ba tướng, v.v... Về mặt ý nghĩa, đây chính là trí tuệ ba-la-mật, nhưng được đề cập riêng để chỉ ra rằng nó là một tư lương trí tuệ đặc biệt. Qua việc dùng số nhiều “buddhacariyānaṃ” (các hạnh của bậc Giác Ngộ), cần hiểu rằng nó bao gồm các pháp như tiền hành, tiền hạnh, và thuyết pháp. Trong đó, tiền hành (pubbayogo) là việc thành tựu các thắng trí và thiền chứng cùng với sự thực hành ở giai đoạn đầu, được gọi là các phận sự đi và đến. Tiền hạnh (pubbacariyā) là sự thực hành vượt trội trong bố thí, v.v... Một số người nói: “Đại nguyện được ghi lại trong Tạng Hạnh là tiền hành; độc hạnh dựa trên sự viễn ly thân, v.v... là tiền hạnh.” Thuyết pháp (dhammakkhānaṃ) là bài giảng được tiến hành nhằm phân tích sự nguy hại và lợi ích của bố thí, v.v..., và của sự thiểu dục, v.v..., trong luân hồi và Niết-bàn, và nhằm thiết lập và làm cho chúng sanh thuần thục trong ba loại Bồ-đề. “Koṭiṃ patvā” (đạt đến đỉnh cao): sau khi đã đạt đến giới hạn cuối cùng, sự tột bậc. “Sattamahādānāni” (bảy đại thí): sau khi đã thực hiện bảy đại thí này: (1) sự bố thí được thực hiện sau khi phát khởi ý nguyện vào năm tám tuổi rằng “ta sẽ cho cả thịt tim, v.v... cho những người xin,” (2) bố thí voi báu, (3) bảy trăm đại thí được thực hiện khi ra đi, (4) bố thí ngựa khi đang đi trên đường, (5) bố thí xe, (6) bố thí con trai, (7) bố thí vợ (Hạnh Tạng, 79).

‘‘Idāneva me maraṇaṃ hotū’’ti adhimuccitvā kālakaraṇaṃ adhimuttikālakiriyā, taṃ bodhisattānaṃyeva, na aññesaṃ. Bodhisattā kira dīghāyukadevaloke ṭhitā ‘‘idha ṭhitassa me bodhisambhārasambharaṇaṃ na sambhavatī’’ti katvā tattha vāsato nibbindamānasā honti, tadā vimānaṃ pavisitvā akkhīni nimīletvā ‘‘ito uddhaṃ me jīvitaṃ nappavattatū’’ti cittaṃ adhiṭṭhāya nisīdanti, cittādhiṭṭhānasamanantarameva maraṇaṃ hoti. Pāramīdhammānañhi [Pg.21] ukkaṃsappavattiyā tasmiṃ tasmiṃ attabhāve abhiññāsamāpattīhi santānassa visesitattā attasinehassa tanubhāvena, sattesu ca mahākaruṇāya uḷārabhāvena adhiṭṭhānassa tikkhavisadabhāvāpattiyā bodhisattānaṃ adhippāyā samijjhanti. Citte, viya kammesu ca nesaṃ vasībhāvo, tasmā yattha upapannānaṃ pāramiyo sammadeva paribrūhanti. Vuttanayena kālaṃ katvā tattha upapajjanti. Tathā hi amhākaṃ mahāsatto imasmiṃyeva kappe nānājātīsu aparihīnajjhāno kālaṃ katvā brahmaloke nibbatto, appakameva kālaṃ tattha ṭhatvā tato cavitvā manussaloke nibbatto, pāramīsambharaṇapasuto ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘bodhisattānaṃyeva, na aññesa’’nti. ‘‘Ekenaattabhāvena antarena pāramīnaṃ sabbaso pūritattā’’ti iminā payojanābhāvato tattha ṭhatvā adhimuttikālakiriyā nāma nāhosīti dasseti. Api ca tattha yāvatāyukaṭṭhānaṃ carimabhave anekamahānidhisamuṭṭhānapubbikāya dibbasampattisadisāya mahāsampattiyā nibbatti viya, buddhabhūtassa asadisadānādivasena anaññasādhāraṇalābhuppatti viya ca ‘‘ito paraṃ mahāpurisassa dibbasampattianubhavanaṃ nāma natthī’’ti ussāhajātassa puññasambhārassa vasenāti daṭṭhabbaṃ. Ayañhettha dhammatā.

“Sự mệnh chung do quyết định” (adhimuttikālakiriyā) là việc mệnh chung sau khi quyết định rằng: “Mong rằng cái chết của ta xảy ra ngay bây giờ.” Điều đó chỉ có ở các vị Bồ-tát, không có ở những người khác. Nghe nói, các vị Bồ-tát khi đang ở trong cõi trời có tuổi thọ dài, nghĩ rằng: “Việc tích lũy các yếu tố Bồ-đề của ta không thể thực hiện được khi ở đây,” nên trở nên chán ngán với việc sống ở đó. Khi ấy, các vị vào thiên cung, nhắm mắt lại, ngồi xuống và quyết định trong tâm rằng: “Mong rằng mạng sống của ta không tiếp tục nữa kể từ đây.” Cái chết xảy ra ngay sau khi tâm quyết định. Do sự tiến triển vượt bậc của các pháp ba-la-mật, do dòng tâm thức được đặc biệt hóa bởi các thắng trí và thiền chứng trong mỗi kiếp sống, do sự mỏng manh của lòng yêu mến bản thân, do sự cao cả của lòng đại bi đối với chúng sinh, và do sự sắc bén và trong sáng của sự quyết định, nên các ý định của các vị Bồ-tát được thành tựu. Các vị có quyền tự tại trong tâm cũng như trong các nghiệp, do đó, các vị mệnh chung theo cách đã nói và tái sanh ở nơi nào mà các ba-la-mật được viên mãn một cách đúng đắn. Thật vậy, vị Đại Sĩ của chúng ta trong chính kiếp này, trong nhiều đời khác nhau, đã không bị suy giảm thiền định, sau khi mệnh chung đã tái sanh ở cõi Phạm thiên. Sau khi ở đó một thời gian ngắn, ngài từ đó mệnh chung và tái sanh ở cõi người, chuyên tâm tích lũy các ba-la-mật. Vì thế, đã nói rằng: “Chỉ có ở các vị Bồ-tát, không có ở những người khác.” Bằng câu “do đã hoàn mãn tất cả các ba-la-mật trong khoảng một kiếp sống,” điều này cho thấy rằng không có cái gọi là “sự mệnh chung do quyết định” khi ở đó vì không còn mục đích nữa. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng việc ở đó cho đến hết tuổi thọ cũng giống như sự thành tựu đại tài sản tương tự như thiên tài sản, có nguồn gốc từ nhiều kho tàng lớn trong kiếp cuối cùng, và cũng giống như sự phát sinh lợi lộc không ai sánh bằng của một vị Phật thông qua việc bố thí vô song v.v., là do năng lực của sự tích lũy phước báu phát sinh từ sự nhiệt tâm rằng: “Kể từ đây, không còn có việc hưởng thụ thiên tài sản cho bậc Đại nhân nữa.” Đây là pháp tánh ở đây.

Manussagaṇanāvasena, na devagaṇanāvasena. Pubbanimittānīti cutiyā pubbanimittāni. Amilāyitvāti ettha amilātaggahaṇeneva tāsaṃ mālānaṃ vaṇṇasampadāyapi gandhasampadāyapi sobhāsampadāyapi avināso dassitoti daṭṭhabbaṃ. Bāhirabbhantarānaṃ rajojallānaṃ lepassapi abhāvato devānaṃ sarīragatāni vatthāni sabbakālaṃ parisuddhappabhassarāneva hutvā tiṭṭhantīti āha ‘‘vatthesupi eseva nayo’’ti. Neva sītaṃ na uṇhanti yassa sītassa paṭikāravasena adhikaṃ seviyamānaṃ uṇhaṃ, sayameva vā kharataraṃ hutvā abhibhavantaṃ sarīre sedaṃ uppādeyya, tādisaṃ neva sītaṃ, na uṇhaṃ hoti. Tasmiṃ kāleti yathāvuttamaraṇāsannakāle. Bindubinduvasenāti chinnasuttāya āmuttamuttāvaliyā nipatantā muttaguḷikā viya bindu bindu hutvā. Sedāti sedadhārā muccanti. Dantānaṃ khaṇḍitabhāvo khaṇḍiccaṃ. Kesānaṃ palitabhāvo pāliccaṃ. Ādi-saddena valittacataṃ saṅgaṇhāti. Kilantarūpo attabhāvo hoti, na pana khaṇḍiccapāliccādīti [Pg.22] adhippāyo. Ukkaṇṭhitāti anabhirati. Sā natthi uparūpari uḷārauḷārānameva bhogānaṃ visesato duvijānanānaṃ upatiṭṭhahanato. Nissasantīti uṇhaṃ nissasanti. Vijambhantīti anabhirativasena vijambhanaṃ karonti.

Theo cách tính của loài người, không phải theo cách tính của chư thiên. Các điềm báo trước (pubbanimittāni) là các điềm báo trước của sự mệnh chung. Trong câu “không héo úa” (amilāyitvā), cần phải hiểu rằng chính việc dùng từ “không héo úa” đã cho thấy sự không hư hoại về cả màu sắc, hương thơm và vẻ đẹp của những vòng hoa ấy. Do không có sự dính bám của bụi bẩn cả bên ngoài lẫn bên trong, y phục trên thân của chư thiên luôn luôn trong sạch và rực rỡ, nên đã nói rằng: “Đối với y phục cũng theo cách này.” “Không lạnh cũng không nóng” có nghĩa là không có cái lạnh hay cái nóng nào đến mức mà cái nóng được dùng nhiều hơn để đối trị cái lạnh, hoặc tự nó trở nên gay gắt hơn, lấn át và làm phát sinh mồ hôi trên cơ thể. “Vào lúc ấy” là vào lúc gần chết như đã nói. “Từng giọt từng giọt” (bindubinduvasena) là từng giọt từng giọt giống như những viên ngọc trai rơi xuống từ một chuỗi ngọc trai đã đeo bị đứt dây. “Mồ hôi” (sedā) là những dòng mồ hôi tuôn ra. “Sự gãy răng” (khaṇḍiccaṃ) là tình trạng răng bị gãy. “Sự bạc tóc” (pāliccaṃ) là tình trạng tóc bị bạc. Bằng từ “v.v.” (ādi), bao gồm cả “da nhăn nheo” (valittacataṃ). Ý nghĩa là thân thể trở nên mệt mỏi, chứ không phải là bị gãy răng, bạc tóc, v.v. “Bất mãn” (ukkaṇṭhitā) là không vui thích. Điều đó không có, vì các tài sản ngày càng cao quý hơn, đặc biệt là những tài sản khó biết, luôn hiện khởi. “Thở dài” (nissasanti) là họ thở ra hơi nóng. “Ngáp” (vijambhanti) là họ ngáp do không vui thích.

Paṇḍitā evāti buddhisampannā eva devatā. Yathā devatā sampatijātā ‘‘kīdisena puññakammena idha nibbattā’’ti cintetvā ‘‘iminā nāma puññakammena idha nibbattā’’ti jānanti, evaṃ atītabhave attanā kataṃ, aññadāpi vā ekaccaṃ puññakammaṃ jānantiyeva mahāpuññāti āha ‘‘ye mahāpuññā’’tiādi.

“Chỉ những vị có trí tuệ” (paṇḍitā eva) là chỉ những vị trời có trí tuệ. Giống như một vị trời vừa mới sanh, sau khi suy xét: “Do phước nghiệp nào mà ta đã sanh ra ở đây?” liền biết rằng: “Do phước nghiệp này mà ta đã sanh ra ở đây.” Cũng vậy, những vị biết được phước nghiệp mà mình đã làm trong kiếp quá khứ, hoặc một phước nghiệp nào đó vào một lúc khác, là những vị có đại phước, nên đã nói: “Những vị có đại phước” (ye mahāpuññā), v.v.

Na paññāyanti ciratarakālattā paramāyuno. Aniyyānikanti na niyyānāvahaṃ sattānaṃ abhājanabhāvato. Sattā na paramāyuno honti nāma pāpussannatāyāti āha ‘‘tadā hi sattā ussannakilesā hontī’’ti. Etthāha – kasmā sammāsambuddhā manussaloke eva uppajjanti, na devabrahmalokesūti? Devaloke tāva nuppajjanti brahmacariyavāsassa anokāsabhāvato, tathā anacchariyabhāvato. Acchariyadhammā hi buddhā bhagavanto, tesaṃ sā acchariyadhammatā devattabhāve ṭhitānaṃ na pākaṭā hoti yathā manussabhūtānaṃ, devabhūte hi sammāsambuddhe dissamānaṃ buddhānubhāvaṃ devānubhāvato loko dahati, na buddhānubhāvato, tathā sati ‘‘sammāsambuddho’’ti nādhimuccati na sampasīdati, issaraguttaggāhaṃ na vissajjeti, devattabhāvassa ca cirakālādhiṭṭhānato ekaccasassatavādato na parimuccati. Brahmaloke nuppajjantīti etthāpi eseva nayo. Sattānaṃ tādisaggāhavinimocanatthañhi buddhā bhagavanto manussasugatiyaṃyeva uppajjanti, na devasugatiyaṃ. Manussasugatiyaṃ uppajjantāpi opapātikā na honti, sati ca opapātikūpapattiyaṃ vuttadosānativattanato, dhammaveneyyānaṃ dhammatantiyā ṭhapanassa viya dhātuveneyyānaṃ dhātūnaṃ ṭhapanassa icchitabbattā ca. Na hi opapātikānaṃ parinibbānato uddhaṃ sarīradhātuyo tiṭṭhanti. Manussaloke uppajjantāpi mahābodhisattā carimabhave manussabhāvassa pākaṭabhāvakaraṇāya pana dārapariggahampi karontā yāva puttamukhadassanā agāramajjhe tiṭṭhanti, paripākagatasīlanekkhammapaññādipāramikāpi na abhinikkhamantīti. Kiṃ vā etāya [Pg.23] kāraṇacintāya ‘‘sabbabuddhehi āciṇṇasamāciṇṇā, yadidaṃ manussabhūtānaṃyeva abhisambujjhanā, na devabhūtāna’’nti. Ayamettha dhammatā. Tathā hi tadattho mahābhinīhāropi manussabhūtānaṃyeva ijjhati, na devabhūtānaṃ.

Không được biết đến vì là thời gian quá lâu dài của tuổi thọ tối đa. ‘Không phải là sự xuất ly’ có nghĩa là không đem lại sự xuất ly vì chúng sanh không phải là vật chứa đựng. Chúng sanh không phải là những người có tuổi thọ tối đa, thật vậy, vì sự tràn ngập điều ác, nên đã nói rằng: ‘Khi ấy, chúng sanh có các phiền não tràn ngập.’ Ở đây, có câu hỏi: Tại sao các vị Chánh Đẳng Giác chỉ sanh khởi ở cõi người, không sanh khởi ở cõi trời và cõi Phạm thiên? Trước hết, các ngài không sanh khởi ở cõi trời vì không có cơ hội cho việc sống đời phạm hạnh, và cũng vì không có sự kỳ diệu. Chư Phật, các đấng Thế Tôn, là những pháp kỳ diệu. Tính chất kỳ diệu ấy của các ngài không được biểu lộ rõ ràng khi ở trong thân chư thiên như khi ở trong thân người. Thật vậy, khi một vị Chánh Đẳng Giác hiện hữu trong thân chư thiên, thế gian cho rằng oai lực Phật được thấy là oai lực của chư thiên, không phải là oai lực của Phật. Do đó, họ không tin tưởng, không hoan hỷ rằng ‘đây là vị Chánh Đẳng Giác,’ không từ bỏ chấp thủ về sự cai quản của đấng tối cao, và không thoát khỏi một số tà kiến thường hằng do sự tồn tại lâu dài của thân chư thiên. Về việc không sanh khởi ở cõi Phạm thiên, cũng theo cách tương tự. Chính vì để giải thoát chúng sanh khỏi những chấp thủ như vậy mà chư Phật, các đấng Thế Tôn, chỉ sanh khởi ở thiện thú cõi người, không phải ở thiện thú cõi trời. Dù sanh khởi ở thiện thú cõi người, các ngài cũng không phải là hạng hóa sanh, vì nếu có sự sanh khởi bằng cách hóa sanh thì không thể vượt qua những lỗi đã nói, và cũng vì mong muốn thiết lập xá-lợi cho những chúng sanh được giáo hóa bằng xá-lợi, giống như việc thiết lập giáo pháp cho những chúng sanh được giáo hóa bằng pháp. Thật vậy, đối với những vị hóa sanh, xá-lợi thân thể không tồn tại sau khi các ngài nhập Niết-bàn. Dù sanh khởi ở cõi người, các vị Đại Bồ-tát trong kiếp chót, để làm cho thân phận con người được rõ ràng, còn lập gia đình, và ở lại trong nhà cho đến khi nhìn thấy mặt con trai, dù các ba-la-mật như giới, xuất gia, trí tuệ đã viên mãn, các ngài vẫn chưa xuất gia. Hoặc là, cần gì phải suy xét lý do này? ‘Điều này đã được tất cả chư Phật thực hành và tuân thủ, đó là sự giác ngộ chỉ xảy ra khi là người, không phải khi là chư thiên.’ Đây là pháp tánh ở đây. Thật vậy, đại nguyện vì mục đích ấy cũng chỉ thành tựu khi là người, không phải khi là chư thiên.

Kasmā pana sammāsambuddhā jambudīpe eva uppajjanti, na sesadīpesu? Keci tāva āhu ‘‘yasmā pathaviyā nābhibhūtā, buddhānubhāvasahitā acalaṭṭhānabhūtā bodhimaṇḍabhūmi jambudīpe eva, tasmā jambudīpe eva uppajjantī’’ti, tathā ‘‘itaresampi avijahitaṭṭhānānaṃ tattheva labbhanato’’ti. Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – yasmā purimabuddhānaṃ, mahābodhisattānaṃ, paccekabuddhānañca nibbattiyā sāvakabodhisattānaṃ sāvakabodhiyā abhinīhāro, sāvakapāramiyā sambharaṇaṃ, paripācanañca buddhakhettabhūte imasmiṃ cakkavāḷe jambudīpe eva ijjhati, na aññattha. Veneyyānaṃ vinayanattho ca buddhuppādoti aggasāvakamahāsāvakādi veneyyavisesāpekkhāya etasmiṃ jambudīpe eva buddhā nibbattanti, na sesadīpesu. Ayañca nayo sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇoti. Tesaṃ uttamapurisānaṃ tattheva uppatti sampatticakkānaṃ viya aññamaññūpanissayato aparāparaṃ vattatīti daṭṭhabbaṃ, eteneva imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā iminā saddhiṃ cakkavāḷānaṃ dasasahassasseva khettabhāvo dīpito ito aññassa buddhānaṃ uppattiṭṭhānassa tepiṭake buddhavacane anupalabbhanato. Tenāha ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantīti dīpaṃ passī’’ti. Iminā nayena desaniyāmepi kāraṇaṃ nīharitvā vattabbaṃ.

Lại nữa, tại sao các vị Chánh Đẳng Giác chỉ sanh khởi ở cõi Diêm-phù-đề, không sanh khởi ở các châu khác? Một số vị nói rằng: ‘Bởi vì vùng đất Bồ-đề đoàn, nơi không bị mặt đất chinh phục, nơi bất động được hỗ trợ bởi oai lực của chư Phật, chỉ có ở cõi Diêm-phù-đề, do đó các ngài chỉ sanh khởi ở cõi Diêm-phù-đề,’ và cũng vì ‘các nơi không từ bỏ khác cũng chỉ có thể tìm thấy ở đó.’ Đây là quan điểm của chúng tôi về vấn đề này: Bởi vì sự sanh khởi của chư Phật quá khứ, các vị Đại Bồ-tát, và các vị Độc Giác Phật, sự phát nguyện Bồ-đề của các vị Thinh văn Bồ-tát, sự tích lũy và làm cho chín muồi các ba-la-mật của Thinh văn chỉ thành tựu ở cõi Diêm-phù-đề trong thế giới này, vốn là Phật độ, chứ không ở nơi nào khác. Và mục đích của sự xuất hiện của chư Phật là để giáo hóa chúng sanh, do đó, tùy thuộc vào các chúng sanh đặc biệt cần được giáo hóa như các vị Thượng thủ Thinh văn, Đại Thinh văn, v.v., chư Phật sanh khởi ở cõi Diêm-phù-đề này, không phải ở các châu khác. Và phương pháp này đã được tất cả chư Phật thực hành và tuân thủ. Cần phải hiểu rằng sự sanh khởi của các bậc tối thượng nhân ấy ở chính nơi đó diễn ra liên tục, hỗ trợ lẫn nhau như các bánh xe của sự thành tựu. Chính vì lý do này, lấy thế giới này làm trung tâm, cùng với nó, mười ngàn thế giới được chỉ ra là cõi Phật, vì không tìm thấy nơi sanh khởi nào khác của chư Phật trong Tam tạng, lời dạy của Đức Phật. Do đó, đã nói rằng: ‘Chư Phật không sanh khởi ở ba châu, chỉ sanh khởi ở cõi Diêm-phù-đề, ngài đã thấy châu lục.’ Theo phương pháp này, lý do cũng nên được nêu ra trong quy luật về nơi chốn.

Idāni ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ brāhmaṇānampi pūjanīyabhāvato. ‘‘Rājā pitā bhavissatī’’ti kulaṃ passi pituvasena kulassa niddisitabbato.

Hiện nay, dòng dõi Sát-đế-lỵ được thế gian tôn kính vì cũng được các vị Bà-la-môn tôn thờ. ‘Vua sẽ là cha,’ ngài đã thấy dòng dõi, vì dòng dõi phải được chỉ định theo người cha.

‘‘Dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi, tena attano antarāyābhāvaṃ aññāsi, tassā ca tusitabhave dibbasampattipaccanubhavanaṃ.

Ngài đã thấy ‘bảy ngày sau mười tháng,’ do đó ngài biết rằng không có sự nguy hiểm cho chính mình, và bà ấy sẽ được hưởng tài sản của chư thiên ở cõi trời Đâu-suất.

Tā devatāti dasasahassicakkavāḷadevatā. Kathaṃ pana tā devatā tadā bodhisattassa pūritapāramibhāvaṃ, kathaṃ cassa buddhabhāvaṃ jānantīti? Mahesakkhānaṃ [Pg.24] devatānaṃ vasena, yebhuyyena ca tā devatā abhisamayabhāgino. Tathā hi bhagavato dhammadānasaṃvibhāge anekavāraṃ dasasahassacakkavāḷadevatāsannipāto ahosi.

‘Các vị chư thiên ấy’ là các vị chư thiên ở mười ngàn thế giới. Nhưng làm thế nào các vị chư thiên ấy khi đó biết được việc Bồ-tát đã hoàn thành các ba-la-mật, và làm thế nào họ biết được ngài sẽ thành Phật? Nhờ vào các vị chư thiên có đại thần lực, và phần lớn các vị chư thiên ấy là những người có phần chứng ngộ. Thật vậy, trong sự phân phát pháp thí của Đức Thế Tôn, đã có nhiều lần hội chúng của các vị chư thiên từ mười ngàn thế giới.

‘‘Cavāmī’’ti jānāti cutiāsannajavanehi ñāṇasahitehi cutiyā upaṭṭhitabhāvassa paṭisaṃviditattā. Cuticittaṃ na jānāti cuticittakkhaṇassa ittarabhāvato. Tathā hi taṃ cutūpapātañāṇassapi avisayova. Paṭisandhicittepi eseva nayo. Āvajjanapariyāyoti āvajjanakkamo. Yasmā ekavāraṃ āvajjitamattena ārammaṇaṃ nicchinituṃ na sakkā, tasmā taṃ evārammaṇaṃ dutiyaṃ, tatiyañca āvajjitvā nicchayati. Āvajjanasīsena cettha javanavāro gahito. Tenāha ‘‘dutiyatatiyacittavāre eva jānissatī’’ti. Cutiyā puretaraṃ katipayacittavārato paṭṭhāya ‘‘maraṇaṃ me āsanna’’nti jānanato ‘‘cutikkhaṇepi cavāmīti jānātī’’ti vuttaṃ. Paṭisandhiyā pana apubbabhāvato paṭisandhicittaṃ na jānāti. Nikantiyā uppattito parato ‘‘asukasmiṃ me ṭhāne paṭisandhi gahitā’’ti jānāti. Tasmiṃ kāleti paṭisandhiggahaṇakāle. Dasasahassilokadhātu kampatīti ettha kampanakāraṇaṃ heṭṭhā brahmajālavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.149) vuttameva. Atthato panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato mahāparinibbānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.171) āgamissati. Mahākāruṇikā buddhā bhagavanto sattānaṃ hitasukhavidhānatapparatāya bahulaṃ somanassikāva hontīti tesaṃ paṭhamamahāvipākacittena paṭisandhiggahaṇaṃ aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.17; dha. sa. aṭṭha. 498; ma. ni. aṭṭha. 4.200) vuttaṃ. Mahāsivattheropana yadipi mahākāruṇikā buddhā bhagavanto sattānaṃ hitasukhavidhānatapparāva, vivekajjhāsayā pana visaṅkhāraninnā sabbasaṅkhāresu ajjhupekkhanabahulāti pañcamamahāvipākacittena paṭisandhiggahaṇamāha.

Biết rằng: ‘Ta đang chết đi’ là do đã nhận biết được trạng thái của sự chết đã hiện khởi bằng các tốc hành tâm cận tử có trí tuệ tương ưng. Vị ấy không biết được tâm tử, vì khoảnh khắc của tâm tử là ngắn ngủi. Thật vậy, điều ấy cũng là đối tượng không thể biết được của trí tuệ về sự chết và sự tái sanh. Đối với tâm tái sanh cũng theo phương cách này. Āvajjanapariyāyo là thứ tự của sự hướng tâm. Bởi vì không thể xác định đối tượng chỉ bằng một lần hướng tâm, cho nên vị ấy xác định đối tượng ấy bằng cách hướng tâm lần thứ hai, lần thứ ba. Ở đây, lộ trình tốc hành tâm được kể đến bằng sự hướng tâm làm đầu. Do đó, ngài đã nói rằng: ‘Vị ấy sẽ biết được chỉ trong các lộ trình tâm thứ hai, thứ ba.’ Do biết rằng: ‘Cái chết của ta đã gần kề’ bắt đầu từ một vài lộ trình tâm trước khi chết, nên được nói rằng: ‘Vị ấy biết rằng: ‘Ta đang chết đi’ ngay cả trong khoảnh khắc chết.’ Tuy nhiên, do trạng thái chưa từng có trước đây của sự tái sanh, vị ấy không biết được tâm tái sanh. Sau khi sự ưa thích sanh khởi, vị ấy biết rằng: ‘Sự tái sanh của ta đã được nắm giữ ở nơi kia.’ Tasmiṃ kāle là vào lúc nắm giữ sự tái sanh. Ở đây, nguyên nhân của sự rung chuyển trong câu ‘Mười ngàn thế giới rung chuyển’ đã được nói đến trong phần giải thích về kinh Phạm Võng ở dưới (dī. ni. ṭī. 1.149). Về mặt ý nghĩa, điều cần nói ở đây sẽ được đề cập sau trong phần giải thích về kinh Đại Bát-niết-bàn (dī. ni. aṭṭha. 2.171). Các đức Phật, các đấng Thế Tôn, là những bậc có lòng đại bi, thường xuyên có tâm hoan hỷ do chuyên tâm vào việc tạo ra lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh, do đó việc các ngài nắm giữ sự tái sanh bằng tâm đại quả thứ nhất đã được nói đến trong Chú giải (dī. ni. aṭṭha. 2.17; dha. sa. aṭṭha. 498; ma. ni. aṭṭha. 4.200). Tuy nhiên, trưởng lão Mahāsiva đã nói rằng việc nắm giữ sự tái sanh bằng tâm đại quả thứ năm, vì mặc dù các đức Phật, các đấng Thế Tôn, là những bậc có lòng đại bi, chuyên tâm vào việc tạo ra lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh, nhưng các ngài lại có khuynh hướng viễn ly, hướng về vô vi, và thường có tâm xả đối với tất cả các pháp hữu vi.

Pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāyāti puṇṇamāya pure sattamadivasato paṭṭhāya, sukkapakkhe navamito paṭṭhāyāti attho. Sattame divaseti navamito sattame divase āsaḷhipuṇṇamāyaṃ. Idaṃ supinanti idāni vuccamānākāraṃ. Majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘anotattadahaṃ netvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ deviyo āgantvā manussamalaharaṇatthaṃ nhāpetvā’’ti [Pg.25] (ma. ni. aṭṭha. 4.200) vuttaṃ. Tattha nesaṃ deviyoti mahārājūnaṃ deviyo. Caritvāti gocaraṃ caritvā.

‘Trước ngày rằm, bắt đầu từ ngày thứ bảy’ có nghĩa là bắt đầu từ ngày thứ bảy trước ngày rằm, tức là bắt đầu từ ngày mùng chín của thượng tuần. ‘Vào ngày thứ bảy’ là vào ngày thứ bảy kể từ ngày mùng chín, tức là vào ngày rằm tháng Āsāḷhī. ‘Giấc mộng này’ là giấc mộng có hình thức đang được nói đến bây giờ. Tuy nhiên, trong Trung Bộ Chú giải có nói rằng: ‘Sau khi đưa đến hồ Anotatta, họ đã đứng ở một nơi. Rồi các thiên nữ của họ đã đến tắm cho vị ấy để loại bỏ mùi của con người’ (ma. ni. aṭṭha. 4.200). Ở đây, ‘các thiên nữ của họ’ là các thiên nữ của các vị Đại vương. ‘Sau khi đi’ là sau khi đi khất thực.

Haritūpalittāyāti haritena gomayena kataparibhaṇḍāya. ‘‘So ca kho purisagabbho, na itthigabbho, putto te bhavissatī’’ti ettakameva te brāhmaṇā attano supinasatthanayena kathesuṃ. ‘‘Sace agāraṃ ajjhāvasissatī’’tiādi pana devatāviggahena tamatthaṃ yāthāvato pavedesuṃ.

‘Được tô phết bằng màu xanh’ là được trang hoàng bằng phân bò màu xanh. Các vị Bà-la-môn ấy chỉ nói chừng ấy theo khoa học giải mộng của họ rằng: ‘Thai nhi ấy là nam, không phải là nữ, sẽ là con trai của bà.’ Tuy nhiên, các vị ấy đã giải thích ý nghĩa ấy một cách như thật bằng hình tướng của chư thiên rằng: ‘Nếu sống tại gia...’ v.v...

Dhammatāti ettha dhamma-saddo ‘‘jātidhammānaṃ bhikkhave sattāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.131; 3.373; paṭi. ma. 1.33) viya pakatipariyāyo, dhammo eva dhammatā yathā devo eva devatāti āha ‘‘ayaṃ sabhāvo’’ti, ayaṃ pakatīti attho. Svāyaṃ sabhāvo atthato tathā niyatabhāvoti āha ‘‘ayaṃ niyāmoti vuttaṃ hotī’’ti. Niyāmo pana bahuvidhoti te sabbe atthuddhāranayena uddharitvā idhādhippetaniyāmameva dassetuṃ ‘‘niyāmo ca nāmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kammānaṃ niyāmo kammaniyāmo. Esa nayo utuniyāmādīsu tīsu. Itaro pana dhammo eva niyāmo dhammaniyāmo, dhammatā.

Trong từ ‘dhammatā,’ từ ‘dhamma’ là một từ đồng nghĩa với ‘bản chất’ (pakati), giống như trong các câu như: ‘Này các Tỳ-khưu, đối với các chúng sanh có bản chất phải sanh...’ (ma. ni. 1.131; 3.373; paṭi. ma. 1.33). ‘Dhamma’ chính là ‘dhammatā,’ giống như ‘deva’ chính là ‘devatā,’ nên ngài nói: ‘Đây là tự tánh,’ có nghĩa là đây là bản chất. Tự tánh ấy, về mặt ý nghĩa, là trạng thái cố định như vậy, nên ngài nói: ‘Điều này được gọi là định luật.’ Tuy nhiên, vì định luật có nhiều loại, để nêu lên tất cả chúng theo phương pháp trích dẫn ý nghĩa và chỉ ra định luật được ám chỉ ở đây, ngài đã nói: ‘Và định luật là...’ v.v... Trong đó, định luật của các nghiệp là kammaniyāmo (nghiệp định). Phương pháp này cũng áp dụng cho ba loại còn lại như utuniyāma (thời tiết định). Còn loại kia, dhamma chính là niyāma, tức là dhammaniyāma (pháp định), dhammatā (pháp tánh).

Kusalassa kammassa. Nisento tikhiṇaṃ karonto.

Của nghiệp thiện. Nisento là làm cho sắc bén.

Arūpādibhūmibhāgavisesavasena utuvisesadassanato utuvisesena sijjhamānānaṃ rukkhādīnaṃ pupphaphalādiggahaṇaṃ ‘‘tesu tesu janapadesū’’ti visesetvā vuttaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ kāleti tasmiṃ tasmiṃ vasantādikāle.

Do thấy được sự đặc biệt của thời tiết tùy theo sự khác biệt của các vùng đất, như vùng đất cằn cỗi, v.v., việc đề cập đến hoa, quả, v.v... của các loại cây, v.v... được thành tựu bởi sự đặc biệt của thời tiết đã được nói đến bằng cách chỉ rõ ‘ở tại các xứ sở đó đó.’ ‘Vào thời điểm đó đó’ là vào các thời điểm đó đó như mùa xuân, v.v...

Madhurato bījato tittato bījatoti yojanā.

Nên được hiểu là: ‘Từ hạt giống ngọt, từ hạt giống đắng.’

18. Vattamānasamīpe vattamāne viya voharitabbanti ‘‘okkamatī’’ti vuttanti āha ‘‘okkanto hotīti ayamevattho’’ti. Evaṃ hotīti evaṃ vuttappakārenassa sampajānanā hoti. Na okkamamāne paṭisandhikkhaṇassa duviññeyyatāya. Yathā ca vuttaṃ ‘‘paṭisandhicittaṃ na jānātī’’ti. Dasasahassacakkavāḷapattharaṇena vā appamāṇo. Ativiya samujjalanabhāvena uḷāro. Devānubhāvanti devānaṃ pabhānubhāvaṃ. Devānañhi pabhaṃ so obhāso [Pg.26] abhibhavati, na tesaṃ ādhipaccaṃ. Tenāha ‘‘nivatthavatthassā’’tiādi.

18. Do cách dùng từ trong thì hiện tại đối với sự việc gần với hiện tại, nên đã nói là ‘okkamatī’ (đang nhập), ngài đã nói: ‘okkanto hoti (đã nhập) chính là ý nghĩa này.’ ‘Là như vậy’ là sự tỉnh giác của vị ấy là theo cách đã được nói như vậy. Không phải trong lúc đang nhập thai, vì khoảnh khắc tái sanh rất khó biết. Và như đã được nói: ‘Vị ấy không biết được tâm tái sanh.’ Hoặc là vô lượng do sự lan tỏa khắp mười ngàn thế giới. Là cao cả do trạng thái chiếu sáng rực rỡ. ‘Uy lực của chư thiên’ là uy lực của ánh sáng của chư thiên. Thật vậy, ánh sáng ấy vượt qua ánh sáng của chư thiên, chứ không phải quyền lực của họ. Do đó, ngài đã nói: ‘của y phục đã mặc...’ v.v...

Lokānaṃ lokadhātūnaṃ antaro vivaro lokantaro, so eva itthiliṅgavasena ‘‘lokantarikā’’ti vutto. Rukkhagacchādinā kenaci na haññantīti aghā, asambādhā. Tenāha ‘‘niccavivaṭā’’ti. Asaṃvutāti heṭṭhā, upari ca kenaci na pihitā. Tena vuttaṃ ‘‘heṭṭhāpi appatiṭṭhā’’ti. Tattha pi-saddena yathā heṭṭhā udakassa pidhāyikā pathavī natthīti asaṃvutā lokantarikā, evaṃ uparipi cakkavāḷesu viya devavimānānaṃ abhāvato asaṃvutā appatiṭṭhāti dasseti. Andhakāro ettha atthīti andhakārā. Cakkhuviññāṇaṃ na jāyati ālokassa abhāvato, na cakkhuno. Tathā hi ‘‘tena obhāsena aññamaññaṃ sañjānantī’’ti vuttaṃ. Jambudīpe ṭhitamajjhanhikavelāyaṃ pubbavidehavāsīnaṃ atthaṅgamanavasena upaḍḍhaṃ sūriyamaṇḍalaṃ paññāyati, aparagoyānavāsīnaṃ uggamanavasena, evaṃ sesadīpesu pīti āha ‘‘ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyantī’’ti. Ito aññathā pana dvīsu eva dīpesu ekappahārena paññāyantīti. Ekekāya disāya nava nava yojanasatasahassāni andhakāravidhamanampi imināva nayena daṭṭhabbaṃ. Pabhāya nappahontīti attano pabhāya obhāsituṃ anabhisambhunanti. Yugandharapabbatappamāṇe ākāse vicaraṇato ‘‘cakkavāḷapabbatassa vemajjhena vicarantī’’ti vuttaṃ.

Khoảng trống ở giữa các thế giới, các thế giới hệ là lokantara (địa ngục khoảng giữa các thế giới). Chính nó được gọi là “lokantarikā” theo nữ tánh. Không bị cây cối v.v... nào làm tổn hại nên là aghā (không chướng ngại), asambādhā (không chật hẹp). Do đó, ngài nói là “niccavivaṭā” (luôn luôn trống trải). Asaṃvutā (không được che đậy) là không bị vật gì che đậy ở bên dưới và bên trên. Do đó, có lời nói rằng “heṭṭhāpi appatiṭṭhā” (cũng không có nền tảng ở bên dưới). Ở đây, với từ pi, ngài cho thấy rằng giống như ở bên dưới không có đất làm vật che đậy cho nước nên lokantarikā là không được che đậy, cũng vậy ở bên trên do không có các thiên cung giống như ở các dãy núi Cakkavāḷa nên là không được che đậy, không có nền tảng. Có bóng tối ở đây nên là andhakārā (tối tăm). Nhãn thức không sanh khởi do không có ánh sáng, không phải (do không có) con mắt. Thật vậy, có lời nói rằng: “Do hào quang ấy, chúng nhận biết lẫn nhau.” Vào lúc giữa trưa ở cõi Diêm-phù-đề, nửa đĩa mặt trời được thấy theo cách lặn đối với các cư dân ở châu Pubbavideha, theo cách mọc đối với các cư dân ở châu Aparagoyāna, cũng vậy ở các châu còn lại. Do đó, ngài nói: “Được thấy ở ba châu chỉ trong một lần.” Tuy nhiên, theo cách khác thì được thấy ở hai châu chỉ trong một lần. Việc xua tan bóng tối chín trăm ngàn do-tuần ở mỗi phương cũng nên được hiểu theo cách này. Pabhāya nappahonti (không có khả năng về ánh sáng) là chúng không thể chiếu sáng bằng ánh sáng của chính mình. Do đi lại trong không gian có kích thước bằng núi Yugandhara nên có lời nói rằng: “Đi lại ở khoảng giữa của dãy núi Cakkavāḷa.”

Vāvaṭāti khādanatthaṃ gaṇhituṃ upakkamantā. Viparivattitvāti vivattitvā. Chijjitvāti mucchāpattiyā ṭhitaṭṭhānato muccitvā, aṅgapaccaṅgachedanena vā chijjitvā. Accantakhāreti ātapasantāpābhāvena atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ kappasaṇṭhahanaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavisandhārakaṃ kappavināsakaṃ udakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati. Tathā hi sati pathavīpi vilīyeyya, tesaṃ vā pāpakammabalena petānaṃ udakassa pubbakheḷabhāvāpatti viya tassa udakassa tadā khārabhāvāpatti hotīti vuttaṃ ‘‘accantakhāre udake’’ti.

Vāvaṭā là chúng cố gắng nắm bắt để ăn. Viparivattitvā là đã quay tròn. Chijjitvā là đã được thoát ra khỏi nơi đã đứng do sự bất tỉnh, hoặc đã bị cắt đứt do sự chặt đứt các bộ phận lớn nhỏ. Về accantakhāra (cực kỳ mặn), có lẽ tính chất cực kỳ mặn được nói đến là chỉ ám chỉ đến trạng thái cực kỳ lạnh lẽo do không có sự nóng bức và thiêu đốt. Thật vậy, loại nước duy trì kiếp ấy, được mưa xuống bởi đám mây lớn mang lại sự thành tựu, nâng đỡ quả đất, không thể trở nên mặn giống như loại nước hủy hoại kiếp. Nếu như vậy, quả đất cũng sẽ bị tan rã. Hoặc do năng lực của ác nghiệp của các ngạ quỷ ấy, giống như trường hợp nước trở thành nước bọt cũ, trường hợp nước ấy trở nên mặn vào lúc bấy giờ đã xảy ra. Do đó, có lời nói rằng: “Trong dòng nước cực kỳ mặn.”

Ekayāgupānamattampīti pattādibhājanagataṃ yāguṃ gaḷociādiuddharaṇiyā gahetvā pivanamattampi kālaṃ. Samantatoti sabbabhāgato chappakārampi.

Ekayāgupānamattampi (chỉ bằng một lần uống cháo) là khoảng thời gian chỉ bằng việc uống cháo đã được múc bằng muỗng v.v... đã được đựng trong vật chứa là bình bát v.v... Samantato (từ xung quanh) là từ tất cả các phần, cũng có sáu loại.

19. Catunnaṃ [Pg.27] mahārājānaṃ vasenāti vessavaṇādicatumahārājabhāvasāmaññena.

19. Catunnaṃ mahārājānaṃ vasena (do năng lực của bốn vị Đại vương) là do sự tương đồng về trạng thái của bốn vị Đại vương là Vessavaṇa v.v...

Yathāvihāranti yathāsakaṃ vihāraṃ.

Yathāvihāraṃ là yathāsakaṃ vihāraṃ (theo trú xứ của riêng mình).

20. Pakatiyāti attano pakatiyā eva. Tenāha ‘‘sabhāvenevā’’ti. Parassa santike gahaṇena vinā attano sabhāveneva sayameva adhiṭṭhahitvā sīlasampannā. Bodhisattamātāpīti amhākaṃ bodhisattamātāpi. Kāladevilassāti yathā kāladevilassa santike aññadā gaṇhāti, bodhisatte pana…pe… sayameva sīlaṃ aggahesi, tathā vipassībodhisattamātāpīti adhippāyo.

20. Pakatiyā là attano pakatiyā eva (chỉ do bản tánh của mình). Do đó, ngài nói là “sabhāveneva” (chỉ do tự tánh). Không có việc thọ nhận từ nơi người khác, chỉ do tự tánh của mình, bà đã tự mình quyết tâm, là người có giới hạnh đầy đủ. Bodhisattamātāpi (mẹ của vị Bồ-tát cũng vậy) là mẹ của vị Bồ-tát của chúng ta cũng vậy. Kāladevilassa (của Kāladevila) là giống như vào lúc khác, bà thọ nhận từ nơi Kāladevila, nhưng trong trường hợp của vị Bồ-tát ... (v.v)... bà đã tự mình thọ nhận giới. Ý nghĩa là mẹ của vị Bồ-tát Vipassī cũng vậy.

21. ‘‘Manussesū’’ti idaṃ pakaticārittavasena vuttaṃ, ‘‘manussitthiyā nāma manussapurisesu purisādhippāyacittaṃ uppajjeyyā’’ti. Bodhisattassa mātuyā pana devesupi tādisaṃ cittaṃ nuppajjateva. Yathā bodhisattassa ānubhāvena bodhisattamātu purisādhippāyacittaṃ nuppajjati, evaṃ tassa ānubhāveneva sā kenaci purisena anabhibhavanīyāti āha ‘‘pādā na vahanti dibbasaṅkhalikā viya bajjhantī’’ti.

21. “Manussesu” (ở nơi các người nam), điều này được nói theo cách hành xử thông thường: “Đối với người nữ nhân loại, tâm có ý định về người nam có thể sanh khởi ở nơi các người nam nhân loại.” Tuy nhiên, đối với mẹ của vị Bồ-tát, tâm tương tự như thế không hề sanh khởi ngay cả ở nơi các vị trời. Giống như do oai lực của vị Bồ-tát, tâm có ý định về người nam không sanh khởi cho mẹ của vị Bồ-tát, cũng vậy chỉ do oai lực của ngài, bà không thể bị người nam nào xâm phạm. Do đó, ngài nói: “Đôi chân không đi tới, bị trói buộc giống như xiềng xích của chư thiên.”

22. Pubbe ‘‘kāmaguṇūpasaṃhitaṃ cittaṃ nuppajjatī’’ti vuttaṃ, puna ‘‘pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāretī’’ti ca vuttaṃ. Kathamidaṃ aññamaññaṃ na virujjhatīti āha ‘‘pubbe’’tiādi. Vatthupaṭikkhepoti abrahmacariyavatthupaṭisedho. Tenāha ‘‘purisādhippāyavasenā’’ti. Ārammaṇapaṭilābhoti rūpādipañcakāmaguṇārammaṇasseva paṭilābho.

22. Trước đây, có lời nói rằng: “Tâm liên quan đến dục đức không sanh khởi.” Và lại có lời nói rằng: “Bà hưởng thụ, được cung phụng và hội đủ năm thứ dục đức.” Làm thế nào điều này không mâu thuẫn với nhau? Ngài nói: “Pubbe (trước đây)” v.v... Vatthupaṭikkhepo (sự từ bỏ đối tượng) là sự ngăn cấm đối tượng của việc không phạm hạnh. Do đó, ngài nói: “Purisādhippāyavasena” (do ý định về người nam). Ārammaṇapaṭilābho (sự thành tựu đối tượng) là sự thành tựu chính đối tượng của năm thứ dục đức là sắc v.v...

23. Kilamathoti khedo, kāyassa garubhāvakathinabhāvādayopi tassā tadā na honti eva. ‘‘Tirokucchigataṃ passatī’’ti vuttaṃ. Kadā paṭṭhāya passatīti āha ‘‘kalalādikālaṃ atikkamitvā’’tiādi. Dassane payojanaṃ sayameva vadati. Tassa abhāvato kalalādikāle na passati. Puttena daharena mandena uttānaseyyakena saddhiṃ. ‘‘Yaṃ taṃ mātū’’tiādi pakaticārittavasena vuttaṃ. Cakkavattigabbhatopi hi savisesaṃ bodhisattagabbho parihāraṃ labhati puññasambhārassa sātisayattā, tasmā bodhisattamātā ativiya sappāyāhārācārā ca hutvā sakkaccaṃ pariharati. Sukhavāsatthanti bodhisattassa sukhavāsatthaṃ. Puratthābhimukhoti mātu [Pg.28] purimabhāgābhimukho. Idāni tirokucchigatassa dissamānatāya abbhantaraṃ, bāhirañca kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘pubbe katakamma’’ntiādi vuttaṃ. Assāti deviyā. Vatthunti kucchiṃ. Phalikaabbhapaṭalādino viya bodhisattamātukucchitacassa patanubhāvena ālokassa vibandhābhāvato yathā bodhisattamātā kucchigataṃ bodhisattaṃ passati, kiṃ evaṃ bodhisattopi mātaraṃ, aññañca purato ṭhitaṃ rūpagataṃ passati, noti āha ‘‘bodhisatto panā’’tiādi. Kasmā pana sati cakkhumhi, āloke ca na passatīti āha ‘‘na hi antokucchiyaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjatī’’ti. Assāsapassāsā viya hi tattha cakkhuviññāṇampi na uppajjati tajjassa samannāhārassa abhāvato.

23. Kilamatho có nghĩa là sự mệt mỏi. Khi ấy, đối với bà, các trạng thái nặng nề, cứng đờ của thân thể v.v... cũng không hề có. Câu “thấy được (thai nhi) ở trong bụng” đã được nói đến. Khi được hỏi là thấy được kể từ lúc nào, câu trả lời là “sau khi đã vượt qua giai đoạn kalala (phôi thai) v.v...”. Tự ngài nói lên mục đích của việc thấy. Do không có mục đích ấy, nên bà không thấy trong giai đoạn phôi thai. Cùng với người con trai còn nhỏ, non nớt, nằm ngửa. Câu “Điều ấy đối với người mẹ v.v...” được nói theo thông lệ tự nhiên. Thật vậy, bào thai của vị Bồ-tát nhận được sự chăm sóc đặc biệt hơn cả bào thai của vị Chuyển Luân Vương, do sự tích lũy phước báu vượt trội. Vì thế, mẹ của vị Bồ-tát có chế độ ăn uống và hành vi rất thích hợp, và chăm sóc (bào thai) một cách cẩn trọng. Sukhavāsatthanti có nghĩa là vì sự an trú thoải mái của vị Bồ-tát. Puratthābhimukho có nghĩa là hướng về phía trước của người mẹ. Bây giờ, để chỉ ra nguyên nhân bên trong và bên ngoài cho việc thấy được (thai nhi) ở trong bụng, câu “nghiệp đã tạo trong quá khứ v.v...” được nói đến. Assā có nghĩa là của hoàng hậu. Vatthuṃ có nghĩa là bụng. Giống như tấm pha lê, màng mây v.v..., do lớp da bụng của mẹ vị Bồ-tát mỏng đi, nên không có sự cản trở ánh sáng, do đó mẹ của vị Bồ-tát thấy được vị Bồ-tát trong bụng. Vậy thì, vị Bồ-tát có thấy được mẹ và các sắc pháp khác ở phía trước hay không? Câu trả lời là “còn vị Bồ-tát thì không v.v...”. Tại sao có mắt và có ánh sáng mà lại không thấy? Câu trả lời là “vì nhãn thức không sanh khởi ở bên trong bụng”. Thật vậy, giống như hơi thở ra vào, nhãn thức cũng không sanh khởi ở nơi đó, do không có sự tác ý tương ứng.

24. Yathā aññā itthiyo vijātappaccayā tādisena rogena abhibhūtāpi hutvā maranti, bodhisattamātu pana bodhisatte kucchigate tassa vijāyananimittaṃ, na koci rogo uppajjati, kevalaṃ āyuparikkhayeneva kālaṃ karoti, svāyamattho heṭṭhā vutto eva. ‘‘Bodhisattena vasitaṭṭhānañhī’’tiādi tassa kāraṇavacanaṃ. Aññesaṃ aparibhoganti aññehi na paribhuñjitabbaṃ, na paribhogayogyanti attho. Tathā sati bodhisattapitu aññāya aggamahesiyā bhavitabbaṃ, tathāpi bodhisattamātari dharantiyā ayujjamānakanti āha ‘‘na ca sakkā’’tiādi. Apanetvāti aggamahesiṭhānato nīharitvā. Attani chandarāgavaseneva bahiddhā ārammaṇapariyesanāti visayinisārāgo sattānaṃ visayesu sārāgassa balavakāraṇanti dassento āha ‘‘sattānaṃ attabhāve chandarāgo balavā hotī’’ti. Anurakkhituṃ na sakkotīti sammā gabbhaparihāraṃ nānuyuñjati. Tena gabbho bahvābādho hoti. Vatthu visadaṃ hotīti gabbhāsayo visuddho hoti. Mātu majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse bodhisattagabbhokkamanampi tassā āyuparimāṇavilokaneneva saṅgahitaṃ vayovasena uppajjanakavikārassa parivajjanato. Itthisabhāvena uppajjanakavikāro pana bodhisattassa ānubhāveneva vūpasamati.

24. Giống như các người phụ nữ khác, dù bị bệnh tật như vậy do duyên sanh nở, họ có thể chết đi; nhưng đối với mẹ của vị Bồ-tát, khi vị Bồ-tát ở trong bụng, không có bệnh tật nào sanh khởi như là điềm báo của việc sanh nở, bà chỉ qua đời do tuổi thọ đã hết. Ý nghĩa này đã được nói ở dưới. Câu “Vì là nơi trú ngụ của vị Bồ-tát v.v...” là lời giải thích nguyên nhân cho điều đó. Aññesaṃ aparibhogaṃ có nghĩa là không thể được người khác sử dụng, nghĩa là không thích hợp để sử dụng. Nếu vậy, cha của vị Bồ-tát phải có một vị chánh hậu khác, tuy nhiên, điều này không phù hợp khi mẹ của vị Bồ-tát còn tại thế, nên có câu nói “và không thể v.v...”. Apanetvā có nghĩa là truất phế khỏi ngôi vị chánh hậu. Do sự chi phối của dục tham nơi bản thân mà tìm kiếm đối tượng bên ngoài, điều này cho thấy sự tham ái trong các đối tượng là nguyên nhân mạnh mẽ cho sự tham ái của chúng sanh đối với các đối tượng, nên có câu nói “dục tham trong tự thân của chúng sanh là mạnh mẽ”. Anurakkhituṃ na sakkoti có nghĩa là không thực hành việc chăm sóc thai nhi một cách đúng đắn. Do đó, thai nhi có nhiều bệnh tật. Vatthu visadaṃ hoti có nghĩa là dạ con được trong sạch. Việc vị Bồ-tát nhập thai vào giai đoạn thứ ba của tuổi trung niên của người mẹ cũng được bao gồm trong việc xem xét tuổi thọ của bà, nhằm tránh những biến đổi phát sinh do tuổi tác. Hơn nữa, những biến đổi phát sinh do bản chất nữ giới sẽ được lắng dịu nhờ vào oai lực của vị Bồ-tát.

25. Sattamāsajātoti paṭisandhiggahaṇato sattame māse jāto. So sītuṇhakkhamo na hoti ativiya sukhumālatāya. Aṭṭhamāsajāto [Pg.29] kāmaṃ sattamāsajātato buddhivayavā, ekacce pana cammapadesā vuddhiṃ pāpuṇantā ghaṭṭanaṃ na sahanti, tena so na jīvati. ‘‘Sattamāsajātassa pana na tāva te jātā’’ti vadanti.

25. Sattamāsajāto có nghĩa là được sanh ra vào tháng thứ bảy kể từ khi thọ thai. Đứa trẻ ấy không chịu đựng được nóng lạnh do quá non nớt. Đứa trẻ sanh vào tháng thứ tám, tuy có các bộ phận phát triển hơn đứa trẻ sanh tháng thứ bảy, nhưng một số vùng da đang trong quá trình phát triển không chịu đựng được sự cọ xát, do đó nó không sống được. Người ta nói rằng: “Đối với đứa trẻ sanh tháng thứ bảy, những vùng da ấy vẫn chưa phát triển”.

27. Devā paṭhamaṃ paṭiggaṇhantīti ‘‘lokanāthaṃ mahāpurisaṃ sayameva paṭhamaṃ paṭiggaṇhāmā’’ti sañjātagāravabahumānā attano pītiṃ pavedentā khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno ādito paṭiggaṇhanti. Sūtivesanti sūtijagganadhātivesaṃ. Eketi abhayagirivāsino. Macchakkhisadisaṃ chavivasena. Aṭṭhāsi na nisīdi, na nipajji vā. Tena vuttaṃ ‘‘ṭhitāva bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyatī’’ti. Niddukkhatāya ṭhitā eva hutvā vijāyati. Dukkhassa hi balavabhāvato taṃ dukkhaṃ asahamānā aññā itthiyo nisinnā vā nipannā vā vijāyanti.

27. Devā paṭhamaṃ paṭiggaṇhanti có nghĩa là các vị Phạm thiên ở Tịnh Cư Thiên, những vị đã đoạn tận lậu hoặc, với lòng kính trọng và tôn sùng sanh khởi, biểu lộ niềm hoan hỷ của mình, đã tiếp nhận (vị Bồ-tát) trước tiên, (với ý nghĩ rằng): “Chính chúng ta sẽ tiếp nhận bậc Đại nhân, vị Hộ thế trước tiên”. Sūtivesaṃ có nghĩa là trang phục của người đỡ đẻ. Eke có nghĩa là các vị ở tu viện Abhayagiri. Macchakkhisadisaṃ có nghĩa là giống như mắt cá, về màu da. Aṭṭhāsi có nghĩa là bà đã đứng, không ngồi, cũng không nằm. Do đó, có câu nói rằng: “Mẹ của vị Bồ-tát sanh hạ vị Bồ-tát trong tư thế đứng”. Do không có đau đớn, bà đã sanh trong tư thế đứng. Thật vậy, do sự đau đớn mãnh liệt, những người phụ nữ khác không thể chịu đựng được nỗi đau ấy nên sanh con trong tư thế ngồi hoặc nằm.

28. Ajinappaveṇiyāti ajinacammehi sibbitvā katapaveṇiyā. Mahātejoti mahānubhāvo. Mahāyasoti mahāparivāro, vipulakittighoso ca.

28. Ajinappaveṇiyā có nghĩa là tấm thảm được làm bằng cách may lại những tấm da linh dương. Mahātejo có nghĩa là có oai lực lớn. Mahāyaso có nghĩa là có đoàn tùy tùng đông đảo và danh tiếng lẫy lừng.

29. Bhaggavibhaggāti sambādhaṭṭhānato nikkhamanena vibhāvitattā bhaggā, vibhaggā viya ca hutvā, tena nesaṃ avisadabhāvameva dasseti. Alaggo hutvāti gabbhāsaye, yonipadese ca katthaci alaggo asatto hutvā, yato ‘‘dhamakaraṇato udakanikkhamanasadisa’’nti vuttaṃ. Udakenāti gabbhāsayagatena udakena. Amakkhitova nikkhamati sammakkhitassa tādisassa udakasemhādikasseva tattha abhāvato. Bodhisattassa hi puññānubhāvato paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya taṃ ṭhānaṃ pubbepi visuddhaṃ visesato paramasugandhagandhakuṭi viya candanagandhaṃ vāyantaṃ tiṭṭhati.

29. Bhaggavibhaggā có nghĩa là bị gãy, bị rời rạc, do được hình thành từ việc đi ra khỏi một nơi chật hẹp, và giống như bị gãy, bị rời rạc; do đó, điều này chỉ cho thấy trạng thái không rõ ràng của chúng. Alaggo hutvā có nghĩa là không bị dính, không bị mắc kẹt ở bất cứ đâu, cả trong dạ con lẫn trong đường sanh, do đó có câu nói “giống như nước chảy ra từ cái lọc nước”. Udakena có nghĩa là với nước ở trong dạ con. Ngài đi ra mà không bị vấy bẩn, vì ở nơi đó không có thứ nước, đờm dãi v.v... tương tự như vậy để làm vấy bẩn. Thật vậy, nhờ oai lực phước báu của vị Bồ-tát, kể từ lúc thọ thai, nơi ấy vốn đã trong sạch, và đặc biệt trở nên giống như một hương phòng tỏa ngát hương thơm tối thượng, phảng phất mùi hương chiên-đàn.

Udakavaṭṭiyoti udakakkhandhā.

Udakavaṭṭiyo có nghĩa là những dòng nước.

31. Muhuttajātoti muhuttena jāto hutvā muhuttamattova. Anudhāriyamāneti anukūlavasena nīyamāne. Āgatānevāti taṃ ṭhānaṃ upagatāni eva. Anekasākhanti ratanamayānekasatapatiṭṭhānahīrakaṃ. Sahassamaṇḍalanti tesaṃ upariṭṭhitaṃ anekasahassamaṇḍalahīrakaṃ. Marūti devā. Na kho pana evaṃ daṭṭhabbaṃ padavītihārato pageva disāvilokanassa [Pg.30] katattā. Tenāha ‘‘mahāsatto hī’’tiādi. Ekaṅgaṇānīti vivaṭabhāvena vihāraṅgaṇapariveṇaṅgaṇāni viya ekaṅgaṇasadisāni ahesuṃ. Sadisopi natthīti tumhākaṃ idaṃ vilokanaṃ visiṭṭhe passituṃ ‘‘idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Aggoti padhāno, kena panassa padhānatāti āha ‘‘guṇehī’’ti. Paṭhama-saddo cettha padhānapariyāyo. Bodhisattassa pana padhānatā anaññasādhāraṇāti āha ‘‘sabbapaṭhamo’’ti, sabbapadhānoti attho. Etassevāti aggasaddasseva. Ettha ca mahesakkhā tāva devā tathā ca vadanti, itare pana kathanti? Mahāsattassa ānubhāvadassanādinā. Mahesakkhānañhi devānaṃ mahāsattassa ānubhāvo viya tena sadisānampi ānubhāvo paccakkho ahosīti, itare pana tesaṃ vacanaṃ sutvā saddahantā anuminantā tathā āhaṃsu. Paripākagatapubbahetusaṃsiddhāya dhammatāya codiyamāno imasmiṃ…pe… byākāsi.

31. Muhuttajāto có nghĩa là được sanh ra trong một khoảnh khắc, chỉ trong một khoảnh khắc. Anudhāriyamāne có nghĩa là được mang đi một cách thuận theo. Āgatāneva có nghĩa là đã đến nơi ấy. Anekasākhaṃ có nghĩa là viên kim cương có hàng trăm bệ đỡ bằng bảo thạch. Sahassamaṇḍalaṃ có nghĩa là viên kim cương có hàng ngàn vòng tròn được đặt ở trên chúng. Marū là chư thiên. Tuy nhiên, không nên hiểu như vậy, vì việc nhìn các phương đã được thực hiện trước cả khi bước đi. Do đó, ngài nói 'vị Đại Sĩ...' v.v... Ekaṅgaṇāni có nghĩa là do sự trống trải, chúng giống như một sân duy nhất, tựa như sân tịnh xá, sân tu viện. Sadisopi natthi có nghĩa là việc nhìn của các vị là để thấy điều đặc biệt, họ nói rằng: 'Ở đây, ngay cả người tương đương với các ngài cũng không có, huống chi là người cao hơn.' Aggo là bậc đứng đầu. Do đâu mà là bậc đứng đầu? Ngài nói: 'Do các đức hạnh.' Ở đây, từ paṭhama là một từ đồng nghĩa với padhāna (đứng đầu). Nhưng sự đứng đầu của Bồ-tát là không chung với ai khác, nên ngài nói 'sabbapaṭhamo,' có nghĩa là bậc đứng đầu trong tất cả. Etasseva là của chính từ agga. Ở đây, các vị trời có đại thần lực nói như vậy, còn những vị khác thì sao? Là do thấy được oai lực của vị Đại Sĩ, v.v... Vì đối với các vị trời có đại thần lực, oai lực của vị Đại Sĩ cũng như oai lực của những vị tương đương với ngài đã được thấy rõ; còn những vị khác, sau khi nghe lời của họ, tin tưởng và suy luận, cũng nói như vậy. Được thúc đẩy bởi pháp tánh đã thành tựu do nhân xưa đã chín muồi, trong lúc này... v.v... ngài đã tuyên bố.

Jātamattasseva bodhisattassa ṭhānādīni yesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhūtānīti te niddhāretvā dassento ‘‘ettha cā’’tiādimāha. Tattha patiṭṭhānaṃ caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ iddhipādavasena lokuttaradhammesu suppatiṭṭhitabhāvasamijjhanato. Uttarābhimukhabhāvo lokassa uttaraṇavasena gamanassa pubbanimittaṃ. Tena hi bhagavā sadevakassa lokassa abhibhūto, kenaci anabhibhūto ahosi. Tenāha ‘‘mahājanaṃ ajjhottharitvā abhibhavitvā gamanassa pubbanimitta’’nti. Tathā sattapadagamanaṃ sattapadabojjhaṅgasampannaariyamaggagamanassa. Suvisuddhasetacchattadhāraṇaṃ suvisuddhavimuttichattadhāraṇassa. Pañcarājakakudhabhaṇḍasamāyogo pañcavidhavimuttiguṇasamāyogassa. Anāvaṭadisānuvilokanaṃ anāvaṭañāṇatāya. ‘‘Aggohamasmī’’tiādinā achambhitavācābhāsanaṃ kenaci avibandhanīyatāya appavattiyassa saddhammacakkappavattanassa. ‘‘Ayamantimā jātī’’ti āyatiṃ jātiyā abhāvakittanā anupādi…pe… pubbanimittanti veditabbaṃ tassa tassa anāgate laddhabbavisesassa taṃ taṃ nimittaṃ abyabhicārīti katvā. Na āgatoti imasmiṃ sutte, aññattha ca vakkhamānāya anupubbiyā na āgato. Āharitvāti tasmiṃ tasmiṃ sutte, aṭṭhakathāsu ca āgatanayena āharitvā dīpetabbo.

Để chỉ ra và xác định rằng việc đứng vững, v.v... của Bồ-tát ngay khi vừa đản sanh là những điềm báo trước cho những chứng đắc đặc biệt nào, ngài đã nói 'và ở đây...' v.v... Trong đó, việc đứng vững là điềm báo trước cho sự chứng đắc Tứ Thần Túc, vì nhờ vào các thần túc mà sự an trú vững chắc trong các pháp siêu thế được thành tựu. Việc hướng mặt về phương Bắc là điềm báo trước cho sự đi đến vượt thoát thế gian. Do đó, Đức Thế Tôn đã chinh phục thế gian cùng với chư thiên, không bị ai chinh phục. Vì vậy, ngài nói: 'là điềm báo trước cho sự đi đến sau khi đã bao trùm và chinh phục đại chúng.' Tương tự, việc đi bảy bước là điềm báo cho sự đi trên Thánh đạo gồm đủ bảy giác chi. Việc được che lọng trắng cực kỳ thanh tịnh là điềm báo cho việc được che lọng giải thoát cực kỳ thanh tịnh. Sự hội đủ năm vật biểu trưng của vương quyền là điềm báo cho sự hội đủ năm loại đức hạnh giải thoát. Việc nhìn khắp các phương không bị che khuất là điềm báo cho trí tuệ không bị che khuất. Việc thốt lên lời nói không sợ hãi 'Ta là bậc tối thượng'... v.v... là điềm báo cho việc chuyển Pháp luân Diệu pháp không thể bị ai ngăn cản, không thể bị đảo ngược. Việc tuyên bố không còn sanh trong tương lai qua câu 'Đây là đời sống cuối cùng' nên được hiểu là điềm báo trước cho Vô dư y Niết-bàn... v.v..., vì mỗi điềm báo ấy đều không sai lệch đối với mỗi chứng đắc đặc biệt sẽ đạt được trong tương lai. 'Không được đề cập' có nghĩa là không được đề cập trong kinh này, và cũng không được đề cập trong trình tự sẽ được nói đến ở nơi khác. 'Sau khi dẫn ra' có nghĩa là cần phải được trình bày bằng cách dẫn ra theo phương pháp đã được đề cập trong các kinh và các sớ giải tương ứng.

‘‘Dasasahassilokadhātu [Pg.31] kampī’’ti idaṃ satipi idha pāḷiyaṃ āgatatte vakkhamānānaṃ acchariyānaṃ mūlabhūtaṃ dassetuṃ vuttaṃ, evaṃ aññampi evarūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Tantibaddhā vīṇā cammabaddhā bheriyoti pañcaṅgikatūriyassa nidassanamattaṃ, ca-saddena vā itaresampi saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Andubandhanādīni taṅkhaṇe eva chajjitvā puna pākatikāneva honti, tathā jaccandhādīnaṃ cakkhusotādīni tathārūpakammapaccayā tasmiṃyeva khaṇe uppajjitvā tāvadeva vigacchantī’’ti vadanti. Chijjiṃsūti ca pādesu bandhaṭṭhānesu chijjiṃsu. Vigacchiṃsūti vūpasamiṃsu. Ākāsaṭṭhakaratanāni nāma taṃtaṃvimānagatamaṇiratanādīni. Sakatejobhāsitānīti ativiya samujjalāya attano pabhāya obhāsitāni ahesuṃ. Nappavattīti na sannipāto. Na vāyīti kharo vāto na vāyi. Mudusukho pana sattānaṃ sukhāvaho vāyi. Pathavigatā ahesuṃ uccaṭṭhāne ṭhātuṃ avisahantā. Utusampannoti anuṇhāsītatāsaṅkhātena utunā sampanno. Apphoṭanaṃ vuccati bhujahatthasaṅghaṭṭanasaddo, atthato pana vāmahatthaṃ ure ṭhapetvā dakkhiṇena puthupāṇinā hatthatāḷanena saddakaraṇaṃ. Mukhena usseḷanaṃ saddassa muñcanaṃ seḷanaṃ. Ekaddhajamālā ahosi nirantaraṃ dhajamālāsamodhānagatāya. Na kevalañca etāni eva, atha kho aññānipi ‘‘vicittapupphasugandhapupphavassadevopavassi sūriye dissamāne eva tārakā obhāsiṃsu, acchaṃ vippasannaṃ udakaṃ pathavito ubbhijji, bilāsayā ca tiracchānā āsayato nikkhamiṃsu, rāgadosamohāpi tanu bhaviṃsu, pathaviyaṃ rajo vūpasami, aniṭṭhagandho vigacchi, dibbagandho vāyi, rūpino devā sarūpeneva manussānaṃ āpāthaṃ agamaṃsu, sattānaṃ cutūpapātā nāhesu’’nti evamādīni yāni mahābhinīhārasamaye uppannāni dvattiṃsapubbanimittāni, tāni anavasesato tadā ahesunti.

Câu 'Mười ngàn thế giới rung chuyển' này, mặc dù đã được đề cập trong Thánh điển ở đây, được nói ra để chỉ rõ nền tảng của những điều kỳ diệu sẽ được đề cập sau. Những trường hợp tương tự khác cũng nên được hiểu như vậy. 'Đàn vīṇā có dây, trống bheri bịt da' chỉ là ví dụ cho ngũ nhạc cụ; hoặc nên hiểu rằng từ 'và' bao gồm cả những nhạc cụ khác. Người ta nói rằng: 'Gông cùm, xiềng xích, v.v... ngay khoảnh khắc ấy bị vỡ ra rồi lại trở lại như cũ; tương tự, mắt, tai, v.v... của những người mù lòa bẩm sinh, do nghiệp duyên tương ứng, sanh khởi ngay trong khoảnh khắc ấy rồi cũng biến mất ngay lúc đó.' 'Bị đứt' có nghĩa là chúng bị đứt ở những chỗ trói buộc nơi chân. 'Tan biến' có nghĩa là chúng lắng dịu. 'Các bảo vật treo lơ lửng trong không gian' là những ngọc báu, v.v... thuộc các thiên cung khác nhau. 'Tự chiếu sáng' có nghĩa là chúng chiếu sáng bằng ánh quang rực rỡ của chính mình. 'Không chảy' có nghĩa là không tụ lại. 'Không thổi' có nghĩa là gió mạnh không thổi. Nhưng gió nhẹ nhàng, dễ chịu, mang lại an lạc cho chúng sanh thì có thổi. Chúng đã đi trên mặt đất, không thể đứng ở nơi cao. 'Thời tiết thuận hòa' có nghĩa là thời tiết được đặc trưng bởi sự không nóng không lạnh. 'Vỗ tay' được gọi là âm thanh của cánh tay và bàn tay va chạm vào nhau; nhưng về mặt ý nghĩa, đó là việc đặt tay trái lên ngực và dùng lòng bàn tay phải vỗ để tạo ra âm thanh. 'Reo hò' là việc phát ra âm thanh bằng miệng, là sự reo hò. Chúng trở thành một tràng phan duy nhất do các tràng phan liên tục kết nối với nhau. Không chỉ có những điều này, mà còn có những điều khác nữa, tức là ba mươi hai điềm báo trước đã sanh khởi vào thời điểm phát đại nguyện, như: 'Chư thiên đã làm mưa hoa lạ và hoa thơm; ngay khi mặt trời còn hiện hữu, các vì sao đã chiếu sáng; nước trong và tinh khiết đã vọt lên từ lòng đất; các loài thú sống trong hang đã ra khỏi hang; tham, sân, si cũng trở nên mỏng nhẹ; bụi bặm trên mặt đất lắng xuống; mùi hôi thối tan biến; hương trời thoảng bay; các vị trời hữu sắc đã hiện ra trong tầm mắt của loài người bằng chính hình dạng của mình; sự chết và sanh của chúng sanh đã không xảy ra' - tất cả chúng không thiếu một điều nào cũng đã xảy ra vào lúc đó.

Tatrāpīti tesupi pathavikampādīsu evaṃ pubbanimittabhāvo veditabbo. Na kevalaṃ sampatijātassa ṭhānādīsu evāti adhippāyo. Sabbaññutaññāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ sabbassa ñeyyassa, titthakaramatassa ca cālanato. Kenaci anussāhitānaṃyeva imasmiṃyeva ekacakkavāḷe sannipāto kenaci anussāhitānaṃyeva ekappahāreneva sannipatitvā dhammapaṭiggaṇhanassa pubbanimittaṃ. Paṭhamaṃ devatānaṃ paṭiggahaṇaṃ dibbavihārapaṭilābhassa, pacchā manussānaṃ paṭiggahaṇaṃ tattheva ṭhānassa niccalasabhāvato [Pg.32] āneñjavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Vīṇānaṃ sayaṃ vajjanaṃ parūpadesena vinā sayameva anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Bherīnaṃ vajjanaṃ cakkavāḷapariyantāya parisāya pavedanasamatthassa dhammabheriyā anusāvanassa amatadundubhighosanassa pubbanimittaṃ. Andubandhanādīnaṃ chedo mānavinibandhabhedanassa pubbanimittaṃ. Mahājanassa rogavigamo tasseva sakalavaṭṭadukkharogavigamabhūtassa saccapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. ‘‘Mahājanassā’’ti padaṃ ‘‘mahājanassa dibbacakkhupaṭilābhassa, mahājanassa dibbasotadhātupaṭilābhassā’’tiādinā tattha tattha ānetvā sambandhitabbaṃ. Iddhipādabhāvanāvasena sātisayañāṇajavasampattisiddhīti āha ‘‘pīṭhasappīnaṃ javasampadā caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimitta’’nti. Supaṭṭanasampāpuṇanaṃ catupaṭisambhidādhigamassa pubbanimittaṃ. Atthādianurūpaṃ atthādīsu sampaṭipattibhāvato. Ratanānaṃ sakatejobhāsitattaṃ yaṃ lokassa dhammobhāsaṃ dassessati, tena tassa sakatejobhāsitattassa pubbanimittaṃ.

Tatrāpīti: Ở nơi ấy cũng vậy. Nên được hiểu rằng trạng thái điềm báo trước là như vậy ở trong các hiện tượng động đất v.v... ấy. Ý nghĩa là không chỉ ở trong các trường hợp đứng lại v.v... của vị vừa mới sanh. (Sự rung chuyển của trái đất) là điềm báo trước về sự chứng đắc Toàn Giác Trí do vì sự rung chuyển đối với tất cả các pháp cần được biết và đối với quan điểm của các người theo ngoại đạo. Sự hội họp của các vị không được ai khuyến khích ở trong cùng một thế giới chuyển luân này, sự hội họp và tiếp nhận giáo pháp chỉ trong một lần duy nhất của các vị không được ai khuyến khích là điềm báo trước. Trước tiên, sự tiếp nhận của chư thiên là điềm báo trước về sự chứng đắc thiên trú. Sau đó, sự tiếp nhận của loài người là điềm báo trước về sự chứng đắc bất động trú do vì bản chất không lay chuyển của chính nơi ấy. Việc các cây đàn tự vang lên là điềm báo trước về sự chứng đắc tuần tự trú do chính mình mà không cần sự chỉ dạy của người khác. Việc các trống lớn vang lên là điềm báo trước về sự công bố trống bất tử, về sự loan truyền trống Pháp có khả năng thông báo cho hội chúng đến tận cùng thế giới chuyển luân. Sự đứt lìa của các xiềng xích v.v... là điềm báo trước về sự phá vỡ các ràng buộc của ngã mạn. Sự chấm dứt bệnh tật của đại chúng là điềm báo trước về sự chứng đắc chân lý, vốn là sự chấm dứt căn bệnh khổ luân hồi của chính vị ấy. Từ “của đại chúng” nên được đem đến và liên kết ở các chỗ khác nhau với các câu như “là điềm báo trước về sự chứng đắc thiên nhãn của đại chúng, là điềm báo trước về sự chứng đắc thiên nhĩ giới của đại chúng” v.v... Do vì sự thành tựu về sự sung mãn tốc độ của trí tuệ siêu việt thông qua việc tu tập các thần túc, nên đã nói rằng: “Sự sung mãn tốc độ của những người què và người bại liệt là điềm báo trước về sự chứng đắc bốn thần túc.” Sự đạt đến bến bờ tốt đẹp là điềm báo trước về sự chứng ngộ bốn tuệ phân tích. Do vì có sự thực hành đúng đắn trong các pháp như nghĩa v.v... tương ứng với nghĩa v.v... Việc các bảo vật tự tỏa sáng bằng uy lực của chính chúng là điềm báo trước về việc vị ấy sẽ tự tỏa sáng bằng uy lực của chính mình, điều mà sẽ cho thế gian thấy ánh sáng của Chánh pháp.

Catubrahmavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ tassa sabbaso veravūpasamanato. Ekādasaagginibbāpanassa pubbanimittaṃ dunnibbāpananibbānabhāvato. Ñāṇālokādassanassa pubbanimittaṃ anāloke ālokadassanabhāvato. Nibbānarasenāti kilesānaṃ nibbāyanarasena. Ekarasabhāvassāti sāsanassa sabbattha ekarasabhāvassa, tañca kho amadhurassa lokassa sabbaso madhurabhāvāpādanena. Dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassa pubbanimittaṃ sabbaso diṭṭhigatavātāpanayanavasena. Ākāsādiappatiṭṭhavisamacañcalaṭṭhānaṃ pahāya sakuṇānaṃ pathavigamanaṃ tādisaṃ micchāgāhaṃ pahāya sattānaṃ pāṇehi ratanattayasaraṇagamanassa pubbanittaṃ. Bahujanakantatāyāti candassa viya bahujanassa kantatāya. Sūriyassa uṇhasītavivajjitautusukhatā pariḷāhavivajjitakāyikacetasikasukhappattiyā pubbanimittaṃ. Devatānaṃ apphoṭanādīhi kīḷanaṃ pamoduppatti bhavantagamanena, dhammasabhāvabodhanena ca udānavasena pamodavibhāvanassa pubbanimittaṃ. Dhammavegavassanassāti desanāñāṇavegena dhammāmatassa vassanassa pubbanimittaṃ. Kāyagatāsativasena laddhaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppāditamaggaphalasukhānubhavo kāyagatāsatiamatapaṭilābho, tassa pana kāyassāpi atappakasukhāvahattā khudāpipāsāpīḷanābhāvo pubbanimittaṃ vutto[Pg.33]. Aṭṭhakathāyaṃpana khudaṃ, pipāsañca bhinditvā vuttaṃ. Tattha pubbanimittānaṃ bhedo visesasāmaññavibhāgena, gobalībaddañāyena ca gahetabbo. ‘‘Sayamevā’’ti padaṃ ‘‘aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassā’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Bharitabhāvassāti paripuṇṇabhāvassa. ‘‘Ariyaddhajamālāmālitāyāti kāsāyaddhajamālāvantatāyā’’ti keci, sadevakassa lokassa pana ariyamaggabojjhaṅgaddhajamālāhi mālibhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ panettha anuddhaṭaṃ, taṃ suviññeyyameva.

(Việc các loài vật không ăn thịt lẫn nhau) là điềm báo trước về sự chứng đắc bốn phạm trú do vì sự lắng dịu hoàn toàn oán thù của vị ấy. (Việc các ngọn lửa tắt) là điềm báo trước về sự dập tắt mười một ngọn lửa (phiền não) do vì có sự dập tắt những gì khó dập tắt. (Việc thấy ánh sáng) là điềm báo trước về sự thấy được ánh sáng của trí tuệ do vì có sự thấy được ánh sáng ở nơi không có ánh sáng. Với hương vị của sự dập tắt (Nibbāna) nghĩa là với hương vị của sự dập tắt các phiền não. Của trạng thái một vị nghĩa là của trạng thái một vị ở khắp nơi của giáo pháp, và điều ấy lại là do việc mang lại trạng thái ngọt ngào hoàn toàn cho thế gian vốn không ngọt ngào. (Việc các ngọn gió ngừng thổi) là điềm báo trước về sự phá vỡ sáu mươi hai tà kiến bằng cách loại bỏ hoàn toàn cơn gió tà kiến. Việc các loài chim từ bỏ nơi ở không vững chắc, không bằng phẳng, và hay lay động như hư không v.v... rồi đi trên mặt đất là điềm báo trước về việc các chúng sanh từ bỏ sự chấp thủ sai lầm tương tự rồi quy y Tam Bảo bằng cả mạng sống. Do vì được nhiều người yêu mến nghĩa là do vì được nhiều người yêu mến như mặt trăng. Sự dễ chịu của thời tiết không có nóng và lạnh của mặt trời là điềm báo trước về sự đạt được sự an lạc về thân và tâm không có phiền não. Việc chư thiên vui đùa bằng cách vỗ tay v.v... là điềm báo trước về sự biểu lộ niềm hoan hỷ bằng cách thốt lên lời cảm hứng do sự phát sanh niềm hoan hỷ qua việc đi đến tận cùng của sự hiện hữu và qua việc giác ngộ bản chất của các pháp. Của cơn mưa pháp mạnh mẽ nghĩa là điềm báo trước về cơn mưa pháp bất tử với tốc độ của trí tuệ thuyết giảng. Sự chứng đắc pháp bất tử là niệm thân là sự trải nghiệm sự an lạc của đạo và quả được phát sanh sau khi lấy thiền định đã đạt được bằng niệm thân làm nền tảng; và sự không bị đói khát bức bách được nói là điềm báo trước của điều ấy do vì nó mang lại sự an lạc không thiêu đốt cho cả thân thể. Tuy nhiên, trong Chú giải, đã được nói bằng cách phân tách cơn đói và cơn khát. Ở đây, sự khác biệt của các điềm báo trước nên được hiểu theo sự phân chia đặc biệt và tổng quát, và theo phương pháp con bò đực. Từ “tự nó” cũng nên được đem đến và liên kết ở đây với câu “của sự mở ra cánh cửa Bát Chánh Đạo”. Của trạng thái được lấp đầy nghĩa là của trạng thái được viên mãn. Một số người nói: “Do vì được trang hoàng bằng vòng hoa cờ phướn cao quý nghĩa là do vì có vòng hoa cờ phướn bằng y cà-sa.” Tuy nhiên, (điều này) là điềm báo trước về trạng thái được trang hoàng bằng những vòng hoa cờ phướn là đạo cao quý và các giác chi của thế gian cùng với chư thiên. Điều gì ở đây không được trích dẫn, điều ấy thật dễ hiểu.

Etthāti ‘‘sampatijāto’’tiādinā āgate imasmiṃ vāre. Vissajjitova, tasmā amhehi idha apubbaṃ vattabbaṃ natthīti adhippāyo. Tadā pathaviyaṃ gacchantopi mahāsatto ākāsena gacchanto viya mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti ayamettha niyati dhammaniyāmo bodhisattānaṃ dhammatā ti idaṃ niyativādavasena kathanaṃ. Pubbe purimajātīsu tādisassa puññasambhārakammassa katattā upacitattā mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti idaṃ pubbekatakammavādavasena kathanaṃ. Imesaṃ sattānaṃ upari īsanasīlatāya yathāsakaṃ kammameva issaro nāma, tassa nimmānaṃ attano phalassa nibbattanaṃ mahāpurisopi sadevakaṃ lokaṃ abhibhavituṃ samatthena uḷārena puññakammena nibbattito, tena issarena nimmito nāma, tassa cāyaṃ nimmānaviseso, yadidaṃ mahānubhāvatā, yāya mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti idaṃ issaranimmānavasena kathanaṃ. Evaṃ taṃ taṃ bahulaṃ vatvā kiṃ imāya pariyāyakathāyāti avasāne ujukameva byākari. Sampatijāto pathaviyaṃ kathaṃ padasā gacchati, evaṃ mahānubhāvo ākāsena maññe gacchatīti parikappanavasena ākāsena gacchanto viya ahosi. Sīghataraṃ pana sattapadavītihārena gatattā dissamānarūpopi mahājanassa adissamāno viya ahosi. Acelakabhāvo, khuddakasarīratā ca tādisassa iriyāpathassa na anucchavikāti kammānubhāvasañjanitapāṭihāriyavasena alaṅkatapaṭiyatto viya, soḷasavassuddesiko viya ca mahājanassa upaṭṭhāsīti veditabbaṃ. Mahāsattassa puññānubhāvena tadā tathā upaṭṭhānamattamevetanti. Pacchā bāladārakova ahosi, na tādisoti. Buddhabhāvānucchavikassa bodhisattānubhāvassa yāthāvato paveditattā parisā cassa byākaraṇena buddhena viya…pe… attamanā ahosi.

Ở đây là: Trong trường hợp này, được đề cập đến qua các từ bắt đầu bằng ‘vừa mới sanh’. Đã được giải đáp rồi. Do đó, ý nghĩa là chúng tôi không có điều gì mới để nói ở đây. Khi ấy, vị Đại Sĩ dù đi trên mặt đất nhưng đã hiện ra cho đại chúng như đang đi trên hư không. Đây là định luật tự nhiên, là pháp tánh của các vị Bồ-tát. Lời nói này là theo thuyết định mệnh. Do đã thực hiện và tích lũy nghiệp phước báu tương tự trong các kiếp trước, nên ngài đã hiện ra cho đại chúng như vậy. Lời nói này là theo thuyết nghiệp quá khứ. Đối với các chúng sanh này, do có tính chất làm chủ, chính nghiệp của mỗi người được gọi là đấng sáng tạo. Sự tạo tác của nó là sự phát sanh quả của chính nó. Vị Đại Nhân cũng được sanh ra bởi nghiệp phước cao thượng, có khả năng chế ngự thế gian cùng với chư thiên. Do đó, ngài được gọi là được tạo ra bởi đấng sáng tạo ấy. Và đây là sự tạo tác đặc biệt của đấng ấy, chính là đại oai lực này, nhờ đó ngài đã hiện ra cho đại chúng như vậy. Lời nói này là theo thuyết đấng sáng tạo. Sau khi nói nhiều điều vòng vo như vậy, (ngài nghĩ) 'cần gì lời nói quanh co này?' và cuối cùng đã giải thích một cách thẳng thắn. 'Vừa mới sanh, làm sao đi bộ trên mặt đất được? Vị đại oai lực như vậy, ta nghĩ rằng ngài đi trên hư không.' Theo cách suy diễn này, ngài đã giống như đi trên hư không. Hơn nữa, do đã đi bảy bước một cách rất nhanh chóng, nên dù hình sắc có thể thấy được, ngài đã giống như không thể thấy được đối với đại chúng. Tình trạng không có y phục và thân hình nhỏ bé không tương xứng với oai nghi như vậy. Nên hiểu rằng, do phép lạ được tạo ra bởi oai lực của nghiệp, ngài đã hiện ra cho đại chúng như được trang điểm và chuẩn bị sẵn sàng, và như một thanh niên mười sáu tuổi. Đó chỉ là sự hiện ra như vậy vào lúc ấy do oai lực phước báu của vị Đại Sĩ. Sau đó, ngài chỉ là một đứa trẻ sơ sinh, không còn như vậy nữa. Do oai lực của vị Bồ-tát, tương xứng với trạng thái Phật, đã được tuyên thuyết một cách chân thật, nên hội chúng nhờ lời giải thích của ngài đã hoan hỷ... như thể bởi một vị Phật.

Sabbadhammatāti [Pg.34] sabbā soḷasavidhāpi yathāvuttā dhammatā sabbabodhisattānaṃ hontīti veditabbā puññañāṇasambhāradassanena nesaṃ ekasadisattā.

Về tất cả các pháp tánh: Nên được hiểu rằng tất cả mười sáu loại pháp tánh đã được nói đến đều có ở tất cả các vị Bồ-tát, bởi vì thấy được sự tương đồng của các ngài về phước báu và trí tuệ tư lương.

Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā

Giải thích về ba mươi hai tướng của bậc Đại nhân.

33. Dukūlacumbaṭaketi daharassa nipajjanayogyatāvasena paṭisaṃhaṭadukūlasukhume. ‘‘Khattiyo brāhmaṇo’’ti evamādi jāti. ‘‘Koṇḍañño gotamo’’ti evamādi gottaṃ. ‘‘Poṇikā cikkhallikā sākiyā koḷiyā’’ti evamādi kulapadeso. Ādi-saddena rūpissariyaparivārādisabbasampattiyo saṅgaṇhāti. Mahantassāti vipulassa, uḷārassāti attho. Nipphattiyoti siddhiyo. Gantabbagatiyāti gati-saddassa kammasādhanatamāha. Upapajjanavasena hi sucaritaduccaritehi gantabbāti gatiyo, upapattibhavaviseso. Gacchati yathāruci pavattatīti gati, ajjhāsayo. Paṭisaraṇeti parāyaṇe avassaye. Sabbasaṅkhatavisaṃyuttassa hi arahato nibbānameva taṃpaṭisaraṇaṃ. Tyāhanti te ahaṃ.

33. Về tấm lót bằng vải mịn: (Nghĩa là) tấm vải mịn được gấp lại để thích hợp cho đứa trẻ nằm. Giai cấp là Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, v.v. Dòng họ là Koṇḍañña, Gotama, v.v. Gia tộc là Poṇikā, Cikkhallikā, Sākiyā, Koḷiyā, v.v. Bằng từ ‘v.v.’, bao gồm tất cả các tài sản như sắc đẹp, quyền lực, tùy tùng, v.v. Của sự vĩ đại có nghĩa là của sự rộng lớn, của sự cao thượng. Sự thành tựu là các thành quả. Về cõi sẽ đến, từ ‘cõi’ được nói ở đây là công cụ của nghiệp. Thật vậy, do được đến bởi thiện hạnh và ác hạnh thông qua sự tái sanh, nên gọi là các cõi, là các cảnh giới tái sanh đặc biệt. Đi đến, diễn tiến theo sở thích, đó là ‘gati’, là khuynh hướng. Nơi nương tựa là nơi quy y, nơi trú ẩn. Thật vậy, đối với bậc A-la-hán đã thoát khỏi mọi pháp hữu vi, chính Niết-bàn là nơi nương tựa của vị ấy. Tyāhaṃ là ‘ta nói cho ngươi’.

Dasavidhe kusaladhamme, agarahite ca rājadhamme (jā. 2 mahāmaṃsajātake vitthāro) niyuttoti dhammiko. Tena ca dhammena sakalaṃ lokaṃ rañjetīti dhammarājā. Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati, na adhammena, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena laddharajjattā dhammarājā’’ti. Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya caturantā nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha ‘‘puratthima…pe… issaro’’ti. Vijitāvīti vijetabbassa vijitavā, kāmakodhādikassa abbhantarassa, paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayi, vijetvā ṭhitoti attho. Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi, yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā ‘‘vijitasaṅgāmo’’ti vuttaṃ. Janapadova catubbidhaacchariyadhammādisamannāgate asmiṃ rājini thāvariyaṃ kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhaṃ bhattabhāvaṃ patto, janapade vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā parasāhasakāritāya sāhasikā.

Vị ấy tận tụy trong mười loại thiện pháp và trong các vương pháp không bị chê trách (chi tiết trong Jātaka 2, Mahāmaṃsajātaka), nên gọi là người sống theo Chánh pháp. Và vị ấy làm cho toàn thể thế gian vui thích bằng Chánh pháp ấy, nên gọi là Pháp vương. Bởi vì vị Chuyển luân vương đạt được vương quốc bằng Chánh pháp, bằng công lý, không phải bằng phi pháp, do đó được nói rằng: 'là Pháp vương do đã đạt được vương quốc bằng Chánh pháp'. Do có biển làm giới hạn ở bốn phương, nên đại địa ở các châu lục đây đó được gọi là bốn phương trời. (Ngài) nói: 'phương đông... cho đến... là người làm chủ'. Người chiến thắng là người đã chinh phục được những gì cần chinh phục, (nghĩa là) người chiến thắng đám kẻ thù bên trong như tham, sân, v.v., và đám kẻ thù bên ngoài là các vị vua đối nghịch; người đã chiến thắng và đứng vững. Mặc dù vị Chuyển luân vương không có chiến tranh với bất kỳ ai, nhưng do sự thành tựu của chiến thắng cần được thực hiện bằng chiến tranh, nên được gọi là 'người đã chiến thắng trận chiến'. Chính quốc độ đã đạt đến tình trạng trung thành vững chắc, không thể bị ai phá vỡ, đối với vị vua này, người sở hữu bốn loại pháp kỳ diệu, v.v., hoặc là vị ấy đã đạt được sự ổn định, sự vững chắc trong quốc độ nhờ vào sự thực hành đúng pháp của mình, nên gọi là người đã đạt được sự ổn định trong quốc độ. Những kẻ bạo ngược là những kẻ gây ra hành vi bạo lực cho người khác bằng cách đặt vũ khí lên ngực người ta và cướp đoạt tài sản mong muốn, v.v.

Ratijananaṭṭhenāti atappakapītisomanassuppādanena. Saddatthato pana rametīti ratanaṃ. ‘‘Aho manohara’’nti citte kattabbatāya cittīkataṃ[Pg.35]. ‘‘Svāyaṃ cittīkāro tassa pūjanīyatāyā’’ti cittīkatanti pūjanīyanti atthaṃ vadanti. Mahantaṃ vipulaṃ aparimitaṃ mūlaṃ agghatīti mahagghaṃ. Natthi etassa tulā upamāti atulaṃ, asadisaṃ. Kadāci eva uppajjanato dukkhena laddhabbattā dullabhadassanaṃ. Anomehi uḷāraguṇeheva sattehi paribhuñjitabbato anomasattaparibhogaṃ. Idāni nesaṃ cittīkatādiatthānaṃ savisesaṃ cakkaratane labbhamānataṃ dassetvā itaresupi te atidisituṃ ‘‘cakkaratanassa cā’’tiādi āraddhaṃ. Aññaṃ devaṭṭhānaṃ nāma na hoti rañño anaññasādhāraṇissariyādisampattipaṭilābhahetuto, sattānañca yathicchitatthapaṭilābhahetuto. Aggho natthi ativiya uḷārasamujjalasattaratanamayattā, acchariyabbhutamahānubhāvatāya ca. Yadaggena mahagghaṃ, tadaggena atulaṃ. Sattānaṃ pāpajigucchanena vigatakāḷako puññapasutatāya maṇḍabhūto yādiso kālo buddhuppādāraho, tādise eva cakkavattīnampi sambhavoti āha ‘‘yasmā ca panā’’tiādi. Upamāvasena cetaṃ vuttaṃ, upamopameyyānañca na accantameva sadisatā. Tasmā yathā buddhā kadāci karahaci uppajjanti, na tathā cakkavattino, evaṃ santepi cakkavattivattaparipūraṇassāpi dukkarabhāvatopi dullabhuppādāyevāti, iminā dullabhuppādatāsāmaññena tesaṃ dullabhadassanatā vuttāti veditabbaṃ. Kāmaṃ cakkaratanānubhāvena sijjhamāno guṇo cakkavattiparivārasādhāraṇo, tathāpi ‘‘cakkavattī eva naṃ sāmibhāvena visavitāya paribhuñjatī’’ti vattabbataṃ arahati tadatthaṃ uppajjanatoti dassento ‘‘tadeta’’ntiādimāha. Yathāvuttānaṃ pañcannaṃ, channampi vā atthānaṃ itararatanesupi labbhanato ‘‘evaṃ sesānipī’’ti vuttaṃ. Hatthiassa-pariṇāyakaratanehi ajitavijayato, cakkaratanena ca parivārabhāvena, sesehi paribhogūpakaraṇabhāvena samannāgato. Hatthiassamaṇiitthiratanehi paribhogūpakaraṇabhāvena sesehi parivārabhāvenāti yojanā.

“Với ý nghĩa làm phát sanh sự ưa thích” là do sự làm phát sanh hỷ và ưu không nóng nảy. Còn về mặt từ ngữ, “làm cho vui thích” nên gọi là ratana (báu vật). “Ôi, đẹp thay!” do được thực hiện trong tâm nên gọi là cittīkata (được trân trọng). “Sự trân trọng này là do tính đáng được cúng dường của nó”, nên họ nói rằng cittīkata có nghĩa là pūjanīya (đáng cúng dường). “Có giá trị lớn lao, rộng lớn, vô lượng” nên gọi là mahaggha (vô giá). “Không có gì tương đương, không có gì ví dụ được với nó” nên gọi là atula (vô song), asadisaṃ (không gì sánh bằng). “Do chỉ thỉnh thoảng mới xuất hiện, do khó khăn mới có được” nên gọi là dullabhadassana (khó thấy). “Do được các chúng sanh có những phẩm chất cao thượng, không tỳ vết thọ dụng” nên gọi là anomasattaparibhoga (vật thọ dụng của chúng sanh không tỳ vết). Bây giờ, để chỉ ra rằng các ý nghĩa như cittīkata v.v... được tìm thấy một cách đặc biệt ở bánh xe báu, và để áp dụng chúng cho các báu vật khác, câu “cakkaratanassa cā” (và của bánh xe báu) v.v... đã được bắt đầu. Không có nơi nào khác được gọi là nơi của chư thiên, vì là nguyên nhân để đức vua đạt được tài sản như quyền uy không chung với ai khác, và vì là nguyên nhân để chúng sanh đạt được những điều mong muốn. Không có giá trị (có thể định được) vì được làm bằng bảy thứ báu vô cùng cao quý và rực rỡ, và vì có đại oai lực kỳ diệu, phi thường. Ở mức độ nào nó là vô giá, ở mức độ đó nó là vô song. Thời kỳ nào mà chúng sanh ghê tởm điều ác, không còn ô uế, trở thành tinh hoa do hướng về phước thiện, là thời kỳ thích hợp cho sự xuất hiện của chư Phật, thì trong thời kỳ như vậy, các vị Chuyển luân vương cũng xuất hiện. Do đó, ngài nói “yasmā ca panā” (và bởi vì) v.v... Điều này được nói theo cách ví dụ, và giữa vật ví dụ và vật được ví dụ không hoàn toàn tương đồng. Do đó, như chư Phật thỉnh thoảng mới xuất hiện, các vị Chuyển luân vương không như vậy. Mặc dù thế, vì việc hoàn thành các bổn phận của Chuyển luân vương cũng là điều khó làm, nên các ngài cũng là những người hiếm khi xuất hiện. Cần phải hiểu rằng, với sự tương đồng về việc hiếm khi xuất hiện này, tính chất khó thấy của các ngài đã được nói đến. Mặc dù phẩm chất thành tựu được nhờ oai lực của bánh xe báu là chung cho đoàn tùy tùng của Chuyển luân vương, tuy nhiên, để chỉ ra rằng “chỉ có Chuyển luân vương mới thọ dụng nó với tư cách là chủ nhân, là người sở hữu” là điều đáng nói, vì nó xuất hiện vì lợi ích của ngài, nên ngài nói “tadeta” (điều này) v.v... Vì năm hoặc sáu ý nghĩa đã được nói đến cũng được tìm thấy ở các báu vật khác, nên câu “evaṃ sesānipī” (cũng vậy, các báu vật còn lại) đã được nói. (Vị vua) được trang bị voi báu, ngựa báu, và tướng quân báu để chinh phục những gì chưa bị chinh phục; với bánh xe báu như là đoàn tùy tùng; với các báu vật còn lại như là phương tiện thọ dụng. Cách kết hợp là: với voi báu, ngựa báu, ngọc báu, và nữ báu như là phương tiện thọ dụng; với các báu vật còn lại như là đoàn tùy tùng.

Catunnaṃ mahādīpānaṃ sirivibhavanti tattha laddhaṃ sirisampattiñceva bhogasampattiñca. Tādisamevāti ‘‘purebhattamevā’’tiādinā vuttānubhāvameva. Yojanappamāṇaṃ padesaṃ byāpanena yojanappamāṇaṃ andhakāraṃ. Atidīghatādichabbidhadosaparivajjitaṃ.

“Sự huy hoàng và thịnh vượng của bốn đại châu” là tài sản huy hoàng và tài sản vật chất có được ở đó. “Giống như vậy” chính là oai lực đã được nói đến qua câu “purebhattamevā” (chỉ trước bữa ăn) v.v... “Bóng tối trong một do-tuần” là do sự bao trùm một khu vực có kích thước một do-tuần. Tránh được sáu loại lỗi như quá dài v.v...

Sūrāti sattivanto, nibbhayāti atthoti āha ‘‘abhīrukā’’ti. Aṅganti kāraṇaṃ. Yena kāraṇena ‘‘vīrā’’ti vucceyyuṃ, taṃ vīraṅgaṃ. Tenāha ‘‘vīriyassetaṃ [Pg.36] nāma’’nti. Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato ‘‘cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyanta’’nti vuttaṃ. ‘‘Adaṇḍenā’’ti imināva dhanadaṇḍassa, sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ. ‘‘Asatthenā’’ti iminā pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘ye katāparādhe’’tiādi vuttaṃ. Vuttappakāranti sāgarapariyantaṃ.

“Sūra” là người có năng lực, có nghĩa là không sợ hãi, nên ngài nói “abhīrukā” (không nhút nhát). “Aṅga” là nguyên nhân. Nguyên nhân nào mà họ được gọi là “vīrā” (dũng sĩ), đó là vīraṅga (yếu tố của dũng sĩ). Do đó, ngài nói “đây là tên gọi của tinh tấn”. Vì bánh xe lăn đến tận núi Thiết vi, nên câu “lấy núi Thiết vi làm ranh giới, cho đến tận cùng biển cả” đã được nói. Với từ “adaṇḍenā” (không dùng hình phạt), việc không sử dụng hình phạt bằng tài sản và hình phạt thân thể đã được nói đến. Còn với từ “asatthenā” (không dùng vũ khí), là việc không chiến đấu bằng quân đội. Để chỉ ra cả hai điều này, câu “ye katāparādhe” (những kẻ đã phạm lỗi) v.v... đã được nói. “Theo cách đã nói” là cho đến tận cùng biển cả.

‘‘Rañjanaṭṭhena rāgo, taṇhāyanaṭṭhena taṇhā’’ti pavattiākārabhedena lobho eva dvidhā vutto. Tathā hissa dvidhāpi chadanaṭṭho ekantiko. Yathāha ‘‘andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti, (netti. 11, 27) ‘‘taṇhāchadanachāditā’’ti (udā. 64) ca. Iminā nayena dosādīnampi chadanaṭṭho vattabbo. Kilesaggahaṇena vicikicchādayo sesakilesā vuttā. Yasmā te sabbe pāpadhammā uppajjamānā sattasantānaṃ chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhanti kusalappavattiṃ nivārenti, tasmā te ‘‘chadanā, chadā’’ti ca vuttā. Vivaṭṭacchadāti ca o-kārassa ā-kāraṃ katvā niddeso.

“Với ý nghĩa nhuộm, đó là tham ái (rāga); với ý nghĩa khao khát, đó là ái dục (taṇhā)”, do sự khác biệt về hình thái biểu hiện, chính tham (lobha) được nói thành hai loại. Thật vậy, ý nghĩa che đậy của nó trong cả hai trường hợp là chắc chắn. Như đã nói: “Khi tham ái chế ngự con người, lúc đó là bóng tối mịt mù” (Netti. 11, 27), và “bị che đậy bởi màn che ái dục” (Udā. 64). Theo phương pháp này, ý nghĩa che đậy của sân hận v.v... cũng nên được nói đến. Bằng việc kể đến phiền não, các phiền não còn lại như hoài nghi v.v... đã được nói đến. Bởi vì tất cả các pháp bất thiện ấy khi sanh khởi, chúng che đậy, bao trùm tâm tánh của chúng sanh và ngăn cản sự diễn tiến của thiện pháp, do đó chúng được gọi là “chadanā” và “chadā” (những cái che đậy). Và “Vivaṭṭacchadā” là sự chỉ định được thực hiện bằng cách đổi âm ‘o’ thành âm ‘ā’.

35. Tāsanti dvinnampi nipphattīnaṃ. Nimittabhūtānīti ñāpakakāraṇabhūtāni. Tathā hi lakkhīyati mahāpurisabhāvo etehīti lakkhaṇāni. Ṭhānagamanādīsu bhūmiyaṃ suṭṭhu samaṃ patiṭṭhitā pādā etassāti suppatiṭṭhitapādo. Taṃ panassa suppatiṭṭhitapādataṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha aggatalanti aggapādatalaṃ. Paṇhīti paṇhitalaṃ. Passanti pādatalassa dvīsu passesu ekekaṃ, ubhayameva vā pariyantaṃ passaṃ. ‘‘Assa panā’’tiādi anvayato atthavibhāvanaṃ. Suvaṇṇapādukatalamiva ujukaṃ nikkhipiyamānaṃ. Ekappahārenevāti ekakkhaṇeyeva. Sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati nikkhipane. Ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmito uṭṭhahatīti yojanā. Tasmā ayaṃ suppatiṭṭhitapādoti nigamanaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ anupubbaninnādiacchariyabbhutaṃ nissandaphalaṃ, taṃ parato lakkhaṇasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.201) āvibhavissatīti.

35. “Của chúng” là của cả hai sự thành tựu. “Là những dấu hiệu” là những nguyên nhân báo hiệu. Thật vậy, bản chất của bậc Đại nhân được nhận biết qua những điều này, nên chúng được gọi là các tướng (lakkhaṇāni). “Người có bàn chân đặt xuống rất bằng phẳng trên mặt đất khi đứng, đi, v.v...” là người có bàn chân an trụ vững vàng (suppatiṭṭhitapādo). Để làm rõ tính chất bàn chân an trụ vững vàng của ngài theo cách phủ định, câu “yathā” (như) v.v... đã được nói. Ở đây, “aggatala” là phần trước của lòng bàn chân. “Paṇhi” là phần gót chân. “Passa” là mỗi một trong hai cạnh của lòng bàn chân, hoặc là cả hai cạnh. Câu “Assa panā” (còn của ngài) v.v... là sự giải thích ý nghĩa theo cách khẳng định. Được đặt xuống thẳng thắn như đế của đôi hài bằng vàng. “Chỉ trong một lần” là chỉ trong một khoảnh khắc. Toàn bộ lòng bàn chân chạm đất khi đặt xuống. Cách kết hợp là: toàn bộ lòng bàn chân nhấc lên khỏi mặt đất chỉ trong một lần. Do đó, kết luận là “vị này có bàn chân an trụ vững vàng”. Điều cần nói ở đây, là quả báo kỳ diệu, phi thường như sự thấp xuống tuần tự v.v..., điều đó sẽ trở nên rõ ràng sau này trong phần chú giải Kinh Tướng (Dī. Ni. Aṭṭha. 3.201).

Nābhi dissatīti lakkhaṇacakkassa nābhi parimaṇḍalasaṇṭhānā suparibyattā hutvā dissati, labbhatīti adhippāyo. Nābhiparicchinnāti tassaṃ nābhiyaṃ paricchinnā paricchedavasena ṭhitā. Nābhimukhaparikkhepapaṭṭoti pakaticakkassa [Pg.37] akkhabbhāhatapariharaṇatthaṃ nābhimukhe ṭhapetabbaṃ parikkhepapaṭṭo, tappaṭicchanno idha adhippeto. Nemimaṇikāti nemiyaṃ āvalibhāvena ṭhitamaṇikālekhā. Sambahulavāroti bahuvidhalekhaṅgavibhāvanavāro. Sattīti āvudhasatti. Sirivacchoti siriaṅgā. Nandīti dakkhiṇāvattaṃ. Sovattikoti sovattiaṅgo. Vaṭaṃsakoti āveḷaṃ. Vaḍḍhamānakanti purimahādīsu dīpaṅkaṃ. Morahatthakoti morapiñchakalāpo, morapiñchapaṭisibbito vā bījanīviseso. Vāḷabījanīti cāmarivālaṃ. Siddhatthādi puṇṇaghaṭapuṇṇapātiyo. ‘‘Cakkavāḷo’’ti vatvā tassa padhānāvayave dassetuṃ ‘‘himavā sineru…pe… sahassānī’’ti vuttaṃ. ‘‘Cakkavattirañño parisaṃ upādāyā’’ti idaṃ hatthiratanādīnampi tattha labbhamānabhāvadassanaṃ. Sabbotisattiādiko yathāvutto aṅgaviseso cakkalakkhaṇasseva parivāroti veditabbo.

Nābhi dissati (trục bánh xe được thấy): Trục của tướng hảo bánh xe được thấy có hình tướng tròn trịa, được phân chia rõ ràng, ý nói là có được (trục bánh xe). Nābhiparicchinnā (được phân định bởi trục): Được phân định, được đặt để theo cách phân chia ở nơi trục bánh xe ấy. Nābhimukhaparikkhepapaṭṭo (vành đai bao quanh mặt trục): Vành đai bao quanh cần được đặt ở mặt trục của bánh xe thông thường để tránh sự va chạm của trục xe, ở đây được hiểu ngầm là được che bởi vành đai ấy. Nemimaṇikā (những viên ngọc ở niềng): Những đường nét hình ngọc được đặt để theo hàng ở niềng bánh xe. Sambahulavāro (phần có nhiều chi tiết): Phần trình bày các chi tiết có nhiều loại khác nhau. Satti (cây thương): Cây thương là vũ khí. Sirivaccho (dấu hiệu tốt lành): Các tướng tốt lành. Nandi (dấu hiệu may mắn): Dấu hiệu xoay về bên phải. Sovattiko (dấu hiệu chữ vạn): Tướng chữ vạn. Vaṭaṃsako (vật trang sức): Đồ trang sức đeo tai. Vaḍḍhamānakaṃ (vật hình như ý): Ngọn đèn ở các hướng lớn như hướng đông. Morahatthako (tay cầm lông công): Chùm lông công, hoặc là loại quạt đặc biệt được kết bằng lông công. Vāḷabījanī (quạt lông đuôi): Lông đuôi bò Tây Tạng. Siddhatthādi (hạt cải trắng v.v...): Bình đầy, bát đầy. Sau khi nói “Cakkavāḷo” (vũ trụ), để chỉ ra các thành phần chính của vũ trụ ấy, câu “himavā sineru…pe… sahassāni” (núi Tuyết Sơn, núi Tu Di... ngàn) đã được nói đến. Câu “Cakkavattirañño parisaṃ upādāya” (bao gồm cả đoàn tùy tùng của đức vua Chuyển Luân) này là sự trình bày về sự việc các báu vật như voi báu v.v... cũng có được ở nơi ấy. Cần phải được hiểu rằng tất cả các chi tiết đặc biệt đã được nói như cây thương v.v... chính là đoàn tùy tùng của tướng hảo bánh xe.

‘‘Āyatapaṇhī’’ti idaṃ aññesaṃ paṇhito dīghataṃ sandhāya vuttaṃ, na pana atidīghatanti āha ‘‘paripuṇṇapaṇhī’’ti. Yathā pana paṇhilakkhaṇaṃ paripuṇṇaṃ nāma hoti, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Āraggenāti maṇḍalāya sikhāya. Vaṭṭetvāti yathā suvaṭṭaṃ hoti, evaṃ vaṭṭetvā. Rattakambalageṇḍukasadisāti rattakambalamayageṇḍukasadisā.

“Āyatapaṇhī” (gót chân dài): Điều này được nói đến nhằm ám chỉ sự dài hơn gót chân của những người khác, chứ không phải là quá dài, nên ngài đã nói là “paripuṇṇapaṇhī” (gót chân đầy đặn). Và để trình bày bằng phương pháp đối lập về việc tướng gót chân được gọi là đầy đặn như thế nào, câu bắt đầu bằng “yathā hi” (ví như) đã được nói đến. Āraggena (bằng mũi nhọn): Bằng đỉnh tròn. Vaṭṭetvā (sau khi tiện tròn): Sau khi tiện tròn để cho nó được tròn trịa. Rattakambalageṇḍukasadisā (tương tự quả cầu bằng len màu đỏ): Tương tự quả cầu được làm bằng len màu đỏ.

‘‘Makkaṭassevā’’ti dīghabhāvaṃ, samatañca sandhāyetaṃ vuttaṃ. Niyyāsatelenāti chattiritaniyyāsādiniyyāsasammissena telena, yaṃ ‘‘surabhiniyyāsa’’ntipi vadanti. Niyyāsatelaggahaṇañcettha haritālavaṭṭiyā ghanasiniddhabhāvadassanatthaṃ.

“Makkaṭasseva” (giống như của con khỉ): Điều này được nói đến nhằm ám chỉ về trạng thái dài và trạng thái đồng đều. Niyyāsatelena (bằng dầu cây): Bằng dầu được pha trộn với các loại nhựa cây như nhựa cây chattirita v.v..., loại dầu mà cũng được gọi là “surabhiniyyāsa” (nhựa thơm). Và ở đây, việc đề cập đến dầu cây là nhằm mục đích trình bày trạng thái đặc và trơn láng của thỏi hùng hoàng.

Yathā satakkhattuṃ vihataṃ kappāsapaṭalaṃ sappimaṇḍe osāritaṃ ativiya mudu hoti, evaṃ mahāpurisassa hatthapādāti dassento ‘‘sappimaṇḍe’’tiādimāha. Talunāti sukhumālā.

Để trình bày rằng: “Ví như lớp bông gòn được chải một trăm lần, được nhúng vào trong váng sữa bò, trở nên vô cùng mềm mại, cũng vậy, tay và chân của bậc Đại nhân (cũng mềm mại như thế),” ngài đã nói câu bắt đầu bằng “sappimaṇḍe” (trong váng sữa bò). Talunā (mềm mại): Mềm mại, mịn màng.

Cammenāti aṅgulantaraveṭhitacammena. Paṭibaddhaaṅgulantaroti ekato sambaddhaaṅgulantaro na hoti. Ekappamāṇāti dīghato samānappamāṇā. Yavalakkhaṇanti abbhantarato aṅgulipabbe ṭhitaṃ yavalakkhaṇaṃ. Paṭivijjhitvāti taṃtaṃpabbānaṃ samānadesatāya aṅgulīnaṃ pasāritakālepi aññamaññaṃ vijjhitāni viya phusitvā tiṭṭhanti.

Cammena (bằng da): Bằng lớp da được bao bọc ở kẽ ngón tay. Paṭibaddhaaṅgulantaroti (kẽ ngón tay được nối liền): Không phải là người có kẽ ngón tay được nối liền lại với nhau. Ekappamāṇā (có cùng kích thước): Có kích thước đồng đều về chiều dài. Yavalakkhaṇaṃ (tướng lúa mạch): Tướng lúa mạch được đặt ở đốt ngón tay từ phía trong. Paṭivijjhitvā (sau khi đâm xuyên): Do các đốt ngón tay ở cùng một vị trí nên ngay cả trong lúc các ngón tay được duỗi ra, chúng vẫn đứng chạm vào nhau giống như đã được đâm xuyên qua nhau.

Saṅkhā [Pg.38] vuccanti gopphakā, uddhaṃ saṅkhā etesanti ussaṅkhā, pādā. Piṭṭhipādeti piṭṭhipādasamīpe. Tenāti piṭṭhipāde ṭhitagopphakabhāvena baddhā hontīti yojanā. Tayidaṃ ‘‘tenā’’ti padaṃ uparipadadvayepi yojetabbaṃ ‘‘tena baddhabhāvena na yathāsukhaṃ parivaṭṭanti, tena yathāsukhaṃ naparivaṭṭanena gacchantānaṃ pādatalānipi na dissantī’’ti. Uparīti piṭṭhipādato dvitiaṅgulimattaṃ uddhaṃ, ‘‘caturaṅgulamatta’’nti ca vadanti. Nigūḷhāni ca honti, na aññesaṃ viya paññāyamānāni. Tenāti gopphakānaṃ upari patiṭṭhitabhāvena. Assāti mahāpurisassa. Satipi desantarappavattiyaṃ niccaloti dassanatthaṃ nābhiggahaṇaṃ. ‘‘Adhokāyova iñjatī’’ti idaṃ purimapadassa kāraṇavacanaṃ. Yasmā adhokāyova iñjati, tasmā nābhito…pe… niccalo hoti. ‘‘Sukhena pādā parivaṭṭantī’’ti idaṃ pana purimassa, pacchimassa ca kāraṇavacanaṃ. Yasmā sukhena pādā parivaṭṭanti, tasmā adhokāyova iñjati, yasmā sukhena pādā parivaṭṭanti, tasmā puratopi…pe… pacchatoyevāti.

Saṅkhā được gọi là các mắt cá, ussaṅkhā (mắt cá ở trên) là các bàn chân có mắt cá ở trên. Piṭṭhipāde (ở mu bàn chân): Ở gần mu bàn chân. Tena (do đó): Cần được liên kết là: “Chúng được buộc lại do trạng thái của các mắt cá được đặt ở mu bàn chân.” Từ “tena” (do đó) này cần được liên kết với cả hai câu ở trên là: “Do trạng thái được buộc lại ấy, chúng không xoay chuyển theo ý muốn; do việc không xoay chuyển theo ý muốn ấy, các lòng bàn chân của những vị đang đi cũng không được nhìn thấy.” Uparī (ở trên): Ở trên mu bàn chân khoảng hai lóng tay, và cũng có người nói là “khoảng bốn lóng tay.” Và chúng được ẩn kín, không được biết đến giống như của những người khác. Tena (do đó): Do trạng thái được thiết lập ở trên các mắt cá. Assa (của vị ấy): Của bậc Đại nhân. Việc đề cập đến rốn là nhằm mục đích trình bày rằng: “Vị ấy không lay động (từ rốn trở lên) ngay cả trong khi có sự di chuyển đến nơi khác.” Câu “Adhokāyova iñjati” (chỉ có thân dưới lay động) này là lời nói về nguyên nhân của câu trước. Bởi vì chỉ có thân dưới lay động, do đó từ rốn... vị ấy không lay động. Còn câu “Sukhena pādā parivaṭṭantī” (các bàn chân xoay chuyển một cách dễ dàng) này là lời nói về nguyên nhân của câu trước và câu sau. Bởi vì các bàn chân xoay chuyển một cách dễ dàng, do đó chỉ có thân dưới lay động; bởi vì các bàn chân xoay chuyển một cách dễ dàng, do đó từ phía trước... và từ phía sau.

Yasmā eṇimigassa samantato ekasadisamaṃsā anukkamena uddhaṃ thūlā jaṅghā honti, tathā mahāpurisassāpi, tasmā vuttaṃ ‘‘eṇimigasadisajaṅgho’’ti. Paripuṇṇajaṅghoti samantato maṃsūpacayena paripuṇṇajaṅgho. Tenāha ‘‘na ekato’’tiādi.

Bởi vì con nai eṇi có bắp chân với các thớ thịt đồng đều ở xung quanh, to dần theo thứ tự lên phía trên, và bậc Đại nhân cũng có bắp chân như thế, do đó đã được nói là “eṇimigasadisajaṅgho” (có bắp chân tương tự con nai eṇi). Paripuṇṇajaṅgho (bắp chân đầy đặn): Có bắp chân đầy đặn do sự tích tụ của các thớ thịt ở xung quanh. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “na ekato” (không phải ở một bên).

Etenāti ‘‘anonamanto’’tiādivacanena, jāṇuphāsubhāvadīpanenāti attho. Avasesajanāti iminā lakkhaṇena rahitajanā. Khujjā vā honti heṭṭhimakāyato uparimakāyassa rassatāya, vāmanā vā uparimakāyato heṭṭhimakāyassa rassatāya, etena ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ, cakkavattinañca itare sattā khujjapakkhikā, vāmanapakkhikā cāti dasseti.

Etena (do điều này): Có nghĩa là do lời nói bắt đầu bằng “anonamanto” (không cúi xuống), do sự trình bày về trạng thái dễ dàng của đầu gối. Avasesajanā (những người còn lại): Những người không có tướng hảo này. Hoặc là người gù do thân trên ngắn hơn thân dưới, hoặc là người lùn do thân dưới ngắn hơn thân trên. Do điều này, ngài trình bày rằng: “Ngoại trừ bậc Chánh Đẳng Giác và đức vua Chuyển Luân, các chúng sanh khác thuộc về loại người gù và thuộc về loại người lùn.”

Kāmaṃ sabbāpi padumakaṇṇikā suvaṇṇavaṇṇāva, kañcanapadumakaṇṇikā pana pabhassarabhāvena tato sātisayāti āha ‘‘suvaṇṇapadumakaṇṇikasadisehī’’ti. Ohitanti samohitaṃ antogadhaṃ. Tathābhūtaṃ pana taṃ tena channaṃ hotīti āha ‘‘paṭicchanna’’nti.

Dù cho tất cả các đài sen đều có màu vàng, nhưng đài sen vàng lại vượt trội hơn do trạng thái sáng chói, nên ngài đã nói là “suvaṇṇapadumakaṇṇikasadisehī” (tương tự như các đài sen vàng). Ohitaṃ (được rút vào): Được rút vào, được ẩn vào bên trong. Và do có trạng thái như vậy, nó được che đậy bởi vật ấy, nên ngài đã nói là “paṭicchannaṃ” (được che kín).

Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇavaṇṇavaṇṇoti ayamettha atthoti āha ‘‘jātihiṅgulakenā’’tiādi, svāyamattho āvuttiñāyena ca veditabbo. Sarīrapariyāyo idha vaṇṇa-saddoti adhippāyo. Paṭhamavikappaṃ vatvā [Pg.39] tathārūpāya pana ruḷhiyā abhāvaṃ manasi katvā vaṇṇadhātupariyāyameva vaṇṇa-saddaṃ gahetvā dutiyavikappo vutto. Tasmā padadvayenāpi suniddhantasuvaṇṇasadisachavivaṇṇoti vuttaṃ hoti.

Câu ‘Suvaṇṇavaṇṇoti’ có nghĩa là ‘suvaṇṇavaṇṇavaṇṇo’ (có màu sắc của sắc vàng), đây là ý nghĩa ở đây. Ngài đã nói: ‘bằng chu sa son’ v.v... và ý nghĩa này nên được hiểu theo phương pháp lặp lại. Ở đây, từ ‘vaṇṇa’ là từ đồng nghĩa với thân thể, đó là chủ ý. Sau khi nói về cách giải thích thứ nhất, nhưng vì tâm niệm rằng không có cách dùng thông thường như vậy, nên cách giải thích thứ hai đã được nêu ra bằng cách lấy từ ‘vaṇṇa’ chỉ là từ đồng nghĩa với sắc tố. Do đó, bằng cả hai từ, điều được nói là: ‘có màu da giống như vàng đã được luyện kỹ’.

Rajoti sukhumarajo. Jallanti malīnabhāvāvaho reṇusañcayo. Tenāha ‘‘malaṃ vā’’ti. Yadi vivattati, kathaṃ nhānādīnīti āha ‘‘hatthadhovanādīnī’’tiādi.

‘Rajoti’ là bụi mịn. ‘Jallanti’ là sự tích tụ của phấn bụi mang lại tình trạng ô uế. Do đó, ngài đã nói: ‘hoặc là cấu uế’. Nếu (bụi) bị loại trừ, tại sao lại có việc tắm rửa v.v...? Ngài đã nói: ‘việc rửa tay v.v...’.

Āvaṭṭapariyosāneti padakkhiṇāvaṭṭanavasena pavattassa āvaṭṭassa ante.

‘Āvaṭṭapariyosāneti’ có nghĩa là ở cuối của vòng xoáy đã diễn tiến theo cách xoay về bên phải.

Brahmuno sarīraṃ purato vā pacchato vā anonamitvā ujukameva uggatanti āha ‘‘brahmā viya ujugatto’’ti. Sā panāyaṃ ujugattatā avayavesu buddhippattesu daṭṭhabbā, na daharakāleti vuttaṃ ‘‘uggatadīghasarīro bhavissatī’’ti. Itaresūti ‘‘khandhajāṇūsū’’ti imesu dvīsu ṭhānesu namantā purato namantīti ānetvā sambandho. Passavaṅkāti dakkhiṇapassena vā vāmapassena vā vaṅkā. Sūlasadisāti potthakarūpakaraṇe ṭhapitasūlapādasadisā.

Thân của Phạm thiên vươn lên ngay thẳng, không cúi về phía trước hay ngả về phía sau, nên ngài đã nói: ‘thân thẳng như Phạm thiên’. Và sự thẳng thắn của thân này cần được thấy ở các chi phần đã đạt đến sự phát triển, không phải ở thời thơ ấu, nên đã được nói rằng: ‘sẽ có thân hình cao lớn’. ‘Ở những người khác’ có nghĩa là ở hai nơi này là ‘vai và đầu gối’, khi họ cúi thì cúi về phía trước, đây là sự liên kết được mang đến. ‘Passavaṅkāti’ là cong về bên hông phải hoặc bên hông trái. ‘Sūlasadisāti’ là giống như chân cọc được dựng lên trong việc làm hình tượng bằng vữa.

Hatthapiṭṭhiādivasena satta sarīrāvayavā ussadā upacitamaṃsā etassāti sattussado. Aṭṭhikoṭiyo paññāyantīti yojanā. Nigūḷhasirājālehīti lakkhaṇavacanametanti tena nigūḷhaaṭṭhikoṭīhītipi vuttameva hotīti. Hatthapiṭṭhādīhīti ettha ādi-saddena aṃsakūṭakhandhakūṭānaṃ saṅgahe siddhe taṃ ekadesena dassento ‘‘vaṭṭetvā…pe… khandhenā’’ti āha. ‘‘Silārūpakaṃ viyā’’tiādinā vā nigūḷhaaṃsakūṭatāpi vibhāvitā yevāti daṭṭhabbaṃ.

‘Sattussado’ là vị có bảy phần thân thể, theo cách nói là mu bàn tay v.v..., được nổi tròn, có thịt đầy đặn. Cách kết nối là: các đầu xương không hiện rõ. ‘Nigūḷhasirājālehīti’ là lời nói về tướng tốt này, do đó điều cũng được nói là: ‘với các đầu xương được che kín’. Ở đây, trong câu ‘hatthapiṭṭhādīhīti’, vì sự bao gồm các chỏm vai và các đốt xương cổ đã được xác định bởi từ ‘ādi’, nên để chỉ ra một phần điều ấy, ngài đã nói: ‘sau khi làm cho tròn... cho đến... bằng vai’. Hoặc, bằng câu ‘giống như hình tượng bằng đá’ v.v..., cũng cần phải thấy rằng đặc tính chỏm vai được che kín cũng đã được làm rõ.

Sīhassa pubbaddhaṃ sīhapubbaddhaṃ, paripuṇṇāvayavatāya sīhapubbaddhaṃ viya sakalo kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Tenāha ‘‘sīhassa pubbaddhakāyo viya sabbo kāyo paripuṇṇo’’ti. Sīhassevāti sīhassa viya. Dussaṇṭhitavisaṇṭhito na hotīti duṭṭhu saṇṭhito, virūpasaṇṭhito ca na hoti, tesaṃ tesaṃ avayavānaṃ ayuttabhāvena, virūpabhāvena ca saṇṭhiti upagato na hotīti attho. Saṇṭhantīti saṇṭhahanti. Dīghehīti aṅgulināsādīhi. Rassehīti gīvādīhi. Thūlehīti ūrubāhuādīhi[Pg.40]. Kisehīti kesalomamajjhādīhi. Puthulehīti akkhihatthatalādīhi. Vaṭṭehīti jaṅghahatthādīhi.

Nửa thân trước của sư tử là ‘sīhapubbaddhaṃ’. ‘Sīhapubbaddhakāyo’ là vị có toàn thân giống như nửa thân trước của sư tử do các chi phần được đầy đặn. Do đó, ngài đã nói: ‘toàn thân được đầy đặn giống như nửa thân trước của sư tử’. ‘Sīhassevāti’ là ‘sīhassa viya’ (giống như của sư tử). Không có hình thể xấu và hình thể dị dạng có nghĩa là không có hình thể xấu, và không có hình thể dị dạng. Ý nghĩa là không đạt đến trạng thái có hình thể do sự không tương xứng và do sự dị dạng của các chi phần này hay kia. ‘Saṇṭhantīti’ là ‘saṇṭhahanti’ (chúng được cấu tạo). ‘Dīghehīti’ là với các ngón tay, mũi, v.v... ‘Rassehīti’ là với cổ, v.v... ‘Thūlehīti’ là với đùi, cánh tay, v.v... ‘Kisehīti’ là với tóc, lông, phần giữa (eo), v.v... ‘Puthulehīti’ là với mắt, lòng bàn tay, v.v... ‘Vaṭṭehīti’ là với ống chân, bàn tay, v.v...

Satapuññalakkhaṇatāya nānācittena puññacittena cittito sañjātacittabhāvo ‘‘īdiso eva buddhānaṃ dhammakāyassa adhiṭṭhānaṃ bhavituṃ yutto’’ti dasapāramīhi sajjito abhisaṅkhato, ‘‘dānacittena puññacittenā’’ti vā pāṭho, dānavasena, sīlādivasena ca pavattapuññacittenāti attho.

Do là tướng của trăm phước, được trang hoàng, có trạng thái được trang hoàng sanh khởi bởi các tâm phước đa dạng, được chuẩn bị, được tu sửa bởi mười pāramī với ý nghĩ rằng: ‘Chỉ có thân như thế này mới thích hợp để làm nền tảng cho Pháp thân của các đức Phật’. Hoặc, có bài đọc là: ‘bởi tâm phước là tâm bố thí’. Ý nghĩa là: bởi tâm phước đã diễn tiến theo cách bố thí, và theo cách giới v.v...

Dvinnaṃ koṭṭānaṃ antaranti dvinnaṃ piṭṭhibāhānaṃ vemajjhaṃ piṭṭhimajjhassa uparibhāgo. Citaṃ paripuṇṇanti aninnabhāvena citaṃ, dvīhi koṭṭehi samatalatāya paripuṇṇaṃ. Uggammāti uggantvā, aninnaṃ samatalaṃ hutvāti adhippāyo. Tenāha ‘‘suvaṇṇaphalakaṃ viyā’’ti.

‘Dvinnaṃ koṭṭānaṃ antaraṃ’ là khoảng giữa của hai bả vai, là phần trên của giữa lưng. ‘Citaṃ paripuṇṇan’ti là được lấp đầy do không có chỗ lõm, được đầy đặn do bằng phẳng với hai bả vai. ‘Uggammā’ti là sau khi nổi lên, chủ ý là sau khi trở nên không lõm và bằng phẳng. Do đó, ngài đã nói: ‘giống như tấm ván bằng vàng’.

Nigrodho viya parimaṇḍaloti parimaṇḍalanigrodho viya parimaṇḍalo, ‘‘nigrodhaparimaṇḍalaparimaṇḍalo’’ti vattabbe ekassa parimaṇḍala-saddassa lopaṃ katvā ‘‘nigrodhaparimaṇḍalo’’ti vutto. Tenāha ‘‘samakkhandhasākho nigrodho’’tiādi. Na hi sabbo nigrodho parimaṇḍaloti, parimaṇḍalasaddasannidhānena vā parimaṇḍalova nigrodho gayhatīti ekassa parimaṇḍalasaddassa lopena vināpi ayamattho labbhatīti āha ‘‘nigrodho viya parimaṇḍalo’’ti. Yāvatako assāti yāvatakvassa o-kārassa va-kārādesaṃ katvā.

‘Nigrodho viya parimaṇḍalo’ là tròn đều như cây đa tròn đều. Khi đáng lẽ phải nói là ‘nigrodhaparimaṇḍalaparimaṇḍalo’ thì đã được nói là ‘nigrodhaparimaṇḍalo’ sau khi đã lược bỏ một từ ‘parimaṇḍala’. Do đó, ngài đã nói: ‘cây đa có thân và cành cân đối’ v.v... Vì không phải tất cả cây đa đều tròn đều. Hoặc, do sự gần gũi của từ ‘parimaṇḍala’ nên chỉ cây đa tròn đều mới được hiểu. Như vậy, ý nghĩa này cũng có được ngay cả khi không có sự lược bỏ một từ ‘parimaṇḍala’. Ngài đã nói: ‘tròn đều như cây đa’. ‘Yāvatako assā’ti là do đã biến đổi âm ‘o’ thành âm ‘va’ trong câu ‘yāvatakvassa’.

Samavaṭṭitakkhandhoti samaṃ suvaṭṭitakkhandho. Koñcā viya dīghagalā, bakā viya vaṅkagalā, varāhā viya puthulagalāti yojanā. Suvaṇṇāḷiṅgasadisoti suvaṇṇamayakhuddakamudiṅgasadiso.

‘Samavaṭṭitakkhandho’ti là có cổ tròn đều một cách cân đối. Cách kết nối là: (những người khác) có cổ dài như chim diệc, cổ cong như chim hạc, cổ to như heo rừng. ‘Suvaṇṇāḷiṅgasadiso’ti là giống như cái trống nhỏ bằng vàng.

Rasaggasaggīti madhurādibhedaṃ rasaṃ gasanti anto pavesantīti rasaggasā rasaggasānaṃ aggā rasaggasaggā, tā etassa santīti rasaggasaggī. Tenāti ojāya apharaṇena hīnadhātukattā te bahvābādhā honti.

‘Rasaggasaggī’ti: các dây thần kinh dẫn vị là các dây thần kinh ‘nuốt,’ tức là đưa vào bên trong, vị có sự khác biệt là ngọt v.v... Các dây thần kinh dẫn vị tốt nhất trong các dây thần kinh dẫn vị là các dây thần kinh dẫn vị thượng hạng. Vị ấy có chúng nên là ‘rasaggasaggī’. ‘Tenā’ti: do đó, tức là do sự không lan tỏa của chất dinh dưỡng, do có các yếu tố bị suy giảm nên họ có nhiều bệnh tật.

Hanūti sannissayadantādhārassa samaññā, taṃ bhagavato sīhassa hanu viya, tasmā bhagavā sīhahanu. Tattha yasmā buddhānaṃ rūpakāyassa, dhammakāyassa ca upamā nāma hīnūpamāva, natthi samānūpamā, kuto adhikūpamā, tasmā ayampi hīnūpamāti dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Yasmā mahāpurisassa heṭṭhimānurūpavaseneva uparimampi saṇṭhitaṃ, tasmā vuttaṃ [Pg.41] ‘‘dvepi paripuṇṇānī’’ti, tañca kho na sabbaso parimaṇḍalatāya, atha kho tibhāgāvasesamaṇḍalatāyāti āha ‘‘dvādasiyā pakkhassa candasadisānī’’ti. Sallakkhetvāti attano lakkhaṇasatthānusārena upadhāretvā. Dantānaṃ uccanīcatā abbhantarabāhirapassavasenapi veditabbā, na aggavaseneva. Tenāha ‘‘ayapaṭṭakena chinnasaṅkhapaṭalaṃ viyā’’ti. Ayapaṭṭakanti kakacaṃ adhippetaṃ. Samā bhavissanti, na visamā, samasaṇṭhānāti attho.

Hanu (hàm) là tên gọi của phần nâng đỡ răng. Hàm của Đức Thế Tôn giống như hàm của sư tử, vì thế Đức Thế Tôn có hàm sư tử. Ở đây, vì sự ví von đối với sắc thân và pháp thân của các Đức Phật chỉ là sự ví von thấp kém, không có sự ví von tương đồng, huống chi là sự ví von cao hơn, do đó để chỉ ra rằng đây cũng là sự ví von thấp kém, nên đã nói 'ở đây' v.v... Vì phần trên của bậc Đại nhân cũng được định hình tương xứng với phần dưới, do đó đã nói 'cả hai đều đầy đặn'. Và điều đó không phải là tròn trịa hoàn toàn, mà là tròn trịa còn lại một phần ba, nên đã nói 'giống như mặt trăng của ngày thứ mười hai trong tháng'. 'Sau khi xem xét kỹ' nghĩa là sau khi đã xác định theo tướng pháp của mình. Sự cao thấp của răng nên được hiểu theo phương diện bên trong và bên ngoài, không chỉ theo phương diện đỉnh răng. Do đó đã nói 'giống như một lớp vỏ ốc xà cừ được cắt bằng một tấm sắt'. 'Tấm sắt' có nghĩa là cái cưa. Sẽ bằng nhau, không không bằng nhau, nghĩa là có hình dạng đồng đều.

Sātisayaṃ mududīghaputhulatādippakāraguṇā hutvā bhūtā jātāti pabhūtā, bha-kārassa ha-kāraṃ katvā pahūtā jivhā etassāti pahūtajivho.

Pabhūtā (phong phú, dồi dào) có nghĩa là đã trở thành, đã sinh ra với các phẩm chất đặc biệt như mềm mại, dài, rộng v.v... Sau khi đổi âm 'bha' thành âm 'ha', (ta có) pahūtā. Pahūtajivho (có lưỡi rộng dài) là người có lưỡi pahūtā (rộng dài).

Vicchinditvā vicchinditvā pavattasaratāya chinnassarāpi. Anekākāratāya bhinnassarāpi. Kākassa viya amanuññasaratāya kākassarāpi. Apalibuddhattāti anupaddutavatthukattā, vatthūti ca akkharuppattiṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Aṭṭhaṅgasamannāgatoti ettha aṅgāni parato āgamissanti. Mañjughosoti madhurassaro.

Cũng có giọng đứt quãng do âm thanh phát ra một cách ngắt quãng. Cũng có giọng vỡ do có nhiều hình thái khác nhau. Cũng có giọng quạ do âm thanh không dễ chịu giống như tiếng quạ. 'Do không bị trở ngại' nghĩa là do có cơ sở không bị phiền nhiễu. Và 'cơ sở' nên được hiểu là nơi phát sinh âm chữ. Trong câu 'thành tựu tám chi phần', các chi phần sẽ được đề cập sau. 'Mañjughoso' (âm thanh mỹ diệu) nghĩa là có giọng ngọt ngào.

Abhinīlanettoti adhikanīlanetto, adhikatā ca sātisayaṃ nīlabhāvena veditabbā, na nettanīlabhāvasseva adhikabhāvatoti āha ‘‘na sakalanīlanetto’’tiādi. Pītalohitavaṇṇā setamaṇḍalagatarājivasena. Nīlasetakāḷavaṇṇā pana taṃtaṃmaṇḍalavaseneva veditabbā.

'Abhinīlanetto' (mắt xanh biếc) nghĩa là có mắt xanh thẳm. Và sự thẳm hơn nên được hiểu là do trạng thái xanh một cách đặc biệt, không phải do chính trạng thái xanh của mắt là nhiều hơn, nên đã nói 'không phải là mắt xanh hoàn toàn' v.v... Các màu vàng và đỏ là do các đường gân đi vào tròng trắng. Còn các màu xanh, trắng, đen nên được hiểu theo từng tròng mắt tương ứng.

‘‘Cakkhubhaṇḍanti akkhidala’’nti keci. ‘‘Akkhidalavaṭuma’’nti aññe. Akkhidalehi pana saddhiṃ akkhibimbanti veditabbaṃ. Evañhi viniggatagambhīrajotanāpi yuttā hoti. ‘‘Adhippeta’’nti iminā ayamettha adhippāyo ekadesena samudāyupalakkhaṇañāyenāti dasseti. Yasmā pakhuma-saddo loke akkhidalalomesu niruḷho, tenevāha ‘‘mudusiniddhanīlasukhumapakhumācitāni akkhīnī’’ti.

Một số người nói: ''Cakkhubhaṇḍa' (vật dụng của mắt) là mí mắt'. Những người khác nói: 'Là vành mí mắt'. Nhưng nên được hiểu là tròng mắt cùng với mí mắt. Như vậy, sự chiếu sáng sâu thẳm tỏa ra cũng hợp lý. Bằng từ 'được ám chỉ', điều này chỉ ra rằng ý nghĩa ở đây là theo nguyên tắc dùng một phần để chỉ toàn thể. Vì từ 'pakhuma' (lông mi) trong đời thường đã được dùng để chỉ lông trên mí mắt, do đó đã nói 'đôi mắt được tô điểm bởi lông mi mềm mại, óng ả, xanh biếc, và mịn màng'.

Kiñcāpi uṇṇā-saddo loke avisesato lomapariyāyo, idha pana lomavisesavācakoti āha ‘‘uṇṇā loma’’nti. Nalāṭavemajjhe jātāti nalāṭamajjhagatā jātā. Odātatāya upamā, na mudutāya[Pg.42]. Uṇṇā hi tatopi sātisayaṃ mudutarā. Tenāha‘‘sappi maṇḍe’’tiādi. Rajatapubbuḷakanti rajatamayatārakamāha.

Mặc dù từ 'uṇṇā' (bạch hào) trong đời thường là một từ đồng nghĩa với lông nói chung, nhưng ở đây nó chỉ một loại lông đặc biệt, nên đã nói 'uṇṇā là lông'. 'Sinh ra ở giữa trán' nghĩa là đã sinh ra ở vị trí giữa trán. Sự ví von là về sự trắng trong, không phải về sự mềm mại. Vì bạch hào còn mềm mại hơn thế một cách đặc biệt. Do đó đã nói 'váng sữa' v.v... 'Bong bóng bạc' là nói đến ngôi sao bằng bạc.

Dve atthavase paṭicca vuttanti yasmā buddhā, cakkavattino ca paripuṇṇanalāṭatāya, paripuṇṇasīsabimbatāya ca ‘‘uṇhīsasīsā’’ti vuccanti, tasmā te dve atthavase paṭicca ‘‘uṇhīsasīso’’ti idaṃ vuttaṃ. Idāni taṃ atthadvayaṃ mahāpurise suppatiṭṭhitanti ‘‘mahāpurisassa hī’’tiādi vuttaṃ. Saṇhatamatāya, suvaṇṇavaṇṇatāya, pabhassaratāya, paripuṇṇatāya ca rañño bandhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Kapisīsāti dvidhābhūtasīsā. Phalasīsāti phalitasīsā. Aṭṭhisīsāti maṃsassa abhāvato ativiya aṭṭhitāya, patanubhāvato vā taconaddhaaṭṭhimattasīsā. Tumbasīsāti lābusadisasīsā. Pabbhārasīsāti piṭṭhibhāgena olambamānasīsā. Purimanayenāti paripuṇṇanalāṭatāpakkhena. Uṇhīsaveṭhitasīso viyāti uṇhīsapaṭṭena veṭhitasīsapadeso viya. Uṇhīsaṃ viyāti chekena sippinā viracitauṇhīsamaṇḍalaṃ viya.

'Được nói do duyên theo hai ý nghĩa' là vì các Đức Phật và các vị Chuyển Luân Vương được gọi là 'uṇhīsasīsā' (có đỉnh đầu như nhục kế) do có vầng trán đầy đặn và có vành đầu đầy đặn, do đó câu 'uṇhīsasīso' này được nói do duyên theo hai ý nghĩa ấy. Bây giờ, để chỉ rằng hai ý nghĩa ấy được thiết lập vững chắc nơi bậc Đại nhân, nên đã nói 'vì của bậc Đại nhân' v.v... Do sự mịn màng nhất, màu sắc vàng ròng, sự rực rỡ, và sự đầy đặn, nó tỏa sáng như dải khăn nhục kế được quấn của vị vua. 'Đầu khỉ' là đầu bị chia làm hai. 'Đầu quả' là đầu bị nứt. 'Đầu xương' là đầu chỉ có xương bọc da do không có thịt, do quá xương xẩu, hoặc do mỏng manh. 'Đầu bầu' là đầu giống quả bầu. 'Đầu dốc' là đầu bị rủ xuống ở phần sau. 'Theo cách trước' là theo phương diện vầng trán đầy đặn. 'Giống như đầu được quấn nhục kế' là giống như vùng đầu được quấn bằng dải khăn nhục kế. 'Giống như nhục kế' là giống như vành nhục kế được tạo ra bởi một nghệ nhân khéo léo.

Vipassīsamaññāvaṇṇanā

Giải thích về tên gọi Vipassī.

37. Tassa vitthāroti tassa lakkhaṇapariggaṇhane nemittakānaṃ santappanassa vitthāro vitthārakathā. Gabbhokkantiyaṃ nimittabhūta supinapaṭiggāhakasantappane vuttoyeva. Niddosenāti khārikaloṇikādidosarahitena. Dhātiyoti thaññapāyikā dhātiyo. Tā hi dhāpenti thaññaṃ pāyentīti dhātiyo. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘saṭṭhi’’nti padaṃ upasaṃharati, sesāpīti nhāpikā, dhārikā, parihārikāti imā tividhā. Tāpi dahanti vidahanti nhānaṃ dahanti dhārentīti ‘‘dhātiyo’’ tveva vuccanti. Tattha dhāraṇaṃ urasā, ūrunā, hatthehi vā suciraṃ velaṃ sandhāraṇaṃ. Pariharaṇaṃ aññassa aṅkato attano aṅkaṃ, aññassa bāhuto attano bāhuṃ upasaṃharantehi haraṇaṃ sampāpanaṃ.

37. 'Sự chi tiết của việc ấy' là sự chi tiết, là lời nói chi tiết về việc làm hài lòng các nhà tướng số trong việc xem xét các tướng của ngài. Điều này đã được nói đến trong việc làm hài lòng những người giải mộng, những người đã trở thành điềm báo lúc nhập thai. 'Không có lỗi' nghĩa là không có các lỗi như vị kiềm, vị mặn v.v... 'Bảo mẫu' là các bảo mẫu cho bú sữa. Vì các vị ấy cho bú, cho uống sữa, nên được gọi là 'dhātiyo' (bảo mẫu). Bằng từ 'cũng vậy', từ 'sáu mươi' được kết nối. 'Những người còn lại' là ba loại này: bảo mẫu tắm rửa, bảo mẫu bế ẵm, và bảo mẫu vui đùa. Các vị ấy cũng mang, sắp đặt, tắm rửa, bế ẵm, nên cũng được gọi là 'dhātiyo'. Trong đó, 'bế ẵm' là việc giữ trong một thời gian dài bằng ngực, bằng đùi, hoặc bằng tay. 'Vui đùa' là việc mang đi, đưa đến bằng cách chuyển từ lòng người này sang lòng mình, từ tay người này sang tay mình.

38. Mañjussaroti saṇhassaro. Yo hi saṇho, so kharo na hotīti āha ‘‘akharassaro’’ti. Vaggussaroti manorammassaro, manorammatā cassa cāturiyane puññayogatoti āha ‘‘chekanipuṇassaro’’ti. Madhurassaroti sotasukhassaro, sotasukhatā cassa ativiya iṭṭhabhāvenāti āha ‘‘sātassaro’’ti. Pemanīyassaroti [Pg.43] piyāyitabbassaro, piyāyitabbatā cassa suṇantānaṃ attani bhattisamuppādanenāti āha ‘‘pemajanakassaro’’ti. Karavīkassaroti. Karavīkasaddo yesaṃ sattānaṃ sotapathaṃ upagacchati, te attano sarasampattiyā pakatiṃ jahāpetvā avase karonto attano vase vatteti, evaṃ madhuroti dassento ‘‘tatrida’’ntiādimāha. Tattha ‘‘karavīkasakuṇe’’tiādi tassa sabhāvakathanaṃ. Laḷitanti pītivegasamuṭṭhitaṃ līḷaṃ. Chaḍḍetvāti ‘‘saṅkharaṇampi madhurasaddasavanantarāyakara’’nti tiṇāni apanetvā. Anikkhipitvāti bhūmiyaṃ anikkhipitvā ākāsagatameva katvā. Anubaddhamigā vāḷamigehi. Tato maraṇabhayaṃ hitvā. Pakkhe pasāretvāti pakkhe yathāpasārite katvā apatantā tiṭṭhanti.

38. Mañjussaro có nghĩa là âm thanh dịu dàng. Vị nào có âm thanh dịu dàng, vị ấy không có âm thanh thô ráp, vì thế được nói là ‘akharassaro’ (âm thanh không thô ráp). Vaggussaro có nghĩa là âm thanh làm vui lòng, và sự làm vui lòng của âm thanh ấy là do sự kết hợp của phước báu trong sự khéo léo, vì thế được nói là ‘chekanipuṇassaro’ (âm thanh khéo léo, tinh tế). Madhurassaro có nghĩa là âm thanh êm tai, và sự êm tai của âm thanh ấy là do bản chất vô cùng đáng ưa thích, vì thế được nói là ‘sātassaro’ (âm thanh dễ chịu). Pemanīyassaro có nghĩa là âm thanh đáng được yêu mến, và sự đáng được yêu mến của âm thanh ấy là do việc làm phát sanh lòng sùng mộ nơi những người nghe, vì thế được nói là ‘pemajanakassaro’ (âm thanh làm phát sanh tình thương). Karavīkassaro (âm thanh như chim karavīka). Tiếng chim karavīka, khi đi vào tai của chúng sanh nào, nó làm cho họ từ bỏ bản tánh tự nhiên của mình bằng sự hoàn hảo của âm thanh, làm cho họ trở nên bất động và khuất phục họ, ngọt ngào như vậy, để chỉ rõ điều này, ngài nói ‘tatrida’ (ở đây là điều này) v.v... Trong đó, ‘karavīkasakuṇe’ (về con chim karavīka) v.v... là lời nói về bản chất của nó. Laḷitaṃ là sự vui đùa phát sanh từ sự thôi thúc của hỷ. Chaḍḍetvā (sau khi vứt bỏ): Nghĩ rằng “việc dọn dẹp cũng là một trở ngại cho việc nghe âm thanh ngọt ngào,” nên đã loại bỏ cỏ. Anikkhipitvā (không đặt xuống): Không đặt xuống đất mà giữ nó bay lơ lửng trên không. Anubaddhamigā (những con thú bị rượt đuổi) bởi những con thú dữ. Tato (từ đó): Từ bỏ nỗi sợ chết. Pakkhe pasāretvā (sau khi dang rộng đôi cánh): Sau khi dang rộng đôi cánh, chúng đứng yên không rơi xuống.

Suvaṇṇapañjaraṃ vissajjesi yojanappamāṇe ākāse attano āṇāya pavattanato. Tenāha ‘‘so rājāṇāyā’’tiādi. Laḷiṃsūti laḷitaṃ kātuṃ ārabhiṃsu. Taṃ pītinti taṃ buddhaguṇārammaṇaṃ pītiṃ teneva nīhārena punappunaṃ pavattaṃ pītiṃ avijahitvā vikkhambhitakilesā therānaṃ santike laddhadhammassavanasappāyā upanissayasampattiyā paripakkañāṇatāya sattahi…pe… patiṭṭhāsi. Sattasatamattena orodhajanena saddhiṃ padasāva therānaṃ santikaṃ upagatattā ‘‘sattahi jaṅghasatehi saddhi’’nti vuttaṃ. Tatoti karavīkasaddato. Satabhāgena…pe… veditabbo anekakappakoṭisatasambhūtapuññasambhārasamudāgatavatthusampattibhāvato.

Đã thả chiếc lồng vàng ra vì nó bay đi trong không gian một do-tuần bằng uy lực của mình. Do đó, ngài nói ‘so rājāṇāyā’ (nó, bằng uy lực của vua) v.v... Laḷiṃsu có nghĩa là họ bắt đầu vui đùa. Taṃ pītiṃ (niềm hỷ đó): Không từ bỏ niềm hỷ đó, niềm hỷ có đức Phật làm đối tượng, niềm hỷ diễn ra lặp đi lặp lại theo cùng một cách, với các phiền não đã được chế ngự, với sự thích hợp của việc được nghe Pháp nơi các vị trưởng lão, với sự thành tựu của cận y duyên, với trí tuệ đã chín muồi, vị ấy đã an trú... với bảy... Vì đã đi bộ đến gần các vị trưởng lão cùng với bảy trăm cung nữ, nên được nói là ‘sattahi jaṅghasatehi saddhiṃ’ (cùng với bảy trăm đôi chân). Tato có nghĩa là từ tiếng chim karavīka. Satabhāgena... nên được hiểu là... do bản chất của sự thành tựu về vật chất có được từ sự tích lũy phước báu được tạo ra trong nhiều trăm ức kiếp.

39. Kammavipākajanti sātisayasucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ dūrepi ārammaṇaṃ sampaṭicchanasamatthaṃ kammavipākena sahajātaṃ, kammassa vā vipākabhāvena jātaṃ pasādacakkhu. Duvidhañhi dibbacakkhuṃ kammamayaṃ, bhāvanāmayanti. Tatridaṃ kammamayanti āha ‘‘na bhāvanāmaya’’nti. Bhāvanāmayaṃ pana bodhimūle uppajjissati. Ayaṃ ‘‘so’’ti sallakkhaṇaṃ kāmaṃ manoviññāṇena hoti, cakkhuviññāṇena pana tassa tathā vibhāvitattā manoviññāṇassa tattha tathāpavattīti āha ‘‘yena nimittaṃ…pe… sakkotī’’ti.

39. Kammavipākajaṃ (do quả của nghiệp sanh) có nghĩa là nhãn quan trong sáng được tạo ra bởi nghiệp thiện vượt trội, không bị ô nhiễm bởi mật, đàm, máu, v.v..., có khả năng tiếp nhận đối tượng ở xa, đồng sanh với quả của nghiệp, hoặc sanh ra như là quả của nghiệp. Thiên nhãn có hai loại: do nghiệp tạo và do tu tập tạo. Trong đó, đây là loại do nghiệp tạo, ngài nói ‘na bhāvanāmayaṃ’ (không phải do tu tập tạo). Còn loại do tu tập tạo sẽ phát sanh tại cội Bồ-đề. Việc ghi nhận ‘so’ (nó) này thực sự được thực hiện bởi ý thức, nhưng vì nó được nhận biết như vậy bởi nhãn thức, nên ý thức hoạt động như vậy ở đó, vì thế ngài nói ‘yena nimittaṃ…pe… sakkotī’ (nhờ đó, tướng... có thể...).

40. Vacanatthoti [Pg.44] saddattho. Nimīlananti nimīlanadassanaṃ navisuddhaṃ, tathā ca akkhīni avivaṭāni nimīladassanassa na visuddhibhāvato. Tabbipariyāyato pana dassanaṃ visuddhaṃ, vivaṭañcāti āha ‘‘antarantarā’’tiādi.

40. Vacanattho có nghĩa là ý nghĩa của từ. Nimīlanaṃ (sự nhắm mắt): Cái thấy khi nhắm mắt là không trong sạch, và như vậy mắt không mở ra, vì cái thấy khi nhắm mắt không có bản chất trong sạch. Ngược lại, cái thấy là trong sạch, và (mắt) mở ra, vì thế ngài nói ‘antarantarā’ (thỉnh thoảng) v.v...

41. Nī-iti – jānanatthaṃ dhātuṃ gahetvā āha ‘‘panayati jānātī’’ti. Yato vuttaṃ ‘‘animittā na nāyare’’ti (visuddhi. 1.174; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.20), ‘‘vidūbhi neyyaṃ naravarassā’’ti (netti. saṅgahavāra) ca. Nī-iti pana pavattanatthaṃ dhātuṃ gahetvā ‘‘nayati pavattetī’’ti. Appamatto ahosi tesu tesu kiccakaraṇīyesu.

41. Nī- : Lấy căn động từ có nghĩa là biết, ngài nói ‘panayati jānāti’ (dẫn dắt, biết). Vì đã được nói: ‘animittā na nāyare’ (những người không có dấu hiệu không được biết đến) và ‘vidūbhi neyyaṃ naravarassā’ (điều nên được biết bởi các bậc hiền trí của bậc tối thượng trong loài người). Nī- : Lấy căn động từ có nghĩa là tiến hành, (ngài nói) ‘nayati pavatteti’ (dẫn dắt, tiến hành). Đã không xao lãng trong các công việc phải làm này hay kia.

42. Vassāvāso vassaṃ uttarapadalopena, tasmā vassaṃ, vasse vā, sannivāsaphāsutāya arahatīti vassiko, pāsādo. Māsā pana vasse utumhi bhavāti vassikā. Itaresūti hemantikaṃ gimhikanti imesu. Eseva nayoti uttarapadalopena niddesaṃ atidisati.

42. Vassāvāso (nơi ở mùa mưa) là vassaṃ do sự lược bỏ của từ sau, do đó, vassiko (thuộc về mùa mưa), lâu đài, là thích hợp cho việc cư ngụ thoải mái trong mùa mưa. Còn các tháng, vì chúng ở trong mùa mưa, nên là vassikā (thuộc về mùa mưa). Itaresu (trong những cái khác) có nghĩa là trong những cái này: hemantikaṃ (mùa đông) và gimhikaṃ (mùa hè). Eseva nayo (cùng một phương pháp): Áp dụng cho việc chỉ định bằng cách lược bỏ từ sau.

Nātiucco hoti nātinīcoti gimhiko viya ucco, hemantiko viya nīco na hoti, atha kho tadubhayavemajjhalakkhaṇatāya nātiucco hoti, nātinīco. Assāti pāsādassa. Nātibahūnīti gimhikassa viya na atibahūni. Nātitanūnīti hemantikassa viya na khuddakāni, tanutarajālāni ca. Missakānevāti hemantike viya na uṇhaniyāneva, gimhike viya ca na sītaniyāneva, atha kho ubhayamissakāneva. Tanukānīti na puthulāni. Uṇhappavesanatthāyāti sūriyasantāpānuppavesāya. Bhittiniyūhānīti dakkhiṇapasse bhittīsu niyūhāni. Siniddhanti sinehavantaṃ, siniddhaggahaṇeneva cassa garukatāpi vuttā eva. Kaṭukasannissitanti tikaṭukādikaṭukadrabbūpasañhitaṃ. Udakayantānīti udakadhārāvissandayantāni. Yathā jalayantāni, evaṃ himayantānipi tattha karonti eva. Tasmā hemante viya himāni patantāniyeva hontīti ca veditabbaṃ.

Nātiucco hoti nātinīco (không quá cao, không quá thấp) có nghĩa là không cao như (lâu đài) mùa hè, không thấp như (lâu đài) mùa đông, mà có đặc tính ở giữa cả hai, nên không quá cao, không quá thấp. Assa có nghĩa là của lâu đài. Nātibahūni (không quá nhiều) có nghĩa là không quá nhiều như của (lâu đài) mùa hè. Nātitanūni (không quá nhỏ) có nghĩa là không nhỏ như của (lâu đài) mùa đông, và có các cửa sổ lưới nhỏ hơn. Missakāneva (chỉ là hỗn hợp) có nghĩa là không chỉ ấm như ở (lâu đài) mùa đông, và không chỉ mát như ở (lâu đài) mùa hè, mà là sự pha trộn của cả hai. Tanukāni (mỏng) có nghĩa là không dày. Uṇhappavesanatthāya (để cho hơi nóng vào) có nghĩa là để cho sức nóng của mặt trời vào. Bhittiniyūhāni (các đầu hồi trên tường) có nghĩa là các đầu hồi trên các bức tường ở phía nam. Siniddhaṃ (mịn màng) có nghĩa là có độ trơn láng, và bằng việc dùng từ ‘mịn màng’, tính nặng của nó cũng đã được nói đến. Kaṭukasannissitaṃ (liên quan đến vị cay) có nghĩa là được kết hợp với các chất cay như ba vị cay (tikaṭuka). Udakayantāni (máy nước) có nghĩa là các máy phun ra dòng nước. Giống như các máy nước, họ cũng làm các máy tuyết ở đó. Do đó, cũng nên biết rằng tuyết rơi giống như trong mùa đông.

Sabbaṭṭhānānipīti sabbāni paṭikiriyānhānabhojanakīḷāsañcaraṇādiṭṭhānānipi, na nivāsaṭṭhānāniyeva. Tenāha ‘‘dovārikāpī’’tiādi. Tattha kāraṇamāha ‘‘rājā kirā’’tiādi.

Sabbaṭṭhānānipi (cũng ở tất cả các nơi) có nghĩa là cũng ở tất cả các nơi như nơi sửa soạn, tắm, ăn, vui chơi, đi lại, v.v..., không chỉ ở nơi ở. Do đó, ngài nói ‘dovārikāpi’ (cũng những người gác cổng) v.v... Ở đó, ngài nói về nguyên nhân: ‘rājā kira’ (nghe nói rằng đức vua) v.v...

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích phẩm thứ nhất đã kết thúc.

Jiṇṇapurisavaṇṇanā

Giải thích về người già.

44. Gopānasivaṅkanti [Pg.45] vaṅkagopānasī viya. Vaṅkānañhi vaṅkabhāvassa nidassanatthaṃ avaṅkagopānasīpi gayhati. Ābhoggavaṅkanti ādito paṭṭhāya abbhuggatāya kuṭilasarīratāya vaṅkaṃ. Tenāha ‘‘khandhe’’tiādi. Daṇḍaparaṃ daṇḍaggahaṇaparaṃ ayanaṃ gamanaṃ etassāti daṇḍaparāyanaṃ, daṇḍo vā paraṃ āyanaṃ gamanakāraṇaṃ etassāti daṇḍaparāyanaṃ. Ṭhānādīsu daṇḍo gati avassayo etassa tena vinā appavattanatoti daṇḍagatikaṃ, gacchati etenāti vā gati, daṇḍo gati gamanakāraṇaṃ etassāti daṇḍagatikaṃ. Daṇḍapaṭisaraṇanti etthāpi eseva nayo. Jarāturanti jarāya kilantaṃ assavasaṃ. Yadā ratho purato hotīti dvedhāpathe sampatte purato gacchante balakāye tattha ekaṃ saṇṭhānaṃ āruḷho majjhe gacchanto bodhisattena āruḷho ratho itaraṃ saṇṭhānaṃ gacchanto yadā purato hoti. Pacchā balakāyoti tadā pacchā hoti sabbo balakāyo. Tādise okāseti tādise vuttappakāre maggappadese. Taṃ purisanti taṃ jiṇṇapurisaṃ. Suddhāvāsāti siddhatthādīnaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ sāsane brahmacariyaṃ caritvā suddhāvāsabhūmiyaṃ nibbattabrahmāno. Te hi tadā tattha tiṭṭhanti. ‘‘Kiṃ paneso jiṇṇo nāmā’’ti eso tayā vuccamāno kiṃ atthato, taṃ me niddhāretvā kathehīti dasseti. Aniddhāritasarūpattā hi tassa attano bodhisatto liṅgasabbanāmena taṃ vadanto ‘‘ki’’nti āha. ‘‘Yathā kiṃ te jāta’’nti dvayameva hi loke yebhuyyato jāyati itthī vā puriso vā, tathāpi taṃ liṅgasabbanāmena vuccati, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. ‘‘Kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādi tassa aniddhāritasarūpataṃyeva vibhāveti.

44. Gopānasivaṅkaṃ (cong như rui nhà) có nghĩa là giống như rui nhà cong. Thật vậy, để minh họa cho trạng thái cong của những vật cong, rui nhà không cong cũng được đề cập đến. Ābhoggavaṅkaṃ (cong do uốn cong) có nghĩa là cong do thân thể bị gù, nhô lên từ ban đầu. Do đó, ngài đã nói ‘khandhe’ (trên vai) v.v... Daṇḍaparaṃ (lấy gậy làm nơi nương tựa tối hậu) có nghĩa là người này có việc đi lại nương tựa vào việc cầm gậy; hoặc gậy là phương tiện, là nguyên nhân đi lại của người này, nên gọi là daṇḍaparāyanaṃ. Daṇḍagatikaṃ (lấy gậy làm phương tiện đi lại) có nghĩa là trong các tư thế đứng v.v..., gậy là phương tiện đi lại, là nơi nương tựa của người này, vì không có nó thì không thể di chuyển được; hoặc gati có nghĩa là phương tiện để đi lại, gậy là gati, là nguyên nhân đi lại của người này, nên gọi là daṇḍagatikaṃ. Trong câu Daṇḍapaṭisaraṇaṃ (lấy gậy làm nơi nương tựa) cũng có cùng phương pháp giải thích này. Jarāturaṃ (bị già nua hành hạ) có nghĩa là mệt mỏi, không tự chủ do tuổi già. Câu ‘Yadā ratho purato hoti’ (khi cỗ xe ở phía trước) có nghĩa là khi đến ngã ba đường, đoàn quân đi về phía trước, một đội hình đã lên xe, Bồ-tát ngồi trên cỗ xe đi ở giữa, và cỗ xe đi theo đội hình kia, khi ấy cỗ xe ở phía trước. ‘Pacchā balakāyo’ (đoàn quân ở phía sau) có nghĩa là khi đó toàn bộ đoàn quân ở phía sau. ‘Tādise okāse’ (ở nơi như vậy) có nghĩa là ở một đoạn đường như đã nói. ‘Taṃ purisaṃ’ (người ấy) có nghĩa là người già ấy. ‘Suddhāvāsā’ (chư vị ở Tịnh Cư) có nghĩa là các vị Phạm thiên đã thực hành phạm hạnh trong giáo pháp của ba vị Phật Toàn Giác là Siddhattha v.v... và đã tái sanh ở cõi Tịnh Cư. Thật vậy, khi ấy các vị ấy đang ở đó. Câu ‘Kiṃ paneso jiṇṇo nāmā’ (Vậy, người già này là gì?) cho thấy ý nghĩa là: ‘Người này mà ngài đang nói đến, về mặt ý nghĩa là gì? Xin hãy xác định và nói cho tôi biết.’ Thật vậy, do chưa xác định được bản chất của người ấy, Bồ-tát đã dùng đại từ chỉ giới tính để nói về người ấy và hỏi ‘kiṃ’ (cái gì). Ví như trong câu ‘Yathā kiṃ te jāta’ (Con của ngài sinh ra là gì?), thật vậy, trên đời phần lớn chỉ có hai giới tính được sinh ra là nữ hoặc nam, tuy nhiên vẫn được gọi bằng đại từ chỉ giới tính, điều này nên được hiểu như vậy. Câu ‘Kiṃ vuttaṃ hoti’ (Điều được nói là gì?) v.v... làm sáng tỏ chính sự chưa xác định được bản chất của người ấy.

‘‘Tena hī’’tiādi ‘‘ayañca jiṇṇabhāvo sabbasādhāraṇattā mayhampi upari āpattito evā’’ti mahāsattassa saṃvijjanākāravibhāvanaṃ. Rathaṃ sāretīti sārathi. Kīḷāvihāratthaṃ uyyuttā yanti upagacchanti etanti uyyānaṃ. Alanti paṭikkhepavacanaṃ. Nāmāti garahaṇe nipāto ‘‘kathañhināmā’’tiādīsu (pārā. 39, 42, 87, 88, 90, 166, 170; pāci. 1, 13, 36) viya. Jātiyā ādīnavadassanatthaṃ taṃmūlassa ummūlanaṃ viya hotīti, tassa ca avassitabhāvato ‘‘jātiyā mūlaṃ [Pg.46] khaṇanto nisīdī’’ti āha. Siddhe hi kāraṇe phalaṃ siddhameva hotīti. Pīḷaṃ janetvā antotudanavasena sabbapaṭhamaṃ hadayaṃ anupavissa ṭhitattā paṭhamena sallena hadaye viddho viya nisīdīti yojanā.

Câu ‘Tena hi’ (Vậy thì) v.v... là sự trình bày về cách thức mà vị Đại Sát đã cảm thấy xúc động: ‘Và trạng thái già nua này, do là điều chung cho tất cả, chắc chắn cũng sẽ xảy đến với ta.’ Người điều khiển xe ngựa được gọi là sārathi (người đánh xe). Nơi mà những người được trang bị để vui chơi giải trí đi đến, tiếp cận, được gọi là uyyānaṃ (ngự uyển). Alaṃ (đủ rồi) là lời nói từ chối. Nāmā là một tiểu từ chỉ sự khiển trách, giống như trong các câu ‘kathañhināmā’ (làm sao mà) v.v... (pārā. 39, 42, 87, 88, 90, 166, 170; pāci. 1, 13, 36). Để thấy được sự nguy hại của sanh, việc nhổ bật gốc rễ của nó cũng giống như vậy, và do trạng thái tất yếu của nó, ngài đã nói ‘jātiyā mūlaṃ khaṇanto nisīdī’ (ngồi xuống, đào gốc rễ của sự sanh). Thật vậy, khi nguyên nhân đã thành tựu thì kết quả cũng chắc chắn thành tựu. Cần hiểu rằng, ngài đã ngồi xuống như thể bị mũi tên đầu tiên bắn trúng tim, vì nó đã gây ra sự đau đớn, xâm nhập và nằm lại trong tim trước hết bằng cách châm chích từ bên trong.

Byādhipurisavaṇṇanā

Giải thích về người bệnh

47. Pubbe vuttanayenevāti ‘‘suddhāvāsā kirā’’tiādinā pubbe vutteneva nayena. Ābādhikanti ābādhavantaṃ. Dukkhitanti sañjātadukkhaṃ. Ajātanti ajātabhāvo, nibbānaṃ vā.

47. ‘Pubbe vuttanayeneva’ (theo phương pháp đã nói trước đây) có nghĩa là theo chính phương pháp đã được nói trước đây qua câu ‘suddhāvāsā kirā’ (tương truyền, chư vị ở Tịnh Cư) v.v... ‘Ābādhikaṃ’ (người bệnh) có nghĩa là người có bệnh. ‘Dukkhitaṃ’ (người đau khổ) có nghĩa là người có sự đau khổ đã sanh khởi. ‘Ajātaṃ’ (trạng thái bất sanh) có nghĩa là trạng thái không sanh, hoặc là Niết-bàn.

Kālakatapurisavaṇṇanā

Giải thích về người chết

50. Bhantanettakuppalādi vividhaṃ katvā lātabbato vilāto, vayhaṃ, sivikā cāti āha ‘‘vilātanti sivika’’nti. Sivikāya diṭṭhapubbattā mahāsatto citakapañjaraṃ ‘‘sivika’’nti āha. Ito paṭigatanti ito bhavato apagataṃ. Katakālanti pariyosāpitajīvanakālaṃ. Tenāha ‘‘yattaka’’ntiādi.

50. Do được làm theo nhiều cách khác nhau như có mắt và hoa sen được trang trí, nên được gọi là vilāto, vayhaṃ, và sivikā, do đó ngài nói ‘vilātanti sivikaṃ’ (vilāta là kiệu). Do đã từng thấy kiệu trước đây, vị Đại Sát đã gọi giàn thiêu là ‘sivikaṃ’ (kiệu). ‘Ito paṭigataṃ’ (đã ra đi từ đây) có nghĩa là đã ra đi khỏi cuộc đời này. ‘Katakālaṃ’ (đã chết) có nghĩa là đã kết thúc thời gian sống. Do đó, ngài đã nói ‘yattakaṃ’ (bao nhiêu) v.v...

Pabbajitavaṇṇanā

Giải thích về người xuất gia

53. Dhammaṃ caratīti dhammacaraṇo, tassa bhāvo dhammacaraṇabhāvoti dhammacariyameva vadati. Evaṃ ekekassa padassāti yathā ‘‘sādhudhammacariyāti pabbajito’’ti yojanā, evaṃ ‘‘sādhusamacariyāti pabbajito’’tiādinā ekekassa padassa yojanā veditabbā. Sabbānīti ‘‘sādhudhammacariyā’’tiādīsu āgatāni sabbāni dhammasamakusalapuññapadāni. Dasakusalakammapathavevacanānīti dānādīni dasakusaladhammapariyāyapadāni.

53. Người thực hành Chánh pháp là dhammacaraṇo, trạng thái của người ấy là dhammacaraṇabhāvo, chính là nói đến dhammacariyā (sự thực hành Chánh pháp). ‘Evaṃ ekekassa padassa’ (như vậy đối với mỗi từ) có nghĩa là, ví như câu ‘sādhudhammacariyāti pabbajito’ (sự thực hành Chánh pháp tốt đẹp là người xuất gia) được liên kết, cũng vậy, sự liên kết của mỗi từ qua các câu ‘sādhusamacariyāti pabbajito’ (sự thực hành bình lặng tốt đẹp là người xuất gia) v.v... cần được hiểu. ‘Sabbāni’ (tất cả) có nghĩa là tất cả các từ dhamma, sama, kusala, puñña xuất hiện trong các câu ‘sādhudhammacariyā’ v.v... ‘Dasakusalakammapathavevacanāni’ (những từ đồng nghĩa với mười thiện nghiệp) có nghĩa là những từ đồng nghĩa với mười pháp thiện như bố thí v.v...

Bodhisattapabbajjāvaṇṇanā

Giải thích về sự xuất gia của Bồ-tát

54. Pabbajitassa dhammiṃ kathaṃ sutvāti sambandho. Aññañca saṅgītianāruḷhaṃ tena tadā vuttaṃ dhammiṃ kathanti yojanā. ‘‘Vaṃsovā’’ti padattayena dhammatā esāti dasseti. Cirassaṃ cirassaṃ passanti dīghāyukabhāvato. Tathā hi vuttaṃ ‘‘bahūnaṃ vassānaṃ…pe… accayenā’’ti. Tenevāti na cirassaṃ diṭṭhabhāveneva. Acirakālantarikameva pubbakālakiriyaṃ dassento ‘‘jiṇṇañca disvā…pe… pabbajitañca disvā, tasmā ahaṃ pabbajitomhi rājā’’ti āha [Pg.47] yathā ‘‘nhatvā vatthaṃ paridahitvā gandhaṃ vilimpitvā mālaṃ piḷandhitvā bhutto’’ti.

54. Cần liên kết là ‘Pabbajitassa dhammiṃ kathaṃ sutvā’ (sau khi nghe pháp thoại của vị xuất gia). Cần hiểu rằng, đó là một pháp thoại khác không được ghi lại trong kỳ kết tập, đã được vị ấy nói ra vào lúc đó. Qua ba từ ‘Vaṃso vā’ (hoặc là truyền thống), ngài cho thấy rằng đây là quy luật tự nhiên. ‘Cirassaṃ cirassaṃ passanti’ (họ thấy rất lâu, rất lâu một lần) là do các vị ấy có tuổi thọ dài. Thật vậy, đã được nói rằng ‘bahūnaṃ vassānaṃ…pe… accayenā’ (sau khi trải qua… nhiều năm…). ‘Tenevā’ (chính vì thế) có nghĩa là chính vì trạng thái không được thấy trong một thời gian dài. Để chỉ ra hành động trong quá khứ chỉ cách một khoảng thời gian không lâu, ngài đã nói ‘jiṇṇañca disvā…pe… pabbajitañca disvā, tasmā ahaṃ pabbajitomhi rājā’ (sau khi thấy người già… và sau khi thấy người xuất gia, vì thế, tâu đại vương, con đã xuất gia), giống như câu ‘nhatvā vatthaṃ paridahitvā gandhaṃ vilimpitvā mālaṃ piḷandhitvā bhutto’ (sau khi tắm, mặc quần áo, thoa hương, đeo vòng hoa, rồi ăn).

Mahājanakāyaanupabbajjāvaṇṇanā

Giải thích về việc đại chúng xuất gia theo

55. ‘‘Kasmā panetthā’’tiādinā tesaṃ caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ mahāsatte saṃbhattataṃ, saṃvegabahulatañca dasseti, yato sutaṭṭhāneyeva ṭhatvā ñātimittādīsu kiñci anāmantetvā mattavaravāraṇo viya ayomayabandhanaṃ ghanabandhanaṃ chinditvā pabbajjaṃ upagacchiṃsu.

55. Qua câu ‘Kasmā panetthā’ (Vậy tại sao ở đây) v.v..., ngài cho thấy lòng thành kính của tám mươi bốn ngàn chúng sanh ấy đối với vị Đại Sát và sự xúc động mãnh liệt của họ, do đó, ngay tại nơi nghe tin, họ đã đứng lại, không từ biệt bất kỳ ai trong số bà con bạn bè, giống như một con voi quý trong cơn say đã bứt đứt sợi dây xích bằng sắt, một sự trói buộc chắc chắn, và đã đi đến sự xuất gia.

Cattāro māse cārikaṃ cari na tāva ñāṇassa paripākaṃ gatattā.

Ngài đã du hành trong bốn tháng, vì khi ấy trí tuệ của ngài chưa đến lúc chín muồi.

Yadā pana ñāṇaṃ paripākaṃ gataṃ, taṃ dassento ‘‘ayaṃ panā’’tiādimāha. Sabbeva ime pabbajitā mama gamanaṃ jānissanti, jānantā ca maṃ anubandhissantīti adhippāyo. Sannisīvesūti sannisinnesu. Saṇatevāti saṇati viya saddaṃ karoti viya.

Khi trí tuệ đã chín muồi, để trình bày điều ấy, ngài đã nói ‘ayaṃ panā’ v.v... Ý nghĩa là: ‘Tất cả những vị xuất gia này sẽ biết về sự ra đi của ta, và khi biết được, họ sẽ đi theo ta.’ ‘Sannisīvesu’ có nghĩa là ‘sannisinnesu’ (trong khi họ đang ngồi lại với nhau). ‘Saṇateva’ có nghĩa là dường như phát ra tiếng động, dường như tạo ra âm thanh.

Avivekārāmānanti anabhirativivekānaṃ. Ayaṃ kāloti ayaṃ tesaṃ pabbajitānaṃ mama gamanassa ajānanakālo. Nikkhamitvāti paṇṇasālāya niggantvā, mahābhinikkhamanaṃ pana pageva nikkhanto. Pāramitānubhāvena uṭṭhitaṃ upari devatāhi dibbapaccattharaṇehi supaññattampi mahāsattassa puññānubhāvena siddhattā tena paññattaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘pallaṅkaṃ paññapetvā’’ti. ‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatū’’tiādi (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22, 237; a. ni. 2.5; 8.13; mahāni. 17, 196) nayappavattaṃ caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhahitvā. Vūpakāsanti vivekavāsaṃ.

‘Avivekārāmānaṃ’ có nghĩa là của những người không ưa thích sự độc cư. ‘Ayaṃ kālo’ có nghĩa là đây là lúc những vị xuất gia ấy không biết về sự ra đi của ta. ‘Nikkhamitvā’ có nghĩa là sau khi đi ra khỏi lều lá; còn về đại xuất ly thì ngài đã ra đi từ trước rồi. Mặc dù được phát sanh do oai lực của các pháp ba-la-mật và được các vị trời ở trên chuẩn bị chu đáo với những tấm trải của chư thiên, nhưng do được thành tựu bởi oai lực phước báu của vị đại sĩ nên giống như đã được ngài chuẩn bị. Do đó, đã được nói là ‘sau khi đã chuẩn bị sàng tọa’. Sau khi đã quyết tâm về tinh tấn có bốn chi phần được tiến hành theo phương thức ‘Dù cho chỉ còn lại da, gân, và xương’ v.v... ‘Vūpakāsaṃ’ có nghĩa là trú xứ độc cư.

Aññenevāti yattha mahāpuriso tadā viharati, tato aññeneva disābhāgena. Kāmaṃ bodhimaṇḍo jambudīpassa majjhe nābhiṭṭhāniyo, tadā pana brahāraññe vivitte yogīnaṃ paṭisallānasāruppo hutvā tiṭṭhati, tadañño pana jambudīpappadeso yebhuyyena bahujano ākiṇṇamanusso iddho phīto ahosi. Tena te taṃ taṃ janapadadesaṃ uddissa gatā ‘‘anto jambudīpābhimukhā cārikaṃ pakkantā’’ti vuttā anto jambudīpābhimukhā, na himavantādipabbatābhimukhāti attho.

‘Aññeneva’ có nghĩa là theo một phương hướng khác với nơi vị đại nhân đang trú ngụ lúc bấy giờ. Thật vậy, Bồ-đề đoàn là nơi trung tâm ở giữa cõi Diêm-phù-đề. Nhưng vào lúc ấy, do ở trong khu rừng lớn thanh vắng, nơi ấy đã trở thành thích hợp cho sự ẩn tu của các vị hành giả. Còn các vùng khác của cõi Diêm-phù-đề thì phần lớn là đông dân, người ở chen chúc, thịnh vượng, phồn vinh. Do đó, họ đã đi nhắm đến các vùng thôn quê này hay thôn quê khác. ‘Đã khởi hành du hành hướng về nội địa Diêm-phù-đề’ được nói ra, có nghĩa là hướng về nội địa Diêm-phù-đề, chứ không phải hướng về dãy núi Hy-mã-lạp v.v... đó là ý nghĩa.

Bodhisattaabhinivesavaṇṇanā

Giải thích về sự chuyên chú của Bồ-tát

57. Kāmaṃ [Pg.48] bhagavā buddho hutvā sattasattāhāni tattheva vasi, sabbapaṭhamaṃ pana visākhapuṇṇamaṃ sandhāya ‘‘ekarattivāsaṃ upagatassā’’ti vuttaṃ. Rahogatassāti raho janavivittaṃ ṭhānaṃ upagatassa, tena gaṇasaṅgaṇikābhāvena mahāsattassa kāyavivekamāha. Paṭisallīnassāti nānārammaṇacārato cittassa nivattiyā pati sammadeva nilīnassa tattha avisaṭacittassa, tena cittasaṅgaṇikābhāvenassa pubbabhāgiyaṃ cittavivekamāha. Dukkhanti jātiādimūlakaṃ dukkhaṃ. Kāmaṃ cutūpapātāpi jātimaraṇāni eva, maraṇajātiyova ‘‘jāyati mīyatī’’ti pana vatvā ‘‘cavati upapajjatī’’ti vacanaṃ na ekabhavapariyāpannānaṃ nesaṃ gahaṇaṃ, atha kho nānābhavapariyāpannānaṃ ekajjhaṃ gahaṇanti dassento āha ‘‘idaṃ dvayaṃ…pe… vutta’’nti. Kasmā pana lokassa kicchāpattiparivitakkane ‘‘jarāmaraṇassā’’ti jarāmaraṇavasena niyamanaṃ katanti āha ‘‘yasmā’’tiādi. Jarāmaraṇameva upaṭṭhāti āditoti adhippāyo. Abhiniviṭṭhassāti āraddhassa. Paṭiccasamuppādamukhena vipassanārambhe tassa jarāmaraṇato paṭṭhāya abhiniveso aggato yāva mūlaṃ otaraṇaṃ viyāti āha ‘‘bhavaggato otarantassa viyā’’ti.

57. Thật vậy, sau khi thành Phật, đức Thế Tôn đã an trú tại nơi ấy trong bảy tuần lễ. Tuy nhiên, trước hết nhắm đến ngày rằm tháng Vesākha, câu ‘của vị đã trải qua một đêm an trú’ đã được nói đến. ‘Rahogatassa’ có nghĩa là của vị đã đi đến nơi vắng vẻ, xa lánh mọi người; qua đó, do không có sự giao du với hội chúng, câu ấy nói lên sự độc cư về thân của vị đại sĩ. ‘Paṭisallīnassa’ có nghĩa là của vị đã ẩn mình, có tâm đã quay về khỏi sự rong ruổi theo các đối tượng khác nhau và đã an trú đúng đắn ở nơi ấy, có tâm không tán loạn. Qua đó, do không có sự giao du về tâm, câu ấy nói lên sự độc cư về tâm trong giai đoạn đầu của ngài. ‘Dukkhaṃ’ có nghĩa là sự khổ có nguồn gốc từ sanh v.v... Thật vậy, chết và sanh lại cũng chính là sanh và tử. Tuy nhiên, sau khi nói ‘sanh ra, chết đi’, lời nói ‘chết, sanh lại’ không phải là sự nắm bắt những điều ấy thuộc về một kiếp sống, mà đúng hơn, để trình bày rằng đó là sự nắm bắt chung những điều thuộc về các kiếp sống khác nhau, ngài đã nói ‘cặp đôi này... v.v... đã được nói đến’. Nhưng tại sao, trong sự suy xét về việc thế gian rơi vào khổ não, sự xác định lại được thực hiện theo cách ‘của già và chết’? Ngài đã nói ‘yasmā’ v.v... Ý nghĩa là chính già và chết hiện khởi lên lúc ban đầu. ‘Abhiniviṭṭhassa’ có nghĩa là của vị đã bắt đầu. Khi bắt đầu tuệ quán theo phương pháp duyên khởi, sự chuyên chú của ngài, bắt đầu từ già và chết, giống như sự đi xuống từ ngọn cho đến gốc. Do đó, ngài đã nói ‘giống như người đi xuống từ ngọn của hữu’.

Upāyamanasikārāti upāyena manasikaraṇato manasikārassa pavattanato. Idāni taṃ upāyamanasikārapariyāyaṃ yonisomanasikāraṃ sarūpato, pavattiākārato ca dassetuṃ ‘‘aniccādīni hī’’tiādi vuttaṃ. Yonisomanasikāro nāma hotīti yāthāvato manasikārabhāvato. Aniccādīnīti ādi-saddena dukkhānattaasubhādīnaṃ gahaṇaṃ. Ayanti ‘‘etadahosī’’ti evaṃ vutto ‘‘kimhi nu kho satī’’tiādinayappavatto manasikāro. Tesaṃ aññataroti tesu aniccādimanasikāresu aññataro eko. Ko pana soti? Aniccamanasikārova, tattha kāraṇamāha ‘‘udayabbayānupassanāvasena pavattattā’’ti. Yañhi uppajjati ceva cavati ca, taṃ aniccaṃ udayavayaparicchinnattā addhuvanti katvā. Tassa pana tabbhāvadassanaṃ yāthāvamanasikāratāya yonisomanasikāro. Ito yonisomanasikārāti hetumhi nissakkavacananti tassa iminā ‘‘upāyamanasikārenā’’ti hetumhi karaṇavacanena atthamāha. Samāgamo ahosīti [Pg.49] yāthāvato paṭivijjhanavasena saṅgamo ahosi. Kiṃ pana tanti kiṃ pana taṃ jarāmaraṇakāraṇanti āha ‘‘jātī’’ti. ‘‘Jātiyā kho’’tiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, kiṃ paccayā jarāmaraṇa’’nti jarāmaraṇakāraṇaṃ pariggaṇhantassa bodhisattassa ‘‘yasmiṃ sati yaṃ hoti, asati ca na hoti, taṃ tassa kāraṇa’’nti evaṃ abyabhicārikāraṇapariggaṇhane ‘‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti yā jarāmaraṇassa kāraṇapariggāhikā paññā uppajjati, tāya uppajjantiyā samāgamo ahosīti. Sabbapadānīti ‘‘kimhi nu kho sati jāti hotī’’tiādinā āgatāni jātiādīni viññāṇapariyosānāni nava padāni.

‘Upāyamanasikāra’ (tác ý có phương pháp) là do tác ý bằng phương pháp, do sự vận hành của tác ý. Bây giờ, để trình bày về như lý tác ý, là từ đồng nghĩa của tác ý có phương pháp ấy, về phương diện tự tánh và về phương diện thể cách vận hành, câu ‘aniccādīni hi’ v.v... đã được nói đến. Được gọi là như lý tác ý là do bản chất tác ý đúng theo thực tánh. Trong câu ‘aniccādīni’, do từ ‘ādi’ (v.v...), khổ, vô ngã, bất tịnh v.v... được bao gồm. ‘Ayaṃ’ (này) là sự tác ý được tiến hành theo phương thức ‘kimhi nu kho sati’ v.v..., được nói đến như là ‘etadahosi’. ‘Tesaṃ aññataro’ (một trong những điều ấy) có nghĩa là một trong những sự tác ý về vô thường v.v... Và đó là gì? Chính là sự tác ý về vô thường. Về điều ấy, ngài nêu lý do: ‘do đã vận hành theo cách tùy quán sự sanh diệt’. Bởi vì, cái gì sanh lên rồi diệt đi, cái đó là vô thường, không bền vững, do bị giới hạn bởi sự sanh và diệt. Còn sự thấy được bản chất thực của nó là như lý tác ý do là sự tác ý đúng theo thực tánh. ‘Ito yonisomanasikārā’ là xuất xứ cách với ý nghĩa nguyên nhân. Ngài giải thích ý nghĩa của nó bằng sử dụng cách này với ý nghĩa nguyên nhân: ‘upāyamanasikārena’. ‘Samāgamo ahosi’ (đã có sự hội đủ) có nghĩa là đã có sự gặp gỡ theo cách thấu triệt đúng theo thực tánh. Vậy cái đó là gì? Vậy nguyên nhân của già và chết là gì? Ngài đã nói ‘jāti’ (sanh). Trong câu ‘jātiyā kho’ v.v..., đây là ý nghĩa tóm tắt: Đối với vị Bồ-tát đang nắm bắt nguyên nhân của già và chết (với suy nghĩ) ‘Khi có cái gì, già và chết hiện hữu? Do duyên gì có già và chết?’, trong sự nắm bắt nguyên nhân không sai lệch như vầy: ‘Khi cái này có, cái kia có; khi cái này không có, cái kia không có’, trí tuệ nắm bắt nguyên nhân của già và chết rằng ‘Khi có sanh, già và chết hiện hữu; do sanh làm duyên, có già và chết’ đã sanh khởi. Với sự sanh khởi của trí tuệ ấy, đã có sự hội đủ. ‘Sabbapadāni’ (tất cả các chi phần) có nghĩa là chín chi phần bắt đầu bằng sanh và kết thúc bằng thức, đã được đề cập đến qua câu bắt đầu bằng ‘kimhi nu kho sati jāti hoti’.

Dvādasapadike paṭiccasamuppāde idha yāni dve padāni aggahitāni, tesaṃ aggahaṇe kāraṇaṃ pucchitvā vissajjetukāmo tesaṃ gahetabbākāraṃ tāva dassento ‘‘ettha panā’’tiādimāha. Paccakkhabhūtaṃ paccuppannabhavaṃ paṭhamaṃ gahetvā tadanantaraṃ anāgataṃ ‘‘dutiya’’nti gahaṇe atīto tatiyo hotīti āha ‘‘avijjā saṅkhārā hi atīto bhavo’’ti. Nanu cettha anāgatassāpi bhavassa gahaṇaṃ na sambhavati paccuppannavasena abhinivesassa jotitattāti? Saccametaṃ, kāraṇe pana gahite phalaṃ gahitameva hotīti tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Api cettha anāgatopi addhā atthato saṅgahito eva, yato parato ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’ntiādinā anāgataddhasaṅgahikā desanā pavattā. Tehīti avijjāsaṅkhārehi ārammaṇabhūtehi. Na ghaṭiyati na sambajjhati. Mahāpuriso hi paccuppannavasena abhiniviṭṭhoti aghaṭane kāraṇamāha. Adiṭṭhehīti anavabuddhehi, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Sati anubodhe paṭivedhena bhavitabbanti āha ‘‘na sakkā buddhena bhavitu’’nti. Imināti mahāsattena. Teti avijjāsaṅkhārā. Bhavaupādānataṇhāvasenevāti bhavaupādānataṇhādassanavaseneva. Diṭṭhā taṃsabhāvataṃsahagatehi tehi samānayogakkhamattā. Visuddhimagge (visuddhi. 2.570) kathitāva, tasmā na idha kathetabbāti adhippāyo.

Trong pháp Thập Nhị Duyên Khởi, ở đây có hai chi phần không được đề cập đến. Muốn hỏi và trả lời về lý do không đề cập đến chúng, trước tiên ngài chỉ ra cách thức nên đề cập đến chúng, nên đã nói câu bắt đầu bằng ‘ettha panā’ (còn ở đây). Sau khi đề cập đến kiếp hiện tại, là điều hiển nhiên, làm điều thứ nhất, và sau đó đề cập đến kiếp vị lai là ‘thứ hai’, thì kiếp quá khứ trở thành thứ ba. Do đó, ngài nói: ‘vô minh và các hành quả thật là kiếp quá khứ’. Chẳng phải ở đây việc đề cập đến kiếp vị lai là không thể được sao, vì sự chấp thủ đã được làm sáng tỏ theo phương diện hiện tại? Điều này đúng, nhưng nên hiểu rằng khi nhân đã được đề cập thì quả cũng được xem như đã được đề cập, do đó đã được nói như vậy. Hơn nữa, ở đây thời vị lai cũng đã được bao hàm về mặt ý nghĩa, vì sau đó bài thuyết giảng bao hàm thời vị lai đã được tiến hành, bắt đầu bằng câu ‘do danh sắc làm duyên, sáu xứ sanh’. ‘Tehi’ (bởi chúng) nghĩa là bởi vô minh và các hành đã trở thành đối tượng. Không phù hợp, không tương quan. Ngài nói lý do không phù hợp là: ‘Vì bậc Đại Nhân đã chuyên chú theo phương diện hiện tại’. ‘Adiṭṭhehi’ (bởi những điều chưa thấy) nghĩa là bởi những điều chưa được liễu tri. Ở đây, đây là cách dụng công cụ cách trong ý nghĩa chỉ đặc tính. Vì rằng nếu có sự tùy giác thì phải có sự chứng ngộ, nên ngài nói: ‘không thể trở thành bậc Giác Ngộ’. ‘Iminā’ (bởi vị này) nghĩa là bởi vị Đại Sĩ. ‘Te’ (chúng) là vô minh và các hành. ‘Bhavaupādānataṇhāvasena’ (do năng lực của hữu, thủ, ái) chính là do năng lực thấy rõ hữu, thủ, ái. (Chúng) được thấy vì có sự tương ứng thích hợp với những pháp ấy (hữu, thủ, ái) vốn có cùng bản chất và cùng đi kèm. (Điều này) đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga 2.570), do đó ý muốn nói là không nên nói ở đây.

58. Paccayatoti hetuto, saṅkhāratoti attho. ‘‘Kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hotī’’tiādinā hi hetuparamparāvasena phalaparamparāya vuccamānāya [Pg.50] ‘‘kimhi nu kho sati viññāṇaṃ hotī’’ti vicāraṇāya ‘‘saṅkhāre kho sati viññāṇaṃ hotī’’ti viññāṇassa visesakāraṇabhūte saṅkhāre aggahite tato viññāṇaṃ paṭinivattati nāma, na sabbapaccayato. Tenevāha ‘‘nāmarūpe kho sati viññāṇaṃ hotī’’ti (dī. ni. 2.58), nāmampi cettha sahajātādivaseneva paccayabhūtaṃ adhippetaṃ, na kammūpanissayavasena paccuppannavasena abhinivisassa jotitattā. Ārammaṇatoti avijjāsaṅkhārasaṅkhātaārammaṇato, atītabhavasaṅkhātaārammaṇato vā. Atītaddhapariyāpannā hi avijjāsaṅkhārā. Yato paṭinivattamānaṃ viññāṇaṃ atītabhavatopi paṭinivattati nāma. Ubhayampīti paṭisandhiviññāṇampi vipassanāviññāṇampi. Nāmarūpaṃ nātikkamatīti paccayabhūtaṃ, ārammaṇabhūtañca nāmarūpaṃ nātikkamati tena vinā avattanato. Tenāha ‘‘nāmarūpato paraṃ na gacchatī’’ti.

58. ‘Paccayato’ (từ duyên) nghĩa là từ nhân, tức là từ hành. Thật vậy, khi chuỗi quả được nói theo chuỗi nhân, bắt đầu bằng câu ‘Khi có cái gì, già chết có?’, và khi câu hỏi ‘Khi có cái gì, thức có?’ được đặt ra, nếu các hành, là nhân đặc biệt của thức, không được đề cập đến, thì thức được gọi là quay lui khỏi đó (tức các hành), chứ không phải khỏi tất cả các duyên. Do đó, ngài nói: ‘Khi có danh sắc, thức có’ (Trường Bộ Kinh 2.58). Ở đây, danh cũng được hiểu là duyên theo cách câu sanh v.v..., chứ không phải theo cách nghiệp y chỉ duyên, vì sự chấp thủ đã được làm sáng tỏ theo phương diện hiện tại. ‘Ārammaṇato’ (từ đối tượng) nghĩa là từ đối tượng được gọi là vô minh và các hành, hoặc từ đối tượng được gọi là kiếp quá khứ. Vì vô minh và các hành thuộc về thời quá khứ. Do đó, thức khi quay lui cũng được gọi là quay lui khỏi kiếp quá khứ. ‘Ubhayampi’ (cả hai) là cả thức tái sanh và thức minh sát. ‘Không vượt qua danh sắc’ nghĩa là không vượt qua danh sắc vốn là duyên và danh sắc vốn là đối tượng, vì không thể tồn tại nếu không có chúng. Do đó, ngài nói: ‘không đi xa hơn danh sắc’.

Viññāṇe nāmarūpassa paccaye honteti viññāṇe nāmassa, rūpassa, nāmarūpassa ca paccaye honte. Nāmarūpe ca viññāṇassa paccaye honteti tathā nāme, rūpe, nāmarūpe ca viññāṇassa paccaye honteti catuvokāraekavokārapañcavokārabhavavasena yathārahaṃ yojanā veditabbā, dvīsupi aññamaññapaccayesu hontesūti pana pañcavokārabhavavaseneva. Ettakenāti evaṃ viññāṇa nāmarūpānaṃ aññamaññaṃ upatthambhanavasena pavattiyā. Jāyetha vā…pe… upapajjetha vāti ‘‘satto jāyati…pe… upapajjati vā’’ti samaññā hoti viññāṇanāmarūpavinimuttassa sattapaññattiyā upādānabhūtassa dhammassa abhāvato. Tenāha ‘‘ito hī’’tiādi. Etadevāti viññāṇaṃ, nāmarūpanti etaṃ dvayameva.

‘Khi thức là duyên của danh sắc’ nghĩa là khi thức là duyên của danh, của sắc, và của danh sắc. ‘Và khi danh sắc là duyên của thức’ cũng vậy, nghĩa là khi danh, sắc, và danh sắc là duyên của thức. Sự áp dụng nên được hiểu một cách tương ứng theo các cõi Tứ Uẩn, Nhất Uẩn, và Ngũ Uẩn. Tuy nhiên, câu ‘khi cả hai là duyên tương hỗ cho nhau’ chỉ theo cõi Ngũ Uẩn. ‘Ettakena’ (chỉ với chừng ấy) nghĩa là do sự vận hành của thức và danh sắc theo cách tương trợ lẫn nhau như vậy. ‘Có thể được sanh ra... cho đến... có thể được hóa sanh’ nghĩa là có một khái niệm ‘chúng sanh được sanh ra... cho đến... được hóa sanh’, vì không có một pháp nào làm cơ sở cho khái niệm chúng sanh mà lại tách rời khỏi thức và danh sắc. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘ito hi’ (chính từ đây). ‘Etadeva’ (chính điều này) nghĩa là chính cặp đôi này: thức và danh sắc.

Pañca padānīti ‘‘jāyetha vā’’tiādīni pañca padāni. Nanu tattha paṭhamatatiyehi catutthapañcamāni atthato abhinnānīti āha ‘‘saddhiṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhīhī’’ti. Puna taṃ ettāvatāti vuttamatthanti yo ‘‘ettāvatā’’ti padena pubbe vutto, tameva yathāvuttamatthaṃ ‘‘yadida’’ntiādinā niyyātento nidassento puna vatvā. Anulomapaccayākāravasenāti paccayadhammadassanapubbakaṃ paccayuppannadhammadassanavasena. Paccayadhammānañhi attano paccayuppannassa [Pg.51] paccayabhāvo idappaccayatā paccayākāro, so ca ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā vutto. Saṃsārappavattiyā anulomanato anulomapaccayākāro. Jātiādikaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ cittena samihitena kataṃ samūhavasena gahetvā pāḷiyaṃ ‘‘dukkhakkhandhassā’’ti vuttanti āha ‘‘jāti…pe… dukkharāsissā’’ti.

‘Năm từ’ là năm từ bắt đầu bằng ‘jāyetha vā’ (có thể được sanh ra). Chẳng phải ở đó, từ thứ tư và thứ năm về mặt ý nghĩa không khác với từ thứ nhất và thứ ba sao? (Để trả lời,) ngài nói: ‘cùng với sự tử và tái sanh kế tiếp nhau’. Sau khi nói lại ý nghĩa đã được đề cập trước đó bằng từ ‘ettāvatā’ (chỉ với chừng ấy), ngài lại trình bày và chỉ rõ chính ý nghĩa đã nói ấy bằng câu bắt đầu bằng ‘yadidaṃ’ (tức là). ‘Anulomapaccayākāravasena’ (theo cách duyên khởi thuận) nghĩa là theo cách thấy các pháp được duyên sanh sau khi thấy các pháp làm duyên. Thật vậy, trạng thái làm duyên của các pháp làm duyên đối với các pháp được duyên sanh của chúng là ‘idappaccayatā’ (tính duyên này), là ‘paccayākāra’ (cách duyên khởi), và điều đó đã được nói đến bắt đầu bằng câu ‘do vô minh làm duyên, các hành sanh’. Vì nó thuận theo sự vận hành của luân hồi, nên gọi là ‘anulomapaccayākāra’ (cách duyên khởi thuận). Sau khi tổng hợp toàn bộ khổ luân hồi, bắt đầu bằng sanh, được tạo ra bởi tâm đã nỗ lực, trong kinh văn đã nói là ‘của uẩn khổ này’. Do đó, ngài nói: ‘của sanh... cho đến... của khối khổ này’.

59. Dukkhakkhandhassa anekavāraṃ samudayadassanavasena viññāṇassa pavattattā ‘‘samudayo samudayo’’ti āmeḍitavacanaṃ avoca. Atha vā ‘‘evaṃ samudayo hotī’’ti idaṃ na kevalaṃ nibbattinidassanapadaṃ, atha kho paṭiccasamuppāda-saddo viya samuppādamukhena idha samudaya-saddo nibbattimukhena paccayattaṃ vadati. Viññāṇādayo bhavantā idha paccayadhammā niddiṭṭhā, te sāmaññarūpena byāpanicchāvasena gaṇhanto ‘‘samudayo samudayo’’ti āha, evañca katvā yaṃ vakkhati ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hotīti paccayasañjānanamattaṃ kathita’’nti, (dī. ni. aṭṭha. 2.59) taṃ samatthitaṃ hoti. Yadi evaṃ ‘‘udayadassanapaññā vesā’’ti idaṃ kathanti? Nāyaṃ doso paccayato udayadassanamukhena nibbattilakkhaṇadassanassa sambhavato. Dassanaṭṭhena cakkhūti samudayassa paccakkhato dassanabhāvena cakkhu viyāti cakkhu. Ñātakaraṇaṭṭhenāti yathā samudayo sammadeva ñāto hoti avabuddho, evaṃ karaṇaṭṭhena. Pajānanaṭṭhenāti ‘‘viññāṇāditaṃtaṃpaccayuppattiyā etassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti pakārato jānanaṭṭhena. Nibbijjhitvā paṭivijjhitvā uppannaṭṭhenāti anibbijjhitvā pubbe udayadassanapaññāya paṭipakkhadhamme nibbijjhitvā ‘‘ayaṃ samudayo’’ti paccayato, khaṇato ca, sarūpato paṭivijjhitvā uppannabhāvena, nibbijjhanaṭṭhena paṭivijjhanaṭṭhena vijjāti vuttaṃ hoti. Obhāsaṭṭhenāti samudayasabhāvapaṭicchādanakassa mohandhakārassa ca kilesandhakārassa ca vidhamanavasena avabhāsakabhāvena.

59. Do thức khởi lên theo cách thấy sự sanh khởi của khổ uẩn nhiều lần, nên ngài đã nói lời lặp lại là: ‘Sự sanh khởi, sự sanh khởi.’ Hoặc giả, câu ‘Sự sanh khởi là như vậy’ này không chỉ là từ ngữ chỉ sự phát sanh, mà giống như từ ngữ ‘paticcasamuppāda (duyên khởi),’ ở đây từ ngữ ‘samudaya (tập khởi)’ nói lên ý nghĩa về duyên qua phương diện phát sanh. Các pháp duyên là thức và các pháp khác đang hiện hữu được chỉ rõ ở đây. Do nắm bắt các pháp ấy theo cách tổng quát, theo cách phân tích, nên ngài đã nói: ‘Sự sanh khởi, sự sanh khởi.’ Và làm như vậy, điều sẽ được nói là: ‘Khi cái này có, cái kia có, chỉ là sự nhận biết về duyên được nói đến’ (dī. ni. aṭṭha. 2.59) thì điều ấy được hỗ trợ. Nếu vậy, câu ‘Tuệ thấy sự sanh khởi là vậy’ này được nói như thế nào? Lỗi này không có, do có sự thấy được tướng trạng phát sanh qua phương diện thấy sự sanh khởi từ duyên. ‘Mắt’ theo ý nghĩa thấy: Do có sự thấy trực tiếp đối với sự sanh khởi nên giống như con mắt, vì vậy là ‘mắt.’ Theo ý nghĩa làm cho biết: Theo ý nghĩa làm cho sự sanh khởi được biết đúng cách, được liễu tri. Theo ý nghĩa tuệ tri: Theo ý nghĩa biết một cách rõ ràng rằng: ‘Sự sanh khởi của khổ uẩn này là do sự phát sanh của các duyên tương ứng là thức, v.v...’ Theo ý nghĩa đã sanh khởi sau khi nhàm chán và thông suốt: Do đã sanh khởi sau khi nhàm chán các pháp đối nghịch với tuệ thấy sự sanh khởi trước kia mà không nhàm chán, và sau khi thông suốt rằng ‘đây là sự sanh khởi’ từ phương diện duyên, từ phương diện sát-na, và từ phương diện tự tánh, nên được gọi là ‘minh’ theo ý nghĩa nhàm chán và ý nghĩa thông suốt. Theo ý nghĩa ánh sáng: Theo cách thức soi sáng, do cách thức xua tan bóng tối của si mê và bóng tối của phiền não vốn che đậy tự tánh của sự sanh khởi.

Idāni yathāvuttamatthaṃ paṭipāṭiyā vibhāvetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cakkhuṃ udapādīti pāḷiyaṃ paduddhāro. Kathaṃ udapādīti ceti āha ‘‘dassanaṭṭhenā’’ti. ‘‘Samudayassa paccakkhato dassanabhāvenāti vutto vāyamattho. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Cakkhudhammoti cakkhūti pāḷidhammo. Dassanaṭṭho atthoti dassanasabhāvo tena [Pg.52] pakāsetabbo attho. Sesesupi eseva nayo. Ettakehi padehīti imehi pañcahi padehi. ‘‘Kiṃ kathita’’nti piṇḍatthaṃ pucchati. Paccayasañjānanamattanti viññāṇādīnaṃ paccayadhammānaṃ nāmarūpādipaccayuppannassa paccayasabhāvasañjānanamattaṃ kathitaṃ avisesato paccayasabhāvasallakkhaṇassa jotitattā. Saṅkhārānaṃ sammadeva udayadassanassa jotitattā ‘‘vīthipaṭipannā taruṇavipassanā kathitā’’ti ca vuttaṃ.

Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói theo thứ tự, câu ‘Như đã nói’ v.v... được nói đến. Trong đó, ‘Mắt đã sanh khởi’ là sự trích dẫn câu trong Pāli. Và nếu hỏi: ‘Sanh khởi như thế nào?’ thì ngài nói: ‘Theo ý nghĩa thấy.’ Ý nghĩa của câu này đã được nói là: ‘Do có sự thấy trực tiếp đối với sự sanh khởi.’ Theo phương pháp này, ý nghĩa ở các câu còn lại cũng nên được hiểu. ‘Pháp mắt’ là pháp Pāli ‘mắt.’ ‘Ý nghĩa thấy’ là tự tánh thấy, là ý nghĩa cần được làm sáng tỏ bởi từ ngữ ấy. Ở các câu còn lại cũng theo phương pháp này. ‘Bởi bấy nhiêu từ ngữ’ là bởi năm từ ngữ này. Vị ấy hỏi về ý nghĩa tóm tắt: ‘Điều gì được nói đến?’ ‘Chỉ là sự nhận biết về duyên’ là chỉ sự nhận biết về tự tánh duyên của pháp được sanh khởi từ duyên là danh sắc, v.v... từ các pháp duyên là thức, v.v... được nói đến, do đặc tính về tự tánh duyên đã được làm sáng tỏ một cách không sai khác. Do sự thấy biết đúng đắn về sự sanh khởi của các pháp hữu vi đã được làm sáng tỏ, nên cũng được nói là: ‘Tuệ quán non trẻ đã đi vào lộ trình được nói đến.’

61. Attanā adhigatattā āsannapaccakkhatāya ‘‘aya’’nti vuttaṃ, ariyamaggādīnaṃ magganaṭṭhena maggoti. Pubbabhāgavipassanā hesā. Tenāha ‘‘bodhāyā’’ti. Bodhapadassa bhāvasādhanataṃ sandhāyāha ‘‘catusaccabujjhanatthāyā’’ti. Pariññāpahānabhāvanābhisamayā yāvadeva sacchikiriyābhisamayatthā nibbānādhigamatthattā brahmacariyavāsassāti vuttaṃ ‘‘nibbānabujjhanatthāya eva vā’’ti. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215, 217; dha. pa. 204) hi vuttaṃ. Bujjhatīti cattāri ariyasaccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati, tena bodha-saddassa kattusādhanattamāha. Paccattapadehīti paṭhamāvibhattidīpakehi padehi. Nibbānameva kathitaṃ viññāṇādi nirujjhati etthāti katvā. Anibbattinirodhanti sabbaso paccayanirodhena anuppādanirodhaṃ accantanirodhaṃ.

61. Do được tự mình chứng ngộ, do gần gũi và trực tiếp, nên được nói là ‘này.’ Do ý nghĩa tìm cầu Thánh đạo, v.v... nên là ‘đạo.’ Đây là tuệ quán trong giai đoạn đầu. Do đó, ngài nói: ‘Để giác ngộ.’ Ngài nói: ‘Vì mục đích liễu tri Tứ đế’ là nhắm đến việc từ ngữ ‘bodha (giác ngộ)’ là danh từ trừu tượng. Do việc sống đời phạm hạnh là vì mục đích chứng ngộ Nibbāna, cho đến sự chứng ngộ về liễu tri, đoạn tận, tu tập, và sự chứng ngộ về sự chứng thực, nên được nói là: ‘Hoặc là vì mục đích liễu tri Nibbāna.’ Vì đã được nói rằng: ‘Nibbāna là hạnh phúc tối thượng’ (ma. ni. 2.215, 217; dha. pa. 204). ‘Vị ấy liễu tri’ là vị ấy thông suốt Tứ Thánh Đế bằng một sự thông suốt duy nhất; do đó, ngài nói từ ngữ ‘bodha’ là danh từ chủ động. ‘Bởi các từ ngữ riêng biệt’ là bởi các từ ngữ chỉ đệ nhất cách. Chính Nibbāna được nói đến, vì cho rằng thức, v.v... được đoạn diệt ở nơi ấy. ‘Sự đoạn diệt không phát sanh’ là sự đoạn diệt không sanh khởi, sự đoạn diệt hoàn toàn, do sự đoạn diệt hoàn toàn các duyên.

62. Sabbeheva etehi padehīti ‘‘cakkhū’’tiādīhi pañcahi padehi. Nirodhasañjānanamattamevāti ‘‘nirodho nirodhoti kho’’tiādinā nirodhassa sañjānanamattameva kathitaṃ pubbārambhabhāvato, na tassa paṭivijjhanavasena paccakkhato dassanaṃ ariyamaggassa anadhigatattā. Saṅkhārānaṃ sammadeva nirodhadassanaṃ nāma sikhāppattāya vipassanāya vasena icchitabbanti ‘‘vuṭṭhānagāminī balavavipassanā kathitā’’ti ca vuttaṃ.

62. ‘Bởi tất cả các từ ngữ này’ là bởi năm từ ngữ bắt đầu là ‘mắt,’ v.v... ‘Chỉ là sự nhận biết về sự đoạn diệt’ là: Bằng câu ‘Sự đoạn diệt, sự đoạn diệt’ v.v..., chỉ sự nhận biết về sự đoạn diệt được nói đến, do là trạng thái khởi đầu ban đầu, chứ không phải là sự thấy trực tiếp đối với sự đoạn diệt ấy theo cách thông suốt, do Thánh đạo chưa được chứng ngộ. Việc thấy sự đoạn diệt của các pháp hữu vi một cách đúng đắn được mong muốn bằng tuệ quán đã đạt đến đỉnh điểm, nên cũng được nói là: ‘Tuệ quán mạnh mẽ dẫn đến sự xuất khởi được nói đến.’

63. Viditvāti pubbabhāgiyena ñāṇena jānitvā. Tato aparabhāgeti vuttanayena paccayanirodhajānanato pacchābhāge. Upādānassa paccayabhūtesūti catubbidhassapi upādānassa ārammaṇapaccayādinā paccayabhūtesu, upādāniyesūti attho. Vahantoti pavattento. Idanti ‘‘aparena samayenā’’tiādi vacanaṃ. Kasmā vuttanti ‘‘yāya paṭipattiyā sabbepi mahābodhisattā carimabhave bodhāya paṭipajjanti, vipassanāya mahābodhisattena tatheva paṭipanna’’nti kathetukamyatāvasena pucchāvacanaṃ. Tenāha [Pg.53] ‘‘sabbeyeva hī’’tiādi. Tattha puttassa jātadivase mahābhinikkhamanaṃ, padhānānuyogo ca dhammatāvasena veditabbo, itaraṃ itikattabbatāvasena. Tatthāpi cirakālaparibhāvanāya laddhāsevanāya mahākaruṇāya sañcoditamānasattā ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10) saṃsāradukkhato mocetuṃ icchitassa sattalokassa kicchāpattidassanamukhena jarāmaraṇato paṭṭhāya paccayākārasammasanampi dhammatāva. Tathā attādhīnatāya, kenaci anupakhatattā, asecanakasukhavihāratāya, catutthajjhānikatāya ca ānāpānakammaṭṭhānānuyogo. Pañcasu khandhesu abhinivisitvāti viññāṇanāmarūpādipariyāyena gahitesu pañcasu upādānakkhandhesu vipassanābhinivesavasena abhinivisitvā paṭipattiṃ ārabhitvā. Anukkamanti anu anu gāmitabbato paṭipajjitabbato ‘‘anukkama’’nti laddhanāmaṃ anupubbapaṭipattiṃ. Katvāti paṭipajjitvā.

63. Viditvāti: là đã biết bằng trí tuệ thuộc phần trước. Tato aparabhāgeti: là ở phần sau, do biết sự diệt của các duyên theo phương cách đã được nói. Upādānassa paccayabhūtesūti: là trong các pháp làm duyên cho bốn loại thủ bằng cách là cảnh duyên v.v..., nghĩa là trong các pháp bị thủ. Vahantoti: là đang diễn tiến. Idanti: là lời nói bắt đầu bằng “vào một lúc khác.” Kasmā vuttanti: là lời hỏi do ý muốn nói rằng: “Vị Đại Bồ-tát đã thực hành minh sát đúng như vậy, theo pháp hành nào mà tất cả các vị Đại Bồ-tát trong kiếp chót thực hành để giác ngộ.” Do đó, ngài nói: “Quả vậy, tất cả...” v.v... Ở đây, việc đại xuất gia vào ngày con trai sinh ra và việc nỗ lực tinh cần nên được hiểu theo pháp tánh, còn việc khác thì theo cách phải làm như vậy. Ở đó nữa, do tâm ý được thúc đẩy bởi đại bi đã được thực hành lâu dài và đã đạt được sự thuần thục, việc quán xét duyên khởi bắt đầu từ già-chết, thông qua việc thấy sự khốn khổ của thế giới chúng sanh mà ngài muốn giải thoát khỏi khổ luân hồi, (như đã nói) “Thế giới này quả thật đã rơi vào khốn khổ” v.v... (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10), cũng chính là pháp tánh. Tương tự, việc thực hành đề mục niệm hơi thở vô hơi thở ra là do sự tự chủ, do không bị ai quấy rầy, do sự trú trong an lạc không cần tưới tẩm, và do là bậc đắc tứ thiền. Pañcasu khandhesu abhinivisitvāti: là sau khi đã hướng tâm vào năm thủ uẩn được nắm giữ theo thứ tự thức, danh-sắc v.v..., bằng cách hướng tâm minh sát, và đã bắt đầu thực hành. Anukkamanti: là pháp hành tuần tự, được gọi là “anukkama” (tuần tự) vì phải đi theo, phải thực hành theo từng bước. Katvāti: là sau khi đã thực hành.

Iti rūpanti ettha dutiyo iti-saddo nidassanattho, tena paṭhamo iti-saddo sarūpassa, parimāṇassa ca bodhako anekatthattā nipātānaṃ,āvuttiādivasena vāyamattho veditabbo. Antogadhāvadhāraṇañca vākyaṃ dassento ‘‘idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ rūpaṃ natthī’’tiādimāha. Tattha ‘‘ruppanasabhāva’’nti iminā sāmaññato rūpassa sabhāvo dassito, ‘‘bhūtupādāyabheda’’ntiādinā visesato, tadubhayenapi ‘‘idaṃ rūpa’’nti padassa attho niddiṭṭho. Tattha lakkhaṇaṃ nāma tassa tassa rūpavisesassa anaññasādhāraṇo sabhāvo. Raso tasseva attano phalaṃ pati paccayabhāvo. Paccupaṭṭhānaṃ tassa paramatthato vijjamānattā yāthāvato ñāṇassa gocarabhāvo. Padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ, tenassa paccayāyattavuttitā dassitā. ‘‘Anavasesarūpapariggaho’’ti iminā pana ‘‘ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ’’ rūpaṃ natthīti padadvayassāpi attho niddiṭṭho rūpassa sabbaso pariyādānavasena niyāmanato. ‘‘Iti rūpassa samudayo’’ti ettha pana iti-saddo ‘‘iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo’’tiādīsu (ma. ni. 3.124; a. ni. 3.1) viya pakāratthoti āha ‘‘itīti eva’’nti.

Ở đây, trong câu “Iti rūpaṃ” (Như vậy là sắc), từ “iti” thứ hai có nghĩa là chỉ dẫn. Do đó, từ “iti” thứ nhất có ý nghĩa chỉ về tự thể và số lượng, vì các bất biến từ có nhiều nghĩa; hoặc ý nghĩa này nên được hiểu theo cách lặp lại v.v... Và để chỉ câu văn có sự xác định bao hàm, ngài nói: “Đây là sắc, sắc chỉ có chừng ấy, ngoài ra không có sắc nào khác” v.v... Ở đó, bằng câu “có bản chất bị biến hoại,” bản chất của sắc được chỉ ra một cách tổng quát; bằng câu “sự khác biệt giữa tứ đại và sắc y sinh” v.v..., (bản chất của sắc) được chỉ ra một cách đặc biệt. Bằng cả hai cách đó, ý nghĩa của cụm từ “đây là sắc” được giải thích. Ở đó, trạng thái (lakkhaṇa) là bản chất không chung cho các loại sắc đặc biệt ấy. Phận sự (rasa) là trạng thái làm duyên đối với quả của chính nó. Sự thể hiện (paccupaṭṭhāna) là trạng thái làm đối tượng cho trí tuệ như thật, do nó hiện hữu trên phương diện chân đế. Nhân cần thiết (padaṭṭhāna) là nguyên nhân gần. Bằng điều đó, sự phụ thuộc vào duyên của nó được chỉ ra. Còn bằng câu “sự nắm bắt toàn bộ sắc không còn sót,” ý nghĩa của cả hai cụm từ “sắc chỉ có chừng ấy, ngoài ra không có sắc nào khác” được giải thích, do sự giới hạn bằng cách thâu tóm toàn bộ sắc. Còn ở đây, trong câu “Như vậy là sự sanh khởi của sắc,” từ “iti” có nghĩa là phương cách, giống như trong các câu “Này các Tỳ-khưu, như vậy kẻ ngu có sự nguy hiểm” v.v... (ma. ni. 3.124; a. ni. 3.1). Do đó, ngài nói: “iti có nghĩa là eva (như vậy).”

Avijjāsamudayāti avijjāya uppādā, atthibhāvāti attho. Nirodhanirodhī hi uppādo atthibhāvavācakopi hoti, tasmā purimabhavasiddhāya [Pg.54] avijjāya sati imasmiṃ bhave rūpasamudayo, rūpassa uppādo hotīti attho. ‘‘Taṇhāsamudayā’’tiādīsupi eseva nayo. Āhārasamudayāti ettha pana pavattipaccayesu kabaḷīkārāhārassa balavatāya so eva gahito. Tasmiṃ pana gahite pavattipaccayatāsāmaññena utucittāni gahitāneva hontīti catusamuṭṭhānikarūpassa paccayato udayadassanaṃ vibhāvitamevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Nibbattilakkhaṇa’’ntiādinā kālavasena udayadassanamāha. Tattha nibbattilakkhaṇanti rūpassa uppādasaṅkhātaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ. Passantopīti na kevalaṃ paccayasamudayameva, atha kho khaṇato udayaṃ passantopi. Addhāvasena hi paṭhamaṃ udayaṃ passitvā ṭhito puna santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati. Avijjānirodhā rūpanirodhoti aggamaggena avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa rūpassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato. Taṇhānirodhā kammanirodhoti etthāpi eseva nayo. Āhāranirodhāti pavattipaccayassa kabaḷīkārāhārassa abhāvena. Rūpanirodhoti taṃsamuṭṭhānarūpassa abhāvo hoti. Sesaṃ vuttanayameva. ‘‘Vipariṇāmalakkhaṇa’’nti bhaṅgakālavasena hetaṃ vayadassanaṃ, tasmā taṃ addhāvasena paṭhamaṃ passitvā puna santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati. Ayañca nayo pākatikavipassakavasena vutto, bodhisattānaṃ panetaṃ natthi. Esa nayo udayadassanepi.

Avijjāsamudayāti: là do sự sanh khởi của vô minh, nghĩa là do sự hiện hữu. Quả vậy, sự sanh khởi, đối nghịch với sự diệt, cũng có nghĩa là sự hiện hữu. Do đó, khi vô minh đã thành tựu trong kiếp trước có mặt, thì trong kiếp này có sự sanh khởi của sắc, nghĩa là có sự sanh khởi của sắc. Trong các câu “do sự sanh khởi của ái” v.v... cũng theo phương pháp này. Còn ở đây, trong câu “do sự sanh khởi của vật thực,” trong số các duyên của sự diễn tiến, đoàn thực được đề cập đến vì nó có sức mạnh. Nhưng khi đoàn thực được đề cập, thì thời tiết và tâm cũng được kể đến do sự tương đồng về trạng thái làm duyên cho sự diễn tiến. Do đó, nên hiểu rằng việc thấy sự sanh khởi từ duyên của sắc có bốn nguồn gốc đã được làm cho rõ ràng. Bằng câu “trạng thái sanh khởi” v.v..., ngài nói về việc thấy sự sanh khởi theo phương diện thời gian. Ở đó, trạng thái sanh khởi là trạng thái hữu vi được gọi là sự sanh của sắc. Passantopīti: là người thấy sự sanh khởi theo sát-na, chứ không chỉ thấy sự sanh khởi của duyên. Quả vậy, sau khi thấy sự sanh khởi theo phương diện thời gian trước, người ấy đứng vững, rồi thấy theo phương diện dòng tương tục, và tuần tự thấy theo phương diện sát-na. Avijjānirodhā rūpanirodhoti: là do sự diệt không sanh khởi của vô minh bởi thánh đạo cao nhất, nên có sự diệt không sanh khởi của sắc trong tương lai, vì khi duyên không có thì (quả) cũng không có. Ở đây, trong câu “do ái diệt nên nghiệp diệt,” cũng theo phương pháp này. Āhāranirodhāti: là do sự không có của đoàn thực, là duyên của sự diễn tiến. Rūpanirodhoti: là có sự không có của sắc sanh từ đó. Phần còn lại theo phương pháp đã nói. “Vipariṇāmalakkhaṇa”nti: Việc thấy sự hoại diệt này là theo phương diện thời gian hoại diệt. Do đó, sau khi thấy nó theo phương diện thời gian trước, người ấy thấy theo phương diện dòng tương tục, và tuần tự thấy theo phương diện sát-na. Và phương pháp này được nói theo cách của hành giả minh sát thông thường, còn đối với các vị Bồ-tát thì không có điều này. Phương pháp này cũng áp dụng cho việc thấy sự sanh khởi.

‘‘Iti vedanā’’tiādīsupi heṭṭhā rūpe vuttanayānusārena attho veditabbo. Tenāha ‘‘ayaṃ vedanā, ettakā vedanā’’tiādi. Tattha vedayita…pe… sabhāvanti ettha ‘‘vedayitasabhāvaṃ…pe… vijānanasabhāva’’nti paccekaṃ sabhāva- saddo yojetabbo. Vedayitasabhāvanti anubhavanasabhāvaṃ. Sañjānanasabhāvanti ‘‘nīlaṃ pīta’’ntiādinā ārammaṇassa sallakkhaṇasabhāvaṃ. Abhisaṅkharaṇasabhāvanti āyūhanasabhāvaṃ. Vijānanasabhāvanti ārammaṇassa upaladdhisabhāvaṃ. Sukhādīti ādi-saddena dukkhasomanassadomanassupekkhāvedanānaṃ saṅgaho rūpasaññādīti ādi-saddena saddasaññādīnaṃ, phassādīti ādi-saddena cetanā vitakkādīnaṃ cakkhuviññāṇādīnanti ādi-saddena sabbesaṃ lokiyaviññāṇānaṃ saṅgaho. Yathā ca viññāṇe, esa nayo vedanādīsupi. Tesanti [Pg.55] ‘‘samudayo’’ti vuttadhammānaṃ. Tīsu khandhesūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesu. ‘‘Phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vacanato ‘‘phassasamudayā’’ti vattabbaṃ. ‘‘Nāmarūpapaccayāpi viññāṇa’’nti (vibha. 246; dī. ni. 2.97) vacanato viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’ti vattabbaṃ. Tesaṃ yevāti tīsu khandhesu ‘‘phassassa viññāṇakkhandhe nāmarūpassā’’ti phassanāmarūpānaṃyeva vasena atthaṅgamapadampi yojetabbaṃ, avijjādayo pana rūpe vuttasadisā evāti adhippāyo.

Trong các câu như: ‘Iti vedanā’ (Đây là thọ), v.v… ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương thức đã được nói đến ở phần dưới về sắc. Do đó, Ngài đã nói: ‘Ayaṃ vedanā, ettakā vedanā’ (Đây là thọ, chừng ấy là thọ), v.v… Ở đây, trong câu ‘vedayita…pe… sabhāvanti’ (trạng thái cảm thọ…), từ ‘sabhāva’ (trạng thái) nên được phối hợp riêng với từng từ, thành ‘vedayitasabhāvaṃ…pe… vijānanasabhāva’ (trạng thái cảm thọ… trạng thái nhận biết). ‘Vedayitasabhāvaṃ’ (trạng thái cảm thọ) là trạng thái cảm nhận. ‘Sañjānanasabhāvaṃ’ (trạng thái tưởng) là trạng thái ghi nhận đối tượng qua các cách như ‘màu xanh, màu vàng’. ‘Abhisaṅkharaṇasabhāvaṃ’ (trạng thái hành) là trạng thái cố tạo. ‘Vijānanasabhāvaṃ’ (trạng thái thức) là trạng thái nhận biết đối tượng. Trong câu ‘sukhādīti’ (lạc, v.v…), từ ‘ādi’ (v.v…) bao gồm khổ, hỷ, ưu, và xả thọ. Trong câu ‘rūpasaññādīti’ (sắc tưởng, v.v…), từ ‘ādi’ bao gồm thanh tưởng, v.v… Trong câu ‘phassādīti’ (xúc, v.v…), từ ‘ādi’ bao gồm tư, tầm, v.v… Trong câu ‘cakkhuviññāṇādīnanti’ (nhãn thức, v.v…), từ ‘ādi’ bao gồm tất cả các thức thuộc về thế gian. Phương thức này đối với thức như thế nào thì đối với thọ, v.v… cũng như thế ấy. ‘Tesaṃ’ (của chúng) là của các pháp được gọi là ‘samudayo’ (sự sanh khởi). ‘Tīsu khandhesūti’ (trong ba uẩn) là trong thọ uẩn, tưởng uẩn, và hành uẩn. Do câu: ‘Phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’ (Khi có xúc chạm, vị ấy cảm thọ; khi có xúc chạm, vị ấy tưởng; khi có xúc chạm, vị ấy có tư tác) (S. iv. 93), nên cần phải nói là ‘phassasamudayā’ (do xúc sanh khởi). Do câu: ‘Nāmarūpapaccayāpi viññāṇa’ (Thức cũng do danh sắc làm duyên) (Vbh. 246; D. ii. 97), nên đối với thức uẩn cần phải nói là ‘nāmarūpasamudayā’ (do danh sắc sanh khởi). ‘Tesaṃ yeva’ (chính của chúng) có nghĩa là: đối với ba uẩn, mục từ về sự đoạn diệt cũng nên được phối hợp theo xúc; và đối với thức uẩn, theo danh sắc. Ý muốn nói là vô minh, v.v… thì tương tự như đã được nói đến trong phần sắc.

Samapaññāsalakkhaṇavasenāti paccayato vīsati khaṇato pañcāti pañcavīsatiyā udayalakkhaṇānaṃ, paccayato vīsati khaṇato pañcāti pañcavīsatiyā eva vayalakkhaṇānaṃ cāti samapaññāsāya udayavayalakkhaṇānaṃ vasena. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ udayo lakkhīyati etehīti lakkhaṇānīti vuccanti avijjādisamudayoti, tathā tesaṃ anuppādanirodho lakkhīyati etehīti lakkhaṇānīti vuccanti avijjādīnaṃ accantanirodho. Nibbattivipariṇāmalakkhaṇāni pana saṅkhatalakkhaṇamevāti. Evaṃ etāni samapaññāsalakkhaṇāni sarūpato veditabbāni. Yathānukkamena vaḍḍhiteti yathāvuttaudayabbayañāṇe tikkhe sūre pasanne hutvā vahante tato paraṃ vattabbānaṃ bhaṅgañāṇādīnaṃ uppattipaṭipāṭiyā buddhippatte paramukkaṃsagate vipassanāñāṇe. Pageva hi chattiṃsakoṭisatasahassamukhena pavattena sabbaññutaññāṇānucchavikena mahāvajirañāṇasaṅkhātena sammasanañāṇena sambhatānubhāvaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ paṭipadāvisuddhiñāṇaṃ aparimitakāle sambhatāya paññāpāramiyā ānubhāvena ukkaṃsapāramippattaṃ anukkamena vuṭṭhānagāminibhāvaṃ upagantvā yadā ariyamaggena ghaṭeti, tadā ariyamaggacittaṃ sabbakilesehi maggapaṭipāṭiyā vimuccati, vimuccantañca tathā vimuccati, yathā sabbañeyyāvaraṇappahānaṃ hoti. Yaṃ kilesānaṃ ‘‘savāsanappahāna’’nti vuccati, tayidaṃ pahānaṃ atthato anuppattinirodhoti āha ‘‘anuppādanirodhenā’’ti. Āsavasaṅkhātehi kilesehīti bhavato ābhavaggaṃ, dhammato āgotrabhuṃ savanato pavattanato āsavasaññitehi rāgo, diṭṭhi, mohoti imehi kilesehi. Lakkhaṇavacanañcetaṃ, pāḷiyaṃ yadidaṃ ‘‘āsavehī’’ti, tadekaṭṭhatāya pana sabbehipi [Pg.56] kilesehi sabbehipi pāpadhammehi cittaṃ vimuccati. Aggahetvāti tesaṃ kilesānaṃ lesamattampi aggahetvā.

‘Samapaññāsalakkhaṇavasenāti’ (theo cách của năm mươi đặc điểm) là: theo cách của năm mươi đặc điểm sanh và diệt, gồm có hai mươi lăm đặc điểm sanh (hai mươi theo duyên và năm theo sát-na) và hai mươi lăm đặc điểm diệt (hai mươi theo duyên và năm theo sát-na). Ở đây, sự sanh khởi của năm uẩn được ghi nhận bởi những điều này, do đó chúng được gọi là các đặc điểm, tức là sự sanh khởi của vô minh, v.v… Tương tự, sự diệt không sanh lại của chúng được ghi nhận bởi những điều này, do đó chúng được gọi là các đặc điểm, tức là sự diệt hoàn toàn của vô minh, v.v… Còn các đặc điểm sanh khởi và biến hoại chính là đặc điểm của pháp hữu vi. Như vậy, năm mươi đặc điểm này cần được hiểu theo bản chất của chúng. ‘Yathānukkamena vaḍḍhiteti’ (khi được tăng trưởng theo thứ tự) là: khi tuệ sanh diệt đã được nói đến trở nên sắc bén, dũng mãnh, trong sáng và tiến triển, tuệ quán đạt đến sự tăng trưởng và tột đỉnh theo trình tự sanh khởi của các tuệ sẽ được nói đến sau đó, như hoại diệt tuệ, v.v… Thật vậy, từ trước, đạo tịnh tri kiến, vốn đã thọ thai và được nuôi dưỡng bởi năng lực của thẩm sát tuệ được gọi là đại kim cang tuệ, tương xứng với nhất thiết chủng trí và vận hành qua ba mươi sáu trăm ngàn ức cách, khi đi đến chỗ thuần thục, do năng lực của trí tuệ ba-la-mật đã được tích lũy trong thời gian vô lượng, đã đạt đến sự viên mãn tột bậc, tuần tự đạt đến trạng thái xuất khởi, và khi nó kết hợp với Thánh đạo, khi ấy tâm Thánh đạo giải thoát khỏi tất cả phiền não theo trình tự của đạo. Và trong khi giải thoát, nó giải thoát theo cách mà sự đoạn trừ tất cả các chướng ngại đối với những điều cần biết xảy ra. Điều được gọi là ‘savāsanappahāna’ (sự đoạn trừ phiền não cùng với các tùy miên) này, về mặt ý nghĩa, chính là sự diệt không sanh lại. Do đó, Ngài nói ‘anuppādanirodhenā’ (bằng sự diệt không sanh lại). ‘Āsavasaṅkhātehi kilesehīti’ (bởi các phiền não được gọi là lậu hoặc) là: bởi các phiền não này là tham, tà kiến, và si mê, được gọi là lậu hoặc vì chúng tuôn chảy và tiếp diễn từ cõi hữu cho đến cõi hữu tưởng phi hữu tưởng, từ pháp cho đến pháp chuyển tộc. Đây là một cách nói chỉ đặc điểm. Trong Pāli, câu này là ‘āsavehī’ (khỏi các lậu hoặc), nhưng do cùng một ý nghĩa, tâm được giải thoát khỏi tất cả phiền não và tất cả các pháp bất thiện. ‘Aggahetvāti’ (không nắm giữ) là không nắm giữ dù chỉ một chút dấu vết của các phiền não ấy.

Maggakkhaṇe vimuccati nāma taṃtaṃmaggavajjhakilesehi phalakkhaṇe vimuttaṃ nāma. Maggakkhaṇe vā vimuttañceva vimuccati cāti uparimaggakkhaṇe heṭṭhimamaggavajjhehi vimuttañceva yathāsakaṃ pahātabbehi vimuccati ca. Phalakkhaṇe vimuttamevāti sabbasmimpi phalakkhaṇe vimuttameva, na vimuccati nāma.

Trong sát-na của đạo, được gọi là đang giải thoát (vimuccati) khỏi các phiền não cần được đoạn trừ bởi đạo tương ứng ấy. Trong sát-na của quả, được gọi là đã giải thoát (vimuttaṃ). Hoặc, trong sát-na của đạo, vừa đã giải thoát (vimuttaṃ) vừa đang giải thoát (vimuccati). Nghĩa là, trong sát-na của đạo cao hơn, nó vừa đã giải thoát khỏi các phiền não đã được đoạn trừ bởi đạo thấp hơn, vừa đang giải thoát khỏi các phiền não cần được đoạn trừ bởi chính nó. Trong sát-na của quả, chỉ có đã giải thoát (vimuttaṃ). Nghĩa là, trong tất cả các sát-na của quả, chỉ có đã giải thoát, không có đang giải thoát.

Sabbabandhanāti orambhāgiyuddhambhāgiyasaṅgahitā sabbasmāpi bhavasaññojanā, vippamutto visesato pakārehi mutto. Suvikasitacittasantānoti sātisayaṃ ñāṇarasmisamphassena suṭṭhu sammadeva samphullacittasantāno. ‘‘Cattāri maggañāṇānī’’tiādi yehi ñāṇehi suvikasitacittasantāno, tesaṃ ekadesena dassanaṃ. Nippadesato dassanaṃ pana parato āgamissati, tasmā tattheva tāni vibhajissāma. Sakale ca buddhaguṇeti atītaṃse appaṭihatañāṇādike sabbepi buddhaguṇe. Yadā hi lokanātho aggamaggaṃ adhigacchati, tadā sabbe guṇe hatthagate karoti nāma. Tato paraṃ ‘‘hatthagate katvā ṭhito’’ti vuccati.

‘Sabbabandhanā’ (khỏi mọi sự trói buộc) là khỏi tất cả các kiết sử của sự hiện hữu, bao gồm cả hạ phần và thượng phần kiết sử. ‘Vippamutto’ (hoàn toàn giải thoát) là được giải thoát một cách đặc biệt và qua nhiều phương diện. ‘Suvikasitacittasantāno’ (dòng tâm thức hoàn toàn nở rộ) là dòng tâm thức được nở rộ một cách tốt đẹp và chân chánh do sự tiếp xúc siêu việt của các tia sáng trí tuệ. Câu ‘Cattāri maggañāṇānī’ (bốn đạo tuệ), v.v… là sự trình bày một phần về các tuệ mà nhờ đó dòng tâm thức được nở rộ hoàn toàn. Sự trình bày đầy đủ sẽ có ở phần sau, do đó chúng tôi sẽ phân tích chúng ở đó. ‘Sakale ca buddhaguṇe’ (và toàn thể các Phật đức) là tất cả các Phật đức như vô ngại trí về quá khứ, v.v… Thật vậy, khi bậc Lãnh Đạo Thế Gian chứng đắc đạo tối thượng, Ngài được cho là đã nắm giữ tất cả các đức tính trong tay. Sau đó, Ngài được gọi là ‘hatthagate katvā ṭhito’ (vị đã an trú sau khi nắm giữ trong tay).

‘‘Paripuṇṇasaṅkappo’’ti vatvā paripuṇṇasaṅkappatāparidīpanaṃ udānaṃ dassetuṃ ‘‘anekajātisaṃsāra’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ādito dvinnaṃ gāthānamattho heṭṭhā brahmajālanidānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vutto eva. Parato pana ayoghanahatassāti ayo haññati etenāti ayoghanaṃ, kammārānaṃ ayokūṭaṃ, ayomuṭṭhi ca, tena ayoghanena hatassa pahatassa. Eva-saddo cettha nipātamattaṃ. Jalato jātavedasoti jalayamānassa aggissa, anādare vā etaṃ sāmivacanaṃ. Anupubbūpasantassāti anukkamena upasantassa vikkhambhantassa niruddhassa. Yathā na ñāyate gatīti yathā tassa gati na ñāyati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayomuṭṭhikūṭādinā pahatattā ayoghanena hatassa pahatassa ayogatassa, kaṃsabhājanādigatassa vā jalamānassa aggissa anukkamena upasantassa dasasu disāsu na katthaci gati paññāyati paccayanirodhena appaṭisandhikaniruddhattāti. Evaṃ sammāvimuttānanti sammā hetunā ñāyena tadaṅgavikkhambhanavimuttipubbaṅgamāya [Pg.57] samucchedavimuttiyā ariyamaggena catūhipi upādānehi, āsavehi ca muttattā sammā vimuttānaṃ, tato eva kāmabandhanasaṅkhātaṃ kāmoghabhavoghādibhedaṃ avasiṭṭhaoghañca taritvā ṭhitattā kāmabandhoghatārīnaṃ suṭṭhu paṭipassambhitasabbakilesavipphanditattā kilesābhisaṅkhāravātehi akampanīyatāya acalaṃ nibbānasaṅkhātaṃ saṅkhārūpasamaṃ sukhaṃ pattānaṃ adhigatānaṃ khīṇāsavānaṃ gati devamanussādibhedāsu gatīsu ‘‘ayaṃ nāmā’’ti paññāpetabbatāya abhāvato paññāpetuṃ natthi na upalabbhati, yathāvuttajātavedo viya apaññattikabhāvameva te gacchantīti attho. Evaṃ manasi karontoti ‘‘evaṃ anekajātisaṃsāra’’ntiādinā (dha. pa. 153) attano katakiccattaṃ manasi karonto bodhipallaṅke nisinnova virocitthāti yojanā.

Sau khi nói: “Paripuṇṇasaṅkappo,” để trình bày lời cảm hứng làm sáng tỏ về sự viên mãn ý nguyện, câu kệ “anekajātisaṃsāra” v.v… đã được nói đến. Ở đây, ý nghĩa của hai câu kệ đầu tiên đã được nói đến ở phần dưới trong đoạn Chú Giải về Duyên Khởi của Kinh Phạm Võng (dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā). Còn về phần sau, câu ayoghanahatassa có nghĩa là: ayo haññati etena nên là ayoghanaṃ, tức là cái búa tạ, cái vồ bằng sắt của người thợ rèn; do cái búa tạ ấy mà đã được đập, đã được đánh. Từ eva ở đây chỉ là một tiểu từ. Jalato jātavedaso có nghĩa là của ngọn lửa đang cháy; hoặc đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa bất quan tâm. Anupubbūpasantassa có nghĩa là của ngọn lửa đã được lắng dịu, đã được trấn tĩnh, đã được dập tắt theo thứ tự. Yathā na ñāyate gati có nghĩa là như thế nào thì cảnh giới của ngọn lửa ấy không được biết đến. Điều này được nói đến là: Do đã được đánh bằng vồ bằng sắt, búa tạ, v.v… nên đã được đập, đã được đánh bằng búa tạ, hoặc của ngọn lửa đang cháy ở trong các vật dụng bằng đồng, v.v… đã được lắng dịu theo thứ tự, cảnh giới ở mười phương không được biết đến ở nơi nào cả, do đã được dập tắt không còn tái sanh vì sự diệt tận của các duyên. Tương tự như thế, sammāvimuttānaṃ có nghĩa là: sammā là do nhân, do lý; do đã giải thoát khỏi bốn loại thủ và các lậu hoặc bằng thánh đạo, bằng sự giải thoát đoạn diệt vốn có sự giải thoát theo từng phần và sự giải thoát trấn tĩnh làm khởi đầu, nên là sammā vimuttānaṃ (của các vị đã chơn chánh giải thoát). Do đó, do đã vượt qua và đứng vững khỏi các bộc lưu còn lại có sự phân chia là dục bộc lưu, hữu bộc lưu, v.v… được gọi là sự trói buộc của dục vọng, nên là kāmabandhoghatārīnaṃ (của các vị đã vượt qua sự trói buộc của dục vọng và các bộc lưu). Do sự dao động của tất cả phiền não đã được hoàn toàn lắng dịu, do không thể bị lay chuyển bởi các ngọn gió của phiền não và hành, nên là acalaṃ (bất động), đã đạt được, đã chứng ngộ hạnh phúc là sự an tịnh các hành được gọi là Níp-bàn. Cảnh giới của các vị lậu tận ấy, trong các cảnh giới có sự phân chia là chư thiên, nhân loại, v.v… không có, không hiện hữu để có thể được gọi tên là “vị này,” do không có khả năng được gọi tên. Giống như ngọn lửa đã được nói đến, các vị ấy đi đến chính trạng thái không thể được gọi tên, đó là ý nghĩa. Evaṃ manasi karonto có nghĩa là: “Như vầy, anekajātisaṃsāra” v.v… (Dhp. 153), trong khi tác ý về phận sự đã được làm xong của mình, ngài đã tỏa sáng trong lúc đang ngồi trên Bồ-đoàn, đây là sự liên kết.

Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Phẩm Thứ Nhì đã chấm dứt.

Brahmayācanakathāvaṇṇanā

Chú Giải về Câu Chuyện Phạm Thiên Thỉnh Cầu

64. Yannūnāti parivitakkanatthe nipāto, ahanti bhagavā attānaṃ niddisatīti āha ‘‘yadi panāha’’nti. ‘‘Aṭṭhame sattāhe’’tiādi yathā amhākaṃ bhagavā abhisambuddho hutvā vimuttisukhapaṭisaṃvedanādivasena sattasu sattāhesu paṭipajji, tato parañca dhammagambhīratāpaccavekkhaṇādivasena, evameva sabbepi sammāsambuddhā abhisambuddhakāle paṭipajjiṃsu, te ca sattāhādayo tatheva vavatthapīyantīti ayaṃ sabbesampi buddhānaṃ dhammatā. Tasmā vipassī bhagavā abhisambuddhakāle tathā paṭipajjīti dassetuṃ āraddhaṃ. Tattha ‘‘aṭṭhame sattāhe’’ti idaṃ sattamasattāhato paraṃ, sattāhato orime ca pavattāya paṭipattiyā vasena vuttaṃ, na pallaṅkasattāhassa viya aṭṭhamassa nāma sattāhassa vavatthitassa labbhamānattā. Anantaroti ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo’’tiādiko vitakko (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7, 8).

64. Yannūna là một tiểu từ trong ý nghĩa suy xét. Ahaṃ có nghĩa là đức Thế Tôn chỉ chính mình, ngài nói: “yadi panāhaṃ.” “Aṭṭhame sattāhe” v.v… cũng giống như đức Thế Tôn của chúng ta, sau khi đã chánh đẳng giác, đã thực hành trong bảy tuần lễ bằng cách cảm nhận hạnh phúc giải thoát, v.v… và sau đó bằng cách quán xét về sự thâm sâu của Giáo pháp, v.v… Tương tự như thế, tất cả các vị Chánh Đẳng Giác cũng đã thực hành vào lúc chánh đẳng giác. Và bảy tuần lễ ấy, v.v… cũng được xác định như vậy, đây là pháp tánh của tất cả các đức Phật. Do đó, để trình bày rằng đức Thế Tôn Vipassī đã thực hành như vậy vào lúc chánh đẳng giác, (câu chuyện) đã được bắt đầu. Ở đây, “aṭṭhame sattāhe” (trong tuần lễ thứ tám) này được nói đến bằng cách thực hành đã diễn ra sau tuần lễ thứ bảy và trước tuần lễ (thứ chín), chứ không phải do có được một tuần lễ được xác định tên là thứ tám giống như tuần lễ ngồi trên Bồ-đoàn. Anantaro có nghĩa là sự suy xét bắt đầu bằng “adhigato kho myāyaṃ dhammo” (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7, 8).

Paṭividdhoti sayambhuñāṇena ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā paṭimukhaṃ paṭivijjhanavasena pavatto, yathābhūtaṃ avabuddhoti attho. Dhammoti catusaccadhammo tabbinimuttassa [Pg.58] paṭivijjhitabbadhammassa abhāvato. Gambhīroti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra samupacitaparipakkañāṇasambhārehi aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyappatiṭṭho. Tenāha ‘‘uttānabhāvapaṭikkhepavacanameta’’nti. Alabbhaneyyappatiṭṭho ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya sarūpato visesato ca passituṃ na sakkāti āha ‘‘gambhīrattāva duddaso’’ti. Dukkhena daṭṭhabboti kicchena kenaci kadācideva daṭṭhabbo. Yaṃ pana daṭṭhumeva na sakkā, tassa ogāhetvā anu anu bujjhane kathā eva natthīti āha ‘‘duddasattāva duranubodho’’ti. Dukkhena avabujjhitabbo avabodhassa dukkarabhāvato. Imasmiṃ ṭhāne ‘‘taṃ kiṃ maññatha bhikkhave dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā’’ti (saṃ. ni. 5.1115) suttapadaṃ vattabbaṃ. Santārammaṇatāya vā santo. Nibbutasabbapariḷāhatāya nibbuto. Padhānabhāvaṃ nītoti vā paṇīto. Atittikaraṭṭhena atappako sādurasabhojanaṃ viya. Ettha ca nirodhasaccaṃ santaṃ ārammaṇanti santārammaṇaṃ, maggasaccaṃ santaṃ, santārammaṇañcāti santārammaṇaṃ anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ, saṅkhārānañca abhāvato santo nibbutasabbapariḷāhattā nibbuto, santapaṇītabhāveneva tadatthāya asecanakatāya atappakatā daṭṭhabbā. Tenāha ‘‘idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vutta’’nti. Uttamañāṇassa visayattā na takkena avacaritabbo, tato eva nipuṇañāṇagocaratāya, saṇhasukhumasabhāvattā ca nipuṇo. Bālānaṃ avisayattā paṇḍitehi eva veditabboti paṇḍitavedanīyo. Ālīyanti abhiramitabbaṭṭhena sevīyantīti ālayā, pañca kāmaguṇā. Ālayanti abhiramaṇavasena sevantīti ālayā, taṇhāvicaritāni. Ālayaratāti ālayaniratā. Suṭṭhu muditā ativiya muditā anukkaṇṭhanato. Ramatīti ratiṃ vindati kīḷati laḷati. Ime sattā yathā kāmaguṇe, evaṃ rāgampi assādenti abhinandanti yevāti vuttaṃ ‘‘duvidhampī’’tiādi.

‘Đã thâm nhập’ (paṭividdho) nghĩa là đã tiến hành theo cách thức xuyên thấu đối diện bằng trí tuệ tự giác (sayambhuñāṇa) với (khổ đế) rằng: ‘Đây là khổ’ v.v..., nghĩa là đã giác ngộ đúng như thật. ‘Pháp’ (dhammo) là pháp Tứ đế, vì không có pháp nào khác cần được thâm nhập ngoài pháp ấy. ‘Sâu thẳm’ (gambhīro) giống như đại dương, không thể đạt đến chỗ đứng chân bằng trí tuệ của người khác, ngoại trừ những người đã tích lũy và làm chín muồi các yếu tố của trí tuệ, giống như (đại dương không thể dò được) bằng mũi kim của con muỗi. Do đó, ngài nói: ‘Đây là lời nói phủ định trạng thái cạn cợt.’ Không thể đạt đến chỗ đứng chân, vì không thể lặn xuống, không thể thấy được về bản chất và về phương diện đặc biệt, nên ngài nói: ‘Vì sâu thẳm nên khó thấy.’ ‘Khó thấy’ (dukkhena daṭṭhabbo) nghĩa là chỉ có ai đó, đôi khi, mới có thể thấy được một cách khó khăn. Còn điều gì mà không thể thấy được, thì không cần phải bàn đến việc lặn xuống và giác ngộ từng chút một, nên ngài nói: ‘Vì khó thấy nên khó giác ngộ.’ ‘Khó giác ngộ’ (dukkhena avabujjhitabbo) vì việc giác ngộ là khó làm. Ở chỗ này, nên nói đến câu kinh: ‘Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, điều gì là khó làm hơn, điều gì là khó thành tựu hơn?’ (S. v. 455). Hoặc ‘tịch tịnh’ (santo) vì là đối tượng tịch tịnh. ‘Tịch diệt’ (nibbuto) vì đã dập tắt mọi phiền não. Hoặc ‘cao thượng’ (paṇīto) vì đã được đưa đến trạng thái ưu việt. ‘Không nhàm chán’ (atappako) vì có ý nghĩa không gây chán ngán, giống như món ăn có vị ngon. Và ở đây, Diệt đế là đối tượng tịch tịnh nên gọi là ‘đối tượng tịch tịnh’ (santārammaṇaṃ). Đạo đế vừa tịch tịnh, vừa là đối tượng tịch tịnh, nên gọi là ‘đối tượng tịch tịnh’ (santārammaṇaṃ). ‘Tịch tịnh’ (santo) vì không có các phiền não và các hành vốn không có bản chất an tịnh. ‘Tịch diệt’ (nibbuto) vì đã dập tắt mọi phiền não. Cần phải hiểu rằng, chính vì trạng thái tịch tịnh và cao thượng mà có tính chất không nhàm chán, do không cần phải thêm vào để đạt được mục đích ấy. Do đó, ngài nói: ‘Hai điều này được nói đến chỉ nhắm vào (pháp) siêu thế.’ ‘Không thể suy luận bằng lý luận’ (na takkena avacaritabbo) vì là đối tượng của trí tuệ tối thượng. Chính vì thế, ‘vi tế’ (nipuṇo) vì là đối tượng của trí tuệ tinh tế, và vì có bản chất tế nhị, vi diệu. ‘Chỉ bậc trí mới biết’ (paṇḍitavedanīyo) vì không phải là đối tượng của kẻ phàm phu, chỉ có thể được biết bởi các bậc hiền trí. ‘Ái luyến’ (ālayā) là năm dục trưởng dưỡng, được gọi như vậy vì chúng được hưởng thụ, được ưa thích. ‘Ái luyến’ (ālayā) là những biểu hiện của ái, được gọi như vậy vì chúng được hưởng thụ theo cách ưa thích. ‘Ưa thích ái luyến’ (ālayaratā) là say mê trong ái luyến. ‘Hết sức hoan hỷ’ (suṭṭhu muditā) là vô cùng hoan hỷ, do không chán nản. ‘Thích thú’ (ramati) là tìm thấy sự thích thú, vui chơi, đùa giỡn. Những chúng sanh này, cũng như họ thưởng thức, vui thích trong các dục trưởng dưỡng, họ cũng thưởng thức, vui thích trong ái dục, do đó được nói là: ‘Cả hai loại’ v.v...

Ṭhānaṃ sandhāyāti ṭhāna-saddaṃ sandhāya. Atthato pana ‘‘ṭhāna’’nti ca paṭiccasamuppādo eva adhippeto. Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ, saṅkhārādīnaṃ paccayabhūtā avijjādayo. Imesaṃ saṅkhārādīnaṃ paccayāti idappaccayā, avijjādayova. Idappaccayā eva idappaccayatā yathā devo eva devatā, idappaccayānaṃ vā avijjādīnaṃ attano phalaṃ paṭicca paccayabhāvo [Pg.59] uppādanasamatthatā idappaccayatā, tena paramatthapaccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo dassito hoti. Paṭicca samuppajjati phalaṃ etasmāti paṭiccasamuppādo. Padadvayenāpi dhammānaṃ paccayaṭṭho eva vibhāvito. Tenāha ‘‘saṅkhārādipaccayānaṃ avijjādīnametaṃ adhivacana’’nti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu (visuddhi. 2.570) vuttanayena veditabbo.

‘Nhắm đến trú xứ’ (ṭhānaṃ sandhāya) là nhắm đến từ ‘trú xứ’ (ṭhāna). Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, ‘trú xứ’ (ṭhāna) thực sự chỉ có nghĩa là pháp Duyên khởi. ‘Trú xứ’ (ṭhānaṃ) là nơi quả an trú, vì sự tồn tại của quả phụ thuộc vào nó; đó là vô minh v.v... vốn là duyên của các hành v.v... ‘Duyên của cái này’ (idappaccayā) là duyên của các hành này v.v..., chính là vô minh v.v... ‘Tính duyên của cái này’ (idappaccayatā) chính là các duyên của cái này, giống như ‘thiên tính’ (devatā) chính là ‘vị trời’ (devo). Hoặc ‘tính duyên của cái này’ (idappaccayatā) là trạng thái làm duyên, là khả năng sanh khởi, của vô minh v.v... là các duyên của cái này, đối với quả của chính chúng. Do đó, pháp Duyên khởi, có đặc tính là duyên theo nghĩa chân đế, đã được trình bày. ‘Duyên khởi’ (paṭiccasamuppādo) là pháp mà từ đó quả sanh khởi một cách tùy thuộc. Bằng cả hai từ, ý nghĩa làm duyên của các pháp đã được làm sáng tỏ. Do đó, ngài nói: ‘Đây là tên gọi của vô minh v.v... là các duyên của hành v.v...’ Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong các phần chú giải Thanh Tịnh Đạo (Vism. 517).

Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbanti sabbasaṅkhārasamathādipadābhidheyyaṃ sabbaṃ, atthato nibbānameva. Idāni tassa nibbānabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā hī’’tiādi vuttaṃ. Tanti nibbānaṃ. Āgammāti paṭicca ariyamaggassa ārammaṇapaccayahetu. Sammantīti appaṭisandhikūpasamavasena sammanti. Tathā santā ca savisesaṃ upasantā nāma hontīti āha ‘‘vūpasammantī’’ti, etena sabbe saṅkhārā sammanti etthāti sabbasaṅkhārasamatho, nibbānanti dasseti. Sabbasaṅkhāravisaṃyutte hi nibbāne sabbasaṅkhāravūpasamapariyāyo ñāyāgato yevāti. Sesepadesupi eseva nayo. Upadhīyati ettha dukkhanti upadhi, khandhādayo. Paṭinissaṭṭhāti samucchedavasena pariccattā honti. Sabbā taṇhāti aṭṭhasatappabhedā sabbāpi taṇhā. Sabbe kilesarāgāti kāmarāgarūparāgādibhedā sabbepi kilesabhūtā rāgā, sabbepi vā kilesā idha kilesarāgāti veditabbā, na lobhavisesā eva cittassa viparītabhāvāpādanato. Yathāha ‘‘rattampi cittaṃ vipariṇataṃ, duṭṭhampi cittaṃ vipariṇataṃ, mūḷhampi cittaṃ vipariṇata’’nti (pārā. 271) virajjantīti attano sabhāvaṃ vijahanti. Sabbaṃ dukkhanti jarāmaraṇādibhedaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ. Bhavena bhavanti tena tena bhavena bhavantaraṃ. Bhavanikantibhāvena saṃsibbati, phalena vā saddhiṃ kammaṃ sataṇhasseva āyatiṃ punabbhavabhāvato. Tato vānato nikkhantaṃ tattha tassa sabbaso abhāvato. Ciranisajjācirabhāsanehi piṭṭhiāgilāyanatālugalasosādivasena kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca veditabbā. Sā ca kho desanāya atthaṃ ajānantānaṃ, appaṭipajjantānañca vasena, jānantānaṃ, pana paṭipajjantānañca desanāya kāyaparissamopi satthu aparissamova. Tenāha bhagavā ‘‘na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesī’’ti (udā. 10). Tathā hi vuttaṃ ‘‘yā ajānantānaṃ desanā nāma, so mama kilamatho assā’’ti. Ubhayanti cittakilamatho, cittavihesā [Pg.60] cāti ubhayaṃ petaṃ buddhānaṃ natthi, bodhimūleyeva samucchinnattā.

“Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbanti” có nghĩa là tất cả những gì được biểu thị bằng các từ như “sự tịch tịnh của tất cả các pháp hữu vi,” về mặt ý nghĩa, chính là Niết Bàn. Bây giờ, để chỉ ra bản chất Niết Bàn của nó, câu “yasmā hī” v.v... đã được nói đến. “Tanti” là Niết Bàn. “Āgamma” có nghĩa là duyên theo, là nhân duyên đối tượng của Thánh đạo. “Sammanti” có nghĩa là chúng được lắng dịu theo cách an tịnh không còn tái sanh. Và khi đã như vậy, chúng được gọi là đã an tịnh một cách đặc biệt, nên ngài nói “vūpasammanti.” Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng “nơi mà tất cả các pháp hữu vi được lắng dịu” chính là “sự tịch tịnh của tất cả các pháp hữu vi,” tức là Niết Bàn. Thật vậy, trong Niết Bàn, vốn đã ly khỏi tất cả các pháp hữu vi, thì phương cách an tịnh tất cả các pháp hữu vi là điều hợp lý. Trong các từ còn lại cũng theo phương pháp này. “Nơi mà khổ được đặt vào” là “upadhi,” tức là các uẩn, v.v... “Paṭinissaṭṭhā” có nghĩa là được từ bỏ bằng cách đoạn tuyệt. “Sabbā taṇhā” là tất cả ái dục có một trăm lẻ tám loại. “Sabbe kilesarāgā” là tất cả các loại tham ái thuộc về phiền não, có sự phân biệt như dục ái, sắc ái, v.v... Hoặc nên hiểu rằng tất cả các phiền não ở đây được gọi là “phiền não tham,” không chỉ riêng các loại tham, vì chúng làm cho tâm trở nên sai lệch. Như đã nói: “Tâm bị tham cũng là tâm biến đổi, tâm bị sân cũng là tâm biến đổi, tâm bị si cũng là tâm biến đổi.” “Virajjanti” có nghĩa là chúng từ bỏ bản chất của mình. “Sabbaṃ dukkhaṃ” là tất cả khổ trong vòng luân hồi, có sự phân biệt như già, chết, v.v... “Bhavena bhavanti” do hữu này hữu kia mà có hữu khác. Nó trôi lăn do bản chất ưa thích trong các cõi hữu, hoặc do nghiệp cùng với quả của người còn ái dục có sự tái sanh trong tương lai. “Tato vānato nikkhantaṃ” vì ở nơi đó hoàn toàn không có ái dục ấy. Nên hiểu sự mệt mỏi của thân và sự tổn hại của thân là do ngồi lâu, nói lâu, qua đó lưng bị đau, vòm miệng và cổ họng bị khô, v.v... Và sự mệt nhọc về thân của bậc Đạo Sư khi thuyết pháp cho những người không biết ý nghĩa, không thực hành, thì cũng không phải là sự mệt nhọc; còn đối với những người biết, những người thực hành, thì sự mệt nhọc về thân khi thuyết pháp cũng không phải là sự mệt nhọc. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Việc thuyết pháp không làm Ta tổn hại.” Thật vậy, đã được nói rằng: “Sự thuyết pháp cho những người không hiểu biết, đó mới là sự mệt mỏi của Ta.” “Ubhayanti” là sự mệt mỏi của tâm và sự tổn hại của tâm. Cả hai điều này không có nơi các vị Phật, vì chúng đã được đoạn trừ ngay tại cội Bồ đề.

65. Anubrūhanaṃ sampiṇḍanaṃ. Soti ‘‘apissū’’ti nipāto. Vipassinti paṭi-saddayogena sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘vipassissā’’ti. Vuddhippattā acchariyā vā anacchariyā. Vuddhiatthopi hi akāro hoti yathā‘‘asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikāya 11). Kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni satasahassañca sadevakassa lokassa dhammasaṃvibhāgakaraṇatthameva pāramiyo pūretvā idāni samadhigatadhammarājassa tattha appossukkatāpattidīpanatā, gāthātthassa acchariyatā, tassa vuddhippatti cāti veditabbā. Atthadvārena hi gāthānaṃ anacchariyatā. Gocarā ahesunti upaṭṭhahiṃsu. Upaṭṭhānañca vitakketabbatāvāti āha ‘‘parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsū’’ti.

65. “Anubrūhanaṃ” là sự tóm tắt. “So” là tiểu từ “apissu.” Trong từ “vipassim,” do sự kết hợp với tiếp đầu ngữ “paṭi,” nó là một từ chỉ sự tương quan trong ý nghĩa sở hữu cách, nên ngài nói là “vipassissa.” “Vuddhippattā” có nghĩa là kỳ diệu hoặc không kỳ diệu. Thật vậy, âm “a” cũng có nghĩa là tăng trưởng, như trong câu “asekkhā dhammā.” Nên hiểu rằng, sau khi đã hoàn thiện các ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp chỉ vì mục đích phân chia giáo pháp cho thế gian cùng với chư thiên, việc bậc Pháp Vương, người đã chứng đắc pháp, nay lại rơi vào trạng thái không nhiệt tâm ở đó, sự kỳ diệu của ý nghĩa bài kệ, và sự tăng trưởng của nó là như vậy. Thật vậy, sự không kỳ diệu của các bài kệ là qua cửa ngõ ý nghĩa. “Gocarā ahesuṃ” có nghĩa là chúng đã hiện khởi. Và sự hiện khởi chính là trạng thái cần được suy xét, nên ngài nói “chúng đã đạt đến trạng thái cần được suy xét.”

Yadi sukhāpaṭipadāva kathaṃ kicchatāti āha ‘‘pāramīpūraṇakāle’’tiādi. Evamādīni duppariccajāni dentassa. Ha-iti vā byattanti etasmiṃ atthe nipāto, ‘‘ekaṃsatthe’’ti keci. Ha byattaṃ, ekaṃsena vā alaṃ nippayojanaṃ evaṃ kicchena adhigatassa dhammassa desetunti yojanā. Halanti ‘‘ala’’nti iminā samānatthaṃ padaṃ ‘‘halanti vadāmī’’tiādīsu (saṃ. ni. ṭī. 1.172) viya. Rāgadosaphuṭṭhehīti phuṭṭhavisena viya sappena rāgena, dosena ca samphuṭṭhehi abhibhūtehi. Rāgadosānugatehīti rāgadosehi anubandhehi.

Nếu là con đường thực hành dễ dàng, tại sao lại khó khăn? Ngài nói “vào thời điểm hoàn thiện các ba-la-mật,” v.v... của người đã cho đi những thứ khó từ bỏ như vậy. “Ha” là một tiểu từ có nghĩa là “rõ ràng,” hoặc một số người cho rằng nó có nghĩa là “chắc chắn.” Cách kết hợp câu là: “Ha” (rõ ràng, hoặc chắc chắn), thôi đủ rồi, vô ích khi thuyết giảng giáo pháp đã được chứng ngộ một cách khó khăn như vậy. “Halaṃ” là một từ có cùng nghĩa với “alaṃ,” giống như trong câu “halanti vadāmi,” v.v... “Rāgadosaphuṭṭhehi” có nghĩa là bởi những người bị chế ngự, bị chạm đến bởi tham và sân, giống như bị con rắn có nọc độc chạm đến. “Rāgadosānugatehi” có nghĩa là bị tham và sân đeo bám.

Niccādīnanti niccaggāhādīnaṃ. Evaṃ gatanti evaṃ pavattaṃ aniccādiākārena pavattaṃ. ‘‘Catusaccadhamma’’nti idaṃ aniccādīsu, saccesu ca yathālābhavasena gahetabbaṃ. Evaṃ gatanti vā evaṃ ‘‘anicca’’ntiādinā abhinivisitvā mayā, aññehi ca sammāsambuddhehi gataṃ, ñātaṃ paṭividdhanti attho. Kāmarāgena, bhavarāgena ca rattā nīvaraṇehi nivutacittatāya, diṭṭhirāgena rattā viparītābhinivesena na dakkhanti yāthāvato imaṃ dhammaṃ nappaṭivijjhissanti. Evaṃ gāhāpetunti ‘‘anicca’’ntiādinā sabhāvena yāthāvato dhamme jānāpetuṃ. Rāgadosaparetatāpi nesaṃ sammūḷhabhāvenevāti āha ‘‘tamokhandhena āvuṭā’’ti.

“Niccādīnaṃ” có nghĩa là của sự chấp thủ vào thường, v.v... “Evaṃ gataṃ” có nghĩa là đã diễn tiến, đã vận hành theo cách vô thường, v.v... “Pháp Tứ đế” này nên được hiểu theo cách có thể áp dụng cho các pháp vô thường, v.v... và cho các sự thật. Hoặc “evaṃ gataṃ” có nghĩa là đã được đi đến, được biết, được thâm nhập bởi Ta và các vị Chánh Đẳng Giác khác sau khi đã quán xét theo cách “vô thường,” v.v... Những người bị nhiễm đắm bởi dục ái và hữu ái, do tâm bị các triền cái che lấp, và những người bị nhiễm đắm bởi kiến ái, do sự chấp thủ sai lầm, sẽ không thấy, sẽ không thâm nhập được giáo pháp này một cách như thật. “Evaṃ gāhāpetuṃ” có nghĩa là để làm cho họ biết các pháp một cách như thật, theo bản chất “vô thường,” v.v... Tình trạng bị tham và sân chi phối của họ cũng chính là do trạng thái si mê, nên ngài nói “bị khối u minh che phủ.”

Dhammadesanāya appossukkatāpattiyā kāraṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kasmā panā’’tiādinā sayameva codanaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha yathāyaṃ idāni dhammadesanāya [Pg.61] appossukkatāpatti sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇadhammatāvasena, sabbabodhisattānaṃ ādito ‘‘kiṃ me aññātavesenā’’tiādinā (bu. vaṃ. 2.99) mahābhinīhāre attano cittassa samussāhanaṃ āciṇṇasamāciṇṇadhammatā vāti āha ‘‘kiṃ me’’tiādi. Tattha aññātavesenāti sadevakaṃ lokaṃ unnādento buddho ahutvā kevalaṃ buddhānaṃ sāvakabhāvūpagamanavasena aññātarūpena. Tividhaṃ kāraṇaṃ appossukkatāpattiyā paṭipakkhassa balavabhāvo, dhammassa paramagambhīratā, tattha ca bhagavato sātisayaṃ gāravanti taṃ dassetuṃ ‘‘tassa hī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha paṭipakkhā nāma rāgādayo kilesā sammāpaṭipattiyā antarāyakarattā. Tesaṃ balavabhāvato ciraparibhāvanāya sattasantānato dubbisodhiyatāya te satte mattahatthino viya dubbalaṃ purisaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādentā anekasatayojanāyāmavitthāraṃ sunicitaṃ ghanasannivesaṃ kaṇṭakaduggampi adhisenti. Dūrappabheda ducchejjatāhi dubbisodhiyataṃ pana dassetuṃ ‘‘athassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ca anto āmaṭṭhatāya kañjikapuṇṇalābu ciraparivāsikatāya takkabharitacāṭi snehatintadubbalabhāvena vasātelapītapilotikā; telamissitatāya añjanamakkhitahatthā dubbisodhanīyā vuttā. Hīnūpamā cetā rūpappabandhabhāvato, acirakālikattā ca malīnatāya, kilesasaṃkileso eva pana dubbisodhanīyataro anādikālikattā, anusayitattā ca. Tenāha ‘‘atisaṃkiliṭṭhā’’ti. Yathā ca dubbisodhanīyatāya evaṃ gambhīraduddasaduranubodhānampi vuttaupamā hīnūpamāva.

Để làm rõ lý do cho việc không nhiệt tâm trong việc thuyết Pháp, (chú giải) tự nêu lên lời chất vấn bằng câu bắt đầu là “kasmā panā.” Ở đây, cũng giống như việc không nhiệt tâm trong việc thuyết Pháp này là pháp thường hành và luôn luôn thực hành của tất cả các vị Phật, (chú giải) nói rằng việc tự khích lệ tâm của mình trong lúc phát đại nguyện từ ban đầu của tất cả các vị Bồ-tát bằng câu bắt đầu là “kiṃ me aññātavesenā” (Bu. vaṃ. 2.99) cũng là pháp thường hành và luôn luôn thực hành, bằng câu bắt đầu là “kiṃ me.” Ở đây, “aññātavesena” có nghĩa là: với hình thức của người đã biết, bằng cách chỉ đạt đến trạng thái Thinh văn của các vị Phật, chứ không phải là vị Phật làm cho thế giới cùng với chư Thiên vang động. Có ba lý do: (1) sự hùng mạnh của đối lực, (2) sự vô cùng sâu xa của Giáo pháp, và (3) lòng tôn kính đặc biệt của đức Thế Tôn đối với Giáo pháp ấy. Để chỉ rõ điều đó, (chú giải) đã bắt đầu bằng câu “tassa hī.” Ở đây, các đối lực được gọi là các phiền não như tham ái v.v... vì chúng là những chướng ngại cho chánh hạnh. Do sự hùng mạnh của chúng, do sự khó thanh lọc khỏi dòng tâm của chúng sanh vì đã được huân tập từ lâu, chúng chế ngự chúng sanh như con voi điên (chế ngự) người yếu đuối, đưa đến sự bất hạnh và tai họa, và chúng cũng chiếm ngự được cả thành trì gai góc được xây dựng chắc chắn, kiên cố, có chiều dài và chiều rộng nhiều trăm do-tuần. Để chỉ ra sự khó thanh lọc do khó xuyên thủng và khó cắt đứt, (chú giải) đã nói câu bắt đầu là “athassā.” Ở đây, quả bầu chứa đầy cháo chua do được lau chùi bên trong, cái vại chứa đầy sữa chua do được để lâu ngày, miếng vải thấm dầu mỡ do bị thấm ướt và mềm nhũn bởi chất nhờn, bàn tay dính thuốc nhỏ mắt do được trộn với dầu; được nói là khó làm sạch. Những ví dụ này là những ví dụ thấp kém, vì chúng thuộc về sắc chất và vì sự ô uế của chúng không kéo dài; còn sự ô nhiễm của phiền não thì khó thanh lọc hơn nhiều, vì nó có từ vô thủy và vì nó ở dạng tiềm ẩn. Do đó, (chú giải) nói “atisaṃkiliṭṭhā” (vô cùng ô nhiễm). Và cũng như đối với sự khó thanh lọc, các ví dụ được nêu ra cho sự sâu xa, khó thấy, khó liễu tri cũng chỉ là những ví dụ thấp kém.

Gambhīropi dhammo paṭipakkhavidhamanena supākaṭo bhaveyya, paṭipakkhavidhamanaṃ pana sammāpaṭipattipaṭibaddhaṃ, sā saddhammasavanādhīnā, taṃ satthari, dhamme ca pasādāyattaṃ. So visesato loke sambhāvanīyassa garukātabbassa abhipatthanāhetukoti panāḷikāya sattānaṃ dhammasampaṭipattiyā brahmayācanādinimittanti taṃ dassento ‘‘apicā’’tiādimāha.

Giáo pháp dù sâu xa cũng có thể trở nên rõ ràng nhờ vào việc loại trừ các đối lực. Tuy nhiên, việc loại trừ các đối lực lại phụ thuộc vào chánh hạnh. Chánh hạnh ấy lại tùy thuộc vào việc lắng nghe Chánh pháp. Việc ấy lại phụ thuộc vào lòng tịnh tín nơi bậc Đạo Sư và Giáo pháp. Lòng tịnh tín ấy đặc biệt là nhân cho sự mong cầu đối với bậc đáng tôn kính, đáng trọng vọng trong thế gian. Theo dòng lý luận đó, để chỉ ra rằng lời thỉnh cầu của Phạm thiên v.v... là dấu hiệu cho sự thành tựu Giáo pháp của chúng sanh, (chú giải) đã nói câu bắt đầu là “apicā.”

66. ‘‘Aññataro’’ti appaññāto viya kiñcāpi vuttaṃ, atha kho pākaṭo paññātoti dassetuṃ ‘‘imasmiṃ cakkavāḷe jeṭṭhakamahābrahmā’’ti vuttaṃ. Mahābrahmabhavane jeṭṭhakamahābrahmā. So hi sakko viya [Pg.62] kāmadevaloke, brahmaloke ca pākaṭo paññāto. Upakkilesabhūtaṃ appaṃ rāgādirajaṃ etassāti apparajaṃ, apparajaṃ akkhi paññācakkhu yesaṃ te taṃsabhāvāti katvā apparajakkhajātikāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘paññāmaye’’tiādimāha. Appaṃ rāgādirajaṃ yesaṃ te taṃsabhāvā apparajakkhajātikāti evamettha attho veditabbo. Assavanatāti ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu (dī. ni. 1.28, 405; ma. ni. 1.154, 444) viya karaṇe paccattavacananti āha ‘‘assavanatāyā’’ti. Dasapuññakiriyavatthuvasenāti dānādidasavidhavimuttiparipācanīyapuññakiriyavatthūnaṃ vasena. Tenāha ‘‘katādhikārā’’tiādi. Papañcasūdaniyaṃ pana ‘‘dvādasapuññakiriyavasenā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 2.282) vuttaṃ, taṃ dānādīsu saraṇagamanaparahitapariṇāmanadvaya pakkhipanavasena vuttaṃ.

66. “Aññataro” (một vị nào đó): Mặc dù được nói như thể không được biết đến, nhưng để chỉ ra rằng vị ấy thực ra nổi tiếng và được biết đến, (chú giải) đã nói “vị Đại Phạm thiên đứng đầu trong thế giới này.” Vị Đại Phạm thiên đứng đầu trong trú xứ của các Đại Phạm thiên. Vị ấy quả thật nổi tiếng và được biết đến trong cõi Phạm thiên, giống như vua Sakka (Đế Thích) trong cõi trời Dục giới. “Apparajaṃ” (ít bụi): có nghĩa là ít bụi bặm là tham ái v.v... vốn là các tùy phiền não. Để chỉ ra ý nghĩa này, “apparajakkhajātikā” (chủng loại có ít bụi trong mắt) là những người có ít bụi trong con mắt, tức tuệ nhãn, họ có bản chất như vậy, (chú giải) đã nói câu bắt đầu là “paññāmaye.” Ở đây, ý nghĩa nên được hiểu như sau: Những người có ít bụi bặm là tham ái v.v..., họ có bản chất như vậy, nên gọi là “apparajakkhajātikā.” “Assavanatā” (do không được nghe): Giống như trong các câu bắt đầu là “sayaṃ abhiññā” (Tự mình thắng tri) (dī. ni. 1.28, 405; ma. ni. 1.154, 444), đây là cách nói riêng ở thể công cụ cách, nên (chú giải) nói là “assavanatāyā.” “Dasapuññakiriyavatthuvasena” (do mười vật sự phước thiện): có nghĩa là do mười vật sự phước thiện làm cho giải thoát được thuần thục, như là bố thí v.v... Do đó, (chú giải) nói câu bắt đầu là “katādhikārā” (những người đã tạo nhân lành). Tuy nhiên, trong bộ Papañcasūdanī, có nói là “do mười hai sự phước thiện” (ma. ni. aṭṭha. 2.282). Điều này được nói theo cách thêm hai điều là quy y và hồi hướng công đức cho người khác vào trong bố thí v.v...

69. Garuṭṭhāniyesu gāravavasena garukarapatthanā ajjhesanā, sāpi atthato patthanā evāti vuttaṃ ‘‘yācana’’nti. Padesavisayañāṇadassanaṃ hutvā buddhānaṃyeva āveṇikabhāvato idaṃ ñāṇadvayaṃ ‘‘buddhacakkhū’’ti vuccatīti āha ‘‘imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāma’’nti. Tiṇṇaṃ maggañāṇānanti heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ ‘‘dhammacakkhū’’ti nāmaṃ, catusaccadhammadassananti katvā dassanamattabhāvato. Yato tāni ñāṇāni vijjūpamābhāvena vuttāni, aggamaggañāṇaṃ pana ñāṇakiccassa sikhāppattiyā dassanamattaṃ na hotīti ‘‘dhammacakkhū’’ti na vuccatīti. Yato taṃ vajirūpamābhāvena vuttaṃ. Vuttanayenevāti ‘‘apparajakkhajātikā’’ti ettha vuttanayeneva. Yasmā mandakilesā ‘‘apparajakkhā’’ti vuttā, tasmā bahalakilesā ‘‘mahārajakkhā’’ti veditabbā. Paṭipakkhavidhamanasamatthatāya tikkhāni sūrāni visadāni, vuttavipariyāyena mudūni. Saddhādayo ākārāti saddahanādippakāre vadati. Sundarāti kalyāṇā. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘yesaṃ āsayādayo koṭṭhāsā sundarā, te svākārā’’ti (vibha. aṭṭha. 814) vuttaṃ, taṃ imāya atthavaṇṇanāya aññadatthu saṃsandati sametīti daṭṭhabbaṃ. Yato saddhāsampadādivasena ajjhāsayassa sundaratāti, tabbipariyāyato asundaratāti. Kāraṇaṃ nāma paccayākāro, saccāni vā. Paralokanti samparāyaṃ. Taṃ dukkhāvahaṃ vajjaṃ viya bhayato passitabbanti vuttaṃ ‘‘paralokañceva vajjañca bhayato passantī’’ti. Sampattibhavato vā aññattā vipattibhavo ‘‘paraloko’’ti vuttaṃ ‘‘para…pe… passantī’’ti.

69. Sự thỉnh cầu là sự mong mỏi một cách tôn trọng do bởi sự kính trọng đối với những bậc đáng kính; về mặt ý nghĩa, nó cũng chính là sự mong mỏi, vì thế được gọi là ‘sự yêu cầu’. Vì là sự thấy biết có đối tượng là khuynh hướng và là pháp bất cộng chỉ riêng của các vị Phật, nên hai loại trí này được gọi là ‘Phật nhãn’. Do đó, ngài đã nói: “Tên gọi ‘Phật nhãn’ là của hai loại trí này.” ‘Của ba đạo trí’ có nghĩa là ba đạo trí ở bậc thấp có tên là ‘Pháp nhãn’, vì chúng chỉ đơn thuần là sự thấy do đã thấy được pháp Tứ đế. Bởi vì các trí ấy được nói là có ví dụ như tia chớp, còn thánh đạo trí cao nhất thì không chỉ đơn thuần là sự thấy do đã đạt đến đỉnh cao của phận sự trí tuệ, nên không được gọi là ‘Pháp nhãn’. Bởi vì trí ấy được nói là có ví dụ như kim cương. ‘Theo phương pháp đã nói’ có nghĩa là theo phương pháp đã được nói ở đây trong câu ‘hạng người ít bụi trong mắt’. Bởi vì những người có ít phiền não được gọi là ‘ít bụi’, nên những người có nhiều phiền não cần được hiểu là ‘nhiều bụi’. Do có khả năng phá tan các pháp đối nghịch, (các căn) được gọi là sắc bén, dũng mãnh, và trong sáng; ngược lại với điều đã nói là (các căn) mềm yếu. ‘Các trạng thái như tín’ có nghĩa là nói về các loại như là sự tin tưởng, v.v. ‘Tốt đẹp’ có nghĩa là thiện lành. Tuy nhiên, trong bộ Sammohavinodanī có nói: “Những ai có các phần như khuynh hướng v.v. tốt đẹp, họ là những người có trạng thái tốt đẹp” (Vibh-a 814). Cần phải thấy rằng điều đó thực sự phù hợp và tương ứng với lời giải thích ý nghĩa này. Bởi vì do sự thành tựu về tín v.v. mà có sự tốt đẹp của nội tâm, và ngược lại thì có sự không tốt đẹp. ‘Lý do’ có tên là trạng thái của duyên, hoặc là các sự thật. ‘Thế giới bên kia’ có nghĩa là đời sau. Họ thấy điều đó, vốn mang lại khổ đau, như một lỗi lầm đáng sợ, vì thế được nói là “họ thấy thế giới bên kia và lỗi lầm một cách sợ hãi”. Hoặc vì sự tồn tại bất hạnh khác với sự tồn tại thành công, nên nó được gọi là ‘thế giới bên kia’, do đó đã nói “họ thấy thế giới bên kia…”.

Ayaṃ [Pg.63] panettha pāḷīti ettha ‘‘apparajakkhā’’dipadānaṃ atthavibhāvane ayaṃ tassa tathābhāvasādhakapāḷi. Saddhādīnañhi vimuttiparipācakadhammānaṃ balavabhāvo tappaṭipakkhānaṃ pāpadhammānaṃ dubbalabhāveneva hoti, tesañca balavabhāvo saddhādīnaṃ dubbalabhāvenāti vimuttiparipācakadhammānaṃ savisesaṃ atthitānatthitāvasena ‘‘apparajakkhā mahārajakkhā’’ti ādayo pāḷiyaṃ (paṭi. ma. 1.111) vibhajitvā dassitā. Iti saddhādīnaṃ vasena pañca apparajakkhā, asaddhiyādīnaṃ vasena pañca mahārajakkhā. Evaṃ tikkhindriyamudindriyādayoti vibhāvitā paññāsa puggalā. Saddhādīnaṃ pana antarabhedena anekabhedā veditabbā. Khandhādayo eva lujjanapalujjanaṭṭhena loko, sampattibhavabhūto loko sampattibhavaloko, sugatisaṅkhāto upapattibhavo, sampatti sambhavati etenāti sampattisambhavaloko sugatisaṃvattaniyo kammabhavo. Duggatisaṅkhātaupapattibhavaduggatisaṃvattaniyakammabhavā vipattibhavalokavipattisambhavalokā.

Trong câu ‘Đây là đoạn kinh văn ở đây’, khi giải thích ý nghĩa của các từ ‘ít bụi’ v.v., đây là đoạn kinh văn chứng minh cho tình trạng như vậy của nó. Thật vậy, sự mạnh mẽ của các pháp làm cho giải thoát chín muồi như tín v.v. chỉ có được do sự yếu kém của các ác pháp đối nghịch với chúng; và sự mạnh mẽ của các ác pháp đó là do sự yếu kém của tín v.v. Do đó, dựa vào sự hiện hữu và không hiện hữu một cách đặc biệt của các pháp làm cho giải thoát chín muồi, các hạng người như ‘ít bụi’, ‘nhiều bụi’ v.v. đã được phân tích và chỉ ra trong kinh văn (Paṭi. Ma. i. 111). Như vậy, dựa vào tín v.v. có năm hạng người ít bụi; dựa vào vô tín v.v. có năm hạng người nhiều bụi. Theo cách này, năm mươi hạng người đã được giải thích, như là hạng người có căn sắc bén, hạng người có căn mềm yếu, v.v. Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng có nhiều sự khác biệt do sự phân chia bên trong của tín v.v. Chính các uẩn v.v. là thế gian theo nghĩa bị tan rã và hoại diệt. Thế gian đã trở thành sự tồn tại thành công là thế gian của sự tồn tại thành công, tức là sự tái sanh được gọi là cõi lành. Sự thành công phát sinh từ điều này, do đó thế gian của sự phát sinh thành công là nghiệp hữu dẫn đến cõi lành. Sự tái sanh được gọi là cõi dữ và nghiệp hữu dẫn đến cõi dữ là thế gian của sự tồn tại bất hạnh và thế gian của sự phát sinh bất hạnh.

Puna ekakadukādivasena lokaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘eko loko’’tiādi vuttaṃ. Āhārādayo hi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti. Tattha ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (dī. ni. 3.303; a. ni. 10.27, 28; paṭi. ma. 1.2, 112, 208) yāyaṃ puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbasaṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitā vuttā, tāya sabbo saṅkhāraloko eko ekavidho pakārantarassābhāvato. ‘‘Dve lokā’’tiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. Nāmaggahaṇena cettha nibbānassa aggahaṇaṃ tassa alokasabhāvattā. Nanu ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphalānampi lokatā āpajjatīti? Nāpajjati pariññeyyānaṃ dukkhasaccadhammānaṃ ‘‘idha loko’’ti adhippetattā. Atha vā na lujjati na palujjatīti yo gahito, tathā na hoti, so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Anurodhādivatthubhūtā lābhādayo aṭṭha lokadhammā. Dasāyatanānīti dasa rūpāyatanāni vivaṭṭajjhāsayassa adhippetattā. Tassa ca sabbaṃ tebhūmakakammaṃ garahitabbaṃ, vajjitabbañca hutvā upaṭṭhātīti vuttaṃ ‘‘sabbe abhisaṅkhārā vajjaṃ, sabbe bhavagāmikammā vajja’’nti. Yesaṃ [Pg.64] puggalānaṃ saddhādayo mandā, te idha ‘‘assaddhā’’tiādinā vuttā. Na pana sabbena sabbaṃ saddhādīnaṃ abhāvatoti apparajakkhadukādīsu pañcasu dukesu ekekasmiṃ dasa dasa katvā ‘‘paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānātī’’ti vuttaṃ. Atha vā anvayato, byatirekato ca saddhādīnaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ jānātīti katvā tathā vuttaṃ. Ettha ca apparajakkhādivasena āvajjantassa bhagavato te sattā puñjapuñjāva hutvā upaṭṭhahanti, na ekekā.

Lại nữa, để phân tích và chỉ ra thế gian theo cách một pháp, hai pháp v.v., câu ‘một thế gian’ v.v. đã được nói đến. Thật vậy, vật thực v.v. là thế gian theo nghĩa bị tan rã và hoại diệt. Trong đó, câu “Một thế gian: tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực” (D. iii. 273; A. v. 50, 55; Paṭi. Ma. i. 2, 112, 208) là lời thuyết giảng dựa trên cá nhân, nói về sự tồn tại phụ thuộc vào duyên của tất cả các pháp hữu vi. Do đó, toàn bộ thế gian hữu vi là một, là một loại, vì không có loại nào khác. Trong các câu ‘hai thế gian’ v.v. cũng cần phải hiểu ý nghĩa theo phương pháp này. Ở đây, do việc đề cập đến danh, Niết-bàn không được bao gồm vì bản chất của nó không phải là thế gian. Chẳng phải trong câu ‘tồn tại nhờ vật thực’, do sự tồn tại phụ thuộc vào duyên, mà ngay cả đạo và quả cũng trở thành thế gian hay sao? Không trở thành, vì ở đây ‘thế gian’ được hiểu là các pháp thuộc Khổ đế cần được liễu tri. Hoặc là, cái gì được cho là không tan rã, không hoại diệt, nhưng lại không phải như vậy, đó là thế gian. Do đó, các pháp siêu thế, vốn không bị chấp thủ như vậy, không có tính chất thế gian. Các uẩn trở thành đối tượng của các thủ là thủ uẩn. Tám pháp thế gian như được, mất v.v. là cơ sở cho sự thuận theo, chống đối v.v. ‘Mười xứ’ có nghĩa là mười sắc xứ, vì đó là điều được hướng đến bởi người có nội tâm hướng về sự giải thoát. Và đối với người ấy, tất cả nghiệp thuộc ba cõi hiện khởi như là điều đáng chê trách và cần phải tránh xa, vì thế đã nói: “Tất cả các hành là lỗi lầm, tất cả các nghiệp dẫn đến cõi hữu là lỗi lầm”. Những người nào có tín v.v. yếu kém, họ được nói ở đây bằng các từ như ‘vô tín’ v.v. Nhưng không phải là do hoàn toàn không có tín v.v. Do đó, trong năm cặp đối lập như cặp ít bụi v.v., mỗi cặp có mười, nên đã nói: “Vị ấy biết năm căn này theo năm mươi phương diện”. Hoặc là, vì vị ấy biết được sự hơn kém của các căn như tín v.v. của người khác theo cả phương pháp thuận và nghịch, nên đã được nói như vậy. Và ở đây, khi Đức Thế Tôn hướng tâm đến các chúng sanh theo hạng ít bụi v.v., các chúng sanh ấy hiện ra thành từng nhóm, từng nhóm, chứ không phải từng người một.

Uppalāni ettha santīti uppalinī, gacchopi jalāsayopi, idha pana jalāsayo adhippetoti āha ‘‘uppalavane’’ti. Yāni udakassa anto nimuggāneva hutvā pusanti vaḍḍhanti, tāni antonimuggaposīnī. Dīpitānīti aṭṭhakathāyaṃ pakāsitāni, idheva vā ‘‘aññānipī’’tiādinā dīpitāni. Ugghaṭitaññūti ugghaṭanaṃ nāma ñāṇugghaṭanaṃ, ñāṇe ugghaṭitamatte eva jānātīti attho. Vipañcitaṃ vitthāramevamatthaṃ jānātīti vipañcitaññū. Uddesādīhi netabboti neyyo. Saha udāhaṭavelāyāti udāhāre dhammassa uddese udāhaṭamatte eva. Dhammābhisamayoti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamayo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā nayena saṅkhittena mātikāya dīpiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho ‘‘puggalo ugghaṭitaññū’’ti vuccati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ saṅkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe vibhajiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho ‘‘puggalo vipañcitaññū’’ti vuccati. Uddesatoti uddesahetu, uddisantassa, uddisāpentassa vāti attho. Paripucchatoti atthaṃ paripucchantassa. Anupubbena dhammābhisamayo hotīti anukkamena arahattappatto hoti. Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotīti tena attabhāvena maggaṃ vā phalaṃ vā antamaso jhānaṃ vā vipassanaṃ vā nibbattetuṃ na sakkoti. Ayaṃ vuccati puggalo padaparamoti ayaṃ puggalo byañjanapadameva paramaṃ assāti ‘‘padaparamo’’ti vuccati.

Uppalinī là có các hoa sen ở đây. (Nghĩa là) bụi cây cũng được, hồ nước cũng được. Nhưng ở đây, hồ nước được ngụ ý, nên nói là “trong rừng sen”. Những loài nào chìm trong nước mà nở và lớn lên, những loài ấy là antonimuggaposīnī (loài nuôi dưỡng khi chìm trong nước). Dīpitāni (được trình bày) nghĩa là được làm rõ trong Chú giải, hoặc được trình bày ngay ở đây bằng câu “cũng có những loài khác” v.v... Ugghaṭitaññū (người Lược Trí) có nghĩa là sự khai mở là sự khai mở trí tuệ; nghĩa là người hiểu biết ngay khi trí tuệ được khai mở. Vipañcitaññū (người Quảng Trí) là người hiểu biết ý nghĩa được trình bày rộng rãi như vậy. Neyyo (người Cần Dẫn Dắt) là người cần được dẫn dắt bằng cách đề mục v.v... Cùng với lúc nêu lên, nghĩa là ngay khi đề mục của pháp được nêu lên. Thắng tri pháp (dhammābhisamayo) là sự thắng tri Tứ Thánh Đế cùng với trí tuệ. Vị này được gọi là... người có khả năng đạt được A-la-hán bằng cách hướng trí tuệ theo bài thuyết giảng được trình bày vắn tắt theo đề mục theo phương pháp “Bốn niệm xứ” v.v... được gọi là “hạng người Lược Trí”. Vị này được gọi là... người có khả năng đạt đến A-la-hán khi ý nghĩa được phân tích rộng rãi sau khi đề mục được nêu lên vắn tắt, được gọi là “hạng người Quảng Trí”. Do nhân đề mục, nghĩa là của người đang đề mục hoặc của người khiến đề mục. Của người đang hỏi về ý nghĩa. Có sự thắng tri pháp tuần tự, nghĩa là tuần tự đạt đến A-la-hán. Không có sự thắng tri pháp trong kiếp sống ấy, nghĩa là không thể tạo ra đạo, quả, hoặc ít nhất là thiền hay minh sát trong thân ấy. Vị này được gọi là hạng người Tối Cư Văn Tự, nghĩa là hạng người này có văn tự là tối thượng, nên được gọi là “Tối Cư Văn Tự”.

Yeti ye duvidhe puggale sandhāya vuttaṃ vibhaṅge kammāvaraṇenāti pañcavidhena ānantariyakammena. Vipākāvaraṇenāti ahetukapaṭisandhiyā. Yasmā duhetukānampi ariyamaggapaṭivedho natthi, tasmā duhetukapaṭisandhipi [Pg.65] ‘‘vipākāvaraṇamevā’’ti veditabbā. Kilesāvaraṇenāti niyatamicchādiṭṭhiyā. Assaddhāti buddhādīsu saddhā rahitā. Acchandikāti kattukamyatākusalacchandarahitā, uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā. Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā, bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa paccayo na hoti, sopi duppañño eva nāma. Abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ adhigantuṃ abhabbā. ‘‘Na kammāvaraṇenā’’tiādīni vuttavipariyāyena veditabbāni.

Câu “Những ai” được nói trong bộ Phân Tích là nhắm đến hai hạng người. Do nghiệp chướng, nghĩa là do năm loại nghiệp vô gián. Do quả chướng, nghĩa là do sự tái sanh vô nhân. Vì rằng ngay cả những người (tái sanh) nhị nhân cũng không có sự chứng ngộ Thánh đạo, do đó, sự tái sanh nhị nhân cũng nên được hiểu là “quả chướng”. Do phiền não chướng, nghĩa là do tà kiến cố định. Vô tín là không có đức tin nơi Phật v.v... Vô dục là không có thiện dục muốn làm; những người ở châu Uttarakuru đã rơi vào tình trạng vô dục. Liệt tuệ là người suy giảm về trí tuệ hữu phần; hơn nữa, ngay cả khi trí tuệ hữu phần đầy đủ, nhưng hữu phần của người nào không phải là duyên cho (trí) siêu thế, người ấy cũng được gọi là liệt tuệ. Không có khả năng bước vào chánh định trong các thiện pháp, nghĩa là không có khả năng bước vào, chứng đắc Thánh đạo được gọi là chánh định trong các thiện pháp. Các câu “Không do nghiệp chướng” v.v... nên được hiểu theo nghĩa ngược lại với những gì đã nói.

‘‘Rāgacaritā’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ paramatthadīpaniyaṃ [paramatthamañjūsāyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyanti bhavitabbaṃ –

Điều cần nói về các câu “người có tánh tham” v.v..., điều đó (được nói trong) Paramatthadīpanī [nên là Paramatthamañjūsā, tức là bản sớ giải Thanh Tịnh Đạo –

‘‘Sā esā paramatthānaṃ, tattha tattha yathārahaṃ;

Nidhānato paramattha-mañjūsā nāma nāmato’’ti. (visuddhimaggamahāṭīkāya nigamane sayameva vuttattā)] visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ;

“Vì là kho tàng chứa đựng các nghĩa tối hậu ở các nơi tương ứng, nên nó có tên là Paramatthamañjūsā (Bảo Hộp Chứa Đựng Nghĩa Tối Hậu).” (vì đã được chính ngài nói trong phần kết của Visuddhimaggamahāṭīkā)] nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong bản sớ giải Thanh Tịnh Đạo;

70. Ārabbhāti attano adhippetassa atthassa bhagavato jānāpanaṃ uddissāti attho. Selo pabbato ucco hoti thiro ca, na paṃsupabbato, missakapabbato vāti āha ‘‘sele yathā pabbatamuddhanī’’ti. Dhammamayaṃ pāsādanti lokuttaradhammamāha. So hi pabbatasadiso ca hoti sabbadhamme atikkamma abbhuggataṭṭhena pāsādasadiso ca, paññāpariyāyo vā idha dhamma-saddo. Sā hi abbhuggataṭṭhena pāsādoti abhidhamme (dha. sa. aṭṭha. 16) niddiṭṭhā. Tathā cāha –

70. Bắt đầu, nghĩa là nhắm đến việc trình bày cho Đức Thế Tôn biết ý nghĩa mà mình mong muốn. Tảng đá, ngọn núi thì cao và vững chắc, không phải là núi đất, hay núi hỗn hợp, nên nói “trên tảng đá, như trên đỉnh núi”. Lâu đài bằng pháp, (ngài) nói đến pháp siêu thế. Vì pháp ấy vừa giống như ngọn núi do đã vượt qua tất cả các pháp và vươn lên, vừa giống như lâu đài. Hoặc ở đây, từ “pháp” là một từ đồng nghĩa với trí tuệ. Vì trí tuệ ấy, do ý nghĩa vươn lên, được chỉ rõ là lâu đài trong tạng Vi Diệu Pháp (Chú giải Pháp Tụ, 16). Do đó, ngài nói:

‘‘Paññāpāsādamāruyha, asoko sokiniṃ pajaṃ;

Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe, dhīro bāle avekkhatī’’ti. (dha. pa. 28);

“Lên lầu cao trí tuệ, không sầu, nhìn chúng sanh sầu muộn; như người đứng trên núi nhìn kẻ dưới đất, bậc trí nhìn kẻ ngu.” (Pháp Cú, 28);

‘‘Yathā hī’’tiādīsu yathā pabbate ṭhatvā rattandhakāre heṭṭhā olokentassa purisassa khette kedārapāḷikuṭiyo, tattha sayitamanussā ca na paññāyanti anujjalabhāvato. Kuṭikāsu pana aggijālā paññāyati ujjalabhāvato evaṃ dhammapāsādamāruyha sattalokaṃ olokayato bhagavato ñāṇassa āpāthaṃ nāgacchanti akatakalyāṇā sattā ñāṇagginā anujjalabhāvato, anuḷārabhāvato ca rattiṃ khittā sarā [Pg.66] viya honti. Katakalyāṇā pana bhabbapuggalā dūre ṭhitāpi bhagavato ñāṇassa āpāthaṃ āgacchanti paripakkañāṇaggitāya samujjalabhāvato, uḷārasantānatāya himavantapabbato viya cāti evaṃ yojanā veditabbā.

Trong các câu “Ví như”, cũng như người đàn ông đứng trên núi nhìn xuống trong đêm tối, những túp lều trên bờ ruộng trong cánh đồng và những người đang ngủ trong đó không được thấy rõ do không sáng sủa. Nhưng ngọn lửa trong các túp lều thì được thấy rõ do sáng sủa. Cũng vậy, khi Đức Thế Tôn lên lâu đài pháp nhìn xuống thế giới chúng sanh, những chúng sanh không làm điều lành không đi vào tầm mức trí tuệ của ngài do không sáng sủa bởi ngọn lửa trí tuệ, và do không cao thượng, họ giống như những mũi tên được bắn vào ban đêm. Nhưng những người có khả năng, đã làm điều lành, dù ở xa cũng đi vào tầm mức trí tuệ của Đức Thế Tôn do sáng chói bởi ngọn lửa trí tuệ đã chín muồi, và do dòng tâm cao thượng như núi Hy Mã Lạp Sơn. Cách giải thích nên được hiểu như vậy.

Uṭṭhehīti tvaṃ dhammadesanāya appossukkatāsaṅkhātasaṅkocāpattito kilāsubhāvato uṭṭhaha. Vīriyavantatāyāti sātisaya catubbidhasammappadhānavīriyavantatāya. Vīrassa hi bhāvo, kammaṃ vā vīriyaṃ. Kilesamārassa viya maccumārassapi āyatiṃ asambhavato ‘‘maccukilesamārāna’’nti vuttaṃ. Abhisaṅkhāramāravijayassa aggahaṇaṃ kilesamāravijayeneva tabbijayassa jotitabhāvato. Vāhanasamatthatāyāti saṃsāramahākantārato nibbānasaṅkhātaṃ khemappadesaṃ sampāpanasamatthatāya.

Hãy đứng dậy, nghĩa là ngài hãy đứng dậy khỏi tình trạng mệt mỏi, khỏi sự co rút được gọi là sự không nhiệt tâm trong việc thuyết pháp. Do có tinh tấn, nghĩa là do có tinh tấn Tứ Chánh Cần một cách vượt trội. Vì trạng thái hay hành động của người anh hùng là tinh tấn. Vì trong tương lai, tử ma cũng không thể khởi lên như phiền não ma, nên nói là “tử ma và phiền não ma”. Việc không đề cập đến sự chiến thắng hành ma là do sự chiến thắng ấy đã được làm sáng tỏ qua việc chiến thắng phiền não ma. Do có khả năng chuyên chở, nghĩa là do có khả năng đưa đến nơi an ổn được gọi là Niết-bàn từ sa mạc lớn là luân hồi.

71. ‘‘Apārutaṃ tesaṃ amatassa dvāra’’nti keci paṭhanti. Nibbānassa dvāraṃ pavisanamaggo vivaritvā ṭhapito mahākaruṇūpanissayena sayambhuñāṇena adhigatattā. Saddhaṃ pamuñcantūti saddhaṃ pavedentu, attano saddahanākāraṃ upaṭṭhāpentūti attho. Sukhena akicchena pavattanīyatāya suppavattitaṃ. Na bhāsiṃ na bhāsissāmīti cintesi.

71. Một số vị đọc là: ‘Cánh cửa bất tử đã được mở ra cho họ’. Cánh cửa của Nibbāna, tức là con đường đi vào, đã được mở ra và thiết lập do đã được chứng ngộ bằng trí tuệ tự giác với lòng đại bi làm duyên cận y. ‘Saddhaṃ pamuñcantu’ có nghĩa là hãy cho biết đức tin, nghĩa là hãy trình bày trạng thái tin tưởng của mình. ‘Suppavattitaṃ’ (được chuyển vận tốt đẹp) là do có thể được vận hành một cách dễ dàng, không khó khăn. Ngài đã suy nghĩ: ‘Ta đã không nói, ta sẽ không nói’.

Aggasāvakayugavaṇṇanā

Tán Thán Cặp Đôi Thượng Thủ Thinh Văn

73. Sallapitvāti ‘‘vippasannāni kho te āvuso indriyānī’’tiādinā (mahāva. 60) ālāpasallāpaṃ katvā. Tañhissa aparabhāge satthu santikaṃ upasaṅkamanassa paccayo ahosi.

73. ‘Sallapitvāti’ là sau khi đã nói chuyện, trò chuyện bằng (câu) bắt đầu là: ‘Này hiền giả, các căn của hiền giả thật trong sáng,’ v.v… (Đại Phẩm, 60). Và điều ấy đã là duyên cho việc vị ấy đi đến gần bậc Đạo Sư về sau.

75-6. Anupubbiṃ kathanti anupubbiyā anupubbaṃ kathetabbaṃ kathaṃ. Kā pana sāti? Dānādikathā. Tattha dānakathā tāva pacurajanesu pavattiyā sabbasādhāraṇattā, sukarattā, sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathitā. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakapaṭiggāhakavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogasampattihetuṃ [Pg.67] vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā, tañce dānasīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phalanti dassanatthaṃ, imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogabhavasampattiyo hontīti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathaṃ. Vatvā ayaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho, sabbadā anupakkiliṭṭho ariyamaggoti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggakathā kathetabbā. Maggañca kathentena tadadhigamupāyadassanatthaṃ saggapariyāpannāpi, pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā, aniccā adhuvā, vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo, hīnā, gammā, pothujjanikā, anariyā, anatthasañhitāti tesaṃ okāro lāmakabhāvo, sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso, sabbaso kilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti-saddena ādiatthajotakena bodhitoti veditabbaṃ.

75-6. Pháp thoại tuần tự (Anupubbiṃ kathaṃ) là bài pháp nên được thuyết giảng theo thứ tự, tuần tự. Đó là gì? Đó là pháp thoại về bố thí, v.v... Trong đó, pháp thoại về bố thí trước hết được thuyết giảng lúc ban đầu vì nó phổ biến trong nhiều người, vì nó phổ thông cho tất cả, vì nó dễ làm, và vì nó là phương tiện để an trú trong giới. Thật vậy, người có tính xả ly, do không dính mắc vào các vật sở hữu, nên dễ dàng thọ trì các giới và an trú vững chắc trong đó. Sau pháp thoại về bố thí, pháp thoại về giới được thuyết giảng vì (giới) nói lên sự giúp đỡ người khác do sự trong sạch của người cho và người nhận, vì nói lên sự chấm dứt việc làm hại người khác, vì nói lên pháp bất hành sau khi đã nói về pháp hành, vì nói lên nhân của sự thành tựu cảnh giới sau khi đã nói về nhân của sự thành tựu tài sản. Và để chỉ ra rằng: ‘Nếu việc bố thí và giữ giới ấy nương vào vòng luân hồi, thì sự thành tựu cảnh giới này là quả của nó,’ và để chỉ ra rằng: ‘Do những vật phước hành này gồm bố thí và giữ giới, được phân biệt thành các loại cao thượng, cao thượng hơn, v.v..., mà có được những sự thành tựu về tài sản và cảnh giới ở cõi trời vô lượng, được phân biệt thành các loại cao thượng, cao thượng hơn, v.v... ở các cõi như Tứ Đại Thiên Vương, v.v...’, nên sau đó là pháp thoại về cõi trời. Sau khi nói (như vậy), để chỉ ra rằng: ‘Cõi trời này bị ô nhiễm bởi tham, v.v..., còn Thánh đạo thì luôn không bị ô nhiễm,’ nên sau pháp thoại về cõi trời, pháp thoại về đạo cần được thuyết giảng. Và khi thuyết về đạo, để chỉ ra phương tiện chứng ngộ đạo ấy, cần phải thuyết về sự nguy hại của các dục rằng: ‘Tất cả các dục, dù thuộc về cõi trời hay các cõi khác, đều có nhiều nguy hại, vô thường, không bền vững, có bản chất biến đổi;’ về sự thấp kém của chúng rằng: ‘Chúng là hạ liệt, thô tục, của phàm phu, không phải của bậc Thánh, không liên hệ đến lợi ích;’ về sự ô nhiễm trong đó rằng: ‘Tất cả các cảnh giới đều là nền tảng của các phiền não;’ và về lợi ích trong sự xuất ly rằng: ‘Nibbāna là sự giải thoát hoàn toàn khỏi các phiền não.’ Cần phải hiểu rằng ý nghĩa này được chỉ ra ở đây trong từ ‘maggaṃ’ bằng từ ‘iti’ biểu thị ý nghĩa ‘vân vân’.

Sukhānaṃ nidānanti diṭṭhadhammikānaṃ, samparāyikānaṃ, nibbānapaṭisaṃyuttānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ. Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma, taṃ sabbaṃ dānanidānanti pākaṭo yamattho. Yaṃ pana taṃ jhānavipassanāmaggaphalanibbānapaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ, tassāpi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva. Sampattīnaṃ mūlanti yā imā loke padesarajjaṃ sirissariyaṃ sattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo, yā ca cātumahārājikacātumahārājādibhedā dibbasampattiyo, yā vā panaññāpi sampattiyo, tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ dānaṃ nāma mūlaṃ kāraṇaṃ. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogo’’ti laddhanāmānaṃ manāpiyarūpādīnaṃ, tannissayānañca upabhogasukhānaṃ. Avassayaṭṭhena patiṭṭhā. Visamagatassāti byasanappattassa. Tāṇanti rakkhā tato paripālanato. Leṇanti byasanehi paripāciyamānassa olīyanapadeso. Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ. Parāyaṇanti paṭisaraṇaṃ. Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo. Ārammaṇanti olubbhārammaṇaṃ.

‘Nguồn gốc của các hạnh phúc’ là nguyên nhân của tất cả các hạnh phúc, tức là hạnh phúc trong hiện tại, hạnh phúc trong đời sau, và hạnh phúc liên quan đến Nibbāna. Bất cứ hạnh phúc nào về tài sản ở trên đời, tất cả đều có nguồn gốc từ bố thí, ý nghĩa này là rõ ràng. Còn hạnh phúc liên quan đến thiền, minh sát, đạo, quả, và Nibbāna, thì bố thí cũng chính là duyên cận y cho hạnh phúc ấy. ‘Cội rễ của các thành tựu’ có nghĩa là: những thành tựu của loài người được phân loại như vương quyền trong một vùng, sự giàu sang phú quý, sự thành tựu của Chuyển Luân Vương rực rỡ với bảy báu; và những thành tựu ở cõi trời được phân loại như ở cõi Tứ Đại Thiên Vương, v.v...; hay bất kỳ thành tựu nào khác, đối với tất cả những thành tựu ấy, việc bố thí này chính là cội rễ, là nguyên nhân. ‘Của các tài sản’ là của các sắc khả ý, v.v..., được gọi là ‘tài sản’ (bhoga) với ý nghĩa là vật để hưởng thụ, và của các hạnh phúc hưởng thụ nương vào chúng. ‘Patiṭṭhā’ (chỗ nương tựa) có ý nghĩa là nơi trú ngụ. ‘Visamagatassa’ (cho người gặp khó khăn) là cho người gặp tai họa. ‘Tāṇaṃ’ (nơi ẩn náu) là sự bảo vệ, do sự che chở khỏi (tai họa) ấy. ‘Leṇaṃ’ (nơi trú ẩn) là nơi ẩn mình cho người đang bị tai họa thiêu đốt. ‘Gati’ (nơi đi đến) là nơi cần phải đến. ‘Parāyaṇaṃ’ (nơi nương tựa) là nơi quy y. ‘Avassayo’ (chỗ dựa) là nơi nương tựa không để cho bị rơi vào (cảnh khổ). ‘Ārammaṇaṃ’ (đối tượng) là đối tượng để bám víu.

Ratanamayasīhāsanasadisanti sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānato. Mahāpathavisadisaṃ gatagataṭṭhāne [Pg.68] patiṭṭhāya labhāpanato. Ālambanarajjusadisanti yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato, tiṭṭhato ca upatthambho, evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave uppattiyā, ṭhitiyā ca paccayabhāvato. Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhanittharaṇaṭṭhena. Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato sammadeva assāsanaṭṭhena. Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena. Maccheramalādīhīti maccheralobhadosaissāvicikicchādiṭṭhi ādicittamalehi. Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya. Tesanti maccheramalādikacavarānaṃ. Etehi eva durāsadaṭṭhena. Asantāsanaṭṭhenāti anabhibhavanīyatāya santāsābhāvena. Yo hi dāyako dānapati, so sampatipi kutoci na bhāyati, pageva āyatiṃ. Dhammasīsena puggalo vutto. Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya. Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti, āyatiṃ pana kāyabalādīhipi. Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘vaḍḍhikāraṇa’’nti abhisammatabhāvena. Vipattibhavato sampattibhavūpanayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ, bhavasaṅgāmato yogakkhemasampāpanañca khemantabhūmisampāpanaṭṭho.

Tương tợ ngai vàng bằng báu vật nghĩa là tương tợ ngai vàng lớn bằng bảy loại báu vật, có giá trị lớn, do không để cho bị rơi rớt xuống hoàn toàn. Tương tợ đại địa do làm cho có được sự vững trú ở những nơi đã đi đến. Tương tợ sợi dây vịn nghĩa là giống như sợi dây vịn là vật nâng đỡ cho người yếu đuối khi đứng dậy và khi đang đứng, cũng vậy, sự bố thí là do có bản thể là duyên cho sự sanh khởi và sự tồn tại của các chúng sanh trong cảnh hữu thành tựu. Với ý nghĩa vượt thoát khỏi khổ đau nghĩa là với ý nghĩa vượt thoát khỏi khổ đau của khổ cảnh. Với ý nghĩa an ủi nghĩa là với ý nghĩa an ủi một cách chân chánh khỏi sự quấy nhiễu của kẻ thù là lòng tham, sự bỏn xẻn, v.v... Với ý nghĩa bảo vệ khỏi sự sợ hãi nghĩa là với ý nghĩa bảo vệ khỏi sự sợ hãi về sự nghèo túng. Bởi các cấu uế như là sự bỏn xẻn, v.v... nghĩa là bởi các cấu uế của tâm như là sự bỏn xẻn, lòng tham, sân hận, ganh tỵ, hoài nghi, tà kiến, v.v... Với ý nghĩa không bị vấy bẩn nghĩa là do không bị ô nhiễm. Của chúng nó nghĩa là của các thứ rác rưởi là các cấu uế như sự bỏn xẻn, v.v... Do chính những điều này, với ý nghĩa khó tiếp cận. Với ý nghĩa không run sợ nghĩa là do không có sự run sợ bởi không thể bị chinh phục. Thật vậy, người thí chủ, người chủ của vật thí, ngay trong hiện tại cũng không sợ hãi từ bất cứ đâu, huống nữa là trong tương lai. Với ‘đầu mối của Pháp,’ cá nhân được nói đến. Với ý nghĩa có sức mạnh nghĩa là do có sức mạnh lớn. Thật vậy, người thí chủ, người chủ của vật thí, trong hiện tại có sức mạnh do phe phái hùng hậu, còn trong tương lai thì do sức mạnh của thân, v.v... Với ý nghĩa được xem là điềm lành cao thượng nghĩa là do có bản thể được xem là ‘nguyên nhân của sự tăng trưởng.’ Việc dẫn dắt từ cảnh hữu thất bại đến cảnh hữu thành tựu, việc làm cho thành tựu mảnh đất an ổn, và việc làm cho thành tựu sự an ổn khỏi các ách từ cuộc chiến của cảnh hữu là ý nghĩa làm cho thành tựu mảnh đất an ổn.

Idāni dānaṃ vaṭṭagatā ukkaṃsappattā sampattiyo viya vivaṭṭagatāpi tā sampādetīti bodhicariyabhāvenapi dānaguṇe dassetuṃ ‘‘dānañhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva, cakkavattisampatti pana attahitāya, parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato vuttā, etā lokiyā, imā pana lokuttarāti dassetuṃ tato paraṃ ‘‘sāvakapāramīñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tatthāpi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamāti dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ. Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vutto eva. Etenevassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo.

Bây giờ, để trình bày các đức tính của sự bố thí cũng bằng bản thể là sự thực hành của vị Bồ-tát rằng: ‘Sự bố thí cũng làm cho thành tựu các thành tựu thuộc về siêu thế giống như các thành tựu thuộc về thế gian đã đạt đến mức độ cao tột,’ câu ‘dānañhī’ (thật vậy, sự bố thí), v.v... đã được nói đến. Ở đây, để trình bày rằng: ‘Các thành tựu của vị trời Đế-thích, của Ma-vương, của Phạm thiên chỉ vì lợi ích cho bản thân, còn sự thành tựu của vị Chuyển luân vương thì vì lợi ích cho bản thân và vì lợi ích cho người khác,’ điều ấy đã được nói sau những điều kia. Để trình bày rằng: ‘Những điều này là thuộc về thế gian, còn những điều này là thuộc về siêu thế,’ sau đó câu ‘sāvakapāramīñāṇaṃ’ (trí tuệ ba-la-mật của vị thinh văn), v.v... đã được nói đến. Ở đó nữa, để trình bày rằng: ‘Là cao tột, cao tột hơn, cao tột nhất,’ ba loại trí tuệ đã được nói đến theo thứ tự. Và bản thể là duyên của sự bố thí đối với các điều ấy đã được nói đến ở dưới. Cần phải được hiểu rằng: ‘Bởi chính điều này, bản thể là duyên đối với sự thành tựu của Phạm thiên cũng đã được giải thích.’

Dānañca nāma dakkhiṇeyyesu hitajjhāsayena vā pūjanajjhāsayena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako sattesu ekantahitajjhāsayo purisapuggalo, so ‘‘paresaṃ hiṃsati, paresaṃ vā santakaṃ haratī’’ti aṭṭhānametanti āha ‘‘dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkotī’’ti. Sīlasadiso alaṅkāro natthīti akittimaṃ hutvā sabbakālaṃ sobhāvisesāvahattā. Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi [Pg.69] eseva nayo. Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’’tiādikā (dha. pa. 55) gāthā, ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’tiādikā (jā. 2.17.55) ca vattabbā. Sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca parassa dassanīyabhāvāvahañca. Tenāha ‘‘sīlālaṅkārena hī’’tiādi.

Và sự bố thí có tên là sự từ bỏ sở hữu của mình cho người khác đối với những bậc đáng cúng dường, hoặc với ý hướng mưu cầu sự lợi ích hoặc với ý hướng tôn kính. Do đó, người thí chủ là bậc nam nhân có ý hướng mưu cầu sự lợi ích hoàn toàn cho các chúng sanh. Vị ấy ‘làm hại người khác, hoặc lấy vật sở hữu của người khác’ điều này là vô lý, ngài đã nói: ‘Trong khi thực hiện việc bố thí, vị ấy có thể thọ trì giới hạnh.’ Không có sự trang sức nào tương tợ giới hạnh, do là vật không giả tạo và do mang lại vẻ đẹp đặc biệt trong mọi lúc. Ở đây, cũng có cùng phương pháp ấy đối với câu: ‘Không có loài hoa nào tương tợ đóa hoa giới hạnh.’ Ở đây, đối với câu: ‘Không có hương thơm nào tương tợ hương thơm của giới hạnh,’ các câu kệ như là ‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’ (dù là hương chiên-đàn hay đa-già-la), v.v... (Kinh Pháp Cú 55) và ‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’ (hương thơm của các vị ẩn sĩ đã tu khổ hạnh lâu ngày, từ thân tỏa ra bay theo chiều gió), v.v... (Chuyện Bổn Sanh 2.17.55) cần phải được nói đến. Thật vậy, giới hạnh vừa là vật trang điểm, vừa là sự trang sức, vừa là hương liệu thoa ướp, và vừa mang lại bản thể đáng nhìn cho người khác. Do đó, ngài đã nói: ‘sīlālaṅkārena hī’ (thật vậy, bởi sự trang sức là giới hạnh), v.v...

‘‘Ayaṃ saggo labbhatī’’ti idaṃ majjhimehi chandādīhi āraddhaṃ sīlaṃ sandhāyāha. Tenāha sakko devarājā –

‘Cõi trời này được thành tựu,’ điều này ngài đã nói liên quan đến giới hạnh đã được khởi sự với các pháp dục, v.v... ở mức độ trung bình. Do đó, vua trời Đế-thích đã nói rằng:

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 2.22.429);

‘Với phạm hạnh thấp kém, người ấy sanh vào dòng Sát-đế-lỵ; và với (phạm hạnh) trung bình thì (sanh vào) cõi trời, với (phạm hạnh) cao thượng thì được trong sạch.’ (Chuyện Bổn Sanh 2.22.429).

Iṭṭhoti sukho, kantoti kamanīyo, manāpoti manavaḍḍhanako, taṃ panassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niccamettha kīḷā’’tiādi vuttaṃ. Niccanti sabbakālaṃ kīḷāti kāmūpasaṃhitā sukhavihārā. Sampattiyoti bhogasampattiyo. Dibbanti dibbabhavaṃ devalokapariyāpannaṃ. Sukhanti kāyikaṃ, cetasikañca sukhaṃ. Dibbasampattinti dibbabhavaṃ āyusampattiṃ, vaṇṇayasaissariyasampattiṃ, rūpādisampattiñca. Evamādīti ādi-saddena yāmādīhi anubhavitabbaṃ dibbasampattiṃ vadati.

‘Iṭṭho’ là sự an lạc. ‘Kanto’ là đáng ưa thích. ‘Manāpo’ là làm cho tâm tăng trưởng. Và để trình bày bản thể là đáng mong mỏi, v.v... của điều ấy, câu ‘niccamettha kīḷā’ (sự vui đùa ở đây là thường xuyên), v.v... đã được nói đến. ‘Niccaṃ’ là mọi lúc. ‘Kīḷā’ là sự an trú trong sự an lạc có liên quan đến dục lạc. ‘Sampattiyo’ là các thành tựu về tài sản. ‘Dibbaṃ’ là thuộc về cảnh hữu của chư thiên, được bao gồm trong thế giới của chư thiên. ‘Sukhaṃ’ là sự an lạc thuộc về thân và thuộc về tâm. ‘Dibbasampattiṃ’ là cảnh hữu của chư thiên, sự thành tựu về tuổi thọ, sự thành tựu về sắc đẹp, danh tiếng, quyền uy, và sự thành tựu về các cảnh sắc, v.v... ‘Evamādi’ (vân vân): với từ ‘ādi,’ ngài nói đến sự thành tựu của chư thiên cần phải được trải nghiệm bởi các vị trời Dạ-ma, v.v...

Appassādāti nirassādā paṇḍitehi yathābhūtaṃ passantehi tattha assādetabbatābhāvato. Bahudukkhāti mahādukkhā sampati, āyatiñca vipuladukkhānubandhattā. Bahupāyāsāti anekavidhaparissayā. Etthāti kāmesu. Bhiyyoti bahuṃ. Dosoti aniccatādinā, appassādatādinā ca dūsitabhāvo, yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti. Atha vā ādīnaṃ vāti pavattatīti ādīnavo, paramakapaṇatā, tathā ca kāmā yathābhūtaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. Lāmakabhāvoti nihīnabhāvo aseṭṭhehi sevitabbattā, seṭṭhehi na sevitabbattā ca. Saṃkilissananti vibādhetabbatā upatāpetabbatā. Nekkhamme ānisaṃsanti ettha yattakā kāmesu ādīnavā, tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā. Api ca ‘‘nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ, nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpādato’’tiādinā [Pg.70] (sārattha. ṭī. 3.26 mahāvagge) nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi, pabbajjāya, jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi.

“Ít vị ngọt” có nghĩa là không có vị ngọt, bởi vì đối với các bậc hiền trí thấy đúng như thật, ở nơi ấy không có gì đáng để thưởng thức. “Nhiều đau khổ” có nghĩa là khổ lớn trong hiện tại, và trong tương lai cũng gắn liền với sự khổ đau to lớn. “Nhiều phiền não” có nghĩa là nhiều loại hiểm nguy. “Ở đây” có nghĩa là trong các dục. “Hơn nữa” có nghĩa là nhiều. “Sự nguy hại” là tình trạng bị làm ô uế bởi tính vô thường v.v..., và bởi tính ít vị ngọt v.v..., do đó chúng không làm hài lòng tâm của các bậc trí. Hoặc là, “sự nguy hại” là điều phát sinh từ những sự nguy hại, là sự khốn cùng tột bậc, và các dục hiện khởi như vậy đối với những người quán xét đúng như thật. “Tình trạng thấp hèn” là tình trạng hạ liệt, vì được những người không cao thượng thực hành, và không được những người cao thượng thực hành. “Sự ô nhiễm” là điều cần được làm phiền não, điều cần được làm khổ não. “Phước báu trong sự xuất ly”: ở đây, có bao nhiêu sự nguy hại trong các dục, thì ngược lại có bấy nhiêu phước báu trong sự xuất ly. Hơn nữa, Ngài đã tuyên thuyết các phước báu trong sự xuất ly theo phương pháp được nói đến trong (Sāratthappakāsinī-ṭīkā, 3.26, Mahāvagga) v.v... rằng: “Sự xuất ly này được gọi là không chật hẹp, không ô nhiễm, đã thoát khỏi các dục, đã thoát khỏi dục tưởng, đã thoát khỏi các tầm về dục, đã thoát khỏi sự thiêu đốt của dục, đã thoát khỏi sân hận”, và Ngài đã giải thích và tán thán các phẩm tính trong sự xuất gia và trong các thiền v.v...

Vuttanayanti ettha yaṃ avuttanayaṃ ‘‘kallacitte’’tiādi, tattha kallacitteti kammaniyacitte, heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacitteti attho. Assaddhiyādayo hi yasmā cittassa rogabhūtā tadā te vigatā, tasmā arogacitteti attho. Diṭṭhimānādikilesavigamanena muducitte. Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacitte. Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacitte. Tattha saddhāsampattiyā pasannacitte. Yadā ca bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā kallacitteti kāmacchandavigamena arogacitte. Muducitteti byāpādavigamena mettāvasena akathinacitte. Vinīvaraṇacitteti uddhaccakukkuccavigamena vikkhepassa vigatattā tena apihitacitte. Udaggacitteti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacitte. Pasannacitteti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacitte, evampettha attho veditabbo.

“Theo phương pháp đã nói”: ở đây, đối với phương pháp chưa được nói đến là “tâm đã sẵn sàng” v.v..., trong đó “tâm đã sẵn sàng” có nghĩa là tâm dễ sử dụng; nghĩa là, do bài pháp đã được thuyết giảng trước đó, các tâm cấu uế như bất tín v.v... đã được loại trừ, nên tâm trở thành vật chứa cho bài pháp cao hơn, trở thành tâm thích hợp cho công việc. Vì rằng bất tín v.v... là bệnh của tâm, khi ấy chúng đã được loại trừ, do đó có nghĩa là “tâm không bệnh tật”. Do sự loại trừ các phiền não như tà kiến, ngã mạn v.v..., nên có “tâm nhu nhuyến”. Do sự loại trừ dục tham v.v..., nên có “tâm không triền cái”. Do sự hợp thành của hỷ và hoan hỷ cao thượng trong chánh hạnh, nên có “tâm hân hoan”. Trong đó, do sự thành tựu của đức tin, nên có “tâm trong sáng”. Và có sự liên kết với câu “Khi Đức Thế Tôn biết được”. Hoặc là, “tâm đã sẵn sàng” là “tâm không bệnh tật” do sự loại trừ dục tham. “Tâm nhu nhuyến” là “tâm không cứng cỏi” do sự loại trừ sân hận, nhờ vào tâm từ. “Tâm không triền cái” là “tâm không bị che lấp” do sự loại trừ trạo cử và hối quá, vì sự tán loạn đã được loại trừ. “Tâm hân hoan” là “tâm không thụ động” do sự loại trừ hôn trầm và thụy miên, nhờ vào sự nỗ lực. “Tâm trong sáng” là “tâm có lòng tin vững chắc” vào chánh hạnh do sự loại trừ hoài nghi. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy.

‘‘Seyyathāpī’’tiādinā upamāvasena nesaṃ saṃkilesappahānaṃ, ariyamagguppādañca dasseti. Apagatakāḷakanti vigatakāḷakaṃ. Sammadevāti suṭṭhu eva. Rajananti nīlapītādiraṅgajātaṃ. Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya pabhassaraṃ bhaveyya. Tasmiṃyeva āsaneti tissameva nisajjāyaṃ, etena nesaṃ lahuvipassakatā, tikkhapaññatā, sukhapaṭipadākhippābhiññatā ca dassitā hoti. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamanena vītamalaṃ. Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ. Pañcavidhadussīlyamalāpagamanena vītamalaṃ. Dhammacakkhunti brahmāyusutte (ma. ni. 2.383) heṭṭhimā tayo maggā vuttā, cūḷarāhulovāde (ma. ni. 3.416) āsavakkhayo, idha pana sotāpattimaggo adhippeto. ‘‘Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti tassa uppattiākāradassananti. Nanu ca maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇaṃ, na saṅkhatadhammārammaṇanti? Saccametaṃ. Yasmā taṃ nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati, tasmā tathā vuttaṃ.

Bằng câu “Ví như” v.v..., Ngài chỉ ra sự đoạn trừ ô nhiễm và sự phát sinh của Thánh đạo của họ thông qua ví dụ. “Đã loại bỏ vết đen” có nghĩa là đã trừ sạch vết đen. “Hoàn toàn” có nghĩa là rất tốt. “Thuốc nhuộm” là các loại màu như xanh, vàng v.v... “Sẽ bắt màu” có nghĩa là sẽ nhận lấy, sẽ trở nên rực rỡ. “Ngay tại chỗ ngồi ấy” có nghĩa là ngay trong lúc ngồi đó. Qua đó, sự tuệ quán nhanh chóng, trí tuệ sắc bén, và sự chứng đắc nhanh chóng với con đường dễ dàng của họ được chỉ ra. “Ly trần” là không có bụi bẩn do sự loại trừ bụi bẩn tham ái v.v... dẫn đến cõi khổ. “Vô cấu” là không có cấu uế do sự loại trừ không còn dư sót cấu uế tà kiến và hoài nghi. Hoặc “ly trần” là do không có bụi bẩn phiền não cần được đoạn trừ bởi đạo đầu tiên. “Vô cấu” là do sự loại trừ năm loại cấu uế của ác giới. “Pháp nhãn”: trong kinh Brahmāyu (Trung Bộ Kinh 2.383), ba đạo thấp hơn được nói đến; trong kinh Cūḷarāhulovāda (Trung Bộ Kinh 3.416) là sự đoạn tận các lậu hoặc; nhưng ở đây, Dự lưu đạo được ám chỉ. “Phàm pháp gì có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có diệt tận” là sự thấy được phương thức phát sinh của nó. Chẳng phải đạo tuệ có pháp vô vi làm đối tượng, chứ không phải có pháp hữu vi làm đối tượng sao? Điều này là đúng. Bởi vì nó phát sinh, lấy sự diệt làm đối tượng, và về mặt phận sự, nó thâm nhập tất cả các pháp hữu vi, do đó được nói như vậy.

‘‘Suddhaṃ vattha’’nti nidassitaupamāyaṃ idaṃ upamāsaṃsandanaṃ vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo[Pg.71], dhovanasilā viya anupubbikathā, udakaṃ viya saddhā, udake temetvā ūsagomayachārikābharehi kāḷakapadese samucchinditvā vatthassa dhovanapayogo viya saddhāsinehena temetvā temetvā satisamādhipaññāhi dose sithilī katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho, tena payogena vatthe nānākāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhassa vatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti. ‘‘Diṭṭhadhammā’’ti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘pattadhammā’’ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññampi vijjatīti tato visesadassanatthaṃ ‘‘viditadhammā’’ti vuttaṃ. Sā pana viditadhammatā dhammesu ekadesenāpi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘pariyogāḷhadhammā’’ti vuttaṃ, tena nesaṃ saccābhisambodhiṃyeva vibhāveti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesatova catusaccadhammaṃ samantato ogāhantaṃ paṭivijjhatīti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

Trong ví dụ được chỉ ra “tấm vải sạch”, đây là sự so sánh tương ứng: tâm giống như tấm vải; tình trạng tấm vải bị ô uế bởi các vết bẩn từ bên ngoài giống như tình trạng tâm bị ô nhiễm bởi các cấu uế tham v.v...; bài pháp tuần tự giống như tảng đá giặt; đức tin giống như nước; việc nỗ lực giặt tấm vải bằng cách ngâm trong nước, chà xát các vết đen bằng đất mặn, phân bò và tro giống như sự khởi đầu tinh tấn trong việc thanh lọc tâm bằng phương pháp nghe v.v..., sau khi làm cho các cấu uế lỏng ra bằng niệm, định và tuệ, sau khi đã thấm nhuần, thấm nhuần bằng chất nhờn của đức tin; sự loại bỏ các vết đen khác nhau trên tấm vải bằng nỗ lực đó giống như sự chế ngự các phiền não bằng sự khởi đầu tinh tấn; Thánh đạo giống như thuốc nhuộm; tình trạng tấm vải sạch trở nên rực rỡ nhờ thuốc nhuộm đó giống như sự thanh lọc hoàn toàn của tâm đã chế ngự phiền não bằng đạo. Sau khi nói “đã thấy Pháp”, vì sự thấy còn có thể có nghĩa khác ngoài sự thấy bằng trí tuệ, để loại trừ ý nghĩa đó, nên nói “đã đạt đến Pháp”. Và sự đạt đến cũng có thể có nghĩa khác ngoài sự thành tựu trí tuệ, để chỉ ra sự khác biệt đó, nên nói “đã hiểu rõ Pháp”. Nhưng sự hiểu rõ Pháp đó cũng có thể chỉ là một phần trong các pháp, để chỉ ra sự hiểu biết không còn sót phần nào, nên nói “đã thâm nhập Pháp”. Qua đó, Ngài giải thích chính sự giác ngộ chân lý của họ. Vì rằng đạo tuệ, trong một lần giác ngộ, thực hiện phận sự liễu tri v.v..., thâm nhập bằng cách đi sâu vào bốn chân lý một cách toàn diện, không còn sót phần nào. Phần còn lại theo phương pháp đã nói ở dưới.

77. Cīvaradānādīnīti cīvarādiparikkhāradānaṃ sandhāyāha. Yo hi cīvarādike aṭṭha parikkhāre, pattacīvarameva vā sotāpannādiariyassa, puthujjanasseva vā sīlasampannassa datvā ‘‘idaṃ parikkhāradānaṃ anāgate ehibhikkhubhāvāya paccayo hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi, tassa ca sati adhikārasampattiyaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve iddhimayaparikkhāralābhāya saṃvattatīti veditabbaṃ. Vassasatikattherā viya ākappasampannāti adhippāyo.

77. Cīvaradānādīnīti (việc cúng dường y phục, v.v.) là đề cập đến việc cúng dường các vật dụng như y phục. Vị nào cúng dường tám vật dụng như y phục, hoặc chỉ là y bát, cho bậc Thánh như Tu-đà-hoàn, v.v., hoặc cho phàm nhân có giới hạnh, rồi phát nguyện rằng: 'Mong rằng việc cúng dường vật dụng này sẽ là duyên cho con được trở thành vị Ehi-bhikkhu trong tương lai', thì đối với vị ấy, khi có sự thành tựu về quyền năng, trước sự hiện diện của chư Phật, cần phải hiểu rằng điều đó sẽ dẫn đến việc nhận được các vật dụng do thần thông hóa hiện. Ý nghĩa là (vị ấy) sẽ có đầy đủ tư cách như trưởng lão Vassasatika.

Sandassesīti suṭṭhu paccakkhaṃ katvā dassesi. Idhalokatthanti idhalokabhūtaṃ khandhapañcakasaṅkhātamatthaṃ. Paralokatthanti etthāpi eseva nayo. Dassesīti sāmaññalakkhaṇato, salakkhaṇato ca dassesi. Tenāha ‘‘anicca’’ntiādi. Tattha hutvā abhāvato aniccanti dassesi. Udayabbayapaṭipīḷanato dukkhanti dassesi. Avasavattanato anattāti dassesi. Ime ruppanādilakkhaṇā pañcakkhandhāti rāsaṭṭhena khandhe dassesi. Ime cakkhādisabhāvā nissattanijjīvaṭṭhena aṭṭhārasa dhātuyoti dassesi. Imāni cakkhādisabhāvāneva dvārārammaṇabhūtāni dvādasa āyatanānīti dassesi. Ime [Pg.72] avijjādayo jarāmaraṇapariyosānā dvādasa paccayadhammā paṭiccasamuppādoti dassesi. Rūpakkhandhassa heṭṭhā vuttanayena paccayato cattāri, khaṇato ekanti imāni pañca lakkhaṇāni dassesi. Tathāti iminā ‘‘pañca lakkhaṇānī’’ti padaṃ ākaḍḍhati. Dassentoti iti-saddo nidassanattho, evanti attho. Nirayanti aṭṭhamahānirayasoḷasaussadanirayappabhedaṃ sabbaso nirayaṃ dassesi. Tiracchānayoninti apadadvipadacatuppadabahuppadādibhedaṃ migapasupakkhisarīsapādivibhāgaṃ nānāvidhaṃ tiracchānalokaṃ. Pettivisayanti khuppipāsikavantāsikaparadattūpajīvinijjhāmataṇhikādibhedabhinnaṃ nānāvidhaṃ petasattalokaṃ. Asurakāyanti kālakañcikāsuranikāyaṃ. Evaṃ tāva duggatibhūtaṃ paralokatthaṃ vatvā idāni sugatibhūtaṃ vattuṃ ‘‘tiṇṇaṃ kusalānaṃ vipāka’’ntiādi vuttaṃ. Vehapphale subhakiṇṇeyeva saṅgahetvā asaññīsu, arūpīsu ca sampattiyā dassetabbāya abhāvato duviññeyyatāya ‘‘navannaṃ brahmalokāna’’ntveva vuttaṃ.

Sandassesīti có nghĩa là đã chỉ rõ, làm cho thấy rõ như thật. Idhalokatthaṃ (lợi ích ở đời này) có nghĩa là thực tại được gọi là năm uẩn, thuộc về đời này. Paralokatthaṃ (lợi ích ở đời sau) cũng có cùng phương pháp như vậy. Dassesīti có nghĩa là đã chỉ rõ theo tướng chung và tướng riêng. Do đó, Ngài nói 'vô thường', v.v. Trong đó, Ngài đã chỉ rõ là vô thường vì có rồi lại không. Ngài đã chỉ rõ là khổ vì bị sự sanh diệt bức bách. Ngài đã chỉ rõ là vô ngã vì không tuân theo ý muốn. Ngài đã chỉ rõ các uẩn theo nghĩa là một khối, rằng 'đây là năm uẩn có đặc tính biến hoại, v.v.'. Ngài đã chỉ rõ rằng 'đây là mười tám giới' theo nghĩa là vô chúng sanh, vô sinh mạng, có bản chất là mắt, v.v. Ngài đã chỉ rõ rằng 'đây là mười hai xứ', chính là những bản chất như mắt, v.v., vốn là cửa và đối tượng. Ngài đã chỉ rõ rằng 'đây là Thập nhị nhân duyên', là mười hai pháp duyên khởi đầu từ vô minh và kết thúc ở già-chết. Đối với sắc uẩn, Ngài đã chỉ rõ năm đặc tính này: bốn theo duyên và một theo sát-na, theo phương pháp đã được nói ở dưới. Bằng từ 'Tathā' (như vậy), nó kéo theo cụm từ 'năm đặc tính'. Dassento, từ 'iti' có nghĩa là để chỉ ra, có nghĩa là 'như vậy'. Về địa ngục (Niraya), Ngài đã chỉ rõ tất cả các địa ngục, được phân loại thành tám đại địa ngục và mười sáu địa ngục phụ. Về loài bàng sanh (Tiracchānayoni), (Ngài đã chỉ rõ) thế giới bàng sanh đa dạng, được phân loại thành các loài không chân, hai chân, bốn chân, nhiều chân, v.v., và được chia thành các loài thú, gia súc, chim, bò sát, v.v. Về cảnh giới ngạ quỷ (Pettivisaya), (Ngài đã chỉ rõ) thế giới chúng sanh ngạ quỷ đa dạng, được phân chia thành các loại như Khuppipāsika (đói khát), Vantāsika (ăn đồ mửa), Paradattūpajīvi (sống nhờ của người khác cúng), Nijjhāmataṇhika (bị thiêu đốt bởi ái), v.v. Về loài A-tu-la (Asurakāya), (Ngài đã chỉ rõ) chúng A-tu-la Kālakañcika. Sau khi nói về lợi ích đời sau thuộc về khổ cảnh như vậy, bây giờ để nói về thiện thú, câu 'quả của ba thiện nghiệp', v.v., đã được nói đến. Bao gồm cõi Subhakiṇṇa (Biến Tịnh Thiên) trong cõi Vehapphala (Quảng Quả Thiên), và vì không có sự thành tựu nào cần được chỉ ra ở các cõi Vô Tưởng và Vô Sắc, và vì khó hiểu, nên chỉ nói là 'của chín cõi Phạm thiên'.

Gaṇhāpesīti te dhamme samādinne kārāpesi.

Gaṇhāpesīti có nghĩa là Ngài đã khiến họ thực hành những pháp mà họ đã thọ nhận.

Samuttejanaṃ nāma samādinnadhammānaṃ yathā anupakārakā dhammā parihāyanti, pahīyanti ca, upakārakā dhammā parivaḍḍhanti, visujjhanti ca, tathā nesaṃ ussāhuppādananti āha ‘‘abbhussāhesī’’ti. Yathā pana taṃ ussāhuppādanaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘idhalokatthañcevā’’tiādi vuttaṃ. Tāsetvā tāsetvāti paribyattabhāvāpādanena tejetvā tejetvā. Adhigataṃ viya katvāti yesaṃ katheti, tehi tamatthaṃ paccakkhato anubhuyyamānaṃ viya katvā. Veneyyānañhi buddhehi pakāsiyamāno attho paccakkhatopi pākaṭataro hutvā upaṭṭhāti. Tathā hi bhagavā evaṃ thomīyati –

Sự khích lệ (Samuttejanaṃ) là việc tạo ra sự nhiệt tâm cho họ để các pháp không hữu ích đối với những pháp đã thọ nhận sẽ suy giảm và bị đoạn trừ, và các pháp hữu ích sẽ tăng trưởng và được thanh tịnh. Do đó, Ngài nói 'abbhussāhesi' (đã khích lệ). Để chỉ ra cách thức mà sự tạo ra nhiệt tâm đó diễn ra, câu 'idhalokatthañcevā' (lợi ích ở đời này và...), v.v., đã được nói đến. Tāsetvā tāsetvā (làm cho kinh sợ nhiều lần) có nghĩa là làm cho sáng tỏ, làm cho nổi bật bằng cách trình bày một cách rõ ràng. Adhigataṃ viya katvā (làm như đã chứng đắc) có nghĩa là làm cho ý nghĩa đó như đang được kinh nghiệm trực tiếp bởi những người mà Ngài thuyết giảng. Thật vậy, đối với những chúng sanh cần được giáo hóa, ý nghĩa được chư Phật tuyên thuyết hiện khởi còn rõ ràng hơn cả sự chứng nghiệm trực tiếp. Vì thế, Đức Thế Tôn được tán thán như sau:

‘‘Ādittopi ayaṃ loko, ekādasahi aggibhi;

Na tathā yāti saṃvegaṃ, sammohapaliguṇṭhito.

Thế gian này, dù bị thiêu đốt bởi mười một ngọn lửa, cũng không đi đến sự kinh cảm như vậy, (vì) bị bao phủ bởi si mê.

Sutvādīnavasaññuttaṃ, yathā vācaṃ mahesino;

Paccakkhatopi buddhānaṃ, vacanaṃ suṭṭhu pākaṭa’’nti.

như khi nghe lời của bậc Đại Sĩ, liên quan đến sự nguy hại. Lời của chư Phật thật vô cùng rõ ràng, hơn cả sự chứng nghiệm trực tiếp.

Tenāha ‘‘dvattiṃsakammakāraṇapañcavīsatimahābhayappabhedañhī’’tiādi. Dvattiṃsakammakāraṇāni ‘‘hatthampi chindantī’’tiādinā (ma. ni. 1.178) dukkhakkhandhasutte āgatanayena [Pg.73] veditabbāni. Pañcavīsatimahābhayāni ‘‘jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhaya’’ntiādinā (cūḷani. 123) tattha tattha sutte āgatanayena veditabbāni. Āghātanabhaṇḍikā adhikuṭṭanakaḷiṅgaraṃ, yaṃ ‘‘accādhāna’’ntipi vuccati.

Do đó, Ngài nói 'ba mươi hai nghiệp nhân và hai mươi lăm đại kinh sợ, v.v.'. Ba mươi hai nghiệp nhân cần được hiểu theo phương pháp được trình bày trong kinh Dukkhakkhandha (Khổ Uẩn), bắt đầu bằng câu 'họ chặt cả tay', v.v. (M.i.178). Hai mươi lăm đại kinh sợ cần được hiểu theo phương pháp được trình bày trong các kinh đây đó, bắt đầu bằng câu 'sự kinh sợ về sanh, sự kinh sợ về già, sự kinh sợ về bệnh, sự kinh sợ về chết', v.v. (Cūḷaniddesa 123). Āghātanabhaṇḍikā là khúc gỗ dùng để chặt đầu, cũng được gọi là 'accādhāna'.

Paṭiladdhaguṇena codesīti ‘‘taṃtaṃguṇādhigamena ayampi tumhehi paṭiladdho, ānisaṃso ayampī’’ti paccakkhato dassento ‘‘kiṃ ito pubbe evarūpaṃ atthī’’ti codento viya ahosi. Tenāha ‘‘mahānisaṃsaṃ katvā kathesī’’ti.

Paṭiladdhaguṇena codesi (Ngài khiển trách bằng phẩm chất đã đạt được) có nghĩa là bằng cách chỉ ra một cách trực tiếp rằng 'phước báu này cũng đã được quý vị đạt được, và phước báu này nữa, thông qua việc chứng đắc các phẩm chất này và này', Ngài giống như đang khiển trách rằng: 'Trước đây có điều như vậy không?'. Do đó, có nói rằng 'Ngài đã thuyết giảng bằng cách nêu lên phước báu to lớn'.

Tappaccayañca kilamathanti saṅkhārapavattihetukaṃ tasmiṃ tasmiṃ sattasantāne uppajjanakaparissamaṃ saṃvighātaṃ vihesaṃ. Idhāti heṭṭhā paṭhamamaggādhigamatthāya kathāya. Sabbasaṅkhārūpasamabhāvato santaṃ. Atittikaraparamasukhatāya paṇītaṃ. Sakalasaṃsārabyasanato tāyanatthena tāṇaṃ. Tato nibbindahadayānaṃ nilīyanaṭṭhānatāya leṇaṃ. Ādi-saddena gatipaṭisaraṇaṃ paramassāsoti evamādīnaṃ saṅgaho.

Và sự mệt nhọc do duyên ấy (Tappaccayañca kilamathaṃ) là sự mệt nhọc, sự chấn động, sự phiền não của việc sanh khởi trong dòng tâm thức của chúng sanh này hay chúng sanh kia, có nguyên nhân từ sự vận hành của các hành. Idha (ở đây) có nghĩa là trong bài thuyết pháp nhằm mục đích chứng đắc đạo đầu tiên ở dưới. Tịch tịnh (santaṃ) vì là sự lắng dịu của tất cả các hành. Cao thượng (paṇītaṃ) vì là hạnh phúc tối thượng không nhàm chán. Nơi nương tựa (tāṇaṃ) theo nghĩa là che chở khỏi mọi tai họa của luân hồi. Nơi ẩn náu (leṇaṃ) vì là nơi ẩn mình cho những người có tâm nhàm chán (với luân hồi). Bằng từ 'ādi' (v.v.), bao gồm các từ như nơi đến, nơi quy y, sự an ủi tối thượng, v.v.

Mahājanakāyapabbajjāvaṇṇanā

Giải thích về sự xuất gia của đại chúng

80. Saṅghappahonakānaṃ bhikkhūnaṃ abhāvā ‘‘saṅghassa aparipuṇṇattā’’ti vuttaṃ. Dve aggasāvakā eva hi tadā ahesuṃ.

80. Vì không có các vị tỳ-khưu đủ để thành lập Tăng chúng, nên được nói là 'vì Tăng chúng chưa đầy đủ'. Thật vậy, lúc bấy giờ chỉ có hai vị Thượng thủ Thinh văn.

Cārikāanujānanavaṇṇanā

Giải thích về việc cho phép du hành

86. ‘‘Kadā udapādī’’ti pucchaṃ ‘‘sambodhito’’tiādinā saṅkhepato vissajjetvā puna taṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘bhagavā kirā’’tiādi vuttaṃ. Pitu saṅgahaṃ karonto vihāsi sambodhito ‘‘satta saṃvaccharāni satta māse satta divase’’ti ānetvā sambandho, tañca kho veneyyānaṃ tadā abhāvato. Kilañjehi bahi chādāpetvā, vatthehi anto paṭicchādāpetvā, upari ca vatthehi chādāpetvā, tassa heṭṭhā suvaṇṇa…pe… vitānaṃ kārāpetvā. Mālāvacchaketi pupphamālāhi vacchākārena veṭhite. Gandhantareti cāṭibharitagandhassa antare. Pupphānīti cāṭiādibharitāni jalajapupphāni ceva caṅkotakādibharitāni thalajapupphāni ca.

86. Đối với câu hỏi: “Khi nào đã sanh khởi?”, sau khi đã trả lời một cách tóm tắt bằng câu “kể từ khi giác ngộ” v.v…, để trình bày lại điều ấy một cách chi tiết, đoạn “nghe nói rằng, đức Thế Tôn” v.v… đã được nói đến. Câu “ngài đã an trú để nhiếp độ phụ thân” được liên kết bằng cách dẫn đến câu “bảy năm, bảy tháng, và bảy ngày” kể từ khi giác ngộ, và điều ấy là do khi ấy không có chúng sanh cần được tế độ. (Nhà vua) đã cho lợp bên ngoài bằng chiếu, cho che bên trong bằng vải, và cho che bên trên cũng bằng vải, rồi cho làm một cái lọng bằng vàng v.v… ở bên dưới. Cụm từ ‘mālāvacchake’ có nghĩa là được bao quanh bởi các vòng hoa kết theo hình chuồng bò con. Cụm từ ‘gandhantare’ có nghĩa là ở giữa các loại hương liệu chứa đầy trong các hũ. Cụm từ ‘pupphāni’ (các loài hoa) có nghĩa là các loài hoa thủy sinh chứa đầy trong các hũ v.v… và cả các loài hoa trên cạn chứa đầy trong các giỏ v.v…

Kāmañcāyaṃ [Pg.74] rājā buddhapitā, tathāpi buddhā nāma lokagaruno, na te kenaci vase vattetabbā, atha kho te eva pare attano vase vattenti, tasmā rājā ‘‘nāhaṃ bhikkhusaṅghaṃ demī’’ti āha.

Mặc dù vị vua này là phụ thân của đức Phật, tuy nhiên, các vị Phật là bậc đạo sư của thế gian, các ngài không bị ai chi phối, trái lại, chính các ngài chi phối những người khác. Vì thế, đức vua đã nói rằng: “Trẫm sẽ không trao lại Tăng chúng.”

Dānamukhanti dānakaraṇūpāyaṃ, dānavattanti attho. Na dāni me anuññātāti idāni me dānaṃ na anuññātā, no na anujānantīti attho.

Cụm từ ‘dānamukhaṃ’ (phương cách bố thí) có nghĩa là phương tiện để thực hiện việc bố thí, nghĩa là phận sự bố thí. Câu ‘na dāni me anuññātā’ (nay việc ấy không được phép cho tôi) có nghĩa là: “nay việc bố thí không được phép cho tôi,” chứ không có nghĩa là: “các ngài không cho phép.”

Paritassanajīvitanti dukkhajīvikā dāliddiyanti attho.

Cụm từ ‘paritassanajīvitaṃ’ (cuộc sống khốn khổ) có nghĩa là sinh kế khổ sở, sự nghèo túng.

Sabbesaṃ bhikkhūnaṃ pahosīti bhagavato aṭṭhasaṭṭhi ca bhikkhusatasahassānaṃ bhāgato dātuṃ pahosi, na sabbesaṃ pariyattabhāvena. Tenāha ‘‘senāpatipi attano deyyadhammaṃ adāsī’’ti. Jeṭṭhikaṭṭhāneti jeṭṭhikadeviṭṭhāne.

Câu “đã đủ cho tất cả các vị tỳ-khưu” có nghĩa là đã đủ để cúng dường theo phần cho sáu mươi tám trăm ngàn vị tỳ-khưu của đức Thế Tôn, chứ không phải là đủ cho tất cả một cách trọn vẹn. Do đó, có câu nói rằng: “Vị tổng tư lệnh cũng đã dâng cúng vật thí của mình.” Cụm từ ‘jeṭṭhikaṭṭhāne’ (ở địa vị trưởng thượng) có nghĩa là ở địa vị chánh hậu.

Tatheva katvāti carapurise ṭhapetvā. Sucinti suddhaṃ. Paṇītanti uḷāraṃ, bhāvanapuṃsakañcetaṃ ‘‘ekamanta’’ntiādīsu (pārā. 2) viya. Bhañjitvāti madditvā, pīḷetvāti attho. Jātisappikhīrādīhiyevāti antojātasappikhīrādīhiyeva, amhākameva gāviādito gahitasappiādīhiyevāti attho.

Cụm từ ‘tatheva katvā’ (sau khi đã làm như vậy) có nghĩa là sau khi đã cho bố trí các gián điệp. ‘Suciṃ’ (trong sạch) có nghĩa là tinh khiết. ‘Paṇītaṃ’ (vi diệu) có nghĩa là cao thượng, và đây là danh từ trung tính chỉ trạng thái (bhāvanapuṃsaka) giống như trong các trường hợp ‘ekamantaṃ’ (một bên) v.v… ‘Bhañjitvā’ (sau khi đã bẻ gãy) có nghĩa là sau khi đã nghiền nát, nghĩa là sau khi đã ép. Cụm từ ‘jātisappikhīrādīhiyeva’ (chỉ bằng bơ sữa nguyên chất v.v…) có nghĩa là chỉ bằng bơ sữa nguyên chất v.v… được sản xuất trong nhà, nghĩa là chỉ bằng bơ sữa v.v… được lấy từ chính bò của chúng tôi.

90. Parāpavādaṃ, parāpakāraṃ, sītuṇhādibhedañca guṇāparādhaṃ khamati sahati adhivāsetīti khanti. Sā pana yasmā sīlādīnaṃ paṭipakkhadhamme savisesaṃ tapati santapati vidhamatīti paramaṃ uttamaṃ tapo. Tenāha ‘‘adhivāsanakhanti nāma paramaṃ tapo’’ti. ‘‘Adhivāsanakhantī’’ti iminā dhammanijjhānakkhantito viseseti. Titikkhanaṃ khamanaṃ titikkhā.Akkharacintakā hi khamāyaṃ titikkhā-saddaṃ vaṇṇenti. Tenevāha ‘‘khantiyā eva vevacana’’ntiādi. Sabbākārenāti santapaṇītanipuṇasivakhemādinā sabbappakārena. So pabbajito nāma na hoti pabbājitabbadhammassa apabbājanato. Tasseva tatiyapadassa vevacanaṃ anatthantarattā.

90. Nhẫn nại (khanti) là sự chịu đựng, kham nhẫn, và chấp nhận lời phỉ báng của người khác, sự hãm hại của người khác, và sự khác biệt như nóng lạnh v.v…, cả điều tốt lẫn điều xấu. Lại nữa, vì nó đặc biệt thiêu đốt, làm khổ não, và hủy diệt các pháp đối nghịch với giới v.v…, nên nó là khổ hạnh (tapo) tối thượng, cao tột. Do đó, có câu nói: “Nhẫn nại chịu đựng là khổ hạnh tối thượng.” Bằng cụm từ “nhẫn nại chịu đựng” (adhivāsanakhanti), nó được phân biệt với sự nhẫn nại trong việc thẩm sát các pháp (dhammanijjhānakkhanti). Sự chịu đựng, sự kham nhẫn là sự khoan dung (titikkhā). Quả vậy, các nhà ngữ pháp giải thích từ ‘titikkhā’ theo nghĩa của ‘khamā’ (nhẫn nại). Chính vì thế, có câu nói: “chính là từ đồng nghĩa của ‘khanti’” v.v… Cụm từ ‘sabbākārena’ (bằng mọi cách) có nghĩa là bằng tất cả các phương diện như tịch tịnh, vi diệu, tế nhị, an lành, an ổn v.v… Vị ấy không được gọi là người xuất gia (pabbajita) vì đã không từ bỏ pháp cần phải từ bỏ. (Câu thứ tư) là từ đồng nghĩa của chính câu thứ ba ấy, vì không có sự khác biệt về ý nghĩa.

‘‘Na hī’’tiādinā taṃ evatthaṃ vivarati. Uttamatthena paramanti vuccati para-saddassa seṭṭhavācakattā, ‘‘puggalaparoparaññū’’tiādīsu (a. ni. 7.68; netti. 118) viya. Paranti aññaṃ. Idāni para-saddaṃ aññapariyāyameva gahetvā atthaṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Malassāti pāpamalassa. Apabbājitattāti anīhaṭattā anirākatattā[Pg.75]. Samitattāti nirodhitattā tesaṃ pāpadhammānaṃ. ‘‘Samitattā hi pāpānaṃ samaṇoti pavuccatī’’ti hi vuttaṃ.

Bằng câu “na hi” (quả không) v.v…, chính ý nghĩa ấy được giải thích. Nó được gọi là ‘paramaṃ’ (tối thượng) theo nghĩa là cao tột, vì từ ‘para’ có nghĩa là ưu việt, giống như trong các trường hợp “người biết sự hơn kém của các cá nhân” (puggalaparoparaññū) v.v… ‘Paraṃ’ có nghĩa là người khác. Bây giờ, chỉ lấy từ ‘para’ như là từ đồng nghĩa của “khác” để chỉ ra ý nghĩa, đoạn “hoặc là” v.v… đã được nói đến. Cụm từ ‘malassa’ (của cấu uế) có nghĩa là của cấu uế tội lỗi. ‘Apabbājitattā’ (vì chưa được từ bỏ) có nghĩa là vì chưa được loại trừ, vì chưa được xua đuổi. ‘Samitattā’ (vì đã được dập tắt) có nghĩa là vì đã được đoạn diệt các ác pháp ấy. Quả vậy, có câu nói rằng: “Vì đã dập tắt các điều ác, nên được gọi là sa-môn.”

Apica bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ uddisanto pātimokkhakathāya ca sīlapadhānattā sīlassa ca visesato doso paṭipakkhoti tassa niggaṇhanavidhiṃ dassetuṃ ādito ‘‘khantī paramaṃ tapo’’ti āha, tena aniṭṭhassa paṭihananūpāyo vutto, titikkhāgahaṇena pana iṭṭhassa, tadubhayenapi uppannaṃ ratiṃ abhibhuyya viharatīti ayamattho dassitoti. Taṇhāvānassa vūpasamanato nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā. Tattha khantiggahaṇena payogavipattiyā abhāvo dassito, titikkhāgahaṇena āsayavipattiyā abhāvo. Tathā khantiggahaṇena parāparādhasahatā, titikkhāgahaṇena paresu anaparajjhanā dassitā. Evaṃ kāraṇamukhena anvayato pātimokkhaṃ dassetvā idāni byatirekato taṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ, tena yathā sattānaṃ jīvitā voropanaṃ, pāṇileḍḍudaṇḍādīhi vibādhanañca ‘‘parūpaghāto, paraviheṭhana’’nti vuccati, evaṃ tesaṃ mūlasāpateyyāvaharaṇaṃ, dāraparāmasanaṃ, visaṃvādanaṃ, aññamaññabhedanaṃ, pharusavacanena mammaghaṭṭanaṃ, niratthakavippalāpo, parasantakagijjhanaṃ, ucchedavindanaṃ, micchābhinivesanañcaupaghāto, viheṭhanañca hotīti yassa kassaci akusalassa kammapathassa, kammassa ca karaṇena pabbajito, samaṇo ca na hotīti dasseti.

Hơn nữa, đức Thế Tôn, trong khi thuyết giảng Pātimokkha cho các vị tỳ-khưu, và vì giới là chủ yếu trong bài pháp về Pātimokkha, và vì sân là đặc biệt đối nghịch với giới, nên để chỉ ra phương pháp chế ngự nó, ngài đã nói trước tiên: “Nhẫn nại là khổ hạnh tối thượng.” Qua đó, phương pháp đẩy lùi điều không mong muốn được nói đến; còn qua việc đề cập đến sự khoan dung, (phương pháp đối trị) điều mong muốn (được nói đến). Bằng cả hai điều này, ý nghĩa được chỉ ra là: vị ấy an trú sau khi đã chế ngự được sự ưa thích đã sanh khởi. “Do sự lắng dịu của ái dục, các đức Phật tuyên bố Niết-bàn là tối thượng.” Ở đây, qua việc đề cập đến nhẫn nại, sự không thất bại trong hành động được chỉ ra; qua việc đề cập đến sự khoan dung, sự không thất bại trong ý hướng (được chỉ ra). Tương tự, qua việc đề cập đến nhẫn nại, sự chịu đựng lỗi lầm của người khác được chỉ ra; qua việc đề cập đến sự khoan dung, sự không xúc phạm đến người khác được chỉ ra. Sau khi đã trình bày Pātimokkha một cách khẳng định qua phương diện nguyên nhân như vậy, bây giờ để trình bày điều ấy một cách phủ định, đoạn “na hi” (quả không) v.v… đã được nói đến. Qua đó, (chú giải) chỉ ra rằng: giống như việc tước đoạt mạng sống của chúng sanh, và việc làm phiền não họ bằng đất cục, gậy gộc v.v… được gọi là “sát hại người khác, não hại người khác,” thì cũng vậy, việc trộm cắp tài sản gốc rễ của họ, việc dụ dỗ vợ người, việc lừa dối, việc chia rẽ người khác, việc làm tổn thương tâm can bằng lời nói thô ác, việc nói lời vô ích, việc tham lam tài sản của người, việc chấp đoạn kiến, và việc chấp thủ sai lầm cũng là sự sát hại và não hại. (Chú giải) chỉ ra rằng do việc thực hiện bất kỳ nghiệp đạo bất thiện nào, hoặc bất kỳ nghiệp nào, vị ấy không phải là người xuất gia và cũng không phải là sa-môn.

Sabbākusalassāti sabbassāpi dvādasākusalacittuppādasaṅgahitassa sāvajjadhammassa. Karaṇaṃ nāma tassa attano santāne uppādananti tappaṭikkhepato akaraṇaṃ ‘‘anuppādana’’nti vuttaṃ. ‘‘Kusalassā’’ti idaṃ ‘‘etaṃ buddhāna sāsana’’nti vakkhamānattā ariyamaggadhamme, tesañca sambhārabhūte tebhūmakakusaladhamme sambodhetīti āha ‘‘catubhūmakakusalassā’’ti. Upasampadāti upasampādanaṃ, taṃ pana tassa samadhigamoti āha ‘‘paṭilābho’’ti. Cittajotananti cittassa pabhassarabhāvakaraṇaṃ sabbaso parisodhanaṃ. Yasmā aggamaggasamaṅgino cittaṃ sabbaso pariyodapīyati nāma, aggaphalakkhaṇe pana pariyodapitaṃ hoti puna pariyodapetabbatāya abhāvato, iti pariniṭṭhitapariyodapanataṃ sandhāyāha ‘‘taṃ pana arahattena hotī’’ti. Sabbapāpaṃ pahāya tadaṅgādivasenevāti adhippāyo. ‘‘Sīlasaṃvarenā’’ti hi iminā tebhūmakassāpi saṅgahe itarappahānānampi saṅgaho hotīti, evañca katvā sabbaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti[Pg.76]. Samathavipassanāhīti lokiyalokuttarāhi samathavipassanāhi. Sampādetvāti nipphādetvā. Sampādanañcettha hetubhūtāhi phalabhūtassa sahajātāhipi, pageva purimasiddhāhīti daṭṭhabbaṃ.

Của tất cả các pháp bất thiện (Sabbākusalassa) là của tất cả các pháp có tội lỗi được bao gồm trong mười hai sự sanh khởi của tâm bất thiện. Việc làm (karaṇaṃ) có nghĩa là sự sanh khởi của pháp ấy trong dòng tương tục của tự thân, do sự phủ định điều ấy, không làm (akaraṇaṃ) được nói là ‘sự không sanh khởi’ (anuppādanaṃ). Câu ‘của thiện pháp’ (kusalassa) này, vì sẽ được nói là ‘đây là lời giáo huấn của chư Phật,’ nên làm sáng tỏ các pháp Thánh đạo và các thiện pháp ba cõi là nền tảng của chúng, do đó ngài nói là ‘của thiện pháp bốn cõi’ (catubhūmakakusalassa). Sự thành tựu (upasampadā) là sự chứng đắc. Và điều ấy chính là sự chứng ngộ của pháp ấy, do đó ngài nói là ‘sự chứng đắc’ (paṭilābho). Làm trong sạch tâm (cittajotanaṃ) là làm cho tâm trở nên quang minh, là sự thanh lọc hoàn toàn. Bởi vì tâm của vị đã thành tựu Thánh đạo cao nhất quả thực được thanh lọc hoàn toàn, còn ở thời điểm Thánh quả cao nhất thì tâm đã được thanh lọc, do không còn gì cần phải thanh lọc nữa, vì vậy, nhắm đến sự thanh lọc đã hoàn tất, ngài nói rằng ‘điều ấy xảy ra nhờ A-la-hán quả’. Ý nghĩa là từ bỏ mọi điều ác bằng cách đoạn trừ theo từng phần, v.v. Bởi vì với câu ‘bằng sự thu thúc trong giới’ (sīlasaṃvarena), khi thiện pháp ba cõi được bao gồm, thì các sự đoạn trừ khác cũng được bao gồm. Và làm như vậy, việc dùng từ ‘tất cả’ (sabba) trở nên thích hợp. Bằng chỉ và quán (samathavipassanāhi) là bằng chỉ và quán thuộc hiệp thế và siêu thế. Sau khi thành tựu (sampādetvā) là sau khi đã hoàn thành. Và ở đây, sự thành tựu cần được hiểu là do các pháp làm nhân, do các pháp đồng sanh với quả, và huống nữa là do các pháp đã được thành tựu từ trước.

Kassacīti hīnādīsu kassaci sattassa kassaci upavādassa, tena davakamyatāyapi upavadanaṃ paṭikkhipati. Upaghātassa akaraṇanti etthāpi ‘‘kassacī’’ti ānetvā sambandho. Kāyenāti ca nidassanamattametaṃ manasāpi paresaṃ anatthacintanādivasena upaghātakaraṇassa vajjetabbattā. Kāyenāti vā ettha arūpakāyassāpi saṅgaho daṭṭhabbo, na copanakāyakarajakāyānameva. Pa atimokkhanti pakārato ativiya sīlesu mukhyabhūtaṃ. ‘‘Atipamokkha’’nti tameva padaṃ upasaggabyattayena vadati. Evaṃ bhedato padavaṇṇanaṃ katvā tatvato vadati ‘‘uttamasīla’’nti. ‘‘Pāti vā’’tiādinā pālanato rakkhaṇato ativiya mokkhanato ativiya mocanato pātimokkhanti dasseti. ‘‘Pāpā ati mokkhetīti atimokkho’’ti nimittassa kattubhāvena upacaritabbato. Yo vā nanti yo vā puggalo naṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ pāti samādiyitvā avikopento rakkhati, taṃ ‘‘pātī’’ti laddhanāmaṃ pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitaṃ mokkhetīti pātimokkhanti ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana pātimokkhapadassa attho visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. ṭī. 1.14) vuttanayena veditabbo.

Của bất cứ ai (kassaci) là của bất cứ chúng sanh nào, dù hạ liệt hay khác; của bất cứ sự phỉ báng nào. Do đó, câu này phủ định cả việc phỉ báng vì muốn đùa giỡn. Trong câu ‘không làm hại’ (upaghātassa akaraṇaṃ), cũng cần phải liên kết với từ ‘của bất cứ ai’ (kassaci). Và câu ‘bằng thân’ (kāyena) chỉ là một sự chỉ dẫn, bởi vì việc làm hại bằng cách suy nghĩ điều bất lợi cho người khác bằng ý, v.v., cũng cần phải tránh. Hoặc, ở đây, câu ‘bằng thân’ (kāyena) cần được hiểu là bao gồm cả thân vô sắc (arūpakāya), chứ không chỉ riêng thân do tứ đại tạo thành và thân do nghiệp sanh. Pātimokkha là giới luật chính yếu, vượt trội một cách đặc biệt trong các giới. ‘Atipamokkha’ cũng là từ ấy, được nói với sự thay đổi của tiếp đầu ngữ. Sau khi giải thích từ ngữ theo cách phân tích như vậy, ngài nói về bản chất của nó là ‘giới tối thượng’ (uttamasīla). Bằng câu ‘pāti vā’ v.v., ngài chỉ ra rằng đó là pātimokkha vì nó bảo vệ (pālanato), gìn giữ (rakkhaṇato), giải thoát một cách vượt trội (ativiya mokkhanato), giải thoát một cách tối thượng (ativiya mocanato). ‘Giải thoát khỏi các điều ác một cách vượt trội, nên là atimokkho,’ bởi vì dấu hiệu được ẩn dụ như là tác nhân. Hoặc, người nào bảo vệ (pāti) giới thu thúc trong Biệt biệt giải thoát ấy sau khi đã thọ trì mà không vi phạm, thì giới ấy giải thoát (mokkheti) người được gọi là ‘người bảo vệ’ (pātī) đang an trú trong giới thu thúc trong Biệt biệt giải thoát, do đó gọi là pātimokkha. Đây là tóm tắt ở đây. Còn về ý nghĩa chi tiết của từ pātimokkha, cần phải được hiểu theo cách đã được nói trong phần sớ giải của Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga-ṭīkā 1.14).

Mattaññutāti bhojane mattaññutā, sā pana visesato paccayasannissitasīlavasena gahetabbāti āha ‘‘paṭiggahaṇaparibhogavasena pamāṇaññutā’’ti. Ājīvapārisuddhisīlavasenāpi gayhamāne ‘‘pariyesanavissajjanavasenā’’tipi vattabbaṃ. Saṅghaṭṭanavirahitanti janasaṅghaṭṭanavirahitaṃ, nirajanasambādhaṃ vivittanti attho. Catupaccayasantoso dīpito paccayasantosatāsāmaññena itaradvayassāpi lakkhaṇahāranayena jotitabhāvato. ‘‘Aṭṭhasamāpattivasibhāvāyā’’ti iminā payojanadassanavasena yadatthaṃ vivittasenāsanasevanaṃ icchitaṃ, so adhicittānuyogo vutto. Aṭṭha samāpattiyo cettha vipassanāya pādakabhūtā adhippetā, na yā kācīti sakalassāpi adhicittānuyogassa jotitabhāvo veditabbo.

Biết tiết độ (mattaññutā) là biết tiết độ trong vật thực. Và điều ấy đặc biệt cần được hiểu theo nghĩa của giới liên quan đến vật dụng, do đó ngài nói là ‘sự biết chừng mực trong việc thọ nhận và sử dụng’. Khi được hiểu theo nghĩa của giới thanh tịnh mạng, cũng cần phải nói là ‘theo phương diện tìm kiếm và từ bỏ’. Không tụ tập (saṅghaṭṭanavirahitaṃ) là không có sự tụ tập của dân chúng, nghĩa là vắng lặng, không ồn ào, riêng biệt. Sự tri túc với bốn vật dụng được làm sáng tỏ. Do đặc tính chung của sự tri túc với vật dụng, hai loại còn lại cũng được làm sáng tỏ theo phương pháp áp dụng đặc tính. Bằng câu ‘để thành tựu sự thuần thục trong tám thiền chứng,’ qua việc chỉ ra mục đích mà việc sử dụng trú xứ vắng lặng được mong muốn, sự chuyên tâm vào tăng thượng tâm ấy đã được nói đến. Ở đây, tám thiền chứng được hiểu là nền tảng cho thiền quán, chứ không phải bất kỳ thiền chứng nào. Do đó, cần phải hiểu rằng toàn bộ sự chuyên tâm vào tăng thượng tâm đã được làm sáng tỏ.

Devatārocanavaṇṇanā

Phần Giải Thích về Việc Chư Thiên Thông Báo

91. Ettāvatāti [Pg.77] ettakena suttapadesena. Tatthāpi ca iminā…pe… kathanena suppaṭividdhabhāvaṃ pakāsetvāti yojanā. Ca-saddo byatirekattho, tena idāni vuccamānatthaṃ ullaṅgeti. Ekamidāhanti ekaṃ ahaṃ. Idaṃ-saddo nipātamattaṃ. Ādi-saddena ‘‘bhikkhave samaya’’nti evamādi pāṭho saṅgahito. Ahaṃ bhikkhave ekaṃ samayanti evaṃ pettha padayojanā.

91. Cho đến đây (ettāvatā) là bằng chừng ấy đoạn kinh. Và ở đó cũng vậy, cú pháp là: ‘bằng lời nói này… ngài đã tuyên thuyết về trạng thái đã được thấu triệt rõ ràng’. Từ ‘ca’ có nghĩa là tương phản, do đó nó bỏ qua ý nghĩa đang được nói đến hiện tại. Ekamidāhaṃ là ekaṃ ahaṃ (một, tôi). Từ ‘idaṃ’ chỉ là một tiểu từ. Bằng từ ‘ādi’ (v.v.), đoạn văn bắt đầu bằng ‘này các Tỳ khưu, một thời’ (bhikkhave samayaṃ) được bao gồm. ‘Tôi, này các Tỳ khưu, một thời’ (Ahaṃ bhikkhave ekaṃ samayaṃ), đây là cách kết hợp từ ngữ ở đây.

Subhagavaneti subhagattā subhagaṃ, sundarasirikattā, sundarakāmattā vāti attho. Subhagañhi taṃ sirisampattiyā, sundare cettha kāme manussā patthenti. Bahujanakantatāyapi taṃ subhagaṃ. Vanayatīti vanaṃ, attasampattiyā attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṃ, attasampattiyā eva ‘‘maṃ paribhuñjathā’’ti satte yācati viyāti attho. Subhagañca taṃ vanañcāti subhagavanaṃ, tasmiṃ subhagavane. Aṭṭhakathāyaṃpana kiṃ iminā papañcenāti ‘‘evaṃ nāmake vane’’ti vuttaṃ. Kāmaṃ sālarukkhopi ‘‘sālo’’ti vuccati, yo koci rukkhopi vanappati jeṭṭhakarukkhopi. Idha pana pacchimo eva adhippetoti āha ‘‘vanappatijeṭṭhakassa mūle’’ti. Mūlasamugghātavasenāti anusayasamucchindanavasena.

Trong rừng Subhagavana (Subhagavane). Nó là subhaga (may mắn, xinh đẹp) vì sự may mắn của nó, vì vẻ huy hoàng đẹp đẽ của nó, hoặc vì những ham muốn tốt đẹp của nó, đó là ý nghĩa. Quả thật, nó là subhaga do sự sung túc về vẻ huy hoàng; và ở đây, con người mong muốn những dục lạc tốt đẹp. Nó cũng là subhaga vì được nhiều người yêu mến. Nó lôi cuốn (vanayati), nên là vana (rừng/ham muốn); nghĩa là nó tạo ra sự yêu mến đối với chính nó thông qua sự ưu việt của chính nó. Hoặc, nó yêu cầu (vanute), nên là vana; thông qua sự ưu việt của chính nó, nó như thể van xin các chúng sanh rằng: ‘Hãy hưởng thụ ta!’, đó là ý nghĩa. Nó là subhaga và nó là vana, do đó là Subhagavana; trong khu rừng Subhagavana ấy. Tuy nhiên, trong Chú giải, với suy nghĩ ‘Cần gì sự dài dòng này?’, đã nói rằng ‘trong khu rừng có tên như vậy’. Thật vậy, cây sāla cũng được gọi là ‘sāla’, bất kỳ cây nào cũng là vanappati (chúa tể của rừng), và là cây lớn nhất. Nhưng ở đây, chỉ có loại sau cùng được nhắm đến, do đó ngài nói là ‘dưới gốc cây chúa tể của các loài cây trong rừng’. Bằng cách nhổ tận gốc (mūlasamugghātavasena) là bằng cách đoạn trừ các tùy miên (anusayasamucchindanavasena).

Na vihāyantīti akuppadhammatāya na vijahanti. ‘‘Na kañci sattaṃ tapantīti atappā’’ti idaṃ tesu tassā samaññāya niruḷhatāya vuttaṃ, aññathā sabbepi suddhāvāsā na kañci sattaṃ tapantīti atappā nāma siyuṃ. ‘‘Na vihāyantī’’tiādinibbacanesupi eseva nayo. Sundaradassanāti dassanīyāti ayamatthoti āha ‘‘abhirūpā’’tiādi. Sundarametesaṃ dassananti sobhanametesaṃ cakkhunā dassanaṃ, viññāṇena dassanaṃ pīti attho. Sabbe heva…pe… jeṭṭhā pañcavokārabhave tato visiṭṭhānaṃ abhāvato.

‘Không bị suy giảm’ (Na vihāyanti) có nghĩa là không từ bỏ do có trạng thái bất động. ‘Không làm chúng sanh nào bị phiền não nên gọi là Vô Phiền (Atappā)’ – điều này được nói đến do sự phổ biến của danh xưng ấy đối với các vị ấy. Nếu không, tất cả các cõi Tịnh Cư đều không làm chúng sanh nào bị phiền não, nên (tất cả) sẽ được gọi là Vô Phiền. Đối với các định nghĩa bắt đầu bằng ‘Không bị suy giảm’, phương pháp cũng tương tự. ‘Thiện Kiến’ (Sundaradassanā) có nghĩa là đáng chiêm ngưỡng, ý nghĩa này được nói đến qua các từ như ‘có sắc đẹp’. ‘Sự thấy của các vị ấy là tốt đẹp’ có nghĩa là sự thấy của các vị ấy bằng mắt là tốt đẹp, và sự thấy bằng thức cũng là tốt đẹp. Tất cả các vị ấy... là bậc tối thượng trong cõi năm uẩn vì không có ai cao tột hơn các vị ấy.

Sattannaṃ buddhānaṃ vasenāti sattannaṃ sammāsambuddhānaṃ apadānavasena. Avihehi ajjhiṭṭhena ekena avihābrahmunā kathitā tehi sabbehi kathitā nāma hontīti vuttaṃ ‘‘tathā avihehī’’ti. Eseva nayo sesesupi. Tenāha bhagavā ‘‘devatā maṃ etadavocu’’nti. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘anekāni devatāsatānī’’ti vuttaṃ, taṃ sabbaṃ pacchā attano sāsane [Pg.78] visesaṃ adhigantvā tattha uppannānaṃ vasena vuttaṃ. Anusandhidvayampīti dhammadhātupadānusandhi, devatārocanapadānusandhīti duvidhaṃ anusandhiṃ. Niyyātentoti nigamento. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyamevāti.

‘Theo bảy vị Phật’ có nghĩa là theo sự tích của bảy vị Chánh Đẳng Giác. Được một vị Phạm thiên ở cõi Vô Phiền thỉnh cầu nói ra, (lời nói ấy) được xem như là do tất cả các vị ấy nói ra, nên được nói là ‘bởi các vị ở cõi Vô Phiền’. Phương pháp này cũng tương tự đối với các trường hợp còn lại. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Chư thiên đã nói với ta điều này’. Còn điều được nói trong Pāli là ‘nhiều trăm vị chư thiên’, tất cả điều đó được nói theo những vị đã chứng đắc sự đặc biệt trong giáo pháp của ngài và sanh về cõi ấy sau này. ‘Hai sự kết nối’ là hai loại kết nối: sự kết nối các câu về pháp giới và sự kết nối các câu về lời trình bày của chư thiên. ‘Đưa đến kết luận’ có nghĩa là kết thúc. Điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều đó thật dễ hiểu.

Mahāpadānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn áo của Chú giải kinh Đại Bổn.

2. Mahānidānasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Đại Duyên

Nidānavaṇṇanā

Chú giải về Duyên khởi

95. Janapadinoti [Pg.79] janapadavanto, janapadassa vā issarasāmino rājakumārā gottavasena kurū nāma. Tesaṃ nivāso yadi eko janapado, kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘ruḷhisaddenā’’ti. Akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya īdisaliṅgavacanāni icchanti. Ayamettha ruḷhi yathā aññatthāpi ‘‘aṅgesu viharati, mallesu viharatī’’ti ca. Tabbisesanepi janapadasadde jātisadde ekavacanameva. Aṭṭhakathācariyā panāti pana-saddo visesatthajotano, tena ‘‘puthuatthavisayatāya evetaṃ puthuvacana’’nti ‘‘bahuke panā’’tiādinā vakkhamānaṃ visesaṃ joteti. Sutvāti mandhātumahārājassa ānubhāvadassanānusārena paramparānugataṃ kathaṃ sutvā. Anusaṃyāyantenāti anuvicarantena. Etesaṃ ṭhānanti candimasūriyamukhena cātumahārājikabhavanamāha. Tenāha ‘‘tattha agamāsī’’tiādi. Soti mandhātumahārājā. Tanti cātumahārājikarajjaṃ. Gahetvāti sampaṭicchitvā. Puna pucchi pariṇāyakaratanaṃ.

95. ‘Người dân trong xứ’ (Janapadino) là những người có xứ sở, hoặc là các vương tử, những người chủ tể của xứ sở, theo dòng họ được gọi là Kuru. Nếu nơi ở của họ là một xứ, tại sao lại dùng số nhiều? (Ngài) đáp: ‘Do từ ngữ thông dụng’. Thật vậy, các nhà ngữ pháp học ở những nơi như vậy mong muốn có những giống và số như vậy như thể chúng phù hợp. Đây là cách dùng thông dụng ở đây, cũng như ở những nơi khác như ‘trú ở xứ Aṅga’, và ‘trú ở xứ Malla’. Ngay cả trong tính từ của nó, từ ‘janapada’ (xứ) và từ ‘jāti’ (dòng dõi) cũng chỉ ở số ít. ‘Còn các vị Chú giải sư’ – từ ‘pana’ (còn) làm sáng tỏ ý nghĩa đặc biệt. Do đó, nó làm sáng tỏ sự khác biệt sẽ được nói đến bắt đầu bằng ‘còn nhiều’, rằng ‘đây là số nhiều do đối tượng có nhiều ý nghĩa’. ‘Sau khi nghe’ có nghĩa là sau khi nghe câu chuyện được truyền lại theo sự thấy được oai lực của đức vua Mandhātu. ‘Đi theo sau’ có nghĩa là đi tuần du. ‘Nơi ở của những vị này’ – ngài nói đến cõi Tứ Đại Thiên Vương qua mặt trăng và mặt trời. Do đó, ngài nói ‘đã đi đến đó’ v.v... ‘Vị ấy’ là đức vua Mandhātu. ‘Điều đó’ là vương quốc Tứ Đại Thiên Vương. ‘Sau khi nhận lấy’ có nghĩa là sau khi chấp nhận. Lại hỏi về tướng quân báu.

Dovārikabhūmiyaṃ tiṭṭhanti sudhammāya devasabhāya, devapurassa ca catūsu dvāresu ārakkhāya adhigatattā. ‘‘Dibbarukkhasahassapaṭimaṇḍita’’nti idaṃ ‘‘cittalatāvana’’ntiādīsupi yojetabbaṃ.

Họ đứng ở vị trí người gác cổng của thiện pháp đường và ở bốn cổng của thành phố chư thiên vì đã được giao nhiệm vụ canh gác. ‘Được trang hoàng bởi hàng ngàn cây thần’ – câu này cũng nên được áp dụng cho ‘vườn Cittalatā’ v.v...

Pathaviyaṃ patiṭṭhāsīti bhassitvā pathaviyā āsannaṭṭhāne aṭṭhāsi. Na hi cakkaratanaṃ bhūmiyaṃ patati, tathāṭhitañca nacirasseva antaradhāyi tenattabhāvena cakkavattiissariyassa abhāvato. ‘‘Cirataraṃ kālaṃ ṭhatvā’’ti apare. Rājā ekakova agamāsi attano ānubhāvena. Manussabhāvoti manussagandhasarīranissandādimanussabhāvo. Pāturahosīti devaloke pavattivipākadāyino aparāpariyāya vedanīyassa kammassa katokāsattā sabbadā soḷasavassuddesikatā mālāmilāyanādi dibbabhāvo pāturahosi. Tadā manussānaṃ asaṅkheyyāyukatāya sakkarajjaṃ kāretvā. ‘‘Kiṃ me iminā upaddharajjenā’’ti atricchatāya atittova. Manussaloke utuno kakkhaḷatāya vātātapena phuṭṭhagatto kālamakāsi.

‘Đứng trên mặt đất’ có nghĩa là sau khi rơi xuống, nó đã dừng lại ở một nơi gần mặt đất. Thật vậy, bánh xe báu không rơi xuống đất, và khi đứng như vậy, nó đã biến mất không lâu sau đó vì vương quyền của Chuyển luân vương không còn tồn tại trong kiếp sống đó. Những người khác nói: ‘Sau khi tồn tại một thời gian dài hơn’. Nhà vua đã đi một mình bằng oai lực của mình. ‘Bản chất con người’ là bản chất con người như mùi người, sự tiết ra của cơ thể, v.v... ‘Đã xuất hiện’ – bản chất của chư thiên như luôn được xem là mười sáu tuổi, vòng hoa không tàn úa, v.v... đã xuất hiện, vì nghiệp phải cảm thọ trong đời sau, nghiệp mang lại quả dị thục ở cõi trời, đã có cơ hội. Khi đó, do tuổi thọ của con người là vô số, ngài đã trị vì vương quốc của Sakka. ‘Ta được gì với nửa vương quốc này?’ – do lòng tham quá độ, ngài vẫn không hài lòng. Ở cõi người, do sự khắc nghiệt của thời tiết, thân thể bị gió và nắng chạm vào, ngài đã qua đời.

Avayavesu [Pg.80] siddho viseso samudāyassa visesako hotīti ekampi raṭṭhaṃ bahuvacanena vohariyati.

Một đặc tính được xác lập trong các bộ phận trở thành đặc tính của toàn thể, do đó, ngay cả một vương quốc cũng được gọi bằng số nhiều.

Da-kārena atthaṃ vaṇṇayanti niruttinayena. Kammāsoti kammāsapādo vuccati uttarapadalopena yathā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti. Kathaṃ pana so ‘‘kammāsapādo’’ti vuccatīti āha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Damitoti ettha kīdisaṃ damanaṃ adhippetanti āha ‘‘porisādabhāvato paṭisedhito’’ti. ‘‘Ime pana therāti majjhimabhāṇakā’’ti keci. Apare pana ‘‘aṭṭhakathācariyā’’ti, ‘‘dīghabhāṇakā’’ti vadanti. Ubhayathāpi cūḷakammāsadammaṃ sandhāya tathā vadanti. Yakkhiniputto hi kammāsapādo alīnasattukumārakāle (cariyā. 2.75) bodhisattena tattha damito. Sutasomakāle (jā. 2.21.371) pana bārāṇasirājā porisādabhāvapaṭisedhanena yattha damito, taṃ mahākammāsadammaṃ nāma. ‘‘Putto’’ti vatvā ‘‘atrajo’’ti vacanaṃ orasaputtabhāvadassanatthaṃ.

Họ giải thích ý nghĩa bằng chữ ‘da’ theo phương pháp từ nguyên học. ‘Kammāsa’ được gọi là Kammāsapāda do sự lược bỏ từ sau, giống như ‘rūpabhava’ (sắc hữu) thành ‘rūpa’ (sắc). Nhưng tại sao vị ấy được gọi là ‘Kammāsapāda’? (Ngài) đáp bằng câu bắt đầu bằng ‘tương truyền rằng của vị ấy...’. ‘Đã được nhiếp phục’ – ở đây, sự nhiếp phục nào được ám chỉ? (Ngài) đáp: ‘Đã được ngăn chặn khỏi tình trạng ăn thịt người’. Một số người nói: ‘Những vị trưởng lão này là các vị tụng đọc Trung Bộ’. Những người khác lại nói: ‘Là các vị Chú giải sư’, ‘là các vị tụng đọc Trường Bộ’. Trong cả hai trường hợp, họ nói như vậy là ám chỉ đến câu chuyện Cūḷakammāsadamma. Thật vậy, Kammāsapāda, con trai của một nữ dạ xoa, đã được Bồ-tát nhiếp phục ở đó vào thời hoàng tử Alīnasattu. Còn vào thời Sutasoma, nơi vua Bārāṇasī được nhiếp phục bằng cách ngăn chặn tình trạng ăn thịt người, câu chuyện đó được gọi là Mahākammāsadamma. Sau khi nói ‘con trai’, việc nói ‘con ruột’ là để chỉ rõ là con trai do chính mình sanh ra.

Yehi āvasitappadeso ‘‘kururaṭṭha’’nti nāmaṃ labhi, te uttarakuruto āgatamanussā tattha rakkhitaniyāmeneva pañca sīlāni rakkhiṃsu. Tesaṃ diṭṭhānugatiyā pacchimajanatāti so desadhammavasena avicchedato pavattamāno kuruvattadhammoti paññāyittha. Ayañca attho kurudhammajātakena dīpetabbo. So aparabhāge paṭhamaṃ yattha saṃkiliṭṭho jāto, taṃ dassetuṃ ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādi vuttaṃ. Yattha bhagavato vasanokāsabhūto koci vihāro na hoti, tattha kevalaṃ gocaragāmakittanaṃ nidānakathāya pakati yathā taṃ sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamoti imamatthaṃ dassento ‘‘avasanokāsato’’tiādimāha.

Vùng đất được những người ấy cư ngụ đã được đặt tên là “xứ Kuru”. Những người ấy đến từ Uttarakuru, đã giữ gìn năm giới ở nơi ấy theo một quy luật được bảo vệ. Do thế hệ sau noi theo tấm gương của họ, pháp ấy được thực hành không gián đoạn như là một pháp của xứ sở, đã được biết đến là “Kuruvattadhamma” (pháp thực hành của người Kuru). Và ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ bằng Kurudhamma Jātaka. Về sau, để chỉ ra nơi đầu tiên pháp ấy bị ô nhiễm, câu “của những người dân xứ Kuru” v.v... đã được nói đến. Ở nơi nào không có ngôi tịnh xá nào là nơi cư ngụ của Đức Thế Tôn, ở đó, việc chỉ kể tên ngôi làng khất thực là thông lệ trong phần duyên khởi. Giống như (câu) “Ngài trú ở xứ Sakka, tại một thị trấn của dòng họ Sakya tên là Devadaha”, để chỉ ra ý nghĩa này, (chú giải) nói “từ nơi không có cơ hội cư ngụ” v.v...

‘‘Āyasmā’’ti vā ‘‘devānaṃ piyā’’ti vā ‘‘tatra bhava’’nti vā piyasamudāhāro esoti āha ‘‘āyasmāti piyavacanameta’’nti. Tayidaṃ piyavacanaṃ garugāravavasena vuccatīti āha ‘‘gāravavacanameta’’nti.

“Āyasmā” (Hiền giả) hay “devānaṃ piyā” (người được chư thiên yêu mến) hay “tatra bhava” (bậc đáng kính ở đó) là những cách xưng hô thân mật, vì thế (chú giải) nói: “‘Āyasmā’ là một lời nói thân mật”. Lời nói thân mật này được nói với sự tôn kính và kính trọng, vì thế (chú giải) nói: “Đây là một lời nói kính trọng”.

Atidūraaccāsannavajjanena nātidūranāccāsannaṃ nāma gahitaṃ, taṃ pana avakaṃsato ubhinnaṃ pasāritahatthānaṃ saṅghaṭṭanena veditabbaṃ. Cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti, tenāpi agāravameva kataṃ hoti. Gīvaṃ parivattetvāti parivattanavasena gīvaṃ pasāretvā.

Bằng cách tránh quá xa và quá gần, (khoảng cách) được gọi là “không quá xa, không quá gần” được hiểu. Điều đó nên được biết là (khoảng cách) mà hai người duỗi tay ra có thể chạm vào nhau một chút. (Nếu quá gần) sẽ phải nhìn mắt đối mắt, và bằng cách đó, sự bất kính đã được thực hiện. (Cụm từ) “xoay cổ” có nghĩa là duỗi cổ ra theo cách xoay.

Kulasaṅgahatthāyāti [Pg.81] kulānuddayatāvasena kulānaṃ anuggaṇhanatthāya sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya bhikkhapaṭiggaṇhanena tesaṃ mahato puññābhisandassa jananena. Paṭisammajjitvāti antevāsikehi sammajjanaṭṭhānaṃ sakkaccakāritāya puna sammajjitvā. Tikkhattunti ‘‘ādito paṭṭhāya anta’’ntiādinā vuttacaturākārūpasañhite tayo vāre, tenassa dvādasakkhattuṃ sammasitabhāvamāha.

(Cụm từ) “để nhiếp hộ các gia đình” có nghĩa là với mục đích hỗ trợ các gia đình bằng lòng bi mẫn đối với họ, bằng cách nhận vật thực cúng dường, giống như việc ký gửi một gói hàng ngàn (đồng tiền vàng), qua đó tạo ra cho họ một dòng phước báu lớn lao. (Cụm từ) “sau khi quét dọn lại” có nghĩa là sau khi đã khiến các đệ tử quét dọn nơi ấy một cách cẩn thận, lại tự mình quét dọn lần nữa. (Cụm từ) “ba lần” có nghĩa là ba lần, mỗi lần bao gồm bốn phương diện được nói đến bắt đầu bằng “từ đầu đến cuối” v.v..., do đó, (chú giải) nói rằng việc quán xét đã được thực hiện mười hai lần.

Amhākaṃ bhagavato gambhīrabhāveneva kathitattā sesabuddhehipi evameva kathitoti dhammanvaye ṭhatvā vuttaṃ ‘‘sabbabuddhehi…pe… kathito’’ti. Sālindanti saparibhaṇḍaṃ. ‘‘Sineruṃ ukkhipanto viyā’’ti iminā tādisāya desanāya sudukkarabhāvamāha. Suttameva ‘‘suttantakatha’’nti āha dhammakkhandhabhāvato. Yathā vinayapaṇṇattibhūmantarasamayantarānaṃ vijānanaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbaññutañāṇasseva visayo, evaṃ antadvayavinimuttassa kārakavedakarahitassa paccayākārassa vibhajanaṃ pīti dassetuṃ ‘‘buddhānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ṭhānānīti kāraṇāni. Gajjitaṃ mahantaṃ hotīti taṃ desetabbasseva anekavidhatāya, duviññeyyatāya ca nānānayehi pavattamānaṃ desanāgajjitaṃ mahantaṃ vipulaṃ, bahubhedañca hoti. Ñāṇaṃ anupavisatīti tato eva desanāñāṇaṃ desetabbadhamme vibhāgaso kurumānaṃ anu anu pavisati, tena anupavissa ṭhitaṃ viya hotīti attho. Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyatīti evaṃvidhassa nāma dhammassa desakaṃ, paṭivedhakañcāti buddhānaṃ desanāñāṇassa, paṭivedhañāṇassa ca uḷārabhāvo pākaṭo hoti. Ettha ca kiñcāpi ‘‘sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatta’’nti (mahāni. 69, 169; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 14) vacanato sabbāpi bhagavato desanā ñāṇarahitā natthi, sīhasamānavuttitāya sabbattha samānappavatti. Desetabbavasena pana desanā visesato ñāṇena anupaviṭṭhā, gambhīratarā ca hotīti daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ pana vinayapaññattiṃ patvā desanā tilakkhaṇabbhāhatā suññatapaṭisaṃyuttā hotīti? Tatthāpi sannisinnaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ pavattamānā desanā saṅkhārānaṃ aniccatādivibhāvanaṃ, sabbadhammānaṃ attattaniyatābhāvappakāsanañca hoti. Tenevāha ‘‘anekapariyāyena dhammiṃ kathaṃ katvā’’tiādi.

Vì Đức Thế Tôn của chúng ta đã thuyết giảng (pháp này) một cách sâu sắc, và các vị Phật khác cũng đã thuyết giảng như vậy, nên đứng trên dòng pháp, câu “được tất cả các vị Phật... thuyết giảng” đã được nói đến. Sālinda nghĩa là cùng với các vật dụng. Bằng câu “giống như nhấc núi Sineru lên”, (chú giải) nói lên tính chất rất khó thực hiện của một bài pháp như vậy. (Chú giải) gọi chính bài kinh là “bài thuyết giảng kinh” vì nó là một uẩn pháp. Để chỉ ra rằng, cũng như việc biết rõ các giới luật trong Luật tạng, các cảnh giới khác, các học thuyết khác là lĩnh vực riêng biệt không chung của Nhất thiết trí, thì việc phân tích thể thức duyên khởi, vốn thoát khỏi hai cực đoan, không có người làm và người chịu, cũng vậy, (đoạn văn) bắt đầu bằng “Vì của các vị Phật...” đã được bắt đầu. Ở đây, ṭhānāni có nghĩa là các nguyên nhân. “Tiếng rống lớn” có nghĩa là: do tính đa dạng và khó hiểu của chính đối tượng được thuyết giảng, tiếng rống của bài pháp được trình bày theo nhiều phương pháp khác nhau trở nên vĩ đại, rộng lớn và nhiều sai biệt. “Trí tuệ thâm nhập vào” có nghĩa là: từ đó, trí tuệ thuyết pháp, khi phân chia các pháp cần thuyết giảng, thâm nhập vào từng phần một; do đó, nó giống như đã thâm nhập và an trú (trong đó). “Sự vĩ đại của Phật trí được biết đến” có nghĩa là: sự cao thượng của trí tuệ thuyết pháp và trí tuệ chứng ngộ của các vị Phật, những bậc thuyết giảng và chứng ngộ một pháp như vậy, trở nên rõ ràng. Và ở đây, mặc dù theo câu “Tất cả khẩu nghiệp của Đức Phật, Đức Thế Tôn, đều lấy trí làm đầu, tùy hành theo trí”, không có bài pháp nào của Đức Thế Tôn mà không có trí tuệ, và (trí tuệ) có cách hành xử giống như sư tử, vận hành đồng đều ở mọi nơi. Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng, xét về đối tượng được thuyết giảng, bài pháp được trí tuệ thâm nhập một cách đặc biệt và trở nên sâu sắc hơn. Nhưng làm thế nào mà một bài pháp liên quan đến giới luật trong Luật tạng lại bị chi phối bởi ba tướng và tương ưng với tánh không? Ngay cả ở đó, bài pháp được thuyết giảng phù hợp với khuynh hướng của hội chúng đang ngồi nghe cũng là sự phân tích về tính vô thường v.v... của các pháp hữu vi, và là sự tuyên bố về tình trạng không có tự ngã và không có cái của ta của tất cả các pháp. Vì vậy, (kinh) nói “sau khi thuyết một bài pháp thoại bằng nhiều phương pháp” v.v...

Āpajjāti [Pg.82] patvā yathā ñāṇakoñcanādaṃ vissajjeti, evaṃ pāpuṇitvā.

(Cụm từ) Āpajjati có nghĩa là đạt đến. Giống như (con chim hạc) phát ra tiếng rống của con chim hạc trí tuệ, cũng vậy, (ở đây có nghĩa là) sau khi đạt đến.

Pamāṇātikkameti aparimāṇatthe ‘‘yāvañcidaṃ tena bhagavatā’’tiādīsu (dī. ni. 1.4) viya. Aparimeyyabhāvajotano hi ayaṃ yāva-saddo. Tenāha ‘‘atigambhīro attho’’ti. Avabhāsatīti ñāyati upaṭṭhāti. Ñāṇassa tathā upaṭṭhānañhi sandhāya ‘‘dissatī’’ti vuttaṃ. Nanu esa paṭiccasamuppādo ekantagambhīrova, tattha kasmā gambhīrāvabhāsatā jotitāti? Saccametaṃ, ekantagambhīratādassanatthameva panassa gambhīrāvabhāsaggahaṇaṃ. Tasmā aññattha labbhamānaṃ catukoṭikaṃ byatirekamukhena nidassetvā taṃ evassa ekantagambhīrataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ekañhī’’tiādi vuttaṃ. Etaṃ natthīti agambhīro, agambhīrāvabhāso cāti etaṃ dvayaṃ natthi, tena yathādassite catukoṭike pacchimā eka koṭi labbhatīti dasseti. Tenāha ‘‘ayañhī’’tiādi.

(Từ yāva) trong ý nghĩa vượt quá sự đo lường, tức là vô lượng, giống như trong câu “cho đến mức độ này, bởi Đức Thế Tôn ấy” v.v... Vì từ yāva này biểu thị ý nghĩa vô lượng. Do đó, (chú giải) nói “ý nghĩa vô cùng sâu sắc”. Avabhāsati (hiện ra) có nghĩa là được biết đến, hiện khởi. Từ “được thấy” được nói đến để chỉ sự hiện khởi như vậy đối với trí tuệ. Chẳng phải pháp Duyên khởi này hoàn toàn sâu sắc sao? Vậy tại sao ở đây lại làm sáng tỏ việc nó “hiện ra là sâu sắc”? Điều đó đúng. Nhưng việc dùng từ “hiện ra là sâu sắc” chính là để chỉ ra tính chất hoàn toàn sâu sắc của nó. Do đó, sau khi chỉ ra bốn trường hợp có thể tìm thấy ở nơi khác bằng phương pháp phủ định, để làm rõ tính chất hoàn toàn sâu sắc của chính pháp này, (đoạn văn) bắt đầu bằng “Vì một...” đã được nói đến. “Điều này không có” có nghĩa là: hai điều này, “không sâu sắc” và “hiện ra là không sâu sắc”, không tồn tại. Do đó, (chú giải) chỉ ra rằng trong bốn trường hợp đã được trình bày, chỉ có trường hợp cuối cùng là có thể có. Do đó, (chú giải) nói “Vì pháp này...” v.v...

Yehi gambhīrabhāvehi paṭiccasamuppādo ‘‘gambhīro’’ti vuccati, te catūhi upamāhi ulliṅgento ‘‘bhavaggaggahaṇāyā’’tiādimāha. Yathā bhavaggaṃ hatthaṃ pasāretvā gahetuṃ na sakkā dūrabhāvato, evaṃ saṅkhārādīnaṃ avijjādipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho pākatikañāṇena gahetuṃ na sakkā. Yathā sineruṃ bhinditvā miñjaṃ pabbatarasaṃ pākatikapurisena nīharituṃ na sakkā, evaṃ paṭiccasamuppādagate dhammatthādike pākatikañāṇena bhinditvā vibhajja paṭivijjhanavasena jānituṃ na sakkā. Yathā mahāsamuddaṃ pākatikapurisassa bāhudvayena padhārituṃ na sakkā, evaṃ vepullaṭṭhena mahāsamuddasadisaṃ paṭiccasamuppādaṃ pākatikañāṇena desanāvasena padhārituṃ na sakkā. Yathā mahāpathaviṃ parivattetvā pākatikapurisassa pathavojaṃ gahetuṃ na sakkā, evaṃ ‘‘itthaṃ avijjādayo saṅkhārādīnaṃ paccayā hontī’’ti tesaṃ paccayabhāvo pākatikañāṇena nīharitvā gahetuṃ na sakkāti. Evaṃ catubbidhagambhīratāvasena catasso upamā yojetabbā. Pākatikañāṇavasena cāyamatthayojanā katā diṭṭhasaccānaṃ tattha paṭivedhasabhāvato, tathāpi yasmā sāvakānaṃ, paccekabuddhānañca tattha sappadesameva ñāṇaṃ, buddhānaṃyeva nippadesaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘buddhavisayaṃ pañha’’ntiādi.

Do những trạng thái thâm sâu nào mà pháp Thập Nhị Nhân Duyên được gọi là “thâm sâu,” ngài đã nói câu “do việc nắm bắt hữu đỉnh” v.v… để ám chỉ đến các trạng thái ấy bằng bốn ví dụ. Giống như hữu đỉnh không thể được nắm bắt bằng cách đưa tay ra vì trạng thái ở xa, cũng vậy ý nghĩa về sự phát sanh và hiện khởi của các pháp hành v.v… do vô minh v.v… làm duyên không thể được nắm bắt bằng trí tuệ thông thường. Giống như tinh chất của núi, tức tinh túy của núi, không thể được người thường lấy ra bằng cách phá vỡ núi Sineru, cũng vậy các pháp và ý nghĩa v.v… đã đi vào trong pháp Thập Nhị Nhân Duyên không thể được biết đến theo cách thức thâm nhập bằng cách phá vỡ và phân tích bởi trí tuệ thông thường. Giống như đại dương không thể được người thường đo lường bằng hai cánh tay, cũng vậy pháp Thập Nhị Nhân Duyên tương tự như đại dương về ý nghĩa rộng lớn không thể được thuyết giảng theo cách thức trình bày bởi trí tuệ thông thường. Giống như tinh chất của đất không thể được người thường nắm bắt bằng cách lật ngược quả đất vĩ đại, cũng vậy trạng thái làm duyên của các pháp ấy rằng “như thế này, vô minh v.v… là duyên cho các pháp hành v.v…” không thể được nắm bắt bằng cách rút ra bởi trí tuệ thông thường. Như vậy, bốn ví dụ nên được áp dụng theo cách thức của bốn loại thâm sâu. Và việc giải thích ý nghĩa này đã được thực hiện theo cách thức của trí tuệ thông thường, bởi vì đối với các vị đã thấy chân lý, ở đó có bản chất của sự thâm nhập. Tuy nhiên, vì trí tuệ của các vị Thinh văn và các vị Độc Giác Phật ở đó chỉ là có giới hạn, chỉ có trí tuệ của các vị Phật là không có giới hạn, do đó đã được nói rằng “vấn đề thuộc phạm vi của chư Phật” v.v…

Ussādentoti [Pg.83] paññāya ukkaṃsento, uggaṇhantoti attho. Apasādentoti nibbhacchanto, niggaṇhantoti attho.

Ussādento (đề cao) là đang tán dương bằng trí tuệ, có nghĩa là đang nâng đỡ. Apasādento (chê bai) là đang khiển trách, có nghĩa là đang đàn áp.

Ussādanāvaṇṇanā

Luận giải về sự đề cao

Tenāti mahāpaññābhāvena. Tatthāti therassa satipi uttānabhāve, paṭiccasamuppādassaaññesaṃ gambhīrabhāve. Subhojanarasapuṭṭhassāti sundarena bhojanarasena positassa. Katayogassāti nibaddhapayogena kataparicayassa. Mallapāsāṇanti mallehi mahabbaleheva ukkhipitabbapāsāṇaṃ. Kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhānanti kasmiṃ passe imassa pāsāṇassa garutarappadesoti tassa sallahukabhāvaṃ dīpento vadati.

Tena (do điều ấy) là do trạng thái có trí tuệ vĩ đại. Tattha (ở đó) là trong khi có trạng thái hiển nhiên đối với vị trưởng lão, (pháp Thập Nhị Nhân Duyên) có trạng thái thâm sâu đối với những người khác. Subhojanarasapuṭṭhassa (của người được nuôi dưỡng bằng hương vị của thức ăn ngon) là của người được nuôi dưỡng bằng hương vị của thức ăn ngon. Katayogassa (của người đã thực hành) là của người đã thực hành quen thuộc bằng sự nỗ lực kiên trì. Mallapāsāṇaṃ (tảng đá của lực sĩ) là tảng đá chỉ có thể được nhấc lên bởi các lực sĩ có sức mạnh vĩ đại. Kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhānaṃ (chỗ nặng của vật này ở đâu?) là phần nặng hơn của tảng đá này ở phía nào? Ngài nói lên điều ấy để trình bày về trạng thái nhẹ nhàng của nó (đối với ngài).

Timirapiṅgaleneva dīpenti tassa mahāvipphārabhāvato. Tenāha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Pakkuthatīti pakkuthantaṃ viya parivattati parito vivattati. Lakkhaṇavacanañhetaṃ. Piṭṭhiyaṃ sakalinapadakāpiṭṭhaṃ. Kāyūpapannassāti mahatā kāyena upetassa, mahākāyassāti attho.

(Các vị) giải thích bằng (ví dụ về) con cá Timirapiṅgala là do trạng thái to lớn của nó. Do đó, ngài đã nói câu “tassa kira” (tương truyền rằng của con cá ấy) v.v… Pakkuthati (nó sôi sục) là nó xoay tròn, nó lăn tròn khắp nơi, giống như đang sôi sục. Đây là lời nói về đặc điểm. Piṭṭhiyaṃ (trên lưng) là trên cái lưng có vảy như những viên ngói. Kāyūpapannassa (của con cá đã được sanh ra với thân) là của con cá đã được phú cho thân hình to lớn, có nghĩa là của con cá có thân hình to lớn.

Piñchavaṭṭīti piñchakalāpo. Supaṇṇavātanti nāgaggahaṇādīsu pakkhapapphoṭanavasena uppajjanakavātaṃ.

Piñchavaṭṭi (bó lông) là một chùm lông. Supaṇṇavātaṃ (cơn gió của chim Supaṇṇa) là cơn gió phát sanh do việc đập cánh trong khi bắt rắn Nāga v.v…

Pubbūpanissayasampattikathāvaṇṇanā

Luận giải về câu chuyện thành tựu nhân duyên quá khứ

‘‘Pubbūpanissayasampattiyā’’tiādinā uddiṭṭhakāraṇāni vitthārato vivarituṃ ‘‘ito kirā’’tiādi vuttaṃ. Tattha itoti ito kappato. Satasahassimeti satasahassame. Haṃsāvatī nāma nagaraṃ ahosi jātanagaraṃ. Dhurapattānīti bāhirapattāni, yāni dīghatamāni.

Để giải thích chi tiết các nguyên nhân đã được nêu lên bằng câu “Pubbūpanissayasampattiyā” (do sự thành tựu nhân duyên quá khứ) v.v…, câu “ito kira” (tương truyền rằng từ đây) v.v… đã được nói đến. Ở đó, ito (từ đây) là từ kiếp này. Satasahassime (trong một trăm ngàn) là trong một trăm ngàn (kiếp). Haṃsāvatī nāma nagaraṃ ahosi jātanagaraṃ (đã có thành phố tên là Haṃsāvatī, là thành phố nơi sanh) là đã có thành phố tên là Haṃsāvatī, là thành phố nơi sanh. Dhurapattāni (các cánh ở đầu) là các cánh ở bên ngoài, là những cánh dài nhất.

Kaniṭṭhabhātāti vemātikabhātā kaniṭṭho yathā amhākaṃ bhagavato nandatthero. Buddhānañhi sahodarā bhātaro nāma na honti. Kathaṃ jeṭṭhā tāva na uppajjanti, kaniṭṭhānaṃ pana asambhavo eva. Bhoganti vibhavaṃ. Upasantoti corajanitasaṅkhobhavūpasamena upasanto janapado.

Kaniṭṭhabhātā (người em trai) là người em trai khác mẹ, giống như trưởng lão Nanda của đức Thế Tôn chúng ta. Thật vậy, chư Phật không có những người anh em ruột. Tại sao? Trước tiên, những người anh không sanh ra, còn những người em thì quả là không thể có. Bhogaṃ (tài sản) là của cải. Upasanto (đã được yên ổn) là xứ sở đã được yên ổn do sự lắng dịu của tình trạng xáo trộn được tạo ra bởi bọn trộm cướp.

Dve sāṭake nivāsetvāti sāṭakadvayameva attano kāyaparihārikaṃ katvā itaraṃ sabbasambhāraṃ attato mocetvā.

Dve sāṭake nivāsetvā (sau khi đã mặc hai tấm y) là sau khi đã làm cho chỉ có hai tấm y là vật dụng cho thân của mình, sau khi đã giải thoát bản thân khỏi tất cả các vật dụng khác.

Pattaggahaṇatthanti antopakkhittauṇhabhojanattā aparāparaṃ hatthe parivattentassa pattaggahaṇatthaṃ. Uttarisāṭakanti attano uttarisāṭakaṃ. Etāni [Pg.84] pākaṭaṭṭhānānīti etāni yathāvuttāni bhagavato desanāya pākaṭāni therassa puññakaraṇaṭṭhānāni.

Pattaggahaṇatthaṃ (với mục đích cầm lấy bát) là với mục đích cầm lấy bát của vị đang chuyển đổi bát trong tay liên tục do thức ăn nóng đã được đặt vào bên trong. Uttarisāṭakanti (tấm y choàng vai) là tấm y choàng vai của chính mình. Etāni pākaṭaṭṭhānānīti (đây là những nơi chốn hiển nhiên) là những nơi chốn tạo phước của vị trưởng lão đã được nói đến như vầy, là những nơi chốn hiển nhiên do lời thuyết giảng của đức Thế Tôn.

Paṭisandhiṃ gahetvāti amhākaṃ mahābodhisattassa paṭisandhiggahaṇadivase eva paṭisandhiṃ gahetvā.

Paṭisandhiṃ gahetvā (sau khi đã thọ sanh) là sau khi đã thọ sanh vào chính ngày thọ sanh của vị Đại Bồ-tát của chúng ta.

Titthavāsādivaṇṇanā

Luận giải về việc trú ngụ ở bến đò v.v…

Uggahaṇaṃ pāḷiyā uggaṇhanaṃ. Savanaṃ atthasavanaṃ. Paripucchanaṃ gaṇṭhiṭṭhānesu atthaparipucchanaṃ. Dhāraṇaṃ pāḷiyāpi pāḷiatthassapi citte ṭhapanaṃ. Sabbañcetaṃ idha paṭiccasamuppādavasena veditabbaṃ.

Uggahaṇaṃ (sự học thuộc) là việc học thuộc lòng Pāḷi. Savanaṃ (sự lắng nghe) là việc lắng nghe ý nghĩa. Paripucchanaṃ (sự hỏi han) là việc hỏi han về ý nghĩa ở những chỗ khó khăn. Dhāraṇaṃ (sự ghi nhớ) là việc lưu giữ trong tâm cả Pāḷi và ý nghĩa của Pāḷi. Và tất cả điều này ở đây nên được hiểu theo phương diện của pháp Thập Nhị Nhân Duyên.

Sotāpannānañca…pe... upaṭṭhātitattha sammohaviddhaṃsanena ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (dī. ni. 1.298; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; cūḷani. 4, 7, 8) attapaccakkhavasena upaṭṭhānato. Nāmarūpaparicchedoti saha paccayena nāmarūpassa paricchijja avabodho.

Đối với các vị Dự Lưu... (v.v)... nó hiện khởi ở đó do sự phá tan si mê, do sự hiện khởi theo cách thức tự mình chứng nghiệm rằng: “Pháp nào có bản chất sanh khởi, tất cả pháp ấy có bản chất đoạn diệt.” Nāmarūpaparicchedo (sự xác định danh và sắc) là sự liễu tri về danh và sắc cùng với duyên, sau khi đã xác định.

Paṭiccasamuppādagambhīratāvaṇṇanā

Luận giải về sự thâm sâu của pháp Thập Nhị Nhân Duyên

‘‘Atthagambhīratāyā’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘tatthā’’tiādi āraddhaṃ. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayato sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa jarāmaraṇassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anupavattatthoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho. ‘‘Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti,’’ na ca jātiṃ vinā ‘‘aññato hotī’’ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto, itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho, yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpapātubhāvoti attho. So anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Sesapadesupi eseva nayo.

Để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt qua câu “Atthagambhīratāyā” (do tính chất sâu sắc về ý nghĩa), đoạn văn bắt đầu bằng “tatthā” (trong đó). “Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho” (ý nghĩa là được sanh khởi và phát sanh do duyên sanh) có nghĩa là: trạng thái đã phát sanh lên cao hơn và cao hơn của già và chết, vốn tương ứng với duyên của chính nó và đi kèm với nó, sau khi đã được sanh khởi từ duyên sanh; nghĩa là, ý nghĩa là sự tiếp diễn. Hoặc là, ý nghĩa là được sanh khởi (sambhūtaṭṭho) và ý nghĩa là đã phát sanh (samudāgataṭṭho) chính là ý nghĩa được sanh khởi và phát sanh (sambhūtasamudāgataṭṭho). Thật vậy, ý nghĩa là được sanh khởi do duyên sanh (jātipaccayasambhūtaṭṭho) đã được nói là: “Không phải già và chết không do sanh mà có,” và cũng không phải “do cái khác mà có” nếu không có sanh. Và như vậy, ý nghĩa là đã phát sanh do duyên sanh (jātipaccayasamudāgataṭṭho) là vì nó phát sanh từ sanh. Bất cứ sanh nào là duyên theo cách nào, thì ý nghĩa là sự biểu hiện tương ứng với duyên đó. Điều đó là sâu sắc theo ý nghĩa không đáy vì trí tuệ của những người chưa tích lũy các tư lương thiện pháp không thể đứng vững ở đó. Phương pháp này cũng áp dụng cho các thuật ngữ còn lại.

Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti yenākārena yadavatthā avijjā saṅkhārānaṃ paccayo hoti. Yena hi pavattiākārena, yāya ca avatthāya avatthitā avijjā tesaṃ tesaṃ saṅkhārānaṃ paccayo hoti, tadubhayassapi duravabodhanīyato avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayaṭṭho [Pg.85] anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Esa nayo sesapadesupi.

“Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho” (ý nghĩa vô minh là duyên cho các hành) là cách thức và trạng thái mà vô minh là duyên cho các hành. Thật vậy, vì cả hai điều này đều khó liễu tri: cách thức diễn tiến và trạng thái mà vô minh đã an trú để làm duyên cho các hành này hay hành khác, cho nên ý nghĩa vô minh là duyên cho các hành theo chín cách là sâu sắc theo ý nghĩa không đáy vì trí tuệ của những người chưa tích lũy các tư lương thiện pháp không thể đứng vững ở đó. Phương pháp này cũng áp dụng cho các thuật ngữ còn lại.

Katthaci anulomato desīyati, katthaci paṭilomatoti idha pana paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhāto anulomo, paccayanirodhā paccayuppannanirodhasaṅkhāto ca paṭilomo adhippeto. Ādito pana paṭṭhāya antagamanaṃ anulomo, antato ca ādigamanaṃ paṭilomoti adhippeto. Ādito paṭṭhāya anulomadesanāya, antato paṭṭhāya paṭilomadesanāya ca tisandhi catusaṅkhepo. ‘‘Ime bhikkhave cattāro āhārā kiṃ nidānā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.11) ca vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya, ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.43, 45) anulomadesanāya ca dvisandhi tisaṅkhepo. ‘‘Saṃyojaniyesu bhikkhave dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.53, 57) ekasandhi dvisaṅkhepo. Ekaṅgo hi paṭiccasamuppādo desito. Labbhateva hi so ‘‘tatra bhikkhave sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṃyeva sādhukaṃ yoniso manasi karoti ‘iti imasmiṃ sati idaṃ hoti…pe… nirujjhatī’ti. Sukhavedaniyaṃ bhikkhave phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanā’’ti (saṃ. ni. 2.62) imassa suttassa vasena veditabbo. Iti tena tena kāraṇena tathā tathā pavattetabbattā paṭiccasamuppādo desanāya gambhīro. Tenāha ‘‘ayaṃ desanāgambhīratā’’ti. Na hi tattha sabbaññutañāṇato aññaṃ ñāṇaṃ patiṭṭhaṃ labhati.

“Có nơi được thuyết giảng theo chiều thuận, có nơi theo chiều nghịch.” Ở đây, chiều thuận (anuloma) được hiểu là sự sanh khởi của pháp bị duyên do sự sanh khởi của duyên, và chiều nghịch (paṭiloma) được hiểu là sự đoạn diệt của pháp bị duyên do sự đoạn diệt của duyên. Hoặc, chiều thuận được hiểu là đi từ đầu đến cuối, và chiều nghịch là đi từ cuối về đầu. Với bài thuyết giảng theo chiều thuận bắt đầu từ đầu và bài thuyết giảng theo chiều nghịch bắt đầu từ cuối, có ba mối nối và bốn tóm lược. Với bài thuyết giảng theo chiều nghịch bắt đầu từ giữa như: “Này các Tỳ khưu, bốn loại vật thực này có gì làm nhân sanh?” (S. ii. 11), và bài thuyết giảng theo chiều thuận như: “Do duyên nhãn và các sắc, nhãn thức sanh khởi; sự gặp gỡ của ba pháp là xúc; do duyên xúc, thọ sanh khởi” (S. ii. 72, 73), có hai mối nối và ba tóm lược. Trong các bài kinh như: “Này các Tỳ khưu, ở người sống quán vị ngọt trong các pháp kiết sử, ái tăng trưởng; do duyên ái, thủ sanh khởi” (S. ii. 84, 90), có một mối nối và hai tóm lược. Thật vậy, lý Duyên khởi với một chi phần cũng đã được thuyết giảng. Điều này có thể được hiểu qua kinh này: “Ở đây, này các Tỳ khưu, vị Thánh đệ tử đa văn tác ý như lý một cách khéo léo về chính lý Duyên khởi rằng: ‘Khi cái này có, cái kia có… cái này diệt.’ Này các Tỳ khưu, do duyên xúc khả lạc, lạc thọ sanh khởi” (S. ii. 97). Vì vậy, do phải được trình bày theo cách này hay cách khác vì lý do này hay lý do khác, lý Duyên khởi là sâu sắc về phương pháp thuyết giảng. Do đó, có nói rằng: “Đây là sự sâu sắc về phương pháp thuyết giảng.” Thật vậy, ở đó không có trí tuệ nào khác ngoài trí tuệ của bậc Toàn Giác có thể đứng vững được.

‘‘Avijjāya panā’’tiādīsu jānanalakkhaṇassa ñāṇassa paṭipakkhabhūto avijjāya aññāṇaṭṭho. Ārammaṇassa paccakkhakaraṇena dassanabhūtassa paṭipakkhabhūto adassanaṭṭho. Yenesā attano sabhāvena dukkhādīnaṃ yāthāvasarasaṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati, so tassā saccāsampaṭivedhaṭṭho. Abhisaṅkharaṇaṃ saṃvidhānaṃ, pakappananti attho. Āyūhanaṃ sampiṇḍanaṃ, sampayuttadhammānaṃ attano kiccānurūpatāya rāsīkaraṇanti attho. Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo. Añño virāgo. Rāgassa vā appaṭipakkhabhāvato rāgappavaḍḍhako, rāguppattipaccayo [Pg.86] ca sabbopi apuññābhisaṅkhāro sarāgo. Itaro tabbidūrabhāvato virāgo. ‘‘Dīgharattaṃ hetaṃ bhikkhave assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti’’ (saṃ. ni. 2.61) attaparāmāsassa viññāṇaṃ visesato vatthu vuttanti viññāṇassa suññataṭṭho gambhīro. Attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkantiabhinivesabalavatāya abyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā ca gambhīrā. Nāmarūpassa paṭisandhikkhaṇe ekatova uppādo ekuppādo, pavattiyaṃ visuṃ visuṃ yathārahaṃ ekuppādo. Nāmassa rūpena, rūpassa ca nāmena asampayogato vinibbhogo nāmassa nāmena, rūpassa ca rūpena ekaccassa ekaccena avinibbhogo (nāmassa nāmena avinibbhogo vibha. mūlaṭī. 242) yojetabbo. Ekuppādekanirodhehi avinibbhoge adhippete so rūpassa ca ekakalāpapavattino rūpena labbhatīti. Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññaṃ vinibbhogo, pañcavokārabhave sahavattanato avinibbhogo ca veditabbo.

Trong câu “Avijjāya panā” (còn về vô minh), v.v., ý nghĩa của vô minh là ‘sự không biết’ (aññāṇaṭṭho), là đối nghịch với trí tuệ (ñāṇa) có đặc tính là biết. Ý nghĩa là ‘sự không thấy’ (adassanaṭṭho), là đối nghịch với sự thấy vốn là sự trực nhận đối tượng. Ý nghĩa ‘sự không thông suốt các chân lý’ (saccāsampaṭivedhaṭṭho) của nó là: do tự tánh của mình, nó không cho phép thông suốt thực chất của khổ, v.v., mà đứng đó che đậy và bao trùm. ‘Sự tạo tác’ (abhisaṅkharaṇaṃ) có nghĩa là sự sắp đặt (saṃvidhānaṃ), sự cấu tạo (pakappanaṃ). ‘Sự tích lũy’ (āyūhanaṃ) có nghĩa là sự thu gom (sampiṇḍanaṃ), sự tập hợp các pháp tương ưng theo phận sự của chúng. Một phần của các hành bất thiện (apuññābhisaṅkhāra) là có tham (sarāgo). Phần khác là ly tham (virāgo). Hoặc, do không đối nghịch với tham, là yếu tố làm tăng trưởng tham và là duyên cho tham sanh khởi, nên toàn bộ hành bất thiện là có tham. Cái còn lại (hành phước) là ly tham do xa lìa điều đó. Vì có nói rằng: “Này các Tỳ khưu, từ lâu rồi, điều này đã bị kẻ phàm phu ít nghe chấp giữ, xem là của ta, và nắm chặt: ‘Cái này là của tôi, đây là tôi, đây là tự ngã của tôi’” (S. ii. 94), nên thức được nói là cơ sở đặc biệt cho sự chấp thủ tự ngã. Do đó, ý nghĩa về tính không của thức là sâu sắc. Quan niệm ‘tự ngã biết’, ‘tự ngã luân hồi’ là sâu sắc do sức mạnh của sự tin chắc vào tính năng động và sự chuyển tiếp, và trạng thái biểu hiện của sự tái sanh không có tính năng động và không có sự chuyển tiếp cũng sâu sắc. Đối với danh và sắc, sự sanh khởi cùng lúc trong khoảnh khắc tái sanh là ‘đồng sanh’ (ekuppādo); trong dòng đời, chúng sanh khởi riêng biệt tùy theo trường hợp. Sự tách biệt (vinibbhogo) của danh khỏi sắc và của sắc khỏi danh là do sự không tương ưng. Sự không tách biệt (avinibbhogo) của danh với danh, và của sắc với sắc, của cái này với cái kia, cần được liên kết. Khi sự không tách biệt được hiểu qua sự đồng sanh và đồng diệt, điều đó có được đối với sắc với sắc diễn tiến trong cùng một tổng hợp sắc. Hoặc, trong các cõi hữu một uẩn và bốn uẩn, sự tách biệt lẫn nhau của danh và sắc cần được hiểu là do chúng không đồng tồn tại; và trong cõi hữu năm uẩn, sự không tách biệt cần được hiểu là do chúng đồng tồn tại.

Nāmassa ārammaṇābhimukhaṃ namanaṃ namanaṭṭho. Rūpassa virodhipaccayasamavāye visadisuppatti ruppanaṭṭho. Indriyapaccayabhāvo adhipatiyaṭṭho. ‘‘Lokopeso, dvārāpesā, khettaṃ peta’’nti vuttalokādiattho cakkhādīsu pañcasu yojetabbo. Manāyatanassa pana lujjanato, manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā veditabbā. Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ visayibhāvo, manāyatanassa vijānanaṃ. Saṅghaṭṭanaṭṭho visesato cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ, itare channampi yojetabbā. Phusanañca phassassa sabhāvo. Saṅghaṭṭanaṃ raso, itare upaṭṭhānākārā. Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho rasavasena vutto, vedayitaṭṭho lakkhaṇavasena. Sukhadukkhama ajjhattabhāvo yathākkamaṃ tissannaṃ vedanānaṃ sabhāvavasena vutto. ‘‘Attā vedayatī’’ti abhinivesassa balavabhāvato nijjīvaṭṭho vedanāya gambhīro. Nijjīvāya vā vedanāya vedayitaṃ nijjīvavedayitaṃ, so eva atthoti nijjīvavedayitaṭṭho.

Đối với danh, sự hướng đến đối tượng là ý nghĩa cúi xuống. Đối với sắc, sự sanh khởi khác biệt khi có sự hội đủ các duyên đối nghịch là ý nghĩa biến hoại. Trạng thái là duyên của quyền là ý nghĩa chủ tể. Ý nghĩa thế gian v.v... được nói đến trong câu: “Đây là thế gian, đây là các cửa, đây là ruộng” nên được áp dụng cho năm (căn) là nhãn v.v... Nhưng đối với ý xứ, các ý nghĩa này nên được hiểu là do sự tan rã, và do trạng thái là cửa và là ruộng của ý xúc v.v... Trạng thái đối tượng của nhãn v.v... là sự chiếu sáng, có đặc tính là sự thích hợp để biểu hiện các sắc v.v... đã đi vào tầm hoạt động; đối với ý xứ là sự nhận biết. Ý nghĩa va chạm đặc biệt (áp dụng) cho năm (xúc) là nhãn xúc v.v..., (còn) các (ý nghĩa) khác nên được áp dụng cho cả sáu. Và sự xúc chạm là tự tánh của xúc. Sự va chạm là phận sự, các (ý nghĩa) khác là tướng trạng hiện khởi. Ý nghĩa kinh nghiệm vị của đối tượng được nói theo phận sự, ý nghĩa cảm thọ được nói theo đặc tính. Trạng thái nội tại là lạc và khổ được nói theo tự tánh của ba thọ theo thứ tự. Do trạng thái mãnh liệt của sự chấp thủ “tự ngã cảm thọ” nên ý nghĩa vô ngã của thọ là thâm sâu. Hoặc, sự cảm thọ của thọ vô ngã là sự cảm thọ vô ngã, chính đó là ý nghĩa, nên (gọi là) ý nghĩa cảm thọ vô ngã.

Sappītikataṇhāya [Pg.87] abhinanditaṭṭho. Balavatarataṇhāya gilitvā pariniṭṭhāpanaṃ ajjhosānaṭṭho. Itare pana jeṭṭhabhāvaosāraṇasamuddaduratikkamaapāripūrivasena veditabbā. Ādānaggahaṇābhinivesaṭṭhā catunnampi upādānānaṃ samānā, parāmāsaṭṭho diṭṭhupādānādīnameva, tathā duratikkamaṭṭho. ‘‘Diṭṭhikantāro’’ti (dha. sa. 392) hi vacanato diṭṭhīnaṃ duratikkamatā. Daḷhaggahaṇattā vā catunnampi duratikkamaṭṭho yojetabbo. Yonigatiṭhitinivāsesukhipananti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo. Evañhi tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti. Yathā tathā jāyanaṃ jātiattho. Tassā pana sannipātato jāyanaṃ sañjātiattho. Mātukucchiṃ okkamitvā viya jāyanaṃ okkantiattho. So jātito nibbattanaṃ nibbattiattho. Kevalaṃ pātubhavanaṃ pātubhāvaṭṭho.

Ý nghĩa hoan hỷ là (dành cho) ái có hỷ đi kèm. Ý nghĩa nuốt chửng là nuốt và làm cho xong bởi ái mãnh liệt hơn. Còn các (ý nghĩa) khác nên được hiểu theo nghĩa là trạng thái tối thắng, sự đi xuống, biển cả khó vượt qua, và không thể thỏa mãn. Các ý nghĩa nhận lấy, nắm giữ, chấp thủ là chung cho cả bốn thủ. Ý nghĩa chấp thủ sai lầm chỉ là của tà kiến thủ v.v..., cũng vậy là ý nghĩa khó vượt qua. Vì theo câu nói “hoang địa của tà kiến” (Pháp Tụ 392), các tà kiến là khó vượt qua. Hoặc do sự nắm giữ chắc chắn, ý nghĩa khó vượt qua nên được áp dụng cho cả bốn. Trong hợp từ yonigatiṭhitinivāsesukhipana, nên thấy sự không lược bỏ của vị trí cách số nhiều. Vì như vậy, do đó có sự hợp từ của các từ tích lũy và hành. Sự sanh ra ở nơi này nơi kia là ý nghĩa sanh. Nhưng sự sanh ra do sự hội tụ của nó là ý nghĩa đồng sanh. Sự sanh ra giống như đi vào trong bụng mẹ là ý nghĩa nhập thai. Sự phát sanh từ sự sanh đó là ý nghĩa phát sanh. Sự hiện khởi đơn thuần là ý nghĩa hiện khởi.

Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti tassa maraṇaṭṭhā eva khayādayo gambhīrāti dassitā. Uppannauppannānañhi navanavānaṃ khayena kamena khaṇḍiccādiparipakkapavattiyaṃ loke jarāvohāroti. Khayaṭṭho vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo. Navabhāvāpagamo hi ‘‘khayo’’ti vattuṃ yuttoti vipariṇāmaṭṭho dvinnampi vasena yojetabbo, santativasena vā jarāya khayavayabhāvā, sammutikhaṇikavasena maraṇassa bhedavipariṇāmaṭṭhā yojetabbā. Avijjādīnaṃ sabhāvo paṭivijjhīyatīti paṭivedho. Vuttañhetaṃ nidānakathāyaṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho’’ti. (Dī. ni. aṭṭha. paṭhamamahāsaṅgītikathā; abhi. aṭṭha. nidānakathā) so hi avijjādīnaṃ sabhāvo maggañāṇeneva asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhitabbato aññāṇassa alabbhaneyyapatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Sā sabbāpīti sā yathāvuttā saṅkhepato catubbidhā vitthārato anekappabhedā sabbāpi paṭiccasamuppādassa gambhīratā therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi catūhi aṅgehi samannāgatattā. Udāhu aññesampīti ‘‘mayhaṃ tāva esa paṭiccasamuppādo uttānako hutvā upaṭṭhāti, kiṃ nu kho aññesampi evaṃ uttānako hutvā upaṭṭhātī’’ti mā evaṃ avaca mayāva dinnanaye catusaccakammaṭṭhānavidhimhi ṭhatvā.

Chi phần già và chết có sự chết là chính, do đó các ý nghĩa về sự chết của nó là sự hủy hoại v.v... được chỉ ra là thâm sâu. Vì trong thế gian, thuật ngữ ‘già’ là sự diễn tiến của sự chín muồi như răng rụng v.v... một cách tuần tự do sự hủy hoại của các pháp mới và mới đã sanh khởi. Hoặc nên thấy rằng ý nghĩa hủy hoại được nói cho sự già. Vì sự mất đi của trạng thái mới là thích hợp để được gọi là ‘sự hủy hoại’, do đó ý nghĩa biến đổi nên được áp dụng theo cả hai cách. Hoặc theo dòng tương tục, các trạng thái hủy hoại và tiêu vong là của sự già; theo quy ước và sát-na, các ý nghĩa tan rã và biến đổi nên được áp dụng cho sự chết. Tự tánh của vô minh v.v... được liễu tri, đó là sự liễu tri. Điều này đã được nói trong lời tựa: “Sự liễu tri là tự tánh không sai lạc, được gọi là tự tướng, cần phải được liễu tri của các pháp này hay các pháp kia được nói ở đây hay ở kia.” (Trường Bộ Chú, câu chuyện Đại kết tập lần thứ nhất; Thắng Pháp Chú, lời tựa). Vì tự tánh của vô minh v.v... đó là thâm sâu với ý nghĩa không đáy, do cần phải được liễu tri chỉ bằng đạo tuệ qua sự liễu tri không si mê, và do sự không thể đạt được chỗ đứng cho vô minh. Tất cả sự thâm sâu đó, nghĩa là tất cả sự thâm sâu của Duyên Khởi như đã nói, tóm tắt có bốn loại, chi tiết có nhiều phân loại, đã hiện khởi đến vị Trưởng lão như là cạn cợt, do vị ấy đã thành tựu bốn yếu tố. Hay là đối với những người khác, (nghĩa là) “Đối với ta, Duyên Khởi này hiện khởi như là cạn cợt, không biết đối với những người khác có hiện khởi như là cạn cợt như vậy không?” chớ có nói như vậy, khi đã đứng trong phương pháp về đề mục Tứ Đế do chính ta đã ban cho.

Apasādanāvaṇṇanā

Giải Thích Về Sự Chê Trách

Oḷārikanti [Pg.88] vatthuvītikkamasamatthatāvasena thūlaṃ. Kāmaṃ kāmarāgapaṭighāyeva atthato kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni, kāmarāgapaṭighānusayā ca, tathāpi aññoyeva saṃyojanaṭṭho bandhanabhāvato, añño anusayanaṭṭho appahīnabhāvena santāne thāmagamananti katvā, iti kiccavisesavisiṭṭhabhede gahetvā ‘‘cattāro kilese’’ti ca vuttaṃ. Eseva nayo itaresupi. Aṇusahagateti aṇusabhāvaṃ upagate. Tabbhāvattho hi ayaṃ sahagata-saddo ‘‘nandirāgasahagatā’’tiādīsu (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.91, 133, 460; 3.374; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14; vibha. 203; paṭi. ma. 1.34; 2.30) viya.

Thô thiển (oḷārikaṃ) là thô (thūlaṃ) theo nghĩa có khả năng vi phạm thực sự. Quả thật, về mặt ý nghĩa, các kiết sử dục ái và sân, và các tùy miên dục ái và sân, chính là dục ái và sân. Tuy nhiên, ý nghĩa kiết sử là khác do trạng thái trói buộc; ý nghĩa tùy miên là khác do sự nằm ngầm trong dòng tương tục vì chưa được đoạn trừ, do đó, sau khi xem xét sự khác biệt được phân biệt bởi phận sự đặc biệt, câu “bốn phiền não” đã được nói đến. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các (trường hợp) khác. Đi kèm với vi tế (aṇusahagate) là đã đạt đến tự tánh vi tế. Vì từ sahagata này có ý nghĩa là trạng thái đó, giống như trong các (câu) “đi kèm với hỷ và tham” v.v...

Yathā uparimaggādhigamanavasena saccasampaṭivedho paccayākārapaṭivedhavasena, evaṃ sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiadhigamanavasenapi saccasampaṭivedho paccayākārapaṭivedhavasenevāti dassetuṃ ‘‘kasmā cā’’tiādi vuttaṃ. Sabbathāvāti sabbappakāreneva kiñcipi pakāraṃ asesetvāti attho. Ye katābhinīhārānaṃ mahābodhisattānaṃ vīriyassa ukkaṭṭhamajjhimamudutāvasena bodhisambhārasambharaṇe kālabhedā icchitā, te dassento ‘‘cattāri, aṭṭha, soḷasa vā asaṅkhyeyyānī’’ti āha, svāyamattho cariyāpiṭakavaṇṇanāya gahetabbo. Sāvako padesañāṇe ṭhitoti sāvako hutvā sekkhabhāvato tatthāpi padesañāṇe ṭhito. Buddhānaṃ kathāya ‘‘taṃ tathāgato abhisametī’’tiādikāya paccanīkaṃ hoti. Anaññasādhāraṇassa hi vasena buddhānaṃ sīhanādo, na aññasādhāraṇassa.

Để trình bày rằng: “Cũng giống như sự thông suốt các chân lý là nhờ vào sự thông suốt các trạng thái của duyên, tương tự như vậy, sự thông suốt các chân lý nhờ vào sự chứng đắc Thinh Văn Bồ Đề, Độc Giác Bồ Đề, và Chánh Đẳng Bồ Đề cũng chính là nhờ vào sự thông suốt các trạng thái của duyên,” nên đoạn văn bắt đầu bằng “Và tại sao?” đã được nói đến. “Sabbathāva” có nghĩa là “bằng tất cả mọi cách,” tức là không bỏ sót bất kỳ phương cách nào. Để trình bày về những sự khác biệt về thời gian trong việc tích lũy các tư lương bồ đề được mong muốn đối với các vị Đại Bồ Tát đã thực hiện lời phát nguyện, tùy theo mức độ tinh tấn thượng, trung, và hạ, ngài đã nói: “bốn, tám, hoặc mười sáu a-tăng-kỳ.” Ý nghĩa này nên được hiểu từ Chú giải Cariyāpiṭaka. “Vị Thinh văn đứng trong trí tuệ một phần” có nghĩa là: là một vị Thinh văn, do còn là bậc hữu học, vị ấy đứng trong trí tuệ một phần ngay cả ở đó. Điều này trái ngược với lời dạy của các Đức Phật như: “Điều ấy, Như Lai đã giác ngộ.” Quả vậy, tiếng rống sư tử của các Đức Phật là dựa trên những gì không chung với người khác, chứ không phải dựa trên những gì chung với người khác.

‘‘Vāyamantassevā’’ti iminā visesato ñāṇasambhārasambharaṇaṃ paññāpāramitāpūraṇaṃ vadati. Tassa ca sabbampi puññaṃ upanissayo.

Bằng câu “chính của người đang nỗ lực,” ngài đặc biệt nói đến việc tích lũy tư lương trí tuệ, tức là sự viên mãn trí tuệ ba-la-mật. Và đối với việc ấy, tất cả phước báu đều là duyên trợ.

‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi;

Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.10) –

“Kho tàng này ban cho mọi ước muốn, Của chư thiên và cả loài người; Bất cứ điều gì họ mong mỏi, Tất cả đều được thành tựu nhờ đây.” (khu. pā. 8.10) –

Hi vuttaṃ. Tasmā mahābodhisattānaṃ sabbesampi puññasambhāro yāvadeva ñāṇasambhārattho sammāsambodhisamadhigamasamatthattāti āha ‘‘paccayākāraṃ [Pg.89] …pe… natthī’’ti. Idāni paccayākārapaṭivedhasseva vā mahānubhāvatādassanamukhena paṭiccasamuppādasseva paramagambhīrataṃ dassetuṃ ‘‘avijjā’’tiādi vuttaṃ. Navahi ākārehīti uppādādīhi navahi ākārehi. Avijjā hi saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti, pavattaṃ hutvā nimittaṃ, āyūhanaṃ, saṃyogo, palibodho, samudayo, hetu, paccayo hutvā paccayo hoti. Evaṃ saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāmagge ‘‘kathaṃ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ? Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca nimittaṭṭhiti ca āyūhanaṭṭhiti ca saññogaṭṭhiti ca palibodhaṭṭhiti ca samudayaṭṭhiti ca hetuṭṭhiti ca paccayaṭṭhiti ca imehi navahākārehi avijjāpaccayā saṅkhārā paccayasamuppannā’’tiādi (paṭi. ma. 1.45).

Quả vậy, điều ấy đã được nói đến. Do đó, đối với tất cả các vị Đại Bồ Tát, việc tích lũy tư lương phước báu chỉ nhằm mục đích tích lũy tư lương trí tuệ, để có khả năng chứng đắc Chánh Đẳng Giác, nên ngài đã nói: “trạng thái của duyên … vân vân … không có.” Bây giờ, để trình bày sự thâm sâu tối thượng của lý Duyên khởi qua phương diện trình bày về đại oai lực của sự thông suốt các trạng thái của duyên, đoạn văn bắt đầu bằng “vô minh” đã được nói đến. “Bằng chín phương diện” có nghĩa là bằng chín phương diện bắt đầu với sự sinh khởi. Quả vậy, vô minh là duyên cho các hành bằng cách là sự sinh khởi, là sự tiếp diễn, là tướng, là sự tích tập, là sự phối hợp, là sự chướng ngại, là sự tập khởi, là nhân, và là duyên. Tương tự như vậy, các hành v.v... là duyên cho thức v.v... Điều này đã được nói trong Phân Tích Đạo: “Thế nào là trí tuệ trong việc nắm bắt các duyên là pháp trụ trí? Vô minh là duyên cho các hành theo chín phương diện này: là trạng thái sinh khởi, là trạng thái tiếp diễn, là trạng thái tướng, là trạng thái tích tập, là trạng thái phối hợp, là trạng thái chướng ngại, là trạng thái tập khởi, là trạng thái nhân, và là trạng thái duyên. Do duyên vô minh, các hành được sinh khởi do duyên,” v.v... (paṭi. ma. 1.45).

Tattha navahākārehīti navahi paccayabhāvūpagamanākārehi. Uppajjati etasmā phalanti uppādo, phaluppattiyā kāraṇabhāvo. Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti, nāsati, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti. Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti, nīyanti ca. Yathā ca bhavādīsu khipanti, evaṃ tesaṃ avijjā paccayo hoti. Tathā āyūhanti phaluppattiyā ghaṭenti, saṃyujjanti attano phalena. Yasmiṃ santāne sayaṃ uppannā, taṃ palibundhanti. Paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti. Hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ gacchati. Paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā. Tattha tathā saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsu uppādaṭṭhitiādīsupi. Tiṭṭhati etenāti ṭhiti, kāraṇaṃ. Uppādo eva ṭhiti uppādaṭṭhiti. Eseva nayo sesesupi. ‘‘Paccayo hotī’’ti idaṃ idha lokanāthena tadā paccayapariggahassa āraddhabhāvadassanaṃ. So ca ārambho ñāyāruḷho ‘‘yathā ca purimehi mahābodhisattehi bodhimūle pavattito, tatheva ca pavattito’’ti. Acchariyavegābhihatā dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampīti dassento ‘‘diṭṭhamattevā’’tiādimāha.

Ở đây, “bằng chín phương diện” có nghĩa là bằng chín phương diện đi đến trạng thái làm duyên. “Sự sinh khởi” (uppādo) là “quả sinh khởi từ cái này,” tức là trạng thái làm nguyên nhân cho sự sinh khởi của quả. Khi có vô minh thì các hành sinh khởi, khi không có thì không. Do đó, vô minh, bằng cách là sự sinh khởi của các hành, trở thành một duyên. Tương tự, khi có vô minh, các hành tiếp diễn và được dẫn dắt. Và cũng như chúng bị ném vào các cõi hữu v.v..., vô minh là duyên cho chúng như vậy. Tương tự, chúng tích tập, chúng nỗ lực cho sự sinh khởi của quả, chúng được kết hợp với quả của chính mình. Nó đã tự sinh khởi trong dòng tương tục nào thì nó chướng ngại dòng tương tục ấy. Trong sự kết hợp của các duyên khác, chúng khởi lên, chúng sinh khởi. Và “hinoti” có nghĩa là nó đi đến trạng thái làm nguyên nhân cho các hành. “Nương vào vô minh, các hành đi tới, tiếp diễn” – như vậy, các phương cách đặc biệt mà vô minh trở thành trạng thái làm nguyên nhân cho các hành, như là sự sinh khởi v.v..., cần được hiểu. Ở đây, cũng tương tự như vậy đối với các hành v.v... trong mối quan hệ với thức v.v... trong các trạng thái sinh khởi v.v... “Trụ” (ṭhiti) là “nó đứng vững nhờ cái này,” tức là nguyên nhân. Sự sinh khởi chính là sự trụ, nên gọi là “trạng thái sinh khởi.” Phương pháp tương tự cũng áp dụng cho các phần còn lại. “Là một duyên” – điều này ở đây là sự trình bày của bậc Lãnh Đạo Thế Gian về việc bắt đầu nắm bắt các duyên vào lúc đó. Và sự bắt đầu ấy, được thiết lập theo phương pháp, là “cũng giống như đã được các vị Đại Bồ Tát trong quá khứ vận hành tại cội Bồ-đề, cũng vậy, nó đã được vận hành.” Để trình bày rằng mười ngàn thế giới, bị tác động bởi sức mạnh của sự kỳ diệu, đã rung chuyển và chấn động, ngài đã nói đoạn văn bắt đầu bằng “ngay khi vừa thấy.”

Etassa dhammassāti etassa paṭiccasamuppādasaññitassa dhammassa. So pana yasmā atthato hetupabhavānaṃ hetu. Tenāha ‘‘etassa paccayadhammassā’’ti, jātiādīnaṃ jarāmaraṇādipaccayatāyāti attho. Nāmarūpaparicchedo, tassa ca paccayapariggaho na paṭhamābhinivesamattena hoti[Pg.90], atha kho tattha aparāparaṃ ñāṇuppattisaññitena anu anu bujjhanena, tadubhayābhāvaṃ pana dassento ‘‘ñātapariññāvasena ananubujjhanā’’ti āha. Niccasaññādīnaṃ pajahanavasena vattamānā vipassanā dhamme ca paṭivijjhantī eva nāma hoti paṭipakkhavikkhambhanena tikkhavisadabhāvāpattito, tadadhiṭṭhānabhūtā ca tīraṇapariññā, ariyamaggo ca pariññāpahānābhisamayavasena pavattiyā tīraṇapahānapariññāsaṅgaho cāti tadubhayapaṭivedhābhāvaṃ dassento ‘‘tīraṇa…pe… appaṭivijjhanā’’ti āha. Tantaṃ vuccati vatthavīnanatthaṃ tantavāyehi daṇḍake āsañjitvā pasāritasuttapaṭṭī tanīyatīti katvā. Taṃ pana suttasantānākulatāya nidassanabhāvena ākulameva gahitanti āha ‘‘tantaṃ viya ākulakajātā’’ti. Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Samānetunti pubbena paraṃ samaṃ katvā ānetuṃ, avisamaṃ ujuṃ kātunti attho. Tantameva vā ākulaṃ tantākulaṃ, tantākulaṃ viya jātā bhūtāti tantākulajātā. Majjhimaṃ paṭipadaṃ anupagantvā antadvayapatanena paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti. Teneva antadvayapatanena taṃtaṃdiṭṭhigāhavasena paribbhamantā ujukaṃ dhammaṭṭhiti kathaṃ paṭipajjituṃ na jānanti. Tenāha ‘‘na sakkonti taṃ paccayākāraṃ ujuṃ kātu’’nti. Dve bodhisatteti paccekabodhisattamahābodhisatte. Attano dhammatāyāti attano sabhāvena, paropadesena vināti attho. Tattha tattha guḷakajātanti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne jātaguḷakampi gaṇṭhīti suttagaṇṭhi. Tato eva gaṇṭhibaddhaṃ baddhagaṇṭhikaṃ. Paccayesu pakkhalitvāti aniccadukkhānattādisabhāvesu paccayadhammesu niccādiggāhavasena pakkhalitvā. Paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontāti tasseva niccādiggāhassa avissajjanato paccayadhammanimittaṃ attano dassanaṃ ujuṃ kātuṃ asakkontā idaṃsaccābhinivesakāyaganthavasena gaṇṭhikajātā hontīti āha ‘‘dvāsaṭṭhi…pe… gaṇṭhibaddhā’’ti. Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatadiṭṭhiādidiṭṭhiyo nissitā allīnā.

Etassa dhammassāti (của pháp này) là của pháp này được gọi là duyên khởi. Và vì pháp ấy, về phương diện ý nghĩa, là nhân của các pháp do nhân sanh khởi. Do đó, ngài đã nói: “etassa paccayadhammassā’ti (của pháp duyên này),” có nghĩa là do tính cách làm duyên cho lão, tử, v.v... của sanh, v.v... Việc xác định danh sắc và việc nắm bắt các duyên của danh sắc ấy không phải chỉ xảy ra do sự chuyên chú ban đầu, mà là do sự giác ngộ tuần tự được gọi là sự phát sanh trí tuệ liên tục ở nơi ấy. Tuy nhiên, khi trình bày về sự không có cả hai điều ấy, ngài đã nói: “ñātapariññāvasena ananubujjhanā’ti (do không giác ngộ theo cách biến tri đã biết).” Tuệ quán đang diễn tiến theo cách từ bỏ các tưởng về thường, v.v... và đang thể nhập vào các pháp thì được gọi là sự thể nhập do sự trấn áp các pháp đối nghịch và do đã đạt đến trạng thái sắc bén và trong sáng. Và thẩm sát biến tri là nền tảng của tuệ quán ấy, và Thánh đạo cũng là sự bao gồm thẩm sát biến tri và đoạn tận biến tri do diễn tiến theo cách biến tri, đoạn tận, và chứng ngộ. Khi trình bày về sự không thể nhập cả hai điều ấy, ngài đã nói: “tīraṇa…pe… appaṭivijjhanā’ti (do không thể nhập thẩm sát...).” Tantaṃ (sợi chỉ) được gọi như vậy vì tấm chỉ được căng ra sau khi đã được những người thợ dệt gắn vào khung cửi để dệt vải. Tuy nhiên, vì tấm chỉ ấy được xem là rối rắm do là hình ảnh minh họa cho sự rối rắm của chuỗi các sợi chỉ, nên ngài đã nói: “tantaṃ viya ākulakajātā’ti (trở nên rối rắm như sợi chỉ).” Để trình bày chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt, câu “yathā nāmā’ti (ví như),” v.v... đã được nói. Samānetunti (để làm cho ngay thẳng) là để làm cho phần sau bằng với phần trước, có nghĩa là để làm cho ngay thẳng, không cong vẹo. Hoặc tantākulaṃ là sợi chỉ rối rắm. Tantākulajātā là đã trở thành, đã hiện hữu như sợi chỉ rối rắm. Do không đi theo con đường trung đạo, do rơi vào hai cực đoan, họ bị vấp ngã trong duyên sanh, trở nên rối rắm, bối rối. Chính do rơi vào hai cực đoan ấy, do lang thang theo cách chấp thủ các tà kiến này kia, họ không biết làm thế nào để thực hành đúng đắn sự đứng vững của pháp. Do đó, ngài đã nói: “na sakkonti taṃ paccayākāraṃ ujuṃ kātu’nti (họ không thể làm cho duyên sanh ấy được ngay thẳng).” Dve bodhisatteti (hai vị Bồ-tát) là vị Độc Giác Bồ-tát và vị Đại Bồ-tát. Attano dhammatāyāti (do pháp tánh của mình) là do tự tánh của mình, có nghĩa là không cần sự chỉ dạy của người khác. Tattha tattha guḷakajātanti (trở thành cuộn chỉ ở chỗ này chỗ kia) là nút thắt cũng là nút chỉ đã sanh ra ở nơi này nơi kia. Do đó, gaṇṭhibaddhaṃ (bị thắt nút) là baddhagaṇṭhikaṃ (đã bị thắt nút). Paccayesu pakkhalitvāti (do vấp ngã trong các duyên) là do vấp ngã theo cách chấp thủ thường, v.v... trong các pháp duyên có tự tánh vô thường, khổ, vô ngã, v.v... Paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontāti (do không thể làm cho các duyên được ngay thẳng) là do không từ bỏ sự chấp thủ thường, v.v... ấy, do không thể làm cho cái thấy của mình được ngay thẳng đối với tướng của các pháp duyên, họ trở thành bị thắt nút theo cách thân kết do chuyên chú vào “đây là chân lý,” nên ngài đã nói: “dvāsaṭṭhi…pe… gaṇṭhibaddhā’ti (sáu mươi hai... bị thắt nút).” Vì bất cứ những Sa-môn hay Bà-la-môn nào đã nương tựa, đã dính mắc vào các tà kiến như thường kiến, v.v...

Vinanato ‘‘kulā’’ti itthiliṅgavasena laddhanāmassa tantavāyassa gaṇṭhikaṃ nāma ākulabhāvena aggato vā mūlato vā duviññeyyāyeva khalitatantasuttanti āha ‘‘kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasutta’’nti. Sakuṇikāti kulāvakasakuṇikā. Sā hi rukkhasākhāsu olambanakulāvakā [Pg.91] hoti. Tañhi sā kulāvakaṃ tato tato tiṇahīrādike ānetvā tathā vinandhati, yathā tesaṃ pesakārakañjiyasuttaṃ viya aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ vivecetuṃ vā na sakkā. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi. Tadubhayampīti ‘‘kulāgaṇṭhika’’nti vuttaṃ kañjiyasuttaṃ, kulāvakañca. Purimanayenevāti ‘‘evameva sattā’’tiādinā pubbe vuttanayeneva.

Do sự bện lại, “kulā” là tên gọi của nút thắt của người thợ dệt, được đặt theo giống cái, là sợi chỉ bị rối mà khó có thể phân biệt được phần đầu hay phần gốc do tình trạng rối rắm, nên ngài đã nói: “kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasutta’nti (sợi chỉ rối của người thợ dệt được gọi là nút thắt rối).” Sakuṇikāti (con chim) là con chim làm tổ. Vì nó làm tổ treo trên các cành cây. Vì nó mang cỏ, rễ cây, v.v... từ nơi này nơi kia đến và bện cái tổ ấy lại theo cách mà không thể làm cho phần ngọn bằng với phần ngọn hay phần gốc bằng với phần gốc, hoặc không thể gỡ ra được, giống như sợi chỉ rối của người thợ dệt. Do đó, ngài đã nói: “yathā hī’ti (ví như),” v.v... Tadubhayampīti (cả hai điều ấy) là sợi chỉ rối được gọi là “kulāgaṇṭhikaṃ (nút thắt rối)” và cái tổ chim. Purimanayenevāti (theo phương pháp trước) là theo phương pháp đã được nói trước đây bằng câu “evameva sattā’ti (cũng vậy, các chúng sanh),” v.v...

Kāmaṃ muñjapabbajatiṇāni yathājātānipi dīghabhāvena patitvā araññaṭṭhāne aññamaññaṃ vinandhitvā ākulabyākulāni hutvā tiṭṭhanti, tāni pana na tathā dubbiveciyāni, yathā rajjubhūtānīti dassetuṃ ‘‘yathā tānī’’tiādi vuttaṃ. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva.

Thật vậy, các loại cỏ muñja và cỏ lau, mặc dù mọc tự nhiên, nhưng do dài nên ngã xuống, bện vào nhau ở nơi hoang dã, trở nên rối rắm, bối rối. Tuy nhiên, để trình bày rằng chúng không khó gỡ ra như khi đã trở thành dây thừng, câu “yathā tānī’ti (ví như chúng),” v.v... đã được nói. Phần còn lại ở đây cũng theo phương pháp đã được nói ở dưới.

Apāyāti avaḍḍhitā, sukhena, sukhahetunā vā virahitāti attho. Dukkhassa gatibhāvatoti āpāyikassa dukkhassa pavattiṭṭhānabhāvato. Sukhasamussayatoti abbhudayato. Vinipatitattāti virūpaṃ nipatitattā yathā tenattabhāvena sukhasamussayo na hoti, evaṃ nipatitattā. Itaroti saṃsāro. Nanu ‘‘apāya’’ntiādinā vuttopi saṃsāro evāti? Saccametaṃ, nirayādīnaṃ pana adhimattadukkhabhāvadassanatthaṃ apāyādiggahaṇaṃ. Gobalībaddañāyenāyamattho veditabbo. Khandhānañca paṭipāṭīti pañcannaṃ khandhānaṃ hetuphalabhāvena aparāparaṃ pavatti. Abbocchinnaṃ vattamānāti avicchedena pavattamānā. Taṃ sabbampīti taṃ ‘‘apāya’’ntiādinā vuttaṃ sabbaṃ apāyadukkhañceva vaṭṭadukkhañca. ‘‘Mahāsamudde vātukkhittanāvā viyā’’ti idaṃ paribbhamaṭṭhānassa mahantadassanatthañceva paribbhamanassa anavaṭṭhitatādassanatthañca ‘‘upamāya. Yantesu yuttagoṇo viyā’’ti idaṃ pana avasabhāvadassanatthañceva duppamokkhabhāvadassanatthañcāti veditabbaṃ.

Apāyāti (đọa xứ) là không tăng trưởng, có nghĩa là không có sự an lạc hoặc không có nhân của sự an lạc. Dukkhassa gatibhāvatoti (do là nơi đến của khổ) là do là nơi diễn tiến của khổ thuộc đọa xứ. Sukhasamussayatoti (do sự hưng thịnh của an lạc) là do sự tiến bộ. Vinipatitattāti (do bị sa đọa) là do bị sa đọa một cách sai khác, theo cách mà không có sự hưng thịnh của an lạc do trạng thái ấy. Itaroti (cái khác) là luân hồi. Chẳng phải luân hồi cũng đã được nói bằng câu “apāya’nti (đọa xứ),” v.v... sao? Điều này đúng, tuy nhiên, việc đề cập đến đọa xứ, v.v... là để trình bày trạng thái khổ đau tột cùng của các địa ngục, v.v... Ý nghĩa này nên được hiểu theo phương pháp con bò đực và con bò (gobalībaddañāya). Khandhānañca paṭipāṭīti (và thứ tự của các uẩn) là sự diễn tiến liên tục của năm uẩn theo cách nhân quả. Abbocchinnaṃ vattamānāti (đang diễn tiến không gián đoạn) là đang diễn tiến không bị cắt đứt. Taṃ sabbampīti (tất cả những điều ấy) là tất cả những điều đã được nói bằng câu “apāya’nti (đọa xứ),” v.v..., tức là cả khổ của đọa xứ và khổ của vòng luân hồi. Câu “Mahāsamudde vātukkhittanāvā viyā’ti (như con thuyền bị gió đánh dạt trên biển cả)” là ví dụ để trình bày sự to lớn của nơi lang thang và để trình bày sự không ổn định của việc lang thang. Còn câu “Yantesu yuttagoṇo viyā’ti (như con bò được att vào cối xay)” nên được hiểu là để trình bày trạng thái không tự chủ và để trình bày trạng thái khó giải thoát.

Paṭiccasamuppādavaṇṇanā

Giải Thích về Duyên Khởi

Iminā tāvāti ettha tāva-saddo kamattho, tena ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhi parato āvibhavissatīti dīpeti. Atthi idappaccayāti ettha ayaṃ paccayoti idappaccayo, tasmā idappaccayā, imasmā paccayāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘imasmā nāma paccayā jarāmaraṇa’’nti evaṃ vattabbo atthi nu kho jarāmaraṇassa paccayoti. Tenāha [Pg.92] ‘‘atthi nu kho…pe… bhaveyyā’’ti. Ettha hi ‘‘kiṃ paccayā jarāmaraṇaṃ? Jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti upari jātisaddapaccayasaddasamānādhikaraṇena kiṃ-saddena idaṃ-saddassa samānādhikaraṇatādassanato kammadhārayasamāsatā idappaccayasaddassa yujjati. Na hettha ‘‘imassa paccayā idappaccayā’’ti jarāmaraṇassa, aññassa vā paccayato jarāmaraṇasambhavapucchā sambhavati viññātabhāvato, asambhavato ca, jarāmaraṇassa pana paccayapucchā sambhavati. Paccayasaddasamānādhikaraṇatāyañca idaṃ-saddassa ‘‘imasmā paccayā’’ti paccayapucchā yujjati.

Trong câu ‘iminā tāva’, từ ‘tāva’ có ý nghĩa gì? Qua đó, nó cho thấy rằng sự liên kết với câu ‘tantākulakajātā’ sẽ trở nên rõ ràng về sau. Trong câu ‘atthi idappaccayā’, ‘idappaccayo’ có nghĩa là ‘ayaṃ paccayo’ (duyên này). Do đó, ‘idappaccayā’ có nghĩa là ‘imasmā paccayā’ (từ duyên này). Điều này được nói là: ‘Có phải có duyên cho già và chết không?’ là một câu hỏi thuộc loại ‘Già và chết là từ duyên đặc biệt này.’ Do đó, có nói rằng: ‘Có phải có...v.v... sẽ có.’ Ở đây, vì ở phần trên trong câu ‘Do duyên gì có già và chết? Do duyên sanh có già và chết,’ từ ‘idaṃ’ được cho thấy là đồng cách với từ ‘kiṃ’, mà từ này lại đồng cách với các từ ‘jāti’ và ‘paccaya’, nên từ ‘idappaccaya’ hợp lý là một phức hợp từ đồng cách (kammadhārayasamāsa). Ở đây, một câu hỏi về khả năng già và chết sanh khởi từ một duyên của chính già và chết, hoặc từ một duyên khác, theo nghĩa ‘duyên của cái này (imassa paccayā)’ là không thể có, vì điều đó đã được biết và vì nó không thể xảy ra. Tuy nhiên, một câu hỏi về duyên cho già và chết thì có thể có. Và vì từ ‘idaṃ’ đồng cách với từ ‘paccaya’, nên một câu hỏi về duyên theo nghĩa ‘từ duyên này’ là hợp lý.

Sā pana samānādhikaraṇatā yadipi aññapadatthasamāsepi labbhati, aññapadatthavacanicchābhāvato panettha kammadhārayasamāso veditabbo. Sāmivacanasamāsapakkhe pana nattheva samānādhikaraṇatāsambhavoti. Nanu ca ‘‘idappaccayatā paṭiccasamuppādo’’ti ettha idappaccaya-saddo sāmivacanasamāso icchitoti? Saccaṃ icchito ujukameva tattha paṭiccasamuppādavacanicchāti katvā, idha pana kevalaṃ jarāmaraṇassa paccayaparipucchā adhippetā, tasmā yathā tattha idaṃ-saddassa paṭiccasamuppādavisesanatā, idha ca ‘‘pucchitabbapaccayatthatā sambhavati, tathā tattha, idha ca samāsakappanā veditabbā. Kasmā pana tattha kammadhārayasamāso na icchitoti? Hetuppabhavānaṃ hetu paṭiccasamuppādoti imassa atthassa kammadhārayasamāse asambhavatoti imassa, attano paccayānurūpassa anurūpo paccayo idappaccayoti etassa ca atthassa icchitattā. Yo panettha idaṃ-saddena gahito attho, so ‘‘atthi idappaccayā jarāmaraṇa’’nti jarāmaraṇaggahaṇeneva gahitoti idaṃ-saddo paṭiccasamuppādato pariccajanato aññassa asambhavato paccaye avatiṭṭhati, tenettha kammadhārayasamāso. Tattha pana idaṃ-saddassa tato pariccajanakāraṇaṃ natthīti sāmivacanasamāso eva icchito. Aṭṭhakathāyaṃpana yasmā jarāmaraṇādīnaṃ paccayapucchāmukhenāyaṃ paṭiccasamuppādadesanā āraddhā, paṭiccasamuppādo ca nāma atthato hetuppabhavānaṃ hetūti vutto vāyamattho, tasmā ‘‘imassa jarāmaraṇassa paccayo’’ti evamatthavaṇṇanā katā.

Tuy rằng trạng thái đồng cách đó cũng được tìm thấy trong một phức hợp từ chỉ nghĩa khác (aññapadatthasamāsa), ở đây nên được hiểu là một phức hợp từ đồng cách (kammadhārayasamāsa) vì không có ý định diễn tả ý nghĩa của một từ khác. Nhưng trong trường hợp của một phức hợp từ thuộc cách (sāmivacanasamāsa), không có khả năng đồng cách. Nhưng không phải trong câu ‘idappaccayatā paṭiccasamuppādo’ (lý duyên khởi là tánh y duyên), từ ‘idappaccaya’ được muốn là một phức hợp từ thuộc cách sao? Đúng vậy, nó được muốn như thế, vì ở đó ý định là nói trực tiếp về lý duyên khởi. Tuy nhiên, ở đây, chỉ có ý định hỏi về duyên cho già và chết. Do đó, cũng như ở đó từ ‘idaṃ’ có chức năng làm định ngữ cho lý duyên khởi, và ở đây nó có ý nghĩa là ‘duyên cần được hỏi đến,’ thì sự hình thành của phức hợp từ cũng nên được hiểu như vậy trong mỗi trường hợp. Tại sao ở đó một phức hợp từ đồng cách lại không được muốn? Bởi vì ý nghĩa ‘lý duyên khởi là nhân của các pháp sanh từ nhân’ là không thể có trong một phức hợp từ đồng cách, và vì ý nghĩa ‘một duyên tương ứng cho cái tương ứng với duyên của chính nó là idappaccayo’ được muốn. Ý nghĩa được nắm bắt bởi từ ‘idaṃ’ ở đây đã được nắm bắt bởi việc đề cập đến ‘già và chết’ trong câu ‘có già và chết từ duyên này.’ Do đó, vì không thể là bất cứ điều gì khác khi tách rời khỏi lý duyên khởi, từ ‘idaṃ’ đại diện cho duyên. Vì vậy, ở đây nó là một phức hợp từ đồng cách. Tuy nhiên, ở đó, không có lý do để tách từ ‘idaṃ’ khỏi cái đó (lý duyên khởi), vì vậy một phức hợp từ thuộc cách thực sự được muốn. Nhưng trong Chú giải, vì bài pháp về lý duyên khởi này được bắt đầu bằng cách hỏi về các duyên cho già và chết, v.v., và vì lý duyên khởi về mặt ý nghĩa được gọi là ‘nhân của các pháp sanh từ nhân,’ do đó sự giải thích ý nghĩa ‘duyên của già và chết này’ đã được thực hiện.

Paṇḍitenāti ekaṃsabyākaraṇīyādipañhāvisesajānanasamatthāya paññāya samannāgatena. Tameva hissa paṇḍiccaṃ dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ[Pg.93]. Yādisassa jīvassa diṭṭhigatiko sarīrato anaññattaṃ pucchati ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti, so evaṃ paramatthato nupalabbhati, kathaṃ tassa vañjhātanayassa viya dīgharassatā sarīrato aññatā vā anaññatā vā byākātabbā siyā, tasmāssa pañhassa ṭhapanīyatā veditabbā. Tuṇhībhāvo nāmesa pucchato anādaro vihesā viya hotīti ‘‘abyākatameta’’nti pakārantaramāha. Evaṃ abyākaraṇakāraṇaṃ ñātukāmassa kathetabbaṃ hoti, kathite ca jānantassa pamādopi evaṃ siyā, kathanavidhi pana ‘‘yādisassā’’tiādinā dassito eva. Evaṃ appaṭipajjitvāti evaṃ ṭhapanīyapañhe viya tuṇhībhāvādiṃ anāpajjitvā eva. ‘‘Appaṭipajjitvā’’ti vacanaṃ nidassanamattametaṃ. ‘‘Kiṃ sabbaṃ anicca’’nti vutte ‘‘kiṃ saṅkhataṃ sandhāya pucchasi, udāhu asaṅkhata’’nti paṭipucchitvā byākātabbaṃ hoti ‘‘kiṃ khandhapañcakaṃ pariññeyya’’nti puṭṭhe ‘‘atthi tattha pariññeyyaṃ, atthi na pariññeyya’’nti vibhajja byākātabbaṃ hoti, evaṃ appaṭipajjitvāti ca ayamettha attho icchitoti. Pubbe yassa paccayassa atthitāmattaṃ coditanti atthitāmattaṃ vissajjitaṃ. Pucchāsabhāgena hi vissajjananti. Idāni tasseva sarūpapucchā karīyatīti ‘‘puna ki’’nti vuttaṃ. Idhāpi ‘‘yathā’’tiādi sabbaṃ ānetvā vattabbaṃ.

‘Bởi người trí’ có nghĩa là bởi người có trí tuệ, có khả năng biết được sự khác biệt giữa các câu hỏi cần được trả lời một cách dứt khoát, v.v. Để cho thấy chính trí tuệ này của vị ấy, câu ‘cũng như,’ v.v., được nói ra. Loại ‘sinh mạng’ (jīva) mà một người có tà kiến hỏi rằng nó có khác với thân hay không, khi nói ‘sinh mạng là thân,’ thì cái đó không được tìm thấy theo nghĩa chân đế. Làm sao có thể tuyên bố về sự dài hay ngắn, sự khác biệt hay không khác biệt của nó với thân, giống như đối với con trai của một người phụ nữ son sẻ? Do đó, cần phải biết rằng câu hỏi này phải được gác lại. Bởi vì sự im lặng có thể giống như sự thiếu tôn trọng hoặc gây phiền não cho người hỏi, nên ngài đã nêu ra một cách khác: ‘điều này không được tuyên bố.’ Như vậy, lý do không trả lời nên được nói cho người muốn biết. Và khi đã nói, đối với người biết, thậm chí có thể có sự lơ là. Phương pháp nói đã được chỉ ra bằng câu ‘loại...,’ v.v. ‘Không dùng đến cách như vậy’ có nghĩa là không dùng đến sự im lặng, v.v., như trong trường hợp một câu hỏi cần được gác lại. Từ ‘không dùng đến’ chỉ là một minh họa. Khi được hỏi, ‘Có phải tất cả đều vô thường không?’ nên trả lời sau khi hỏi lại, ‘Ông hỏi về pháp hữu vi hay pháp vô vi?’ Khi được hỏi, ‘Năm uẩn có cần được liễu tri không?’ nên trả lời bằng cách phân tích, ‘Trong đó, có cái cần được liễu tri, và có cái không cần được liễu tri.’ Đây là ý nghĩa được muốn ở đây cho câu ‘không dùng đến cách như vậy.’ Trước đây, chỉ sự hiện hữu của một duyên nào đó được hỏi, vì vậy chỉ sự hiện hữu của nó được trả lời. Vì câu trả lời tương ứng với câu hỏi. Bây giờ một câu hỏi về bản chất cụ thể của nó được đặt ra, vì vậy câu ‘lại nữa, cái gì?’ được nói. Ở đây cũng vậy, tất cả những gì bắt đầu bằng ‘cũng như,’ v.v., nên được đưa vào và trình bày.

‘‘Esa nayo sabbapadesū’’ti atidesavasena ussukkaṃ katvā ‘‘nāmarūpapaccayā’’tiādinā tattha apavādo āraddho. Yasmā dassetukāmo, tasmā idaṃ vuttanti yojanā. Channaṃ vipākasamphassānaṃyeva gahaṇaṃ hoti viññāṇādi vedanāpariyosānā vipākavidhīti katvā anekesu suttapadesu, (ma. ni. 3.126; udā. 1) abhidhamme (vibha. 225) ca yebhuyyena tesaṃyeva gahaṇassa niruḷhattā. Idhāti imasmiṃ sutte. Ca-saddo byatirekattho, tenettha ‘‘gahitampī’’tiādinā vuccamānaṃyeva visesaṃ joteti. Paccayabhāvo nāma paccayuppannāpekkho tena vinā tassa asambhavato. Tasmā saḷāyatanappaccayāti ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti iminā padenāti yojanā. Avayavena vā samudāyopalakkhaṇametaṃ ‘‘saḷāyatanapaccayā’’ti, tasmā ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti iminā padenāti vuttaṃ hoti. Gahitampīti chabbidhaṃ vipākaphassampi. Aggahitampīti avipākaphassampi kusalākusalakiriyāphassampi. Paccayuppannavisesaṃ dassetukāmoti [Pg.94] yojanā. Na cettha paccayuppannova upādinno icchito, atha kho paccayopi upādinno icchitoti ajjhattikāyatanasseva saḷāyatanaggahaṇena gahaṇanti katvā vuttaṃ ‘‘saḷāyatanato…pe… dassetukāmo’’ti. Na hi phassassa cakkhādisaḷāyatanameva paccayo, atha kho ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādi (ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.44, 45; 2.4.60; kathā. 465, 467) vacanato rūpāyatanādirūpañca cakkhuviññāṇādināmañca paccayo, tasmā imaṃ cakkhādisaḷāyatanato atirittaṃ āvajjanādi viya sādhāraṇaṃ ahutvā, tassa tassa phassassa sādhāraṇatāya aññaṃ visesapaccayaṃ pi-saddena avisiṭṭhaṃ sādhāraṇapaccayaṃ pidassetukāmo bhagavā, ‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’ti idaṃ vuttanti yojanā. Abhidhammabhājanīyepi imameva paccayaṃ sandhāya ‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’ti vuttanti tadaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 243) ‘‘paccayavisesadassanatthañceva mahānidānadesanāsaṅgahatthañcā’’ti atthavaṇṇanā katā. Paccayānanti jātiādīnaṃ paccayadhammānaṃ. Nidānaṃ kathitanti jarāmaraṇādikassa nidānattaṃ kathitaṃ ekaṃsiko paccayabhāvo kathito. Tañhi tesaṃ paccayabhāve abyabhicārīti dassetuṃ ‘‘iti kho paneta’’ntiādinā upari desanā pavattā. Nijjaṭeti nijjālake. Niggumbeti nikkhepe. Padadvayenāpi ākulābhāvameva dasseti, tasmā anākulaṃ abyākulaṃ mahantaṃ paccayanidānamettha kathitanti mahānidānaṃ suttaṃ aññathābhāvassa abhāvato.

‘Phương pháp này trong tất cả các trường hợp,’ bằng cách nỗ lực theo phương pháp loại suy, sự bác bỏ đã được bắt đầu ở đây bằng câu ‘do danh sắc làm duyên’ v.v... Cách nối kết là: Bởi vì muốn chỉ dạy, cho nên điều này đã được nói đến. Chỉ có sự nắm bắt sáu xúc quả dị thục, vì cho rằng phương thức quả dị thục bắt đầu từ thức và kết thúc ở thọ, và vì trong nhiều đoạn kinh, (ma. ni. 3.126; udā. 1) và trong tạng Abhidhamma (vibha. 225), việc nắm bắt chúng đã trở nên phổ biến. Idha nghĩa là trong bài kinh này. Từ ca có nghĩa là phân biệt, do đó nó làm sáng tỏ sự khác biệt được nói đến ở đây bằng câu ‘cả cái đã được nắm bắt’ v.v... Trạng thái làm duyên là tùy thuộc vào pháp do duyên sanh, vì không có pháp do duyên sanh thì trạng thái làm duyên không thể có được. Do đó, cách nối kết là: ‘do sáu xứ làm duyên’ nghĩa là bằng câu ‘do sáu xứ làm duyên nên có xúc.’ Hoặc đây là sự biểu thị cho toàn thể bằng một bộ phận, câu ‘do sáu xứ làm duyên,’ do đó có nghĩa là đã được nói bằng câu ‘do sáu xứ làm duyên nên có xúc.’ ‘Cả cái đã được nắm bắt’ nghĩa là cả sáu loại xúc quả dị thục. ‘Cả cái chưa được nắm bắt’ nghĩa là cả xúc không phải quả dị thục, cả xúc thiện, bất thiện, và duy tác. Cách nối kết là: muốn chỉ dạy sự đặc biệt của pháp do duyên sanh. Ở đây, không chỉ pháp do duyên sanh được chấp thủ là được mong muốn, mà cả pháp làm duyên cũng được chấp thủ là được mong muốn. Vì cho rằng việc nắm bắt sáu xứ chính là nắm bắt nội xứ, nên đã nói rằng ‘từ sáu xứ… v.v… muốn chỉ dạy.’ Vì không chỉ sáu xứ như mắt v.v… là duyên cho xúc, mà theo câu ‘do duyên con mắt và các sắc mà nhãn thức sanh khởi, sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc’ v.v… (ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.44, 45; 2.4.60; kathā. 465, 467), cả sắc như sắc xứ v.v… và danh như nhãn thức v.v… cũng là duyên. Do đó, cách nối kết là: Đức Thế Tôn, muốn chỉ dạy cả duyên chung không đặc biệt bằng từ pi và duyên đặc biệt khác, do tính chất chung của từng loại xúc, mà không phải là duyên chung như hướng tâm v.v…, vượt ngoài sáu xứ như mắt v.v…, nên đã nói câu này: ‘do danh sắc làm duyên nên có xúc.’ Ngay cả trong phần Phân Tích của tạng Abhidhamma, cũng nhắm đến chính duyên này mà câu ‘do danh sắc làm duyên nên có xúc’ đã được nói. Trong Chú giải của nó (vibha. aṭṭha. 243), sự giải thích ý nghĩa đã được thực hiện rằng: ‘nhằm mục đích chỉ ra sự đặc biệt của duyên và nhằm mục đích tóm lược bài kinh Đại Nhân Duyên.’ Paccayānaṃ nghĩa là của các pháp làm duyên như sanh v.v… ‘Nhân duyên đã được nói’ nghĩa là tính chất nhân duyên của già chết v.v… đã được nói, trạng thái làm duyên một chiều đã được nói. Để chỉ ra rằng điều đó là không sai khác trong trạng thái làm duyên của chúng, bài thuyết giảng ở trên đã được tiến hành bằng câu ‘Này các Tỳ khưu, như vậy…’ v.v… Nijjaṭeti nghĩa là gỡ rối. Niggumbeti nghĩa là làm cho quang đãng. Cả hai từ đều chỉ ra sự không rối rắm. Do đó, nhân duyên lớn, không rối rắm, không lộn xộn đã được nói ở đây, nên gọi là kinh Đại Nhân Duyên, vì không có sự thay đổi khác đi.

98. Tesaṃ tesaṃ paccayānanti tesaṃ tesaṃ jātiādīnaṃ paccayānaṃ. Yasmā paccayabhāvo nāma tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa phalassa sambhavato tatho taccho, tappakāro vā sāmaggiupagatesu paccayesu muhuttampi tatho nibbattanadhammānaṃ asambhavābhāvato. Avitatho avisaṃvādanako visaṃvādanākāravirahito aññadhammapaccayehi aññadhammānuppattito. ‘‘Anaññathā’’ti vuccati aññathābhāvassa abhāvato. Tasmā ‘‘tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ paccayabhāvaṃ dassetu’’nti vuttaṃ. Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattatīti pariyāyo, hetūti āha ‘‘pariyāyenāti kāraṇenā’’ti. Sabbena sabbanti devattādinā [Pg.95] sabbabhāvena sabbā jāti. Sabbathā sabbanti tatthāpi cātumahārājikādisabbākārena sabbā, nipātadvayametaṃ, nipātañca abyayaṃ, tañca sabbaliṅgavibhattivacanesu ekākārameva hotīti pāḷiyaṃ ‘‘sabbena sabbaṃ sabbathā sabba’’nti vuttaṃ. Atthavacane pana tassa tassa jātisaddāpekkhāya itthiatthavuttitaṃ dassetuṃ ‘‘sabbākārena sabbā’’tiādi vuttaṃ. Imināva nayenāti iminā jātivāre vutteneva nayena. Devādīsūti ādi-saddena gandhabbayakkhādike pāḷiyaṃ (dī. ni. 2.98) āgate, tadantarabhede ca saṅgaṇhāti.

98. Tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ nghĩa là của các duyên của từng pháp như sanh v.v... Bởi vì trạng thái làm duyên, do sự hiện hữu của từng quả từ chính các duyên ấy không thiếu không thừa, nên là như vậy, là chân thật, hoặc có tính chất như vậy, vì không có sự không thể có của các pháp sanh khởi như vậy dù chỉ trong một khoảnh khắc khi các duyên đã hội đủ. Avitatho (không sai khác) là không lừa dối, không có hình thức lừa dối, vì không có sự sanh khởi của pháp khác từ duyên của pháp khác. Được gọi là anaññathā (không khác đi) vì không có trạng thái khác đi. Do đó, đã được nói rằng ‘để chỉ ra trạng thái làm duyên là như vậy, không sai khác, không khác đi.’ Pariyāya là cái vận hành sau khi đã nắm giữ quả của mình, nghĩa là nhân, nên nói rằng ‘pariyāyena nghĩa là do nguyên nhân.’ Sabbena sabbaṃ nghĩa là tất cả sự sanh, bằng tất cả các cách thức như là chư thiên v.v... Sabbathā sabbaṃ nghĩa là tất cả, ngay cả ở đó, bằng tất cả các hình thức như Tứ Đại Thiên Vương v.v... Đây là hai tiểu từ, và tiểu từ là bất biến từ, và nó chỉ có một hình thức trong tất cả các giới, cách, và số, nên trong tiếng Pāli đã nói là ‘sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ.’ Tuy nhiên, trong phần giải nghĩa, để chỉ ra ý nghĩa nữ tính tùy thuộc vào từ jāti (sanh) tương ứng, đã nói là ‘tất cả bằng tất cả các hình thức’ v.v... Imināva nayena nghĩa là bằng chính phương pháp đã được nói trong phần về sanh này. Trong devādīsu, từ ādi bao gồm cả các loài như càn-thát-bà, dạ-xoa v.v... đã được đề cập trong kinh điển Pāli (dī. ni. 2.98), và cả các phân loại bên trong chúng.

Idha nikkhittaatthavibhajanattheti imasmiṃ ‘‘kassaci kimhicī’’ti aniyamato uddesavasena vuttatthassa niddisanatthe jotetabbe nipāto, tadatthajotanaṃ nipātapadanti attho. Tassāti tassa padassa. Teti dhammadesanāya sampadānabhūtaṃ theraṃ vadati. Seyyathidanti vā te katameti ceti attho. Ye hi ‘‘kassacī’’ti, ‘‘kimhicī’’ti ca aniyamato vutto attho, te katameti. Kathetukamyatāpucchā hesā. Devabhāvāyāti devabhāvatthaṃ. Khandhajātīti khandhapātubhāvo, yathā khandhesu uppannesu ‘‘devā’’ti samaññā hoti, tathā tesaṃ uppādoti attho. Tenāha ‘‘yāyā’’ti āha. Sabbapadesūti ‘‘gandhabbānaṃ gandhabbatthāyā’’tiādīsu sabbesu jātiniddesapadesu, bhavādipadesu ca. Yena hi nayena sace hi jātīti ayamatthayojanā katā, jātiniddesapadesova ‘‘bhavo’’tiādinā bhavādipadesupi so kātabboti. Devāti upapattidevā cātumahārājikato paṭṭhāya yāva bhavaggā dibbanti kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti viharanti jotantīti katvā. Gandhaṃ abbanti paribhuñjantīti gandhabbā, dhataraṭṭhassa mahārājassa parivārabhūtā. Yajanti vessavaṇasakkādike pūjentīti yakkhā, tena tena vā paṇidhikammādinā yajitabbā pūjetabbāti yakkhā, vessavaṇassa mahārājassa parivārabhūtā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘amanussā’’ti avisesena vuttaṃ. Bhūtāti kumbhaṇḍā, virūḷhakassa mahārājassa parivārabhūtā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ye keci nibbattasattā’’ti avisesena vuttaṃ. Aṭṭhipakkhā bhamaratuppaḷādayo. Cammapakkhā jatusiṅgālādayo. Lomapakkhā haṃsamorādayo. Sarīsapā ahivicchikasatapadiādayo.

Ở đây, với ý nghĩa phân tích ý nghĩa đã được nêu ra, trong câu này, tiểu từ nên được làm sáng tỏ với mục đích chỉ rõ ý nghĩa đã được nói theo cách đề mục một cách không xác định là ‘của bất cứ ai, trong bất cứ cái gì’; ý nghĩa là, sự làm sáng tỏ ý nghĩa ấy là vai trò của tiểu từ. ‘Tassa’ có nghĩa là của từ ấy. ‘Te’ nói đến vị trưởng lão, người là đối tượng tiếp nhận của bài pháp. Hoặc có nghĩa là ‘seyyathidaṃ’ và ‘te katame’. Thật vậy, những ý nghĩa đã được nói một cách không xác định là ‘của bất cứ ai’ và ‘trong bất cứ cái gì’, chúng là những gì? Đây là câu hỏi về sự mong muốn được nói. ‘Devabhāvāya’ có nghĩa là vì trạng thái chư thiên. ‘Khandhajāti’ là sự xuất hiện của các uẩn; ý nghĩa là, giống như khi các uẩn sanh khởi thì có danh xưng là ‘chư thiên’, sự sanh khởi của chúng cũng như vậy. Do đó, ngài nói ‘yā yā’. ‘Sabbapadesu’ có nghĩa là trong tất cả các đoạn chỉ về sanh như ‘của các càn-thát-bà, vì trạng thái càn-thát-bà’ và trong các đoạn về hữu, v.v. Thật vậy, theo phương pháp nào mà sự kết hợp ý nghĩa này ‘nếu là sanh’ đã được thực hiện, thì theo phương pháp ấy, nó cũng nên được thực hiện trong các đoạn chỉ về sanh và trong các đoạn về hữu, v.v. bắt đầu bằng ‘hữu’. ‘Devā’ là các hóa sanh thiên, kể từ cõi Tứ Đại Thiên Vương cho đến cõi Hữu Đảnh, vì họ vui chơi, giải trí, an trú, và tỏa sáng với các dục trưởng, v.v. ‘Gandhabbā’ (Càn-thát-bà) là những vị hưởng thụ hương, là quyến thuộc của đại vương Dhataraṭṭha. ‘Yakkhā’ (Dạ-xoa) là những vị cúng dường Vessavaṇa, Sakka, v.v., hoặc là những vị đáng được cúng dường, đáng được tôn kính bằng các lời nguyện, hành động, v.v., là quyến thuộc của đại vương Vessavaṇa. Tuy nhiên, trong Chú giải, được nói một cách không phân biệt là ‘phi nhân’. ‘Bhūtā’ (chúng sanh) là các Kumbhaṇḍā (Cưu-bàn-trà), là quyến thuộc của đại vương Virūḷhaka. Tuy nhiên, trong Chú giải, được nói một cách không phân biệt là ‘bất cứ chúng sanh nào đã sanh ra’. ‘Aṭṭhipakkhā’ (loài có cánh bằng xương) là ong vò vẽ, ong bắp cày, v.v. ‘Cammapakkhā’ (loài có cánh bằng da) là dơi, cáo bay, v.v. ‘Lomapakkhā’ (loài có cánh bằng lông) là ngỗng, công, v.v. ‘Sarīsapā’ (loài bò sát) là rắn, bọ cạp, rết, v.v.

‘‘Tesaṃ [Pg.96] tesa’’nti idaṃ na yevāpanakaniddeso viya avuttasaṅgahatthaṃ vacanaṃ, atha kho ayevāpanakaniddeso viya vuttasaṅgahatthanti. Ādi-saddeneva ca āmeḍitattho saṅgayhatīti āha ‘‘tesaṃ tesaṃ devagandhabbādīna’’nti. Tadattāyāti taṃbhāvāya, yathārūpesu khandhesu pavattamānesu ‘‘devā gandhabbā’’ti lokasamaññā hoti, tathārūpatāyāti attho. Tenāha ‘‘devagandhabbādibhāvāyā’’ti. ‘‘Nirodho, vigamo’’ti ca paṭiladdhattālābhassa bhāvo vuccati, idha pana accantābhāvo adhippeto ‘‘sabbaso jātiyā asatī’’ti avatvā ‘‘jātinirodhā’’ti vuttattāti āha ‘‘abhāvāti attho’’ti.

Câu ‘tesaṃ tesaṃ’ này không phải là lời nói với mục đích bao gồm những gì chưa được nói giống như phần chỉ định tổng quát, mà đúng hơn là giống như phần chỉ định tổng quát với mục đích bao gồm những gì đã được nói. Và vì ý nghĩa lặp lại được bao gồm bởi chính từ ‘ādi’ (v.v.), ngài nói ‘của các chúng sanh ấy, của các chúng sanh ấy là chư thiên, càn-thát-bà, v.v.’. ‘Tadattāya’ có nghĩa là vì trạng thái ấy; ý nghĩa là, vì trạng thái như vậy mà khi các uẩn có hình thức tương ứng đang diễn tiến thì có danh xưng thế gian là ‘chư thiên, càn-thát-bà’. Do đó, ngài nói ‘vì trạng thái chư thiên, càn-thát-bà, v.v.’. Và ‘sự diệt, sự chấm dứt’ được gọi là trạng thái của sự đạt được tự ngã đã có được. Tuy nhiên, ở đây, sự hoàn toàn không tồn tại được ngụ ý, vì đã nói ‘do sanh diệt’ mà không nói ‘khi sanh hoàn toàn không có’, nên ngài nói ‘có nghĩa là sự không tồn tại’.

Phalatthāya hinotīti yathā phalaṃ tato nibbattati, evaṃ hinoti pavattati, tassa hetubhāvaṃ upagacchatīti attho. Idaṃ gaṇhatha nanti ‘‘idaṃ me phalaṃ, gaṇhatha na’’nti evaṃ appeti viya niyyāteti viya. ‘‘Esa nayo’’ti avisesaṃ atidisitvā visesamattassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Nanu cāyaṃ jāti parinipphannā, saṅkhatabhāvā ca na hoti vikārabhāvato, tathā jarāmaraṇaṃ, tassa kathaṃ sā hetu hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘jarāmaraṇassa hī’’tiādi. Tabbhāve bhāvo, tadabhāve ca abhāvo jarāmaraṇassa jātiyā upanissayatā.

‘Phalatthāya hinoti’ (hướng đến quả) có nghĩa là, nó hướng đến, nó diễn tiến theo cách mà quả được sanh ra từ đó, nó trở thành nhân của quả ấy. ‘Hãy nhận lấy cái này’ giống như là trao cho, giống như là dâng hiến, nói rằng: ‘Đây là quả của tôi, hãy nhận lấy nó’. Sau khi áp dụng phần không khác biệt bằng câu ‘đây là phương pháp’, để chỉ ra ý nghĩa của phần khác biệt duy nhất, câu bắt đầu bằng ‘apica’ (hơn nữa) đã được nói. Nhắm đến sự chất vấn: ‘Chẳng phải sanh này đã hoàn thành rồi sao, và nó không phải là một trạng thái hữu vi do bản chất biến đổi của nó, cũng như già và chết, vậy làm sao nó có thể là nhân cho già và chết?’, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘jarāmaraṇassa hi’ (thật vậy, của già và chết). Sự có mặt khi cái kia có mặt, và sự vắng mặt khi cái kia vắng mặt, đó là tính y chỉ duyên của sanh đối với già và chết.

99. Okāsapariggahoti pavattiṭṭhānapariggaho. Upapattibhave yujjati upapattikkhandhānaṃ yathāvuttaṭṭhānato aññattha anuppajjanato. Idha panāti imasmiṃ sutte ‘‘kāmabhavo’’tiādinā āgate imasmiṃ ṭhāne. Kammabhave yujjati kāmabhavādijotanā visesato tassa jātiyā paccayabhāvatoti. Tenāha ‘‘so hi jātiyā upanissayakoṭiyāva paccayo’’ti. Nanu ca upapattibhavopi jātiyā upanissayavasena paccayo hotīti? Saccaṃ hoti, so pana na tathā padhānabhūto, kammabhavo pana padhānabhūto paccayo janakabhāvatoti. ‘‘So hi jātiyā’’tiādi vuttaṃ kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kāmabhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesupi. Okāsapariggahova kato‘‘kimhicī’’ti iminā sattapariggahassa katattā.

99. ‘Okāsapariggaho’ (sự nắm bắt không gian) là sự nắm bắt nơi chốn diễn tiến. Điều này phù hợp trong sanh hữu, vì các uẩn của sanh hữu không sanh khởi ở nơi nào khác ngoài nơi chốn đã được nói đến. Tuy nhiên, ở đây, có nghĩa là tại nơi này trong bài kinh này, nơi mà các thuật ngữ bắt đầu bằng ‘dục hữu’ xuất hiện. Điều này phù hợp trong nghiệp hữu, vì sự làm sáng tỏ về dục hữu, v.v. đặc biệt là do nó là duyên cho sanh. Do đó, ngài nói ‘thật vậy, nó là duyên cho sanh chỉ ở mức độ y chỉ duyên’. Chẳng phải sanh hữu cũng là duyên cho sanh theo cách y chỉ duyên sao? Đúng vậy, nhưng nó không phải là duyên chính yếu như vậy. Trái lại, nghiệp hữu là duyên chính yếu vì nó là cái sanh ra. Câu bắt đầu bằng ‘so hi jātiyā’ đã được nói. Nghiệp dẫn đến dục hữu là dục hữu. Phương pháp này cũng áp dụng cho sắc hữu và vô sắc hữu. Chỉ có sự nắm bắt không gian được thực hiện bởi từ ‘kimhici’ (trong bất cứ cái gì), vì sự nắm bắt chúng sanh đã được thực hiện.

100. Tiṇṇampi kammabhavānanti kāmakammabhavādīnaṃ tiṇṇampi kammabhavānaṃ. Tiṇṇañca upapattibhavānanti kāmupapattibhavādīnaṃ tiṇṇañca upapattibhavānaṃ. Tathā [Pg.97] sesānipīti diṭṭhupādānādīni sesupādānānipi tiṇṇampi kammabhavānaṃ, tiṇṇañca upapattibhavānaṃ paccayoti attho. Itīti evaṃ vuttanayena. Dvādasa kammabhavā dvādasa upapattibhavāti catuvīsatibhavā veditabbā. Yasmā kammabhavassa paccayabhāvamukheneva upādānaṃ upapattibhavassa paccayo nāma hoti, na aññathā, tasmā upādānaṃ kammabhavassa ujukameva paccayabhāvoti āha ‘‘nippariyāyenettha dvādasa kammabhavā labbhantī’’ti. Tesanti kammabhavānaṃ. Sahajātakoṭiyāti akusalassa kammabhavassa sahajātaṃ upādānaṃ sahajātakoṭiyā, itaraṃ anantarūpanissayādivasena upanissayakoṭiyā, kusalassa kammabhavassa pana upanissayakoṭiyāva paccayo. Ettha ca yathā aññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayānaṃ sahajātapaccayena ekasaṅgahataṃ dassetuṃ ‘‘sahajātakoṭiyā’’ti vuttaṃ, evaṃ ārammaṇūpanissayaanantarūpanissayapakatūpanissayānaṃ ekajjhaṃ gahaṇavasena ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

100. “Tiṇṇampi kammabhavānanti” có nghĩa là của cả ba nghiệp hữu, tức là dục nghiệp hữu và các loại tương tự. “Tiṇṇañca upapattibhavānanti” có nghĩa là và của cả ba sanh hữu, tức là dục sanh hữu và các loại tương tự. “Tathā sesānipīti” có nghĩa là tương tự như thế, các thủ còn lại, tức là kiến thủ và các loại tương tự, cũng là duyên cho cả ba nghiệp hữu và cho cả ba sanh hữu. “Itīti” có nghĩa là theo phương cách đã được nói đến như vậy. Mười hai nghiệp hữu, mười hai sanh hữu, như vậy cần được hiểu là có hai mươi bốn hữu. Bởi vì thủ được gọi là duyên cho sanh hữu chỉ thông qua việc là duyên cho nghiệp hữu, chứ không phải cách nào khác, do đó thủ là duyên trực tiếp cho nghiệp hữu, nên ngài đã nói: “Ở đây, mười hai nghiệp hữu được thành tựu một cách không gián tiếp.” “Tesanti” là của các nghiệp hữu ấy. “Sahajātakoṭiyāti” có nghĩa là đối với nghiệp hữu bất thiện, thủ đồng sanh là (duyên) theo phương diện đồng sanh; các loại khác là (duyên) theo phương diện cận y qua cách vô gián, y chỉ, v.v...; còn đối với nghiệp hữu thiện thì chỉ là duyên theo phương diện cận y. Và ở đây, cần phải thấy rằng, cũng như từ “theo phương diện đồng sanh” được nói ra để chỉ sự bao gồm làm một các duyên như tương hỗ, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, bất ly, v.v... bằng duyên đồng sanh, thì cũng vậy, từ “theo phương diện cận y” được nói ra theo ý nghĩa gom chung các duyên sở duyên cận y, vô gián cận y, và thuần cận y.

101. Upādānassāti ettha kāmupādānassa taṇhā upanissayakoṭiyāva paccayo, sesupādānānaṃ sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi viññāṇādi ca vedanāpariyosānā vipākavidhīti katvā.

101. Về (duyên cho) thủ: Ở đây, đối với dục thủ, ái là duyên chỉ theo phương diện cận y. Đối với các thủ còn lại, (ái là duyên) cả theo phương diện đồng sanh và theo phương diện cận y, vì đã xác định rằng tiến trình của quả, bắt đầu từ thức và kết thúc ở thọ.

102. Yadidaṃ vedanāti ettha vipākavedanāti tameva tāva upanissayakoṭiyā paccayo itarakoṭiyā asambhavato. Aññāti kusalākusalakiriyavedanā. Aññathāpīti sahajātakoṭiyāpi.

102. Về câu “cái gọi là thọ này”: Ở đây, (thọ này) là quả thọ. Chính nó trước hết là duyên theo phương diện cận y, vì không thể có phương diện kia. “Aññāti” là các thọ thiện, bất thiện, và duy tác. “Aññathāpīti” có nghĩa là cũng theo cách khác, tức là cũng theo phương diện đồng sanh.

103. Ettāvatāti jarāmaraṇādīnaṃ paccayaparamparādassanavasena pavattāya ettakāya desanāya. Purimataṇhanti purimabhavasiddhaṃ taṇhaṃ. ‘‘Esa paccayo taṇhāya, yadidaṃ vedanā’’ti vatvā tadanantaraṃ ‘‘phassapaccayā vedanāti iti kho panetaṃ vutta’’ntiādinā vedanāya paccayabhūtassa phassassa uddharaṇaṃ aññesu suttesu āgatanayena paṭiccasamuppādassa desanāmaggo, taṃ pana anotaritvā samudācārataṇhādassanamukheneva taṇhāmūlakadhamme desento āciṇṇadesanāmaggato okkamanto viya, tañca desanaṃ passato appavattanti pasayha balakkārena desento viya ca hotīti āha ‘‘idānī’’tiādi. Dve taṇhāti idhādhippetataṇhā eva [Pg.98] dvidhā bhindanto āha. Esanataṇhāti bhogānaṃ pariyesanavasena pavattataṇhā. Esitataṇhāti pariyiṭṭhesu bhogesu uppajjamānataṇhā. Samudācārataṇhāyāti pariyuṭṭhānavasena pavattataṇhāya. Duvidhāpesā vedanaṃ paṭicca taṇhā nāma vedanāpaccayā ca appaṭiladdhānaṃ bhogānaṃ paṭilābhāya pariyesanā, laddhesu ca tesupātabyatāpattiādi hotīti.

103. “Ettāvatāti”: Bằng bấy nhiêu lời thuyết giảng đã diễn ra theo cách trình bày chuỗi duyên của già chết, v.v... “Purimataṇhanti”: là ái đã được thành tựu trong kiếp trước. Sau khi nói: “Đây là duyên của ái, tức là thọ,” việc tiếp theo là nêu lên xúc, vốn là duyên của thọ, bằng câu “Thọ do duyên xúc, điều này đã được nói đến như vậy,” v.v... là con đường thuyết giảng về lý duyên khởi theo phương cách đã có trong các kinh khác. Tuy nhiên, không đi vào con đường đó mà chỉ thuyết giảng các pháp lấy ái làm gốc qua khía cạnh ái hiện hành, ngài giống như đang đi lệch khỏi con đường thuyết giảng quen thuộc, và đối với người xem xét bài giảng ấy, nó dường như không tiến triển, nên ngài giống như đang thuyết giảng một cách cưỡng ép, bằng vũ lực. Do đó, ngài đã nói “bây giờ” v.v... “Dve taṇhāti”: Ngài nói, phân chia ái được đề cập ở đây thành hai loại. “Esanataṇhāti” là ái tìm cầu, tức là ái diễn tiến qua việc tìm kiếm các tài sản. “Esitataṇhāti” là ái trong cái đã tìm cầu, tức là ái sanh khởi trong các tài sản đã được tìm kiếm. “Samudācārataṇhāyāti”: Bởi ái hiện hành, tức là bởi ái diễn tiến qua sự ám ảnh. Cả hai loại này, duyên theo thọ, được gọi là ái, và cũng do duyên thọ mà có sự tìm kiếm để đạt được những tài sản chưa có, và khi đã có được chúng thì có sự dính mắc, v.v...

Paritassanavasena pariyesati etāyāti pariyesanā. Āsayato, payogato ca pariyesanā tathāpavatto cittuppādo. Tenāha ‘‘taṇhāya sati hotī’’ti. Rūpādiārammaṇapaṭilābhoti savatthukānaṃ rūpādiārammaṇānaṃ gavesanavasena, pavattiyaṃ pana apariyiṭṭhaṃyeva labbhati, tampi atthato pariyesanāya laddhameva nāma tathārūpassa kammassa pubbekatattā eva labbhanato. Tenāha ‘‘so hi pariyesanāya sati hotī’’ti. Sukhavinicchayanti sukhaṃ visesato nicchinotīti sukhavinicchayo, sukhaṃ sabhāvato, samudayato, atthaṅgamanato, nissaraṇato ca yāthāvato jānitvā pavattañāṇaṃ, taṃ sukhavinicchayaṃ. Jaññāti jāneyya. ‘‘Subhasukha’’ntiādikaṃ ārammaṇe abhūtākāraṃ vividhaṃ ninnabhāvena nicchinoti āropetīti vinicchayo. Assādānupassanataṇhādiṭṭhiyāpi evameva vinicchayabhāvo veditabbo. Imasmiṃ pana sutte vitakkoyeva āgatoti yojanā. Imasmiṃ pana sutteti sakkapañhasutte. (Dī. ni. 2.358) tattha hi ‘‘chando kho, devānaṃ inda, vitakkanidāno’’ti āgataṃ. Idhāti imasmiṃ mahānidānasutte. ‘‘Vitakkeneva vinicchinātī’’ti etena ‘‘vinicchīyati etenāti vinicchayo’’ti vinicchaya-saddassa karaṇasādhanamāha. ‘‘Ettaka’’ntiādi vinicchayanākāradassanaṃ.

“Pariyesanā” (sự tìm kiếm) là: người ta tìm kiếm bằng cái này qua sự khao khát, do đó gọi là sự tìm kiếm. Sự tìm kiếm, từ ý hướng và từ sự nỗ lực, là tâm sanh khởi diễn tiến như vậy. Do đó, ngài nói: “Khi có ái thì có sự tìm kiếm.” “Rūpādiārammaṇapaṭilābho” (sự đạt được các đối tượng như sắc, v.v...) là qua việc tìm cầu các đối tượng có cơ sở vật chất như sắc, v.v... Tuy nhiên, trong cuộc sống, người ta cũng nhận được cả những gì không tìm kiếm; điều đó, về mặt ý nghĩa, cũng được gọi là đã được nhận do sự tìm kiếm, bởi vì nó chỉ có thể được nhận do nghiệp tương tự đã được tạo ra trong quá khứ. Do đó, ngài nói: “Vì điều đó xảy ra khi có sự tìm kiếm.” “Sukhavinicchayanti”: “Sukhavinicchayo” là người ta quyết đoán một cách đặc biệt về lạc, do đó gọi là sự quyết đoán về lạc; đó là trí tuệ diễn tiến sau khi đã biết rõ lạc đúng như thật về tự tánh, sự sanh khởi, sự đoạn diệt, và sự thoát ly. “Jaññāti” là nên biết. “Vinicchayo” (sự quyết đoán) là khi người ta quyết đoán hay áp đặt các khía cạnh không có thật như “đẹp, vui” v.v... lên đối tượng với một khuynh hướng đa dạng. Bản chất của sự quyết đoán cũng cần được hiểu theo cách tương tự đối với việc quán sát vị ngọt, ái, và tà kiến. Tuy nhiên, trong kinh này, chỉ có tầm (vitakka) được đề cập, đó là sự liên kết. “Imasmiṃ pana sutte” là trong kinh Đế Thích Vấn (Sakkapañhasutta). Ở đó có nói: “Này Thiên chủ, dục có tầm làm nguồn cội.” “Idhā” là ở đây, trong kinh Đại Duyên (Mahānidānasutta) này. Bằng câu “Vitakkeneva vinicchinātī” (quyết đoán bằng chính tầm), ngài chỉ ra nguồn gốc công cụ cách của từ “vinicchaya”: “người ta quyết đoán bằng cái này, do đó gọi là sự quyết đoán.” Câu bắt đầu bằng “Ettaka” là sự trình bày về cách thức quyết đoán.

Chandanaṭṭhena chando, evaṃ rañjanaṭṭhena rāgo, svāyaṃ anāsevanatāya mando hutvā pavatto idhādhippetoti āha ‘‘dubbalarāgassādhivacana’’nti. Ajjhosānanti taṇhādiṭṭhivasena abhinivisanaṃ. ‘‘Mayhaṃ ida’’nti hi taṇhāgāho yebhuyyena attaggāhasannissayova hoti. Tenāha ‘‘ahaṃ mama’’nti, ‘‘balavasanniṭṭhāna’’nti ca tesaṃ gāhānaṃ thirabhāvappattimāha. Taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇanti ‘‘ahaṃ mama’’nti balavasanniṭṭhānavasena abhiniviṭṭhassa [Pg.99] attattaniyaggāhavatthuno aññāsādhāraṇaṃ viya katvā pariggahetvā ṭhānaṃ, tathāpavatto lobhasahagatacittuppādo. Attanā pariggahitassa vatthuno yassa vasena parehi sādhāraṇabhāvassa asahamāno hoti puggalo, so dhammo asahanatā. Evaṃ vacanatthaṃ vadanti niruttinayena. Saddalakkhaṇe pana yassa dhammassa vasena macchariyayogato puggalo maccharo, tassa bhāvo, kammaṃ vā macchariyaṃ, macchero dhammo. Macchariyassa balavabhāvato ādarena rakkhaṇaṃ ārakkhoti āha ‘‘dvāra…pe… suṭṭhu rakkhaṇa’’nti. Attano phalaṃ karotīti karaṇaṃ, yaṃ kiñci kāraṇaṃ, adhikaṃ karaṇanti adhikaraṇaṃ, visesakāraṇaṃ. Visesakāraṇañca bhogānaṃ ārakkhadaṇḍādānādianatthasambhavassāti vuttaṃ ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’ntiādi. Paranisedhanatthanti māraṇādinā paresaṃ vibādhanatthaṃ. Ādīyati etenāti ādānaṃ, daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ, abhibhavitvā paraviheṭhanacittuppādo. Satthādānepi eseva nayo. Hatthaparāmāsādivasena kāyena kātabbakalaho kāyakalaho. Mammaghaṭṭanādivasena vācāya kātabbakalaho vācākalaho. Virujjhanavasena virūpaṃ gaṇhāti etenāti viggaho. Viruddhaṃ vadati etenāti vivādo. Tuvaṃ tuvanti agāravavacanasahacaraṇato tuvaṃ tuvaṃ, sabbete tathāpavattā dosasahagatacittuppādā veditabbā. Tenāha bhagavā ‘‘aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’’ti (dī. ni. 2.104).

Dục (chando) theo nghĩa là ước muốn, tương tự tham (rāgo) theo nghĩa là ưa thích. Ở đây, điều này được nói đến là đã khởi lên một cách yếu ớt do không được thực hành, nên được gọi là ‘tên gọi khác của tham ái yếu ớt.’ Sự chấp thủ (ajjhosāna) là sự bám víu theo cách của ái và tà kiến. Vì sự nắm giữ của ái là ‘cái này là của tôi’ phần lớn nương vào sự chấp thủ về tự ngã. Do đó, nói rằng ‘tôi, của tôi’ và ‘sự xác quyết mạnh mẽ’ là để chỉ sự đạt đến trạng thái vững chắc của những sự nắm giữ ấy. Sự chiếm hữu theo cách của ái và tà kiến là trạng thái chiếm hữu, làm cho đối tượng của sự chấp thủ về tự ngã và những gì thuộc về tự ngã của người đã bám víu theo cách xác quyết mạnh mẽ ‘tôi, của tôi’ trở thành như không chung đụng với người khác; đó là tâm sở tham khởi lên như vậy. Pháp nào mà do đó một người không thể chịu đựng được tình trạng chung đụng với người khác đối với vật mà mình đã chiếm hữu, pháp đó là sự không chịu đựng. Theo phương pháp từ nguyên học, người ta nói ý nghĩa của từ như vậy. Còn trong ngữ pháp, pháp nào mà do sự liên hệ với sự bỏn xẻn, một người trở nên bỏn xẻn, thì trạng thái hay hành động của người đó là sự bỏn xẻn (macchariyaṃ), pháp bỏn xẻn (macchero dhammo). Do sự bỏn xẻn có tính chất mạnh mẽ, sự bảo vệ với sự quan tâm được gọi là sự canh giữ (ārakkho), nên nói là ‘sự canh giữ tốt đẹp… các cửa.’ Cái tạo ra kết quả cho mình là sự làm (karaṇaṃ), bất cứ nguyên nhân nào. Sự làm vượt trội là sự tranh chấp (adhikaraṇaṃ), nguyên nhân đặc biệt. Và nguyên nhân đặc biệt của sự phát sinh những điều bất lợi như sự canh giữ tài sản, sự cầm lấy gậy gộc, v.v., được gọi là ‘sự tranh chấp do canh giữ,’ v.v. Theo nghĩa ngăn cản người khác là theo nghĩa làm hại người khác bằng cách giết chóc, v.v. Cái mà người ta cầm lấy là sự cầm lấy (ādānaṃ). Sự cầm lấy gậy gộc là daṇḍādānaṃ, là tâm sở khởi lên để áp đảo và làm hại người khác. Trong trường hợp cầm lấy khí giới cũng theo cách này. Sự cãi lộn được thực hiện bằng thân theo cách chạm tay, v.v., là sự cãi lộn bằng thân. Sự cãi lộn được thực hiện bằng lời nói theo cách chạm đến chỗ hiểm, v.v., là sự cãi lộn bằng lời nói. Cái mà người ta dùng để nắm bắt một cách sai trái theo cách chống đối là sự tranh cãi (viggho). Cái mà người ta dùng để nói lời chống đối là sự luận쟁 (vivādo). ‘Mày, mày’ là do đi kèm với lời nói thiếu tôn trọng. Tất cả những điều này nên được hiểu là những tâm sở sân khởi lên như vậy. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Nhiều pháp ác, bất thiện khởi lên’ (Trường Bộ 2.104).

112. Desanaṃ nivattesīti ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’tiādinā anulomanayena pavattitaṃ desanaṃ paṭilomanayena puna ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’nti ārabhanto nivattesi. Pañcakāmaguṇikarāgavasenāti ārammaṇabhūtā pañca kāmaguṇā etassa atthīti pañcakāmaguṇiko, tattha rañjanavasena abhiramaṇavasena pavattarāgo, tassa vasena uppannā rañjanavasena taṇhāyanavasena pavattā rūpāditaṇhāva kāmesu taṇhāti kāmataṇhā. Bhavati atthi sabbakālaṃ tiṭṭhatīti pavattā bhavadiṭṭhi uttarapadalopena bhavo, taṃsahagatā taṇhā bhavataṇhā. Vibhavati vinassati ucchijjatīti pavattā vibhavadiṭṭhi vibhavo uttarapadalopena, taṃsahagatā taṇhā vibhavataṇhāti āha ‘‘sassatadiṭṭhī’’tiādi. Ime dve dhammāti [Pg.100] ‘‘esa paccayo upādānassa, yadidaṃ taṇhā’’ti (dī. ni. 2.101) evaṃ vuttā vaṭṭamūlataṇhā ca ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’ti (dī. ni. 2.103) evaṃ vuttā samudācārataṇhā cāti ime dve dhammā. Vaṭṭamūlasamudācāravasenāti vaṭṭamūlavasena ceva samudācāravasena ca. Dvīhi koṭṭhāsehīti dvīhi bhāgehi. Dvīhi avayavehi samosaranti nibbattanavasena samaṃ vattanti itoti samosaraṇaṃ, paccayo, ekaṃ samosaraṇaṃ etāsanti ekasamosaraṇā. Kena pana ekasamosaraṇāti āha ‘‘vedanāyā’’ti. Dvepi hi taṇhā vedanāpaccayā evāti. Tenāha ‘‘vedanāpaccayena ekapaccayā’’ti. Tato tato osaritvā āgantvā samavasanaṭṭhānaṃ osaraṇa samosaraṇaṃ. Vedanāya samaṃ saha ekasmiṃ ārammaṇe osaraṇakapavattanakā vedanā samosaraṇāti āha ‘‘idaṃ sahajātasamosaraṇaṃ nāmā’’ti.

112. (Ngài) đã quay ngược lại bài thuyết giảng, nghĩa là bài thuyết giảng đã được tiến hành theo chiều thuận với câu ‘do duyên ái có sự tìm cầu,’ v.v., (nay) Ngài đã quay ngược lại bằng cách bắt đầu lại theo chiều nghịch với câu ‘sự tranh chấp do canh giữ.’ Do tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng, nghĩa là năm dục trưởng dưỡng làm đối tượng của nó, nên gọi là pañcakāmaguṇiko. Tham ái khởi lên ở đó theo cách ưa thích, theo cách vui thích. Do đó, ái đối với sắc, v.v., khởi lên theo cách ưa thích, theo cách khao khát, chính là ái đối với các dục, tức là dục ái. Hữu kiến khởi lên rằng ‘nó hiện hữu, nó có mặt, nó tồn tại mọi lúc,’ do lược bỏ từ sau nên thành hữu. Ái đi kèm với nó là hữu ái. Vô hữu kiến khởi lên rằng ‘nó không hiện hữu, nó bị hủy diệt, nó bị đoạn tuyệt,’ do lược bỏ từ sau nên thành vô hữu. Ái đi kèm với nó là vô hữu ái. Do đó, nói là ‘thường kiến,’ v.v. Hai pháp này là: ái làm gốc rễ của vòng luân hồi được nói đến như sau: ‘Đây là duyên cho thủ, tức là ái’ (Trường Bộ 2.101), và ái biểu hiện ra bên ngoài được nói đến như sau: ‘do duyên ái có sự tìm cầu’ (Trường Bộ 2.103). Đó là hai pháp này. Theo cách là gốc rễ của vòng luân hồi và theo cách biểu hiện ra bên ngoài. Bằng hai phần. Chúng hội tụ bằng hai thành phần, nghĩa là chúng cùng diễn tiến theo cách phát sinh, do đó gọi là sự hội tụ, là duyên. Chúng có một sự hội tụ duy nhất, nên gọi là có một sự hội tụ. Nhưng do đâu mà có một sự hội tụ duy nhất? Nói là ‘do thọ.’ Vì cả hai loại ái đều do duyên thọ mà có. Do đó, nói là ‘có một duyên duy nhất do duyên thọ.’ Nơi mà chúng từ các nơi khác nhau đi xuống, đến và cùng ở lại là nơi đi xuống, sự hội tụ. Thọ cùng đi xuống và khởi lên trên cùng một đối tượng với (ái), nên thọ là sự hội tụ. Do đó, nói là ‘đây gọi là sự hội tụ đồng sanh.’

113. Sabbeti uppattidvāravasena bhinditvā vuttā savipākaphassā eva viññāṇādi vedanāpariyosānā vipākavithīti katvā. Paṭiccasamuppādakathā nāma vaṭṭakathāti āha ‘‘ṭhapetvā cattāro lokuttaravipākaphasse’’ti. Bahudhāti bahuppakārena. Ayañhi pañcadvāre cakkhupasādādivatthukānaṃ pañcannaṃ vedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti. Sesānaṃ pana ekekasmiṃ dvāre sampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Manodvārepi tadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ sahajātamanosamphasso tatheva aṭṭhadhā paccayo hoti, tathā paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattānaṃ tebhūmakavipākavedanānaṃ. Yā pana tā manodvāre tadārammaṇavasena pavattā kāmāvacaravedanā, tāsaṃ manodvārāvajjanasampayutto manosamphasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hotīti evaṃ phasso bahudhā vedanāya paccayo hotīti veditabbaṃ.

113. Tất cả những điều này được nói đến bằng cách phân chia theo môn sanh khởi, do vì lộ trình dị thục từ thức v.v... cho đến thọ chính là xúc có quả dị thục. Do vì luận về Thập Nhị Nhân Duyên là luận về luân hồi, nên nói: ‘ngoại trừ bốn xúc dị thục siêu thế.’ ‘Nhiều cách’ là nhiều loại. Thật vậy, ở ngũ môn, xúc như nhãn xúc v.v... là duyên theo tám cách cho năm thọ có nhãn căn v.v... làm vật nương, tức là theo cách đồng sanh, tương hỗ, y chỉ, dị thục, vật thực, tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Còn đối với các thọ dị thục Dục giới còn lại sanh khởi ở mỗi môn theo cách tiếp thọ, suy đạc, và đóng vai trò đối tượng, thì xúc như nhãn xúc v.v... chỉ là duyên theo một cách, tức là theo cách cận y. Ở ý môn cũng vậy, đối với các thọ dị thục Dục giới sanh khởi theo cách đóng vai trò đối tượng, thì ý xúc đồng sanh cũng là duyên theo tám cách như thế; tương tự đối với các thọ dị thục ba cõi sanh khởi theo cách kiết sanh, hữu phần, và tử. Nhưng đối với các thọ Dục giới sanh khởi ở ý môn theo cách đóng vai trò đối tượng, thì ý xúc tương ưng với ý môn hướng tâm chỉ là duyên theo một cách, tức là theo cách cận y. Như vậy, nên hiểu rằng xúc là duyên cho thọ theo nhiều cách.

114. Vedanādīnanti vedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ. Asadisabhāvāti anubhavanasañjānanābhisaṅkharaṇavijānanabhāvā. Te hi aññamaññavidhurena vedayitādirūpena ākiriyanti paññāyantīti ākārāti vuccanti. Teyevāti [Pg.101] vedanādīnaṃ te eva vedayitādiākārā. Sādhukaṃ dassiyamānāti sakkaccaṃ paccakkhato viya pakāsiyamānā. Taṃ taṃ līnamatthaṃ gamentīti ‘‘arūpaṭṭho ārammaṇābhimukhanamanaṭṭho’’ti evamādikaṃ taṃ taṃ līnaṃ apākaṭamatthaṃ gamenti ñāpentīti liṅgāni. Tassa tassa sañjānanahetutoti tassa tassa arūpaṭṭhādikassa sallakkhaṇassa kāraṇattā. Nimīyanti anumīyanti etehīti nimittāni. Tathā tathā arūpabhāvādippakārena, vedayitādippakārena ca uddisitabbato kathetabbato uddesā. Tasmāti ‘‘asadisabhāvā’’tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Yasmā vedanādīnaṃ aññamaññaasadisabhāvā yathāvuttenatthena ākārādayo, tasmā ayaṃ idāni vuccamāno ettha pāḷipade attho.

114. ‘Của thọ v.v...’ là của thọ, tưởng, hành, và thức. ‘Các trạng thái không tương đồng’ là các trạng thái cảm thọ, tri nhận, tác thành, và nhận biết. Thật vậy, chúng được gọi là ‘các trạng thái’ (ākārā) vì chúng được biểu hiện, được biết đến dưới hình thức cảm thọ v.v..., vốn khác biệt nhau. ‘Chính những điều ấy’ là chính những trạng thái cảm thọ v.v... của thọ v.v... ‘Được chỉ ra một cách khéo léo’ là được trình bày một cách cẩn trọng như thể trực tiếp. Chúng là ‘các dấu hiệu’ (liṅgāni) vì chúng truyền đạt, làm cho biết ý nghĩa ẩn tàng này hay ý nghĩa ẩn tàng kia, chẳng hạn như ‘nghĩa là vô sắc, nghĩa là hướng về đối tượng.’ Do là nguyên nhân để nhận biết đặc tướng này hay đặc tướng kia như là vô sắc v.v... Chúng là ‘các tướng’ (nimittāni) vì người ta suy luận, đo lường dựa vào chúng. Chúng là ‘các đề mục’ (uddesā) vì chúng cần được chỉ ra, cần được nói đến theo cách này hay cách khác, như là theo cách của trạng thái vô sắc v.v..., và theo cách của cảm thọ v.v... Do đó, (từ này) nhắc lại chính ý nghĩa đã được nói đến bắt đầu bằng ‘các trạng thái không tương đồng’ như là một lý do. Bởi vì các trạng thái của thọ v.v... không tương đồng với nhau, nên chúng là các trạng thái v.v... theo ý nghĩa đã được giải thích. Do đó, đây là ý nghĩa của thuật ngữ Pāli đang được nói đến ở đây.

Nāmasamūhassāti ārammaṇābhimukhaṃ namanaṭṭhena ‘‘nāma’’nti laddhasamaññassa vedanādicatukkhandhasaṅkhātassa arūpadhammapuñjassa. Paññattīti ‘‘nāmakāyo arūpakalāpo arūpino khandhā’’tiādikā paññāpanā hoti. Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ cetanākāre’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhajane ‘‘yā cetanā sañcetanā sañcetayitatta’’nti (vibha. 249 abhidhammabhājanīye) cetanāva niddiṭṭhā. Asatīti asantesu. Vacanavipallāsena hi evaṃ vuttaṃ. Cattāro khandhe vatthuṃ katvāti vedanā saññā cittaṃ cetanādayoti ime catukkhandhasaññite nissayapaccayabhūte dhamme vatthuṃ katvā. Ayañca nayo pañcadvārepi sambhavatīti ‘‘manodvāre’’ti visesitaṃ. Adhivacanasamphassavevacanoti adhivacanamukhena paññattimukhena gahetabbattā ‘‘adhivacanasamphasso’’ti laddhanāmo. Soti manosamphasso. Pañcavokāre ca hadayavatthuṃ nissāya labbhanato rūpakāye paññāyateva, ayaṃ pana nayo idha na icchito vedanādipaṭikkhepavasena asambhavapariyāyassa jotitattāti ‘‘pañcapasāde vatthuṃ katvā uppajjeyyā’’ti attho vutto. Na hi vedanāsannissayena vinā pañcapasāde vatthuṃ katvā manosamphassassa sambhavo atthi. Uppattiṭṭhāne asati anuppattiṭṭhānato phalassa uppatti nāma kadācipi natthīti imamatthaṃ yathādhigatassa atthassa nidassanavasena dassento ‘‘ambarukkhe’’tiādimāha[Pg.102]. Rūpakāyatoti kevalaṃ rūpakāyato. Tassāti manosamphassassa.

‘Của nhóm danh’ là của nhóm các pháp vô sắc, được gọi là bốn uẩn gồm thọ v.v..., vốn có tên gọi là ‘danh’ theo nghĩa hướng về đối tượng. ‘Chế định’ là sự chế định như ‘danh thân, nhóm vô sắc, các uẩn vô sắc’ v.v... Do tư là pháp chủ đạo trong các pháp thuộc hành uẩn, nên có câu nói ‘trong trạng thái tư của các hành’ v.v... Thật vậy, trong phần phân tích hành uẩn theo Kinh Tạng, chỉ có tư được nêu rõ: ‘Pháp nào là tư, là sự suy tư, là trạng thái đã suy tư.’ ‘Khi không có’ là trong trường hợp không có. Thật vậy, điều này được nói như vậy do sự đảo ngược từ ngữ. ‘Lấy bốn uẩn làm vật nương’ là lấy các pháp này, vốn là duyên y chỉ được gọi là bốn uẩn (thọ, tưởng, tâm, tư v.v...), làm vật nương. Và phương pháp này cũng có thể xảy ra ở ngũ môn, nên được xác định là ‘ở ý môn.’ ‘Đồng nghĩa với tăng ngữ xúc’ là vì nó cần được hiểu thông qua tăng ngữ, thông qua chế định, nên nó có tên là ‘tăng ngữ xúc.’ ‘Nó’ là ý xúc ấy. Và trong cõi ngũ uẩn, nó quả thật được biết đến trong sắc thân vì nó có được do nương vào ý vật. Nhưng phương pháp này không được chủ trương ở đây, vì phương án bất khả thi đã được làm sáng tỏ qua việc bác bỏ thọ v.v... Do đó, ý nghĩa ‘nó sẽ sanh khởi khi đã lấy năm căn tịnh sắc làm vật nương’ được nêu ra. Thật vậy, không có sự y chỉ vào thọ, thì không thể có sự sanh khởi của ý xúc khi đã lấy năm căn tịnh sắc làm vật nương. Để chỉ ra ý nghĩa này bằng cách đưa ra một ví dụ về ý nghĩa đã được hiểu, ngài nói ‘trên cây xoài’ v.v..., (có nghĩa là) khi không có nơi sanh khởi, thì sự sanh khởi của kết quả từ một nơi không phải là nơi sanh khởi sẽ không bao giờ xảy ra. ‘Từ sắc thân’ là chỉ từ sắc thân. ‘Của nó’ là của ý xúc ấy.

Virodhipaccayasannipāte vibhūtatarā visadisuppatti, tasmiṃ vā sati attano santāne vijjamānasseva visadisuppattihetubhāvo ruppanākāro. So eva ruppanākāro vatthusappaṭighādikaṃ taṃ taṃ līnamatthaṃ gametīti liṅgaṃ. Tassa tassa sañjānanahetuto nimittaṃ. Tathā tathā uddisitabbato uddesoti evamettha ākārādayo atthato veditabbā. Vatthārammaṇānaṃ aññamaññapaṭihananaṃ paṭigho, tato paṭighato jāto paṭighasamphasso. Tenāha ‘‘sappaṭigha’’ntiādi. Nāmakāyatoti kevalaṃ nāmakāyato. Tassāti paṭighasamphassassa. Sesaṃ paṭhamapañhe vuttanayameva.

Khi các duyên đối nghịch hội tụ, sự sanh khởi của một trạng thái khác biệt trở nên rõ ràng hơn; hoặc, khi có sự hội tụ đó, trạng thái là nguyên nhân cho sự sanh khởi của một trạng thái khác biệt, vốn tồn tại trong dòng tương tục của chính mình, chính là trạng thái bị biến hoại. Chính trạng thái bị biến hoại ấy là một ‘dấu hiệu’ (liṅga) vì nó truyền đạt ý nghĩa ẩn tàng này hay ý nghĩa ẩn tàng kia, chẳng hạn như vật nương có sự đối ngại. Nó là một ‘tướng’ (nimitta) vì nó là nguyên nhân để nhận biết điều này hay điều kia. Nó là một ‘đề mục’ (uddesa) vì nó cần được chỉ ra theo cách này hay cách khác. Như vậy, ở đây, các trạng thái v.v... nên được hiểu theo ý nghĩa của chúng. Sự va chạm lẫn nhau của vật nương và đối tượng là ‘đối ngại’ (paṭigha); xúc sanh từ sự đối ngại đó là ‘đối ngại xúc’ (paṭighasamphasso). Do đó, ngài nói ‘có đối ngại’ v.v... ‘Từ danh thân’ là chỉ từ danh thân. ‘Của nó’ là của đối ngại xúc ấy. Phần còn lại theo phương pháp đã được nói trong câu hỏi đầu tiên.

Ubhayavasenāti nāmakāyo rūpakāyoti ubhayasannissayassa adhivacanasamphasso paṭighasamphassoti ubhayasamphassassa vasena.

‘Theo cách của cả hai’ là theo cách của cả hai loại xúc, tức là tăng ngữ xúc và đối ngại xúc, vốn y chỉ vào cả hai là danh thân và sắc thân.

Visuṃ visuṃ paccayaṃ dassetvāti byatirekamukhena paccekaṃ nāmakāyarūpakāyasaññitaṃ paccayaṃ dassetvā. Tesanti phassānaṃ. Avisesatoti visesaṃ akatvā sāmaññato. Dassetunti byatirekamukheneva dassetuṃ. Eseva hetūti esa chasupi dvāresu pavatto nāmarūpasaṅkhāto hetu yathārahaṃ dvinnampi phassānaṃ. Idāni taṃ yathārahaṃ pavattiṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘cakkhudvārādīsu hī’’tiādi vuttaṃ.

“Visuṃ visuṃ paccayaṃ dassetvāti” có nghĩa là sau khi đã trình bày duyên được gọi là danh thân và sắc thân một cách riêng biệt theo phương pháp dị biệt. “Tesanti” là của các xúc. “Avisesatoti” là một cách tổng quát, không tạo ra sự khác biệt. “Dassetunti” là để trình bày theo chính phương pháp dị biệt. “Eseva hetūti” là nhân này, tức là nhân được gọi là danh và sắc đã diễn tiến trong cả sáu căn môn, là nhân của cả hai loại xúc tùy theo trường hợp thích hợp. Bây giờ, để phân tích và trình bày sự diễn tiến ấy tùy theo trường hợp thích hợp, câu bắt đầu bằng “cakkhudvārādīsu hī” (quả vậy, trong nhãn môn v.v...) đã được nói đến.

Sampayuttakā khandhāti phassena sampayuttā vedanādayo khandhā. Āvajjanassāpi sampayuttakkhandhaggahaṇenevettha gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tadavinābhāvato. Parato manosamphassepi eseva nayo. Pañcavidhopīti cakkhusamphassādivasena pañcavidhopi. So phassoti paṭighasamphasso. Bahudhāti bahuppakārena. Tathā hi vipākanāmaṃ vipākassa anekabhedassa manosamphassassa sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttaatthiavigatavasena sattadhā paccayo hoti. Yaṃ panettha āhārakiccaṃ, taṃ āhārapaccayavasena. Yaṃ indriyakiccaṃ, taṃ indriyapaccayavasena paccayo hoti. Avipākaṃ pana nāmaṃ avipākassa manosamphassassa ṭhapetvā vipākapaccayaṃ itaresaṃ vasena paccayo hoti. Rūpaṃ pana cakkhāyatanādibhedaṃ cakkhusamphassādikassa pañcavidhassa phassassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena [Pg.103] chadhā paccayo hoti. Rūpāyatanādibhedaṃ tassa pañcavidhassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo hoti. Manosamphassassa pana tāni rūpāyatanādīni, dhammārammaṇañca tathā ca ārammaṇapaccayamatteneva paccayo hoti. Vatthurūpaṃ pana manosamphassassa nissayapurejātavippayuttaatthiavigatavasena pañcadhā paccayo hoti. Evaṃ nāmarūpaṃ assa phassassa bahudhā paccayo hotīti veditabbaṃ.

“Sampayuttakā khandhāti” là các uẩn như thọ v.v... tương ưng với xúc. Cần phải hiểu rằng sự nắm bắt (hướng tâm) ở đây cũng được bao gồm bởi sự nắm bắt các tương ưng uẩn, do vì sự không tách rời khỏi điều ấy. Về sau, đối với ý xúc cũng theo phương pháp này. “Pañcavidhopīti” là cả năm loại theo cách của nhãn xúc v.v... “So phassoti” xúc ấy là hữu đối đãi xúc. “Bahudhāti” là theo nhiều cách. Thật vậy, danh dị thục là duyên cho ý xúc dị thục có nhiều loại khác nhau theo bảy cách: đồng sanh, tương hỗ, y chỉ, dị thục, tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Ở đây, phận sự nào là vật thực thì là duyên theo cách vật thực duyên. Phận sự nào là quyền thì là duyên theo cách quyền duyên. Còn danh bất dị thục là duyên cho ý xúc bất dị thục theo các cách còn lại, ngoại trừ dị thục duyên. Còn sắc, với sự phân biệt nhãn xứ v.v..., là duyên cho năm loại xúc như nhãn xúc v.v... theo sáu cách: y chỉ, tiền sanh, quyền, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Sắc xứ v.v... với sự phân biệt, là duyên cho năm loại xúc ấy theo bốn cách: sở duyên, tiền sanh, hiện hữu, và bất ly. Còn đối với ý xúc, các sắc xứ v.v... ấy và pháp sở duyên là duyên chỉ bằng sở duyên duyên mà thôi. Còn vật sắc là duyên cho ý xúc theo năm cách: y chỉ, tiền sanh, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Cần phải được biết rằng danh và sắc là duyên cho xúc này theo nhiều cách như vậy.

115. Paṭhamuppattiyaṃ viññāṇaṃ nāmarūpassa visesapaccayoti imamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘mātukucchimhi na okkamissathā’’tiādi vuttaṃ. Gabbhaseyyakapaṭisandhi hi bāhirato mātukucchiṃ okkamantassa viya hontīpi atthato yathāpaccayaṃ khandhānaṃ tattha paṭhamuppattiyeva. Tenāha ‘‘pavisitvā…pe… na vattissathā’’ti. Suddhanti kevalaṃ viññāṇena amissitaṃ virahitaṃ. ‘‘Avasesa’’nti idaṃ nāmāpekkhaṃ, tasmā avasesaṃ nāmarūpanti imaṃ viññāṇaṃ ṭhapetvā avasesaṃ nāmarūpaṃ vāti attho. Paṭisandhivasena okkantanti paṭisandhiggahaṇavasena, mātukucchiṃ okkamantassa vā paṭhamāvayavabhāvena otiṇṇaṃ. Vokkamissathāti santativicchedaṃ vināsaṃ upagamissatha, taṃ pana maraṇaṃ nāma hotīti āha ‘‘cutivasenā’’ti. Assāti viññāṇassa, tañca kho viññāṇasāmaññavasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘tasseva cittassa nirodhenā’’ti, paṭisandhicittasseva nirodhenāti attho. Tatoti paṭisandhicittato. Paṭisandhicittassa, tato dutiyatatiyacittānaṃ vā nirodhena cuti na hotīti vuttamatthaṃ yuttito vibhāvetuṃ ‘‘paṭisandhicittena hī’’tiādi vuttaṃ. Etasmiṃ antareti etasmiṃ soḷasacittakkhaṇe kāle. Antarāyo natthīti ettha dārakassa tāva maraṇantarāyo mā hotu tadā cuticittassa asambhavato, mātu pana kathaṃ tadā maraṇantarāyābhāvoti? Taṃ taṃ kālaṃ anatikkamitvā tadantareyeva cavanadhammāya gabbhaggahaṇasseva asambhavato. Tenāha ‘‘ayañhi anokāso nāmā’’ti, cutiyāti adhippāyo.

115. Để trình bày ý nghĩa “trong lần sanh khởi đầu tiên, thức là duyên đặc biệt của danh sắc” theo phương pháp dị biệt, trong Pāli đã nói câu bắt đầu bằng “mātukucchimhi na okkamissathā” (nếu không đi vào trong bụng mẹ). Quả vậy, sự tái sanh trong thai mẹ, mặc dù giống như việc đi vào bụng mẹ từ bên ngoài, nhưng về mặt ý nghĩa, đó chính là sự sanh khởi đầu tiên của các uẩn ở nơi ấy tùy theo duyên. Do đó, ngài đã nói “sau khi đã đi vào... v.v... sẽ không diễn tiến”. “Suddhanti” là thuần túy, không pha trộn, tách rời khỏi thức. “Avasesaṃ” (phần còn lại) này là liên quan đến danh, do đó có nghĩa là “avasesaṃ nāmarūpaṃ” (danh sắc còn lại), tức là danh sắc còn lại sau khi đã loại trừ thức này. “Paṭisandhivasena okkantanti” là đi vào theo cách nắm bắt sự tái sanh, hoặc là đi xuống như là phần đầu tiên của người đi vào bụng mẹ. “Vokkamissathāti” (sẽ bị gián đoạn) có nghĩa là sẽ đi đến sự gián đoạn dòng tương tục, sự hủy diệt. Điều đó được gọi là cái chết, nên ngài nói “cutivasenā” (theo cách của sự chết). “Assāti” là của thức, và thức ấy được nói theo nghĩa tổng quát. Do đó, ngài nói “tasseva cittassa nirodhenā” (do sự diệt của chính tâm ấy), có nghĩa là do sự diệt của chính tâm tái sanh. “Tatoti” là từ tâm tái sanh. Để làm sáng tỏ bằng lý lẽ ý nghĩa đã được nói rằng sự chết không xảy ra do sự diệt của tâm tái sanh, hoặc của tâm thứ hai, thứ ba sau đó, câu bắt đầu bằng “paṭisandhicittena hī” (quả vậy, bởi tâm tái sanh) đã được nói đến. “Etasmiṃ antareti” là trong khoảng thời gian này, trong thời gian mười sáu sát-na tâm. “Antarāyo natthīti” (không có sự trở ngại) - ở đây, trước hết, mong rằng không có sự trở ngại về cái chết cho đứa trẻ, vì khi đó tâm tử không thể có được. Nhưng làm thế nào mà người mẹ lại không có sự trở ngại về cái chết vào lúc đó? Bởi vì sự thụ thai của người có bản chất phải chết không thể xảy ra nếu không vượt qua khoảng thời gian đó và ngay trong khoảng thời gian đó. Do đó, ngài nói “ayañhi anokāso nāmā” (quả vậy, đây là trường hợp không thể xảy ra), ý muốn nói là về cái chết.

Paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpānīti okkantikkhaṇe uppannakammajarūpāni vadati. Tāni hi nippariyāyato paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni nāma, na utusamuṭṭhānāni paṭisandhicittassa uppādato pacchā samuṭṭhitattā. Cittajāhārajānaṃ [Pg.104] pana tadā asambhavo eva. Yāni paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni, tāni tividhāni tassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitāni, ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitāni, bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitānīti. Tesu uppādakkhaṇe samuṭṭhitāni sattarasamassa bhavaṅgassa uppādakkhaṇe nirujjhanti, ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitāni ṭhitikkhaṇe nirujjhanti, bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitāni bhaṅgakkhaṇe nirujjhanti. Tattha ‘‘bhañjamāno dhammo bhañjamānassa dhammassa paccayo hotī’’ti na sakkā vattuṃ, uppāde, pana ṭhitiyañca na na sakkāti ‘‘sattarasamassa bhavaṅgassa uppādakkhaṇe, ṭhitikkhaṇe ca dharantānaṃ vasena tassa paccayampi dātuṃ na sakkontī’’ti vuttaṃ. Rūpakāyūpatthambhitasseva hi nāmakāyassa pañcavokāre pavattīti. Tehi rūpadhammehi tassa cittassa balavataraṃ sandhāyāha ‘‘sattarasamassa…pe… pavatti pavattatī’’ti. Paveṇī ghaṭiyatīti aṭṭhacattālīsakammajassa rūpapaveṇī sambandhā hutvā pavattati. Paṭhamañhi paṭisandhicittaṃ, tato yāva soḷasamaṃ bhavaṅgacittaṃ, tesu ekekassa uppādaṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā. Tattha ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu samatiṃsa samatiṃsa kammajarūpāni uppajjanti. Iti soḷasatikā aṭṭhacattālīsaṃ honti. Esa nayo tato paresupi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aṭṭhacattālīsakammajassa rūpapaveṇī sambandhā hutvā pavattatī’’ti. Sace pana na sakkontīti paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni sattarasamassa bhavaṅgassa paccayaṃ dātuṃ sace na sakkonti. Yadi hi paṭisandhicittato sattarasamaṃ cuticittaṃ siyā, paṭisandhicittassa ṭhitibhaṅgakkhaṇesupi kammajarūpaṃ na uppajjeyya, pageva bhavaṅgacittakkhaṇesu. Tathā sati nattheva tassa cittassa paccayalābhoti pavatti nappavattati, paveṇī na ghaṭiyateva, aññadatthu vicchijjati. Tenāha ‘‘vokkamatiti nāma hotī’’tiādi.

“Các sắc đồng sanh với tâm tục sinh” có nghĩa là các sắc do nghiệp sanh khởi trong sát-na nhập thai. Thật vậy, những sắc ấy được gọi là các sắc đồng sanh với tâm tục sinh một cách không gián tiếp, chứ không phải các sắc do thời tiết sanh, vì chúng sanh khởi sau khi tâm tục sinh đã sanh. Còn các sắc do tâm sanh và do vật thực sanh thì lúc đó không thể có được. Những sắc nào đồng sanh với tâm tục sinh, chúng có ba loại: các sắc sanh khởi trong sát-na sanh của tâm ấy, các sắc sanh khởi trong sát-na trụ, và các sắc sanh khởi trong sát-na diệt. Trong số đó, các sắc sanh khởi trong sát-na sanh sẽ diệt trong sát-na sanh của tâm hữu phần thứ mười bảy. Các sắc sanh khởi trong sát-na trụ sẽ diệt trong sát-na trụ. Các sắc sanh khởi trong sát-na diệt sẽ diệt trong sát-na diệt. Ở đây, không thể nói rằng “pháp đang diệt là duyên cho pháp đang diệt”. Nhưng trong lúc sanh và trụ thì không phải là không thể. Do đó, đã được nói rằng: “chúng không thể làm duyên cho tâm hữu phần thứ mười bảy, do chúng tồn tại trong sát-na sanh và sát-na trụ của tâm ấy”. Bởi vì trong cõi năm uẩn, sự diễn tiến của danh thân chỉ xảy ra khi được sắc thân nâng đỡ. Ngài đã nói “sự diễn tiến... của tâm hữu phần thứ mười bảy... diễn tiến” là nhắm đến sức mạnh hơn của các sắc pháp ấy đối với tâm đó. “Dòng tương tục được thiết lập” có nghĩa là dòng tương tục của bốn mươi tám sắc do nghiệp được liên kết và diễn tiến. Thật vậy, đầu tiên là tâm tục sinh, rồi đến tâm hữu phần thứ mười sáu. Trong mỗi tâm ấy, có ba sát-na theo thứ tự sanh, trụ, diệt. Ở đây, trong ba sát-na của mỗi tâm, ba mươi ba mươi sắc do nghiệp sanh khởi. Như vậy, mười sáu lần ba mươi là bốn mươi tám. Phương pháp này cũng áp dụng cho các tâm sau đó. Nhắm đến điều đó, đã được nói rằng “dòng tương tục của bốn mươi tám sắc do nghiệp được liên kết và diễn tiến”. “Nếu chúng không thể” có nghĩa là nếu các sắc đồng sanh với tâm tục sinh không thể làm duyên cho tâm hữu phần thứ mười bảy. Nếu tâm tử là tâm thứ mười bảy kể từ tâm tục sinh, thì sắc do nghiệp cũng sẽ không sanh khởi trong các sát-na trụ và diệt của tâm tục sinh, huống chi là trong các sát-na của tâm hữu phần. Khi như vậy, tâm ấy không nhận được duyên, sự diễn tiến không diễn tiến, dòng tương tục không được thiết lập, mà trái lại bị gián đoạn. Do đó, Ngài nói: “được gọi là sự thụ thai” v.v...

Itthattāyāti itthaṃpakāratāya. Yādiso gabbhaseyyakassa attabhāvo, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tassa ca pañcakkhandhā anūnā eva hontīti āha ‘‘evaṃ paripuṇṇapañcakkhandhabhāvāyā’’ti. Upacchijjissathāti santānavicchedena vicchindeyya. Suddhaṃ nāmarūpamevāti viññāṇavirahitaṃ kevalaṃ nāmarūpameva. Avayavānaṃ pāripūri vuḍḍhi. Thirabhāvappatti virūḷhi. Mahallakabhāvappatti vepullaṃ. Tāni ca yathākkamaṃ paṭhamādivayavasena hontīti vuttaṃ ‘‘paṭhamavayavasenā’’tiādi. Vā-saddo aniyamattho, tena vassasahassadvayādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

“Để có trạng thái này” có nghĩa là để có được loại trạng thái như vậy. Điều này được nói nhắm đến bản thể của chúng sanh nằm trong thai mẹ. Và năm uẩn của chúng sanh ấy không thiếu sót, nên Ngài nói “để có trạng thái năm uẩn đầy đủ như vậy”. “Sẽ bị cắt đứt” có nghĩa là sẽ bị gián đoạn do sự chấm dứt của dòng tương tục. “Chỉ là danh và sắc thuần túy” có nghĩa là chỉ là danh và sắc đơn thuần, không có thức. Sự đầy đủ của các bộ phận là sự tăng trưởng. Sự đạt đến trạng thái vững chắc là sự phát triển. Sự đạt đến trạng thái trưởng thành là sự lớn mạnh. Và những điều ấy xảy ra theo thứ tự các giai đoạn tuổi tác từ giai đoạn đầu tiên, nên đã được nói “theo giai đoạn tuổi đầu tiên” v.v... Từ “vā” có nghĩa không xác định, do đó cần hiểu là bao gồm cả hai ngàn năm v.v...

Viññāṇamevāti [Pg.105] niyamavacanaṃ, ito bāhirakappitassa attano, issarādīnañca paṭikkhepapadaṃ, na avijjādiphassādipaṭikkhepapadaṃ paṭiyogīnivattanapadattā avadhāraṇassa. Tenāha ‘‘eseva hetū’’tiādi. Ayañca nayo heṭṭhāpi sabbapadesu yathārahaṃ vattabbo. Idāni viññāṇameva nāmarūpassa padhānakāraṇanti imamatthaṃ opammavasena vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Paccekaṃ viya samuditassāpi nāmarūpassa viññāṇena vinā attakiccāsamatthataṃ dassetuṃ ‘‘tvaṃ nāmarūpaṃ nāmā’’ti ekajjhaṃ gahaṇaṃ. Purecāriketi pubbaṅgameva. Viññāṇañhi sahajātadhammānaṃ pubbaṅgamaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti. (Dha. pa. 1; netti. 90, 92; peṭako. 13, 83) bahudhāti anekappakārena paccayo hoti.

“Chỉ có thức” là lời nói xác định, là từ ngữ bác bỏ ngã và Phạm Thiên v.v... được tưởng tượng bên ngoài giáo pháp này, chứ không phải là từ ngữ bác bỏ vô minh, xúc v.v..., vì sự nhấn mạnh có chức năng loại trừ đối tượng tương phản. Do đó, Ngài nói “đây là nhân” v.v... Và phương pháp này cũng nên được áp dụng một cách thích hợp trong tất cả các đoạn văn ở dưới. Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa “chỉ có thức là nguyên nhân chính của danh sắc” bằng cách ví dụ, đã được nói “ví như” v.v... Việc gộp chung “ngươi tên là danh sắc” là để chỉ ra rằng danh sắc, dù là riêng lẻ hay hợp lại, cũng không có khả năng tự thực hiện chức năng của mình nếu không có thức. “Đi trước” có nghĩa là dẫn đầu. Thật vậy, thức dẫn đầu các pháp đồng sanh. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói “các pháp do ý dẫn đầu”. “Nhiều cách” có nghĩa là làm duyên bằng nhiều loại.

Kathaṃ? Vipākanāmassa hi paṭisandhiyaṃ aññaṃ vā viññāṇaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyasampayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Vatthurūpassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Ṭhapetvā pana vatthurūpaṃ sesarūpassa imesu navasu aññamaññapaccayaṃ apanetvā sesehi aṭṭhahi paccayehi paccayo hoti. Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pana asaññasattarūpassa, pañcavokāre vā kammajassa suttantikapariyāyato upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Avasesañhi paṭhamabhavaṅgato pabhuti sabbampi viññāṇaṃ tassa nāmarūpassa yathārahaṃ paccayo hotīti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana paccayanaye dassiyamāne sabbāpi mahāpakaraṇakathā ānetabbā hotīti na vitthāritā. Kathaṃ panetaṃ paccetabbaṃ ‘‘paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī’’ti? Suttato, yuttito ca. Pāḷiyañhi ‘‘cittānuparivattino dhammā’’tiādinā (dha. sa. mātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā āgatā. Yuttito pana idha cittajena rūpena diṭṭhena adiṭṭhassāpi rūpassa viññāṇaṃ paccayo hotīti viññāyati. Cittehi pasanne, appasanne vā tadanurūpāni rūpāni uppajjamānāni diṭṭhāni, diṭṭhena ca adiṭṭhassa anumānaṃ hotīti. Iminā idha ‘‘diṭṭhena cittajarūpena adiṭṭhassāpi paṭisandhirūpassa viññāṇaṃ paccayo hotī’’ti paccetabbametaṃ. Kammasamuṭṭhānassāpi hi rūpassa cittasamuṭṭhānassa viya viññāṇapaccayatā paṭṭhāne āgatāti.

Như thế nào? Thật vậy, trong lúc tái sanh, thức hoặc là thức khác là duyên cho danh dị thục bằng chín cách bởi các duyên: câu sanh, hỗ tương, y chỉ, dị thục, vật thực, quyền, tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Đối với sắc vật chất (vatthurūpa), trong lúc tái sanh, (thức) là duyên bằng chín cách bởi các duyên: câu sanh, hỗ tương, y chỉ, dị thục, vật thực, quyền, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Tuy nhiên, ngoại trừ sắc vật chất, đối với các sắc còn lại, trong chín duyên này, sau khi loại bỏ duyên hỗ tương, (thức) là duyên bởi tám duyên còn lại. Hơn nữa, hành thức (abhisaṅkhāraviññāṇa) chỉ là duyên bằng một cách cho sắc của chúng sanh vô tưởng, hoặc cho sắc do nghiệp sanh trong cõi năm uẩn, theo phương pháp kinh tạng, qua phương diện cận y duyên. Thật vậy, cần phải hiểu rằng tất cả thức kể từ hữu phần đầu tiên trở đi đều là duyên cho danh và sắc ấy một cách tương xứng. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn về phần chi tiết, khi phương pháp duyên được trình bày, toàn bộ luận giải của Đại Bộ (Paṭṭhāna) cần được dẫn ra, nên không được trình bày chi tiết. Nhưng làm thế nào để hiểu được điều này: ‘danh và sắc tái sanh có thức làm duyên’? (Hiểu được) từ kinh điển và từ lý luận. Thật vậy, trong Pāli, tính chất có thức làm duyên của thọ, v.v... đã được đề cập đến nhiều lần theo phương pháp bắt đầu bằng ‘các pháp tùy chuyển theo tâm’ (Dhammasaṅgaṇī, Mātikā 62). Còn về lý luận, ở đây, nhờ thấy được sắc do tâm sanh, người ta hiểu rằng thức là duyên cho cả sắc không thấy được. Người ta đã thấy các sắc tương ứng sanh khởi khi tâm hoan hỷ hoặc không hoan hỷ, và nhờ cái đã thấy mà có sự suy luận về cái không thấy. Do đó, ở đây, cần phải hiểu rằng: ‘nhờ sắc do tâm sanh đã thấy được, thức là duyên cho cả sắc tái sanh không thấy được’. Thật vậy, trong Paṭṭhāna, tính chất có thức làm duyên của sắc do nghiệp sanh cũng đã được đề cập đến giống như của sắc do tâm sanh.

116. Idha [Pg.106] samudaya-saddo samudāya-saddo viya samūhapariyāyoti āha ‘‘dukkharāsisambhavo’’ti. Ekakoti asahāyo rājaparisārahito. Passeyyāma te rājabhāvaṃ amhehi vināti adhippāyo. Yathārahaṃ parisaṃ rañjetīti hi rājā. Atthatoti atthasiddhito avadantampi vadati viya. ‘‘Hadayavatthu’’nti imināva tannissayopi gahito vāti daṭṭhabbaṃ. Ānantariyabhāvato nissayanissayopi ‘‘nissayo’’ tveva vuccatīti. Paṭisandhiviññāṇaṃ nāma bhaveyyāsi, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho. Tenāha ‘‘passeyyāmā’’tiādi. Bahudhāti anekadhā paccayo hoti. Kathaṃ? Nāmaṃ tāva paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttaatthiavigatapaccayehi sattadhā viññāṇassa paccayo hotīti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti. Avipākaṃ pana nāmaṃ yathāvuttesu paccayesu ṭhapetvā vipākapaccayaṃ itarehi chahi paccayehi paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti aññathāpi paccayo hoti, tañca kho pavattiyaṃyeva, na paṭisandhiyaṃ. Rūpato pana hadayavatthu paṭisandhiyaṃ viññāṇassa sahajātaaññamaññanissayavippayuttaatthi avigatapaccayehi chadhāva paccayo hoti. Pavattiyaṃ pana sahajātaaññamaññapaccayavajjitehi pañcahi purejātapaccayena saha teheva paccayehi paccayo hoti. Cakkhāyatanādibhedaṃ pana pañcavidhampi rūpaṃ yathākkamaṃ cakkhuviññāṇādibhedassa viññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hotīti evaṃ nāmarūpaṃ viññāṇassa bahudhā paccayo hotīti veditabbaṃ.

116. Ở đây, từ ‘samudaya’ (tập khởi) cũng giống như từ ‘samudāya’ (tập hợp), là một từ đồng nghĩa với sự tụ tập, nên ngài nói ‘sự sanh khởi của khối khổ’. ‘Ekako’ là không có bạn đồng hành, không có đoàn tùy tùng của vua. Ý muốn nói: ‘Chúng ta hãy xem vương vị của ngài ra sao khi không có chúng tôi’. Thật vậy, vị vua là người làm cho đoàn tùy tùng vui lòng một cách tương xứng. ‘Atthato’ là do sự thành tựu của ý nghĩa, giống như nói về điều không được nói. Cần phải hiểu rằng qua từ ‘ý vật’ (hadayavatthu), cái nương tựa vào nó cũng được bao gồm. Do là trạng thái vô gián, nên cái nương tựa của cái nương tựa cũng được gọi là ‘nương tựa’. Ý nghĩa là: ‘Ngươi có thể là thức tái sanh, nhưng điều đó không thể xảy ra’. Do đó, ngài nói ‘chúng ta hãy xem’, v.v... ‘Bahudhā’ là (duyên) bằng nhiều cách, bằng vô số cách. Như thế nào? Trước hết, trong lúc tái sanh, danh là duyên cho thức bằng bảy cách bởi các duyên: câu sanh, hỗ tương, y chỉ, dị thục, tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Đôi khi ở đây, nó cũng là duyên bằng nhân duyên, đôi khi bằng vật thực duyên. Còn danh bất dị thục, trong các duyên đã nói, sau khi loại trừ dị thục duyên, nó là duyên bằng sáu duyên còn lại. Đôi khi ở đây, nó cũng là duyên bằng nhân duyên, đôi khi bằng vật thực duyên, nhưng điều đó chỉ xảy ra trong dòng sinh mệnh, không phải trong lúc tái sanh. Về phần sắc, trong lúc tái sanh, ý vật chỉ là duyên cho thức bằng sáu cách bởi các duyên: câu sanh, hỗ tương, y chỉ, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Còn trong dòng sinh mệnh, nó là duyên bởi năm duyên (ngoại trừ duyên câu sanh và hỗ tương) cùng với tiền sanh duyên. Còn năm loại sắc, như nhãn xứ, v.v..., theo thứ tự, là duyên cho các loại thức như nhãn thức, v.v... bởi các duyên: y chỉ, tiền sanh, quyền, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Như vậy, cần phải hiểu rằng danh và sắc là duyên cho thức bằng nhiều cách.

Yvāyamanukkamena viññāṇassa nāmarūpaṃ, paṭisandhināmarūpassa, ca viññāṇaṃ pati paccayabhāvo, so kadāci viññāṇassa sātisayo, kadāci nāmarūpassa, kadāci ubhinnaṃ sadisoti tividhopi so ‘‘ettāvatā’’ti padena ekajjhaṃ gahitoti dassento ‘‘viññāṇe…pe… pavattesū’’ti vatvā puna yamidampi viññāṇaṃ nāmarūpasaññitānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ aññamaññanissayena pavattānaṃ ettakena sabbā saṃsāravaṭṭappavattīti imamatthaṃ dassento ‘‘ettakena…pe… paṭisandhiyo’’ti āha. Tattha ettakenāti ettakeneva, na ito aññena kenaci kārakavedakasabhāvena attanā, issarādinā vāti attho. Antogadhāvadhāraṇañhetaṃ padaṃ.

Trạng thái làm duyên theo thứ tự của danh và sắc đối với thức, và của thức đối với danh và sắc tái sanh, đôi khi nổi trội về phía thức, đôi khi về phía danh và sắc, đôi khi tương đương cho cả hai. Để chỉ ra rằng cả ba phương diện này đều được gộp chung lại bởi từ ‘ettāvatā’ (chừng ấy), ngài đã nói ‘trong thức… cho đến… trong các dòng sinh mệnh’. Rồi lại, để chỉ ra ý nghĩa rằng ‘chừng ấy’ là toàn bộ sự vận hành của vòng luân hồi, bao gồm thức và năm uẩn được gọi là danh và sắc, diễn tiến nhờ sự nương tựa lẫn nhau, ngài đã nói ‘bởi chừng ấy… cho đến… các sự tái sanh’. Trong đó, ‘ettakena’ có nghĩa là ‘chỉ bởi chừng ấy’, không phải bởi bất kỳ một tác nhân hay một người cảm thọ nào khác có bản chất như một tự ngã, một đấng sáng tạo, v.v... Từ này bao hàm một sự xác định ngầm.

Vacanamattameva [Pg.107] adhikiccāti dāsādīsu sirivaḍḍhakādi-saddā viya atathattā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattassa. Tenāha ‘‘atthaṃ adisvā’’ti. Vohārassāti voharaṇamattassa. Pathoti pavattimaggo pavattiyā visayo. Yasmā saraṇakiriyāvasena puggalo ‘‘sato’’ti vuccati, sampajānanakiriyāvasena ‘‘sampajāno’’ti, tasmā vuttaṃ ‘‘kāraṇāpadesavasenā’’ti. Kāraṇaṃ niddhāretvā utti niruttīti. Ekameva atthaṃ ‘‘paṇḍito’’tiādinā pakārato ñāpanato ‘‘paññattī’’ti vadanti. So eva hi ‘‘paṇḍito’’ti ca ‘‘byatto’’ti ca ‘‘medhāvī’’ti ca paññāpīyatīti. Paṇḍiccappakārato pana paṇḍito, veyyattiyappakārato byattoti paññāpīyatīti evaṃ pakārato paññāpanato paññatti. Yasmā idha adhivacananiruttipaññattipadāni samānatthāni. Sabbañca vacanaṃ adhivacanādibhāvaṃ bhajati, tasmā kesuci vacanavisesesu visesena pavattehi adhivacanādisaddehi sabbāni vacanāni paññattiatthappakāsanasāmaññena vuttānīti iminā adhippāyena ayamatthayojanā katāti veditabbā.

Câu 'chỉ dựa vào lời nói suông' có nghĩa là: do không phải như vậy, giống như các từ Sirivaḍḍhaka (Tăng phước) v.v... đối với hạng tôi tớ, nên nó chỉ diễn tiến dựa trên lời nói suông. Do đó, ngài nói 'không thấy được ý nghĩa'. 'Của sự giao tiếp' nghĩa là chỉ là sự giao tiếp. 'Con đường' là con đường diễn tiến, là đối tượng của sự diễn tiến. Bởi vì do hành động ghi nhớ mà một người được gọi là 'sato' (có niệm), do hành động tỉnh giác mà được gọi là 'sampajāno' (tỉnh giác), do đó được nói là 'do sự chỉ định nguyên nhân'. 'Nirutti' (ngữ nguyên) là lời nói sau khi đã xác định nguyên nhân. Họ gọi là 'paññatti' (chế định) vì nó làm cho biết một ý nghĩa duy nhất theo nhiều cách khác nhau, như là 'bậc trí' v.v... Vì chính người ấy được chế định là 'bậc trí', là 'người thông thái', là 'người có trí tuệ'. Theo phương diện trí tuệ thì được chế định là 'bậc trí', theo phương diện thông thạo thì được chế định là 'người thông thái', như vậy, do sự làm cho biết theo nhiều cách khác nhau nên gọi là chế định. Bởi vì ở đây các từ danh xưng, ngữ nguyên, chế định có cùng ý nghĩa. Và tất cả lời nói đều có thể trở thành danh xưng v.v... Do đó, mặc dù các từ danh xưng v.v... được dùng một cách đặc biệt trong một số lời nói đặc biệt, nhưng tất cả lời nói đều được nói đến với ý nghĩa chung là biểu thị ý nghĩa chế định. Nên hiểu rằng sự giải thích ý nghĩa này được thực hiện với chủ ý như vậy.

Atha vā adhi-saddo uparibhāve, upari vacanaṃ adhivacanaṃ. Kassa upari? Pakāsetabbassa atthassāti pākaṭo yamattho. Adhīnaṃ vā vacanaṃ adhivacanaṃ. Kena adhīnaṃ? Atthena. Tathā taṃtaṃatthappakāsena nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ nirutti. Pathavīdhātupurisāditaṃtaṃpakārena ñāpanato paññattīti evaṃ adhivacanādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā, aññathā sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakappakārānameva niruttitā, ‘‘paṇḍito viyatto’’ti evaṃ pakārānameva ekameva atthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ paññattitā ca āpajjeyyāti. Evaṃ tīhipi nāmehi vuttassa vohārassa pavattimaggopi saha viññāṇena nāmarūpanti ettāvatāva icchitabbo. Tenāha ‘‘itī’’tiādi. Paññāya avacaritabbanti paññāya pavattitabbaṃ, ñeyyanti attho. Tenāha ‘‘jānitabba’’nti. Vaṭṭanti kilesavaṭṭaṃ, kammavaṭṭaṃ, vipākavaṭṭanti tividhampi vaṭṭaṃ. Vattatīti pavattati. Tayidaṃ ‘‘jāyethā’’tiādinā pañcahi padehi vuttassa atthassa nigamanavasena vuttaṃ. Ādi-saddena itthītipurisātiādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Nāmapaññattatthāyāti khandhādiphassādisattādiitthādināmassa paññāpanatthāya. Vatthupi ettāvatāva. Tenāha ‘‘khandhapañcakampi ettāvatāva paññāyatī’’ti. Ettāvatā ettakena, saha viññāṇena nāmarūpappavattiyāti attho.

Hoặc là, từ 'adhi' có nghĩa là ở trên, lời nói ở trên là danh xưng. Ở trên cái gì? Ý nghĩa rõ ràng là ở trên ý nghĩa cần được biểu thị. Hoặc lời nói phụ thuộc là danh xưng. Phụ thuộc vào cái gì? Vào ý nghĩa. Tương tự, lời nói được xác định, được quy định bởi sự biểu thị ý nghĩa này hay ý nghĩa kia là ngữ nguyên. Chế định là do làm cho biết theo cách này hay cách khác về địa đại, con người, v.v... Như vậy, nên hiểu sự vận hành của các từ danh xưng v.v... trong tất cả lời nói, nếu không, sẽ dẫn đến tình trạng chỉ có những loại từ như Sirivaḍḍhaka, Dhanavaḍḍhaka mới là ngữ nguyên, và chỉ có những loại từ làm cho biết một ý nghĩa duy nhất theo cách này hay cách khác như 'bậc trí', 'người thông thái' mới là chế định. Như vậy, con đường diễn tiến của sự giao tiếp được nói đến bằng ba tên gọi này cũng chính là danh sắc cùng với thức, chỉ nên mong muốn đến chừng ấy. Do đó, ngài nói 'như vậy' v.v... 'Cần được vận hành bởi trí tuệ' nghĩa là cần được vận hành bởi trí tuệ, nghĩa là cần được biết. Do đó, ngài nói 'cần được biết'. 'Vòng luân hồi' là cả ba loại vòng luân hồi: phiền não luân, nghiệp luân, và dị thục luân. 'Vattati' nghĩa là diễn tiến. Điều này được nói như là phần kết luận cho ý nghĩa đã được trình bày bằng năm từ bắt đầu bằng 'jāyetha' (sanh khởi). Nên hiểu rằng từ 'v.v...' cũng bao gồm cả 'phụ nữ', 'đàn ông' v.v... 'Để chế định tên gọi' nghĩa là để chế định tên gọi của uẩn v.v..., xúc v.v..., chúng sanh v.v..., phụ nữ v.v... Vật cũng chỉ đến chừng ấy. Do đó, ngài nói 'năm uẩn cũng được biết đến chừng ấy'. 'Bởi chừng ấy' nghĩa là bởi chừng ấy, tức là bởi sự diễn tiến của danh sắc cùng với thức.

Attapaññattivaṇṇanā

Giải Thích Về Chế Định Ngã

117. Anusandhiyati [Pg.108] etenāti anusandhi, heṭṭhā āgatadesanāya anusandhānavasena pavattā uparidesanā, sā paṭhamapadassa dassitā, idāni dutiyapadassa dassetabbāti tamatthaṃ dassento ‘‘iti bhagavā’’tiādimāha. Rūpinti rūpavantaṃ. Parittanti na vipulaṃ, appakanti attho. Yasmā attā nāma koci paramatthato natthi. Kevalaṃ pana diṭṭhigatikānaṃ parikappitamattaṃ, tasmā yattha nesaṃ attasaññā, yathā cassa rūpibhāvādiparikappanā hoti, taṃ dassento ‘‘yo’’tiādimāha. Rūpiṃ parittanti attano upaṭṭhitakasiṇarūpavasena rūpiṃ, tassa avaḍḍhitabhāvena parittaṃ. Paññapeti nīlakasiṇādivasena nānākasiṇalābhī. Tanti attānaṃ. Anantanti kasiṇanimittassa appamāṇatāya paricchedassa anupaṭṭhānato antarahitaṃ. Ugghāṭetvāti bhāvanāya apanetvā. Nimittaphuṭṭhokāsanti tena kasiṇanimittena phuṭṭhappadesaṃ. Tesūti catūsu arūpakkhandhesu. Viññāṇamattamevāti ‘‘viññāṇamayo attā’’ti evaṃvādī.

117. 'Anusandhi' (sự nối kết) là cái mà người ta dùng để nối kết. Bài thuyết giảng ở sau, diễn tiến bằng cách nối kết với bài thuyết giảng đã đến ở trước, điều đó đã được chỉ ra cho câu đầu tiên, bây giờ cần được chỉ ra cho câu thứ hai. Để chỉ ra ý nghĩa đó, ngài nói 'như vậy, Đức Thế Tôn' v.v... 'Có sắc' nghĩa là có sắc. 'Nhỏ hẹp' nghĩa là không rộng lớn, nghĩa là ít ỏi. Bởi vì theo chân đế, không có cái gì gọi là ngã cả. Nó chỉ đơn thuần là sự tưởng tượng của những người theo tà kiến. Do đó, để chỉ ra nơi mà họ có tưởng về ngã, và cách mà sự tưởng tượng về việc có sắc v.v... của nó xảy ra, ngài nói 'người nào' v.v... 'Có sắc và nhỏ hẹp' nghĩa là có sắc theo phương diện sắc của đề mục kasina đã hiện khởi nơi mình, và nhỏ hẹp do nó chưa được phát triển. Người chế định là người đã đắc các loại kasina khác nhau, như kasina xanh v.v... 'Cái đó' là ngã. 'Vô biên' là không có giới hạn, do tướng kasina là vô lượng và sự phân định không hiện khởi. 'Sau khi loại bỏ' nghĩa là sau khi loại bỏ bằng sự tu tập. 'Không gian được tướng chạm đến' là nơi đã được tướng kasina ấy chạm đến. 'Trong những cái đó' là trong bốn uẩn vô sắc. 'Chỉ là thức' là người có chủ trương 'ngã được làm bằng thức'.

118. ‘‘Etarahī’’ti sāvadhāraṇamidaṃ padanti tadatthaṃ dassento ‘‘idānevā’’ti vatvā avadhāraṇena nivattitamatthaṃ āha ‘‘na ito para’’nti. Tattha tattheva sattā ucchijjantīti ucchedavādī, tenāha ‘‘ucchedavasenetaṃ vutta’’nti. Bhāvinti sabbaṃ sadā bhāviṃ avinassanakaṃ. Tenāha ‘‘sassatavasenetaṃ vutta’’nti. Atathāsabhāvanti yathā paravādī vadanti, na tathā sabhāvaṃ. Tathabhāvāyāti ucchedabhāvāya vā sassatabhāvāya vā. Aniyamavacanañhetaṃ vuttaṃ sāmaññajotanāvasena. Sampādessāmīti tathabhāvaṃ assa sampannaṃ katvā dassayissāmi, patiṭṭhāpessāmīti attho. Tathā hi vakkhati ‘‘sassatavādañca jānāpetvā’’tiādi. (Dī. ni. aṭṭha. 2.118) imināti ‘‘atathaṃ vā panā’’tiādi vacanena, anucchedasabhāvampi samānaṃ sassatavādino mativasenāti adhippāyo. Upakappessāmīti upecca samatthayissāmi.

118. Từ 'bây giờ' này có tính xác định. Để chỉ ra ý nghĩa đó, sau khi nói 'chính là bây giờ', ngài nói về ý nghĩa được loại trừ bởi sự xác định là 'không phải sau này'. Người theo đoạn kiến cho rằng 'chúng sanh bị đoạn diệt ngay tại nơi đó'. Do đó, ngài nói 'điều này được nói theo quan điểm đoạn kiến'. 'Thường còn' là tất cả đều thường còn, không bị hủy diệt. Do đó, ngài nói 'điều này được nói theo quan điểm thường kiến'. 'Không có thực thể như vậy' nghĩa là không có thực thể như cách những người theo tà thuyết nói. 'Để trở thành như vậy' là để trở thành đoạn diệt hoặc để trở thành thường còn. Đây là lời nói không xác định, được nói để chỉ ra một cách chung chung. 'Ta sẽ làm cho thành tựu' nghĩa là ta sẽ chỉ ra, sẽ thiết lập, sau khi làm cho trạng thái như vậy của nó được thành tựu. Thật vậy, ngài sẽ nói 'sau khi làm cho biết về thường kiến' v.v... (Dī. ni. aṭṭha. 2.118) Bằng câu này, tức là bằng lời nói bắt đầu bằng 'hoặc là không phải như vậy', chủ ý là: mặc dù có bản chất không đoạn diệt, nhưng (nói) theo quan điểm của người theo thường kiến. 'Ta sẽ gán cho' nghĩa là sau khi đến gần, ta sẽ chứng minh.

Evaṃ samānanti evaṃ bhūtaṃ samānaṃ. Rūpakasiṇajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena, adhigamanavasena taṃ etassa atthīti rūpīti āha ‘‘rūpinti rūpakasiṇalābhi’’nti. Parittattānudiṭṭhīti ettha rūpī-saddopiāvuttiādinayena ānetvā vattabbo, rūpībhāvampi hi so diṭṭhigatiko parittabhāvaṃ viya [Pg.109] attano abhinivissa ṭhitoti. Arūpinti etthāpi eseva nayo. ‘‘Pattapalāsabahulagacchasaṅkhepena ghanagahanajaṭāvitānā nātidīghasantānā valli, tabbiparītā latā’’ti vadanti. Appahīnaṭṭhenāti maggena asamucchinnabhāvena. Kāraṇalābhe sati uppajjanārahatā anusayanaṭṭho.

Evaṃ samānaṃ có nghĩa là evaṃ bhūtaṃ samānaṃ (là như vậy). Rūpakasiṇajjhānaṃ (thiền sắc biến xứ) là rūpaṃ (sắc) do sự lược bỏ hậu tố, do ý nghĩa đã chứng đắc nên nói rằng người ấy có cái đó, vì vậy gọi là rūpī (người có sắc), nên đã nói: “Rūpin có nghĩa là người đắc sắc biến xứ”. Ở đây, trong câu parittattānudiṭṭhi (kiến chấp về tự ngã nhỏ nhoi), từ rūpī cũng nên được hiểu theo phương pháp lặp lại v.v..., vì người có tà kiến ấy cũng chấp thủ vào trạng thái có sắc của mình giống như trạng thái nhỏ nhoi. Trong từ arūpin (vô sắc) cũng theo phương pháp tương tự. Người ta nói: “Valli là loại dây leo có nhiều lá, nhiều cành, rậm rạp, chằng chịt, thân không quá dài; latā thì ngược lại”. Appahīnaṭṭhena (với ý nghĩa chưa được đoạn trừ) là do chưa được cắt đứt bởi đạo. Anusayanaṭṭho (ý nghĩa của tùy miên) là khả năng sanh khởi khi có được nhân duyên.

Arūpakasiṇaṃ nāma kasiṇugghāṭiṃ ākāsaṃ, na paricchinnākāsakasiṇaṃ. ‘‘Ubhayampi arūpakasiṇamevā’’ti keci. Arūpakkhandhagocaraṃ vāti vedanādayo arūpakkhandhā ‘‘attā’’ti abhinivesassa gocaro etassāti arūpakkhandhagocaro, diṭṭhigatiko, taṃ arūpakkhandhagocaraṃ. Vā-saddo vuttavikappattho. Saddayojanā pana arūpaṃ arūpakkhandhā gocarabhūtā etassa atthīti arūpī, taṃ arūpiṃ. Lābhino cattāroti rūpakasiṇādilābhavasena taṃ taṃ diṭṭhivādaṃ sayameva parikappetvā taṃ ādāya paggayha paññāpanakā cattāro diṭṭhigatikā. Tesaṃ antevāsikāti tesaṃ lābhīnaṃ vādaṃ paccakkhato, paramparāya ca uggahetvā tatheva naṃ khamitvā rocetvā paññāpanakā cattāro. Takkikā cattāroti kasiṇajjhānassa alābhino kevalaṃ takkanavaseneva yathāvutte cattāro diṭṭhivāde sayameva abhinivissa paggayha ṭhitā cattāro. Tesaṃ antevāsikā pubbe vuttanayena veditabbā.

Arūpakasiṇaṃ (vô sắc biến xứ) là hư không đã được tháo gỡ biến xứ, không phải là hư không biến xứ có giới hạn. Một số vị nói: “Cả hai đều là vô sắc biến xứ”. Hoặc arūpakkhandhagocaraṃ (có đối tượng là các uẩn vô sắc), nghĩa là các uẩn vô sắc như thọ v.v... là đối tượng của sự chấp thủ “là tự ngã” của người ấy, nên gọi là arūpakkhandhagocaro (người có đối tượng là các uẩn vô sắc), là người có tà kiến, đó là arūpakkhandhagocaraṃ. Từ vā có nghĩa là sự lựa chọn đã được nói đến. Về cấu trúc từ, arūpaṃ (vô sắc), các uẩn vô sắc là đối tượng của người ấy, nên gọi là arūpī (người có vô sắc), đó là arūpiṃ. Lābhino cattāro (bốn người chứng đắc) là bốn người có tà kiến, do chứng đắc sắc biến xứ v.v... mà tự mình tưởng tượng ra tà kiến ấy, rồi chấp nhận và tuyên bố nó. Tesaṃ antevāsikā (đệ tử của họ) là bốn người, sau khi học thuyết của những người chứng đắc ấy một cách trực tiếp và qua truyền thống, đã chấp nhận, ưa thích và tuyên bố nó như vậy. Takkikā cattāro (bốn nhà lý luận) là bốn người không chứng đắc thiền biến xứ, chỉ đơn thuần bằng lý luận mà tự mình chấp thủ và giữ vững bốn tà kiến đã nói. Tesaṃ antevāsikā (đệ tử của họ) nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở trước.

Naattapaññattivaṇṇanā

Giải Thích Về Việc Không Chế Định Tự Ngã

119. Āraddhavipassakopīti samparāyikavipassakopi, tena balavavipassanāya ṭhitaṃ puggalaṃ dasseti. Na paññapeti eva abahussuto pīti adhippāyo. Tādiso hi vipassanāya ānubhāvo. Sāsanikopi jhānābhiññālābhī ‘‘na paññapetī’’ti na vattabboti so idha na uddhaṭo. Idāni nesaṃ apaññāpane kāraṇaṃ dasseti ‘‘etesañhī’’tiādinā. Icceva ñāṇaṃ hoti, na viparītaggāho tassa kāraṇassa dūrasamussāritattā. Arūpakkhandhā icceva ñāṇaṃ hotīti yojanā.

119. Āraddhavipassakopi (ngay cả người đã bắt đầu thực hành minh sát) cũng có nghĩa là samparāyikavipassako (người thực hành minh sát cho đời sau), qua đó chỉ ra người đang an trú trong minh sát mạnh mẽ. Ý nghĩa là na paññapeti eva abahussuto pi (ngay cả người ít học cũng không chế định). Uy lực của minh sát là như vậy. Ngay cả người trong giáo pháp đã chứng đắc thiền và thắng trí cũng không thể nói là “không chế định”, vì vậy người ấy không được đề cập ở đây. Bây giờ, ngài chỉ ra lý do cho việc họ không chế định bằng câu “etesañhi” v.v... Chỉ có trí tuệ như vậy, không có sự chấp thủ sai lầm, vì nguyên nhân của nó đã được loại bỏ xa. Nên hiểu là: “Chỉ có trí tuệ biết rằng đó là các uẩn vô sắc”.

Attasamanupassanāvaṇṇanā

Giải Thích Về Sự Quán Xét Tự Ngã

121. Diṭṭhivasena samanupassitvā, na ñāṇavasena. Sā ca samanupassanā atthato diṭṭhidassanavasena.

121. Quán xét theo phương diện tà kiến, không phải theo phương diện trí tuệ. Và sự quán xét ấy, về mặt ý nghĩa, là theo phương diện thấy bằng tà kiến.

‘‘Vedanaṃ [Pg.110] attato samanupassatī’’ti evaṃ āgatā vedanākkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi. Iṭṭhādibhedaṃ ārammaṇaṃ na paṭisaṃvedetīti appaṭisaṃvedanoti vedakabhāvapaṭikkhepamukhena sañjānanādibhāvopi paṭikkhitto hoti tadavinābhāvatoti āha ‘‘iminā rūpakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitā’’ti. ‘‘Attā me vediyatī’’ti iminā appaṭisaṃvedanattaṃ paṭikkhipati. Tenāha ‘‘nopi appaṭisaṃvedano’’ti. ‘‘Vedanādhammo’’ti pana iminā ‘‘vedanā me attā’’ti imaṃ vādaṃ paṭikkhipati. Vedanāsaṅkhāto dhammo etassa atthīti hi vedanādhammoti vedanāya samannāgatabhāvaṃ tassa paṭijānāti. Tenāha ‘‘etassa ca vedanādhammo avippayuttasabhāvo’’ti. Saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitāti ānetvā sambandho. ‘‘Vedanāsampayuttattā vediyatī’’ti taṃsampayogato taṃkiccakatamāha yathā cetanāyogato cetano purisoti. Sabbesampi taṃ sārammaṇadhammānaṃ ārammaṇānubhavanaṃ labbhateva, tañca kho ekadesato phuṭṭhatāmattato, vedanāya pana vissavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasānubhavananti. Tassā vasena saññādayopi taṃsampayuttattā ‘‘vediyatī’’ti vuccanti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘ārammaṇarasānubhavanaṭṭhānaṃ patvā sesasampayuttadhammā ekadesamattakameva anubhavantī’’ti, (dha. sa. aṭṭha. 1 dhammuddesakathā) rājasūdanidassanena vāyamattho tattha vibhāvito eva. Etassāti saññādikkhandhattayassa. ‘‘Avippayuttasabhāvo’’ti iminā avisaṃyogajanitaṃ kañci visesaṃ ṭhānaṃ dīpeti.

“Quán xét thọ là tự ngã” là thân kiến dựa trên thọ uẩn đã được nói đến như vậy. “Không cảm nhận đối tượng có sự phân biệt như khả ái v.v...” là appaṭisaṃvedano (vô cảm), qua việc phủ nhận trạng thái là người cảm thọ, trạng thái tri nhận v.v... cũng bị phủ nhận do không thể tách rời, nên đã nói: “Qua đây, thân kiến dựa trên sắc uẩn đã được nói đến”. Bằng câu “Tự ngã của tôi cảm thọ”, người ấy phủ nhận trạng thái vô cảm. Do đó, đã nói: “Cũng không phải là vô cảm”. Còn bằng câu “có pháp thọ”, người ấy phủ nhận chủ trương “thọ là tự ngã của tôi”. Vì vedanādhammo có nghĩa là người này có pháp được gọi là thọ, nên thừa nhận trạng thái của người ấy là có đi kèm với thọ. Do đó, đã nói: “Và đối với người này, pháp thọ là bản chất không thể tách rời”. Nên liên kết với câu: “Thân kiến dựa trên tưởng, hành, và thức uẩn đã được nói đến”. “Do tương ưng với thọ nên cảm nhận”, câu này nói lên việc thực hiện chức năng đó do sự tương ưng, giống như người ta là người có tư duy (cetano) do có tác ý (cetanā). Đối với tất cả các pháp có đối tượng ấy, việc cảm nhận đối tượng chắc chắn có được, nhưng chỉ là một phần, chỉ ở mức độ tiếp xúc; còn đối với thọ, đó là sự cảm nhận hương vị của đối tượng với tư cách là chủ thể. Do đó, tưởng v.v... do tương ưng với thọ nên được gọi là “cảm nhận”. Thật vậy, trong Aṭṭhasālinī đã nói: “Khi đạt đến trạng thái cảm nhận hương vị của đối tượng, các pháp tương ưng khác chỉ cảm nhận một phần mà thôi”, (Dhs.A. 1, Dhammuddesakathā) và ý nghĩa này đã được làm rõ ở đó bằng ví dụ về người đầu bếp của vua. Etassa (của cái này) là của ba uẩn: tưởng, v.v... Bằng câu “bản chất không thể tách rời”, ngài chỉ ra một trạng thái đặc biệt nào đó được tạo ra từ sự không tách rời.

122. Tatthāti tesu vāresu. Tīsu diṭṭhigatikesūti ‘‘vedanā me attā’’ti, ‘‘appaṭisaṃvedano me attā’’ti, ‘‘vedanādhammo me attā’’ti ca evaṃvādesu tīsu diṭṭhigatikesu. Tissannaṃ vedanānaṃ bhinnasabhāvattā sukhaṃ vedanaṃ ‘‘attā’’ti samanupassato dukkhaṃ, adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ ‘‘attā’’ti samanupassanā na yuttā. Evaṃ sesadvaye pīti āha ‘‘yo yo yaṃ yaṃ vedanaṃ attāti samanupassatī’’ti.

122. Tattha có nghĩa là tesu vāresu (trong những trường hợp đó). Tīsu diṭṭhigatikesu (trong ba người có tà kiến) là trong ba người có tà kiến với các chủ trương như: “thọ là tự ngã của tôi”, “tự ngã của tôi không cảm thọ”, và “tự ngã của tôi có pháp thọ”. Do ba loại thọ có bản chất khác nhau, nên đối với người quán xét lạc thọ là “tự ngã”, việc quán xét khổ thọ hoặc bất khổ bất lạc thọ là “tự ngã” là không hợp lý. Tương tự đối với hai trường hợp còn lại, nên đã nói: “Bất cứ ai quán xét bất cứ thọ nào là tự ngã...”.

123. ‘‘Hutvā abhāvato’’ti iminā udayabbayavantatāya aniccāti dasseti, ‘‘tehi tehī’’tiādinā anekakāraṇasaṅkhatattā saṅkhatāti. Taṃ taṃ paccayanti ‘‘indriyaṃ, ārammaṇaṃ, viññāṇaṃ, sukha, vedanīyo phasso’’ti [Pg.111] evaṃ ādikaṃ taṃ taṃ attano kāraṇaṃ paṭicca nissāya sammā sassatādibhāvassa, ucchedādibhāvassa ca abhāvena ñāyena samakāraṇena sadisakāraṇena anurūpakāraṇena uppannā. Khayasabhāvāti khayadhammā, vayasabhāvāti vayadhammā virajjanasabhāvāti virāgadhammā, nirujjhanasabhāvāti nirodhadhammā, catūhipi padehi vedanāya bhaṅgabhāvameva dasseti. Tenāha ‘‘khayoti…pe… khayadhammātiādi vutta’’nti.

123. Bằng câu “sau khi có rồi không có” (hutvā abhāvato), ngài cho thấy (thọ) là vô thường do có sự sanh và diệt. Bằng câu “do các nguyên nhân này, các nguyên nhân kia” (tehi tehī), v.v… (ngài cho thấy thọ) là pháp hữu vi do được cấu thành bởi nhiều nguyên nhân. (Thọ) sanh khởi do duyên vào, nương vào các nguyên nhân riêng của nó như là “căn, cảnh, thức, xúc khả lạc” v.v… một cách chơn chánh, do không có thường kiến v.v… và đoạn kiến v.v…, theo lý lẽ, do nguyên nhân tương đồng, do nguyên nhân tương tự, do nguyên nhân tương ứng. Có bản chất hủy hoại (khayasabhāvā) là có pháp hủy hoại (khayadhammā). Có bản chất tiêu vong (vayasabhāvā) là có pháp tiêu vong (vayadhammā). Có bản chất ly tham (virajjanasabhāvā) là có pháp ly tham (virāgadhammā). Có bản chất đoạn diệt (nirujjhanasabhāvā) là có pháp đoạn diệt (nirodhadhammā). Bằng cả bốn thuật ngữ, ngài chỉ cho thấy trạng thái tan rã của thọ. Do đó, ngài nói: “Sự hủy hoại… cho đến… được gọi là có pháp hủy hoại, v.v…”

Vigatoti sabhāvavigamena vigato. Ekassevāti ekasseva diṭṭhigatikassa. Tīsupi kālesūti tissannaṃ vedanānaṃ pavattikālesu. Eso me attāti ‘‘eso sukhavedanāsabhāvo, dukkhaadukkhamasukhavedanāsabhāvo me attā’’ti kiṃ pana hotī, ekasseva bhinnasabhāvataṃ anummattako kathaṃ paccetīti adhippāyena pucchati. Itaro evampi tassa na hoti yevāti dassento ‘‘kiṃ pana na bhavissatī’’tiādimāha. Visesenāti sukhādivibhāgena. Sukhañca dukkhañcāti ettha ca-saddena adukkhamasukhaṃ saṅgaṇhāti, sukhasaṅgahameva vā tena kataṃ santasukhumabhāvato. Avisesenāti avibhāgena vedanāsāmaññena. Vokiṇṇanti sukhādibhedena vomissakaṃ. Taṃ tividhampi vedanaṃ esa diṭṭhigatiko ekajjhaṃ gahetvā attāti samanupassati. Ekakkhaṇe ca bahūnaṃ vedanānaṃ uppādo āpajjati avisesena vedanāsabhāvattā. Attano hi tasmiṃ sati sadā sabbavedanāpavattippasaṅgato diṭṭhigatiko agatiyā ekakkhaṇepi bahūnampi vedanānaṃ uppattiṃ paṭijāneyyāti tassa avasaraṃ adento ‘‘na ekakkhaṇe bahūnaṃ vedanānaṃ uppatti atthī’’ti āha, paccakkhaviruddhametanti adhippāyo. Etena petaṃ nakkhamatīti etena viruddhattasādhanenapi sabbena sabbaṃ attano abhāvenapi paṇḍitānaṃ na ruccati, etaṃ dassanaṃ dhīrā nakkhamantīti attho.

(Cảm thọ) đã qua (vigato) là đã qua do sự ra đi của tự tánh. Của chỉ một người (ekasseva) là của chỉ một người có tà kiến. Trong cả ba thời (tīsupi kālesu) là trong các thời điểm diễn tiến của ba loại thọ. “Đây là tự ngã của tôi” (eso me attā) là “tự tánh lạc thọ này, tự tánh khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ này là tự ngã của tôi.” Nhưng điều gì xảy ra, làm thế nào một người không điên loạn lại có thể tin vào tự tánh khác biệt của cùng một sự vật? Ngài hỏi với ý định này. Người kia, để cho thấy rằng điều đó cũng không xảy ra với người ấy, đã nói: “Nhưng điều gì sẽ không xảy ra?” v.v… Một cách đặc biệt (visesena) là bằng sự phân chia lạc, v.v… Trong câu “lạc và khổ” (sukhañca dukkhañca), bằng từ “và” (ca), ngài bao gồm cả bất khổ bất lạc thọ, hoặc ngài chỉ bao gồm lạc thọ do bản chất an tịnh và vi tế của nó. Một cách không đặc biệt (avisesena) là không phân chia, bằng cảm thọ nói chung. Hỗn hợp (vokiṇṇaṃ) là sự pha trộn bởi sự phân biệt của lạc, v.v… Người có tà kiến này xem cả ba loại thọ ấy gộp chung lại là tự ngã. Và sự sanh khởi của nhiều cảm thọ trong một khoảnh khắc sẽ xảy ra, do tự tánh của cảm thọ không có sự khác biệt. Vì khi có tự ngã, sẽ dẫn đến sự diễn tiến của tất cả các cảm thọ luôn luôn, người có tà kiến do đi vào đường tà sẽ thừa nhận sự sanh khởi của nhiều cảm thọ ngay cả trong một khoảnh khắc. Để không cho cơ hội đó, ngài nói: “Không có sự sanh khởi của nhiều cảm thọ trong một khoảnh khắc,” với ý rằng điều này trái với kinh nghiệm trực tiếp. Bằng điều này, điều đó không được chấp nhận (etena petaṃ nakkhamatīti) có nghĩa là: bằng sự chứng minh mâu thuẫn này, và bằng sự hoàn toàn không có tự ngã, điều này không được các bậc hiền trí ưa thích, kiến giải này các bậc trí giả không chấp nhận.

124. Indriyabaddhepi rūpappabandhe vāyodhātuvipphāravasena kāci kiriyā nāma labbhatīti suddharūpakkhandhepi yattha kadāci vāyodhātuvipphāro labbhati, tameva nidassanabhāvena gaṇhanto ‘‘tālavaṇṭe vā vātapāne vā’’ti āha. Vedanādhammesūti vedanādhammavantesu. ‘‘Ahamasmī’’ti iminā tayopi khandhe ekajjhaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vuttoti. ‘‘Ayamahamasmī’’ti pana iminā tattha ekaṃ ekaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vutto. Tenāha ‘‘ekadhammopī’’tiādi[Pg.112]. Tanti ‘‘ahamasmī’’ti ahaṃkāruppattiṃ. Sā hi catukkhandhanirodhena anupalabbhamānasannissayā sasavisāṇatikhiṇatā viya na bhaveyyāvāti.

124. Ngay cả trong chuỗi sắc pháp liên quan đến các căn, một hành động nào đó được gọi là có được do sự lan tỏa của phong đại. Do đó, ngay cả trong sắc uẩn đơn thuần, nơi đôi khi sự lan tỏa của phong đại được tìm thấy, ngài lấy chính điều đó làm ví dụ và nói: “trong chiếc quạt lá cọ hoặc trong cửa sổ.” Trong các pháp có cảm thọ (vedanādhammesu) có nghĩa là trong những chúng sanh có các pháp cảm thọ. Bằng câu “Tôi là” (aham asmi), cách thức sanh khởi của ngã mạn bằng việc gộp chung cả ba uẩn đã được nói đến. Còn bằng câu “Đây là tôi” (ayam aham asmi), cách thức sanh khởi của ngã mạn bằng việc nắm lấy từng uẩn một trong số đó đã được nói đến. Do đó, ngài nói: “ngay cả một pháp,” v.v… Điều đó (taṃ) là sự sanh khởi của ngã mạn “Tôi là.” Vì rằng, do sự diệt của bốn uẩn, nơi nương tựa của nó không được tìm thấy, nó sẽ không thể tồn tại, giống như sự sắc bén của sừng thỏ vậy.

Ettāvatāti ‘‘kittāvatā ca ānandā’’tiādinā ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhidassanavasena pavattena ettakena desanādhammena. Kāmaṃ heṭṭhāpi vaṭṭakathāva kathitā, idha pana diṭṭhigatikassa vaṭṭato sīsukkhipanāsamatthatāvibhāvanavasena micchādiṭṭhiyā mahāsāvajjabhāvadīpaniyakathā pakāsitāti taṃ dassento ‘‘vaṭṭakathā kathitā’’ti āha. Nanu vaṭṭamūlaṃ avijjā taṇhā, tā anāmasitvā tato aññathā kasmā idha vaṭṭakathā kathitāti āha ‘‘bhagavā hī’’tiādi. Avijjāsīsenāti avijjaṃ uttamaṅgaṃ katvā, avijjāmukhenāti attho. Koṭi na paññāyatīti ‘‘asukassa nāma sammāsambuddhassa, cakkavattino vā kāle avijjā uppannā, na tato pubbe atthī’’ti avijjāya ādi mariyādā appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati avijjamānattā evāti attho. Ayaṃ paccayo idappaccayo, tasmā idappaccayā, imasmā āsavādikāraṇāti attho. Bhavataṇhāyāti bhavasaṃyojanabhūtāya taṇhāya. Bhavadiṭṭhiyāti sassatadiṭṭhiyā. ‘‘Tattha tattha upapajjanto’’ti iminā ‘‘ito ettha etto idhā’’ti evaṃ apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti. Tenāha ‘‘mahāsamudde’’tiādi.

Bằng chừng ấy (ettāvatā) là bằng chừng ấy pháp thoại đã được thuyết giảng theo cách trình bày sự liên kết của cụm từ “rối ren như một cuộn chỉ” (tantākulakajātā) với câu hỏi “Này Ānanda, cho đến mức độ nào” v.v… Mặc dù trước đó, câu chuyện về vòng luân hồi cũng đã được nói đến, nhưng ở đây, một bài pháp làm sáng tỏ lỗi lầm to lớn của tà kiến đã được công bố, bằng cách giải thích sự bất lực của người có tà kiến trong việc ngóc đầu lên khỏi vòng luân hồi. Để chỉ ra điều này, ngài nói: “câu chuyện về vòng luân hồi đã được nói đến.” Chẳng phải gốc rễ của vòng luân hồi là vô minh và ái dục sao? Không đề cập đến chúng, tại sao ở đây lại nói về vòng luân hồi một cách khác? Ngài trả lời: “Vì rằng, Đức Thế Tôn” v.v… Với vô minh làm đầu (avijjāsīsena) là lấy vô minh làm phần tối thượng, nghĩa là với vô minh làm cửa ngõ. Điểm khởi đầu không được tuệ tri (koṭi na paññāyati) có nghĩa là: “Vô minh đã sanh khởi vào thời của vị Chánh Đẳng Giác hay Chuyển Luân Vương tên là như vậy, trước đó không có.” Điểm khởi đầu, giới hạn của vô minh như vậy không được tuệ tri ngay cả bởi toàn tri kiến không bị ngăn ngại của ta, chính vì nó không hiện hữu. Đây là duyên, đây là duyên đặc thù (ayaṃ paccayo idappaccayo), do đó, từ duyên đặc thù này, có nghĩa là từ nguyên nhân này là các lậu hoặc. Do ái hữu (bhavataṇhāyā) là do ái dục đã trở thành kiết sử của sự tồn tại. Do hữu kiến (bhavadiṭṭhiyā) là do thường kiến. Bằng câu “sanh đi sanh lại nơi này nơi kia” (tattha tattha upapajjanto), ngài cho thấy sự sanh khởi nối tiếp không có giới hạn, “từ đây đến đó, từ đó đến đây.” Do đó, ngài nói: “trong đại dương” v.v…

126. Paccayākāramūḷhassāti bhūtakathanametaṃ, na visesanaṃ. Sabbopi hi diṭṭhigatiko paccayākāramūḷho evāti. Vivaṭṭaṃ kathentoti vaṭṭato vinimuttattā vivaṭṭaṃ, vimokkho, taṃ kathento. Kārakassāti satthuovādakārakassa, sammāpaṭipajjantassāti attho. Tenāha ‘‘satipaṭṭhānavihārino’’ti. So hi vedanānupassanāya, dhammānupassanāya ca sammāpaṭipattiyā ‘‘neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādinā vattabbataṃ arahati. Tenāha ‘‘evarūpo hī’’tiādi. Sabbadhammesūti sabbesu tebhūmakadhammesu. Te hi sammasanīyā. Na aññanti vedanāya aññaṃ saññādidhammaṃ attānaṃ na samanupassatīti. ‘‘Khandhalokādayo’’ti rūpādidhammā eva vuccanti, tesaṃ samūhoti dassetuṃ ‘‘rūpādīsu dhammesū’’ti vuttaṃ. Na upādiyati diṭṭhitaṇhāgāhavasena. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinā (saṃ. ni. 4.108; mahāni. 21, 178; dha. sa. 1121; vibha. 832, 866) pavattamānamaññanāpi [Pg.113] taṇhādiṭṭhimaññanā viya paritassanarūpā evāti āha ‘‘taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyapī’’ti.

126. Câu ‘Paccayākāramūḷhassa’ (người si mê về duyên khởi) này là lời trình bày sự thật, không phải là tính từ. Bởi vì tất cả người có tà kiến đều là người si mê về duyên khởi. Câu ‘vivaṭṭaṃ kathento’ (khi nói về sự thoát ly) có nghĩa là: Do đã thoát khỏi vòng luân hồi nên gọi là sự thoát ly, là sự giải thoát; khi nói về điều ấy. Câu ‘kārakassa’ (của người thực hành) có nghĩa là của người thực hành lời giáo huấn của bậc Đạo Sư, tức là của người thực hành đúng đắn. Do đó, ngài đã nói: ‘satipaṭṭhānavihārino’ (của vị sống trong niệm xứ). Vị ấy, do thực hành đúng đắn về quán thọ và quán pháp, nên xứng đáng được nói đến qua câu ‘vị ấy không quán xét thọ là tự ngã,’ v.v. Do đó, ngài đã nói: ‘evarūpo hi’ (bởi vì người như vậy), v.v. Câu ‘sabbadhammesu’ (trong tất cả các pháp) có nghĩa là trong tất cả các pháp thuộc ba cõi. Vì rằng các pháp ấy cần được quán xét. Câu ‘na aññaṃ’ (không phải cái khác) có nghĩa là vị ấy không quán xét pháp khác ngoài thọ, như tưởng v.v., là tự ngã. Câu ‘khandhalokādayo’ (thế giới uẩn, v.v.) chính là chỉ cho các pháp như sắc, v.v. Để chỉ ra rằng đó là sự tập hợp của chúng, nên đã nói là ‘rūpādīsu dhammesu’ (trong các pháp như sắc, v.v.). Vị ấy không chấp thủ do sự nắm giữ của tà kiến và tham ái. Sự ngã mạn khởi lên qua câu ‘seyyohamasmī’ (ta hơn người), v.v., cũng có bản chất là sự run sợ giống như ngã mạn về tham ái và tà kiến, do đó ngài đã nói: ‘taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyapi’ (cũng đối với sự run sợ do tham ái, tà kiến, và ngã mạn).

Sā evaṃ diṭṭhīti sā arahato evaṃpakārā diṭṭhīti yo vadeyya, tadakallaṃ, taṃ na yuttanti attho. Evamassa diṭṭhīti etthāpi evaṃpakārā assa arahato diṭṭhītiādinā yojetabbaṃ. Evañhi satīti yo vadeyya ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’’ti, tassa ce vacanaṃ tathevāti attho. ‘‘Arahā na kiñci jānātī’’ti vuttaṃ bhaveyya jānato tathā diṭṭhiyā abhāvato. Tenevāti tathā vattumayuttattā eva. Catunnampi nayānanti ‘‘hoti tathāgato’’tiādinā āgatānaṃ catunnaṃ vārānaṃ. Ādito tīsu vāresu saṅkhipitvā pariyosānavāre vitthāritattā ‘‘avasāne ‘taṃ kissa hetū’tiādimāhā’’ti vuttaṃ. ‘‘Ādito tīsu vāresu tatheva desanā pavattā, yathā pariyosānavāre, pāḷi pana saṅkhittā’’ti keci.

Câu ‘sā evaṃ diṭṭhi’ (tri kiến ấy là như vậy) có nghĩa là: Nếu có người nói rằng ‘tri kiến như vậy là của bậc A-la-hán,’ điều đó là không thích hợp, không đúng đắn. Ở đây, trong câu ‘evamassa diṭṭhi’ (tri kiến của vị ấy là như vậy), cũng nên được liên kết theo cách ‘tri kiến như vậy là của bậc A-la-hán,’ v.v. Câu ‘evañhi sati’ (nếu là như vậy) có nghĩa là: Nếu có người nói ‘Như Lai có tồn tại sau khi chết, đây là tri kiến của ngài,’ và nếu lời nói của người ấy là đúng như vậy. Thì sẽ thành ra đã nói rằng: ‘Bậc A-la-hán không biết gì cả,’ bởi vì người biết thì không có tri kiến như vậy. Câu ‘teneva’ (chính vì thế) có nghĩa là chính vì việc nói như vậy là hợp lý. Câu ‘catunnampi nayānaṃ’ (của cả bốn phương pháp) có nghĩa là của bốn trường hợp được nêu ra qua câu ‘Như Lai có tồn tại,’ v.v. Do đã được tóm tắt trong ba trường hợp đầu và được giải thích chi tiết trong trường hợp cuối cùng, nên đã nói rằng: ‘avasāne “taṃ kissa hetū”tiādimāhā’ (ở cuối, ngài đã nói: ‘do nhân gì?’ v.v.). Một số vị nói rằng: ‘Trong ba trường hợp đầu, bài thuyết giảng cũng diễn ra tương tự như trong trường hợp cuối cùng, nhưng phần Pāli đã được rút gọn.’

Vohāroti ‘‘satto itthī puriso’’tiādinā, ‘‘khandhāāyatanānī’’tiādinā, ‘‘phasso vedanā’’tiādinā ca vohāritabbavohāro. Tassa pana vohārassa pavattiṭṭhānaṃ nāma saṅkhepato ime evāti āha ‘‘khandhā āyatanāni dhātuyo’’ti. Yasmā nibbānaṃ pubbabhāge saṅkhārānaṃ nirodhabhāveneva paññāpiyati ca, tasmā tassāpi khandhamukhena avacaritabbatā labbhatīti ‘‘paññāya avacaritabbaṃ khandhapañcaka’’nti vuttaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipada’’nti. (Saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45) paññāvacaranti vā tebhūmakadhammānametaṃ gahaṇanti ‘‘khandhapañcaka’’ntveva vuttaṃ, tasmā ‘‘yāvatā paññā’’ti etthāpi lokiyapaññāya eva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Vaṭṭakathā hesāti. Tathā hi ‘‘yāvatā vaṭṭaṃ vaṭṭati’’ icceva vuttaṃ. Tenevāha ‘‘tantākulakapadasseva anusandhi dassito’’ti. Yasmā bhagavā diṭṭhisīsenettha vaṭṭakathaṃ kathetvā yathānusandhināpi vaṭṭakathaṃ kathesi, tasmā ‘‘tantākulakapadasseva anusandhi dassito’’ti sāvadhāraṇaṃ katvā vuttaṃ. Paṭiccasamuppādakathā panettha yāvadeva tassa gambhīrabhāvavibhāvanatthāya vitthāritā, vivaṭṭakathāpi samānā idha paccāmaṭṭhāti daṭṭhabbaṃ.

Câu ‘vohāro’ (chế định) là sự chế định cần được sử dụng, như là ‘chúng sanh, người nữ, người nam,’ v.v., ‘các uẩn, các xứ,’ v.v., và ‘xúc, thọ,’ v.v. Nền tảng cho sự khởi lên của chế định ấy, nói một cách tóm tắt, chính là những điều này, do đó ngài đã nói: ‘khandhā āyatanāni dhātuyo’ (các uẩn, các xứ, các giới). Bởi vì Niết-bàn, trong giai đoạn đầu, được biết đến qua sự đoạn diệt của các hành, do đó, trạng thái đối tượng của trí tuệ của Niết-bàn cũng có thể đạt được thông qua các uẩn. Vì vậy, đã được nói là: ‘paññāya avacaritabbaṃ khandhapañcakaṃ’ (năm uẩn cần được trí tuệ thẩm sát). Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Ngay trong tấm thân dài một tầm này, có tưởng, có tâm, Ta tuyên bố về thế gian, sự tập khởi của thế gian, sự đoạn diệt của thế gian, và con đường đưa đến sự đoạn diệt của thế gian.’ Hoặc, câu ‘paññāvacaraṃ’ (phạm vi của trí tuệ) là sự nắm bắt các pháp thuộc ba cõi, do đó đã được nói là ‘khandhapañcakaṃ’ (năm uẩn). Vì vậy, ở đây trong câu ‘yāvatā paññā’ (cho đến khi nào trí tuệ), cũng nên hiểu là chỉ sự nắm bắt của trí tuệ thế gian. Đây là bài thuyết giảng về vòng luân hồi. Thật vậy, đã được nói rằng: ‘yāvatā vaṭṭaṃ vaṭṭati’ (cho đến khi nào vòng luân hồi còn xoay chuyển). Chính vì thế, ngài đã nói: ‘tantākulakapadasseva anusandhi dassito’ (sự liên kết của thuật ngữ ‘cuộn chỉ rối’ đã được chỉ ra). Bởi vì Đức Thế Tôn, sau khi thuyết giảng về vòng luân hồi ở đây với tà kiến làm tiêu đề, cũng đã thuyết giảng về vòng luân hồi theo sự liên kết, do đó, đã được nói một cách nhấn mạnh rằng: ‘sự liên kết của thuật ngữ ‘cuộn chỉ rối’ đã được chỉ ra.’ Bài thuyết giảng về duyên khởi ở đây được trình bày chi tiết chỉ nhằm mục đích làm rõ tính chất thâm sâu của nó. Cần phải hiểu rằng bài thuyết giảng về sự thoát ly, mặc dù tương tự, cũng được đề cập đến ở đây.

Sattaviññāṇaṭṭhitivaṇṇanā

Giải thích về Bảy Thức Trụ

127. Gacchanto [Pg.114] gacchantoti samathapaṭipattiyaṃ suppatiṭṭhito hutvā vipassanāgamanena, maggagamanena ca gacchanto gacchanto. Ubhohi bhāgehi muccanato ubhatobhāgavimutto nāma hoti. So ‘‘evaṃ asamanupassanto’’ti vutto vipassanāyānikoti katvā ‘‘yo ca na samanupassatīti vutto so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hotī’’ti vuttaṃ. Heṭṭhā vuttānanti ‘‘kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññāpetī’’tiādinā (dī. ni. 2.119), ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādinā (dī. ni. 2.125 ādayo) ca heṭṭhā pāḷiyaṃ āgatānaṃ dvinnaṃ puthujjanabhikkhūnaṃ. Nigamananti nissaraṇaṃ. Nāmanti paññāvimuttādināmaṃ.

127. Câu ‘gacchanto gacchanto’ (đi tới, đi tới) có nghĩa là: Sau khi đã an trú vững chắc trong việc thực hành chỉ, vị ấy đi tới, đi tới bằng con đường minh sát và bằng con đường đạo. Do được giải thoát ở cả hai phần, nên được gọi là câu phần giải thoát. Vị được nói là ‘evaṃ asamanupassanto’ (không quán xét như vậy) là người theo pháp môn minh sát, do đó đã được nói rằng: ‘vị được nói là “yo ca na samanupassati” (và người nào không quán xét), bởi vì vị ấy đi tới, đi tới, nên được gọi là tuệ giải thoát.’ Câu ‘heṭṭhā vuttānaṃ’ (của những vị đã được nói ở dưới) có nghĩa là của hai vị tỳ-khưu phàm phu đã được đề cập trong phần Pāli ở dưới, bắt đầu bằng câu ‘kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññāpeti’ (này Ānanda, cho đến mức độ nào, vị ấy không tự cho mình là, và không cho là) v.v., và ‘yato kho, ānanda, bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī’ (này Ānanda, khi nào vị tỳ-khưu không quán xét thọ là tự ngã) v.v. Câu ‘nigamanaṃ’ (sự kết luận) có nghĩa là sự xuất ly. Câu ‘nāmaṃ’ (tên gọi) có nghĩa là tên gọi ‘tuệ giải thoát,’ v.v.

Paṭisandhivasena vuttāti nānattakāyanānattasaññitāvisesavisiṭṭhapaṭisandhivasena vuttā satta viññāṇaṭṭhitiyo. Taṃtaṃsattanikāyaṃ pati nissayato hi nānattakāyāditā taṃpariyāpannapaṭisandhisamudāgatāti daṭṭhabbā tadabhinibbattakakammabhavassa tathā āyūhitattā. Catasso āgamissantīti rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhavasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo āgamissanti ‘‘rūpupāyaṃ vā āvuso viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhatī’’tiādinā (dī. ni. 3.311). Viññāṇapatiṭṭhānassāti paṭisandhiviññāṇassa etarahi patiṭṭhānakāraṇassa. Atthato vuttavisesavisiṭṭhā pañcavokāre rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā, catuvokāre vedanādayo tayo khandhā veditabbā. Sattāvāsabhāvaṃ upādāya ‘‘dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānānī’’ti vuttaṃ. Nivāsaṭṭhānapariyāyopi āyatanasaddo hoti yathā ‘‘devāyatanadvaya’’nti. Sabbanti viññāṇaṭṭhiti āyatanadvayanti sakalaṃ. Tasmā gahitaṃ tattha ekameva aggahetvāti adhippāyo. Pariyādānaṃ anavasesaggahaṇaṃ na gacchati vaṭṭaṃ viññāṇaṭṭhitiāyatanadvayānaṃ aññamaññaantogadhattā.

Paṭisandhivasena vuttāti (được nói đến do nương vào sự tái sanh): Bảy thức trú được nói đến do nương vào sự tái sanh được phân biệt bởi đặc điểm dị thân dị tưởng. Cần phải được hiểu rằng các pháp dị thân v.v... là do nương vào mỗi loài chúng sanh ấy, được sanh khởi cùng với sự tái sanh được bao gồm trong đó, do hữu nghiệp tạo tác ra điều ấy đã được tích lũy như vậy. Catasso āgamissantīti (bốn sẽ đến): Bốn thức trú sẽ đến, theo nghĩa là bốn uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành, (như đã được nói) bắt đầu là: ‘Này chư hiền, thức tồn tại khi đang tồn tại nương vào sắc...’ (Trường Bộ III, 311). Viññāṇapatiṭṭhānassāti (của nơi thức trú ngụ): (Nghĩa là) của thức tái sanh, hiện tại là của nhân cho sự trú ngụ. Theo ý nghĩa, cần phải được biết rằng trong cõi năm uẩn thì sắc, thọ, tưởng, hành uẩn được phân biệt bởi đặc điểm đã được nói đến; trong cõi bốn uẩn thì là ba uẩn: thọ v.v... Do kể đến trạng thái trú sở của chúng sanh nên đã được nói rằng: ‘dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānānī’ (và hai xứ là hai nơi cư ngụ). Từ ‘āyatana’ cũng là từ đồng nghĩa với nơi cư ngụ, giống như là ‘devāyatanadvaya’ (hai nơi ở của chư thiên). Sabbanti (tất cả): (Nghĩa là) toàn bộ thức trú và hai xứ. Do đó, ý nghĩa là đã được đề cập đến ở đây, không phải chỉ đề cập đến một pháp. Sự nắm giữ trọn vẹn, (tức là) sự nắm giữ không còn sót lại, là không thích hợp, vì các thức trú và hai xứ đã được bao gồm lẫn nhau.

Nidassanatthe nipāto, tasmā seyyathāpi manussāti yathā manussāti vuttaṃ hoti. Viseso hotiyeva satipi bāhirassa kārakassa abhede ajjhattikassa bhinnattā. Nānattaṃ kāye etesaṃ, nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā, iminā nayena sesapadesupi [Pg.115] attho veditabbo. Nesanti manussānaṃ. Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino. Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato, apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā. Tenāha ‘‘catuapāyavinimuttā’’ti. Dhammapadanti satipaṭṭhānādidhammakoṭṭhāsaṃ. Vijāniyāti sutamayena tāva ñāṇena vijānitvā. Tadanusārena yonisomanasikāraṃ paribrūhanto sīlavisuddhiādikaṃ sammāpaṭipattiṃ api paṭipajjema. Sā ca paṭipatti hitāya diṭṭhadhammikādisakalahitāya amhākaṃ siyā. Idāni tattha sīlapaṭipattiṃ tāva vibhāgena dassento ‘‘pāṇesu cā’’ti gāthamāha.

Tiểu từ có ý nghĩa là ví dụ, do đó ‘seyyathāpi manussāti’ (ví như loài người) có nghĩa là ‘yathā manussāti’ (như là loài người). Sự khác biệt chắc chắn có, mặc dù không có sự khác biệt về nhân tố bên ngoài, nhưng do có sự khác biệt về nhân tố bên trong. Nānattaṃ kāye etesaṃ (thân của chúng là dị biệt), hoặc nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā (thân của chúng là dị biệt), theo phương pháp này, ý nghĩa trong các đoạn còn lại cũng cần được hiểu như vậy. Nesanti (của chúng): (Nghĩa là) của loài người. Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino (chúng có tưởng dị biệt). Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā (chúng bị rơi rớt khỏi sự tích tập của an lạc), mặc dù là chư thiên nhưng do không có được thiên sản; hoặc apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā (hoặc, không có sự rơi rớt đối với chúng, những kẻ đã đi đến các cõi khổ). Do đó, ngài đã nói: ‘catuapāyavinimuttā’ti (thoát khỏi bốn đường ác). Dhammapadanti (pháp cú): (Nghĩa là) các pháp mục như là Niệm Xứ v.v... Vijāniyāti (sau khi biết): (Nghĩa là) trước tiên sau khi biết với trí tuệ do nghe. Theo đó, trong khi làm cho sung mãn sự tác ý như lý, chúng ta cũng nên thực hành chánh hạnh, bắt đầu là giới thanh tịnh. Và sự thực hành ấy sẽ vì lợi ích, vì toàn bộ lợi ích trong hiện tại v.v... của chúng ta. Bây giờ, ở đây, trong khi trình bày sự thực hành về giới một cách phân tích, ngài đã nói lên câu kệ: ‘pāṇesu cā’ti (và đối với các chúng sanh).

Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe, brahmanikāye vā bhavāti brahmakāyikā. Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā. Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā. Āyuvaṇṇādīhi mahanto brahmānoti mahābrahmuno. Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena abhinibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘brahmapārisajjā panā’’tiādi vuttaṃ. Parittenāti hīnena, sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā, paṭiladdhamattaṃ vā hīnaṃ. Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa. Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimena, sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā, paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā majjhimaṃ. Upaḍḍhakappoti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo. Vipphārikataroti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro, sabhāvato uḷārataro ca hoti. Sabhāvenapi hi uḷāratarova, taṃ panettha appamāṇaṃ. Tathā hi parittābhādīnaṃ, parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthāpīyatīti ‘‘ekattakāyā’’ tveva vuccanti. Paṇītenāti ukkaṭṭhena, sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā, subhāvitaṃ vā sammadeva vasibhāvaṃ pāpitaṃ paṇītaṃ padhānabhāvaṃ nītanti katvā, idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇassa mahākappassa asambhavato. Itīti evaṃ vuttappakārena. Teti ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā tividhāpi brahmāno. Saññāya ekattāti tihetukabhāvena saññāya ekattasabhāvattā[Pg.116]. Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi.

Brahmakāye (trong thân Phạm thiên): (Nghĩa là) trong chúng Phạm thiên, hoặc trong loài Phạm thiên được sanh ra bởi thiền thứ nhất, nên gọi là brahmakāyikā (chúng Phạm thiên). Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā (sanh trong hội chúng của Đại Phạm thiên là Phạm chúng thiên), do đứng ở vị trí tùy tùng của vị ấy. Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā (đứng ở vị trí cố vấn của Đại Phạm thiên là Phạm phụ thiên). Āyuvaṇṇādīhi mahanto brahmānoti mahābrahmuno (vị Phạm thiên vĩ đại về tuổi thọ, sắc đẹp v.v... là Đại Phạm thiên). Mặc dù ba loại ấy được sanh ra bởi thiền thứ nhất, nhưng để chỉ ra rằng sự khác biệt này là do sự khác biệt trong sự thực hành thiền, nên đã được nói bắt đầu là: ‘brahmapārisajjā panā’tiādi (còn Phạm chúng thiên...). Parittenāti (bởi sự hạ liệt): (Nghĩa là) bởi sự thấp kém. Và sự thấp kém của vị ấy cần được biết là do sự thấp kém của ý muốn v.v..., hoặc chỉ vừa mới chứng đắc là thấp kém. Kappassāti (của kiếp): (Nghĩa là) của a-tăng-kỳ kiếp. Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimena (do có ở giữa sự thấp kém và cao thượng là trung bình), và sự trung bình của vị ấy cần được biết là do sự trung bình của ý muốn v.v..., hoặc sau khi chứng đắc nhưng không được tu tập nhiều là trung bình. Upaḍḍhakappoti (nửa kiếp): (Nghĩa là) nửa a-tăng-kỳ kiếp. Vipphārikataroti (rộng lớn hơn): (Nghĩa là) rộng lớn hơn về mức độ, và cao thượng hơn về bản chất so với Phạm chúng thiên. Và thật vậy, cũng cao thượng hơn về bản chất, điều ấy ở đây là vô lượng. Ví như, đối với các vị Thiểu Quang thiên v.v..., và các vị Thiểu Tịnh thiên v.v..., mặc dù có sự khác biệt về bản chất trong thân, nhưng do được xác định theo cách là đồng nhất, nên được gọi là ‘ekattakāyā’ (đồng nhất thân). Paṇītenāti (bởi sự cao thượng): (Nghĩa là) bởi sự ưu việt. Và sự ưu việt của vị ấy cần được biết là do sự ưu việt của ý muốn v.v..., hoặc đã được tu tập tốt, đã được đưa đến trạng thái thuần thục một cách đúng đắn, được xem là đã được đưa đến trạng thái chủ yếu là cao thượng. Ở đây, kiếp cũng cần được hiểu theo nghĩa là a-tăng-kỳ kiếp, do không thể có được đại kiếp trọn vẹn. Itīti (như vậy): (Nghĩa là) theo cách đã được nói như vậy. Teti (các vị ấy): (Nghĩa là) ba loại Phạm thiên đã được nói là ‘brahmakāyikā’ (chúng Phạm thiên). Saññāya ekattāti (do tưởng là đồng nhất): (Nghĩa là) do bản chất của tưởng là đồng nhất theo cách là tam nhân. Và không có bất cứ sự khác biệt nào khác của tưởng ấy do nương vào các pháp tương ưng.

Evanti iminā nānattakāyaekattasaññinoti dasseti.

Evanti (như vầy): (Nghĩa là) bằng từ này, ngài chỉ ra rằng: ‘nānattakāyaekattasaññinoti’ (dị thân đồng tưởng).

Daṇḍaukkāyāti daṇḍadīpikāya. Saratīti dhāvati viya. Vissaratīti vippakiṇṇā viya dhāvati. Dve kappāti dve mahākappā. Ito paresupi eseva nayo. Idhāti imasmiṃ sutte. Ukkaṭṭhaparicchedavasena ābhassaraggahaṇeneva sabbepi te parittābhā, appamāṇābhāpi gahitā.

Daṇḍaukkāyāti (bằng cây đuốc): (Nghĩa là) bằng ngọn đuốc có cán. Saratīti (lan khắp): (Nghĩa là) giống như chạy. Vissaratīti (lan tỏa): (Nghĩa là) giống như chạy tản mác. Dve kappāti (hai kiếp): (Nghĩa là) hai đại kiếp. Ito paresupi eseva nayo (đối với các câu sau cũng theo phương pháp này). Idhāti (ở đây): (Nghĩa là) trong bài kinh này. Do cách phân định cao nhất, chỉ với sự đề cập đến các vị Quang Âm thiên, tất cả các vị ấy là Thiểu Quang thiên, Vô Lượng Quang thiên cũng đã được bao gồm.

Sobhanā pabhā subhā, subhāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ, antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘subhakiṇhā’’ti vuttā, aṭṭhakathāyaṃpana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacananti ‘‘subhena okiṇṇā vikiṇṇā’’ti attho vutto, etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva. Na chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati ekagghanattā. Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti kāyassa, saññāya ca ekarūpattā. Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā vehapphalā. Etthāti viññāṇaṭṭhitiyaṃ.

Ánh sáng đẹp đẽ là tịnh hảo. Khi nên được nói là subhākiṇṇā (biến mãn bởi sự tịnh hảo), đã được nói là ‘subhakiṇhā’ do việc làm cho mẫu tự ā thành âm ngắn và làm cho mẫu tự ṇ ở cuối thành mẫu tự h. Tuy nhiên, ở Chú Giải, subha là từ đồng nghĩa với ánh sáng vững chắc, nhất thể, nên ý nghĩa được nói là ‘biến mãn, lan tỏa bởi sự tịnh hảo.’ Ở đây cũng vậy, việc làm cho mẫu tự ṇ ở cuối thành mẫu tự h chắc chắn là điều được mong muốn. Ánh sáng không di chuyển một cách đứt quãng do có tính nhất thể. (Các vị ấy) chỉ thuộc về thức trú thứ tư do sự đồng nhất của thân và của tưởng. Là vehapphalā (Quảng Quả) do là quả của sự an lạc, tuổi thọ, sắc đẹp, v.v... rộng lớn và an tịnh. Ettha (ở đây) là trong thức trú.

Vivaṭṭapakkhe ṭhitā napunarāvattanato. ‘‘Na sabbakālikā’’ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kappasatasahassampī’’tiādi vuttaṃ. Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato, aññesañca tattha anuppajjanato buddhasuññe loke suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti, tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā, khandhāvāraṭṭhānasadisā honti suddhāvāsabhūmiyo. Iminā suttena suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvo dīpito, tasmā suddhāvāsāpi sattasu viññāṇaṭṭhitīsu catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ navasu sattāvāsesu catutthasattāvāsaṃyeva bhajanti.

Đứng về phía kiếp tiến triển do không còn quay trở lại. Sau khi nói: ‘Không phải là thường hằng,’ để làm rõ chính sự không thường hằng ấy, câu ‘dầu cho một trăm ngàn đại kiếp,’ v.v... đã được nói đến. Do sự viên tịch của các vị Phạm thiên Tịnh Cư đã sanh lên sau khi mười sáu ngàn đại kiếp trôi qua, và do các vị khác không sanh lên ở nơi ấy, nên trong thế gian trống không vị Phật, trú xứ ấy trở thành trống không. Vì thế, các cõi Tịnh Cư không phải là thường hằng; các cõi Tịnh Cư giống như nơi đóng quân. Chính do việc bài kinh này trình bày các cõi Tịnh Cư là trú xứ của chúng sanh mà trạng thái thức trú đã được trình bày. Vì thế, các cõi Tịnh Cư, trong bảy thức trú, cũng chỉ thuộc về thức trú thứ tư, và trong chín chúng sanh trú, cũng chỉ thuộc về chúng sanh trú thứ tư.

Sukhumattāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā. Paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃ, sabbaso aviññāṇaṃ na hotīti nāviññāṇaṃ, tasmā paripphuṭaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu avatvā.

Sukhumattā (do sự vi tế) là do đã đạt đến trạng thái vi tế của các hành còn lại. Do không có phận sự rõ ràng của thức nên không phải là thức; do không phải là hoàn toàn vô thức nên là chẳng phải vô thức. Vì thế, (cõi này) không được nói đến trong các thức trú vốn có phận sự của thức được biểu hiện rõ ràng.

128. Tañca viññāṇaṭṭhitinti paṭhamaṃ viññāṇaṭṭhitiṃ. Heṭṭhā vuttanayena sarūpato, manussādivibhāgato, saṅkhepato, ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti bhedato [Pg.117] ca pajānāti. Tassā samudayañcāti tassā paṭhamāya viññāṇaṭṭhitiyā pañcavīsatividhaṃ samudayañca pajānāti. Atthaṅgamepi eseva nayo. Assādetabbato, assādato ca assādaṃ. Ayaṃ aniccādibhāvo ādīnavo. Chandarāgo vinīyati etena, ettha vāti chandarāgavinayo, saha maggena nibbānaṃ. Chandarāgappahānanti etthāpi eseva nayo. Mānadiṭṭhīnaṃ vasenāhanti vā, taṇhāvasena mamanti vā abhinandanāpi mānassa paritassanā viya daṭṭhabbā. Sabbatthāti sabbesu sesesu aṭṭhasupi vāresu. Tatthāti upari tīsu viññāṇaṭṭhitīsu dutiyāyatanesu. Tattha hi rūpaṃ natthi. Puna tatthāti paṭhamāyatane. Tattha hi eko rūpakkhandhova. Etthāti ca tameva sandhāya vuttaṃ. Tattha hi rūpassa kammasamuṭṭhānattā āhāravasena yojanā na sambhavati.

128. Tañca viññāṇaṭṭhitiṃ (thức trú ấy) là thức trú đầu tiên. Vị ấy tuệ tri theo phương pháp đã được nói ở dưới: về phương diện tự tánh, về phương diện phân loại chúng sanh, v.v..., về phương diện tóm lược, và về phương diện khác biệt là ‘danh và sắc.’ Tassā samudayañca (sự sanh khởi của nó) là vị ấy tuệ tri sự sanh khởi theo hai mươi lăm phương diện của thức trú đầu tiên ấy. Về sự đoạn diệt cũng theo phương pháp này. Vị ngọt là do có thể được thưởng thức và do sự thưởng thức. Trạng thái vô thường, v.v... này là sự nguy hại. Chandarāgavinayo (sự nhiếp phục dục tham) là pháp mà dục tham được nhiếp phục bởi nó, hoặc ở trong nó; đó là Niết-bàn cùng với Đạo. Ở câu chandarāgappahāna (sự từ bỏ dục tham) cũng theo phương pháp này. Sự hoan hỷ hoặc là ‘ta’ do mãnh lực của ngã mạn và tà kiến, hoặc là ‘của ta’ do mãnh lực của ái, cũng nên được xem như là sự run sợ của ngã mạn. Sabbatthā (trong tất cả) là trong tất cả tám trường hợp còn lại. Tattha (ở đó) là trong ba thức trú ở trên và hai xứ. Vì ở đó sắc không có. Lại nữa, tattha (ở đó) là trong xứ đầu tiên. Vì ở đó chỉ có một sắc uẩn. Và ettha (ở đây) được nói đến là chỉ về chính điều ấy. Vì ở đó, do sắc có nghiệp là nguồn sanh, nên sự liên kết theo cách của vật thực là không thể có.

Yato khoti ettha to-saddo dā-saddo viya kālavacano ‘‘yato kho, sāriputta, bhikkhusaṅgho’’tiādīsu (pārā. 21) viyāti vuttaṃ ‘‘yadā kho’’ti. Aggahetvāti kañcipi saṅkhāraṃ ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā aggahetvā. Paññāvimuttoti aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anadhigatattā sātisayassa samādhibalassa abhāvato paññābaleneva vimutto. Tenāha ‘‘aṭṭha vimokkhe asacchikatvā paññābalenevā’’tiādi. Appavattinti āyatiṃ appavattiṃ katvā. Pajānanto vimuttoti vā paññāvimutto, paṭhamajjhānaphassena vinā parijānanādippakārehi cattāri saccāni jānanto paṭivijjhanto tesaṃ kiccānaṃ matthakappattiyā niṭṭhitakiccatāya visesena muttoti vimutto. So paññāvimutto. Sukkhavipassakoti samathabhāvanāsinehābhāvena sukkhā lūkhā, asiniddhā vā vipassanā etassāti sukkhavipassako. Ṭhatvāti pādakakaraṇavasena ṭhatvā. Aññatarasminti ca aññataraaññatarasmiṃ, ekekasminti attho. Evañhissa pañcavidhatā siyā. ‘‘Na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatī’’ti iminā sātisayassa samādhibalassa abhāvo dīpito. ‘‘Paññāya cassa disvā’’tiādinā sātisayassa paññābalassa bhāvo. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti na āsavā paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā ‘‘disvā parikkhīṇā’’ti vuttā. Dassanāyattaparikkhayattā eva hi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyā hoti.

Ở đây, trong câu Yato kho, từ to là từ chỉ thời gian giống như từ dā, tương tự như trong câu ‘Này Sāriputta, khi nào hội chúng Tỳ-khưu,’ v.v... (pārā. 21), nên được nói là ‘yadā kho’ (khi nào). Aggahetvā (không chấp thủ) là không chấp thủ bất cứ hành nào theo cách ‘đây là của ta,’ v.v... Paññāvimutto (vị giải thoát bằng tuệ) là vị được giải thoát chỉ bằng năng lực của trí tuệ do không chứng đắc tám giải thoát và do không có năng lực của định một cách vượt trội. Do đó, ngài đã nói: ‘không chứng ngộ tám giải thoát, chỉ bằng năng lực của trí tuệ,’ v.v... Appavattiṃ (sự không tiếp diễn) là đã làm cho không tiếp diễn trong tương lai. Hoặc, paññāvimutto là vị giải thoát trong khi đang tuệ tri; không có sự tiếp xúc của sơ thiền, vị ấy biết, thâm nhập bốn chân lý bằng các phương cách như liễu tri, v.v..., và do đã đạt đến đỉnh điểm phận sự của các pháp ấy, do phận sự đã hoàn tất, nên được giải thoát một cách đặc biệt, là vimutto. Vị ấy là paññāvimutto. Sukkhavipassako (vị hành thiền thuần quán) là vị có thiền quán khô khan, thô thiển, hoặc không trơn tru do không có sự thấm nhuần của việc tu tập chỉ. Ṭhatvā (sau khi đứng vững) là sau khi đứng vững bằng cách làm cho (pháp ấy) thành nền tảng. Và aññatarasmiṃ (trong một pháp nào đó) có nghĩa là trong pháp này hay pháp khác, trong mỗi một pháp. Như vậy, vị ấy có thể có năm loại. Bằng câu ‘Vị ấy không an trú trong khi thân chạm đến tám giải thoát,’ sự không có năng lực của định một cách vượt trội được trình bày. Bằng câu ‘Và đối với vị ấy, sau khi thấy bằng trí tuệ,’ v.v..., sự có năng lực của trí tuệ một cách vượt trội được trình bày. ‘Đối với vị ấy, sau khi thấy bằng trí tuệ, các lậu hoặc được đoạn trừ,’ không phải các lậu hoặc thấy bằng trí tuệ, mà do chúng được đoạn trừ vì nguyên nhân là sự thấy, nên được nói là ‘sau khi thấy, chúng được đoạn trừ.’ Quả vậy, chính do sự đoạn trừ phụ thuộc vào sự thấy mà sự thấy là hành động đi trước của việc đoạn tận các lậu hoặc.

Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā

Luận giải về Tám Giải Thoát

129. Ekassa [Pg.118] bhikkhunoti sattasu ariyapuggalesu ekassa bhikkhuno. Viññāṇaṭṭhitiādinā parijānanādivasappa vattaniggamanañca paññāvimuttanāmañca. Itarassāti ubhatobhāgavimuttassa. Ime sandhāya hi pubbe ‘‘dvinnaṃ bhikkhūna’’nti vuttaṃ. Kenaṭṭhenāti kena sabhāvena. Sabhāvo hi ñāṇena yāthāvato araṇīyato ñātabbato ‘‘attho’’ti vuccati, so eva ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā ‘‘aṭṭho’’ti vutto. Adhimuccanaṭṭhenāti adhikaṃ savisesaṃ muccanaṭṭhena, etena satipi sabbassāpi rūpāvacarajjhānassa vikkhambhanavasena paṭipakkhato vimuttabhāve yena bhāvanāvisesena taṃ jhānaṃ sātisayaṃ paṭipakkhato vimuccitvā pavattati, so bhāvanāviseso dīpito. Bhavati hi samānajātiyuttopi bhāvanāvisesena pavattiākāraviseso, yathā taṃ saddhāvimuttatā diṭṭhippattassa. Tathā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatāya, evaṃ aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭhenapi vimokkho. Tenāha ‘‘ārammaṇe cā’’tiādi. Ayaṃ panatthoti ayaṃ adhimuccanaṭṭho pacchime vimokkhe nirodhe natthi, kevalo vimuttaṭṭho eva tattha labbhati, taṃ sayameva parato vakkhati.

129. Ekassa bhikkhuno (của một vị tỳ khưu) có nghĩa là của một vị tỳ khưu trong bảy bậc Thánh nhân. Bằng cách liễu tri các thức trú v.v... là sự xuất ly khỏi vòng luân hồi và có tên là tuệ giải thoát. Itarassa (của vị kia) có nghĩa là của vị câu phần giải thoát. Chính vì nhắm đến hai vị này mà trước đây đã nói là “dvinnaṃ bhikkhūnaṃ” (của hai vị tỳ khưu). Kenaṭṭhena (với ý nghĩa nào) có nghĩa là với tự tánh nào. Tự tánh được gọi là “attha” (ý nghĩa) vì nó cần được biết đến đúng như thật bằng trí tuệ, và chính từ này, khi đổi “ttha” thành “ṭṭha”, được nói là “aṭṭho”. Adhimuccanaṭṭhena (với ý nghĩa quyết định) có nghĩa là với ý nghĩa giải thoát một cách thù thắng, đặc biệt. Bằng điều này, mặc dù tất cả các thiền sắc giới đều có trạng thái giải thoát khỏi các pháp đối nghịch bằng cách trấn áp, nhưng phẩm chất tu tập đặc biệt nào mà nhờ đó thiền ấy, một cách vượt trội, được giải thoát khỏi các pháp đối nghịch và tiếp diễn, thì phẩm chất tu tập đặc biệt ấy được chỉ rõ. Thật vậy, ngay cả đối với những pháp cùng loại, vẫn có sự khác biệt về cách thức vận hành do phẩm chất tu tập đặc biệt, giống như trường hợp của vị Kiến Đáo (diṭṭhippatta) có đức tin giải thoát (saddhāvimutta). Tương tự, vimokkha (giải thoát) cũng có ý nghĩa là giải thoát hoàn toàn khỏi các pháp đối nghịch, do đó là trạng thái không bị đè nén, không bị vướng mắc, và cũng có ý nghĩa là quyết định vững chắc do sự hoan hỷ. Vì thế, ngài đã nói “ārammaṇe cā” (và trong đối tượng) v.v... Nhưng ý nghĩa này, tức là ý nghĩa quyết định, không có trong giải thoát cuối cùng là sự diệt tận (nirodha). Ở đó chỉ có ý nghĩa giải thoát đơn thuần. Chính ngài sẽ giải thích điều đó ở phần sau.

Rūpīti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti, yena visiṭṭhena rūpena ‘‘rūpī’’ti vucceyya rūpī-saddassa atisayatthadīpanato, tadeva sasantatipariyāpannarūpavasena paṭiladdhaṃ jhānaṃ idha paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘ajjhatta’’ntiādi. Rūpajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena. Rūpānīti panettha purimapadalopo daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘nīlakasiṇādirūpānī’’ti. Rūpe kasiṇarūpe saññā rūpasaññā, sā etassa atthīti rūpasaññī, saññāsīsena jhānaṃ vadati. Tappaṭikkhepena arūpasaññī. Tenāha ‘‘ajjhattaṃ na rūpasaññī’’tiādi.

Rūpī (có sắc) có nghĩa là vị này được phú bẩm với sắc pháp thuộc về dòng tương tục của chính mình. Sắc pháp ấy là sắc pháp đặc biệt làm nhân cho thiền nào, và nhờ sắc pháp đặc biệt ấy mà người ta được gọi là “rūpī” (người có sắc) – do từ “rūpī” chỉ một ý nghĩa thù thắng – thì chính thiền chứng đắc được nhờ vào sắc pháp thuộc dòng tương tục của chính mình ấy, ở đây, cần được hiểu là yếu tố xác lập trạng thái “có sắc” theo nghĩa chân đế. Vì thế, ngài đã nói “ajjhattaṃ” (nội) v.v... Rūpajjhānaṃ (thiền sắc) trở thành rūpaṃ (sắc) do lược bỏ từ phía sau. Ở đây, trong từ rūpāni (các sắc), cần hiểu là có sự lược bỏ từ phía trước. Do đó, đã được nói là “nīlakasiṇādirūpāni” (các sắc như biến xứ xanh v.v...). Tưởng (saññā) trong sắc (rūpe), tức là trong sắc biến xứ, là sắc tưởng (rūpasaññā). Người có tưởng này là người có sắc tưởng (rūpasaññī). Qua từ “tưởng”, ngài muốn nói đến thiền. Bằng cách phủ định điều đó, ta có người không có sắc tưởng (arūpasaññī). Vì thế, ngài đã nói “ajjhattaṃ na rūpasaññī” (nội không có sắc tưởng) v.v...

‘‘Anto appanāyaṃ subhanti ābhogo natthī’’ti iminā pubbābhogavasena tathā adhimutti siyāti dasseti. Evañhettha tathāvattabbatāpatticodanā samatthitā hoti. Yasmā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu tattha katādhikārānaṃ abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭho sambhavati[Pg.119], tasmā aṭṭhakathāyaṃ tathā tatiyo vimokkho saṃvaṇṇito, yasmā pana mettāvasena pavattamānā bhāvanā satte appaṭikūlato dahanti tesu tato adhimuccitvāva pavattati, tasmā paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 212) ‘‘brahmavihārabhāvanā subhavimokkho’’ti vuttā, tayidaṃ ubhayampi tena tena pariyāyena vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.

Bằng câu “Anto appanāyaṃ subhanti ābhogo natthī” (Bên trong định an chỉ, không có sự hướng tâm ‘tịnh’), ngài chỉ ra rằng sự quyết định như vậy có thể xảy ra do sự hướng tâm ban đầu. Như vậy, ở đây, sự chất vấn rằng tại sao lại phải nói như thế đã được giải quyết. Bởi vì trong các biến xứ màu sắc rất thanh tịnh như xanh v.v..., đối với những người đã có sự thực hành thuần thục ở đó, ý nghĩa quyết định vững chắc do sự hoan hỷ là điều có thể xảy ra, cho nên trong Chú giải, giải thoát thứ ba đã được mô tả như vậy. Hơn nữa, bởi vì sự tu tập tiến hành bằng tâm từ (mettā) xem các chúng sanh là không đáng ghét và tiếp diễn bằng cách quyết định vững chắc vào họ, cho nên trong bộ Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga) đã nói rằng “sự tu tập Phạm trú là tịnh giải thoát (subhavimokkho)”. Cả hai điều này, do được nói theo những cách khác nhau, cần được hiểu là không mâu thuẫn với nhau.

Sabbasoti anavasesato. Na hi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ ekadesopi tattha avassissati. Visuddhattāti yathāparicchinnakāle nirodhitattā. Uttamo vimokkho nāma ariyeheva samāpajjitabbato, ariyaphalapariyosānattā diṭṭheva dhamme nibbānappattibhāvato ca.

Sabbaso (hoàn toàn) có nghĩa là không còn sót lại. Thật vậy, không một phần nào của bốn uẩn vô sắc sẽ còn lại ở đó. Visuddhattā (do sự thanh tịnh) có nghĩa là do đã được diệt tận vào thời điểm đã được xác định. Được gọi là giải thoát tối thượng (uttamo vimokkho) vì nó chỉ có thể được chứng đắc bởi các bậc Thánh, vì nó kết thúc bằng Thánh quả, và vì nó là trạng thái đạt đến Niết Bàn ngay trong hiện tại.

130. Ādito paṭṭhāyāti paṭhamasamāpattito paṭṭhāya. Yāva pariyosānā samāpatti, tāva. Aṭṭhatvāti katthaci samāpattiyaṃ aṭṭhito eva, nirantarameva paṭipāṭiyā, uppaṭipāṭiyā ca samāpajjatevāti attho. Tenāha ‘‘ito cito ca sañcaraṇavasena vutta’’nti. Icchati samāpajjituṃ. Tattha ‘‘samāpajjati pavisatī’’ti samāpattisamaṅgīpuggalo taṃ taṃ paviṭṭho viya hotīti katvā vuttaṃ.

130. Ādito paṭṭhāya (bắt đầu từ đầu) có nghĩa là bắt đầu từ định chứng thứ nhất. Cho đến định chứng cuối cùng. Aṭṭhatvā (sau khi đã an trú) có nghĩa là sau khi đã an trú trong một định chứng nào đó, vị ấy nhập định một cách liên tục, theo thứ tự thuận và thứ tự nghịch. Vì thế, ngài đã nói “ito cito ca sañcaraṇavasena vuttaṃ” (được nói theo cách di chuyển từ đây đến kia và từ kia đến đây). Icchati samāpajjituṃ (muốn nhập định). Ở đây, câu “samāpajjati pavisatī” (nhập định, đi vào) được nói ra vì người đã thành tựu định chứng giống như đã đi vào trong định chứng này hay định chứng kia.

Dvīhi bhāgehi vimuttoti arūpajjhānena vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhenāti dvīhi vimuccanabhāgehi, arūpasamāpattiyā rūpakāyato, maggena nāmakāyatoti dvīhi vimuccitabbabhāgehi ca vimutto. Tenāha ‘‘arūpasamāpattiyā’’tiādi. Vimuttoti hi kilesehi vimutto, vimuccanto ca kilesānaṃ vikkhambhanasamucchindanehi kāyadvayato vimuttoti ayamettha attho. Gāthāya ca ākiñcaññāyatanalābhino upasivabrāhmaṇassa bhagavatā ‘‘nāmakāyā vimutto’’ti ubhatobhāgavimutto muni akkhāto. Tattha atthaṃ paletīti atthaṃ gacchati. Na upeti saṅkhanti ‘‘asukaṃ nāma disaṃ gato’’ti vohāraṃ na gacchati. Evaṃ muni nāmakāyā vimuttoti evaṃ arūpaṃ upapanno sekkhamuni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto, tattha ca catutthamaggaṃ nibbattetvā nāmakāyassa pariññātattā puna nāmakāyāpi vimutto. Ubhatobhāgavimutto khīṇāsavo hutvā anupādāya parinibbānasaṅkhātaṃ [Pg.120] atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ, ‘‘khattiyo brāhmaṇo’’ti evaṃ ādikaṃ samaññaṃ na gacchatīti attho.

Dvīhi bhāgehi vimutto (giải thoát bằng hai phần) có nghĩa là được giải thoát bằng hai phần giải thoát: bằng thiền vô sắc qua sự giải thoát bằng cách trấn áp (vikkhambhanavimokkha), và bằng Thánh đạo qua sự giải thoát bằng cách đoạn trừ (samucchedavimokkha); và được giải thoát khỏi hai phần cần được giải thoát: khỏi sắc thân (rūpakāya) nhờ định vô sắc, và khỏi danh thân (nāmakāya) nhờ Thánh đạo. Vì thế, ngài đã nói “arūpasamāpattiyā” (nhờ định vô sắc) v.v... Vimutto (được giải thoát) có nghĩa là được giải thoát khỏi các phiền não, và trong khi được giải thoát, vị ấy được giải thoát khỏi hai thân (sắc thân và danh thân) bằng cách trấn áp và đoạn trừ các phiền não. Đây là ý nghĩa ở đây. Và trong kệ, bậc ẩn sĩ câu phần giải thoát đã được Đức Thế Tôn tuyên bố cho Bà-la-môn Upasiva, người đã chứng đắc Vô Sở Hữu Xứ, là “nāmakāyā vimutto” (được giải thoát khỏi danh thân). Ở đó, atthaṃ paleti (đi đến chỗ lặn) có nghĩa là đi đến chỗ chấm dứt. Na upeti saṅkhaṃ (không đi vào sự tính đếm) có nghĩa là không đi vào cách gọi “đã đi về phương hướng tên là như vậy”. Như vậy, muni nāmakāyā vimutto (bậc ẩn sĩ được giải thoát khỏi danh thân) có nghĩa là: bậc ẩn sĩ hữu học (sekkhamuni) đã tái sanh vào cõi vô sắc, vốn tự nhiên đã giải thoát khỏi sắc thân từ trước, và ở đó, sau khi làm phát sinh Thánh đạo thứ tư, do đã liễu tri danh thân, lại được giải thoát khỏi cả danh thân. Trở thành bậc lậu tận, câu phần giải thoát, không còn chấp thủ, vị ấy đi đến chỗ lặn được gọi là Vô Dư Niết Bàn, không đi vào sự tính đếm, nghĩa là không đi vào một danh xưng nào như “là Sát-đế-lỵ, là Bà-la-môn” v.v...

‘‘Aññatarato vuṭṭhāyā’’ti idaṃ kiṃ ākāsānañcāyatanādīsu aññataralābhīvasena vuttaṃ, udāhu sabbāruppalābhīvasenāti yathicchasi, tathā hotu, yadi sabbāruppalābhīvasena vuttaṃ, na koci virodho. Atha tattha aññataralābhīvasena vuttaṃ, ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomampi samāpajjatī’’tiādivacanena virujjheyyāti? Yasmā arūpāvacarajjhānesu ekassāpi lābhī ‘‘aṭṭhavimokkhalābhī’’ tveva vuccati aṭṭhavimokkhe ekadesassāpi taṃnāmadānasamatthatāsambhavato. Ayañhi aṭṭhavimokkhasamaññā samudāye viya tadekadesepi niruḷhāpattisamaññā viyāti. Tena vuttaṃ ‘‘ākāsānañcāyatanādīsu aññatarato vuṭṭhāyā’’ti. ‘‘Pañcavidho hotī’’ti vatvā chabbidhataṃpissa keci parikappenti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, nicchitovāyaṃ pañho pubbācariyehīti dassetuṃ ‘‘keci panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kecīti uttaravihāravāsino, sārasamāsācariyā ca. Te hi ‘‘ubhatobhāgavimuttoti ubhayabhāgavimutto samādhivipassanāto’’ti vatvā rūpāvacarasamādhināpi samādhiparipanthato vimuttiṃ maññanti. Evaṃ rūpajjhānabhāgena, arūpajjhānabhāgena ca ubhato vimuttoti pāyasamāno. ‘‘Tādisamevā’’ti iminā yādisaṃ arūpāvacarajjhānaṃ kilesavikkhambhane, tādisaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ pīti imamatthaṃ ullaṅgeti. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi.

Câu “xuất khỏi một trong các tầng thiền ấy” này được nói theo ý nghĩa là người chứng đắc một trong các tầng thiền như Không vô biên xứ v.v… hay theo ý nghĩa là người chứng đắc tất cả các tầng thiền Vô sắc? Tùy theo ý muốn, cứ như thế ấy. Nếu được nói theo ý nghĩa là người chứng đắc tất cả các tầng thiền Vô sắc thì không có sự mâu thuẫn nào. Còn nếu ở đây được nói theo ý nghĩa là người chứng đắc một trong các tầng thiền ấy thì có phải là sẽ mâu thuẫn với lời dạy bắt đầu rằng: “Này Ānanda, kể từ khi vị tỳ khưu nhập tám giải thoát này theo chiều thuận…” hay không? Bởi vì người chứng đắc dù chỉ một trong các tầng thiền Vô sắc giới cũng được gọi là “người chứng đắc tám giải thoát”, do khả năng có thể đặt tên ấy cho dù chỉ một phần trong tám giải thoát. Thật vậy, danh xưng “tám giải thoát” này cũng giống như danh xưng “phạm tội” đã được xác định cho một phần của nó cũng như cho toàn thể. Do đó, đã được nói rằng: “xuất khỏi một trong các tầng thiền như Không vô biên xứ v.v…”. Sau khi nói “có năm loại”, một số vị cũng đã hình dung ra loại thứ sáu. Để chỉ ra rằng đó chỉ là ý kiến của các vị ấy, và vấn đề này đã được các vị cổ sư quyết định, nên đã nói câu bắt đầu là “tuy nhiên, một số vị…”. Trong đó, “một số vị” là các vị trú ở tu viện Uttaravihāra và các vị luận sư Sārasamāsa. Các vị ấy, sau khi nói rằng “ubhatobhāgavimutto là người giải thoát cả hai phần, từ định và tuệ”, cũng cho rằng có sự giải thoát khỏi các chướng ngại của định nhờ vào định Sắc giới. Như vậy, người giải thoát cả hai phần là do phần thiền Sắc và phần thiền Vô sắc, điều này tương tự như vậy. Bằng câu “cũng tương tự như thế”, điều này vượt qua ý nghĩa rằng thiền Vô sắc giới có khả năng trấn áp phiền não như thế nào thì thiền thứ tư Sắc giới cũng có khả năng như thế ấy. Do đó, đã nói câu bắt đầu là “vì thế…”.

Ubhatobhāgavimuttapañhoti ubhatobhāgavimuttassa chabbidhataṃ nissāya uppannapañho. Vaṇṇanaṃ nissāyāti tassa padassa atthavacanaṃ nissāya. Cirenāti therassa aparabhāge cirena kālena. Vinicchayanti saṃsayachedakaṃ sanniṭṭhānaṃ patto. Taṃ pañhanti tamatthaṃ. Ñātuṃ icchito hi attho pañho. Na kenaci sutapubbanti kenaci kiñci na sutapubbaṃ, idaṃ atthajātanti adhippāyo. Kiñcāpi upekkhāsahagataṃ, kiñcāpi kilese vikkhambhetīti paccekaṃ kiñcāpi-saddo yojetabbo. Samudācaratīti pavattati. Tattha kāraṇamāha ‘‘ime hī’’tiādinā, tena rūpāvacarabhāvanato āruppabhāvanā savisesaṃ kilese vikkhambheti rūpavirāgabhāvanābhāvato[Pg.121], uparibhāvanābhāvato cāti dassetīti. Evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ āruppabhāvanāniddese yaṃ vuttaṃ ‘‘tassevaṃ tasmiṃ nimitte punappunaṃ cittaṃ cārentassa nīvaraṇāni vikkhambhanti sati santiṭṭhatī’’tiādi, (visuddhi. 1.281) taṃ samatthataṃ hotīti. Idaṃ suttanti puggalapaññattipāṭhamāha (pu. pa. niddesa 27). Sabbañhi buddhavacanaṃ atthasūcanādiatthena suttanti vutto vāyamattho. Yaṃ pana tattha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anulomādito samāpajjanena sātisayaṃ santānassa abhisaṅkhatattā, aṭṭhamañca uttamaṃ vimokkhaṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggamaggādhigamena ubhatobhāgavimuccanato ca imāya ubhatobhāgavimuttiyā sabbaseṭṭhatā veditāti daṭṭhabbā.

Ubhatobhāgavimuttapañho là câu hỏi phát sanh dựa vào sáu loại của bậc Câu phần giải thoát. Dựa vào sự giải thích là dựa vào lời giải nghĩa của từ ngữ ấy. Sau một thời gian dài là trong một khoảng thời gian dài ở giai đoạn sau của vị trưởng lão. Đã quyết định là đã đi đến kết luận dứt trừ sự hoài nghi. Câu hỏi ấy là ý nghĩa ấy. Thật vậy, ý nghĩa được mong muốn biết đến là câu hỏi. Chưa từng được ai nghe trước đây là chưa từng có ai nghe bất cứ điều gì, ý muốn nói là loại ý nghĩa này. Từ “dầu cho” nên được kết hợp riêng lẻ với “dầu cho đi kèm với xả”, “dầu cho trấn áp các phiền não”. Diễn tiến là vận hành. Ở đây, nói lên nguyên nhân bằng câu bắt đầu là “bởi vì những điều này…”. Qua đó, chỉ ra rằng sự tu tập Vô sắc trấn áp các phiền não một cách đặc biệt hơn sự tu tập Sắc giới, do là sự tu tập ly tham đối với sắc và do là sự tu tập ở bậc cao hơn. Và làm như vậy, trong Chú giải, ở phần giải về sự tu tập Vô sắc, điều đã được nói bắt đầu là: “Đối với vị ấy, khi tâm vận hành nhiều lần trên tướng ấy như vậy, các triền cái bị trấn áp, niệm được an lập…” (Visuddhi. 1.281), điều ấy trở nên có cơ sở. Kinh này là chỉ về đoạn văn Puggalapaññatti (Pu. Pa. Niddesa 27). Toàn bộ lời Phật dạy được gọi là kinh theo ý nghĩa chỉ dẫn ý nghĩa v.v…, ý nghĩa này đã được nói đến. Còn điều cần nói ở đó thì đã được nói ở dưới. Cần phải được hiểu rằng sự tối thắng của loại Câu phần giải thoát này là do dòng tương tục được tác thành một cách đặc biệt bởi sự nhập tám giải thoát theo chiều thuận v.v…, và do sự giải thoát cả hai phần bằng việc chứng đắc Thánh đạo cao nhất sau khi đã lấy giải thoát thứ tám và cao tột làm nền tảng để phát triển tuệ quán.

Mahānidānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn mật trong Chú giải kinh Đại Duyên.

3. Mahāparinibbānasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Đại Bát-niết-bàn

131. Pūjanīyabhāvato[Pg.122], buddhasampadañca pahāya pavattatā mahantañca taṃ parinibbānañcāti mahāparinibbānaṃ; savāsanappahānato mahantaṃ kilesakkhayaṃ nissāya pavattaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahatā kālena mahatā vā guṇarāsinā sādhitaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahantabhāvāya, dhātūnaṃ bahubhāvāya parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahato lokato nissaṭaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; sabbalokāsādhāraṇattā buddhānaṃ sīlādiguṇehi mahato buddhassa bhagavato parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahati sāsane patiṭṭhite parinibbānantipi mahāparinibbānanti buddhassa bhagavato parinibbānaṃ vuccati, tappaṭisaṃyuttaṃ suttaṃ mahāparinibbānasuttaṃ. Gijjhā ettha vasantīti gijjhaṃ, gijjhaṃ kūṭaṃ etassāti gijjhakūṭo, gijjhaṃ viya vā gijjhaṃ, kūṭaṃ, taṃ etassāti gijjhakūṭo, pabbato, tasmiṃ gijjhakūṭe. Tenāha ‘‘gijjhā’’tiādi. Abhiyātukāmoti ettha abhi-saddo abhibhavanattho, ‘‘abhivijānātū’’tiādīsu (dī. ni. 2.244; 3.85; ma. ni. 3.256) viyāti āha ‘‘abhibhavanatthāya yātukāmo’’ti. Vajjirājānoti ‘‘vajjetabbā ime’’tiādito pavattaṃ vacanaṃ upādāya ‘‘vajjī’’ti laddhanāmā rājāno, vajjīraṭṭhassa vā rājāno vajjirājāno. Vajjiraṭṭhassa pana vajjisamaññā tannivāsirājakumāravasena veditabbā. Rājiddhiyāti rājabhāvānugatena sabhāvena. So pana sabhāvo nesaṃ gaṇarājūnaṃ mitho sāmaggiyā loke pākaṭo, ciraṭṭhāyī ca ahosīti ‘‘samaggabhāvaṃ kathesī’’ti vuttaṃ. Anu anu taṃsamaṅgino bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo, anubhāvo eva ānubhāvo, patāpo, so pana nesaṃ patāpo hatthiassādivāhanasampattiyā, tattha ca susikkhitabhāvena loke pākaṭo jātoti ‘‘etena…pe… kathesī’’ti vuttaṃ. Tāḷacchiggalenāti kuñcikāchiddena. Asananti saraṃ. Atipātayissantīti atikkāmenti. Poṅkhānupoṅkhanti poṅkhassa anupoṅkhaṃ, purimasarassa poṅkhapadānugatapoṅkhaṃ itaraṃ saraṃ katvāti attho. Avirādhitanti avirajjhitaṃ. Ucchindissāmīti ummūlanavasena kulasantatiṃ chindissāmi. Ayanaṃ vaḍḍhanaṃ ayo, tappaṭikkhepena anayoti āha ‘‘avaḍḍhiyā etaṃ nāma’’nti. Vikkhipatīti vidūrato khipati, apanetīti attho.

131. Do trạng thái đáng được cúng dường, và do sự vĩ đại đã diễn ra sau khi từ bỏ tài sản của đức Phật, và đó là sự tịch diệt, nên gọi là Đại Bát-Niết-bàn; do đã đoạn trừ các tiềm miên, sự tịch diệt đã diễn ra nhờ vào sự tận diệt các phiền não một cách vĩ đại, nên cũng gọi là Đại Bát-Niết-bàn; sự tịch diệt đã được thành tựu sau một thời gian dài hoặc bởi một tập hợp các phẩm hạnh vĩ đại, nên cũng gọi là Đại Bát-Niết-bàn; sự tịch diệt vì trạng thái vĩ đại, vì sự có nhiều xá-lợi, nên cũng gọi là Đại Bát-Niết-bàn; sự tịch diệt đã thoát ra khỏi thế gian vĩ đại, nên cũng gọi là Đại Bát-Niết-bàn; do không chung với tất cả thế gian, sự tịch diệt của đức Phật, bậc Thế Tôn, là bậc vĩ đại về các phẩm hạnh như giới, v.v., nên cũng gọi là Đại Bát-Niết-bàn; sự tịch diệt đã diễn ra khi giáo pháp vĩ đại đã được thiết lập, nên sự tịch diệt của đức Phật, bậc Thế Tôn, được gọi là Đại Bát-Niết-bàn. Kinh tương ứng với điều ấy là kinh Đại Bát-Niết-bàn. Các con kên kên sống ở đây, nên gọi là Gijjha (nơi ở của kên kên). Nơi này có đỉnh núi của kên kên, nên gọi là Gijjhakūṭa. Hoặc giống như kên kên, nên là Gijjha, là đỉnh núi, nơi ấy có đỉnh núi ấy, nên là Gijjhakūṭa, là ngọn núi, ở tại núi Gijjhakūṭa ấy. Do đó, đã nói “gijjhā,” v.v. Ở đây, trong câu “abhiyātukāmo,” tiếp đầu ngữ abhi- có nghĩa là chinh phục, giống như trong các câu “abhivijānātu,” v.v., nên đã nói là “yātukāmo abhibhavanatthāya” (muốn đi để chinh phục). Về các vua Vajjī, do lời nói được lưu truyền từ “những người này cần được tránh xa,” các vị vua đã có tên là “Vajjī,” hoặc các vị vua của xứ Vajjī là các vua Vajjī. Còn tên gọi Vajjī của xứ Vajjī nên được hiểu là do các vị vương tử sống ở đó. Rājiddhi có nghĩa là do bản chất đi theo địa vị của vua. Và bản chất ấy của các vị vua thuộc thể chế cộng hòa đã trở nên nổi tiếng trên thế gian nhờ sự hòa hợp với nhau, và đã tồn tại lâu dài, nên đã nói là “đã nói về tình trạng hòa hợp.” Anubhāva là làm cho phát triển, làm cho tăng trưởng những người có cùng phẩm chất ấy. Anubhāva chính là ānubhāva, là uy lực. Và uy lực ấy của họ đã trở nên nổi tiếng trên thế gian nhờ sự sung túc về các phương tiện di chuyển như voi, ngựa, v.v., và nhờ sự huấn luyện tốt ở đó, nên đã nói là “bằng điều này... đã nói.” Tāḷacchiggalena có nghĩa là qua lỗ khóa. Asanaṃ có nghĩa là mũi tên. Atipātayissanti có nghĩa là họ sẽ làm cho vượt qua. Poṅkhānupoṅkhaṃ có nghĩa là đuôi tên nối tiếp đuôi tên, nghĩa là làm cho mũi tên khác theo sau đuôi của mũi tên trước. Avirādhitaṃ có nghĩa là không bị trượt, không bị sai lệch. Ucchindissāmi có nghĩa là ta sẽ chặt đứt dòng dõi gia tộc bằng cách nhổ tận gốc. Sự đi đến, sự tăng trưởng là ayo; sự phủ định điều đó là anayo, nên đã nói “đây là tên gọi của sự không tăng trưởng.” Vikkhipati có nghĩa là ném đi xa, nghĩa là loại bỏ.

Gaṅgāyanti [Pg.123] gaṅgāsamīpe. Paṭṭanagāmanti sakaṭapaṭṭanagāmaṃ. Āṇāti āṇā vattati. Aḍḍhayojananti ca tasmiṃ paṭṭane aḍḍhayojanaṭṭhānavāsino sandhāya vuttaṃ. Tatrāti tasmiṃ paṭṭane. Balavāghātajātoti uppannabalavakodho.

Gaṅgāyaṃ có nghĩa là ở gần sông Gaṅgā. Paṭṭanagāmaṃ có nghĩa là làng bến xe. Āṇā có nghĩa là mệnh lệnh có hiệu lực. Và aḍḍhayojanaṃ được nói đến để chỉ những người sống ở một nơi cách nửa do-tuần trong bến cảng ấy. Tatra có nghĩa là ở tại bến cảng ấy. Balavāghātajāto có nghĩa là cơn giận dữ mãnh liệt đã khởi lên.

Meti mayhaṃ. Gatenāti gamanena.

Me có nghĩa là của tôi. Gatena có nghĩa là bằng sự đi.

Rājaaparihāniyadhammavaṇṇanā

Sự mô tả về các pháp không suy thoái của vua.

134. Sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi, tāyaṃ velāyaṃ puññānubhāvena buddhānaṃ sabbakālaṃ samasītuṇhāva utu hoti, taṃ sandhāya tathā vuttaṃ. Abhiṇhaṃ sannipātāti niccasannipātā, taṃ pana niccasannipātataṃ dassetuṃ ‘‘divasassā’’tiādi vuttaṃ. Sannipātabahulāti pacurasannipātā. Vosānanti saṅkocaṃ. ‘‘Yāvakīva’’nti ekamevetaṃ padaṃ aniyamato parimāṇavācī, kālo cettha adhippetoti āha ‘‘yattakaṃ kāla’’nti. ‘‘Vuddhiyevā’’tiādinā vuttamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘abhiṇhaṃ asannipatantā hī’’tiādi vuttaṃ. Ākulāti khubhitā, na pasannā. Bhijjitvāti vaggabandhato vibhajja visuṃ visuṃ hutvā.

134. Không có lạnh hay nóng, vào thời điểm ấy, do oai lực phước báu của các đức Phật, thời tiết luôn luôn ôn hòa, có sự lạnh nóng đồng đều. Nhắm đến điều đó mà đã được nói như vậy. Abhiṇhaṃ sannipātā có nghĩa là thường xuyên hội họp. Và để chỉ rõ sự thường xuyên hội họp ấy, đã nói “divasassa,” v.v. Sannipātabahulā có nghĩa là hội họp nhiều lần. Vosānaṃ có nghĩa là sự thu hẹp. “Yāvakīva” là một từ duy nhất, nói về số lượng một cách không xác định. Ở đây, thời gian được ngụ ý, nên đã nói “yattakaṃ kālaṃ” (chừng nào thời gian). Để chỉ rõ ý nghĩa đã được nói trong câu “vuddhiyevā,” v.v., bằng phương pháp đối lập, đã nói “abhiṇhaṃ asannipatantā hi,” v.v. Ākulā có nghĩa là bị xáo trộn, không trong sáng. Bhijjitvā có nghĩa là sau khi đã chia rẽ khỏi sự ràng buộc của phe nhóm, trở nên riêng rẽ.

Sannipātabheriyāti sannipātārocanabheriyā. Aḍḍhabhuttā vāti sāmibhuttā ca. Osīdamāneti hāyamāne.

Sannipātabheriyā có nghĩa là trống báo hiệu hội họp. Aḍḍhabhuttā vā có nghĩa là và những người đã ăn được một nửa. Osīdamāne có nghĩa là khi đang suy giảm.

Pubbe akatanti pubbe anibbattaṃ. Suṅkanti bhaṇḍaṃ gahetvā gacchantehi pabbatakhaṇḍa nadītitthagāmadvārādīsu rājapurisānaṃ dātabbabhāgaṃ. Balinti nipphannasassādito chabhāgaṃ, sattabhāgantiādinā laddhakaraṃ. Daṇḍanti dasavīsatikahāpaṇādikaṃ aparādhānurūpaṃ gahetabbadhanadaṇḍaṃ. Vajjidhammanti vajjirājadhammaṃ. Idāni apaññattapaññāpanādīsu tappaṭikkhepa ādīnavānisaṃse vitthārato dassetuṃ ‘‘tesaṃ apaññatta’’ntiādi vuttaṃ. Pāricariyakkhamāti upaṭṭhānakkhamā.

Pubbe akataṃ có nghĩa là trước đây chưa được thực hiện. Suṅkaṃ có nghĩa là phần phải nộp cho các quan chức của vua ở những nơi như đèo núi, bến sông, cổng làng, v.v., bởi những người mang hàng hóa đi qua. Baliṃ có nghĩa là thuế thu được, như một phần sáu, một phần bảy, v.v., từ hoa màu đã thu hoạch. Daṇḍaṃ có nghĩa là hình phạt bằng tiền phải thu, như mười, hai mươi kahāpaṇa, v.v., tương ứng với tội lỗi. Vajjidhammaṃ có nghĩa là pháp luật của các vua Vajjī. Bây giờ, để chỉ rõ một cách chi tiết sự nguy hại và lợi ích của việc phủ định điều đó trong việc chế định điều chưa được chế định, v.v., đã nói “tesaṃ apaññattaṃ,” v.v. Pāricariyakkhamā có nghĩa là có khả năng phục vụ.

Kulabhogaissariyādivasena mahatī mattā pamāṇaṃ etesanti mahāmattā, nītisatthavihite vinicchaye ṭhapitā mahāmattā vinicchayamahāmattā, tesaṃ. Dentīti niyyātenti. Sace coroti evaṃsaññino sace honti. Pāpabhīrutāya attanā kiñci avatvā. Daṇḍanītisaññite vohāre niyuttāti vohārikā, ye ‘‘dhammaṭṭhā’’ti vuccanti. Suttadharā nītisuttadharā[Pg.124], īdise vohāravinicchaye niyametvā ṭhapitā. Paramparābhatesu aṭṭhasu kulesu jātā agatigamanaviratā aṭṭhamahallakapurisā aṭṭhakulikā.

Những người có địa vị, thước đo lớn lao về phương diện gia tộc, tài sản, quyền lực, v.v., là các đại thần. Các đại thần được đặt vào việc xét xử đã được quy định trong luật pháp là các đại thần xét xử, của họ. Denti có nghĩa là họ giao nộp. Nếu họ có nhận thức rằng “đây là kẻ trộm.” Do sợ hãi điều ác, tự mình không nói gì cả. Những người được bổ nhiệm vào công việc pháp lý được gọi là hình luật là các pháp quan, những người này được gọi là “những người giữ gìn luật pháp.” Suttadharā là những người nắm giữ các quy tắc luật pháp, được thiết lập để quy định trong việc xét xử pháp lý như vậy. Aṭṭhakulikā là tám vị trưởng lão, những người sinh ra trong tám gia tộc được truyền thừa, đã từ bỏ việc đi theo thiên vị.

Sakkāranti upakāraṃ. Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāti ‘‘ime amhākaṃ garuno’’ti tattha garubhāvaṃ pati pati upaṭṭhapetvā. Mānentīti sammānenti, taṃ pana sammānanaṃ tesu nesaṃ attamanatāpubbakanti āha ‘‘manena piyāyantī’’ti. Nipaccakāranti paṇipātaṃ. Dassentīti ‘‘ime amhākaṃ pitāmahā, mātāmahā’’tiādinā nīcacittā hutvā garucittākāraṃ dassenti. Sandhāretunti sambandhaṃ avicchinnaṃ katvā ghaṭetuṃ.

Sakkāranti có nghĩa là sự giúp đỡ. Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāti có nghĩa là đã thiết lập sự tôn kính đối với từng vị, (nghĩ rằng): ‘Vị này là bậc đáng kính của chúng ta.’ Mānentīti có nghĩa là họ tôn trọng. Sự tôn trọng ấy đối với các vị ấy lại có sự hoan hỷ của họ đi trước, nên nói là: ‘Họ quý mến bằng tâm ý.’ Nipaccakāranti có nghĩa là sự đảnh lễ. Dassentīti có nghĩa là có tâm khiêm hạ, thể hiện thái độ của tâm tôn trọng qua (cách nói) rằng: ‘Vị này là ông nội, ông ngoại của chúng ta’ v.v... Sandhāretunti có nghĩa là làm cho mối quan hệ không bị gián đoạn, để kết nối.

Pasayhākārassāti balakkārassa. Kāmaṃ vuddhiyā pūjanīyatāya ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ, attho pana vuttānukkameneva yojetabbo, pāḷiyaṃ vā yasmā ‘‘vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti vuttaṃ, tasmā tadanukkamena ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ.

Pasayhākārassā có nghĩa là của sự cưỡng bức. Thật vậy, do sự đáng tôn kính của sự tăng trưởng nên đã được nói là ‘sự tăng trưởng và sự suy giảm,’ tuy nhiên, ý nghĩa nên được liên kết theo đúng trình tự đã nói. Hoặc là, vì trong Pāli văn đã được nói rằng: ‘Chỉ có sự tăng trưởng được mong đợi, không có sự suy giảm,’ cho nên, theo trình tự ấy, đã được nói là ‘sự tăng trưởng và sự suy giảm.’

Vipaccituṃ aladdhokāse pāpakamme, tassa kammassa vipāke vā anavasarova devatopasaggo, tasmiṃ pana laddhokāse siyā devatopasaggassa avasaroti āha ‘‘anuppannaṃ…pe… vaḍḍhentī’’ti. Eteneva anuppannaṃ sukhanti etthāpi attho veditabbo. ‘‘Balakāyassa diguṇatiguṇatādassanaṃ, paṭibhayabhāvadassana’’nti evaṃ ādinā devatānaṃ saṅgāmasīse sahāyatā veditabbā.

Khi ác nghiệp chưa có cơ hội trổ quả, hoặc trong quả của nghiệp ấy, thì không có cơ hội cho tai họa từ chư thiên. Nhưng khi đã có cơ hội, có thể có cơ hội cho tai họa từ chư thiên, nên đã nói là: ‘(Tai họa) chưa sanh khởi... cho tăng trưởng.’ Cũng bằng cách này, ý nghĩa ở đây về ‘hạnh phúc chưa sanh khởi’ cũng nên được hiểu như vậy. Sự trợ giúp của chư thiên ở mặt trận nên được biết đến qua các việc như: ‘việc thấy quân lực tăng gấp đôi, gấp ba, việc thấy hình tướng đáng sợ’ v.v...

Anicchitanti aniṭṭhaṃ. Āvaraṇatoti nisedhanato. Yassa dhammato anapetā dhammiyāti idha ‘‘dhammikā’’ti vuttā. Migasūkarādighātāya sunakhādīnaṃ kaḍḍhitvā vanacaraṇaṃ vājo, migavā, tattha niyuttā, te vā vājenti nentīti vājikā, migavadhacārino. Cittappavattiṃ pucchati. Kāyikavācasikapayogena hi sā loke pākaṭā pakāsabhūtāti.

Anicchitanti có nghĩa là không mong muốn. Āvaraṇato có nghĩa là do sự ngăn cấm. Những ai không xa rời pháp được gọi là dhammiyā, ở đây được gọi là ‘dhammikā’ (hợp pháp). Việc đi vào rừng, dắt theo chó v.v... để giết hại nai, heo v.v... là vājo, (tức là) săn bắn. Những người được giao phó việc ấy, hoặc những người xua đuổi, dẫn dắt (bầy chó săn) được gọi là vājikā, (tức là) những người đi săn nai. (Ngài) hỏi về diễn biến của tâm. Bởi vì, nó trở nên rõ ràng, được biểu lộ trong thế gian qua sự thực hành bằng thân và khẩu.

135. Devāyatanabhāvena citattā, lokassa cittīkāraṭṭhānattā ca cetiyaṃ ahosi.

135. Do được xây dựng như là nơi thờ tự của chư thiên, và do là nơi tôn kính của thế gian, nên đã là một ngôi miếu.

Kāmaṃkāravasena kiñcipi na karaṇīyāti akaraṇīyā. Kāmaṃkāro pana hatthagatakaraṇavasenāti āha ‘‘aggahetabbāti attho’’ti. Abhimukhayuddhenāti abhimukhaṃ ujukameva saṅgāmakaraṇena. Upalāpanaṃ [Pg.125] sāmaṃ dānañcāti dassetuṃ ‘‘ala’’ntiādi vuttaṃ. Bhedopi idha upāyo evāti vuttaṃ ‘‘aññatra mithubhedāyā’’ti. Yuddhassa pana anupāyatā pageva pakāsitā. Idanti ‘‘aññatra upalāpanāya, aññatra mithubhedā’’ti ca idaṃ vacanaṃ. Kathāya nayaṃ labhitvāti ‘‘yāvakīvañca…pe… no parihānī’’ti imāya bhagavato kathāya nayaṃ upāyaṃ labhitvā.

Do không nên làm bất cứ điều gì theo ý muốn riêng, nên (gọi là) akaraṇīyā (không thể làm được). Còn kāmaṃkāro (hành động theo ý muốn) là theo cách làm việc đã nắm trong tay, nên nói là: ‘ý nghĩa là không thể bắt giữ.’ Abhimukhayuddhena có nghĩa là bằng việc giao chiến trực diện, đối mặt. Để chỉ ra rằng upalāpanaṃ (thuyết phục) là hòa giải và ban tặng, nên đã nói là ‘đủ rồi’ v.v... Ở đây, sự chia rẽ cũng chính là một phương sách, nên đã nói là: ‘ngoại trừ việc ly gián nội bộ.’ Còn việc chiến tranh không phải là phương sách thì đã được tuyên bố từ trước. Idaṃ có nghĩa là lời nói này: ‘ngoại trừ việc thuyết phục, ngoại trừ việc ly gián nội bộ.’ Kathāya nayaṃ labhitvā có nghĩa là đã nhận được phương pháp, phương sách từ lời dạy này của Đức Thế Tôn: ‘Khi nào mà... không có sự suy giảm.’

Anukampāyāti vajjirājesu anuggahena. Assāti bhagavato.

Anukampāya có nghĩa là do sự hỗ trợ đối với các vị vua Vajjī. Assa có nghĩa là của Đức Thế Tôn.

Kathanti vajjīhi saddhiṃ kātabbayuddhakathaṃ. Ujuṃ karissāmīti paṭirājāno ānetvā pākāraparikhānaṃ aññathābhāvāpādanena ujubhāvaṃ karissāmi.

Kathaṃ có nghĩa là câu chuyện về cuộc chiến nên được thực hiện cùng với dân Vajjī. Ujuṃ karissāmi có nghĩa là ta sẽ làm cho thẳng bằng cách đưa các vị vua đối nghịch đến và làm cho thành lũy và hào rãnh biến thành trạng thái khác (tức là san bằng).

Patiṭṭhitaguṇoti patiṭṭhitācariyaguṇo. Issarā sannipatantu, mayaṃ anissarā, tattha gantvā kiṃ karissāmāti licchavino na sannipatiṃsūti yojanā. Sūrā sannipatantūti etthāpi eseva nayo.

Patiṭṭhitaguṇo có nghĩa là người có phẩm hạnh của bậc thầy đã được thiết lập. Cách liên kết là: ‘Các bậc quyền thế hãy tụ họp, chúng ta không có quyền thế, đến đó sẽ làm gì?’ (nghĩ vậy nên) các vị Licchavī đã không tụ họp. Ở đây, trong câu ‘Các bậc dũng cảm hãy tụ họp,’ cũng có cùng phương pháp ấy.

Balabherinti yuddhāya balakāyassa uṭṭhānabheriṃ.

Balabheriṃ có nghĩa là trống ra quân của quân đội để chiến đấu.

Bhikkhuaparihāniyadhammavaṇṇanā

Giải thích về các pháp không suy thoái của Tỳ khưu

136. Aparihānāya hitāti aparihāniyā, na parihāyanti etehīti vā aparihāniyā, te pana yasmā aparihāniyā kārakā nāma honti, tasmā vuttaṃ ‘‘aparihānikare’’ti. Yasmā pana te parihānikarānaṃ ujupaṭipakkhabhūtā, tasmā āha ‘‘vuddhihetubhūte’’ti. Yasmā bhagavato desanā uparūpari ñāṇālokaṃ pasādentī sattānaṃ hadayandhakāraṃ vidhamati, pakāsetabbe ca atthe hatthatale āmalakaṃ viya suṭṭhutaraṃ pākaṭe katvā dasseti, tasmā vuttaṃ ‘‘candasahassaṃ…pe… kathayissāmī’’ti.

136. Aparihāniyā có nghĩa là lợi ích cho sự không suy thoái, hoặc là, ‘do những pháp này mà họ không bị suy thoái,’ nên gọi là aparihāniyā. Tuy nhiên, vì chúng được gọi là những tác nhân không gây suy thoái, cho nên đã được nói là ‘aparihānikare’ (những pháp không gây suy thoái). Và vì chúng là đối nghịch trực tiếp với những pháp gây suy thoái, cho nên đã nói là ‘vuddhihetubhūte’ (những pháp là nguyên nhân của sự tăng trưởng). Vì lời thuyết giảng của Đức Thế Tôn, làm cho ánh sáng trí tuệ ngày càng trong sáng, xua tan bóng tối trong tâm của chúng sanh, và đối với ý nghĩa cần được làm sáng tỏ, Ngài chỉ ra sau khi đã làm cho nó trở nên vô cùng rõ ràng như quả amla trong lòng bàn tay, cho nên đã được nói là: ‘ngàn mặt trăng... ta sẽ nói.’

Yasmā bhagavā ‘‘tassa brāhmaṇassa sammukhā vajjīnaṃ abhiṇhasannipātādipaṭipattiṃ kathentoyeva ayaṃ aparihāniyakathā aniyyānikā vaṭṭanissitā, mayhaṃ pana sāsane tathārūpī kathā kathetabbā, sā hoti niyyānikā vivaṭṭanissitā, yāya sāsanaṃ mayhaṃ parinibbānato parampi addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitika’’nti cintesi, tasmā bhikkhū sannipātāpetvā tesaṃ aparihāniye dhamme desento teneva niyāmena desesi. Tena vuttaṃ ‘‘idaṃ vajjisattake vuttasadisamevā’’ti. Evaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ [Pg.126] vitthārato dassento ‘‘idhāpi cā’’tiādimāha. Tattha ‘‘tato’’tiādi disāsu āgatasāsane vuttaṃ taṃ kathanaṃ. Vihārasīmā ākulā yasmā, tasmā uposathapavāraṇā ṭhitā.

Bởi vì Đức Thế Tôn đã suy nghĩ rằng: ‘Trong khi nói trước mặt vị Bà-la-môn ấy về sự thực hành của dân Vajjī như là việc thường xuyên hội họp v.v..., câu chuyện về các pháp không suy thoái này không phải là pháp xuất ly, còn tùy thuộc vào vòng luân hồi. Nhưng trong giáo pháp của ta, một câu chuyện như vậy nên được nói đến, đó là pháp xuất ly, tùy thuộc vào sự giải thoát, nhờ đó giáo pháp của ta, ngay cả sau khi ta nhập Niết-bàn, cũng sẽ được lâu dài, tồn tại trong thời gian dài.’ Do đó, sau khi cho triệu tập các vị Tỳ khưu, trong khi thuyết giảng cho họ về các pháp không suy thoái, Ngài đã thuyết giảng theo cùng phương pháp ấy. Vì thế, đã được nói rằng: ‘Điều này cũng tương tự như điều đã được nói trong bảy pháp (bất thối) của dân Vajjī.’ Như vậy, trong khi trình bày chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt, Ngài đã nói: ‘Ở đây cũng vậy...’ v.v... Trong đó, ‘tato’ v.v... là lời nói ấy được nói trong thông điệp đến từ các phương. Vì ranh giới của tu viện bị xáo trộn, cho nên lễ Uposatha và Pavāraṇā đã bị đình chỉ.

Olīyamānakoti pāḷito, atthato ca vinassamāno. Ukkhipāpentāti paguṇabhāvakaraṇena, atthasaṃvaṇṇanena ca paggaṇhantā.

Olīyamānako có nghĩa là đang bị mai một về mặt Pāli văn và về mặt ý nghĩa. Ukkhipāpenti có nghĩa là họ nâng đỡ bằng cách làm cho thành thạo và bằng cách giải thích ý nghĩa.

Sāvatthiyaṃ bhikkhū viya pācittiyaṃ desāpetabboti (pārā. 565 vitthāravatthu). Vajjiputtakā viya dasavatthudīpanena (cūḷava. 446 vitthāravatthu). ‘‘Gihigatānīti gihipaṭisaṃyuttānī’’ti vadanti. Gihīsu gatāni, tehi ñātāni gihigatāni. Dhūmakālo etassāti dhūmakālikaṃ citakadhūmavūpasamato paraṃ appavattanato.

Giống như các vị Tỳ khưu ở Sāvatthī, tội pācittiya nên được sám hối (xem Pārā. 565, câu chuyện chi tiết). Giống như các Tỳ khưu Vajjiputtaka qua việc làm sáng tỏ mười điều (xem Cūḷava. 446, câu chuyện chi tiết). Họ nói rằng: ‘Gihigatāni có nghĩa là liên quan đến hàng tại gia.’ Gihigatāni là những điều đã đến với hàng tại gia, được họ biết đến. Dhūmakālikaṃ có nghĩa là thời gian có khói của việc này, vì nó không xảy ra sau khi khói từ giàn thiêu đã tan.

Thirabhāvappattāti sāsane thirabhāvaṃ anivattitabhāvaṃ upagatā. Therakārakehīti therabhāvasādhakehi sīlādiguṇehi asekkhadhammehi. Bahū rattiyoti pabbajitā hutvā bahū rattiyo jānanti. Sīlādiguṇesu patiṭṭhāpanameva sāsane pariṇāyakatāti āha ‘‘tīsu sikkhāsu pavattentī’’ti.

Thirabhāvappattāti có nghĩa là đã đạt đến trạng thái vững chắc, trạng thái không còn thối chuyển trong giáo pháp. Therakārakehīti có nghĩa là bởi những yếu tố tạo nên trưởng lão, tức là bởi các phẩm chất như giới v.v... là những yếu tố tạo nên trạng thái trưởng lão, bởi các pháp vô học. Bahū rattiyoti có nghĩa là sau khi đã xuất gia, biết được nhiều đêm. Chính sự thiết lập trong các phẩm chất như giới v.v... là sự lãnh đạo trong giáo pháp, nên đã nói: “hướng dẫn trong ba học giới”.

Ovādaṃ na denti abhājanabhāvato. Paveṇīkathanti ācariyaparamparābhataṃ sammāpaṭipattidīpanaṃ dhammakathaṃ. Sārabhūtaṃ dhammapariyāyanti samathavipassanāmaggaphalasampāpanena sārabhūtaṃ bojjhaṅgakosallaanuttarasītībhāvaadhicittasuttādidhammatantiṃ.

Không ban lời giáo huấn vì (họ) không phải là pháp khí. Paveṇīkathanti là bài pháp thoại làm sáng tỏ chánh hạnh, được truyền thừa từ các vị thầy tổ. Sārabhūtaṃ dhammapariyāyanti là hệ thống giáo pháp cốt tủy vì giúp thành tựu chỉ, quán, đạo và quả, như các kinh về sự khéo léo trong thất giác chi, trạng thái tịch tịnh vô thượng, tăng thượng tâm v.v...

Punabbhavadānaṃ punabbhavo uttarapadalopena. Itareti ye na paccayavasikā na āmisacakkhukā, te na gacchanti taṇhāya vasaṃ.

Punabbhavadānaṃ là punabbhavo do lược bỏ từ sau. Itareti là những vị không bị chi phối bởi vật dụng, không có con mắt vật chất, các vị ấy không đi vào quyền lực của ái.

Āraññakesūti araññabhāgesu araññapariyāpannesu. Nanu yattha katthacipi taṇhā sāvajjā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘gāmantasenāsanesu hī’’tiādi, tena ‘‘anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato’’ti ettha vuttasinehādayo viya āraññakesu senāsanesu sālayatā sevitabbapakkhiyā evāti dasseti.

Āraññakesūti là trong các khu vực rừng, thuộc về rừng. Nhắm đến sự chất vấn rằng: “Chẳng phải ái ở bất cứ nơi đâu cũng đều có lỗi hay sao?”, nên đã nói: “Vì trong các trú xứ ở ven làng” v.v... Bởi điều đó, ngài chỉ ra rằng giống như sự luyến ái v.v... được nói ở đây trong câu “thiết lập sự khao khát đối với các giải thoát vô thượng”, sự quyến luyến đối với các trú xứ nơi rừng là thuộc về phía nên thực hành.

Attanāvāti sayameva, tena parehi anussāhitānaṃ saraseneva anāgatānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ, āgatānañca phāsuvihāraṃ paccāsisantīti dasseti. Iminā nīhārenāti imāya paṭipattiyā. Aggahitadhammaggahaṇanti [Pg.127] aggahitassa pariyattidhammassa uggahaṇaṃ. Gahitasajjhāyakaraṇanti uggahitassa suṭṭhu atthacintanaṃ. Cintanattho hi sajjhāyasaddo.

Attanāvāti là bởi chính mình. Bởi điều đó, ngài chỉ ra rằng (họ) mong đợi sự đến của các vị tỳ khưu khả ái, những vị không được người khác khuyến khích, đến một cách tự nhiên, và mong đợi sự an trú cho những vị đã đến. Iminā nīhārenāti là bởi sự thực hành này. Aggahitadhammaggahaṇanti là sự học hỏi pháp học chưa được học. Gahitasajjhāyakaraṇanti là sự suy ngẫm kỹ lưỡng về ý nghĩa của điều đã học. Vì từ sajjhāya có nghĩa là suy ngẫm.

Entīti upagacchanti. Nisīdanti āsanapaññāpanādinā.

Entīti là đi đến. Nisīdanti là (làm cho ngồi) bằng việc soạn chỗ ngồi v.v...

137. Āramitabbaṭṭhena kammaṃ ārāmo. Kamme ratā, na ganthadhure, vāsadhure vāti kammaratā, anuyuttāti tapparabhāvena punappunaṃ pasutā. Iti kātabbakammanti taṃ taṃ bhikkhūnaṃ kātabbaṃ uccāvacakammaṃ cīvaravicāraṇādi. Tenāha ‘‘seyyathida’’ntiādi. Upatthambhananti dupaṭṭatipaṭṭādikaraṇaṃ. Tañhi paṭhamapaṭalādīnaṃ upatthambhanakāraṇattā tathā vuttaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ ayaṃ kammarāmatā paṭikkhittāti āha ‘‘ekacco hī’’tiādi.

137. Công việc là ārāmo theo nghĩa là điều nên bắt tay vào làm. Kamme ratā là ưa thích công việc, không phải trong phận sự học kinh điển hay phận sự tu tập. Anuyuttāti là miệt mài nhiều lần với bản chất chuyên cần vào việc đó. Như vậy, kātabbakammanti là công việc cao thấp khác nhau mà các vị tỳ khưu nên làm, như việc xem xét y v.v... Do đó, đã nói: “Ví như” v.v... Upatthambhananti là việc làm lớp thứ hai, lớp thứ ba v.v... Vì điều đó được gọi như vậy do là nguyên nhân chống đỡ cho lớp thứ nhất v.v... Nếu vậy, tại sao sự ưa thích công việc này bị từ bỏ? (Để trả lời), đã nói: “Vì có người” v.v...

Karonto yevāti yathāvuttatiracchānakathaṃ kathentoyeva. Atiracchānakathābhāvepi tassa tattha tapparabhāvadassanatthaṃ avadhāraṇavacanaṃ. Pariyantakārīti sapariyantaṃ katvā vattā. ‘‘Pariyantavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti (dī. ni. 1.9, 194) hi vuttaṃ. Appabhasso vāti parimitakathoyeva ekantena kathetabbasseva kathanato. Samāpattisamāpajjanaṃ ariyo tuṇhībhāvo.

Karonto yevāti là vẫn đang nói câu chuyện bàng sanh đã được nói đến. Từ nhấn mạnh là để cho thấy sự chuyên cần của người ấy vào việc đó, ngay cả khi không có câu chuyện bàng sanh. Pariyantakārīti là người nói sau khi đã đặt ra giới hạn. Vì đã được nói rằng: “Nói lời nói có giới hạn”. Appabhasso vāti là người chỉ nói những lời có chừng mực, vì chỉ nói những điều hoàn toàn nên nói. Sự nhập định là sự im lặng của bậc Thánh.

Niddāyatiyevāti niddokkamane anādīnavadassī niddāyatiyeva. Iriyāpathaparivattanādinā na naṃ vinodeti.

Niddāyatiyevāti là người không thấy sự nguy hại trong việc chìm vào giấc ngủ thì vẫn cứ ngủ. Không xua tan nó bằng cách thay đổi oai nghi v.v...

Evaṃ saṃsaṭṭho vāti vuttanayena gaṇasaṅgaṇikāya saṃsaṭṭho eva viharati.

Evaṃ saṃsaṭṭho vāti là sống giao du với hội chúng theo cách đã nói.

Dussīlā pāpicchā nāmāti sayaṃ nissīlā asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgatattā pāpā lāmakā icchā etesanti pāpicchā.

Dussīlā pāpicchā nāmāti là những người bản thân không có giới, vì có ước muốn phô bày những phẩm chất không có nên được gọi là pāpicchā (người có ước muốn xấu xa), tức là những người có ước muốn xấu xa, thấp hèn.

Pāpapuggalehi mettikaraṇato pāpamittā. Tehi sadā saha pavattanena pāpasahāyā. Tattha ninnatādinā tadadhimuttatāya pāpasampavaṅkā.

Là bạn xấu (pāpamittā) vì kết bạn với những người xấu. Là bạn đồng hành xấu (pāpasahāyā) vì luôn giao du cùng với họ. Là người thiên về điều xấu (pāpasampavaṅkā) vì có khuynh hướng hướng về điều đó do sự nghiêng chiều v.v...

138. Saddhā etesaṃ atthīti saddhāti āha ‘‘saddhāsampannā’’ti. Āgamanīyapaṭipadāya āgatasaddhā āgamanīyasaddhā, sā sātisayā mahābodhisattānaṃ paropadesena vinā saddheyyavatthuṃ aviparītato ogāhetvā [Pg.128] adhimuccanatoti āha ‘‘sabbaññubodhisattānaṃ hotī’’ti. Saccapaṭivedhato āgatasaddhā adhigamasaddhā surabandhādīnaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.118; dha. pa. aṭṭha. 1.suppabuddhakuṭṭhivatthu; udā. aṭṭha. 43) viya. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā buddhādīsu uppajjanakapasādo pasādasaddhā mahākappinarājādīnaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.231; dha. pa. aṭṭha. 1.mahākappinattheravatthu; theragā. aṭṭha. 2.mahākappinattheragāthāvaṇṇanā, vitthāro) viya. ‘‘Evameta’’nti okkantitvā pakkhanditvā saddahanavasena kappanaṃ okappanaṃ. Duvidhāpīti pasādasaddhāpi okappanasaddhāpi. Tattha pasādasaddhā aparaneyyarūpā hoti savanamattena pasīdanato. Okappanasaddhā saddheyyavatthuṃ ogāhetvā anupavisitvā ‘‘evameta’’nti paccakkhaṃ karontī viya pavattati. Tenāha ‘‘saddhādhimutto vakkalittherasadiso hotī’’ti. Tassa hīti okappanasaddhāya samannāgatassa. Hirī etassa atthīti hiri, hiri mano etesanti hirimanāti āha ‘‘pāpa…pe… cittā’’ti. Pāpato ottappenti ubbijjanti bhāyantīti ottappī.

138. Họ có niềm tin (saddhā), nên gọi là người có niềm tin (saddhā), do đó nói là “người có đầy đủ niềm tin”. Niềm tin đến từ con đường dẫn đến (trí tuệ) là āgamanīyasaddhā. Niềm tin ấy là niềm tin siêu việt của các vị Đại Bồ-tát, là sự thâm nhập và tin chắc một cách không sai lạc đối với đối tượng đáng tin mà không cần sự chỉ dạy của người khác, nên nói là “có nơi các vị Toàn Giác Bồ-tát”. Niềm tin đến từ sự chứng ngộ chân lý là adhigamasaddhā, giống như của Surabandha v.v... Sự tịnh tín phát sinh nơi Phật v.v... bắt đầu bằng “Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác” là pasādasaddhā, giống như của vua Mahākappina v.v... Okappanaṃ là sự xác định bằng cách tin tưởng, sau khi đã đi vào, đã thâm nhập với ý nghĩ “việc này là như vậy”. Cả hai loại là pasādasaddhā và okappanasaddhā. Trong đó, pasādasaddhā có dạng không thể bị lung lay vì tịnh tín ngay khi vừa nghe. Okappanasaddhā vận hành như thể đang trực nhận “việc này là như vậy” sau khi đã thâm nhập, đã đi vào đối tượng đáng tin. Do đó, đã nói: “Người được giải thoát nhờ niềm tin giống như trưởng lão Vakkali”. Vì của người ấy, tức là của người có okappanasaddhā. Người này có tàm (hirī), nên gọi là hiri. Họ có tâm tàm (hiri mano), nên gọi là hirimana, do đó nói là “tâm... ghê tởm... điều ác”. Ottappī là người ghê tởm, kinh sợ, e sợ điều ác.

Bahu sutaṃ suttageyyādi etenāti bahussuto, sutaggahaṇaṃ cettha nidassanamattaṃ dhāraṇaparicayaparipucchānupekkhanadiṭṭhinijjhānānaṃ pettha icchitabbattā. Savanamūlakattā vā tesampi taggahaṇeneva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Atthakāmena pariyāpuṇitabbato, diṭṭhadhammikādipurisatthasiddhiyā pariyattabhāvato ca pariyatti, tīṇi piṭakāni. Saccappaṭivedho saccānaṃ paṭivijjhanaṃ. Tadapi bāhusaccaṃ yathāvuttabāhusaccakiccanipphattito. Pariyatti adhippetā saccapaṭivedhāvahena bāhusaccena bahussutabhāvassa idha icchitattā. Soti pariyattibahussuto. Catubbidho hoti pañcamassa pakārassa abhāvato. Sabbatthakabahussutoti nissayamuccanakabahussutādayo viya padesiko ahutvā piṭakattaye sabbatthakameva bāhusaccasabbhāvato sabbassa atthassa kāyanato kathanato sabbatthakabahussuto. Te idha adhippetā paṭipattipaṭivedhasaddhammānaṃ mūlabhūte pariyattisaddhamme suppatiṭṭhitabhāvato.

Vị đã nghe nhiều kinh, kệ v.v... do đó là bậc đa văn. Và ở đây, việc nắm giữ điều đã nghe chỉ là ví dụ, vì ở đây cũng cần phải có sự ghi nhớ, sự thực hành, sự thẩm vấn, sự quán xét, và sự thẩm sát bằng trí kiến. Hoặc nên hiểu rằng, do có sự nghe làm căn bản nên việc đề cập đến sự nghe ấy cũng bao hàm luôn cả các pháp kia. Do cần phải học hỏi bởi người mong cầu ý nghĩa, và do là pháp học (pariyatti) để thành tựu lợi ích cho con người như trong hiện tại v.v..., nên pháp học chính là ba tạng. Sự thông suốt chân lý là sự thâm nhập các chân lý. Điều đó cũng là sự học rộng, do sự hoàn thành phận sự của sự học rộng đã được nói đến. Ở đây, pháp học được chủ trương, vì trạng thái đa văn ở đây được mong muốn thông qua sự học rộng vốn mang lại sự thông suốt chân lý. Vị ấy là bậc đa văn về pháp học. Vị ấy có bốn loại, vì không có loại thứ năm. Bậc đa văn thông suốt tất cả ý nghĩa (sabbatthakabahussuto) là bậc đa văn thông suốt tất cả ý nghĩa do có sự học rộng về tất cả các phương diện trong ba tạng, và do trình bày và nói lên tất cả ý nghĩa, không phải là người cục bộ như bậc đa văn đã thoát khỏi sự nương tựa v.v... Các vị ấy được đề cập ở đây vì đã được thiết lập vững chắc trong pháp học chánh pháp (pariyattisaddhamma), vốn là nền tảng của pháp hành chánh pháp (paṭipattisaddhamma) và pháp thành chánh pháp (paṭivedhasaddhamma).

Āraddhanti paggahitaṃ. Taṃ pana duvidhampi vīriyārambhavibhāgena dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekakāti ekākino, vūpakaṭṭhavihārinoti attho.

‘Tinh cần’ (āraddhaṃ) là đã được sách tấn. Và để trình bày cả hai loại ấy bằng sự phân chia về sự khởi đầu tinh tấn, câu ‘tatthā’ (trong ấy) v.v... đã được nói đến. Trong ấy, ‘ekakā’ là một mình, nghĩa là vị sống độc cư.

Pucchitvāti [Pg.129] parato pucchitvā. Sampaṭicchāpetunti ‘‘tvaṃ asukanāmo’’ti vatvā tehi ‘‘āmā’’ti paṭijānāpetunti attho. Evaṃ cirakatādianussaraṇasamatthasatinepakkānaṃ appakasireneva satisambojjhaṅgabhāvanāpāripūriṃ gacchatīti dassanatthaṃ ‘‘evarūpe bhikkhū sandhāyā’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘apicā’’tiādi.

‘Sau khi hỏi’ (pucchitvā) là sau khi hỏi những người khác. ‘Khiến họ chấp nhận’ (sampaṭicchāpetun) có nghĩa là, sau khi nói: ‘Ngươi tên là thế này’, vị ấy khiến họ thừa nhận bằng câu: ‘Vâng ạ’. Để cho thấy rằng đối với những vị có niệm và tuệ, có khả năng nhớ lại những việc đã làm từ lâu v.v..., việc tu tập niệm giác chi sẽ đi đến viên mãn một cách không mấy khó khăn, câu ‘nhắm đến những vị tỳ khưu như vậy’ đã được nói đến. Do đó, ngài đã nói ‘apicā’ (lại nữa) v.v...

139. Bujjhati etāyāti ‘‘bodhī’’ti laddhanāmāya sammādiṭṭhiādidhammasāmaggiyā aṅgoti bojjhaṅgo, pasattho, sundaro vā bojjhaṅgo sambojjhaṅgo. Upaṭṭhānalakkhaṇoti kāyavedanācittadhammānaṃ asubhadukkhāniccānattabhāvasallakkhaṇasaṅkhātaṃ ārammaṇe upaṭṭhānaṃ lakkhaṇaṃ etassāti upaṭṭhānalakkhaṇo. Catunnaṃ ariyasaccānaṃ pīḷanādippakārato vicayo upaparikkhā lakkhaṇaṃ etassāti pavicayalakkhaṇo. Anuppannā kusalānuppādanādivasena cittassa paggaho paggaṇhanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti paggahalakkhaṇo. Pharaṇaṃ vipphārikatā lakkhaṇaṃ etassāti pharaṇalakkhaṇo. Upasamo kāyacittapariḷāhānaṃ vūpasamanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti upasamalakkhaṇo. Avikkhepo vikkhepaviddhaṃsanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti avikkhepalakkhaṇo. Līnuddhaccarahite adhicitte pavattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭattā ajjhupekkhanaṃ paṭisaṅkhānaṃ lakkhaṇaṃ etassāti paṭisaṅkhānalakkhaṇo.

139. Giác ngộ nhờ pháp này, do đó được gọi là ‘giác ngộ’ (bodhi), là sự tập hợp của các pháp như chánh kiến v.v...; là chi phần (aṅga) của sự giác ngộ ấy nên gọi là giác chi (bojjhaṅga). Giác chi đáng tán thán hay tốt đẹp là chánh giác chi (sambojjhaṅga). (Niệm giác chi) có trạng thái là sự an trú, nghĩa là nó có trạng thái là sự an trú trên đối tượng, được xác định là sự ghi nhận bản chất bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã của thân, thọ, tâm, và pháp. (Trạch pháp giác chi) có trạng thái là sự thẩm sát, nghĩa là nó có trạng thái là sự tìm cầu và thẩm sát bốn Thánh đế theo các phương diện như bức bách v.v... (Tấn giác chi) có trạng thái là sự sách tấn, nghĩa là nó có trạng thái là sự nỗ lực, sự sách tấn tâm ý theo cách làm cho các pháp thiện chưa sanh được sanh khởi v.v... (Hỷ giác chi) có trạng thái là sự thấm nhuần, nghĩa là nó có trạng thái là sự lan tỏa, sự tràn ngập. (Tịnh giác chi) có trạng thái là sự an tịnh, nghĩa là nó có trạng thái là sự làm cho lắng dịu các phiền não của thân và tâm. (Định giác chi) có trạng thái là không tán loạn, nghĩa là nó có trạng thái là sự phá tan sự tán loạn. (Xả giác chi) có trạng thái là sự quán xét, nghĩa là khi tâm cao hơn, không còn hôn trầm và trạo cử, đang diễn tiến, nó có trạng thái là sự hành xả, sự quán xét bằng trí tuệ, do không bận tâm đến việc sách tấn, chế ngự, hay làm cho hoan hỷ.

Catūhi kāraṇehīti satisampajaññaṃ, muṭṭhassatipuggalaparivajjanā, upaṭṭhitassatipuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi catūhi kāraṇehi. Chahi kāraṇehīti paripucchakatā, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi chahi kāraṇehi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ pana ‘‘sattahi kāraṇehī’’ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) vakkhati, taṃ gambhīrañāṇacariyāpaccavekkhaṇāti imaṃ kāraṇaṃ pakkhipitvā veditabbaṃ. Navahi kāraṇehīti apāyabhayapaccavekkhaṇā, gamanavīthipaccavekkhaṇā, piṇḍapātassa apacāyanatā, dāyajjamahattapaccavekkhaṇā, satthumahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇā, kusītapuggalaparivajjanā, āraddhavīriyapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi navahi kāraṇehi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana [Pg.130] ānisaṃsadassāvitā, jātimahattapaccavekkhaṇāti imehi saddhiṃ ‘‘ekādasā’’ti vakkhati. Dasahi kāraṇehīti buddhānussati, dhammānussati, saṅghasīlacāgadevatāupasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanā, siniddhapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi dasahi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana pasādaniyasuttantapaccavekkhaṇāya saddhiṃ ‘‘ekādasā’’ti vakkhati. Sattahi kāraṇehīti paṇītabhojanasevanatā, utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattapayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā, passaddhakāyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti imehi sattahi. Dasahi kāraṇehīti vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, nimittakusalatā, samaye cittassa paggahaṇaṃ, samaye cittassa niggahaṇaṃ, samaye cittassa sampahaṃsanaṃ, samaye cittassa ajjhupekkhanaṃ, asamāhitapuggalaparivajjanaṃ, samāhitapuggalasevanaṃ, tadadhimuttatāti imehi dasahi kāraṇehi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana ‘‘jhānavimokkhapaccavekkhaṇā’’ti iminā saddhiṃ ‘‘ekādasahī’’ti vakkhati. Pañcahi kāraṇehīti sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi pañcahi kāraṇehi. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) āgamissati. Kāmaṃ bodhipakkhiyadhammā nāma nippariyāyato ariyamaggasampayuttā eva niyyānikabhāvato. Suttantadesanā nāma pariyāyakathāti ‘‘iminā vipassanā…pe… kathesī’’ti vuttaṃ.

Bởi bốn nguyên nhân là: chánh niệm và tỉnh giác, tránh xa người thất niệm, thân cận người có niệm an trú, và sự hướng tâm về điều ấy; đó là bởi bốn nguyên nhân này. Bởi sáu nguyên nhân là: sự hay hỏi han, làm cho trong sạch các vật, thực hành sự quân bình các quyền, tránh xa người thiểu trí, thân cận người có trí tuệ, và sự hướng tâm về điều ấy; đó là bởi sáu nguyên nhân này. Tuy nhiên, trong Chú giải kinh Đại Niệm Xứ (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.385; Ma. Ni. Aṭṭha. 1.118) sẽ nói là ‘bởi bảy nguyên nhân,’ điều ấy cần được hiểu bằng cách thêm vào nguyên nhân này là ‘sự quán xét về hành trạng của trí tuệ thâm sâu.’ Bởi chín nguyên nhân là: sự quán xét sự đáng sợ của cảnh khổ, sự quán xét về lộ trình đi, sự không xem thường vật thực khất thực, sự quán xét sự trọng đại của di sản, sự quán xét sự trọng đại của bậc Đạo Sư, sự quán xét sự trọng đại của các vị đồng phạm hạnh, tránh xa người biếng nhác, thân cận người tinh tấn, và sự hướng tâm về điều ấy; đó là bởi chín nguyên nhân này. Tuy nhiên, trong Chú giải kinh Đại Niệm Xứ (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.385; Ma. Ni. Aṭṭha. 1.118) sẽ nói là ‘mười một’ cùng với các nguyên nhân này là ‘sự thấy rõ quả báu’ và ‘sự quán xét sự trọng đại của dòng dõi.’ Bởi mười nguyên nhân là: niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm thí, niệm thiên, niệm sự tịch tịnh, tránh xa người thô thiển, thân cận người nhu hòa, và sự hướng tâm về điều ấy; đó là bởi mười nguyên nhân này. Tuy nhiên, trong Chú giải kinh Đại Niệm Xứ (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.385; Ma. Ni. Aṭṭha. 1.118) sẽ nói là ‘mười một’ cùng với ‘sự quán xét các kinh tạng đáng tịnh tín.’ Bởi bảy nguyên nhân là: sử dụng vật thực hảo hạng, sử dụng thời tiết thoải mái, sử dụng oai nghi thoải mái, sự thực hành trung đạo, tránh xa người có thân căng thẳng, thân cận người có thân an tịnh, và sự hướng tâm về điều ấy; đó là bởi bảy nguyên nhân này. Bởi mười nguyên nhân là: làm cho trong sạch các vật, thực hành sự quân bình các quyền, sự thiện xảo về tướng, đúng lúc sách tấn tâm, đúng lúc chế ngự tâm, đúng lúc làm cho tâm phấn khởi, đúng lúc xả đối với tâm, tránh xa người không có định, thân cận người có định, và sự hướng tâm về điều ấy; đó là bởi mười nguyên nhân này. Tuy nhiên, trong Chú giải kinh Đại Niệm Xứ (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.385; Ma. Ni. Aṭṭha. 1.118) sẽ nói là ‘mười một’ cùng với ‘sự quán xét về thiền và giải thoát.’ Bởi năm nguyên nhân là: sự trung lập đối với chúng sanh, sự trung lập đối với các pháp hữu vi, tránh xa người quyến luyến chúng sanh và các pháp hữu vi, thân cận người trung lập với chúng sanh và các pháp hữu vi, và sự hướng tâm về điều ấy; đó là bởi năm nguyên nhân này. Điều cần được nói ở đây sẽ có trong Chú giải kinh Đại Niệm Xứ (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.385; Ma. Ni. Aṭṭha. 1.118). Thật vậy, các pháp trợ Bồ-đề, một cách không diễn giải, chính là các pháp tương ưng với Thánh đạo vì có tính chất đưa đến giải thoát. Việc thuyết giảng theo thể loại Kinh tạng là lời nói có diễn giải, do đó đã được nói rằng: ‘Bằng cách này, Ngài đã thuyết giảng về tuệ quán...v.v...’

140. Tebhūmake saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti anupassati etāyāti aniccānupassanā, tathā pavattā vipassanā, sā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya vibhāvitā eva hotīti vuttaṃ ‘‘aniccānupassanāya saddhiṃ uppannasaññā’’ti. Saññāsīsena vāyaṃ vipassanāya eva niddeso. Anattasaññādīsupi eseva nayo. Lokiyavipassanāpi honti, yasmā ‘‘anicca’’ntiādinā tā pavattantīti. Lokiyavipassanāpīti pi-saddena missakāpettha santīti atthato āpannanti atthāpattisiddhamatthaṃ niddhāretvā sarūpato dassetuṃ ‘‘virāgo’’tiādi vuttaṃ. Tattha āgatavasenāti tathā āgatapāḷivasena ‘‘virāgo nirodho’’ti hi tattha [Pg.131] nibbānaṃ vuttanti idha ‘‘virāgasaññā, nirodhasaññā’’ti vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘dve lokuttarāpi hontī’’ti.

140. Vị ấy quán thấy các pháp hữu vi trong ba cõi là ‘vô thường,’ do đó gọi là vô thường tùy quán (aniccānupassanā); tuệ quán (vipassanā) diễn tiến như vậy. Nhưng vì tuệ quán ấy được làm cho rõ ràng bởi tưởng tương ưng với chính nó đã được tu tập, nên được gọi là ‘tưởng sanh khởi cùng với vô thường tùy quán.’ Đây chính là sự chỉ dẫn về tuệ quán lấy tưởng làm tiêu đề. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp vô ngã tưởng v.v... Cũng có tuệ quán thuộc thế gian, vì chúng diễn tiến với (sự quán xét) ‘vô thường’ v.v... Trong câu ‘Lokiyavipassanāpi,’ do âm ‘pi,’ có nghĩa là ở đây cũng có các pháp hỗn hợp, để xác định và chỉ ra ý nghĩa được suy ra này một cách cụ thể, câu ‘virāgo’ (ly tham) v.v... đã được nói đến. Ở đây, theo như đã được trình bày, tức là theo như bản văn Pāli đã được trình bày, vì ở đó Niết-bàn được gọi là ‘ly tham, diệt,’ nên ở đây các tưởng được gọi là ‘ly tham tưởng, diệt tưởng’ cũng có thể có Niết-bàn làm đối tượng. Do đó, đã được nói rằng: ‘hai pháp cũng là siêu thế.’

141. Mettā etassa atthīti mettaṃ, cittaṃ. Taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ mettaṃ kāyakammaṃ. Esa nayo sesadvayepi. Imānipi mettākāyakammādīni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato. Yathā pana bhikkhūsupi labbhanti, evaṃ gihīsupi labbhanti catuparisasādhāraṇattāti taṃ dassento ‘‘bhikkhūnañhī’’tiādimāha. Kāmaṃ ādibrahmacariyakadhammassavanenapi mettākāyakammāni labbhanti, nippariyāyato pana cārittadhammassavanena ayamattho icchitoti dassento ‘‘ābhisamācārikadhammapūraṇa’’nti āha. Tepiṭakampi buddhavacanaṃ paripucchanaatthakathanavasena pavattiyamānaṃ hitajjhāsayena pavattitabbato.

141. Tâm này có tâm từ (mettā), nên gọi là tâm từ (mettaṃ cittaṃ). Thân nghiệp do tâm ấy sanh khởi là thân nghiệp từ (mettaṃ kāyakammaṃ). Phương pháp này cũng tương tự trong hai trường hợp còn lại. Các thân nghiệp từ v.v... này được đề cập đến theo phương diện của các vị tỳ-khưu vì các vị ấy là hội chúng cao thượng nhất. Tuy nhiên, như chúng được tìm thấy ở các vị tỳ-khưu, chúng cũng được tìm thấy ở các vị cư sĩ vì chúng là chung cho bốn hội chúng. Để chỉ ra điều này, ngài đã nói ‘bhikkhūnañhi’ (quả vậy, đối với các vị tỳ-khưu) v.v... Thật vậy, các thân nghiệp từ có thể có được nhờ nghe pháp về phạm hạnh sơ khởi, nhưng để chỉ ra rằng ý nghĩa này được muốn nói đến một cách không diễn giải qua việc nghe pháp về hạnh kiểm, ngài đã nói ‘sự viên mãn pháp thuộc về tập quán tốt đẹp.’ Cả Tam Tạng, lời dạy của Đức Phật, khi được trình bày qua việc hỏi và giải nghĩa, cũng cần được thực hiện với ý hướng lợi ích.

Āvīti pakāsaṃ, pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘sammukhā’’ti. Rahoti appakāsaṃ, appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa paccakkhābhāvatoti āha ‘‘parammukhā’’ti. Sahāyabhāvagamanaṃ tesaṃ purato. Ubhayehīti navakehi, therehi ca.

‘Āvī’ có nghĩa là công khai. Và ở đây, tính chất công khai là sự hiện diện của người mà thân nghiệp ấy được thực hiện hướng đến, do đó ngài nói ‘trước mặt.’ ‘Raho’ có nghĩa là kín đáo. Và tính chất kín đáo là sự không có mặt của người mà thân nghiệp ấy được thực hiện hướng đến, do đó ngài nói ‘sau lưng.’ Việc đi đến tình trạng bạn bè ở trước mặt họ. ‘Bởi cả hai’ có nghĩa là bởi các vị tân tỳ-khưu và bởi các vị trưởng lão.

Paggayhāti paggaṇhitvā uccaṃ katvā.

‘Paggayha’ có nghĩa là: sau khi cầm lấy và đưa lên cao.

Kāmaṃ mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanā, pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva, yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā, mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti.

Thật vậy, việc mở những con mắt êm dịu do lòng từ và sự thương mến, và việc nhìn với gương mặt trong sáng chính là từ thân nghiệp (mettaṃ kāyakammaṃ). Tuy nhiên, do năng lực của tâm nào mà có được sự êm dịu của những con mắt do lòng từ và sự thương mến, và có được sự trong sáng của gương mặt, thì nhắm đến tâm ấy lời nói: ‘Từ được gọi là ý nghiệp (mettaṃ manokammaṃ)’ đã được thuyết.

Lābhasaddo kammasādhano ‘‘lābhāvata, lābho laddho’’tiādīsu viya, so cettha ‘‘dhammaladdhā’’ti vacanato atītakālikoti āha ‘‘cīvarādayo laddhapaccayā’’ti. Dhammato āgatāti dhammikā. Tenāha ‘‘dhammaladdhā’’ti. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘kuhanādī’’tiādi vuttaṃ. Cittena vibhajanapubbakaṃ kāyena vibhajananti mūlameva dassetuṃ ‘‘evaṃ cittena vibhajana’’nti vuttaṃ, tena cittuppādamattenapi paṭivibhāgo na kātabboti dasseti. Appaṭivibhattanti bhāvanapuṃsakaniddeso, appaṭivibhattaṃ vā lābhaṃ bhuñjatīti kammaniddeso eva.

Từ ‘lợi lộc’ (lābha) là từ được tạo thành theo nghĩa nghiệp (kammasādhana), giống như trong các câu: ‘Ôi, lợi lộc! Lợi lộc đã được nhận’. Ở đây, do câu ‘đã được nhận hợp pháp’ (dhammaladdhā) nên nó thuộc về thời quá khứ, do đó ngài nói: ‘Các vật dụng đã được nhận như y v.v...’. ‘Hợp pháp’ (dhammikā) là đến từ pháp. Do đó, ngài nói: ‘đã được nhận hợp pháp’. Chính để chỉ rõ ý nghĩa này mà câu ‘sự giả dối v.v...’ đã được nói đến. Để chỉ rõ gốc rễ của việc ‘phân chia bằng thân sau khi đã phân chia bằng tâm’, câu ‘như vậy, sự phân chia bằng tâm’ đã được nói đến. Qua đó, ngài chỉ ra rằng không nên thực hiện sự phân chia riêng biệt chỉ bằng sự khởi lên của tâm. ‘Không phân chia’ (appaṭivibhattaṃ) là cách chỉ định danh từ trừu tượng ở trung tính, hoặc ‘thọ dụng lợi lộc không được phân chia’ là cách chỉ định theo nghĩa nghiệp.

Taṃ [Pg.132] taṃ neva gihīnaṃ deti attano ājīvasodhanatthaṃ. Na attanā bhuñjatīti attanāva na paribhuñjati ‘‘mayhaṃ asādhāraṇabhogitā mā hotū’’ti. ‘‘Paṭiggaṇhanto ca…pe… passatī’’ti iminā tassa lābhassa tīsupi kālesu sādhāraṇato ṭhapanaṃ dassitaṃ. ‘‘Paṭiggaṇhanto ca saṅghena sādhāraṇaṃ hotū’’ti iminā paṭiggahaṇakālo dassito, ‘‘gahetvā…pe… passatī’’ti iminā paṭiggahitakālo, tadubhayaṃ pana tādisena pubbābhogena vinā na hotīti atthasiddho purimakālo. Tayidaṃ paṭiggahaṇato pubbe vassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggahessāmī’’ti. Paṭiggaṇhantassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhāmī’’ti. Paṭiggahetvā hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggahitaṃ mayā’’ti evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ katvā laddhalābhaṃ osānalakkhaṇaṃ avikopetvā paribhuñjanto sādhāraṇabhogī, appaṭivibhattabhogī ca hoti.

Vị ấy không cho vật ấy đến các gia chủ vì mục đích thanh lọc mạng sống của mình. ‘Không tự mình thọ dụng’ có nghĩa là không tự mình sử dụng với ý nghĩ: ‘Mong rằng việc thọ dụng không chung của ta sẽ không có’. Qua câu ‘Và trong khi nhận... thấy’, việc xác lập lợi lộc ấy là của chung trong cả ba thời đã được chỉ ra. Qua câu ‘Và trong khi nhận, mong rằng là của chung cho Tăng đoàn’, thời điểm đang nhận được chỉ ra. Qua câu ‘sau khi đã nhận... thấy’, thời điểm sau khi nhận được chỉ ra. Tuy nhiên, vì cả hai điều ấy không thể xảy ra nếu không có sự suy xét trước như vậy, nên thời điểm trước đó được xác lập về mặt ý nghĩa. Điều này là như sau: trước khi nhận, vị ấy có ý nghĩ: ‘Ta sẽ nhận với ý rằng mong là của chung cho Tăng đoàn’. Trong khi nhận, vị ấy có ý nghĩ: ‘Ta đang nhận với ý rằng mong là của chung cho Tăng đoàn’. Sau khi đã nhận, vị ấy có ý nghĩ: ‘Ta đã nhận với ý rằng mong là của chung cho Tăng đoàn’. Như vậy, sau khi làm cho lợi lộc đã nhận được đầy đủ ba đặc điểm và thọ dụng mà không làm tổn hại đến đặc điểm cuối cùng, vị ấy trở thành người thọ dụng chung và người thọ dụng không phân chia.

Imaṃ pana sāraṇīyadhammanti imaṃ catutthaṃ saritabbayuttadhammaṃ. Na hi…pe… gaṇhanti, tasmā sādhāraṇabhogitā eva dussīlassa natthīti ārambhopi tāva na sambhavati, kuto pūraṇanti adhippāyo. ‘‘Parisuddhasīlo’’ti iminā lābhassa dhammikabhāvaṃ dasseti. ‘‘Vattaṃ akhaṇḍento’’ti iminā appaṭivibhattabhogitaṃ, sādhāraṇabhogitañca dasseti. Sati pana tadubhaye sāraṇīyadhammo pūrito eva hotīti āha ‘‘pūretī’’ti. ‘‘Odissakaṃ katvā’’ti etena anodissakaṃ katvā pituno, ācariyupajjhāyādīnaṃ vā therāsanato paṭṭhāya dentassa sāraṇīyadhammoyeva hotīti. Sāraṇīyadhammo panassa na hotīti paṭijagganaṭṭhāne odissakaṃ katvā dinnattā. Tenāha ‘‘palibodhajagganaṃ nāma hotī’’tiādi. Yadi evaṃ sabbena sabbaṃ sāraṇīyadhammapūrakassa odissakadānaṃ na vaṭṭatīti? No na vaṭṭati yuttaṭṭhāneti dassento ‘‘tena panā’’tiādimāha. Gilānādīnaṃ odissakaṃ katvā dānaṃ appaṭivibhāgapakkhikaṃ ‘‘asukassa na dassāmī’’ti paṭikkhepassa abhāvato. Byatirekappadhāno hi paṭivibhāgo. Tenāha ‘‘avasesa’’ntiādi. Adātumpīti pi-saddena dātumpi vaṭṭatīti dasseti, tañca kho karuṇāyanavasena, na vattapūraṇavasena.

‘Pháp đáng ghi nhớ này’ (imaṃ pana sāraṇīyadhammaṃ) có nghĩa là pháp thứ tư này cần phải được ghi nhớ. ‘Bởi vì... không nhận’, do đó, đối với người ác giới thì không có việc thọ dụng chung. Ý muốn nói là: ngay cả sự khởi đầu cũng không thể có, huống hồ là sự viên mãn. Qua câu ‘người có giới trong sạch’, ngài chỉ ra tính chất hợp pháp của lợi lộc. Qua câu ‘không làm gián đoạn phận sự’, ngài chỉ ra việc thọ dụng không phân chia và việc thọ dụng chung. Khi có cả hai điều ấy, pháp đáng ghi nhớ chắc chắn được viên mãn, do đó ngài nói ‘làm viên mãn’. Qua câu ‘sau khi đã chỉ định’, điều này có nghĩa là việc dâng cúng cho cha, thầy tế độ, thầy yết ma v.v... bắt đầu từ chỗ ngồi của vị trưởng lão mà không chỉ định thì chính là pháp đáng ghi nhớ. Tuy nhiên, đó không phải là pháp đáng ghi nhớ của vị ấy vì đã dâng cúng có chỉ định ở nơi cần chăm sóc. Do đó, ngài nói: ‘được gọi là sự chăm sóc có ràng buộc’ v.v... Nếu vậy, đối với người đang làm viên mãn pháp đáng ghi nhớ, việc dâng cúng có chỉ định hoàn toàn không được phép chăng? Không phải là không được phép ở nơi thích hợp, để chỉ rõ điều này, ngài nói: ‘Tuy nhiên, do đó...’ v.v... Việc dâng cúng có chỉ định cho người bệnh v.v... thuộc về phía không phân chia, vì không có sự từ chối rằng ‘tôi sẽ không cho người này’. Bởi vì sự phân chia riêng biệt chủ yếu là sự loại trừ. Do đó, ngài nói: ‘phần còn lại’ v.v... Trong từ ‘cũng không cho’ (adātumpī), từ ‘cũng’ (pi) chỉ ra rằng cho cũng là điều được phép, và điều đó là do lòng bi mẫn, không phải do việc làm tròn phận sự.

Susikkhitāyāti sāraṇīyadhammapūraṇavidhimhi suṭṭhu sikkhitāya, sukusalāyāti attho. Idāni tassā kosallaṃ dassetuṃ ‘‘susikkhitāya hī’’tiādi [Pg.133] vuttaṃ. ‘‘Dvādasahi vassehi pūrati, na tato ora’’nti iminā tassa duppūraṇaṃ dasseti. Tathā hi so mahapphalo mahānisaṃso, diṭṭhadhammikehipi tāva garutarehi phalānisaṃsehi ca anugato. Taṃsamaṅgī ca puggalo visesalābhī ariyapuggalo viya loke acchariyabbhutadhammasamannāgato hoti. Tathā hi so duppajahaṃ dānamayassa, sīlamayassa ca puññassa paṭipakkhadhammaṃ sudūre vikkhambhitaṃ katvā suvisuddhena cetasā loke pākaṭo paññāto hutvā viharati, tassimamatthaṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva.

‘Được khéo học’ (susikkhitāya) có nghĩa là được học tập kỹ lưỡng, rất thiện xảo trong phương pháp làm viên mãn pháp đáng ghi nhớ. Bây giờ, để chỉ ra sự thiện xảo ấy, câu ‘Bởi vì, đối với người được khéo học...’ đã được nói đến. Qua câu ‘được viên mãn trong mười hai năm, không ít hơn thế’, sự khó viên mãn của pháp ấy được chỉ ra. Thật vậy, pháp ấy có quả lớn, có lợi ích lớn, và còn đi kèm với những quả và lợi ích rất trọng đại ngay trong hiện tại. Và người thành tựu pháp ấy, người đắc được sự đặc biệt, trở thành người có được những pháp hy hữu, kỳ diệu trên đời như một bậc Thánh. Thật vậy, vị ấy, sau khi đã trấn áp xa lánh những pháp đối nghịch với phước báu thuộc về bố thí và phước báu thuộc về giới vốn khó từ bỏ, sống với tâm rất trong sạch, trở nên nổi bật và được biết đến trong đời. Để làm sáng tỏ ý nghĩa này cả về mặt phủ định lẫn khẳng định, câu ‘Bởi vì, nếu...’ đã được nói đến, điều ấy rất dễ hiểu.

Idāni ye samparāyike, diṭṭhadhammike ca ānisaṃse dassetuṃ ‘‘eva’’ntiādi vuttaṃ. Neva issā, na macchariyaṃ hoti cirakālabhāvanāya vidhutabhāvato. Manussānaṃ piyo hoti pariccāgasīlatāya visuddhattā. Tenāha ‘‘dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū’’tiādi (a. ni. 5.34). Sulabhapaccayo hoti dānavasena uḷārajjhāsayānaṃ paccayalābhassa idhānisaṃsabhāvato dānassa. Pattagataṃ assa diyyamānaṃ na khīyati pattagatavasena dvādasavassikassa mahāpattassa avicchedena pūritattā. Aggabhaṇḍaṃ labhati devasikaṃ dakkhiṇeyyānaṃ aggato paṭṭhāya dānassa dinnattā. Bhayevā…pe… āpajjanti deyyapaṭiggāhakavikappaṃ akatvā attani nirapekkhacittena cirakālaṃ dānapūratāya pasāditacittattā.

Bây giờ, để chỉ ra những lợi ích trong đời sau và trong hiện tại, câu ‘Như vậy...’ đã được nói đến. Không có ganh tỵ, cũng không có bỏn xẻn, vì chúng đã được rũ bỏ do sự tu tập trong thời gian dài. Vị ấy được loài người yêu mến do sự trong sạch của bản tính xả ly. Do đó, có lời nói rằng: ‘Người cho đi trở nên đáng mến, nhiều người kết giao với vị ấy’ v.v... (A. Ni. 5.34). Vị ấy dễ dàng có được các vật dụng, vì việc nhận được vật dụng là lợi ích ngay trong hiện tại của việc bố thí đối với những người có chí hướng cao thượng, do năng lực của sự bố thí. Vật được dâng cúng vào bát của vị ấy không bị cạn kiệt, vì cái bát lớn của mười hai năm đã được làm đầy không gián đoạn qua những gì đã vào trong bát. Vị ấy nhận được vật phẩm thượng hạng hàng ngày, vì sự bố thí đã được thực hiện bắt đầu từ những bậc đáng cúng dường hàng đầu. ‘Hoặc là sự sợ hãi... họ rơi vào...’ (là do) họ không phân biệt vật dâng cúng và người nhận, và tâm của họ được tịnh tín do sự viên mãn của việc bố thí trong thời gian dài với tâm không luyến tiếc bản thân.

Tatrāti tesu ānisaṃsesu vibhāvetabbesu. Imāni taṃ dīpanāni vatthūni kāraṇāni. Alabhantāpīti amahāpuññatāya na lābhino samānāpi. Bhikkhācāramaggasabhāganti sabhāgaṃ tabbhāgiyaṃ bhikkhācāramaggaṃ jānanti.

Tatrā có nghĩa là: trong những quả báu ấy cần được làm cho rõ ràng. Những điều này là các sự trình bày, các câu chuyện, các nguyên nhân cho điều ấy. Alabhantāpi có nghĩa là: dù là những người không có được (vật thí) do không có phước lớn. Bhikkhācāramaggasabhāgaṃ có nghĩa là: họ biết con đường khất thực tương ứng, thuộc về phần ấy.

Anuttarimanussadhammattā, therānaṃ saṃsayavinodanatthañca ‘‘sāraṇīyadhammo me bhante pūrito’’ti āha. Tathā hi dutiyavatthusmimpi therena attā pakāsito. Manussānaṃ piyatāya, sulabhapaccayatāyapi idaṃ vatthumeva. Pattagatākhīyanassa pana visesaṃ vibhāvanato ‘‘idaṃ tāva…pe… ettha vatthu’’nti vuttaṃ.

Do (đó) là pháp siêu nhân không nên nói ra, và vì mục đích xua tan sự nghi ngờ của các vị trưởng lão, vị ấy đã nói rằng: ‘Bạch ngài, pháp đáng ghi nhớ đã được con thực hành đầy đủ’. Thật vậy, trong câu chuyện thứ hai, vị trưởng lão cũng đã tự mình bộc bạch. Câu chuyện này cũng chính là vì sự khả ái đối với nhân loại, và vì sự dễ dàng có được các vật dụng. Tuy nhiên, do sự trình bày đặc điểm của việc đã đạt được và chứng đắc, nên đã được nói rằng: ‘Trước hết, đây là... (vân vân)... câu chuyện ở đây’.

Giribhaṇḍamahāpūjāyāti [Pg.134] cetiyagirimhi sakalalaṅkādīpe, yojanappamāṇe samudde ca nāvāsaṅghāṭādike ṭhapetvā dīpapupphagandhādīhi kariyamānamahāpūjāyaṃ. Pariyāyenapīti lesenapi. Anucchavikanti sāraṇīyadhammapūraṇatopi idaṃ yathābhūtappavedanaṃ tumhākaṃ anucchavikanti attho.

Giribhaṇḍamahāpūjāyaṃ có nghĩa là: trong đại lễ cúng dường được thực hiện bằng đèn, hoa, hương, v.v... tại núi Cetiyagiri, trên toàn đảo Laṅkā, và trên biển trong phạm vi một do-tuần, sau khi đã đặt các bè thuyền v.v... Pariyāyenapi có nghĩa là: cũng bằng một cách gián tiếp. Anucchavikaṃ có nghĩa là: có nghĩa là việc trình bày đúng như thật này là thích hợp với các ngài, còn hơn cả việc thực hành đầy đủ pháp đáng ghi nhớ.

Anārocetvāva palāyiṃsu corabhayena. ‘‘Attano dujjīvikāyā’’ti ca vadanti.

Họ đã bỏ trốn vì sợ trộm cướp mà không hề báo cho biết. Và họ nói rằng: ‘Vì đời sống khó khăn của chúng tôi’.

Vaṭṭissatīti kappissati. Therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi, therassa pana sīlatejeneva devatā ussukkaṃ āpajji.

Vaṭṭissati có nghĩa là sẽ là thích hợp. Vị trưởng lão ni là người đã thực hành đầy đủ pháp đáng ghi nhớ, còn đối với vị trưởng lão, chính nhờ oai lực giới hạnh của ngài mà vị chư thiên đã trở nên nhiệt tâm.

Natthi etesaṃ khaṇḍanti akhaṇḍāni. Taṃ pana nesaṃ khaṇḍaṃ dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upasampannasīlānaṃ uddesakkamena ādi antā veditabbā. Tenāha ‘‘sattasū’’tiādi. Anupasampannasīlānaṃ pana samādānakkamenapi ādi antā labbhanti. Pariyante chinnasāṭako viyāti vatthante, dasante vā chinnavatthaṃ viya, visadisūdāharaṇaṃ cetaṃ ‘‘akhaṇḍānī’’ti imassa adhigatattā. Evaṃ sesānipi udāharaṇāni. Khaṇḍitabhinnatā khaṇḍaṃ, taṃ etassa atthīti khaṇḍaṃ, sīlaṃ. ‘‘Chidda’’ntiādīsupi eseva nayo. Vemajjhe bhinnaṃ vinivijjhanavasena visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Sabalarahitāni asabalāni. Tathā akammāsāni. Sīlassa taṇhādāsabyato mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ. Yasmā ca taṃsamaṅgīpuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti, tasmāpi bhujissāni. Tenevāha ‘‘bhujissabhāvakāraṇato bhujissānī’’ti. Suparisuddhabhāvena pāsaṃsattā viññupasatthāni. Imināhaṃ sīlena devo vā bhaveyyaṃ, devaññataro vā, tattha ‘‘nicco dhuvo sassato’’ti, ‘‘sīlena suddhī’’ti ca evaṃ ādinā taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā. ‘‘Ayaṃ te sīlesu doso’’ti catūsupi vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ anuddhaṃsetuṃ. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni.

Không bị sứt mẻ có nghĩa là không có sự sứt mẻ ở các giới ấy. Tuy nhiên, để chỉ ra sự sứt mẻ của chúng, câu ‘của người nào...’ đã được nói đến. Trong đó, đối với giới của vị đã thọ cụ túc, phần đầu và phần cuối cần được biết theo thứ tự của sự trùng tuyên. Do đó, đã nói rằng ‘trong bảy...’ v.v... Còn đối với giới của người chưa thọ cụ túc, phần đầu và phần cuối cũng có được theo thứ tự của sự thọ trì. ‘Giống như tấm y bị rách ở mép’ có nghĩa là giống như tấm vải bị rách ở biên hoặc ở tua; đây là ví dụ không tương đồng, vì (ý nghĩa của) ‘không bị sứt mẻ’ đã được lĩnh hội. Các ví dụ còn lại cũng tương tự như vậy. Sự bị sứt mẻ, bị vỡ là khaṇḍaṃ (sự sứt mẻ); giới này có điều đó, nên gọi là khaṇḍaṃ (bị sứt mẻ). Trong các từ ‘bị thủng’ v.v... cũng theo phương pháp tương tự. Cần được liên kết là: ‘giống như con bò cái có màu sắc không đồng nhất’ do bị đâm thủng ở giữa. Không có đốm là không lốm đốm. Tương tự là không tỳ vết. Sự giải thoát giới hạnh khỏi vòng nô lệ của ái dục là việc tạo ra trạng thái làm nền tảng cho sự thoát ly (luân hồi). Và bởi vì người hội đủ giới ấy được gọi là người tự tại, tự chủ, là người tự do, do đó (các giới ấy) cũng là giải thoát. Do đó, đã nói rằng: ‘là giải thoát vì là nguyên nhân của trạng thái tự do’. Được bậc trí tán thán, (các giới ấy) đáng được tán thán do trạng thái hoàn toàn trong sạch. Vì không bị tham ái và tà kiến chấp thủ qua các cách như: ‘Với giới này, ta sẽ trở thành một vị trời hay một thiên nhân nào đó’, và ở đó (cho rằng) ‘là thường còn, bền vững, vĩnh cửu’, hay ‘sự thanh tịnh là nhờ giới’. (Và) không bị chỉ trích, không bị hủy hoại bằng cách chỉ ra bất cứ sự hư hỏng nào trong bốn loại hư hỏng rằng: ‘Đây là lỗi trong giới của ông’. Có mục đích đưa đến định, nên là đưa đến định.

Samānabhāvūpagatasīlāti sīlasampattiyā samānabhāvaṃ upagatasīlā sabhāgavuttikā. Kāmaṃ puthujjanānañca catupārisuddhisīle nānattaṃ na siyā, taṃ [Pg.135] pana na ekantikaṃ, idaṃ ekantikaṃ niyatabhāvatoti āha ‘‘natthi maggasīle nānatta’’nti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttanti maggasīlaṃ sandhāya etaṃ ‘‘yāni tāni sīlānī’’tiādi vuttaṃ.

Samānabhāvūpagatasīlā có nghĩa là: những người có giới đã đạt đến trạng thái đồng đẳng do sự thành tựu về giới, có cách sống tương tự. Dù rằng đối với các phàm nhân cũng có thể không có sự khác biệt trong Tứ Thanh Tịnh Giới, nhưng điều đó không phải là tuyệt đối, còn điều này là tuyệt đối do bản chất đã được xác định, vì vậy đã nói rằng: ‘không có sự khác biệt trong đạo giới’. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ có nghĩa là: nhắm đến đạo giới mà câu ‘những giới nào...’ v.v... này đã được nói đến.

Yāyanti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. Diṭṭhīti maggasammādiṭṭhi. Niddosāti nidhutadosā, samucchinnarāgādipāpadhammāti attho. Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati nigacchati. Sayaṃ niyyantasseva hi ‘‘taṃsamaṅgīpuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetī’’ti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti takkaro, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanakassāti attho. Samānadiṭṭhibhāvanti sadisadiṭṭhibhāvaṃ saccasampaṭivedhena abhinnadiṭṭhibhāvaṃ. Vuddhiyevāti ariyavinaye guṇehi vuḍḍhiyeva, no parihānīti ayaṃ aparihāniyadhammadesanā attanopi sāsanassa addhaniyataṃ ākaṅkhantena bhagavatā idha desitā.

Yāyaṃ có nghĩa là: cái nào mà đã trở nên hiển nhiên đối với cả ta và các ngươi. Diṭṭhi có nghĩa là chánh kiến của đạo. Niddosā có nghĩa là: đã rũ bỏ các lỗi lầm, có nghĩa là đã đoạn tận các ác pháp như tham ái v.v... Niyyāti có nghĩa là: thoát ra, đi ra khỏi khổ luân hồi. Thật vậy, chính vì tự mình thoát ra nên được nói là: ‘nó đưa người hội đủ (tri kiến ấy) thoát ra khỏi khổ luân hồi’. Người nào thực hành lời giáo huấn của bậc Đạo Sư, người ấy là takkaro (người thực hành điều đó); của người ấy, có nghĩa là: của người thực hành đúng theo lời giáo huấn. Samānadiṭṭhibhāvaṃ có nghĩa là: trạng thái có tri kiến tương đồng, trạng thái có tri kiến không khác biệt do sự thông suốt các chân lý. Vuddhiyeva có nghĩa là: chỉ có sự tăng trưởng về các đức hạnh trong giới luật của bậc Thánh, chứ không có sự suy giảm. Bài pháp về các pháp không suy giảm này đã được Đức Thế Tôn, vị mong muốn sự trường tồn cho giáo pháp của chính mình, thuyết giảng ở đây.

142. Āsannaparinibbānattāti katipayamāsādhikena saṃvaccharamattena parinibbānaṃ bhavissatīti katvā vuttaṃ. Etaṃyevāti ‘‘iti sīla’’ntiādikaṃyeva iti sīlanti ettha iti-saddo pakārattho, parimāṇattho ca ekajjhaṃ katvā gahitoti āha ‘‘evaṃ sīlaṃ ettakaṃ sīla’’nti. Evaṃ sīlanti evaṃ pabhedaṃ sīlaṃ. Ettakanti etaṃ paramaṃ, na ito bhiyyo. Catupārisuddhisīlanti maggassa sambhārabhūtaṃ lokiyacatupārisuddhisīlaṃ. Cittekaggatā samādhīti etthāpi eseva nayo. Yasmiṃ sīle ṭhatvāti yasmiṃ lokuttarakusalassa padaṭṭhānabhūte ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (ma. ni. 3.431; kathā. 874) evaṃ vuttasīle patiṭṭhāya. Esoti maggaphalasamādhi. Paribhāvitoti tena sīlena sabbaso bhāvito sambhāvito. Mahapphalo hoti mahānisaṃsoti maggasamādhi tāva sāmaññaphalehi mahapphalo, vaṭṭadukkhavūpasamena mahānisaṃso. Itaro paṭippassaddhippahānena mahapphalo, nibbutisukhuppattiyā mahānisaṃso. Yamhi samādhimhi ṭhatvāti yasmiṃ lokuttarakusalassa padaṭṭhānabhūte pādakajjhānasamādhimhi ceva vuṭṭhānagāminisamādhimhi ca ṭhatvā. Sāti maggaphalapaññā. Tena paribhāvitāti tena yathāvuttasamādhinā sabbaso bhāvitā paribhāvitā. Mahapphalamahānisaṃsatā samādhimhi vuttanayena veditabbā. Api ca te bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgappabhedahetutāya mahapphalā sattadakkhiṇeyyapuggalavibhāgahetutāya [Pg.136] mahānisaṃsāti veditabbā. Yāya paññāya ṭhatvāti yāyaṃ vipassanāpaññāyaṃ, samādhivipassanāpaññāyaṃ vā ṭhatvā. Samathayānikassa hi samādhisahagatāpi paññā maggādhigamāya visesapaccayo hotiyeva. Sammadevāti suṭṭhuyeva yathā āsavānaṃ lesopi nāvasissati, evaṃ sabbaso āsavehi vimuccati. Aggamaggakkhaṇañhi sandhāyetaṃ vuttaṃ.

142. Āsannaparinibbānattāti (Do sắp Niết-bàn) được nói như vậy là vì sự Niết-bàn sẽ diễn ra trong khoảng một năm và vài tháng nữa. Etaṃyevāti (Chính điều này) là chính những điều như “iti sīlaṃ” (giới là như vậy). Ở đây, trong câu iti sīlaṃ, từ iti có nghĩa là loại, và cũng có nghĩa là mức độ, được gộp chung lại, nên nói rằng: “evaṃ sīlaṃ ettakaṃ sīlaṃ” (giới như thế này, giới chừng ấy). Evaṃ sīlaṃ (giới như thế này) là giới có sự phân loại như vậy. Ettakaṃ (chừng ấy) là đây là tối thượng, không có gì hơn nữa. Catupārisuddhisīlaṃ (Tứ thanh tịnh giới) là Tứ thanh tịnh giới thuộc về thế gian, là nền tảng cho đạo. Trong câu cittekaggatā samādhi (định là sự nhất tâm), cũng theo cách tương tự. Yasmiṃ sīle ṭhatvā (An trú trong giới nào) là an trú trong giới đã được nói đến như là nền tảng cho thiện siêu thế: “pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’ti” (trước đó, thân nghiệp, khẩu nghiệp, và mạng sống của vị ấy đã được hoàn toàn trong sạch) (ma. ni. 3.431; kathā. 874). Esoti (Điều này) là định của đạo và quả. Paribhāvito (được tu tập) là được tu tập, được làm cho sung mãn hoàn toàn bởi giới ấy. Mahapphalo hoti mahānisaṃso (có quả lớn, có lợi ích lớn): định của đạo có quả lớn do các quả Sa-môn, có lợi ích lớn do sự lắng dịu khổ luân hồi. Cái còn lại (định của quả) có quả lớn do sự đoạn trừ bằng cách an tịnh, có lợi ích lớn do sự phát sinh an lạc của Niết-bàn. Yamhi samādhimhi ṭhatvā (An trú trong định nào) là an trú trong định của thiền nền tảng và định dẫn đến xuất khởi, là nền tảng cho thiện siêu thế. Sāti (Tuệ ấy) là tuệ của đạo và quả. Tena paribhāvitā (được tu tập bởi định ấy) là được tu tập, được làm cho sung mãn hoàn toàn bởi định đã nói trên. Quả lớn và lợi ích lớn nên được hiểu theo cách đã nói trong phần định. Hơn nữa, chúng có quả lớn vì là nhân cho sự phân loại thành thất giác chi, bát chi thánh đạo, và thiền chi; và có lợi ích lớn vì là nhân cho sự phân loại bảy bậc thánh nhân đáng cúng dường, nên được hiểu như vậy. Yāya paññāya ṭhatvā (An trú trong tuệ nào) là an trú trong tuệ minh sát này, hoặc trong tuệ định và minh sát. Vì đối với người theo pháp môn chỉ, tuệ đi cùng với định cũng chính là duyên đặc biệt để chứng đắc đạo. Sammadevāti (một cách chân chánh) là một cách tốt đẹp, sao cho không còn sót lại một chút lậu hoặc nào, giải thoát hoàn toàn khỏi các lậu hoặc như vậy. Điều này được nói đến nhắm vào khoảnh khắc của đạo cao nhất.

143. Lokiyatthasaddānaṃ viya abhiranta-saddassa siddhi daṭṭhabbā. Abhirantaṃ abhirataṃ abhiratīti hi atthato ekaṃ. Abhiranta-saddo cāyaṃ abhirucipariyāyo, na assādapariyāyo. Assādavasena hi katthaci vasantassa assādavatthuvigamena siyā tassa tattha anabhirati, yadidaṃ khīṇāsavānaṃ natthi, pageva buddhānanti āha ‘‘buddhānaṃ…pe… natthī’’ti. Abhirativasena katthaci vasitvā tadabhāvato aññattha gamanaṃ nāma buddhānaṃ natthi. Veneyyavinayanatthaṃ pana katthaci vasitvā tasmiṃ siddhe veneyyavinayanatthameva tato aññattha gacchanti, ayamettha yathāruci. Āyāmāti ettha ā-saddo ‘‘āgacchā’’ti iminā samānatthoti āha ‘‘ehi yāmā’’ti. Ayāmāti pana pāṭhe a-kāro nipātamattaṃ. Santikāvacarattā theraṃ ālapati, na pana tadā satthu santike vasantānaṃ bhikkhūnaṃ abhāvato. Aparicchinnagaṇano hi tadā bhagavato santike bhikkhusaṅgho. Tenāha ‘‘mahatā bhikkhusaṅghena saddhi’’nti. Ambalaṭṭhikāgamananti ambalaṭṭhikāgamanapaṭisaṃyuttapāṭhamāha. Pāṭaligamaneti etthāpi eseva nayo. Uttānameva anantaraṃ, heṭṭhā ca saṃvaṇṇitarūpattā.

143. Sự thành tựu của từ abhiranta nên được xem như các từ có nghĩa thế gian. Vì abhirantaṃ, abhirataṃ, và abhirati về mặt ý nghĩa là một. Và từ abhiranta này là từ đồng nghĩa với sự ưa thích (abhiruci), không phải là từ đồng nghĩa với sự thưởng thức (assāda). Vì khi một người sống ở một nơi nào đó do sự thưởng thức, khi đối tượng thưởng thức không còn, có thể người ấy sẽ không còn thích thú ở đó nữa, điều này không có ở các bậc lậu tận, huống chi là các vị Phật, nên nói rằng: “Đối với các vị Phật... không có”. Việc sống ở một nơi nào đó do sự thích thú rồi đi đến nơi khác vì không còn thích thú nữa là điều không có đối với các vị Phật. Nhưng các ngài sống ở một nơi nào đó vì mục đích giáo hóa chúng sanh, khi việc ấy đã thành tựu, các ngài đi đến nơi khác cũng chính vì mục đích giáo hóa chúng sanh, đây là theo ý muốn ở đây. Trong câu āyāmāti, từ ā có cùng nghĩa với āgacchā (hãy đến), nên nói là “ehi yāmā” (hãy đến, chúng ta đi). Còn trong bản đọc ayāmāti, chữ a chỉ là một tiểu từ. Ngài gọi vị trưởng lão vì ngài là người hầu cận, chứ không phải vì lúc đó không có các vị tỳ-khưu sống gần đức Thế Tôn. Vì lúc đó, Tăng chúng tỳ-khưu ở gần đức Thế Tôn có số lượng không thể đếm được. Do đó, ngài nói: “mahatā bhikkhusaṅghena saddhi” (cùng với đại chúng tỳ-khưu). Ambalaṭṭhikāgamananti là ngài nói đến đoạn kinh liên quan đến việc đi đến Ambalaṭṭhikā. Trong câu Pāṭaligamaneti, cũng theo cách tương tự. Phần tiếp theo thì rõ ràng, và phần trước đã được giải thích.

Sāriputtasīhanādavaṇṇanā

Giải Thích Về Tiếng Rống Sư Tử Của Ngài Sāriputta

145. ‘‘Āyasmā sāriputto’’tiādi pāṭhajātaṃ. Sampasādanīyeti sampasādanīyasutte (dī. ni. 3.141) vitthāritaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ, tasmā mayampi tattheva naṃ atthato vitthārayissāmāti adhippāyo.

145. Đoạn kinh bắt đầu bằng “Āyasmā sāriputto” (Tôn giả Sāriputta). Sampasādanīyeti (trong kinh Sampasādanīya) có nghĩa là: đã được giải thích chi tiết trong Chú giải xưa về kinh Sampasādanīya (dī. ni. 3.141), do đó, chúng tôi cũng sẽ giải thích chi tiết về ý nghĩa của nó ở chính nơi đó.

Dussīlaādīnavavaṇṇanā

Giải Thích Về Sự Nguy Hại Của Việc Phá Giới

148. Āgantvā vasanti ettha āgantukāti āvasatho, tadeva agāranti āha ‘‘āvasathāgāranti āgantukānaṃ āvasathageha’’nti. Dvinnaṃ [Pg.137] rājūnanti licchavirājamagadharājūnaṃ. Sahāyakāti sevakā. Kulānīti kuṭumbike. Santhatanti santhari, sabbaṃ santhari sabbasanthari, taṃ sabbasanthariṃ. Bhāvanapuṃsakaniddeso cāyaṃ. Tenāha ‘‘yathā sabbaṃ santhataṃ hoti, eva’’nti.

148. Āgantvā vasanti ettha āgantukāti āvasatho, chính nó là agāranti, nên nói: “āvasathāgāranti là āvasathagehaṃ cho khách”. Dvinnaṃ rājūnanti là của vua Licchavi và vua Magadha. Sahāyakāti là những người hầu. Kulānīti là các gia chủ. Santhatanti là santhari, sabbaṃ santhari là sabbasanthari, chính là sabbasanthariṃ. Và đây là cách chỉ định trung tính trừu tượng. Do đó, nói rằng: “sao cho tất cả được trải ra, như vậy”.

149. Dussīloti ettha du-saddo abhāvattho ‘‘duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449; a. ni. 5.10) viya, na garahatthoti āha ‘‘asīlo nissīlo’’ti. Bhinnasaṃvaroti ettha yo samādinnasīlo kenaci kāraṇena sīlabhedaṃ patto, so tāva bhinnasaṃvaro hoti. Yo pana sabbena sabbaṃ asamādinnasīlo ācārahīno, so kathaṃ bhinnasaṃvaro nāma hotīti? Sopi sādhusamācārassa parihāniyassa bheditattā bhinnasaṃvaro eva nāma. Vissaṭṭhasaṃvaro saṃvararahitoti hi vuttaṃ hoti.

149. Trong từ dussīloti, từ du có nghĩa là không có, giống như trong các từ “duppañño” (người không có trí tuệ) (ma. ni. 1.449; a. ni. 5.10), chứ không có nghĩa là đáng chê trách, nên nói là “asīlo nissīlo” (người không có giới, người vô giới). Trong từ bhinnasaṃvaroti, người nào đã thọ giới mà vì một lý do nào đó đã phạm vào sự phá giới, người đó trước hết là người có sự phòng hộ bị phá vỡ. Nhưng người nào hoàn toàn không thọ giới, thiếu hạnh kiểm, làm sao có thể gọi là người có sự phòng hộ bị phá vỡ? Người đó cũng được gọi là người có sự phòng hộ bị phá vỡ vì đã phá vỡ sự suy giảm của hạnh kiểm tốt đẹp. Vì đã được nói rằng: vissaṭṭhasaṃvaro (người buông thả sự phòng hộ) là người không có sự phòng hộ.

Taṃ taṃ sippaṭṭhānaṃ. Māghātakāleti ‘‘mā ghātetha pāṇino’’ti evaṃ māghātāti ghosanaṃ ghositadivase.

Từng ngành nghề thủ công ấy. Māghātakāleti là vào ngày mà có lời loan báo được công bố rằng: “mā ghātetha pāṇino” (chớ có giết hại chúng sanh), như vậy là māghāta (không sát sanh).

Abbhuggacchati pāpako kittisaddo.

Tiếng tăm xấu xa lan truyền đi.

Ajjhāsayena maṅku hotiyeva vippaṭisāribhāvato.

Do nội tâm, người ấy chắc chắn trở nên rụt rè, vì có trạng thái hối hận.

Tassāti dussīlassa. Samādāya pavattiṭṭhānanti uṭṭhāya samuṭṭhāya katakāraṇaṃ. Āpāthaṃ āgacchatīti taṃ manaso upaṭṭhāti. Ummīletvā idhalokanti ummīlanakāle attano puttadārādidassanavasena idha lokaṃ passati. Nimīletvā paralokanti nimīlanakāle gatinimittupaṭṭhānavasena paralokaṃ passati. Tenāha ‘‘cattāro apāyā’’tiādi. Pañcamapadanti ‘‘kāyassa bhedā’’tiādinā vutto pañcamo ādīnavakoṭṭhāso.

Tassa có nghĩa là của người ác giới. Samādāya pavattiṭṭhānaṃ có nghĩa là nguyên nhân đã được thực hiện, đã được phát sanh, đã được khởi lên. Āpāthaṃ āgacchati có nghĩa là điều ấy hiện khởi trong tâm. Ummīletvā idhalokaṃ có nghĩa là trong lúc mở mắt, vị ấy thấy thế gian này qua việc nhìn thấy vợ con của mình. Nimīletvā paralokaṃ có nghĩa là trong lúc nhắm mắt, vị ấy thấy thế gian khác qua sự hiện khởi của tướng điềm về cảnh giới. Do đó, ngài đã nói: “Bốn đường ác” v.v… Pañcamapadaṃ có nghĩa là phần sự nguy hại thứ năm đã được nói đến bằng câu “sau khi thân hoại” v.v…

Sīlavantaānisaṃsavaṇṇanā

Giải Thích Về Quả Báu Của Người Có Giới

150. Vuttavipariyāyenāti vuttāya ādīnavakathāya vipariyāyena. ‘‘Appamatto taṃ taṃ kasivāṇijjādiṃ yathākālaṃ sampādetuṃ sakkotī’’tiādinā ‘‘pāsaṃsaṃ sīlamassa atthīti sīlavā. Sīlasampannoti sīlena samannāgato. Sampannasīlo’’ti evamādikaṃ pana atthavacanaṃ sukaranti anāmaṭṭhaṃ.

150. Vuttavipariyāyena có nghĩa là theo cách ngược lại với lời nói về sự nguy hại đã được đề cập. Bằng câu “người không dể duôi có thể thành tựu các việc ấy như là canh tác, thương mại, v.v… đúng thời” v.v… Còn lời giải thích ý nghĩa như là: “Người có giới đức đáng được tán dương là người có giới. Người thành tựu giới là người có giới. Người có giới đã được thành tựu” thì dễ hiểu nên không được đề cập đến.

151. Pāḷimuttakāyāti [Pg.138] saṅgītianāruḷhāya dhammikathāya. Tatthevāti āvasathāgāre eva.

151. Pāḷimuttakāya có nghĩa là bằng pháp thoại không được đưa vào kỳ kết tập. Tattheva có nghĩa là chính ở tại nhà nghỉ công cộng.

Pāṭaliputtanagaramāpanavaṇṇanā

Giải Thích Về Việc Xây Dựng Thành Pāṭaliputta

152. Issariyamattāyāti issariyappamāṇena, issariyena ceva vittūpakaraṇena cāti evaṃ vā attho daṭṭhabbo. Upabhogūpakaraṇānipi hi loke ‘‘mattā’’ti vuccanti. Pāṭaligāmaṃ nagaraṃ katvāti pubbe ‘‘pāṭaligāmo’’ti laddhanāmaṃ ṭhānaṃ idāni nagaraṃ katvā. Māpentīti patiṭṭhāpenti. Āyamukhapacchindanatthanti āyadvārānaṃ upacchedanāya. ‘‘Sahassasevā’’ti vā pāṭho, sahassaso eva. Tenāha ‘‘ekekavaggavasena sahassaṃ sahassaṃ hutvā’’ti. Gharavatthūnīti gharapatiṭṭhāpanaṭṭhānāni. Cittāni namantīti taṃtaṃdevatānubhāvena tattha tattheva cittāni namanti vatthuvijjāpāṭhakānaṃ, yattha yattha tāhi vatthūni pariggahitāni. Sippānubhāvenāti sippānugatavijjānubhāvena. Nāgaggāhoti nāgānaṃ nivāsappariggaho. Sesadvayesupi eseva nayo. Pāsāṇoti appalakkhaṇapāsāṇo. Khāṇukoti yo koci khāṇuko. Sippaṃ jappitvā tādisaṃ sārambhaṭṭhānaṃ pariharitvā anārambhe ṭhāne tāhi vatthupariggāhikāhi devatāhi saddhiṃ mantayamānā viya taṃtaṃgehāni māpenti upadesadānavasena. Nesanti vatthuvijjāpāṭhakānaṃ, sabbāsaṃ devatānaṃ. Maṅgalaṃ vaḍḍhāpessantīti maṅgalaṃ brūhessanti. Paṇḍitadassanādīni hi uttamamaṅgalāni. Tenāha ‘‘atha maya’’ntiādi.

152. Issariyamattāya có nghĩa là theo mức độ quyền lực, hoặc nên hiểu ý nghĩa là bằng cả quyền lực và phương tiện tài sản. Thật vậy, các phương tiện tiêu dùng ở thế gian cũng được gọi là mattā. Pāṭaligāmaṃ nagaraṃ katvā có nghĩa là sau khi xây dựng thành phố ở nơi trước đây có tên là “làng Pāṭali”. Māpenti có nghĩa là họ thiết lập. Āyamukhapacchindanatthaṃ có nghĩa là để cắt đứt các cửa ngõ thu nhập. Hoặc bản đọc là sahassasevā, có nghĩa là từng ngàn. Do đó, ngài đã nói: “từng nhóm một, trở thành từng ngàn, từng ngàn.” Gharavatthūni có nghĩa là những nơi để xây dựng nhà cửa. Cittāni namanti có nghĩa là do oai lực của các vị chư thiên này kia, tâm của những người đọc thuật trạch địa hướng về chính nơi này nơi kia, nơi mà các nền đất đã được các vị ấy chiếm giữ. Sippānubhāvena có nghĩa là do oai lực của kiến thức đi kèm với nghệ thuật. Nāgaggāho có nghĩa là sự chiếm giữ nơi ở của các vị rồng. Đối với hai trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Pāsāṇo có nghĩa là tảng đá không có đặc điểm. Khāṇuko có nghĩa là bất cứ gốc cây nào. Sau khi đọc thầm nghệ thuật, tránh những nơi có xung đột như vậy, họ xây dựng các ngôi nhà này kia ở những nơi không có xung đột, giống như đang bàn bạc với các vị chư thiên đã chiếm giữ nền đất ấy, bằng cách đưa ra lời khuyên. Nesaṃ có nghĩa là của những người đọc thuật trạch địa, của tất cả các vị chư thiên. Maṅgalaṃ vaḍḍhāpessanti có nghĩa là họ sẽ làm cho điều tốt lành tăng trưởng. Thật vậy, việc thấy các bậc hiền trí v.v… là những điều tốt lành tối thượng. Do đó, ngài đã nói: “Vậy thì chúng ta” v.v…

Saddo abbhuggacchati avayavadhammena samudāyassa apadisitabbato yathā ‘‘alaṅkato devadatto’’ti.

Tiếng động vang lên, do đặc tính của bộ phận được gán cho toàn thể, giống như câu “Devadatta đã được trang điểm”.

Ariyakamanussānanti ariyadesavāsimanussānaṃ. Rāsivasenevāti ‘‘sahassaṃ satasahassa’’ntiādinā rāsivaseneva, appakassa pana bhaṇḍassa kayavikkayo aññatthāpi labbhatevāti ‘‘rāsivasenevā’’ti vuttaṃ. Vāṇijāya patho pavattiṭṭhānanti vaṇippathoti purimavikappe attho dutiyavikappe pana vāṇijānaṃ patho pavattiṭṭhānanti, vaṇippathoti imamatthaṃ dassento ‘‘vāṇijānaṃ vasanaṭṭhāna’’nti āha. Bhaṇḍapuṭe bhindanti mocenti etthāti puṭabhedananti ayamettha atthoti āha ‘‘bhaṇḍapuṭe…pe… vuttaṃ hotī’’ti.

Ariyakamanussānaṃ có nghĩa là của những người sống ở xứ sở của bậc Thánh. Rāsivasena eva có nghĩa là chỉ theo cách tính số lượng lớn bằng câu “một ngàn, một trăm ngàn” v.v…, còn việc mua bán hàng hóa số lượng ít cũng có thể có được ở nơi khác, do đó đã nói là rāsivasena eva. Vaṇippatho có nghĩa là con đường, nơi diễn ra việc buôn bán, đây là ý nghĩa trong cách giải thích thứ nhất; còn trong cách giải thích thứ hai, vaṇippatho có nghĩa là con đường, nơi diễn ra của các thương nhân, để chỉ rõ ý nghĩa này, ngài đã nói là “nơi ở của các thương nhân”. Puṭabhedanaṃ có nghĩa là nơi mà người ta mở, tháo các gói hàng, đây là ý nghĩa ở đây, ngài đã nói: “các gói hàng… được nói là.”

Ca-kārattho [Pg.139] samuccayattho vā-saddo.

Từ vā có ý nghĩa của từ ca, tức là ý nghĩa kết hợp.

153. Kāḷakaṇṇī sattāti attanā kaṇhadhammabahulatāya paresañca kaṇhavipākānatthanibbattinimittatāya ‘‘kāḷakaṇṇī’’ti laddhanāmā parūpaddavakarā appesakkhasattā. Tanti bhagavantaṃ. Pubbaṇhasamayanti pubbaṇhe ekaṃ samayaṃ. Gāmappavisananīhārenāti gāmappavesana nivasanākārena. Kāyapaṭibaddhaṃ katvāti cīvaraṃ pārupitvā, pattaṃ hatthena gahetvāti attho.

153. Chúng sanh kāḷakaṇṇī là những chúng sanh có ít quyền lực, gây tai họa cho người khác, có tên gọi là kāḷakaṇṇī do bản thân có nhiều pháp đen tối và là điềm báo cho sự phát sanh quả báo đen tối bất lợi cho người khác. Taṃ có nghĩa là đức Thế Tôn. Pubbaṇhasamayaṃ có nghĩa là một thời điểm vào buổi sáng. Gāmappavisananīhārena có nghĩa là theo cách thức vào làng và ở lại. Kāyapaṭibaddhaṃ katvā có nghĩa là đắp y, tay cầm bát.

Etthāti etasmiṃ vā sakappitappadese. Saññateti sammadeva saññate susaṃvutakāyavācācitte.

Ettha có nghĩa là ở nơi này hoặc ở khu vực đã được quy định. Saññate có nghĩa là ở người đã được chế ngự một cách chân chánh, có thân, khẩu, ý được phòng hộ kỹ lưỡng.

Pattiṃ dadeyyāti attanā pasutaṃ puññaṃ tāsaṃ devatānaṃ anuppadajjeyya. ‘‘Pūjitā’’tiādīsu tadeva pattidānaṃ pūjā, anāgate eva upaddave ārakkhasaṃvidhānaṃ paṭipūjā. ‘‘Yebhuyyena ñātimanussā ñātipetānaṃ pattidānādinā pūjanamānanādīni karonti ime pana aññātakāpi samānā tathā karonti, tasmā nesaṃ sakkaccaṃ ārakkhā saṃvidhātabbā’’ti aññamaññaṃ sampavāretvā devatā tattha ussukkaṃ āpajjantīti dassento ‘‘ime’’tiādimāha. Balikammakaraṇaṃ mānanaṃ, sampati uppannaparissayaharaṇaṃ paṭimānanti dassetuṃ ‘‘ete’’tiādi vuttaṃ.

Pattiṃ dadeyya có nghĩa là nên hồi hướng phước báu do mình tạo ra cho các vị chư thiên ấy. Trong câu “được cúng dường” v.v…, chính việc hồi hướng phước báu ấy là sự cúng dường, việc sắp đặt sự bảo vệ đối với tai họa trong tương lai là sự đáp lễ cúng dường. Để chỉ rõ rằng các vị chư thiên, sau khi cùng nhau thỉnh mời rằng: “Phần lớn, những người thân quyến làm việc cúng dường, tôn trọng v.v… cho các ngạ quỷ là thân quyến bằng cách hồi hướng phước báu v.v…, còn những vị này dù không phải là người quen biết cũng làm như vậy, do đó sự bảo vệ cần được sắp đặt một cách cẩn trọng cho họ,” đã nỗ lực ở nơi ấy, ngài đã nói câu “những vị này” v.v… Để chỉ rõ rằng việc làm vật cúng tế là sự tôn trọng, việc loại trừ hiểm nguy đã phát sanh hiện tại là sự đáp lễ tôn trọng, câu “những vị này” v.v… đã được nói đến.

Sundarāni passatīti sundarāni iṭṭhāni eva passati, na aniṭṭhāni.

Sundarāni passati có nghĩa là chỉ thấy những điều tốt đẹp, khả ái, không thấy những điều không khả ái.

154. Āṇiyo koṭṭetvāti lahuke dārudaṇḍe gahetvā kavāṭaphalake viya aññamaññaṃ sambandhe kātuṃ āṇiyo koṭṭetvā. Nāvāsaṅkhepena kataṃ uḷumpaṃ, veḷunaḷādike saṅgharitvā valliādīhi kalāpavasena bandhitvā kattabbaṃ kullaṃ.

154. Āṇiyo koṭṭetvā có nghĩa là sau khi lấy những thanh gỗ nhỏ, đóng chốt để kết nối chúng lại với nhau giống như những tấm ván cửa. Chiếc phao được làm bằng cách kết hợp thuyền, chiếc bè cần được làm bằng cách thu thập tre, sậy v.v… rồi dùng dây leo v.v… buộc lại thành bó.

Udakaṭṭhānassetaṃ adhivacananti yathāvuttassa yassa kassaci udakaṭṭhānassa etaṃ ‘‘aṇṇava’’nti adhivacanaṃ, samuddassevāti adhippāyo. Saranti idha nadī adhippetā sarati sandatīti katvā. Gambhīravitthatanti agādhaṭṭhena gambhīraṃ, sakalalokattayabyāpitāya vitthataṃ. Visajjāti anāsajja appatvā. Pallalāni tesaṃ ataraṇato. Vināyeva kullenāti īdisaṃ udakaṃ kullena īdisena vinā eva tiṇṇā medhāvino janā, taṇhāsaraṃ pana ariyamaggasaṅkhātaṃ setuṃ katvā nittiṇṇāti yojanā.

Udakaṭṭhānassetaṃ adhivacananti (đây là tên gọi của nơi chứa nước) có nghĩa là: Đây là tên gọi ‘aṇṇava’ (biển cả) của bất cứ nơi chứa nước nào đã được nói đến, ý muốn nói chính là biển cả. Saranti (hồ), ở đây được hiểu là sông, do bởi ý nghĩa ‘sarati’ (chảy), ‘sandati’ (trôi đi). Gambhīravitthatanti (sâu và rộng) có nghĩa là sâu theo ý nghĩa không có đáy, rộng do bởi sự bao trùm khắp cả ba cõi. Visajjāti (từ bỏ) có nghĩa là không dính mắc, không đạt đến. Pallalāni (các vũng lầy), do bởi sự không vượt qua chúng. Vināyeva kullenāti (không cần bè) có nghĩa là: những người có trí tuệ đã vượt qua vùng nước như vậy mà không cần đến chiếc bè như thế này; còn hồ ái dục thì đã vượt qua bằng cách làm cây cầu được gọi là Thánh đạo. Đây là cách liên kết ý nghĩa.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về phẩm tụng đầu tiên đã kết thúc.

Ariyasaccakathāvaṇṇanā

Phần giải thích về bài thuyết giảng về các Thánh Đế.

155. Mahāpanādassa [Pg.140] rañño. Pāsādakoṭiyaṃ katagāmoti pāsādassa patitathupikāya patiṭṭhitaṭṭhāne niviṭṭhagāmo. Ariyabhāvakarānanti ye paṭivijjhanti, tesaṃ ariyabhāvakarānaṃ nimittassa kattubhāvūpacāravaseneva vuttaṃ. Tacchāvipallāsabhūtabhāvena saccānaṃ. Anubodho pubbabhāgiyaṃ ñāṇaṃ, paṭivedho maggañāṇena abhisamayo, tattha yasmā anubodhapubbako paṭivedho anubodhena vinā na hoti, anubodhopi ekacco paṭivedhena sambandho, tadubhayābhāvahetukañca vaṭṭeva saṃsaraṇaṃ, tasmā vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ananubodhā…pe… tumhākañcā’’ti. Paṭisandhiggahaṇavasena bhavato bhavantarūpagamanaṃ sandhāvanaṃ, aparāparaṃ cavanupapajjanavasena sañcaraṇaṃ saṃsaraṇanti āha ‘‘bhavato’’tiādi. Sandhāvitasaṃsaritapadānaṃ kammasādhanataṃ sandhāyāha ‘‘mayā ca tumhehi cā’’ti paṭhamavikappe. Dutiyavikappe pana bhāvasādhanataṃ hadaye katvā ‘‘mamañceva tumhākañcā’’ti yathārutavaseneva vuttaṃ. Nayanasamatthāti pāpanasamatthā, dīgharajjunā baddhasakuṇaṃ viya rajjuhattho puriso desantaraṃ taṇhārajjunā baddhaṃ sattasantānaṃ abhisaṅkhāro bhavantaraṃ neti etāyāti bhavanetti, taṇhā, sā ariyamaggasatthena suṭṭhu hatā chinnāti bhavanettisamūhatā.

155. Mahāpanādassa rañño (của vua Mahāpanāda). Pāsādakoṭiyaṃ katagāmoti (ngôi làng được dựng trên đỉnh lâu đài) có nghĩa là ngôi làng được thiết lập ở nơi có tháp nhỏ bị đổ của lâu đài. Ariyabhāvakarānanti (của những pháp làm cho thành bậc Thánh) được nói theo cách ẩn dụ về tác nhân của dấu hiệu làm cho những người thâm nhập chúng trở thành bậc Thánh. Tacchāvipallāsabhūtabhāvena saccānaṃ (của các sự thật, do bản chất chân thật, không sai lệch). Anubodho (sự giác ngộ theo sau) là trí tuệ thuộc phần dự bị, paṭivedho (sự thâm nhập) là sự chứng ngộ bằng đạo tuệ. Ở đây, vì sự thâm nhập có sự giác ngộ theo sau làm tiền đề, không thể có nếu không có sự giác ngộ theo sau; và một số sự giác ngộ theo sau cũng liên quan đến sự thâm nhập, và chính vòng luân hồi là nguyên nhân của sự vắng mặt cả hai điều đó, do đó trong kinh Pāli đã nói: “ananubodhā…pe… tumhākañcā” (do không giác ngộ theo... của các ngươi và của ta). Sự đi từ kiếp này sang kiếp khác theo cách chấp thủ tái sanh là sandhāvanaṃ (sự lưu chuyển); sự đi lang thang qua lại theo cách chết và sanh là saṃsaraṇaṃ (sự luân hồi), do đó đã nói “bhavato” (từ kiếp này) v.v... Liên quan đến việc các từ sandhāvita (đã lưu chuyển) và saṃsarita (đã luân hồi) được dùng ở thể bị động, đã nói “mayā ca tumhehi cā” (bởi ta và bởi các ngươi) trong cách giải thích thứ nhất. Còn trong cách giải thích thứ hai, ghi nhớ rằng chúng được dùng ở thể trung tính, đã nói “mamañceva tumhākañcā” (của ta và của các ngươi) theo đúng như văn bản. Nayanasamatthāti (có khả năng dẫn dắt) có nghĩa là có khả năng đưa đến. Giống như người cầm dây dẫn con chim bị buộc bằng sợi dây dài đến một nơi khác, hành nghiệp dẫn dòng tâm thức của chúng sanh bị trói buộc bởi sợi dây ái dục đến một kiếp khác. Do đó, ái dục được gọi là bhavanetti (dây dẫn đến cõi hữu). Sā (nó), tức là ái dục, đã bị chặt đứt, cắt lìa hoàn toàn bởi thanh gươm Thánh đạo, nên gọi là bhavanettisamūhatā (dây dẫn đến cõi hữu đã được nhổ lên).

Anāvattidhammasambodhiparāyaṇavaṇṇanā

Phần giải thích về Bậc Bất Lai Hướng Đến Giác Ngộ.

156. Dve gāmā ‘‘nātikā’’ti evaṃ laddhanāmo, ña-kārassa cāyaṃ na-kārādesena niddeso ‘‘animittā na nāyare’’tiādīsu (visuddhi. 1.174; jā. aṭṭha. 2.2.34) viya. Tenāha ‘‘ñātigāmake’’ti. Giñjakā vuccanti iṭṭhakā, giñjakāhi eva kato āvasathoti giñjakāvasatho. So kira āvāso yathā sudhāparikammena sampayojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā kato. Tena vuttaṃ ‘‘iṭṭhakāmaye āvasathe’’ti. Tulādaṇḍakavāṭaphalakāni pana dārumayāneva.

156. Dve gāmā “nātikā”ti evaṃ laddhanāmo (hai ngôi làng có tên là Nātika). Đây là sự chỉ định bằng cách thay thế mẫu tự ‘ña’ bằng mẫu tự ‘na’, giống như trong các câu “animittā na nāyare” (vô tướng không được biết đến) v.v... Do đó, đã nói “ñātigāmake” (ở làng của những người thân tộc). Giñjakā được gọi là iṭṭhakā (gạch), nơi ở được làm chỉ bằng gạch được gọi là giñjakāvasatho (nhà gạch). Nghe nói rằng nơi ở đó được xây và lợp chỉ bằng gạch, đến nỗi không cần dùng đến vữa. Do đó, đã nói “iṭṭhakāmaye āvasathe” (trong ngôi nhà làm bằng gạch). Tuy nhiên, các xà ngang, then cài và ván cửa thì được làm bằng gỗ.

157. Oraṃ vuccati kāmadhātu, paccayabhāvena taṃ oraṃ bhajantīti orambhāgiyāni, orambhāgassa vā hitāni orambhāgiyāni. Tenāha ‘‘heṭṭhābhāgiyāna’’ntiādi. Tīhi maggehīti heṭṭhimehi tīhi maggehi. Tehi [Pg.141] pahātabbatāya hi nesaṃ saṃyojanānaṃ orambhāgiyatā. Orambhañjiyāni vā orambhāgiyāni vuttāni niruttinayena. Idāni byatirekamukhena nesaṃ orambhāgiyabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Vikkhambhitāni samatthatāvighātena puthujjanānaṃ, samucchinnāni sabbaso abhāvena ariyānaṃ rūpārūpabhavūpapattiyā vibandhāya na hontīti vuttaṃ ‘‘avikkhambhitāni asamucchinnānī’’ti. Nibbattavasenāti paṭisandhiggahaṇavasena. Gantuṃ na denti mahaggatagāmikammāyūhanassa vinibandhanato. Sakkāyadiṭṭhiādīni tīṇi saṃyojanāni kāmacchandabyāpādā viya mahaggatūpapattiyā avinibandhabhūtānipi kāmabhavūpapattiyā visesapaccayattā tattha mahaggatabhave nibbattampi tannibbattihetukammaparikkhaye kāmabhavūpapattipaccayatāya mahaggatabhavato ānetvā puna idheva kāmabhave eva nibbattāpenti, tasmā sabbānipi pañcapi saṃyojanāni orambhāgiyāni eva. Paṭisandhivasena anāgamanasabhāvāti paṭisandhiggahaṇavasena tasmā lokā idha na āgamanasabhāvā. Buddhadassanatheradassanadhammassavanānaṃ panatthāyassa āgamanaṃ anivāritaṃ.

157. Oraṃ (phần dưới) được gọi là cõi Dục. Vì chúng thuộc về phần dưới đó do là nhân duyên, nên chúng được gọi là orambhāgiyāni (thuộc hạ phần); hoặc chúng có lợi cho hạ phần, nên là orambhāgiyāni. Do đó, đã nói “heṭṭhābhāgiyānaṃ” (của những pháp thuộc phần dưới) v.v... Tīhi maggehīti (bởi ba đạo) có nghĩa là bởi ba đạo thấp hơn. Vì các kiết sử này phải được đoạn trừ bởi ba đạo đó, nên chúng có tính chất thuộc hạ phần. Hoặc theo từ nguyên học, orambhāgiyāni được nói là orambhañjiyāni (những thứ phá vỡ phần dưới). Bây giờ, để làm rõ tính chất thuộc hạ phần của chúng qua phương pháp phủ định, đã nói “tatthā” (ở đó) v.v... Đã được nói là “avikkhambhitāni asamucchinnānī” (không bị chế ngự, không bị đoạn tận) bởi vì [khi] chúng bị chế ngự do năng lực bị cản trở đối với phàm phu, và [khi] chúng bị đoạn tận do hoàn toàn vắng mặt đối với các bậc Thánh, thì chúng không còn là chướng ngại cho việc sanh vào cõi Sắc và Vô Sắc. Nibbattavasenāti (theo cách sanh khởi) có nghĩa là theo cách chấp thủ tái sanh. Chúng không cho phép đi [lên cõi cao], vì chúng trói buộc việc tích lũy nghiệp dẫn đến cõi đại hành. Ba kiết sử đầu tiên là thân kiến v.v..., mặc dù không phải là sự trói buộc đối với việc sanh vào cõi đại hành như tham dục và sân hận, nhưng vì là duyên đặc biệt cho việc sanh vào cõi Dục, nên ngay cả khi một người đã sanh vào cõi đại hành, khi nghiệp là nhân cho sự sanh đó đã cạn kiệt, chúng lại mang người đó từ cõi đại hành trở về và làm cho họ tái sanh ngay tại cõi Dục này, do là duyên cho việc sanh vào cõi Dục. Do đó, tất cả năm kiết sử đều là thuộc hạ phần. Paṭisandhivasena anāgamanasabhāvāti (có bản chất không trở lại theo cách tái sanh) có nghĩa là họ không có bản chất trở lại đây từ thế giới đó theo cách chấp thủ tái sanh. Tuy nhiên, sự trở lại của vị ấy vì mục đích diện kiến Đức Phật, diện kiến các vị trưởng lão, và nghe pháp thì không bị ngăn cản.

Kadāci karahaci uppattiyā saviraḷākāratā pariyuṭṭhānamandatāya abahalatāti dvedhāpi tanubhāvo. Abhiṇhanti bahuso. Bahalabahalāti tibbatibbā. Yattha uppajjanti, taṃ santānaṃ maddantā, pharantā, sādhentā, andhakāraṃ karontā uppajjanti, dvīhi pana maggehi pahīnattā tanukatanukā mandamandā uppajjanti. ‘‘Puttadhītaro hontī’’ti idaṃ akāraṇaṃ. Tathā hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi te honti. Idanti ‘‘rāgadosamohānaṃ tanuttā’’ti idaṃ vacanaṃ. Bhavatanukavasenāti appakabhavavasena. Tanti mahāsivattherassa vacanaṃ paṭikkhittanti sambandho. Ye bhavā ariyānaṃ labbhanti, te paripuṇṇalakkhaṇabhavā eva. Ye na labbhanti, tattha kīdisaṃ taṃ bhavatanukaṃ, tasmā ubhayathāpi bhavatanukassa asambhavo evāti dassetuṃ ‘‘sotāpannassā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhame bhave bhavatanukaṃ natthi aṭṭhamasseva bhavassa sabbasseva abhāvato. Sesesupi eseva nayo.

Sự mỏng manh theo cả hai cách là do thỉnh thoảng, đôi khi sanh khởi thưa thớt, do sự ám ảnh yếu ớt, không mãnh liệt. ‘Thường xuyên’ là nhiều lần. ‘Rất mãnh liệt’ là rất dữ dội. Nơi nào chúng sanh khởi, chúng sanh khởi trong khi chà đạp, bao trùm, chế ngự, làm cho u tối dòng tương tục ấy, nhưng do đã được đoạn trừ bởi hai đạo, chúng sanh khởi một cách rất mỏng manh, rất yếu ớt. Câu ‘con trai con gái được sanh ra’ này không phải là nguyên nhân. Thật vậy, chúng được sanh ra chỉ bằng sự chạm xúc các bộ phận thân thể. ‘Điều này’ là lời nói này: ‘do sự mỏng manh của tham, sân, si’. ‘Do sự mỏng manh của kiếp sống’ là do có ít kiếp sống. Nên được liên kết rằng: ‘Lời nói của trưởng lão Mahāsiva ấy bị bác bỏ’. Những kiếp sống nào mà các bậc Thánh có được, chúng chính là những kiếp sống có đặc tính đầy đủ. Những kiếp sống nào không có được, ở đó sự mỏng manh của kiếp sống ấy là như thế nào? Do đó, để chỉ ra rằng trong cả hai trường hợp, sự mỏng manh của kiếp sống là không thể có, nên đã nói ‘của vị Tu-đà-hoàn’ v.v... Trong kiếp sống thứ tám, không có sự mỏng manh của kiếp sống, vì hoàn toàn không có kiếp sống thứ tám. Trong các trường hợp còn lại, phương pháp cũng như vậy.

Kāmāvacaralokaṃ sandhāya vuttaṃ itarassa lokassa vasena tathā vattuṃ asakkuṇeyyattā. Yo hi sakadāgāmī devamanussalokesu vomissakavasena nibbattati, sopi kāmabhavavaseneva paricchinditabbo. Bhagavatā ca kāmaloke ṭhatvā ‘‘sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā’’ti [Pg.142] vuttaṃ, ‘‘imaṃ lokaṃ āgantvā’’ti ca iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito. Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati, ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati, ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati, ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāyati, ime cattāro idha na labbhanti. Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāyati, ayaṃ idha adhippeto. Aṭṭhakathāyaṃ pana imaṃ lokanti kāmabhavo adhippetoti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādinā aññaṃyeva catukkaṃ dassitaṃ.

Điều này được nói nhắm đến cõi Dục giới, vì không thể nói như vậy đối với các cõi khác. Vị Nhất lai nào sanh khởi xen kẽ trong các cõi trời và người, vị ấy cũng nên được xác định theo cõi Dục. Và Đức Thế Tôn, khi đang ở trong cõi Dục, đã nói ‘chỉ một lần trở lại thế gian này’. Và với câu ‘trở lại thế gian này’, trong năm hạng Nhất lai, bốn hạng đã được loại trừ, chỉ một hạng được kể đến. Thật vậy, có người ở đây chứng đắc quả Nhất lai và nhập Niết-bàn ngay tại đây; có người ở đây chứng đắc và nhập Niết-bàn ở cõi trời; có người ở cõi trời chứng đắc và nhập Niết-bàn ngay tại đó; có người ở cõi trời chứng đắc rồi sanh lại đây và nhập Niết-bàn; bốn hạng này không được kể đến ở đây. Còn người nào ở đây chứng đắc, sống hết tuổi thọ ở cõi trời, rồi sanh lại đây và nhập Niết-bàn, người này được nói đến ở đây. Tuy nhiên, trong Chú giải, để làm rõ ý nghĩa rằng ‘thế gian này’ có nghĩa là cõi Dục, một bộ bốn khác đã được chỉ ra bắt đầu bằng ‘nếu thật vậy’.

Catūsu …pe… sabhāvoti attho apāyagamanīyānaṃ pāpadhammānaṃ sabbaso pahīnattā. Dhammaniyāmenāti maggadhammaniyāmena. Niyato uparimaggādhigamassa avassaṃbhāvibhāvato. Tenāha ‘‘sambodhiparāyaṇo’’ti.

Trong bốn… nghĩa là có bản chất… vì các ác pháp dẫn đến ác đạo đã được đoạn trừ hoàn toàn. ‘Do định luật của pháp’ là do định luật của đạo pháp. ‘Chắc chắn’ vì sự chứng đắc các đạo cao hơn là điều tất yếu sẽ xảy ra. Do đó, Ngài nói ‘hướng đến sự giác ngộ hoàn toàn’.

Dhammādāsadhammapariyāyavaṇṇanā

Luận giải về Pháp môn Pháp Kính

158. Tesaṃ tesaṃ ñāṇagatinti tesaṃ tesaṃ sattānaṃ ‘‘asuko sotāpanno, asuko sakadāgāmī’’tiādinā taṃtaṃñāṇādhigamanaṃ. Ñāṇūpapattiṃ ñāṇābhisamparāyanti tato parampi ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī’’tiādinā ca ñāṇasahitaṃ uppattipaccayabhāvaṃ. Olokentassa ñāṇacakkhunā pekkhantassa kāyakilamathova, na tena kāci veneyyānaṃ atthasiddhīti adhippāyo. Cittavihesāti cittakhedo, sā kilesūpasaṃhitattā buddhānaṃ natthi. Ādīyati ālokīyati attā etenāti ādāsaṃ, dhammabhūtaṃ ādāsaṃ dhammādāsaṃ, ariyamaggañāṇassetaṃ adhivacanaṃ, tena ariyasāvakā catūsu ariyasaccesu viddhastasammohattā attānampi yāthāvato ñatvā yāthāvato byākareyya, tappakāsanato pana dhammapariyāyassa suttassa dhammādāsatā veditabbā. Yena dhammādāsenāti idha pana maggadhammameva vadati.

158. ‘Sự chứng đắc trí tuệ của các chúng sanh ấy’ là sự chứng đắc trí tuệ tương ứng của các chúng sanh ấy, như là ‘người này là Tu-đà-hoàn, người kia là Nhất lai’ v.v... ‘Sự sanh khởi của trí tuệ, tương lai của trí tuệ’ là trạng thái làm duyên cho sự sanh khởi đi cùng với trí tuệ, và xa hơn nữa, như là ‘chắc chắn hướng đến sự giác ngộ hoàn toàn, chỉ một lần trở lại thế gian này sẽ chấm dứt khổ đau’ v.v... Ý nghĩa là, đối với người nhìn, người quan sát bằng tuệ nhãn, chỉ có sự mệt mỏi về thân, không có sự thành tựu lợi ích nào cho chúng sanh cần được tế độ nhờ vào điều đó. ‘Sự mệt mỏi của tâm’ là sự mệt nhọc của tâm; điều đó không có nơi các vị Phật vì nó liên quan đến phiền não. ‘Gương’ là cái mà tự ngã được nhìn vào, được soi chiếu bởi nó; tấm gương là pháp được gọi là Pháp Kính; đây là tên gọi khác của trí tuệ thánh đạo. Nhờ đó, vị thánh đệ tử, do đã phá tan si mê trong bốn Thánh đế, có thể biết rõ tự thân như thật và tuyên bố như thật. Nhưng nên hiểu tính chất Pháp Kính của bài kinh, của pháp môn này là do nó tuyên thuyết điều đó. Ở đây, với câu ‘bởi Pháp Kính nào’, Ngài chỉ nói đến đạo pháp.

Avecca yāthāvato jānitvā tannimittauppannapasādo aveccapasādo, maggādhigamena uppannapasādo, so pana yasmā pāsāṇapabbato viya niccalo, na ca kenaci kāraṇena vigacchati, tasmā vuttaṃ ‘‘acalena accutenā’’ti.

‘Bất động tín’ là niềm tin sanh khởi do biết như thật, do nhân duyên ấy; là niềm tin sanh khởi do chứng đắc đạo. Và vì niềm tin ấy không lay chuyển như núi đá, và không biến mất vì bất cứ lý do nào, nên được nói là ‘không lay động, không đổi dời’.

‘‘Pañcasīlānī’’ti [Pg.143] gahaṭṭhavasenetaṃ vuttaṃ tehi ekantapariharaṇīyato. Ariyānaṃ pana sabbāni sīlāni kantāneva. Tenāha ‘‘sabbopi panettha saṃvaro labbhatiyevā’’ti.

Câu ‘năm giới’ này được nói theo phương diện của người tại gia, vì chúng phải được họ gìn giữ một cách tuyệt đối. Nhưng đối với các bậc Thánh, tất cả các giới đều đáng ưa thích. Do đó, Ngài nói ‘tất cả sự thu thúc đều được tìm thấy ở đây’.

Sabbesanti sabbesaṃ ariyānaṃ. Sikkhāpadāvirodhenāti yathā bhūtarocanāpatti na hoti, evaṃ. Yuttaṭṭhāneti kātuṃ yuttaṭṭhāne.

‘Của tất cả’ là của tất cả các bậc Thánh. ‘Không trái với học giới’ là theo cách không phạm tội nói sự thật (về chứng đắc). ‘Ở nơi thích hợp’ là ở nơi thích hợp để làm.

Ambapālīgaṇikāvatthuvaṇṇanā

Luận giải về câu chuyện kỹ nữ Ambapālī

161. Tadā kira vesālī iddhā phītā sabbaṅgasampannā ahosi vepullappattā, taṃ sandhāyāha ‘‘khandhake vuttanayena vesāliyā sampannabhāvo veditabbo’’ti. Tasmiṃ kira bhikkhusaṅghe pañcasatamattā bhikkhū navā acirapabbajitā ahesuṃ osannavīriyā ca. Tathā hi vakkhati ‘‘tattha kira ekacce bhikkhū osannavīriyā’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 2.165). Satipaccupaṭṭhānatthanti tesaṃ satipaccupaṭṭhāpanatthaṃ. Saratīti kāyādike yathāsabhāvato ñāṇasampayuttāya satiyā anussarati upadhāreti. Sampajānātīti samaṃ pakārehi jānāti avabujjhati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana parato satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) āgamissati.

161. Khi ấy, nghe nói thành Vesālī đã thịnh vượng, phồn vinh, đầy đủ mọi phương diện, đạt đến sự phát triển rộng lớn. Nhắm đến điều đó, Ngài nói ‘sự sung túc của Vesālī nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong các Khandhaka’. Nghe nói, trong Tăng chúng ấy, có khoảng năm trăm vị tỳ khưu mới, xuất gia chưa lâu, và biếng nhác tinh tấn. Thật vậy, sẽ được nói rằng ‘nghe nói, ở đó có một số tỳ khưu biếng nhác tinh tấn’ v.v... ‘Vì mục đích thiết lập niệm’ là vì mục đích thiết lập niệm cho họ. ‘Niệm’ là ghi nhớ, quán xét thân v.v... theo đúng bản chất của chúng bằng niệm tương ưng với trí. ‘Tỉnh giác’ là biết, hiểu một cách đúng đắn, theo nhiều cách. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết sẽ có sau trong luận giải về Tứ Niệm Xứ.

Sabbasaṅgāhakanti sarīragatassa ceva vatthālaṅkāragatassa cāti sabbassa nīlabhāvassa saṅgāhakaṃ vacanaṃ. Tassevāti nīlāti sabbasaṅgāhakavasena vuttaatthasseva. Vibhāgadassananti pabhedadassanaṃ. Yathā te licchavirājāno apītādivaṇṇā eva keci vilepanavasena pītādivaṇṇā khāyiṃsu, evaṃ anīlādivaṇṇā eva keci vilepanavasena nīlādivaṇṇā khāyiṃsūti vuttaṃ ‘‘na tesaṃ pakativaṇṇo nīlo’’tiādi. Nīlo maṇi etesūti nīlamaṇi, indanīlamahānīlādinīlaratanavinaddhā alaṅkārā. Te kira suvaṇṇaviracite hi maṇiobhāsehi ekanīlā viya khāyanti. Nīlamaṇikhacitāti nīlaratanaparikkhittā. Nīlavatthaparikkhittāti nīlavatthanīlakampalaparikkhepā. Nīlavammikehīti nīlakaghaṭaparikkhittehi. Sabbapadesūti ‘‘pītā hontī’’tiādisabbapadesu. Parivaṭṭesīti paṭighaṭṭesi. Āharanti imasmā rājapurisā balinti āhāro, tappattajanapadoti āha ‘‘sāhāranti sajanapada’’nti. Aṅguliphoṭopi aṅguliyā cālanavaseneva [Pg.144] hotīti vuttaṃ ‘‘aṅguliṃ cālesu’’nti. Ambakāyāti mātugāmena. Upacāravacanaṃ hetaṃ itthīsu, yadidaṃ ‘‘ambakā mātugāmo jananikā’’ti.

Sabbasaṅgāhakaṃ có nghĩa là lời nói bao gồm tất cả trạng thái màu xanh, tức là (màu xanh) thuộc về thân thể và (màu xanh) thuộc về vật trang sức. Tasseva có nghĩa là của chính ý nghĩa đã được nói đến theo cách bao gồm tất cả là nīlā. Vibhāgadassanaṃ có nghĩa là sự trình bày về sự khác biệt. Giống như các vương tử Licchavi ấy không có màu vàng v.v... tuy nhiên một số vị đã hiện ra có màu vàng v.v... do bởi thuốc thoa, tương tự như thế, (các vị) không có màu xanh v.v... tuy nhiên một số vị đã hiện ra có màu xanh v.v... do bởi thuốc thoa, điều này được nói đến là: ‘Màu sắc tự nhiên của các vị ấy không phải là màu xanh’ v.v... Nīlamaṇi là các vật trang sức được kết bằng các loại ngọc quý màu xanh như ngọc indanīla, ngọc mahānīla v.v... vì rằng: ‘Ngọc màu xanh ở nơi các vị này.’ Quả vậy, do bởi ánh sáng của ngọc trên (vật trang sức) được làm bằng vàng nên các vị ấy hiện ra dường như là một khối màu xanh. Nīlamaṇikhacitā có nghĩa là được bao quanh bởi ngọc quý màu xanh. Nīlavatthaparikkhittā có nghĩa là sự bao quanh bằng vải màu xanh, bằng chăn màu xanh. Nīlavammikehi có nghĩa là được bao quanh bởi các bình nước màu xanh. Sabbapadesu có nghĩa là trong tất cả các đoạn như là: ‘Trở nên có màu vàng.’ Parivaṭṭesi có nghĩa là đã chạm vào. Āhāro là (nơi) các quan chức của nhà vua mang về thuế khóa từ nơi này, (đó là) xứ sở đã đạt được điều ấy, vì thế ngài đã nói: ‘Sāhāraṃ có nghĩa là cùng với xứ sở.’ Aṅguliphoṭo cũng được thực hiện chỉ do bởi sự cử động ngón tay, điều này được nói là: ‘Họ đã cử động ngón tay.’ Ambakāya có nghĩa là bởi người phụ nữ. Đây là lời nói theo nghĩa bóng về những người phụ nữ, đó là: ‘Ambakā, mātugāmo, jananikā.’

Avalokethāti apavattitvā olokanaṃ oloketha. Taṃ pana apavattitvā olokanaṃ anu anu dassanaṃ hotīti āha ‘‘punappunaṃ passathā’’ti. Upanethāti ‘‘yathāyaṃ licchavirājaparisā sobhātisayena yuttā, evaṃ tāvatiṃsaparisā’’ti upanayaṃ karotha. Tenāha ‘‘tāvatiṃsehi samake katvā passathā’’ti.

Avaloketha có nghĩa là hãy nhìn, sự nhìn mà không xoay đi chỗ khác. Hơn nữa, sự nhìn mà không xoay đi chỗ khác ấy là sự thấy đi thấy lại, vì thế ngài đã nói: ‘Hãy nhìn lại nhiều lần.’ Upanetha có nghĩa là hãy thực hiện sự so sánh rằng: ‘Chúng hội của các vương tử Licchavi này được hợp thành với sự huy hoàng tột bậc như thế nào, chúng hội Tāvatiṃsa cũng như thế ấy.’ Do đó, ngài đã nói: ‘Hãy nhìn sau khi đã xem là tương đương với các vị ở cõi trời Tāvatiṃsa.’

‘‘Upasaṃharatha bhikkhave licchaviparisaṃ tāvatiṃsasadisa’’nti nayidaṃ nimittaggāhe niyojanaṃ, kevalaṃ pana dibbasampattisadisā etesaṃ rājūnaṃ issariyasampattīti anupubbikathāya saggasampattikathanaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Tesu pana bhikkhūsu ekaccānaṃ tattha nimittaggāhopi siyā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘nimittaggāhe uyyojetī’’ti. Hitakāmatāya tesaṃ bhikkhūnaṃ yathā āyasmato nandassa hitakāmatāya saggasampattidassanaṃ. Tenāha ‘‘tatra kirā’’tiādi. Osannavīriyāti sammāpaṭipattiyaṃ avasannavīriyā, ossaṭṭhavīriyā vāti attho. Aniccalakkhaṇavibhāvanatthanti tesaṃ rājūnaṃ vasena bhikkhūnaṃ aniccalakkhaṇavibhūtabhāvatthaṃ.

‘Này các tỳ khưu, hãy so sánh chúng hội Licchavi tương tự như (chúng hội) Tāvatiṃsa,’ (lời nói) này không phải là sự chỉ định trong việc nắm giữ tướng, mà chỉ nên được hiểu giống như là sự nói về sự thành tựu ở cõi trời trong bài thuyết giảng tuần tự rằng: ‘Sự thành tựu về quyền lực của các vị vua này tương tự như sự thành tựu của chư thiên.’ Tuy nhiên, đối với một số vị tỳ khưu trong số ấy, cũng có thể có sự nắm giữ tướng ở đó. Nhắm đến điều ấy, đã được nói là: ‘Ngài khuyến khích trong việc nắm giữ tướng.’ (Điều này là) do lòng mong muốn điều lợi ích cho các vị tỳ khưu ấy, giống như sự cho thấy sự thành tựu ở cõi trời (đã được thực hiện) do lòng mong muốn điều lợi ích cho trưởng lão Nanda. Do đó, ngài đã nói: ‘Quả vậy, ở đó’ v.v... Osannavīriyā có nghĩa là những vị có tinh tấn đã bị suy giảm, hoặc có nghĩa là những vị có tinh tấn đã bị từ bỏ trong sự thực hành chân chánh. Aniccalakkhaṇavibhāvanatthaṃ có nghĩa là vì mục đích làm cho tướng vô thường được hiển hiện cho các vị tỳ khưu thông qua các vị vua ấy.

Veḷuvagāmavassūpagamanavaṇṇanā

Giải Thích Về Việc An Cư Mùa Mưa Ở Làng Veḷuva

163. Samīpe veḷuvagāmoti pubbaṇhaṃ vā sāyanhaṃ vā gantvā nivattanayogye āsannaṭṭhāne niviṭṭhā parivāragāmo. Saṅgammāti sammā gantvā. Assāti bhagavato.

163. Samīpe veḷuvagāmo có nghĩa là ngôi làng ở phụ cận đã được thiết lập ở một địa điểm gần, thích hợp cho việc đi và trở về vào buổi sáng hoặc buổi chiều. Saṅgammā có nghĩa là đã đi một cách chân chánh. Assa có nghĩa là của đức Thế Tôn.

164. Pharusoti kakkhaḷo, garutaroti attho. Visabhāgarogoti dhātuvisabhāgatāya samuṭṭhito bahalatararogo, na ābādhamattaṃ. Ñāṇena paricchinditvāti vedanānaṃ khaṇikataṃ, dukkhataṃ, attasuññatañca yāthāvato ñāṇena paricchijja parituletvā. Adhivāsesīti tā abhibhavanto yathāparimadditākārasallakkhaṇena attani āropetvā vāsesi, na tāhi abhibhuyyamāno. Tenāha ‘‘avihaññamāno’’tiādi. Adukkhiyamānoti cetodukkhavasena adukkhiyamāno[Pg.145], kāyadukkhaṃ pana ‘‘natthī’’ti na sakkā vattuṃ. Asati hi tasmiṃ adhivāsanāya eva asambhavoti. Anāmantetvāti anālapitvā. Anapaloketvāti avissajjitvā. Tenāha ‘‘ovādānusāsaniṃ adatvāti vuttaṃ hotī’’ti. Pubbabhāgavīriyenāti phalasamāpattiyā parikammavīriyena. Phalasamāpattivīriyenāti phalasamāpattisampayuttavīriyena. Vikkhambhetvāti vinodetvā. Yathā nāma pupphanasamaye campakādirukkhe vekhe dinne yāva so vekho nāpanīyati, tāvassa pupphanasamatthatā vikkhambhitā vinoditā hoti, evameva yathāvuttavīriyavekhadānena tā vedanā satthu sarīre yathāparicchinnaṃ kālaṃ vikkhambhitā vinoditā ahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘vikkhambhetvāti vinodetvā’’ti. Jīvitampi jīvitasaṅkhāro kammunā saṅkharīyatīti katvā. Chijjamānaṃ virodhipaccayasamāyogena payogasampattiyā ghaṭetvā ṭhapīyati. Adhiṭṭhāyāti adhiṭṭhānaṃ katvā. Tenāha ‘‘dasamāse mā uppajjitthāti samāpattiṃ samāpajjī’’ti. Taṃ pana ‘‘adhiṭṭhānaṃ, pavattana’’nti ca vattabbataṃ arahatīti vuttaṃ ‘‘adhiṭṭhahitvā pavattetvā’’ti.

164. Pharuso có nghĩa là thô cứng, có nghĩa là nặng nề hơn. Visabhāgarogo có nghĩa là chứng bệnh nặng nề hơn đã sanh khởi do sự không tương đồng của các đại nguyên, không phải chỉ là cơn bệnh hoạn. Ñāṇena paricchinditvā có nghĩa là đã xác định, đã cân nhắc bằng trí tuệ về tính chất chốc lát, tính chất khổ, và tính chất vô ngã của các cảm thọ một cách như thật. Adhivāsesi có nghĩa là ngài đã an trú sau khi đã đặt lên trên tự thân với sự ghi nhận về cung cách đã được chế ngự đúng mức trong khi đang nhiếp phục các cảm thọ ấy, không bị các cảm thọ ấy nhiếp phục. Do đó, ngài đã nói: ‘Không bị phiền não’ v.v... Adukkhiyamāno có nghĩa là không bị đau khổ theo phương diện khổ tâm, còn về khổ thân thì không thể nói rằng: ‘Không có.’ Vì rằng khi điều ấy không có thì chính sự chịu đựng là không thể có được. Anāmantetvā có nghĩa là đã không nói với. Anapaloketvā có nghĩa là đã không cho phép ra đi. Do đó, ngài đã nói: ‘Có nghĩa là đã không ban lời khuyên dạy và giáo huấn.’ Pubbabhāgavīriyena có nghĩa là bằng tinh tấn trong giai đoạn chuẩn bị cho sự chứng đắc quả. Phalasamāpattivīriyena có nghĩa là bằng tinh tấn tương ứng với sự chứng đắc quả. Vikkhambhetvā có nghĩa là đã loại trừ. Giống như là vào thời điểm ra hoa, khi cái nêm được đóng vào cây campaka v.v..., trong khi cái nêm ấy chưa được lấy ra thì khả năng ra hoa của nó bị trấn áp, bị loại trừ; tương tự như thế, do việc đóng cái nêm tinh tấn đã được nói đến như trên, các cảm thọ ấy đã bị trấn áp, đã bị loại trừ trong thân của đức Đạo Sư trong một khoảng thời gian đã được xác định. Do đó, đã được nói là: ‘Vikkhambhetvā có nghĩa là đã loại trừ.’ Jīvitampi là hành về mạng sống, do vì được tạo tác bởi nghiệp. (Hành về mạng sống) đang bị cắt đứt được ghép lại, được thiết lập do sự thành tựu của việc thực hành thông qua sự kết hợp của các duyên đối nghịch. Adhiṭṭhāya có nghĩa là đã thực hiện sự quyết định. Do đó, ngài đã nói: ‘Ngài đã nhập định (với ý nghĩ) rằng: ‘Mong rằng (bệnh) đừng sanh khởi trong mười tháng.’’ Hơn nữa, điều ấy xứng đáng được gọi là ‘sự quyết định’ và ‘sự cho diễn tiến.’ Điều này được nói là: ‘Sau khi đã quyết định, sau khi đã cho diễn tiến.’

Khaṇikasamāpattīti tādisaṃ pubbābhisaṅkhāraṃ akatvā ṭhānaso samāpajjitabbasamāpatti. Puna sarīraṃ vedanā ajjhottharati savisesapubbābhisaṅkhārassa akatattā. Rūpasattakaarūpasattakāni visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu (visuddhi. ṭī. 2.706, 717) vitthāritanayena veditabbāni. Suṭṭhu vikkhambheti pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Apabyūḷhoti apanīto. Cuddasahākārehi sannetvāti tesaṃyeva rūpasattakaarūpasattakānaṃ vasena cuddasahi pakārehi vipassanācittaṃ, sakalameva vā attabhāvaṃ visabhāgarogasañjanitalūkhabhāvanirogakaraṇāya sinehetvā na uppajjiyeva sammāsambuddhena sātisayasamāpattivegena suvikkhambhitattā.

Sát-na thiền định (Khaṇikasamāpatti) là sự nhập định có thể nhập vào ngay tại chỗ mà không cần thực hiện sự chuẩn bị trước như vậy. Cảm thọ lại xâm chiếm thân thể do không thực hiện sự chuẩn bị trước đặc biệt. Bảy pháp sắc và bảy pháp vô sắc nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày chi tiết trong các bản sớ giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimaggaṭīkā 2.706, 717). Chế ngự được tốt đẹp là do sự chuẩn bị trước có ưu thế. Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa ấy bằng ví dụ, câu “ví như” v.v... đã được nói đến. Apabyūḷho có nghĩa là đã được loại bỏ. Sannetvā (sau khi kết nối) cuddasahākārehi (với mười bốn cách thức) có nghĩa là: sau khi làm cho tâm quán chiếu thấm nhuần, hoặc toàn bộ tự thân, bằng mười bốn phương cách theo bảy pháp sắc và bảy pháp vô sắc ấy, để chữa lành trạng thái thô ráp do bệnh tật không tương hợp gây ra, (cảm thọ) đã không khởi lên đối với bậc Chánh Đẳng Giác do đã được chế ngự tốt đẹp bởi tốc lực của sự nhập định siêu việt.

Gilāno hutvā puna vuṭṭhitoti pubbe gilāno hutvā puna tato gilānabhāvato vuṭṭhito. Madhurakabhāvo nāma sarīrassa thambhitattaṃ, taṃ pana garubhāvapubbakanti āha ‘‘sañjātagarubhāvo sañjātathaddhabhāvo’’ti. ‘‘Nānākārato na upaṭṭhahantī’’ti iminā disāsammohopi me ahosi [Pg.146] sokabalenāti dasseti. Satipaṭṭhānādidhammāti kāyānupassanādayo anupassanādhammā pubbe vibhūtā hutvā upaṭṭhahantāpi idāni mayhaṃ pākaṭā na honti.

Gilāno hutvā puna vuṭṭhito (sau khi bị bệnh lại bình phục) có nghĩa là trước kia đã bị bệnh, nay lại bình phục khỏi tình trạng bệnh hoạn ấy. Trạng thái nặng nề (madhurakabhāvo) là sự cứng đờ của thân thể, và điều đó được đi trước bởi trạng thái nặng trĩu, nên ngài nói: “trạng thái nặng trĩu đã sanh khởi, trạng thái cứng đờ đã sanh khởi.” Bằng câu “chúng không hiện khởi theo nhiều cách khác nhau,” ngài chỉ ra rằng: “tôi cũng bị mất phương hướng do sức mạnh của sầu muộn.” Satipaṭṭhānādidhammā (các pháp như Tứ Niệm Xứ) là các pháp tùy quán như quán thân v.v... (ngài nói) “dù trước kia chúng đã hiện khởi rõ ràng, nhưng bây giờ chúng không còn hiển hiện đối với tôi nữa.”

165. Abbhantaraṃ karoti nāma attaniyeva ṭhapanato. Puggalaṃ abbhantaraṃ karoti nāma samānattatāvasena dhammena pubbe tassa saṅgaṇhato. Daharakāleti attano daharakāle. Kassaci akathetvāti kassaci attano antevāsikassa upanigūhabhūtaṃ ganthaṃ akathetvā. Muṭṭhiṃ katvāti muṭṭhigataṃ viya rahasibhūtaṃ katvā. Yasmiṃ vā naṭṭhe sabbo taṃmūlako dhammo vinassati, so ādito mūlabhūto dhammo, mussati vinassati dhammo etena naṭṭhenāti muṭṭhi, taṃ tathārūpaṃ muṭṭhiṃ katvā pariharitvā ṭhapitaṃ kiñci natthīti dasseti.

165. Abbhantaraṃ karoti (làm cho nội tại) có nghĩa là thiết lập ở nơi chính mình. Puggalaṃ abbhantaraṃ karoti (làm cho một người trở nên thân cận) có nghĩa là trước đây đã thu nhận người ấy bằng giáo pháp theo cách đối xử bình đẳng. Daharakāle (vào thời trẻ) có nghĩa là vào thời trẻ của chính mình. Kassaci akathetvā (không nói cho bất cứ ai) có nghĩa là không nói cho bất cứ đệ tử nội trú nào của mình về một bộ kinh sách cần được giữ kín. Muṭṭhiṃ katvā (làm thành nắm tay) có nghĩa là làm cho trở thành bí mật, giống như vật được giữ trong nắm tay. Hoặc, pháp nào mà khi bị mất đi thì tất cả giáo pháp có nguồn gốc từ đó đều bị hủy diệt, đó là pháp căn bản từ ban đầu. Muṭṭhi (nắm tay) là cái mà khi nó bị mất đi, giáo pháp bị quên lãng (mussati), bị hủy diệt (vinassati). (Câu này) cho thấy rằng không có bất cứ điều gì thuộc loại như vậy đã được làm thành “nắm tay” (bí mật), được mang theo và cất giữ.

Ahamevāti avadhāraṇaṃ bhikkhusaṅghapariharaṇassa aññasādhāraṇicchādassanatthaṃ, avadhāraṇena pana vinā ‘‘ahaṃ bhikkhusaṅgha’’ntiādi bhikkhusaṅghapariharaṇe ahaṃkāramamaṃkārābhāvadassananti daṭṭhabbaṃ. Uddisitabbaṭṭhenāti ‘‘satthā’’ti uddisitabbaṭṭhena. Mā vā ahesuṃ bhikkhūti adhippāyo. ‘‘Mā vā ahosī’’ti vā pāṭho. Evaṃ na hotīti ‘‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’’tiādi ākārena cittappavatti na hoti. ‘‘Pacchimavayaanuppattabhāvadīpanatthaṃ vutta’’nti iminā vayo viya buddhakiccampi pariyositakammanti dīpeti. Sakaṭassa bāhappadese daḷhībhāvāya veṭhadānaṃ bāhabandho. Cakkanemisandhīnaṃ daḷhībhāvāya veṭhadānaṃ cakkabandho.

Trong câu Ahameva (chính ta), từ nhấn mạnh (eva) có ý nghĩa cho thấy mong muốn rằng việc chăm lo Tăng đoàn không phải là việc chung cho người khác. Tuy nhiên, nếu không có từ nhấn mạnh, câu “ta, Tăng đoàn” v.v... nên được hiểu là cho thấy sự không có ngã và ngã sở trong việc chăm lo Tăng đoàn. Uddisitabbaṭṭhena (với ý nghĩa được chỉ định) có nghĩa là với ý nghĩa được chỉ định là “bậc Đạo Sư.” Ý định là “mong rằng các Tỳ-khưu sẽ không...” Hoặc bản đọc là Mā vā ahosī. Evaṃ na hoti (không phải như vậy) có nghĩa là dòng tâm thức không diễn tiến theo cách “ta sẽ lãnh đạo Tăng đoàn” v.v... Bằng câu “được nói để chỉ rõ trạng thái đã đến tuổi già,” (chú giải) cho thấy rằng cũng giống như tuổi tác, Phật sự cũng đã hoàn tất. Việc quấn dây để làm cho phần càng xe được chắc chắn gọi là bāhabandho (dây buộc càng xe). Việc quấn dây để làm cho các mối nối của vành bánh xe được chắc chắn gọi là cakkabandho (dây buộc bánh xe).

Tamatthanti veṭhamissakena maññeti vuttamatthaṃ. Rūpādayo eva dhammā saviggaho viya upaṭṭhānato rūpanimittādayo, tesaṃ rūpanimittādīnaṃ. Lokiyānaṃ vedanānanti yāsaṃ nirodhanena phalasamāpatti samāpajjitabbā, tāsaṃ nirodhā phāsu hoti, tathā bāḷhavedanābhitunnasarīrassāpi. Tadatthāyāti phalasamāpattivihāratthāya. Dvīhi bhāgehi āpo gato etthāti dīpo, oghena parigato hutvā anajjhotthaṭo bhūmibhāgo, idha pana catūhipi oghehi, saṃsāramahogheneva vā anajjhotthaṭo attā ‘‘dīpo’’ti adhippeto. Tenāha ‘‘mahāsamuddagatā’’tiādi. Attassaraṇāti attappaṭisaraṇā. Attagatikā vāti attaparāyaṇāva[Pg.147]. Mā aññagatikāti aññaṃ kiñci gatiṃ paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ mā cintayittha. Kasmā? Attā nāmettha paramatthato dhammo abbhantaraṭṭhena, so evaṃ sampādito tumhākaṃ dīpaṃ tāṇaṃ gati parāyaṇanti. Tena vuttaṃ ‘‘dhammadīpā’’tiādi. Tathā cāha ‘‘attā hi attano nātho, ko hi nātho paro siyā’’ti (dha. pa. 160, 380) upadesamattameva hi parasmiṃ paṭibaddhaṃ, aññā sabbā sampatti purisassa attādhīnā eva. Tenāha bhagavā ‘‘tumhehi kiccaṃ ātappaṃ, akkhātāro tathāgatā’’ti (dha. pa. 276). Tamaggeti tamayogassa agge tassa atikkantābhāvato. Tenevāha ‘‘ime aggatamā’’tiādi. Mamāti mama sāsane. Sabbepi te catusatipaṭṭhānagocarā vāti catubbidhaṃ satipaṭṭhānaṃ bhāvetvā brūhetvā tadeva gocaraṃ attano pavattiṭṭhānaṃ katvā ṭhitā eva bhikkhū agge bhavissanti.

Tamattham (ý nghĩa ấy) là ý nghĩa đã được nói đến trong câu maññeti (nghĩ rằng) veṭhamissakena (với sự quấn bọc). Chính các pháp như sắc v.v... do hiện khởi như thể có hình thể nên được gọi là sắc tướng v.v... (câu này giải thích) của các sắc tướng ấy v.v... Lokiyānaṃ vedanānaṃ (của các cảm thọ thế gian) có nghĩa là: do sự diệt tận của những cảm thọ nào mà Thánh quả định có thể được chứng nhập, sự diệt tận của chúng mang lại sự an lạc, ngay cả đối với người có thân thể bị các cảm thọ mãnh liệt xâm chiếm. Tadatthāya (vì mục đích ấy) có nghĩa là vì mục đích an trú trong Thánh quả định. Dīpa (hòn đảo) là nơi nước chảy qua hai bên; là một vùng đất bị bộc lưu bao quanh nhưng không bị nhận chìm. Nhưng ở đây, dīpa được chủ ý là tự thân không bị nhận chìm bởi bốn loại bộc lưu, hoặc bởi chính đại bộc lưu của luân hồi. Vì thế, ngài nói “đã đi vào giữa đại dương” v.v... Attassaraṇā (tự mình làm nơi nương tựa) có nghĩa là lấy chính mình làm nơi quy y. Attagatikā (tự mình làm nơi đi đến) có nghĩa là lấy chính mình làm cứu cánh. Mā aññagatikā (chớ lấy nơi khác làm nơi đi đến) có nghĩa là chớ nghĩ đến bất cứ nơi đi đến, nơi nương tựa, nơi cứu cánh nào khác. Tại sao? Vì ở đây, attā (tự thân) theo nghĩa tối hậu chính là Pháp, với ý nghĩa là nội tại. Pháp ấy, khi được thành tựu như vậy, chính là hòn đảo, là nơi che chở, là nơi đi đến, là nơi cứu cánh của các ngươi. Vì thế, đã được nói rằng “hãy lấy Pháp làm hòn đảo” v.v... Tương tự, ngài cũng nói: “Tự mình là chủ của mình, ai khác có thể làm chủ?” (Pháp Cú 160, 380). Quả thật, chỉ có sự chỉ dạy là phụ thuộc vào người khác, còn tất cả mọi thành tựu khác của một người đều phụ thuộc vào chính bản thân. Vì thế, Đức Thế Tôn đã nói: “Các ngươi hãy tự mình nỗ lực, các đấng Như Lai chỉ là những người chỉ đường” (Pháp Cú 276). Tamagge (cao nhất trong số đó) có nghĩa là cao nhất trong sự hợp thành đó, do không có gì vượt qua được nó. Chính vì thế, ngài nói “những vị này là cao cả nhất” v.v... Mama (của ta) có nghĩa là trong giáo pháp của ta. Sabbepi te... gocarā vā (tất cả những vị ấy... có hành xứ) có nghĩa là: tất cả những vị Tỳ-khưu nào, sau khi đã tu tập và phát triển bốn loại niệm xứ, đã lấy chính niệm xứ ấy làm hành xứ, làm nơi an trú cho sự sinh hoạt của mình, sẽ là những vị cao cả nhất.

Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích Phẩm thứ hai đã kết thúc.

Nimittobhāsakathāvaṇṇanā

Giải thích về câu chuyện tướng và quang minh.

166. Anekavāraṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati, tasmā imaṃ vesālippavesanaṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘kadā pāvisī’’ti pucchitvā āgamanato paṭṭhāya taṃ dassento ‘‘bhagavā kirā’’tiādimāha. Āgatamaggenevāti pubbe yāva veḷuvagāmakā āgatamaggeneva paṭinivattento. Yathāparicchedenāti yathāparicchinnakālena. Tatoti phalasamāpattito. Ayanti idāni vuccamānākāro. Divāṭṭhānolokanādi parinibbānassa ekantikabhāvadassanaṃ. Ossaṭṭhoti vissaṭṭho āyusaṅkhāro ‘‘sattāhameva mayā jīvitabba’’nti.

166. Đức Thế Tôn đã trú ngụ ở Vesālī nhiều lần, do đó để chỉ rõ về việc đi vào thành Vesālī này một cách xác định, sau khi hỏi rằng: “Ngài đã đi vào khi nào?” và để chỉ rõ điều ấy bắt đầu từ lúc đến, (ngài Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu là: “Tương truyền rằng Đức Thế Tôn.” (Cụm từ) Āgatamaggeneva (chính con đường đã đến) có nghĩa là: Trong lúc quay về chính con đường đã đến trước đây cho đến làng Veḷuva. (Cụm từ) Yathāparicchedena (theo như sự phân định) có nghĩa là: Theo như khoảng thời gian đã được phân định. (Cụm từ) Tato (từ đó) có nghĩa là: Từ sự nhập Thánh quả định. (Cụm từ) Ayaṃ (điều này) có nghĩa là: Trạng thái đang được nói đến bây giờ. Việc nhìn đến trú xứ ban ngày v.v... là sự chỉ rõ về trạng thái chắc chắn của sự viên tịch. (Cụm từ) Ossaṭṭho (đã được xả bỏ) có nghĩa là: Hành về tuổi thọ đã được từ bỏ (với ý nghĩ rằng): “Ta chỉ nên sống bảy ngày nữa mà thôi.”

Jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānanti sabbeva sabrahmacārino sandhāya vadati.

(Cụm từ) Jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānaṃ (của các huynh đệ lớn tuổi và nhỏ tuổi) có nghĩa là: (Ngài) nói nhắm đến tất cả các vị đồng phạm hạnh.

Paṭipādessāmīti maggapaṭipattiyā niyojessāmi. Maṇiphalaketi maṇikhacite pamukhe atthataphalake. Taṃ paṭhamaṃ dassananti yaṃ veḷuvane paribbājakarūpena āgatassa siddhaṃ dassanaṃ, taṃ paṭhamadassanaṃ. Yaṃ vā anomadassissa bhagavato vacanaṃ saddahantena tadā abhinīhārakāle paccakkhato [Pg.148] viya tumhākaṃ dassanaṃ siddhaṃ, taṃ paṭhamadassanaṃ. Paccāgamanacārikanti paccāgamanatthaṃ cārikaṃ.

(Cụm từ) Paṭipādessāmi (ta sẽ khiến cho thành tựu) có nghĩa là: Ta sẽ gắn kết vào sự thực hành đạo lộ. (Cụm từ) Maṇiphalake (trên tấm phản bằng ngọc) có nghĩa là: Trên tấm phản được trải ra ở phía trước, được khảm bằng ngọc. (Cụm từ) Taṃ paṭhamaṃ dassanaṃ (sự thấy đầu tiên ấy) có nghĩa là: Sự thấy đã thành tựu đối với vị đã đến trong hình dạng du sĩ ở khu rừng Veḷuvana, đó là sự thấy đầu tiên. Hoặc là, sự thấy các ngài đã thành tựu giống như thấy trực tiếp vào lúc phát nguyện khi ấy do tin tưởng lời dạy của Đức Thế Tôn Anomadassī, đó là sự thấy đầu tiên. (Cụm từ) Paccāgamanacārikaṃ (chuyến du hành trở về) có nghĩa là: Chuyến du hành vì mục đích trở về.

Sattāhanti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Therassa jātovarakagehaṃ kira itaragehato vivekaṭṭhaṃ, vivaṭaṅgaṇañca, tasmā devabrahmānaṃ upasaṅkamanayogyanti ‘‘jātovarakaṃ paṭijaggathā’’ti vuttaṃ. Soti uparevato. Taṃ pavattinti tattha vasitukāmatāya vuttaṃ taṃ.

(Cụm từ) Sattāhaṃ (trong bảy ngày) là lời nói được sử dụng trong ý nghĩa liên tục. Tương truyền rằng căn nhà có phòng sinh của vị Trưởng lão thì tách biệt khỏi các căn nhà khác, và có sân trống, do đó thích hợp cho chư Thiên và Phạm thiên đến gần, (nên) đã được nói rằng: “Hãy chăm sóc phòng sinh.” (Từ) So (vị ấy) là ngài Uparevata. (Cụm từ) Taṃ pavattiṃ (tin tức ấy) có nghĩa là: Điều ấy đã được nói do có ý muốn trú ngụ ở nơi ấy.

‘‘Jānantāpi tathāgatā pucchantī’’ti (pārā. 16, 165) iminā nīhārena thero ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. ‘‘Tvaṃ catūhi mahārājehi mahantataro’’ti puṭṭho attano mahattaṃ satthu upari pakkhipanto ‘‘ārāmikasadisā ete upāsike amhākaṃ satthuno’’ti āha. Sāvakasampattikittanampi hi atthato satthu sampattiṃyeva vibhāveti.

Theo phương pháp này: “Các đấng Như Lai dù biết vẫn hỏi,” vị Trưởng lão đã hỏi: “Các vị là ai?” Khi được hỏi: “Ngài vĩ đại hơn cả Tứ Đại Thiên Vương,” vị ấy đã đặt sự vĩ đại của mình lên trên đức Đạo Sư và đã nói rằng: “Này các nữ cận sự, những vị này giống như người giữ vườn của đức Đạo Sư chúng tôi.” Vì rằng, việc tán dương sự thành tựu của các vị Thinh văn, về mặt ý nghĩa, chính là làm sáng tỏ sự thành tựu của đức Đạo Sư.

Sotāpattiphale patiṭṭhāyāti therassa desanānubhāvena, attano ca upanissayasampattiyā ñāṇassa paripakkattā sotāpattiphale patiṭṭhahitvā.

(Cụm từ) Sotāpattiphale patiṭṭhāya (sau khi an trú trong quả Dự Lưu) có nghĩa là: Nhờ oai lực của bài thuyết giảng của vị Trưởng lão, và nhờ sự thành tựu về cận y duyên của mình, do trí tuệ đã chín muồi, (nên) đã an trú trong quả Dự Lưu.

Ayanti yathāvuttā. Etthāti ‘‘vesāliṃ piṇḍāya pāvisī’’ti etasmiṃ vesālīpavese. Anupubbīkathāti anupubbadīpanī kathā.

(Cụm từ) Ayaṃ (này) có nghĩa là: Như đã được nói. (Cụm từ) Ettha (ở đây) có nghĩa là: Trong việc đi vào thành Vesālī này (được nói trong câu): “đã đi vào thành Vesālī để khất thực.” (Cụm từ) Anupubbīkathā (pháp thoại tuần tự) có nghĩa là: Bài nói chuyện làm sáng tỏ theo thứ tự.

167. Udenayakkhassa cetiyaṭṭhāneti udenassa nāma yakkhassa āyatanabhāvena iṭṭhakāhi cite mahājanassa cittīkataṭṭhāne. Katavihāroti bhagavantaṃ uddissa katavihāro. Vuccatīti purimavohārena ‘‘udenacetiya’’nti vuccati. Gotamakādīsupīti ‘‘gotamakacetiya’’nti evaṃ ādīsupi. Eseva nayoti cetiyaṭṭhāne katavihārabhāvaṃ atidisati. Vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānaṃ viya katāti yathā yuttaṃ ājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathārucipavattirahataṃ gamitā. Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Vatthu viya katāti sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisayatāya pavattiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā. Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā[Pg.149]. Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanupacayaṃ gamitā. Tenāha ‘‘suvaḍḍhitā’’ti. Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāya sikhāppattiyā sammadeva saṃsevitā.

167. (Cụm từ) Udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne (tại nơi bảo tháp của dạ-xoa Udena) có nghĩa là: Tại nơi được đại chúng tôn kính, được xây bằng gạch, là nơi ở của dạ-xoa tên Udena. (Cụm từ) Katavihāro (ngôi tịnh xá được xây dựng) có nghĩa là: Ngôi tịnh xá được xây dựng dâng đến Đức Thế Tôn. (Cụm từ) Vuccati (được gọi là) có nghĩa là: Được gọi là “bảo tháp Udena” theo cách gọi trước đây. (Cụm từ) Gotamakādīsupi (cũng ở các nơi như Gotamaka) có nghĩa là: Cũng ở các nơi như “bảo tháp Gotamaka” v.v... (Cụm từ) Eseva nayo (cũng cùng phương pháp ấy) là chỉ rộng ra về trạng thái ngôi tịnh xá được xây dựng tại nơi bảo tháp. (Cụm từ) Vaḍḍhitā (được phát triển) có nghĩa là: Được làm cho sung mãn nhờ sự viên mãn của việc tu tập. (Cụm từ) Punappunaṃ katā (được thực hành nhiều lần) có nghĩa là: Được tiến hành hết lần này đến lần khác do sự thực hành nhiều lần việc tu tập. (Cụm từ) Yuttayānaṃ viya katā (được làm cho như cỗ xe đã được thắng) có nghĩa là: Giống như cỗ xe ngựa thuần chủng đã được thắng, được điều khiển bởi người đánh xe khéo léo, vận hành theo ý muốn, cũng vậy, (các thần túc) được đưa đến trạng thái có thể vận hành theo ý muốn. (Cụm từ) Patiṭṭhānaṭṭhena (với ý nghĩa là nền tảng) có nghĩa là: Với ý nghĩa là sự quyết định. (Cụm từ) Vatthu viya katā (được làm cho như vật nền) có nghĩa là: Do là nơi diễn ra cảnh giới của thần thông nhờ sự thanh lọc hoàn toàn các phiền não, (các thần túc) được làm cho giống như vật nền đã được thanh lọc kỹ càng khỏi các hiểm nguy. (Cụm từ) Adhiṭṭhitā (được quyết định) có nghĩa là: Được thiết lập với sự thích hợp cho từng sự quyết định ấy do đã được tu tập tốt đẹp, do các pháp đối nghịch đã được loại trừ xa. (Cụm từ) Samantato citā (được tích lũy khắp nơi) có nghĩa là: Được đưa đến sự tích lũy của việc tu tập về mọi phương diện. Do đó, ngài nói là suvaḍḍhitā (được phát triển tốt đẹp). (Cụm từ) Suṭṭhu samāraddhā (được khéo bắt đầu) có nghĩa là: Được thực hành một cách đúng đắn do việc tu tập thần thông đã đạt đến đỉnh điểm.

Aniyamenāti ‘‘yassa kassacī’’ti aniyamavacanena. Niyametvāti ‘‘tathāgatassā’’ti sarūpadassanena niyametvā. Āyuppamāṇanti paramāyuppamāṇaṃ vadati, tasseva gahaṇe kāraṇaṃ brahmajālasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.40; dī. ni. ṭī. 1.40) vuttanayeneva veditabbaṃ. Mahāsivatthero pana ‘‘mahābodhisattānaṃ carimabhave paṭisandhidāyino kammassa asaṅkhyeyyāyukatāsaṃvattanasamatthataṃ hadaye ṭhapetvā buddhānaṃ āyusaṅkhārassa parissayavikkhambhanasamatthatā pāḷiyaṃ āgatā evāti imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyā’’ti avoca. ‘‘Khaṇḍiccādīhi abhibhuyyatī’’ti etena yathā iddhibalena jarāya na paṭighāto, evaṃ tena maraṇassapi na paṭighātoti atthato āpannamevāti. ‘‘Kva saro khitto, kva ca nipatito’’ti aññathā vuṭṭhitenāpi theravādena aṭṭhakathāvacanameva samatthitanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘so na ruccati…pe… niyamita’’nti.

(Cụm từ) Aniyamena (một cách không xác định) có nghĩa là: Bằng lời nói không xác định: “của bất cứ người nào.” (Cụm từ) Niyametvā (sau khi xác định) có nghĩa là: Sau khi xác định bằng cách chỉ rõ tự thân là: “của đấng Như Lai.” (Cụm từ) Āyuppamāṇaṃ (giới hạn tuổi thọ) là nói đến giới hạn tuổi thọ tối đa, nguyên nhân của việc chỉ nắm giữ điều ấy nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Chú giải kinh Phạm Võng. Tuy nhiên, Trưởng lão Mahāsiva, sau khi ghi nhớ trong tâm về khả năng của nghiệp cho quả tái sanh trong kiếp chót của các vị Đại Bồ-tát có thể dẫn đến tuổi thọ vô số, và rằng khả năng chế ngự các hiểm nguy của hành về tuổi thọ của các đức Phật đã có trong Pāḷi, đã nói rằng: “(Đức Phật) có thể trụ lại suốt cả kiếp hiền này.” Bằng câu này: “bị chế ngự bởi sự gãy răng v.v...,” về mặt ý nghĩa, điều này đã được bao hàm rằng: Giống như không có sự ngăn cản đối với sự già bằng thần thông lực, cũng vậy, không có sự ngăn cản đối với cái chết bằng thần thông lực ấy. Nên được thấy rằng: Lời của Chú giải đã được ủng hộ bởi quan điểm của Trưởng lão bộ, mặc dù đã được nêu lên một cách khác (với câu nói): “Mũi tên được bắn đi đâu, và đã rơi xuống đâu?” Do đó, ngài nói: “Điều ấy không được ưa thích... cho đến... đã được quy định.”

Pariyuṭṭhitacittoti yathā kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkā, evaṃ abhibhūtacitto. So pana abhibhavo mahatā udakoghena appakassa udakassa ajjhottharaṇaṃ viya ahosīti vuttaṃ ‘‘ajjhotthaṭacitto’’ti. Aññopīti therato, ariyehi vā aññopi yo koci puthujjano. Puthujjanaggahaṇañcettha yathā sabbena sabbaṃ appahīnavipallāso mārena pariyuṭṭhitacitto kiñci atthaṃ sallakkhetuṃ na sakkoti, evaṃ thero bhagavatā kataṃ nimittobhāsaṃ sabbaso na sallakkhesīti dassanatthaṃ. Tenāha ‘‘māro hī’’tiādi. Cattāro vipallāsāti asubhe ‘‘subha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāso, dukkhe ‘‘sukha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāsoti ime cattāro vipallāsā. Tenāti yadipi itare aṭṭha vipallāsā pahīnā, tathāpi yathāvuttānaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ appahīnabhāvena. Assāti therassa. Maddatīti phusanamattena maddanto viya hoti, aññathā tena maddite sattānaṃ maraṇameva siyā. Kiṃ sakkhissati, na sakkhissatīti adhippāyo. Kasmā [Pg.150] na sakkhissati, nanu esa aggasāvakassa kucchiṃ paviṭṭhoti? Saccaṃ paviṭṭho, tañca kho attano ānubhāvadassanatthaṃ, na vibādhanādhippāyena. Vibādhanādhippāyena pana idha ‘‘kiṃ sakkhissatī’’ti vuttaṃ hadayamaddanassa adhigatattā. Nimittobhāsanti ettha ‘‘tiṭṭhatu bhagavā kappa’’nti sakalakappaṃ avaṭṭhānayācanāya ‘‘yassa kassaci ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā’’tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvasena saññuppādanaṃ nimittaṃ, tathā pana pariyāyaṃ muñcitvā ujukaṃyeva attano adhippāyavibhāvanaṃ obhāso. Jānantoyeva vāti mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ jānanto eva. Attano aparādhahetuto sattānaṃ soko tanuko hoti, na balavāti āha ‘‘dosāropanena sokatanukaraṇattha’’nti. Kiṃ pana thero mārena pariyuṭṭhitacittakāle pavattiṃ pacchā jānātīti? Na jānāti sabhāvena, buddhānubhāvena pana anujānāti.

Pariyuṭṭhitacitto có nghĩa là tâm bị chế ngự, giống như không thể nhận biết được điều gì là lợi ích hay không lợi ích. Sự chế ngự ấy giống như dòng nước lớn tràn ngập dòng nước nhỏ, vì thế được gọi là ‘ajjhotthaṭacitto’ (tâm bị tràn ngập). Aññopi (người khác) là bất cứ phàm nhân nào khác với vị trưởng lão hoặc khác với các bậc Thánh. Việc đề cập đến phàm nhân ở đây là để chỉ rằng: Giống như người phàm phu chưa đoạn trừ hoàn toàn các điên đảo, có tâm bị Ma vương ám ảnh, không thể nhận biết được điều gì là lợi ích, cũng vậy, vị trưởng lão đã hoàn toàn không nhận biết được dấu hiệu và gợi ý do đức Thế Tôn tạo ra. Do đó, có lời nói rằng: “Bởi vì Ma vương,” v.v… Bốn điên đảo là: tưởng điên đảo và tâm điên đảo về ‘tịnh’ trong cái bất tịnh, tưởng điên đảo và tâm điên đảo về ‘lạc’ trong cái khổ. Đây là bốn điên đảo. Tena (do đó) có nghĩa là: Mặc dù tám điên đảo khác đã được đoạn trừ, nhưng do tình trạng chưa đoạn trừ bốn điên đảo đã nói trên. Assa (của vị ấy) là của vị trưởng lão. Maddati (chà đạp) có nghĩa là giống như chà đạp chỉ bằng sự xúc chạm. Nếu không, khi bị nó chà đạp, chúng sanh chắc chắn sẽ chết. Kiṃ sakkhissati (có thể làm gì được?) có nghĩa là không thể làm gì được. Tại sao không thể làm được? Chẳng phải nó đã đi vào bụng của vị Thượng thủ Thinh văn sao? Thật vậy, nó đã đi vào, nhưng đó là để biểu hiện oai lực của mình, không phải với ý định làm hại. Tuy nhiên, ở đây, câu “có thể làm gì được?” được nói với ý định làm hại, vì đã đạt đến việc làm rung động trái tim. Trong câu Nimittobhāsaṃ (dấu hiệu và gợi ý), nimitta (dấu hiệu) là việc tạo ra nhận thức về khả năng tồn tại suốt một kiếp nhờ oai lực tu tập bốn như ý túc của chính mình, bằng cách nói bóng gió qua câu “Này Ānanda, bất cứ ai đã tu tập bốn như ý túc,” v.v… để thỉnh cầu Ngài trụ lại suốt cả kiếp, như trong câu “Xin đức Thế Tôn hãy trụ lại một kiếp.” Còn obhāso (gợi ý) là việc biểu lộ ý định của mình một cách thẳng thắn, không dùng cách nói vòng vo như vậy. Jānantoyeva vā (hoặc trong khi biết rõ) có nghĩa là trong khi biết rõ tình trạng bị Ma vương ám ảnh. Vì lỗi lầm của chính mình, nỗi sầu của chúng sanh trở nên nhẹ đi, không còn mãnh liệt. Do đó, có lời nói rằng: “để làm giảm nhẹ nỗi sầu bằng cách quy lỗi.” Vậy vị trưởng lão có biết được sự việc xảy ra vào lúc tâm bị Ma vương ám ảnh về sau không? Về bản chất, ngài không biết, nhưng nhờ oai lực của đức Phật, ngài biết được.

Mārayācanakathāvaṇṇanā

Chú giải về câu chuyện Ma vương thỉnh cầu

168. Anatthe niyojento guṇamāraṇena māreti, virāgavibandhanena vā jātinimittatāya tattha tattha jātaṃ jātaṃ mārento viya hotīti ‘‘māretīti māro’’ti vuttaṃ. Ativiya pāpatāya pāpimā. Kaṇhadhammehi samannāgato kaṇho. Virāgādiguṇānaṃ antakaraṇato antako. Sattānaṃ anatthāvahapaṭipattiṃ na muccatīti namuci. Attano mārapāsena pamatte bandhati, pamattā vā bandhū etassāti pamattabandhu. Sattamasattāhato paraṃ satta ahāni sandhāyāha ‘‘aṭṭhame sattāhe’’ti na pana pallaṅkasattāhādi viya niyatakiccassa aṭṭhamasattāhassa nāma labbhanato. Sattamasattāhassa hi parato ajapālanigrodhamūle mahābrahmuno, sakkassa ca devarañño paṭiññātadhammadesanaṃ bhagavantaṃ ñatvā ‘‘idāni satte dhammadesanāya mama visayaṃ atikkamāpessatī’’ti sañjātadomanasso hutvā ṭhito cintesi ‘‘handa dānāhaṃ naṃ upāyena parinibbāpessāmi, evamassa manoratho aññathattaṃ gamissati, mama ca manoratho ijjhissatī’’ti. Evaṃ pana cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ekaṃ antaṃ ṭhito ‘‘parinibbātu dāni bhante bhagavā’’tiādinā parinibbānaṃ yāci, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aṭṭhame sattāhe’’tiādi. Tattha ajjāti āyusaṅkhārossajjanadivasaṃ sandhāyāha. Bhagavā cassa abhisandhiṃ jānantopi [Pg.151] taṃ anāvikatvā parinibbānassa akālabhāvameva pakāsento yācanaṃ paṭikkhipi. Tenāha ‘‘na tāvāha’’ntiādi.

168. Vì thúc đẩy vào điều bất lợi, nó giết chết bằng cách hủy hoại các đức hạnh, hoặc vì ngăn cản sự ly tham, nó giống như giết chết những chúng sanh đã sanh ra ở nơi này nơi kia do nhân của sự sanh, nên được gọi là ‘Māra’ (Ma vương) vì nó ‘giết chết’ (māreti). Vì vô cùng ác độc, nên là Pāpimā (Ác ma). Vì có các pháp đen tối, nên là Kaṇha (Hắc ám). Vì làm cho các đức hạnh như ly tham đi đến kết thúc, nên là Antaka (Kẻ kết liễu). Vì không buông tha sự thực hành mang lại bất lợi cho chúng sanh, nên là Namuci. Vì trói buộc những kẻ phóng dật bằng vòng vây của ma, hoặc vì những kẻ phóng dật là quyến thuộc của nó, nên là Pamattabandhu (Quyến thuộc của kẻ phóng dật). Câu “vào tuần lễ thứ tám” được nói đến để chỉ bảy ngày sau tuần lễ thứ bảy, chứ không phải vì có tên gọi ‘tuần lễ thứ tám’ cho một công việc nhất định nào đó như các tuần lễ ngồi kiết-già, v.v… Thật vậy, sau tuần lễ thứ bảy, khi biết rằng đức Thế Tôn đã hứa thuyết pháp cho Đại Phạm Thiên và vua trời Sakka tại cội cây Ajapāla Nigrodha, Ma vương trở nên ưu phiền, đứng đó và suy nghĩ: “Bây giờ, Ngài sẽ làm cho chúng sanh vượt qua khỏi phạm vi của ta bằng việc thuyết pháp. Thôi nào, bây giờ ta sẽ dùng phương tiện để khiến Ngài nhập Niết-bàn. Như vậy, tâm nguyện của Ngài sẽ thay đổi, và tâm nguyện của ta sẽ được thành tựu.” Sau khi suy nghĩ như vậy, nó đến gần đức Thế Tôn, đứng một bên và thỉnh cầu Ngài nhập Niết-bàn bằng những lời như: “Bạch Thế Tôn, bây giờ xin đức Thế Tôn hãy nhập Niết-bàn.” Nhắm đến điều đó mà có lời nói: “vào tuần lễ thứ tám,” v.v… Ở đây, từ ajja (hôm nay) được nói đến để chỉ ngày xả bỏ thọ hành. Dù biết ý định của nó, đức Thế Tôn đã không tiết lộ điều đó mà chỉ tuyên bố rằng chưa phải lúc để nhập Niết-bàn, và đã từ chối lời thỉnh cầu. Do đó, Ngài đã nói: “Ta sẽ chưa,” v.v…

Maggavasena viyattāti saccasampaṭivedhaveyyattiyena byattā. Tatheva vinītāti maggavasena kilesānaṃ samucchedavinayanena vinītā. Tathā visāradāti ariyamaggādhigameneva satthusāsane vesārajjappattiyā visāradā, sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādipāpadhammānaṃ vigamena visāradabhāvaṃ pattāti attho. Yassa sutassa vasena vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ sambhavati, taṃ idha ukkaṭṭhaniddesena ‘‘suta’’nti adhippetanti āha ‘‘tepiṭakavasenā’’ti. Tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samūho tepiṭakaṃ, tīṇi vā piṭakāni tipiṭakaṃ, tipiṭakameva tepiṭakaṃ, tassa vasena. Tamevāti yaṃ taṃ tepiṭakaṃ sotabbabhāvena ‘‘suta’’nti vuttaṃ, tameva. Dhammanti pariyattidhammaṃ. Dhārentīti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantaṃ katvā suppaguṇasuppavattibhāvena dhārenti hadaye ṭhapenti. Iti pariyattidhammavasena bahussutadhammadharabhāvaṃ dassetvā idāni paṭivedhadhammavasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Ariyadhammassāti maggaphaladhammassa, navavidhassāpi vā lokuttaradhammassa. Anudhammabhūtanti adhigamāya anurūpadhammabhūtaṃ. Anucchavikapaṭipadanti ca tameva vipassanādhammamāha, chabbidhā visuddhiyo vā. Anudhammanti tassā yathāvuttapaṭipadāya anurūpaṃ abhisallekhitaṃ appicchatādidhammaṃ. Caraṇasīlāti samādāya pavattanasīlā. Anu maggaphaladhammo etissāti vā anudhammā, vuṭṭhānagāminivipassanā, tassā caraṇasīlā. Attano ācariyavādanti attano ācariyassa sammāsambuddhassa vādaṃ. Sadevakassa lokassa ācārasikkhāpanena ācariyo, bhagavā. Tassa vādo, catusaccadesanā.

‘Thành thạo do phương diện đạo’ có nghĩa là thành thạo do sự thông thạo trong việc thâm nhập các chân lý. Tương tự như thế, ‘được huấn luyện’ có nghĩa là được huấn luyện do phương diện đạo qua việc chế ngự bằng cách đoạn trừ các phiền não. Tương tự như thế, ‘tự tin’ có nghĩa là tự tin do đã đạt được sự vô úy trong giáo pháp của bậc Đạo Sư chính nhờ việc chứng đắc Thánh đạo; nghĩa là đã đạt đến trạng thái tự tin do sự vắng mặt của các ác pháp như tà kiến, hoài nghi, v.v., là những pháp làm cho sợ hãi. Pháp văn nào mà nhờ đó sự thoát khỏi khổ luân hồi có thể xảy ra, pháp văn ấy ở đây được chủ trương là ‘văn’ (suta) theo cách chỉ định ưu việt, nên ngài nói ‘do phương diện Tam Tạng.’ Tập hợp của ba tạng là Tam Tạng (tepiṭakaṃ), hoặc ba tạng là Tam Tạng (tipiṭakaṃ), chính Tam Tạng là tepiṭakaṃ, do phương diện ấy. ‘Chính pháp ấy’ có nghĩa là chính Tam Tạng ấy, được gọi là ‘văn’ (suta) do có thể được nghe. ‘Pháp’ có nghĩa là pháp học (pariyattidhamma). ‘Thọ trì’ có nghĩa là họ thọ trì, đặt vào trong tâm, bằng cách làm cho không bị hư hoại như mỡ sư tử được đựng trong bình vàng, với sự thuần thục và thực hành tốt. Như vậy, sau khi đã chỉ ra trạng thái đa văn và thọ trì pháp theo phương diện pháp học, bây giờ để chỉ ra điều đó theo phương diện pháp chứng ngộ, ngài nói ‘hoặc là’ v.v. ‘Của Thánh pháp’ có nghĩa là của pháp đạo và quả, hoặc của chín loại pháp siêu thế. ‘Là pháp tương ứng’ có nghĩa là pháp tương ứng để chứng đắc. Và ‘pháp hành thích hợp’ cũng chỉ chính pháp minh sát ấy, hoặc sáu loại thanh tịnh. ‘Pháp tương ứng’ là pháp thiểu dục v.v., được mài giũa, tương ứng với pháp hành đã nói. ‘Hành trì’ là những người có giới hạnh thực hành sau khi đã thọ nhận. Hoặc, pháp tương ứng với đạo và quả là của vị ấy, nên gọi là anudhammā, tức là minh sát dẫn đến xuất khởi (vuṭṭhānagāminivipassanā), những người có giới hạnh hành trì pháp ấy. ‘Học thuyết của vị thầy của mình’ có nghĩa là học thuyết của vị thầy của mình là bậc Chánh Đẳng Giác. Đức Thế Tôn là vị thầy (ācariyo) do việc dạy dỗ về hạnh kiểm cho thế gian cùng với chư thiên. Học thuyết của ngài là sự thuyết giảng về Tứ Thánh Đế.

Ācikkhissantīti ādito kathessanti, attanā uggahitaniyāmena pare uggaṇhāpessantīti attho. Desessantīti vācessanti, pāḷiṃ sammā pabodhessantīti attho. Paññāpessantīti pajānāpessanti, saṅkāpessantīti attho. Paṭṭhapessantīti pakārehi ṭhapessanti, pakāsessantīti attho. Vivarissantīti vivaṭaṃ karissanti. Vibhajissantīti vibhattaṃ karissanti. Uttāniṃ karissantīti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karissanti. Saha dhammenāti ettha dhamma-saddo kāraṇapariyāyo ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu [Pg.152] (vibha. 270) viyāti āha ‘‘sahetukena sakāraṇena vacanenā’’ti. Sappāṭihāriyanti sanissaraṇaṃ, yathā paravādaṃ bhañjitvā sakavādo patiṭṭhahati, evaṃ hetudāharaṇehi yathādhigatamatthaṃ sampādetvā dhammaṃ kathessanti. Tenāha ‘‘niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessantī’’ti, navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ pabodhessantīti attho. Ettha ca ‘‘paññāpessantī’’tiādīhi chahi padehi cha atthapadāni dassitāni, ādito pana dvīhi padehi cha byañjanapadāni. Ettāvatā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṃvaṇṇanānayena saṅgahetvā dassitaṃ hoti. Vuttañhetaṃ nettiyaṃ ‘‘dvādasapadāni suttaṃ, taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā’’ti (netti. saṅkhāre).

‘Sẽ chỉ dạy’ có nghĩa là sẽ nói từ đầu, nghĩa là sẽ làm cho người khác học theo phương pháp mà mình đã học. ‘Sẽ thuyết giảng’ có nghĩa là sẽ đọc tụng, nghĩa là sẽ giải thích đúng đắn Pāli văn. ‘Sẽ làm cho biết rõ’ có nghĩa là sẽ làm cho hiểu rõ, làm cho sáng tỏ. ‘Sẽ thiết lập’ có nghĩa là sẽ đặt để theo nhiều cách, nghĩa là sẽ công bố. ‘Sẽ khai mở’ có nghĩa là sẽ làm cho được mở ra. ‘Sẽ phân tích’ có nghĩa là sẽ làm cho được phân chia. ‘Sẽ làm cho minh bạch’ có nghĩa là sẽ làm cho điều không minh bạch, sâu kín trở nên minh bạch, rõ ràng. Về câu ‘cùng với pháp,’ ở đây từ ‘pháp’ (dhamma) là từ đồng nghĩa với nguyên nhân (kāraṇa), giống như trong câu ‘trí tuệ về nhân là pháp vô ngại giải’ (Vbh. 270), nên ngài nói ‘bằng lời nói có nhân, có duyên.’ ‘Cùng với sự kỳ diệu’ có nghĩa là cùng với sự xuất ly. Giống như sau khi phá tan tà thuyết, chánh thuyết được thiết lập, cũng vậy, họ sẽ thuyết pháp bằng cách trình bày ý nghĩa đã liễu tri với các lý do và ví dụ. Do đó, ngài nói ‘thuyết pháp bằng cách làm cho có khả năng xuất ly,’ nghĩa là sẽ giải thích chín loại pháp siêu thế. Và ở đây, sáu từ về ý nghĩa được chỉ ra bằng sáu từ bắt đầu bằng ‘sẽ làm cho biết rõ,’ còn sáu từ về văn tự được chỉ ra bằng hai từ đầu tiên. Bằng chừng ấy, lời Phật dạy là Tam Tạng được trình bày bằng cách tóm lược theo phương pháp giải thích. Điều này đã được nói trong tạng Vô Ngại Giải (Netti): ‘Kinh có mười hai phần, tất cả đều là văn tự và ý nghĩa.’

Sikkhattayasaṅgahitanti adhisīlasikkhādisikkhattayasaṅgahaṇaṃ. Sakalaṃ sāsanabrahmacariyanti anavasesaṃ satthusāsanabhūtaṃ seṭṭhacariyaṃ. Samiddhanti sammadeva vaḍḍhitaṃ. Jhānassādavasenāti tehi tehi bhikkhūhi samadhigatajhānasukhavasena. Vuddhippattanti uḷārapaṇītabhāvagamanena sabbaso parivuddhiṃ upagataṃ. Sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena abhiññāsampadāhi sāsanābhivuddhiyā matthakappattito. Patiṭṭhitavasenāti patiṭṭhānavasena, patiṭṭhappattiyāti attho. Paṭivedhavasena bahuno janassa hitanti bāhujaññaṃ. Tenāha ‘‘bahujanābhisamayavasenā’’ti. Puthu puthulaṃ bhūtaṃ jātaṃ, puthu vā puthuttaṃ bhūtaṃ pattanti puthubhūtaṃ. Tenāha ‘‘sabbākāra…pe… patta’’nti. Suṭṭhu pakāsitanti suṭṭhu sammadeva ādikalyāṇādibhāvena paveditaṃ.

‘Được bao gồm bởi ba học giới’ có nghĩa là sự bao gồm của ba học giới là tăng thượng giới học v.v. ‘Toàn bộ phạm hạnh trong giáo pháp’ có nghĩa là đời sống cao thượng thuộc giáo pháp của bậc Đạo Sư, không có dư sót. ‘Thịnh vượng’ có nghĩa là được tăng trưởng một cách tốt đẹp. ‘Do phương diện vị của thiền’ có nghĩa là do phương diện lạc của thiền đã được các vị tỳ khưu ấy chứng đắc. ‘Đạt đến sự tăng trưởng’ có nghĩa là đã đạt đến sự phát triển toàn diện do đã đi đến trạng thái cao thượng và vi diệu. Giống như cây Pāṭalī nở rộ khắp nơi, do sự thành tựu các thắng trí, đã đạt đến đỉnh cao của sự phát triển giáo pháp. ‘Do phương diện được thiết lập’ có nghĩa là do phương diện được thành lập, nghĩa là đã đạt đến sự vững chắc. ‘Lợi ích cho nhiều người’ (bāhujaññaṃ) là lợi ích cho nhiều người do phương diện chứng ngộ. Do đó, ngài nói ‘do phương diện sự liễu ngộ của nhiều người.’ ‘Trở nên rộng lớn’ (puthubhūtaṃ) là đã trở nên, đã sinh ra rộng rãi, hoặc đã đạt đến sự rộng lớn. Do đó, ngài nói ‘đã đạt đến... trong mọi phương diện.’ ‘Được khéo tuyên thuyết’ có nghĩa là được tuyên thuyết một cách tốt đẹp, hoàn toàn, với các đặc tính toàn thiện ở phần đầu v.v.

Āyusaṅkhāraossajjanavaṇṇanā

Giải Thích về Việc Xả Bỏ Thọ Hành

169. Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvāti ayaṃ kāyādivibhāgo attabhāvasaññito dukkhabhāro mayā ettakaṃ kālaṃ vahito, idāni pana na vahitabbo, etassa avahanatthaṃ cirataraṃ kālaṃ ariyamaggasambhāro sambhato, svāyaṃ ariyamaggo paṭividdho, yato ime kāyādayo asubhādito sammadeva pariññātā, catubbidhampi sammāsatiṃ yathātathaṃ visaye suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā. Ñāṇena paricchinditvāti yasmā imassa attabhāvasaññitassa dukkhabhārassa vahane payojanabhūtaṃ attahitaṃ tāva mahābodhimūle eva parisamāpitaṃ, parahitaṃ pana buddhaveneyyavinayanaṃ parisamāpitabbaṃ, taṃ [Pg.153] idāni māsattayeneva parisamāpanaṃ pāpuṇissati, tasmā abhāsi ‘‘visākhapuṇṇamāyaṃ parinibbāyissāmī’’ti, evaṃ buddhañāṇena paricchinditvā sabbabhāgena nicchayaṃ katvā. Āyusaṅkhāraṃ vissajjīti āyuno jīvitassa abhisaṅkhārakaṃ phalasamāpattidhammaṃ ‘‘na samāpajjissāmī’’ti vissajji taṃvissajjaneneva tena abhisaṅkhariyamānaṃ jīvitasaṅkhāraṃ ‘‘nappavattessāmī’’ti vissajji. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Ṭhānamahantatāyapi pavattiākāramahantatāyapi mahanto pathavīkampo. Tattha ṭhānamahantatāya bhūmicālassa mahattaṃ dassetuṃ ‘‘tadā kira…pe… kampitthā’’ti vuttaṃ. Sā pana jātikkhettabhūtā dasasahassī lokadhātu eva, na yā kāci, yā mahābhinīhāramahājātiādīsupi kampittha. Tadāpi tattikāya eva kampane kiṃ kāraṇaṃ? Jātikkhettabhāvena tasseva ādito pariggahassa katattā. Pariggahakaraṇaṃ cassa dhammatāvasena veditabbaṃ. Tathā hi purimabuddhānampi tāvatakameva jātikkhettaṃ ahosi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘dasasahassī lokadhātū, nissaddā honti nirākulā…pe… mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampatī’’ti ca ādi (bu. vaṃ. 84-91). Udakapariyantaṃ katvā chappakārapavedhanena avītarāge bhiṃsetīti bhiṃsano, so eva bhiṃsanakoti āha ‘‘bhayajanako’’ti. Devabheriyoti devadundubhisaddassa pariyāyavacanamattaṃ. Na cettha kāci bherī ‘‘devadundubhī’’ti adhippetā, atha kho uppātabhāvena labbhamāno ākāsagato nigghosasaddo. Tenāha ‘‘devo’’tiādi. Devoti megho. Tassa hi acchabhāvena ākāsassa vassābhāvena sukkhagajjitasaññite sadde niccharante devadundubhisamaññā. Tenāha ‘‘devo sukkhagajjitaṃ gajjī’’ti.

169. “Sau khi đã an trú chánh niệm vững chắc” có nghĩa là: Gánh nặng khổ đau này, được gọi là tự thể, bao gồm thân v.v..., đã được ta mang vác trong một thời gian lâu dài như vậy, nhưng bây giờ không nên mang vác nữa. Để không mang vác gánh nặng này, các yếu tố của Thánh đạo đã được tích lũy trong một thời gian rất dài. Thánh đạo ấy nay đã được chứng ngộ, do đó các pháp này như thân v.v... đã được liễu tri một cách chân chánh là bất tịnh v.v..., bằng cách an trú vững chắc bốn loại chánh niệm một cách đúng đắn trong đối tượng của chúng. “Sau khi đã xác định bằng trí tuệ” có nghĩa là: Bởi vì lợi ích cho bản thân, là mục đích của việc mang gánh nặng khổ đau được gọi là tự thể này, đã được hoàn mãn ngay tại cội Bồ-đề. Còn lợi ích cho chúng sanh, tức là việc giáo hóa các chúng sanh cần được độ, thì cần phải được hoàn mãn. Việc ấy bây giờ sẽ đạt đến sự hoàn mãn chỉ trong ba tháng. Do đó, Ngài đã nói: “Ta sẽ nhập Vô Dư Niết-bàn vào ngày rằm tháng Vesākha”. Như vậy, sau khi đã xác định bằng Phật trí, sau khi đã quyết định về mọi phương diện. “Đã xả bỏ hành mạng” có nghĩa là: Ngài đã xả bỏ pháp thiền quả, là pháp tạo tác cho tuổi thọ, cho mạng sống, với ý nghĩ: “Ta sẽ không nhập (thiền quả)”. Chính nhờ sự xả bỏ ấy, Ngài đã xả bỏ hành mạng đang được tạo tác bởi pháp ấy, với ý nghĩ: “Ta sẽ không để cho nó tiếp diễn”. Do đó, có lời nói “tatthā” (ở đó) v.v... Cơn địa chấn lớn lao cả về địa điểm lẫn về cách thức xảy ra. Ở đây, để chỉ rõ sự vĩ đại của cơn địa chấn về mặt địa điểm, có lời nói: “Khi ấy, quả thật... rung chuyển”. Và đó chính là mười ngàn thế giới, là nơi sinh thành, chứ không phải bất kỳ nơi nào khác, nơi đã rung chuyển cả trong những dịp như đại nguyện, đại đản sanh v.v... Vậy tại sao khi ấy chỉ có chừng ấy nơi rung chuyển? Vì ngay từ đầu, nơi ấy đã được chọn làm nơi sinh thành. Và việc chọn lựa này nên được hiểu là do pháp tánh. Thật vậy, các vị Phật quá khứ cũng có nơi sinh thành rộng lớn như vậy. Như đã được nói: “Mười ngàn thế giới trở nên im lặng, không còn náo động... biển cả gợn sóng, mười ngàn thế giới rung chuyển” v.v... (Bu. vaṃ. 84-91). “Kinh khiếp” (bhiṃsano) là vì nó làm kinh hãi những ai chưa ly tham bằng sáu cách rung chuyển, đến tận cùng là nước. Chính nó là “kinh khiếp” (bhiṃsanako), nên nói là “gây ra sự sợ hãi”. “Trống trời” (Devabheri) chỉ là một từ đồng nghĩa với “sấm trời” (devadundubhi). Ở đây không có ý nói đến một cái trống nào được gọi là “sấm trời”, mà là tiếng vang dội trên không trung, xuất hiện như một điềm báo. Do đó, có lời nói “devo” (trời) v.v... “Devo” là mây. Khi bầu trời trong xanh, không có mưa, những tiếng động được gọi là “sấm khô” phát ra, được gọi là “sấm trời” (devadundubhi). Do đó, có lời nói: “Trời đã sấm lên tiếng sấm khô”.

Pītivegavissaṭṭhanti ‘‘evaṃ cirataraṃ kālaṃ vahito ayaṃ attabhāvasaññito dukkhabhāro, idāni na cirasseva nikkhipissatī’’ti sañjātasomanasso bhagavā sabhāveneva pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi. Evaṃ pana udānentena ayampi attho sādhito hotīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.

“Được thốt lên do xung lực của hỷ” có nghĩa là: Đức Thế Tôn, với tâm hoan hỷ sanh khởi vì nghĩ rằng: “Gánh nặng khổ đau này, được gọi là tự thể, đã được mang vác trong một thời gian rất dài như vậy, bây giờ sẽ sớm được đặt xuống”, đã tự nhiên thốt lên lời cảm hứng được thúc đẩy bởi xung lực của hỷ. Để chỉ ra rằng, bằng cách thốt lên như vậy, một ý nghĩa khác cũng được thành tựu, trong Chú giải có câu hỏi “Tại sao?” v.v...

Tulīyatīti tulanti tula-saddo kammasādhanoti dassetuṃ ‘‘tulita’’nti vuttaṃ. Appānubhāvatāya paricchinnaṃ. Tathā hi taṃ parito khaṇḍitabhāvena ‘‘paritta’’nti vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato dīghasantānatāya, vipulaphalatāya [Pg.154] ca na tulaṃ na paricchinnaṃ. Yehi kāraṇehi pubbe avisesato mahaggataṃ ‘‘atula’’nti vuttaṃ, tāni kāraṇāni rūpāvacarato āruppassa sātisayāni vijjantīti ‘‘arūpāvacaraṃ atula’’nti vuttaṃ, itarañca ‘‘tula’’nti, appavipākaṃ tīsupi kammesu yaṃ tanuvipākaṃ hīnaṃ, taṃ tulaṃ. Bahuvipākanti yaṃ mahāvipākaṃ paṇītaṃ, taṃ atulaṃ. Yaṃ panettha majjhimaṃ, taṃ hīnaṃ, ukkaṭṭhanti dvidhā bhinditvā dvīsu bhāgesu pakkhipitabbaṃ. Hīnattikavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva appabahuvipākataṃ niddhāretvā tassa vasena tulātulabhāvo veditabbo. Sambhavati etasmāti sambhavoti āha ‘‘sambhavassa hetubhūta’’nti. Niyakajjhattaratoti sasantānadhammesu vipassanāvasena, gocarāsevanāya ca nirato. Savipākaṃ samānaṃ pavattivipākamattadāyikammaṃ savipākaṭṭhena sambhavaṃ. Na ca taṃ kāmādibhavābhisaṅkhārakanti tato visesanatthaṃ ‘‘sambhava’’nti vatvā ‘‘bhavasaṅkhāra’’nti vuttaṃ. Ossajjīti ariyamaggena avassajji. Kavacaṃ viya attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhūtattā attasambhavaṃ kilesañca abhindīti kilesabhedasahabhāvikammossajjanaṃ dassento tadubhayassa kāraṇaṃ avoca ‘‘ajjhattarato samāhito’’ti.

Để chỉ ra rằng từ “tula” (có thể đo lường) có nghĩa là “tulīyati” (được đo lường), là một từ được hình thành theo thể bị động, nên được nói là “tulita” (đã được đo lường). Nó bị giới hạn do có năng lực nhỏ. Thật vậy, nó được gọi là “paritta” (nhỏ bé) vì nó bị phá vỡ tứ phía. Do sự chế ngự các pháp đối nghịch, do sự tương tục dài lâu, và do kết quả to lớn, nên nó là “na tulaṃ” (không thể đo lường), không bị giới hạn. Những lý do mà trước đây các pháp đáo đại nói chung được gọi là “vô lượng” (atula), những lý do ấy tồn tại một cách vượt trội hơn ở cõi vô sắc so với cõi sắc giới, do đó “cõi vô sắc là vô lượng” được nói đến, còn cõi kia là “hữu lượng” (tula). Nghiệp có quả báo ít, trong cả ba loại nghiệp, nghiệp nào có quả báo yếu kém, thấp hèn, thì đó là “hữu lượng”. “Quả báo nhiều” có nghĩa là nghiệp nào có quả báo lớn lao, cao thượng, thì đó là “vô lượng”. Nghiệp nào ở mức trung bình, thì nên chia làm hai là hạ và thượng, rồi xếp vào hai phần. Tình trạng hữu lượng và vô lượng nên được hiểu theo cách có quả báo ít hay nhiều, như đã được xác định theo phương pháp đã nói trong phần giải thích về tam đề hạ liệt. “Nó phát sinh từ đây, nên là sự phát sinh” (sambhavati etasmāti sambhavo), nên nói là “là nhân của sự phát sinh”. “Thích thú trong nội tâm của chính mình” (Niyakajjhattarato) có nghĩa là chuyên tâm vào các pháp trong dòng tương tục của chính mình qua con đường minh sát và qua việc thường xuyên thực hành đối tượng thiền. Nghiệp chỉ cho quả trong dòng hiện hữu, trong khi vẫn có quả riêng của nó, được gọi là “sự phát sinh” (sambhavaṃ) theo nghĩa có quả. Và để phân biệt nó với các hành của cõi dục v.v..., sau khi nói “sambhavaṃ”, lại nói thêm “bhavasaṅkhāraṃ” (hành hữu). “Đã xả bỏ” (Ossajji) có nghĩa là đã từ bỏ bằng Thánh đạo. “Phát sinh từ tự thân” (attasambhavaṃ) là phiền não, vốn tồn tại bao bọc lấy tự thể như một chiếc áo giáp, và Ngài đã phá vỡ nó. Để chỉ ra sự xả bỏ nghiệp cùng với sự phá vỡ phiền não, nguyên nhân của cả hai đã được nói đến: “thích thú trong nội tâm, có định” (ajjhattarato samāhito).

Tīrentoti ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’ntiādinā vīmaṃsanto. ‘‘Tulento tīrento’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘pañcakkhandhā’’ti ādiṃ vatvā bhavasaṅkhārassa avassajjanākāraṃ sarūpato dassesi. ‘‘Eva’’ntiādinā pana udānavaṇṇanāyaṃ ādito vuttamatthaṃ nigamanavasena dassesi.

“Thẩm xét” (Tīrento) có nghĩa là quán xét với những suy nghĩ như “sự sanh khởi là đáng sợ, sự không sanh khởi là an ổn” v.v... Để trình bày chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt qua các từ “cân nhắc, thẩm xét” v.v..., ngài đã bắt đầu bằng “năm uẩn” v.v..., rồi chỉ ra cách thức xả bỏ hành hữu về mặt bản chất. Còn với từ “Như vậy” (Evaṃ) v.v..., ngài đã trình bày ý nghĩa đã được nói ở đầu phần chú giải về kệ cảm hứng theo cách kết luận.

Mahābhūmicālavaṇṇanā

Chú giải về Cơn Đại Địa Chấn

171. Yanti karaṇe vā adhikaraṇe vā paccattavacananti adhippāyena āha ‘‘yena samayena, yasmiṃ vā samaye’’ti. Ukkhepakavātāti udakasandhārakavātaṃ upacchinditvā ṭhitaṭṭhānato khepakavātā. ‘‘Saṭṭhi…pe… bahala’’nti idaṃ tassa vātassa ubbedhappamāṇameva gahetvā vuttaṃ, āyāmavitthārato pana dasasahassacakkavāḷappamāṇampi udakasandhārakavātaṃ upacchindatiyeva. Ākāseti pubbe vātena patiṭṭhitokāse. Puna vātoti ukkhepakavāte tathākatvā vigate udakasandhārakavāto puna ābandhitvā [Pg.155] gaṇhāti yathā taṃ udakaṃ na bhassati, evaṃ utthambhentaṃ ābandhanavitānavasena bandhitvā gaṇhāti. Tato udakaṃ uggacchatīti tato ābandhitvā gahaṇato tena vātena utthambhitaṃ udakaṃ uggacchati upari gacchati. Hotiyevāti antarantarā hotiyeva. Bahalabhāvenāti mahāpathaviyā mahantabhāvena. Sakalā hi mahāpathavī tadā oggacchati, uggacchati ca, tasmā kampanaṃ na paññāyati.

171. Với ý định (cho thấy) đây là đơn cách trong sở thuộc cách hoặc định sở cách, nên đã nói: “yena samayena, yasmiṃ vā samaye” (vào lúc nào, hay trong lúc nào). “Gió nâng lên” (ukkhepakavāta) có nghĩa là ngọn gió thổi tung lên từ nơi nó đứng sau khi đã cắt đứt ngọn gió nâng đỡ khối nước. “Sáu mươi… dày” – điều này được nói đến chỉ lấy số đo chiều cao của ngọn gió ấy. Nhưng về chiều dài và chiều rộng, nó cắt đứt ngọn gió nâng đỡ khối nước thậm chí đến phạm vi mười ngàn thế giới. “Trong không gian” (ākāse) có nghĩa là trong không gian đã được thiết lập trước đó bởi gió. “Gió lại” (puna vāto) có nghĩa là: khi ngọn gió nâng lên, sau khi đã làm như vậy, đã biến mất, ngọn gió nâng đỡ khối nước lại trói buộc và giữ lấy (khối nước) để nó không bị rơi xuống. Như vậy, trong khi nâng đỡ, nó trói buộc và giữ lấy bằng cách tạo thành một tấm màn che trói buộc. “Do đó nước dâng lên” (tato udakaṃ uggacchati) có nghĩa là: do sự trói buộc và giữ lấy đó, khối nước được nâng đỡ bởi ngọn gió ấy dâng lên, đi lên trên. “Vẫn xảy ra” (hotiyeva) có nghĩa là thỉnh thoảng vẫn xảy ra. “Do sự dày đặc” (bahalabhāvena) có nghĩa là do sự to lớn của đại địa. Vì toàn thể đại địa lúc đó lún xuống và trồi lên, do đó sự rung chuyển không được nhận biết.

Ijjhanassāti icchitatthasijjhanassa. Anubhavitabbassaissariyasampattiādikassa. Parittāti paṭiladdhamattā nātisubhāvitā. Tathā ca bhāvanā balavatī na hotīti āha ‘‘dubbalā’’ti. Saññāsīsena hi bhāvanā vuttā. Appamāṇāti paguṇā subhāvitā. Sā hi thirā daḷhatarā hotīti āha ‘‘balavā’’ti. ‘‘Parittā pathavīsaññā, appamāṇā āposaññā’’ti desanāmattameva, āposaññāya pana subhāvitāya pathavīkampo sukheneva ijjhatīti ayamettha adhippāyo veditabbo. Saṃvejento dibbasampattiyā pamattaṃ sakkaṃ devarājānaṃ. Vīmaṃsanto vā tāvadeva samadhigataṃ attano iddhibalaṃ. Mahāmoggallānattherassa pāsādakampanaṃ pākaṭanti taṃ anāmasitvā saṅgharakkhitasāmaṇerassa pāsādakampanaṃ dassetuṃ ‘‘so kirāyasmā’’tiādi vuttaṃ. Pūtimisso gandho etassāti pūtigandho, tena pūtigandheneva adhigatamātukucchisambhavaṃ viya gandheneva sīsena, ativiya dārako evāti attho.

“Của sự thành tựu” (ijjhanassa) có nghĩa là của sự thành tựu mục đích mong muốn. Của sự giàu sang, quyền lực v.v... cần được trải nghiệm. “Giới hạn” (parittā) có nghĩa là chỉ mới đạt được, chưa được tu tập thuần thục. Và như vậy, vì sự tu tập không có sức mạnh, nên đã nói là “yếu kém” (dubbalā). Vì sự tu tập được nói đến dưới tiêu đề là tưởng. “Vô lượng” (appamāṇā) có nghĩa là thuần thục, được tu tập tốt. Vì nó ổn định và rất vững chắc, nên đã nói là “mạnh mẽ” (balavā). “‘Địa tưởng thì có giới hạn, thủy tưởng thì vô lượng’” chỉ là một lời dạy. Nhưng ở đây, ý nghĩa cần được hiểu là: khi thủy tưởng được tu tập tốt, việc làm rung chuyển mặt đất được thực hiện một cách dễ dàng. Làm cho Sakka, vua của chư thiên, người đang xao lãng trong tài sản cõi trời, cảm thấy xúc động. Hoặc để khảo sát sức mạnh thần thông của chính mình vừa mới đạt được. Việc trưởng lão Mahāmoggallāna làm rung chuyển cung điện là điều nổi tiếng, vì vậy không đề cập đến điều đó, để chỉ ra việc sa-di Saṅgharakkhita làm rung chuyển cung điện, nên đã nói: “vị tôn giả ấy, được biết là...” v.v... “Pūtigandha” có nghĩa là “người có mùi hôi thối trộn lẫn”. Do mùi hôi thối đó, giống như mùi khi được thụ thai trong bụng mẹ, chính bởi mùi đó, ý nghĩa là “chỉ là một đứa trẻ con”.

Ācariyanti ācariyūpadesaṃ. Iddhābhisaṅkhāro nāma iddhividhappaṭipakkhādībhāvena icchitabbo, so ca upāye kosallassa attanā na sammā uggahitattā na tāva sikkhitoti āha ‘‘asikkhitvāva yuddhaṃ paviṭṭhosī’’ti. ‘‘Pilavanta’’nti iminā sakalameva pāsādavatthuṃ udakaṃ katvā adhiṭṭhātabbapāsādova tattha pilavatīti dasseti. Adhiṭṭhānakkamaṃ pana upamāya dassento ‘‘tāta…pe… jānāhī’’ti āha. Tattha kapallakapūvanti āsittakapūvaṃ, taṃ pacantā kapāle paṭhamaṃ kiñci piṭṭhaṃ ṭhapetvā anukkamena vaḍḍhetvā antantena paricchindanti pūvaṃ samantato paricchinnaṃ katvā ṭhapenti, evaṃ ‘‘āpokasiṇavasena ‘pāsādena patiṭṭhitaṭṭhānaṃ udakaṃ hotū’ti adhiṭṭhahanto samantato pāsādassa yāva pariyantā yathā udakaṃ hoti, tathā adhiṭṭhātabba’’nti upamāya upadisati.

“Vị thầy” (ācariyaṃ) có nghĩa là lời chỉ dạy của vị thầy. Sự tác thành thần thông (iddhābhisaṅkhāro), vốn là điều mong muốn để đối trị các chướng ngại đối với các loại thần thông v.v..., nhưng điều đó vẫn chưa được học vì bản thân vị ấy chưa nắm vững sự khéo léo trong phương pháp. Do đó, đã nói: “Ngươi đã vào trận chiến mà chưa được huấn luyện.” Bằng từ “nổi” (pilavantaṃ), nó chỉ ra rằng sau khi đã biến toàn bộ nền móng của cung điện thành nước, chỉ có cung điện được quyết định là nổi ở đó. Nhưng để chỉ ra phương pháp quyết định (adhiṭṭhāna) bằng một ví dụ, ngài đã nói: “Này con... hãy biết.” Trong đó, “bánh nướng chảo” (kapallakapūvaṃ) có nghĩa là bánh bột rót. Những người làm bánh đó, trước tiên đặt một ít bột lên chảo, dần dần làm cho nó lớn ra, và xác định ranh giới ở mép, làm cho chiếc bánh được xác định xung quanh. Tương tự, ngài chỉ dạy bằng ví dụ rằng: “Bằng cách dùng thủy biến xứ, trong khi quyết định ‘mong rằng nơi cung điện đứng trở thành nước’, người ấy nên quyết định sao cho có nước bao quanh cung điện cho đến tận ranh giới của nó.”

Mahāpadāne [Pg.156] vuttamevāti ‘‘dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatī’’ti (dī. ni. 2.18) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī’’ti (dī. ni. 2.18), tathā ‘‘dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamatī’’ti (dī. ni. 2.30) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī’’ti (dī. ni. 2.32) ca mahābodhisattassa gabbhokkantiyaṃ, abhijātiyañca dhammatāvasena mahāpadānepathavīkampassa vuttattā itaresupi catūsu ṭhānesu pathavīkampo dhammatāvasenevāti mahāpadāneatthato vuttaṃ evāti adhippāyo.

“Đã được nói đến trong kinh Đại Bổn” (Mahāpadāne vuttameva) có nghĩa là: sau khi nói rằng: “Này các Tỳ khưu, đây là quy luật tự nhiên, khi Bồ tát từ cõi trời Tusita mệnh chung, nhập vào thai mẹ” (Trường Bộ 2.18), (kinh lại nói) “và mười ngàn thế giới này rung chuyển, chấn động, chuyển động” (Trường Bộ 2.18); tương tự, sau khi nói rằng: “Này các Tỳ khưu, đây là quy luật tự nhiên, khi Bồ tát ra khỏi thai mẹ” (Trường Bộ 2.30), (kinh lại nói) “và mười ngàn thế giới này rung chuyển, chấn động, chuyển động” (Trường Bộ 2.32). Do việc rung chuyển của trái đất đã được nói đến trong kinh Đại Bổn như một quy luật tự nhiên vào lúc Đại Bồ tát nhập thai và đản sanh, nên ý nghĩa là, việc rung chuyển của trái đất trong bốn trường hợp còn lại cũng là do quy luật tự nhiên, điều này thực sự đã được nói đến về mặt ý nghĩa trong kinh Đại Bổn.

Idāni nesaṃ pathavīkampanaṃ kāraṇato, pavattiākārato ca vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘iti imesū’’tiādi vuttaṃ. Dhātukopenāti ukkhepakadhātusaṅkhātāya vāyodhātuyā pakopena. Iddhānubhāvenāti ñāṇiddhiyā vā kammavipākajiddhiyā vā pabhāvena, tejenāti attho. Puññatejenāti puññānubhāvena, mahābodhisattassa puññabalenāti attho. Ñāṇatejenāti paṭivedhañāṇānubhāvena. Sādhukāradānavasenāti yathā anaññasādhāraṇena paṭivedhañāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī abhisambodhiyaṃ akampittha, evaṃ anaññasādhāraṇena desanāñāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī akampittha, taṃ panassā sādhukāradānaṃ viya hotīti ‘‘sādhukāradānavasenā’’ti vuttaṃ.

Bây giờ, để chỉ ra sự phân chia các trận động đất này theo nguyên nhân và cách thức xảy ra, nên đã nói: “Như vậy, trong những trường hợp này...” v.v... “Do sự xáo trộn của giới” (dhātukopena) có nghĩa là do sự xáo trộn của phong đại, được gọi là giới nâng lên. “Do oai lực của thần thông” (iddhānubhāvena) có nghĩa là do ảnh hưởng của thần thông do trí tuệ hoặc thần thông do quả của nghiệp; ý nghĩa là “do năng lực”. “Do năng lực của phước báu” (puññatejena) có nghĩa là do oai lực của phước báu; ý nghĩa là “do năng lực phước báu của Đại Bồ tát”. “Do năng lực của trí tuệ” (ñāṇatejena) có nghĩa là do oai lực của trí tuệ chứng ngộ. “Bằng cách tán thành” (sādhukāradānavasena) có nghĩa là: cũng như đại địa, bị tác động bởi oai lực của trí tuệ chứng ngộ phi thường, đã rung chuyển vào lúc chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, cũng vậy, đại địa, bị tác động bởi oai lực của trí tuệ thuyết pháp phi thường, đã rung chuyển. Điều đó giống như sự tán thành của nó, do đó được gọi là “bằng cách tán thành”.

Yena pana bhagavā asītianubyañjanapaṭimaṇḍitadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa- (dī. ni. 2.33; 3.198; ma. ni. 2.385) vicitrarūpakāyo sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanasamiddhidhammakāyo puññamahattathāmamahattayasamahaāiddhimahattapaññāmahattānaṃ paramukkaṃsagato asamo asamasamo appaṭipuggalo arahaṃ sammāsambuddho attano attabhāvasaññitaṃ khandhapañcakaṃ kappaṃ vā kappāvasesaṃ vā ṭhapetuṃ samatthopi saṅkhatadhammaṃ paṭijigucchanākārappavattena ñāṇavisesena tiṇāyapi amaññamāno āyusaṅkhārossajjanavidhinā nirapekkho ossajji. Tadanubhāvābhihatā mahāpathavī āyusaṅkhārossajjane akampittha, taṃ panassā kāruññasabhāvasaṇṭhitā viya hotīti vuttaṃ ‘‘kāruññasabhāvenā’’ti[Pg.157]. Yasmā bhagavā parinibbānasamaye catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyo samāpajji antarantarā phalasamāpattisamāpajjanena, tassa pubbabhāge sātisayaṃ tikkhaṃ sūraṃ vipassanāñāṇañca pavattesi, ‘‘yadatthañca mayā evaṃ sucirakālaṃ anaññasādhāraṇo paramukkaṃsagato ñāṇasambhāro sambhato, anuttaro ca vimokkho samadhigato, tassa vata me sikhāppattaphalabhūtā accantaniṭṭhā anupādisesanibbānadhātu ajja samijjhatī’’ti bhiyyo ativiya somanassappattassa bhagavato pītivipphārādiguṇavipulatarānubhāvo parehi asādhāraṇañāṇātisayo udapādi, yassa samāpattibalasamupabrūhitassa ñāṇātisayassa ānubhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘dveme piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā’’tiādi (udā. 75), tasmā tassa ānubhāvena samabhihatā mahāpathavī akampittha. Taṃ panassā tassaṃ velāyaṃ ārodanākārappatti viya hotīti ‘‘aṭṭhamo ārodanenā’’ti vuttaṃ.

Và do đó, Đức Thế Tôn, bậc có sắc thân kỳ diệu được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân và tám mươi vẻ đẹp phụ, có pháp thân dồi dào các phẩm chất quý báu như giới uẩn hoàn toàn trong sạch về mọi phương diện, đã đạt đến mức độ tối thượng về sự vĩ đại của công đức, sự vĩ đại của năng lực, sự vĩ đại của thần thông, và sự vĩ đại của trí tuệ, là bậc vô song, không ai sánh bằng, không có đối thủ, là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, mặc dù có khả năng duy trì năm uẩn được gọi là tự thân của mình trong một kiếp hay phần còn lại của một kiếp, nhưng với trí tuệ đặc biệt diễn tiến theo cách thức nhàm chán các pháp hữu vi, không xem chúng có giá trị dù chỉ bằng một cọng cỏ, Ngài đã xả bỏ thọ hành một cách vô chấp theo phương thức xả bỏ mạng căn. Bị tác động bởi oai lực ấy, đại địa đã rúng động khi Ngài xả bỏ thọ hành. Điều ấy của đại địa được cho là giống như được thiết lập trong bản chất của lòng bi mẫn, nên được nói là ‘do lòng bi mẫn.’ Bởi vì vào thời điểm nhập Vô Dư Niết Bàn, Đức Thế Tôn đã nhập vào hai mươi bốn trăm ngàn ức định, xen kẽ với việc nhập quả định, và ở giai đoạn trước đó, Ngài đã phát khởi tuệ quán minh sát vô cùng sắc bén và dũng mãnh. Do Đức Thế Tôn đã đạt được hỷ lạc vô cùng to lớn với ý nghĩ rằng: ‘Vì mục đích này mà ta đã tích lũy kho tàng trí tuệ không ai sánh bằng, đã đạt đến mức tối thượng trong một thời gian dài như vậy, và đã chứng đắc sự giải thoát vô thượng. Hôm nay, đối với ta, Niết-bàn giới vô dư y, là kết quả đã đạt đến đỉnh cao, là sự chấm dứt tuyệt đối, sẽ được thành tựu,’ nên oai lực vô cùng rộng lớn của các phẩm chất như sự lan tỏa của hỷ lạc và trí tuệ siêu việt không ai sánh bằng đã khởi lên. Chính vì nói đến oai lực của trí tuệ siêu việt ấy, được củng cố bởi sức mạnh của các định, mà có lời dạy rằng: ‘Hai vật thực cúng dường này có quả bằng nhau, có kết quả bằng nhau,’ v.v... Do đó, bị tác động bởi oai lực ấy, đại địa đã rúng động. Và sự rúng động ấy của đại địa vào lúc đó giống như một hành động than khóc, nên được nói là ‘thứ tám là do sự than khóc.’

Idāni saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘mātukucchiṃ okkamante’’tiādimāha. Ayaṃ panatthoti ‘‘sādhukāradānavasenā’’tiādinā vutto attho. Pathavīdevatāya vasenāti ettha samuddadevatā viya mahāpathaviyā adhidevatā kira nāma atthi. Tādise kāraṇe sati tassā cittavasena ayaṃ mahāpathavī saṅkampati sampakampati sampavedhati, yathā vātavalāhakadevatānaṃ cittavasena vātā vāyanti, sītuṇhaabbhavassavalāhakadevatānaṃ cittavasena sītādayo bhavanti. Tathā hi visākhapuṇṇamāyaṃ abhisambodhiatthaṃ bodhirukkhamūle nisinnassa lokanāthassa antarāyakaraṇatthaṃ upaṭṭhitaṃ mārabalaṃ vidhamituṃ –

Bây giờ, để giải thích chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt, ngài (chú giải) bắt đầu bằng câu ‘khi nhập vào thai mẹ,’ v.v... Còn ý nghĩa này, tức là ý nghĩa được nói qua câu ‘do sự tán thán,’ v.v... Về câu ‘do vị địa thiên,’ ở đây được hiểu rằng quả thật có một vị thiên chủ của đại địa, giống như có vị hải thiên. Khi có nguyên nhân như vậy, do tâm của vị ấy mà đại địa này rung chuyển, chấn động, và lay động, cũng giống như gió thổi là do tâm của các vị thiên gió và mây, và lạnh, v.v... xảy ra là do tâm của các vị thiên lạnh, nóng, trời, và mưa mây. Tương tự như vậy, để xua tan ma quân đã hiện đến nhằm gây chướng ngại cho bậc Lãnh Đạo Thế Gian đang ngồi dưới cội Bồ-đề vào ngày rằm tháng Visākha để chứng đắc Chánh Đẳng Giác –

‘‘Acetanāyaṃ pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ;

Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti. (cariyā. 1.124) –

‘Mảnh đất này vô tri, không biết đến lạc khổ; Dù vậy, do sức mạnh bố thí của ta, nó cũng đã rung chuyển bảy lần.’ (Hạnh Tạng, 1.124) –

Vacanasamanantaraṃ mahāpathavī bhijjitvā saparisaṃ māraṃ parivattesi. Etanti sādhukāradānādi. Yadipi natthi acetanattā, dhammatāvasena pana vuttanayena siyāti sakkā vattuṃ. Dhammatā pana atthato dhammasabhāvo, so puññadhammassa vā ñāṇadhammassa vā ānubhāvasabhāvoti. Tayidaṃ sabbaṃ vicāritameva, evañca katvā –

Ngay sau lời nói ấy, đại địa đã nứt ra và lật nhào Ma vương cùng với quyến thuộc. Điều này có nghĩa là sự tán thán, v.v... Mặc dù (sự tán thán) không tồn tại (nơi đất) do bản chất vô tri của nó, nhưng có thể nói rằng điều đó xảy ra theo cách đã nêu là do quy luật tự nhiên. Và quy luật tự nhiên, về mặt ý nghĩa, chính là bản chất của các pháp; đó là bản chất oai lực của pháp công đức hoặc pháp trí tuệ. Tất cả điều này đã được xem xét. Và sau khi làm như vậy –

‘‘Ime [Pg.158] dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe;

Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampathā’’ti. (bu. vaṃ. 1.166);

‘Khi ta quán xét các pháp này, với tự tánh, yếu tính, và đặc tướng của chúng; do oai lực của Pháp, quả đất cùng mười ngàn thế giới hãy rung chuyển.’ (Phật Sử, 1.166);

Ādi vacanañca samatthitaṃ hoti.

Và những lời dạy như trên cũng được chứng thực.

Niddiṭṭhanidassananti niddiṭṭhassa atthassa niyyātanaṃ, nigamananti attho. Ettāvatāti pathavīkampādiuppādajananena ceva pathavīkampassa bhagavato hetunidassanena ca. ‘‘Addhā ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭho’’ti sallakkhesi pārisesañāyena. Evañhi tadā thero tamatthaṃ vīmaṃseyya nāyaṃ bhūmikampo dhātuppakopahetuko tassa apaññāyamānarūpattā, bāhirakopi isi evaṃ mahānubhāvo buddhakāle natthi, sāsanikopi satthu anārocetvā evaṃ karonto nāma natthi, sesānaṃ pañcannaṃ idāni asambhavo, evaṃ bhūmikampo cāyaṃ mahābhiṃsanako salomahaṃso ahosi, tasmā pārisesato āha ‘‘ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭhoti sallakkhesī’’ti.

‘Sự chỉ dẫn đã được nêu ra’ có nghĩa là sự trình bày, sự kết luận về ý nghĩa đã được chỉ ra. ‘Bởi chừng ấy’ có nghĩa là do sự phát sinh của trận động đất, v.v... và do sự chỉ ra Đức Thế Tôn là nguyên nhân của trận động đất. Ngài đã nhận thấy bằng phương pháp loại suy rằng: ‘Chắc chắn hôm nay Đức Thế Tôn đã xả bỏ thọ hành.’ Thật vậy, khi ấy vị Trưởng lão đã suy xét ý nghĩa ấy như sau: ‘Trận động đất này không phải do sự xáo trộn của các đại nguyên vì không nhận thấy hình thái của nó. Cũng không có vị ẩn sĩ ngoại đạo nào có đại thần lực như vậy vào thời của Đức Phật. Cũng không có ai trong giáo pháp này lại làm một việc như vậy mà không thưa với Đức Đạo Sư. Năm nguyên nhân còn lại hiện giờ không thể xảy ra. Hơn nữa, trận động đất này lại rất lớn, kinh khiếp và dựng tóc gáy. Do đó, bằng phương pháp loại suy, ngài đã nói: ‘Ngài đã nhận thấy rằng: Chắc chắn hôm nay Đức Thế Tôn đã xả bỏ thọ hành.’’

Aṭṭhaparisavaṇṇanā

Giải Thích về Tám Chúng Hội

172. Okāsaṃ adatvāti ‘‘tiṭṭhatu bhante bhagavā kappa’’ntiādi (dī. ni. 2.178) nayappavattāya therassa āyācanāya avasaraṃ adatvā. Aññānipi aṭṭhakāni sampiṇḍento hetuaṭṭhakato aññāni parisābhibhāyatanavimokkhavasena tīṇi aṭṭhakāni saṅgahetvā dassento ‘‘aṭṭha kho imā’’tiādimāha. ‘‘Āyasmato ānandassa sokuppattiṃ pariharanto vikkhepaṃ karonto’’ti keci sahasā bhaṇite balavasoko uppajjeyyāti.

172. ‘Không cho cơ hội’ có nghĩa là không cho dịp để vị Trưởng lão thỉnh cầu theo cách thức ‘Bạch Thế Tôn, xin Thế Tôn hãy trụ lại một kiếp,’ v.v... (Trường Bộ, 2.178). Để gộp chung các pháp số tám khác, ngài (Đức Phật) đã thu gom và trình bày ba pháp số tám khác với pháp số tám về nguyên nhân, tức là về chúng hội, thắng xứ, và giải thoát, rồi bắt đầu bằng câu ‘Này các Tỳ-khưu, có tám điều này.’ Một số vị cho rằng (Đức Phật làm vậy) là ‘để ngăn ngừa sầu muộn khởi lên nơi Tôn giả Ānanda, bằng cách tạo ra một sự chuyển hướng,’ vì nếu nói đột ngột thì một nỗi sầu muộn mãnh liệt sẽ khởi lên.

Samāgantabbato, samāgacchatīti vā samāgamo, parisā. Bimbisārapamukho samāgamo bimbisārasamāgamo. Sesadvayepi eseva nayo. Bimbisāra…pe… samāgamādisadisaṃ khattiyaparisanti yojanā. Aññesu cakkavāḷesupi labbhateyeva satthu khattiyaparisādiupasaṅkamanaṃ. Ādito tehi saddhiṃ satthu bhāsanaṃ ālāpo. Kathanapaṭikathanaṃ sallāpo. Dhammupasañhitā pucchā paṭipucchā dhammasākacchā. Saṇṭhānaṃ paṭicca kathanaṃ saṇṭhānapariyāyattā [Pg.159] vaṇṇa-saddassa ‘‘mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.138) viya. ‘‘Tesa’’nti padaṃ ubhayapadāpekkhaṃ ‘‘tesampi lakkhaṇasaṇṭhānaṃ viya satthu sarīrasaṇṭhānaṃ, tesaṃ kevalaṃ paññāyati evā’’ti. Nāpi āmukkamaṇikuṇḍalo bhagavā hotīti yojanā. Chinnassarāti dvidhābhūtassarā. Gaggarassarāti jajjaritassarā. Bhāsantaranti tesaṃ sattānaṃ bhāsato aññaṃ bhāsaṃ. Vīmaṃsāti cintanā. ‘‘Kimatthaṃ…pe… desetī’’ti idaṃ nanu attānaṃ jānāpetvā dhamme kathite tesaṃ sātisayo pasādo hotīti iminā adhippāyena vuttaṃ? Yesaṃ attānaṃ ajānāpetvāva dhamme kathite pasādo hoti, na jānāpetvā, tādise sandhāya satthā tathā karoti. Tattha payojanamāha ‘‘vāsanatthāyā’’ti. Evaṃ sutopīti evaṃ aviññātadesako aviññātāgamanopi suto dhammo attano dhammasudhammatāyeva anāgate paccayo hoti suṇantassa.

Do là nơi nên đến, hoặc do cùng đến nên gọi là samāgamo, tức là hội chúng. Hội chúng do vua Bimbisāra dẫn đầu là bimbisārasamāgamo. Đối với hai trường hợp còn lại, cách thức cũng tương tự. Cách kết nối là: ‘hội chúng Sát-đế-lỵ tương tự như hội chúng của vua Bimbisāra…’. Việc đức Thế Tôn đến gần hội chúng Sát-đế-lỵ v.v… cũng có được ở các thế giới khác. Lời nói của đức Thế Tôn với họ lúc ban đầu là ālāpo (chào hỏi). Nói qua nói lại là sallāpo (đàm luận). Hỏi và đáp liên quan đến Pháp là dhammasākacchā (pháp đàm). Lời nói liên quan đến hình dáng (saṇṭhānaṃ) là do phương pháp về hình dáng, giống như từ vaṇṇa (dung sắc) trong các câu như ‘sau khi hóa hiện dung sắc của một con voi chúa to lớn’. Từ ‘tesaṃ’ (của họ) liên quan đến cả hai vế: ‘hình dáng thân thể của đức Thế Tôn cũng giống như đặc điểm và hình dáng của họ, (nhưng) chỉ có hình dáng của họ là được nhận biết mà thôi’. Cách kết nối là: ‘Đức Thế Tôn cũng không phải là người đeo bông tai ngọc báu’. Chinnassarā có nghĩa là giọng nói bị ngắt quãng. Gaggarassarā có nghĩa là giọng nói bị rè. Bhāsantaraṃ có nghĩa là ngôn ngữ khác với ngôn ngữ của các chúng sanh ấy. Vīmaṃsā có nghĩa là sự suy xét. Câu hỏi ‘Vì sao… thuyết giảng?’ chẳng phải được nói với ý định này sao: khi Pháp được thuyết giảng sau khi đã cho họ biết về Ngài, lòng tịnh tín của họ sẽ trở nên đặc biệt? Đối với những người mà lòng tịnh tín khởi lên khi Pháp được thuyết giảng mà không cần cho họ biết về Ngài, chứ không phải sau khi đã cho biết, đức Thế Tôn làm như vậy là nhắm đến những trường hợp như thế. Ở đây, Ngài nói về lợi ích: ‘để cho được thấm nhuần’. Evaṃ suto có nghĩa là: Pháp được nghe như vậy, dù người thuyết không được biết đến và sự đến cũng không được biết đến, vẫn trở thành duyên trong tương lai cho người nghe chính nhờ vào bản chất tốt đẹp của Pháp.

‘‘Ānandā’’tiādiko saṅgītianāruḷho pāḷidhammo eva tathā dassito. Esa nayo ito paresupi evarūpesu ṭhānesu.

Phần chánh tạng Pháp bắt đầu bằng ‘Này Ānanda’ không được đưa vào kỳ kết tập đã được trình bày như vậy. Cách thức này cũng (được áp dụng) cho các trường hợp tương tự khác sau đây.

Aṭṭhaabhibhāyatanavaṇṇanā

Luận giải về Tám Thắng Xứ

173. Abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ. Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato, manāyatanadhammāyatanabhāvato vātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Tenāha ‘‘abhibhavanakāraṇānī’’tiādi. Tāni hīti abhibhāyatanasaññitāni jhānāni. ‘‘Puggalassa ñāṇuttariyatāyā’’ti idaṃ ubhayatthāpi yojetabbaṃ. Kathaṃ? Paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni abhibhavanti. Ñāṇabaleneva hi ārammaṇābhibhavanaṃ viya paṭipakkhābhibhavo pīti.

173. Chế ngự, vì vậy gọi là abhibhu (sự chế ngự); (đó là) sự chuẩn bị, hoặc là trí tuệ. Là xứ của sự chế ngự, vì vậy gọi là abhibhāyatana (thắng xứ), tức là thiền. Hoặc là xứ được gọi là đối tượng cần được chế ngự, vì vậy gọi là abhibhāyatana. Do chế ngự đối tượng, nó vừa là sự chế ngự (abhibhu) vừa là xứ (āyatana) vì là nền tảng cho các lạc thù thắng của hành giả, hoặc vì là ý xứ và pháp xứ, nên thiền tương ưng cũng được gọi là abhibhāyatana. Do đó, ngài đã nói ‘các nguyên nhân của sự chế ngự’ v.v… Quả vậy, chúng là các thiền được gọi là thắng xứ. Cụm từ ‘do sự ưu việt về trí tuệ của người’ này nên được kết hợp ở cả hai nơi. Như thế nào? (Chúng) chế ngự các pháp đối nghịch do là pháp đối lập, (và) chế ngự các đối tượng do sự ưu việt về trí tuệ của người. Quả vậy, sự chế ngự các pháp đối lập cũng giống như sự chế ngự đối tượng, (đều) chỉ bằng sức mạnh của trí tuệ.

Parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī, na appanāvasena. Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati, taṃ pana ajjhattaparikammavasena laddhaṃ [Pg.160] kasiṇanimittaṃ avisuddhameva hoti, na bahiddhāparikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ.

Là người có tưởng về sắc ở nội phần theo phương diện chuẩn bị, không phải theo phương diện an chỉ. Quả vậy, định an chỉ có đối tượng là tướng tương tự không thể có đối tượng ở nội phần. Hơn nữa, tướng biến xứ có được do sự chuẩn bị ở nội phần chỉ là không trong sạch, không trong sạch như (tướng) có được do sự chuẩn bị ở ngoại phần.

Parittānīti yathāladdhāni suppasarāvamattāni. Tenāha ‘‘avaḍḍhitānī’’ti. Parittavasenevāti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttaṃ. Parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ. Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati, na itarassāti āha ‘‘ñāṇuttariko puggalo’’ti. Abhibhavitvā samāpajjatīti ettha abhibhavanaṃ, samāpajjanañca upacārajjhānādhigamasamanantarameva appanājhānuppādananti āha ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti. Saha nimittuppādenāti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇaṃ vacanametaṃ. Yo ‘‘khippābhiñño’’ti vuccati, tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā. Etthāti etasmiṃ nimitte. Appanaṃ pāpetīti bhāvanaṃ appanaṃ neti.

Parittāni (nhỏ) có nghĩa là (các đối tượng) có được như thế nào thì chỉ vừa đủ để lan rộng. Do đó, ngài nói ‘không được khuếch đại’. (Được nói) ‘chỉ theo phương diện nhỏ’ có nghĩa là: mặc dù có sự tác ý theo phương diện màu sắc, thắng xứ này vẫn được nói là theo phương diện nhỏ. Ở đây, tính chất nhỏ là nguyên nhân của sự chế ngự. Dù có hay không có sự tác ý về màu sắc, việc tu tập thắng xứ chỉ có thể xảy ra đối với người có trí tuệ sắc bén, không phải với người khác, do đó ngài nói ‘người có trí tuệ ưu việt’. Ở đây, ‘chế ngự rồi nhập’ có nghĩa là sự chế ngự và sự nhập là việc phát sinh thiền an chỉ ngay sau khi chứng đắc thiền cận định, do đó ngài nói ‘đạt đến an chỉ ngay khi tướng khởi lên’. Và câu ‘ngay khi tướng khởi lên’ này là lời nói chỉ đặc điểm của việc không có sự chuẩn bị cho an chỉ. Việc tu tập thắng xứ (chỉ dành cho) người có trí tuệ ưu việt hơn cả người được gọi là ‘người có thắng trí nhanh chóng’. Ettha có nghĩa là trong tướng này. Appanaṃ pāpeti có nghĩa là đưa sự tu tập đến an chỉ.

Ettha ca keci ‘‘uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti, te upacārajjhānapakkhikā eva, tadanantarañca bhavaṅgaparivāsena, upacārāsevanāya ca vinā appanā hoti, saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi parivāsitaparikammena appanāvāro icchito, nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā, tasmā upacārajjhānādhigamanato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti vutto. Saha nimittuppādenevāti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ, na nītatthaṃ, adhippāyo vuttanayeneva veditabbo, na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato. Samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāyavasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘iminā tassa pubbābhogo kathito’’ti (dha. sa. aṭṭha. 204) vuttaṃ. Antosamāpattiyaṃ tathā ābhogābhāve kasmā ‘‘jhānasaññāyapī’’ti vuttanti āha ‘‘abhibhavana…pe… atthī’’ti.

Và ở đây, một số người nói: ‘Khi thiền cận định đã khởi lên, hai hoặc ba lộ trình tốc hành tâm khởi lên lấy đó làm đối tượng ở mức độ thấp nhất, chúng thuộc về phe của thiền cận định, và sau đó, định an chỉ xảy ra mà không cần sự chuẩn bị của hữu phần và sự thuần thục của cận định, (hành giả) đạt đến an chỉ ngay khi tướng khởi lên’. Đó chỉ là quan điểm của họ. Quả vậy, lộ trình an chỉ không được mong muốn với sự chuẩn bị đã được chuẩn bị (trước), và sự quán xét trong thiền cận định cũng không nhất thiết phải được mong muốn như trong các thiền đáo đại và vô lượng. Do đó, người đạt đến an chỉ sau khi một vài tâm hữu phần kết thúc sau khi chứng đắc thiền cận định được nói là ‘đạt đến an chỉ ngay khi tướng khởi lên’. Và câu ‘ngay khi tướng khởi lên’ này là một lời nói có ẩn ý, không phải là nghĩa liễu triệt; ẩn ý nên được hiểu theo cách đã nói, không phải vì sự tác ý như vậy không thể có vào lúc đó trong khi đang nhập định. Cần phải hiểu rằng sự tác ý của người đã xuất định khởi lên bằng cách nắm bắt phương thức chế ngự đã diễn ra trong khoảnh khắc thiền theo phương diện tu tập giai đoạn đầu. Tuy nhiên, trong Chú giải Vi Diệu Pháp, có nói rằng: ‘bằng điều này, sự tác ý ban đầu của vị ấy được nói đến’. Nếu không có sự tác ý như vậy trong khi nhập định, tại sao lại nói ‘cả trong tưởng của thiền’? (Vị ấy) nói: ‘sự chế ngự… có’.

Vaḍḍhitappamāṇānīti [Pg.161] vipulappamāṇānīti attho, na ekaṅguladvaṅgulādivasena vaḍḍhiṃ pāpitānīti tathā vaḍḍhanassevettha asambhavato. Tenāha ‘‘mahantānī’’ti. Bhattavaḍḍhitakanti bhuñjanabhājanaṃ vaḍḍhetvā dinnabhattaṃ, ekāsane purisena bhuñjitabbabhattato upaḍḍhabhattanti attho.

Vaḍḍhitappamāṇāni có nghĩa là vipulappamāṇāni (có kích thước rộng lớn), không phải là đã được làm cho tăng trưởng theo cách một ngón tay, hai ngón tay v.v..., bởi vì sự tăng trưởng như vậy ở đây là không thể có được. Do đó, ngài nói là ‘mahantāni’ (to lớn). Bhattavaḍḍhitaka là vật thực được dâng cúng sau khi đã làm tăng (kích thước) vật dụng để ăn, nghĩa là một nửa phần vật thực mà một người có thể ăn trong một lần ngồi.

Rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī, na rūpasaññī arūpasaññī, saññāsīsena jhānaṃ vadati. Rūpasaññāya anuppādanaṃ evettha alābhitā.

Tưởng ở nơi sắc là sắc tưởng (rūpasaññā). Vị nào có tưởng ấy là vị có sắc tưởng (rūpasaññī). Vị không có sắc tưởng là vị vô sắc tưởng (arūpasaññī). Ngài nói về thiền với tưởng là chính. Sự không làm cho sanh khởi sắc tưởng chính là sự không chứng đắc ở đây.

Bahiddhāva uppannanti bahiddhā vatthusmiṃyeva uppannaṃ. Abhidhamme pana ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni…pe… appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti (dha. sa. 220) evaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) ‘‘kasmā pana ‘yathā suttante ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānītiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttā’ti codanaṃ katvā ‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’ti kāraṇaṃ vatvā, tattha vā hi idha vā bahiddhā rūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni. ‘Ajjhattaṃ rūpasaññī’ti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā’’ti vuttaṃ. Ettha ca vaṇṇābhogarahitāni, sahitāni ca sabbāni parittāni ‘‘parittāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā appamāṇāni ‘‘appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti. Atthi hi so pariyāyo parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti, suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti. Pariyāyakathā hi suttantadesanāti. Abhidhamme (dha. sa. 222) pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni, tathā sahitāni. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti. Tathā idha pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni; sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni. Tadetaṃ [Pg.162] ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati. ‘‘Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti idaṃ katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ, tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme (dha. sa. 223) vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhā rūpānaṃ viya abhūtattā. Desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathābhāvato. ‘‘Suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti eteneva siddhattā na nīlādi abhibhāyatanāni vattabbānīti ce? Taṃ na, nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ parittatā, appamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti. Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃ yaṃ caritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti, taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ.

‘Bahiddhāva uppannanti’ (chỉ sanh khởi ở bên ngoài) có nghĩa là chỉ sanh khởi ở đối tượng bên ngoài. Tuy nhiên, trong tạng Vi Diệu Pháp, do có câu văn về bốn thắng xứ như sau: “Vị vô sắc tưởng ở nội tâm, thấy các sắc ở bên ngoài, (sắc) có giới hạn, tốt và xấu... (sắc) vô lượng, tốt và xấu” (Pháp Tụ 220), nên trong Chú giải Vi Diệu Pháp (Chú giải Pháp Tụ 204) đã nêu lên vấn nạn rằng: “Tại sao lại không nói như trong Kinh tạng: ‘Vị có sắc tưởng ở nội tâm, thấy các sắc ở bên ngoài, (sắc) có giới hạn...’ v.v..., mà ở đây trong cả bốn thắng xứ chỉ nói đến ‘vị vô sắc tưởng ở nội tâm’?” và đã nêu lý do là ‘vì các sắc ở nội tâm không phải là đối tượng để thắng vượt’. Thật vậy, dù ở đó (Kinh tạng) hay ở đây (Vi Diệu Pháp), chỉ có các sắc ở bên ngoài mới là đối tượng cần thắng vượt. Do đó, chúng được nói đến một cách quy định ở cả hai nơi. Còn câu “vị có sắc tưởng ở nội tâm” được nói là chỉ đơn thuần do vẻ mỹ diệu trong pháp thoại của bậc Đạo Sư. Và ở đây, tất cả các sắc có giới hạn, dù có sự chú tâm đến màu sắc hay không, đều được gọi là “có giới hạn, tốt và xấu”; tương tự, các sắc vô lượng được gọi là “vô lượng, tốt và xấu”. Bởi vì có cách trình bày này: sau khi thắng vượt các sắc có giới hạn, nếu đôi khi chúng được chú tâm theo phương diện màu sắc, thì (được gọi là) thắng vượt các sắc tốt và xấu. Bởi vì pháp thoại trong Kinh tạng là lời nói có ẩn ý (pariyāyakathā). Tuy nhiên, trong Vi Diệu Pháp (Pháp Tụ 222), do là pháp thoại không có ẩn ý (nippariyāyadesanā), nên các sắc không có sự chú tâm đến màu sắc được nói riêng, và các sắc có sự chú tâm cũng tương tự như vậy. Bởi vì có sự khác biệt trong việc thắng vượt ở cả hai trường hợp. Tương tự, ở đây do là pháp thoại có ẩn ý, nên các giải thoát cũng có cách trình bày về sự thắng vượt. Do đó, với câu “vị có sắc tưởng ở nội tâm” v.v..., giải thoát thứ nhất được bao gồm trong hai thắng xứ đầu, giải thoát thứ hai trong thắng xứ thứ ba và thứ tư, và giải thoát thứ ba trong các thắng xứ về màu sắc, do chúng diễn tiến theo sự thắng vượt. Tuy nhiên, trong Vi Diệu Pháp, do là pháp thoại không có ẩn ý, để trình bày các giải thoát và thắng xứ một cách không pha trộn, các thắng xứ được nói đến mà không kể đến các giải thoát; và tất cả các thiền là phận sự của giải thoát đã được nói trong phần trình bày về giải thoát. Điều này được hiểu rằng sự phân định đã được thực hiện do hai thắng xứ được đề cập với câu “vị có sắc tưởng ở nội tâm” không được nói đến trong các thắng xứ của Vi Diệu Pháp, và do các câu như “người có sắc thấy các sắc” v.v... là cách nói chung cho phận sự của tất cả các giải thoát. Câu “vì các sắc ở nội tâm không phải là đối tượng để thắng vượt” là lời giải thích lý do tại sao ở khắp mọi nơi đều nói “thấy các sắc ở bên ngoài” mà không có nơi nào nói “thấy các sắc ở nội tâm”. Do đó, điều gì có nguyên nhân khác thì được nói với nguyên nhân đó. Còn điều gì có nguyên nhân là vẻ mỹ diệu trong pháp thoại, tức là việc chỉ nói đến “vị vô sắc tưởng ở nội tâm” trong Vi Diệu Pháp (Pháp Tụ 223), thì ngài chỉ ra rằng không cần phải tìm kiếm nguyên nhân nào khác cho điều đó. Việc các sắc ở nội tâm không thể bị thắng vượt là do chúng không có thực như các sắc ở bên ngoài. Và vẻ mỹ diệu trong pháp thoại nên được hiểu theo sự phân định đã nói, do đó là lời nói có ẩn ý tồn tại tùy theo căn tánh của chúng sanh cần được tế độ. Nếu nói rằng: Do đã thành tựu với câu “tốt và xấu”, nên không cần phải nói đến các thắng xứ về màu xanh v.v...? Điều đó không đúng, vì đối với những vị đã có sự thực hành thuần thục về màu xanh v.v..., chính bản chất của màu xanh v.v... là nguyên nhân của sự thắng vượt. Đối với họ, việc các màu sắc thuần tịnh hay không thuần tịnh có giới hạn hay vô lượng không phải là nguyên nhân của sự thắng vượt, mà chính là bản chất của màu xanh v.v... Và trong các sắc biến xứ có giới hạn v.v... này, để chỉ ra rằng các thắng xứ này thành tựu cho loại căn tánh nào, câu “imesu panā” (tuy nhiên, trong những điều này) v.v... đã được nói đến.

Sabbasaṅgāhakavasenāti sakalanīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena. Vaṇṇavasenāti sabhāvavaṇṇavasena. Nidassanavasenāti passitabbatāvasena cakkhuviññāṇādiviññāṇavīthiyā gahetabbatāvasena. Obhāsavasenāti sappabhāsatāya avabhāsanavasena. Umāpupphanti atasipupphaṃ. Nīlameva hoti vaṇṇasaṅkarābhāvato. Bārāṇasisambhavanti bārāṇasiyaṃ samuṭṭhitaṃ.

‘Sabbasaṅgāhakavasena’ (theo cách bao gồm tất cả) có nghĩa là theo cách chung cho toàn thể màu xanh, tướng xanh, và ánh xanh. ‘Vaṇṇavasena’ (theo phương diện màu sắc) có nghĩa là theo phương diện màu sắc tự nhiên. ‘Nidassanavasena’ (theo phương diện tướng trạng) có nghĩa là theo phương diện có thể được thấy, theo phương diện có thể được nắm bắt bởi lộ trình tâm của nhãn thức v.v... ‘Obhāsavasena’ (theo phương diện ánh sáng) có nghĩa là theo phương diện chiếu sáng với sự rực rỡ của nó. ‘Umāpupphaṃ’ là hoa atasi (hoa lanh). Nó chỉ có màu xanh, do không có sự pha trộn màu sắc. ‘Bārāṇasisambhavaṃ’ (sanh ở Bārāṇasī) có nghĩa là được làm ra ở Bārāṇasī.

Ekaccassa ito bāhirakassa appamāṇaṃ ativitthāritaṃ kasiṇanimittaṃ olokentassa bhayaṃ uppajjeyya ‘‘kiṃ nu kho idaṃ sakalaṃ lokaṃ abhibhavitvā ajjhottharitvā gaṇhātī’’ti, tathāgatassa pana tādisaṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthīti abhītabhāvadassanatthameva ānītāni.

Đối với một người ngoại đạo nào đó, khi nhìn vào ấn tướng biến xứ vô lượng, được mở rộng quá mức, sự sợ hãi có thể sanh khởi rằng: “Cái gì đây mà sau khi thắng vượt và bao trùm toàn thể thế gian lại đang chiếm lấy (tâm ta)?” Tuy nhiên, đối với đức Như Lai, không có sự sợ hãi hay rụt rè như vậy. (Các ví dụ này) được đưa ra chỉ nhằm mục đích cho thấy trạng thái vô úy (không sợ hãi) của ngài.

Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā

Giải Thích về Tám Giải Thoát

174. Uttānatthāyeva [Pg.163] heṭṭhā atthato vibhattattā. Ekaccassa vimokkhoti ghosopi bhayāvaho vaṭṭābhiratabhāvato, tathāgatassa pana vimokkhe upasampajja viharatopi taṃ natthīti abhītabhāvadassanatthameva ānītāni.

174. Chỉ vì ý nghĩa đã được phân tích rõ ràng ở bên dưới. Đối với một số người, ngay cả âm thanh ‘giải thoát’ cũng đáng sợ do họ ưa thích trong vòng luân hồi, nhưng đối với Như Lai, ngay cả khi đang an trú thành tựu trong sự giải thoát, điều đó cũng không có. (Những lời này) được đưa ra chỉ để cho thấy trạng thái không sợ hãi.

Ānandayācanakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Lời Thỉnh Cầu Của Ngài Ānanda

178. Bodhīti sabbaññutaññāṇaṃ. Tañhi ‘‘catumaggañāṇapaṭivedha’’ntveva vuttaṃ sabbaññutaññāṇappaṭivedhassa taṃmūlakattā. Evaṃ vuttabhāvanti ‘‘ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyyā’’ti (dī. ni. 2.166) evaṃ vuttabhāvaṃ.

178. Bồ đề tức là Nhất thiết trí. Điều ấy quả thực được gọi là ‘sự chứng ngộ trí tuệ của bốn đạo’ vì sự chứng ngộ Nhất thiết trí có nền tảng từ đó. Việc được nói như vậy có nghĩa là việc đã được nói như sau: ‘Này Ānanda, nếu mong muốn, Như Lai có thể trụ lại một kiếp’ (Trường Bộ Kinh 2.166).

179. Tampi oḷārikanimittaṃ kataṃ tassa mārena pariyuṭṭhitacetaso na paṭividdhaṃ na sallakkhitaṃ.

179. Cả dấu hiệu thô thiển ấy đã được tạo ra cũng không được ngài ấy, người có tâm bị Ma vương ám ảnh, thấu hiểu, không được nhận biết.

183. Ādikehīti evamādīhi mittāmaccasuhajjāhi. Piyāyitabbato piyehi. Manavaḍḍhanato manāpehi. Jātiyāti jātianurūpagamanena. Nānābhāvo visuṃbhāvo asambaddhabhāvo. Maraṇena vinābhāvoti cutiyā tenattabhāvena apunarāvattanato vippayogo. Bhavena aññathābhāvoti bhavantaraggahaṇena purimākārato aññākāratā ‘‘kāmāvacarasatto rūpāvacaro hotī’’tiādinā, tatthāpi ‘‘manusso devo hotī’’tiādināpi yojetabbo. Kutettha labbhāti kuto kuhiṃ kismiṃ nāma ṭhāne ettha etasmiṃ khandhappavatte ‘‘yaṃ taṃ jātaṃ…pe… mā palujjī’’ti laddhuṃ sakkā. Na sakkā eva tādisassa kāraṇassa abhāvatoti āha ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. Evaṃ acchariyabbhutadhammaṃ tathāgatassāpi sarīraṃ, kimaṅgaṃ pana aññesanti adhippāyo. ‘‘Paccāvamissatī’’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhārānaṃ ossaṭṭhattā, buddhakiccassa ca pariyosāpitattā. Na hettha māsattayato paraṃ buddhaveneyyā labbhantīti.

183. Bởi những người ban đầu, v.v... có nghĩa là bởi bạn bè, thân hữu, và những người có thiện tâm, v.v... Bởi những người thân yêu, vì họ đáng được yêu mến. Bởi những người khả ái, vì họ làm cho tâm hoan hỷ. Bởi sự sanh có nghĩa là bởi sự đi đến tương ứng với sự sanh. Sự khác biệt là sự riêng biệt, là trạng thái không liên quan. Sự chia lìa bởi cái chết có nghĩa là sự ly biệt do sự mệnh chung, do không trở lại trong kiếp sống ấy. Sự đổi khác bởi kiếp sống có nghĩa là sự thay đổi hình dạng so với trước đây do chấp thủ một kiếp sống khác, như ‘chúng sanh cõi Dục trở thành chúng sanh cõi Sắc’, v.v... và ở đây cũng nên được hiểu là ‘người trở thành trời’, v.v... Làm sao có thể có được ở đây? Từ đâu, ở đâu, tại nơi nào trong sự diễn tiến của các uẩn này mà có thể có được rằng ‘cái gì đã sanh... v.v... mong rằng nó đừng bị hoại diệt’? Không thể có được, vì không có nguyên nhân như vậy, nên ngài đã nói ‘trường hợp ấy không xảy ra’. Ý nghĩa là, ngay cả thân của Như Lai cũng có pháp kỳ diệu, phi thường như vậy, huống chi là của những người khác. ‘Sẽ rút lại (lời nói)’ - trường hợp ấy không xảy ra, vì ngài đã thiết lập niệm vững chắc, đã xác định bằng trí tuệ, đã từ bỏ các hành về tuổi thọ, và đã hoàn thành Phật sự. Vì sau ba tháng, không còn tìm thấy chúng sanh nào có thể được Phật giáo hóa nữa.

184. Sāsanassa ciraṭṭhiti nāma sasambhārehi ariyamaggadhammehi kevalehīti āha ‘‘sabbaṃ lokiyalokuttaravaseneva kathita’’nti lokiyāhi [Pg.164] sīlasamādhipaññāhi vinā lokuttaradhammasamadhigamassa asambhavato.

184. Sự trường tồn của giáo pháp chỉ có được nhờ các pháp Thánh đạo cùng với các yếu tố hỗ trợ của chúng, nên ngài đã nói ‘tất cả đã được thuyết giảng theo phương diện thế gian và siêu thế’, bởi vì không có giới, định, tuệ thế gian thì không thể chứng đắc các pháp siêu thế.

Tatiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Kết Thúc Phần Chú Giải Phẩm Tụng Thứ Ba.

Nāgāpalokitavaṇṇanā

Giải Thích Về Cái Nhìn Của Voi Chúa (Nāgāpalokita)

186. Nāgāpalokitanti nāgassa viya apalokitaṃ, hatthināgassa apalokanasadisaṃ apalokananti attho. Āhaccāti phusitvā. Aṅkusakalaggāni viyāti aṅkusakāni viya aññamaññasmiṃ laggāni āsattāni hutvā ṭhitāni. Ekābaddhānīti aññamaññaṃ ekato ābaddhāni. Tasmāti gīvaṭṭhīnaṃ ekagghanānaṃ viya ekābaddhabhāvena, na kevalaṃ gīvaṭṭhīnaṃyeva, atha kho sabbānipi tāni buddhānaṃ ṭhapetvā bāhusandhiādikā dvādasa mahāsandhiyo, aṅgulisandhiyo ca itarasandhīsu ekābaddhāni hutvā ṭhitāni, yato nesaṃ pakatihatthīnaṃ koṭisahassabalappamāṇaṃ kāyabalaṃ hoti. Vesālinagarābhimukhaṃ akāsi kaṇṭakaparivattane viya kapilanagarābhimukhaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ taṃ nāgāpalokitaṃ nāma jātaṃ? Tadajjhāsayaṃ upādāya. Bhagavā hi nāgāpalokitavaseneva apaloketukāmo jāto, puññānubhāvena panassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ parivatti, tena taṃ ‘‘nāgāpalokitaṃ’’ tveva vuccati.

186. Cái nhìn của voi chúa (Nāgāpalokita) có nghĩa là cái nhìn lại giống như của voi chúa, cái nhìn lại tương tự như cái nhìn của voi chúa. Āhacca có nghĩa là sau khi chạm vào. Giống như những cái móc dính vào nhau có nghĩa là chúng đứng dính liền, gắn chặt vào nhau như những cái móc. Được buộc làm một có nghĩa là được buộc lại với nhau thành một khối. Do đó, có nghĩa là do trạng thái được buộc làm một giống như các đốt xương cổ liền thành một khối. Không chỉ các đốt xương cổ, mà tất cả các xương của chư Phật, ngoại trừ mười hai khớp lớn như khớp vai, v.v... và các khớp ngón tay, đều đứng dính liền làm một ở các khớp khác. Do đó, thân lực của các ngài có sức mạnh bằng một ngàn triệu con voi thường. Ngài đã hướng về thành Vesālī giống như cách quay người của con ngựa Kaṇṭaka hướng về thành Kapilavatthu. Nếu vậy, tại sao nó được gọi là cái nhìn của voi chúa? Tùy thuộc vào ý hướng của ngài. Quả thực, Đức Thế Tôn đã muốn nhìn lại theo cách của voi chúa, nhưng do oai lực của phước báu, nơi ngài đứng đã xoay chuyển. Do đó, nó được gọi là ‘cái nhìn của voi chúa’.

‘‘Idaṃ pacchimakaṃ ānanda tathāgatassa vesāliyā dassana’’nti nayidaṃ vesāliyā apalokanassa kāraṇavacanaṃ anekantikattā, bhūtakathanamattaṃ panetaṃ. Maggasodhanavasena taṃ dassetvā aññadevettha apalokanakāraṇaṃ dassetukāmo ‘‘nanu cā’’tiādimāha. Taṃ taṃ sabbaṃ pacchimadassanameva anukkamena kusināraṃ gantvā parinibbātukāmatāya tato tato nikkhantattā. ‘‘Anacchariyattā’’ti iminā yathāvuttaṃ anekantikattaṃ pariharati, tayidaṃ sodhanamattaṃ. Idaṃ panettha aviparītaṃ kāraṇanti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Na hi bhagavā sāpekkho vesāliṃ apalokesi, ‘‘idaṃ pana me gamanaṃ apunarāgamana’’nti dassanamukhena bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya apalokesi. Tenāha ‘‘apica vesālirājāno’’tiādi.

Câu ‘Này Ānanda, đây là lần cuối cùng Như Lai nhìn thấy Vesālī’ không phải là lời nói về nguyên nhân của việc nhìn lại Vesālī, vì nó không phải là duy nhất; đây chỉ là một lời tường thuật sự thật. Sau khi chỉ ra điều đó theo cách làm sáng tỏ vấn đề, để chỉ ra một nguyên nhân khác của việc nhìn lại ở đây, ngài đã nói ‘chẳng phải là...’ v.v... Mỗi cái nhìn ấy đều là cái nhìn cuối cùng, vì ngài đã lần lượt rời khỏi những nơi đó để đi đến Kusinārā với ý muốn nhập Niết-bàn. Bằng câu ‘vì không có gì đáng ngạc nhiên’, ngài bác bỏ tính không duy nhất đã được nói đến. Điều này chỉ là sự làm sáng tỏ. Để chỉ ra rằng đây là nguyên nhân không sai lầm ở đây, ngài đã nói ‘hơn nữa...’ v.v... Đức Thế Tôn đã không nhìn lại Vesālī với sự luyến tiếc, mà ngài đã nhìn lại vì lợi ích cho nhiều người, vì hạnh phúc cho nhiều người, vì lòng bi mẫn đối với thế gian, qua việc cho thấy rằng ‘chuyến đi này của ta là không trở lại’. Do đó, ngài đã nói ‘hơn nữa, các vị vua ở Vesālī...’ v.v...

Antakaroti [Pg.165] sakalavaṭṭadukkhassa sakasantāne, parasantāne ca vināsakaro abhāvakaro. Buddhacakkhudhammacakkhudibbacakkhumaṃsacakkhusamantacakkhusaṅkhātehi pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Savāsanānaṃ kilesānaṃ samucchinnattā sātisayaṃ kilesaparinibbānena parinibbuto.

Người chấm dứt có nghĩa là người hủy diệt, người làm cho không còn tồn tại toàn bộ khổ đau của vòng luân hồi trong dòng tâm thức của chính mình và trong dòng tâm thức của người khác. Người có mắt, với năm loại mắt được gọi là Phật nhãn, Pháp nhãn, Thiên nhãn, Nhục nhãn, và Toàn nhãn. Đã tịch tịnh với sự tịch tịnh phiền não một cách vượt trội do đã đoạn trừ các phiền não cùng với các tập khí của chúng.

Catumahāpadesavaṇṇanā

Giải Thích Về Bốn Đại Đối Chiếu.

187. Mahāokāseti mahante okāse. Mahantāni dhammassa patiṭṭhāpanaṭṭhānāni. Yesu patiṭṭhāpito dhammo nicchīyati asandehato, kāni pana tāni? Āgamanavisiṭṭhāni suttotaraṇādīni. Dutiyavikappe apadisantīti apadesā, ‘‘sammukhā metaṃ āvuso bhagavato suta’’ntiādinā kenaci ābhatassa ‘‘dhammo’’ti vinicchinane kāraṇaṃ. Kiṃ pana tanti? Tassa yathābhatassa suttotaraṇādi eva. Yadi evaṃ kathaṃ cattāroti? Yasmā dhammassa dve samparāyā satthā, sāvakā ca, tesu ca sāvakā saṅghagaṇapuggalavasena tividhā, evaṃ ‘‘tumhākaṃ mayā yaṃ dhammo paṭiggahito’’ti apadisitabbānaṃ bhedena cattāro. Tenāha ‘‘sammukhā me taṃ āvuso bhagavato suta’’ntiādi. Tathā ca vuttaṃ nettiyaṃ ‘‘cattāro mahāpadesā buddhāpadeso saṅghāpadeso sambahulattherāpadeso ekattherāpadeso. Ime cattāro mahāpadesā’’ti (netti. 18) buddho apadeso etassāti buddhāpadeso. Esa nayo sesesupi. Tenāha ‘‘buddhādayo…pe… mahākāraṇānī’’ti.

187. Mahāokāse có nghĩa là những nơi chốn to lớn. (Đó là) những nơi chốn to lớn để thiết lập Chánh pháp. (Là những nơi) mà ở đó Chánh pháp được thiết lập và được quyết định không còn nghi ngờ. Vậy, những điều ấy là gì? Là những điều đặc thù về truyền thống như là việc đối chiếu trong Kinh tạng v.v... Theo phương án thứ nhì, apadesā có nghĩa là những điều được viện dẫn, là nguyên nhân trong việc thẩm định là ‘Chánh pháp’ đối với điều đã được người nào đó mang đến (và trình bày) bằng câu nói: ‘Này chư hiền, điều này đã được tôi trực tiếp nghe từ đức Thế Tôn’ v.v... Vậy, thẩm quyền ấy là gì? Chính là việc đối chiếu trong Kinh tạng v.v... đối với điều đã được mang đến đúng như vậy. Nếu thế, tại sao lại có bốn? Bởi vì Chánh pháp có hai nguồn thẩm quyền là bậc Đạo Sư và các vị Thinh văn. Trong số ấy, các vị Thinh văn có ba loại theo phương diện Tăng chúng, một nhóm, và một cá nhân. Như vậy, có bốn (đại chứng) do sự phân chia của những điều cần được viện dẫn là: ‘Chánh pháp nào đã được các ông thọ trì từ tôi.’ Do đó, ngài đã nói: ‘Này chư hiền, điều này đã được tôi trực tiếp nghe từ đức Thế Tôn’ v.v... Và cũng được nói đến trong bộ Nettippakaraṇa rằng: ‘Có bốn đại chứng: Phật đại chứng, Tăng đại chứng, chúng nhiều Trưởng lão đại chứng, và một Trưởng lão đại chứng. Đây là bốn đại chứng.’ (Netti. 18). Đức Phật là chứng cứ của điều này, nên gọi là Phật đại chứng. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các trường hợp còn lại. Do đó, ngài đã nói: ‘Đức Phật v.v... là những nguyên nhân to lớn.’

188. Neva abhinanditabbanti na sampaṭicchitabbaṃ. Ganthassa sampaṭicchanaṃ nāma savananti āha ‘‘na sotabba’’nti. Padabyañjanānīti padāni ca byañjanāni ca, atthapadāni, byañjanapadāni cāti attho. Pajjati attho etehīti padāni, akkharādīni byañjanapadāni. Pajjitabbato padāni, saṅkāsanādīni atthapadāni. Aṭṭhakathāyaṃpana ‘‘‘padasaṅkhātāni byañjanānī’ti byañjanapadāneva vuttānī’’ti keci, taṃ na, atthaṃ byañjentīti byañjanāni, byañjanapadāni, tehi byañjitabbato byañjanāni, atthapadānīti ubhayasaṅgahato. Imasmiṃ ṭhāneti tenābhatasuttassa imasmiṃ padese. Pāḷi vuttāti kevalo pāḷidhammo pavatto. Attho vuttoti pāḷiyā attho pavatto niddiṭṭho. Anusandhi kathitoti yathāraddhadesanāya, upari desanāya ca anusandhānaṃ kathitaṃ sambandho kathito[Pg.166]. Pubbāparaṃ kathitanti pubbenāparaṃ avirujjhanañceva visesādhānañca kathitaṃ pakāsitaṃ. Evaṃ pāḷidhammādīni sammadeva sallakkhetvā gahaṇaṃ sādhukaṃ uggahaṇanti āha ‘‘suṭṭhu gahetvā’’ti. Sutte otāretabbānīti ñāṇena sutte ogāhetvā tāretabbāni, taṃ pana ogāhetvā taraṇaṃ tattha otaraṇaṃ anuppavesanaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘sutte otāretabbānī’’ti. Saṃsandetvā dassanaṃ sandassananti āha ‘‘vinaye saṃsandetabbānī’’ti.

188. Neva abhinanditabban có nghĩa là không nên chấp nhận. Việc chấp nhận văn bản chính là việc lắng nghe, nên ngài đã nói là ‘không nên lắng nghe.’ Padabyañjanāni là các câu chữ và các mẫu tự, nghĩa là các câu chữ có ý nghĩa và các câu chữ là mẫu tự. Ý nghĩa được đi đến bằng những điều này, nên gọi là các câu chữ (pada); các câu chữ là mẫu tự (byañjanapada) là các mẫu tự v.v... Do cần được đi đến, nên gọi là các câu chữ (pada); các câu chữ có ý nghĩa (atthapada) là sự giải thích v.v... Tuy nhiên, trong Chú giải, một số vị nói rằng: ‘Chỉ có các câu chữ là mẫu tự được nói đến (với từ) ‘các mẫu tự được gọi là câu chữ.’’ Điều ấy không đúng, bởi vì bao gồm cả hai: các mẫu tự (byañjana) là những gì làm hiển lộ ý nghĩa, (tức là) các câu chữ là mẫu tự (byañjanapada); các ý nghĩa (byañjana) là những gì cần được làm hiển lộ bởi chúng, (tức là) các câu chữ có ý nghĩa (atthapada). Imasmiṃ ṭhāne có nghĩa là ở trong đoạn này của bài kinh đã được vị ấy mang đến. Pāḷi vuttā có nghĩa là chỉ có Chánh pháp Pāḷi được trình bày. Attho vutto có nghĩa là ý nghĩa của Pāḷi được trình bày, được chỉ rõ. Anusandhi kathito có nghĩa là sự liên kết với phần thuyết giảng trước đó và phần thuyết giảng sau đó được nói đến, mối tương quan được nói đến. Pubbāparaṃ kathitan có nghĩa là sự không mâu thuẫn của phần sau với phần trước và sự bổ sung thêm chi tiết được nói đến, được làm sáng tỏ. Như vậy, sau khi đã xem xét đúng đắn Chánh pháp Pāḷi v.v..., việc nắm giữ là sự học thuộc lòng kỹ lưỡng, nên ngài đã nói là ‘sau khi đã nắm giữ kỹ lưỡng.’ Sutte otāretabbāni có nghĩa là cần được đưa vào và đối chiếu trong Kinh tạng bằng trí tuệ. Việc đưa vào và đối chiếu ấy chính là sự thâm nhập, sự đưa vào trong đó, nên được nói là ‘cần được đối chiếu trong Kinh tạng.’ Việc so sánh và chỉ ra là sự đối chiếu, nên ngài đã nói là ‘cần được so sánh trong Luật tạng.’

Kiṃ pana taṃ suttaṃ, ko vā vinayoti vicāraṇāya ācariyānaṃ matibhedamukhena tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Vinayoti vibhaṅgapāṭhamāha. So hi mātikāsaññitassa suttassa atthasūcanato ‘‘sutta’’nti vattabbataṃ arahati. Vividhanayattā, visiṭṭhanayattā ca vinayo, khandhakapāṭho. Evanti evaṃ suttavinayesu pariggayhamānesu vinayapiṭakampi na pariyādīyati parivārapāḷiyā asaṅgahitattā. Suttantābhidhammapiṭakāni vā suttaṃ atthasūcanādiatthasambhavato. Evampīti ‘‘suttantābhidhammapiṭakāni suttaṃ, vinayapiṭakaṃ vinayo’’ti evaṃ suttavinayavibhāge vuccamānepi. Na tāva pariyādīyantīti na tāva anavasesato pariggayhanti, kasmāti āha ‘‘asuttanāmakañhī’’tiādi. Yasmā ‘‘sutta’’nti imaṃ nāmaṃ anāropetvā saṅgītampi jātakādibuddhavacanaṃ atthi, tasmā vuttanayena tīṇi piṭakāni na pariyādiṇṇānīti. Suttanipātaudānaitivuttakādīni dīghanikāyādayo viya suttanāmaṃ āropetvā asaṅgītānīti adhippāye panettha jātakādīhi saddhiṃ tānipi gahitāni. Buddhavaṃsacariyāpiṭakānaṃ panettha aggahaṇe kāraṇaṃ maggitabbaṃ, kiṃ vā tena magganena? Sabbopāyaṃ vaṇṇanānayo theravādaṃ dassanamukhena paṭikkhitto evāti.

Để chỉ ra ý nghĩa ấy thông qua sự khác biệt về quan điểm của các vị A-xà-lê trong việc thẩm sát câu hỏi: ‘Vậy, Kinh ấy là gì, hay Luật ấy là gì?’, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘ettha ca.’ Vinayo là ngài nói đến văn bản Vibhaṅga. Vì rằng bộ ấy xứng đáng được gọi là ‘Kinh’ do có sự gợi ý về ý nghĩa của Kinh được biết đến là Mātikā (Đề mục). Do có nhiều phương pháp và do có phương pháp đặc thù, nên văn bản Khandhaka là Luật. Evaṃ có nghĩa là khi được hiểu theo cách như vậy về Kinh và Luật, thì ngay cả tạng Luật cũng không được bao gồm trọn vẹn, do văn bản Parivāra không được thu nạp. Hoặc tạng Kinh và tạng Vi Diệu Pháp là Kinh, do có thể có ý nghĩa là sự gợi ý về ý nghĩa v.v... Evampi có nghĩa là ngay cả khi sự phân chia Kinh và Luật được nói đến như vầy: ‘Tạng Kinh và tạng Vi Diệu Pháp là Kinh, tạng Luật là Luật.’ Na tāva pariyādīyanti có nghĩa là vẫn chưa được bao gồm một cách trọn vẹn. (Tại sao vậy?) Ngài nói câu bắt đầu bằng ‘asuttanāmakañhi.’ Bởi vì có những lời dạy của đức Phật như Jātaka (Bổn Sanh) v.v... cũng đã được kết tập mà không được đặt cho tên gọi này là ‘Kinh,’ do đó, theo phương pháp đã nói, ba tạng vẫn chưa được bao gồm trọn vẹn. Với ý rằng các bộ như Suttanipāta (Kinh Tập), Udāna (Phật Tự Thuyết), Itivuttaka (Phật Thuyết Như Vậy) v.v... không được kết tập bằng cách đặt cho tên gọi là Kinh như các bộ Dīghanikāya (Trường Bộ) v.v..., nên ở đây, những bộ ấy cũng được kể đến cùng với Jātaka v.v... Nguyên nhân cho việc không kể đến Buddhavaṃsa (Phật Sử) và Cariyāpiṭaka (Sở Hạnh Tạng) ở đây cần phải được tìm hiểu. Hay là có ích gì với việc tìm hiểu ấy? Phương pháp giải thích bằng mọi cách thức chắc chắn đã bị bác bỏ thông qua việc trình bày quan điểm của Thượng Tọa Bộ.

Atthīti kiṃ atthi, asuttanāmakaṃ buddhavacanaṃ natthi evāti dasseti. Tathā hi nidānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) amhehi vuttaṃ ‘‘suttanti sāmaññavidhi, visesavidhayo pare’’ti. Taṃ sabbaṃ paṭikkhipitvā ‘‘suttanti vinayo’’tiādinā vuttaṃ saṃvaṇṇanānayaṃ ‘‘nāyamattho idhādhippeto’’ti paṭisodhetvā. Vineti etena kileseti vinayo, kilesavinayanūpāyo, so eva ca naṃ karotīti kāraṇanti āha ‘‘vinayo pana kāraṇa’’nti.

Atthi có nghĩa là có gì? Ngài chỉ ra rằng: ‘Chắc chắn không có lời dạy nào của đức Phật mà không có tên gọi là Kinh.’ Thật vậy, trong phần giải thích về duyên khởi, chúng tôi đã nói rằng: ‘Kinh là quy định chung, những điều khác là các quy định riêng.’ Sau khi đã bác bỏ tất cả điều ấy và đã phản bác phương pháp giải thích được nói đến bằng câu bắt đầu bằng ‘Kinh là Luật’ với câu nói: ‘Đây không phải là ý nghĩa được chủ trương ở đây.’ Vinayo là phương tiện để chế ngự các phiền não bằng phương tiện ấy, là phương pháp chế ngự phiền não. Và chính điều ấy thực hiện việc ấy, nên là nguyên nhân. Do đó, ngài đã nói: ‘Còn Luật là nguyên nhân.’

Dhammeti [Pg.167] pariyattidhamme. Sarāgāyāti sarāgabhāvāya kāmarāgabhavarāgaparibrūhanāya. Saññogāyāti bhavasaṃyojanāya. Ācayāyāti vaṭṭassa vaḍḍhanatthāya. Mahicchatāyāti mahicchabhāvāya. Asantuṭṭhiyāti asantuṭṭhibhāvāya. Saṅgaṇikāyāti kilesasaṅgaṇagaṇasaṅgaṇavihārāya. Kosajjāyāti kusītabhāvāya. Dubbharatāyāti dupposatāya. Virāgāyāti sakalavaṭṭato virajjanatthāya. Visaññogāyāti kāmabhavādīhi visaṃyujjanatthāya. Apacayāyāti sabbassāpi vaṭṭassa apacayanāya, nibbānāyāti attho. Appicchatāyāti paccayappicchatādivasena sabbaso icchāpagamāya. Santuṭṭhiyāti dvādasavidhasantuṭṭhibhāvāya. Pavivekāyāti pavivittabhāvāya, kāyavivekāditadaṅgavivekādivivekasiddhiyā. Vīriyārambhāyāti kāyikassa ceva, cetasikassa ca vīriyassa paggahaṇatthāya. Subharatāyāti sukhaposanatthāya. Evaṃ yo pariyattidhammo uggahaṇadhāraṇaparipucchāmanasikāravasena yoniso paṭipajjantassa sarāgādibhāvaparivajjanassa kāraṇaṃ hutvā virāgādibhāvāya saṃvattati, ekaṃsato eso dhammo. Eso vinayo, sammadeva apāyādīsu apatanavasena dhāraṇato, kilesānaṃ vinayanato, satthu sammāsambuddhassa ovādānusiṭṭhibhāvato etaṃ satthusāsananti dhāreyyāsi jāneyyāsi, avabujjheyyāsīti attho. Catusaccassa sūcanaṃ suttanti āha ‘‘sutteti tepiṭake buddhavacane’’ti. Tepiṭakañhi buddhavacanaṃ saccavinimuttaṃ natthi. Rāgādivinayanakāraṇaṃ tathāgatena suttapadena pakāsitanti āha ‘‘vinayeti etasmiṃ rāgādivinayakāraṇe’’ti.

Dhammeti (Pháp) là pháp học. Sarāgāyāti (để có tham ái) là để có trạng thái tham ái, để làm tăng trưởng dục ái và hữu ái. Saññogāyāti (để có sự phối hợp) là để có hữu kiết sử. Ācayāyāti (để có sự tích lũy) là với mục đích làm tăng trưởng vòng luân hồi. Mahicchatāyāti (để có sự ham muốn nhiều) là để có trạng thái ham muốn nhiều. Asantuṭṭhiyāti (để có sự không biết đủ) là để có trạng thái không biết đủ. Saṅgaṇikāyāti (để có sự tụ tập) là để sống tụ tập với phiền não, tụ tập với chúng hội. Kosajjāyāti (để có sự biếng nhác) là để có trạng thái lười biếng. Dubbharatāyāti (để có sự khó nuôi) là để có sự khó nuôi dưỡng. Virāgāyāti (để có sự ly tham) là với mục đích thoát khỏi toàn bộ vòng luân hồi. Visaññogāyāti (để có sự không phối hợp) là với mục đích không bị ràng buộc bởi dục, hữu, v.v... Apacayāyāti (để có sự không tích lũy) là để làm giảm thiểu toàn bộ vòng luân hồi, có nghĩa là để đạt đến Niết-bàn. Appicchatāyāti (để có sự ít ham muốn) là để từ bỏ hoàn toàn ham muốn thông qua việc ít ham muốn về vật dụng, v.v... Santuṭṭhiyāti (để có sự biết đủ) là để có trạng thái biết đủ theo mười hai cách. Pavivekāyāti (để có sự độc cư) là để có trạng thái viễn ly, để thành tựu sự viễn ly như thân viễn ly, chi phần viễn ly, v.v... Vīriyārambhāyāti (để có sự tinh tấn) là với mục đích nỗ lực tinh tấn cả về thân lẫn tâm. Subharatāyāti (để có sự dễ nuôi) là với mục đích dễ dàng nuôi dưỡng. Như vậy, pháp học nào mà đối với người thực hành một cách như lý thông qua việc học thuộc, ghi nhớ, hỏi han, và tác ý, trở thành nguyên nhân cho việc từ bỏ các trạng thái tham ái, v.v... và đưa đến các trạng thái ly tham, v.v..., thì pháp ấy chắc chắn là Pháp. Đó là Luật, vì nó giữ gìn một cách chân chánh khỏi việc rơi vào các cõi khổ, v.v..., vì nó loại trừ các phiền não, vì nó là lời giáo huấn và chỉ dạy của Bậc Đạo Sư, Bậc Chánh Đẳng Giác, nên ngươi hãy ghi nhớ, hãy biết, hãy liễu tri rằng đó là giáo pháp của Bậc Đạo Sư, đó là ý nghĩa. Sự chỉ bày Tứ đế là Kinh, ngài nói “‘kinh’ là lời Phật dạy trong Tam tạng.” Thật vậy, lời Phật dạy trong Tam tạng không có gì ngoài các sự thật. Nguyên nhân loại trừ tham ái, v.v... đã được Đức Như Lai tuyên thuyết bằng thuật ngữ ‘kinh,’ ngài nói “‘trong luật’ là trong nguyên nhân loại trừ tham ái, v.v... này.”

Sutte osaraṇañcettha tepiṭake buddhavacane pariyāpannatāvaseneva veditabbaṃ, na aññathāti āha ‘‘suttapaṭipāṭiyā katthaci anāgantvā’’ti. Challiṃ uṭṭhapetvāti arogassa mahato rukkhassa tiṭṭhato upakkamena challiyā sakalikāya, papaṭikāya vā uṭṭhapanaṃ viya arogassa sāsanadhammassa tiṭṭhato byañjanamattena tappariyāpannaṃ viya hutvā challisadisaṃ pubbāparaviruddhatādidosaṃ uṭṭhapetvā paridīpetvā, tādisāni pana ekaṃsato guḷhavessantarādipariyāpannāni hontīti āha ‘‘guḷhavessantara…pe…paññāyantīti attho’’ti. Rāgādivinayeti rāgādīnaṃ vinayanatthe. Tadākāratāya na paññāyamānāni na dissamānāni chaḍḍetabbāni vajjitabbāni na gahetabbāni. Sabbatthāti sabbavāresu.

Sự phù hợp với kinh ở đây nên được hiểu chỉ bằng cách bao gồm trong lời Phật dạy trong Tam tạng, không phải cách khác, ngài nói “‘không đến ở bất cứ đâu trong thứ tự của kinh.’” Challiṃ uṭṭhapetvāti (dựng lên vỏ cây) giống như việc dựng lên một mảnh vỏ cây hoặc vỏ ngoài bằng phương cách đối với một cây lớn đang đứng khỏe mạnh, cũng vậy, đối với giáo pháp đang đứng vững mạnh, chỉ bằng văn tự nó trở nên như thể được bao gồm trong đó, rồi dựng lên và phô bày lỗi lầm như mâu thuẫn trước sau, v.v... tương tự như vỏ cây. Những điều như vậy chắc chắn được bao gồm trong Guḷhavessantara, v.v..., ngài nói “‘Guḷhavessantara... được nhận biết, đó là ý nghĩa.’” Rāgādivinayeti (trong việc loại trừ tham ái, v.v...) là với mục đích loại trừ tham ái, v.v... Những gì không được nhận biết, không được thấy theo cách đó thì nên được từ bỏ, nên được tránh xa, không nên được chấp nhận. Sabbatthāti (ở mọi nơi) là trong mọi trường hợp.

Imasmiṃ [Pg.168] pana ṭhāneti imasmiṃ mahāpadesaniddesaṭṭhāne. ‘‘Sutte cattāro mahāpadesā’’tiādinā vuttampi avuttena saddhiṃ gahetvā pakiṇṇakakathāya mātikaṃ uddisati. Ñātuṃ icchito attho pañho, tassa vissajjanāni pañhābyākaraṇāni, atthasūcanādiatthena suttaṃ, pāḷi, taṃ suttaṃ anulometi anukūletīti suttānulomaṃ, mahāpadeso. Ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenāti ācariyavādo aṭṭhakathā. Tassa tassa therassa attano eva mati adhippāyoti attanomati. Dhammavinicchaye patteti dhamme vinicchinitabbe upaṭṭhite. Imeti anantaraṃ vuttā cattāro mahāpadesā. Pamīyati dhammo paricchijjati vinicchīyati etenāti pamāṇaṃ. Tenāha ‘‘yaṃ ettha sametī’’tiādi. Itaranti mahāpadesesu asamentaṃ. Puna itaranti akappiyaṃ anulomentaṃ kappiyaṃ paṭibāhantaṃ sandhāyāha.

Imasmiṃ pana ṭhāneti (còn ở nơi này) là ở nơi chỉ dẫn về các đại pháp cứ này. Lấy cả những điều đã được nói bắt đầu bằng “‘Trong kinh có bốn đại pháp cứ’” cùng với những điều chưa được nói, ngài nêu lên đề mục của phần tạp luận. Ý nghĩa được muốn biết là câu hỏi, sự giải đáp cho nó là các cách trả lời câu hỏi. Với ý nghĩa chỉ bày ý nghĩa, v.v... là kinh, là Pāli. Điều đó làm cho kinh trở nên thuận theo, làm cho phù hợp, đó là sự thuận theo kinh, là đại pháp cứ. Các vị thầy nói, giải thích Pāli bằng phương tiện này, đó là lời của các vị thầy, là chú giải. Quan điểm, ý kiến của chính vị trưởng lão đó là quan điểm cá nhân. Dhammavinicchaye patteti (khi việc phán quyết về pháp đã đến) là khi việc cần phải phán quyết về pháp đã hiện khởi. Imeti (những điều này) là bốn đại pháp cứ vừa được nói đến. Pháp được đo lường, được xác định, được phán quyết bằng phương tiện này, đó là tiêu chuẩn. Do đó, ngài nói “‘điều nào ở đây phù hợp,’ v.v...” Itaranti (cái khác) là cái không phù hợp trong các đại pháp cứ. Puna itaranti (lại nữa, cái khác) là ngài nói nhắm đến cái làm cho điều không thích hợp trở nên thuận theo và cái ngăn cản điều thích hợp.

Ekaṃseneva byākātabbo vissajjetabboti ekaṃsabyākaraṇīyo. Vibhajjāti pucchitamatthaṃ avadhāraṇādibhedena vibhajitvā. Paṭipucchāti pucchantaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā. Ṭhapanīyoti tidhāpi avissajjanīyattā ṭhapanīyo byākaraṇaṃ akatvā ṭhapetabbo. ‘‘Cakkhuṃ anicca’’nti pañhe uttarapadāvadhāraṇaṃ sandhāya ‘‘ekaṃseneva byākātabba’’nti vuttaṃ niccatāya lesassāpi tattha abhāvato. Purimapadāvadhāraṇe pana vibhajjabyākaraṇīyatā cakkhusotesu visesatthasāmaññatthānaṃ asādhāraṇabhāvato. Dvinnaṃ tesaṃ sadisatācodanā paṭipucchanamukheneva byākaraṇīyā paṭikkhepavasena, anuññātavasena ca vissajjitabbatoti āha ‘‘yathā cakkhu, tathā sotaṃ…pe… ayaṃ paṭipucchābyākaraṇīyo pañho’’ti. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti jīvasarīrānaṃ anaññatāpañho. Yassa yena anaññatācoditā, so eva paramatthato nupalabbhatīti vañjhātanayassa matteyyatākittanasadisoti abyākātabbatāya ṭhapanīyo vuttoti. Imāni cattāri pañhabyākaraṇāni pamāṇaṃ teneva nayena tesaṃ pañhānaṃ byākātabbato.

Ekaṃseneva byākātabbo vissajjetabboti ekaṃsabyākaraṇīyo (cần được trả lời một cách dứt khoát) là cần được trả lời một cách chắc chắn. Vibhajja (phân tích) là sau khi phân tích ý nghĩa được hỏi theo sự phân biệt về sự xác định, v.v... Paṭipucchā (hỏi lại) là sau khi hỏi lại người đang hỏi. Ṭhapanīyoti (cần được gác lại) là vì không thể trả lời theo cả ba cách, nên cần được gác lại, cần được để qua một bên mà không trả lời. Trong câu hỏi “‘Mắt là vô thường,’” nhắm đến sự xác định của từ sau, đã được nói “‘cần được trả lời một cách dứt khoát’” vì ở đó không có một chút thường nào. Còn khi xác định từ trước, thì cần trả lời phân tích vì ý nghĩa đặc biệt và ý nghĩa chung của mắt và tai không giống nhau. Sự chất vấn về tính tương đồng của hai thứ đó cần được trả lời chỉ bằng cách hỏi lại, vì nó cần được giải đáp bằng cách bác bỏ và bằng cách chấp thuận, ngài nói “‘như mắt, vậy tai... đây là câu hỏi cần trả lời bằng cách hỏi lại.’” Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti (sinh mạng là thân thể) là câu hỏi về sự không khác biệt của sinh mạng và thân thể. Cái mà bị chất vấn về sự không khác biệt với cái kia, chính cái đó không thể tìm thấy trên phương diện chân đế, điều này giống như việc kể về tình mẫu tử của con trai người đàn bà không con, do đó, nó được nói là cần được gác lại vì không thể trả lời được. Bốn cách trả lời câu hỏi này là tiêu chuẩn vì những câu hỏi đó cần được trả lời theo cùng một phương pháp.

Vinayamahāpadeso kappiyānulomavidhānato nippariyāyato anulomakappiyaṃ nāma, mahāpadesabhāvena pana taṃsadisatāya suttantamahāpadesesupi ‘‘anulomakappiya’’nti ayaṃ aṭṭhakathāvohāro. Yadipi tattha tattha bhagavatā pavattitapakiṇṇakadesanāva aṭṭhakathā, sā pana dhammasaṅgāhakehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva [Pg.169] vācanāmaggaṃ āropitattā ‘‘ācariyavādo’’ti vuccati ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenāti. Tenāha ‘‘ācariyavādo nāma aṭṭhakathā’’ti. Tisso saṅgītiyo āruḷho eva ca buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo mahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ ābhato pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi sīhaḷabhāsāya ṭhapito nikāyantaraladdhisaṅkarapariharaṇatthaṃ. Attanomati nāma theravādo. Nayaggāhenāti suttādito labbhamānanayaggahaṇena. Anubuddhiyāti suttādīniyeva anugatabuddhiyā. Attano paṭibhānanti attano eva tassa atthassa vuttanayena upaṭṭhānaṃ, yathāupaṭṭhitā atthā eva tathā vuttā. Samentameva gahetabbanti yathā suttena saṃsandati, evaṃ mahāpadesato atthā uddharitabbāti dasseti. Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa kadāci pāḷiyā asaṃsandanāpi siyā, so na gahetabboti dassento āha ‘‘ācariyavādopi suttena samentoyeva gahetabbo’’ti. Sabbadubbalā puggalassa sayaṃ paṭibhānabhāvato. Tathā ca sāpi gahetabbā, kīdisī? Suttena samentā yevāti yojanā. Tāsūti tīsu saṅgītīsu. ‘‘Āgatameva pamāṇa’’nti iminā mahākassapādīhi saṅgītameva ‘‘sutta’’nti idhādhippetanti tadaññassa suttabhāvameva paṭikkhipati. Tadatthā eva hi tisso saṅgītiyo. Tatthāti gārayhasutte. Na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissantīti veditabbāni tassa asuttabhāvato tena ‘‘anulomakappiyaṃ suttena samentameva gahetabba’’nti vuttaṃ evatthaṃ nigamanavasena nidasseti. Sabbattha ‘‘na itara’’nti vacanaṃ tattha tattha gahitāvadhāraṇaphaladassanaṃ daṭṭhabbaṃ.

Đại phương tiện về Luật, từ phương pháp tùy thuận thích hợp, được gọi là tùy thuận thích hợp một cách không gián tiếp. Tuy nhiên, do tính chất là đại phương tiện, do sự tương tự ấy, ngay cả trong các đại phương tiện về Kinh cũng có cách dùng trong Chú giải là “tùy thuận thích hợp”. Mặc dù ở chỗ này chỗ kia, những bài thuyết giảng tản mạn do đức Thế Tôn thuyết giảng chính là Chú giải, nhưng vì các vị kết tập Pháp trước tiên đã kết tập ba tạng, rồi thiết lập lối văn xuôi phù hợp với việc giải thích ý nghĩa của nó, nên được gọi là “thuyết của các vị thầy” (ācariyavādo), tức là các vị thầy nói, giải thích Pāḷi bằng cách này. Do đó, có câu nói: “Thuyết của các vị thầy chính là Chú giải”. Và con đường luận giải, là sự giải thích ý nghĩa của lời Phật dạy, đã được trải qua ba kỳ kết tập, đã được trưởng lão Mahinda mang đến đảo Tambapaṇṇi, sau đó được các vị đại trưởng lão ở Tambapaṇṇi ghi lại bằng tiếng Sīhaḷa để tránh sự pha trộn với các học thuyết của các bộ phái khác. Quan điểm riêng được gọi là Thượng tọa bộ. Bằng cách nắm bắt phương pháp (nayaggāhena) nghĩa là bằng cách nắm bắt phương pháp có được từ Kinh tạng v.v... Bằng trí tuệ tùy theo (anubuddhiyā) nghĩa là bằng trí tuệ đi theo chính Kinh tạng v.v... Sự biện tài của chính mình (attano paṭibhānaṃ) nghĩa là sự xuất hiện ý nghĩa ấy cho chính mình theo phương pháp đã nói; các ý nghĩa đã xuất hiện như thế nào thì được nói như thế ấy. Chỉ nên chấp nhận điều phù hợp (samentameva gahetabbaṃ) nghĩa là cho thấy rằng các ý nghĩa từ đại phương tiện phải được rút ra theo cách phù hợp với Kinh. Do sự sai sót trong việc đọc, đôi khi thuyết của các vị thầy cũng có thể không phù hợp với Pāḷi, để chỉ ra rằng điều đó không nên được chấp nhận, ngài nói: “Thuyết của các vị thầy cũng chỉ nên được chấp nhận khi phù hợp với Kinh”. Bởi vì sự biện tài của cá nhân là yếu nhất trong tất cả. Và như vậy, điều đó cũng nên được chấp nhận, nhưng như thế nào? Phải được kết nối là: “Chỉ khi phù hợp với Kinh”. Trong các kỳ ấy (tāsū) nghĩa là trong ba kỳ kết tập. Bằng câu “Chỉ điều đã được truyền lại là tiêu chuẩn”, điều này có nghĩa là chỉ những gì đã được kết tập bởi ngài Mahākassapa v.v... mới được coi là “Kinh” ở đây, và bác bỏ tính chất Kinh của những điều khác. Vì ba kỳ kết tập chính là vì mục đích đó. Ở đó (tattha) nghĩa là trong kinh Gārayha. Cần phải hiểu rằng chúng không đi vào Kinh, cũng không phù hợp với Luật, do chúng không phải là Kinh. Do đó, câu nói “tùy thuận thích hợp chỉ nên được chấp nhận khi phù hợp với Kinh” đã được nói ra để minh họa ý nghĩa này theo cách kết luận. Ở mọi nơi, từ “không phải cái khác” (na itaraṃ) nên được xem là sự trình bày kết quả của sự xác định đã được thực hiện ở chỗ này chỗ kia.

Kammāraputtacundavatthuvaṇṇanā

Giải Thích Câu Chuyện Về Cunda, Con Trai Người Thợ Rèn

189. Sūkaramaddavanti vanavarāhassa mudumaṃsaṃ. Yasmā cundo ariyasāvako sotāpanno, aññe ca bhagavato, bhikkhusaṅghassa ca āhāraṃ paṭiyādentā anavajjameva paṭiyādenti, tasmā vuttaṃ ‘‘pavattamaṃsa’’nti. Taṃ kirāti ‘‘nātitaruṇassā’’tiādinā vuttavisesaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘mudu ceva siniddhañcā’’ti vuttaṃ. Mudumaṃsabhāvato hi abhisaṅkharaṇavisesena ca ‘‘maddava’’nti vuttaṃ. Ojaṃ pakkhipiṃsu ‘‘ayaṃ bhagavato pacchimako āhāro’’ti puññavisesāpekkhāya, taṃ pana tathāpakkhittadibbojatāya garutaraṃ jātaṃ.

189. Sūkaramaddava nghĩa là thịt mềm của heo rừng. Vì Cunda là bậc Thánh đệ tử, một vị Nhập Lưu, và những người khác khi chuẩn bị vật thực cho đức Thế Tôn và Tăng chúng thì chỉ chuẩn bị những thứ không có lỗi, do đó được nói là “thịt có sẵn” (pavattamaṃsa). Nghe nói rằng đó là loại đặc biệt được nói đến qua câu “không quá non” v.v... Thật vậy, nó được nói là “vừa mềm vừa béo”. Do bản chất là thịt mềm và do cách chế biến đặc biệt nên được gọi là “maddava” (mềm). Họ đã thêm vào các chất bổ dưỡng với hy vọng về phước báu đặc biệt rằng: “Đây là bữa ăn cuối cùng của đức Thế Tôn”. Nhưng do các chất bổ dưỡng thần diệu được thêm vào như vậy, nó đã trở nên khó tiêu hơn.

Aññe [Pg.170] yaṃ dujjīraṃ, taṃ ajānantā ‘‘kassaci adatvā vināsita’’nti upavadeyyunti parūpavādamocanatthaṃ bhagavā ‘‘nāhaṃ ta’’ntiādinā sīhanādaṃ nadati.

Để tránh sự chỉ trích của người khác, rằng những người khác không biết rằng nó khó tiêu, có thể chỉ trích rằng: “Đã không cho ai mà lại làm hỏng nó”, đức Thế Tôn đã rống lên tiếng rống sư tử bằng câu “Ta không thấy...” v.v...

190. Kathaṃ panāyaṃ sīhanādo nanu taṃ bhagavatopi sammāpariṇāmaṃ na gatanti? Nayidaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, yasmā ‘‘sammadeva taṃ bhagavato pariṇāmaṃ gata’’nti vattuṃ arahati tappaccayā uppannassa vikārassa abhāvato, aññapaccayassa ca vikārassa mudubhāvaṃ āpāditattā. Tenāha ‘‘na pana bhuttappaccayā’’tiādi. Na hi bhagavā, aññe vā pana khīṇāsavā navavedanuppādanavasena āhāraṃ paribhuñjanti aṭṭhaṅgasamannāgatameva katvā āhārassa upabhuñjanato. Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ ‘‘bhattaṃ bhuttāvissa kharo ābādho uppajjī’’tiādi vuttaṃ? Taṃ bhojanuttarakālaṃ uppannattā vuttaṃ. ‘‘Na pana bhuttapaccayā’’ti vutto vāyamattho aṭṭhakathāyaṃ. Katupacitassa laddhokāsassa kammassa vasena balavatipi roge uppanne garusiniddhabhojanappaccayā vedanāniggaho jāto, tenāha ‘‘yadi hī’’tiādi. Patthitaṭṭhāneti icchitaṭṭhāne, icchā cassa tattha gantvā vinetabbaveneyyāpekkhā daṭṭhabbā. Gāthāyampi ‘‘suta’’nti iminā sutamattaṃ, paresaṃ vacanamattametaṃ, na pana bhojanappaccayā ābādhaṃ phusi dhīroti dasseti.

190. Nhưng tiếng rống sư tử này là thế nào, chẳng phải nó cũng không được đức Thế Tôn tiêu hóa tốt sao? Điều này không nên được hiểu như vậy, bởi vì có thể nói rằng “nó đã được đức Thế Tôn tiêu hóa tốt”, do không có sự rối loạn nào phát sinh từ nguyên nhân đó, và do đã làm dịu đi sự rối loạn từ nguyên nhân khác. Do đó, có câu nói: “Không phải do nguyên nhân từ bữa ăn” v.v... Thật vậy, đức Thế Tôn hay các vị lậu tận khác không dùng vật thực theo cách làm phát sinh cảm thọ mới, vì việc dùng vật thực được thực hiện với tám yếu tố. Nếu vậy, tại sao trong Pāḷi lại nói: “Sau khi dùng bữa ăn, một cơn bệnh nặng đã phát sinh” v.v...? Điều đó được nói do nó phát sinh sau bữa ăn. Ý nghĩa này đã được nói trong Chú giải là “không phải do nguyên nhân từ bữa ăn”. Mặc dù một căn bệnh nặng đã phát sinh do nghiệp đã làm và tích lũy đã có cơ hội, nhưng sự chế ngự cảm thọ đã xảy ra do nguyên nhân là bữa ăn nặng và béo, do đó có câu nói: “Nếu thật vậy...” v.v... Tại nơi mong muốn (patthitaṭṭhāne) nghĩa là tại nơi đã muốn; và nên hiểu rằng mong muốn của ngài là đi đến đó vì những chúng sinh cần được giáo hóa. Ngay cả trong kệ, bằng từ “nghe” (sutaṃ), điều này chỉ cho thấy rằng đó chỉ là điều được nghe, chỉ là lời nói của người khác, chứ không phải bậc Trí tuệ đã mắc bệnh do nguyên nhân từ bữa ăn.

Pānīyāharaṇavaṇṇanā

Giải Thích Về Việc Lấy Nước Uống

191. Pasannabhāvena udakassa acchabhāvo veditabboti āha ‘‘acchodakāti pasannodakā’’ti. Sādurasattā sātatāti āha ‘‘madhurodakā’’ti. Tanukameva salilaṃ visesato sītalaṃ, na bahalanti āha ‘‘tanusītalasalilā’’ti. Nikkaddamāti setabhāvassa kāraṇamāha. Paṅkacikkhallādivasena hi udakassa vivaṇṇatā, sabhāvato pana taṃ setavaṇṇaṃ evāti.

191. Do tính chất trong trẻo, tính chất trong suốt của nước cần được hiểu, nên nói: “nước trong (acchodakā) nghĩa là nước trong trẻo (pasannodakā)”. Do có vị ngon, nên ngọt, nên nói: “nước ngọt (madhurodakā)”. Chỉ nước loãng mới đặc biệt mát, không phải nước đặc, nên nói: “nước loãng và mát (tanusītalasalilā)”. Không có bùn (nikkaddamā) là nói lên nguyên nhân của tính chất trong trắng. Thật vậy, sự đổi màu của nước là do bùn, sình lầy v.v..., còn về bản chất thì nó có màu trắng.

Pukkusamallaputtavatthuvaṇṇanā

Giải Thích Câu Chuyện Về Pukkusa, Người Con Của Dòng Họ Malla

192. Dhuravāteti paṭimukhavāte. Dīghapiṅgaloti dīgho hutvā piṅgalacakkhuko. Piṅgalakkhiko hi so ‘‘āḷāro’’ti paññāyittha. Evarūpanti dakkhati karissati bhavissatīti īdisaṃ. Īdisesūti yatra yaṃcāti evarūpanipātasaddayuttaṭṭhānesu.

192. Gió ngược (dhuravāte) nghĩa là gió thổi ngược chiều. Cao và mắt nâu (dīghapiṅgalo) nghĩa là người cao và có mắt màu nâu. Thật vậy, người có mắt màu nâu được biết đến là “Āḷāra”. Như thế này (evarūpaṃ) nghĩa là loại này: sẽ thấy, sẽ làm, sẽ là. Trong những trường hợp như thế này (īdisesu) nghĩa là ở những nơi có các từ bất biến như “yatra”, “yaṃca”.

193. Vicarantiyo [Pg.171] meghagabbhato niccharantiyo viya hontīti vuttaṃ ‘‘niccharantīsūti vicarantīsū’’ti. Navavidhāyāti navappakārāya. Navasu hi pakāresu ekavidhāpi asani tappariyāpannatāya ‘‘navavidhā’’ tveva vuccati. Īdisī hi esā ruḷhi aṭṭhavimokkhapattipi samaññā viya. Asaññaṃ karoti, yo tassā saddena, tejasā ca ajjhotthaṭo. Ekaṃ cakkanti ekaṃ maṇḍalaṃ. Saṅkāraṃ tīrentī paricchijjantī viya dassetīti saterā. Gaggarāyamānāti gaggarātisaddaṃ karontī, anuravadassanañhetaṃ. Kapisīsāti kapisīsākāravatī. Macchavilolikāti udake paripphandamānamaccho viya viluḷitākārā. Kukkuṭasadisāti pasāritapakkhakukkuṭākārā. Naṅgalassa kassanakāle kassakānaṃ hatthena gahetabbaṭṭhāne maṇikā hoti, taṃ upādāya naṅgalaṃ ‘‘daṇḍamaṇikā’’ti vuccati, tasmā daṇḍamaṇikākārā daṇḍamaṇikā. Tenāha ‘‘naṅgalasadisā’’ti. Deve vassantepi sajotibhūtatāya udakena atemetabbato mahāsani ‘‘sukkhāsanī’’ti vuttā. Tenāha ‘‘patitaṭṭhānaṃ samugghāṭetī’’ti.

193. Câu ‘niccharantīsūti vicarantīsū’ được nói ra có nghĩa là: ‘Các tia sét di chuyển’ giống như đang đi ra từ trong lòng của đám mây. ‘Navavidhāyā’ có nghĩa là chín loại. Thật vậy, trong chín loại, dù chỉ một loại sấm sét cũng được gọi là ‘chín loại’ vì nó được bao gồm trong đó. Đây là một cách dùng theo quy ước, giống như danh từ chỉ người đã chứng đắc tám giải thoát. ‘Làm cho bất tỉnh’ là (chỉ) người bị âm thanh và sức nóng của nó áp đảo. ‘Ekaṃ cakkaṃ’ có nghĩa là một vòng tròn. ‘Saterā’ là (tia sét) cho thấy hình ảnh giống như đang xác định ranh giới hoặc dọn dẹp một đống rác. ‘Gaggarāyamānā’ có nghĩa là tạo ra tiếng ầm ầm; đây là sự mô tả âm thanh đi kèm. ‘Kapisīsā’ là có hình dạng đầu con khỉ. ‘Macchavilolikā’ là có hình dạng quằn quại như con cá đang giãy giụa trong nước. ‘Kukkuṭasadisā’ là có hình dạng con gà đang xoè cánh. Khi cày, ở chỗ tay người nông dân cầm cái cày có một cái núm (maṇikā), do đó cái cày được gọi là ‘daṇḍamaṇikā’. Vì vậy, ‘daṇḍamaṇikā’ có hình dạng cái cày. Do đó, ngài đã nói ‘giống như cái cày’. Mặc dù trời đang mưa, tia sét lớn được gọi là ‘sét khô’ (sukkhāsanī) vì nó có lửa và không thể bị nước làm ướt. Do đó, ngài đã nói ‘nó xé toạc nơi nó rơi xuống’.

Bhusāgāraketi bhusamaye agārake. Tattha kira mahantaṃ palālapuñjaṃ abbhantarato palālaṃ nikkaḍḍhitvā sālāsadisaṃ pabbajitānaṃ vasanayoggaṭṭhānaṃ kataṃ, tadā bhagavā tattha vasi, taṃ pana khalamaṇḍalaṃ sālāsadisanti āha ‘‘khalasālāya’’nti. Etthāti hetumhi bhummavacananti āha ‘‘etasmiṃ kāraṇe’’ti, asanipātena channaṃ janānaṃ hatakāraṇeti attho. So tvaṃ bhanteti ayameva vā pāṭho.

‘Bhusāgārake’ có nghĩa là trong ngôi nhà bằng rơm vào mùa có rơm rạ. Tương truyền, ở nơi ấy, người ta đã lấy rơm rạ từ bên trong một đống rơm lớn ra, tạo thành một nơi ở thích hợp cho các vị xuất gia, giống như một cái sảnh đường. Khi ấy, đức Thế Tôn đã ở đó. Sân đập lúa ấy giống như một sảnh đường, nên ngài nói ‘khalasālāyaṃ’ (trong sảnh đường sân đập lúa). ‘Ettha’ là cách dùng ở thể địa điểm (bhummavacana) với ý nghĩa chỉ nguyên nhân, nên ngài nói ‘etasmiṃ kāraṇe’ (vì lý do này), nghĩa là vì lý do sáu người bị chết do sét đánh. Hoặc cũng có thể đọc là ‘So tvaṃ bhante’.

194. Siṅgī nāma kira uttamaṃ ativiya pabhassaraṃ buddhānaṃ chavivaṇṇobhāsaṃ devalokato āgatasuvaṇṇaṃ. Tenevāha ‘‘siṅgīsuvaṇṇavaṇṇa’’nti. ‘‘Kiṃ pana thero taṃ gaṇhī’’ti sayameva pucchaṃ samuṭṭhāpetvā tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘kiñcāpī’’tiādimāha. Teneva kāraṇenāti upaṭṭhākaṭṭhānassa matthakappatti, paresaṃ vacanokāsapacchedanaṃ, tena vatthena satthu pūjanaṃ, satthu ajjhāsayānuvattananti iminā teneva yathāvuttena catubbidhena kāraṇena.

194. Tương truyền, ‘siṅgī’ là loại vàng thượng hạng, vô cùng rực rỡ, đến từ cõi trời, có ánh sắc như màu da của các vị Phật. Do đó, ngài nói ‘siṅgīsuvaṇṇavaṇṇaṃ’ (màu vàng siṅgī). Tự mình nêu lên câu hỏi ‘Nhưng tại sao Trưởng lão lại nhận lấy nó?’ rồi chỉ ra lý do ở đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘kiñcāpi’. ‘Teneva kāraṇena’ (chính vì lý do ấy) là chính vì bốn lý do đã được nói đến như sau: sự thành tựu đỉnh cao của vị trí thị giả, sự cắt đứt cơ hội nói của người khác, sự cúng dường đức Đạo Sư bằng tấm vải ấy, và sự thuận theo ý định của đức Đạo Sư.

195. Thero ca tāvadeva taṃ siṅgīvaṇṇaṃ maṭṭhadussaṃ bhagavato upanāmesi ‘‘paṭiggaṇhatu me bhante bhagavā imaṃ maṭṭhadussaṃ, taṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā, paṭiggahetvāva naṃ paribhuñji[Pg.172]. Tena vuttaṃ ‘‘bhagavāpi tato ekaṃ nivāsesi, ekaṃ pārupī’’ti. Tāvadeva kira taṃ bhikkhū ovaṭṭikaraṇamattena tunnakammaṃ niṭṭhāpetvā therassa upanesuṃ, thero bhagavato upanāmesi. Hataccikaṃ viyāti paṭihatappabhaṃ, viya-saddo nipātamattaṃ. Bhagavato hi sarīrappabhāhi abhibhuyyamānā tassa vatthayugassa pabhassaratā nāhosi. Antantenevāti anto anto eva, abbhantarato evāti attho. Tenāha ‘‘bahipanassa pabhā natthī’’ti.

195. Và ngay lúc ấy, Trưởng lão đã dâng tấm vải lụa màu vàng siṅgī ấy lên đức Thế Tôn rằng: ‘Bạch Thế Tôn, xin Thế Tôn hãy nhận lấy tấm vải lụa này của con. Điều ấy sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc cho con trong một thời gian dài.’ Đức Thế Tôn đã nhận lấy, và sau khi nhận, ngài đã sử dụng nó. Do đó, có lời nói rằng: ‘Đức Thế Tôn đã mặc một tấm và choàng một tấm.’ Tương truyền, ngay lúc ấy, các vị tỳ khưu đã hoàn tất việc may vá chỉ bằng cách viền mép, rồi dâng lên Trưởng lão, và Trưởng lão đã dâng lên đức Thế Tôn. ‘Hataccikaṃ viya’ có nghĩa là ánh sáng bị lu mờ; từ ‘viya’ chỉ là một tiểu từ. Thật vậy, sự rực rỡ của cặp y ấy đã không còn, vì bị hào quang thân thể của đức Thế Tôn lấn át. ‘Antanteneva’ có nghĩa là chỉ bên trong, bên trong, nghĩa là chỉ từ phía trong. Do đó, ngài nói: ‘Bên ngoài không có ánh sáng.’

‘‘Pasannarūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti etenetassa āhārassa bhuttappaccayā na so rogoti ayamattho dīpito. Dvīsu kālesu evaṃ hoti dvinnaṃ nibbānadhātūnaṃ samadhigamasamayabhāvato. Upavattane antarena yamakasālānanti ettha vattabbaṃ parato āgamissati.

Qua câu ‘làm phát sinh dung sắc trong sáng’, ý nghĩa này được làm rõ: đó không phải là một căn bệnh do việc dùng vật thực ấy gây ra. Điều này xảy ra vào hai thời điểm, vì đó là thời điểm chứng ngộ hai yếu tố Niết-bàn. Về câu ‘tại Upavattana, giữa hai cây sāla song đôi’, những điều cần nói sẽ được đề cập ở phần sau.

196. Sabbaṃ suvaṇṇavaṇṇameva ahosi ativiya parisuddhāya pabhassarāya ekagghanāya bhagavato sarīrappabhāya nirantaraṃ abhibhūtattā.

196. Tất cả đều trở thành màu vàng ròng, vì đã bị hào quang của thân thể đức Thế Tôn, vốn vô cùng thanh tịnh, rực rỡ, và thuần nhất, liên tục bao trùm.

Dhammeti pariyattidhamme. Pavattāti pāvacanabhāvena desetā. Puratova nisīdi ovādappaṭikaraṇabhāvato.

‘Dhamme’ (trong Giáo pháp) có nghĩa là trong pháp học (pariyattidhamma). ‘Pavattā’ (người truyền bá) là người thuyết giảng với tư cách là giáo huấn. ‘Purato nisīdi’ (đã ngồi ở phía trước) là do trạng thái sẵn sàng tiếp nhận lời giáo huấn.

197. Dānānisaṃsasaṅkhātā lābhāti vaṇṇadānabaladānādibhedā dānassa ānisaṃsasaññitā diṭṭhadhammikā, samparāyikā ca lābhā icchitabbā. Te alābhāti te sabbe tuyhaṃ alābhā, lābhā eva na honti. Diṭṭheva dhamme paccakkhabhūte imasmiṃyeva attabhāve bhavā diṭṭhadhammikā. Samparetabbato pecca gantabbato ‘‘samparāyo’’ti laddhanāme paraloke bhavā samparāyikā. Diṭṭhadhammikā ca samparāyikā ca diṭṭhadhammikasamparāyikā. Dānānisaṃsasaṅkhātā lābhāti dānānisaṃsabhūtā lābhā. Sabbathā samameva hutvā samaṃ phalaṃ etesaṃ na ekadesenāti samasamaphalā. Piṇḍapātāti tabbisayaṃ dānamayaṃ puññamāha.

197. ‘Dānānisaṃsasaṅkhātā lābhā’ (những lợi lộc được gọi là quả báu của sự bố thí) là những lợi lộc đáng mong muốn, trong hiện tại và trong tương lai, được gọi là quả báu của sự bố thí, với các loại khác nhau như bố thí sắc đẹp, bố thí sức mạnh, v.v. ‘Te alābhā’ (đó là những sự không lợi lộc) có nghĩa là tất cả những điều đó không phải là lợi lộc của ngươi, chúng hoàn toàn không phải là lợi lộc. ‘Diṭṭhadhammikā’ (thuộc về hiện tại) là những gì xảy ra trong chính kiếp sống này, điều có thể thấy rõ. ‘Samparāyikā’ (thuộc về tương lai) là những gì xảy ra ở thế giới bên kia, được đặt tên là ‘samparāya’ vì là nơi sẽ đến sau khi chết. ‘Diṭṭhadhammikasamparāyikā’ là cả trong hiện tại và trong tương lai. ‘Dānānisaṃsasaṅkhātā lābhā’ là những lợi lộc chính là quả báu của sự bố thí. ‘Samasamaphalā’ (có quả hoàn toàn tương đương) là quả của chúng tương đương về mọi mặt, không phải chỉ một phần. ‘Piṇḍapātā’ (vật thực khất thực) ở đây chỉ công đức bố thí liên quan đến đối tượng ấy.

Yadi khettavasena nesaṃ samaphalatā adhippetā, satipi ekasantānabhāve puthujjanaarahantabhāvasiddhaṃ nanu tesaṃ khettaṃ visiṭṭhanti dassetuṃ ‘‘nanu cā’’tiādimāha. Parinibbānasamatāyāti kilesaparinibbānakhandhaparinibbānabhāvena parinibbānasamatāya. ‘‘Paribhuñjitvā parinibbuto’’ti etena [Pg.173] yathā paṇītapiṇḍapātaparibhogūpatthambhitarūpakāyasannissayo dhammakāyo sukheneva kilese pariccaji, bhojanasappāyasaṃsiddhiyā evaṃ sukheneva khandhe pariccajīti evaṃ kilesapariccāgassa, khandhapariccāgassa ca sukhasiddhinimittatāya ubhinnaṃ piṇḍapātānaṃ samaphalatā jotitā. ‘‘Piṇḍapātasīsena ca piṇḍapātadānaṃ jotita’’nti vutto vāyamattho. Yathā hi sujātāya ‘‘imaṃ āhāraṃ nissāya mayhaṃ devatāya vaṇṇasukhabalādiguṇā sammadeva sampajjeyyu’’nti uḷāro ajjhāsayo tadā ahosi, evaṃ cundassapi kammāraputtassa ‘‘imaṃ āhāraṃ nissāya bhagavato vaṇṇasukhabalādiguṇā sammadeva sampajjeyyu’’nti uḷāro ajjhāsayoti evampi nesaṃ ubhinnaṃ samaphalatā veditabbā. Satipi catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattīnaṃ devasikaṃ vaḷañjanasamāpattibhāve yathā pana abhisambujjhanadivase abhinavavipassanaṃ paṭṭhapento rūpasattakādi (visuddhi. ṭī. 2.707 vitthāro) vasena cuddasahākārehi sannetvā mahāvipassanāmukhena tā samāpattiyo samāpajji, evaṃ parinibbānadivasepi sabbā tā samāpajjīti evaṃ samāpattisamatāyapi tesaṃ samaphalatā. Cundassa tāva anussaraṇaṃ uḷārataraṃ hotu bhagavato dinnabhāvena aññathattābhāvato, sujātāya pana kathaṃ devatāya dinnanti? Evaṃsaññibhāvatoti āha ‘‘sujātā cā’’tiādi. Aparabhāgeti abhisambodhito aparabhāge. Puna aparabhāgeti parinibbānato parato. Dhammasīsanti dhammānaṃ matthakabhūtaṃ nibbānaṃ. Me gahitanti mama vasena gahitaṃ. Tenāha ‘‘mayhaṃ kirā’’tiādi.

Nếu sự đồng đẳng về quả của hai người ấy được chủ trương theo phương diện phước điền, thì dầu cho có sự hiện hữu của một dòng tương tục, há chẳng phải phước điền của các vị ấy là thù thắng do được thành tựu bởi trạng thái của bậc phàm phu và bậc A-la-hán hay sao? Để trình bày điều này, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “nanu cā”. Do sự đồng đẳng về trạng thái Niết-bàn có nghĩa là do sự đồng đẳng về trạng thái Niết-bàn theo phương diện phiền não Niết-bàn và uẩn Niết-bàn. Qua câu “sau khi thọ dụng, ngài đã nhập Niết-bàn,” điều này được làm sáng tỏ rằng: Giống như pháp thân, vốn nương tựa vào sắc thân được nâng đỡ bởi sự thọ dụng vật thực khất thực hảo hạng, đã từ bỏ các phiền não một cách dễ dàng, thì cũng vậy, do sự thích hợp của vật thực, ngài đã từ bỏ các uẩn một cách dễ dàng. Như thế, sự đồng đẳng về quả của hai món vật thực khất thực được làm sáng tỏ do là dấu hiệu cho sự thành tựu dễ dàng của việc từ bỏ phiền não và việc từ bỏ các uẩn. Ý nghĩa của câu “sự cúng dường vật thực khất thực được làm sáng tỏ bởi tiêu đề vật thực khất thực” đã được nói đến. Quả vậy, giống như vào lúc ấy, nàng Sujātā đã có ý hướng cao thượng rằng: “Nương vào vật thực này, mong sao các phẩm chất như là sắc đẹp, an lạc, sức mạnh của vị trời của tôi được thành tựu một cách trọn vẹn,” thì cũng vậy, người con trai của thợ rèn là Cunda đã có ý hướng cao thượng rằng: “Nương vào vật thực này, mong sao các phẩm chất như là sắc đẹp, an lạc, sức mạnh của đức Thế Tôn được thành tựu một cách trọn vẹn.” Theo cách này, sự đồng đẳng về quả của hai người ấy cũng nên được hiểu như vậy. Dầu cho có trạng thái chứng đắc thường ngày hai mươi bốn trăm ngàn ức các định chứng, nhưng giống như vào ngày chứng đắc Chánh Đẳng Giác, khi thiết lập thiền quán mới mẻ, ngài đã nhập vào các định chứng ấy qua cửa ngõ của đại thiền quán sau khi đã kết nối chúng theo mười bốn cách, bắt đầu với bảy loại sắc (chi tiết trong Visuddhi. ṭī. 2.707), thì cũng vậy, vào ngày nhập Niết-bàn, ngài cũng đã nhập vào tất cả các định chứng ấy. Như thế, sự đồng đẳng về quả của hai người ấy cũng là do sự đồng đẳng về các định chứng. Trước hết, sự tưởng nhớ của Cunda là cao thượng hơn do đã được dâng đến đức Thế Tôn và không có sự khác biệt. Nhưng làm thế nào mà của nàng Sujātā lại được dâng đến vị trời? Do có sự nhận thức như vậy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “sujātā cā”. “Vào lúc sau” có nghĩa là vào lúc sau khi chứng đắc Chánh Đẳng Giác. “Lại nữa, vào lúc sau” có nghĩa là sau khi nhập Niết-bàn. “Pháp tối thượng” có nghĩa là Niết-bàn, là đỉnh cao của các pháp. “Đã được ta nắm giữ” có nghĩa là đã được nắm giữ bởi quyền năng của ta. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “mayhaṃ kirā”.

Adhipatibhāvo ādhipateyyanti āha ‘‘jeṭṭhabhāvasaṃvattaniyaka’’nti.

Trạng thái làm chủ là quyền làm chủ, ngài đã nói là “điều dẫn đến trạng thái tối thượng”.

Saṃvareti sīlasaṃvare. Veranti pāṇātipātādipañcavidhaṃ veraṃ. Tañhi veridhammabhāvato, verahetutāya ca ‘‘vera’’nti vuccati. Kosallaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena yutto kusaloti āha ‘‘kusalo pana ñāṇasampanno’’ti. Ñāṇasampadā nāma ñāṇapāripūrī, sā ca aggamaggavasena veditabbā, aggamaggo ca niravasesato kilese pajahatīti āha ‘‘ariyamaggena…pe… jahātī’’ti. Imaṃ pāpakaṃ jahitvāti dānena tāva lobhamacchariyādipāpakaṃ, sīlena pāṇātipātādipāpakaṃ jahitvā tadaṅgavasena pahāya tato samathavipassanādhammehi vikkhambhanavasena, tato maggapaṭipāṭiyā samucchedavasena anavasesaṃ pāpakaṃ pahāya. Tathā [Pg.174] pahīnattā eva rāgādīnaṃ khayā kilesanibbānena sabbaso kilesavūpasamena nibbuto parinibbutoti saupādisesāya nibbānadhātuyā desanāya kūṭaṃ gaṇhanto ‘‘iti cundassa…pe… sampassamāno udānaṃ udānesī’’ti.

Trong sự phòng hộ có nghĩa là trong sự phòng hộ của giới. Oán thù có nghĩa là năm loại oán thù bắt đầu với sát sanh. Điều ấy được gọi là “oán thù” vì có bản chất là pháp của kẻ thù và do là nguyên nhân của oán thù. Sự thiện xảo được gọi là trí tuệ, người được hợp thành với điều ấy là người thiện xảo, ngài đã nói là “còn người thiện xảo là người thành tựu trí tuệ”. Sự thành tựu trí tuệ là sự viên mãn của trí tuệ, và điều ấy nên được hiểu theo phương diện đạo cao nhất. Và đạo cao nhất đoạn trừ các phiền não không còn dư sót, nên ngài đã nói là “bởi Thánh đạo... đoạn trừ”. Sau khi đã từ bỏ điều ác này có nghĩa là: Trước hết, sau khi đã từ bỏ điều ác là tham lam, keo kiệt, v.v... bằng sự bố thí; sau khi đã từ bỏ điều ác là sát sanh, v.v... bằng giới, đã từ bỏ theo phương thức chi phần; sau đó, bằng các pháp chỉ và quán theo phương thức đè nén; sau đó, theo thứ tự của các đạo theo phương thức đoạn tuyệt, đã từ bỏ điều ác không còn dư sót. Do đã được từ bỏ như vậy, nên do sự đoạn tận của tham ái, v.v..., do phiền não Niết-bàn, do sự lắng dịu hoàn toàn các phiền não, vị ấy được tịch tịnh, được hoàn toàn tịch tịnh. Khi đưa bài thuyết giảng đến đỉnh điểm với hữu dư y Niết-bàn giới, ngài đã nói rằng: “Như vậy, trong khi thấy rõ... đối với Cunda... ngài đã thốt lên lời cảm hứng”.

Catutthabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về phẩm thứ tư đã kết thúc.

Yamakasālavaṇṇanā

Phần giải về cặp cây Sālā

198. Evaṃ taṃ kusinārāyaṃ hotīti yathā anurādhapurassa thūpārāmo dakkhiṇapacchimadisāyaṃ, evaṃ taṃ uyyānaṃ kusinārāya dakkhiṇapacchimadisāyaṃ hoti. Tasmāti yasmā nagaraṃ pavisitukāmā uyyānato upecca vattanti gacchanti etenāti ‘‘upavattana’’nti vuccati, taṃ sālapantibhāvena ṭhitaṃ sālavanaṃ. Antarenāti vemajjhe. Tassa kira mañcakassāti tattha paññapiyamānassa tassa mañcakassa. Tatrāpi…pe… eko pādabhāgassa, tasmā ‘‘antarena yamakasālāna’’nti vuttaṃ. Saṃsibbitvāti aññamaññaāsattaviṭapasākhatāya saṃsibbitvā viya. ‘‘Ṭhitasākhā’’tipi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘uttarasīsakaṃ mañcakaṃ paññapehī’’ti vuttaṃ, taṃ pacchimadassanaṃ daṭṭhuṃ āgatānaṃ devatānaṃ daṭṭhuṃ yogyatāvasena vuttaṃ. Keci pana ‘‘uttaradisāvilokanamukhaṃ pubbadisāsīsakaṃ katvā mañcakaṃ paññapehīti attho’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ.

198. “Như vậy, nơi ấy ở tại Kusinārā” có nghĩa là: Giống như tu viện Thūpārāma ở về hướng tây nam của thành Anurādhapura, khu vườn ấy cũng ở về hướng tây nam của thành Kusinārā. Do đó, bởi vì những người muốn đi vào thành phố, sau khi đi đến từ khu vườn, họ đi qua (vattanti) hoặc đi (gacchanti) bằng con đường này, nên nơi ấy được gọi là “Upavattana.” Đó là khu rừng Sālā đứng thành một hàng cây Sālā. “Ở giữa” có nghĩa là ở chính giữa. “Của chính chiếc giường ấy” có nghĩa là của chiếc giường đang được chuẩn bị ở nơi ấy. Ở đó cũng vậy... một cây ở phía chân giường. Do đó, đã được nói là “ở giữa cặp cây Sālā.” “Đan vào nhau” có nghĩa là giống như được khâu lại với nhau do các cành nhánh quyện vào nhau. Trong Chú giải cũng nói là “các cành cây đứng yên.” Còn điều đã được nói trong Pāḷi rằng: “Hãy dọn một chiếc giường với đầu hướng về phía bắc,” điều ấy được nói vì sự thích hợp cho các vị trời đã đến để chiêm ngưỡng lần cuối cùng có thể nhìn thấy. Tuy nhiên, một số người nói rằng ý nghĩa là: “Hãy dọn một chiếc giường với đầu hướng về phía đông, mặt nhìn về hướng bắc.” Đó chỉ là ý kiến của họ.

Ete nāgānamuttamāti ete gottato gocariādināmakā hatthināgesu balena seṭṭhatamā. Majjhimaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.148) pana keci hatthino ito aññathā āgatā, so pana nesaṃ nāmamattakato bhedo daṭṭhabbo.

“Những con voi này là tối thượng” có nghĩa là những con voi này, có tên là Gocari, v.v... theo dòng dõi, là những con voi đực ưu tú nhất về sức mạnh. Tuy nhiên, trong Chú giải Trung Bộ Kinh (ma. ni. aṭṭha. 1.148), một số con voi được đề cập khác với ở đây. Sự khác biệt ấy của chúng nên được xem chỉ là sự khác biệt về tên gọi.

Paribhuttakālato paṭṭhāya…pe… parikkhayaṃ gataṃ, ‘‘na pana paribhuttappaccayā’’ti heṭṭhā vuttanayeneva attho daṭṭhabbo. Caṅgavāreti ūmiyaṃ. Katokāsassa kammassa vasena yathāsamuṭṭhito rogo ārogyaṃ abhimaddatīti katvā etamatthaṃ dassento ‘‘viyā’’ti vuttaṃ. Yasmā bhagavā heṭṭhā vuttanayena kappaṃ, kappāvasesaṃ vā ṭhātuṃ samattho eva, tattakaṃ kālaṃ [Pg.175] ṭhāne payojanābhāvato āyusaṅkhāre ossajjitvā tādisassa kammassa okāsaṃ adāsi, tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘viyā’’tipi vattuṃ yujjatiyeva.

Kể từ lúc đã thọ dụng... cho đến... đã đi đến sự tiêu hủy, ý nghĩa nên được hiểu theo phương cách đã được nói ở dưới là 'chứ không phải do duyên đã thọ dụng'. Caṅgavāra là trong lượn sóng. Do vì nghiệp đã được tạo cơ hội, căn bệnh đã khởi lên đúng như thế đã áp đảo tình trạng không bệnh, vì lý do ấy, để trình bày ý nghĩa này, từ 'viya' (dường như) đã được nói đến. Bởi vì đức Thế Tôn, theo phương cách đã được nói ở dưới, quả thật là có khả năng an trú một kiếp hoặc phần còn lại của kiếp, nhưng do không có lợi ích trong việc an trú khoảng thời gian chừng ấy, ngài đã xả bỏ hành về tuổi thọ và đã cho cơ hội cho nghiệp như thế ấy. Do đó, để trình bày ý nghĩa này, việc nói 'viya' (dường như) cũng là hợp lý.

Kusalaṃ kātabbaṃ maññissanti ‘‘evaṃ mahapphalaṃ, evaṃ mahānisaṃsaṃ, mahānubhāvañca taṃ kusala’’nti.

Họ sẽ nghĩ rằng việc thiện nên được làm, (nghĩ rằng): 'Việc thiện ấy có quả lớn như vậy, có lợi ích lớn như vậy, và có oai lực lớn'.

Ekassāpi sattassa vaṭṭadukkhavūpasamo buddhānaṃ garutaro hutvā upaṭṭhāti atidullabhabhāvato, tasmā ‘‘aparampi passatī’’tiādi vuttaṃ, svāyamattho māgaṇḍiyasuttena (su. ni. 841) dīpetabbo.

Sự lắng dịu khổ đau của vòng luân hồi của dù chỉ một chúng sanh, do bản chất vô cùng khó được, hiện khởi lên đối với các đức Phật như là điều trọng đại hơn. Do đó, câu 'còn thấy điều khác nữa' v.v... đã được nói đến. Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng kinh Māgaṇḍiya (Kinh Tập, 841).

Tatiyaṃ pana kāraṇaṃ sattānaṃ uppajjanakaanatthapariharaṇanti taṃ dassento puna ‘‘aparampi passatī’’tiādimāha.

Còn lý do thứ ba là sự tránh khỏi điều bất lợi sắp sanh khởi cho các chúng sanh, để trình bày điều ấy, ngài lại nói 'còn thấy điều khác nữa' v.v...

Sīhaseyyanti. Ettha sayanaṃ seyyā, sīhassa viya seyyā sīhaseyyā, taṃ sīhaseyyaṃ. Atha vā sīhaseyyanti seṭṭhaseyyaṃ, yadidaṃ atthadvayaṃ parato āgamissati.

Về tướng nằm của sư tử. Ở đây, sự nằm là seyyā. Tướng nằm giống như của sư tử là sīhaseyyā (tướng nằm của sư tử). Đó là tướng nằm của sư tử. Hoặc là, sīhaseyyā có nghĩa là tướng nằm cao thượng. Hai ý nghĩa này sẽ được đề cập ở phần sau.

‘‘Vāmena passena sentī’’ti evaṃ vuttā kāmabhogiseyyā, dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi dakkhiṇahatthassa sarīraggahaṇādiyogakkhamato, purisavasena cetaṃ vuttaṃ.

Tướng nằm của người hưởng dục được nói đến như vầy: 'Họ nằm nghiêng về bên trái'. Không có cái gọi là người nằm nghiêng về bên phải, do tay phải thích hợp cho việc cầm nắm các dụng cụ, v.v... Và điều này được nói theo phương diện của người nam.

Ekena passena sayituṃ na sakkonti dukkhuppattito.

Họ không thể nằm nghiêng về một bên do sự sanh khởi của khổ.

Ayaṃ sīhaseyyāti ayaṃ evaṃ vuttā sīhaseyyā. ‘‘Tejussadattā’’ti iminā sīhassa abhīrubhāvaṃ dasseti. Bhīrukā hi sesamigā attano āsayaṃ pavisitvā santāsapubbakaṃ yathā tathā sayanti, sīho pana abhīrubhāvato satokārī bhikkhu viya satiṃ upaṭṭhāpetvāva sayati. Tenāha ‘‘purimapāde’’tiādi. Dakkhiṇe purimapāde vāmassa purimapādassa ṭhapanavasena dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā. Pacchimapādeti dve pacchimapāde. Vuttanayeneva idhāpi ekasmiṃ ṭhāne pādaṭṭhapanaṃ veditabbaṃ, ṭhitokāsasallakkhaṇaṃ abhīrubhāveneva. ‘‘Sīsaṃ pana ukkhipitvā’’tiādinā vuttā sīhakiriyā anutrāsapabujjhanaṃ viya abhīrubhāvasiddhā dhammatāvasenevāti veditabbā. Sīhavijambhitavijambhanaṃ ativelaṃ ekākārena ṭhapitānaṃ sarīrāvayavānaṃ gamanādikiriyāsu yogyabhāvāpādanatthaṃ. Tikkhattuṃ sīhanādanadanaṃ appesakkhamigajātapariharaṇatthaṃ.

Đây là tướng nằm của sư tử, đây là tướng nằm của sư tử được nói đến như vậy. Bằng câu 'do có uy lực nổi bật', (chú giải) trình bày trạng thái không sợ hãi của sư tử. Quả vậy, các loài thú khác là những kẻ nhút nhát, sau khi đi vào nơi ở của mình, chúng nằm một cách ngẫu nhiên với sự kinh hãi đi trước. Còn sư tử, do trạng thái không sợ hãi, nó nằm sau khi đã thiết lập niệm, giống như vị tỳ khưu có chánh niệm. Do đó, ngài nói 'chân trước' v.v... Sau khi đặt hai chân trước tại một nơi, bằng cách đặt chân trước bên trái lên chân trước bên phải. (Và) hai chân sau. Ở đây cũng vậy, việc đặt chân tại một nơi nên được hiểu theo phương cách đã nói. Việc ghi nhận nơi đã đứng cũng chính là do trạng thái không sợ hãi. Hành động của sư tử được nói đến bằng câu 'còn đầu thì nâng lên' v.v..., giống như việc thức dậy không kinh hãi, nên được hiểu là được thành tựu do trạng thái không sợ hãi, chỉ do bản chất tự nhiên. Việc sư tử vươn vai là để làm cho các phần thân thể đã được đặt trong một tư thế quá lâu trở nên thích hợp cho các hành động đi lại, v.v... Việc rống lên tiếng rống sư tử ba lần là để xua đuổi các loài thú có thế lực yếu kém.

Seti [Pg.176] abyāvaṭabhāvena pavattati etthāti seyyā, catutthajjhānameva seyyā catutthajjhānaseyyā. Kiṃ pana taṃ catutthajjhānanti? Ānāpānacatutthajjhānaṃ, tato hi vuṭṭhahitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā bhagavā anukkamena aggamaggaṃ adhigantvā tathāgato jātoti. ‘‘Tayidaṃ padaṭṭhānaṃ nāma, na seyyā, tathāpi yasmā ‘catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyī’ti (dī. ni. 2.219) vakkhati, tasmā lokiyacatutthajjhānasamāpatti eva tathāgataseyyā’’ti keci, evaṃ sati parinibbānakālikāva tathāgataseyyāti āpajjati, na ca bhagavā lokiyacatutthajjhānasamāpajjanabahulo vihāsi. Aggaphalavasena pavattaṃ panettha catutthajjhānaṃ veditabbaṃ. Tattha yathā sattānaṃ niddupagamanalakkhaṇā seyyā bhavaṅgacittavasena hoti, sā ca nesaṃ paṭhamajātisamanvayā yebhuyyavuttikā, evaṃ bhagavato ariyajātisamanvayaṃ yebhuyyavuttikaṃ aggaphalabhūtaṃ catutthajjhānaṃ ‘‘tathāgataseyyā’’ti veditabbaṃ. Sīhaseyyā nāma seṭṭhaseyyāti āha ‘‘uttamaseyyā’’ti.

Nơi mà người ta nằm, hiện hữu trong trạng thái không bận rộn, đó là seyyā (tướng nằm). Chính thiền thứ tư là tướng nằm, (gọi là) tướng nằm của thiền thứ tư. Vậy thiền thứ tư ấy là gì? Là thiền thứ tư của niệm hơi thở. Vì rằng, sau khi xuất khỏi thiền ấy, phát triển tuệ quán, đức Thế Tôn đã tuần tự chứng đắc đạo cao tột và đã trở thành bậc Như Lai. Một số vị nói: 'Đây được gọi là nền tảng, không phải là tướng nằm. Tuy nhiên, vì sẽ được nói rằng 'sau khi xuất khỏi thiền thứ tư, đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn ngay sau đó' (Trường Bộ Kinh 2.219), do đó, chính sự nhập thiền thứ tư hiệp thế là tướng nằm của Như Lai'. Nếu vậy, sẽ dẫn đến kết luận rằng tướng nằm của Như Lai chỉ có vào lúc nhập Niết-bàn. Và đức Thế Tôn đã không an trú thường xuyên trong việc nhập thiền thứ tư hiệp thế. Ở đây, thiền thứ tư nên được hiểu là trạng thái diễn tiến theo phương diện của quả vị cao tột. Trong đó, giống như tướng nằm của các chúng sanh có đặc tính đi vào giấc ngủ là do tâm hữu phần, và tướng nằm ấy của họ, liên quan đến sự sanh khởi đầu tiên, thường được gọi như vậy; cũng vậy, thiền thứ tư, là quả vị cao tột, liên quan đến sự sanh khởi của bậc Thánh của đức Thế Tôn, thường được gọi là 'tướng nằm của Như Lai', nên được hiểu như vậy. Tướng nằm của sư tử có nghĩa là tướng nằm cao thượng, ngài nói là 'tướng nằm tối thượng'.

Natthi etissā uṭṭhānanti anuṭṭhānā, seyyā, taṃ anuṭṭhānaseyyaṃ. ‘‘Ito uṭṭhahissāmī’’ti manasikārassa abhāvato ‘‘uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā’’ti na vuttaṃ. Etthāti etasmiṃ anuṭṭhānaseyyupagamane. Kāyavasena anuṭṭhānaṃ, na cittavasena, cittavasena ca anuṭṭhānaṃ nāma niddupagamananti tadabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niddāvasenā’’tiādi vuttaṃ. Bhavaṅgassāti niddupagamanalakkhaṇassa bhavaṅgassa.

Không có sự trỗi dậy từ tướng nằm này, nên gọi là anuṭṭhānā (không trỗi dậy), là tướng nằm, đó là tướng nằm không trỗi dậy. Do không có sự tác ý 'Ta sẽ trỗi dậy từ đây', nên không nói là 'sau khi tác ý tưởng trỗi dậy'. Ettha (ở đây) có nghĩa là trong việc đi vào tướng nằm không trỗi dậy này. Sự không trỗi dậy là theo phương diện của thân, không phải theo phương diện của tâm. Và sự không trỗi dậy theo phương diện của tâm được gọi là đi vào giấc ngủ, để trình bày sự không có điều đó, câu 'do bởi giấc ngủ' v.v... đã được nói đến. Của hữu phần có nghĩa là của hữu phần có đặc tính đi vào giấc ngủ.

Sabbapāliphullāti sabbatthakameva vikasanavasena phullā, na ekadesavikasanavasena. Tenāha ‘‘sabbe samantato pupphitā’’ti. Ekacchannāti samphullapupphehi ekākārena sabbattheva chāditā. Ullokapadumānīti heṭṭhā olokentāni viya tiṭṭhanapadumāni. Morapiñchakalāpo viya pañcavaṇṇapupphasañchāditattā.

Sabbapāliphullā có nghĩa là nở rộ khắp nơi bằng cách nở bung, không phải bằng cách nở một phần. Do đó, ngài nói 'tất cả đều nở hoa khắp xung quanh'. Ekacchannā có nghĩa là được che phủ khắp nơi một cách đồng nhất bởi những bông hoa đã nở rộ. Ullokapadumāni có nghĩa là những hoa sen đứng như thể đang nhìn xuống dưới. Do được che phủ bởi những bông hoa năm màu, giống như một bó lông công.

Nandapokkharaṇīsambhavānīti nandapokkharaṇītīrasambhavāni. Mahātumbamattanti āḷhakamattaṃ. Paviṭṭhānīti khittāni. Sarīrameva okirantīti sarīrameva ajjhokiranti.

Nandapokkharaṇīsambhavāni có nghĩa là sanh ra ở bờ hồ sen Nandā. Mahātumbamattaṃ có nghĩa là cỡ một āḷhaka. Paviṭṭhāni có nghĩa là được tung rải. Rải lên chính thân thể có nghĩa là bao phủ chính thân thể.

Devatānaṃ [Pg.177] upakappanacandanacuṇṇānīti saṭṭhipi paññāsampi yojanāni vāyanakasetavaṇṇacandanacuṇṇāni. Dibbagandhajālacuṇṇānīti dibbagandhadibbacuṇṇāni. Haritālaañjanacuṇṇādīnipi dibbāni paramasugandhāni evāti veditabbāni. Tenevāha ‘‘sabbadibbagandhavāsavikatiyo’’ti.

‘Bột chiên-đàn thích hợp cho chư thiên’ (nghĩa là) các loại bột chiên-đàn có màu trắng như tấm vải được dệt, bay xa năm mươi, sáu mươi do-tuần. ‘Bột có mạng lưới hương thơm của chư thiên’ (nghĩa là) bột của chư thiên có hương thơm của chư thiên. Cũng nên được hiểu rằng các loại bột như hùng hoàng, thuốc vẽ mắt, v.v... cũng là của chư thiên, có hương thơm tuyệt hảo. Vì thế, ngài đã nói ‘tất cả các loại hương liệu và vật phẩm được chế biến có hương thơm của chư thiên’.

Ekacakkavāḷe sannipatitvā antalikkhe vajjanti mahābhinikkhamanakāle viya.

Sau khi hội họp lại ở một thế giới, (chư thiên) đi trong hư không giống như trong lúc đại xuất gia.

Tāti devatā. Ganthamānā vāti mālaṃ racantiyo eva. Apariniṭṭhitā vāti yathādhippāyaṃ pariyositā eva. Hatthena hatthanti attano hatthena parassa hatthaṃ. Gīvāya gīvanti kaṇṭhagāhavasena attano gīvāya parassa gīvaṃ. Gahetvāti āmasitvā. Mahāyaso mahāyasoti āmeḍitavasena aññamaññaṃ ālāpavacanaṃ.

Tā (họ) là chư thiên. Ganthamānā vā (đang kết) chính là đang kết vòng hoa. Apariniṭṭhitā vā (chưa hoàn tất) chính là chưa được hoàn tất theo ý định. Hatthena hatthaṃ (tay trong tay) là tay của mình (nắm) tay của người khác. Gīvāya gīvaṃ (cổ kề cổ) là cổ của mình (kề) cổ của người khác theo cách choàng cổ. Gahetvā (sau khi nắm lấy) là sau khi chạm vào. Mahāyaso mahāyaso (bậc đại danh tiếng, bậc đại danh tiếng) là lời nói chuyện với nhau theo cách lặp lại.

199. Mahantaṃ ussāhanti tathāgatassa pūjāsakkāravasena pavattiyamānaṃ mahantaṃ ussāhaṃ disvā.

199. (Họ nỗ lực to lớn) sau khi thấy sự nỗ lực to lớn đang được tiến hành do sự cúng dường và tôn trọng đối với đức Như Lai.

Sāyeva pana paṭipadāti pubbabhāgapaṭipadā eva. Anucchavikattāti adhigantabbassa navavidhalokuttaradhammassa anurūpattā.

‘Chính là con đường thực hành ấy’ chính là con đường thực hành trong giai đoạn đầu. ‘Do sự thích hợp’ là do sự tương xứng với chín loại pháp siêu thế cần được chứng ngộ.

Sīlanti cārittasīlamāha. Ācārapaññattīti cārittasīlaṃ. Yāva gotrabhutoti yāva gotrabhuñāṇaṃ, tāva pavattetabbā samathavipassanā sammāpaṭipadā. Idāni taṃ sammāpaṭipadaṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Jinakāḷasuttanti jinamahāvaḍḍhakinā ṭhapitaṃ vajjetabbagahetabbadhammasandassanakāḷasuttaṃ sikkhāpadamariyādaṃ, upāsakopāsikāvāresu ‘‘gandhapūjaṃ mālāpūjaṃ karotī’’ti vacanaṃ cārittasīlapakkhe ṭhapetvā karaṇaṃ sandhāya vuttaṃ, tena bhikkhubhikkhunīnampi tathākaraṇaṃ anuññātamevāti daṭṭhabbaṃ.

Với từ Sīlaṃ (giới), ngài nói đến tác hạnh giới. Ācārapaññatti (sự chế định về cách hành xử) là tác hạnh giới. Yāva gotrabhu (cho đến khi chuyển tộc) là cho đến khi có trí chuyển tộc, chừng đó con đường thực hành chân chánh là thiền chỉ và thiền quán cần được tiến hành. Bây giờ, để làm sáng tỏ con đường thực hành chân chánh ấy theo phương pháp phủ định và khẳng định, (câu) bắt đầu bằng ‘tasmā’ (do đó) đã được nói đến. Jinakāḷasuttaṃ (đường mực của đấng chiến thắng) là đường mực chỉ rõ các pháp nên tránh và nên thực hành, là giới hạn của các điều học, đã được thiết lập bởi đấng Chiến Thắng, vị đại kiến trúc sư. Lời nói ‘thực hiện việc cúng dường hương, cúng dường vòng hoa’ trong các phận sự của cận sự nam và cận sự nữ đã được nói đến liên quan đến việc thực hành sau khi đã đặt vào trong phạm vi của tác hạnh giới. Do đó, nên được thấy rằng việc thực hành như vậy cũng đã được cho phép đối với các tỳ-khưu và tỳ-khưu-ni.

Ayañhīti dhammānudhammapaṭipadaṃ sandhāya vadati.

(Với câu) ‘Ayañhi’ (bởi vì đây là), ngài nói liên quan đến con đường thực hành pháp và tùy pháp.

Upavāṇattheravaṇṇanā

Phần giải về trưởng lão Upavāṇa.

200. Apanesīti ṭhitappadesato yathā apagacchati, evamakāsi, na pana nibbhacchi. Tenāha ‘‘ānando’’tiādi. Vuttasadisā vāti samacittapariyāyadesanāyaṃ (a. ni. 2.37) vuttasadisā eva. Āvārentoti chādento.

200. Apanesi (đã cho lui ra) là ngài đã làm cho (vị ấy) đi khỏi nơi đang đứng, chứ không phải là đã quở trách. Vì thế, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘Ānanda’. Vuttasadisā vā (hoặc tương tự như đã được nói) chính là tương tự như đã được nói trong bài thuyết giảng về pháp thoại có tâm tương đồng (A. Ni. 2.37). Āvārento (đang che khuất) là đang che lấp.

Yasmā [Pg.178] kassapassabuddhassa cetiye ārakkhadevatā ahosi, tasmā therova tejussado, na aññe arahantoti ānetvā yojanā.

Bởi vì (vị ấy) đã là vị trời hộ trì ở bảo tháp của đức Phật Kassapa, cho nên chính vị trưởng lão là người có uy lực, chứ không phải các vị A-la-hán khác. Đây là cách liên kết sau khi đã dẫn ra.

Idāni āgamanato paṭṭhāya tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘vipassimhi kira sammāsambuddhe’’tiādi āraddhaṃ. ‘‘Cātumahārājikā devatā’’ti idaṃ gobalībaddañāyena gahetabbaṃ bhummadevatādīnampi tappariyāpannattā. Tesaṃ manussānaṃ.

Bây giờ, để trình bày ý nghĩa ấy một cách chi tiết, bắt đầu từ sự xuất hiện, (câu chuyện) bắt đầu bằng ‘Vipassimhi kira sammāsambuddhe’ (tương truyền, vào thời đức Chánh Đẳng Giác Vipassī) đã được bắt đầu. Cụm từ ‘chư thiên ở cõi Tứ Đại Thiên Vương’ này nên được hiểu theo phương pháp ‘con bò đực và con bò’ (nghĩa là kể một phần để bao hàm toàn thể), do các vị địa thiên, v.v... cũng được bao gồm trong đó. Của những người ấy.

Tatthāti kassapassa bhagavato cetiye.

Tattha (ở đó) là ở bảo tháp của đức Thế Tôn Kassapa.

201. Adhivāsentīti rocenti.

201. Adhivāsenti (chấp nhận) là làm cho hài lòng.

Chinnapāto viya chinnapāto, taṃ chinnapātaṃ, bhāvanapuṃsakaniddeso yaṃ. Āvaṭṭantīti abhimukhabhāvena vaṭṭanti. Yattha patitā, tato katipayaratanaṭṭhānaṃ vaṭṭanavaseneva gantvā puna yathāpatitameva ṭhānaṃ vaṭṭanavasena āgacchanti. Tenāha ‘‘āvaṭṭantiyo patitaṭṭhānameva āgacchantī’’ti. Vivaṭṭantīti yattha patitā, tato vinivaṭṭanti. Tenāha ‘‘patitaṭṭhānato parabhāgaṃ vaṭṭamānā gacchantī’’ti. Purato vaṭṭanaṃ āvaṭṭanaṃ, itaraṃ tividhampi vivaṭṭananti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Devatā dhāretuṃ na sakkoti udakaṃ viya osīdanato. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Tatthāti pakatipathaviyaṃ. Devatā osīdanti dhātūnaṃ saṇhasukhumālabhāvato. Pathaviyaṃ pathaviṃ māpesunti pakatipathaviyaṃ attano sarīraṃ dhāretuṃ samatthaṃ iddhānubhāvena pathaviṃ māpesuṃ.

Chinnapāto (bị cắt rời) giống như vật bị cắt rời. Taṃ chinnapātaṃ (vật bị cắt rời ấy), đây là sự chỉ định ở trung tính theo nghĩa trừu tượng. Āvaṭṭanti (lăn tới) là lăn theo hướng đối diện. Nơi nào đã rơi xuống, từ đó đi đến một nơi cách vài ratana bằng cách lăn, rồi lại trở về chính nơi đã rơi xuống bằng cách lăn. Vì thế, ngài đã nói ‘lăn tới, chúng trở về chính nơi đã rơi’. Vivaṭṭanti (lăn đi) là lăn khỏi nơi đã rơi xuống. Vì thế, ngài đã nói ‘lăn đi, chúng đi đến phần bên kia từ nơi đã rơi’. Để chỉ ra rằng việc lăn về phía trước là āvaṭṭanaṃ (lăn tới), còn ba loại kia là vivaṭṭanaṃ (lăn đi), (câu) bắt đầu bằng ‘apica’ (hơn nữa) đã được nói đến. (Mặt đất) không thể nâng đỡ chư thiên do sự lún xuống giống như nước. Vì thế, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘tattha’ (ở đó). Tattha (ở đó) là trên mặt đất thông thường. Chư thiên bị lún xuống do bản chất vi tế, tinh diệu của các yếu tố (cấu thành thân thể). Pathaviyaṃ pathaviṃ māpesuṃ (họ đã hóa hiện mặt đất trên mặt đất) là trên mặt đất thông thường, họ đã hóa hiện ra mặt đất có khả năng nâng đỡ thân thể của mình bằng thần thông.

Kāmaṃ domanasse asatipi ekacco rāgo hotiyeva, rāge pana asati domanassassa asambhavo evāti tadekaṭṭhabhāvatoti āha ‘‘vītarāgāti pahīnadomanassā’’ti. Silāthambhasadisā iṭṭhāniṭṭhesu nibbikāratāya.

Thật vậy, dù không có ưu, một số tham ái vẫn có; nhưng khi không có tham ái, ưu chắc chắn không thể có. Do đó, vì chúng có cùng một bản chất, ngài đã nói ‘vītarāgā (đã ly tham) là đã đoạn trừ ưu’. Giống như cột đá do sự không biến đổi đối với các đối tượng khả ái và không khả ái.

Catusaṃvejanīyaṭṭhānavaṇṇanā

Phần giải về bốn thánh tích tạo sự xúc động.

202. Apāragaṅgāyāti gaṅgāya orambhāge. ‘‘Saṅkārachaḍḍakasammajjaniyo gahetvā’’tiādi attano attano vasanaṭṭhāne vattakaraṇākāradassanaṃ. ‘‘Evaṃ dvīsu kālesū’’tiādi nidassanatthaṃ paccāmasanaṃ, taṃ heṭṭhā adhigataṃ.

202. Apāragaṅgāya (bên kia sông Gaṅgā) là ở bờ bên này của sông Gaṅgā. (Câu) bắt đầu bằng ‘Saṅkārachaḍḍakasammajjaniyo gahetvā’ (sau khi lấy đồ hốt rác và chổi) là sự trình bày về cách thức thực hành phận sự ở nơi ở của chính mình. (Câu) bắt đầu bằng ‘Evaṃ dvīsu kālesū’ (như vậy, vào hai thời điểm) là sự xem xét lại nhằm mục đích minh họa, điều ấy đã được hiểu ở dưới.

Kammasādhano [Pg.179] sambhāvanattho bhāvanīya-saddoti āha ‘‘manasā bhāvite sambhāvite’’ti. Dutiyavikappe pana bhāvanaṃ, vaḍḍhanañca paṭipakkhapahānatoti āha ‘‘ye vā’’tiādi.

Từ ‘bhāvanīya’ (nên được tu tập) có nghĩa là ‘nên được tôn kính,’ là một từ được hình thành theo nghĩa nghiệp. Vì thế, ngài đã nói ‘manasā bhāvite sambhāvite’ (được tu tập, được tôn kính bằng tâm). Còn trong trường hợp thứ hai, sự tu tập và sự phát triển là do sự đoạn trừ các pháp đối nghịch. Vì thế, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘ye vā’ (hoặc những ai).

Buddhādīsu tīsu vatthūsu pasannacittassa, na kammaphalasaddhāmattena. Sā cassa saddhāsampadā evaṃ veditabbāti phalena hetuṃ dassento ‘‘vattasampannassā’’ti āha. Saṃvego nāma sahottappañāṇaṃ, abhijātiṭṭhānādīnipi tassa uppattihetūni bhavantīti āha ‘‘saṃvegajanakānī’’ti.

(Điều này nói về) người có tâm tịnh tín đối với ba đối tượng là đức Phật, v.v..., chứ không phải chỉ đơn thuần là niềm tin vào nghiệp và quả của nghiệp. Và để chỉ ra rằng niềm tin đầy đủ của người ấy nên được hiểu như thế này, ngài đã chỉ ra nguyên nhân bằng kết quả và nói ‘vattasampannassa’ (của người có đầy đủ phận sự). Sự xúc động (saṃvego) là trí tuệ đi kèm với sự hổ thẹn và ghê sợ tội lỗi. Và vì các nơi sinh trưởng cao quý, v.v... cũng là nguyên nhân phát sinh của nó, ngài đã nói ‘saṃvegajanakāni’ (tạo ra sự xúc động).

Cetiyapūjanatthaṃ cārikā cetiyacārikā. Sagge patiṭṭhahissantiyeva buddhaguṇārammaṇāya kusalacetanāya saggasaṃvattaniyabhāvato.

Việc du hành nhằm mục đích cúng dường bảo tháp là cetiyacārikā (du hành chiêm bái bảo tháp). Họ chắc chắn sẽ được tái sanh ở cõi trời do thiện tư có ân đức của đức Phật làm đối tượng có khả năng dẫn đến cõi trời.

Ānandapucchākathāvaṇṇanā

Phần giải về câu chuyện các câu hỏi của ngài Ānanda.

203. Etthāti mātugāme. Ayaṃ uttamā paṭipatti, yadidaṃ adassanaṃ, dassanamūlakattā tappaccayānaṃ sabbānatthānaṃ. Lobhoti kāmarāgo. Cittacalanā paṭipattiantarāyakaro cittakkhobho. Murumurāpetvāti saaṭṭhikaṃ katvā khādane anuravadassanaṃ. Aparimitaṃ kālaṃ dukkhānubhavanaṃ aparicchinnadukkhānubhavanaṃ. Vissāsoti visaṅgo ghaṭṭanābhāvo. Otāroti tattha cittassa anuppaveso. Asihatthena verīpurisena, pisācenāpi khāditukāmena. Āsīdeti akkamanādivasena bādheyya. Assāti mātugāmassa. Pabbajitehi kattabbakammanti āmisapaṭiggahaṇādi pabbajitehi kātabbaṃ kammaṃ. Satīti vā kāyagatāsati upaṭṭhāpetabbā.

203. Etthāti mātugāme: ‘Ở đây’ là trong người nữ. Ayaṃ uttamā paṭipatti, yadidaṃ adassanaṃ, dassanamūlakattā tappaccayānaṃ sabbānatthānaṃ: Đây là sự thực hành tối thượng, đó là không thấy, vì việc thấy là gốc rễ của tất cả những điều bất lợi do duyên ấy. Lobhoti kāmarāgo: ‘Lòng tham’ là ái dục. Cittacalanā paṭipattiantarāyakaro cittakkhobho: Sự dao động của tâm là sự khuấy động của tâm, là điều gây trở ngại cho sự thực hành. Murumurāpetvāti saaṭṭhikaṃ katvā khādane anuravadassanaṃ: ‘Nhai rau ráu’ là việc thể hiện âm thanh tương ứng trong khi ăn, sau khi đã làm cho có xương. Aparimitaṃ kālaṃ dukkhānubhavanaṃ aparicchinnadukkhānubhavanaṃ: Sự trải nghiệm khổ trong thời gian không giới hạn là sự trải nghiệm khổ không xác định. Vissāsoti visaṅgo ghaṭṭanābhāvo: ‘Sự thân mật’ là không dính mắc, không có sự va chạm. Otāroti tattha cittassa anuppaveso: ‘Cơ hội’ là sự thâm nhập của tâm vào trong đó. Asihatthena verīpurisena, pisācenāpi khāditukāmena: Bởi người thù địch cầm gươm trong tay, hoặc bởi quỷ pīsāca muốn ăn thịt. Āsīdeti akkamanādivasena bādheyya: ‘Sẽ tấn công’ là sẽ làm hại bằng cách xâm phạm v.v... Assāti mātugāmassa: ‘Của người ấy’ là của người nữ. Pabbajitehi kattabbakammanti āmisapaṭiggahaṇādi pabbajitehi kātabbaṃ kammaṃ: ‘Việc làm nên được thực hiện bởi các vị xuất gia’ là việc làm nên được thực hiện bởi các vị xuất gia như việc nhận lãnh vật thực v.v... Satīti vā kāyagatāsati upaṭṭhāpetabbā: Hoặc ‘niệm’ là niệm liên quan đến thân nên được thiết lập.

204. Atantibaddhāti abhāravahā. Pesitacittāti nibbānaṃ pati pesitacittā.

204. Atantibaddhāti abhāravahā: ‘Không bị ràng buộc bởi dây’ là không mang gánh nặng. Pesitacittāti nibbānaṃ pati pesitacittā: ‘Tâm đã được gởi đi’ là tâm đã được gởi đi hướng đến Nibbāna.

205. Vihatenāti kappāsavihananadhanunā pabbajaṭānaṃ vijaṭanavasena hatena. Tenāha ‘‘supothitenā’’ti, asaṅkaraṇavasena suṭṭhu pothitenāti attho, dassanīyasaṃvejanīyaṭṭhānakittanena ca vasanaṭṭhānaṃ kathitaṃ.

205. Vihatenāti kappāsavihananadhanunā pabbajaṭānaṃ vijaṭanavasena hatena: ‘Bởi được đánh’ là bởi được đánh bằng cây cung dùng để đánh bông gòn theo cách gỡ rối những chỗ rối rắm. Tenāha ‘‘supothitenā’’ti, asaṅkaraṇavasena suṭṭhu pothitenāti attho, dassanīyasaṃvejanīyaṭṭhānakittanena ca vasanaṭṭhānaṃ kathitaṃ: Do đó, ngài nói ‘bởi được đánh kỹ,’ có nghĩa là được đánh kỹ theo cách không làm cho lẫn lộn, và nơi ở đã được nói đến bằng việc kể ra các địa điểm đáng chiêm ngưỡng và đáng xúc động.

Ānandaacchariyadhammavaṇṇanā

Giải Thích Về Các Pháp Hy Hữu Của Ngài Ānanda

207. Theraṃ adisvā āmantesīti tattha adisvā āvajjanto therassa ṭhitaṭṭhānaṃ, pavattiñca ñatvā āmantesi.

207. Theraṃ adisvā āmantesīti tattha adisvā āvajjanto therassa ṭhitaṭṭhānaṃ, pavattiñca ñatvā āmantesi: ‘Sau khi không thấy vị Trưởng lão, ngài đã gọi’ có nghĩa là, ở đó, sau khi không thấy (bằng mắt thường), ngài hướng tâm, biết được nơi vị Trưởng lão đang đứng và diễn biến, rồi đã gọi.

Kāyakammassa [Pg.180] hitabhāvo hitajjhāsayena pavattitattāti āha ‘‘hitavuddhiyā katenā’’ti. Sukhabhāvo kāyikadukkhābhāvo, cetasikasukhabhāvo cetasikasukhasamuṭṭhitattā cāti vuttaṃ ‘‘sukhasomanasseneva katenā’’ti. Āvirahovibhāgato advayabhāvato advayenāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Satthu khettabhāvasampattiyā, therassa ajjhāsayasampattiyā ca ‘‘ettakamida’’nti pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pamāṇavirahitattā tassa kammassāti āha ‘‘cakkavāḷampī’’tiādi.

Kāyakammassa hitabhāvo hitajjhāsayena pavattitattāti āha ‘‘hitavuddhiyā katenā’’ti: ‘Trạng thái lợi ích của thân nghiệp là do đã được tiến hành với ý hướng lợi ích,’ do đó ngài nói ‘bởi đã được làm vì sự tăng trưởng lợi ích.’ Sukhabhāvo kāyikadukkhābhāvo, cetasikasukhabhāvo cetasikasukhasamuṭṭhitattā cāti vuttaṃ ‘‘sukhasomanasseneva katenā’’ti: ‘Trạng thái an lạc’ là không có khổ về thân, và ‘trạng thái hỷ lạc’ là do được phát sinh từ hỷ lạc của tâm, do đó đã được nói ‘bởi đã được làm với chính sự an lạc và hỷ lạc.’ Āvirahovibhāgato advayabhāvato advayenāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ: Để chỉ ra ý nghĩa này: ‘bởi không có sự phân chia, không có sự tách rời, nên là không hai,’ (câu) bắt đầu bằng ‘yathā’ đã được nói. Satthu khettabhāvasampattiyā, therassa ajjhāsayasampattiyā ca ‘‘ettakamida’’nti pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pamāṇavirahitattā tassa kammassāti āha ‘‘cakkavāḷampī’’tiādi: Do sự thành tựu về phương diện là thửa ruộng của bậc Đạo Sư, và do sự thành tựu về ý hướng của vị Trưởng lão, vì không thể nắm bắt được mức độ ‘chỉ có chừng này,’ nên nghiệp ấy không có giới hạn, do đó ngài nói (câu) bắt đầu bằng ‘cakkavāḷampi.’

Evaṃ pavattitenāti evaṃ odissakamettābhāvanāya vasena pavattitena. Vivaṭṭūpanissayabhūtaṃ kataṃ upacitaṃ puññaṃ etenāti katapuñño, arahattādhigamāya katādhikāroti attho. Tenāha ‘‘abhinīhārasampannosīti dassetī’’ti.

Evaṃ pavattitenāti evaṃ odissakamettābhāvanāya vasena pavattitena: ‘Bởi đã được tiến hành như vậy’ là bởi đã được tiến hành theo cách tu tập tâm từ có đối tượng như vậy. Vivaṭṭūpanissayabhūtaṃ kataṃ upacitaṃ puññaṃ etenāti katapuñño, arahattādhigamāya katādhikāroti attho: ‘Người đã tạo phước’ là người mà phước đức, vốn là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi, đã được tạo ra và tích lũy; có nghĩa là người đã tạo ra sự tích lũy để chứng đắc A-la-hán quả. Tenāha ‘‘abhinīhārasampannosīti dassetī’’ti: Do đó, ngài nói ‘ngươi là người thành tựu sự phát nguyện’ để chỉ ra (điều này).

208. Katthaci saṅkucitaṃ hutvā ṭhitaṃ mahāpathaviṃ pattharanto viya, paṭisaṃhaṭaṃ hutvā ṭhitaṃ ākāsaṃ vitthārento viya, catusaṭṭhādhikayojanasatasahassubbedhaṃ cakkavāḷagiriṃ adho osārento viya, aṭṭhasaṭṭhādhikasahassayojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ ukkhipento viya, satayojanāyāmavitthāraṃ mahājambuṃ khandhe gahetvā cālento viyāti pañca hi upamā hi therassa guṇakathā mahantabhāvadassanatthañceva aññesaṃ dukkaṭabhāvadassanatthañca āgatāva. Eteneva cāti ca-saddena ‘‘ahaṃ etarahi arahaṃ sammāsambuddho’’ (dī. ni. 2.4), ‘‘sadevakasmiṃ lokasmiṃ natthi me paṭipuggalo’’ti (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 5.11) ca evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Byattoti khandhakosallādisaṅkhātena veyyattiyena samannāgato. Medhāvīti medhāsaṅkhātāya sammābhāvitāya paññāya samannāgato.

208. Katthaci saṅkucitaṃ hutvā ṭhitaṃ mahāpathaviṃ pattharanto viya, paṭisaṃhaṭaṃ hutvā ṭhitaṃ ākāsaṃ vitthārento viya, catusaṭṭhādhikayojanasatasahassubbedhaṃ cakkavāḷagiriṃ adho osārento viya, aṭṭhasaṭṭhādhikasahassayojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ ukkhipento viya, satayojanāyāmavitthāraṃ mahājambuṃ khandhe gahetvā cālento viyāti pañca hi upamā hi therassa guṇakathā mahantabhāvadassanatthañceva aññesaṃ dukkaṭabhāvadassanatthañca āgatāva: Quả vậy, năm ví dụ này: như là trải rộng đại địa đã bị co rút lại ở nơi nào đó, như là mở rộng hư không đã bị thu hẹp lại, như là hạ thấp núi Chuyển Luân có chiều cao một trăm sáu mươi bốn ngàn do-tuần, như là nhấc bổng núi Sineru có chiều cao một trăm sáu mươi tám ngàn do-tuần, như là vác cây đại Jambu dài và rộng một trăm do-tuần trên vai rồi lắc mạnh, là những lời nói về các đức hạnh của vị Trưởng lão đã được đưa ra để cho thấy sự vĩ đại (của việc làm đó) và cũng để cho thấy sự khó làm đối với những người khác. Eteneva cāti ca-saddena ‘‘ahaṃ etarahi arahaṃ sammāsambuddho’’ (dī. ni. 2.4), ‘‘sadevakasmiṃ lokasmiṃ natthi me paṭipuggalo’’ti (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 5.11) ca evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo: Và bởi chính điều này, bằng từ ‘ca,’ nên hiểu là bao gồm cả những (lời dạy) như: ‘Ta nay là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác’ và ‘Trong thế giới cùng với chư Thiên, không có ai đối bằng Ta.’ Byattoti khandhakosallādisaṅkhātena veyyattiyena samannāgato: ‘Người thông thạo’ là người sở hữu sự thành thạo được gọi là sự khéo léo về các uẩn v.v... Medhāvīti medhāsaṅkhātāya sammābhāvitāya paññāya samannāgato: ‘Người có trí tuệ’ là người sở hữu trí tuệ đã được tu tập đúng đắn, được gọi là medhā (trí tuệ).

209. Paṭisanthāradhammanti pakaticārittavasena vuttaṃ, upagatānaṃ pana bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca pucchāvissajjanavasena ceva cittarucivasena ca yathākālaṃ dhammaṃ desetiyeva, upāsakopāsikānaṃ pana upanisinnakathāvasena.

209. Paṭisanthāradhammanti pakaticārittavasena vuttaṃ, upagatānaṃ pana bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca pucchāvissajjanavasena ceva cittarucivasena ca yathākālaṃ dhammaṃ desetiyeva, upāsakopāsikānaṃ pana upanisinnakathāvasena: ‘Pháp về sự thăm hỏi’ được nói theo cách là thông lệ thường tình. Tuy nhiên, đối với các Tỳ khưu và Tỳ khưu ni đã đến, ngài quả thực thuyết Pháp đúng thời bằng cách hỏi và trả lời, và cũng theo sở thích của tâm họ; còn đối với các nam cư sĩ và nữ cư sĩ thì bằng cách nói chuyện khi họ ngồi gần.

Mahāsudassanasuttadesanāvaṇṇanā

Giải Thích Về Sự Thuyết Giảng Kinh Đại Thiện Kiến

210. Khuddaka-saddo [Pg.181] patirūpavācī, ka-saddo appatthoti āha ‘‘khuddakanagaraketi nagarapatirūpake sambādhe khuddakanagarake’’ti. Dhuparavisālasaṇṭhānatāya taṃ ‘‘ujjaṅgalanagaraka’’nti vuttanti āha ‘‘visamanagarake’’ti. Aññesaṃ mahānagarānaṃ ekadesappamāṇatāya sākhāsadise. Ettha ca ‘‘khuddakanagarake’’ti iminā tassa nagarassa appakabhāvo vutto, ‘‘ujjaṅgalanagarake’’ti iminā bhūmivipattiyā nihīnabhāvo, ‘‘sākhānagarake’’ti iminā appadhānabhāvo. Sārappattāti vibhavasārādinā sāramahattaṃ pattā.

210. Khuddaka-saddo patirūpavācī, ka-saddo appatthoti āha ‘‘khuddakanagaraketi nagarapatirūpake sambādhe khuddakanagarake’’ti: Từ ‘khuddaka’ có nghĩa là tương tự, từ ‘ka’ có nghĩa là nhỏ, do đó ngài nói ‘trong một thành phố nhỏ’ là trong một thành phố nhỏ hẹp, tương tự như một thành phố. Dhuparavisālasaṇṭhānatāya taṃ ‘‘ujjaṅgalanagaraka’’nti vuttanti āha ‘‘visamanagarake’’ti: Do có hình dạng rộng lớn như khói và mặt trời, nó được gọi là ‘thành phố hoang vu,’ do đó ngài nói ‘trong một thành phố không bằng phẳng.’ Aññesaṃ mahānagarānaṃ ekadesappamāṇatāya sākhāsadise: Tương tự như một nhánh cây do có kích thước bằng một phần của các thành phố lớn khác. Ettha ca ‘‘khuddakanagarake’’ti iminā tassa nagarassa appakabhāvo vutto, ‘‘ujjaṅgalanagarake’’ti iminā bhūmivipattiyā nihīnabhāvo, ‘‘sākhānagarake’’ti iminā appadhānabhāvo: Và ở đây, bằng từ ‘khuddakanagarake,’ trạng thái nhỏ bé của thành phố ấy được nói đến; bằng từ ‘ujjaṅgalanagarake,’ trạng thái thấp kém do sự bất lợi của địa thế được nói đến; bằng từ ‘sākhānagarake,’ trạng thái không quan trọng được nói đến. Sārappattāti vibhavasārādinā sāramahattaṃ pattā: ‘Đã đạt đến cốt lõi’ là đã đạt đến sự vĩ đại về cốt lõi bằng sự giàu có cốt lõi v.v...

Kahāpaṇasakaṭanti ettha ‘‘dvikumbhaṃ sakaṭaṃ. Kumbho pana dasambaṇo’’ti vadanti. Dve pavisantīti dve kahāpaṇasakaṭāni dve āyavasena pavisanti.

Kahāpaṇasakaṭanti ettha ‘‘dvikumbhaṃ sakaṭaṃ. Kumbho pana dasambaṇo’’ti vadanti: Ở đây, về (câu) ‘một xe tiền kahāpaṇa,’ họ nói: ‘Một xe là hai kumbha. Còn một kumbha là mười ambaṇa.’ Dve pavisantīti dve kahāpaṇasakaṭāni dve āyavasena pavisanti: ‘Hai (xe) đi vào’ là hai xe tiền kahāpaṇa đi vào theo cách là hai nguồn thu nhập.

Subhikkhāti sulabhāhārā, sundarāhārā ca. Tenāha ‘‘khajjabhojjasampannā’’ti. Saddaṃ karonteti ravasārinā tuṭṭhabhāvena koñcanādaṃ karonte. Avivittāti asuññā, kadāci ratho paṭhamaṃ gacchati, taṃ añño anubandhanto gacchati, kadāci dutiyaṃ vuttaratho paṭhamaṃ gacchati, itaro taṃ anubandhati evaṃ aññamaññaṃ anubandhamānā. Etthāti kusāvatīnagare. Tassa mahantabhāvato ceva iddhādibhāvato ca niccaṃ payojitāneva bheriādīni tūriyāni, samma sammāti vā aññamaññaṃ piyālāpasaddo samma-saddo. Kaṃsatāḷādisabbatāḷāvacarasaddo tāḷa-saddo, kūṭabheri-saddo kumbhathūṇasaddo.

Subhikkhāti sulabhāhārā, sundarāhārā ca. Tenāha ‘‘khajjabhojjasampannā’’ti: ‘Dễ tìm khất thực’ là dễ dàng có được thức ăn, và thức ăn ngon. Do đó, ngài nói ‘đầy đủ vật thực cứng và mềm.’ Saddaṃ karonteti ravasārinā tuṭṭhabhāvena koñcanādaṃ karonte: ‘Phát ra tiếng kêu’ là phát ra tiếng kêu của chim koñca với trạng thái hoan hỷ, vang dội. Avivittāti asuññā, kadāci ratho paṭhamaṃ gacchati, taṃ añño anubandhanto gacchati, kadāci dutiyaṃ vuttaratho paṭhamaṃ gacchati, itaro taṃ anubandhati evaṃ aññamaññaṃ anubandhamānā: ‘Không trống vắng’ là không vắng vẻ. Đôi khi một cỗ xe đi trước, một cỗ xe khác đi theo sau nó; đôi khi cỗ xe được nói thứ hai lại đi trước, cỗ xe kia theo sau nó, cứ như vậy chúng đi theo nhau. Etthāti kusāvatīnagare: ‘Ở đây’ là trong thành Kusāvatī. Tassa mahantabhāvato ceva iddhādibhāvato ca niccaṃ payojitāneva bheriādīni tūriyāni, samma sammāti vā aññamaññaṃ piyālāpasaddo samma-saddo: Do sự vĩ đại và do trạng thái thịnh vượng v.v... của nó, các nhạc cụ như trống bheri v.v... luôn được sử dụng. Hoặc ‘samma samma’ là tiếng samma, là tiếng nói chuyện thân ái với nhau. Kaṃsatāḷādisabbatāḷāvacarasaddo tāḷa-saddo, kūṭabheri-saddo kumbhathūṇasaddo: Tiếng tāḷa là tiếng thuộc về tất cả các loại phách như phách đồng v.v... Tiếng kumbhathūṇa là tiếng trống kūṭabheri.

Evarūpā saddā honti kacavarākiṇṇavīthitāya, araññe kandamūlapaṇṇādiggahaṇāya, tattha dukkhajīvikatāya cāti yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Idha na evaṃ ahosi devaloke viya sabbaso paripuṇṇasampattikatāya.

Những âm thanh như vậy phát sanh là do đường sá đầy rẫy rác rưởi, là do việc lượm lặt củ, rễ, lá, v.v... ở trong rừng, và là do sanh kế khó khăn ở nơi ấy, nên được sắp xếp theo thứ tự. Ở đây đã không có như vậy, giống như ở cõi trời, là do sự thành tựu viên mãn về mọi phương diện.

Mahantaṃ kolāhalanti saddhāsampannānaṃ devatānaṃ, upāsakānañca vasena purato purato mahatī ugghosanā hoti. Tattha bhagavantaṃ uddissa katassa vihārassa abhāvato, bhikkhusaṅghassa ca mahantabhāvato te āgantvā…pe… pesesi. Pesento ca ‘‘kathañhi nāma bhagavā pacchime kāle attano pavattiṃ amhākaṃ nārocesi, nesaṃ domanassaṃ mā ahosī’’ti ‘‘ajja kho vāseṭṭhā’’tiādinā sāsanaṃ pesesi.

(Cụm từ) ‘tiếng huyên náo lớn lao’ (có nghĩa là) do các vị trời có đức tin và các cận sự nam nên đã có sự loan báo trọng đại đi ở phía trước. Ở nơi ấy, do không có ngôi tịnh xá được xây dựng dâng lên đức Thế Tôn và do Tăng chúng đông đảo nên sau khi các vị ấy đã đi đến... (vân vân)... ngài đã phái đi. Và trong khi phái đi, (với ý nghĩ rằng): “Làm thế nào mà đức Thế Tôn trong thời gian cuối cùng lại không cho chúng ta biết về sự kiện của ngài, mong rằng các vị ấy không bị ưu phiền,” ngài đã phái đi thông điệp với (lời lẽ) bắt đầu là: “Này hỡi các Vāseṭṭha, hôm nay...”

Mallānaṃ vandanāvaṇṇanā

Giải về sự đảnh lễ của dòng họ Malla

211. Aghaṃ [Pg.182] dukkhaṃ āventi pakāsentīti aghāvino, pākaṭībhūtadukkhāti āha ‘‘uppannadukkhā’’ti. Ñātisālohitabhāvena kulaṃ parivattati etthāti kulaparivattaṃ. Taṃ taṃkulīnabhāgena ṭhito sattanikāyo ‘‘kulaparivattaso’’ti vuttanti āha ‘‘kulaparivatta’’nti. Te pana taṃtaṃkulaparivattaparicchinnā mallarājāno tasmiṃ nagare vīthiādisabhāgena vasantīti vuttaṃ ‘‘vīthisabhāgena ceva racchāsabhāgena cā’’ti.

211. Aghāvino là những người làm cho bộc lộ, làm cho biểu hiện agha tức là sự khổ đau; (vị ấy) đã nói “uppannadukkhā (những người có sự khổ đau đã sanh khởi)” với ý nghĩa là những người có sự khổ đau đã trở nên rõ rệt. Kulaparivattaṃ là nơi mà gia tộc (kulaṃ) xoay chuyển (parivattati) do có mối quan hệ thân tộc và huyết thống. (Vị ấy) đã nói “kulaparivatta” với ý nghĩa là nhóm chúng sanh đã được an lập theo từng bộ phận gia tộc tương ứng được gọi là “kulaparivattaso.” Còn các vị vua dòng Malla đã được phân định theo từng nhóm gia tộc tương ứng ấy đang sinh sống trong thành phố ấy theo từng khu vực đường sá, v.v... nên được nói là “theo từng khu vực đường đi và theo từng khu vực đường sá.”

Subhaddaparibbājakavatthuvaṇṇanā

Giải về câu chuyện của du sĩ Subhadda

212. Kaṅkhā eva kaṅkhādhammo. Ekato vāti bhūmiṃ avibhajitvā sādhāraṇatova. Bījato ca aggaṃ gahetvā āhāraṃ sampādetvā dānaṃ bījaggaṃ. Gabbhakāleti gabbhadhāraṇato paraṃ khīraggahaṇakāle. Tenāha ‘‘gabbhaṃ phāletvā khīraṃ niharitvā’’tiādi. Puthukakāleti sassānaṃ nātipakke puthukayogyaphalakāle. Lāyanagganti pakkassa sassassa lavane lavanārambhe dānaṃ adāsi. Lunassa sassassa veṇivasena bandhitvā ṭhapanaṃ veṇikaraṇaṃ. Tassa ārambhe dānaṃ veṇaggaṃ. Veṇiyo pana ekato katvā rāsikaraṇaṃ kalāpo. Tattha aggadānaṃ kalāpaggaṃ. Kalāpato nīharitvā maddane aggadānaṃ khalaggaṃ. Madditaṃ ophuṇitvā dhaññassa rāsikaraṇe aggadānaṃ khalabhaṇḍaggaṃ. Dhaññassa khalato koṭṭhe pakkhipane aggadānaṃ koṭṭhaggaṃ. Uddharitvāti koṭṭhato uddharitvā.

212. Kaṅkhādhammo chính là sự hoài nghi. Hoặc là ekato (chung nhau) có nghĩa là không phân chia đất đai, một cách chung chung. Bījaggaṃ là sự bố thí sau khi chuẩn bị vật thực bằng cách lấy phần đầu tiên từ hạt giống. Vào lúc có thai (gabbhakāle) là vào lúc lấy sữa đầu tiên sau khi đã mang thai. Do đó, vị ấy đã nói: “Sau khi mổ bụng, lấy sữa ra,” v.v... Vào lúc làm cốm (puthukakāle) là vào lúc trái của hoa màu chưa chín lắm, thích hợp (để làm) cốm. Lāyanaggaṃ (vật đầu tiên của việc gặt) có nghĩa là đã dâng vật cúng dường vào lúc bắt đầu gặt, vào lúc gặt hái hoa màu đã chín. Veṇikaraṇaṃ là việc đặt để sau khi bó hoa màu đã được cắt theo từng bó. Veṇaggaṃ là sự cúng dường vào lúc bắt đầu việc ấy. Còn kalāpo là việc chất thành đống sau khi gom các bó lúa lại với nhau. Kalāpaggaṃ là sự cúng dường phần đầu tiên ở đó. Khalaggaṃ là sự cúng dường phần đầu tiên vào lúc đập lúa sau khi đã lấy ra từ đống. Khalabhaṇḍaggaṃ là sự cúng dường phần đầu tiên vào lúc chất thành đống đối với lúa sau khi đã đập và rê sạch. Koṭṭhaggaṃ là sự cúng dường phần đầu tiên vào lúc đổ lúa từ sân đập vào trong kho. Uddharitvā (sau khi đã lấy ra) có nghĩa là sau khi đã lấy ra từ kho.

‘‘Nava aggadānāni adāsī’’ti iminā ‘‘kathaṃ nu kho ahaṃ satthu santike aggatova mucceyya’’nti aggaggadānavasena vivaṭṭūpanissayassa kusalassa katūpacitattā, ñāṇassa ca tathā paripākaṃ gatattā aggadhammadesanāya tassa bhājanabhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘imaṃ aggadhammaṃ tassa desessāmī’’tiādi. Ohīyitvā saṅkocaṃ āpajjitvā.

Bằng (câu) này: “Vị ấy đã thực hiện chín sự cúng dường phần đầu tiên,” (chú giải) cho thấy rằng do vị ấy đã thực hiện và tích lũy điều thiện là cận y duyên cho sự thoát khỏi (vòng sanh tử) bằng các sự cúng dường tối thượng (với ước nguyện rằng): “Làm thế nào ta có thể được giải thoát trước tiên ở nơi đức Đạo Sư,” và do trí tuệ cũng đã đạt đến sự thuần thục như thế, nên vị ấy là pháp khí cho bài thuyết giảng về pháp tối thượng. Do đó, ngài đã nói: “Ta sẽ thuyết giảng pháp tối thượng này cho vị ấy,” v.v... Ohīyitvā (sau khi đã bị tụt lại) là sau khi đã đi đến sự co rút.

213. Aññātukāmova na sandiṭṭhiṃ parāmāsī. Abbhaññiṃsūti sandehajātassa pucchāvacananti katvā jāniṃsūti atthamāha. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘sabbeva na abbhaññiṃsū’’ti. Nesanti pūraṇādīnaṃ. Sā paṭiññāti ‘‘karoto kho mahārāja kārayato’’tiādinā (dī. ni. 1.166) paṭiññātā, sabbaññupaṭiññā [Pg.183] eva vā. Niyyānikāti sappāṭihāriyā, tesaṃ vā siddhantasaṅkhātā paṭiññā vaṭṭato nissaraṇaṭṭhena niyyānikāti. Sāsanassa sampattiyā tesaṃ sabbaññutaṃ, tabbipariyāyato ca asabbaññutaṃ gacchatīti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Atthābhāvatoti subhaddassa sādhetabbaatthābhāvato. Okāsābhāvatoti tathā vitthāritaṃ katvā dhammaṃ desetuṃ avasarābhāvato. Idāni tameva okāsābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘paṭhamayāmasmi’’ntiādi vuttaṃ.

213. (Vị ấy) chỉ có ý muốn biết chứ không chấp thủ theo tư kiến. Abbhaññiṃsu (họ đã biết), (vị ấy) nói ý nghĩa là jāniṃsu (họ đã biết) sau khi xem đó là lời hỏi của người có sự hoài nghi đã sanh. Do đó, trong Pāli vị ấy đã nói: “Tất cả đã không biết.” Nesaṃ (của các vị ấy) là của các vị Pūraṇa, v.v... Lời tuyên bố ấy là lời đã được tuyên bố (trong câu) bắt đầu là: “Thưa đại vương, đối với người hành động, đối với người sai bảo hành động,” hoặc chính là lời tuyên bố về sự toàn tri. Niyyānikā (có khả năng hướng dẫn) là có sự kỳ diệu, hoặc lời tuyên bố được gọi là học thuyết của các vị ấy là niyyānikā theo ý nghĩa thoát ra khỏi vòng luân hồi. Nên được hiểu rằng do sự thành tựu của giáo pháp mà sự toàn tri của các vị ấy được biết đến, và do điều ngược lại mà sự không toàn tri (của các vị ấy được biết đến). Do đó, vị ấy đã nói: “Vì thế,” v.v... Do không có mục đích (atthābhāvato) là do không có mục đích cần phải thành tựu cho Subhadda. Do không có cơ hội (okāsābhāvato) là do không có dịp để thuyết giảng pháp được chi tiết như vậy. Bây giờ, để trình bày về chính sự không có cơ hội ấy, (câu) bắt đầu là: “Trong canh đầu,” đã được nói đến.

214. Yesaṃ samaṇabhāvakarānaṃ dhammānaṃ sampādanena samaṇo, te pana ukkaṭṭhaniddesena ariyamaggadhammāti catumaggasaṃsiddhiyā pāḷiyaṃ cattāro samaṇā vuttāti te bāhirasamaye sabbena sabbaṃ natthīti dassento ‘‘paṭhamo sotāpannasamaṇo’’tiādimāha. Purimadesanāyāti ‘‘yasmiñca kho, subhadda, dhammavinaye’’tiādinā vuttāya desanāya. Byatirekato, anvayato ca adhippeto attho vibhāvīyatīti paṭhamanayopettha ‘‘purimadesanāyā’’ti padena saṅgahito vāti daṭṭhabbo. Attano sāsanaṃ niyamento āha ‘‘imasmiṃ kho’’ti yojanā. Āraddhavipassakehīti samādhikammikavipassakehi, sikhāppattavipassake sandhāya vuttaṃ, na paṭṭhapitavipassane. Apare pana ‘‘bāhirakasamaye vipassanārambhassa ganthopi natthevāti avisesavacanameta’’nti vadanti. Adhigataṭṭhānanti adhigatassa kāraṇaṃ, tadatthaṃ pubbabhāgapaṭipadanti attho, yena sotāpattimaggo adhigato, na uparimaggo, so sotāpattimagge ṭhito akuppadhammatāya tassa, tattha vā siddhito ṭhitapubbo bhūtapubbagatiyāti sotāpattimaggaṭṭho sotāpanno, na sesaariyā bhūmantaruppattito. Sotāpanno hi attanā adhigataṭṭhānaṃ sotāpattimaggaṃ aññassa kathetvā sotāpattimaggaṭṭhaṃ kareyya, na aṭṭhamako asambhavato. Esa nayo sesamaggaṭṭhesūti etthāpi imināva nayena attho veditabbo. Paguṇaṃ kammaṭṭhānanti attano paguṇaṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ, eteneva ‘‘avisesavacana’’nti vādo paṭikkhittoti daṭṭhabbo.

214. Vị sa-môn là do sự thành tựu các pháp làm nên trạng thái sa-môn. Tuy nhiên, các pháp ấy, theo sự chỉ dẫn cao tột, chính là các pháp Thánh đạo. Do sự thành tựu bốn đạo, bốn vị sa-môn đã được nói đến trong Pāli. Để chỉ ra rằng các vị ấy hoàn toàn không có trong ngoại giáo, ngài đã nói: “Vị sa-môn thứ nhất là sa-môn Tu-đà-hoàn” v.v... Cụm từ “Purimadesanāya” (bởi bài thuyết giảng trước) có nghĩa là bởi bài thuyết giảng đã được nói đến qua câu “yasmiñca kho, subhadda, dhammavinaye” (này Subhadda, trong Pháp và Luật nào) v.v... Ý nghĩa được dự kiến được làm sáng tỏ cả theo cách phủ định và khẳng định, nên cần hiểu rằng phương pháp thứ nhất ở đây cũng được bao gồm trong từ “purimadesanā” (bởi bài thuyết giảng trước). Khi xác định giáo pháp của mình, ngài đã nói “imasmiṃ kho” (chính trong giáo pháp này), đó là cách liên kết. Cụm từ “āraddhavipassakehīti” (bởi những vị đã khởi sự tu tập minh sát) có nghĩa là bởi những vị tu tập minh sát có định làm nền tảng; điều này được nói đến để ám chỉ những vị đã đạt đến đỉnh cao của minh sát, chứ không phải những vị mới bắt đầu tu tập minh sát. Tuy nhiên, những người khác lại nói rằng: “Trong ngoại giáo, ngay cả kinh sách về việc khởi sự tu tập minh sát cũng không có, vì vậy đây là lời nói không phân biệt.” Cụm từ “adhigataṭṭhānanti” (trạng thái đã chứng đắc) có nghĩa là nguyên nhân của sự chứng đắc, tức là con đường thực hành ở giai đoạn đầu cho mục đích ấy. Vị nào đã chứng đắc đạo Tu-đà-hoàn, chứ không phải đạo cao hơn, vị ấy đứng vững trong đạo Tu-đà-hoàn do tính chất bất động của đạo ấy, hoặc đã từng đứng vững do đã thành tựu ở đó, theo ý nghĩa là đã từng ở trong trạng thái quá khứ, nên gọi là người đứng trong đạo Tu-đà-hoàn, là bậc Tu-đà-hoàn, chứ không phải các bậc Thánh khác do sự sanh khởi ở cảnh giới khác. Thật vậy, bậc Tu-đà-hoàn, sau khi thuyết giảng về đạo Tu-đà-hoàn là trạng thái mình đã chứng đắc cho người khác, có thể làm cho người ấy đứng trong đạo Tu-đà-hoàn, chứ không phải là người thứ tám (bậc A-la-hán) vì điều đó không thể xảy ra. Cần phải hiểu ý nghĩa trong câu “esa nayo sesamaggaṭṭhesūti” (phương pháp này cũng áp dụng cho những vị đứng trong các đạo còn lại) cũng theo cách này. Cụm từ “paguṇaṃ kammaṭṭhānanti” (đề mục thiền định thuần thục) có nghĩa là đề mục thiền minh sát thuần thục của chính mình. Cần hiểu rằng chính bởi điều này mà quan điểm cho rằng “đây là lời nói không phân biệt” đã bị bác bỏ.

Sabbaññutaññāṇaṃ adhippetaṃ. Tañhi sabbañeyyadhammāvabodhane ‘‘kusalaṃ chekaṃ nipuṇa’’nti vuccati tattha asaṅgaappaṭihataṃ pavattatīti katvā. Samadhikāni [Pg.184] ekena vassena. Ñāyanti etena catusaccadhammaṃ yāthāvato paṭivijjhantīti ñāyo, lokuttaramaggoti āha ‘‘ariyamaggadhammassā’’ti. Padissati etena ariyamaggo paccakkhato dissatīti padeso, vipassanāti vuttaṃ ‘‘padese vipassanāmagge’’ti. Samaṇopīti ettha pi-saddo ‘‘padesavattī’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabboti āha ‘‘padesavatti…pe… natthīti vuttaṃ hotī’’ti.

Nhất thiết trí được dự kiến. Trí tuệ ấy thật vậy, trong việc liễu tri tất cả các pháp cần biết, được gọi là “khéo léo, thiện xảo, tinh tế” vì nó vận hành không vướng mắc, không trở ngại ở đó. Hơn một năm. “Ñāyo” (phương pháp, đạo) là cái mà nhờ đó người ta thấu triệt Tứ Thánh Đế một cách như thật, đó là đạo siêu thế; ngài đã nói “ariyamaggadhammassā” (của pháp Thánh đạo). “Padeso” (phần, khu vực) là cái mà nhờ đó Thánh đạo được thấy một cách trực tiếp, đó là minh sát; đã được nói là “padese vipassanāmagge” (trong một phần của đạo minh sát). Trong câu “samaṇopīti” (ngay cả vị sa-môn), từ “pi” (cũng, ngay cả) nên được mang đến và kết nối cả với từ “padesavattī” (người thực hành một phần), ngài đã nói: “padesavatti… vân vân… natthīti vuttaṃ hoti” (người thực hành một phần... cũng không có, điều này được nói đến).

215. Soti tathāvutto antevāsī. Tenāti ācariyena. Attano ṭhāne ṭhapito hoti parapabbājanādīsu niyuttattā.

215. “Vị ấy” là người đệ tử đã được nói đến như vậy. “Bởi vị ấy” có nghĩa là bởi vị thầy. Vị ấy được đặt vào vị trí của mình (vị thầy) vì đã được giao phó các nhiệm vụ như cho người khác xuất gia v.v...

Sakkhisāvakoti paccakkhasāvako, sammukhasāvakoti attho. Bhagavati dharamāneti dharamānassa bhagavato santike. Sesadvayepi eseva nayo. Sabbopi soti sabbo so tividhopi. Ayaṃ pana arahattaṃ patto, tasmā paripuṇṇagatāya matthakappatto pacchimo sakkhisāvakoti.

“Sakkhisāvako” (thinh văn chứng kiến) có nghĩa là vị thinh văn trực tiếp, vị thinh văn diện kiến. “Khi Đức Thế Tôn còn tại thế” có nghĩa là ở trước sự hiện diện của Đức Thế Tôn đang còn tại thế. Phương pháp này cũng tương tự trong hai trường hợp còn lại. “Tất cả các vị ấy” có nghĩa là tất cả ba loại vị ấy. Tuy nhiên, vị này đã đắc quả A-la-hán, do đó, với sự đi đến viên mãn, đã đạt đến đỉnh cao, là vị thinh văn chứng kiến cuối cùng.

Pañcamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về phẩm tụng thứ năm đã kết thúc.

Tathāgatapacchimavācāvaṇṇanā

Giải thích về những lời cuối cùng của Như Lai

216. Tanti bhikkhusaṅghassa ovādakaṅgaṃ dassetuṃ…pe… vuttaṃ dhammasaṅgāhakehīti adhippāyo. Suttābhidhammasaṅgahitassa dhammassa atisajjanaṃ sambodhanaṃ desanā, tasseva pakārato ñāpanaṃ veneyyasantāne ṭhapanaṃ paññāpananti ‘‘dhammopi desito ceva paññatto cā’’ti vuttaṃ. Tathā vinayatantisaṅgahitassa kāyavācānaṃ vinayanato ‘‘vinayo’’ti laddhādhivacanassa atthassa atisajjanaṃ sambodhanaṃ desanā, tasseva pakārato ñāpanaṃ asaṅkarato ṭhapanaṃ paññāpananti ‘‘vinayopi desito ceva paññatto cā’’ti vuttaṃ. Adhisīlasikkhāniddesabhāvena sāsanassa mūlabhūtattā vinayo paṭhamaṃ sikkhitabboti taṃ tāva ayamuddesaṃ sarūpato dassento ‘‘mayā hi vo’’tiādimāha. Tattha sattāpattikkhandhavasenāti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamanīyatāvasena. Satthukiccaṃ sādhessati ‘‘idaṃ vo kattabbaṃ, idaṃ vo na kattabba’’nti kattabbākattabbassa vibhāgena anusāsanato.

216. Ý nghĩa là, để chỉ ra phần giáo huấn cho Tăng chúng... vân vân... đã được các vị kết tập kinh điển nói đến. Sự trình bày, sự làm cho giác ngộ về Pháp đã được thu thập trong Tạng Kinh và Tạng Vi Diệu Pháp là “desanā” (sự thuyết giảng); sự làm cho biết về chính điều đó theo các thể loại, sự thiết lập trong tâm của chúng sanh cần được giáo hóa là “paññāpana” (sự chế định), do đó đã được nói rằng: “Pháp đã được Ta thuyết giảng và chế định.” Tương tự, sự trình bày, sự làm cho giác ngộ về ý nghĩa của “Vinaya” (Luật), danh xưng có được do sự rèn luyện thân và khẩu, đã được thu thập trong hệ thống Luật tạng, là “desanā” (sự thuyết giảng); sự làm cho biết về chính điều đó theo các thể loại, sự thiết lập một cách không lẫn lộn là “paññāpana” (sự chế định), do đó đã được nói rằng: “Luật cũng đã được Ta thuyết giảng và chế định.” Vì Luật là nền tảng của giáo pháp do là sự chỉ dẫn về tăng thượng giới học, nên cần phải học trước tiên. Để chỉ ra đề mục này về mặt bản chất, ngài đã nói: “mayā hi vo” (này các Tỳ-khưu, Pháp và Luật đã được Ta...) v.v... Trong đó, “sattāpattikkhandhavasenāti” (theo bảy nhóm tội) có nghĩa là theo phương diện không thể vượt qua của bảy nhóm tội. Nó sẽ hoàn thành nhiệm vụ của bậc Đạo Sư do sự giáo huấn qua việc phân định điều nên làm và không nên làm rằng: “Đây là điều các ngươi nên làm, đây là điều các ngươi không nên làm.”

Tena [Pg.185] tenākārenāti tena tena veneyyānaṃ ajjhāsayānurūpena pakārena. Ime dhammeti ime sattatiṃsabodhipakkhiyadhamme. Tappadhānattā suttantadesanāya ‘‘suttantapiṭakaṃ desita’’nti vuttaṃ. Satthukiccaṃ sādhessati taṃtaṃcariyānurūpaṃ sammāpaṭipattiyā anusāsanato. Kusalākusalābyākatavasena nava hetū. ‘‘Satta phassā’’tiādi sattaviññāṇadhātusampayogavasena vuttaṃ. Dhammānulome tikapaṭṭhānādayo cha, tathā dhammapaccanīye, dhammānulomapaccanīye, dhammapaccanīyānulometi catuvīsati samantapaṭṭhānāni etassāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ, taṃ pana paccayānulomādivasena vibhajiyamānaṃ aparimāṇanayaṃ evāti āha ‘‘anantanayamahāpaṭṭhānapaṭimaṇḍita’’nti. Satthukiccaṃ sādhessatīti khandhādivibhāgena ñāyamānaṃ catusaccasambodhāvahattā satthārā sammāsambuddhena kātabbakiccaṃ nipphādessati.

“Tena tenākārenāti” (bằng những cách thức ấy) có nghĩa là bằng những thể loại ấy phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được giáo hóa. “Ime dhammeti” (những pháp này) có nghĩa là ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề này. Do sự ưu thắng của các pháp ấy trong các bài thuyết giảng thuộc Kinh tạng, nên đã được nói rằng “Tạng Kinh đã được thuyết giảng.” Nó sẽ hoàn thành nhiệm vụ của bậc Đạo Sư do sự giáo huấn về chánh hạnh phù hợp với các hạnh kiểm khác nhau. Chín nhân theo phương diện thiện, bất thiện, và vô ký. “Bảy xúc” v.v... được nói theo phương diện tương ưng với bảy thức giới. Sáu pháp như tam đề trong phần thuận pháp, tương tự trong phần nghịch pháp, phần thuận-nghịch pháp, và phần nghịch-thuận pháp, như vậy có hai mươi bốn duyên hệ phổ biến, nên gọi là “catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ” (hai mươi bốn duyên hệ phổ biến). Tuy nhiên, pháp ấy khi được phân chia theo duyên thuận v.v... thì thực sự có vô số phương pháp, do đó ngài đã nói “anantanayamahāpaṭṭhānapaṭimaṇḍita” (được trang hoàng bởi Đại Xứ có vô số phương pháp). “Satthukiccaṃ sādhessatīti” (sẽ hoàn thành nhiệm vụ của bậc Đạo Sư) có nghĩa là, khi được biết đến qua sự phân tích uẩn v.v..., vì mang lại sự giác ngộ Tứ Thánh Đế, nó sẽ hoàn thành nhiệm vụ phải làm của bậc Đạo Sư, bậc Chánh Đẳng Giác.

Ovadissanti anusāsissanti ovādānusāsanīkiccanipphādanato.

“Sẽ khuyên dạy, sẽ giáo huấn” là do hoàn thành nhiệm vụ khuyên dạy và giáo huấn.

Cārittanti samudācārā, navesu piyālāpaṃ vuḍḍhesu gāravālāpanti attho. Tenāha ‘‘bhanteti vā āyasmāti vā’’ti. Gāravavacanaṃ hetaṃ yadidaṃ bhanteti vā āyasmāti vā, loke pana ‘‘tatra bhava’’nti, ‘‘devānaṃ piyā’’ti ca gāravavacanameva.

Cārittaṃ có nghĩa là cách hành xử tốt đẹp, nghĩa là lời nói thân ái đối với người mới, lời nói kính trọng đối với bậc trưởng thượng. Do đó, ngài đã nói: “‘bhante’ hoặc ‘āyasmā’”. Đây là lời nói kính trọng, tức là ‘bhante’ hoặc ‘āyasmā’, còn ở thế gian, ‘tatra bhava’ (thưa ngài) và ‘devānaṃ piyā’ (người được chư thiên yêu mến) cũng chính là lời nói kính trọng.

‘‘Ākaṅkhamāno samūhanatū’’ti vutte ‘‘na ākaṅkhamāno na samūhanatū’’tipi vuttameva hotīti āha ‘‘vikappavacaneneva ṭhapesī’’ti. Balanti ñāṇabalaṃ. Yadi asamūhananaṃ diṭṭhaṃ, tadeva ca icchitaṃ, atha kasmā bhagavā ‘‘ākaṅkhamāno samūhanatū’’ti avocāti? Tathārūpapuggalajjhāsayavasena. Santi hi keci khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samādāya saṃvattituṃ anicchantā, tesaṃ tathā avuccamāne bhagavati vighāto uppajjeyya, taṃ tesaṃ bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya, tathā pana vutte tesaṃ vighāto na uppajjeyya ‘‘amhākaṃ evāyaṃ doso, yato amhesu eva keci samūhananaṃ na icchantī’’ti. Keci ‘‘sakalassa pana sāsanassa saṅghāyattabhāvakaraṇatthaṃ tathā vutta’’nti vadanti. Yañca kiñci satthārā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ samaṇā sakyaputtiyā sirasā sampaṭicchitvā jīvitaṃ viya rakkhanti. Tathā hi te ‘‘khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni ākaṅkhamāno saṅgho samūhanatū’’ti [Pg.186] vuttepi na samūhaniṃsu, aññadatthu ‘‘purato viya tassa accayepi rakkhiṃsu evā’’ti satthusāsanassa, saṅghassa ca mahantabhāvadassanatthampi tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi āyasmā ānando, aññepi vā bhikkhū ‘‘katamaṃ pana bhante khuddakaṃ, katamaṃ anukhuddaka’’nti na pucchiṃsu samūhanajjhāsayasseva abhāvato.

Khi được nói: “Nếu muốn, hãy loại bỏ”, thì cũng có nghĩa là đã được nói: “Nếu không muốn, thì không loại bỏ”. Do đó, ngài nói: “Ngài đã thiết lập bằng lời nói tùy chọn”. Balaṃ có nghĩa là trí tuệ lực. Nếu việc không loại bỏ đã được thấy (là đúng) và chính điều ấy được mong muốn, vậy tại sao đức Thế Tôn lại nói: “Nếu muốn, hãy loại bỏ”? (Là) do khuynh hướng của những hạng người như vậy. Vì có một số người không muốn bị ràng buộc bởi việc thọ trì các học giới nhỏ nhặt và phụ thuộc, nếu đức Thế Tôn không nói như vậy, sự chướng ngại sẽ khởi lên nơi họ, điều đó sẽ dẫn đến bất lợi, đau khổ lâu dài cho họ. Nhưng khi được nói như vậy, sự chướng ngại sẽ không khởi lên nơi họ (vì nghĩ rằng): “Đây là lỗi của chúng ta, vì trong chúng ta có một số người không muốn loại bỏ”. Một số vị nói rằng: “Điều đó được nói như vậy nhằm mục đích làm cho toàn bộ giáo pháp phụ thuộc vào Tăng chúng”. Và bất cứ học giới nào được Bậc Đạo Sư chế định, các vị Sa-môn Thích tử đều cúi đầu tuân nhận và bảo vệ như mạng sống của mình. Thật vậy, dù được nói rằng: “Nếu Tăng chúng muốn, hãy loại bỏ các học giới nhỏ nhặt và phụ thuộc”, các vị ấy cũng đã không loại bỏ, trái lại, các vị ấy đã bảo vệ chúng ngay cả sau khi ngài qua đời, giống như (khi ngài còn) ở trước mặt. Cần phải hiểu rằng điều đó được nói như vậy cũng nhằm mục đích cho thấy sự vĩ đại của giáo pháp của Bậc Đạo Sư và của Tăng chúng. Thật vậy, Tôn giả Ānanda hoặc các vị tỳ khưu khác đã không hỏi: “Bạch ngài, điều nào là nhỏ nhặt, điều nào là phụ thuộc?” chính vì không có ý định loại bỏ.

Na taṃ evaṃ gahetabbanti ‘‘nāgasenatthero khuddānukhuddakaṃ jānātī’’tiādinā vuttaṃ taṃ nesaṃ vacanaṃ iminā vuttākārena na gahetabbaṃ adhippāyassa aviditattā. Idāni taṃ adhippāyaṃ vibhāvetuṃ ‘‘nāgasenatthero hī’’tiādi vuttaṃ. Yasmā nāgasenatthero (milindapañhe abhejjavagge vitthāro) paresaṃ vādapathopacchedanatthaṃ saṅgītikāle dhammasaṅgāhakamahātherehi gahitakoṭṭhāsesu ca antimakoṭṭhāsameva gahetvā milindarājānaṃ paññāpesi. Mahākassapatthero pana ekasikkhāpadampi asamūhanitukāmatāya tathā kammavācaṃ sāveti, tasmā taṃ tesaṃ vacanaṃ tathā na gahetabbaṃ.

Không nên hiểu điều đó như vậy. Lời nói của họ được bắt đầu bằng: “Trưởng lão Nāgasena biết (học giới) nhỏ nhặt và phụ thuộc”, lời nói ấy không nên được hiểu theo cách đã được nói này, vì ý định (của các vị ấy) không được biết đến. Bây giờ, để làm rõ ý định đó, câu bắt đầu bằng “Vì Trưởng lão Nāgasena” đã được nói. Bởi vì Trưởng lão Nāgasena (chi tiết trong phẩm Abhejjavagga, Milindapañha) nhằm mục đích cắt đứt đường lối tranh luận của người khác, trong số các phần đã được các vị Đại Trưởng lão kết tập Pháp vào thời điểm kết tập, ngài chỉ lấy phần cuối cùng để giải thích cho vua Milinda. Còn Trưởng lão Mahākassapa, do mong muốn không loại bỏ dù chỉ một học giới, đã tuyên đọc yết-ma như vậy. Do đó, lời nói của họ không nên được hiểu như vậy.

217. Dveḷhakanti dvidhāgāho, anekaṃsaggāhoti attho. Vimatīti saṃsayāpatti. Tenāha ‘‘vinicchituṃ asamatthatā’’ti. Taṃ vo vadāmīti taṃ saṃsayavantaṃ bhikkhuṃ sandhāya vo tumhe vadāmi.

217. Dveḷhakaṃ có nghĩa là sự nắm bắt hai chiều, nghĩa là sự nắm bắt không chắc chắn. Vimati là sự rơi vào hoài nghi. Do đó, ngài nói: “sự không có khả năng quyết định”. Taṃ vo vadāmi (Ta nói với các ngươi điều đó) có nghĩa là: Ta nói với các ngươi, nhắm đến vị tỳ khưu có hoài nghi đó.

Nikkaṅkhabhāvapaccakkhakaraṇañāṇaṃ yevāti buddhādīsu tesaṃ bhikkhūnaṃ nikkaṅkhabhāvassa paccakkhakāriyābhāvato tamatthaṃ paṭivijjhitvā ṭhitaṃ sabbaññutaññāṇameva. Ettha etasmiṃ atthe.

Chính là trí tuệ làm cho chứng ngộ trạng thái không còn hoài nghi. Bởi vì trạng thái không còn hoài nghi của các vị tỳ khưu ấy đối với đức Phật v.v... không thể được làm cho chứng ngộ (bởi người khác), nên đó chính là Nhất thiết trí tuệ đã đứng vững sau khi thấu triệt ý nghĩa ấy. Ettha có nghĩa là trong ý nghĩa này.

218. Appamajjanaṃ appamādo, so pana atthato ñāṇūpasañhitā sati. Yasmā tattha satiyā byāpāro sātisayo, tasmā ‘‘satiavippavāsenā’’ti vuttaṃ. Appamādapadeyeva pakkhipitvā adāsi taṃ atthato, tassa sakalassa buddhavacanassa saṅgaṇhanato ca.

218. Appamajjanaṃ là không dể duôi, về mặt ý nghĩa, đó là niệm tương ưng với trí. Bởi vì ở đó, vai trò của niệm là vượt trội, do đó được nói là “bằng sự không rời xa niệm”. Ngài đã ban cho điều đó về mặt ý nghĩa bằng cách gộp vào trong chính từ “không dể duôi”, và cũng vì nó tổng hợp toàn bộ lời dạy của đức Phật.

Parinibbutakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Lời Dạy Về Bậc Bát-niết-bàn

219. Jhānādīsu, citte ca paramukkaṃsagatavasībhāvatāya ‘‘ettake kāle ettakā samāpattiyo samāpajjitvā parinibbāyissāmī’’ti kālaparicchedaṃ katvā samāpatti samāpajjanaṃ ‘‘parinibbānaparikamma’’nti adhippetaṃ. Theroti anuruddhatthero.

219. Do trạng thái làm chủ đã đạt đến mức độ cao nhất trong các tầng thiền v.v... và trong tâm, việc nhập các định chứng sau khi đã xác định thời gian rằng: “Trong khoảng thời gian chừng ấy, sau khi nhập chừng ấy định chứng, ta sẽ Bát-niết-bàn” được hiểu là “sự chuẩn bị cho việc Bát-niết-bàn”. Thero có nghĩa là Trưởng lão Anuruddha.

Ayampi [Pg.187] cāti yathāvuttapañcasaṭṭhiyā jhānānaṃ samāpannabhāvakathāpi saṅkhepakathā eva, kasmā? Yasmā bhagavā tadāpi devasikaṃ vaḷañjanasamāpattiyo sabbāpi aparihāpetvā samāpajji evāti dassento ‘‘nibbānapuraṃ pavisanto’’tiādimāha.

Và lời nói này về trạng thái đã nhập sáu mươi lăm tầng thiền như đã nói cũng chỉ là lời nói tóm tắt. Tại sao? Để chỉ ra rằng bởi vì đức Thế Tôn, ngay cả khi đó, cũng đã nhập tất cả các định chứng thường dùng hằng ngày mà không bỏ sót, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Khi đi vào thành phố Niết-bàn…”.

Imāni dvepi samanantarāneva paccavekkhaṇāyapi yebhuyyenānantariyakatāya jhānapakkhikabhāvato, yasmā bhavaṅgacittaṃ sabbapacchimaṃ, tato bhavato cavanato ‘‘cutī’’ti vuccati, tasmā na kevalaṃ ayameva bhagavā, atha kho sabbepi sattā bhavaṅgacitteneva cavantīti dassetuṃ ‘‘ye hi kecī’’tiādi vuttaṃ.

Cả hai điều này, do là vô gián và cũng để quán xét, phần lớn thuộc về phần thiền định do tính chất kế tục ngay sau. Bởi vì tâm hữu phần là tâm cuối cùng nhất, từ đó, do sự rơi rụng khỏi kiếp sống, nó được gọi là “tử”. Do đó, để chỉ ra rằng không chỉ đức Thế Tôn này, mà tất cả chúng sinh đều chết với tâm hữu phần, câu bắt đầu bằng “Bất cứ chúng sinh nào” đã được nói.

220. Paṭibhāgapuggalavirahitoti sīlādiguṇehi asadisatāya sadisapuggalarahito.

220. Paṭibhāgapuggalavirahito có nghĩa là không có người tương đương, do sự không tương đồng về các phẩm chất như giới v.v...

221. Saṅkhārā vūpasamanti etthāti vūpasamoti evaṃsaṅkhātaṃ ñātaṃ kathitaṃ nibbānaṃ.

221. Vūpasamo là nơi các pháp hữu vi được lắng dịu, Niết-bàn được gọi, được biết, được nói đến như vậy.

222. Yanti paccatte upayogavacananti āha ‘‘yo kālaṃ akarī’’ti.

222. Yaṃ là một cách dùng trong trường hợp cá nhân, ngài nói: “người đã mệnh chung”.

Suvikasitenevāti pītisomanassayogato suṭṭhu vikasitena muditena. Vedanaṃ adhivāsesi abhāvasamudayo kato suṭṭhu pariññātattā. Anāvaraṇavimokkho sabbaso nibbutabhāvato.

Suvikasitena có nghĩa là với (tâm) hân hoan, nở rộ tốt đẹp do tương ưng với hỷ và hoan hỷ. Vedanaṃ adhivāsesi (Ngài chịu đựng cảm thọ): sự không khởi sanh (của phiền não) đã được thực hiện do đã liễu tri một cách tốt đẹp. Anāvaraṇavimokkho (sự giải thoát không chướng ngại) là do trạng thái đã hoàn toàn tịch diệt.

223. Ākaronti attano phalāni samānākāre karontīti ākārā, kāraṇāni. Sabbākāravarūpeteti sabbehi ākāravarehi uttamakāraṇehi sīlādiguṇehi samannāgateti attho.

223. Ākārā là những nguyên nhân (kāraṇāni), vì chúng tạo ra kết quả của mình theo một hình thức tương tự. Sabbākāravarūpete có nghĩa là được trang bị tất cả các phương diện cao quý, các nguyên nhân tối thượng, tức là các phẩm chất như giới v.v...

225. Kathaṃbhūtāti kīdisābhūtā.

225. Kathaṃbhūtā có nghĩa là đã trở thành như thế nào.

Cullakaddhānanti parittaṃ kālaṃ dvattināḍikāmattaṃ velaṃ.

Cullakaddhānaṃ có nghĩa là một khoảng thời gian ngắn, một thời gian khoảng ba mươi hai nāḍikā.

Buddhasarīrapūjāvaṇṇanā

Giải Thích Về Sự Cúng Dường Xá-lợi Phật

227. Kaṃsatāḷādi tāḷaṃ avacarati etthāti ‘‘tāḷāvacara’’nti vuccati ātatāditūriyabhaṇḍaṃ. Tenāha ‘‘sabbaṃ tūriyabhaṇḍa’’nti.

227. Ở đây, các loại não bạt như não bạt bằng đồng v.v... được sử dụng nên được gọi là ‘tāḷāvacara’ (nhạc cụ gõ), tức là các loại nhạc cụ như nhạc cụ có mặt da căng v.v... Do đó, ngài đã nói là: “Tất cả các loại nhạc cụ.”

Dakkhiṇadisābhāgenevāti [Pg.188] aññena disābhāgena anāharitvā yamakasālānaṃ ṭhānato dakkhiṇadisābhāgeneva, tatopi dakkhiṇadisābhāgaṃ haritvā netvā.

(Chỉ) bằng hướng nam có nghĩa là: Không rước đi bằng hướng khác mà chỉ bằng hướng nam kể từ địa điểm của hai cây sāla song thọ, và từ nơi ấy cũng đã rước đi, đã dẫn đi về hướng nam.

Jetavanasadiseti sāvatthiyā jetavanasadise ṭhāne, ‘‘jetavanasadise ṭhāne’’tipi pāṭho.

Giống như tu viện Jetavana có nghĩa là: Tại một địa điểm giống như tu viện Jetavana ở Sāvatthī. Cũng có bài đọc là: “Tại một địa điểm giống như tu viện Jetavana.”

228. Pasādhanamaṅgalasālāyāti abhisekakāle alaṅkaraṇamaṅgalasālāya.

228. Trong sảnh đường cát tường dùng để trang điểm có nghĩa là: Trong sảnh đường cát tường dùng để trang hoàng vào lúc làm lễ quán đảnh.

229. Devadāniyoti tassa corassa nāmaṃ.

229. Devadāniya là tên của tên trộm ấy.

Mahākassapattheravatthuvaṇṇanā

Giải Thích Câu Chuyện Về Trưởng Lão Mahākassapa (Đại Ca Diếp).

231. Pāvāyāti pāvā nagarato. Āvajjanapaṭibaddhattā jānanassa anāvajjitattā satthu parinibbānaṃ ajānanto ‘‘dasabalaṃ passissāmī’’ti thero cintesi, satthu sarīre vā satthusaññaṃ uppādento tathā cintesi. Tenevāha ‘‘atha bhagavantaṃ ukkhipitvā’’ti. ‘‘Dhuvaṃ parinibbuto bhavissatī’’ti cintesi pārisesañāyena. Jānantopi thero ājīvakaṃ pucchiyeva, pucchane pana kāraṇaṃ sayameva pakāsetuṃ ‘‘kiṃ panā’’tiādi āraddhaṃ.

231. Từ Pāvā có nghĩa là: Từ thành phố Pāvā. Do việc biết được là tùy thuộc vào sự hướng tâm, do không hướng tâm đến nên vị trưởng lão đã không biết được sự viên tịch của đức Đạo Sư và đã nghĩ rằng: “Ta sẽ yết kiến bậc Thập Lực.” Hoặc vị ấy đã nghĩ như vậy trong khi làm khởi sanh tưởng nhớ về đức Đạo Sư ở nơi thân thể của đức Đạo Sư. Do đó, ngài đã nói là: “Rồi, sau khi nâng đức Thế Tôn lên.” Vị ấy đã nghĩ rằng: “Chắc chắn ngài đã viên tịch rồi” bằng phương pháp suy luận. Mặc dù đã biết, vị trưởng lão vẫn hỏi vị tà sư Ājīvaka. Tuy nhiên, để tự mình trình bày lý do của việc hỏi, đoạn bắt đầu bằng “Này, có phải...” đã được bắt đầu.

Ajja sattāhaparinibbutoti ajja divasato paṭilomato sattame ahani parinibbuto.

Hôm nay đã viên tịch được một tuần có nghĩa là: Đã viên tịch vào ngày thứ bảy tính ngược lại từ ngày hôm nay.

232. Nāḷiyā vāpakenāti nāḷiyā ceva thavikāya ca.

232. Bằng ống đo và túi đựng có nghĩa là: Bằng ống đo và bằng túi đựng.

Mañjuketi mañjubhāṇine madhurassare. Paṭibhāneyyaketi paṭibhānavante. Bhuñjitvā pātabbayāgūti paṭhamaṃ bhuñjitvā pivitabbayāgu.

Người có giọng nói đáng yêu mến có nghĩa là: Người có lời nói đáng yêu mến, có giọng nói ngọt ngào. Người có tài ứng đối có nghĩa là: Người có tài năng ứng đối. Cháo nên được uống sau khi đã ăn có nghĩa là: Cháo nên được uống sau khi đã ăn trước tiên.

Tassāti subhaddassa vuḍḍhapabbajitassa.

Của người ấy có nghĩa là: Của Subhadda, người xuất gia vào lúc lớn tuổi.

Ārādhitasāsaneti samāhitasāsane. Alanti samattho. Pāpoti pāpapuggalo. Osakkāpetunti hāpetuṃ antaradhāpetuṃ.

Giáo pháp đã được thành tựu có nghĩa là: Giáo pháp đã được vững vàng. Đủ rồi có nghĩa là: Có khả năng. Người xấu xa có nghĩa là: Người tội lỗi. Làm cho biến mất có nghĩa là: Làm cho suy giảm, làm cho biến mất.

Pañhavārāti pañhā viya vissajjanāni ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’tiādinā, (dha. sa. 1.1) ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādinā [Pg.189] (dha. sa. 1.251) ca pavattāni ekaṃ dve bhūmantarāni. Mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāmāti yathā rukkhe adhivattho pisāco tassa sākhāparivāre naṭṭhe khandhaṃ nissāya vasati, khandhe naṭṭhe mūlaṃ nissāya vasati, mūle pana naṭṭhe anissayova hoti, tathā bhavissāmāti attho. Atha vā mūle naṭṭheti pisācena kira rukkhagacchādīnaṃ kañcideva mūlaṃ chinditvā attano puttassa dinnaṃ, yāva taṃ tassa hatthato na vigacchati, tāva so taṃ padesaṃ adissamānarūpo vicarati. Yadā pana tasmiṃ kenaci acchinnabhāvena vā sativippavāsavasena vā naṭṭhe manussānampi dissamānarūpo vicarati, taṃ sandhāyāha ‘‘mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāmā’’ti.

Phần câu hỏi có nghĩa là: Các câu trả lời giống như là các câu hỏi, ví như: “Vào lúc nào, tâm thiện thuộc Dục Giới sanh khởi lên” v.v... (Dh. S. 1.1), và “Vào lúc nào, vị ấy tu tập con đường đưa đến sự tái sanh vào cõi Sắc Giới” v.v... (Dh. S. 1.251) đã được tiến hành qua một hoặc hai cảnh giới trung gian. Khi gốc rễ bị hủy hoại, chúng ta sẽ giống như loài ma quỷ có nghĩa là: Giống như loài ma quỷ trú ngụ ở cây, khi cành lá và quyến thuộc của cây ấy bị hủy hoại, nó nương vào thân cây để trú ngụ; khi thân cây bị hủy hoại, nó nương vào gốc rễ để trú ngụ; còn khi gốc rễ bị hủy hoại, nó trở nên không có nơi nương tựa. Ý nghĩa là chúng ta sẽ trở thành như vậy. Hoặc là, khi gốc rễ bị hủy hoại có nghĩa là: Tương truyền, loài ma quỷ sau khi đã chặt đứt một gốc rễ nào đó của các loại cây cối v.v... đã trao cho đứa con của mình. Chừng nào vật ấy không rời khỏi tay của nó, chừng đó nó đi lại ở nơi ấy với hình dạng không thể được nhìn thấy. Còn khi vật ấy bị hủy hoại do bị ai đó giật lấy hoặc do thất niệm, nó đi lại với hình dạng có thể được nhìn thấy cả đối với loài người. Đề cập đến điều ấy, ngài đã nói là: “Khi gốc rễ bị hủy hoại, chúng ta sẽ giống như loài ma quỷ.”

Maṃ kāyasakkhiṃ katvāti taṃ paṭipadaṃ kāyena sacchikatavantaṃ tasmā tassā desanāya sakkhibhūtaṃ maṃ katvā. Paṭicchāpesi taṃ paṭicchāpanaṃ kassapasuttena dīpetabbaṃ.

Sau khi đã xem tôi là nhân chứng bằng thân có nghĩa là: Sau khi đã xem tôi, người đã chứng ngộ con đường thực hành ấy bằng thân, do đó là người đã trở thành nhân chứng cho lời thuyết giảng ấy. Ngài đã đắp lên. Việc đắp lên ấy nên được làm sáng tỏ bằng bài kinh Kassapa.

233. Candanaghaṭikābāhullato candanacitakā.

233. Do có nhiều khối gỗ chiên-đàn nên là giàn hỏa táng bằng gỗ chiên-đàn.

Taṃ sutvāti taṃ āyasmatā anuruddhattherena vuttaṃ devatānaṃ adhippāyaṃ sutvā.

Sau khi đã nghe điều ấy có nghĩa là: Sau khi đã nghe ý định của chư thiên, điều đã được trưởng lão Anuruddha đáng kính nói đến.

234. Dasikatantaṃ vāti paliveṭhitaahatakāsikavatthānaṃ dasaṭhānena tantumattampi vā. Dārukkhandhaṃ vāti candanādicitakadārukkhandhaṃ vā.

234. Hoặc sợi chỉ ở tua vải có nghĩa là: Hoặc thậm chí chỉ là một sợi chỉ ở chỗ tua của các tấm vải mới của xứ Kāsi đã được quấn quanh. Hoặc khúc gỗ có nghĩa là: Hoặc khúc gỗ của giàn hỏa táng bằng gỗ chiên-đàn v.v...

235. Samudāyesu pavattavohārānaṃ avayavesu dissanato sarīrassa avayavabhūtāni aṭṭhīni ‘‘sarīrānī’’ti vuttāni.

235. Do các từ ngữ thông thường được dùng cho các hợp thể cũng được nhận thấy ở các bộ phận, nên các xương là bộ phận của thân thể đã được gọi là “các xá-lợi.”

Na vippakiriṃsūti sarūpeneva ṭhitāti attho. ‘‘Sesā vippakiriṃsū’’ti vatvā yathā pana tā vippakiṇṇā ahesuṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ.

Đã không bị phân tán có nghĩa là: Ý nghĩa là đã tồn tại đúng với hình dạng của chúng. Sau khi đã nói: “Các phần còn lại đã bị phân tán,” để trình bày về việc các phần ấy đã bị phân tán như thế nào, đoạn bắt đầu bằng “Trong số ấy” đã được nói đến.

Udakadhārā nikkhamitvā nibbāpesunti devatānubhāvena. Evaṃ mahatiyo bahū udakadhārā kimatthāyāti āha ‘‘bhagavato citako mahanto’’ti. Mahā hi so vīsaratanasatiko. Aṭṭhadantakehīti naṅgalehi aṭṭheva hi nesaṃ dantasadisāni potthāni honti, tasmā ‘‘aṭṭhadantakānī’’ti vuccati.

Các dòng nước đã tuôn ra và đã dập tắt có nghĩa là: Do oai lực của chư thiên. Vì sao lại có nhiều dòng nước lớn lao như vậy? Ngài đã nói là: “Giàn hỏa táng của đức Thế Tôn thì to lớn.” Thật vậy, giàn hỏa táng ấy to lớn, một trăm hai mươi hắc tay. Bằng các chiếc cày có tám lưỡi có nghĩa là: Bằng các chiếc cày. Thật vậy, chúng có tám lưỡi cày giống như các chiếc răng, vì thế được gọi là “có tám lưỡi.”

Dhammakathāva [Pg.190] pamāṇanti ativiya acchariyabbhutabhāvato passantānaṃ, suṇantānañca sātisayaṃ pasādāvahabhāvato, savisesaṃ buddhānubhāvadīpanato. Parinibbutassa hi buddhassa bhagavato evarūpo ānubhāvoti taṃ pavattiṃ kathentānaṃ dhammakathikānaṃ attano ñāṇabalānurūpaṃ pavattiyamānā dhammakathā evettha pamāṇaṃ vaṇṇetabbassa atthassa mahāvisayattā, tasmā vaṇṇanābhūmi nāmesāti adhippāyo. Catujjātiyagandhaparibhaṇḍaṃ kāretvāti tagarakuṅkumayavanapupphatamālapattāni pisitvā katagandhena paribhaṇḍaṃ kāretvā. Khacitvāti tattha tattha olambanavasena racetvā, gandhavatthūni gahetvā ganthitamālā gandhadāmāni ratanāvaḷiyo ratanadāmāni. Bahikilañjaparikkhepassa, antosāṇiparikkhepassa karaṇena sāṇikilañjaparikkhepaṃ kāretvā. Vātaggāhiniyo paṭākā vātapaṭākā. Sarabharūpapādako pallaṅko sarabhamayapallaṅko, tasmiṃ sarabhamayapallaṅke.

Chỉ có bài pháp thoại là thước đo có nghĩa là: Do sự kiện là vô cùng kỳ diệu và phi thường, do mang lại đức tin vượt trội cho những người nhìn thấy và những người lắng nghe, và do đặc biệt trình bày về oai lực của đức Phật. Oai lực của đức Phật, đức Thế Tôn, là như thế này đối với vị đã viên tịch, nên bài pháp thoại được tiến hành tương ứng với năng lực trí tuệ của các vị thuyết giảng pháp đang nói về sự kiện ấy chính là thước đo ở đây, do ý nghĩa cần được diễn giải có phạm vi to lớn. Do đó, ý định là: Đây được gọi là mảnh đất của sự diễn giải. Sau khi đã cho làm vật dụng gồm bốn loại hương thơm có nghĩa là: Sau khi đã cho làm vật dụng bằng hương thơm được tạo ra do nghiền nát các loại tagara, nghệ tây, hoa yavana, và lá tamāla. Sau khi đã cho khảm vào có nghĩa là: Sau khi đã cho sắp đặt ở nơi này nơi kia bằng cách treo rủ xuống. Các vòng hoa được kết lại sau khi đã lấy các vật thơm là các tràng hoa thơm. Các chuỗi ngọc báu là các tràng ngọc báu. Sau khi đã cho làm hàng rào bằng chiếu gai bằng việc thực hiện hàng rào bằng chiếu ở bên ngoài và hàng rào bằng vải gai ở bên trong. Các lá phướn đón gió là các lá phướn gió. Chiếc giường có chân là hình dáng của con sarabha là chiếc giường làm bằng hình con sarabha; ở trên chiếc giường làm bằng hình con sarabha ấy.

Sattihatthā purisā sattiyo taṃsahacaraṇato yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti, tehi samantato rakkhāpanaṃ pañcakaraṇanti āha ‘‘sattihatthehi purisehi parikkhipāpetvā’’ti. Dhanūhīti etthāpi eseva nayo. Sannāhagavacchikaṃ viya katvā nirantarāvaṭṭhitaārakkhasannāhena gavacchijālaṃ viya katvā.

Những người đàn ông tay cầm giáo (sattihatthā purisā) là những ngọn giáo (sattiyo) do đi theo họ, giống như câu ‘những ngọn giáo đi lại.’ Việc bố trí sự bảo vệ xung quanh bởi họ là sự chuẩn bị, nên đã nói ‘cho vây quanh bởi những người đàn ông tay cầm giáo.’ Đối với (cụm từ) ‘bằng những cây cung’ (dhanūhi) cũng theo cách tương tự. Làm giống như một cửa sổ có chấn song (sannāhagavacchikaṃ viya katvā) là làm giống như một mạng lưới cửa sổ bằng cách bố trí lính canh đứng liên tục không gián đoạn.

Sādhukīḷitanti saparahitaṃ sādhanaṭṭhena sādhū, tesaṃ kīḷitaṃ uḷārapuññapasavanato, samparāyikatthāvirodhikaṃ kīḷāvihāranti attho.

Trò vui của người thiện lành (sādhukīḷitaṃ) là: những người thiện lành (sādhū) vì ý nghĩa thực hành lợi ích cho mình và cho người, trò vui của họ là vì tạo ra phước báu cao thượng, có nghĩa là một cuộc vui chơi không trái ngược với lợi ích trong đời sau.

Sarīradhātuvibhajanavaṇṇanā

Giải thích về việc phân chia xá-lợi thân thể.

236. Imināva niyāmenāti yena nīhārena mahātale nisinno kañci parihāraṃ akatvā kevalaṃ iminā niyāmeneva. Supinakoti dussupinako. Dukūladupaṭṭaṃ nivāsetvāti dve dukūlavatthāni ekajjhaṃ katvā nivāsetvā. Evañhi tāni sokasamappitassāpi abhassitvā tiṭṭhanti.

236. ‘Bằng chính phương cách này’ (imināva niyāmena) có nghĩa là bằng cách thức nào mà (vị ấy) ngồi trên mặt đất lớn, không thực hiện bất kỳ sự chăm sóc đặc biệt nào, chỉ bằng chính phương cách này. ‘Giấc mộng’ (supinako) là ác mộng. ‘Mặc hai tấm vải dukūla’ (dukūladupaṭṭaṃ nivāsetvā) có nghĩa là mặc hai tấm vải dukūla gộp lại làm một. Vì như vậy, chúng vẫn đứng vững không bị tuột ra ngay cả đối với người đang chìm trong sầu muộn.

Abhisekasiñcakoti rajjābhiseke abhisekamaṅgalasiñcako uttamamaṅgalabhāvato. Visaññī jāto yathā taṃ bhagavato guṇavisesāmatarasaññutāya avaṭṭhitapemo pothujjanikasaddhāya patiṭṭhitapasādo katūpakāratāya sañjanitacittamaddavo.

‘Người rưới nước quán đảnh’ (abhisekasiñcako) là người rưới nước trong lễ quán đảnh đăng quang, vì là điềm lành tối thượng. (Vị ấy) đã trở nên bất tỉnh như thế nào, đó là: tình thương được thiết lập do nhận biết được vị cam lồ là những đức tính đặc biệt của Đức Thế Tôn, niềm tịnh tín được an lập bằng đức tin của phàm nhân, tâm mềm mại được sinh khởi do sự biết ơn.

Suvaṇṇabimbisakavaṇṇanti [Pg.191] suviracita apassenasadisaṃ.

‘Có màu sắc như chiếc gối tựa bằng vàng’ (suvaṇṇabimbisakavaṇṇaṃ) là giống như một cái gối tựa được chế tác khéo léo.

Kasmā panettha pāveyyakā pāḷiyaṃ sabbapacchato gahitā, kiṃ te kusinārāya āsannatarāpi sabbapacchato uṭṭhitā? Āma, sabbapacchato uṭṭhitāti dassetuṃ ‘‘tattha pāveyyakā’’tiādi vuttaṃ.

Tại sao ở đây, những người Pāvā được đề cập sau cùng trong bản Pāli? Phải chăng họ, dù ở gần Kusinārā hơn, đã khởi hành sau cùng? Vâng, để chỉ ra rằng họ đã khởi hành sau cùng, nên câu ‘khi ấy, những người Pāvā’ v.v... đã được nói đến.

Dhātupāsanatthanti satthu dhātūnaṃ payirupāsanāya. Nesaṃ pakkhā ahesuṃ ‘‘ñāyena tesaṃ santakā dhātuyo’’ti.

‘Vì mục đích tôn thờ xá-lợi’ (dhātupāsanatthaṃ) là vì sự tôn thờ xá-lợi của Bậc Đạo Sư. Phe của họ đã là: ‘Xá-lợi thuộc về họ một cách hợp lý.’

237. Doṇagajjitaṃ nāma avoca satthu avatthattayūpasaṃhitaṃ. Etadatthameva hi bhagavā maggaṃ gacchanto ‘‘pacchato āgacchanto doṇo brāhmaṇo yāva me padavaḷañjaṃ passati, tāva mā vigacchatū’’ti adhiṭṭhāya aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Doṇopi kho brāhmaṇo ‘‘imāni sadevake loke aggapuggalassa padānī’’ti sallakkhento padānusārena satthu santikaṃ upagacchi, satthāpissa dhammaṃ desesi, tenapi so bhagavati niviṭṭhasaddho ahosi. Etadavoca, kiṃ avocāti āha ‘‘suṇantu…pe… avocā’’ti.

237. Đã nói lên lời sấm rền của Doṇa (Doṇagajjitaṃ) liên quan đến ba trạng thái của Bậc Đạo Sư. Chính vì mục đích này, Đức Thế Tôn khi đang đi trên đường đã chú nguyện rằng: ‘Mong rằng dấu chân của ta đừng biến mất cho đến khi bà-la-môn Doṇa, người đang đi đến từ phía sau, nhìn thấy nó,’ và đã ngồi xuống dưới gốc một cây nọ. Và bà-la-môn Doṇa, trong khi nhận ra rằng ‘đây là dấu chân của bậc tối thượng trong thế gian cùng với chư thiên,’ đã đi đến gần Bậc Đạo Sư theo dấu chân. Bậc Đạo Sư cũng đã thuyết pháp cho vị ấy, do đó, vị ấy cũng đã có đức tin vững chắc nơi Đức Thế Tôn. Đã nói điều này. Đã nói gì? (Chú giải) nói: ‘Xin quý vị hãy lắng nghe... (v.v.)... đã nói.’

Kāyena ekasannipātā vācāya ekavacanā abhinnavacanā evaṃ samaggā hotha. Tassa panidaṃ kāraṇanti āha ‘‘sammodamānā’’ti. Tenāha ‘‘cittenāpi aññamaññaṃ sammodamānā hothā’’ti.

Hãy hòa hợp như vậy: cùng hội họp về thân, cùng một lời nói, không khác lời nói về khẩu. Và đây là lý do cho điều đó, nên đã nói: ‘cùng nhau hoan hỷ.’ Do đó, đã nói: ‘Hãy cùng nhau hoan hỷ với nhau cả về ý.’

238. Tato tato samāgatasaṅghānanti tato tato attano vasanaṭṭhānato samāgantvā sannipatitabhāvena samāgatasaṅghānaṃ. Tathā samāpatitasamūhabhāvena samāgatagaṇānaṃ. Vacanasampaṭicchanena paṭissuṇitvā.

238. ‘Của các Tăng chúng đã tụ hội từ nơi này nơi kia’ (tato tato samāgatasaṅghānaṃ) là của các Tăng chúng đã tụ hội do đã đến và nhóm họp từ nơi cư trú của mình ở nơi này nơi kia. Tương tự, của các nhóm đã tụ hội do đã đến và tập hợp lại. Sau khi đã chấp thuận bằng sự tiếp nhận lời nói.

Dhātuthūpapūjāvaṇṇanā

Giải thích về việc cúng dường tháp xá-lợi.

239. Yakkhaggāho devatāveso. Khipitakaṃ dhātukkhobhaṃ uppādetvā khipitakarogo. Arocako āhārassa aruccanarogo.

239. Bị dạ-xoa ám (yakkhaggāho) là bị chư thiên nhập. Bệnh hắt hơi (khipitakaṃ) là bệnh hắt hơi do làm phát sinh sự xáo trộn của các yếu tố (trong cơ thể). Bệnh chán ăn (arocako) là bệnh không muốn ăn vật thực.

Sattamadivaseti sattavassasattamāsato parato sattame divase. Balānurūpenāti vibhavabalānurūpena.

‘Vào ngày thứ bảy’ (sattamadivase) là vào ngày thứ bảy sau bảy năm bảy tháng. ‘Tùy theo sức lực’ (balānurūpena) là tùy theo sức mạnh của tài sản.

Pacchā saṅgītikārakāti dutiyaṃ tatiyaṃ saṅgītikārakā. Dhātūnaṃ antarāyaṃ disvāti tattha tattha cetiye yathāpatiṭṭhāpitabhāveneva ṭhitānaṃ [Pg.192] dhātūnaṃ micchādiṭṭhikānaṃ vasena antarāyaṃ disvā, mahādhātunidhānena sammadeva rakkhitānaṃ anāgate asokena dhammaraññā tato uddharitvā vitthāritabhāve kate sadevakassa lokassa hitasukhāvahabhāvañca disvāti adhippāyo. Paricaraṇamattamevāti gahetvā paricaritabbadhātumattameva. Rājūnaṃ hatthe ṭhapetvā, na cetiyesu. Tathā hi pacchā asokamahārājā cetiyesu dhātūnaṃ na labhati.

‘Những người kết tập về sau’ (pacchā saṅgītikārakā) là những người kết tập lần thứ hai, thứ ba. ‘Thấy sự nguy hiểm cho xá-lợi’ (dhātūnaṃ antarāyaṃ disvā) có nghĩa là: thấy sự nguy hiểm do những người có tà kiến đối với các xá-lợi đang được tôn trí trong các bảo tháp ở nơi này nơi kia đúng như đã được an vị, và thấy được việc mang lại lợi ích và hạnh phúc cho thế gian cùng với chư thiên khi trong tương lai, Pháp vương Asoka lấy ra từ đó và phổ biến rộng rãi các xá-lợi được bảo vệ đúng đắn bằng việc cất giữ trong kho tàng xá-lợi lớn. ‘Chỉ là sự phụng thờ’ (paricaraṇamattameva) là chỉ là xá-lợi nên được lấy và phụng thờ. (Họ) đã đặt trong tay các vị vua, không phải trong các bảo tháp. Vì quả thật, về sau, đại vương Asoka không tìm thấy xá-lợi trong các bảo tháp.

Purimaṃ purimaṃ katassa gaṇhanayogyaṃ pacchimaṃ pacchimaṃ kārento aṭṭha aṭṭha haricandanādimaye karaṇḍe ca thūpe ca kāresi. Lohitacandanamayādīsupi eseva nayo. Maṇikaraṇḍesūti lohitaṅkamasāragallaphalikamaye ṭhapetvā avasesamaṇivicittakesu karaṇḍesu.

Trong khi làm cái sau cùng có thể chứa đựng cái đã làm trước đó, (vị ấy) đã cho làm tám tráp và tám tháp bằng gỗ chiên-đàn vàng v.v... Đối với những thứ làm bằng gỗ chiên-đàn đỏ v.v... cũng theo cách tương tự. ‘Trong các tráp bằng ngọc’ (maṇikaraṇḍesu) là trong các tráp được trang trí bằng các loại ngọc còn lại, ngoại trừ những cái làm bằng hồng ngọc, mã não, và pha lê.

Thūpārāmacetiyappamāṇanti devānaṃpiyatissamahārājena kāritacetiyappamāṇaṃ.

‘Có kích thước của bảo tháp Thūpārāma’ (Thūpārāmacetiyappamāṇaṃ) là có kích thước của bảo tháp đã được đại vương Devānaṃpiyatissa cho xây dựng.

Mālā mā milāyantūti ‘‘yāva asoko dhammarājā bahi cetiyāni kāretuṃ ito dhātuyo uddharissati, tāva mālā mā milāyantū’’ti adhiṭṭhahitvā. Āviñchanarajjuyanti aggaḷāviñchanarajjuyaṃ. Kuñcikamuddikanti dvāravivaraṇatthaṃ kuñcikañceva muddikañca.

‘Mong rằng các vòng hoa đừng héo úa’ (mālā mā milāyantū) là sau khi đã chú nguyện rằng: ‘Mong rằng các vòng hoa đừng héo úa cho đến khi Pháp vương Asoka lấy xá-lợi từ đây để cho xây dựng các bảo tháp bên ngoài.’ ‘Trên sợi dây kéo’ (āviñchanarajjuyaṃ) là trên sợi dây kéo then cài. ‘Chìa khóa và ổ khóa’ (kuñcikamuddikaṃ) là cả chìa khóa và ổ khóa để mở cửa.

Vāḷasaṅghātayantanti kukkulaṃ paṭibhayadassanaṃ aññamaññapaṭibaddhagamanāditāya saṅghāṭitarūpakayantaṃ yojesi. Tenāha ‘‘kaṭṭharūpakānī’’tiādi. Āṇiyā bandhitvāti anekakaṭṭharūpavicittayantaṃ attano devānubhāvena ekāya eva āṇiyā bandhitvā vissakammo devalokameva gato. ‘‘Samantato’’tiādi pana tasmiṃ dhātunidāne ajātasattuno kiccavisesānuṭṭhānadassanaṃ.

‘Cỗ máy gồm các dã thú kết hợp’ (vāḷasaṅghātayantaṃ) là (vị ấy) đã lắp đặt một cỗ máy có các hình nhân được kết hợp do sự chuyển động v.v... được kết nối với nhau, một đống tro nóng có hình dạng đáng sợ. Do đó, đã nói: ‘những hình nhân bằng gỗ’ v.v... ‘Buộc bằng một cái chốt’ (āṇiyā bandhitvā) là: sau khi buộc cỗ máy đa dạng với nhiều hình nhân bằng gỗ chỉ với một cái chốt duy nhất bằng oai lực chư thiên của mình, Vissakamma đã đi về cõi trời. Còn câu ‘Xung quanh’ v.v... là sự trình bày về việc thực hiện các nhiệm vụ đặc biệt của vua Ajātasattu tại nơi cất giữ xá-lợi đó.

‘‘Asukaṭṭhāne nāma dhātunidhāna’’nti raññā pucchite ‘‘tasmiṃ sannipāte visesalābhino nāhesu’’nti keci. ‘‘Attānaṃ nigūhitvā tassa vuḍḍhatarassa vacanaṃ nissāya vīmaṃsanto jānissatīti na kathesu’’nti apare. Yakkhadāsaketi upahārādividhinā devatāvesanake bhūtāviggāhake.

Khi được vua hỏi: ‘Kho tàng xá-lợi ở nơi nào?’, một số người (nói): ‘Chúng tôi không phải là những người nhận được lợi lộc đặc biệt trong cuộc hội họp đó.’ Những người khác (nghĩ): ‘Sau khi che giấu bản thân, nương vào lời của vị trưởng lão hơn kia, trong khi tìm hiểu, (vua) sẽ biết được,’ nên họ đã không nói. ‘Nơi những người hầu của dạ-xoa’ (yakkhadāsake) là nơi những người trừ tà, những người làm cho chư thiên nhập bằng phương pháp cúng tế v.v...

Imaṃ padanti ‘‘evametaṃ bhūtapubba’’nti dutiyasaṅgītikārehi ṭhapitaṃ imaṃ padaṃ. Mahādhātunidhānampi tassa atthaṃ katvā tatiyasaṅgītikārāpi ṭhapayiṃsu.

Cụm từ này là ‘evametaṃ bhūtapubbaṃ’ (việc này đã xảy ra như vậy trong quá khứ). Cụm từ này đã được các vị kết tập kinh điển lần thứ hai thiết lập. Các vị kết tập kinh điển lần thứ ba cũng đã thiết lập điều ấy sau khi đã giải thích ý nghĩa của nó trong phần Tích Trữ Xá Lợi Lớn.

Mahāparinibbānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn mật trong Chú giải kinh Đại Bát Niết Bàn.

4. Mahāsudassanasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Đại Thiện Kiến

Kusāvatīrājadhānīvaṇṇanā

Phần mô tả kinh thành Kusāvatī

242. Sovaṇṇamayāti [Pg.193] suvaṇṇamayā. Ayaṃ pākāroti sabbaratanamayo pākāro. Tayo tayoti anto ca tayo, bahi ca tayoti tayo tayo.

242. Sovaṇṇamayā có nghĩa là được làm bằng vàng. Ayaṃ pākāro (thành lũy này) có nghĩa là thành lũy được làm bằng tất cả các loại châu báu. Tayo tayo (ba lớp ba lớp) có nghĩa là ba lớp ở bên trong và ba lớp ở bên ngoài, do đó là ba lớp ba lớp.

Esikatthambho indakhīlo nagarasobhano alaṅkāratthambho. Aṅgīyati ñāyati puthulabhāvo etenāti aṅgaṃ, parikkhepo. Tiporisaṃ aṅgaṃ etissāti tiporisaṅgā. Tenāha ‘‘tenā’’tiādi. Tena pañcahatthappamāṇena tiporisena. Paṇṇaphalesupīti sabbaratanamayānaṃ tālānaṃ paṇṇaphalesupi. Eseva nayoti ‘‘paṇṇesu ekaṃ pattakaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ. Phalesupi eko lekhābhāvo sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo’’tiādiko ayamattho atidiṭṭho. Pākārantareti dvinnaṃ dvinnaṃ pākārānaṃ antare. Ekekā hutvā ṭhitā tālapanti.

Esikatthambho là cột trụ cổng thành (indakhīlo), là cột trụ trang trí làm đẹp cho thành phố. Aṅgaṃ là cái mà nhờ đó bề rộng được biết đến, tức là chu vi. Tiporisaṅgā có nghĩa là nó có thước đo là ba porisa. Do đó, đã nói ‘tena’ v.v... (Nghĩa là) bởi ba porisa ấy, với thước đo là năm hắc tay. Paṇṇaphalesupi (trên lá và quả) có nghĩa là trên lá và quả của những cây thốt nốt được làm bằng tất cả các loại châu báu. Đây là phương pháp, ý nghĩa này được chỉ ra như sau: ‘trong số các lá, một phiến lá làm bằng vàng, một phiến làm bằng bạc. Trong số các quả cũng vậy, một phần sọc làm bằng vàng, một phần làm bằng bạc’ v.v... Pākārantare (giữa các thành lũy) có nghĩa là ở giữa từng cặp thành lũy. Hàng cây thốt nốt đứng thành từng cây một.

Chekoti paṭu suvisado, so cassa paṭubhāvo manosāroti āha ‘‘sundaro’’ti. Rañjetunti rāgaṃ uppādetuṃ. Khamatevāti rocateva. Na bībhacchetīti na tajjeti, sotasukhabhāvato piyāyitabbo ca hoti. Kumbhathuṇadaddarikādi ekatalaṃ tūriyaṃ. Ubhayatalaṃ pākaṭameva. Sabbato pariyonaddhaṃ caturassaambaṇakaṃ, paṇavādi ca. Vaṃsādīti ādi-saddena saṅkhādikaṃ saṅgaṇhāti. Sumucchitassāti suṭṭhu pariyattassa. Pamāṇeti nātidaḷhanātisithilatāsaṅkhāte majjhime mucchanappamāṇe. Hatthaṃ vā pādaṃ vā cāletvāti hatthalayapādalaye sajjetvā. Naccantāti sākhānaccaṃ naccantā.

Cheko có nghĩa là khéo léo, rất rõ ràng. Và sự khéo léo ấy của vị ấy là tinh hoa của tâm ý, do đó nói là ‘sundaro’ (tốt đẹp). Rañjetuṃ có nghĩa là để làm phát sinh sự ưa thích. Khamateva có nghĩa là làm hài lòng. Na bībhaccheti có nghĩa là không làm kinh sợ, và vì có trạng thái dễ chịu cho tai nghe nên trở nên đáng yêu mến. Các nhạc cụ một mặt như kumbhathuṇa, daddarikā, v.v... Nhạc cụ hai mặt thì đã rõ ràng. Nhạc cụ được bịt tứ phía là ambaṇaka hình vuông, paṇava, v.v... Trong từ vaṃsādi (sáo, v.v...), từ ādi (v.v...) bao gồm cả ốc tù và, v.v... Sumucchitassa có nghĩa là được luyện tập thuần thục. Pamāṇe (đúng mức) có nghĩa là ở mức độ điều chỉnh trung bình, được cho là không quá căng, không quá chùng. Hatthaṃ vā pādaṃ vā cāletvā (sau khi cử động tay hoặc chân) có nghĩa là sau khi sắp đặt nhịp điệu của tay và nhịp điệu của chân. Naccantā (khi đang múa) có nghĩa là đang múa điệu múa cành cây.

Cakkaratanavaṇṇanā

Phần mô tả về Bánh Xe Báu

243. Uposathaṃ vuccati aṭṭhaṅgasamannāgataṃ sabbadivasesu gahaṭṭhehi rakkhitabbasīlaṃ, samādānavasena taṃ tassa atthīti uposathiko, tassa uposathikassa. Tenāha ‘‘samādinnauposathaṅgassā’’ti. Tadāti tasmiṃ [Pg.194] kāle. Kasmiṃ pana kāleti? Yasmiṃ kāle cakkavattibhāvasaṃvattaniyadānasīlādipuññasambhārasamudāgamasampanno pūritacakkavattivatto kāladīpadesavisesapaccājātiyā ceva kularūpabhogādhipateyyādiguṇavisesasampattiyā ca tadanurūpe attabhāve ṭhito hoti, tasmiṃ kāle. Tādise hi kāle cakkavattibhāvī purisaviseso yathāvuttaguṇasamannāgato rājā khattiyo muddhāvasitto visuddhasīlo anuposathaṃ satasahassavissajjanādinā sammāpaṭipattiṃ paṭipajjati, na yadā cakkaratanaṃ uppajjati, tadā eva. Ime ca visesā sabbacakkavattīnaṃ sādhāraṇavasena vuttā. Tenāha ‘‘pātova…pe… dhammatā’’ti. Bodhisattānaṃ pana cakkavattibhāvāvahaguṇāpi cakkavattiguṇāpi sātisayāva honti.

243. Uposatha được gọi là giới được trang bị tám chi phần mà các gia chủ cần phải gìn giữ trong tất cả các ngày. Do việc thọ trì, điều ấy có nơi vị ấy nên gọi là uposathiko (người giữ Bố-tát); (cụm từ) tassa uposathikassa (của người giữ Bố-tát ấy). Do đó, đã nói ‘samādinnauposathaṅgassa’ (của người đã thọ trì các chi phần Bố-tát). Tadā có nghĩa là vào lúc ấy. Nhưng vào lúc nào? Vào lúc mà vị ấy được thành tựu sự tích lũy các phước báu như bố thí, trì giới, v.v... vốn đưa đến trạng thái Chuyển Luân Vương, đã hoàn mãn các phận sự của Chuyển Luân Vương, và đã được đứng vững trong một thân hữu tương xứng do sự thành tựu các phẩm chất đặc biệt về thời gian, châu lục, quốc độ, sự tái sanh, và về dòng dõi, sắc đẹp, tài sản, quyền uy, v.v... thì vào lúc ấy. Thật vậy, vào một thời điểm như thế, bậc nhân sĩ đặc biệt sẽ trở thành Chuyển Luân Vương, một vị vua dòng Sát-đế-lỵ đã làm lễ quán đảnh, có giới hạnh trong sạch, thực hành đúng chánh pháp vào ngày Bố-tát bằng cách bố thí một trăm ngàn, v.v..., chứ không phải chỉ vào lúc Bánh Xe Báu xuất hiện. Và những đặc điểm này được nói đến theo cách chung cho tất cả các vị Chuyển Luân Vương. Do đó, đã nói ‘pātova…pe… dhammatā’ (vào buổi sáng sớm... v.v... đó là pháp tánh). Tuy nhiên, đối với các vị Bồ-tát, cả những phẩm chất đưa đến trạng thái Chuyển Luân Vương lẫn những phẩm chất của Chuyển Luân Vương đều là vượt trội.

Vuttappakārapuññakammapaccayanti cakkavattibhāvāvahadānadamasaṃyamādipuññakammahetukaṃ. Nīlamaṇisaṅghātasadisanti indanīlamaṇisañcayasamānaṃ. Dibbānubhāvayuttattāti dassaneyyatā, manuññaghosatā, ākāsagāmitā, obhāsavissajjanā, appaṭighātatā, rañño icchitatthanipphattikāraṇatāti evamādīhi dibbasadisehi ānubhāvehi samannāgatattā, etena dibbaṃ viyāti dibbanti dasseti. Na hi taṃ devalokapariyāpannaṃ. Sahassaṃ arā etassāti vā sahassāraṃ. Sabbehi ākārehīti sabbehi sundarehi paripuṇṇāvayave lakkhaṇasampanne cakke icchitabbehi ākārehi. Paripūranti paripuṇṇaṃ, sā cassā pāripūriṃ idāneva vitthāressati.

Vuttappakārapuññakammapaccayanti có nghĩa là có nguyên nhân từ các thiện nghiệp như bố thí, tự điều phục, tự chế ngự, v.v... vốn đưa đến trạng thái Chuyển Luân Vương. Nīlamaṇisaṅghātasadisaṃ (tương tự khối ngọc bích) có nghĩa là giống như một khối ngọc indanīla (lam ngọc). Dibbānubhāvayuttattā (do được trang bị oai lực như chư thiên) có nghĩa là do được trang bị các oai lực tương tự chư thiên như: đáng chiêm ngưỡng, có âm thanh dễ chịu, có khả năng đi trên không, tỏa ra ánh sáng, không bị cản trở, là nguyên nhân thành tựu các mục đích mong muốn của đức vua, v.v... Bằng điều này, ngài cho thấy rằng dibbaṃ (như chư thiên) có nghĩa là ‘giống như chư thiên’. Vì rằng, vật ấy không thuộc về thế giới chư thiên. Hoặc, sahassāraṃ (có một ngàn căm xe) có nghĩa là ‘nó có một ngàn căm xe’. Sabbehi ākārehi (với tất cả các phương diện) có nghĩa là với tất cả các phương diện đáng mong muốn ở một bánh xe có các bộ phận đầy đủ trọn vẹn và được thành tựu các tướng tốt đẹp. Paripūraṃ có nghĩa là đầy đủ trọn vẹn, và sự đầy đủ trọn vẹn của nó sẽ được giải thích chi tiết ngay bây giờ.

Panāḷīti chiddaṃ. Suddhasiniddhadantapantiyā nibbivarāyāti adhippāyo. Tassā pana panāḷiyā samantato passassa rajatamayattā sārarajatamayā vuttā. Yasmā cassa cakkassa rathacakkassa viya antobhāvo nāma natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘ubhosupi bāhirantesū’’ti. Kataparikkhepā hoti panāḷīti yojanā. Nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesūti nābhiparikkhepapaṭṭe ceva nābhiyā panāḷiparikkhepapaṭṭe ca.

Panāḷī có nghĩa là lỗ hổng. Ý nghĩa là ‘không có kẽ hở trong hàng răng trong sạch và nhẵn bóng’. Nhưng vì phần bên cạnh xung quanh đường rãnh ấy được làm bằng bạc, nên được nói là làm bằng bạc nguyên chất. Bởi vì bánh xe này không có phần bên trong giống như bánh xe ngựa, do đó đã nói ‘ubhosupi bāhirantesū’ (trên cả hai vành ngoài). Cách nối kết câu là: đường rãnh có đường viền được tạo ra. Nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesu (trên các đai viền của đường rãnh đùm xe) có nghĩa là trên đai viền của đùm xe và trên đai viền của đường rãnh của đùm xe.

Tesanti arānaṃ. Ghaṭakā nāma alaṅkārabhūtā khuddakapuṇṇaghaṭā. Tathā maṇikā nāma muttāvaḷikā. Paricchedalekhā tassa tassa paricchedadassanavasena ṭhitā paricchinnalekhā. Ādi-saddena mālākammādiṃ saṅgaṇhāti. Suvibhattānevāti aññamaññaṃ asaṃkiṇṇattā suṭṭhu vibhattāni.

Tesaṃ có nghĩa là của các căm xe. Ghaṭakā là những bình nước nhỏ đầy đủ dùng làm vật trang trí. Tương tự, maṇikā là những chuỗi ngọc trai. Paricchedalekhā (đường phân định) là những đường được vạch ra để cho thấy sự phân chia của từng phần. Bằng từ ādi (v.v...), ngài bao gồm cả công việc kết hoa, v.v... Suvibhattāneva (được phân chia rõ ràng) có nghĩa là được phân chia rất rõ ràng vì chúng không bị lẫn lộn với nhau.

‘‘Surattā’’tiādīsu [Pg.195] surattaggahaṇena mahānāmavaṇṇataṃ paṭikkhipati, suddhaggahaṇena saṃṅkiliṭṭhataṃ, siniddhaggahaṇena lūkhataṃ. Kāmaṃ tassa cakkaratanassa nemimaṇḍalaṃ asandhikameva nibbattaṃ, sabbatthakameva pana kevalaṃ pavāḷavaṇṇena ca sobhatīti pakaticakkassa sandhiyuttaṭṭhāne surattasuvaṇṇapaṭṭādimayāhi vaṭṭaparicchedalekhāhi paññāyamānāhi sasandhikā viya dissantīti āha ‘‘sandhīsu panassā’’tiādi.

Trong các từ ‘surattā’ (có màu sắc tốt đẹp) v.v..., bằng việc dùng từ suratta, ngài bác bỏ màu sắc của cây mahānāma; bằng việc dùng từ suddha (trong sạch), (ngài bác bỏ) sự ô uế; bằng việc dùng từ siniddha (nhẵn bóng), (ngài bác bỏ) sự thô ráp. Thật vậy, vành của Bánh Xe Báu ấy đã được tạo ra không có mối nối. Tuy nhiên, nó chỉ tỏa sáng khắp nơi với màu sắc của san hô. Bởi vì nó trông như thể có các mối nối, do được nhận biết qua các đường phân định hình tròn làm bằng các dải vàng có màu sắc tốt đẹp, v.v... ở nơi mà một bánh xe thông thường có các mối nối, nên ngài đã nói ‘sandhīsu panassa’ (nhưng ở các mối nối của nó) v.v...

Nemimaṇḍalapiṭṭhiyanti nemimaṇḍalassa piṭṭhipadese. Ākāsacāribhāvato hissa tattha vātaggāhī pavāḷadaṇḍo hoti. Dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antareti dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antare samīpe padese. Chiddamaṇḍalakhacitoti maṇḍalasaṇṭhānachiddavicitto. Sukusalasamannāhatassāti suṭṭhu kusalena sippinā pahatassa, vāditassāti attho. Vaggūti manoramo. Rajanīyoti suṇantānaṃ rāguppādako. Kamanīyoti kanto. Samosaritakusumadāmāti olambitasugandhakusumadāmā. Nemiparikkhepassāti nemipariyantaparikkhepassa. Nābhipanāḷiyā dvinnaṃ passānaṃ vasena ‘‘dvinnampi nābhipanāḷīna’’nti vuttaṃ. Ekā eva hi sā panāḷi. Yehīti yehi dvīhi mukhehi. Puna yehīti yehi muttakalāpehi.

Nemimaṇḍalapiṭṭhiyanti có nghĩa là ở trên bề mặt của vành bánh xe. Do có bản thể di chuyển trong hư không nên ở nơi ấy có cây gậy bằng san hô hứng lấy gió. Dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antareti có nghĩa là ở khu vực gần khoảng giữa của từng nhóm mười cây căm. Chiddamaṇḍalakhacitoti có nghĩa là được trang trí với những lỗ trống có hình dáng tròn. Sukusalasamannāhatassāti có nghĩa là được người thợ khéo léo gảy lên, ý nói là được tấu lên. Vaggūti có nghĩa là làm vui thích. Rajanīyoti có nghĩa là làm phát sanh tham ái cho những người lắng nghe. Kamanīyoti có nghĩa là đáng yêu. Samosaritakusumadāmāti có nghĩa là những tràng hoa thơm được treo rủ xuống. Nemiparikkhepassāti có nghĩa là của vòng tròn ở vành bánh xe. Về ống dẫn của trục bánh xe, do có hai phía nên được nói là ‘của cả hai ống dẫn của trục bánh xe.’ Thật vậy, ống dẫn ấy chỉ là một. Yehīti có nghĩa là bởi hai miệng lỗ nào. Puna yehīti có nghĩa là bởi những chùm ngọc trai nào.

Odhāpayamānanti sotuṃ avahitāni kurumānaṃ.

Odhāpayamānanti có nghĩa là đang làm cho lắng tai nghe.

Cando purato cakkaratanaṃ pacchāti evaṃ pubbāpariyena pubbāparabhāvena.

Mặt trăng ở phía trước, bánh xe báu ở phía sau, như vậy là theo thứ tự trước sau, theo tình trạng trước và sau.

Antepurassāti anurādhapure rañño antepurassa. Uttarasīhapañjarasadiseti tadā rañño pāsāde tādisassa uttaradisāya sīhapañjarassa labbhamānattā vuttaṃ. Sukhena sakkāti kiñci anāruhitvā, sarīrañca anullaṅghitvā yathāṭhiteneva hatthena pupphamuṭṭhiyo khipitvā sukhena sakkā hoti pūjetuṃ.

Antepurassāti có nghĩa là của nội cung của đức vua ở thành Anurādhapura. Uttarasīhapañjarasadiseti được nói đến là do vào lúc bấy giờ ở trong cung điện của đức vua, cửa sổ sư tử tương tự như thế có thể được tìm thấy ở hướng bắc. Sukhena sakkāti có nghĩa là có thể cúng dường một cách dễ dàng bằng cách ném những nắm hoa với bàn tay đang trong tư thế đứng yên, không cần leo trèo gì cả và cũng không cần vươn người.

Nānāvirāgaratanappabhāsamujjalanti nānāvidhavicittavaṇṇaratanobhāsapabhassaraṃ. Ākāsaṃ abbhuggantvā pavatteti āgantvā ṭhitaṭṭhānato upari ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte.

Nānāvirāgaratanappabhāsamujjalanti có nghĩa là rực rỡ với ánh sáng của các loại bảo vật có màu sắc đa dạng và khác nhau. Ākāsaṃ abbhuggantvā pavatteti có nghĩa là sau khi đã đi đến, đã bay vút lên hư không ở phía trên nơi đã dừng lại, rồi tiếp tục di chuyển.

244. Rājāyuttāti rañño kicce āyuttakapurisā.

244. Rājāyuttāti có nghĩa là những người được bổ nhiệm trong công việc của đức vua.

Sineruṃ [Pg.196] vāmapassena katvā tassa dhurataraṃ gacchanto ‘‘vāmapassena sineruṃ pahāyā’’ti vuttaṃ.

Sau khi đã để núi Sineru ở phía bên trái, trong khi đi xa hơn ngọn núi ấy, nên được nói là ‘sau khi đã bỏ lại núi Sineru ở phía bên trái.’

Vinibbedhenāti tiriyaṃ vinivijjhanavasena. Sannivesakkhamoti khandhāvārasannivesayogyo. Sulabhāhārupakaraṇoti sukheneva laddhabbadhaññagorasadārutiṇādibhojanasādhano.

Vinibbedhenāti có nghĩa là theo cách xuyên thủng theo chiều ngang. Sannivesakkhamoti có nghĩa là thích hợp cho việc đóng quân. Sulabhāhārupakaraṇoti có nghĩa là có phương tiện sinh sống như là các loại hạt, sản phẩm từ sữa, củi, cỏ, v.v… có thể được nhận lấy một cách dễ dàng.

Paracakkanti parassa rañño senā, āṇā vā.

Paracakkanti có nghĩa là quân đội của vị vua khác, hoặc là mệnh lệnh.

Āgamananandanoti āgamanena nandijanano. Gamanena socetīti gamanasocano. Upakappethāti uparūpari kappetha, saṃvidahatha upanethāti attho. Upaparikkhitvāti hetutopi sabhāvatopi phalatopi diṭṭhadhammikasamparāyikādiādīnavatopi vīmaṃsitvā. Vibhāventi paññāya atthaṃ vibhūtaṃ karontīti vibhāvino, paññavanto. Anuyantāti anuvattakā, anuvattakabhāveneva, pana rañño ca mahānubhāvena te jigucchanavasena pāpato anoramantāpi ekacce ottappavasena oramantīti veditabbaṃ.

Āgamananandanoti có nghĩa là người tạo ra sự vui mừng do sự đi đến. Gamanena socetīti gamanasocano có nghĩa là người làm cho sầu muộn do sự ra đi. Upakappethāti có nghĩa là các ngươi hãy sắp đặt nhiều lần, hãy chuẩn bị, hãy mang đến. Upaparikkhitvāti có nghĩa là sau khi đã thẩm xét từ nhân, từ tự tánh, từ quả, từ sự nguy hại trong hiện tại và tương lai, v.v… Vibhāventi paññāya atthaṃ vibhūtaṃ karontīti vibhāvino, paññavanto có nghĩa là những người làm cho ý nghĩa được rõ ràng bằng trí tuệ là những người có khả năng làm sáng tỏ, là những bậc trí tuệ. Anuyantāti có nghĩa là những người đi theo. Cần phải được hiểu rằng, chỉ do tình trạng là người đi theo và cũng do đại oai lực của đức vua, một số người trong bọn họ, dầu không từ bỏ điều ác do sự ghê tởm, vẫn từ bỏ do nhờ có sự hổ thẹn tội lỗi.

Ogacchamānanti osīdantaṃ. Yojanamattanti vitthārato yojanamattaṃ padesaṃ. Gambhīrabhāvena pana yathā bhūmi dissati, evaṃ ogacchati. Tenāha ‘‘mahāsamuddatala’’ntiādi. Ante cakkaratanaṃ udakena senāya anajjhottharaṇatthaṃ. Puratthimo mahāsamuddo pariyanto etassāti puratthimamahāsamuddapariyanto, taṃ puratthimamahāsamuddapariyantaṃ, puratthimamahāsamuddaṃ pariyantaṃ katvāti attho.

Ogacchamānanti có nghĩa là đang rút xuống. Yojanamattanti có nghĩa là khu vực có bề rộng khoảng một do-tuần. Còn về chiều sâu thì rút xuống giống như là mặt đất được nhìn thấy. Do đó, ngài đã nói ‘đáy của đại dương’ v.v… Ở cuối cùng, bánh xe báu có mặt là vì mục đích để cho quân đội không bị nước bao phủ. Puratthimo mahāsamuddo pariyanto etassāti puratthimamahāsamuddapariyanto, có nghĩa là cái ấy có đại dương ở phương đông làm giới hạn; ý nói là, sau khi đã lấy đại dương ở phương đông làm giới hạn.

Cāturantāyāti catusamuddantāya, puratthimadisādicatukoṭṭhāsantāya vā. Sobhayamānaṃ viyāti viya-saddo nipātamattaṃ. Attano acchariyaguṇehi sobhantameva hi taṃ tiṭṭhati. Pāḷiyampi hi ‘‘upasobhayamānaṃ’’ tveva vuttaṃ.

Cāturantāyāti có nghĩa là có bốn đại dương làm giới hạn, hoặc là có bốn phần bắt đầu bằng hướng đông làm giới hạn. Sobhayamānaṃ viyāti, từ viya chỉ là một tiểu từ. Thật vậy, vật ấy tồn tại và tự nó làm vẻ vang với những phẩm chất kỳ diệu của chính nó. Vì trong Pāḷi cũng được nói chính là ‘upasobhayamānaṃ.’

Hatthiratanavaṇṇanā

Giải về Tượng Bảo

246. Haricandanādīhīti ādi-saddena catujjātiyagandhādiṃ saṅgaṇhāti. Āgamanaṃ cintethāti vadanti cakkavattivattassa pūritatāya paricitattā. Kāḷatilakādīnaṃ abhāvena visuddhasetasarīro. Sattapatiṭṭhoti bhūmiphusanakehi vāladhi, varaṅgaṃ, hatthoti imehi ca tīhi, catūhi pādehi cāti [Pg.197] sattahi avayavehi patiṭṭhitattā sattapatiṭṭho. Sabbakaniṭṭhoti sabbehi chaddantakulahatthīhi hīno. Uposathakulā sabbajeṭṭhoti uposathakulato āgacchanto tattha sabbappadhāno āgacchatīti yojanā. Vuttanayenāti ‘‘mahādānaṃ datvā’’tiādinā vuttena nayena. Cakkavattīnaṃ, cakkavattiputtānañca cakkavattiṃ uddissa cintayantānaṃ āgacchati. Apanetvāti attano ānubhāvena apanetvā. Gandhameva hi tassa itare hatthī na sahanti.

246. Haricandanādīhīti, với từ ādi được bao gồm bốn loại hương thơm, v.v… Āgamanaṃ cintethāti, các vị ấy nói như vậy là do sự quen thuộc vì đã thực hành đầy đủ phận sự của vị Chuyển Luân Vương. Có thân thể trắng trong sạch do không có những nốt ruồi đen, v.v… Sattapatiṭṭhoti, là đứng vững vàng trên bảy chi phần do được đứng vững bởi bảy chi phần này là: đuôi, bộ phận sinh dục, và vòi là những bộ phận chạm đất, và cùng với bốn chân. Sabbakaniṭṭhoti có nghĩa là thấp kém hơn tất cả các loài voi thuộc dòng dõi Chaddanta. Uposathakulā sabbajeṭṭhoti, sự liên kết câu là: ‘Khi đến từ dòng dõi Uposatha, con voi ưu việt nhất ở đấy đã đi đến.’ Vuttanayenāti có nghĩa là theo phương cách đã được nói bắt đầu bằng ‘sau khi đã thực hiện việc bố thí vĩ đại.’ Nó đi đến với các vị Chuyển Luân Vương và các người con của Chuyển Luân Vương, là những người đang suy tư hướng đến vị Chuyển Luân Vương. Apanetvāti có nghĩa là sau khi đã loại trừ bằng oai lực của chính nó. Thật vậy, các con voi khác không thể chịu đựng được mùi hương của nó.

Gharadhenuvacchako viyāti ghare paricitadhenuyā tattheva jātasaṃvaddhavacchako viya. Sakalapathavinti sakalaṃ jambudīpasaññitaṃ pathaviṃ.

Gharadhenuvacchako viyāti có nghĩa là giống như con bê được sanh ra và được nuôi dưỡng ngay tại đấy của con bò cái quen thuộc ở trong nhà. Sakalapathavinti có nghĩa là toàn thể trái đất được biết đến là cõi Diêm-phù-đề.

Assaratanavaṇṇanā

Giải về Mã Bảo

247. Sindhavakulatoti sindhavassājānīyakulato.

247. Sindhavakulatoti có nghĩa là từ dòng dõi ngựa thuần chủng ở xứ Sindh.

Maṇiratanavaṇṇanā

Giải về Châu Báu

248. Sakaṭanābhisamapariṇāhanti pariṇāhato mahāsakaṭassa nābhiyā samappamāṇaṃ. Ubhosu antesūti heṭṭhā, upari cāti dvīsu antesu. Kaṇṇikapariyantatoti dvinnaṃ kañcanapadumānaṃ kaṇṇikāya pariyantato. Muttājālake ṭhapetvāti suvisuddhe muttamaye jālake patiṭṭhāpetvā. Aruṇuggamanavelā viyāti aruṇuggamanasīsena sūriyaudayakkhaṇaṃ upalakkheti.

248. Sakaṭanābhisamapariṇāhanti có nghĩa là có kích thước tương đương về chu vi với trục của chiếc xe lớn. Ubhosu antesūti có nghĩa là ở hai đầu, tức là ở bên dưới và ở bên trên. Kaṇṇikapariyantatoti có nghĩa là từ vành ngoài của gương sen của hai đóa sen bằng vàng. Muttājālake ṭhapetvāti có nghĩa là sau khi đã đặt vào trong màng lưới được làm bằng ngọc trai rất trong sạch. Aruṇuggamanavelā viyāti, với tiêu đề ‘thời điểm rạng đông,’ ngài ám chỉ đến khoảnh khắc mặt trời mọc.

Itthiratanavaṇṇanā

Giải về Nữ Bảo

249. ‘‘Itthiratanaṃ pātubhavatī’’ti vatvā kutassā pātubhāvoti dassetuṃ ‘‘maddarājakulato’’tiādi vuttaṃ. Maddaraṭṭhaṃ kira jambudīpe abhirūpānaṃ itthīnaṃ uppattiṭṭhānaṃ. Tathā hi ‘‘siñcayamahārājassa devī, vessantaramahārājassa devī, bhaddakāpilānī’’ti evamādi itthiratanaṃ maddaraṭṭhe eva uppannaṃ. Puññānubhāvenāti cakkavattirañño puññatejena.

249. Sau khi nói: “Nữ bảo xuất hiện,” để chỉ rõ sự xuất hiện ấy từ đâu, câu “từ hoàng tộc Madda” v.v… được nói đến. Tương truyền, xứ Madda ở cõi Diêm-phù-đề là nơi phát sanh của những người phụ nữ xinh đẹp. Thật vậy, hoàng hậu của đức vua Siñcaya, hoàng hậu của đức vua Vessantara, trưởng lão ni Bhaddakāpilānī, những nữ bảo như thế v.v… đã sanh ra chính tại xứ Madda. “Do oai lực của phước báu” nghĩa là do oai lực phước báu của đức vua Chuyển luân.

Saṇṭhānapāripūriyāti hatthapādādisarīrāvayavānaṃ susaṇṭhitāya. Avayavapāripūriyā hi samudāyapāripūrisiddhi. Rūpanti sarīraṃ ‘‘rūpaṃ tveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.306) viya. Dassanīyāti surūpabhāvena passitabbayuttā. Tenāha [Pg.198] ‘‘dissamānāvā’’tiādi. Somanassavasena cittaṃ pasādeti yoniso cintentānaṃ kammaphalasaddhāya vasena. Pasādāvahattāti kāraṇavacanena yathā pāsādikatāya vaṇṇapokkharatāsiddhi vuttā, evaṃ dassanīyatāya pāsādikatāsiddhi, abhirūpatāya ca dassanīyatāsiddhi vattabbāti nayaṃ dasseti. Paṭilomato vā vaṇṇapokkharatāya pāsādikatāsiddhi, pāsādikatāya dassanīyatāsiddhi, dassanīyatāya abhirūpatāsiddhi yojetabbā. Evaṃ sarīrasampattivasena abhirūpatādike dassetvā idāni sarīre dosābhāvavasenapi te dassetuṃ ‘‘abhirūpā vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā pamāṇayuttā, evaṃ ārohapariṇāhayogato ca pāsādikā nātidīghatādayo, evaṃ manussānaṃ dibbarūpatāsampattipīti ‘‘appattā dibbavaṇṇa’’nti vuttaṃ.

“Do sự vẹn toàn về hình dáng” là do sự khéo tạo thành của các bộ phận thân thể như tay, chân, v.v… Thật vậy, do sự vẹn toàn của các bộ phận mà sự vẹn toàn của toàn thể được thành tựu. “Sắc” là thân thể, giống như trong câu “chính sắc được gọi là…” (M.i.306) v.v… “Ưa nhìn” là thích hợp để được nhìn ngắm do có hình dáng đẹp. Do đó, ngài nói: “khi được nhìn thấy” v.v… Nàng làm cho tâm hân hoan nhờ sự hoan hỷ, đối với những người suy xét như lý, nhờ vào niềm tin nơi quả của nghiệp. “Do mang lại sự trong sáng” – bằng lời nói chỉ nguyên nhân này, cũng như sự thành tựu về vẻ đẹp của nước da được nói đến bởi sự khả ái, cũng vậy, sự thành tựu về sự khả ái được nói đến bởi sự ưa nhìn, và sự thành tựu về sự ưa nhìn được nói đến bởi sự xinh đẹp, phương pháp này được chỉ ra. Hoặc nên liên kết theo thứ tự ngược lại: từ vẻ đẹp của nước da thành tựu sự khả ái, từ sự khả ái thành tựu sự ưa nhìn, từ sự ưa nhìn thành tựu sự xinh đẹp. Sau khi đã chỉ ra sự xinh đẹp v.v… theo phương diện sự toàn hảo của thân thể như vậy, bây giờ để chỉ ra những điều ấy theo phương diện không có khuyết điểm nơi thân thể, câu “hoặc xinh đẹp” v.v… được nói đến. Ở đây, cũng như nàng có tỷ lệ cân đối, cũng vậy, do sự tương xứng giữa chiều cao và chu vi mà nàng khả ái, không quá cao v.v… Như vậy, sự thành tựu về sắc đẹp như chư thiên đối với loài người được nói là “chưa đạt đến vẻ đẹp của chư thiên.”

Ārohasampatti vuttā ubbedhena pāsādikabhāvato. Pariṇāhasampatti vuttā kisathūladosābhāvato. Vaṇṇasampatti vuttā vivaṇṇatābhāvato. Kāyavipattiyāti sarīradosassa. Satavāravihatassāti sattakkhattuṃ vihatassa, ‘‘satavāravihatassā’’ti ca idaṃ kappāsapicuvasena vuttaṃ, tūlapicuno pana vihananameva natthi. Kuṅkumatagaraturukkhayavanapupphāni catujjāti. ‘‘Tamālatagaraturukkhayavanapupphānī’’ti apare.

Sự toàn hảo về chiều cao được nói đến do sự khả ái về vóc dáng. Sự toàn hảo về chu vi được nói đến do không có khuyết điểm gầy hoặc mập. Sự toàn hảo về nước da được nói đến do không có sự biến sắc. “Sự khiếm khuyết của thân” là khuyết điểm của thân thể. “Được đánh một trăm lần” là được đánh bảy lần. Và câu “được đánh một trăm lần” này được nói theo nghĩa một cuộn bông gòn, còn đối với cuộn bông gòn tūla thì không có việc đánh bông. Nghệ tây, tagara, turukkha, và hoa yavana là bốn loại. Những người khác nói: “Tamāla, tagara, turukkha, và hoa yavana.”

Aggidaḍḍhā viyāti āsanagatena agginā daḍḍhā viya. Paṭhamamevāti rājānaṃ disvāpi kiccantarappasutā ahutvā kiccantarato paṭhamameva, dassanasamakālaṃ evāti attho. Rañño nisajjāya pacchā nipātanaṃ nisīdanaṃ sīlaṃ etissāti pacchānipātinī. Taṃ taṃ attanā rañño kātabbakiccaṃ ‘‘kiṃ karomī’’ti pucchitabbatāya kiṃ karaṇaṃ paṭisāvetīti kiṃkārapaṭissāvinī.

“Như bị lửa đốt” là như bị lửa đã cháy đến chỗ ngồi đốt cháy. “Trước tiên” có nghĩa là, dù đã thấy đức vua, nàng không bận tâm đến việc khác, mà trước cả việc khác, nghĩa là ngay cùng lúc nhìn thấy. “Người nằm xuống sau” là người có thói quen nằm xuống, ngồi xuống sau khi đức vua đã ngồi. “Người lắng nghe mệnh lệnh” là người báo cáo việc cần làm, do phải hỏi “Tôi phải làm gì?” về công việc này hay công việc khác mà mình phải làm cho đức vua.

Mātugāmo nāma yebhuyyena saṭhajātiko, itthiratanassa pana taṃ natthīti dassetuṃ ‘‘svāssā’’tiādi vuttaṃ.

Phụ nữ thường có bản chất gian xảo, nhưng để chỉ ra rằng nữ bảo không có tính chất ấy, câu “vị ấy” v.v… được nói đến.

Guṇāti rūpaguṇā ceva ācāraguṇā ca. Purimakammānubhāvenāti katassa purimakammassānubhāvena itthiratanassa tabbhāvasaṃvattaniyassa purimakammassa ānubhāvena. Cakkavattinopi parivārasampattisaṃvattaniyaṃ puññakammaṃ tādisassa phalavisesassa upanissayo hotiyeva. Tenāha ‘‘cakkavattino [Pg.199] puññaṃ upanissāyā’’ti, etena sesesupi saviññāṇakaratanesu attano kammavasena nibbattesupi tesaṃ tesaṃ visesānaṃ tadupanissayatā vibhāvitā evāti daṭṭhabbā. Pubbe ekadesavasena labbhamānā pāripūrī rañño cakkavattibhāvūpagamanato paṭṭhāya sabbākāraparipūrā jātā.

“Đức hạnh” là cả đức hạnh về sắc đẹp và đức hạnh về phẩm hạnh. “Do oai lực của nghiệp quá khứ” là do oai lực của nghiệp quá khứ đã được tạo, do oai lực của nghiệp quá khứ của nữ bảo vốn đưa đến trạng thái ấy. Nghiệp phước của đức vua Chuyển luân vốn đưa đến sự toàn hảo về đoàn tùy tùng cũng chính là duyên y chỉ cho quả đặc biệt như vậy. Do đó, ngài nói: “nương nhờ phước báu của đức vua Chuyển luân.” Qua đó, cần phải hiểu rằng ngay cả đối với các bảo vật có thức tánh còn lại, mặc dù chúng được sanh ra do nghiệp của chính mình, nhưng tính chất làm duyên y chỉ cho các đặc tính riêng của chúng cũng được giải thích như vậy. Sự vẹn toàn trước đây chỉ đạt được một phần, kể từ khi đức vua đạt đến địa vị Chuyển luân vương, đã trở nên vẹn toàn về mọi phương diện.

Gahapatiratanavaṇṇanā

Giải Thích về Cư Sĩ Bảo

250. Pakatiyā vāti sabhāveneva cakkaratanapātubhāvato pubbepi. Yādisaṃ rañño cakkavattissa puññabalaṃ nissāya yathāvuttā cakkaratanānubhāvanibbatti, tādisaṃ etassa puññabalaṃ nissāya gahapatiratanassa kammavipākajaṃ dibbacakkhuṃ nibbattetīti āha ‘‘cakkaratanānubhāvasahita’’nti. Kāraṇassa hi ekasantatipatitatāya, phalassa ca samānakālikatāya tathāvacanaṃ.

250. “Hoặc do tự nhiên” là do tự tánh, ngay cả trước khi luân bảo xuất hiện. Giống như sự phát sanh oai lực của luân bảo như đã nói nương vào phước lực của đức vua Chuyển luân, cũng vậy, thiên nhãn của cư sĩ bảo, vốn sanh từ quả của nghiệp, phát sanh nương vào phước lực của vị ấy, nên ngài nói “cùng với oai lực của luân bảo.” Lời nói như vậy là do nguyên nhân thuộc về cùng một dòng tương tục, và quả thì đồng thời.

Pariṇāyakaratanavaṇṇanā

Giải Thích về Tướng Quân Bảo

251. ‘‘Ayaṃ dhammo, ayaṃ adhammo’’tiādinā kammassakatāvabodhanasaṅkhātassa paṇḍitabhāvassa atthitāya paṇḍito. Bāhusaccabyattiyā byatto. Sabhāvasiddhāya medhāsaṅkhātāya pakatipaññāya atthitāya medhāvī. Attano yāthāvabuddhamatthaṃ paresaṃ vibhāvetuṃ pakāsetuṃ samatthatāya vibhāvī. Vavatthapetunti nicchituṃ.

251. Vị ấy là bậc “hiền trí” (paṇḍito) do có được trạng thái bậc trí, tức là sự thấu hiểu về nghiệp của chúng sanh, qua việc biết “Đây là pháp, đây là phi pháp” v.v… Vị ấy là bậc “thông thái” (byatto) do sự thành thạo trong việc đa văn. Vị ấy là bậc “minh mẫn” (medhāvī) do có được trí tuệ tự nhiên, gọi là sự thông minh, vốn có sẵn do tự tánh. Vị ấy là bậc “có tài biện giải” (vibhāvī) do có khả năng giải thích, trình bày cho người khác ý nghĩa mà mình đã liễu tri đúng như thật. “Để xác định” là để quyết định.

Catuiddhisamannāgatavaṇṇanā

Giải Thích về Việc Thành Tựu Bốn Thần Lực

252. Vipaccanaṃ vipāko, vipāko eva vepāko yathā ‘‘vikatameva vekata’’nti. Samaṃ nātisītanāccuṇhatāya avisamaṃ bhuttassa vepāko etissā atthīti samavepākinī, tāya samavepākiniyā.

252. Sự tiêu hóa là vipāka, vipāka chính là vepāka, giống như “vikata chính là vekata.” Sự tiêu hóa thức ăn đã dùng của vị ấy được quân bình, không quá lạnh không quá nóng, không bất thường, nên gọi là “có sự tiêu hóa quân bình” (samavepākinī); do sự tiêu hóa quân bình ấy.

Dhammapāsādapokkharaṇivaṇṇanā

Giải Thích về Pháp Điện và Hồ Sen

253. Janarāsiṃ kāretvā tena janarāsinā khaṇitvā na māpesi. Kiñcarahīti āha ‘‘rañño panā’’tiādi. Tattha kāraṇaṃ parato āgamissati. Ekāya vedikāya parikkhittā pokkharaṇiyo. Pariveṇaparicchedapariyanteti ettha pariveṇaṃ nāma samantato vivaṭaṅgaṇabhūtaṃ pokkharaṇiyā tīraṃ, tassa paricchedabhūte pariyante ekāya vedikāya [Pg.200] parikkhittā pokkharaṇiyo. Etadahosīti etaṃ ‘‘yaṃnūnāhaṃ imāsu pokkharaṇīsū’’tiādikaṃ ahosīti. Sabbotukanti sabbesu utūsu pupphanakaṃ. Nānāvaṇṇauppalabījādīnīti rattanīlādinānāvaṇṇapupphena pupphanakauppalabījādīni. Jalajathalajamālanti jalajathalajapupphamālaṃ.

253. (Vua) đã không cho tạo ra một đám đông rồi dùng đám đông ấy để đào (hồ). (Vậy thì) tại sao? (Chú giải) nói: "Về phần đức vua..." và các câu tương tự. Nguyên nhân về điều ấy sẽ được đề cập sau. Các hồ sen được bao quanh bởi một hàng rào. Trong câu "ở ranh giới phân định của khuôn viên", ở đây "khuôn viên" có nghĩa là bờ hồ, là khoảng sân trống trải xung quanh; ở ranh giới phân định của bờ hồ ấy, các hồ sen được bao quanh bởi một hàng rào. Câu "việc này đã xảy ra" có nghĩa là việc này, tức là "chắc chắn ta nên... trong các hồ sen này" và các câu tương tự, đã xảy ra. "Mọi mùa" có nghĩa là nở hoa trong tất cả các mùa. "Các loại hạt sen nhiều màu sắc" có nghĩa là các loại hạt sen v.v... nở ra hoa có nhiều màu sắc khác nhau như đỏ, xanh. "Vòng hoa thủy sinh và trên cạn" có nghĩa là vòng hoa kết từ các loài hoa mọc dưới nước và trên cạn.

254. Paricāravasenāti taṅkhaṇikaparicāravasena, idañca paṭhamaṃ paṭṭhapitaniyāmeneva vuttaṃ, pacchā pana yānasayanādīni viya itthiyopi atthikānaṃ pariccattā eva. Tenāha ‘‘itthīhipī’’tiādi. Pariccāgavasenāti nirapekkhapariccāgavasena. Dīyatīti dānaṃ, deyyavatthu. Taṃ aggīyati nissajjīyati etthāti dānaggaṃ, parivesanaṭṭhānaṃ. Tādisāni atthīti yādisāni rañño dānagge khomasukhumādīni vatthāni, tādisāni yesaṃ attano santakāni santi. Ohāyāti pahāya tattheva ṭhapetvā. Attho atthi yesaṃ teti atthikā. Evaṃ anatthikāpi daṭṭhabbā.

254. "Theo cách phục vụ" có nghĩa là theo cách phục vụ nhất thời, và điều này được nói theo quy tắc đã được thiết lập ban đầu, nhưng về sau, cũng giống như xe cộ, giường ghế v.v..., các phụ nữ cũng đã được từ bỏ cho những người có nhu cầu. Do đó, (chú giải) nói: "kể cả các phụ nữ..." và các câu tương tự. "Theo cách từ bỏ" có nghĩa là theo cách từ bỏ không luyến tiếc. Cái được cho đi gọi là "dānaṃ" (vật bố thí), tức là vật đáng để cho. Nơi mà vật ấy được dâng tặng, được từ bỏ, gọi là "dānaggaṃ" (nhà bố thí), tức là nơi phục vụ. "Có những thứ như vậy" có nghĩa là những người có sở hữu riêng những thứ như vậy, giống như các loại vải lanh mịn v.v... trong nhà bố thí của đức vua. "Bỏ lại" có nghĩa là từ bỏ, để lại ngay tại đó. Những người có nhu cầu, họ là "atthikā" (người có nhu cầu). Tương tự, "anatthikā" (người không có nhu cầu) cũng nên được hiểu như vậy.

255. Kalahasaddopīti pi-saddena dānādhippāyena gehato nīhataṃ puna gehaṃ pavesetuṃ na yuttanti imamatthaṃ samucceti. Tenāha ‘‘na kho etaṃ amhākaṃ patirūpa’’ntiādi (dī. ni. 2.255).

255. Trong câu "ngay cả tiếng cãi vã", từ "pi" (cũng, ngay cả) bao hàm ý nghĩa này: "việc đưa trở lại vào nhà một vật đã được mang ra khỏi nhà với ý định bố thí là không thích hợp". Do đó, (chú giải) nói: "Việc này quả không thích hợp với chúng ta..." và các câu tương tự (Trường Bộ Kinh 2.255).

257. Uṇhīsamatthaketi sikhāpariyantamatthake. Paricchedamatthaketi pāsādaṅgaṇaparicchedassa matthake.

257. "Trên đỉnh khăn vành" có nghĩa là trên đỉnh đầu, nơi kết thúc của búi tóc. "Trên đỉnh của ranh giới" có nghĩa là trên đỉnh của ranh giới sân cung điện.

258. Haratīti ativiya pabhassarabhāvena cakkhūni paṭiharantaṃ duddikkhatāya diṭṭhiyo harati apanentaṃ viya hoti. Taṃ pana haraṇaṃ nesaṃ paripphandanenāti āha ‘‘phandāpetī’’ti.

258. "Làm chói" có nghĩa là, do bản chất vô cùng rực rỡ, nó phản chiếu lại mắt, và do khó nhìn, nó dường như lấy đi, loại bỏ tầm nhìn. Nhưng việc "lấy đi" đó là do sự rung động của chúng, nên (chú giải) nói "làm rung động".

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải thích phẩm thứ nhất.

Jhānasampattivaṇṇanā

Giải thích về sự chứng đắc thiền.

260. Mahatiyā iddhiyāti mahantena icchitatthasamijjhanena. Tesaṃyeva icchiticchitatthānaṃ. ‘‘Anubhavitabbāna’’nti iminā ānubhāva-saddassa kammasādhanataṃ dasseti. Pubbe sampannaṃ katvā deyyadhammapariccāgassa katabhāvaṃ dassento ‘‘sampattipariccāgassā’’ti āha. Attānaṃ dameti etenāti damo.

260. "Với thần thông vĩ đại" có nghĩa là với sự thành tựu vĩ đại những điều mong muốn, chính là những điều đã được mong muốn ấy. Bằng từ "những điều cần được kinh nghiệm", (chú giải) chỉ ra rằng từ "uy lực" có cấu trúc nghiệp cách. Để chỉ ra rằng việc từ bỏ các vật phẩm bố thí đã được thực hiện một cách viên mãn từ trước, (chú giải) nói "của sự từ bỏ tài sản". Cái mà người ta dùng để chế ngự bản thân, đó là "sự chế ngự".

Bodhisattapubbayogavaṇṇanā

Giải thích về sự tu tập trong quá khứ của Bồ-tát.

Assāti [Pg.201] mahāsudassanarañño. Eko theroti appaññāto nāmagottato aññataro puthujjano thero. Theraṃ disvāti aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ disvā. Kaṭṭhattharaṇanti kaṭṭhamayaṃ attharaṇaṃ, dāruphalakanti attho.

"Của vị ấy" có nghĩa là của vua Mahāsudassana. "Một vị trưởng lão" có nghĩa là một vị trưởng lão phàm phu nào đó, không rõ tên họ. "Thấy vị trưởng lão" có nghĩa là thấy (vị ấy) đang ngồi dưới một gốc cây nào đó. "Vật trải bằng gỗ" có nghĩa là vật trải được làm bằng gỗ, tức là tấm ván gỗ.

Paribhogabhājananti pānīyaparibhojanīyādiparibhogayogyaṃ bhājanaṃ. Ārakaṇṭakanti sūcivijjhanakakaṇṭakaṃ. Pipphalikanti khuddakasatthakaṃ. Udakatumbakanti kuṇḍikaṃ.

"Vật dụng để dùng" có nghĩa là vật dụng thích hợp để dùng cho việc uống, ăn v.v... "Dùi nhọn" có nghĩa là cái gai dùng để xỏ kim. "Pipphalikaṃ" có nghĩa là con dao nhỏ. "Bình nước bầu" có nghĩa là bình quân-đì.

Kūṭāgāradvāreyeva nivattesīti kūṭāgāraṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya tesaṃ micchāvitakkānaṃ pavattiyā okāsaṃ nādāsi.

"Ngài đã ngăn chặn ngay tại cửa lầu có nóc nhọn" có nghĩa là kể từ lúc bước vào lầu có nóc nhọn, ngài đã không cho các tà tầm ấy có cơ hội khởi lên.

261. Kasiṇameva paññāyati mahāpurisassa tattha tattha katādhikārattā, tesañca padesānaṃ suparikammakatakasiṇasadisattā.

261. Chỉ có đề mục biến xứ (kasiṇa) là hiện rõ, vì vị Đại nhân đã có sự thực hành thuần thục ở những nơi đó, và vì những vùng đó giống như các đề mục biến xứ đã được chuẩn bị kỹ lưỡng.

262. Cattāri jhānānīti cattāri kasiṇajjhānāni. Kasiṇajjhānappamaññānaṃyeva vacanaṃ tāsaṃ tadā ādaragāravavasena nibbattitattā. Mahābodhisattānañhi arūpajjhānesu ādaro natthi, abhiññāpadaṭṭhānataṃ pana sandhāya tānipi nibbattenti, tasmā mahāsatto tāpasaparibbājakakāle yattake lokiyaguṇe nibbatteti, te sabbepi tadā nibbattesiyeva. Tenāha ‘‘mahāpuriso panā’’tiādi.

262. "Bốn tầng thiền" có nghĩa là bốn tầng thiền biến xứ. Việc đề cập chỉ đến các thiền biến xứ và các phạm trú là vì vào lúc đó, chúng được phát sinh với sự quan tâm và tôn trọng. Quả vậy, các vị Đại Bồ-tát không có sự quan tâm đến các thiền vô sắc, nhưng các vị ấy cũng phát sinh chúng với mục đích làm nền tảng cho các thắng trí. Do đó, bất cứ phẩm chất thế gian nào mà vị Đại Sĩ phát sinh trong thời gian làm đạo sĩ du phương, tất cả chúng đều đã được phát sinh vào lúc đó. Do đó, (chú giải) nói: "Về phần vị Đại nhân..." và các câu tương tự.

Caturāsītinagarasahassādivaṇṇanā

Giải thích về tám mươi bốn ngàn thành phố v.v...

263. Abhiharitabbabhattanti upanetabbabhattaṃ.

263. "Thực phẩm cần được mang đến" có nghĩa là thực phẩm cần được dâng lên.

264. Nibaddhavattanti pubbe upanibaddhaṃ pākavattaṃ.

264. "Nhiệm vụ thường xuyên" có nghĩa là nhiệm vụ nấu nướng đã được ấn định từ trước.

Subhaddādeviupasaṅkamanavaṇṇanā

Giải thích về việc hoàng hậu Subhaddā đến yết kiến.

265. Āvaṭṭetvāti ativisitvā. Yaṃ yaṃ rañño icchitaṃ dānūpakaraṇañceva bhogūpakaraṇañca, tassa tassa tatheva samiddhabhāvaṃ vitthavati.

265. "Āvaṭṭetvā" có nghĩa là sau khi suy xét kỹ lưỡng. Bất cứ vật dụng bố thí và vật dụng hưởng thụ nào mà đức vua mong muốn, bà đều làm cho trạng thái sung túc của chúng được lan rộng ra như vậy.

266. Sace pana rājā jīvite chandaṃ janeyya, ito parampi ciraṃ kālaṃ tiṭṭheyya mahiddhiko mahānubhāvoti evaṃ mahajjhāsayā devī bhogesu, jīvite ca rājānaṃ sāpekkhaṃ kātuṃ vāyami. Tena vuttaṃ ‘‘mā [Pg.202] heva kho rājā’’tiādi. Tenevāha ‘‘tassa kālaṅkiriyaṃ anicchamānā’’tiādi. Chandaṃ janehīti ettha chanda-saddo taṇhāpariyāyoti āha ‘‘pemaṃ uppādehī’’ti. Apekkhati ārammaṇaṃ etāya na vissajjetīti apekkhā, taṇhā.

266. "Nếu đức vua khởi lên lòng ham muốn đối với sự sống, ngài, người có thần thông vĩ đại, có uy lực vĩ đại, sẽ còn tại thế một thời gian dài sau này nữa." Với ý định cao cả như vậy, hoàng hậu đã cố gắng làm cho đức vua luyến tiếc tài sản và sự sống. Do đó, có lời nói rằng: "Xin đức vua đừng..." và các câu tương tự. Chính vì vậy, (chú giải) nói: "Không mong muốn ngài băng hà..." và các câu tương tự. Trong câu "hãy khởi lên lòng ham muốn", từ "chanda" là một từ đồng nghĩa với ái dục, nên (chú giải) nói "hãy khởi lên lòng yêu mến". Cái mà người ta dùng để luyến tiếc, không từ bỏ đối tượng, đó là "sự luyến tiếc", tức là ái dục.

267. Garahitāti ettha kehi garahitā, kasmā ca garahitāti antolīnaṃ codanaṃ vissajjento ‘‘buddhehī’’tiādimāha, tena viññugarahitattā, duggatisaṃvattaniyato ca sāpekkhakālakiriyā parivajjetabbāti dasseti.

267. Trong câu "bị chê trách", để giải đáp câu hỏi ngầm "bị ai chê trách, và tại sao bị chê trách?", (chú giải) nói "bởi các vị Phật..." và các câu tương tự. Qua đó, (chú giải) chỉ ra rằng việc chết với lòng luyến tiếc nên được tránh xa vì nó bị các bậc hiền trí chê trách và vì nó dẫn đến khổ cảnh.

268. Ekamantaṃ gantvāti rañño cakkhupathaṃ vijahitvā.

268. "Đi đến một nơi" có nghĩa là đi ra khỏi tầm mắt của đức vua.

Brahmalokūpagamanavaṇṇanā

Giải thích về việc đi đến cõi Phạm thiên.

269. Soṇassāti koḷivīsassa soṇassa. Ekā bhattapātīti ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ. Tādisaṃ bhattanti tathārūpaṃ garuṃ madhuraṃ siniddhaṃ bhattaṃ. Bhuttānanti bhuttavantānaṃ.

269. "Của Soṇa" có nghĩa là của Soṇa, người Koḷivīsa. "Một bát cơm" có nghĩa là một phần cơm đã được dọn ra. "Cơm như vậy" có nghĩa là loại cơm bổ dưỡng, ngọt ngào, béo ngậy như thế. "Của những người đã ăn" có nghĩa là của những người đã dùng bữa.

271. Dāsamanussāti dāsā ceva āyuttakamanussā ca.

271. "Những người nô lệ" có nghĩa là cả những người nô lệ và những người làm công.

Idāni yathāvuttāya rañño mahāsudassanassa bhogasampattiyā kammasarikkhataṃ uddharanto ‘‘etāni panā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.

Bây giờ, trong khi nêu lên sự tương xứng với nghiệp của tài sản sung túc của đức vua Mahāsudassana đã được nói đến, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘etāni panā,’ điều ấy thật dễ hiểu.

272. Ādito paṭṭhāyāti samudāgamanato paṭṭhāya. Yattha taṃ puññaṃ āyūhitaṃ, yato sā sampatti nibbattā, tato tatiyattabhāvato pabhuti. Mahāsudassanassa jātakadesanā hi tadā samudāgamanato paṭṭhāya bhagavatā desitāti. Paṃsvāgārakīḷaṃ viyāti yathā nāma dārakā paṃsūhi vāpigehabhojanādīni dassentā yathāruci kīḷitvā gamanakāle sabbaṃ taṃ vidhaṃsentā gacchanti, evameva bhagavā mahāsudassanakāle attanā anubhūtaṃ dibbasampattisadisaṃ acinteyyānubhāvasampattiṃ vitthārato dassetvā puna attano desanaṃ ādīnavanissaraṇadassanavasena vivaṭṭābhimukhaṃ viparivattento ‘‘sabbā sā sampatti aniccatāya vipariṇatā vidhaṃsitā’’ti dassento ‘‘passānandā’’tiādimāha. Vipariṇatāti vipariṇāmaṃ sabhāvavigamaṃ gatā. Tenāha ‘‘pakativijahanenā’’tiādi. Pakatīti sabhāvadhammānaṃ udayavayaparicchinno [Pg.203] kakkhaḷaphusanādisabhāvo, so bhaṅgakkhaṇato paṭṭhāya jahito, pariccajanto sabbaso nattheva. Tenāha ‘‘nibbutapadīpo viya apaññattikabhāvaṃ gatā’’ti.

272. ‘Ādito paṭṭhāya’ có nghĩa là kể từ lúc khởi nguồn. Nơi nào phước ấy được tích lũy, từ đâu sự sung túc ấy được sanh khởi, (là) kể từ thân phận thứ ba từ đó. Vì rằng bài thuyết giảng bổn sanh Mahāsudassana khi ấy đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng kể từ lúc khởi nguồn. ‘Paṃsvāgārakīḷaṃ viya’ (có nghĩa là): Giống như những đứa trẻ, trong khi bày ra ao, nhà, thức ăn, v.v... bằng cát, sau khi vui chơi theo ý thích, vào lúc ra đi, chúng phá hủy tất cả những thứ ấy rồi đi, cũng vậy, Đức Thế Tôn, sau khi đã chỉ ra một cách chi tiết sự sung túc có oai lực không thể nghĩ bàn, tương tự như thiên sản, mà chính Ngài đã hưởng trong thời vua Mahāsudassana, rồi lại xoay chuyển bài thuyết giảng của mình hướng về sự thoát ly bằng cách chỉ ra sự nguy hại và sự xuất ly, trong khi chỉ ra rằng ‘tất cả sự sung túc ấy do tính vô thường đã biến hoại, đã bị phá hủy,’ ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘passānandā.’ ‘Vipariṇatā’ có nghĩa là đã đi đến sự biến hoại, sự mất đi tự tánh. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘pakativijahanena.’ ‘Pakati’ là tự tánh như sự xúc chạm thô cứng, v.v... được giới hạn bởi sanh và diệt của các pháp tự tánh; tự tánh ấy, kể từ sát-na hoại, đã bị từ bỏ, trong khi từ bỏ hoàn toàn, nó không còn nữa. Do đó, ngài nói ‘đã đi đến trạng thái không thể chế định, ví như ngọn đèn đã tắt.’

Ettāvatāti ādito paṭṭhāya pavattena ettakena desanāmaggena. Anekāni vassakoṭisatasahassāniyeva ubbedho etissāti anekavassakoṭisatasahassubbedhā. Aniccalakkhaṇaṃ ādāyāti taṃ sampattigataṃ aniccalakkhaṇaṃ desanāya gahetvā vibhāvetvā. Yathā nisseṇimuccane tādisaṃ satahatthubbedhaṃ rukkhaṃ pakatipurisena ārohituṃ na sakkā, evaṃ aniccatāvibhāvanena tassā sampattiyā apekkhānisseṇimuccane kenaci ārohituṃ na sakkāti āha ‘‘aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viyā’’ti. Tenevāti yathāvuttakāraṇeneva, ādito sātisayaṃ kāmesu assādaṃ dassetvāpi upari nesaṃ ‘‘passānandā’’tiādinā ādīnavaṃ, okāraṃ, saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsañca vibhāvetvā desanāya niṭṭhāpitattā. Pubbeti atītakāle. Vasabharājāti vasabhanāmako sīhaḷamahārājā.

‘Ettāvatā’ có nghĩa là bởi con đường thuyết giảng chừng ấy đã được tiến hành kể từ lúc ban đầu. ‘Anekavassakoṭisatasahassubbedhā’ (có nghĩa là) nhiều trăm ngàn ức năm chính là chiều cao của nó. ‘Aniccalakkhaṇaṃ ādāya’ có nghĩa là sau khi lấy và làm rõ tướng vô thường thuộc về sự sung túc ấy bằng bài thuyết giảng. Giống như khi không có thang, một người bình thường không thể trèo lên một cái cây cao một trăm hắc tay như vậy, cũng vậy, khi không có cái thang là sự khao khát đối với sự sung túc ấy do việc làm rõ tính vô thường, không ai có thể trèo lên được, (do đó) ngài nói ‘aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viya.’ ‘Teneva’ có nghĩa là chính vì lý do đã được nói, vì rằng mặc dù ban đầu đã chỉ ra vị ngọt vượt trội trong các dục, nhưng sau đó đã kết thúc bài thuyết giảng bằng cách làm rõ sự nguy hại, sự thấp kém, sự ô nhiễm của chúng và quả báu trong sự xuất ly bằng câu bắt đầu bằng ‘passānandā.’ ‘Pubbe’ có nghĩa là trong thời quá khứ. ‘Vasabharājā’ có nghĩa là vị đại vương người Sīhaḷa tên là Vasabha.

Udakapupphuḷādayoti ādi-saddena tiṇagge ussāvabinduādike saṅgaṇhāti.

‘Udakapupphuḷādayo,’ bằng từ ‘ādi,’ bao gồm giọt sương trên ngọn cỏ, v.v...

Mahāsudassanassa panāti pana-saddo visesatthajotano, tena mahāsudassanamahārājā jhānābhiññāsamāpattiyo nibbattesi, tadaggena parisuddhe ca samaṇabhāve patiṭṭhito, yato vidhuya eva kāmavitakkādisamaṇabhāvasaṃkilesaṃ suññāgāraṃ pāvisi, evaṃbhūtassāpi tassa kālaṃ kiriyato sattame divase sabbā cakkavattisampatti antarahitā, na tato paraṃ, aho acchariyamanusso anaññasādhāraṇaguṇavisesoti imaṃ visesaṃ dasseti.

‘Mahāsudassanassa pana,’ từ ‘pana’ làm sáng tỏ ý nghĩa đặc biệt. Do đó, (từ này) chỉ ra sự đặc biệt này: Đại vương Mahāsudassana đã làm sanh khởi các thiền, thắng trí, và thiền chứng, và đã an trú trong sa-môn tánh thanh tịnh tột bậc, vì rằng sau khi đã rũ bỏ các phiền não của sa-môn tánh như dục tầm, v.v..., ngài đã đi vào không thất. Ngay cả đối với vị như vậy, vào ngày thứ bảy sau khi mệnh chung, tất cả tài sản của chuyển luân vương đã biến mất, không sau đó. Ồ, một con người kỳ diệu, có những phẩm chất đặc biệt không chung với ai khác!

Anāruḷhanti ‘‘rājā kira pubbe gahapatikule nibbattī’’tiādinā, (dī. ni. aṭṭha. 2.260) ‘‘puna theraṃ āmantesī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 2.272) ca vuttamatthaṃ sandhāyāha. So hi imasmiṃ sutte saṅgītiṃ anāruḷho, aññattha pana āgato imissā desanāya piṭṭhivattakabhāvena. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyaṃ evāti.

‘Anāruḷhaṃ,’ ngài nói nhắm đến ý nghĩa đã được nói trong các câu bắt đầu bằng ‘nghe nói đức vua trước đây đã sanh trong gia đình gia chủ’ và ‘lại gọi trưởng lão.’ Vì rằng điều ấy không được đưa vào cuộc kết tập trong kinh này, nhưng đã đến ở nơi khác với tư cách là câu chuyện nền tảng của bài thuyết giảng này. Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều ấy thật dễ hiểu.

Mahāsudassanasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần làm sáng tỏ các ý nghĩa ẩn tàng của bài chú giải kinh Mahāsudassana.

5. Janavasabhasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Janavasabha

Nātikiyādibyākaraṇavaṇṇanā

Chú giải về lời thọ ký cho (những người ở) Nātika, v.v...

273-275. ‘‘Parito’’ti [Pg.204] padaṃ yathā samantatthavācako, evaṃ samīpatthavācakopi hotīti samantā sāmantāti attho vutto. Āmeḍitena pana samantattho jotito. Yassa pana sāmantā janapadesu ‘‘nātike viharatī’’ti vuttattā nātikassāti viññāto yamattho. Yassa parito janapadesu byākaroti, tattha paricārakārakānaṃ byākaraṇaṃ avuttasiddhaṃ, nidassanavasena vā tassa vakkhamānattā ‘‘parito parito janapadesu’’ icceva vuttaṃ. Paricāraketi upāsake. Tenāha ‘‘buddhadhammasaṅghānaṃ paricārake’’ti. Upapattīsūti nibbattīsu. Ñāṇagatipuññānaṃ upapattīsūti ettha ñāṇagatūpapatti nāma tassa tassa maggañāṇagamanassa nibbatti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ parikkhayā’’tiādi. Puññūpapatti nāma taṃtaṃdevanikāyūpapatti. Sabbatthāti ‘‘vajjimallesū’’tiādike sabbattha catūsupi padesu. Purimesūti pāḷiyaṃ vutte sandhāyāha. Dasasuyevāti tesu eva dasasu janapadesu. Paricārake byākaroti byakātabbānaṃ bahūnaṃ tattha labbhanato. Nātike bhavā nātikiyā.

273-275. Từ ‘parito’ giống như là từ chỉ ý nghĩa ‘xung quanh,’ cũng là từ chỉ ý nghĩa ‘gần,’ do đó ý nghĩa ‘khắp nơi, lân cận’ đã được nói. Tuy nhiên, bằng cách lặp lại, ý nghĩa ‘khắp nơi’ được làm sáng tỏ. Tuy nhiên, ý nghĩa nào được hiểu là ‘của (người ở) Nātika’ do đã được nói ‘ngài trú ở Nātika’ trong các xứ lân cận của xứ nào. Khi ngài thọ ký ở các xứ xung quanh xứ nào, ở đó lời thọ ký cho những người hộ trì là điều tự thành tựu dù không được nói, hoặc vì điều ấy sẽ được nói như một ví dụ, nên chỉ được nói là ‘parito parito janapadesu.’ ‘Paricārake’ có nghĩa là các cận sự nam. Do đó, ngài nói ‘buddhadhammasaṅghānaṃ paricārake.’ ‘Upapattīsu’ có nghĩa là trong các sự tái sanh. Ở đây, trong câu ‘ñāṇagatipuññānaṃ upapattīsu,’ ‘ñāṇagatūpapatti’ là sự thành tựu của việc đi đến đạo và trí tương ứng. Nhắm đến điều này mà đã được nói câu bắt đầu bằng ‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ parikkhayā.’ ‘Puññūpapatti’ là sự tái sanh vào các chúng thiên tương ứng. ‘Sabbattha’ có nghĩa là ở tất cả bốn nơi bắt đầu bằng ‘vajjimallesu.’ ‘Purimesu,’ ngài nói nhắm đến những xứ đã được nói trong Pāli. ‘Dasasuyeva’ có nghĩa là chỉ trong mười xứ ấy. Ngài thọ ký cho những người hộ trì vì có nhiều người cần được thọ ký ở đó. ‘Nātikiyā’ là những người ở Nātika.

Niṭṭhaṅgatāti niṭṭhaṃ nicchayaṃ upagatā.

‘Niṭṭhaṅgatā’ có nghĩa là đã đi đến sự kết thúc, sự quyết định.

Ānandaparikathāvaṇṇanā

Chú giải về cuộc thảo luận của ngài Ānanda

276. Yasmā saṅghasuppaṭipatti nāma dhammasudhammatāya, dhammasudhammatā ca buddhasubuddhatāya, tasmā ‘‘aho dhammo, aho saṅgho’’ti dhammasaṅghaguṇakittanāpi atthato buddhaguṇakittanā eva hotīti ‘‘bhagavantaṃ kittayamānarūpā’’ti padassa ‘‘aho dhammo’’tiādināpi attho vutto.

276. Bởi vì sự diệu hành của Tăng là do sự khéo thuyết của Pháp, và sự khéo thuyết của Pháp là do sự chánh giác của Đức Phật, do đó, việc tán dương các ân đức của Pháp và Tăng rằng ‘Pháp thật vi diệu, Tăng thật vi diệu’ về mặt ý nghĩa cũng chính là việc tán dương ân đức của Đức Phật, (nên) ý nghĩa của cụm từ ‘bhagavantaṃ kittayamānarūpā’ cũng được nói bằng câu bắt đầu bằng ‘aho dhammo.’

278. Ñāṇagatīti ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’tiādinā āgataṃ pahātabbapahānavasena pavattaṃ maggañāṇagamanaṃ. Yasmā tassā eva ñāṇagatiyā vasena tassa tassa ariyapuggalassa opapātikatādiviseso, tasmā taṃ tādisaṃ tassa abhisamparāyaṃ sandhāyāha ‘‘ñāṇābhisamparāyamevā’’ti.

278. Ñāṇagatīti có nghĩa là sự đi đến bằng đạo trí vốn diễn tiến theo cách đoạn trừ các pháp cần được đoạn trừ, được đề cập đến qua câu ‘do sự đoạn tận năm hạ phần kiết sử’ v.v... Bởi vì chính do sự đi đến bằng trí tuệ ấy mà có sự đặc biệt về hóa sanh v.v... của mỗi bậc Thánh nhân ấy, do đó, nhằm ám chỉ đến đời sau như thế ấy của vị ấy nên (Ngài) đã nói là ‘chính là đời sau bằng trí tuệ’.

279. Upasantaṃ [Pg.205] pati sammati ālokīyatīti upasantapatiso. Upasantadassano upasantaussanno. Bhātirivāti ettha ra-kāro padasandhikaro, iva-saddo bhusatthoti āha ‘‘ativiya bhātī’’ti.

279. Upasantapatiso là người được xem xét, được nhìn nhận là bậc đã tịch tịnh. Người có cái thấy về sự tịch tịnh, người có sự tịch tịnh nổi trội. Trong câu Bhātirivā, ký tự ra là để nối âm, từ iva có nghĩa là ‘rất nhiều,’ do đó (chú giải) nói là ‘sáng chói vô cùng.’

Janavasabhayakkhavaṇṇanā

Phần mô tả về dạ-xoa Janavasabha.

280. Jeṭṭhakabhāvena jane vasabhasadisoti janavasabhoti assa devaputtassa nāmaṃ ahosi.

280. Do là bậc tối thượng trong loài người, giống như con bò đầu đàn, nên tên của vị thiên tử này đã là Janavasabha.

Ito devalokā cavitvā sattakkhattuṃ manussaloke rājabhūtassa. Manussalokā cavitvā sattakkhattuṃ devabhūtassa. Etthevāti etasmiṃyeva cātumahārājikabhave, etthāpi vessavaṇassa sahabyatāvasena.

Sau khi mệnh chung từ cõi trời này, (vị ấy) đã là vua ở cõi người bảy lần. Sau khi mệnh chung từ cõi người, (vị ấy) đã là chư thiên bảy lần. Ettheva có nghĩa là chính trong cõi Tứ Đại Thiên Vương này, và ở đây cũng là do làm bạn đồng hành với vua Vessavaṇa.

281. Āsisanaṃ āsā, patthanā. Āsāsīsena cettha kattukamyatākusalacchandaṃ vadati. Tenevāha ‘‘sakadāgāmimaggatthāyā’’tiādi. Yadaggeti ettha agga-saddo ādipariyāyoti āha ‘‘taṃ divasaṃ ādiṃ katvā’’ti. ‘‘Purimaṃ…pe… avinipāto’’ti idaṃ yathā tattakaṃ kālaṃ sugatito sugatūpapattiyeva ahosi, tathā katūpacitakusalakammattā. Phussassa sammāsambuddhassa kālato pabhuti hi sambhatavivaṭṭūpanissayakusalasambhāro esa devaputto. Anacchariyanti anu anu acchariyaṃ. Tenāha ‘‘punappunaṃ acchariyamevā’’ti. Sayaṃparisāyāti sakāya parisāya. Bhagavato diṭṭhasadisamevāti āvajjanasamanantaraṃ yathā te bhagavato catuvīsatisatasahassamattā sattā ñāṇagatito diṭṭhā, evaṃ tumhehi diṭṭhasadisameva. Vessavaṇassa sammukhā sutaṃ mayāti vadati.

281. Āsisana là sự mong mỏi, sự ước nguyện. Ở đây, với từ āsāsīsa, (chú giải) nói đến thiện dục muốn thực hiện. Do đó, (Ngài) đã nói ‘vì mục đích Nhất lai đạo’ v.v... Trong từ yadagge, từ agga là từ đồng nghĩa với ‘bắt đầu,’ do đó (chú giải) nói là ‘kể từ ngày ấy.’ Câu ‘Trước đây... cho đến... không bị đọa lạc’ này (cho thấy) rằng trong suốt khoảng thời gian ấy, (vị ấy) chỉ tái sanh từ thiện thú đến thiện thú, là do đã tích lũy các nghiệp thiện đã được thực hiện. Thật vậy, vị thiên tử này đã tích tập các tư lương thiện nghiệp có duyên cận y cho sự thoát khỏi vòng luân hồi kể từ thời của Đức Phật Chánh Đẳng Giác Phussa. Anacchariyaṃ là điều kỳ diệu tiếp nối điều kỳ diệu. Do đó, (chú giải) nói là ‘chính là điều kỳ diệu lặp đi lặp lại.’ Sayaṃparisāya có nghĩa là với hội chúng của mình. Bhagavato diṭṭhasadisameva có nghĩa là: ngay sau khi hướng tâm, giống như hai mươi bốn trăm ngàn chúng sanh ấy đã được Đức Thế Tôn thấy bằng sự đi đến của trí tuệ, cũng vậy, (điều ấy) giống như đã được các ngài thấy. (Vị ấy) nói rằng: ‘Tôi đã nghe từ chính kim khẩu của vua Vessavaṇa.’

Devasabhāvaṇṇanā

Phần mô tả về hội chúng chư thiên.

282. Vassūpanāyikasaṅgahatthanti vassūpanāyikāya ārakkhāsaṃvidhānavasena bhikkhūnaṃ saṅgahaṇatthaṃ ‘‘vassūpagatā bhikkhū evaṃ sukhena samaṇadhammaṃ karontī’’ti, pavāraṇasaṅgaho panassa pavāretvā satthu santikaṃ gacchantānaṃ bhikkhūnaṃ antarāmagge parissayapariharaṇatthaṃ. Dhammassavanatthaṃ dūraṭṭhānaṃ [Pg.206] gacchantesupi eseva nayo. Attanāpi āgantvā dhammassavanatthaṃ sannipatiyeva. Etthetthāti ettha ettha ayyānaṃ vasanaṭṭhāne.

282. Vassūpanāyikasaṅgahatthanti có nghĩa là vì mục đích hỗ trợ các vị tỳ-khưu bằng cách sắp đặt sự bảo vệ trong mùa an cư kiết hạ, (với ý nghĩ rằng) ‘các vị tỳ-khưu đã an cư như vậy sẽ thực hành sa-môn pháp một cách an lạc.’ Còn sự hỗ trợ trong lễ Tự tứ của vị ấy là vì mục đích tránh khỏi các hiểm nguy trên đường đi cho các vị tỳ-khưu đang đi đến gần Đức Đạo Sư sau khi đã làm lễ Tự tứ. Đối với những vị đi đến nơi xa vì mục đích nghe Pháp, phương pháp này cũng tương tự. (Họ) cũng tự mình đến và tụ hội vì mục đích nghe Pháp. Etthettha có nghĩa là tại nơi này nơi kia, tại trú xứ của các bậc tôn giả.

Tadāpīti ‘‘purimāni bhante divasānī’’ti vuttakālepi. Eteneva kāraṇenāti vassūpanāyikanimittameva. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘tadahuposathe pannarase vassūpanāyikāyā’’tiādi. Āsanepi nisajjāya sudhammāya devasabhāya paṭhamaṃ devesu tāvatiṃsesu nisinnesu tassā catūsu dvāresu cattāro mahārājāno nisīdanti, idaṃ nesaṃ āsane nisajjāya cārittaṃ hoti.

Tadāpi có nghĩa là cũng vào lúc được nói đến trong câu ‘bạch ngài, trong những ngày trước đây.’ Eteneva kāraṇena có nghĩa là chính vì lý do an cư kiết hạ. Do đó, trong Pāli đã nói là ‘vào ngày Bố-tát rằm tháng ấy, nhân mùa an cư kiết hạ’ v.v... Về việc ngồi vào chỗ ngồi trong hội chúng chư thiên Sudhammā, khi các vị trời ở cõi Ba Mươi Ba đã ngồi xuống trước tiên, bốn vị Đại vương ngồi ở bốn cửa của hội chúng ấy, đây là thông lệ của họ về việc ngồi vào chỗ ngồi.

Yenatthenāti yena kiccena yena payojanena. Ārakkhatthanti ārakkhabhūtamatthaṃ. Vuttaṃ vacanaṃ etesanti vuttavacanā, mahārājāno.

Yenatthena có nghĩa là với phận sự nào, với mục đích nào. Ārakkhatthaṃ có nghĩa là mục đích đã trở thành sự bảo vệ. Vuttavacanā là những vị có lời nói đã được nói ra, (tức là) các vị Đại vương.

283. Atikkamitvāti abhibhavitvā.

283. Atikkamitvā có nghĩa là sau khi chế ngự.

Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā

Phần mô tả về câu chuyện của Phạm thiên Sanaṅkumāra.

284. Abhisambhavituṃ adhigantuṃ asakkuṇeyyo anabhisambhavanīyo. Tenāha ‘‘appattabbo’’tiādi. Cakkhuyeva patho rūpadassanassa maggo upāyoti cakkhupatho, tasmiṃ cakkhupathasminti āha ‘‘cakkhupasāde’’ti, cakkhussa gocarayoggo vā cakkhupathoti āha ‘‘āpāthe vā’’ti. Nābhibhavatīti na abhibhavati, gocarabhāvaṃ na gacchatīti attho. Heṭṭhā heṭṭhāti tāvatiṃsato paṭṭhāya heṭṭhā heṭṭhā, na cātumahārājikato paṭṭhāya, nāpi brahmapārisajjato paṭṭhāya. ‘‘Cātumahārājikā hi tāvatiṃsānaṃ yathā jātirūpāni passituṃ sakkonti, tathā brahmāno heṭṭhimā uparimāna’’nti keci, taṃ na yuttaṃ. Na hi heṭṭhimā brahmāno uparimānaṃ mūlapaṭisandhirūpaṃ passituṃ sakkonti, māpitameva passituṃ sakkontīti daṭṭhabbaṃ.

284. Anabhisambhavanīyo là không thể chế ngự, không thể đạt đến. Do đó, (chú giải) nói là ‘không thể đạt đến’ v.v... Cakkhupatho là con đường của mắt, là đường lối, là phương tiện để thấy sắc; ‘trong con đường của mắt ấy’ (chú giải) nói là ‘trong nhãn thần kinh;’ hoặc cakkhupatho là đối tượng thích hợp của mắt, do đó (chú giải) nói là ‘hoặc trong tầm nhìn.’ Nābhibhavati là không chế ngự, có nghĩa là không đi vào trạng thái làm đối tượng. ‘Các cõi thấp hơn’ là các cõi thấp hơn kể từ cõi Ba Mươi Ba trở xuống, không phải kể từ cõi Tứ Đại Thiên Vương, cũng không phải kể từ cõi Phạm Chúng Thiên. Một số người nói rằng: ‘Thật vậy, giống như các vị trời Tứ Đại Thiên Vương có thể thấy sắc tự nhiên của các vị trời Ba Mươi Ba, cũng vậy các vị Phạm thiên ở cõi thấp hơn (có thể thấy) các vị ở cõi cao hơn,’ điều đó không hợp lý. Thật vậy, cần phải hiểu rằng các vị Phạm thiên ở cõi thấp hơn không thể thấy sắc căn bản khi tái sanh của các vị ở cõi cao hơn, họ chỉ có thể thấy sắc được hóa hiện.

Suṇantova niddaṃ okkamīti gatiyo upadhārento bahi visaṭavitakkavicchedena saṅkocaṃ āpannacittatāya. Mayhaṃ ayyakassāti bhagavantaṃ sandhāya vadati.

‘Vừa nghe đã chìm vào giấc ngủ’ là do trong khi đang xem xét các cảnh giới, tâm đã đi vào trạng thái co rút lại vì sự cắt đứt các tầm đã lan rộng ra bên ngoài. (Vị ấy) nói ‘của ông tôi’ là nhằm ám chỉ đến Đức Thế Tôn.

Pañca sikhā etassāti pañcasikho, pañcasikho viya pañcasikhoti āha ‘‘pañcasikhagandhabbasadiso’’ti. Mamāyantīti piyāyanti.

Pañcasikho là vị có năm búi tóc. (Từ pañcasikho trong chánh kinh) có nghĩa là giống như Pañcasikha, do đó (chú giải) nói là ‘giống như nhạc công trời Pañcasikha.’ Mamāyanti có nghĩa là họ yêu mến.

285. Sumuttoti [Pg.207] saradosehi suṭṭhu mutto. Yehi pittasemhādīhi palibuddhattā saro avissaṭṭho siyā, tadabhāvato vissaṭṭhoti dassento āha ‘‘apalibuddho’’ti. Viññāpetīti viññeyyo, antogadhahetuattho kattusādhano esa viññeyyasaddoti āha ‘‘atthaviññāpano’’ti. Sarassa madhuratā nāma maddavanti āha ‘‘madhuro mudū’’ti. Savanaṃ arahatīti savanīyo. Savanārahatāya ca āpāthasukhatāyāti āha ‘‘kaṇṇasukho’’ti. Bindūti piṇḍito. Ākoṭitabhinnakaṃsasaddo viya anekāvayavo ahutvā niravayavo, ekabhāvoti attho. Tenāha ‘‘ekagghano’’ti, etenevassa avisāritā saṃvaṇṇitā daṭṭhabbā. Gambhīruppattiṭṭhānatāya cassa gambhīratāti āha ‘‘nābhimūlato’’tiādi. Evaṃ samuṭṭhitoti jīvhādippahāramattasamuṭṭhito. Amadhuro ca hoti uppattiṭṭhānānaṃ parilahubhāvato. Na ca dūraṃ sāveti vīrabhāvābhāvato. Ninnādī suvipulabhāvato savisesaṃ ninnādo, pāsaṃsaninnādo vā. Tenāha ‘‘mahāmegha…pe… yutto’’ti.

285. Sumutto có nghĩa là hoàn toàn giải thoát khỏi các khuyết điểm của giọng nói. Do bị trói buộc bởi các thứ như đàm, rãi, v.v... nên giọng nói có thể không được trong trẻo, để trình bày rằng do không có các điều ấy nên giọng nói được trong trẻo, ngài đã nói là ‘apalibuddho’ (không bị trói buộc). Viññāpetīti viññeyyo, từ viññeyya này là kattusādhana (danh từ tác nhân) có ý nghĩa nguyên nhân được bao hàm bên trong, nên ngài đã nói là ‘atthaviññāpano’ (làm cho rõ nghĩa). Sự ngọt ngào của giọng nói chính là sự mềm mại, nên ngài đã nói là ‘madhuro mudū’ (ngọt ngào là mềm mại). Savanaṃ arahatīti savanīyo. Và do đáng được nghe và dễ chịu khi nghe, nên ngài đã nói là ‘kaṇṇasukho’ (dễ chịu cho tai). Bindu là tròn trịa. Không có nhiều thành phần như âm thanh của cái bát đồng bị đập vỡ, mà là không có thành phần, có nghĩa là một khối duy nhất. Do đó, ngài đã nói là ‘ekagghano’ (một khối đặc). Cần phải hiểu rằng chính do điều này mà đặc tính không phân tán của giọng nói đã được mô tả. Và do có nơi phát sinh sâu thẳm nên giọng nói có sự sâu lắng, nên ngài đã nói là ‘từ gốc rốn’ v.v... ‘Phát sinh như vậy’ có nghĩa là chỉ phát sinh do sự va chạm của lưỡi, v.v... Và giọng nói không ngọt ngào là do nơi phát sinh quá nhẹ. Và không vang xa là do không có sự mạnh mẽ. Ninnādī (vang dội) là có tiếng vang đặc biệt do rất đầy đặn, hoặc là tiếng vang đáng tán thán. Do đó, ngài đã nói là ‘giống như đám mây lớn... v.v... được trang bị’.

Pacchimaṃ pacchimanti dutiyaṃ, catutthaṃ, chaṭṭhaṃ, aṭṭhamañca padaṃ. Purimassa purimassāti yathākkamaṃ paṭhamassa, tatiyassa, pañcamassa, sattamassa ca. Atthoyevāti atthaniddeso eva. Vissaṭṭhatā hissa viññeyyatāya veditabbā, mañjubhāvo savanīyatāya, bindubhāvo avisāritāya, gambhīrabhāvo ninnāditāyāti. Yathāparisanti ettha yathā-saddo parimāṇavācī, na pakārādivācīti āha ‘‘yattakā parisā’’ti, tena parisappamāṇaṃ evassa saro niccharati, ayamassa dhammatāti dasseti. Tenāha ‘‘tattakamevā’’tiādi.

‘Cái sau, cái sau’ có nghĩa là từ thứ hai, thứ tư, thứ sáu, và thứ tám. ‘Của cái trước, của cái trước’ có nghĩa là theo thứ tự của từ thứ nhất, thứ ba, thứ năm, và thứ bảy. ‘Chính là ý nghĩa’ có nghĩa là chính là sự chỉ dẫn về ý nghĩa. Quả vậy, sự trong trẻo của giọng nói ấy cần được biết đến qua sự dễ hiểu, sự ngọt ngào qua sự dễ nghe, sự tròn trịa qua sự không phân tán, sự sâu lắng qua sự vang dội. Ở đây, trong câu ‘yathāparisaṃ’ (tùy theo hội chúng), từ ‘yathā’ chỉ số lượng, chứ không chỉ cách thức, v.v..., nên ngài đã nói là ‘hội chúng có bao nhiêu’. Điều đó cho thấy rằng giọng nói của ngài chỉ phát ra vừa đủ với quy mô của hội chúng, đây là pháp tánh của ngài. Do đó, ngài đã nói là ‘chỉ bấy nhiêu mà thôi’ v.v...

‘‘Ye hi kecī’’tiādi ‘‘yāvañca so bhagavā’’tiādinā vuttassa atthassa hetukittanavasena samatthanaṃ saraṇesu nesaṃ niccasevanena, sīlesu ca patiṭṭhāpanena chakāmasaggasampattianuppādanato. Tenāha ‘‘ye hi keci…pe… vadatī’’ti. Nibbematikagahitasaraṇeti maggenāgatasaraṇagamane. Te hi sabbaso samugghātitavicikicchatāya ratanattaye aveccappasādena samannāgatāyeva, pothujjanikasaddhāya vasena buddhādīnaṃ guṇe ogāhetvā jānanti, aparaneyyabuddhino te pariyāyato nibbematikagahitasaraṇā veditabbā. Gandhabbadevagaṇanti gandhabbadevasamūhaṃ. Tukā [Pg.208] vuccati khīriṇī yā tukātipi vuccati. Tassā cuṇṇaṃ tukāpiṭṭhaṃ. Taṃ koṭṭetvā pakkhittaṃ ghanaṃ nirantaracitaṃ hutvā tiṭṭhati.

Câu bắt đầu bằng ‘Bất cứ ai...’ là sự chứng minh bằng cách nêu lên nguyên nhân cho ý nghĩa của điều đã được nói trong câu bắt đầu bằng ‘và cho đến khi nào đức Thế Tôn ấy...’, do việc tạo ra sự thành tựu sáu cõi trời dục giới cho họ qua việc họ thường xuyên nương tựa các nơi quy y và được an lập trong các giới. Do đó, ngài đã nói là ‘bất cứ ai... v.v... nói rằng’. ‘Đã quy y không còn hoài nghi’ có nghĩa là trong sự quy y đã đến bằng con đường đạo. Quả vậy, họ là những người đã hoàn toàn nhổ bật sự hoài nghi, được trang bị niềm tin bất động vào Tam Bảo; thông qua đức tin của phàm phu, họ biết bằng cách thâm nhập vào các đức hạnh của đức Phật, v.v... Họ, những người có trí tuệ không thể lay chuyển, cần được hiểu một cách gián tiếp là những người đã quy y không còn hoài nghi. ‘Gandhabbadevagaṇaṃ’ có nghĩa là nhóm chư thiên càn-thát-bà. ‘Tukā’ được gọi là cây có mủ, cũng được gọi là ‘tukā’. Bột của nó là ‘tukāpiṭṭhaṃ’. Khi bột ấy được giã và cho vào, nó trở nên đặc, kết dính lại không có kẽ hở.

Bhāvitaiddhipādavaṇṇanā

Mô tả về các thần túc đã được tu tập

287. Supaññattāti suṭṭhu pakārehi ñāpitā bodhitā, asaṅkarato vā ṭhapitā, taṃ pana bodhanaṃ, asaṅkarato ṭhapanañca atthato desanā evāti āha ‘‘sukathitā’’ti. Ijjhanaṭṭhenāti samijjhanaṭṭhena, nippajjanassa kāraṇabhāvenāti attho. Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Iddhiyā pādoti iddhipādo, iddhiyā adhigamupāyoti attho. Tena hi yasmā uparūpari visesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti, tasmā ‘‘pādo’’ti vuccati. Ijjhatīti iddhi, samijjhati nippajjatīti attho. Iddhi eva pādo iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Evaṃ tāva ‘‘cattāro iddhipādā’’ti ettha attho veditabbo. Iddhipahonakatāyāti iddhiyā nipphādane samatthabhāvāya. Iddhivisavitāyāti iddhiyā nipphādane yogyabhāvāya. Anekatthattā hi dhātūnaṃ yogyattho vi-pubbo su-saddo, visavanaṃ vā pajjanaṃ visavitā, tattha kāmakāritā visavitā. Tenāha ‘‘punappuna’’ntiādi. Iddhivikubbanatāyāti vikubbaniddhiyā vividharūpakaraṇāya. Tenāha ‘‘nānappakārato katvā dassanatthāyā’’ti.

287. ‘Supaññattā’ có nghĩa là được làm cho biết, được làm cho giác ngộ bằng những cách thức tốt đẹp, hoặc được thiết lập không có sự hỗn tạp. Nhưng sự làm cho giác ngộ và sự thiết lập không hỗn tạp ấy, về mặt ý nghĩa, chính là sự thuyết giảng, nên ngài đã nói là ‘sukathitā’ (được khéo nói). ‘Với ý nghĩa thành tựu’ có nghĩa là với ý nghĩa hoàn thành, nghĩa là do là nguyên nhân của sự phát sinh. ‘Với ý nghĩa là nền tảng’ có nghĩa là với ý nghĩa là cơ sở. ‘Iddhiyā pādo’ là ‘iddhipādo’ (thần túc), có nghĩa là phương tiện để đạt được thần thông. Quả vậy, vì nhờ đó mà họ tiến đến, đạt được thần thông được gọi là sự thù thắng ngày càng cao, do đó được gọi là ‘pādo’ (túc, nền tảng). ‘Ijjhati’ là ‘iddhi’ (thành tựu, thần thông), có nghĩa là được hoàn thành, được phát sinh. Thần thông chính là nền tảng, ‘iddhipādo’, có nghĩa là phần của thần thông. Như vậy, trước hết cần phải hiểu ý nghĩa ở đây trong câu ‘bốn thần túc’. ‘Iddhipahonakatāya’ có nghĩa là để có khả năng tạo ra thần thông. ‘Iddhivisavitāya’ có nghĩa là để có sự thích hợp trong việc tạo ra thần thông. Quả vậy, do các ngữ căn có nhiều nghĩa, từ ‘su’ đi trước bởi ‘vi’ có nghĩa là thích hợp. Hoặc ‘visavitā’ là ‘visavana’ (sự tuôn chảy) hoặc ‘pajjana’ (sự đi đến). Trong đó, ‘visavitā’ là khả năng hành động theo ý muốn. Do đó, ngài đã nói là ‘nhiều lần’ v.v... ‘Iddhivikubbanatāya’ có nghĩa là đối với thần thông biến hóa, đối với việc tạo ra các hình sắc đa dạng. Do đó, ngài đã nói là ‘với mục đích biểu diễn sau khi đã tạo ra bằng nhiều cách khác nhau’.

‘‘Chandañca bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ, ayaṃ vuccati chandasamādhī’’ti (vibha. 432) imāya pāḷiyā chandādhipati samādhi chandasamādhīti adhipatisaddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati, adhipatisaddatthadassanavasena pana ‘‘chandahetuko, chandādhiko vā samādhi chandasasamādhī’’ti aṭṭhakathāyaṃvuttanti veditabbaṃ. ‘‘Padhānabhūtāti vīriyabhūtā’’ti keci vadanti. Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthañhi padhānaggahaṇanti. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti saṅkhāro, sabbampi vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato aññassa nivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti padhānabhūtā seṭṭhabhūtāti attho. Catubbidhassa pana vīriyassa adhippetattā bahuvacananiddeso kato. Visuṃ samāsayojanavasena yo pubbe iddhipādattho pādassa upāyatthataṃ, koṭṭhāsatthatañca gahetvā yathāyogavasena idha [Pg.209] vutto, so vakkhamānānaṃ paṭilābhapubbabhāgānaṃ kattukaraṇiddhibhāvaṃ, uttaracūḷabhājanīye vā vuttehi chandādīhi iddhipādehi sādhetabbāya iddhiyā kattiddhibhāvaṃ, chandādīnañca karaṇiddhibhāvaṃ sandhāya vuttoti veditabbo, tasmā ‘‘ijjhanaṭṭhena iddhī’’ti ettha kattuattho, karaṇattho ca ekajjhaṃ gahetvā vuttoti kattuatthaṃ tāva dassetuṃ ‘‘nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena vā’’ti vatvā itaraṃ dassento ‘‘ijjhanti etāyā’’tiādimāha. Vuttanti kattha vuttaṃ? Iddhipādavibhaṅgapāṭhe. (Vibha. 434) tathābhūtassāti tenākārena bhūtassa, te chandādidhamme paṭilabhitvā ṭhitassāti attho. ‘‘Vedanākkhandho’’tiādīhi chandādayo antokatvā cattāropi khandhā kathitā. Sesesūti sesiddhipādesu.

Do đoạn Pāḷi: ‘Này Tỳ khưu, do tác thành dục làm chủ đạo nên đắc được định, đắc được nhất tâm, đây được gọi là dục định’ (Phân Tích 432), nên được hiểu rằng hợp từ (samāso) dục định (chandasamādhi) được nói đến do đã làm cho từ chủ đạo (adhipati) bị ẩn đi trong câu dục chủ đạo định (chandādhipati samādhi). Tuy nhiên, cần phải biết rằng trong Chú giải đã nói: ‘Định có dục làm nhân, hoặc có dục làm trội hơn được gọi là dục định’ theo cách trình bày ý nghĩa của từ chủ đạo. Một số vị nói: ‘Là thành phần chính yếu (padhānabhūtā) tức là thành phần tinh tấn (vīriyabhūtā).’ Việc dùng từ chính yếu (padhāna) là nhằm mục đích loại trừ các hành đã được tạo tác (saṅkhatasaṅkhāra), v.v. Hoặc là, hành (saṅkhāro) là vì nó tạo tác nên đặc tính này hay đặc tính khác, (đó là) toàn bộ tinh tấn. Ở đây, việc dùng từ chính yếu là nhằm mục đích loại trừ cái khác ngoài (tinh tấn) là tác nhân thành tựu bốn phận sự; do đó, ý nghĩa là thành phần chính yếu (padhānabhūtā) tức là thành phần cao tột (seṭṭhabhūtā). Hơn nữa, do có chủ ý đến bốn loại tinh tấn nên đã dùng số nhiều để chỉ định. Ý nghĩa của như ý túc đã được nói đến ở đây một cách riêng biệt theo sự kết hợp hợp từ, bằng cách lấy ý nghĩa phương tiện và ý nghĩa thành phần của từ ‘túc’ (pāda) tùy theo trường hợp thích hợp, cần phải hiểu rằng điều ấy được nói đến liên quan đến tính cách tác giả thần thông và công cụ thần thông của các phần sơ khởi của sự chứng đắc sẽ được đề cập, hoặc liên quan đến tính cách tác giả thần thông của thần thông cần được thành tựu bởi các như ý túc là dục, v.v. đã được nói trong phần Uttaracūḷabhājanīya, và tính cách công cụ thần thông của dục, v.v. Do đó, ở câu ‘thần thông (iddhi) theo nghĩa thành tựu (ijjhanaṭṭhena)’, cả nghĩa tác giả và nghĩa công cụ đã được gộp chung lại và nói đến. Để chỉ ra nghĩa tác giả, trước tiên ngài nói ‘hoặc theo nghĩa thành tựu bằng phương cách hoàn thành (nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena vā)’, rồi để chỉ ra nghĩa kia, ngài nói ‘họ thành tựu nhờ cái này (ijjhanti etāyā), v.v.’. Được nói đến (vuttanti) – được nói đến ở đâu? Trong bài kinh Phân Tích Như Ý Túc (Iddhipādavibhaṅga). (Phân Tích 434). ‘Của người đã trở thành như vậy (tathābhūtassā)’ có nghĩa là của người đã trở thành theo cách ấy, tức là của người đang trú sau khi đã chứng đắc các pháp dục, v.v. ấy. Bằng các câu ‘thọ uẩn (vedanākkhandho), v.v.’, cả bốn uẩn đã được nói đến, bao gồm cả dục, v.v. ‘Trong các phần còn lại (sesesū)’ tức là trong các như ý túc còn lại.

Vīriyiddhipādaniddese ‘‘vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgata’’nti dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ. Tattha purimaṃ samādhivisesanaṃ ‘‘vīriyādhipati samādhi vīriyasamādhī’’ti, dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanaṃ. Dveyeva hi sabbattha samannāgamaṅgāni, samādhi, padhānasaṅkhāro ca. Chandādayo hi samādhivisesanāni, padhānasaṅkhāro pana padhānavacaneneva visesito, na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti. Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva, samannāgamaṅgavasena pana padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hoti. Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi, tathāvisiṭṭheneva ca tena sampayutto padhānasaṅkhāro, sesadhammā ca, tasmā samādhivisesanānaṃ vasena cattāro iddhipādā vuttā, visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃavassayadassanavasena hotīti ‘‘chandasamādhi…pe… iddhipāda’’nti ettha nissayatthepi pāda-sadde upāyatthena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā hoti. Teneva hi abhidhamme uttaracūḷabhājanīye (vibha. 456) ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo’’tiādinā chandādīnameva iddhipādatā vuttā. Pañhapucchake (vibha. 457 ādayo) ‘‘cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhī’’tiādinā ca uddesaṃ katvāpi puna chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo vibhatto. Upāyiddhipādadassanatthameva hi nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ, aññathā catubbidhatā na siyāti. Ayamettha pāḷivasena atthavinicchayo veditabbo. Idāni paṭilābhapubbabhāgānaṃ vasena iddhipāde vibhajitvā dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi [Pg.210] vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. Idha iddhipādakathā saṅkhepeneva vuttāti āha ‘‘vitthārena pana…pe… vuttā’’ti.

Trong phần giải thích về tinh tấn như ý túc, từ tinh tấn (vīriya) xuất hiện hai lần trong câu ‘thành tựu tinh tấn định và các hành chính yếu (vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgata)’. Trong đó, từ (tinh tấn) thứ nhất là đặc tính của định: ‘tinh tấn định là định có tinh tấn làm chủ đạo’; từ thứ hai là để chỉ thành phần của sự thành tựu. Thật vậy, ở khắp nơi chỉ có hai thành phần của sự thành tựu, đó là định và các hành chính yếu. Dục, v.v. là các đặc tính của định, còn các hành chính yếu thì chỉ được làm cho đặc biệt bởi từ ‘chính yếu’ chứ không phải bởi dục, v.v. Do đó, ở đây tính chủ đạo của tinh tấn không được nói đến đối với các hành chính yếu. Và tinh tấn chỉ đứng đó làm đặc tính cho định, nhưng theo phương diện là thành phần của sự thành tựu thì nó được nói đến bằng từ ‘các hành chính yếu’. Vì vậy, cũng không phải sự thành tựu được nói là do hai loại tinh tấn. Hơn nữa, vì định được làm cho đặc biệt bởi dục, v.v., và các hành chính yếu cùng các pháp khác tương ưng với chính định đã được làm cho đặc biệt như vậy, cho nên bốn như ý túc được nói đến theo phương diện các đặc tính của định. Và tính cách đặc tính của dục, v.v. có được là do thấy được sự cần thiết tương ứng của chúng. Do đó, trong câu ‘dục định… cho đến… như ý túc’, mặc dù từ ‘túc’ (pāda) có nghĩa là nền tảng (nissayatthe), tính cách như ý túc của dục, v.v. vẫn được nói đến theo nghĩa là phương tiện (upāyatthena). Chính vì lý do đó, trong tạng A-tỳ-đàm, ở phần Uttaracūḷabhājanīya (Phân Tích 456), tính cách như ý túc đã được nói đến cho chính dục, v.v. qua câu bắt đầu bằng ‘bốn như ý túc: dục như ý túc, v.v.’. Trong phần Vấn Đáp (Pañhapucchaka) (Phân Tích 457 trở đi), sau khi đã nêu lên đề mục bắt đầu bằng ‘bốn như ý túc: ở đây, vị Tỳ khưu (tu tập) dục định, v.v.’, thì tính cách thiện, v.v. của chính dục, v.v. lại được phân tích. Thật vậy, việc trình bày các như ý túc làm nền tảng được thực hiện chính là nhằm mục đích chỉ ra các như ý túc làm phương tiện; nếu không, sẽ không có tính cách bốn pháp. Đây là sự quyết đoán về ý nghĩa theo văn bản Pāḷi cần được hiểu ở đây. Bây giờ, để phân chia và trình bày các như ý túc theo phương diện các phần sơ khởi của sự chứng đắc, đoạn bắt đầu bằng ‘hơn nữa (apicā), v.v.’ đã được nói đến; điều đó rất dễ hiểu. Ở đây, bài luận về như ý túc chỉ được nói một cách tóm tắt, nên ngài nói: ‘nhưng một cách chi tiết… cho đến… đã được nói đến’.

Kecīti abhayagirivāsino. Tesu hi ekacce ‘‘iddhi nāma anipphannā’’ti vadanti, ekacce ‘‘iddhipādo pana anipphanno’’ti vadanti, anipphannoti ca paramatthato asiddho, natthīti attho. Ābhatoti abhidhammapāṭhato (vibha. 458) dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.287) ānīto purimanayato aññenākārena desanāya pavattattā. Chando eva iddhipādo chandiddhipādo. Eseva nayo sesesupi. Ime panāti imasmiṃ sutte āgatā iddhipādā. Raṭṭhapālatthero (ma. ni. 2.293; a. ni. aṭṭha. 1.1.210; apa. aṭṭha. 2.raṭṭhapālattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro) ‘‘chande sati kathaṃ nānujānissantī’’ti sattāhaṃ bhattāni abhuñjitvā mātāpitaro anujānāpetvā pabbajitvā chandameva avassāya lokuttaraṃ dhammaṃ nibbattesīti āha ‘‘raṭṭhapālatthero…pe… nibbattesī’’ti. Soṇatthero (mahāva. 243; a. ni. 6.55; theragā. aṭṭha. terasanipāta; apa. aṭṭha. 2.soṇakoṭivīsattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro) bhāvanamanuyutto āraddhavīriyo paramasukhumālo pādesu phoṭesu jātesupi vīriyaṃ nappaṭipassambhesīti āha ‘‘soṇatthero vīriyaṃ dhuraṃ katvā’’ti. Sambhūtatthero (theragā. aṭṭha. 2.sammūtattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro) ‘‘cittavato kiṃ nāma na sijjhatī’’ti cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā bhāvanaṃ ārādhesīti āha ‘‘sambhūtatthero cittaṃ dhuraṃ katvā’’ti. Moghatthero vīmaṃsaṃ avassayi, tasmā tassa bhagavā ‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’ti (su. ni. 1125; bu. vaṃ. 54.353; mahā. ni. 186; cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 144; mogharājamāṇavapucchāniddese 88; netti. 5; peṭako. 22, 31) suññatākathaṃ kathesi, paññānissitamānaniggahatthaṃ, paññāya pariggahatthañca dvikkhattuṃ pucchito samāno pañhaṃ kathesi. Tenāha ‘‘āyasmā mogharājā vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvā’’ti.

“Một số vị” là các vị ở chùa Abhayagiri. Trong số các vị ấy, một số vị nói rằng: “Thần thông là pháp không thành tựu”, một số vị nói rằng: “Thần túc là pháp không thành tựu”. “Không thành tựu” có nghĩa là không được thành tựu theo chân đế, nghĩa là không có. “Được mang đến” là được mang đến từ bài kinh Abhidhamma (Vibha. 458) trong Chú giải Trường Bộ (Dī. ni. aṭṭha. 2.287) vì sự thuyết giảng đã diễn ra theo một cách khác với phương pháp trước. Dục chính là thần túc, nên gọi là dục thần túc. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp còn lại. “Còn những điều này” là những thần túc đã được đề cập trong kinh này. Trưởng lão Raṭṭhapāla (Ma. ni. 2.293; A. ni. aṭṭha. 1.1.210; Apa. aṭṭha. 2.raṭṭhapālattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro) đã không ăn trong bảy ngày với ý nghĩ “Khi có ý muốn, làm sao cha mẹ lại không cho phép?”, sau khi được cha mẹ cho phép, ngài đã xuất gia và nương vào chính ý muốn đó mà thành tựu pháp siêu thế, do đó nói rằng “Trưởng lão Raṭṭhapāla... đã thành tựu”. Trưởng lão Soṇa (Mahāva. 243; A. ni. 6.55; Theragā. aṭṭha. terasanipāta; Apa. aṭṭha. 2.soṇakoṭivīsattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro) chuyên tâm tu tập, tinh tấn nỗ lực, dù rất yếu đuối và chân bị phồng rộp cũng không từ bỏ tinh tấn, do đó nói rằng “Trưởng lão Soṇa đã lấy tinh tấn làm đầu”. Trưởng lão Sambhūta (Theragā. aṭṭha. 2.sammūtattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro) đã thành tựu việc tu tập bằng cách lấy tâm làm đầu với ý nghĩ “Người có tâm, việc gì mà không thành?”, do đó nói rằng “Trưởng lão Sambhūta đã lấy tâm làm đầu”. Trưởng lão Mogha đã nương vào thẩm sát, vì vậy Đức Thế Tôn đã thuyết về tánh không cho ngài rằng “Hãy quán thế gian là không” (Su. ni. 1125; Bu. vaṃ. 54.353; Mahā. ni. 186; Cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 144; mogharājamāṇavapucchāniddese 88; Netti. 5; Peṭako. 22, 31), để chế ngự ngã mạn nương vào trí tuệ và để nắm giữ bằng trí tuệ, ngài đã hỏi câu hỏi sau khi được hỏi hai lần. Do đó nói rằng “Tôn giả Mogharājā đã lấy thẩm sát làm đầu”.

Punappunaṃ chanduppādanaṃ pesanaṃ viya hotīti chandassa upaṭṭhānasadisatā vuttā.

Việc khởi lên ý muốn nhiều lần giống như việc sai khiến, do đó sự tương đồng của dục với việc hầu cận đã được nói đến.

Parakkamenāti parakkamasīsena sūrabhāvaṃ vadati. Thāmabhāvato ca vīriyassa sūrabhāvasadisatā daṭṭhabbā.

“Bằng sự cố gắng” là nói lên sự dũng mãnh bằng sự cố gắng tột bậc. Và nên hiểu sự tương đồng của tinh tấn với sự dũng mãnh là do trạng thái kiên cố.

Cintanappadhānattā cittassa mantasaṃvidhānasadisatā vuttā.

Do tâm có sự suy tư làm chủ đạo, nên sự tương đồng của tâm với việc sắp đặt mưu kế đã được nói đến.

Jātisampatti [Pg.211] nāma visiṭṭhajātitā. ‘‘Sabbadhammesu ca paññā seṭṭhā’’ti vīmaṃsāya jātisampattisadisatā vuttā. Sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 433) pana cittiddhipādassa jātisampattisadisatā, vīmaṃsiddhipādassa mantabalasadisatā ca yojitā.

Sự thành tựu về dòng dõi (jātisampatti) là dòng dõi cao quý. “Và trong tất cả các pháp, trí tuệ là cao thượng nhất”, do đó sự tương đồng của thẩm sát với sự thành tựu về dòng dõi đã được nói đến. Tuy nhiên, trong sách Sammohavinodanī (Vibha. aṭṭha. 433), sự tương đồng của tâm thần túc với sự thành tựu về dòng dõi, và sự tương đồng của thẩm sát thần túc với sức mạnh mưu kế đã được áp dụng.

Anekaṃ vihitaṃ vidhaṃ etassāti anekavihitanti āha ‘‘anekavidha’’nti. Vidha-saddo koṭṭhāsapariyāyo ‘‘ekavidhena ñāṇavatthū’’tiādīsu (vibha. 751) viyāti āha ‘‘iddhividhanti iddhikoṭṭhāsa’’nti.

“Nhiều loại được sắp đặt cho vị ấy” nên gọi là “anekavihitaṃ”, do đó nói là “nhiều loại”. Từ “vidha” là từ đồng nghĩa với “phần”, giống như trong câu “đối tượng của trí tuệ theo một loại” (Vibha. 751), do đó nói rằng “loại thần thông là phần thần thông”.

Tividhaokāsādhigamavaṇṇanā

Giải thích về việc chứng đắc cơ hội theo ba cách

288. ‘‘Sukhassā’’ti idaṃ tiṇṇampi sukhānaṃ sādhāraṇavacananti āha ‘‘jhānasukhassa maggasukhassa phalasukhassā’’ti. Nānappanāpattatāya pana appadhānattā upacārajjhānasukhassa, vipassanāsukhassa cettha aggahaṇaṃ. Purimesu tāva dvīsu okāsādhigamesu tīṇipi sukhāni labbhanti, tatiye pana kathanti? Tattha kāmaṃ tīṇi na labbhanti, dve pana labbhantiyeva. Yathālābhavasena hetaṃ vuttaṃ. ‘‘Sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’tiādīsu (dī. ni. 1.249; ma. ni. 1.433; 2.259; a. ni. 1.45, 46) viya. Saṃsaṭṭhoti saṃsaggaṃ upagato samaṅgībhūto, so pana tehi samannāgatacittopi hotīti vuttaṃ ‘‘sampayuttacitto’’ti. Ariyadhammanti ariyabhāvakaraṃ dhammaṃ. Upāyatoti vidhito. Pathatoti maggato. Kāraṇatoti hetuto. Yena hi vidhinā dhammānudhammapaṭipatti hoti, so upeti etenāti upāyo, so tadadhigamassa maggabhāvato patho, tassa karaṇato kāraṇanti ca vuccati.

288. “Của lạc” - đây là từ chung cho cả ba loại lạc, do đó nói là “của thiền lạc, của đạo lạc, của quả lạc”. Tuy nhiên, do không phải là sự chứng đắc định khác nhau và không phải là chính yếu, nên lạc của cận hành thiền và lạc của minh sát không được đề cập ở đây. Trước hết, trong hai cách chứng đắc cơ hội đầu tiên, cả ba loại lạc đều có thể đạt được, nhưng trong cách thứ ba thì sao? Ở đó, dù không đạt được cả ba, nhưng hai loại chắc chắn có thể đạt được. Điều này được nói theo khả năng đạt được. Giống như trong các câu “cả sỏi đá, cả bụi cây, cả khi đi, cả khi đứng” (Dī. ni. 1.249; Ma. ni. 1.433; 2.259; A. ni. 1.45, 46). “Hòa hợp” là đã đi đến sự kết hợp, đã hòa nhập. Vị ấy cũng có tâm đi kèm với những điều đó, nên được gọi là “tâm tương ưng”. “Thánh pháp” là pháp làm cho trở thành bậc Thánh. “Bằng phương tiện” là bằng phương pháp. “Bằng con đường” là từ đạo lộ. “Bằng nguyên nhân” là từ nhân duyên. Bởi vì, bằng phương pháp nào mà có sự thực hành pháp và tùy pháp, phương pháp đó được gọi là “phương tiện” (upāya) vì người ta đi đến bằng nó, nó là “con đường” (patha) vì là đạo lộ để chứng đắc điều đó, và nó được gọi là “nguyên nhân” (kāraṇa) vì là tác nhân của điều đó.

‘‘Aniccantiādivasena manasi karotī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yoniso manasikāro nāmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upāyamanasikāroti kusaladhammappavattiyā kāraṇabhūto manasikāro. Pathamanasikāroti tassa eva maggabhūto manasikāro. Anicceti ādiantavantatāya, anaccantikatāya ca anicce tebhūmake saṅkhāre ‘‘anicca’’nti manasikāroti yojanā. Eseva nayo sesesupi. Ayaṃ pana viseso tasmiṃyeva udayabbayapaṭipīḷanatāya dukkhanato, dukkhamato ca dukkhe, avasavattanatthena, anattasabhāvatāya ca anattani, asucisabhāvatāya [Pg.212] asubhe. Sabbampi hi tebhūmakaṃ saṅkhataṃ kilesāsucipaggharaṇato ‘‘asubha’’ntveva vattuṃ arahati. Saccānulomikena vāti saccābhisamayassa anulomanavasena. ‘‘Cittassa āvaṭṭanā’’tiādinā āvajjanāya paccayabhūtā tato purimuppannā manodvārikā kusalajavanappavatti phalavohāreneva tathā vuttā. Tassā hi vasena sā kusaluppattiyā upanissayo hotīti. Āvajjanā hi bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭetīti cittassa āvaṭṭanā, anu anu āvaṭṭetīti anvāvaṭṭanā. Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ābhujatīti ābhogo. Samannāharatīti samannāhāro. Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā anubandhitvā uppajjamāne manasi karoti ṭhapetīti manasikāro. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ upāyamanasikāralakkhaṇo yonisomanasikāro nāma vuccati, yassa vasena puggalo dukkhādīni saccāni āvajjituṃ sakkoti.

Để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt rằng: “Tác ý theo cách vô thường v.v…”, nên câu “gọi là như lý tác ý” v.v… đã được nói đến. Ở đây, upāyamanasikāroti (tác ý có phương tiện) là sự tác ý làm nhân cho các thiện pháp sanh khởi. Pathamanasikāroti (tác ý có con đường) là sự tác ý làm đạo lộ cho điều ấy. Anicceti (vô thường là) sự tác ý rằng “vô thường” đối với các pháp hữu vi trong ba cõi là vô thường do có sự bắt đầu và kết thúc, và do không vĩnh viễn. Cách thức này cũng tương tự trong các trường hợp còn lại. Tuy nhiên, đây là sự khác biệt: trong chính các pháp hữu vi ấy, là khổ do bị bức bách bởi sự sanh diệt và do bản chất là khổ; là vô ngã do không tuân theo ý muốn và do bản chất là vô ngã; là bất tịnh do bản chất là bất tịnh. Thật vậy, tất cả các pháp hữu vi trong ba cõi đều đáng được gọi là “bất tịnh” vì chúng là nơi tuôn chảy của các phiền não bất tịnh. Hoặc là Saccānulomikena (bằng cách thuận theo các sự thật) là theo cách thuận theo sự chứng ngộ các sự thật. Bằng câu “Cittassa āvaṭṭanā (sự hướng của tâm)” v.v…, sự sanh khởi của các tốc hành tâm thiện ở ý môn, vốn sanh khởi trước đó và là duyên cho sự hướng tâm, đã được gọi như vậy chỉ theo cách nói về kết quả. Thật vậy, nhờ vào sự sanh khởi ấy mà nó trở thành y chỉ cho sự sanh khởi của thiện pháp. Āvajjanā (hướng tâm) là sự hướng của tâm vì nó hướng tâm hữu phần; anvāvaṭṭanā (sự tùy hướng) là vì nó hướng đi hướng lại nhiều lần. Ābhogo (sự chú ý) là vì nó chú ý đến đối tượng khác với đối tượng của hữu phần. Samannāhāro (sự xem xét) là vì nó xem xét. Manasikāro (sự tác ý) là vì nó đặt vào trong tâm, tức là nó đặt đối tượng ấy vào trong tâm đang sanh khởi theo sau, theo sau. Ayaṃ vuccati (điều này được gọi là), sự như lý tác ý này có đặc tính là tác ý có phương tiện được gọi là như vậy, nhờ đó mà một người có thể hướng tâm đến các sự thật như khổ v.v…

Asaṃsaṭṭhoti na saṃsaṭṭho kāmādīhi vivitto vinābhūto. Kāmādivisaṃsaggahetu uppajjanakasukhaṃ nāma vivekajaṃ pītisukhanti āha ‘‘paṭhamajjhānasukha’’nti. Kāmaṃ paṭhamajjhānasukhampi somanassameva, suttesu pana taṃ kāyikasukhassāpi paccayabhāvato visesato ‘‘sukha’’ntveva vuccatīti idhāpi jhānabhūtaṃ somanassaṃ sukhanti, itaraṃ somanassaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sukhā’’ti. Hetumhi nissakkavacananti āha ‘‘jhānasukhapaccayā’’ti. Aparāparaṃ somanassanti jhānādhigamahetu paccavekkhaṇādivasena punappunaṃ uppajjanakasomanassaṃ.

Asaṃsaṭṭhoti (không liên hệ là) không liên hệ, ly khai, tách rời khỏi các dục v.v… Lạc sanh ra do nhân là sự không liên hệ với các dục v.v… được gọi là hỷ lạc do ly dục sanh, nên ngài nói là “lạc của sơ thiền”. Mặc dù lạc của sơ thiền cũng chính là hỷ, nhưng trong các kinh, nó được gọi đặc biệt là “lạc” vì nó cũng là duyên cho thân lạc, do đó ở đây hỷ thuộc về thiền được gọi là lạc, còn hỷ khác (thì không). Do đó, đã nói là “sukhā” (do lạc). Lời nói xuất phát từ nhân, nên ngài nói “jhānasukhapaccayā” (do duyên là lạc của thiền). Aparāparaṃ somanassam (hỷ nối tiếp) là hỷ sanh khởi nhiều lần do nhân chứng đắc thiền, theo cách quán xét v.v…

Pamodanaṃ pamudo, taruṇapīti, tato pamudā. ‘‘Pāmojjaṃ pītatthāyā’’tiādīsu taruṇapīti ‘‘pāmojja’’nti vuccati, idha pana pakaṭṭho mudo pamudo pāmojjanti adhippetaṃ, tañca somanassarahitaṃ natthīti avinābhāvitāya ‘‘balavataraṃ pītisomanassa’’nti vuttaṃ. Jhānassa ujuvipaccanīkataṃ sandhāya ‘‘pañca nīvaraṇāni vikkhambhetvā’’ti vuttaṃ. Jhānaṃ pana tadekaṭṭhe sabbepi kilese, sabbepi akusale dhamme vikkhambhetiyeva, attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati paṭipakkhadhammehi anabhibhavanīyato. Tasmāti okāsaggahaṇato, laddhokāsatāyāti attho. Maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato vā okāso, assa adhigamo okāsādhigamo. Purimapakkhe pana okāsaṃ avasaraṃ adhigacchati etenāti okāsādhigamo.

Pamodanaṃ (sự hoan hỷ) là pamudo (niềm vui), là hỷ non trẻ, từ đó có pamudā (sự vui mừng). Trong các câu như “Pāmojjaṃ pītatthāyā” (hoan hỷ là để có hỷ) v.v…, hỷ non trẻ được gọi là “pāmojja” (hoan hỷ), nhưng ở đây, niềm vui mạnh mẽ, sự vui mừng được hiểu là pāmojja (hoan hỷ), và điều đó không tồn tại nếu không có hỷ, do tính không thể tách rời nên đã được nói là “hỷ và ưu có năng lực hơn”. Liên quan đến việc thiền là đối nghịch trực tiếp, nên đã nói là “sau khi đã chế ngự năm triền cái”. Tuy nhiên, thiền chắc chắn chế ngự tất cả các phiền não, tất cả các pháp bất thiện trong cùng một đối tượng, nó chiếm lấy cơ hội của mình và đứng vững do không bị các pháp đối nghịch áp đảo. Tasmā (do đó) là do đã chiếm được cơ hội, ý nghĩa là do đã có được cơ hội. Hoặc okāso (cơ hội) là do là cơ hội để chứng đắc lạc của đạo và quả, sự chứng đắc của nó là okāsādhigamo (sự chứng đắc cơ hội). Tuy nhiên, theo vế trước, người ta chứng đắc cơ hội, dịp may nhờ vào điều này, nên gọi là okāsādhigamo.

Rūpasabhāvatāya[Pg.213], ekantarūpādhīnavuttitāya, savipphārikatāya ca ānāpānavitakkavicārānaṃ thūlabhāvaṃ anujānanto ‘‘kāyavacīsaṅkhārā tāva oḷārikā hontū’’ti āha. Tabbidhuratāya pana ekaccānaṃ vedanāsaññānaṃ thūlataṃ ananujānanto ‘‘cittasaṅkhārā kathaṃ oḷārikā’’ti āha. Itaro ‘‘appahīnattā’’ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘kāyasaṅkhārā hī’’tiādinā tamatthaṃ vivarati. Teti cittasaṅkhārā. Appahīnā saṅkhārā labbhamānasaṅkhāranimittatāya ‘‘oḷārikā’’ti vattuṃ arahanti, pahīnā pana tadabhāvato ‘‘sukhumā’’ti āha ‘‘pahīne upādāya appahīnattā oḷārikā nāma jātā’’ti. Pāḷiyaṃ ‘‘kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā’’ti vuttattā ‘‘sukhanti catutthajjhānikaphalasamāpattisukha’’nti vuttaṃ. ‘‘Cittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā’’ti pana vuttattā ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassā’’ti vuttaṃ. Vacīsaṅkhārapaṭippassaddhi kāyasaṅkhārapaṭippassaddhiyāva siddhāti veditabbā. Tenevāha ‘‘dutiya…pe… visuṃ na vuttānī’’ti. Pāḷiyaṃ pana atthato siddhāpi supākaṭabhāvena vibhāvetuṃ sarūpato gaṇhāti. Na hi ariyavinaye atthāpattivibhāvanā abhidhammadesanāya pakatīti. Yathā nīvaraṇavikkhambhanañca paṭhamassa jhānassa adhigamāya upāyo, evaṃ sukhadukkhavikkhambhanaṃ catutthassa jhānassa adhigamāya upāyoti ‘‘catutthajjhānaṃ sukhaṃ dukkhaṃ vikkhambhetvā’’ti vuttaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

Do bản chất là sắc, do sự tồn tại hoàn toàn phụ thuộc vào sắc, và do có sự lan tỏa, ngài chấp nhận tính thô của hơi thở, tầm và tứ, nên đã nói: “Thân hành và khẩu hành trước hết là thô”. Tuy nhiên, do sự thiếu vắng điều đó, ngài không chấp nhận tính thô của một số thọ và tưởng, nên đã nói: “Tâm hành làm sao thô được?”. Vị kia nói lý do là “do chưa được đoạn trừ” và giải thích ý nghĩa đó bằng câu “kāyasaṅkhārā hī” (vì thân hành) v.v… Te (chúng) là các tâm hành. Các hành chưa được đoạn trừ đáng được gọi là “thô” vì tướng của hành vẫn còn có thể đạt được, còn các hành đã được đoạn trừ thì được gọi là “vi tế” do không có điều đó, nên ngài nói: “so với cái đã được đoạn trừ, do chưa được đoạn trừ nên chúng trở thành thô”. Trong Pāli, vì đã nói “kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā” (do sự an tịnh của các thân hành), nên đã nói “sukham (lạc) là lạc của quả thiền nhập định thuộc tứ thiền”. Nhưng vì đã nói “cittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā” (do sự an tịnh của các tâm hành), nên đã nói “nirodhā vuṭṭhahantassa” (của người xuất khỏi diệt định). Cần phải hiểu rằng sự an tịnh của khẩu hành đã được thành tựu ngay bởi sự an tịnh của thân hành. Do đó, ngài nói: “thứ hai…v.v… không được nói riêng”. Tuy nhiên, trong Pāli, mặc dù đã được thành tựu về mặt ý nghĩa, ngài vẫn trình bày theo hình thức để làm cho nó rõ ràng. Vì trong Thánh luật, việc giải thích ý nghĩa suy luận không phải là thông lệ của thuyết giảng A-tỳ-đàm. Giống như việc chế ngự các triền cái là phương tiện để chứng đắc sơ thiền, việc chế ngự lạc và khổ cũng là phương tiện để chứng đắc tứ thiền, nên đã nói: “tứ thiền sau khi đã chế ngự lạc và khổ”. Phần còn lại tương tự như cách đã nói ở dưới.

Avijjārāgādīhi saha vajjehīti sāvajjaṃ, akusalaṃ, tadabhāvato anavajjaṃ kusalaṃ. Attano hitasukhaṃ ākaṅkhantena sevanīyato sevitabbaṃ, kusalaṃ, tabbipariyāyato na sevitabbaṃ, akusalaṃ. Lāmakabhāvena hīnaṃ, akusalaṃ, seṭṭhabhāvena paṇītaṃ, kusalanti sāvajjadukādayo tayopi dukā yathārahaṃ etesaṃ kusalākusalakammapathānaṃ vaseneva veditabbā. Sabbanti yathāvuttaṃ sabbaṃ catūhi dukehi saṅgahitaṃ dhammajātaṃ. Yathārahaṃ kaṇhañca sukkañca paṭidvandibhāvato, sappaṭibhāgañca appaṭibhāgañca advayabhāvato. Vaṭṭapaṭicchādikā avijjā pahīyati catunnaṃ ariyasaccānaṃ sammadeva paṭivijjhanato. Tato eva arahattamaggavijjā uppajjati. Sukhanti evaṃ kammapathamukhena tebhūmakadhamme sammasitvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahatte patiṭṭhahantassa yaṃ arahattamaggasukhañceva arahattaphalasukhañca, taṃ idha ‘‘sukha’’nti adhippetaṃ. Antogadhā eva nānantariyabhāvato.

Cùng với vô minh, ái dục, v.v... nên cần phải tránh né, (được gọi là) có tội lỗi, là bất thiện. Do không có các điều ấy nên (được gọi là) không có tội lỗi, là thiện. Bởi người mong cầu lợi ích và an lạc cho bản thân nên cần phải thực hành, (được gọi là) thiện. Ngược lại với điều ấy, không nên thực hành, (được gọi là) bất thiện. Do có trạng thái thấp kém nên (được gọi là) hạ liệt, là bất thiện. Do có trạng thái cao thượng nên (được gọi là) cao quý, là thiện. Ba pháp nhị đề là có tội lỗi, v.v... nên được hiểu một cách tương xứng theo uy lực của các nghiệp đạo thiện và bất thiện này. Tất cả (Sabbaṃ) là tất cả các loại pháp đã được nói đến, được thâu nhiếp bởi bốn pháp nhị đề. Một cách tương xứng, (pháp) đen và (pháp) trắng là do có trạng thái đối nghịch; (pháp) có đối phần và (pháp) không có đối phần là do có trạng thái không phải là hai. Vô minh che đậy vòng luân hồi được đoạn trừ do sự chánh giác ngộ bốn Thánh đế. Chính do đó, minh của đạo A-la-hán sanh khởi. An lạc (Sukhanti): Như vậy, đối với người sau khi đã quán xét các pháp trong ba cõi bằng phương pháp nghiệp đạo, đã nỗ lực tu tập minh sát, và đã an trú vào quả vị A-la-hán theo tuần tự của đạo, thì sự an lạc của đạo A-la-hán và sự an lạc của quả A-la-hán nào có được, điều ấy được ngụ ý là “an lạc” ở đây. (Các pháp ấy) đã được bao gồm bên trong do có trạng thái không có sự gián đoạn.

Aṭṭhatiṃsārammaṇavasenāti [Pg.214] pāḷiyaṃ āgatānaṃ aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānānaṃ vasena. Vitthāretvā kathetabbā paṭhamajjhānādivasena āgatattāti adhippāyo. ‘‘Katha’’ntiādinā tameva vitthāretvā kathanaṃ nayato dasseti. ‘‘Catuvīsatiyā ṭhānesū’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāparinibbānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.219) vuttameva. ‘‘Nirodhasamāpattiṃ pāpetvā’’ti iminā arūpajjhānānipi gahitāni honti tehi vinā nirodhasamāpattisamāpajjanassa asambhavato, catutthajjhānasabhāvattā ca tesaṃ. Dasa upacārajjhānānīti ṭhapetvā kāyagatāsatiṃ ānāpānañca aṭṭha anussatiyo, saññāvavatthānañcāti dasa upacārajjhānāni. Adhisīlaṃ nāma samādhisaṃvattaniyanti tassa heṭṭhimantena paṭhamajjhānaṃ pariyosānanti vuttaṃ ‘‘adhisīlasikkhā paṭhamaṃ okāsādhigamaṃ bhajatī’’ti. Adhicittaṃ nāma catutthajjhānaniṭṭhaṃ tadantogadhattā arūpajjhānānaṃ, tappariyosānattā phalajjhānānanti vuttaṃ ‘‘adhicittasikkhā dutiya’’nti. Matthakappattā adhipaññāsikkhā nāma aggamaggavijjāti āha ‘‘adhipaññāsikkhā tatiya’’nti. Sikkhattayavasena tayo okāsādhigame nīharantena yathārahaṃ taṃtaṃsuttavasenapi nīharitabbanti dassento ‘‘sāmaññaphalepī’’tiādimāha.

Theo uy lực của ba mươi tám đề mục (Aṭṭhatiṃsārammaṇavasenāti) là theo uy lực của ba mươi tám đề mục thiền định đã được đề cập trong Pāli. Ý nghĩa là, (các pháp ấy) nên được thuyết giảng một cách rộng rãi do đã được đề cập theo uy lực của sơ thiền, v.v... Bằng câu “Thế nào?” v.v..., ngài chỉ ra chính sự thuyết giảng rộng rãi ấy theo phương pháp. Điều gì cần phải nói trong câu “ở hai mươi bốn trú xứ” v.v..., điều ấy đã được nói đến trong Chú giải kinh Đại Bát-niết-bàn (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.219). Bằng câu “sau khi đã chứng đạt Diệt thọ tưởng định” này, các thiền vô sắc cũng được bao gồm, vì không có các thiền ấy thì không thể nhập Diệt thọ tưởng định, và vì các thiền ấy có bản chất của thiền thứ tư. Mười thiền cận định (Dasa upacārajjhānāni) là mười thiền cận định gồm tám pháp tùy niệm và pháp phân định tứ đại, ngoại trừ niệm thân và niệm hơi thở. Tăng thượng giới (Adhisīlaṃ) là pháp đưa đến định; do đó, với sơ thiền là mức thấp nhất của nó, được nói là sự kết thúc, như trong câu “Tăng thượng giới học là sự chứng đạt cơ hội thứ nhất”. Tăng thượng tâm (Adhicittaṃ) có thiền thứ tư là điểm kết thúc, do các thiền vô sắc được bao gồm trong đó, và do các thiền quả là sự kết thúc của nó, được nói là “Tăng thượng tâm học là (sự chứng đạt cơ hội) thứ hai”. Tăng thượng tuệ học đã đạt đến đỉnh cao là minh của đạo cao nhất, ngài nói “Tăng thượng tuệ học là (sự chứng đạt cơ hội) thứ ba”. Để chỉ ra rằng, người trình bày ba sự chứng đạt cơ hội theo uy lực của tam học cũng nên trình bày một cách tương xứng theo uy lực của các kinh tương ứng, ngài đã nói “cũng trong kinh Sa-môn quả” v.v...

Yadaggena ca tisso sikkhā yathākkamaṃ tayo okāsādhigame bhajanti, tadaggena tappadhānattā yathākkamaṃ tīṇi piṭakāni te bhajantīti dassetuṃ ‘‘tīsu panā’’tiādi vuttaṃ. Tīṇi piṭakāni vibhajitvāti tiṇṇaṃ okāsādhigamānaṃ vasena yathānupubbaṃ tīṇi piṭakāni vitthāretvā kathetuṃ labhissāmāti. Samodhānetvāti samāyojetvā tattha vuttamatthaṃ imassa suttassa atthabhāvena samānetvā. Dukkathitanti asambandhakathanena, atipapañcakathanena vā duṭṭhu kathitanti na sakkā vattuṃ tathākathanasseva sukathanabhāvatoti āha ‘‘tepiṭakaṃ…pe… sukathitaṃ hotī’’ti.

Và để chỉ ra rằng, với đỉnh cao nào mà ba học pháp theo thứ tự đạt đến ba sự chứng đạt cơ hội, thì với đỉnh cao ấy, do sự ưu việt của chúng, ba tạng kinh điển theo thứ tự cũng đạt đến các sự chứng đạt ấy, câu “Và trong ba (tạng)” v.v... đã được nói đến. Sau khi đã phân chia ba tạng kinh điển (Tīṇi piṭakāni vibhajitvāti) có nghĩa là: “Chúng ta sẽ có thể thuyết giảng rộng rãi ba tạng kinh điển theo thứ tự, theo uy lực của ba sự chứng đạt cơ hội.” Sau khi đã kết hợp (Samodhānetvāti) là sau khi đã liên kết, sau khi đã làm cho ý nghĩa được nói ở đó tương đồng với ý nghĩa của kinh này. Không thể nói rằng đã được thuyết giảng một cách tồi tệ (Dukkathitanti) do sự thuyết giảng không liên quan hoặc do sự thuyết giảng quá hý luận, bởi vì chính sự thuyết giảng như vậy là sự thuyết giảng tốt đẹp, ngài đã nói: “Tam tạng... được thuyết giảng tốt đẹp.”

Catusatipaṭṭhānavaṇṇanā

Chú giải về Bốn Niệm Xứ

289. Na kevalaṃ abhidhammapariyāyeneva kusalaṭṭho gahetabbo, atha kho bāhitikapariyāyena pīti āha ‘‘phalakusalassa cā’’ti. Khemaṭṭhenāti catūhipi yogehi anupaddavabhāvena. Sammā samāhitoti samathavasena [Pg.215] ceva vipassanāvasena ca suṭṭhu samāhito. Ekaggacittoti vikkhepassa dūrasamussāritattā ekaggataṃ avikkhepaṃ pattacitto. Attano kāyatoti ajjhattaṃ kāye kāyānupassanāvasena sammā samāhitacitto samāno ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 5.1071, 1072; netti. 40; mi. pa. 1.14) vacanato. Tattha ñāṇadassanaṃ nibbattento tato bahiddhā parassa kāyepi ñāṇadassanaṃ nibbatteti. Tenāha ‘‘parassa kāyābhimukhaṃ ñāṇaṃ pesetī’’ti. Sammā vippasīdatīti sammā samādhānapaccayena abhippasādena ñāṇūpasañhitena ajjhattaṃ kāyaṃ okappeti. Sabbatthāti sabbaṭṭhānesu. Sati kathitāti yojanā. Lokiyalokuttaramissakā kathitā anupassanāñāṇadassanānaṃ tadubhayasādhāraṇabhāvato.

289. Không chỉ nên hiểu ý nghĩa của thiện theo phương pháp của A-tỳ-đàm, mà còn theo phương pháp ngoại điển, ngài đã nói “và của thiện quả”. Với ý nghĩa an ổn (Khemaṭṭhenāti) là do trạng thái không bị phiền não bởi bốn loại ách phược. Chánh định (Sammā samāhito) là định tâm tốt đẹp theo uy lực của cả chỉ và quán. Nhất tâm (Ekaggacittoti) là tâm đã đạt đến sự nhất tâm, không tán loạn, do sự tán loạn đã được loại bỏ xa. Nơi thân của mình (Attano kāyato) là, trong khi có tâm chánh định theo uy lực của sự quán thân nơi thân nội phần, người ấy làm sanh khởi tri kiến ở đó, theo câu “người có tâm định tĩnh biết và thấy như thật” (Saṃ. Ni. 3.5; 5.1071, 1072; Netti. 40; Mi. Pa. 1.14). Từ đó, người ấy cũng làm sanh khởi tri kiến nơi thân của người khác ở bên ngoài. Do đó, ngài nói “hướng trí tuệ đến thân của người khác”. Tín thành một cách chân chánh (Sammā vippasīdati) là người ấy tin tưởng vào thân nội phần với sự tín thành hợp với trí tuệ, do sự định tâm chân chánh làm duyên. Ở mọi nơi (Sabbatthāti) là ở tất cả các trú xứ. Cách kết nối là: “Niệm đã được nói đến”. (Niệm) được nói là sự pha trộn giữa hiệp thế và siêu thế, do tri kiến quán là chung cho cả hai.

Sattasamādhiparikkhāravaṇṇanā

Chú giải về Bảy Vật Trợ của Định

290. Etthāti imissā kathāya. Jhānakkhassa vīriyacakkassa ariyamaggarathassa sīlaṃ vibhūsanabhāvena vuttanti āha ‘‘alaṅkāro parikkhāro nāmā’’ti. Sattahi nagaraparikkhārehīti nagaraṃ parivāretvā rakkhaṇakehi kataparikkhepo, parikhā, uddāpo, pākāro, esikā, palighā, pākārapakkhaṇḍilanti imehi sattahi nagaraparikkhārehi. Sambharīyati phalaṃ etenāti sambhāro, kāraṇaṃ. Bhesajjañhi byādhivūpasamanena jīvitassa kāraṇaṃ. Parivāraparikkhāravasenāti parivārasaṅkhātaparikkhāravasena. Parikkhāro hi sammādiṭṭhiyādayo maggadhammā sammāsamādhissa sahajātādipaccayabhāvena parikaraṇato abhisaṅkharaṇato. Upecca nissīyatīti upanisā, saha upanisāyāti saupanisoti āha ‘‘saupanissayo’’ti, sahakārīkāraṇabhūto dhammasamūho idha ‘‘upanissayo’’ti adhippeto. Sammā pasatthā sundarā diṭṭhi etassāti sammādiṭṭhi, puggalo, tassa sammādiṭṭhissa. So pana yasmā patiṭṭhitasammādiṭṭhiko, tasmā vuttaṃ ‘‘sammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassā’’ti. Sammāsaṅkappo pahotīti maggasammādiṭṭhiyā dukkhādīsu parijānanādikiccaṃ sādhentiyā kāmavitakkādike samugghāṭento sammāsaṅkappo yathā attano kiccasādhane pahoti, tathā pavattiṃ panassa dassento āha ‘‘sammāsaṅkappo pavattatī’’ti. Esa nayo sabbapadesūti ‘‘sammāsaṅkappassa sammāvācā pahotī’’tiādīsu sesapadesu yathāvuttamatthaṃ atidisati.

290. “Ettha” có nghĩa là trong lời dạy này. Đối với cỗ xe Thánh đạo có thiền là trục xe, có tinh tấn là bánh xe, giới được nói đến với ý nghĩa là vật trang sức, nên đã nói: “gọi là vật trang trí, vật trang bị”. “Bởi bảy vật trang bị cho thành phố” có nghĩa là bởi bảy vật trang bị cho thành phố này: sự phòng vệ được thực hiện bởi những người bảo vệ sau khi đã bao quanh thành phố, hào nước, ụ đất, tường thành, trụ sắt, then cài, và các công sự phụ trên tường thành. “Sambhāro” là cái mà quả được mang lại bởi nó, tức là nguyên nhân. Vì thuốc là nguyên nhân của sự sống do làm dịu bệnh tật. “Theo cách là vật tùy tùng và vật trang bị” có nghĩa là theo cách là vật trang bị được gọi là vật tùy tùng. Thật vậy, các pháp của đạo như chánh kiến v.v... là vật trang bị cho chánh định do việc chuẩn bị, do việc tạo tác theo cách là duyên đồng sanh v.v... “Upanisā” là cái mà người ta đến gần và nương tựa. “Saupaniso” là cùng với upanisā, nên đã nói là “saupanissayo” (có cận y duyên). Ở đây, “upanissayo” được hiểu là tập hợp các pháp trở thành nguyên nhân hỗ trợ. “Sammādiṭṭhi” là người có cái thấy đúng đắn, được tán thán, tốt đẹp. “Tassa sammādiṭṭhissa” là của người có chánh kiến ấy. Và vì vị ấy là người đã an trú trong chánh kiến, do đó đã được nói là “của người đã an trú trong chánh kiến”. “Chánh tư duy có thể sanh khởi” có nghĩa là: khi chánh kiến của đạo đang thực hiện phận sự liễu tri về khổ v.v..., chánh tư duy, trong khi loại bỏ các tầm về dục v.v..., có thể sanh khởi để thực hiện phận sự của mình. Để chỉ ra sự diễn tiến của nó, đã nói là “chánh tư duy diễn tiến”. “Đây là phương pháp trong tất cả các trường hợp” là áp dụng ý nghĩa đã được nói đến cho các trường hợp còn lại như “đối với người có chánh tư duy, chánh ngữ có thể sanh khởi” v.v...

Ettha [Pg.216] ca yasmā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahūpakārā sammādiṭṭhi. Tathā hi sā ‘‘paññāpajjoto, paññāsattha’’nti ca vuttā. Tāya hi so avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena nibbānaṃ pāpuṇāti, tasmā ariyamaggakathāyaṃ sammādiṭṭhi ādito gayhati, idha pana puggalādhiṭṭhānadesanāya ‘‘sammādiṭṭhissā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana sammādiṭṭhipuggalo nekkhammasaṅkappādivasena sammadeva saṅkappeti, na micchākāmasaṅkappādivasena, tasmā sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahoti. Yasmā ca sammāsaṅkappo sammāvācāya upakārako. Yathāha ‘‘pubbe kho gahapati vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti, (saṃ. ni. 2.348) tasmā sammāsaṅkappassa sammāvācā pahoti. Yasmā pana ‘‘idañcidañca karissāmā’’ti hi paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā yebhuyyena te te kammantā sammā payojīyanti, tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācassa sammākammanto pahoti. Yasmā pana catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ, tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pūrati, na itarassa, tasmā sammāvācassa sammākammantassa ca sammāājīvo pahoti. Visuddhidiṭṭhisamudāgatasammāājīvassa yoniso padhānassa sambhavato sammāājīvassa sammāvāyāmo pahoti. Yoniso padahantassa kāyādīsu catūsu vatthūsu sati sūpaṭṭhitā hotīti sammāvāyāmassa sammāsati pahoti. Yasmā evaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissa upakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ, tasmā sammāsatissa sammāsamādhi pahotīti. Ayañca nayo pubbabhāge nānākkhaṇikānaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena vutto, maggakkhaṇe pana sammādiṭṭhiādīnaṃ tassa tassa sahajātādivasena vutto ‘‘sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotī’’tiādīnaṃ padānamattho yutto, ayameva ca idhādhippeto. Tenāha ‘‘ayaṃ panattho’’tiādi.

Và ở đây, vì chánh kiến có nhiều lợi ích cho hành giả đang thực hành để chứng đắc Nibbāna. Thật vậy, nó được gọi là “ngọn đèn trí tuệ” và “thanh gươm trí tuệ”. Vì nhờ nó, vị ấy xua tan bóng tối vô minh, diệt trừ bọn giặc phiền não, và đạt đến Nibbāna an ổn. Do đó, trong bài thuyết giảng về Thánh đạo, chánh kiến được đề cập trước tiên. Nhưng ở đây, do bài thuyết giảng dựa trên nền tảng cá nhân, nên đã nói là “của người có chánh kiến”. Và vì người có chánh kiến chỉ tư duy một cách đúng đắn theo cách tư duy về sự xuất ly v.v..., chứ không theo cách tư duy sai lầm về dục v.v..., do đó, đối với người có chánh kiến, chánh tư duy có thể sanh khởi. Và vì chánh tư duy hỗ trợ cho chánh ngữ. Như đã nói: “Này gia chủ, sau khi đã tầm và tứ, người ta mới thốt ra lời nói”, do đó, đối với người có chánh tư duy, chánh ngữ có thể sanh khởi. Và vì sau khi đã sắp đặt bằng lời nói trước rằng “chúng ta sẽ làm việc này, việc này”, phần lớn các hành động ấy được thực hiện một cách đúng đắn, do đó lời nói hỗ trợ cho hành động của thân, nên đối với người có chánh ngữ, chánh nghiệp có thể sanh khởi. Và vì chỉ người nào từ bỏ bốn loại khẩu ác hạnh và ba loại thân ác hạnh, và làm viên mãn cả hai thiện hạnh, thì giới thứ tám là mạng mới được viên mãn, chứ không phải người khác, do đó, đối với người có chánh ngữ và chánh nghiệp, chánh mạng có thể sanh khởi. Đối với người có chánh mạng đã được thành tựu bởi kiến thanh tịnh, do có sự tinh tấn như lý, nên đối với người có chánh mạng, chánh tinh tấn có thể sanh khởi. Đối với người tinh tấn như lý, niệm được thiết lập vững chắc trên bốn đối tượng là thân v.v..., nên đối với người có chánh tinh tấn, chánh niệm có thể sanh khởi. Vì niệm được thiết lập vững chắc như vậy, sau khi đã tìm hiểu các chiều hướng của các pháp hỗ trợ và không hỗ trợ cho định, có thể định tâm trên một đối tượng duy nhất, do đó, đối với người có chánh niệm, chánh định có thể sanh khởi. Và phương pháp này được nói trong giai đoạn trước theo cách của chánh kiến v.v... ở các sát-na khác nhau. Nhưng trong sát-na đạo, ý nghĩa của các câu như “đối với người có chánh kiến, chánh tư duy có thể sanh khởi” v.v... được nói theo cách đồng sanh v.v... của từng pháp chánh kiến v.v... là hợp lý, và chính điều này được chủ ý ở đây. Do đó, đã nói: “Và ý nghĩa này” v.v...

Maggañāṇeti maggapariyāpannañāṇe ṭhitassa taṃsamaṅgino. Maggapaññā hi catunnaṃ saccānaṃ sammādassanaṭṭhena ‘‘maggasammādiṭṭhī’’ti vuttā, sā eva nesaṃ yāthāvato jānanato paṭivijjhanato idha ‘‘maggañāṇa’’ntipi vuttā. Maggavimuttīti maggena kilesānaṃ vimuccanaṃ samucchedappahānameva. Phalasammādiṭṭhi eva [Pg.217] ‘‘phalasammāñāṇa’’nti pariyāyena vuttaṃ, pariyāyavacanañca vuttanayānusārena veditabbaṃ. Phalavimutti pana paṭippassaddhippahānaṃ daṭṭhabbaṃ.

“Trong đạo trí” có nghĩa là của người đã an trú trong trí tuệ thuộc về đạo, người hợp thành với trí tuệ ấy. Thật vậy, tuệ của đạo được gọi là “chánh kiến của đạo” với ý nghĩa là thấy đúng bốn chân lý. Chính tuệ ấy, do biết và thâm nhập chúng như thật, ở đây cũng được gọi là “đạo trí”. “Đạo giải thoát” chính là sự giải thoát khỏi các phiền não bằng đạo, tức là sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt. Chính chánh kiến của quả được gọi một cách tương đương là “quả chánh trí”. Và từ đồng nghĩa này nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Còn “quả giải thoát” nên được xem là sự đoạn trừ bằng cách an tịnh.

Amatassa dvārāti ariyamaggamāha. So pana vinā ca ācariyamuṭṭhinā anantaraṃ abāhiraṃ karitvā yāvadeva manussehi suppakāsitattā vivaṭo. Dhammavinītāti ariyadhamme vinītā. So panettha kilesānaṃ samucchedavinayavasena veditabboti āha ‘‘sammāniyyānena niyyātā’’ti.

“Cánh cửa bất tử” là nói đến Thánh đạo. Và đạo ấy được mở ra vì đã được khéo tuyên thuyết cho loài người, không có sự che giấu của bậc đạo sư, không làm cho có trong có ngoài. “Được huấn luyện trong Pháp” có nghĩa là được huấn luyện trong Thánh pháp. Ở đây, sự huấn luyện ấy nên được hiểu theo cách điều phục các phiền não bằng sự cắt đứt, nên đã nói: “được dẫn dắt bởi phương tiện xuất ly chân chánh”.

Atthīti puthutthavisayaṃ nipātapadaṃ ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’tiādīsu (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; 3.154; saṃ. ni. 4.127; a. ni. 6.29; 10.60; vibha. 356; khu. pā. 2.1.dvattiṃsaākāra; netti. 47) viyāti āha ‘‘anāgāmino ca atthī’’ti. Tenevāha ‘‘atthi cevettha sakadāgāmino’’ti. Bahiddhā saṃyojanapaccayo nibbattihetubhūto puññabhāgo etissā atthīti puññabhāgā, atisayavisiṭṭho cettha atthiattho veditabbo. Ottappamānoti uttasanto bhāyanto. Na pana natthi, atthi evāti dīpeti.

Atthi là một bất biến từ có nhiều ý nghĩa, như trong câu “atthi imasmiṃ kāye kesā” (có tóc trong thân này) v.v… (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; 3.154; saṃ. ni. 4.127; a. ni. 6.29; 10.60; vibha. 356; khu. pā. 2.1.dvattiṃsaākāra; netti. 47), nên ngài nói “anāgāmino ca atthi” (và có các vị Bất Lai). Do đó, ngài nói “atthi cevettha sakadāgāmino” (và ở đây có các vị Nhất Lai). Puññabhāgā có nghĩa là “vị ấy có phần phước” (puññabhāgo etissā atthi), là phần phước trở thành nhân sanh khởi, là nhân duyên cho kiết sử bên ngoài. Ở đây, ý nghĩa của từ atthi nên được hiểu là vô cùng đặc biệt. Ottappamāno có nghĩa là run sợ, kinh hãi. Điều này cho thấy rằng không phải là không có, mà chắc chắn là có.

291. Assāti vessavaṇassa. Laddhi pana na atthi paṭividdhasaccattā. ‘‘Abhisamaye viseso natthī’’ti etena sabbepi sabbaññuguṇā sabbabuddhānaṃ sadisā evāti dasseti.

291. Assa có nghĩa là của Vessavaṇa. Nhưng không có tà kiến, vì đã thâm nhập chân lý. Qua câu “abhisamaye viseso natthi” (không có sự khác biệt trong chứng ngộ), điều này cho thấy rằng tất cả các phẩm chất toàn giác của tất cả các vị Phật đều tương tự nhau.

292. Kāraṇassa ekarūpattā imāni pana padānīti na kevalaṃ ‘‘tayidaṃ brahmacariya’’ntiādīni padāni, atha kho ‘‘imamatthaṃ janavasabho yakkho’’tiādīni padāni pīti.

292. Do nguyên nhân có cùng một dạng, nên “những câu này” không chỉ là những câu như “tayidaṃ brahmacariya” (đây là phạm hạnh) v.v…, mà còn là những câu như “imamatthaṃ janavasabho yakkho” (về vấn đề này, dạ xoa Janavasabha) v.v…

Janavasabhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Giải Thích Ý Nghĩa Sâu Kín Của Chú Giải Kinh Janavasabha.

6. Mahāgovindasuttavaṇṇanā

6. Chú Giải Kinh Mahāgovinda.

293. Pañcakuṇḍalikoti [Pg.218] vissaṭṭhapañcaveṇiko. Catumaggaṭṭhānesūti catunnaṃ maggānaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhānesu. Tattha hi katā sālādayo catūhi disāhi āgatamanussānaṃ upabhogakkhamā honti. ‘‘Evarūpānī’’ti iminā rukkhamūlasodhanādīni ceva yathāsatti annadānādīni ca puññāni saṅgaṇhāti. ‘‘Suvaṇṇakkhandhasadiso attabhāvo iṭṭho kanto manāpo ahosī’’ti pāṭho. Sakaṭasahassamattanti vāhasahassamattaṃ, vāho pana vīsati khārī, khārī soḷasadoṇamattā, doṇaṃ soḷasa nāḷiyo veditabbā. Kumbhaṃ dasambaṇāni. ‘‘Sahassanāḷiyo’’ti keci. Rattasuvaṇṇakaṇṇikanti rattasuvaṇṇamayaṃ vaṭaṃsakaṃ.

293. Pañcakuṇḍaliko có nghĩa là người có năm bím tóc được tháo ra. Catumaggaṭṭhānesu có nghĩa là ở những nơi bốn con đường giao nhau và đi qua. Vì ở đó, các sảnh đường v.v… được xây dựng thích hợp cho việc sử dụng của những người đến từ bốn phương. Bằng câu “evarūpāni” (những loại như vậy), ngài bao gồm các công đức như dọn dẹp gốc cây và cúng dường thực phẩm tùy theo khả năng. Có bản đọc là “suvaṇṇakkhandhasadiso attabhāvo iṭṭho kanto manāpo ahosī” (thân tướng giống như một khối vàng, được mong muốn, đáng yêu, và đẹp lòng). Sakaṭasahassamattaṃ có nghĩa là một ngàn cỗ xe (vāha). Một vāha là hai mươi khārī, một khārī là mười sáu doṇa, một doṇa nên được biết là mười sáu nāḷi. Một kumbha là mười ambaṇa. Một số người nói là “sahassanāḷiyo” (một ngàn nāḷi). Rattasuvaṇṇakaṇṇika có nghĩa là đồ trang sức làm bằng vàng ròng.

Yasmā majjhimayāme eva devatā satthāraṃ upasaṅkamituṃ avasaraṃ labhanti, tasmā ‘‘ekakoṭṭhāsaṃ atītāyā’’ti vuttaṃ. Atikkantavaṇṇoti ativiya kamanīyarūpo, kevalakappanti vā manaṃ ūnaṃ avasesaṃ, īsakaṃ asamattanti attho bhagavato hi samīpaṭṭhānaṃ muñcitvā sabbo gijjhakūṭavihāro tena obhāsito. Tenāha ‘‘candimā viyā’’tiādi.

Bởi vì chư thiên chỉ có cơ hội đến gần bậc Đạo Sư vào canh giữa, nên có câu nói “ekakoṭṭhāsaṃ atītāyā” (khi một phần đã trôi qua). Atikkantavaṇṇo có nghĩa là có dung sắc vô cùng khả ái. Kevalakappaṃ có nghĩa là toàn bộ, còn lại một chút thiếu sót, nghĩa là hơi không trọn vẹn. Vì ngoại trừ nơi gần đức Thế Tôn, toàn bộ tịnh xá Gijjhakūṭa đã được vị ấy chiếu sáng. Do đó, ngài nói “candimā viyā” (như mặt trăng) v.v…

Devasabhāvaṇṇanā

Mô Tả Hội Chúng Chư Thiên.

294. Ratanamattakaṇṇikarukkhanissandenāti ratanappamāṇarukkhamayakūṭadānapuññanissandena, tassa vā puññassa nissandaphalabhāvena. Nibbattasabhāyanti samuṭṭhitaupaṭṭhānasālāyaṃ. Maṇimayāti padumarāgādimaṇimayā. Āṇiyoti thambhatulāsaṅghāṭakādīsu vāḷarūpādisaṅghāṭanakaāṇiyo.

294. Ratanamattakaṇṇikarukkhanissandena có nghĩa là do dòng phước báo của việc cúng dường một đỉnh tháp bằng gỗ có kích thước bằng một viên ngọc, hoặc do quả báo tương ứng của phước báu ấy. Nibbattasabhāyaṃ có nghĩa là trong hội trường đã hiện khởi. Maṇimayā có nghĩa là làm bằng các loại ngọc như hồng ngọc v.v… Āṇiyo có nghĩa là các chốt nối, chẳng hạn như các chốt có hình con vật, ở trong các cột, rường, và các mối nối v.v…

Gandhabbarājāti gandhabbakāyikānaṃ devatānaṃ rājā. Ye tāvatiṃsānaṃ āsannavāsino cātumahārājikā devā, te purato karonto ‘‘dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno’’ti vutto. Sesesupi tīsu ṭhānesu eseva nayo.

Gandhabbarājā có nghĩa là vua của các vị trời thuộc nhóm Càn-thát-bà. Những vị trời ở cõi Tứ Đại Thiên Vương sống gần cõi trời Đao Lợi, ngài đặt họ ở phía trước, nên được nói là “dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno” (đã ngồi xuống, sau khi đặt chư thiên của hai cõi trời ở phía trước). Trong ba trường hợp còn lại, phương pháp cũng tương tự.

Nāgarājāti nāgānaṃ adhipati, na pana sayaṃ nāgajātiko.

Nāgarājā có nghĩa là chúa tể của các loài rồng (nāga), chứ không phải bản thân ngài thuộc loài rồng.

Āsati nisīdati etthāti āsanaṃ, nisajjaṭṭhānanti āha ‘‘nisīdituṃ okāso’’ti. ‘‘Etthā’’ti padaṃ nipātamattaṃ, etthāti vā etasmiṃ pāṭhe. Atthuddhāranayena [Pg.219] vattabbaṃ pubbe vuttaṃ catubbidhameva. Tāvatiṃsā, ekacce ca cātumahārājikā yathāladdhāya sampattiyā thāvarabhāvāya, āyatiṃ sodhanāya ca pañca sīlāni rakkhanti, te tassa visodhanatthaṃ pavāraṇāsaṅgahaṃ karonti. Tena vuttaṃ ‘‘mahāpavāraṇāyā’’tiādi.

Āsana là nơi người ta ngồi, ngài nói “nisīdituṃ okāso” (cơ hội để ngồi) có nghĩa là chỗ ngồi. Từ “etthā” chỉ là một bất biến từ, hoặc etthā có nghĩa là “trong bài kinh này.” Điều cần nói theo phương pháp rút ra ý nghĩa chính là bốn phương pháp đã được đề cập trước đây. Chư thiên cõi Đao Lợi và một số chư thiên cõi Tứ Đại Thiên Vương giữ gìn năm giới để tài sản đã đạt được được bền vững và để thanh lọc trong tương lai. Để thanh lọc điều đó, họ thực hiện lễ Tự Tứ. Do đó, có câu nói “mahāpavāraṇāyā” (cho đại lễ Tự Tứ) v.v…

Vassasahassanti manussagaṇanāya vassasahassaṃ.

Vassasahassaṃ có nghĩa là một ngàn năm theo cách tính của loài người.

Pannapalāsoti patitapatto. Khārakajātoti jātakhuddakamakuḷo. Ye hi nīlapattakā ativiya khuddakā makuḷā, te ‘‘khārakā’’ti vuccanti. Jālakajātoti tehiyeva khuddakamakuḷehi jātajālako sabbaso jālo viya jāto. Keci pana ‘‘jālakajātoti ekajālo viya jāto’’ti atthaṃ vadanti. Pārichattako kira khārakaggahaṇakāle sabbatthakameva pallaviko hoti, te cassa pallavā pabhassarapavāḷavaṇṇasamujjalā honti, tena so sabbaso samujjalanto tiṭṭhati. Kuṭumalakajātoti sañjātamahāmakuḷo. Korakajātoti sañjātasūcibhedo sampati vikasamānāvattho. Sabbapāliphulloti sabbaso phullitavikasito.

Pannapalāso có nghĩa là đã rụng lá. Khārakajāto có nghĩa là đã sinh ra những nụ nhỏ. Những nụ rất nhỏ có lá màu xanh đậm được gọi là “khārakā.” Jālakajāto có nghĩa là từ những nụ nhỏ ấy đã hình thành một mạng lưới, trở nên giống như một tấm lưới bao phủ khắp nơi. Tuy nhiên, một số người giải thích ý nghĩa của “jālakajāto” là “đã trở thành như một tấm lưới duy nhất.” Cây Pārichattaka, vào thời điểm ra nụ khārakā, quả thật có chồi non ở khắp mọi nơi. Và những chồi non của nó rực rỡ với màu sắc của san hô sáng chói. Do đó, nó đứng đó tỏa sáng khắp nơi. Kuṭumalakajāto có nghĩa là đã hình thành những nụ lớn. Korakajāto có nghĩa là đầu nhọn như kim đã xuyên qua, hiện đang trong trạng thái nở. Sabbapāliphullo có nghĩa là đã nở rộ và bung ra khắp nơi.

Kantanakavātoti devānaṃ puññakammapaccayā pupphānaṃ chindanakavāto. Kantatīti chindati. Sampaṭicchanakavātoti chinnānaṃ chinnānaṃ pupphānaṃ sampaṭiggaṇhanakavāto. Naccantoti nānāvidhabhattiṃ sannivesavasena naccanaṃ karonto. Aññataradevatānanti nāmagottavasena appaññātadevatānaṃ.

Kantanakavāto có nghĩa là cơn gió cắt những bông hoa, do nghiệp phước của chư thiên. Kantati có nghĩa là cắt. Sampaṭicchanakavāto có nghĩa là cơn gió đón nhận những bông hoa vừa được cắt. Naccanto có nghĩa là thực hiện một điệu múa bằng cách sắp xếp các kiểu mẫu khác nhau. Aññataradevatānaṃ có nghĩa là của các vị trời không được biết đến qua tên và dòng họ.

Reṇuvaṭṭīti reṇusaṅghāto. Kaṇṇikaṃ āhaccāti sudhammāya kūṭaṃ āhantvā.

Reṇuvaṭṭi có nghĩa là một khối phấn hoa. Kaṇṇikaṃ āhacca có nghĩa là sau khi đập vào đỉnh của hội trường Sudhammā.

Aṭṭha divaseti pañcamiyā saddhiṃ pakkhe cattāro divase sandhāya vuttaṃ. Yathāvuttesu aṭṭhasu divasesu dhammassavanaṃ nibaddhaṃ tadā pavattatīti tato aññadā kāritaṃ sandhāyāha ‘‘akāladhammassavanaṃ kārita’’nti. Cetiye chattassa heṭṭhā kātabbavedikā chattavedikā. Cetiyaṃ parikkhipitvā padakkhiṇakaraṇaṭṭhānaṃ antokatvā kātabbavedikā puṭavedikā. Cetiyassa kucchiṃ parikkhipitvā taṃ sambandhameva katvā kātabbavedikā kucchivedikā. Sīharūpapādakaṃ āsanaṃ sīhāsanaṃ. Ubhosu passesu sīharūpayuttaṃ sopānaṃ sīhasopānaṃ.

Câu ‘tám ngày’ được nói đến là chỉ bốn ngày trong một nửa tháng cùng với ngày mồng năm. Trong tám ngày đã được nói, việc nghe pháp được quy định diễn ra vào lúc đó, do đó, việc thực hiện vào lúc khác được nói đến là ‘đã cho thực hiện việc nghe pháp phi thời.’ Bệ thờ được làm bên dưới lọng của tháp là bệ lọng. Bệ thờ được làm bao quanh tháp, bao gồm cả nơi đi nhiễu quanh là bệ bao. Bệ thờ được làm bao quanh phần bụng của tháp, được làm liên kết với nó là bệ bụng. Chỗ ngồi có chân hình sư tử là ngai sư tử. Cầu thang có hình sư tử ở hai bên là cầu thang sư tử.

Attamanā [Pg.220] honti aniyāmanakabhāvato. Tenevāha ‘‘mahāpuññe purakkhatvā’’tiādi. Pavāraṇāsaṅgahatthāya sannipatitāti veditabbā ‘‘tadahuposathe pannarase pavāraṇāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā’’ti (dī. ni. 2.294) vacanato.

Họ hoan hỷ vì không có người hướng dẫn. Vì thế, ngài đã nói: ‘Đặt những người có phước lớn lên trước,’ v.v... Cần được hiểu rằng họ đã tụ họp lại vì mục đích thu nhận lễ Tự tứ, theo như câu: ‘Vào ngày Bố-tát đó, ngày rằm, vào đêm trăng tròn của lễ Tự tứ’ (Trường Bộ Kinh 2.294).

295. Navahi kāraṇehīti ‘‘itipi so bhagavā araha’’ntiādinā (dī. ni. 1.157, 255) vuttehi arahattādīhi navahi buddhānubhāvadīpanehi kāraṇehi. Dhammassa cāti ettha ca-saddo avuttasamuccayatthoti tena sampiṇḍitamatthaṃ dassento ‘‘ujuppaṭipannatādibhedaṃ saṅghassa ca suppaṭipatti’’nti āha.

295. ‘Bởi chín lý do’ có nghĩa là bởi chín lý do là chín điều biểu thị oai lực của Đức Phật, bắt đầu với quả A-la-hán, đã được nói trong câu ‘Đức Thế Tôn ấy là bậc A-la-hán,’ v.v... (Trường Bộ Kinh 1.157, 255). Ở đây, trong câu ‘và của Pháp,’ từ ‘và’ có ý nghĩa bao gồm cả những điều chưa được nói. Do đó, để chỉ ra ý nghĩa được tóm tắt ấy, ngài đã nói: ‘sự thực hành tốt đẹp của Tăng chúng có sự phân biệt như là sự thực hành ngay thẳng, v.v...’.

Aṭṭhayathābhuccavaṇṇanā

Giải thích về tám sự tán thán đúng như sự thật.

296. Yathā anantameva ānañcaṃ, bhisakkameva bhesajjaṃ, evaṃ yathābhūtā eva yathābhuccāti pāḷiyaṃ vuttanti āha ‘‘yathābhucceti yathābhūte’’ti. Vaṇṇetabbato kittetabbato vaṇṇā, guṇā. Kathaṃ paṭipannoti hetuavatthāyaṃ, phalaavatthāyaṃ, sattānaṃ upakārā vatthāyanti tīsupi avatthāsu lokanāthassa bahujanahitāya paṭipattiyā kathetukamyatāpucchā. Tathā hi naṃ ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā saṅkhepeneva dassento ‘‘dīpaṅkarapādamūle’’tiādimāha. Tattha abhinīharamānoti abhinīhāraṃ karonto. Yaṃ panettha mahābhinīhāre, pāramīsu ca vattabbaṃ, taṃ brahmajālaṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.7) vuttaṃ evāti tattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

296. Giống như ānañcaṃ chính là ananta, bhesajjaṃ chính là bhisakka, cũng vậy, yathābhucca chính là yathābhūtā đã được nói trong Pāli, nên ngài nói: ‘yathābhucca là đúng như sự thật.’ Vì cần được mô tả, vì cần được tán dương, nên gọi là vaṇṇā, tức là các đức hạnh. Câu hỏi ‘đã thực hành như thế nào?’ là câu hỏi về mong muốn được nói về sự thực hành vì lợi ích của nhiều người của bậc Lãnh đạo thế gian trong cả ba trạng thái: trạng thái nhân, trạng thái quả, và trạng thái giúp đỡ chúng sinh. Thật vậy, để chỉ ra điều đó một cách tóm tắt từ đầu cho đến cuối, ngài đã nói: ‘dưới chân đức Phật Nhiên Đăng,’ v.v... Ở đó, ‘đang phát nguyện’ có nghĩa là đang thực hiện sự phát nguyện. Điều gì cần được nói ở đây về đại nguyện và các ba-la-mật, điều đó đã được nói trong sớ giải Phạm Võng (Trường Bộ Sớ giải 1.7), nên cần được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đó.

‘‘Khantivāditāpasakāle’’tiādi (jā. 1.khantīvādījātaka) hetuavatthāyameva anaññasādhāraṇāya sudukkarāya bahujanahitāya paṭipattiyā vibhāvanaṃ. Yathādhippetaṃ hitasukhaṃ yāya kiriyāya vinā na ijjhati, sāpi tadatthā evāti dassetuṃ ‘‘tusitapure yāvatāyukaṃ tiṭṭhantopī’’tiādi vuttaṃ.

Câu ‘vào thời của đạo sĩ Khantivādi,’ v.v... (Bổn Sanh 1. Khantīvādījātaka) là sự làm rõ về sự thực hành vì lợi ích của nhiều người, một sự thực hành rất khó làm và không chung với ai khác, ngay trong trạng thái nhân. Để chỉ ra rằng hành động nào mà nếu không có nó thì lợi ích và hạnh phúc như mong muốn không thể thành tựu, thì hành động ấy cũng chính là vì mục đích đó, nên đã nói: ‘dù đang trú ở cõi trời Đâu Suất cho đến hết tuổi thọ,’ v.v...

Dhammacakkappavattanādi (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 3.30) pana nibbattitā bahujanahitāya paṭipatti. Āyusaṅkhārossajjanampi ‘‘ettakaṃ kālaṃ tiṭṭhāmī’’ti pavattiyā bahujanahitāya paṭipatti. Anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānavasena bahujanahitāya paṭipatti. Tenāha ‘‘yāvassā’’tiādi. Sesapadānīti ‘‘bahujanasukhāyā’’tiādīni padāni. Pacchimanti ‘‘atthāya hitāya sukhāyā’’ti [Pg.221] padattayaṃ. Purimassāti tato purimassa padattayassa. Atthoti atthaniddeso.

Còn việc chuyển Pháp luân, v.v... (Tương Ưng Bộ 5.1081; Đại Phẩm 13; Vô Ngại Giải Đạo 3.30) là sự thực hành vì lợi ích của nhiều người đã được thành tựu. Việc xả bỏ thọ hành cũng là sự thực hành vì lợi ích của nhiều người qua việc diễn tiến ‘Ta sẽ trụ lại trong thời gian chừng ấy.’ Sự thực hành vì lợi ích của nhiều người qua việc Bát-niết-bàn với Vô dư y Niết-bàn giới. Vì thế, ngài đã nói: ‘cho đến khi,’ v.v... ‘Các từ còn lại’ là các từ ‘vì hạnh phúc của nhiều người,’ v.v... ‘Nhóm sau’ là ba từ ‘vì mục đích, vì lợi ích, vì hạnh phúc.’ ‘Của nhóm trước’ là của ba từ đứng trước đó. ‘Ý nghĩa’ là sự giải thích ý nghĩa.

Yadipi atītenaṅgena samannāgatā satthāro ahesuṃ, tepi pana buddhā evāti atthato amhākaṃ satthā anaññoti āha ‘‘atītepi buddhato aññaṃ na samanupassāmā’’ti. Yathā ca atīte, evaṃ anāgate cāti ayamattho nayato labbhatīti katvā vuttaṃ ‘‘anāgatepi na samanupassāmā’’ti. Sakko pana devarājā tamatthaṃ atthāpannameva katvā ‘‘na panetarahi’’ iccevāha. Kiṃ sakko kathetīti vicāretvāti ‘‘neva atītaṃse samanupassamā’ti vadanto sakko kiṃ kathetī’’ti vicāraṇaṃ samuṭṭhapetvā. Yasmā atīte buddhā ahesuṃ, anāgate bhavissantīti nāyamattho sakkena devarājena pariññāto, te pana buddhasāmaññena amhākaṃ bhagavatā saddhiṃ gahetvā etarahi aññassa sabbena sabbaṃ abhāvato tathā vuttanti dassetuṃ ‘‘etarahī’’tiādi vuttaṃ. Svākkhātādīnīti svākkhātapadādīni. Kusalādīnīti ‘‘idaṃ kusala’’ntiādīni padāni.

Mặc dù trong quá khứ đã có các bậc Đạo sư, nhưng các vị ấy cũng chính là các đức Phật, do đó về mặt ý nghĩa, bậc Đạo sư của chúng ta không phải là vị khác, nên ngài nói: ‘Trong quá khứ, chúng con cũng không thấy vị nào khác ngoài đức Phật.’ Và như trong quá khứ, cũng vậy trong tương lai, ý nghĩa này có thể được suy ra, do đó đã nói: ‘Trong tương lai, chúng con cũng không thấy.’ Còn vua trời Sakka, đã xem ý nghĩa đó là hiển nhiên, chỉ nói rằng: ‘Huống nữa là hiện tại.’ Sau khi xem xét ‘Sakka nói gì?’, đã nêu lên sự thẩm tra: ‘Khi nói “chúng con không thấy trong quá khứ,” Sakka nói gì?’ Để chỉ ra rằng, vì vua trời Sakka không biết rõ ý nghĩa rằng trong quá khứ đã có các đức Phật và trong tương lai sẽ có các đức Phật, nhưng ngài đã gộp chung các vị ấy với Đức Thế Tôn của chúng ta trên phương diện chung là Phật, và vì hiện tại hoàn toàn không có vị nào khác, nên đã nói như vậy, do đó đã nói: ‘hiện tại,’ v.v... ‘Các từ bắt đầu bằng khéo thuyết’ là các từ bắt đầu bằng từ ‘khéo thuyết.’ ‘Các từ bắt đầu bằng thiện’ là các từ ‘đây là thiện,’ v.v...

Gaṅgāyamunānaṃ asamāgamaṭṭhāne udakaṃ bhinnavaṇṇaṃ hontampi samāgamaṭṭhāne abhinnavaṇṇaṃ evāti āha ‘‘vaṇṇenapi saṃsandati sametī’’ti. Tattha kira gaṅgodakasadisameva yamunodakaṃ. Yathā nibbānaṃ kenaci kilesena anupakkiliṭṭhatāya parisuddhaṃ, evaṃ nibbānagāminipaṭipadāpi kenaci kilesena anupakkiliṭṭhatāya parisuddhāva icchitabbā. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Yena parisuddhatthena nibbānassa, nibbānagāminiyā paṭipadāya ca ākāsūpamatā, so kenaci anupalepo, anupakkileso cāti āha ‘‘ākāsampi alaggaṃ parisuddha’’nti. Idāni tamatthaṃ nidassanena vibhūtaṃ katvā dassetuṃ ‘‘candimasūriyāna’’ntiādi vuttaṃ. Saṃsandati yujjati paṭipajjitabbatāpaṭipajjanehi aññamaññānucchavikatāya.

Mặc dù nước của sông Hằng và sông Yamunā ở nơi chưa hợp lưu có màu sắc khác nhau, nhưng ở nơi hợp lưu thì có màu sắc không khác nhau, nên ngài nói: ‘Hòa hợp, tương hợp cả về màu sắc.’ Nghe nói ở đó, nước sông Yamunā giống hệt như nước sông Hằng. Giống như Niết-bàn thanh tịnh vì không bị ô nhiễm bởi bất kỳ phiền não nào, cũng vậy, con đường đưa đến Niết-bàn cũng cần được mong muốn là thanh tịnh vì không bị ô nhiễm bởi bất kỳ phiền não nào. Vì thế, ngài đã nói: ‘Thật vậy, không,’ v.v... Sự thanh tịnh nào mà do đó Niết-bàn và con đường đưa đến Niết-bàn được ví như hư không, sự thanh tịnh đó là không bị dính mắc, không bị ô nhiễm bởi bất cứ điều gì, nên ngài nói: ‘Hư không cũng không dính mắc, thanh tịnh.’ Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa đó bằng ví dụ, đã nói: ‘của mặt trăng và mặt trời,’ v.v... Hòa hợp, tương xứng do sự phù hợp với nhau giữa điều cần thực hành và sự thực hành.

Paṭipadāya ṭhitānanti paṭipadaṃ maggapaṭipattiṃ paṭipajjamānānaṃ. Vusitavatanti brahmacariyavāsaṃ vusitavantānaṃ etesaṃ. Laddhasahāyoti etāsaṃ paṭipadānaṃ vasena laddhasahāyo. Tattha tattha sāvakehi satthu kātabbakicce. Idaṃ pana ‘‘adutiyo’’tiādi suttantare āgatavacanaṃ aññehi asadisaṭṭhena vuttaṃ, na yathāvuttasahāyābhāvato. Apanujjāti apanīya vivajjetvā. ‘‘Apanujjā’’ti ca antogadhāvadhāraṇaṃ idaṃ vacanaṃ ekantikattā tassa apanodassāti vuttaṃ ‘‘apanujjevā’’ti.

Paṭipadāya ṭhitānaṃ có nghĩa là của những vị đang thực hành con đường, tức là thực hành pháp hành đạo lộ. Vusitavataṃ có nghĩa là của những vị đã sống xong phạm hạnh. Laddhasahāyo có nghĩa là đã có được bạn đồng hành nhờ vào các con đường thực hành ấy, trong các phận sự phải làm của các vị đệ tử đối với bậc Đạo Sư ở nơi này nơi kia. Tuy nhiên, lời nói này đã được đề cập trong một kinh khác, bắt đầu bằng "adutiyo", được nói với ý nghĩa không ai sánh bằng, chứ không phải vì không có bạn đồng hành như đã nói. Apanujjā có nghĩa là sau khi loại bỏ, sau khi từ bỏ. Và lời nói "apanujjā" này là một lời nói bao hàm sự xác quyết, vì sự loại bỏ đó là dứt khoát, nên được nói là "apanujjevā".

Labbhatīti [Pg.222] lābho, so pana ukkaṃsagativijānanena sātisayo, vipulo eva ca idhādhippetoti āha ‘‘mahālābho uppanno’’ti. Ussannapuññanissandasamuppannoti yathāvuttakālaṃ sambhatasuvipulauḷāratarapuññābhisandato nibbatto.‘‘Ime nibbattā, ito paraṃ mayhaṃ okāso natthī’’ti ussāhajāto viya uparūpari vaḍḍhamāno udapādi. Sabbadisāsu hi yamakamahāmegho uṭṭhahitvā mahāmeghaṃ viya sabbapāramiyo ‘‘ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmā’’ti sampiṇḍitā viya bhagavato idaṃ lābhasakkārasilokaṃ nibbattayiṃsu, tato annapānavatthayānamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo upagantvā ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho, kahaṃ purisasīho’’ti bhagavantaṃ pariyesanti, sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anubandhanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya. Sabbaṃ khandhake, tesu tesu ca suttesu āgatanayena veditabbaṃ. Tenāha ‘‘lābhasakkāro mahogho viyā’’tiādi.

Labbhati nên là lābho (lợi lộc). Nhưng lợi lộc ấy là vượt trội do sự nhận biết về cảnh giới cao tột, và ở đây được hiểu là to lớn, nên nói "đại lợi lộc đã sanh khởi". Sanh khởi từ kết quả của phước dồi dào có nghĩa là được tạo ra từ dòng phước rất lớn lao, cao thượng đã được tích lũy trong thời gian đã nói. Nó đã sanh khởi và tăng trưởng không ngừng, giống như sự nỗ lực được sanh ra với ý nghĩ "Những điều này đã được tạo ra, từ nay về sau không còn cơ hội cho ta nữa". Thật vậy, ở khắp các phương, giống như đám mây lớn song song nổi lên và tạo ra trận mưa lớn, tất cả các ba-la-mật, như thể được dồn lại với ý nghĩ "chúng ta sẽ cho quả trong một kiếp sống duy nhất", đã tạo ra lợi lộc, cung kính và danh tiếng này cho Đức Thế Tôn. Do đó, các vị Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn v.v... tay cầm vật thực, thức uống, y phục, xe cộ, vòng hoa, hương liệu, vật thoa v.v... đã đến và tìm kiếm Đức Thế Tôn, hỏi rằng: "Đức Phật ở đâu? Đức Thế Tôn ở đâu? Vị Thiên Nhân Sư ở đâu? Vị Ngưu Vương trong loài người ở đâu? Vị Sư Tử trong loài người ở đâu?". Dù mang đến hàng trăm cỗ xe vật dụng nhưng không có cơ hội, họ đứng và đi theo, cỗ xe này nối đuôi cỗ xe kia trong phạm vi khoảng một do tuần, giống như các vị Bà-la-môn ở Andhakavinda v.v... Tất cả nên được hiểu theo cách đã được trình bày trong các thiên (Khandhaka) và trong các kinh điển tương ứng. Do đó, ngài đã nói: "Lợi lộc và cung kính như trận lụt lớn" v.v...

Paṭipāṭibhattanti bahūsu ‘‘dānaṃ dassāmā’’ti āhaṭapaṭipāṭikāya uṭṭhitesu anupaṭipāṭiyā dātabba bhattaṃ.

Paṭipāṭibhattaṃ có nghĩa là vật thực được dâng cúng theo tuần tự, khi nhiều người đã khởi lên (ý định) theo thứ tự đã được mang đến rằng "chúng tôi sẽ cúng dường".

Matthakaṃ patto anaññasādhāraṇattā tassa dānassa. Upāyaṃ ācikkhi nāgarānaṃ asakkuṇeyyarūpena dānaṃ dāpetuṃ. Sālakalyāṇirukkhā rājapariggahā aññehi asādhāraṇā, tasmā tesaṃ padarehi maṇḍapo kārito, hatthino ca rājabhaṇḍabhūtā nāgarehi na sakkā laddhunti tehi chattaṃ dhārāpitaṃ, tathā khattiyadhītāhi veyyāvaccaṃ kāritaṃ. ‘‘Pañca āsanasatānī’’ti idaṃ sālakalyāṇimaṇḍape paññatte sandhāya vuttaṃ, tato bahi pana bahūni paññattāni ahesuṃ. Catujjātiyagandhaṃ pisati buddhappamukhassa saṅghassa pūjanatthañceva pattassa ubbaṭanatthañca. Udakanti pattadhovanaudakaṃ. Anagghāni ahesuṃ anaggharatanābhisaṅkhatattā.

Đã đạt đến đỉnh cao vì sự cúng dường ấy không chung cho người khác. (Vua) đã chỉ ra phương cách để khiến dân chúng thực hiện việc cúng dường theo cách mà họ không thể làm được. Cây sala tốt đẹp là tài sản của vua, không chung cho người khác, do đó, một gian đình được làm bằng các tấm ván của chúng. Và voi, là tài sản của vua, dân chúng không thể có được, nên (vua) đã cho chúng che lọng. Cũng vậy, (vua) đã cho các công chúa Sát-đế-lỵ làm công việc phục vụ. "Năm trăm chỗ ngồi" - điều này được nói đến liên quan đến những chỗ được sắp đặt trong gian đình sala tốt đẹp, nhưng bên ngoài đó, đã có nhiều chỗ ngồi được sắp đặt. (Cô) nghiền bốn loại hương liệu vừa để cúng dường Tăng chúng với Đức Phật là vị đứng đầu, vừa để xoa bát. Udakaṃ là nước rửa bát. (Chúng) là vô giá vì được làm bằng những bảo vật vô giá.

Sattadhā muddhā phalissati anādarakāraṇādinā. Kāḷaṃ olokessāmīti kāḷaṃ evaṃ anupekkhissāmi, tassa uppajjanakaṃ anatthaṃ pariharissāmīti attho.

Đầu sẽ vỡ thành bảy mảnh do nguyên nhân không tôn trọng, v.v... Câu "Ta sẽ nhìn Kāḷa" có nghĩa là: Ta sẽ quan sát Kāḷa như vậy, ý nghĩa là, ta sẽ tránh điều bất lợi có thể sanh khởi cho vị ấy.

Kadariyāti [Pg.223] thaddhamaccharino puññakammavimukhā. Devalokaṃ na vajanti puññassa akatattā, maccharibhāvena ca pāpassa pasutattā. Bālāti duccintitacintanādinā bālalakkhaṇayuttā. Nappasaṃsanti dānaṃ pasaṃsitumpi na visahanti. Dhīroti dhītisampanno uḷārapañño parehi kataṃ dānaṃ anumodamānopi, teneva dānānumodaneneva. Sukhī paratthāti paraloke kāyikacetasikasukhasamaṅgī hoti.

Kadariyā có nghĩa là những người keo kiệt, bủn xỉn, quay lưng lại với việc phước thiện. Họ không đi đến cõi trời vì không làm phước, và vì tính keo kiệt nên đã tạo ra điều ác. Bālā có nghĩa là những kẻ ngu, có đặc tính của kẻ ngu do suy nghĩ những điều xấu xa, v.v... Họ không tán thán việc bố thí, họ thậm chí không thể chịu đựng được việc tán thán (việc bố thí). Dhīro có nghĩa là bậc trí, người có sự kiên trì, có trí tuệ cao thượng. Dù chỉ tùy hỷ việc bố thí do người khác làm, chỉ bằng sự tùy hỷ việc bố thí ấy, vị ấy được an lạc ở đời sau, có nghĩa là vị ấy có được sự an lạc về thân và tâm ở thế giới bên kia.

Vararojo nāma tasmiṃ kāle eko khattiyo, tassa vararojassa. Anavajja…pe… phaleyya abhūtavādibhāvatoti adhippāyo. Atirekapadasahassena tiṃsādhikena aḍḍhateyyagāthāsatena vaṇṇameva kathesi rūpappasannatāya ca.

Vào thời điểm đó, có một vị vua Sát-đế-lỵ tên là Vararoja, (câu này nói về) vị vua Vararoja ấy. (Đầu của người nói lời không thật) sẽ vỡ... (v.v)... vì là người nói điều không có thật, đó là ý nghĩa. (Vua) đã chỉ nói lời tán thán với hơn một ngàn từ, với hai trăm tám mươi câu kệ, do sự hoan hỷ về hình sắc.

Yāva maññe khattiyāti ettha yāvāti avadhiparicchedavacanaṃ, aññeti nipātamattaṃ, yāva khattiyā khattiye avadhiṃ katvā sabbe devamanussāti adhippāyo. Tenāha ‘‘khattiyā brāhmaṇā’’tiādi. Madapamattoti lābhasakkārasilokamadena pamatto ceva tadanvayena pamādena pamatto ca hutvā.

Trong câu "Yāva maññe khattiyā", "yāva" là một từ chỉ giới hạn, phạm vi. "Aññe" chỉ là một tiểu từ. "Yāva khattiyā" có nghĩa là tất cả chư thiên và loài người, lấy các vị Sát-đế-lỵ làm giới hạn. Do đó, ngài nói "các vị Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn" v.v... Madapamatto có nghĩa là đã trở nên say sưa vì sự kiêu mạn do lợi lộc, cung kính, danh tiếng, và cũng đã trở nên phóng dật do sự dể duôi liên quan đến điều đó.

Tadanvayamevāti tadanugatameva. Vācā…pe… sametīti vacīkammakāyakammāni aññamaññaṃ aviruddhāni, aññadatthu saṃsandanti. Ajā eva migāti ajāmigā, te ajāmige.

Tadanvayameva có nghĩa là chỉ đi theo điều đó. Câu "Lời nói... (v.v)... hòa hợp" có nghĩa là: khẩu nghiệp và thân nghiệp không mâu thuẫn với nhau, trái lại chúng tương hợp. Dê chính là thú, nên gọi là ajāmiga. (Câu này nói về) những con thú dê ấy.

Tiṇṇavicikiccho sabbaso atikkantavicikicchākantāro. Nanu ca sabbepi sotāpannā tiṇṇavicikicchā, vigatakathaṃkathā ca? Saccametaṃ, idaṃ pana na tādisaṃ tiṇṇavicikicchataṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho sabbasmiṃ ñeyyadhamme sabbākārāvabodhasaṅkhātasanniṭṭhānavasena sabbaso nirākataṃ sandhāyāti dassento ‘‘yathā hī’’ti ādimāha. Ussannussannattāti paroparabhāvato, ayañca attho bhagavato anekadhātunānādhātuñāṇabalenapi ijjhati. Sabbattha vigatakathaṃkatho sabbadassāvibhāvato. Sabbesaṃ paramatthadhammānaṃ saccābhisamayavasena paṭividdhattā vuttaṃ ‘‘vohāravasenā’’ti vā nāmagottādivasenāti attho.

Tiṇṇavicikiccho có nghĩa là người đã hoàn toàn vượt qua vùng hoang địa hoài nghi. Chẳng phải tất cả các vị Dự lưu đều đã vượt qua hoài nghi, đã đoạn trừ sự phân vân sao? Điều đó đúng. Nhưng điều này không được nói đến với ý nghĩa về sự vượt qua hoài nghi như vậy. Mà để chỉ ra rằng (hoài nghi) đã được loại bỏ hoàn toàn bằng sự xác quyết được gọi là sự liễu tri về mọi phương diện trong tất cả các pháp cần biết, ngài đã nói bắt đầu bằng "yathā hi". Do tính chất cao thấp. Và ý nghĩa này cũng thành tựu nhờ vào năng lực của trí biết các giới đa dạng và các giới khác nhau của Đức Thế Tôn. Đã đoạn trừ sự phân vân ở khắp nơi do là bậc Toàn Giác. Vì đã thâm nhập tất cả các pháp chân đế bằng sự chứng ngộ chân lý, nên được nói "theo cách chế định" hoặc có nghĩa là theo tên gọi, dòng họ, v.v...

Pariyositasaṅkappoti sabbaso niṭṭhitamanoratho. Nanu ca ariyamaggena pariyositasaṅkappatā nāma soḷasakiccasiddhiyā katakaraṇīyabhāvena, na sabbañeyyadhammāvabodhenāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘pubbe [Pg.224] ananussutesū’’tiādi. Sāvakānaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ viya, hi paccekabuddhānaṃ paccekabodhiñāṇaṃ viya ca sammāsambuddhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ catusaccābhisambodhapubbakamevāti. Ananussutesūti na anussutesu. Sāmanti sayameva. Padadvayenāpi parato ghosena vināti dasseti. Tatthāti nimittatthe bhummaṃ, saccābhisambodhanimittanti attho. Saccābhisambodho ca aggamaggavasenāti daṭṭhabbaṃ. Balesu ca vasībhāvanti dasannaṃ balañāṇānaṃ yathāruci pavatti. Jātattā jātāti sammāsambuddhe vadati.

Pariyositasaṅkappo (người có ý nguyện đã được viên mãn) có nghĩa là người có tâm nguyện đã được hoàn thành một cách trọn vẹn. "Chẳng phải rằng trạng thái có ý nguyện đã được viên mãn bằng Thánh đạo là do đã làm xong việc cần làm qua sự thành tựu mười sáu phận sự, chứ không phải do sự giác ngộ tất cả các pháp cần biết hay sao?" - nhắm đến sự chất vấn này, ngài đã nói "trong các pháp trước đây chưa từng được nghe" v.v... Thật vậy, giống như trí tuệ Ba-la-mật của các vị Thinh văn, giống như trí tuệ Giác ngộ riêng của các vị Độc Giác Phật, trí tuệ Toàn Giác của các vị Chánh Đẳng Giác cũng có sự giác ngộ Tứ đế đi trước. Ananussutesu (chưa từng được nghe) có nghĩa là không phải đã được nghe. Sāmaṃ (tự mình) có nghĩa là tự mình biết. Bằng cả hai từ này, ngài chỉ ra rằng (sự giác ngộ ấy) không có tiếng nói từ người khác. Tattha (ở đó) là biến cách thứ bảy mang ý nghĩa nhân duyên, có nghĩa là nhân duyên của sự giác ngộ các chân lý. Và cần hiểu rằng sự giác ngộ các chân lý là theo phương diện của Thánh đạo cao nhất. Và vasībhāva (sự thuần thục) trong các lực có nghĩa là sự vận hành theo ý muốn của mười trí lực. Vì đã sinh khởi nên gọi là jāta (đã sinh), đây là nói về bậc Chánh Đẳng Giác.

297. Tattha tattha rājadhāniādike nibaddhavāsaṃ vasanto. Tīsu maṇḍalesu yathākālaṃ cārikaṃ caranto.

297. Sống một cuộc sống cố định ở các nơi như kinh thành v.v... Du hành trong ba vùng vào những thời điểm thích hợp.

298. Assāti phalassa. Tanti kāraṇaṃ. Dvinnampi ekato uppattiyā kāraṇaṃ natthi, pageva tiṇṇaṃ, catunnaṃ vāti. ‘‘Ettha cā’’tiādi ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti vuttalokadhātuyā pamāṇaparicchedadassanatthaṃ āraddhaṃ.

298. Assa (của nó) có nghĩa là của quả. Taṃ (điều đó) có nghĩa là nguyên nhân. Không có nguyên nhân cho sự sinh khởi cùng lúc của cả hai, huống chi là của ba, hay của bốn. Đoạn bắt đầu bằng "Và ở đây" v.v... được bắt đầu để chỉ ra sự xác định giới hạn về kích thước của thế giới hệ đã được nói đến là "của một thế giới hệ".

Yāvatāti yattakena ṭhānena. Pariharantīti sineruṃ parikkhipantā parivattanti. Disāti disāsu, bhummatthe etaṃ paccattavacanaṃ. Bhanti dibbanti. Virocanāti obhāsantā, virocanā vā sobhamānā candimasūriyā bhanti, tato eva disā ca bhanti. Tāva sahassadhāti tattako sahassaloko.

Yāvatā (cho đến đâu) có nghĩa là cho đến một khoảng không gian nào đó. Pariharanti (chúng đi vòng quanh) có nghĩa là chúng xoay chuyển, bao quanh núi Sineru. Disā (phương hướng) có nghĩa là disāsu (trong các phương hướng), đây là từ ở số ít mang ý nghĩa của biến cách thứ bảy. Bhanti (chúng chiếu sáng) có nghĩa là chúng tỏa sáng. Virocanā (tỏa sáng) có nghĩa là đang chiếu rọi, hoặc mặt trăng và mặt trời tỏa sáng, rực rỡ, và do đó các phương hướng cũng chiếu sáng. Tāva sahassadhā (cho đến một ngàn lần như vậy) có nghĩa là một ngàn thế giới như thế.

Ettakanti imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā imināva saddhiṃ cakkavāḷaṃ dasasahassaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ mahāpadānavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Na paññāyatīti tīsu piṭakesu anāgatattā.

Ettakaṃ (chừng ấy) có nghĩa là lấy thế giới này làm trung tâm, cùng với thế giới này là mười ngàn thế giới. Điều gì cần nói ở đây, điều đó đã được nói trong chú giải kinh Mahāpadāna. Na paññāyati (không được biết đến) là do không có trong ba tạng kinh điển.

Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā

Chú giải về câu chuyện của Sanankumāra

300. Vaṇṇenāti rūpasampattiyā. Suviññeyyattā taṃ anāmasitvā yasasaddasseva atthamāha. Alaṅkāraparivārenāti alaṅkārena ca parivārena ca. Puññasiriyāti puññiddhiyā.

300. Vaṇṇena (bởi sắc đẹp) có nghĩa là bởi sự toàn hảo về sắc tướng. Do dễ hiểu, ngài không đề cập đến điều đó mà chỉ nói về ý nghĩa của từ yasa (danh tiếng). Alaṅkāraparivārena (bởi sự trang hoàng và đoàn tùy tùng) có nghĩa là bởi sự trang hoàng và bởi đoàn tùy tùng. Puññasiriyā (bởi sự huy hoàng của phước báu) có nghĩa là bởi thần lực của phước báu.

301. Sampasādaneti sampasādajanane. Saṃpubbo khā-saddo jānanattho ‘‘saṅkhāyetaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) viyāti āha ‘‘jānitvā modāmā’’ti.

301. Sampasādane (trong sự làm cho tịnh tín) có nghĩa là trong sự làm phát sinh lòng tịnh tín. Từ khā có tiền tố saṃ mang ý nghĩa là biết, giống như trong câu "sau khi biết rõ, vị ấy sử dụng" v.v... (M.N. 2.168), vì vậy ngài nói "biết rồi chúng tôi hoan hỷ".

Govindabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā

Chú giải về câu chuyện của Bà-la-môn Govinda

304. Yāva [Pg.225] dīgharattanti yāva parimāṇato, aparimitakālaparidīpanametanti āha ‘‘ettakanti…pe… aticiraratta’’nti. Mahāpaññova so bhagavāti tena brahmunā anumatipucchāvasena devānaṃ vuttanti dassento ‘‘mahāpaññova so bhagavā. Noti kathaṃ tumhe maññathā’’ti āha. Sayamevetaṃ pañhaṃ byākātukāmo ‘‘bhūtapubbaṃ bho’’ti ādiṃ āhāti sambandho. Evaṃ pana byākarontena atthato ayampi attho vutto nāma hotīti dassento ‘‘anacchariyameta’’nti ādimāha. Tiṇṇaṃ mārānanti kilesābhisaṅkhāradevaputtamārānaṃ. ‘‘Anacchariyameta’’nti vuttamevatthaṃ nigamanavasena ‘‘kimettha acchariya’’nti punapi vuttaṃ.

304. Yāva dīgharattaṃ (cho đến một thời gian dài) có nghĩa là cho đến một mức độ nào đó; đây là sự chỉ rõ một khoảng thời gian không giới hạn, vì vậy ngài nói "chừng ấy... cho đến... một thời gian rất dài". Để chỉ ra rằng vị Phạm thiên ấy đã nói với các vị trời theo cách hỏi ý kiến rằng "Đức Thế Tôn ấy thật có trí tuệ lớn", ngài nói "Đức Thế Tôn ấy thật có trí tuệ lớn. Chẳng phải vậy sao? Các vị nghĩ thế nào?". Muốn tự mình giải đáp câu hỏi này, ngài đã nói câu bắt đầu bằng "Này các hiền giả, thuở xưa" v.v..., đó là mối liên hệ. Để chỉ ra rằng khi giải thích như vậy, về mặt ý nghĩa, ý nghĩa này cũng được gọi là đã được nói ra, ngài đã nói câu bắt đầu bằng "Điều này không có gì đáng ngạc nhiên". Tiṇṇaṃ mārānaṃ (của ba loại ma) có nghĩa là của phiền não ma, hành ma, và thiên tử ma. Ý nghĩa đã được nói "Điều này không có gì đáng ngạc nhiên" lại được nói một lần nữa theo cách kết luận là "Có gì đáng ngạc nhiên ở đây?".

Rañño diṭṭhadhammikasamparāyikaatthānaṃ puro dhānato pure pure saṃvidhānato purohitoti āha ‘‘sabbakiccāni anusāsanapurohito’’ti. Govindiyābhisekenāti govindassa ṭhāne ṭhapanābhisekena. Taṃ kira tassa brāhmaṇassa kulaparamparāgataṃ ṭhānantaraṃ. Jotitattāti āvudhānaṃ jotitattā. Pālanasamatthatāyāti rañño, aparimitassa ca sattakāyassa anatthato paripālanasamatthatāya.

Vì đặt lên trước và sắp đặt trước các lợi ích hiện tại và tương lai của nhà vua, nên gọi là purohito (tế sư), vì vậy ngài nói "vị tế sư giáo huấn mọi công việc". Govindiyābhisekena (bởi lễ tấn phong Govinda) có nghĩa là bởi lễ tấn phong đặt vào địa vị của Govinda. Nghe nói rằng đó là một chức vị được truyền lại theo dòng dõi gia đình của vị Bà-la-môn ấy. Jotitattā (do sự sáng chói) có nghĩa là do sự sáng chói của các vũ khí. Pālanasamatthatāya (do khả năng bảo vệ) có nghĩa là do khả năng bảo vệ nhà vua và vô số chúng sinh khỏi những điều bất lợi.

Sammā vossajjitvāti suṭṭhu tassevāgāravabhāvena vissajjitvā niyyātetvā. Taṃ tamatthaṃ kiccaṃ passatīti atthadaso.

Sammā vossajjitvā (sau khi từ bỏ đúng đắn) có nghĩa là sau khi từ bỏ, giao phó một cách tốt đẹp với thái độ tôn trọng đối với vị ấy. Vị ấy thấy được công việc và lợi ích này hay lợi ích khác, nên gọi là atthadaso (người thấy lợi ích).

305. Bhavanaṃ vaḍḍhanaṃ bhavo, bhavati etenāti vā bhavo, vaḍḍhikāraṇaṃ sandhivasena ma-kārāgamo, o-kārassa ca a-kārādesaṃ katvā ‘‘bhavamatthū’’ti vuttaṃ. Bhavantaṃ jotipālanti pana sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘bhoto’’ti. Mā paccabyāhāsīti mā paṭikkhipīti attho. So pana paṭikkhepo paṭivacanaṃ hotīti āha ‘‘mā paṭibyāhāsī’’ti. Abhisambhosīti kammantānaṃ saṃvidhāne samattho hotīti āha ‘‘saṃvidahitvā’’ti. Bhavābhavaṃ, paññañca vindi paṭilabhīti govindo, mahanto govindo mahāgovindo. ‘‘Go’’ti hi paññāyetaṃ adhivacanaṃ gacchati atthe bujjhatīti.

305. Sự tăng trưởng, sự phát triển là bhavo; hoặc người ta phát triển nhờ điều này, nên gọi là bhavo, là nguyên nhân của sự tăng trưởng. Do sự nối âm, phụ âm ma được thêm vào, và nguyên âm o được đổi thành a, nên được nói là bhavamatthu. Còn câu "ngài Jotipāla" là một cách nói tôn trọng mang ý nghĩa chủ nhân, vì vậy ngài nói bhoto (của ngài). Mā paccabyāhāsi (xin đừng từ chối) có nghĩa là xin đừng khước từ. Và sự khước từ đó là một lời đáp lại, vì vậy ngài nói mā paṭibyāhāsi (xin đừng đáp lại). Abhisambhosi (ngài có thể đảm đương) có nghĩa là ngài có khả năng trong việc sắp xếp các công việc, vì vậy ngài nói saṃvidahitvā (sau khi sắp xếp). Vị ấy đạt được, chứng đắc sự hiện hữu và không hiện hữu, và trí tuệ, nên gọi là Govinda. Govinda vĩ đại là Mahāgovinda. Thật vậy, 'go' là một tên gọi khác của trí tuệ, với ý nghĩa là đi đến, tức là hiểu biết.

Rajjasaṃvibhajanavaṇṇanā

Chú giải về việc phân chia vương quốc

306. Ekapitikā [Pg.226] vemātukā kaniṭṭhabhātaro. Ayaṃ abhisittoti ayaṃ reṇu rājakumāro pitu accayena rajje abhisitto. Rājakārakāti rājaputtaṃ rajje patiṭṭhāpetāro.

306. Những người em trai cùng cha khác mẹ. Ayaṃ abhisitto (vị này đã được tấn phong) có nghĩa là hoàng tử Reṇu này đã được tấn phong lên ngôi vua sau khi vua cha băng hà. Rājakārakā (những người tạo ra vua) có nghĩa là những người thiết lập hoàng tử lên ngôi vua.

307. Madentīti madanīyāti kattusādhanataṃ dassento ‘‘madakarā’’ti āha. Madakaraṇaṃ pana pamādassa visesakāraṇanti vuttaṃ ‘‘pamādakarā’’ti.

307. Để chỉ ra rằng từ madanīyā (làm say đắm) được hình thành theo nghĩa chủ động là "chúng làm say đắm", ngài nói madakarā (những thứ gây say đắm). Và việc gây say đắm là một nguyên nhân đặc biệt của sự dễ duôi, nên được nói là pamādakarā (những thứ gây dễ duôi).

308. Reṇussa rajjasamīpe dasagāvutamattavitthatāni hutvā aparabhāge tiyojanasataṃ vitthatattā sabbāni cha rajjāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesi. Vitānasadisaṃ caturassabhāvato.

308. Vì ở gần vương quốc của Reṇu, chúng có chiều rộng khoảng mười gāvuta, và ở phần sau có chiều rộng ba trăm do-tuần, nên ngài đã thiết lập tất cả sáu vương quốc có hình dạng như miệng xe bò. Giống như một tấm lọng, do có hình tứ giác.

310. Sahāti gāthāya padaparipūraṇatthaṃ vuttaṃ. Tassa atthaṃ dassento ‘‘teneva sahā’’ti āha. Sahāti vā avinābhāvatthe nipāto, so saha āsuṃ satta bhāradhāti yojetabbo, tena te desantare vasantā vicittena sahabhāvino avinābhāvinoti dīpeti. Rajjabhāraṃ dhārenti attani āropenti vahantīti bhāradhā.

310. Từ sahā được nói ra với mục đích bổ túc cho câu kệ. Khi trình bày ý nghĩa của từ ấy, ngài đã nói: ‘teneva sahā’ (cùng với chính điều ấy). Hoặc, sahā là một bất biến từ có nghĩa là không thể tách rời, từ ấy nên được kết hợp thành ‘saha āsuṃ satta bhāradhā’ (bảy vị gánh vác đã cùng nhau). Qua đó, câu ấy cho thấy rằng các vị ấy, trong khi đang sống ở xứ khác, là những người đồng hành, không thể tách rời một cách kỳ diệu. Bhāradhā (những người gánh vác) là những người nắm giữ, tự mình gánh vác, mang lấy gánh nặng của vương quốc.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về phẩm tụng đầu tiên đã kết thúc.

Kittisaddaabbhuggamanavaṇṇanā

Phần giải thích về sự lan truyền của tiếng tăm.

311. Anupurohite ṭhapesīti anupurohite katvā ṭhapesi, anupurohite vā ṭhāne ṭhapesi. Tisavanaṃ karonte sandhāya ‘‘divasassa tikkhattu’’nti vuttaṃ. Dvīsu sandhīsu savanaṃ karonte sandhāya ‘‘sāyaṃ, pāto vā’’ti vuttaṃ. Tato paṭṭhāyāti vatacariyaṃ matthakaṃ pāpetvā nhātakālato pabhuti.

311. Câu anupurohite ṭhapesīti (đã thiết lập các vị phụ tá tế sư) có nghĩa là đã bổ nhiệm làm các vị phụ tá tế sư rồi thiết lập, hoặc đã thiết lập vào địa vị của các vị phụ tá tế sư. Liên quan đến những người thực hiện việc lắng nghe ba lần, câu ‘divasassa tikkhattu’ (ba lần trong ngày) đã được nói đến. Liên quan đến những người thực hiện việc lắng nghe vào hai thời điểm giao thời, câu ‘sāyaṃ, pāto vā’ (vào buổi chiều, hoặc buổi sáng) đã được nói đến. Câu tato paṭṭhāya (kể từ đó) có nghĩa là kể từ lúc tắm gội sau khi đã đưa sự thực hành giới hạnh đến mức tột đỉnh.

312. Abhiuggacchīti uṭṭhahi udapādi. Acintetvāti ‘‘kathaṃ kho ahaṃ brahmunā saddhiṃ manteyya’’nti acintetvā evaṃ cittampi anuppādetvā. Tena samāgamanasseva abhāvato amantetvā. Taṃ disvāti taṃ karuṇābrahmavihārabhāvanaṃ brahmadassanūpāyaṃ disvā ñāṇacakkhunā.

312. Từ abhiuggacchi có nghĩa là đã khởi lên, đã phát sanh. Từ acintetvā (không suy nghĩ) có nghĩa là không suy nghĩ rằng: ‘Làm thế nào ta có thể đàm đạo cùng với Phạm thiên?’, thậm chí không để cho tâm niệm như vậy khởi lên. Do đó, vì không có sự gặp gỡ nên đã không đàm đạo. Từ taṃ disvā (sau khi thấy điều ấy) có nghĩa là sau khi thấy bằng tuệ nhãn phương tiện để thấy Phạm thiên là sự tu tập bi phạm trú ấy.

313. Evanti [Pg.227] evaṃ rañño ārocetvā paṭisallānaṃ upagate. Sabbatthāti sabbesu channaṃ khattiyānaṃ, sattannaṃ brāhmaṇamahāsālānaṃ, sattannaṃ nāṭakasatānaṃ, cattārīsāya ca bhariyānaṃ āpucchanavāresu.

313. Từ evaṃ (như vậy) có nghĩa là sau khi đã tâu lên đức vua như vậy, các vị ấy đã đi đến nơi độc cư. Từ sabbattha (trong tất cả) có nghĩa là trong tất cả các trường hợp cáo từ của sáu vị Sát-đế-lỵ, bảy vị Bà-la-môn đại phú, bảy trăm vũ công, và bốn mươi vị phu nhân.

316. Sādisiyoti jātiyā sādisiyoti āha ‘‘samavaṇṇā samajātikā’’ti.

316. Từ sādisiyo (tương tự) có nghĩa là tương tự về dòng dõi, ngài đã nói: ‘samavaṇṇā samajātikā’ (cùng giai cấp, cùng dòng dõi).

317. Santhāgāranti jhānamanasikārena bahi visaṭavitakkavūpasamanena cittassa santhambhanaṃ agāraṃ, jhānasālanti attho. Gahitāvāti bhāvanānuyogena mahāsattena attano cittasantāne uppādanavasena gahitā eva. Natthi jhāneneva vikkhambhitattā. Visesato hissa karuṇāya bhāvitattā anabhirati ukkaṇṭhanā natthi, mettāya bhāvitattā bhayaparitassanā natthi. Ukkaṇṭhanāti pana brahmadassane ussukkaṃ, paritassanāti tadabhipatthanāti āha ‘‘brahmuno panā’’tiādi.

317. Từ santhāgāra (nhà hội) có nghĩa là ngôi nhà nơi tâm được an định nhờ sự lắng dịu các tầm tản mạn bên ngoài thông qua tác ý về thiền; ý nghĩa là thiền đường. Từ gahitāvā (đã được nắm giữ) có nghĩa là đã thực sự được nắm giữ do vị Đại Sĩ đã nỗ lực tu tập, theo nghĩa là đã được làm cho phát sanh trong dòng tâm thức của chính mình. Không có, vì đã được đè nén bởi chính thiền. Đặc biệt, vì lòng bi của ngài đã được tu tập nên không có sự không hoan hỷ, bồn chồn; vì lòng từ đã được tu tập nên không có sự sợ hãi, kinh hãi. Còn ukkaṇṭhanā (sự bồn chồn) là sự háo hức muốn thấy Phạm thiên, paritassanā (sự kinh hãi) là sự mong cầu điều đó, ngài đã nói: ‘brahmuno panā’ (còn của Phạm thiên)...

Brahmunāsākacchāvaṇṇanā

Phần giải thích về cuộc đàm đạo với Phạm thiên.

318. Cittutrāsoti cittassa utrāsanamattaṃ. Kathanti sattanikāyanivāsaṭṭhānanāmagottādīnaṃ vasena kena pakārena. Tenāha ‘‘ki’’ntiādi.

318. Từ cittutrāso (sự kinh hãi của tâm) chỉ là sự kinh hãi của tâm. Từ kathaṃ (như thế nào) có nghĩa là bằng cách thức nào, xét theo phương diện tên, họ, nơi ở của nhóm chúng sanh, v.v... Do đó, ngài đã nói: ‘kiṃ’ (cái gì)...

Soti ye te panakanasanantabandhasatanasanaṅkumārakālanāmakā loke pākaṭā paññātā brahmāno, tesu sanaṅkumāro nāmāhanti dasseti.

Từ so (vị ấy) cho thấy rằng: ‘Trong số các vị Phạm thiên đã xuất hiện, được biết đến trong thế gian với các tên gọi là Panaka, Sanantabandha, Satanasana, Sanaṅkumāra, Kāla, ta là vị có tên là Sanaṅkumāra.’

Agghanti garuṭṭhāniyānaṃ dātabbaṃāhāraṃ. Madhusākanti madhurāhāraṃ, yaṃ kiñci atithino dātabbaṃ āhāraṃ upacāravasena evaṃ vadati. Tenāha ‘‘madhusākaṃ panā’’tiādi. Pucchāmāti nimantanavasena pucchāma.

Từ agghaṃ (vật cúng dường) có nghĩa là vật thực nên được dâng cúng đến những bậc đáng tôn kính. Từ madhusāka (rau ngọt) có nghĩa là vật thực ngọt ngào; bất cứ vật thực nào nên được dâng cho khách, ngài nói như vậy theo cách nói lịch sự. Do đó, ngài đã nói: ‘madhusākaṃ panā’ (còn rau ngọt)... Từ pucchāma (chúng tôi hỏi) có nghĩa là chúng tôi hỏi theo cách mời thỉnh.

319. Mahāsatto cattāro brahmavihāre bhāvetvā ṭhitopi tesu ‘‘brahmasahabyatāya maggo’’ti anibbematikatāya ‘‘kaṅkhī’’ti avoca. Keci pana ‘‘tapokammena parikkhīṇasarīratāya, brahmasamāgamena bhayādisamuppattiyā ca paṭiladdhamattehi brahmavihārehi parihīno ahosi, tasmā avikkhambhitavicikicchatāya ‘kaṅkhī’ti avocā’’ti vadanti. Parassa vediyā viditā paravediyā, te pana tassa pākaṭā vibhūtāti āha ‘‘parassa [Pg.228] pākaṭesu paravediyesū’’ti. Tattha kāraṇamāha ‘‘parena sayaṃ abhisaṅkhatattā’’ti. Mamāti kammaṃ mamaṃkāro, mamattanti āha ‘‘idaṃ mama…pe… taṇha’’nti. ‘‘Mama’’nti karoti etenāti hi mamaṃkāro, tathāpavattā taṇhā. Manujesūti niddhāraṇe bhummaṃ, na visayeti āha ‘‘manujesu yo kocī’’ti. ‘‘Ekodibhūto’’ti padassa bhāvatthaṃ tāva dassento ‘‘ekībhūto’’ti vatvā puna taṃ vivaranto ‘‘eko tiṭṭhanto eko nisīdanto’’ti āha. Tādisoti eko hutvā pavattanako. Bhūtoti jāto. Jhāne adhimutti nāma tasmiṃ nibbattite, anibbattite kuto adhimuttīti āha ‘‘jhānaṃ nibbattetvāti attho’’ti. Vissagandho nāma kodhādikilesaparibhāvanāti tesaṃ vikkhambhanena vissagandhavirahito. Etesu dhammesūti pabbajjānaṃ vivekavāsakaruṇābrahmavihārādidhammesu.

319. Vị Đại Sĩ, dù đã an trú sau khi tu tập bốn phạm trú, nhưng vì không chắc chắn rằng chúng là ‘con đường đưa đến sự cộng trú với Phạm thiên,’ nên đã nói là ‘kaṅkhī’ (còn hoài nghi). Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘Do thân thể bị hao mòn bởi khổ hạnh, và do sự khởi sanh của sợ hãi v.v... khi gặp gỡ Phạm thiên, ngài đã bị suy giảm khỏi các phạm trú vừa mới chứng đắc. Vì thế, do sự hoài nghi chưa được đè nén, ngài đã nói là ‘kaṅkhī’.’ Paravediyā là những điều được biết, có thể được biết bởi người khác. Nhưng chúng thì hiển nhiên, rõ ràng đối với vị ấy, nên ngài nói: ‘parassa pākaṭesu paravediyesū’ (trong những điều hiển nhiên đối với người khác, có thể được biết bởi người khác). Ở đây, ngài nêu lý do: ‘parena sayaṃ abhisaṅkhatattā’ (vì được chính người khác tạo tác). Hành động ‘của ta’ là mamaṃkāra (sự chấp ngã); mamatta (sự chấp của ta), ngài nói là: ‘idaṃ mama… (đây là của ta)... tức là ái.’ Thật vậy, mamaṃkāra là cái mà qua đó người ta tạo ra ‘của ta,’ đó là ái vận hành như vậy. Từ manujesu (trong loài người) là sở thuộc cách chỉ sự phân loại, không phải chỉ nơi chốn, ngài nói: ‘manujesu yo kocī’ (bất cứ ai trong loài người). Trước hết, khi trình bày ý nghĩa trừu tượng của từ ‘ekodibhūto,’ ngài nói là ‘ekībhūto’ (trở nên đơn độc), rồi giải thích thêm, ngài nói: ‘eko tiṭṭhanto eko nisīdanto’ (đứng một mình, ngồi một mình). Tādiso (người như vậy) là người hành xử sau khi đã trở nên đơn độc. Bhūto có nghĩa là đã sanh, đã trở thành. Sự quyết tín vào thiền chỉ có khi thiền đã được tạo ra; khi chưa được tạo ra, làm sao có quyết tín? Vì vậy, ngài nói: ‘jhānaṃ nibbattetvāti attho’ (ý nghĩa là ‘sau khi đã tạo ra thiền’). Vissagandha (mùi hôi tanh) là sự thấm đẫm của các phiền não như sân, v.v...; nhờ đè nén chúng mà vị ấy không còn mùi hôi tanh. Etesu dhammesu (trong các pháp này) có nghĩa là trong các pháp của sự xuất gia như sống viễn ly, bi phạm trú, v.v...

320. Avidvāti na viditavā. Āvaritāti kusalānaṃ uttarimanussadhammānaṃ uppattinivāraṇena āvaritā. Pūtikāti byāpannacittatādinā pūtibhūtā. Kilesavasena duggandhaṃ vissagandhaṃ vāyati. Nirayādiapāyesu nibbattanasīlatāya āpāyikāti āha ‘‘apāyūpagā’’ti. Corādīhi upaddutassa pavisitukāmassa pākārakavāṭaparikhādīhi viya nagaraṃ kodhādīhi nivuto pihito brahmaloko assāti nivutabrahmaloko. Pucchati ‘‘kenāvaṭā’’ti vadanto.

320. Từ avidvā có nghĩa là đã không biết. Từ āvaritā (bị che lấp) có nghĩa là bị che lấp do ngăn cản sự phát sanh của các pháp thiện và các pháp thượng nhân. Từ pūtikā (thối rữa) có nghĩa là đã trở nên thối rữa do tâm sân hận, v.v... Do phiền não, nó tỏa ra mùi hôi, mùi tanh. Vì có tính chất tái sanh vào các cõi khổ như địa ngục, nên được gọi là āpāyikā (thuộc cõi khổ); ngài nói là ‘apāyūpagā’ (đi đến cõi khổ). Nivutabrahmaloko (người có cõi Phạm thiên bị che lấp) là người mà đối với họ, cõi Phạm thiên bị ngăn che, bao phủ bởi sân hận, v.v..., giống như thành phố bị ngăn che bởi thành quách, cổng thành, hào lũy, v.v... đối với người bị trộm cướp quấy nhiễu và muốn đi vào. Vị ấy hỏi, nói rằng: ‘kenāvaṭā’ (bị che lấp bởi cái gì?).

Musāvādova mosavajjaṃ yathā bhisakkameva bhesajjaṃ. Kujjhanaṃ dussanaṃ. Diṭṭhādīsu adiṭṭhādivāditāvasena paresaṃ visaṃvādanaṃ paravisaṃvādanaṃ. Sadisaṃ patirūpaṃ dassetvā palobhanaṃ sadisaṃ dassetvā vañcanaṃ. Mittānaṃ vihiṃsanaṃ mettibhedo mittadubbhanaṃ. Daḷhamaccharitā thaddhamacchariyaṃ. Attani vijjamānaṃ nihīnataṃ, sadisataṃ vā atikkamitvā maññanaṃ. Paresaṃ sampattiyā asahanaṃ khīyanaṃ. Attasampattiyā nigūhanavasena, parehi sādhāraṇabhāvāsahanavasena ca vividhā icchā ruci etassāti vivicchā. Kadariyatāya mudukaṃ macchariyaṃ. Yattha katthacīti sakasantake, parasantake, hīnātike cāti yattha katthaci ārammaṇe. Lubbhanaṃ ārammaṇassa gahaṇaṃ abhigijjhanaṃ. Majjanaṃ seyyādivasena madanaṃ sampaggaho. Muyhanaṃ ārammaṇassa anavabodho. Etesūti etesu yathāvuttesu kodhādīsu sattasantānassa kilissanato vibādhanato, upatāpanato ca kilesasaññitesu pāpadhammesu. Yuttā payuttā sampayuttā avirahitā.

Lời nói dối là lỗi lầm lừa dối, giống như thầy thuốc chính là thuốc chữa bệnh. Sự tức giận là sự làm hư hỏng. Sự lừa dối người khác là sự lừa dối người khác bằng cách nói về những điều không được thấy v.v... như là đã được thấy v.v... Sự lừa gạt bằng cách trình bày vật tương tự là sự dụ dỗ bằng cách trình bày vật tương tự, vật thích hợp. Sự làm hại các bạn hữu, sự phá vỡ tình bạn là sự phản bội bạn bè. Sự bỏn xẻn cứng rắn là sự bỏn xẻn kiên cố. Sự ngã mạn là sự tưởng tượng vượt qua sự thấp kém hoặc sự tương đương đang hiện hữu ở nơi tự thân. Sự bực tức là sự không chịu đựng được tài sản của người khác. Sự đa dạng trong ước muốn là có nhiều ước muốn, sở thích khác nhau do việc che giấu tài sản của mình và do việc không chịu đựng được tình trạng chung với người khác. Sự bỏn xẻn nhẹ nhàng là do tính keo kiệt. Ở bất cứ nơi đâu có nghĩa là ở bất cứ đối tượng nào, tức là ở vật sở hữu của mình, ở vật sở hữu của người khác, và ở vật thấp kém hơn. Sự tham lam là sự nắm giữ, sự thèm muốn đối tượng. Sự say sưa là sự đam mê, sự kiêu hãnh do sự hơn người v.v... Sự si mê là sự không liễu tri đối tượng. Ở trong các pháp ấy có nghĩa là ở trong các ác pháp được gọi là phiền não như là sân hận v.v... đã được nói đến, do làm ô nhiễm, do làm tổn hại, và do làm phiền muộn dòng tương tục của chúng sanh. Đã được gắn liền, đã được áp dụng, đã được tương ưng, không tách rời.

Ettha [Pg.229] cāyaṃ brahmā mahāsattena āmagandhe supuṭṭho attano yathāupaṭṭhite pāpadhamme cuddasahi padehi vibhajitvā kathesi, te pana tādisaṃ pavattivisesaṃ upādāya vuttāpi keci puna vuttā, āmagandhasutte (su. ni. 242) pana vuttāpi keci idha sabbaso na vuttā, evaṃ santepi lakkhaṇahāranayena, tadekaṭṭhatāya vā tesaṃ pettha saṅgaho daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘idaṃ pana sutta’’ntiādi. Tattha āmagandhasuttena dīpetvāti idha sarūpato avutte āmagandhepi vuttehi ekalakkhaṇatādinā āmagandhasuttena pakāsetvā kathetabbaṃ tattha nesaṃ sarūpato kathitattā. Āmagandhasuttampi iminā dīpetabbaṃ idha vuttānampi kesañci āmagandhānaṃ tattha avuttabhāvato. Yasmā āmagandhasutte vuttāpi āmagandhā atthato idha saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchanti, tasmā idha vutte pariharaṇavasena dassentena yasmā cettha keci abhidhammanayena akilesasabhāvāpi sattasantānassa vibādhanaṭṭhena ‘‘kilesā’’ti vattabbataṃ arahanti, tasmā ‘‘cuddasasu kilesesū’’ti vuttaṃ.

Ở đây, vị Phạm thiên này, sau khi được vị Đại Sĩ hỏi kỹ về mùi hôi tanh, đã phân chia và nói về các ác pháp đã khởi lên cho mình bằng mười bốn đề mục. Tuy nhiên, một số trong các pháp ấy, mặc dù đã được nói đến dựa vào sự diễn tiến đặc biệt như vậy, lại được nói lặp lại. Và một số điều được nói đến trong kinh Mùi Hôi Tanh (Sn 242) lại hoàn toàn không được nói đến ở đây. Dù vậy, sự bao gồm của chúng ở đây nên được hiểu theo phương pháp ứng dụng đặc tính hoặc do chúng có cùng một ý nghĩa. Do đó, đã có lời nói rằng: ‘Còn bài kinh này...’ v.v... Trong đó, câu ‘được làm sáng tỏ bởi kinh Mùi Hôi Tanh’ có nghĩa là: mặc dù ở đây mùi hôi tanh không được nói đến về bản chất, nhưng nên được giải thích và làm sáng tỏ bởi kinh Mùi Hôi Tanh thông qua đặc tính duy nhất v.v... của những điều đã được nói đến, vì bản chất của chúng đã được nói ở đó. Kinh Mùi Hôi Tanh cũng nên được làm sáng tỏ bởi bài kinh này, vì một số mùi hôi tanh được nói đến ở đây lại không được nói đến ở đó. Bởi vì các mùi hôi tanh được nói đến trong kinh Mùi Hôi Tanh, về mặt ý nghĩa, cũng được bao gồm và quy tụ ở đây, do đó, trong khi trình bày về sự tránh xa những điều được nói ở đây, bởi vì ở đây có một số pháp, mặc dù theo phương pháp của A-tỳ-đàm không phải là phiền não về bản chất, nhưng vẫn xứng đáng được gọi là ‘phiền não’ theo ý nghĩa làm tổn hại dòng tương tục của chúng sanh, cho nên đã được nói là ‘trong mười bốn phiền não’.

Nimmādaṃ milāpanaṃ khepananti āha ‘‘nimmādetabbā pahātabbā’’ti. Buddhatantīti buddhabhāvīnaṃ paveṇī, buddhabhāvinopi ‘‘buddhā’’ti vuccanti yathā ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’ti. Mahāpurisassa daḷhīkammaṃ katvāti mahāpurisassa ‘‘pabbajissāmaha’’nti pavattacittuppādassa daḷhīkammaṃ katvā.

Sự diệt trừ ngã mạn là sự làm cho tàn lụi, sự làm cho cạn kiệt, nên ngài đã nói: ‘Cần được làm cho không còn ngã mạn, cần được từ bỏ’. Dòng dõi của chư Phật là truyền thống của những vị sẽ thành Phật. Những vị sẽ thành Phật cũng được gọi là ‘chư Phật’, giống như trong câu: ‘Vị Phật đã đi đến thành Vương Xá’. Sau khi đã làm cho vững chắc cho bậc Đại nhân có nghĩa là sau khi đã làm cho vững chắc sự sanh khởi của tâm của bậc Đại nhân rằng: ‘Ta sẽ xuất gia’.

Reṇurājaāmantanāvaṇṇanā

Giải Thích về Lời Ngỏ Cùng Vua Reṇu

321. Mama manaṃ haritvāti mama cittaṃ apanetvā tassa vasena avattitvā.

321. Sau khi đã chiếm đoạt tâm của ta có nghĩa là sau khi đã loại bỏ tâm của ta, không hành động theo sự chi phối của nó.

Ekībhāvaṃ upagantvā vutthassāti kāyavivekaparibrūhanena ekībhāvaṃ upagantvā tapokammavasena vutthassa. Kusapattehi paritthatoti barihisehi vediyā samantato santharito. Akācoti vaṇo vaṇasadisakhaṇḍiccavirahito. Tenāha ‘‘akakkaso’’ti.

Của người đã đạt đến trạng thái đơn độc và đã xuất khỏi có nghĩa là của người đã đạt đến trạng thái đơn độc bằng sự phát triển thân viễn ly và đã xuất khỏi bằng khổ hạnh. Được trải bằng lá cỏ kusa có nghĩa là được trải khắp xung quanh đàn tế bằng cỏ thiêng. Không tỳ vết có nghĩa là không có vết thương, không có sự sứt mẻ giống như vết thương. Do đó, ngài đã nói là ‘không thô cứng’.

Chakhattiyaāmantanāvaṇṇanā

Giải Thích về Lời Ngỏ Cùng Sáu Vị Sát-đế-lỵ

322. Sikkheyyāmāti sikkhāpeyyāma, sikkhāpanañcettha atthibhāvāpādananti āha ‘‘upalāpeyyāmā’’ti.

322. Chúng tôi nên học tập có nghĩa là chúng tôi nên dạy bảo. Và ở đây, sự dạy bảo là sự làm cho hiện hữu, nên ngài đã nói: ‘Chúng tôi nên thuyết phục’.

323. Yassa [Pg.230] vīriyārambhassa, khantibalassa ca abhāvena pabbajitānaṃ samaṇadhammo paripuṇṇo, parisuddho ca na hoti, tesu vīriyārambhakhantibalesu te te niyojetuṃ ‘‘ārambhavho’’tiādi vuttaṃ.

323. Do sự thiếu vắng sự tinh tấn và sức mạnh của sự kham nhẫn nào mà phận sự Sa-môn của các vị xuất gia không được viên mãn và trong sạch, để khuyến khích họ vào trong chính những sự tinh tấn và sức mạnh của sự kham nhẫn ấy, lời nói ‘hãy tinh tấn lên’ v.v... đã được thốt ra.

Karuṇājhānamaggoti karuṇājhānasaṅkhāto maggo. Ujumaggoti brahmalokagamane ujubhūto maggo. Anuttaroti seṭṭho brahmavihārasabhāvato. Tenāha ‘‘uttamamaggo nāmā’’ti. Sabbhi rakkhito sādhūhi yathā parihāni na hoti, evaṃ paṭipakkhadūrīkaraṇena rakkhito gopito. ‘‘Saddhammo sabbhi vakkhito’’ti keci paṭhanti, tesaṃ saparahitasādhanena sādhūhi buddhādīhi kathito paveditoti attho.

Con đường của thiền bi là con đường được gọi là thiền bi. Con đường ngay thẳng là con đường thẳng tắp để đi đến cõi Phạm thiên. Vô thượng là cao tột, do bản chất là Phạm trú. Do đó, ngài đã nói: ‘được gọi là con đường tối thượng’. Được các bậc thiện nhân bảo vệ có nghĩa là được các bậc thiện nhân bảo vệ, hộ trì bằng cách loại bỏ các pháp đối nghịch để không bị suy thoái. Một số người đọc là ‘Diệu pháp được các bậc thiện nhân nói đến.’ Đối với họ, ý nghĩa là: được các bậc thiện nhân như chư Phật v.v... nói đến, tuyên thuyết vì sự thành tựu lợi ích cho mình và cho người.

Taṅkhaṇaviddhaṃsanadhammanti yasmiṃ khaṇe virodhidhammasamāyogo, tasmiṃyeva khaṇe vinassanasabhāvaṃ, yo vā so gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi, pāde ca baddhakhuradhārāsamāgamanatopi sīghataratāya atiittaro pavattikkhaṇo, teneva vinassanasabhāvaṃ. Tassa jīvitassa. Gatinti niṭṭhaṃ. Mantāyanti manteyyanti vuttaṃ hotīti āha ‘‘mantetabba’’nti. Karaṇatthe vā bhummanti ‘‘mantāya’’nti idaṃ bhummaṃ karaṇatthe daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘ñātāya’’nti. Sabbapalibodheti sabbepi kusalakiriyāya vibandhe uparodhe.

Có pháp bị hủy diệt trong khoảnh khắc ấy có nghĩa là có bản chất bị hoại diệt ngay trong khoảnh khắc có sự kết hợp với pháp đối nghịch. Hoặc là, có bản chất bị hoại diệt bởi chính khoảnh khắc diễn tiến ấy, vốn cực kỳ nhanh hơn cả sự chạm vào nhau của những lưỡi dao cạo được buộc ở đầu và ở chân của các vị thiên tử đang vui thích trong sự di chuyển, chạy đối diện nhau từ bên dưới và bên trên. Của mạng sống ấy. Gati có nghĩa là sự kết thúc. Họ nên bàn bạc có nghĩa là họ nên bàn bạc đã được nói đến, nên ngài đã nói là ‘nên được bàn bạc’. Hoặc, biến cách thứ bảy có ý nghĩa của biến cách thứ ba. ‘Mantāya’ – biến cách thứ bảy này nên được hiểu theo nghĩa của biến cách thứ ba, giống như trong từ ‘ñātāya’. Tất cả các chướng ngại là tất cả các sự ràng buộc, các sự cản trở đối với hành động thiện.

Brāhmaṇamahāsālādīnaṃ āmantanāvaṇṇanā

Giải Thích về Lời Ngỏ Cùng Các Vị Bà-la-môn Đại Phú Gia v.v...

324. Appesakkhāti appānubhāvāti āha ‘‘pabbajitakālato paṭṭhāyā’’tiādi.

324. Ít có uy thế là ít có năng lực, nên ngài đã nói: ‘Kể từ thời điểm xuất gia...’ v.v...

Cakkavatti rājā viya sambhāvito.

Được tôn kính như vị vua Chuyển Luân.

Mahāgovindapabbajjāvaṇṇanā

Giải Thích về Sự Xuất Gia của Mahāgovinda

328. Samāpattīnaṃ ājānanaṃ nāma attapaccakkhatā, sacchikiriyāti āha ‘‘na sakkhiṃsu nibbattetu’’nti.

328. Sự hiểu biết các chứng đắc được gọi là sự tự mình chứng nghiệm, sự chứng ngộ, nên ngài đã nói: ‘Họ đã không thể làm cho phát sanh được’.

329. Imināti ‘‘sarāmaha’’nti iminā padena. ‘‘Sarāmaha’’nti hi vadantena bhagavato mahābrahmunā kathitaṃ ‘‘tatheva ta’’nti bhagavatā paṭiññātameva jātanti. Na vaṭṭe nibbindanatthāya catusaccakammaṭṭhānakathāya abhāvato. Asati pana vaṭṭe nibbidāya virāgānaṃ asambhavo evāti āha [Pg.231] ‘‘na virāgāyā’’tiādi. Ekantameva vaṭṭe nibbindanatthāya anekākāravokāravaṭṭe ādīnavavibhāvanato.

329. Iminā có nghĩa là: Bằng câu này, tức là câu “sarāmaha”. Bởi vì, khi nói “sarāmaha”, điều đã được vị Đại Phạm Thiên nói với đức Thế Tôn đã trở thành điều được đức Thế Tôn thừa nhận là “việc ấy đúng như vậy”. (Pháp thoại này) không phải vì mục đích nhàm chán trong vòng luân hồi, do không có pháp thoại về đề mục Tứ đế. Lại nữa, khi không có sự nhàm chán trong vòng luân hồi thì sự ly tham chắc chắn không thể có được, vì vậy đã nói rằng: “Na virāgāya” (không phải vì sự ly tham), v.v... (Pháp thoại này) chỉ hoàn toàn vì mục đích nhàm chán trong vòng luân hồi, do có sự trình bày về sự nguy hại trong vòng luân hồi có nhiều hình thức và nhiều phương diện.

‘‘Nibbidāyā’’ti iminā padena vipassanā vuttā. Esa nayo sesesupi. Vavatthānakathāti vipassanāmagganibbānānaṃ taṃtaṃpadehi vavatthapetvā kathā. Ayamettha nippariyāyakathāti āha ‘‘pariyāyena panā’’tiādi.

Bằng câu “nibbidāya” (vì sự nhàm chán), pháp minh sát (vipassanā) đã được nói đến. Phương pháp này (cũng được áp dụng) trong các câu còn lại. Vavatthānakathā là pháp thoại xác định về minh sát, đạo, và Níp-bàn bằng các từ ngữ tương ứng. Đây là pháp thoại trực tiếp, vì vậy đã nói rằng: “pariyāyena pana” (tuy nhiên, một cách gián tiếp), v.v...

330. Paripūretunti bhāvanāpāripūrivasena paripuṇṇe kātuṃ, nibbattetunti attho. Brahmacariyaciṇṇakulaputtānanti ciṇṇamaggabrahmacariyānaṃ kulaputtānanti ukkaṭṭhaniddesena arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi.

330. Paripūretun có nghĩa là làm cho được viên mãn, làm cho được thành tựu bằng sự sung mãn của việc tu tập. Brahmacariyaciṇṇakulaputtānan có nghĩa là các thiện gia nam tử đã thực hành phạm hạnh của đạo. (Ngài) đã kết thúc bài pháp bằng sự chỉ dẫn cao tột, với đỉnh cao là quả A-la-hán.

Abhinandanaṃ nāma sampaṭicchanaṃ ‘‘abhinandanti āgata’’ntiādīsu viya, tañcettha atthato cittassa attamanatāti āha ‘‘cittena sampaṭicchanto abhinanditvā’’ti. ‘‘Sādhu sādhū’’ti vācāya sampahaṃsanā anumodanāti āha ‘‘vācāya sampahaṃsamāno anumoditvā’’ti.

Abhinandanaṃ (sự hoan hỷ) là sự chấp nhận, giống như trong câu “abhinandanti āgata” (họ hoan hỷ sự quang lâm), v.v... Và ở đây, về mặt ý nghĩa, đó là sự hài lòng của tâm, vì vậy đã nói rằng: “cittena sampaṭicchanto abhinanditvā” (đã hoan hỷ, chấp nhận bằng tâm). Sự tán dương bằng lời nói “lành thay, lành thay” là anumodanā (sự tùy hỷ), vì vậy đã nói rằng: “vācāya sampahaṃsamāno anumoditvā” (đã tùy hỷ, tán dương bằng lời nói).

Mahāgovindasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Giải Thích Ý Nghĩa Sâu Kín Của Chú Giải Kinh Đại Chánh Sĩ.

7. Mahāsamayasuttavaṇṇanā

7. Chú Giải Kinh Đại Hội.

Nidānavaṇṇanā

Chú Giải Phần Duyên Khởi.

331. Udānanti [Pg.232] raññā okkākena jātisambhedaparihāranimittaṃ pavattitaṃ udānaṃ paṭicca. Ekopi janapado ruḷhisaddena ‘‘sakkā’’ti vuccatīti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahānidānavaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Aropiteti kenaci aropite.

331. Udānaṃ (lời cảm hứng) là nói đến lời cảm hứng được thốt lên bởi vua Okkāka vì lý do tránh sự pha trộn dòng dõi. Về điểm “ngay cả một xứ cũng được gọi là ‘Sakkā’ theo từ ngữ thông thường,” điều gì cần được nói ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Chú giải kinh Đại Duyên. Aropite có nghĩa là được gán cho bởi một người nào đó.

Āvaraṇenāti setunā. Bandhāpetvāti paṃsupalāsapāsāṇamattikākhaṇḍādīhi āḷiṃ thiraṃ kārāpetvā.

Āvaraṇena có nghĩa là bằng đập nước. Bandhāpetvā có nghĩa là đã cho làm bờ đê được vững chắc bằng đất, lá cây, đá, những mảnh đất sét, v.v...

‘‘Jātiṃ ghaṭṭetvā kalahaṃ vaḍḍhayiṃsū’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘koliyakammakarā vadantī’’tiādi vuttaṃ.

Để làm cho ý nghĩa được nói một cách tóm tắt là “đã xúc phạm đến dòng dõi, họ đã làm cho cuộc cãi vã gia tăng” được rõ ràng hơn, câu “những người làm công của dòng Koliya nói rằng,” v.v... đã được nói đến.

Tīṇi jātakānīti phandanajātakapathavīundriyajātakalaṭukikajātakāni dve jātakānīti rukkhadhamma vaṭṭakajātakāni.

Ba câu chuyện Bổn Sanh là Phandana-jātaka, Pathavīundriya-jātaka, và Laṭukika-jātaka. Hai câu chuyện Bổn Sanh là Rukkhadhamma-jātaka và Vaṭṭaka-jātaka.

Tenāti bhagavatā. Kalahakāraṇabhāvoti kalahakāraṇassa atthibhāvo.

Tena có nghĩa là bởi đức Thế Tôn. Kalahakāraṇabhāvo có nghĩa là sự hiện hữu của nguyên nhân gây cãi vã.

Aṭṭhāneti akāraṇe. Veraṃ katvāti virodhaṃ uppādetvā. ‘‘Kuṭhārihattho puriso’’tiādinā phandanajātakaṃ kathesi. ‘‘Duddubhāyati bhaddante’’tiādinā pathavīundriyajātakaṃ kathesi. ‘‘Vandāmi taṃ kuñjarā’’tiādinā laṭukikajātakaṃ kathesi.

Aṭṭhāne có nghĩa là không có lý do. Veraṃ katvā có nghĩa là đã tạo ra sự chống đối. Bằng câu “Kuṭhārihattho puriso” (người đàn ông tay cầm búa), v.v..., Ngài đã kể chuyện Bổn sanh Phandana. Bằng câu “Duddubhāyati bhaddante” (thưa ngài, có tiếng ‘duddu’), v.v..., Ngài đã kể chuyện Bổn sanh Pathavīundriya. Bằng câu “Vandāmi taṃ kuñjarā” (tôi đảnh lễ ngài, voi chúa), v.v..., Ngài đã kể chuyện Bổn sanh Laṭukika.

‘‘Sādhū sambahulā ñātī;

api rukkhā araññajā;

Vāto vahati ekaṭṭhaṃ, brahantampi vanappati’’nti. –

“Lành thay, có nhiều quyến thuộc; dẫu là cây cối sinh trong rừng; ngọn gió thổi ngã cây đứng riêng lẻ, dù là cây chúa tể to lớn.”

Ādinā rukkhadhammajātakaṃ kathesi.

Bằng câu kệ trên, v.v..., Ngài đã kể chuyện Bổn sanh Rukkhadhamma.

‘‘Sammodamānā gacchanti, jālaṃ ādāya pakkhino;

Yadā te vivadissanti, tadā ehinti me vasa’’nti. –

“Khi sống hòa thuận, các con chim mang theo cả lưới mà bay đi; khi nào chúng cãi vã nhau, bấy giờ chúng sẽ rơi vào tầm kiểm soát của ta.”

Ādinā vaṭṭakajātakaṃ kathesi.

Bằng câu kệ trên, v.v..., Ngài đã kể chuyện Bổn sanh Vaṭṭaka.

‘‘Attadaṇḍā [Pg.233] bhayaṃ jātaṃ, janaṃ passatha medhagaṃ;

Saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti. (su. ni. 1.941);

“Từ sự chấp trượng, nỗi sợ hãi đã sanh; hãy nhìn xem dân chúng đang tranh chấp; ta sẽ tuyên thuyết về sự xúc động, như đã được ta kinh nghiệm.”

Ādinā attadaṇḍasuttaṃ kathesi.

Bằng câu kệ trên, v.v..., Ngài đã kể kinh Chấp Trượng (Attadaṇḍa).

Taṃtaṃpalobhanakiriyā kāyavācāhi parakkamantiyo ‘‘ukkaṇṭhantū’’ti sāsanaṃ pesenti.

Cố gắng bằng thân và khẩu trong các hành vi quyến rũ khác nhau, họ gửi thông điệp rằng: “Mong rằng họ sẽ trở nên bất mãn.”

Kuṇāladaheti kuṇāladahatīre patiṭṭhāya. Pucchitapucchitaṃ kathesi (jā. 2.kuṇālajātaka) ‘‘anukkamena kuṇālasakuṇarājassa pucchanappasaṅgena kuṇālajātakaṃ kathessāmī’’ti. Anabhiratiṃ vinodesi itthīnaṃ dosadassanamukhena kāmānaṃ ādīnavokārasaṃkilesavibhāvanena.

Kuṇāladahe có nghĩa là đã trú tại bờ hồ Kuṇāla. Ngài đã thuyết giảng những điều đã được hỏi (jā. 2.kuṇālajātaka) (với ý nghĩ rằng): “Ta sẽ tuần tự kể chuyện Bổn sanh Kuṇāla nhân dịp câu hỏi của vua chim Kuṇāla.” Ngài đã xua tan sự không hoan hỷ bằng cách trình bày về sự ô nhiễm, sự đa dạng, và sự nguy hại của các dục lạc, thông qua phương pháp chỉ ra các lỗi lầm của phụ nữ.

Kosajjaṃ vidhamitvā purisathāmaparibrūhanena ‘‘uttamapurisasadisehi no bhavituṃ vaṭṭatī’’ti uppannacittā.

Sau khi đã xua tan sự lười biếng, với sự củng cố sức mạnh của nam nhân, tâm của họ đã khởi lên rằng: “Chúng ta phải trở nên giống như những bậc tối thượng.”

Avissaṭṭhakammantāti arativinodanato paṭṭhāya avissaṭṭhasamaṇakammantā, aparicattakammaṭṭhānāti attho. Nisīdituṃ vaṭṭatīti bhagavā cintesīti yojanā.

Avissaṭṭhakammantā có nghĩa là kể từ khi sự bất mãn được xua tan, công việc của sa-môn đã không bị từ bỏ; ý nghĩa là đề mục thiền định đã không bị buông bỏ. Cách nối kết là: Đức Thế Tôn đã suy nghĩ rằng: “Nên ngồi xuống.”

Paduminiyanti padumassare. Vikasiṃsu guṇagaṇavibodhena. ‘‘Ayaṃ imassa…pe… na kathesī’’ti iminā sabbepi te bhikkhū tāvadeva paṭipāṭiyā āgatattā aññamaññassa lajjamānā attanā paṭividdhavisesaṃ bhagavato nārocesunti dasseti. ‘‘Khīṇāsavāna’’ntiādinā tattha kāraṇamāha.

Paduminiyan có nghĩa là trong hồ sen. Vikasiṃsu (đã nở ra) là do sự giác ngộ về các phẩm hạnh. Bằng câu “Vị này… v.v… đã không nói với vị kia,” điều này cho thấy rằng tất cả các vị tỳ-khưu ấy, do đã đến tuần tự ngay lúc đó, vì e thẹn lẫn nhau, đã không trình báo với đức Thế Tôn về sự chứng đắc đặc biệt mà mình đã thông suốt. Bằng câu “Khīṇāsavānaṃ” (của các vị lậu tận), v.v..., Ngài đã nói lên lý do ở đó.

Osīdamatteti bhagavato santikaṃ upagatamatte. Ariyamaṇḍaleti ariyasamūhe. Pācīnayugandharaparikkhepatoti yugandharapabbatassa pācīnaparikkhepato, na bāhirakehi uccamānaudayapabbatato. Rāmaṇeyyakadassanatthanti buddhuppādapaṭimaṇḍitattā visesato ramaṇīyassa lokassa ramaṇīyabhāvadassanatthaṃ. Ullaṅghitvāti uṭṭhahitvā. Evarūpe khaṇe laye muhutteti yathāvutte candamaṇḍalassa uṭṭhitakkhaṇe uṭṭhitavelāyaṃ uṭṭhitamuhutteti uparūpari kālassa vaḍḍhitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ.

Osīdamatte có nghĩa là ngay khi vừa đến gần sự hiện diện của đức Thế Tôn. Ariyamaṇḍale có nghĩa là trong hội chúng các bậc thánh. Pācīnayugandharaparikkhepato có nghĩa là từ vành đai phía đông của núi Yugandhara, không phải từ ngọn núi bên ngoài được gọi là Udaya. Rāmaṇeyyakadassanatthan có nghĩa là vì mục đích thấy được trạng thái khả ái của thế gian, một thế gian đặc biệt khả ái vì được trang hoàng bởi sự xuất hiện của một vị Phật. Ullaṅghitvā có nghĩa là đã vươn lên. Evarūpe khaṇe laye muhutte (trong khoảnh khắc, trong sát-na, trong chốc lát như vậy) đã được nói để chỉ ra trạng thái thời gian được kéo dài thêm, lần lượt là: trong khoảnh khắc mặt trăng tròn mọc lên, trong thời điểm mọc lên, trong chốc lát mọc lên, như đã được nói.

Tathā [Pg.234] tesaṃ bhikkhūnaṃ jātiādivasena bhagavato anurūpaparivāritaṃ dassento ‘‘tatthā’’ti ādimāha.

Như vậy, để chỉ ra đoàn tùy tùng thích hợp của đức Thế Tôn dựa trên dòng dõi, v.v... của các vị tỳ-khưu ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “tatthā” (ở đó).

Samāpannadevatāti āsannaṭṭhāne jhānasamāpatti samāpannadevatā. Caliṃsūti uṭṭhahiṃsu. Kosamattaṃ ṭhānaṃ saddantaraṃ. Jambudīpe kira ādito tesaṭṭhimattāni nagarasahassāni uppannāni, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, taṃ sandhāyāha ‘‘tikkhattuṃ tesaṭṭhiyā nagarasahassesū’’ti. Te pana sampiṇḍetvā satasahassato paraṃ asītisahassāni, navasahassāni ca honti. Navanavutiyā doṇamukhasatasahassesūti navasatasahassādhikesu navutisatasahassesu doṇamukhesu. Doṇamukhanti ca mahānagarassa āyuppattiṭṭhānabhūtaṃ pādanagaraṃ vuccati. Channavutiyā paṭṭanakoṭisatasahassesūti chakoṭiadhikanavutikoṭisatasahassapaṭṭanesu. Tambapaṇṇidīpādīsu chapaṇṇāsāya ratanākaresu. Evaṃ pana nagaradoṇimukhapaṭṭanaratanākarādivibhāgena kathanaṃ taṃtaṃadhivatthāya vasantīnaṃ devatānaṃ bahubhāvadassanatthaṃ. Yadi dasasahassacakkavāḷesu devatā sannipatitā, atha kasmā pāḷiyaṃ ‘‘dasahi ca lokadhātūhī’’ti vuttanti āha ‘‘dasasahassa…pe… adhippetā’’ti, tena sahassilokadhātu idha ‘‘ekā lokadhātū’’ti vuttāti veditabbaṃ.

Samāpannadevatāti là chư thiên đã chứng đắc và an trú thiền định ở nơi gần. Caliṃsūti là đã đứng dậy. Kosamattaṃ ṭhānaṃ saddantaraṃ là khoảng cách của âm thanh. Tương truyền, ở cõi Diêm Phù Đề, lúc ban đầu có sáu mươi ba ngàn thành phố khởi sanh, lần thứ hai cũng vậy, lần thứ ba cũng vậy. Đề cập đến điều ấy, ngài đã nói: ‘tikkhattuṃ tesaṭṭhiyā nagarasahassesū’ (trong sáu mươi ba ngàn thành phố, ba lần). Khi gộp lại, chúng trở thành một trăm tám mươi chín ngàn. Navanavutiyā doṇamukhasatasahassesūti là trong chín mươi chín trăm ngàn (9,900,000) đôṇamukha. Doṇamukhanti được gọi là thành phố phụ, là nơi phát sanh lợi tức cho một đại đô thị. Channavutiyā paṭṭanakoṭisatasahassesūti là trong chín mươi sáu trăm ngàn ức (96 x 100,000 x 10,000,000) thương cảng. Trong năm mươi sáu hầm mỏ châu báu ở đảo Tambapaṇṇi và các nơi khác. Việc nói đến sự phân chia thành phố, đôṇamukha, thương cảng, hầm mỏ châu báu, v.v... như vậy là nhằm mục đích cho thấy số lượng đông đảo của các vị chư thiên cư ngụ tại những nơi tương ứng ấy. Nếu chư thiên từ mười ngàn thế giới hệ tập hợp lại, vậy tại sao trong Pāḷi lại nói ‘dasahi ca lokadhātūhī’ (từ mười thế giới)? Vị ấy nói: ‘dasasahassa…pe… adhippetā’ (mười ngàn... được ám chỉ). Do đó, nên hiểu rằng ở đây một ngàn thế giới được gọi là ‘một thế giới’.

Lohapāsādeti ādito kate lohapāsāde. Brahmaloketi heṭṭhime brahmaloke. Yadi tā devatā evaṃ nirantarā, pacchā āgatānaṃ okāso eva na bhaveyyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yathā kho panā’’tiādi. Suddhāvāsakāyaṃ upapannā suddhāvāsakāyikā, tāsaṃ pana yasmā suddhāvāsabhūmi nivāsaṭṭhānaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘suddhāvāsavāsīna’’nti. Āvāsāti āvāsanaṭṭhānabhūtā, devatā pana orambhāgiyānaṃ, itaresañca saṃyojanānaṃ samucchindanena suddho āvāso etesanti suddhāvāsā.

Lohapāsādeti là trong Lâu đài Đồng được xây dựng lúc ban đầu. Brahmaloketi là trong các cõi Phạm thiên ở hạ phần. Đề cập đến sự chất vấn rằng: ‘Nếu các vị chư thiên ấy đứng chen chúc như vậy, thì sẽ không có chỗ cho những vị đến sau,’ ngài đã nói: ‘yathā kho panā’ v.v... Những vị sanh vào nhóm Tịnh Cư Thiên được gọi là Suddhāvāsakāyikā. Vì cõi Tịnh Cư là nơi cư ngụ của các vị ấy, nên được nói là ‘suddhāvāsavāsīnaṃ’ (của những vị trú trong cõi Tịnh Cư). Āvāsāti là nơi cư ngụ. Còn chư thiên, do đã đoạn trừ các hạ phần kiết sử và các kiết sử khác, nên nơi ở của các vị ấy được thanh tịnh (suddho āvāso), vì thế gọi là Suddhāvāsā (Tịnh Cư).

332. Puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otari aññattha okāsaṃ alabhamāno. Evaṃ sesāpi. Buddhānaṃ abhimukhamaggo buddhavīthi. Yāva cakkavāḷā ottharituṃ ovarituṃ na sakkā. Pahaṭabuddhavīthiyāvāti buddhānaṃ santikaṃ upasaṅkamantehi tehi devabrahmehi vaḷañjitavīthiyāva. Samiti saṅgati sannipāto samayo, mahanto samayo mahāsamayoti āha ‘‘mahāsamūho’’ti[Pg.235]. Pavaddhaṃ vanaṃ pavananti āha ‘‘vanasaṇḍo’’ti. Devaghaṭāti devasamūhā.

332. Vị ấy đã đáp xuống vành miệng của thế giới hệ phía đông do không tìm được chỗ nào khác. Các vị khác cũng như vậy. Con đường đối diện với chư Phật là buddhavīthi (phố Phật). Không thể bao trùm hay trải rộng cho đến tận thế giới hệ. Pahaṭabuddhavīthiyāvāti là trên chính con đường mà các vị chư thiên và Phạm thiên ấy đã sử dụng khi đi đến yết kiến chư Phật. Samiti, saṅgati, sannipāto có nghĩa là samayo (sự hội họp); một sự hội họp lớn là mahāsamayo, ngài nói là ‘mahāsamūho’ (đại chúng). Khu rừng đã phát triển là pavanaṃ, ngài nói là ‘vanasaṇḍo’ (lùm cây). Devaghaṭāti là các nhóm chư thiên.

Samādahaṃsūti samādahitaṃ lokuttarasamādhinā suṭṭhu appitaṃ akaṃsu, yathāsamāhitaṃ pana samādhinā yojitaṃ nāma hotīti vuttaṃ ‘‘samādhinā yojesu’’nti. Sabbesaṃ gomuttavaṅkādīnaṃ dūrasamūhanitattā sabbe…pe… akariṃsu. Nayati asse etehīti nettāni, yottāni. Avīthipaṭipannānaṃ assānaṃ vīthipaṭipādanaṃ rasmiggahaṇena pahotīti ‘‘sabbayottāni gahetvā acodento’’ti vatvā taṃ pana acodanaṃ avāraṇaṃ evāti āha ‘‘acodento avārento’’ti.

Samādahaṃsūti là các vị ấy đã làm cho (tâm) được an định vững chắc bằng thiền định siêu thế. Vì ‘yathāsamāhitaṃ’ (như đã được định tĩnh) có nghĩa là ‘được kết hợp với thiền định,’ nên được nói là ‘samādhinā yojesuṃ’ (các vị ấy đã kết hợp với thiền định). Do đã loại bỏ hoàn toàn tất cả những sự quanh co như đường đi của nước tiểu bò, nên các vị ấy đã làm cho tất cả... (thẳng tắp). Nayati asse etehīti nettāni, yottāni: ‘Nettāni’ (dây cương) là vật dùng để dắt ngựa, tức là dây ách. Vì việc đưa những con ngựa đi lạc đường trở lại đúng đường có thể thực hiện được bằng cách nắm lấy dây cương, nên sau khi nói ‘sabbayottāni gahetvā acodento’ (nắm lấy tất cả dây cương, không thúc giục), ngài lại nói rằng ‘không thúc giục’ chính là ‘không ngăn cản’: ‘acodento avārento’ (không thúc giục, không ngăn cản).

Yathā khīlaṃ bhittiyaṃ vā bhūmiyaṃ vā ākoṭitaṃ dunnīharaṇaṃ, yathā ca palighaṃ nagarappavesanivāraṇaṃ, yathā ca indakhīlaṃ gambhīranemi sunikhātaṃ dunnīharaṇaṃ, evaṃ rāgādayo sattasantānato dunnīharaṇā, nibbānanagarappavesanivāraṇā cāti te ‘‘khīlaṃ, palighaṃ, indakhīla’’nti ca vuttā. Taṇhāejāya abhāvena anejā paramasantuṭṭhabhāvena cātuddisattā appaṭihatacārikaṃ caranti.

Giống như cọc được đóng vào tường hay vào đất thì khó nhổ ra, giống như then cài là vật ngăn cản việc đi vào thành phố, và giống như trụ cửa thành có móng sâu, được chôn kỹ, khó nhổ lên, cũng vậy, tham ái v.v... khó loại bỏ khỏi dòng tâm của chúng sanh, và là vật ngăn cản việc đi vào thành phố Niết Bàn, do đó chúng được gọi là ‘khīlaṃ’ (cọc), ‘palighaṃ’ (then cài), và ‘indakhīlaṃ’ (trụ cửa thành). Do không có sự rung động của ái dục nên các vị ấy là anejā (bất động). Do có trạng thái vô cùng tri túc, các vị ấy đi lại trong bốn phương một cách không bị ngăn ngại.

Gatāseti gatā eva, na pana gamissanti pariniṭṭhitasaraṇagamanattāti. Lokuttarasaraṇagamanaṃ adhippetanti āha ‘‘nibbematikasaraṇagamanena gatā’’ti. Te hi niyamena apāyabhūmiṃ na gamissanti, devakāyañca paripūressanti. Ye pana lokiyena saraṇagamanena buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ, sati ca paccayantarasamavāye pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantīti ayamettha attho.

Gatāseti là đã đi rồi, chứ không phải sẽ đi, vì việc quy y của các vị ấy đã hoàn tất. Nhắm đến sự quy y siêu thế, ngài nói: ‘nibbematikasaraṇagamanena gatā’ (đã đi bằng sự quy y không còn hoài nghi). Vì rằng các vị ấy chắc chắn sẽ không đi đến cõi khổ, và sẽ làm sung mãn cõi trời. Còn những vị đã quy y Phật bằng sự quy y thế gian, các vị ấy sẽ không đi đến cõi khổ, và khi có sự hội đủ của các duyên khác, sau khi từ bỏ thân người, các vị ấy sẽ làm sung mãn cõi trời. Đây là ý nghĩa ở đây.

Devatāsannipātavaṇṇanā

Giải Thích về Sự Hội Họp của Chư Thiên

333. Etesanti devatāsannipātānaṃ. Idānīti imasmiṃ kāle. Buddhānanti aññesaṃ buddhānaṃ abhāvā. Cittakallatā cittamaddavaṃ.

333. Etesanti là của các hội chúng chư thiên. Idānīti là trong thời điểm này. Buddhānanti là do không có các vị Phật khác. Cittakallatā là sự mềm mại của tâm.

Kiṃ pana bhagavatāva mahante devatāsamāgame tesaṃ nāmagottaṃ kathetuṃ sakkāti? Āma sakkāti dassetuṃ ‘‘buddhā nāma mahantā’’tiādi vuttaṃ. Tattha diṭṭhanti rūpāyatanamāha, sutanti saddāyatanaṃ, mutanti sampattaggāhiindriyavisayaṃ gandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ, viññātanti vuttāvasesaṃ sabbaṃ [Pg.236] ñeyyaṃ, pattanti pariyesitvā, apariyesitvā vā sampattaṃ, pariyesitanti pattaṃ, appattaṃ vā pariyiṭṭhaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti kevalaṃ manasā ālocitaṃ. Katthaci nīlādivasena vibhattarūpārammaṇeti abhidhamme (dha. sa. 615) ‘‘nīlaṃ pītaka’’ntiādinā vibhatte yattha katthaci rūpārammaṇe kiñci rūpārammaṇaṃ vā na atthīti yojanā. Bherisaddādivasenāti etthāpi eseva nayo. Yanti yaṃ ārammaṇaṃ. Etesanti buddhānaṃ.

Phải chăng Thế Tôn có thể tuyên thuyết danh tánh và dòng họ của các vị trong một đại hội chư thiên đông đảo như vậy? Để cho thấy rằng: ‘Vâng, có thể,’ nên đã nói: ‘buddhā nāma mahantā’ (chư Phật thật là vĩ đại) v.v... Trong đó, diṭṭhaṃ (cái được thấy) là chỉ cho sắc xứ. Sutaṃ (cái được nghe) là chỉ cho thinh xứ. Mutaṃ (cái được cảm nhận) là chỉ cho hương xứ, vị xứ, và xúc xứ, là đối tượng của các căn đạt đến và nắm bắt. Viññātaṃ (cái được nhận thức) là chỉ cho tất cả những gì có thể biết còn lại ngoài những điều đã nói. Pattaṃ (cái đã đạt được) là cái đã đến, dù được tìm cầu hay không được tìm cầu. Pariyesitaṃ (cái được tìm cầu) là cái đã được tìm kiếm, dù đã đạt được hay chưa đạt được. Anuvicaritaṃ manasā (cái được tâm suy xét) là cái chỉ được tư duy bởi tâm. Trong Abhidhamma (Pháp Tụ 615), câu ‘trong bất kỳ đối tượng sắc nào được phân biệt theo cách xanh, vàng, v.v...’ có sự liên kết như sau: trong bất kỳ đối tượng sắc nào được phân biệt bằng ‘xanh, vàng,’ v.v..., không có đối tượng sắc nào... (mà Ngài không thấy). Bherisaddādivasenāti (theo cách tiếng trống, v.v...) ở đây cũng có cùng phương pháp. Yanti là đối tượng nào. Etesanti là của chư Phật.

Idāni yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā samatthetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tadā jānanakiriyāya apariyositabhāvadassanatthaṃ ‘‘jānāmī’’ti vatvā yasmā yaṃ kiñci neyyaṃ nāma, sabbaṃ taṃ bhagavatā aññātaṃ nāma natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘tamahaṃ abbhaññāsi’’nti.

Bây giờ, để hỗ trợ cho ý nghĩa đã được nói đến bằng Pāli, câu “yathāhā” (như đã nói) v.v… đã được nói đến. Khi ấy, sau khi đã nói “jānāmi” (tôi biết) nhằm mục đích cho thấy trạng thái chưa hoàn tất của hành động biết, bởi vì bất cứ điều gì gọi là đối tượng cần được biết thì tất cả những điều ấy không có gì gọi là không được đức Thế Tôn biết đến, do đó đã được nói rằng: “tamahaṃ abbhaññāsiṃ” (điều ấy ta đã thắng tri).

Na olokenti payojanābhāvato. Viparītā ‘‘na kammāvaraṇena samannāgatā’’tiādinā nayena vuttā. ‘‘Yassa maṅgalā samūhatā’’ti (su. ni. 362) ārabhitvā ‘‘rāgaṃ vinayetha mānusesu dibbesu kāmesu cā’’tiādinā (su. ni. 363) ca rāganiggahakathābāhullato sammāparibbājanīyasuttaṃ rāgacaritānaṃ sappāyaṃ, ‘‘piyamappiyabhūtā kalaha vivādā paridevasokā sahamaccharā cā’’tiādinā (su. ni. 869; mahāni. 98) kalahādayo yato dosato samuṭṭhahanti, so ca doso yato piyabhāvato, so ca piyabhāvo yato chandato samuṭṭhahanti, iti phalato, kāraṇaparamparato ca dose ādīnavavibhāvanabāhullato kalahavivādasuttaṃ (su. ni. 869; mahāni. 98) dosacaritānaṃ sappāyaṃ –

(Các vị ấy) không nhìn đến do vì không có sự hữu dụng. Trái lại, đã được nói đến theo phương cách: “na kammāvaraṇena samannāgatā” (không phải là người có nghiệp chướng) v.v… Bắt đầu với câu: “Yassa maṅgalā samūhatā” (Vị nào đã nhổ sạch các điềm triệu chứng) (su. ni. 362) và do vì có nhiều lời nói về việc chế ngự tham ái qua câu: “rāgaṃ vinayetha mānusesu dibbesu kāmesu cā” (hãy nhiếp phục tham ái trong các dục ở cõi người và cõi trời) v.v… (su. ni. 363) nên kinh Sammāparibbājanīya là thích hợp cho những người có tham tánh. Do vì sự tranh cãi v.v… sanh khởi từ sân, và sân ấy (sanh khởi) từ trạng thái thương yêu, và trạng thái thương yêu ấy (sanh khởi) từ dục, như vậy, do vì có nhiều sự trình bày về mối nguy hại ở sân từ hệ quả và từ chuỗi nguyên nhân qua câu: “piyamappiyabhūtā kalaha vivādā paridevasokā sahamaccharā cā” (những điều khả ái và không khả ái, sự tranh cãi, tranh luận, sầu, bi, cùng với bỏn xẻn) v.v… (su. ni. 869; mahāni. 98) nên kinh Kalahavivāda (su. ni. 869; mahāni. 98) là thích hợp cho những người có sân tánh.

‘‘Appañhi etaṃ na alaṃ samāya,Duve vivādassa phalāni brūmi;

Etampi disvā na vivādayetha,Khemābhipassaṃ avivādabhūmi’’nti. (su. ni. 902;

mahāni. 131) –

“Quả thật, điều này là nhỏ nhoi, không đủ cho sự an tịnh. Ta nói rằng sự tranh luận có hai quả. Sau khi thấy được cả điều này, vị ấy không nên tranh luận, trong khi nhận thấy cảnh giới không tranh luận là sự an ổn.” (su. ni. 902; mahāni. 131)

Ādinā nayena sammohavidhamanato, paññāparibrūhanato ca mahābyūhasuttaṃ mohacaritānaṃ sappāyaṃ –

Theo phương cách v.v… do vì có sự phá tan si mê và do vì có sự làm cho trí tuệ được tăng trưởng nên kinh Mahābyūha là thích hợp cho những người có si tánh.

‘‘Parassa [Pg.237] ce dhammaṃ anānujānaṃ,Bālo, mago hoti nihīnapañño;

Sabbeva bālā sunihīnapaññā,Sabbevime diṭṭhiparibbasānā’’ti. (su. ni. 886;

mahāni. 115) –

“Nếu không công nhận giáo Pháp của người khác, người ấy là kẻ ngu, là con thú, có trí tuệ thấp kém. Tất cả đều là những kẻ ngu, có trí tuệ rất thấp kém, tất cả những người này đều bám chặt vào tà kiến.” (su. ni. 886; mahāni. 115)

Ādinā nayena sandiṭṭhiparāmāsitāpanayanamukhena savisayesu diṭṭhiggahaṇesu visaṭavitakkavicchindanavasena pavattattā cūḷabyūhasuttaṃ vitakkacaritānaṃ sappāyaṃ –

Theo phương cách v.v… do vì được tiến hành theo cách cắt đứt các tầm tư lan man trong những sự chấp thủ tà kiến ở các đối tượng của chúng, bằng phương pháp loại bỏ sự bám chặt vào tự thân tà kiến, nên kinh Cūḷabyūha là thích hợp cho những người có tầm tánh.

‘‘Mūlaṃ papañcasaṅkhāya (iti bhagavā),Mantā asmīti sabbaṃ uparundhe;

Yā kāci taṇhā ajjhattaṃ,Tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe’’ti. (su. ni. 922;

mahāni. 151) –

(Thế Tôn dạy:) “Cội rễ của các pháp hý luận, biết rằng (đó là) ‘ta là’, hãy ngăn chận tất cả. Bất cứ ái nào ở nội tâm, để nhiếp phục chúng, hãy luôn chánh niệm tu học.” (su. ni. 922; mahāni. 151)

Papañcasaṅkhāya mūlaṃ avijjādikilesajātaṃ asmīti pavattamānañcāti sabbaṃ mantā paññāya uparundheyya. Yā kāci ajjhattaṃ rūpataṇhādibhedā taṇhā uppajjeyya, tāsaṃ vinayā vūpasamāya sadā sato upaṭṭhitassati hutvā sikkheyyāti evamādi upadesassa saddhova bhājanaṃ. Tassa hi so atthāvahoti tuvaṭṭakasuttaṃ saddhācaritānaṃ sappāyaṃ –

Cội rễ của các pháp hý luận là nhóm phiền não có vô minh đứng đầu, và tất cả những gì vận hành theo (quan niệm) ‘ta là’, vị ấy nên dùng trí tuệ mà ngăn chận. Bất cứ ái nào, có sự phân loại là sắc ái v.v…, sanh khởi ở nội tâm, để nhiếp phục, để làm cho an tịnh chúng, vị ấy nên tu học trong khi luôn là người có niệm, có niệm đã được an trú. Chỉ có người có đức tin mới là vật chứa đựng lời chỉ dạy v.v… này. Do vì điều ấy là có lợi ích cho vị ấy nên kinh Tuvaṭṭaka là thích hợp cho những người có tín tánh.

‘‘Vītataṇho purā bhedā (iti bhagavā),Pubbamantamanissito;

Vemajjhe nupasaṅkheyyo,Tassa natthi purakkhata’’nti. (su. ni. 855;

mahāni. 84) –

(Thế Tôn dạy:) “Vị nào không còn ái trước khi thân hoại, không nương tựa vào quá khứ và vị lai, không thể được tính đếm ở hiện tại, vị ấy không có gì được đặt ra (cho tương lai).” (su. ni. 855; mahāni. 84)

Yo sarīrabhedato pubbeva pahīnataṇho, tato eva atītaddhasaññitaṃ purimakoṭṭhāsaṃ taṇhānissayena anissito, vemajjhe paccuppannepi addhani ‘‘ratto’’tiādinā upasaṅkhātabbo, tassa arahato taṇhādiṭṭhipurakkhārānaṃ abhāvā anāgate addhani kiñci purakkhataṃ natthīti ādinā evaṃ gambhīrakathābāhullato pūrābhedasuttaṃ (su. ni. 855; mahāni. 84) buddhicaritānaṃ sappāyanti katvā vuttaṃ ‘‘atha nesaṃ sappāyaṃ …pe… vavatthapetvā’’ti. Manasākāsīti evaṃ cariyāya vasena manasi katvā puna taṃ sadisaṃ attano [Pg.238] desanānikkhepayogyatāvasena manasi akāsi. Attajjhāsayena nu kho jāneyyāti parajjhāsayādiṃ anapekkhitvā mayhaṃyeva ajjhāsayena āraddha desanaṃ jāneyya nu kho. Parajjhāsayenāti sannipatitāya parisāya kassaci ajjhāsayena. Aṭṭhuppattikenāti idha samuṭṭhitaaṭṭhuppattiyā. Pucchāvasenāti kassaci pucchantassa pucchāvasena. Āraddhadesanaṃ jāneyyāti. ‘‘Sace paccekabuddho bhaveyyā’’ti idaṃ imesaṃ suttānaṃ desanāya pucchā paccekabuddhānaṃ bhāriyā, avisayā cāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘sopi na sakkuṇeyyā’’ti.

Vị nào đã đoạn tận ái ngay cả trước khi thân hoại, do chính vì thế vị ấy không nương tựa vào phần trước được gọi là quá khứ bằng sự nương tựa của ái, ở khoảng giữa tức là ở hiện tại cũng không thể được tính đếm bằng (cách nói) “là người tham ái” v.v…, do vì vị A-la-hán ấy không có những sự đặt ra trước là ái và tà kiến nên ở tương lai không có điều gì được đặt ra trước. Do vì có nhiều lời nói thâm sâu v.v… như vậy, sau khi đã xem xét rằng kinh Pūrābheda (su. ni. 855; mahāni. 84) là thích hợp cho những người có giác tánh, nên đã được nói rằng: “atha nesaṃ sappāyaṃ …pe… vavatthapetvā” (rồi, sau khi đã xác định sự thích hợp của họ …). Manasākāsi (Ngài đã tác ý) có nghĩa là: sau khi đã tác ý như vậy theo phương diện của tánh, Ngài lại tác ý đến điều tương tự ấy theo phương diện thích hợp cho việc trình bày bài thuyết giảng của chính Ngài. Attajjhāsayena nu kho jāneyyā (liệu họ có thể biết được theo ý muốn của ta hay không) có nghĩa là: không quan tâm đến ý muốn của người khác v.v…, liệu họ có thể biết được bài thuyết giảng đã được bắt đầu theo chính ý muốn của ta hay không. Parajjhāsayena (theo ý muốn của người khác) có nghĩa là: theo ý muốn của một người nào đó trong hội chúng đã được tụ hội. Aṭṭhuppattikena (theo sự kiện phát sanh) có nghĩa là: theo sự kiện phát sanh đã khởi lên ở đây. Pucchāvasena (theo câu hỏi) có nghĩa là: theo câu hỏi của một người nào đó đang hỏi. Āraddhadesanaṃ jāneyyā (họ có thể biết được bài thuyết giảng đã được bắt đầu). Câu: “Sace paccekabuddho bhaveyyā” (Nếu vị ấy là Phật Độc Giác) này đã được nói đến nhằm mục đích cho thấy rằng câu hỏi về bài thuyết giảng của những kinh này là nặng nề đối với các vị Phật Độc Giác và là ngoài khả năng. Do đó, Ngài đã nói: “sopi na sakkuṇeyyā” (ngay cả vị ấy cũng không thể làm được).

Ettha ca yasmā na anumatipucchā, kathetukamyatāpucchā vā yuttā, atha kho diṭṭhasaṃsandanapucchāsadisī vā vimaticchedanapucchāsadisī vā pucchā yuttā, tāva puggalajjhāsayavasena pavattitā nāma honti, na yathādhammavasena, tattha yadi bhagavā tathā sayameva pucchitvā sayameva vissajjeyya, suṇantīnaṃ devatānaṃ sammoho bhaveyya ‘‘kiṃ nāmetaṃ bhagavā paṭhamaṃ evamāha, punapi evamāhā’’ti, andhakāraṃ paviṭṭhā viya honti, tasmā vuttaṃ ‘‘evaṃ petā devatā na sakkhissanti paṭivijjhitu’’nti. Yathādhammadesanāyaṃ pana kathetukamyatāvasena pucchanena sammoho hotīti. Sūriyo uggatoti āha devasaṅgho āsannatarabhāvena obhāsassa vipulauḷārabhāvato. Ekissā lokadhātuyāti sutte (dī. ni. 3.161; ma. ni. 3.129; a. ni. 1.277; vibha. 809; netti. 57; mi. pa. 5.1.1) āgatanayena sabbattheva pana apubbaṃ acarimaṃ dve buddhā na honteva. Tenevāha – ‘‘anantāsu…pe… addasā’’ti.

Và ở đây, do vì câu hỏi xin sự đồng tình hay câu hỏi về sự muốn nói là không thích hợp, mà đúng hơn câu hỏi tương tự như câu hỏi đối chiếu quan điểm hay câu hỏi tương tự như câu hỏi cắt đứt sự hoài nghi là thích hợp, nên (các câu hỏi) ấy được gọi là được tiến hành theo ý muốn của cá nhân, không phải theo đúng Chánh Pháp. Trong trường hợp ấy, nếu đức Thế Tôn tự mình hỏi rồi tự mình trả lời như vậy, sự si mê sẽ sanh khởi cho các vị trời đang lắng nghe (với ý nghĩ rằng): “Do đâu mà đức Thế Tôn lúc đầu nói như vầy, rồi lại nói như vầy?” và họ giống như đã đi vào bóng tối. Do đó, đã được nói rằng: “evaṃ petā devatā na sakkhissanti paṭivijjhitu’nti” (như vậy, các vị trời này sẽ không thể thâm nhập được). Còn trong bài thuyết giảng đúng theo Chánh Pháp, sự si mê sanh khởi do câu hỏi theo sự muốn nói. Chúng Thiên nói rằng: “Sūriyo uggato” (mặt trời đã mọc lên) do vì sự gần gũi hơn và do vì trạng thái rộng lớn và cao cả của ánh sáng. Ekissā lokadhātuyā (trong một thế giới) là theo phương cách đã được đề cập trong kinh (dī. ni. 3.161; ma. ni. 3.129; a. ni. 1.277; vibha. 809; netti. 57; mi. pa. 5.1.1), tuy nhiên ở khắp mọi nơi, hai vị Phật không cùng sanh khởi, không trước không sau. Do đó, Ngài đã nói: “anantāsu…pe… addasā” (trong vô số … đã thấy).

Gāthāyaṃ pucchāmīti nimmitabuddho bhagavantaṃ pucchituṃ okāsaṃ kārāpesi. Muninti buddhamuniṃ. Pahūtapaññanti mahāpaññaṃ. Tiṇṇanti caturoghatiṇṇaṃ. Pāraṅgatanti nibbānappattaṃ, sabbassa vā ñeyyassa pāraṃ pariyantaṃ gataṃ. Parinibbutaṃ saupādisesanibbānavasena. Ṭhitattanti avaṭṭhitacittaṃ lokadhammehi akampaneyyatāya. Nikkhamma gharā panujja kāmeti vatthukāme panūditvā gharāvāsā nikkhamma. Kathaṃ bhikkhu sammā so loke paribbajeyyāti so bhikkhu kathaṃ sammā paribbajeyya gaccheyya vihareyya, anupalitto hutvā lokaṃ atikkameyyāti attho.

Gāthāyaṃ pucchāmi có nghĩa là: Vị Phật hóa hiện đã tạo cơ hội để hỏi Đức Thế Tôn. Muniṃ có nghĩa là bậc Phật-mâu-ni. Pahūtapaññaṃ có nghĩa là bậc đại trí tuệ. Tiṇṇaṃ có nghĩa là người đã vượt qua bốn dòng bộc lưu. Pāraṅgataṃ có nghĩa là người đã đạt đến Nibbāna (Niết-bàn), hoặc người đã đi đến bờ kia, đến tận cùng của tất cả các pháp cần được biết. Parinibbutaṃ có nghĩa là đã tịch tịnh, theo nghĩa hữu dư y Niết-bàn. Ṭhitattaṃ có nghĩa là người có tâm vững chắc, không bị lay động bởi các pháp thế gian. Nikkhamma gharā panujja kāme có nghĩa là sau khi đã từ bỏ các dục vọng về vật chất, đã xuất gia từ đời sống tại gia. Kathaṃ bhikkhu sammā so loke paribbajeyyāti có nghĩa là: Vị Tỳ khưu ấy làm thế nào để du hành chân chánh trong thế gian, đi lại, trú ngụ, và vượt qua thế gian mà không bị ô nhiễm.

334. Silokaṃ anukassāmīti [Pg.239] ettha siloko nāma pādasamudayo, isīhi vuccamānā gāthātipi vuccati. Pādova niyatavaṇṇānupubbikānaṃ padānaṃ samūho, taṃ silokaṃ anukassāmi pavattayissāmīti atthoti āha ‘‘akkhara…pe… pavattayissāmī’’ti. Yatthāti adhikaraṇe bhummaṃ. Āmeḍitalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘yesu yesu ṭhānesū’’ti. Bhummāti bhūmipaṭibaddhanivāsā. Taṃ taṃ nissitā taṃ taṃ ṭhānaṃ nissitavanto nissāya vasamānā, tehi saddhiṃ silokaṃ anukassāmīti adhippāyo. ‘‘Ye sitā girigabbhara’’nti iminā tesaṃ vivekavāsaṃ dasseti, ‘‘pahitattā samāhitā’’ti iminā bhāvanābhiyogaṃ.

334. Trong câu Silokaṃ anukassāmi, siloka là một tập hợp các câu (pāda), cũng được gọi là kệ (gāthā) do các vị ẩn sĩ nói ra. Pāda là một tập hợp các từ có thứ tự âm tiết nhất định, ý nghĩa của câu taṃ silokaṃ anukassāmi pavattayissāmi là "tôi sẽ tuyên đọc, sẽ khởi xướng lên kệ tụng ấy," nên đã nói: "akkhara... (cho đến)... pavattayissāmī." Yattha là cách nói ở địa sở cách (bhumma). Đây là sự chỉ định bằng cách tỉnh lược sự lặp lại, nên đã nói: "yesu yesu ṭhānesū" (ở những nơi nào). Bhumma có nghĩa là những chúng sanh cư ngụ gắn liền với mặt đất. Taṃ taṃ nissitā có nghĩa là những người nương tựa, cư trú ở nơi này nơi kia; ý định là "tôi sẽ tuyên đọc kệ tụng cùng với họ." Câu "Ye sitā girigabbhara" (những vị trú trong hang núi) cho thấy nơi ở ẩn dật của họ, câu "pahitattā samāhitā" (tinh cần, định tĩnh) cho thấy sự chuyên tâm tu tập thiền định của họ.

Bahujanā pañcasatasaṅkhyattā. Paṭipakkhābhibhavanato, tejussadatāya ca sīhā viya pavivittatāya nilīnā. Ekattanti ekībhāvaṃ. Odātacittā hutvā suddhāti arahattamaggādhigamena pariyodātacittā hutvā suddhā, na kevalaṃ sarīrasuddhiyāva. Vippasannāti ariyamaggappasādena visesato pasannā. Cittassa āvilabhāvakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena anāvilā.

Bahujanā có nghĩa là nhiều người, với số lượng là năm trăm vị. Giống như sư tử (sīhā viya) vì đã chế ngự được đối phương và vì có uy lực; ẩn mình trong sự viễn ly. Ekattanti có nghĩa là trạng thái đơn độc. Odātacittā hutvā suddhā có nghĩa là đã trở nên thanh tịnh do tâm được trong sạch nhờ chứng đắc A-la-hán đạo, chứ không chỉ đơn thuần là sự thanh tịnh của thân thể. Vippasannā có nghĩa là đặc biệt trong sáng nhờ sự thanh tịnh của thánh đạo. Anāvilā (không vẩn đục) là do không có các phiền não làm cho tâm bị khuấy động.

Bhikkhū jānitvāti bhinnakilese bhikkhū ‘‘ime dibbacakkhunā ete devakāye passantīti jānitvā. Savanante jātattāti dhammassavanapariyosāne ariyajātiyā jātattā. Idaṃ sabbanti idaṃ ‘‘bhiyyo pañcasate’’tiādikaṃ sabbaṃ.

Bhikkhū jānitvāti có nghĩa là: đã biết các vị Tỳ khưu đã đoạn tận phiền não, đã biết rằng "những vị này đang nhìn thấy các chúng chư thiên kia bằng thiên nhãn." Savanante jātattāti có nghĩa là: vì đã được sanh ra bằng sự sanh của bậc thánh vào lúc kết thúc việc nghe pháp. Idaṃ sabbanti có nghĩa là: tất cả điều này, tức là tất cả những gì bắt đầu bằng câu "bhiyyo pañcasate" (hơn năm trăm vị).

Tadatthāya vīriyaṃ kariṃsūti dibbacakkhuñāṇābhinīhāravasena vīriyaṃ ussāhaṃ akaṃsu. Tenāha ‘‘na taṃ tehī’’tiādi. Sattarinti ta-kārassa ra-kārādesaṃ katvā vuttaṃ, sattatinti attho. ‘‘Sahassa’’nti pana anuvattati, sattatiyogena bahuvacanaṃ. Tenāha ‘‘eke sahassaṃ. Eke sattatisahassānī’’ti.

Tadatthāya vīriyaṃ kariṃsūti có nghĩa là: các vị ấy đã nỗ lực, tinh tấn với sự quyết tâm hướng đến thiên nhãn trí. Do đó, đã nói rằng: "na taṃ tehī" v.v... Sattarinti là cách nói được tạo ra bằng cách biến đổi mẫu tự 'ta' thành 'ra', có nghĩa là sattati (bảy mươi). Từ "sahassa" (ngàn) được hiểu tiếp nối, và do kết hợp với "sattati" (bảy mươi) nên dùng ở số nhiều. Do đó, đã nói rằng: "eke sahassaṃ. Eke sattatisahassānī" (một số thấy một ngàn, một số thấy bảy mươi ngàn).

Anantanti antarahitaṃ, taṃ pana ativiya mahantaṃ nāma hotīti āha ‘‘vipula’’nti.

Anantanti có nghĩa là vô tận, không có giới hạn, nhưng điều đó quả thật là vô cùng to lớn, nên đã nói là "vipula" (rộng lớn).

Avekkhitvāti ñāṇacakkhunā visuṃ visuṃ avekkhitvā ‘‘vavatthitvānā’’tipi paṭhanti, so evattho. Taṃ avekkhanaṃ nicchayakaraṇaṃ hotīti āha ‘‘vavatthapetvā’’ti. Pubbe vuttagāthāsu tatiyagāthāya pacchimaddhaṃ, catutthagāthāya purimaddhañca sandhāyāha ‘‘pubbe vuttagāthamevā’’ti.

Avekkhitvāti có nghĩa là: sau khi đã quán xét riêng biệt bằng tuệ nhãn. Người ta cũng đọc là "vavatthitvānā", và nó có cùng ý nghĩa. Sự quán xét ấy là sự xác định, nên đã nói là "vavatthapetvā" (sau khi đã xác định). Liên quan đến nửa sau của kệ thứ ba và nửa đầu của kệ thứ tư trong các kệ đã được nói trước đây, nên đã nói là "pubbe vuttagāthamevā" (chính là các kệ đã được nói trước đây).

Vijānanampi [Pg.240] dassanaṃ evāti āha ‘‘passatha olokethā’’ti. Vācāyatapavattitabhāvato ‘‘anupaṭipāṭiyāva kittayissāmī’’ti vadati.

Sự biết cũng chính là sự thấy, nên đã nói: "passatha olokethā" (hãy xem, hãy nhìn). Do sự việc diễn ra theo sự điều khiển của lời nói, nên ngài nói: "anupaṭipāṭiyāva kittayissāmī" (ta sẽ tuyên thuyết theo thứ tự).

335. Satta sahassāni saṅkhāyāti satta sahassā. Yakkhāyevāti yakkhajātikā eva. Ānubhāvasampannāti mahesakkhā. Iddhimantoti vā mahānubhāvā. Jutimantoti mahappabhā. Vaṇṇavantoti atikkantavaṇṇā. Yasassinoti mahāparivārā ceva patthaṭakittisaddā ca. Samiti-saddo samīpatthoti adhippāyenāha ‘‘bhikkhūnaṃ santika’’nti.

335. Satta sahassāni saṅkhāyāti có nghĩa là bảy ngàn vị. Yakkhāyevāti có nghĩa là chỉ thuộc dòng dõi dạ-xoa. Ānubhāvasampannāti có nghĩa là có đại quyền lực. Iddhimantoti hoặc là mahānubhāvā có nghĩa là có thần thông, có oai lực lớn. Jutimantoti có nghĩa là có ánh sáng lớn. Vaṇṇavantoti có nghĩa là có dung sắc vượt trội. Yasassinoti có nghĩa là có đoàn tùy tùng đông đảo và danh tiếng lẫy lừng. Từ samiti có nghĩa là gần, với ý định đó nên đã nói là "bhikkhūnaṃ santikaṃ" (đến gần các vị Tỳ khưu).

Hemavatapabbateti himavato samīpe ṭhitapabbate.

Hemavatapabbateti có nghĩa là: trên ngọn núi nằm gần dãy Hy-mã-lạp sơn.

Ete sabbepīti ete sattasahassā kāpilavatthavā, chasahassā hemavatā, tisahassā sātāgirāti yathāvuttā sabbepi soḷasasahassā.

Ete sabbepīti có nghĩa là: tất cả những vị này, tức là bảy ngàn vị từ Kāpilavatthu, sáu ngàn vị từ Hemavata, ba ngàn vị từ Sātāgira, như đã nói, tất cả là mười sáu ngàn vị.

Rājagahanagareti rājagahanagarassa samīpe. Tanti kumbhīraṃ.

Rājagahanagareti có nghĩa là: ở gần thành Rājagaha (Vương Xá). Tanti có nghĩa là vị Kumbhīra.

336. Kāmaṃ pācīnadisaṃ pasāsati, tathāpi catūsupi disāsu saparivāradīpesu catūsupi mahādīpesu gandhabbānaṃ jeṭṭhako, kathaṃ? Sabbe te tassa vase vattanti. Kumbhaṇḍānaṃ adhipatītiādīsupi eseva nayo.

336. Mặc dù vị ấy cai quản phương đông, tuy nhiên vị ấy vẫn là thủ lĩnh của các vị càn-thát-bà trong cả bốn phương, trong các hòn đảo phụ thuộc, và trong cả bốn đại châu. Tại sao vậy? Vì tất cả họ đều ở dưới quyền của vị ấy. Cách giải thích này cũng tương tự đối với các trường hợp như "vua của các vị cưu-bàn-trà" v.v...

Tassāpi viruḷhassa. Tādisāyevāti dhataraṭṭhassa puttasadisā eva puthutthato, nāmato, balato, iddhiādivisesato ca.

Cũng của vị Virūḷha ấy. Tādisāyevāti có nghĩa là: giống hệt như các con trai của vua Dhataraṭṭha, về số lượng, về tên gọi, về sức mạnh, và về các đặc tính như thần thông v.v...

Sabbasaṅgāhikavasenāti dasasahassilokadhātuyā paccekaṃ cattāro cattāro mahārājānoti tesaṃ sabbesaṃ saṅgaṇhanavasena. Tenāha ‘‘ayañcetthā’’tiādi.

Sabbasaṅgāhikavasenāti có nghĩa là: theo cách bao gồm tất cả, tức là trong mười ngàn thế giới, mỗi thế giới đều có bốn vị đại vương, và đây là cách tính gộp tất cả các vị ấy lại. Do đó, đã nói rằng: "ayañcetthā" v.v...

Caturo disāti catūsu disāsu. Caturo disā jalamānā samujjalantā obhāsentā. Yadi evaṃ mahatiyā parisāya āgatānaṃ kathaṃ kāpilavatthave vane ṭhitāti āha ‘‘te panā’’tiādi.

Caturo disāti có nghĩa là: ở trong bốn phương. Caturo disā jalamānā samujjalantā obhāsentā có nghĩa là: đang chiếu sáng, rực rỡ, tỏa ánh sáng khắp bốn phương. Nếu họ đã đến với một hội chúng đông đảo như vậy, làm thế nào họ có thể đứng trong khu rừng ở Kāpilavatthu? (Để trả lời,) đã nói rằng: "te panā" v.v...

337. Tesaṃ mahārājānaṃ dāsāti yojanā. Māyāya yuttā, tasmā māyāvino. Vañcanaṃ etesu atthi, vañcane vā niyuttāti vañcanikā. Kerāṭiyasāṭheyyenāti nihīnasaṭhena kammena. Māyā etesaṃ atthīti [Pg.241] māyā, te ca paresaṃ vañcanatthaṃ yena māyākaraṇena ‘‘māyā’’ti vuttā, taṃ dassento ‘‘māyākārakā’’ti āha.

337. Cách nối kết là: (họ là) những người hầu của các vị đại vương ấy. Māyāya yuttā, tasmā māyāvino có nghĩa là: có liên quan đến ảo thuật, do đó họ là những người lừa dối. Vañcanaṃ etesu atthi, vañcane vā niyuttāti vañcanikā có nghĩa là: trong họ có sự lừa dối, hoặc họ chuyên về việc lừa dối. Kerāṭiyasāṭheyyenāti có nghĩa là: bằng hành động xảo trá, thấp hèn. Māyā etesaṃ atthīti māyā, te ca paresaṃ vañcanatthaṃ yena māyākaraṇena ‘‘māyā’’ti vuttā, taṃ dassento ‘‘māyākārakā’’ti āha có nghĩa là: họ có ảo thuật nên được gọi là māyā, và họ được gọi là "māyā" do việc thực hành ảo thuật để lừa dối người khác, để chỉ rõ điều đó, đã nói là "māyākārakā" (những người thực hành ảo thuật).

Ettakā dāsāti ettakā kuṭeṇḍuādikā nighaṇḍupariyosānā aṭṭhamahārājānaṃ dāsā.

Ettakā dāsāti có nghĩa là: bấy nhiêu người hầu, tức là những vị bắt đầu từ Kuṭeṇḍu cho đến Nighaṇḍu, là những người hầu của tám vị đại vương.

Devarājānoti devā hutvā taṃtaṃdevakāyassa rājāno. Citto ca seno ca cittaseno cāti tayo ete devaputtā pāḷiyaṃ ekasesanayena vuttāti āha ‘‘citto cā’’tiādi.

Devarājāno (vua cõi trời) có nghĩa là: sau khi là chư thiên, (họ là) các vị vua của các cõi trời tương ứng. Citto, Seno, và Cittaseno, ba vị thiên tử này được nói đến trong Pāli theo phương pháp lược bỏ (ekasesanayena), nên (chú giải) nói: "Citto và..." v.v.

Bhikkhusaṅgho samito sannipatito etthāti bhikkhusaṅghasamiti, imaṃ vanaṃ.

Tăng chúng đã tụ hội, đã nhóm họp tại đây, vì vậy (gọi là) bhikkhusaṅghasamiti (nơi Tăng chúng tụ hội), (chỉ) khu rừng này.

338. Nāgasadahavāsikāti nāgasadahanivāsino. Tattheko kira nāgarājā, cirakālaṃ vasato tassa parisā mahatī paramparāgatā atthi, taṃ sandhāyāha ‘‘tacchakanāgaparisāyā’’ti.

338. Nāgasadahavāsikā có nghĩa là những vị cư ngụ ở Nāgasadaha. Nghe nói, ở đó có một vị long vương, vị ấy đã sống ở đó một thời gian dài, có đoàn tùy tùng đông đảo được truyền lại từ đời này sang đời khác. Nhắm đến vị ấy mà (kinh) nói: "đoàn tùy tùng của long vương Tacchaka".

Yamunavāsinoti yamunāyaṃ vasanakanāgā. Nāgavohārenāti hatthināgavohārena.

Yamunavāsino có nghĩa là các long vương sống ở sông Yamunā. Nāgavohārena có nghĩa là theo cách gọi về loài voi chúa.

Vuttappakāreti kambalassatare ṭhapetvā itare vuttappakāranāgā. Lobhābhibhūtāti āhāralobhena abhibhūtā. Dibbānubhāvatāti dibbānubhāvato, dibbānubhāvahetu vā dibbā. ‘‘Citrasupaṇṇā’’ti nāmaṃ vicitrasundarapattavantatāya.

Theo cách đã nói có nghĩa là ngoại trừ Kambala và Assatara, là các long vương khác đã được nói đến. Bị lòng tham chi phối có nghĩa là bị chi phối bởi lòng tham đối với thức ăn. Do oai lực của chư thiên có nghĩa là nhờ oai lực của chư thiên, hoặc là chư thiên do nhân là oai lực của chư thiên. Tên gọi "Citrasupaṇṇā" là do có những chiếc cánh đẹp đẽ đa dạng.

Upavhayantāti upecca kathentā. Kākolūkaahinakulādayo viya aññamaññaṃ jātisamudāgataverāpi samānā mittā viya…pe… haṭṭhatuṭṭhacittā aññamaññasminti adhippāyo. Buddhaṃyeva te saraṇaṃ gatā ‘‘buddhānubhāveneva mayaṃ aññamaññasmiṃ mettiṃ paṭilabhimhā’’ti.

Upavhayantā có nghĩa là đến gần và nói chuyện. Ý nghĩa là: giống như quạ và cú, rắn và chồn, v.v., dù có mối thù truyền kiếp với nhau, (họ) vẫn giống như những người bạn... với tâm hoan hỷ, vui vẻ với nhau. Họ đã quy y chính Đức Phật (với ý nghĩ rằng): "Chính nhờ oai lực của Đức Phật mà chúng ta đã có được tâm từ đối với nhau".

339. Bhātaroti methunabhātaro. Tenāha ‘‘sujāya asurakaññāya kāraṇā’’ti.

339. Anh em có nghĩa là anh em đồng hao. Vì thế, (kinh) nói: "vì lý do nàng Sujā, con gái của a-tu-la".

Tesūti asuresu. Kālakañcāti evaṃ nāmā. Mahābhismāti bhiṃsanakamahāsarīrā. Abhabbāti sammattaniyāmaṃ okkamituṃ na bhabbā acchandikattā tādisassa chandasseva abhāvato.

Trong số họ có nghĩa là trong số các a-tu-la. Kālakañcā là tên gọi như vậy. Mahābhismā có nghĩa là có thân hình to lớn đáng sợ. Không có khả năng có nghĩa là không có khả năng bước vào chánh tánh quyết định, vì không có ước muốn, do không có ước muốn như vậy.

Balino [Pg.242] mahāasurassa abbhatītattā tassa putte eva kittento bhagavā ‘‘satañca baliputtāna’’nti ādimāha. So kira sukhumaṃ attabhāvaṃ māpetvā upagacchi.

Vì đại a-tu-la Bali đã qua đời, Đức Thế Tôn, khi chỉ kể đến các con trai của vị ấy, đã nói câu bắt đầu bằng "và một trăm người con của Bali". Nghe nói, vị ấy đã hóa hiện một thân thể vi tế và đến gần.

340. Kammaṃ katvāti parikammaṃ katvā. Nibbattāti upacārajjhānena nibbattā. Appanājhānena pana nibbattā brahmāno honti, te parato vakkhati ‘‘subrahmā’’tiādinā (dī. ni. 2.341), ayañca kāmāvacaradevatā vuccati. Tenevāha – ‘‘mettākaruṇākāyikāti mettājhāne ca karuṇājhāne ca parikammaṃ katvā nibbattadevā’’ti. Mettājhāne karuṇājhāneti mettājhānanimittaṃ karuṇājhānanimittaṃ, tadatthanti attho.

340. Sau khi tạo nghiệp có nghĩa là sau khi thực hành sơ khởi. Đã sanh có nghĩa là đã sanh do cận định. Còn những vị sanh do an chỉ định thì trở thành Phạm thiên, các vị ấy sẽ được nói đến ở phần sau bằng câu "Subrahmā..." v.v. (Dī. Ni. 2.341), và vị này được gọi là chư thiên cõi Dục. Chính vì thế, (chú giải) nói: "Mettākaruṇākāyikā có nghĩa là các vị chư thiên đã sanh sau khi thực hành sơ khởi trong thiền tâm từ và thiền tâm bi". "Trong thiền tâm từ, trong thiền tâm bi" có nghĩa là (nhắm đến) đối tượng của thiền tâm từ, đối tượng của thiền tâm bi, đó là ý nghĩa.

Te āpodevādayo yathāsakaṃ vaggavasena ṭhitattā dasadhā ṭhitā. Yāva karuṇākāyikā dasa devakāyā. Nānattavaṇṇāti nānāsabhāvavaṇṇavanto.

Các vị chư thiên ấy, bắt đầu từ Thủy thiên, do đứng theo từng nhóm riêng của mình nên được chia thành mười loại. Cho đến Karuṇākāyikā là mười chúng chư thiên. Có màu sắc khác nhau có nghĩa là có màu sắc và bản chất khác nhau.

Veṇḍudevatāti veṇḍu nāma devatā, evaṃ sahali devatā. Asamadevatā, yamakadevatāti ‘‘dve ayaniyo’’ti vadanti, tappamukhā dve devanikāyāti. Candassūpanisā devā candassa upanissayato vattamānā tassa purato ca pacchato ca passato ca dhāvanakadevā. Tenāha ‘‘candanissitakā devā’’ti. Sūriyassūpanisā, nakkhattanissitāti etthāpi eseva nayo. Kevalaṃ vātavāyanahetavo devatā vātavalāhakā. Tathā kevalaṃ abbhapaṭalasañcaraṇahetavo abbhavalāhakā. Uṇhappavattihetavo uṇhavalāhakā. Vassavalāhakā pana pajjunnasadisāti. Te idha na vuttā. Vasudevatā nāma eko devanikāyo, tesaṃ pubbaṅgamattā vāsavo, sakko.

Veṇḍudevatā là chư thiên tên Veṇḍu, tương tự là chư thiên Sahali. Chư thiên Asama, chư thiên Yamaka, (có người) nói là "hai con đường", (nghĩa là) hai chúng chư thiên do các vị ấy dẫn đầu. Chư thiên tùy thuộc mặt trăng là các vị chư thiên di chuyển phía trước, phía sau, và hai bên của mặt trăng, hiện hữu do nương tựa vào mặt trăng. Vì thế, (kinh) nói "chư thiên nương tựa mặt trăng". Ở đây, đối với "tùy thuộc mặt trời", "nương tựa các vì sao" cũng theo cách tương tự. Chư thiên chỉ là nguyên nhân cho gió thổi là Vân-thiên-gió. Tương tự, chư thiên chỉ là nguyên nhân cho các tầng mây di chuyển là Vân-thiên-mây. Chư thiên là nguyên nhân cho sự phát sinh hơi nóng là Vân-thiên-nóng. Còn Vân-thiên-mưa thì tương tự như thần mưa Pajjunna. Các vị ấy không được nói đến ở đây. Có một chúng chư thiên tên là Vasudevatā, vị dẫn đầu của họ là Vāsava, tức là Sakka.

Daseteti ete veṇḍudevatādayo vāsavapariyosānā dasa devakāyā.

Mười (chúng) này là mười chúng chư thiên, bắt đầu từ Veṇḍudevatā và kết thúc ở Vāsava.

Imānīti ‘‘jalamaggī’’ti ca ‘‘sikhārivā’’ti ca imāni tesaṃ nāmāni. Keci pana ma-kāro padasandhikaro ‘‘jalā’’ti ca ‘‘aggī’’ti ca ‘‘sikhārivā’’ti ca imāni tesaṃ nāmānīti vadanti. Eteti tesu eva ‘‘ariṭṭhakā, rojā’’ti ca vuttadevesu ekacce,umāpupphanibhāsino vaṇṇato umāpupphasadisāti evamattho gahetabbo, aññathā ekādasa devakāyā siyuṃ.

Những tên này có nghĩa là "jalamaggī" và "sikhārivā" là những tên của họ. Tuy nhiên, một số người nói rằng chữ 'ma' là để nối âm, và "jalā", "aggī", và "sikhārivā" là những tên của họ. "Những vị này" có nghĩa là một số trong số các chư thiên đã được nói đến là "Ariṭṭhakā, Rojā", (họ) "sáng như hoa umā" có nghĩa là giống như hoa umā về màu sắc, nên hiểu ý nghĩa như vậy. Nếu không, sẽ có mười một chúng chư thiên.

Daseteti [Pg.243] ete dasa sahabhūdevādayo vāsavanesipariyosānā dasa devakāyā. Teneva nikāyabhedavasena dasadhāva āgatā.

Mười (chúng) này là mười chúng chư thiên, bắt đầu từ Sahabhūdeva và kết thúc ở Vāsavanesi. Chính vì thế, họ đã đến thành mười loại theo sự phân chia của các chúng.

‘‘Samānā’’tiādi tesaṃ devānaṃ nikāyasamudāyagataṃ nāmaṃ. Evaṃ sesānampi.

"Samānā" v.v. là tên chung cho chúng chư thiên của họ. Tương tự đối với các chúng còn lại.

Daseteti ete samānādikā mahāpāragapariyosānā dasa devakāyā. Teneva nikāyabhedena dasadhā āgatā.

Mười (chúng) này là mười chúng chư thiên, bắt đầu từ Samānā và kết thúc ở Mahāpāraga. Chính vì thế, họ đã đến thành mười loại theo sự phân chia của các chúng.

Sukkādayo tayo devakāyā. Pāmokkhadevāti pamukhā padhānabhūtā devā.

Ba chúng chư thiên, bắt đầu từ Sukkā. Pāmokkhadevā có nghĩa là các vị chư thiên lãnh đạo, chư thiên chủ chốt.

Disāti disāsu. Devoti megho. Daseteti ete sukkādayo pajjunnapariyosānā dasa devakāyā, te devanikāyabhedena dasadhā āgatā.

Phương có nghĩa là trong các phương. Deva có nghĩa là mây (thần mưa). Mười (chúng) này là mười chúng chư thiên, bắt đầu từ Sukkā và kết thúc ở Pajjunna, họ đã đến thành mười loại theo sự phân chia của các chúng chư thiên.

Daseteti ete khemiyādayo paranimmitapariyosānā dasa devakāyā, te devanikāyabhedena dasadhāva āgatā. Tattha ‘‘khemiyā, kaṭṭhakādayo ca pañcāpi sadevakāyā tāvatiṃsakāyikā’’ti vadanti. Nāmanvayenāti nāmānugamena ‘‘āpodevatā’’tiādināmasabhāgena. Tenevāha ‘‘nāmabhāgena nāmakoṭṭhāsenā’’ti. Sabbā devatāti dasasahassilokadhātūsu sabbāpi devatā. Niddisati taṃtaṃnāmasabhāgena ekajjhaṃ katvā.

Mười (chúng) này là mười chúng chư thiên, bắt đầu từ Khemiyā và kết thúc ở Paranimmitā, họ đã đến thành mười loại theo sự phân chia của các chúng chư thiên. Trong đó, (có người) nói rằng: "Năm chúng chư thiên là Khemiyā, Kaṭṭhakā, v.v. đều thuộc chúng Đao Lợi". "Theo tên gọi" có nghĩa là theo sự phân loại tên gọi như "Āpodevatā" v.v. Chính vì thế, (chú giải) nói "theo phần tên gọi, theo nhóm tên gọi". "Tất cả chư thiên" có nghĩa là tất cả chư thiên trong mười ngàn thế giới. (Ngài) chỉ ra sau khi đã gộp chung theo từng nhóm tên gọi tương ứng.

Pavutthāti pavāsaṃ gatā viya apetāti āha ‘‘vigatā’’ti. Pavutthā vā pakārato vutthā vusitā, tena jāti vusitabbā assāti pavuṭṭhajāti. Kāḷakabhāvā saṃkilesadhammā, sabbaso tadabhāvato kāḷakabhāvātītaṃ dasabalaṃ. Lañcanābhāvena vā asitātigo kāḷakabhāvātītāya siriyā cando, tādisaṃ candaṃ viya siriyā virocamānaṃ.

Pavutthā có nghĩa là đã rời đi như thể đi xa, nên (chú giải) nói là "đã lìa bỏ". Hoặc "pavutthā" có nghĩa là đã sống một cách trọn vẹn, đã hoàn thành việc sống; do đó, vị ấy có đời sống đã được sống trọn vẹn, nên gọi là "pavuṭṭhajāti". Các pháp phiền não là trạng thái đen tối; Bậc Thập Lực, do hoàn toàn không có các pháp ấy, nên đã vượt qua trạng thái đen tối. Hoặc, mặt trăng, do không có tỳ vết, đã vượt qua màu đen, vượt qua trạng thái đen tối bằng vẻ huy hoàng của nó; (Ngài) tỏa sáng với vẻ huy hoàng giống như mặt trăng như vậy.

341. Eko brahmāti sagāthakavagge (saṃ. ni. 1.98) āgato subrahmadevaputto. Brahmaloke nibbattitvā heṭṭhimesu patiṭṭhitā ariyabrahmāno, na [Pg.244] suddhāvāsabrahmāno. Tissamahābrahmā puthujjano, yo aparabhāge manussesu nibbattitvā moggaliputtatissatthero jāto.

341. Eko brahmā (vị Phạm thiên duy nhất) là vị trời Subrahma đã đến trong phẩm Sagāthakavagga (saṃ. ni. 1.98). Các vị Phạm thiên bậc Thánh đã được sanh trong cõi Phạm thiên và đã được an lập ở các cõi thấp hơn, không phải là các vị Phạm thiên ở Tịnh Cư Thiên. Đại Phạm thiên Tissa là phàm nhân, vị ấy về sau đã sanh vào loài người và đã trở thành trưởng lão Moggaliputtatissa.

Sahassaṃ brahmalokānanti brahmaloko etesanti brahmalokā, brahmāno, tesaṃ brahmalokānaṃ sahassaṃ sattalokapariyāyo cāyaṃ lokasaddoti āha ‘‘mahābrahmānaṃ sahassaṃ āgata’’nti. Anantaragāthāyaṃ ‘‘āgatā’’ti vuttapadameva atthavasena vadati. Yatthāti yasmiṃ brahmasahasse. Aññe brahmeti tadaññe brahmāno. Abhibhavitvā tiṭṭhati vaṇṇena, yasasā āyunā ca.

Sahassaṃ brahmalokānaṃ (ngàn cõi Phạm thiên) có nghĩa là: Cõi Phạm thiên là của các vị ấy nên là các cõi Phạm thiên, (tức là) các vị Phạm thiên. Ngàn vị Phạm thiên ấy. Và từ ‘loka’ này là thuật ngữ chỉ cho chúng sanh, nên đã nói rằng ‘ngàn vị Đại Phạm thiên đã đến.’ Trong câu kệ tiếp theo, ngài nói về ý nghĩa của chính từ ‘āgatā’ (đã đến) đã được nói đến. Yattha là trong ngàn vị Phạm thiên ấy. Aññe brahme là các vị Phạm thiên khác. Vị ấy đứng vượt trội hơn về dung sắc, danh tiếng, và tuổi thọ.

Issarāti teneva vasapavattanena sesabrahmānaṃ adhipatino.

Issarā (bậc Tối Thượng) là các vị thủ lĩnh của các Phạm thiên còn lại chính do sự vận hành quyền lực ấy.

342. Kāḷakadhammasamannāgato kāḷakassa pāpimassa mārassa bālabhāvaṃ passatha, yo attano avisaye niratthakaṃ parakkamituṃ vāyamati.

342. Người có phận sự đen tối: Hãy xem sự ngu muội của Māra, kẻ đen tối, kẻ ác độc, kẻ đã cố gắng nỗ lực một cách vô ích trong lãnh vực không phải của mình.

Vītarāgabhāvāvahassa dhammassavanassa antarāyakaraṇena avītarāgā rāgena baddhā eva nāma hontīti vuttaṃ ‘‘rāgena baddhaṃ hotū’’ti.

Do việc gây trở ngại cho sự nghe Pháp, là điều mang lại trạng thái ly tham, nên những người chưa ly tham quả thật bị trói buộc bởi tham ái. Vì thế, đã được nói rằng ‘mong rằng họ bị trói buộc bởi tham ái.’

Bhayānakaṃ sarañca katvāti bheravaṃ mahantaṃ saddaṃ samuṭṭhapetvā.

Bhayānakaṃ sarañca katvā (và đã tạo ra âm thanh đáng sợ) có nghĩa là đã làm phát sanh tiếng động lớn lao, kinh khiếp.

Idāni taṃ saddaṃ upamāya dassento ‘‘yathā’’ti ādimāha. Kañcīti tasmiṃ samāgame kañci devataṃ, mānusakaṃ vā attano vase vattetuṃ asakkonto asayaṃvase sayañca na attano vase ṭhito. Tenāha ‘‘asayaṃvasī’’tiādi.

Bây giờ, để chỉ ra âm thanh ấy bằng ví dụ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yathā’ (giống như). Kañci (bất cứ ai) là không có khả năng khiến cho bất cứ vị trời hay người nào trong hội chúng ấy đi vào quyền lực của mình, không tự chủ, và tự mình cũng không đứng vững trong quyền lực của mình. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘asayaṃvasī’ (không tự chủ).

343. ‘‘Vītarāgehī’’ti desanāsīsametaṃ. Sabbāyapi hi tattha samāgataparisāya mārasenā apakkantāva. Nesaṃ lomampi iñjayuṃ tesaṃ lomamattampi na cālesuṃ, kuto antarāyakaraṇaṃ. Iti yattakā tattha visesaṃ adhigacchiṃsu, tesaṃ sabbesampi antarāyākaraṇavasena attho vibhāvetabbo, vītarāgaggahaṇena vā sarāgavītarāgavibhāvino ca tattha saṅgahitāti veditabbaṃ. Māro imaṃ gāthaṃ abhāsi acchariyabbhutacittajāto. Kathañhi nāma tāva ghorataraṃ mahatiṃ vibhiṃsakaṃ mayi karontepi sabbe pime nibbikārā samāhitā eva. Kasmā? Vijitāvino ime uttamapurisāti. Tenāha ‘‘sabbe’’tiādi. Yādiso ariyānaṃ dhammanissito [Pg.245] pamodo, na kadāci tādiso anariyānaṃ hotīti ‘‘sāsane bhūtehi ariyehi’’ iccetaṃ vuttaṃ. Vi-saddena vinā kevalopi suta-saddo vikhyātatthavacano hoti ‘‘sutadhammassā’’tiādīsu (mahāva. 5; udā. 11) viyāti āha ‘‘jane vissutā’’ti.

343. ‘Vītarāgehi’ (bởi những vị đã ly tham) là câu kết của bài thuyết giảng. Quả thật, đạo quân của Māra đã rút lui khỏi toàn thể hội chúng đã tụ họp ở nơi ấy. Họ đã không làm lay động dù chỉ một sợi lông của các vị ấy. Huống nữa là việc gây trở ngại? Như vậy, ý nghĩa cần được giải thích theo phương diện không gây trở ngại cho tất cả những ai đã chứng đắc sự đặc biệt ở nơi ấy. Hoặc nên hiểu rằng, qua việc đề cập đến những vị đã ly tham, những người phân biệt được người có tham và người ly tham cũng đã được bao gồm ở đây. Māra, với tâm sanh khởi sự kỳ diệu và phi thường, đã nói lên câu kệ này: ‘Làm sao vậy, mặc dù ta đã thực hiện sự hăm dọa lớn lao và kinh khiếp đến thế, mà tất cả những vị này vẫn không bị biến đổi, vẫn định tĩnh? Tại sao? Bởi vì những bậc tối thượng này là những người chiến thắng.’ Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘sabbe’ (tất cả). Sự hoan hỷ nương tựa vào Pháp của các bậc Thánh như thế nào thì không bao giờ có sự hoan hỷ như thế ấy đối với các kẻ phàm phu. Do đó, câu ‘sāsane bhūtehi ariyehi’ (bởi các bậc Thánh là những người có thật trong giáo pháp) đã được nói đến. Không có tiếp đầu ngữ ‘vi,’ chỉ riêng từ ‘suta’ cũng có nghĩa là nổi danh, giống như trong các trường hợp bắt đầu bằng ‘sutadhammassa’ (của người có pháp đã được nghe) (mahāva. 5; udā. 11). Do đó, ngài đã nói ‘jane vissutā’ (nổi danh trong dân chúng).

Dūreti dūre padese. Daharassa antarāyaṃ pariharantī ‘‘na sakkā bhante sakalaṃ kāyaṃ dassetu’’nti avocāti.

Dūre (ở xa) là ở một nơi xa. Để tránh sự nguy hiểm cho đứa trẻ, vị ấy đã nói rằng: ‘Bạch ngài, không thể cho thấy toàn bộ thân hình.’

Mahāsamayasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Đại Hội.

8. Sakkapañhasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Đế Thích Vấn.

Nidānavaṇṇanā

Chú giải về phần Duyên khởi.

344. Ambasaṇḍānaṃ [Pg.246] adūrabhavattā ekopi so brāhmaṇagāmo ‘‘ambasaṇḍā’’tveva bahuvacanavasena vuccati, yathā ‘‘varaṇā nagara’’nti. Vedi eva vediko, vediko eva vediyo ka-kārassa ya-kāraṃ katvā, tasmiṃ vediyake. Tenāha ‘‘maṇivedikāsadisenā’’tiādi, indanīlādimaṇimayavedikāsadisenāti attho. Pubbepīti leṇakaraṇato pubbe, guhārūpena ṭhitā, dvāre indasālarukkhavatī ca, tasmā ‘‘indasālaguhā’’ti vuttā purimavohārena.

344. Do ở không xa các lùm xoài, nên ngôi làng Bà-la-môn duy nhất ấy được gọi bằng số nhiều là ‘Ambasaṇḍā,’ giống như ‘thành phố Varaṇā.’ Vedi chính là vediko, vediko chính là vediyo do biến đổi mẫu tự ‘ka’ thành mẫu tự ‘ya,’ (nên có từ) tasmiṃ vediyake (trên ngọn Vediyaka). Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘maṇivedikāsadisena’ (giống như bệ thờ bằng ngọc), có nghĩa là giống như bệ thờ được làm bằng các loại ngọc như ngọc bích v.v...

Ussukkaṃ vuccati abhiruci, taṃ pana buddhadassanakāmatāvasena, tathā ussāhanavasena ca pavattiyā ‘‘dhammiko ussāho’’ti vuttaṃ. Sakkena sadiso…pe… natthīti. Yathāha ‘‘appamādena maghavā, devānaṃ seṭṭhataṃ gato’’ti (dha. pa. 30). Parittakenāti aparāparaṃ bahuṃ puññakammaṃ akatvā appamattakeneva puññakammena.

Ussukkaṃ (sự nhiệt tâm) được gọi là sự ưa thích. Và điều ấy, do diễn tiến theo ý muốn diện kiến đức Phật và cũng theo sự nỗ lực, nên được gọi là ‘sự nỗ lực hợp pháp.’ Không có ai tương đương với Sakka... Như đã được nói: ‘Do không dể duôi, Maghavā đã đạt đến địa vị cao nhất của chư thiên’ (Dhp. 30). Parittakena (với chút ít) là không làm nhiều nghiệp phước lần này đến lần khác, mà chỉ với nghiệp phước nhỏ nhoi.

Sakkopi kāmaṃ mahāpuññakatabhīruttāno hoti, sātisayāya pana dibbasampattiyā viyogahetukena sokena diguṇitena maraṇabhayena saṃtajjito jāto. Tenāha ‘‘sakko pana maraṇabhayābhibhūto ahosī’’ti.

Sakka, quả thật, là người không sợ hãi do đã làm phước lớn; tuy nhiên, ông đã trở nên bị hăm dọa bởi nỗi sợ chết, được nhân đôi bởi nỗi sầu muộn do nguyên nhân là sự chia lìa khỏi tài sản cõi trời vượt trội. Do đó, đã nói rằng: ‘Tuy nhiên, Sakka đã bị nỗi sợ chết áp đảo.’

Dibbacakkhunā devatānaṃ dassanaṃ nāma paṭivijjhanasadisanti āha ‘‘paṭivijjhī’’ti. Pāṭiyekko vohāroti āveṇiko piyasamudāhāro. Marisaniyasampattikāti mārisā. Tesañhi sampattiyo mahānubhāvatāya sahanti upaṭṭhahanti, aññe ayonisomanasikāratāya ceva appahukāya ca na sahantiyeva, sā pana nesaṃ marisaniyasampattikatā dukkhavirahitāyāti vuttaṃ ‘‘niddukkhātipi vuttaṃ hotī’’ti. Ekako vāti devaparisāya vinā āgatattā vuttaṃ, mātaliādayo pana tādisā sahāyā tadāpi ahesuṃyeva. Tathā hi vakkhati ‘‘api cāyaṃ āyasmato cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.352). Okāsaṃ nākāsi [Pg.247] sakkassa ñāṇaparipākaṃ āgamento, aññesañca bahūnaṃ devānaṃ dhammābhisamayaṃ upaparikkhamāno. Soti sakko.

Việc nhìn thấy các vị trời bằng thiên nhãn quả thật giống như sự thấu suốt, nên ngài đã nói ‘paṭivijjhī’ (đã thấu suốt). Pāṭiyekko vohāro (cách nói riêng) là cách xưng hô thân mật đặc biệt. Marisaniyasampattikā (những người có tài sản đáng kính) là các bậc Mārisa (Hiền giả). Quả thật, tài sản của các vị ấy hiện hữu, chịu đựng được do có oai lực lớn; những người khác, do không như lý tác ý và do không đủ khả năng, nên không thể chịu đựng được. Và trạng thái có tài sản đáng kính ấy của họ là không có đau khổ, nên đã được nói rằng ‘cũng được gọi là không có đau khổ.’ Ekako vā (hoặc một mình) được nói đến do (ngài) đã đến mà không có thiên chúng. Tuy nhiên, những người bạn đồng hành như Mātali v.v... lúc ấy vẫn có mặt. Quả thật, sẽ được nói rằng: ‘Và vị tôn giả này đã xuất khỏi định ấy do tiếng vành xe’ (dī. ni. aṭṭha. 2.352). (Đức Phật) đã không cho cơ hội, trong khi chờ đợi trí tuệ của Sakka được thuần thục và trong khi xem xét sự chứng ngộ Pháp của nhiều vị trời khác. So (vị ấy) là Sakka.

Evanti vacanasampaṭicchane nipātoti āha ‘‘evaṃ hotū’’tiādi. Bhaddaṃtavāti pana sakkaṃ uddissa nesaṃ āsi vādo.

Evaṃ là một tiểu từ chỉ sự chấp nhận lời nói, nên ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘evaṃ hotu’ (mong rằng được như vậy). Còn bhaddaṃtava (lành thay cho ngài) là lời nói của họ nhắm đến Sakka.

345. Vallabho…pe… dhammaṃ suṇātīti ayamattho govindasuttādīhi (dī. ni. 2.294) dīpetabbo. Iminā katokāseti iminā pañcasikhena katokāse bhagavati.

345. Vallabho…pe… dhammaṃ suṇāti, ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bởi kinh Govinda và các kinh khác (dī. ni. 2.294). Iminā katokāse có nghĩa là: Khi cơ hội đã được tạo ra bởi Pañcasikha này cho đức Thế Tôn.

Anucariyanti anucaraṇabhāvaṃ, taṃ panassa anucaraṇaṃ nāma saddhiṃ gamanamevāti āha ‘‘sahacaraṇaṃ ekato gamana’’nti.

Anucariyam có nghĩa là trạng thái đi theo. Việc đi theo của vị ấy chính là sự cùng đi. Do đó, đã được nói rằng: “Sự đồng hành, sự cùng đi”.

Sovaṇṇamayanti suvaṇṇamayaṃ. Pokkharanti vīṇāya doṇimāha. Daṇḍoti vīṇadaṇḍo. Veṭhakāti tantīnaṃ bandhanāya ceva uppīḷanāya ca dhametabbā veṭhakā. Pattakanti pokkharaṃ. Samapaññāsamucchanā mucchetvāti yathā samapaññāsamucchanā kamato tattha saṃmucchanaṃ kātuṃ sakkā, evaṃ taṃ sajjetvāti attho. ‘‘Samapaññāsamucchanā saṃmucchetvā’’ti ca idaṃ devaloke niyataṃ vīṇāvādanavidhiṃ sandhāya vuttaṃ. Manussaloke pana ekavīsati mucchanā. Tenevāha vīṇopamasuttavaṇṇanāyaṃ –

Sovaṇṇamayam có nghĩa là được làm bằng vàng. Pokkharam là nói đến thùng đàn của cây đàn tỳ bà. Daṇḍo là cần đàn tỳ bà. Veṭhakā là các chốt đàn được vặn để buộc và căng dây đàn. Pattakam là mặt đàn (pokkharaṃ). Samapaññāsamucchanā mucchetvā có nghĩa là: Giống như năm mươi bốn âm giai có thể được tạo ra theo thứ tự, đã chuẩn bị nó như vậy. Và câu “samapaññāsamucchanā saṃmucchetvā” này được nói liên quan đến phương pháp chơi đàn tỳ bà cố định ở cõi trời. Còn ở cõi người thì có hai mươi mốt âm giai. Do đó, trong phần chú giải kinh Vīṇopama đã nói rằng –

‘‘Satta sarā tayo gāmā, mucchanā ekavīsati;

Tānā cekūnapaññāsa, iccete saramaṇḍalā’’ti. (a. ni. aṭṭha. 3.55;

sārattha. ṭī. 3.243);

“Bảy nốt nhạc, ba thang âm, hai mươi mốt âm giai; và bốn mươi chín cung bậc, đây là những vòng hợp âm.” (a. ni. aṭṭha. 3.55; sārattha. ṭī. 3.243);

Tattha chajjo, usabho, gandhāro, majjhimo, pañcamo, dhevato, nisādoti ete satta sarā. Chajjagāmo, majjhimagāmo, sādhāraṇagāmoti tayo gāmā, sarasamūhāti attho. Manussaloke vādanavidhinā ekekasseva ca sarassa vasena tayo tayo mucchanā katvā ekavīsati mucchanā. Ekekasseva ca sarassa satta satta tānabhedā, yato sarassa mandataravavatthānaṃ hoti, te ekūnapaññāsa tānavisesāti, tisso duve catasso, catasso tisso duve catassoti dvāvīsati sutibhedā icchitā, ayaṃ pana ekekassa sarassa vasena satta satta mucchanā, antarasarassa ca ekāti samapaññāsāya mucchanānaṃ yogyabhāvena vīṇaṃ vajjesi. Tena vuttaṃ ‘‘samapaññāsa [Pg.248] mucchanā saṃmucchetvā’’ti. Sesadeve jānāpento sakkassa gamanakālanti yojanā.

Trong đó, chajja, usabha, gandhāra, majjhima, pañcama, dhevata, nisāda là bảy nốt nhạc. Chajjagāma, majjhimagāma, sādhāraṇagāma là ba thang âm, có nghĩa là tập hợp các nốt nhạc. Ở cõi người, theo phương pháp chơi đàn, đối với mỗi một nốt nhạc, tạo ra ba âm giai, thành ra có hai mươi mốt âm giai. Và đối với mỗi một nốt nhạc, có bảy sự phân chia cung bậc, từ đó có trạng thái cao thấp của nốt nhạc, đó là bốn mươi chín cung bậc đặc biệt. Ba, hai, bốn, bốn, ba, hai, bốn, như vậy có hai mươi hai loại suti (vi cung) được chấp nhận. Vị này đã chơi đàn tỳ bà với khả năng tạo ra năm mươi âm giai, tức là bảy âm giai cho mỗi nốt nhạc và một cho nốt trung gian. Do đó, đã được nói rằng “đã điều chỉnh năm mươi âm giai.” Câu này nên được nối kết là: “Thông báo cho các vị trời khác về thời điểm ra đi của Sakka.”

346. Atirivāti ra-kāro padasandhikaro, atīva ativiyāti vuttaṃ hoti. Pakati …pe… agamāsi maraṇabhayasaṃtajjitattā taramānarūpo. Tenevāha ‘‘nanu cā’’tiādi.

346. Atiriva: Chữ ‘ra’ là để nối âm. Có nghĩa là atīva, ativiya (vô cùng, rất mực). Pakati… agamāsi: đã đi… một cách vội vã vì bị đe dọa bởi nỗi sợ hãi cái chết. Do đó, đã nói rằng: “Nanu cā…” và các câu tiếp theo.

347. Buddhā nāma mahākāruṇikā, sadevakassa lokassa hitasukhatthāya eva uppannā, te kathaṃ atthikehi durupasaṅkamāti āha ‘‘ahaṃ sarāgo’’tiādi. Tadantaraṃ paṭisallīnāti yena antarena yena khaṇena upasaṅkameyya, tadantaraṃ paṭisallīnā jhānaṃ samāpannā. Tadantara-saddo vā ‘‘etarahī’’ti iminā samānatthoti āha ‘‘sampati paṭisallīnā vā’’ti.

347. Các đức Phật là những bậc có lòng đại bi, các ngài xuất hiện chỉ vì lợi ích và hạnh phúc cho thế gian cùng với chư thiên. Làm sao các ngài lại khó tiếp cận đối với những người có nhu cầu? (Để giải thích điều này), đã nói rằng: “Tôi là người có tham ái…” và các câu tiếp theo. Tadantaraṃ paṭisallīnā có nghĩa là: trong khoảng thời gian đó, trong khoảnh khắc mà vị ấy có thể đến gần, các ngài đã ẩn mình, đã nhập thiền. Hoặc từ tadantara có cùng ý nghĩa với từ etarahi (bây giờ), do đó đã nói rằng: “hoặc bây giờ các ngài đang ẩn mình”.

Pañcasikhagītagāthāvaṇṇanā

Chú giải về các kệ tụng trong bài hát của Pañcasikha

348. Sāvesīti yathādhippetamucchanaṃ paṭṭhapetvā vīṇaṃ vādento taṃtaṃṭhānuppattiyā pākaṭībhūtamandatāvavatthaṃ dassento sumadhurakomalamadhupānamattamadhukāravirutāpahāsinilakkhaṇo pasannabhānī samaravaṃ tantissaraṃ sāvesi.

348. Sāvesi có nghĩa là: Sau khi thiết lập âm giai như đã định và trong khi gảy đàn tỳ bà, vị ấy đã thể hiện trạng thái mềm mại được biểu lộ qua sự phát sinh ở các nốt nhạc khác nhau, với đặc tính vượt qua tiếng vo ve của những con ong say mật ngọt ngào và dịu dàng, với sự diễn đạt trong sáng, vị ấy đã làm cho âm thanh của dây đàn, vốn hài hòa, được vang lên.

‘‘Sakyaputtova jhānena, ekodi nipako sato;

Amataṃ muni jigīsāno….

“Như vị Thích tử nhờ thiền định, chuyên nhất, khéo léo, chánh niệm; bậc ẩn sĩ mong cầu bất tử….

Yathāpi muni nandeyya, patvā sambodhiṃ uttama’’nti. (dī. ni. 2.348);

Cũng như bậc ẩn sĩ sẽ hoan hỷ, khi đạt được giác ngộ tối thượng.” (dī. ni. 2.348);

Ca evaṃ buddhūpasañhitā. Buddhūpasañhitā pana buddhānaṃ dhammasarīraṃ ārabbha nissayaṃ katvā pavattitāti āha ‘‘dhammo arahatāṃ ivā’’ti. Dhammūpasañhitā, arahattūpasañhitā ca veditabbā.

Và như vậy là liên hệ đến đức Phật. Hơn nữa, liên hệ đến đức Phật có nghĩa là nó diễn ra bằng cách lấy Pháp thân của các đức Phật làm đối tượng và làm nơi nương tựa, do đó đã nói rằng: “như là Pháp của các bậc A-la-hán.” Cần được hiểu là liên hệ đến Pháp và liên hệ đến quả vị A-la-hán.

Sūriyasamānasarīrāti sūriyasamānappabhāsarīrā. Tenāha ‘‘tassā kirā’’tiādi. Yasmā timbaruno gandhabbadevarājassa sūriyavaccha sā aṅke jātā, tasmā āha ‘‘yaṃ timbaruṃ devarājānaṃ nissāya tvaṃ jātā’’ti. Kalyāṇaṅgatāya ‘‘kalyāṇī’’ti vuttāti āha ‘‘sabbaṅgasobhanā’’ti.

Sūriyasamānasarīrā có nghĩa là thân có ánh sáng như mặt trời. Do đó, đã nói rằng: “Tassā kirā…” và các câu tiếp theo. Bởi vì nàng Suriyavacchasā ấy được sinh ra trên lòng của Timbaru, vua của các vị trời càn-thát-bà, do đó đã nói rằng: “Nàng đã được sinh ra nhờ nương tựa vào vua trời Timbaru.” Do có các chi phần xinh đẹp nên được gọi là “kalyāṇī” (xinh đẹp), do đó đã nói rằng: “xinh đẹp trong tất cả các chi phần.”

Rāgāvesavasena [Pg.249] pubbe vuttā gāthā idānipi tameva ārabbha purato ṭhitaṃ viya ālapanto vadati.

Do sự ám ảnh của ái dục, bây giờ vị ấy cũng nói lại bài kệ đã được nói trước đây, nói về chính nàng, ngỏ lời như thể nàng đang đứng ở phía trước.

Thanudaranti payodharañca udarañca adhippetanti āha ‘‘thanavemajjhaṃ udarañcā’’ti.

Thanudaram có ý chỉ cả bầu vú và bụng, do đó đã nói rằng: “phần giữa của bầu vú và bụng.”

Kiñci kāraṇanti kiñci pīḷaṃ.

Kiñci kāraṇam có nghĩa là bất kỳ sự đau khổ nào.

Pakatiṃ jahitvā ṭhitaṃ abhirattabhāvena.

Đứng đó, từ bỏ trạng thái tự nhiên, do tình trạng say đắm mãnh liệt.

Vāmūrūti ruciraūrū. Tenāha ‘‘vāmākārenā’’tiādi. Vāmavikasitarucirasundarābhirūpacārusaddā hi ekatthā daṭṭhabbā. Na tikhiṇanti na tikkhaṃ na lūkhaṃ na kakkhaḷaṃ. Mandanti mudu siniddhaṃ.

Vāmūrū có nghĩa là có đùi đẹp. Do đó, đã nói rằng: “với hình dáng đáng yêu…” và các câu tiếp theo. Thật vậy, các từ vāma, vikasita, rucira, sundara, abhirūpa, cāru nên được xem là có cùng một ý nghĩa (đáng yêu, xinh đẹp). Na tikhiṇam có nghĩa là không sắc, không thô, không cứng. Mandam có nghĩa là mềm mại, mịn màng.

Anekabhāvoti anekasabhāvo, so pana bahuvidho nāma hotīti āha ‘‘anekavidho jāto’’ti. Anekabhāgoti anekakoṭṭhāso.

Anekabhāvo có nghĩa là có nhiều bản chất. Và điều đó có nhiều loại, do đó đã nói rằng: “đã trở thành nhiều loại.” Anekabhāgo có nghĩa là có nhiều phần.

Tayā saddhiṃ vipaccatanti tayā sahitaṃyeva me taṃ kammaṃ vipaccatu, tayā saheva tassa kammassa phalaṃ anubhaveyyanti adhippāyo. Tayā saddhimevāti yathā cakkavattisaṃvattaniyakammaṃ tassa nissandaphalabhūtena itthiratanena saddhiṃyeva vipākaṃ deti, evaṃ taṃ me kammaṃ tayā saddhiṃyeva mayhaṃ vipākaṃ detu.

Tayā saddhiṃ vipaccatam có nghĩa là: mong rằng nghiệp ấy của tôi chỉ trổ quả cùng với nàng, ý định là: “mong rằng tôi sẽ hưởng quả của nghiệp ấy chỉ cùng với nàng.” Tayā saddhimeva có nghĩa là: giống như nghiệp dẫn đến việc trở thành một vị chuyển luân vương chỉ cho quả báo cùng với nữ bảo, vốn là quả tương ứng của nó, cũng vậy, mong rằng nghiệp ấy của tôi sẽ cho quả báo cho tôi chỉ cùng với nàng.

Ekodīti ekodibhāvaṃ gato, samāhitoti attho. Jigīsānoti jigīsamāno hoti. Tathābhūtova jigīsati nāmāti tathā paṭhamavikappo vutto. Dutiyavikappe pana ‘‘vicaratī’’ti kiriyāpadaṃ āharitvā attho vutto.

Ekodi có nghĩa là đã đạt đến trạng thái chuyên nhất, nghĩa là đã định tĩnh. Jigīsāno có nghĩa là đang mong cầu. Cách giải thích thứ nhất được nói như sau: “Là người như vậy, vị ấy mong cầu.” Tuy nhiên, trong cách giải thích thứ hai, ý nghĩa được nêu ra bằng cách thêm vào động từ “vicarati” (vị ấy trú).

Nandeyyanti samāgamaṃ patthento vadati atisassirikarūpasobhāya.

Nandeyyam: Vị ấy nói, mong muốn được đoàn tụ, vì vẻ đẹp của dung sắc nàng vô cùng lộng lẫy như mặt trăng.

349. Saṃsandatīti sameti, yāya mucchanāya, yena ca ākārena tantissaro pavatto, taṃ mucchanaṃ anativattento, teneva ca ākārena gītassaropi pavattoti attho. Yena ajjhāsayena bhagavā pañcasikhassa gandhabbe vaṇṇaṃ kathesi, yadatthañca kathesi, taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kasmā’’tiādimāha. Natthi bodhimūle eva samucchinnattā. Upekkhako bhagavā anupalittabhāvato. Suvimuttacitto bhagavā chandarāgato, sabbasmā [Pg.250] ca kilesā. Yadi evaṃ kasmā pañcasikhassa gandhabbe vaṇṇaṃ kathesīti āha ‘‘sace panā’’tiādi.

349. "Hòa hợp" có nghĩa là tương hợp. Nghĩa là, âm điệu của đàn và âm điệu của bài hát đã diễn tiến theo cùng một cách thức, không vượt qua giai điệu ấy. Để làm rõ tất cả ý hướng và mục đích mà Đức Thế Tôn đã tán thán tài nghệ của Pañcasikha, (chú giải) đã nói "Tại sao?" v.v... (Dục tham) không có, vì đã được đoạn trừ tận gốc ngay tại cội Bồ-đề. Đức Thế Tôn xả ly, vì không bị ô nhiễm. Tâm của Đức Thế Tôn đã hoàn toàn giải thoát khỏi dục tham và khỏi tất cả phiền não. Nếu vậy, tại sao Ngài lại tán thán tài nghệ của Pañcasikha? (Chú giải) nói "Tuy nhiên, nếu..." v.v...

Ganthitāti sandahitā, tā pana nirantaraṃ kathiyamānā rāsikatā viya hontīti āha ‘‘piṇḍitā’’ti. Vohāravacananti bhagavato, bhikkhūnañca purato vattabbaṃ upacāravacanaṃ.

"Được kết lại" có nghĩa là được nối kết. Và khi được nói liên tục, chúng trở thành như một khối, nên (chú giải) nói "được gom lại". "Lời nói theo thế gian" là lời nói lịch sự, nên được nói trước mặt Đức Thế Tôn và các vị tỳ-khưu.

Upanaccantiyāti upagantvā naccantiyā.

"Đang múa gần" có nghĩa là đến gần và đang múa.

Sakkūpasaṅkamanavaṇṇanā

Giải thích về sự yết kiến của Đế Thích

350. ‘‘Kadā saṃyūḷhā’’tiādīni vadanto paṭisammodati. Vippakārampi dasseyyāti aḍḍhakatābhinayavasena naccampi dasseyya.

350. Nói những lời như "Khi nào được tập hợp?" v.v... là (vị ấy) chào hỏi thân mật. "Cũng nên biểu diễn sự thay đổi" có nghĩa là cũng nên biểu diễn điệu múa bằng cách diễn xuất sự uốn éo.

351. ‘‘Abhivadito sakko devānamindo’’tiādīnaṃ ‘‘tena kho pana samayenā’’tiādīnaṃ (pārā. 16, 24) viya saṅgītikāravacanabhāve saṃsayo natthi, ‘‘evañca pana tathāgatā’’ti idha pana siyā saṃsayoti ‘‘dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitavacana’’nti vatvā itarassāpi tathābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sabbameta’’ntiādi vuttaṃ. Vuḍḍhivacanena vuttoti ‘‘sukhī hotu pañcasikha sakko devānaṃ indo’’ti āsīsavādaṃ vutto. ‘‘Bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti vadanto abhivādeti nāma ‘‘sukhī hotū’’ti āsīsavādassa vadāpanato. Tathā pana āsīsavādaṃ vadanto abhivadati nāma sabbakālaṃ tatheva tiṭṭhanato.

351. Không có nghi ngờ gì về việc những câu như "Đế Thích, vua của chư thiên, đã đảnh lễ" v.v... và "Vào lúc bấy giờ" v.v... (pārā. 16, 24) là lời của các vị kết tập kinh điển. Tuy nhiên, ở đây có thể có nghi ngờ về câu "Và như vậy, các Như Lai...", do đó, sau khi nói "lời được các trưởng lão kết tập pháp đặt vào", để chỉ ra rằng phần kia cũng như vậy, (chú giải) đã nói "Tất cả điều này..." v.v... "Được nói bằng lời chúc tụng" có nghĩa là lời chúc phúc "Mong cho Pañcasikha, Đế Thích, vua của chư thiên, được an lạc" đã được nói. Nói "đảnh lễ chân Đức Thế Tôn bằng đầu" được gọi là đảnh lễ, vì nó khiến người ta nói lời chúc phúc "Mong được an lạc". Tương tự, nói lời chúc phúc được gọi là chào mừng, vì nó luôn đứng vững như vậy.

Uruṃ vepullaṃ dassati dakkhatīti urundā vibhattialopena. Vivaṭā aṅgaṇaṭṭhānaṃ. Yo pakatiyā guhāyaṃ andhakāro, so antarahitoti yo tassaṃ guhāyaṃ satthu samantato asītihatthato ayaṃ pākatiko andhakāro, so devānaṃ vatthābharaṇasarīrobhāsehi antarahito, āloko sampajji. Asītihatthe pana buddhālokeneva andhakāro antarahito, na ca samattho devānaṃ obhāso buddhānaṃ abhibhavituṃ.

Urundā là do biến cách bị lược bỏ, có nghĩa là "thấy, nhận thấy sự rộng lớn, bao la". "Mở ra" là nơi sân trống. "Bóng tối tự nhiên trong hang đã biến mất" có nghĩa là bóng tối thông thường trong hang động đó, trong phạm vi tám mươi hắc tay xung quanh Đức Đạo Sư, đã biến mất do ánh sáng từ y phục, trang sức và thân thể của chư thiên, và ánh sáng đã hiện khởi. Tuy nhiên, trong phạm vi tám mươi hắc tay, bóng tối đã biến mất chính nhờ Phật quang, và ánh sáng của chư thiên không thể lấn át được (ánh sáng) của các Đức Phật.

352. Cirappaṭikāhanti cirappabhutiko ahaṃ. Aḍḍakaraṇaṃ nāma natthi avivādādhikaraṇaṭṭhāne nibbattattā. Kīḷādīnipīti ādi-saddena dhammassavanādiṃ saṅgaṇhāti.

352. "Tôi đã chờ đợi từ lâu" có nghĩa là tôi đã (chờ) từ lâu. Không có cái gọi là sự tranh cãi, vì nó phát sinh ở nơi không có tranh chấp. "Cả những trò vui chơi v.v...", từ "v.v..." bao gồm cả việc nghe pháp v.v...

Salaḷamayagandhakuṭiyanti [Pg.251] salaḷarukkhehi raññā pasenadinā kāritagandhakuṭiyaṃ. Tenassāti tena phaladvayādhigamena pahīnaoḷārikakāmarāgatāya assā bhūjatiyā devaloke abhiratiyeva natthi. Cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhitoti ettha adhippāyaṃ ajānantā ‘‘ārammaṇassa adhimattatāya samāpattito vuṭṭhānaṃ jāta’’nti maññeyyunti taṃ paṭikkhipanto ‘‘samāpanno saddaṃ suṇātīti no vata re vattabbe’’ti āha. Sati ca ārammaṇasaṅghaṭṭanāyaṃ gahaṇenapi bhavitabbanti adhippāyena ‘‘suṇātī’’ti vuttaṃ, itaro ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti vacanamattaṃ nissāya sabbassāpi jhānassa saddo kaṇṭakoti adhippāyena paṭikkhepaṃ asahanto ‘‘nanu bhagavā…pe… bhaṇatī’’ti imameva suttapadaṃ uddhari. Tattha yathā dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhānaṃ, evaṃ ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’ntiādinā sammadeva dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena sabbāsampi lokiyasaññānaṃ aggamaggena samatikkantattā ārammaṇādhigamatāya na kadāci phalasamāpattito vuṭṭhānaṃ hotīti. Tathā pana na suppahīnattā paṭighasaññānaṃ sabbarūpasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti, paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃsamāpannassa ‘‘saddo kaṇṭako’’ti vuttaṃ. Yadi pana paṭighasaññānaṃ vikkhambhitattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhānaṃ hoti, pageva maggaphalasamāpattito. Tenāha ‘‘cakkanemisaddenā’’tiādi. Cakkanemisaddenāti ca nayidaṃ karaṇavacanaṃ hetumhi, karaṇe vā atha kho sahayoge. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavā panā’’tiādi vuttaṃ.

"Trong hương thất làm bằng gỗ salaḷa" có nghĩa là trong hương thất được vua Pasenadi cho làm bằng cây salaḷa. "Do đó, đối với vị ấy" có nghĩa là do đã chứng đắc hai quả vị, do đã đoạn trừ dục tham thô thiển, nên vị Bhūjati ấy không có sự ưa thích nào ở cõi trời. Về câu "đã xuất khỏi định ấy do tiếng vành xe", những người không biết ý nghĩa ở đây có thể nghĩ rằng "sự xuất khỏi thiền định đã xảy ra do đối tượng quá mạnh". Bác bỏ điều đó, (chú giải) nói: "Này bạn, không nên nói rằng người nhập định nghe được âm thanh". Và với ý nghĩa rằng khi có sự va chạm của đối tượng thì cũng có thể có sự nắm bắt, nên đã nói "nghe". Người kia, không chấp nhận sự bác bỏ, chỉ dựa vào câu "đối với người nhập sơ thiền, tiếng động là cái gai", với ý nghĩ rằng tiếng động là cái gai đối với tất cả các tầng thiền, đã trích dẫn chính câu kinh này: "Chẳng phải Đức Thế Tôn... đã nói sao?". Ở đó, cũng như do sân tưởng đã được đoạn trừ tốt đẹp bằng cách tu tập đối trị thấy lỗi lầm, nên không có sự xuất khỏi thiền vô sắc ngay cả với âm thanh lớn; cũng vậy, do tất cả các tưởng thế gian đã được siêu việt hoàn toàn bằng đạo cao nhất qua cách tu tập đối trị thấy lỗi lầm như "sanh là đáng sợ, vô sanh là an ổn", nên không bao giờ có sự xuất khỏi quả định do sự đạt được đối tượng. Tuy nhiên, do sân tưởng không được đoạn trừ tốt đẹp, nên có sự xuất khỏi tất cả các thiền sắc. Nhưng sơ thiền không chịu đựng được cả âm thanh nhỏ, nên đối với người nhập thiền ấy, đã nói "tiếng động là cái gai". Nếu do sân tưởng đã được chế ngự mà không có sự xuất khỏi thiền vô sắc ngay cả với âm thanh lớn, thì huống chi là từ đạo và quả định. Do đó, (chú giải) nói "bởi tiếng vành xe" v.v... Và "bởi tiếng vành xe" này không phải là cách dụng cụ trong ý nghĩa nguyên nhân hay công cụ, mà là trong ý nghĩa đồng hành. Để chỉ rõ chính ý nghĩa này, (chú giải) đã nói "Nhưng Đức Thế Tôn..." v.v...

Gopakavatthuvaṇṇanā

Giải thích về câu chuyện Gopaka

353. Paripūrakārinīti paripuṇṇāni, parisuddhāni ca katvā rakkhitavatī. ‘‘Itthitta’’ntiādi tattha virajjanākāradassanaṃ. Dhitthibhāvaṃitthibhāvassa dhikkāro hetūti attho. Alanti paṭikkhepavacanaṃ, payojanaṃ natthīti attho. Virājetīti jigucchati. Etā sampattiyoti cakkavattisiriādikā etā yathāvuttasampattiyo. Tasmā pubbaparicayena upaṭṭhitanikantivasena. Upaṭṭhānasālanti sudhammadevasabhaṃ.

353. "Người làm cho viên mãn" có nghĩa là người đã giữ gìn (các giới) bằng cách làm cho chúng được trọn vẹn và trong sạch. "Nữ tánh" v.v... là sự chỉ ra cách thức nhàm chán ở đó. "Đáng khinh bỉ thay thân phận nữ nhân" có nghĩa là sự chê bai thân phận nữ nhân là nguyên nhân. "Thôi đủ rồi" là lời nói từ chối, có nghĩa là không có ích lợi gì. "Nhàm chán" có nghĩa là ghê tởm. "Những tài sản này" là những tài sản đã được nói đến như sự huy hoàng của Chuyển luân vương v.v... Do đó, do sự ham muốn đã khởi lên bởi sự quen thuộc từ trước. "Phòng hội họp" là thiện pháp thiên hội.

Soti [Pg.252] gopakadevaputto. Vaṭṭetvā vaṭṭetvāti tomarādiṃ vattentena viya codanavacanaṃ parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā. Gāḷhaṃ vijjhitabbāti gāḷhataraṃ ghaṭṭetabbā.

"Vị ấy" là thiên tử Gopaka. "Xoay đi xoay lại" có nghĩa là lặp đi lặp lại lời thúc giục, giống như người xoay cây lao v.v... "Nên được xuyên thủng mạnh mẽ" có nghĩa là nên được tác động mạnh mẽ hơn.

Kuto mukhāti kuto pavattañāṇamukhā. Tenāha ‘‘aññavihitakā’’ti. Katapuññeti sammā katapuññe dhamme.

Kuto mukhāti có nghĩa là: từ đâu là cửa ngõ của trí tuệ đã khởi sanh. Do vậy, ngài đã nói: ‘‘aññavihitakā’’. Katapuññeti là trong các pháp phước đã được làm một cách chân chánh.

Dāyoti lābho. So hi dīyati tehi dātabbattā dāyo, yesaṃ dīyati, tehi laddhattā lābhoti ca vuccati. Saṅkhāre…pe… patiṭṭhahiṃsu katādhikārattā. Tattha tāvatiṃsabhavane ṭhitānaṃyeva nibbatto yathā sakkassa indasālaguhāyaṃ ṭhitasseva sakkattabhāvo.

Dāyo là sự lợi lộc. Do được cho đi bởi những người ấy, vì là vật nên được cho đi nên (gọi là) dāyo (vật thừa tự), và do được nhận lãnh bởi những người mà vật ấy được cho đi, nên được gọi là lābho (sự lợi lộc). Saṅkhāre…pe… patiṭṭhahiṃsu (đã an trú trong các hành) là do đã có sự tạo tác tích lũy. Ở đó, sự thành tựu chỉ có đối với những vị đang trú ở cõi trời Ba Mươi Ba, giống như trạng thái làm trời Đế Thích chỉ có đối với vị trời Đế Thích đang trú trong hang Indasāla.

Nikantiṃ tasmiṃ gandhabbakāye ālayaṃ samucchindituṃ na sakkonto.

Không có khả năng đoạn trừ được nikantiṃ (sự ham muốn), tức là sự luyến ái ở trong thân gandhabba ấy.

354. Attanāva veditabboti attanāva adhigantvā veditabbo, na parappaccayikena. Tumhehi vuccamānānīti kevalaṃ tumhehi vuccamānāni.

354. Attanāva veditabboti có nghĩa là: cần phải được biết đến sau khi tự mình chứng ngộ, không phải do duyên người khác. Tumhehi vuccamānānīti là: chỉ được nói ra bởi các ngài.

Viyāyāmāti vissaṭṭhaṃ vīriyaṃ santāne pavattema. Pakatiyāti rūpāvacarabhāvena, ‘‘anussara’’nti vā pāṭho.

Viyāyāmāti là: chúng tôi làm cho năng lực đã được buông ra được khởi lên trong dòng tương tục. Pakatiyāti là: do trạng thái thuộc Sắc giới, hoặc bản văn là: ‘‘anussara’’nti (hãy tùy niệm).

Kāmarāgo eva ‘‘chando rāgo chandarāgo’’tiādi pavattibhedena saṃyojanaṭṭhena ‘‘kāmarāgasaṃyojanānī’’ti, yogaganthādipavattiākārabhedena ‘‘kāmabandhanānī’’ti ca vutto. Pāpimayogānīti ettha pana sesayogaganthānampi vasena attho veditabbo.

Chính dục tham, do sự khác biệt trong cách diễn tiến là: ‘‘chando rāgo chandarāgo’’tiādi (dục, tham, dục tham, v.v…), theo ý nghĩa là kiết sử, đã được gọi là ‘‘kāmarāgasaṃyojanānī’’ti (các kiết sử dục tham), và do sự khác biệt về phương diện diễn tiến của các ách buộc, các trói buộc, v.v… đã được gọi là ‘‘kāmabandhanānī’’ti (các trói buộc của dục). Còn ở đây, Pāpimayogānīti, ý nghĩa cần được hiểu theo phương diện của các ách buộc, các trói buộc còn lại.

Duvidhānanti vatthukāmakilesakāmavasena duvidhānaṃ.

Duvidhānanti là: của hai loại theo phương diện dục đối tượng và dục phiền não.

‘‘Ettha kiṃ, tattha ki’’nti ca padadvaye kinti nipātamattaṃ. Cātuddisabhāveti tesaṃ buddhādīnaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ catuddisayogyabhāve appaṭihaṭabhāve. Buddharatanañhi mahākāruṇikatāya, anāvaraṇañāṇatāya, paramasantuṭṭhatāya ca cātuddisaṃ, dhammaratanaṃ svākkhātatāya, saṅgharatanaṃ suppaṭipannatāya. Tenāha ‘‘sabbadisāsu asajjamāno’’ti.

Và trong hai từ ‘‘Ettha kiṃ, tattha ki’’nti, kiṃ chỉ là tiểu từ. Cātuddisabhāveti là: trong trạng thái không bị ngăn ngại, trong trạng thái thích hợp với bốn phương của ba ngôi báu là đức Phật, v.v… của các ngài ấy. Thật vậy, Phật bảo là (thuộc về) bốn phương do lòng đại bi, do trí tuệ không bị che lấp, và do sự tri túc tột cùng; Pháp bảo là (thuộc về) bốn phương do đã được khéo thuyết giảng; Tăng bảo là (thuộc về) bốn phương do đã khéo thực hành. Do vậy, ngài đã nói: ‘‘sabbadisāsu asajjamāno’’ti (không bị dính mắc ở các phương).

Majjhimassa paṭhamajjhānassa adhigatattā tāvadeva kāyaṃ brahmapurohitaṃ adhigantvā tāvadeva purimaṃ jhānasatiṃ paṭilabhitvā taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā orambhāgiyasaṃyojanasamucchindanena maggaphalavisesaṃ anāgāmiphalasaṅkhātaṃ visesaṃ ajjhagaṃsu adhigacchiṃsu. Keci pana ‘‘kāmāvacarattabhāvena [Pg.253] maggaphalāni adhigacchiṃsūti adhippāyena pañcamassa jhānassa anadhigatattā suddhāvāsesu na uppajjiṃsu, paṭhamajjhānalābhitāya pana brahmapurohitesu nibbattiṃsū’’ti vadanti.

Do đã chứng đắc Sơ thiền bậc trung, sau khi chứng đắc thân Phạm Chúng Thiên ngay khi ấy, sau khi đạt lại được niệm của thiền trước đó ngay khi ấy, sau khi lấy thiền ấy làm nền tảng, sau khi đã phát triển tuệ quán, các vị ấy đã chứng đắc, đã đạt đến sự đặc biệt được gọi là quả vị Bất Lai, là sự đặc biệt của đạo và quả, bằng sự đoạn trừ các hạ phần kiết sử. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Với ý định rằng: ‘Các vị ấy đã chứng đắc đạo và quả với trạng thái hữu tình thuộc Dục giới,’ do không chứng đắc được Ngũ thiền nên các vị ấy đã không sanh khởi ở các cõi Tịnh Cư, tuy nhiên do là người đã đắc Sơ thiền nên các vị ấy đã thành tựu sự sanh khởi ở cõi Phạm Chúng Thiên.”

Maghamāṇavavatthuvaṇṇanā

Giải Thích Câu Chuyện Về Chàng Thanh Niên Magha

355. Visuddhoti visuddhaajjhāsayo, upanissayasampannoti adhippāyo. Gāmakammakaraṇaṭṭhānanti gāmikānaṃ upaṭṭhānaṭṭhānaṃ vadati. Tāvatakenevāti attanā sodhitaṭṭhāneva aññassa āgantvā avaṭṭhāneneva. Satiṃ paṭilabhitvāti ‘‘aho mayā katakammaṃ saphalaṃ jāta’’nti yoniso cittaṃ uppādetvā.

355. Visuddho là: có khuynh hướng trong sạch, ý nói là: người có đầy đủ cận y duyên. Gāmakammakaraṇaṭṭhānanti là nói đến nơi phục vụ của dân làng. Tāvatakeneva là: chỉ bằng việc người khác đến và đứng ở nơi đã được mình dọn dẹp sạch sẽ. Satiṃ paṭilabhitvāti là: sau khi làm cho tâm sanh khởi một cách như lý rằng: “Ồ! Việc làm đã được ta thực hiện đã trở thành có kết quả.”

Pāsāṇeti maggamajjhe uccatarabhāvena ṭhitapāsāṇe. Uccāletvāti uddharitvā. Etassa saggassa gamanamagganti etassa candādīnaṃ uppattiṭṭhānabhūtassa saggassa gamanamaggaṃ puññakammaṃ.

Pāsāṇe là: ở tảng đá đã nằm ở giữa đường với tình trạng cao hơn. Uccāletvāti là: sau khi đã nhấc lên. Etassa saggassa gamanamagganti là: việc làm phước đức, là con đường đi đến cõi trời này, cõi trời là nơi sanh khởi của mặt trăng, v.v… này.

Sugativasena laddhabbaṃ, kahāpaṇañcāti kahāpaṇaṃ, daṇḍavasena laddhabbaṃ bali daṇḍabali. Gahapatikā kiṃ karissantīti gahapatikā nāma aṭavikā viya visamanissitā, te na kañci anatthaṃ karissanti, evaṃ tayā jānamānena kasmā mayhaṃ na kathitanti yadipi pubbe na kathitaṃ, etarahi pana bhayena kathitaṃ, mā mayhaṃ dosaṃ kareyyātha, ārocitakālato paṭṭhāya na mayhaṃ dosoti vadati.

Vật cần phải được nhận lãnh theo phương diện là thiện thú, và kahāpaṇaṃ là đồng kahāpaṇa, thuế cống cần phải được nhận lãnh theo phương diện là hình phạt là thuế cống hình phạt. Gahapatikā kiṃ karissantīti là: các gia chủ, tên gọi là những người sống ở rừng sâu, nương tựa nơi hiểm trở, các người ấy sẽ không làm điều bất lợi nào cả. Do ông đã biết như vậy, tại sao đã không nói cho tôi? Mặc dù trước đây đã không nói, nhưng bây giờ đã nói do sợ hãi, mong các ngài đừng tạo ra lỗi lầm cho tôi. Kể từ lúc đã trình báo, lỗi không phải là của tôi, ông ấy nói (như vậy).

Nibaddhanti ekantikaṃ.

Nibaddhaṃ là: chắc chắn.

Pisuṇesīti pisuṇakammamakāsi, tumhākaṃ antare mayhaṃ pesuññaṃ upasaṃharatīti attho. Puna aharaṇīyaṃ brahmadeyyaṃ katvā. Mayhampīti mayhampi atthāya maṃ uddissa puññakammaṃ karotha. Nīluppalaṃ nāma vikasamānaṃ udakato uggantvāva vikasati, evaṃ ahutvā antoudake pupphitaṃ nīluppalaṃ viya. Amhākaṃ panidaṃ puññakammaṃ bhavantarūpapattiyā vinā imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ detīti yojanā. Cintāmattakampīti domanassavasena cintāmattakampi.

Pisuṇesīti là: đã làm việc nói đâm thọc, ý nói là: người ấy mang lời nói đâm thọc của tôi đến giữa các ông. Sau khi đã thực hiện sự cúng dường cao quý không thể mang đi lại được. Mayhampīti là: các người hãy làm việc phước đức nhắm đến tôi, vì lợi ích cho cả tôi nữa. Hoa sen xanh, tên gọi (là thế), khi đang nở thì trồi lên khỏi mặt nước rồi mới nở, không phải như vậy, giống như hoa sen xanh đã nở ở bên trong nước. Còn việc làm phước đức này của chúng tôi cho quả báo ngay trong chính kiếp sống này mà không có sự tái sanh ở kiếp sống khác, đây là sự liên kết (câu văn). Cintāmattakampīti là: ngay cả chỉ là sự suy nghĩ theo phương diện của sự ưu phiền.

Pagevāti kālasseva, ativiya pātoti attho. Kaṇṇikūpaganti kaṇṇikayogyaṃ. Tacchetvā maṭṭhaṃ katvā kaṇṇikāya kattabbaṃ sabbaṃ niṭṭhapetvā. Tathā hi sā vatthena veṭhetvā ṭhapitā.

Pagevāti là: vào lúc sáng sớm, ý nói là: rất sớm. Kaṇṇikūpaganti là: vật thích hợp làm nóc nhà. Sau khi đẽo gọt, sau khi làm cho nhẵn bóng, sau khi đã hoàn tất tất cả việc cần phải làm đối với nóc nhà. Bởi vì, vật ấy đã được đặt để sau khi được quấn bằng vải.

Cayabandhanaṃ [Pg.254] sālāya adhiṭṭhānasajjanaṃ. Kaṇṇikamañcabandhanaṃ kaṇṇikārohanakāle āruhitvā avaṭṭhānaaṭṭakaraṇaṃ.

Cayabandhanaṃ là việc chuẩn bị nền móng của ngôi nhà nghỉ. Kaṇṇikamañcabandhanaṃ là việc làm giàn giáo để đứng sau khi leo lên vào lúc dựng nóc nhà.

Yassa atthate phalake yassa phalake atthateti yojanā.

Yassa atthate phalake là: ở trên tấm ván nào đã được trải ra, đây là sự liên kết (câu văn).

Avidūreti sālāya, koviḷārarukkhassa ca avidūre. Sabbajeṭṭhikāti sabbāsaṃ tassa bhariyānaṃ jeṭṭhikā sujātā.

Avidūre là: không xa ngôi nhà nghỉ và không xa cây koviḷāra. Sabbajeṭṭhikāti là: Sujātā, người vợ lớn nhất trong tất cả các người vợ của ông ấy.

Tassevāti sakkasseva. Santiketi samīpe santikāvacarā hutvā nibbattā. Dhajena saddhiṃ sahassayojaniko pāsādo.

Tassevāti là: của chính trời Đế Thích. Santiketi là: đã sanh ra sau khi đã là người hầu cận ở gần. Lâu đài có một ngàn do-tuần cùng với lá cờ.

Kakkaṭakavijjhanasūlasadisanti kakkaṭake gaṇhituṃ tassa bilapariyantassa vijjhanasūcisadisaṃ.

Kakkaṭakavijjhanasūlasadisanti là: giống như cái kim đâm vào vành hang của con cua để bắt con cua.

Maccharūpenāti matamaccharūpena. Osaratīti pilavanto gacchati. Tassāpi bakasakuṇikāya pañca vassasatāni āyu ahosi devanerayikānaṃ viya manussapetatiracchānānaṃ āyuno aparicchinnattā.

Maccharūpenāti là: với hình dạng con cá chết. Osaratīti là: đi trong khi đang trôi nổi. Tuổi thọ của con chim diệc mái ấy cũng là năm trăm năm, do tuổi thọ của loài người, ngạ quỷ, và bàng sanh không được xác định rõ ràng giống như của chư thiên và chúng sanh địa ngục.

Ukkuṭṭhimakāsīti uccāsaddamakāsi.

Ukkuṭṭhimakāsīti là: đã tạo ra tiếng động lớn.

Pubbasannivāsenāti purimajātīsu cirasannivāsena. Evañhi ekaccānaṃ diṭṭhamattenapi sineho uppajjati. Tenāha bhagavā –

Pubbasannivāsenāti (do đã từng chung sống từ trước) là do đã từng chung sống lâu dài trong các kiếp trước. Thật vậy, đối với một số người, tình thương mến sanh khởi chỉ do việc trông thấy. Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Pubbeva sannivāsena, paccuppannahitena vā;

Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃva yathodake’’ti. (jā. 1.2.174);

“Do đã từng chung sống từ trước, hoặc do lợi ích trong hiện tại; như thế, tình thương mến ấy được sanh ra, giống như hoa sen ở trong nước.” (jā. 1.2.174);

Avasesesūti asure, sakkaṃ ṭhapetvā dvīsu devalokesu deveva sandhāya vadati.

Avasesesūti (về các vị còn lại) là ngài nói đến các vị a-tu-la và các vị chư thiên ở hai cõi trời, ngoại trừ đức vua Sakka (Đế Thích).

Atthanissitanti attano, paresañca atthameva hitameva nissitaṃ, taṃ pana hitaṃ sukhassa nidānanti āha ‘‘kāraṇanissita’’nti.

Atthanissitanti (nương vào lợi ích) là nương vào chính lợi ích, chính sự tốt đẹp cho bản thân và cho người khác. Hơn nữa, sự tốt đẹp ấy là nhân của sự an lạc, nên ngài nói kāraṇanissitanti (nương vào nguyên nhân).

Pañhaveyyākaraṇavaṇṇanā

Chú giải về phần giải đáp câu hỏi

357. Kiṃsaṃyojanāti kīdisasaṃyojanā. Satte anatthe saṃyojenti bandhantīti saṃyojanānīti āha ‘‘kiṃbandhanā, kena bandhanena baddhā’’ti. Puthukāyāti bahū sattakāyāti āha ‘‘bahū janā’’ti. Veraṃ vuccati dosoti āha ‘‘averāti appaṭighā’’ti. Āvudhena [Pg.255] sarīre daṇḍo āvudhadaṇḍo, dhanassa dāpanatthena daṇḍo dhanadaṇḍo, tadubhayākaraṇena tato vinimutto adaṇḍo, sampattiharaṇato, saha anatthuppattito ca sapatto, paṭisattūti āha ‘‘asapattāti apaccatthikā’’ti. Byāpajjhaṃ vuccati cittadukkhaṃ, tabbirahitā abyāpajjhāti āha ‘‘vigatadomanassā’’ti. Pubbe ‘‘averā’’ti padena sambaddhāghātakābhāvo vutto. Tenāha ‘‘appaṭighā’’ti. ‘‘Averino’’ti pana imināpi kopamattassapi anuppādanaṃ. Tenāha ‘‘katthaci kopaṃ na uppādetvā’’ti. ‘‘Viharemū’’ti ca padaṃ purimapadehipi yojetabbaṃ ‘‘averā viharemū’’tiādinā. Ayañca averādibhāvo saṃvibhāgena pākaṭo hotīti dassetuṃ ‘‘accharāyā’’ti ādiṃ vatvā ‘‘iti ce nesaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Cittuppatti daḷhatarāpi hutvā pavattatīti dassetuṃ ‘‘dānaṃ datvā, pūjaṃ katvā ca patthayantī’’ti vuttaṃ. Iti ceti ce-saddo anvayasaṃsaggena parikappetīti āha ‘‘evañca nesa’’nti.

357. Kiṃsaṃyojanāti (sự trói buộc nào) là loại trói buộc nào. Do vì trói buộc, cột chặt chúng sanh vào điều bất lợi nên được gọi là các sự trói buộc, ngài nói kiṃbandhanā, kena bandhanena baddhā (sự ràng buộc nào, bị ràng buộc bởi sự ràng buộc nào). Puthukāyāti (nhóm chúng sanh đông đảo) là nhiều nhóm chúng sanh, ngài nói bahū janā (nhiều người). Oán thù được gọi là sân, nên ngài nói averāti appaṭighā (không oán thù là không có sự chống đối). Sự trừng phạt trên thân bằng khí giới là hình phạt bằng khí giới (āvudhadaṇḍo), sự trừng phạt bằng cách bắt phải nộp tài sản là hình phạt bằng tài sản (dhanadaṇḍo), do không thực hiện cả hai điều ấy nên được giải thoát khỏi điều ấy, là người không bị trừng phạt (adaṇḍo). Do vì đoạt lấy tài sản và do vì sự sanh khởi của điều bất lợi nên là kẻ thù (sapatto), là đối phương, ngài nói asapattāti apaccatthikā (không kẻ thù là không có đối phương). Sự phiền não được gọi là sự khổ tâm, người không có điều ấy là người không phiền não (abyāpajjhā), nên ngài nói vigatadomanassā (người đã đoạn trừ ưu phiền). Trước đây, với từ averā (không oán thù), sự không có người sát hại có liên quan đã được nói đến. Do đó, ngài nói appaṭighā (không có sự chống đối). Hơn nữa, với từ averino (những người không oán thù) này cũng là sự không làm sanh khởi dù chỉ là một chút tức giận. Do đó, ngài nói katthaci kopaṃ na uppādetvā (không làm sanh khởi sự tức giận ở bất cứ đâu). Và từ viharemū (mong rằng chúng tôi an trú) nên được kết hợp với các từ đứng trước, bắt đầu là averā viharemū (mong rằng chúng tôi an trú không oán thù). Và để chỉ ra rằng trạng thái không oán thù này v.v... trở nên rõ ràng qua sự chia sớt, sau khi nói accharāyā (búng ngón tay) v.v... câu iti ce nesaṃ hoti (nếu họ có ý nghĩ như vậy) đã được nói đến. Để chỉ ra rằng sự sanh khởi của tâm diễn tiến sau khi đã trở nên vững chắc hơn, câu dānaṃ datvā, pūjaṃ katvā ca patthayantī (sau khi bố thí, cúng dường, họ mong mỏi) đã được nói đến. Trong câu iti ce, từ ce (nếu) được giả định thông qua sự liên kết và kết nối, nên ngài nói evañca nesaṃ (và như vậy đối với họ).

Yāya kāyaci paresaṃ sampattiyā khīyanaṃ usūyanaṃ asahanaṃ lakkhaṇaṃ etissāti parasampattikhīyanalakkhaṇā, yadaggena attasampattiyā parehi sādhāraṇabhāvaṃ asahanalakkhaṇaṃ, tadaggenassa ‘‘nigūhanalakkhaṇa’’ntipi vattabbaṃ. Tathā hissa porāṇā ‘‘mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu, mayhameva hotūti macchariya’’nti nibbacanaṃ vadanti. Abhidhamme ‘‘yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā’’tiādinā (dha. sa. 1126) nikkhepakaṇḍe, ‘‘yā etesu paresaṃ lābhādīsu kiṃ iminā imesa’’ntiādinā taṃsaṃvaṇṇanāyañca vuttāneva, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbānīti adhippāyo.

Trạng thái nào có đặc tính là bực tức, ganh tỵ, không thể chịu đựng được đối với tài sản của người khác, trạng thái ấy có đặc tính bực tức đối với tài sản của người khác. Ở mức độ nào có đặc tính không thể chịu đựng được việc tài sản của mình trở thành của chung với người khác, ở mức độ ấy cũng nên được gọi là “có đặc tính che giấu.” Thật vậy, các vị xưa giải thích từ nguyên của nó rằng: “Mong rằng điều kỳ diệu này đừng thuộc về người khác, mong rằng nó chỉ thuộc về ta mà thôi, đó là sự bỏn xẻn (macchariya).” Trong tạng Vô Tỷ Pháp, ở phẩm Nikkhepakaṇḍa, bắt đầu bằng câu: “Sự ganh tỵ, tật đố nào đối với lợi lộc, sự tôn trọng, sự kính nể, sự quý mến, sự đảnh lễ, sự cúng dường của người khác...” (dha. sa. 1126), và trong phần chú giải về điều ấy, bắt đầu bằng câu: “Sự ganh tỵ nào đối với lợi lộc v.v... của người khác trong những trường hợp này, với ý nghĩ ‘điều này có ích gì cho họ’...” đã được nói đến. Do đó, ý nghĩa là nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến ở đó.

Yasmā pana issāmacchariyāni bahvādīnavāni, tesaṃ vibhāvanā lokassa bahukārā, tasmā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1125) vibhāvitānampi tesaṃ diṭṭhadhammikepi samparāyike piādīnave dassento ‘‘āvāsamacchariyena panā’’tiādimāha. Etthāti etesu issāmacchariyesu, etesu vā āvāsamacchariyādīsu pañcasu macchariyesu. Saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvāva vicarati [Pg.256] tattha laggacittatāya, nihīnajjhāsayatāya ca. Mamāti mayā, ayameva vā pāṭho. Lohitampi mukhato uggacchati cittavighātena saṃtattahadayatāya. Kucchivirecanampi hoti atijalaggino. Añño vibhavapaṭivedhadhammo ariyānaṃyeva hoti, te ca taṃ na maccharāyanti macchariyassa sabbaso pahīnattā. Paṭivedhadhamme macchariyassa asambhavo evāti āha ‘‘pariyattidhammamacchariyena cā’’ti. Vaṇṇamacchariyena dubbaṇṇo, dhammamacchariyena eḷamūgo duppañño hoti.

Hơn nữa, do vì sự ganh tỵ và bỏn xẻn có nhiều điều nguy hại, việc giải thích chúng có nhiều lợi ích cho thế gian, do đó, trong khi chỉ ra những điều nguy hại của chúng cả trong hiện tại lẫn trong tương lai, mặc dù chúng đã được giải thích trong Chú giải Vô Tỷ Pháp (dha. sa. aṭṭha. 1125), ngài đã nói bắt đầu bằng câu āvāsamacchariyena panā (hơn nữa, do sự bỏn xẻn về trú xứ). Ettha (ở đây) là trong những trường hợp ganh tỵ và bỏn xẻn này, hoặc trong năm loại bỏn xẻn này, bắt đầu bằng sự bỏn xẻn về trú xứ. Vị ấy đi lại với đống rác đội trên đầu, do tâm dính mắc vào đó và do có khuynh hướng thấp hèn. Mamāti (của tôi) là mayā (bởi tôi), hoặc đây chính là cách đọc. Máu cũng từ miệng trào ra do sự phiền não của tâm, do trái tim bị thiêu đốt. Bệnh tiêu chảy cũng xảy ra đối với người có hỏa giới quá mạnh. Pháp chứng ngộ sự vắng lặng khác chỉ thuộc về các bậc Thánh, và các vị ấy không bỏn xẻn về điều đó, do sự bỏn xẻn đã được đoạn trừ hoàn toàn. Sự bỏn xẻn đối với pháp chứng ngộ là không thể có, nên ngài nói pariyattidhammamacchariyena cā (và do sự bỏn xẻn về pháp học). Do bỏn xẻn về dung sắc nên có dung sắc xấu xí, do bỏn xẻn về pháp nên bị câm ngọng, trí tuệ thấp kém.

‘‘Apicā’’tiādi pañcannaṃ macchariyānaṃ vasena kammasarikkhakavipākadassanaṃ. Āvāsamacchariyena lohagehe paccati paresaṃ āvāsapaccayahitasukhanisedhanato. Kulamacchariyena appalābho hoti parehi kulesu laddhabbalābhanisedhanato, appalābhoti ca alābhoti attho. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati lābhahetu parehi laddhabbassa assādanisedhanato. Sabbathāpi nirassādo hi gūthanirayo. Vaṇṇo nāma na hotīti sarīravaṇṇo, guṇavaṇṇoti duvidhopi vaṇṇo nāmamattenapi na hoti, tattha tattha nibbattamāno virūpo eva hoti. Sampattinigūhanasabhāvena macchariyena virūpite santāne yebhuyyena guṇā patiṭṭhameva na labhanti, ye ca patiṭṭhaheyyuṃ, tesampi vasenassa vaṇṇo na bhaveyya. Te hi tassa loke rattiṃ khittā sarā viya na paññāyanti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye. Sotāpattimaggena pahīyati apāyagamanīyabhāvato. Verādīhi na parimuccantiyeva tapparimuccanāya icchāya appattabbattā jātiādidhammānaṃ sattānaṃ jātiādīhi viya.

Bắt đầu bằng Apicā (hơn nữa) là sự trình bày về quả báo tương xứng với nghiệp theo năm loại bỏn xẻn. Do bỏn xẻn về trú xứ nên bị nấu trong nhà sắt, vì đã ngăn cản sự tốt đẹp và an lạc liên quan đến trú xứ của người khác. Do bỏn xẻn về gia đình nên ít có lợi lộc, vì đã ngăn cản lợi lộc mà người khác đáng được nhận trong các gia đình; và appalābho (ít lợi lộc) có nghĩa là alābho (không có lợi lộc). Do bỏn xẻn về lợi lộc nên sanh vào địa ngục phẩn uế, vì đã ngăn cản sự hưởng thụ những gì người khác đáng được nhận làm nhân của lợi lộc. Thật vậy, địa ngục phẩn uế hoàn toàn không có mùi vị. Vaṇṇo nāma na hoti (không có dung sắc) là dung sắc của thân thể và dung sắc của đức hạnh, cả hai loại dung sắc này đều không có dù chỉ trên danh nghĩa; sanh ra ở đâu cũng chỉ có hình dạng xấu xí. Trong dòng tâm thức bị làm cho xấu đi bởi sự bỏn xẻn có bản chất che giấu tài sản, các đức hạnh phần lớn không thể có chỗ đứng. Và nếu chúng có thể có chỗ đứng, thì dung sắc của người ấy cũng không thể có được nhờ vào chúng. Thật vậy, chúng không được nhận biết trong thế gian của người ấy, giống như những mũi tên được bắn vào ban đêm. Do bỏn xẻn về pháp (nên sanh vào) địa ngục tro nóng. (Sự bỏn xẻn) được đoạn trừ bởi đạo quả Tu-đà-hoàn, do nó có trạng thái dẫn đến cõi khổ. Họ không thể thoát khỏi oán thù v.v..., giống như các chúng sanh có bản chất phải sanh v.v... không thể thoát khỏi sự sanh v.v..., vì mong muốn thoát khỏi điều đó là không thể đạt được.

Tiṇṇā mettha kaṅkhāti ma-kāro padasandhikaro. Etasmiṃ pañheti etasmiṃ ‘‘kiṃsaṃyojanā nu kho’’ti evaṃ ñātuṃ icchite atthe. Tumhākaṃ vacanaṃ sutvāti ‘‘issāmacchariyasaṃyojanā’’ti evaṃ pavattaṃ tumhākaṃ vissajjanavacanaṃ sutvā. Kaṅkhā tiṇṇāti yathāpucchite atthe saṃsayo tarito vigato desanānussaraṇamattena, na samucchedavasenāti āha ‘‘na maggavasenā’’tiādi. Ayampi kathaṃkathā vigatāti kaṅkhāya vigatattā eva tassā pavattiākāravisesabhūtā ‘‘idaṃ katha idaṃ katha’’nti ayampi kathaṃkathā vigatā apagatā.

Tiṇṇā mettha kaṅkhāti: Âm ‘m’ là phụ âm nối âm. Etasmiṃ pañheti: Trong câu hỏi này, có nghĩa là trong vấn đề được mong muốn biết đến như là: “Vậy, các kiết sử là gì?”. Tumhākaṃ vacanaṃ sutvāti: Sau khi nghe lời nói của các ngài, có nghĩa là sau khi nghe lời giải đáp của các ngài đã được trình bày như là: “Các kiết sử là ganh tỵ và bỏn xẻn”. Kaṅkhā tiṇṇāti: Hoài nghi đã được vượt qua, có nghĩa là sự nghi ngờ về vấn đề đã được hỏi đã được vượt qua, đã được xua tan, chỉ bằng sự tùy niệm về lời dạy, chứ không phải bằng sự đoạn trừ. Do đó, có nói: “Không phải bằng phương tiện của đạo” v.v... Ayampi kathaṃkathā vigatāti: Sự phân vân này cũng đã được xua tan, có nghĩa là do hoài nghi đã được xua tan, nên cái cách thức biểu hiện đặc biệt của nó là “việc này thế nào, việc kia thế nào” cũng đã được xua tan, đã được loại bỏ.

358. Nidānādīni [Pg.257] mahānidānasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.95) vuttatthāneva. Piyānaṃ attano pariggahabhūtānaṃ sattasaṅkhārānaṃ parehi sādhāraṇabhāvāsahanavasena, nigūhanavasena ca pavattanato piyasattasaṅkhāranidānaṃ macchariyaṃ, appiyānaṃ pariggahabhūtānaṃ sattānaṃ, saṅkhārānañca asahanavasena pavattiyā appiyasattasaṅkhāranidānā issā. Yañhi kiñci appiyasambandhaṃ bhaddakampi taṃ kodhanassa appiyamevāti. Ubhayanti macchariyaṃ, issā cāti ubhayaṃ. Ubhayanidānanti piyanidānañceva appiyanidānañca. Piyāti iṭṭhā. Keḷāyitāti dhanāyitā. Mamāyitāti mamattaṃ katvā pariggahitā. Issaṃ karotīti ‘‘kiṃ imassa iminā’’ti tassa piyasattalābhāsahanavasena ussūyati, tameva piyasattaṃ yācito. Aho vatassāti sādhu vata assa. ‘‘Imassa puggalassa evarūpaṃ piyavatthu na bhaveyyā’’ti issaṃ karoti usūyaṃ uppādeti. Mamāyantāti keḷāyantā. Appiyeti appiye satte tesaṃ satāpato. Assāti puggalassa, yena te laddhā. Teti sattasaṅkhārā, sacepi amanāpā honti appiyehi samudāgatattā. Viparītavuttitāyāti ayāthāvagāhitāya. Ko añño evarūpassa lābhīti tena attānaṃ sambhāvento issaṃ vā karoti. Aññassa tādisaṃ uppajjamānampi ‘‘aho vatassa evarūpaṃ na bhaveyyā’’ti issaṃ vā karoti, ayañca nayo heṭṭhā vuttanayattā na gahito.

358. Các phần về nhân duyên v.v... có cùng ý nghĩa như đã được nói trong phần chú giải kinh Đại Duyên (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.95). Bỏn xẻn có chúng sanh và các pháp hữu vi khả ái làm nhân duyên, vì nó khởi lên do không thể chịu đựng được việc các chúng sanh và các pháp hữu vi khả ái, vốn là sở hữu của mình, lại trở thành của chung với người khác, và do có khuynh hướng che giấu. Ganh tỵ có chúng sanh và các pháp hữu vi không khả ái làm nhân duyên, vì nó khởi lên do không thể chịu đựng được các chúng sanh và các pháp hữu vi không khả ái. Thật vậy, bất cứ điều gì liên quan đến điều không khả ái, dù là tốt đẹp, đối với người hay sân hận thì cũng đều là không khả ái. Ubhayaṃ (cả hai) là bỏn xẻn và ganh tỵ. Ubhayanidānaṃ (cả hai nhân duyên) là nhân duyên khả ái và nhân duyên không khả ái. Piyā là đáng ưa thích. Keḷāyitā là được quý mến. Mamāyitā là được nắm giữ, xem là của ta. Issaṃ karoti (tạo ra sự ganh tỵ) là người ấy đố kỵ do không thể chịu đựng được việc người khác có được chúng sanh khả ái, nghĩ rằng: “Việc này thì có ích gì cho nó?”, hoặc khi bị hỏi xin chính chúng sanh khả ái ấy. Aho vatassā (Ôi, ước gì cho người ấy) là ước gì cho người ấy được tốt lành. Người ấy tạo ra sự ganh tỵ, sanh khởi lòng đố kỵ, nghĩ rằng: “Mong rằng người này đừng có được vật khả ái như vậy”. Mamāyantā là quý mến. Appiye là đối với các chúng sanh không khả ái, do sự phiền não của họ. Assā là của người đã có được chúng. Te là những chúng sanh và các pháp hữu vi ấy, dù chúng không đáng ưa thích, vì chúng đến từ những điều không đáng ưa thích. Viparītavuttitāyā là do sự hiểu biết sai lệch. Người ấy có thể sanh lòng ganh tỵ khi tự tôn vinh mình, nghĩ rằng: “Ai khác có được lợi lộc như thế này?”. Hoặc khi điều tương tự sanh khởi cho người khác, người ấy cũng sanh lòng ganh tỵ, nghĩ rằng: “Ôi, mong rằng người ấy đừng có được thứ như vậy”. Phương pháp này không được đề cập ở đây vì đã được nói ở phần dưới.

Vatthukāmānaṃ pariyesanavasena pavatto chando pariyesanachando. Paṭilābhapaccayo chando paṭilābhachando. Paribhuñjanavasena pavatto chando paribhogachando. Paṭiladdhānaṃ sannidhāpanavasena, saṅgopanavasena ca pavatto chando sannidhichando. Diṭṭhadhammikameva payojanaṃ cintetvā vissajjanavasena pavatto chando vissajjanachando. Tenāha ‘‘katamo’’tiādi.

Dục khởi lên do sự tìm cầu các dục vọng về vật chất là dục tìm cầu. Dục là điều kiện cho sự thành tựu là dục thành tựu. Dục khởi lên do sự hưởng thụ là dục hưởng thụ. Dục khởi lên do sự cất giữ và bảo vệ những gì đã đạt được là dục cất giữ. Dục khởi lên do sự cho đi sau khi chỉ suy xét đến lợi ích trong hiện tại là dục cho đi. Do đó, có nói: “Cái nào?” v.v...

Ayaṃ pañcavidhopi atthato taṇhāyanamevāti āha ‘‘taṇhāmattamevā’’ti.

Năm loại này, về mặt ý nghĩa, thực chất chỉ là ái. Do đó, có nói: “Chỉ là ái mà thôi”.

Evaṃ vutto ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti evaṃ mahānidānasutte (dī. ni. 2.103) vutto vinicchayavitakko vitakko nāma, na yo koci vitakko. Idāni yathāvuttaṃ [Pg.258] vinicchayavitakkaṃ atthuddhāranayena nīharitvā dassetuṃ ‘‘vinicchayo’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhasatanti aṭṭhādhikaṃ sataṃ, tañca kho taṇhāvicaritānaṃ sataṃ, na yassa kassacīti dassetuṃ ‘‘taṇhāvicarita’’nti vuttaṃ. Taṇhāvinicchayo nāma taṇhāya vasena vakkhamānanayena ārammaṇassa vinicchinanato. Diṭṭhidassanavasena ‘‘idameva saccaṃ, moghaṃ añña’’nti vinicchinanato diṭṭhivinicchayo nāma. Iṭṭhaṃ paṇītaṃ, aniṭṭhaṃ appaṇītaṃ, piyāyitabbaṃ piyaṃ, appiyāyitabbaṃ appiyaṃ, tesaṃ vavatthānaṃ taṇhāvasena na hoti. Taṇhāvasena hi ekacco kiñci vatthuṃ paṇītaṃ maññati, ekacco hīnaṃ, ekacco piyāyati, ekacco nappiyāyati. Tenāha ‘‘tadeva hī’’tiādi. ‘‘Dassāmī’’ti idaṃ vissajjanachande vuttanayena ceva vaṭṭūpanissayadānavasena ca veditabbaṃ. Tampi hi taṇhāchandahetukanti.

Khi được nói như vậy, tầm quyết đoán được đề cập trong kinh Đại Duyên (Dī. Ni. 2.103) là “sự quyết đoán duyên vào lợi lộc”, chứ không phải bất kỳ tầm nào. Bây giờ, để trình bày tầm quyết đoán đã nói trên bằng cách rút ra ý nghĩa của nó, đoạn bắt đầu bằng “sự quyết đoán” v.v... đã được nói đến. Aṭṭhasataṃ (một trăm lẻ tám) là một trăm cộng với tám, và đó là một trăm hành tướng của ái, để chỉ ra rằng không phải của bất kỳ ai khác, nên đã nói là “hành tướng của ái”. Sự quyết đoán do ái là do sự quyết định đối tượng theo cách của ái, theo phương pháp sẽ được giải thích. Sự quyết đoán do tà kiến là do sự quyết định theo cách của tà kiến rằng “chỉ có điều này là thật, điều khác là vô ích”. Sự xác định điều gì là đáng ưa thích, cao quý; không đáng ưa thích, thấp kém; đáng yêu, không đáng yêu, không phải là không do ái. Thật vậy, do ái, có người cho rằng một vật là cao quý, người khác lại cho là thấp kém; có người yêu thích, người khác lại không yêu thích. Do đó, có nói: “Chính vật ấy...” v.v... Câu “Tôi sẽ cho” này nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong phần dục cho đi và theo nghĩa là sự bố thí làm duyên cho vòng luân hồi. Vì điều đó cũng có ái và dục làm nhân.

Yattha sayaṃ uppajjanti, taṃ santānaṃ saṃsāre papañcenti vitthārayantīti papañcā. Yassa ca uppannā, taṃ ‘‘ratto’’ti vā ‘‘satto’’ti vā ‘‘micchābhiniviṭṭho’’ti vā papañcenti byañjentīti papañcā. Yasmā taṇhādiṭṭhiyo adhimattā hutvā pavattamānā taṃsamaṅgīpuggalaṃ pamattākāraṃ pāpenti, māno pana jātimadādi vasena mattākārampi, tasmā ‘‘mattapamattākārapāpanaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Saṅkhā vuccati koṭṭhāso bhāgaso saṅkhāyati upaṭṭhātīti. Yasmā papañcasaññā taṃtaṃdvāravasena, ārammaṇavasena ca bhāgaso vitakkassa paccayā honti, na kevalā, tasmā papañcasaññāsaṅkhānidāno vitakko vutto, papañcasaññānaṃ vā anekabhedabhinnattā taṃsamudāyo ‘‘papañcasaññāsaṅkhā’’ti vutto. Papañcasaññāsaṅkhāggahaṇena ca anavaseso dukkhasamudayo vutto taṃtaṃ nimittattā vaṭṭadukkhassāti.

Nơi nào chúng tự sanh khởi, chúng làm lan rộng, kéo dài dòng tương tục ấy trong vòng luân hồi, nên gọi là hý luận (papañcā). Và đối với người nào chúng đã sanh khởi, chúng làm lan rộng, biểu hiện người đó là “người tham ái”, “người chấp thủ”, hoặc “người có tà kiến”, nên gọi là hý luận. Bởi vì ái và tà kiến, khi trở nên thái quá, sẽ dẫn dắt người có chúng đến trạng thái phóng dật; còn ngã mạn, qua sự kiêu mạn về dòng dõi v.v..., cũng dẫn đến trạng thái say đắm. Do đó, có nói: “với ý nghĩa dẫn đến trạng thái say đắm và phóng dật”. Saṅkhā được gọi là phần, bộ phận; nó được đếm, hiện ra từng phần. Bởi vì các tưởng hý luận, thông qua các căn và các trần tương ứng, là điều kiện cho tầm theo từng phần, chứ không phải toàn bộ, do đó tầm được nói là có các loại tưởng hý luận làm nhân duyên. Hoặc, vì các tưởng hý luận được chia thành nhiều loại khác nhau, nên tập hợp của chúng được gọi là “các loại tưởng hý luận”. Và bằng việc nắm bắt các loại tưởng hý luận, toàn bộ nguồn gốc của khổ đã được đề cập, vì chúng là những tướng tương ứng của khổ trong vòng luân hồi.

Yo nirodho vūpasamoti nirodhasaccamāha. Tassa sāruppanti tassa papañcasaññāsaṅkhāya nirodhassa vūpasamassa adhigamupāyatāya sāruppaṃ anucchavikaṃ, etena vipassanaṃ vadati. Tattha yathāvuttanirodhe ārammaṇakaraṇavasena gacchati pavattatīti tatthagāminī, etena maggaṃ. Tenāha ‘‘saha vipassanāya maggaṃ pucchatī’’ti.

Sự đoạn diệt nào là sự lắng dịu, (điều ấy) được gọi là Diệt đế. Thích hợp với điều ấy có nghĩa là: thích hợp, tương xứng với phương tiện chứng đắc sự lắng dịu của sự đoạn diệt các hý luận tưởng và số; bằng điều này, ngài nói đến tuệ quán. Đi đến đó có nghĩa là đi đến, diễn tiến theo cách lấy sự đoạn diệt đã được nói như trên làm đối tượng; bằng điều này, (ngài nói đến) đạo. Do đó, ngài nói: ‘Hỏi về đạo cùng với tuệ quán’.

Vedanākammaṭṭhānavaṇṇanā

Giải thích về Đề mục Thọ

359. Pucchitameva kathitaṃ. Yasmā sakkena devānaṃ indena papañcasaññāsaṅkhānirodhagāminipaṭipadā pucchitāva, bhagavā ca tadadhigamupāyaṃ arūpakammaṭṭhānaṃ tassa [Pg.259] ajjhāsayavasena vedanāmukhena kathento tisso vedanā ārabhi, iti pucchitameva kathentena pucchānusandhivasena sānusandhimeva ca kathitaṃ. Na hi buddhānaṃ ananusandhikā kathā nāma atthi. Idānissa vedanāmukhena arūpakammaṭṭhānasseva kathane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘devatānañhī’’tiādi vuttaṃ. Karajakāyassa sukhumatāvacaneneva accantamudusukhumālabhāvāpi vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. Kammajanti kammajatejaṃ. Tassa balavabhāvo uḷārapuññakammanibbattattā, ativiya garumadhurasiniddhasuddhāhārajīraṇato ca. Ekāhārampīti ekāhāravārampi. ‘‘Vilīyantī’’ti etena karajakāyassa mandatāya kammajatejassa balavabhāvena āhāravelātikkamena nesaṃ balavatī dukkhavedanā uppajjamānā supākaṭā hotīti dasseti. Nidassanamattañcetaṃ, sukhavedanāpi pana nesaṃ uḷārapaṇītesu ārammaṇesu uparūpari aniggahaṇavasena pavattamānā supākaṭā hutvā upaṭṭhātiyeva. Upekkhāpi tesaṃ kadāci uppajjamānā santapaṇītarūpā eva iṭṭhamajjhatte eva ārammaṇe pavattanato. Tenevāha ‘‘tasmā’’tiādi.

359. Chính điều đã được hỏi đã được nói đến. Bởi vì con đường thực hành đưa đến sự đoạn diệt các hý luận tưởng và số đã được vua chư thiên Sakka hỏi, và Đức Thế Tôn, khi nói về phương tiện chứng đắc điều ấy là đề mục vô sắc theo khuynh hướng của vị ấy qua ngõ thọ, đã bắt đầu với ba loại thọ. Như vậy, do nói về chính điều đã được hỏi, nên đã được nói một cách có liên kết, theo sự liên kết của câu hỏi. Vì rằng, không có bài pháp nào của các Đức Phật mà không có sự liên kết. Bây giờ, để chỉ ra lý do cho việc nói về chính đề mục vô sắc qua ngõ thọ, câu ‘Vì rằng đối với các vị trời’ v.v... đã được nói. Nên hiểu rằng, chỉ bằng lời nói về sự vi tế của thân do nghiệp sanh, trạng thái vô cùng mềm mại, vi tế, và mỏng manh cũng đã được nói đến. Nhiệt do nghiệp sanh có nghĩa là lửa do nghiệp sanh. Trạng thái mạnh mẽ của nó là do được tạo ra bởi nghiệp phước thù thắng, và do sự tiêu hóa các vật thực vô cùng nặng, ngọt, béo, và tinh khiết. Ngay cả một bữa ăn có nghĩa là ngay cả một lần ăn. Bằng từ ‘bị tan rã’, ngài chỉ ra rằng do sự yếu ớt của thân do nghiệp sanh, do sự mạnh mẽ của lửa do nghiệp sanh, và do việc bỏ lỡ giờ ăn, khổ thọ mãnh liệt khởi lên nơi họ trở nên rất rõ ràng. Và đây chỉ là một ví dụ. Hơn nữa, lạc thọ của họ, khi diễn tiến liên tục không bị kiềm chế trong các đối tượng thù thắng và cao quý, cũng trở nên rất rõ ràng và hiện khởi. Cả xả thọ của họ, đôi khi khởi lên, cũng có dạng thanh tịnh và cao quý, do diễn tiến trong đối tượng chỉ là khả hỷ và trung tính. Chính vì thế, ngài đã nói ‘Do đó’ v.v...

Rūpakammaṭṭhānanti rūpapariggahaṃ, rūpamukhena vipassanābhinivesanti attho. Arūpakammaṭṭhānanti etthāpi eseva nayo. Tattha rūpakammaṭṭhānena samathābhinivesopi saṅgayhati, vipassanābhiniveso pana idhādhippetoti dassento ‘‘rūpapariggaho arūpapariggahotipi etadeva vuccatī’’ti āha. Catudhātuvavatthānanti ettha yebhuyyena catudhātuvavatthānaṃ vitthārento rūpakammaṭṭhānaṃ kathetīti adhippāyo. Rūpakammaṭṭhānaṃ dassetvāva katheti ‘‘evaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ vuccamānaṃ suṭṭhu vibhūtaṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhātī’’ti. ‘‘Etena idhāpi rūpakammaṭṭhānaṃ ekadesena vibhāvitamevā’’ti vadanti.

Đề mục sắc có nghĩa là sự nắm bắt sắc, nghĩa là sự chuyên tâm vào tuệ quán qua ngõ sắc. Đối với đề mục vô sắc, phương pháp cũng tương tự. Trong đó, sự chuyên tâm vào thiền chỉ cũng được bao gồm bởi đề mục sắc, nhưng để chỉ ra rằng sự chuyên tâm vào tuệ quán được chủ ý ở đây, ngài nói: ‘Sự nắm bắt sắc và sự nắm bắt vô sắc cũng được gọi là chính điều này’. Ở đây, trong câu ‘sự xác định tứ đại’, ý muốn nói rằng ngài nói về đề mục sắc bằng cách giải thích chi tiết về sự xác định tứ đại một cách tổng quát. Sau khi đã chỉ ra đề mục sắc, ngài nói: ‘Như vậy, khi đề mục sắc được nói đến, nó hiện khởi một cách rất rõ ràng, hiển nhiên’. Họ nói: ‘Bằng cách này, ở đây đề mục sắc cũng đã được giải thích một phần’.

Kāmañcettha vedanāvasena arūpakammaṭṭhānaṃ āgataṃ, tadaññadhammavasenapi arūpakammaṭṭhānaṃ labbhatīti taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘tividho hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhinivesoti anuppaveso, ārambhoti attho. Ārambhe eva hi ayaṃ vibhāgo, sammasanaṃ pana anavasesatova dhamme pariggahetvā pavattatīti. ‘‘Pariggahite rūpakammaṭṭhāne’’ti idaṃ rūpamukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ, arūpamukhena pana vipassanābhiniveso yebhuyyena samathayānikassa icchitabbo, so ca [Pg.260] paṭhamaṃ jhānaṅgāni pariggahetvā tato paraṃ sesadhamme pariggaṇhāti. Paṭhamābhinipātoti sabbe cetasikā cittāyattā cittakiriyābhāvena vuccantīti phasso cittassa paṭhamābhinipāto vutto. Taṃ ārammaṇanti yathāpariggahitaṃ rūpakammaṭṭhānasaññitaṃ ārammaṇaṃ. Uppannaphasso puggalo, cittacetasikarāsi vā ārammaṇena phuṭṭho phassasahajātāya vedanāya taṃsamakālameva vedeti, phasso pana obhāsassa viya padīpo vedanādīnaṃ paccayaviseso hotīti purimakālo viya vuccati, yā tassa ārammaṇābhiniropanalakkhaṇatā vuccati. Phusantoti ārammaṇassa phusanākārena. Ayañhi arūpadhammattā ekadesena anallīyamānopi rūpaṃ viya cakkhuṃ, saddo viya ca sotaṃ, cittaṃ, ārammaṇañca phusanto viya, saṅghaṭṭento viya ca pavattatīti. Tathā hesa ‘‘saṅghaṭṭanaraso’’ti vuccati.

Mặc dù ở đây đề mục vô sắc đã đến theo cách của thọ, nhưng để chỉ ra rằng đề mục vô sắc cũng có thể đạt được theo cách của các pháp khác, câu ‘Vì rằng có ba loại’ v.v... đã được nói để trình bày sự phân chia ấy. Trong đó, sự chuyên tâm có nghĩa là sự đi vào, nghĩa là sự bắt đầu. Sự phân chia này chỉ có ở lúc bắt đầu, còn sự quán xét thì diễn tiến bằng cách nắm bắt tất cả các pháp không sót lại. Câu ‘khi đề mục sắc đã được nắm bắt’ này được nói liên quan đến sự chuyên tâm vào tuệ quán qua ngõ sắc. Còn sự chuyên tâm vào tuệ quán qua ngõ vô sắc thì thường được mong muốn đối với người có thiền chỉ là cỗ xe; và vị ấy trước tiên nắm bắt các chi thiền, sau đó nắm bắt các pháp còn lại. Sự va chạm đầu tiên: vì tất cả các tâm sở đều phụ thuộc vào tâm và được gọi là hành động của tâm, nên xúc được gọi là sự va chạm đầu tiên của tâm. Đối tượng ấy có nghĩa là đối tượng được gọi là đề mục sắc đã được nắm bắt như thế. Người có xúc đã sanh khởi, hoặc khối tâm và tâm sở, khi đã được chạm bởi đối tượng, liền cảm thọ ngay lúc đó bằng thọ đồng sanh với xúc. Tuy nhiên, xúc là một duyên đặc biệt cho thọ v.v..., giống như ngọn đèn đối với ánh sáng, nên được nói như là thời điểm trước, điều mà được gọi là đặc tính hướng tâm đến đối tượng của nó. Chạm vào có nghĩa là theo cách chạm vào đối tượng. Vì rằng, pháp này, do là pháp vô sắc, mặc dù không dính vào một phần, nhưng nó diễn tiến như thể đang chạm vào, như thể đang va chạm với tâm và đối tượng, giống như sắc đối với mắt, và giống như âm thanh đối với tai. Do đó, nó được gọi là ‘có sự va chạm là phận sự’.

Ārammaṇaṃ anubhavantīti issaravatāya visavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasaṃ saṃvedentī. Phassādīnañhi sampayuttadhammānaṃ ārammaṇe ekadeseneva pavatti phusanādimattabhāvato, vedanāya pana iṭṭhākārasambhogādivasena pavattanato ārammaṇe nippadesato pavatti. Phusanādibhāvena hi ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavanaṃ, vedayitabhāvena gahaṇaṃ yathākāmaṃ sabbānubhavanaṃ, evaṃsabhāvāneva tāni gahaṇānīti na vedanāya viya phassādīnampi yathā sakakiccakaraṇena sāmibhāvānubhavanaṃ codetabbaṃ. Vijānantanti paricchindanavasena visesato jānantaṃ. Viññāṇañhi minitabbavatthuṃ nāḷiyā minanto puriso viya ārammaṇaṃ paricchijja vibhāventaṃ pavattati, na saññā viya sañjānanamattaṃ hutvā. Tathā hi anena kadāci lakkhaṇattayavibhāvanāpi hoti, imesaṃ pana phassādīnaṃ tassa tassa pākaṭabhāvo paccayavisesasiddhassa pubbabhāgassa vasena veditabbo.

Cảm thọ đối tượng (anubhavantīti) có nghĩa là cảm nhận hương vị của đối tượng với tư cách là chủ thể, là người có quyền lực, là người làm chủ. Bởi vì đối với các pháp tương ưng như xúc v.v..., sự sanh khởi ở trong đối tượng chỉ là một phần do bản chất chỉ là sự xúc chạm v.v...; còn đối với thọ, do sự sanh khởi theo cách thức hưởng thụ trạng thái khả ái v.v... nên sự sanh khởi ở trong đối tượng là toàn phần. Thật vậy, sự nắm bắt đối tượng bằng bản chất xúc chạm v.v... là sự cảm thọ một phần; sự nắm bắt bằng bản chất cảm giác là sự cảm thọ toàn phần theo ý muốn. Do các sự nắm bắt ấy có tự tánh như vậy, nên không thể chất vấn rằng sự cảm thọ với tư cách làm chủ bằng cách thực hiện phận sự riêng của mình đối với xúc v.v... cũng giống như đối với thọ. Biết rõ (vijānantanti) là biết một cách đặc biệt theo cách thức xác định. Thật vậy, thức sanh khởi phân chia và xác định đối tượng giống như người đàn ông dùng ống đong để đo vật cần được đo, chứ không phải chỉ là sự ghi nhận giống như tưởng. Thật vậy, đôi khi nhờ thức này mà có sự phân tích tam tướng. Còn đối với các pháp này là xúc v.v..., sự biểu hiện rõ ràng của mỗi pháp nên được hiểu là tùy thuộc vào phần trước đã được thành tựu do duyên đặc biệt.

Evaṃ tassa tasseva pākaṭabhāvepi ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46; paṭi. ma. 1.3), ‘‘sabbañca kho, bhikkhave, abhijāna’’nti (saṃ. ni. 4.27) ca evamādi vacanato sabbe sammasanupagā dhammā pariggahetabbāti dassento ‘‘tattha yassā’’tiādimāha. Tattha phassapañcamakeyevāti avadhāraṇaṃ tadantogadhattā taggahaṇeneva gahitattā catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ. Phassapañcamakaggahaṇañhi tassa sabbassa sabbacittuppādasādhāraṇabhāvato[Pg.261]. Tattha ca phassacetanāggahaṇena sabbasaṅkhārakkhandhadhammasaṅgaho cetanappadhānattā tesaṃ. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhaṅge ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā (vibha. 21) cetanāva vibhattā, itare pana khandhā sarūpeneva gahitā.

Mặc dù sự biểu hiện rõ ràng của mỗi pháp là như vậy, để chỉ ra rằng tất cả các pháp thích hợp cho sự quán xét cần phải được nắm bắt, theo như các câu nói v.v... là: ‘Này các Tỳ khưu, tất cả cần được thắng tri’ và ‘Này các Tỳ khưu, Ta thắng tri tất cả,’ (ngài Vô Úy) đã nói câu ‘tattha yassā’ (trong đó, của pháp nào) v.v... Ở đây, sự xác định ‘chỉ có năm pháp lấy xúc làm thứ năm’ là vì bốn vô sắc uẩn đã được bao gồm trong đó, đã được nắm bắt bằng chính sự nắm bắt ấy. Bởi vì sự nắm bắt năm pháp lấy xúc làm thứ năm là do tất cả chúng đều là pháp phổ thông cho tất cả các sự sanh khởi của tâm. Và trong đó, do sự nắm bắt xúc và tư nên có sự bao gồm tất cả các pháp thuộc hành uẩn, vì tư là pháp chủ đạo của chúng. Thật vậy, trong phần Phân Tích Hành Uẩn thuộc Suttantabhājanīya, chỉ có tư được phân tích qua câu ‘tư sanh từ nhãn xúc’ v.v..., còn các uẩn khác thì được đề cập bằng chính thuật ngữ của chúng.

Vatthunissitāti ettha vatthu-saddo karajakāyavisayo, na chabbatthuvisayoti. Kathamidaṃ viññāyatīti āha ‘‘yaṃ sandhāya vutta’’nti. Kattha pana vuttaṃ? Sāmaññaphalasutte. Soti karajakāyo. ‘‘Pañcakkhandhavinimuttaṃ nāmarūpaṃ natthī’’ti idaṃ adhikāravasena vuttaṃ. Aññathā hi khandhavinimuttampi nāmaṃ atthevāti. Avijjādihetukāti avijjātaṇhupādānādihetukā. ‘‘Vipassanāpaṭipāṭiyā aniccaṃ dukkhaṃ anattāti sammasanto vicaratī’’ti iminā balavavipassanaṃ vatvā puna tassa ussukkāpanaṃ, visesādhigamañca dassento ‘‘so’’tiādimāha.

Trong câu ‘nương vào vật (vatthunissitaṃ),’ ở đây từ ‘vật’ có nghĩa là thân do nghiệp tạo, chứ không có nghĩa là sáu vật. Làm thế nào để biết được điều này? (Ngài Vô Úy) đã nói: ‘ám chỉ đến điều đã được nói.’ Nhưng đã được nói ở đâu? Trong kinh Sa Môn Quả. ‘Nó’ (so) tức là thân do nghiệp tạo. Câu ‘không có danh sắc nào thoát khỏi năm uẩn’ này được nói theo chủ đề đang bàn. Bởi vì nếu không thì cũng có danh pháp thoát khỏi các uẩn. Do vô minh v.v... làm nhân (avijjādihetukā) có nghĩa là do vô minh, ái, thủ v.v... làm nhân. Sau khi nói về tuệ quán mạnh mẽ bằng câu ‘vị ấy sống quán xét vô thường, khổ, vô ngã theo trình tự của tuệ quán,’ để chỉ ra sự nỗ lực và sự chứng đắc đặc biệt của vị ấy, (ngài Vô Úy) lại nói câu ‘vị ấy’ (so) v.v...

Idhāti imasmiṃ sakkapañhasutte. Vedanāvasena cettha arūpakammaṭṭhānakathane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Yathāvuttesu ca tīsu kammaṭṭhānābhinivesesu vedanāvasena kammaṭṭhānābhiniveso sukaro vedanānaṃ vibhūtabhāvatoti dassetuṃ ‘‘phassavasena hī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Na pākaṭaṃ hotī’’ti idaṃ sakkapamukhānaṃ tesaṃ devānaṃ yathā vedanā vibhūtā hutvā upaṭṭhāti, na evaṃ itaradvayanti katvā vuttaṃ. Vedanāya eva ca nesaṃ vibhūtabhāvo vedanāmukhenevettha bhagavatā desanāya āraddhattā. ‘‘Vedanānaṃ uppattiyā pākaṭatāyā’’ti idaṃ sukhadukkhavedanānaṃ vasena vuttaṃ. Tāsañhi pavatti oḷārikā, na itarāya. Tadubhayaggahaṇamukhena vā gahetabbattā itarāyapi pavatti viññūnaṃ pākaṭā evāti sukhadukkhavedanānañhī’’ti visesaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yadā sukhaṃ uppajjatī’’tiādi sukhavedanāya pākaṭabhāvavibhāvanaṃ, tayidaṃ asamāhitabhūmivasena veditabbaṃ. Tattha ‘‘sakalaṃ sarīraṃ kho bhante’’ntiādinā kāmaṃ pavattioḷārikatāya avūpasantasabhāvametaṃ sukhaṃ, sātalakkhaṇatāya pana sampayuttadhamme, nissayañca anuggaṇhantameva pavattatīti dasseti. ‘‘Yadā dukkhaṃ uppajjatī’’tiādīsu vuttavipariyāyena attho veditabbo.

‘Ở đây’ (idha) có nghĩa là trong kinh Đế Thích Vấn này. Và ở đây, lý do cho việc thuyết giảng về đề mục thiền vô sắc theo phương diện thọ cũng chính là phương pháp đã được nói ở dưới. Và để chỉ ra rằng trong ba sự chuyên tâm vào đề mục thiền đã được nói, sự chuyên tâm vào đề mục thiền theo phương diện thọ là dễ dàng vì các cảm thọ có bản chất hiển nhiên, câu ‘bởi vì theo phương diện xúc’ v.v... đã được nói. Câu ‘không được rõ ràng’ này được nói với ý rằng đối với các vị trời ấy do Đế Thích dẫn đầu, thọ hiện khởi một cách hiển nhiên, nhưng hai pháp kia thì không như vậy. Và sự hiển nhiên của thọ đối với họ là do ở đây Đức Thế Tôn đã bắt đầu bài pháp thoại bằng cách lấy thọ làm đầu mối. Câu ‘do sự rõ ràng trong việc sanh khởi của các cảm thọ’ này được nói theo phương diện lạc thọ và khổ thọ. Bởi vì sự diễn tiến của chúng thì thô thiển, không phải của thọ kia (tức xả thọ). Hoặc nên xem sự đề cập đặc biệt ‘bởi vì của lạc thọ và khổ thọ’ là vì sự diễn tiến của thọ kia (xả thọ) cũng rõ ràng đối với bậc trí do nó được nắm bắt thông qua việc nắm bắt cả hai thọ ấy. Câu ‘khi lạc sanh khởi’ v.v... là sự giải thích về bản chất hiển nhiên của lạc thọ, và điều này nên được hiểu theo phương diện của cảnh giới không có định. Ở đây, qua câu ‘Bạch ngài, toàn thân...’ v.v..., (kinh) chỉ ra rằng mặc dù lạc này có tự tánh không an tịnh do sự diễn tiến thô thiển, nhưng nó vẫn sanh khởi trong khi nâng đỡ các pháp tương ưng và vật nương tựa bằng đặc tính dễ chịu của nó. Trong các câu ‘khi khổ sanh khởi’ v.v..., ý nghĩa nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã được nói.

Duddīpanāti ñāṇena dīpetuṃ asakkuṇeyyā, dubbiññeyyāti attho. Tenāha ‘‘andhakārā abhibhūtā’’ti. Andhakārāti andhakāragatasadisī, jānitukāme [Pg.262] ca andhakārinī. Pubbāparaṃ samaṃ sukare supalakkhitamaggavasena pāsāṇatale migagatamaggo viya iṭṭhāniṭṭhārammaṇesu sukhadukkhānubhavanehi majjhattārammaṇesu anuminitabbatāya vuttaṃ ‘‘sā sukhadukkhānaṃ…pe… pākaṭā hotī’’ti. Tenāha ‘‘yathā’’tiādi. Nayato gaṇhantassāti etthāyaṃ nayo – yasmā iṭṭhāniṭṭhavisayāya ārammaṇūpaladdhiyā anubhavanato niṭṭhāmajjhattavisayā ca upaladdhi, tasmā na tāya niranubhavanāya bhavitabbaṃ, yaṃ tatthānubhavanaṃ, sā adukkhamasukhā. Tathā anupalabbhamānaṃ rūpādianubhuyyamānaṃ diṭṭhaṃ upalabbhati, yo pana majjhattārammaṇaṃ tabbisayassa viññāṇappavattiyaṃ, tasmā ananubhuyyamānena tena na bhavitabbaṃ. Sakkā hi vattuṃ anubhavamānā majjhattavisayupaladdhi upaladdhibhāvato. Iṭṭhāniṭṭhavisayupaladdhivisayaṃ pana niranubhavanaṃ taṃ anupaladdhisabhāvameva diṭṭhaṃ, taṃ yathārūpanti. Nivattetvāti nīharitvā, ‘‘somanassaṃpāha’’ntiādinā samānajātiyampi bhindanto aññehi arūpadhammehi vivecetvā asaṃsaṭṭhaṃ katvāti attho.

Duddīpanā có nghĩa là không thể làm cho sáng tỏ bằng trí tuệ, nghĩa là khó liễu tri. Do đó, ngài đã nói: “bị bóng tối bao trùm.” Andhakārā là tương tự như đi vào trong bóng tối, và làm cho tối tăm đối với người muốn biết. Do sự cần phải được suy luận ở các đối tượng trung tính, thông qua sự cảm thọ khổ và lạc ở các đối tượng đáng ưa và không đáng ưa, giống như dấu chân nai trên phiến đá so với con đường dễ dàng nhận biết rõ ràng trước sau, nên đã được nói rằng: “nó (thọ xả) trở nên hiển nhiên... đối với khổ và lạc.” Do đó, ngài đã nói: “yathā” (giống như), v.v... Ở đây, đối với người nắm bắt theo phương pháp, đây là phương pháp: bởi vì sự nhận thức đối tượng đáng ưa và không đáng ưa là do sự cảm thọ, và cũng có sự nhận thức đối tượng trung tính đã được xác định, cho nên nó không thể là không có sự cảm thọ. Sự cảm thọ ở đó chính là thọ bất khổ bất lạc. Tương tự, sắc... không được nhận thức thì được thấy là đang được cảm thọ, được nhận thức. Còn đối tượng trung tính nào, trong sự diễn tiến của thức về đối tượng ấy, thì do đó, nó không thể là không được cảm thọ. Thật vậy, có thể nói rằng sự nhận thức đối tượng trung tính là đang cảm thọ, do bản chất của nó là sự nhận thức. Nhưng đối tượng của sự nhận thức đối tượng đáng ưa và không đáng ưa, nếu không có sự cảm thọ, thì nó được thấy là có bản chất không nhận thức. Nó như thế nào thì là như vậy. Nivattetvā có nghĩa là sau khi tách ra. Bằng câu “somanassaṃpāhaṃ” (ta nói thọ hỷ), v.v..., trong khi phân chia cả những pháp cùng loại, ngài đã phân biệt nó với các pháp vô sắc khác và làm cho nó không bị pha trộn, đó là ý nghĩa.

Ayañca rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā desanā tathāvinetabbapuggalāpekkhāya suttantaresupi (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106, 390, 413, 450, 465, 467; ma. ni. 2.306, 209; 3.67, 342; saṃ. ni. 4.248) āgatā evāti dassento ‘‘na kevala’’ntiādimāha. Tattha mahāsatipaṭṭhāne (dī. ni. 2.273) tathā desanāya āgatabhāvo anantarameva āvi bhavissati, majjhimanikāye satipaṭṭhānadesanāpi (ma. ni. 1.106) tādisī eva. Cūḷataṇhāsaṅkhaye ‘‘evaṃ cetaṃ, devānaṃ inda, bhikkhuno sutaṃ hoti ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti, so sabbaṃ dhammaṃ abhijānāti, sabbaṃ dhammaṃ abhiññāya sabbaṃ dhammaṃ parijānāti, sabbaṃ dhammaṃ pariññāya yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so tāsu vedanāsu aniccānupassī viharati, virāgānupassī’’tiādinā (ma. ni. 1.390) āgataṃ. Tena vuttaṃ ‘‘arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesī’’ti. Mahātaṇhāsaṅkhaye pana ‘‘so evaṃ anurodhavirodhavippahīno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ vedanaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā vedanāsu nandī [Pg.263] sā nirujjhatī’’tiādinā (ma. ni. 1.414) āgataṃ. Cūḷavedalle ‘‘kati panāyyevedanā’’tiādinā (ma. ni. 1.465) āgataṃ. Mahāvedalle ‘‘vedanāti, āvuso, vuccati, kittāvatā nu kho, āvuso, ‘vedanā’ti vuccatī’’tiādinā (ma. ni. 1.450) āgataṃ. Evaṃ raṭṭhapālasuttādīsupi (ma. ni. 2.305) vedanākammaṭṭhānassa āgataṭṭhānaṃ uddharitvā vattabbaṃ.

Để chỉ ra rằng bài thuyết giảng này, sau khi nói về đề mục thiền sắc pháp, đã phân biệt đề mục thiền vô sắc pháp thông qua thọ, tùy thuộc vào hạng người cần được giáo huấn như vậy, cũng đã xuất hiện trong các kinh khác (Trường Bộ II.373; Trung Bộ I.106, 390, 413, 450, 465, 467; II.306, 209; III.67, 342), ngài đã nói: “không chỉ,” v.v... Trong đó, việc bài thuyết giảng trong kinh Đại Niệm Xứ (Trường Bộ II.273) đã xuất hiện như vậy sẽ trở nên rõ ràng ngay sau đây. Bài thuyết giảng về niệm xứ trong Trung Bộ (Trung Bộ I.106) cũng tương tự như vậy. Trong kinh Tiểu Ái Đoạn Tận, đã được nói như sau: “Thưa ngài Inda của chư thiên, vị tỳ khưu đã nghe như vầy: ‘Tất cả các pháp không đáng để chấp thủ.’ Vị ấy thắng tri tất cả các pháp, sau khi thắng tri tất cả các pháp, vị ấy biến tri tất cả các pháp, sau khi biến tri tất cả các pháp, vị ấy cảm thọ bất cứ cảm thọ nào, dù là lạc, khổ, hay bất khổ bất lạc, vị ấy sống quán vô thường, quán ly tham trong các cảm thọ ấy,” v.v... (Trung Bộ I.390). Do đó, đã được nói: “ngài đã chỉ ra đề mục thiền vô sắc pháp bằng cách phân biệt nó thông qua thọ.” Còn trong kinh Đại Ái Đoạn Tận, đã được nói như sau: “Vị ấy, sau khi đã từ bỏ thuận và nghịch như vậy, cảm thọ bất cứ cảm thọ nào, dù là lạc, khổ, hay bất khổ bất lạc, vị ấy không hoan hỷ, không tán dương, không chấp chặt vào cảm thọ ấy. Đối với vị ấy, do không hoan hỷ, không tán dương, không chấp chặt vào cảm thọ ấy, hỷ trong các cảm thọ liền được đoạn diệt,” v.v... (Trung Bộ I.414). Trong kinh Tiểu Phương Quảng, đã được nói: “Thưa tôn giả, có bao nhiêu thọ?” v.v... (Trung Bộ I.465). Trong kinh Đại Phương Quảng, đã được nói: “Thưa hiền giả, được gọi là thọ. Thưa hiền giả, do đâu mà được gọi là ‘thọ’?” v.v... (Trung Bộ I.450). Tương tự, trong các kinh như kinh Raṭṭhapāla (Trung Bộ II.305), v.v..., cũng cần phải trích dẫn và nói về nơi mà đề mục thiền về thọ đã xuất hiện.

‘‘Paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā’’ti vuttaṃ, kathaṃ tamettha kathitanti āha ‘‘rūpakammaṭṭhāna’’ntiādi. Saṅkhittaṃ, kathaṃ saṅkhittaṃ? Vedanāya ārammaṇamattakaṃyeva, yebhuyyena vedanā rūpadhammārammaṇā pañcadvāravasena pavattanato. Tena cassā purimasiddhā eva ārammaṇanti vedanaṃ vadantena tassārammaṇadhammā atthato paṭhamataraṃ gahitā eva nāma hontīti imāya atthāpattiyā rūpakammaṭṭhānassevettha paṭhamaṃ gahitatā jotitā, na sarūpeneva gahitattā. Tenāha ‘‘tasmā pāḷiyaṃ nāruḷhaṃ bhavissatī’’ti.

Đã được nói: “trước tiên, sau khi nói về đề mục thiền sắc pháp.” Làm thế nào nó được nói ở đây? Ngài nói: “đề mục thiền sắc pháp,” v.v... (là) một cách tóm tắt. Tóm tắt như thế nào? Chỉ là đối tượng của thọ, bởi vì thọ phần lớn sanh khởi qua năm cửa với các sắc pháp làm đối tượng. Do đó, khi nói về thọ, các pháp làm đối tượng của nó, vốn đã được thành tựu trước, thực sự đã được nắm bắt trước về mặt ý nghĩa. Bằng sự suy luận ngụ ý này, việc đề mục thiền sắc pháp được nắm bắt trước tiên ở đây đã được làm sáng tỏ, chứ không phải do nó được nắm bắt bằng chính tự thân của nó. Do đó, ngài đã nói: “vì vậy, nó có lẽ đã không được đưa vào trong Pāli tạng.”

360. Dvīhi koṭṭhāsehīti sevitabbāsevitabbabhāgehi. Evarūpanti yaṃ akusalānaṃ abhibuddhiyā, kusalānañca parihānāya saṃvattati, evarūpaṃ, taṃ pana kāmūpasañhitatāya ‘‘gehanissita’’nti vuccatīti āha ‘‘gehasitasomanassa’’nti. Iṭṭhānanti piyānaṃ. Kantānanti kamanīyānaṃ. Manāpānanti manavaḍḍhanakānaṃ. Tato eva mano ramentīti manoramānaṃ. Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti taṇhāsannissitānaṃ kāmūpasañhitānaṃ. Paṭilābhato samanupassatoti ‘‘aho mayā imāni laddhānī’’ti yathāladdhāni rūpārammaṇādīni assādayato. Atītanti atikkantaṃ. Niruddhanti nirodhappattaṃ. Vipariṇatanti sabhāvavigamena vigataṃ. Samanussaratoti assādanavasena anucintayato. Gehasitanti kāmaguṇanissitaṃ. Kāmaguṇā hi kāmarāgassa gehasadisattā idha ‘‘geha’’nti adhippetā.

360. Dvīhi koṭṭhāsehi (bằng hai phần) là bằng các phần nên thực hành và không nên thực hành. Evarūpaṃ (loại như vậy) là loại nào dẫn đến sự tăng trưởng của các pháp bất thiện và sự suy giảm của các pháp thiện. Loại đó, do liên hệ đến dục, được gọi là “gehanissita” (liên hệ đến gia đình), nên ngài nói là “gehasitasomanassaṃ” (thọ hỷ tại gia). Iṭṭhānaṃ là của những thứ khả ái. Kantānaṃ là của những thứ đáng mong muốn. Manāpānaṃ là của những thứ làm tâm tăng trưởng. Chính vì chúng làm cho tâm vui thích nên là manoramānaṃ. Lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ là của những thứ nương tựa vào ái, liên hệ đến dục. Paṭilābhato samanupassato là khi người ấy thưởng thức các đối tượng sắc, v.v... đã nhận được, (nghĩ rằng): “Ồ, ta đã nhận được những thứ này!” Atītaṃ là đã trôi qua. Niruddhaṃ là đã đạt đến sự diệt. Vipariṇataṃ là đã mất đi do sự mất đi của tự tánh. Samanussarato là khi người ấy suy niệm theo cách thưởng thức. Gehasitaṃ là nương tựa vào các dục trưởng. Các dục trưởng, do tương tự như một ngôi nhà đối với dục ái, nên ở đây được hiểu là “geha” (nhà).

Evarūpanti yaṃ akusalānaṃ parihānāya, kusalānañca abhibuddhiyā saṃvattati, evarūpaṃ, taṃ pana pabbajjādivasena pavattiyā nekkhammūpasañhitanti āha ‘‘nekkhammasitaṃ somanassa’’nti. Idāni taṃ pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘tattha katamānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha vipassanālakkhaṇe nekkhamme [Pg.264] dassite itarāni tassa kāraṇato, phalato, atthato ca dassitāneva hontīti vipassanālakkhaṇameva taṃ dassento ‘‘rūpānantvevā’’tiādimāha. Vipariṇāmavirāganirodhanti jarāya vipariṇāmetabbatañceva jarāmaraṇehi palujjanaṃ nirujjhanañca viditvāti yojanā. Uppajjati somanassanti vipassanāya vīthipaṭipattiyā kamena uppannānaṃ pāmojjapītipassaddhīnaṃ upari anappakaṃ somanassaṃ uppajjati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

“Loại như vậy” có nghĩa là điều gì đưa đến sự suy giảm của các pháp bất thiện và sự tăng trưởng của các pháp thiện, là loại như vậy. Điều ấy, do diễn tiến theo cách xuất gia v.v... nên liên hệ đến sự xuất ly, do đó đã nói là “hỷ liên hệ đến xuất ly”. Bây giờ, để trình bày điều ấy theo văn Pāḷi, câu “trong ấy, những gì là...” v.v... đã được nói đến. Ở đây, khi sự xuất ly có đặc tính của minh sát được trình bày, thì những (sự xuất ly) khác cũng được trình bày theo nhân, theo quả, và theo ý nghĩa của nó. Do đó, khi trình bày chính điều có đặc tính của minh sát, ngài đã nói “chính đối với các sắc...” v.v... “Sự biến hoại, ly tham, đoạn diệt” - sự liên kết là: sau khi đã biết rõ trạng thái phải bị biến hoại do sự già, và sự tan rã, đoạn diệt do sự già và sự chết. “Hỷ sanh khởi” - thông qua sự thực hành tuần tự của lộ trình minh sát, sau khi niềm hoan hỷ, phỉ, và khinh an đã tuần tự sanh khởi, một niềm hỷ không nhỏ sanh khởi. Về điều này đã được nói rằng –

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānusī rati hoti, sammā dhammaṃ vipassato.

“Vị Tỳ khưu vào ngôi nhà trống, tâm được an tịnh, có được niềm vui siêu nhân, khi chánh quán các pháp.

Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374) ca –

Khi nào quán xét, sự sanh diệt của các uẩn; người ấy đạt được hỷ và hoan hỷ, đó là bất tử cho người trí.” (Pháp Cú 374) và –

Nekkhammavasenāti pabbajjādivasena. ‘‘Vaṭṭadukkhato nittharissāmī’’ti pabbajituṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ gacchantassa, pabbajantassa, catupārisuddhisīlaṃ anutiṭṭhantassa, taṃ sodhentassa, dhutaguṇe samādāya vattantassa, kasiṇaparikammādīni karontassa ca yā paṭipatti, sabbā sā idha ‘‘nekkhamma’’nti adhippetā. Yebhuyyena anussatiyā upacārajjhānaṃ niṭṭhātīti katvā ‘‘anussativasenā’’ti vatvā ‘‘paṭhamajjhānādivasenā’’ti vuttaṃ. Ettha ca yathā pabbajjā gharabandhanato nikkhamanaṭṭhena nekkhammaṃ, evaṃ vipassanādayopi taṃpaṭipakkhato. Tenāha –

“Theo cách xuất ly” có nghĩa là theo cách xuất gia v.v... Sự thực hành của người đi đến các vị Tỳ khưu để xuất gia với ý nghĩ “Ta sẽ thoát khỏi khổ luân hồi”, của người đang xuất gia, của người đang thực hành Tứ Thanh Tịnh Giới, của người đang thanh lọc giới ấy, của người đang thọ trì và thực hành các hạnh đầu đà, và của người đang thực hiện các công việc chuẩn bị cho đề mục kasina v.v... - tất cả những điều đó ở đây được hiểu là “xuất ly”. Vì phần lớn cận định được thành tựu nhờ tùy niệm, nên sau khi nói “theo cách tùy niệm”, câu “theo cách sơ thiền v.v...” đã được nói đến. Và ở đây, cũng như sự xuất gia là sự xuất ly theo nghĩa thoát khỏi sự ràng buộc của gia đình, thì minh sát v.v... cũng vậy, (là sự xuất ly) khỏi những gì đối nghịch với chúng. Do đó, ngài đã nói –

‘‘Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānañca vipassanā;

Sabbepi kusalā dhammā, nekkhammanti pavuccare’’ti. (itivu. aṭṭha. 109);

“Sự xuất gia, sơ thiền, Niết Bàn và minh sát; tất cả các pháp thiện, được gọi là sự xuất ly.” (Chú giải Phật Thuyết Như Vậy, 109);

Yaṃ ceti ettha ceti nipātamattaṃ somanassassa adhippetattā. Catukkanayavaseneva ca suttantesu jhānakathāti vuttaṃ ‘‘dutiyatatiyajjhānavasenā’’ti. Dvīsūti ‘‘savitakkaṃ savicāraṃ avitakkaṃ avicāra’’nti vuttesu dvīsu somanassesu.

Trong câu “yaṃ ce”, từ “ce” ở đây chỉ là một tiểu từ, vì hỷ được nhắm đến. Và vì trong các kinh, sự luận bàn về thiền là theo phương pháp tứ thiền, nên đã nói là “theo cách nhị thiền và tam thiền”. “Trong hai” có nghĩa là trong hai loại hỷ được nói đến là “có tầm có tứ” và “không tầm không tứ”.

Savitakkasavicāre somanasseti parittabhūmike, paṭhamajjhāne vā somanasse. Abhiniviṭṭhasomanassesūti vipassanaṃ paṭṭhapitasomanassesu. Pi-saddena sammaṭṭhasomanassesu pīti imamatthaṃ dasseti. Somanassavipassanātopīti [Pg.265] savitakkasavicārasomanassapavattivipassanātopi. Avitakkaavicāra vipassanā paṇītatarā sammasitadhammavasenapi vipassanāya visesasiddhito, yato maggepi tathārūpā visesā ijjhanti. Ayaṃ panattho ‘‘ariyamagga bojjhaṅgādivisesaṃ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’’ti evaṃ pavattena moravāpīvāsimahādattattheravādena dīpetabbo.

“Trong hỷ có tầm có tứ” có nghĩa là trong hỷ thuộc Dục giới, hoặc trong hỷ của sơ thiền. “Trong các hỷ đã được an trú” có nghĩa là trong các hỷ đã thiết lập minh sát. Từ “pi” cũng cho thấy ý nghĩa này: “trong các hỷ đã được quán xét đúng đắn”. “Cũng từ sự minh sát về hỷ” có nghĩa là cũng từ sự minh sát về sự diễn tiến của hỷ có tầm có tứ. Minh sát không tầm không tứ thì vi diệu hơn, vì sự thành tựu đặc biệt của minh sát cũng tùy thuộc vào các pháp được quán xét, do đó những sự đặc biệt tương tự cũng được thành tựu trong đạo. Tuy nhiên, ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ bằng quan điểm của Trưởng lão Mahādatta, trú tại Moravāpī, vốn được trình bày như sau: “Các uẩn là đối tượng của minh sát quyết định sự đặc biệt của thánh đạo, các giác chi, v.v...”

361. Gehasitadomanassaṃ nāma kāmaguṇānaṃ appaṭilābhanimittaṃ, vigatanimittañca uppajjanakadomanassaṃ. Appaṭilābhato samanupassatoti appaṭilābhena ‘‘ahameva na labhāmī’’ti paritassanato. Samanussaratoti ‘‘ahu vata me taṃ vata natthī’’tiādinā anussaraṇavasena cintayato. Tenāha ‘‘evaṃ chasu dvāresū’’tiādi.

361. “Ưu liên hệ đến tại gia” là ưu sanh khởi do không đạt được các dục trưởng, và do chúng đã mất đi. “Do thấy từ sự không đạt được” có nghĩa là do sự phiền muộn vì không đạt được, nghĩ rằng “chỉ có ta là không được”. “Do hồi tưởng” có nghĩa là do suy nghĩ bằng cách hồi tưởng rằng “than ôi, ta đã có cái đó, nhưng giờ không còn nữa” v.v... Do đó, ngài đã nói “như vậy, ở sáu căn môn...” v.v...

Anuttaresu vimokkhesūti suññataphalādiariyaphalavimokkhesu. Pihanti apekkhaṃ, āsanti attho. Kathaṃ pana lokuttaradhamme ārabbha āsā uppajjatīti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘yaṃ ārammaṇakaraṇavasena tattha pihā pavattatī’’ti avisayattā, puggalassa ca anadhigatabhāvato. Anussavūpaladdhe pana anuttaravimokkhe uddissa pihaṃ upaṭṭhapento ‘‘tattha pihaṃ upaṭṭhapetī’’ti vutto. Tenāha ‘‘kudāssu nāmāha’’ntiādi. Chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvāti yojanā. ‘‘Iṭṭhārammaṇe’’ti ca iminā nayidaṃ domanassaṃ sabhāvato aniṭṭhadhammeyeva ārabbha uppajjanakaṃ, atha kho icchitālābhahetukaṃ icchābhighātavasena yattha katthaci ārammaṇe uppajjanakanti dasseti. Evaṃ ‘‘kudāssu nāmāha’’nti vuttākārena pihaṃ upaṭṭhapetvā evaṃ imampi pakkhaṃ…pe… nāsakkhinti anusocatoti yojanā. ‘‘Imasmiṃ pakkhe, imasmiṃ māse, imasmiṃ saṃvacchare pabbajituṃ nāladdhaṃ, kasiṇaparikammaṃ kātuṃ nāladdha’’ntiādivasena pavattiṃ sandhāya ‘‘nekkhammavasenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Vipassanāvasenā’’tiādīsupi iminā nayena yojanā veditabbā.

“Trong các giải thoát vô thượng” có nghĩa là trong các giải thoát của thánh quả, như là Không tánh quả v.v... “Mong mỏi” có nghĩa là trông đợi, ao ước. Nhưng làm thế nào mà sự ao ước lại sanh khởi liên quan đến các pháp siêu thế? Điều này không nên được hiểu rằng “sự mong mỏi diễn ra ở đó theo cách lấy (pháp siêu thế) làm đối tượng”, vì đó không phải là đối tượng của nó, và vì cá nhân ấy chưa chứng đắc được. Nhưng người nào thiết lập sự mong mỏi hướng đến giải thoát vô thượng, vốn được biết đến qua việc nghe truyền lại, thì được nói là “thiết lập sự mong mỏi đối với điều ấy”. Do đó, ngài đã nói “khi nào ta sẽ...” v.v... Sự liên kết là: sau khi đã thiết lập minh sát về vô thường v.v... khi một đối tượng khả ái đi vào phạm vi của sáu căn môn. Và bằng câu “trong đối tượng khả ái”, điều này cho thấy rằng ưu này không phải tự nhiên chỉ sanh khởi liên quan đến các pháp không khả ái, mà đúng hơn, nó sanh khởi liên quan đến bất kỳ đối tượng nào theo cách thất vọng vì mong muốn, do không đạt được điều mong muốn làm nhân. Sự liên kết là: sau khi đã thiết lập sự mong mỏi theo cách được nói là “khi nào ta sẽ...”, người ấy sầu muộn rằng “ta đã không thể... ngay cả trong nửa tháng này...”. Liên quan đến sự việc diễn ra theo cách “trong nửa tháng này, trong tháng này, trong năm này, đã không thể xuất gia, đã không thể thực hiện công việc chuẩn bị cho kasina”, câu “theo cách xuất ly” đã được nói đến. Trong các câu “theo cách minh sát” v.v... cũng vậy, sự liên kết cần được hiểu theo cách này.

Yato eva-kāro, tato aññattha niyamoti katvā ‘‘tasmimpi…pe… gehasitadomanassamevā’’ti vuttaṃ. Na hettha gehasitadomanassatā savitakkasavicāre niyatā, atha kho gehasitadomanasse savitakkasavicāratā [Pg.266] niyatā paṭiyoginivattanatthattā eva-kārassa. ‘‘Gehasitadomanassaṃ savitakkasavicārameva, na avitakkaavicāra’’nti. Nekkhammasitadomanassaṃ pana siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkaavicāraṃ. Savitakkasavicārasseva kāraṇabhūtaṃ domanassaṃ savitakkasavicāradomanassaṃ. Kiṃ taṃ? Gehasitadomanassaṃ, yaṃ pana nekkhammādivasena uppannaṃ, taṃ avitakkaavicārassa kāraṇabhūtaṃ avitakkaavicāradomanassanti. Ayañca nayo pariyāyavasena vuttoti āha ‘‘nippariyāyena panā’’tiādi. Yadi evaṃ kasmā ‘‘yaṃ ce avitakkaṃ avicāra’’nti pāḷiyaṃ vuttanti āha ‘‘etassa panā’’tiādi. Maññanavasenāti parikappanavasena. Vuttaṃ pāḷiyaṃ.

Do có từ ‘eva’ (chỉ), nên được hiểu là sự giới hạn ở nơi khác, vì vậy đã được nói rằng: ‘tasmimpi…pe… gehasitadomanassamevā’ (chỉ là ưu liên quan đến gia đình). Ở đây, không phải trạng thái ưu liên quan đến gia đình bị giới hạn trong (pháp) có tầm có tứ, mà là trạng thái có tầm có tứ bị giới hạn trong ưu liên quan đến gia đình, vì từ ‘eva’ có ý nghĩa loại trừ đối lập. (Nghĩa là:) ‘Ưu liên quan đến gia đình chỉ có tầm có tứ, không phải không tầm không tứ’. Còn ưu liên quan đến xuất ly thì có thể có tầm có tứ, có thể không tầm không tứ. Ưu là nhân duyên chỉ cho (pháp) có tầm có tứ là ưu có tầm có tứ. Đó là gì? Là ưu liên quan đến gia đình. Còn ưu nào sanh khởi do xuất ly v.v... thì là nhân duyên cho (pháp) không tầm không tứ, (gọi là) ưu không tầm không tứ. Và phương pháp này được nói theo nghĩa bóng, nên ngài nói: ‘nippariyāyena panā’ (còn theo nghĩa đen thì) v.v... Nếu vậy, tại sao trong Pāḷi lại nói: ‘yaṃ ce avitakkaṃ avicāraṃ’ (và pháp nào không tầm không tứ)?, ngài nói: ‘etassa panā’ (còn về điều này) v.v... ‘Maññanavasenāti’ nghĩa là do sự tưởng định. (Điều này) đã được nói trong Pāḷi.

Tatrāti tasmiṃ maññane. Ayaṃ idāni vuccamāno nayo. Domanassapaccayabhūteti domanassassa paccayabhūte. Upacārajjhānañhi paṭhamajjhānādīni vā pādakāni katvā maggaphalāni nibbattetukāmassa tesaṃ alābhe domanassassa uppajjane tāni tassa paccayā nāma honti iti te dhammā phalūpacārena ‘‘domanassa’’nti vuttā. Yo pana tathā uppannadomanasso dhuranikkhepaṃ akatvā anukkamena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaphaladhamme nibbatteti, te kāraṇūpacārena ‘‘domanassa’’nti vuttāti imamatthaṃ dassento ‘‘idha bhikkhū’’tiādimāha. Nanu etassa tadā domanassameva uppannaṃ, na domanassahetukā vipassanāmaggaphaladhammā uppannā, tattha kathaṃ domanassasamaññaṃ āropetvā voharatīti āha ‘‘aññesaṃ paṭipattidassanavasena domanassanti gahetvā’’tiādi. Savitakkasavicāradomanasseti savitakkasavicāranimitte domanasse. Tīhi māsehi nibbattetabbā temāsikā, taṃ temāsikaṃ. Imā ca temāsikādayo paṭipadā tathāpavattaukkaṭṭhamajjhimamudindriyavasena veditabbā, adhikamajjhimamudussāhavasena vā. Jaggatīti jāgarikaṃ anuyuñjati.

‘Tatrā’ti (ở đó) nghĩa là trong sự tưởng định ấy. Đây là phương pháp đang được nói đến. ‘Domanassapaccayabhūteti’ (đã trở thành duyên của ưu) nghĩa là trong (pháp) đã trở thành duyên của ưu. Thật vậy, đối với người muốn thành tựu đạo và quả bằng cách lấy cận định thiền hoặc sơ thiền v.v... làm nền tảng, khi không đạt được chúng, ưu sanh khởi, lúc ấy những pháp ấy được gọi là duyên của ưu, do đó những pháp ấy được gọi là ‘ưu’ theo phép ẩn dụ về quả (phalūpacāra). Còn người nào có ưu sanh khởi như vậy mà không từ bỏ gánh nặng, tuần tự nỗ lực tu tập minh sát và thành tựu các pháp đạo quả, thì những pháp ấy được gọi là ‘ưu’ theo phép ẩn dụ về nhân (kāraṇūpacāra). Để chỉ rõ ý nghĩa này, ngài nói: ‘idha bhikkhū’ (này các Tỳ khưu) v.v... Chẳng phải lúc đó chỉ có ưu sanh khởi nơi vị ấy, chứ các pháp minh sát, đạo, quả là nhân của ưu chưa sanh khởi sao? Trong trường hợp đó, làm thế nào lại gán cho chúng danh xưng ‘ưu’ và sử dụng? Ngài nói: ‘aññesaṃ paṭipattidassanavasena domanassanti gahetvā’ (hiểu là ưu theo cách nhìn thấy sự thực hành của người khác) v.v... ‘Savitakkasavicāradomanasse’ti (trong ưu có tầm có tứ) nghĩa là trong ưu có tướng có tầm có tứ. ‘Temāsikā’ là pháp cần được thành tựu trong ba tháng, đó là (pháp) ba tháng. Và những pháp hành này, như pháp ba tháng v.v..., cần được hiểu theo cách các căn thượng, trung, hạ đã diễn tiến như vậy, hoặc theo cách nỗ lực thượng, trung, hạ. ‘Jaggatī’ti (thức tỉnh) nghĩa là thực hành sự tỉnh thức.

Mahāsivattheravatthuvaṇṇanā

Giải Thích Câu Chuyện về Trưởng Lão Mahāsiva

Sahassadvisahassasaṅkhyattā mahāgaṇe.

Trong đại chúng có số lượng một ngàn, hai ngàn.

Aṭṭhakathātherāti aṭṭhakathāya atthapaṭipucchanakatherā. Antarāmaggeti bhikkhaṃ gahetvā gāmato vihāraṃ paṭigamanamagge. Tayo…pe… gāhāpetvāti tīṇi cattāri uṇhāpanāni.

‘Aṭṭhakathātherā’ti (các trưởng lão Chú giải) nghĩa là các vị trưởng lão được hỏi về ý nghĩa của Chú giải. ‘Antarāmagge’ti (trên đường) nghĩa là trên đường trở về tu viện từ làng sau khi đã nhận vật thực khất thực. ‘Tayo…pe… gāhāpetvā’ti (cho cầm lấy ba...) nghĩa là ba hoặc bốn miếng cơm nóng.

Kenaci [Pg.267] papañcenāti kenaci sarīrakiccabhūtena papañcena. Saññaṃ akāsi rattiyaṃ pacchato gacchantaṃ asallakkhento.

‘Kenaci papañcenā’ti (do một sự trễ nải nào đó) nghĩa là do một sự trễ nải nào đó thuộc về nhu cầu của thân thể. Vị ấy đã có một tri giác, không để ý đến người đang đi phía sau vào ban đêm.

Kasmā pana thero antevāsikānaṃ anārocetvāva gatoti āha ‘‘thero kirā’’tiādi. Arahattaṃ nāma kinti tadadhigamassa adukkarabhāvaṃ sandhāya vadati. Catūhi iriyāpathehīti catūhipi iriyāpathehi pavattamānassa, tasmā yāva arahattādhigamā sayanaṃ paṭikkhipāmīti adhippāyo.

Tại sao vị trưởng lão lại ra đi mà không báo cho các đệ tử nội trú biết? Ngài nói: ‘thero kirā’ (tương truyền, vị trưởng lão) v.v... A-la-hán quả là gì? (Ngài) nói điều này ám chỉ đến tính chất không khó khăn trong việc chứng đắc quả vị ấy. ‘Catūhi iriyāpathehī’ti (bằng bốn oai nghi) nghĩa là của người đang hành hoạt trong cả bốn oai nghi. Do đó, ý định là: ‘Ta sẽ từ bỏ việc nằm cho đến khi chứng đắc A-la-hán quả’.

‘‘Anucchavikaṃ nu kho te eta’’nti saṃvegajāto vīriyaṃ samuttejento arahattaṃ aggahesi ettakaṃ kālaṃ vipassanāya suciṇṇabhāvato ñāṇassa paripākaṃ gatattā.

‘Anucchavikaṃ nu kho te eta’nti (việc này có thích hợp với ngươi chăng?), (vị ấy) sanh lòng chấn động, khích lệ tinh tấn, đã chứng đắc A-la-hán quả, do vì minh sát đã được thực hành thuần thục trong một thời gian dài như vậy và do vì trí tuệ đã đạt đến sự chín muồi.

Parimajjīti parimasi. Keci pana ‘‘parimajjīti parivattetvā therena dhoviyamānaṃ pariggahetvā dhovī’’ti atthaṃ vadanti.

‘Parimajjī’ti (đã lau chùi) nghĩa là đã xoa bóp. Nhưng một số vị nói ý nghĩa là: ‘parimajjīti’ nghĩa là lật (y) lại, cầm lấy (y) đang được vị trưởng lão giặt và giặt giúp.

Vipassanāya ārammaṇaṃ nāma upacārajjhānapaṭhamajjhānādi.

Đối tượng của minh sát là cận định thiền, sơ thiền, v.v...

‘‘Savitakkasavicāradomanasse’’tiādīsu vattabbaṃ somanassesu vuttanayānusārena veditabbaṃ.

Điều cần phải nói trong (các trường hợp) như ‘Savitakkasavicāradomanasse’ (trong ưu có tầm có tứ) v.v... cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong các trường hợp về hỷ (somanassa).

362. Evarūpāti yā akusalānaṃ abhibuddhiyā, kusalānaṃ parihānāya ca saṃvattati, evarūpā, sā pana kāmūpasañhitatāya ‘‘gehasitā’’ti vuccatīti āha ‘‘gehasitaupekkhā’’ti. ‘‘Bālassā’’tiādīsu bālakaradhammayogato bālassa attahitaparahitabyāmūḷhatāya mūḷhassa puthūnaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjanassa kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa, odhijino vāyapekkhā, odhiso ca kilesānaṃ jitattā, tenassa sekkhabhāvaṃ paṭikkhipati. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattanavipākassa ajitattā avipākajinassa, vipākajinā vā arahanto appaṭisandhikattā, tenassa asekkhattaṃ paṭikkhipati. Anekādīnave sabbesampi pāpadhammānaṃ mūlabhūte sammohe ādīnavānaṃ adassanasīlatāya anādīnavadassāvino. Āgamādhigamābhāvā assutavato. Ediso ekaṃsena andhaputhujjano nāma hotīti tassa andhaputhujjanabhāvaṃ dassetuṃ punapi ‘‘puthujjanassā’’ti vuttaṃ. Evarūpāti vuttappakārā [Pg.268] sammohapubbikā. Rūpaṃ sā nātivattatīti rūpānaṃ samatikkamanāya kāraṇaṃ na hoti, rūpārammaṇe kilese nātikkamatīti adhippāyo. Aññāṇāvibhūtatāya ārammaṇe ajjhupekkhanavasena pavattamānā lobhasampayuttaupekkhā idhādhippetāti tassa lobhassa anucchavikameva ārammaṇaṃ dassento ‘‘iṭṭhārammaṇe’’ti āha. Anativattamānā anādīnavadassitāya. Tato eva assādānupassanato tattheva laggā. Abhisaṅgassa lobhassa vasena, dummocanīyatāya ca tena laggitā viya hutvā uppannā.

362. Evarūpāti (loại như vậy là): Loại nào đưa đến sự tăng trưởng các pháp bất thiện và sự suy giảm các pháp thiện, là loại như vậy. Do vì liên hệ đến dục nên được gọi là ‘gehasitā’ (y cứ gia đình), ngài đã nói ‘gehasitaupekkhā’ (xả y cứ gia đình). Trong các câu ‘bālassā’ (của kẻ ngu) v.v… do sự tương ưng với các pháp làm cho ngu si nên là của kẻ ngu; do sự mê mờ về lợi ích cho mình và lợi ích cho người khác nên là của người mê muội; do các nguyên nhân như là sự sanh khởi của nhiều phiền não v.v… nên là của phàm phu; do chưa chiến thắng các bộc lưu phiền não bằng các bộc lưu đạo nên là của người chưa chiến thắng bộc lưu; còn người chiến thắng bộc lưu là bậc hữu học, và do đã chiến thắng các phiền não nên là người chiến thắng bộc lưu, do đó (kinh) đã bác bỏ trạng thái hữu học của người ấy. Do chưa chiến thắng quả có sự diễn tiến trên từ hữu thứ bảy trở đi nên là của người chưa chiến thắng quả; còn các vị A-la-hán là những người chiến thắng quả do vì không có sự tái sanh, do đó (kinh) đã bác bỏ trạng thái vô học của người ấy. Do có bản chất không thấy được các sự nguy hại trong si mê là gốc rễ của tất cả các pháp ác có nhiều sự nguy hại, nên là của người không thấy sự nguy hại. Do không có pháp học và pháp hành nên là của người vô văn. Người như vậy chắc chắn được gọi là phàm phu mù quáng, để trình bày trạng thái phàm phu mù quáng của người ấy nên lại được nói là ‘puthujjanassā’ (của phàm phu). Evarūpāti (loại như vậy là): Loại đã được nói, có si mê đi trước. Rūpaṃ sā nātivattatīti (nó không vượt qua sắc): Nó không là nguyên nhân cho sự vượt qua các sắc, ý nghĩa là không vượt qua các phiền não ở đối tượng sắc. Do sự không sáng tỏ của vô minh, loại xả tương ưng với tham đang diễn tiến theo cách thản nhiên ở đối tượng được ngụ ý ở đây, để trình bày đối tượng thích hợp với tham ấy ngài đã nói ‘iṭṭhārammaṇe’ (ở đối tượng đáng hài lòng). Do không thấy sự nguy hại nên không vượt qua. Chính do vì thế, do sự tùy quán vị ngọt nên bị dính mắc ngay ở đó. Do tham là sự dính mắc, và do khó thoát ra nên đã sanh lên giống như bị dính mắc bởi tham ấy.

Evarūpāti yā akusalānaṃ pahānāya, kusalānañca abhibuddhiyā saṃvattati, evarūpā, sā pana pabbajjādivasena pavattiyā nekkhammūpasañhitāti āha ‘‘nekkhammasitā’’ti. Idāni taṃ pāḷivasena dassetuṃ ‘‘tattha katamā’’tiādi vuttaṃ, tassattho heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbo. Rūpaṃ sā ativattatīti rūpasmiṃ sammadeva ādīnavadassanato. Rūpaniyātāti kilesehi anabhibhavanīyato. Iṭṭheti sabhāvato, saṅkappato ca iṭṭhe ārammaṇe. Arajjantassāti na rajjantassa rāgaṃ anuppādentassa. Aniṭṭhe adussantassāti ettha vuttanayena attho veditabbo. Samaṃ sammā yoniso na pekkhanaṃ asamapekkhanaṃ, taṃ pana iṭṭhāniṭṭhamajjhatte viya iṭṭhāniṭṭhesupi bālassa hotīti ‘‘iṭṭhāniṭṭhamajjhatte’’ti avatvā ‘‘asamapekkhanena asammuyhantassā’’ti vuttaṃ, tividhepi ārammaṇe asamapekkhanavasena muyhantassāti attho. Vipassanāñāṇasampayuttā upekkhā. Nekkhammasitā upekkhā vedanāsabhāgāti udāsinākārena pavattiyā, upekkhā vedanāya ca sabhāgā. Ettha upekkhā vāti ettha etasmiṃ upekkhāniddese ‘‘upekkhā’’ti gahitā eva. Tasmāti tatramajjhattupekkhāyapi idha upekkhāggahaṇena gahitattā. Tañhi sandhāya ‘‘paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānavasena uppajjanakaupekkhā’’ti vuttaṃ.

Evarūpāti (loại như vậy là): Loại nào đưa đến sự đoạn trừ các pháp bất thiện và sự tăng trưởng các pháp thiện, là loại như vậy. Do vì sự diễn tiến theo cách xuất gia v.v… nên liên hệ đến xuất ly, ngài đã nói ‘nekkhammasitā’ (y cứ xuất ly). Bây giờ, để trình bày điều ấy theo bản văn Pāḷi, câu ‘tattha katamā’ (trong ấy, thế nào là) v.v… đã được nói, ý nghĩa của câu ấy nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới. Rūpaṃ sā ativattatīti (nó vượt qua sắc): Do vì thấy được sự nguy hại một cách chân chánh ở trong sắc. Rūpaniyātāti (sự giải thoát khỏi sắc): Do vì không bị các phiền não áp đảo. Iṭṭheti (đáng hài lòng): Ở đối tượng đáng hài lòng do tự tánh và do sự chủ ý. Arajjantassāti (của người không tham ái): Của người không tham ái, không làm sanh khởi tham ái. Aniṭṭhe adussantassāti (ở đối tượng không đáng hài lòng, của người không sân hận): Ở đây, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp đã được nói. Samaṃ sammā yoniso na pekkhanaṃ asamapekkhanaṃ (sự không xem xét một cách bình đẳng, chân chánh, hợp lý là sự không xem xét một cách bình đẳng), điều ấy có nơi người ngu ở các đối tượng đáng hài lòng và không đáng hài lòng giống như ở đối tượng trung tính, do đó đã không nói ‘iṭṭhāniṭṭhamajjhatte’ (ở đối tượng đáng hài lòng, không đáng hài lòng, và trung tính) mà đã nói ‘asamapekkhanena asammuyhantassā’ (của người không si mê do sự không xem xét một cách bình đẳng), ý nghĩa là của người si mê theo cách không xem xét một cách bình đẳng ở cả ba loại đối tượng. Xả tương ưng với tuệ quán. Nekkhammasitā upekkhā vedanāsabhāgāti (xả y cứ xuất ly tương tợ với thọ): Do sự diễn tiến với trạng thái dửng dưng, và tương tợ với thọ xả. Ettha upekkhā vāti (ở đây, hoặc là xả): Ở đây, trong phần giải về xả này, ‘upekkhā’ (xả) chắc chắn đã được đề cập đến. Tasmāti (do đó): Do vì xả trung tánh cũng đã được đề cập đến bằng sự đề cập đến xả ở đây. Chính do nhắm đến điều ấy nên đã nói ‘paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānavasena uppajjanakaupekkhā’ (xả có sự sanh lên theo cách của thiền thứ nhất, thứ nhì, thứ ba, và thứ tư).

Tāyapi nekkhammasitaupekkhāyāti niddhāraṇe bhummaṃ. ‘‘Yaṃ nekkhammavasenā’’tiādi heṭṭhā vuttanayattā uttā natthameva.

Tāyapi nekkhammasitaupekkhāyāti (cũng do xả y cứ xuất ly ấy): Là biến cách thứ bảy trong ý nghĩa xác định. Câu ‘Yaṃ nekkhammavasenā’ (điều nào do năng lực của xuất ly) v.v… có ý nghĩa rõ ràng do vì phương pháp đã được nói ở dưới.

363. Yadi sakkassa tadā sotāpattiphalapattiyāva upanissayo, atha kasmā bhagavā yāva arahattaṃ desanaṃ vaḍḍhesīti āha ‘‘buddhānañhī’’tiādi. Taruṇasakkoti abhinavo adhunā pātubhūto sakko. Sampati [Pg.269] pātubhāvañhi sandhāya ‘‘taruṇasakko’’ti vuttaṃ, na tassa kumāratā, vuddhatā vā atthi. Gatāgataṭṭhānanti gamanāgamanakāraṇaṃ. Na paññāyati na upalabbhati. Gabbhaseyyakānañhi cavantānaṃ kammajarūpaṃ vigacchati anudeva cittajaṃ, āhārajañca paccayābhāvato, utujaṃ pana sucirampi kālaṃ paveṇiṃ ghaṭṭentaṃ bhassantaṃ vā sosantaṃ vā kilesantaṃ vā viṭṭhataṃ vā hoti, na evaṃ devānaṃ. Tesañhi opapātikattā kammajarūpe antaradhāyante sesatisantatirūpampi tena saddhiṃ antaradhāyati. Tenāha ‘‘dīpasikhāgamanaṃ viya hotī’’ti. Sesadevatā na jāniṃsu punapi sakkattabhāvena tasmiṃyeva ṭhāne nibbattattā. Tīsu ṭhānesūti somanassadomanassaupekkhāvissajjanāvasānaṭṭhānesu. Nibbattitaphalamevāti sappimhā sappimaṇḍo viya āgamanīyapaṭipadāya nibbattitaphalabhūtaṃ lokuttaramaggaphalameva kathitaṃ. Sakuṇikāya viya kiñci gayhūpagaṃ uppatitvā uḍḍetvā ullaṅghitvā. Assāti maggaphalasaññitassa ariyassa dhammassa.

363. Nếu khi ấy Sakka có cận y duyên chỉ cho sự chứng đắc quả Tu-đà-hoàn, vậy tại sao đức Thế Tôn đã mở rộng bài thuyết giảng cho đến A-la-hán? Ngài đã nói ‘buddhānañhī’ (này, của các đức Phật) v.v… Taruṇasakkoti (vị Sakka trẻ): Vị Sakka mới, hiện nay đã xuất hiện. Chính do nhắm đến sự xuất hiện vào lúc này nên đã được nói là ‘taruṇasakko’ (vị Sakka trẻ), chứ vị ấy không có sự trẻ trung hay già cả. Gatāgataṭṭhānanti (nơi đã đi và đã đến): Nguyên nhân của sự đi và sự đến. Na paññāyati (không được biết đến): Không được tìm thấy. Này, đối với các chúng sanh thai sanh đang mệnh chung, sắc do nghiệp tạo biến mất, tiếp theo là sắc do tâm tạo, và sắc do vật thực tạo do vì không có duyên, còn sắc do thời tiết tạo thì hoặc là bị va chạm, hoặc là bị rơi rụng, hoặc là bị khô héo, hoặc là bị hư hoại, hoặc là bị sình thối trong một thời gian dài lâu, đối với các vị chư thiên thì không như vậy. Này, do vì các vị ấy là hóa sanh, trong khi sắc do nghiệp tạo đang biến mất thì các sắc còn lại của dòng tương tục cũng biến mất cùng với sắc ấy. Do đó, ngài đã nói ‘dīpasikhāgamanaṃ viya hoti’ (giống như sự ra đi của ngọn đèn). Các vị chư thiên khác đã không biết do vì vị ấy lại sanh ra ở chính nơi ấy với trạng thái Sakka. Tīsu ṭhānesūti (ở ba nơi): Ở những nơi là lúc cuối cùng của sự từ bỏ hỷ, ưu, và xả. Nibbattitaphalamevāti (chính là quả đã được thành tựu): Chính quả siêu thế là đạo và quả, là quả đã được thành tựu của con đường cần phải đi đến, giống như bơ lỏng từ bơ đặc, đã được nói đến. Giống như con chim nhỏ bay lên, bay đi, vượt qua sau khi đã nắm giữ vật gì. Assāti (của điều ấy): Của pháp của bậc Thánh được gọi là đạo và quả.

Pātimokkhasaṃvaravaṇṇanā

Phần Giải Thích Về Sự Thu Thúc Giới Bổn

364. Pātimokkhasaṃvarāyāti pātimokkhabhūtasīlasaṃvarāyāti ayamettha atthoti āha ‘‘uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā’’ti. ‘‘Pātimokkhasīlañhi sabbasīlato jeṭṭhakasīla’’nti dīghavāpīvihāravāsi sumatthero vadati, antevāsiko panassa tepiṭakacūḷanāgatthero ‘‘pātimokkhasaṃvaro eva sīlaṃ, itarāni pana ‘sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthī’ti ananujānanto indriyasaṃvaro nāma chadvārarakkhāmattakaṃ, ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppādanamattakaṃ, paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye ‘ida mattha’nti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ, nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ. Tathā hi yassa so bhinno, so itarāni rakkhituṃ abhabbattā asīlo hoti. Yassa pana sabbaso arogo sesānaṃ rakkhituṃ bhabbattā sampannasīlo’’ti vadati, tasmā itaresaṃ tassa parivārabhāvato, sabbaso ekadesena ca tadantogadhabhāvato tadeva padhānasīlaṃ nāmāti āha ‘‘uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā’’ti. Tattha yathā heṭṭhā papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ pucchitena bhagavatā papañcasaññānaṃ, paṭipadāya ca mūlabhūtaṃ vedanaṃ vibhajitvā paṭipadā desitā sakkassa ajjhāsayavasena saṃkilesadhammappahānamukhena vodānadhammapāripūrīti, evaṃ tassā eva paṭipadāya mūlabhūtampi sīlasaṃvaraṃ pucchitena bhagavatā [Pg.270] yato so visujjhati, yathā ca visujjhati, tadubhayaṃ sakkassa ajjhāsayavasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘kāyasamācārampī’’tiādi vuttaṃ saṃkilesadhammappahānamukhena vodānadhammapāripūrīti katvā. Sīlakathāyaṃ asevitabbakāyasamācārādikathane kāraṇaṃ vuttameva, tasmā kammapathavasenāti kusalākusalakammapathavasena.

364. Pātimokkhasaṃvarāyāti có nghĩa là pātimokkhabhūtasīlasaṃvarāyāti (vì sự thu thúc trong giới vốn là Pātimokkha), đây là ý nghĩa ở đây, nên ngài đã nói ‘uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā’ (vì sự thu thúc trong giới tối thượng, cao cả nhất). Trưởng lão Sumatta, trú tại tu viện Dīghavāpī, nói rằng: “Giới Pātimokkha quả là giới cao cả nhất trong tất cả các giới.” Nhưng đệ tử của ngài, trưởng lão Tepiṭakacūḷanāga, không chấp nhận rằng các giới khác có thể được gọi là ‘giới,’ đã nói rằng: “Chỉ có sự thu thúc Pātimokkha mới là giới. Còn sự thu thúc các căn chỉ là việc phòng hộ sáu cửa; sự trong sạch về mạng sống chỉ là việc tạo ra các vật dụng một cách hợp pháp, đúng đắn; giới liên quan đến vật dụng chỉ là việc thọ dụng sau khi đã quán xét các vật dụng đã nhận được rằng ‘đây là mục đích.’ Một cách không cần giải thích thêm, chỉ có sự thu thúc Pātimokkha mới là giới. Thật vậy, người nào có giới ấy bị vi phạm, người ấy là người vô giới vì không có khả năng giữ gìn các giới khác. Nhưng người nào có giới ấy hoàn toàn không bị vi phạm, người ấy là người có giới đầy đủ vì có khả năng giữ gìn các giới còn lại.” Do đó, vì các giới khác là tùy thuộc của giới ấy, và vì chúng hoàn toàn hoặc một phần được bao hàm trong giới ấy, nên chỉ có giới ấy mới được gọi là giới chính. Vì vậy, ngài đã nói ‘uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā’ (vì sự thu thúc trong giới tối thượng, cao cả nhất). Ở đây, cũng giống như ở phần trước, khi được hỏi về con đường thực hành dẫn đến sự đoạn diệt của các khái niệm hý luận, Đức Thế Tôn đã phân tích về các khái niệm hý luận và về thọ, vốn là gốc rễ của con đường thực hành, rồi thuyết giảng con đường ấy theo khuynh hướng của Sakka (Đế Thích), theo phương pháp đoạn trừ các pháp ô nhiễm để làm viên mãn các pháp thanh tịnh. Tương tự như vậy, ở đây, khi được hỏi về sự thu thúc trong giới, vốn cũng là gốc rễ của chính con đường thực hành ấy, để phân tích và chỉ ra cả hai phương diện: từ đâu sự thu thúc ấy được thanh tịnh và làm thế nào nó được thanh tịnh, theo khuynh hướng của Sakka, Đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu bằng ‘kāyasamācārampi’ (cả hành vi của thân) v.v... theo phương pháp đoạn trừ các pháp ô nhiễm để làm viên mãn các pháp thanh tịnh. Trong phần nói về giới, lý do cho việc nói về hành vi của thân không nên thực hành v.v... đã được nêu rõ. Do đó, kammapathavasenāti có nghĩa là theo con đường của nghiệp thiện và bất thiện.

Kammapathavasenāti ca kammapathavicāravasena. Kammapathabhāvaṃ apattānampi hi kāyaduccaritādīnaṃ asevitabbakādīnaṃ asevitabbakāyasamācārādibhāvo idha vuccatīti. Paṇṇattivasenāti sikkhāpadapaṇṇattivasena. Yato yato hi yā yā veramaṇī, tadubhayepi vibhāvento paṇṇattivasena katheti nāma. Tenāha ‘‘kāyadvāre’’tiādi. Sikkhāpadaṃ vītikkamati etenāti sikkhāpadavītikkamo, sikkhāpadassa vītikkamanākārena pavatto akusaladhammo yaṃ, tassa asevitabbakāyasamācārāditā. Vītikkamapaṭipakkho avītikkamo, na vītikkamati etenāti avītikkamo, sīlaṃ.

Kammapathavasenāti cũng có nghĩa là theo sự thẩm xét về con đường của nghiệp. Bởi vì ở đây, ngay cả những thân hành xấu v.v... chưa đạt đến mức độ là con đường của nghiệp cũng được gọi là trạng thái của hành vi thân không nên thực hành v.v... Paṇṇattivasenāti có nghĩa là theo sự chế định học giới. Bởi vì, khi phân tích cả hai phương diện, tức là từ đâu có sự kiêng cữ nào, thì được gọi là nói theo sự chế định. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘kāyadvāre’ (ở cửa thân) v.v... Sikkhāpadaṃ vītikkamati etenāti sikkhāpadavītikkamo, cái mà qua đó người ta vi phạm học giới; pháp bất thiện nào khởi lên theo cách thức vi phạm học giới, đó là tính chất của hành vi thân không nên thực hành v.v... Đối nghịch với sự vi phạm là sự không vi phạm. Na vītikkamati etenāti avītikkamo, cái mà qua đó người ta không vi phạm, đó là giới.

Micchā sammā ca pariyesati etāyāti pariyesanā, ājīvo, atthato paccayagavesanabyāpāro kāyavacīdvāriko. Yadi evaṃ kasmā visuṃ gahaṇanti āha ‘‘yasmā’’tiādi. Ariyā niddosā pariyesanā gavesanāti ariyapariyesanā, ariyehi sādhūhi pariyesitabbātipi ariyapariyesanāti. Vuttavipariyāyato anariyapariyesanā veditabbā.

Micchā sammā ca pariyesati etāyāti pariyesanā, cái mà qua đó người ta tìm kiếm một cách tà vạy hoặc chân chánh, tức là mạng sống (ājīvo); về mặt ý nghĩa, đó là sự nỗ lực tìm kiếm các vật dụng qua cửa thân và cửa lời. Nếu vậy, tại sao lại được đề cập riêng? Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yasmā’ (bởi vì) v.v... Ariyā niddosā pariyesanā gavesanāti ariyapariyesanā, sự tìm kiếm cao thượng, không có lỗi lầm; hoặc cũng có nghĩa là sự tìm kiếm nên được thực hiện bởi các bậc Thánh, các bậc thiện nhân. Anariyapariyesanā (sự tìm kiếm không cao thượng) nên được hiểu theo nghĩa ngược lại với những gì đã nói.

Jātidhammoti jāyanasabhāvo jāyanapakatiko. Jarādhammoti jīraṇasabhāvo. Byādhidhammoti byādhisabhāvo. Maraṇadhammoti mīyanasabhāvo. Sokadhammoti socanakasabhāvo. Saṃkilesadhammoti saṃkilissanasabhāvo.

Jātidhammoti có nghĩa là có bản chất sanh, có tính chất sanh. Jarādhammoti có nghĩa là có bản chất già. Byādhidhammoti có nghĩa là có bản chất bệnh. Maraṇadhammoti có nghĩa là có bản chất chết. Sokadhammoti có nghĩa là có bản chất sầu. Saṃkilesadhammoti có nghĩa là có bản chất ô nhiễm.

Puttabhariyanti puttā ca bhariyā ca. Esa nayo sabbattha. Dvandekattavasena tesaṃ niddeso. Jātarūparajatanti ettha pana yato vikāraṃ anāpajjitvā sabbaṃ jātarūpameva hotīti jātarūpaṃ nāma suvaṇṇaṃ. Dhavalasabhāvatāya rajatīti rajataṃ, rūpiyaṃ. Idha pana suvaṇṇaṃ ṭhapetvā yaṃ kiñci upabhogaparibhogārahaṃ ‘‘rajata’’ntveva gahitaṃ vohārūpagamāsakādi. Jātidhammā hete, bhikkhave, upadhayoti ete kāmaguṇūpadhayo nāma honti, te sabbepi jātidhammāti dasseti.

Puttabhariyanti là con trai và vợ. Phương pháp này được áp dụng ở mọi nơi. Chúng được chỉ định theo cách hợp nhất của một cặp đôi (dvanda). Trong cụm từ jātarūparajatanti (vàng và bạc), jātarūpaṃ được gọi là vàng (suvaṇṇaṃ) vì tất cả đều là vàng nguyên chất mà không trải qua biến đổi. Dhavalasabhāvatāya rajatīti rajataṃ, là bạc (rūpiyaṃ), được gọi như vậy vì nó có bản chất màu trắng sáng. Tuy nhiên, ở đây, ngoại trừ vàng, bất cứ thứ gì có thể sử dụng và tiêu dùng, như tiền tệ thông thường, māsaka v.v..., đều được coi là “bạc”. Jātidhammā hete, bhikkhave, upadhayoti, câu “Này các Tỳ khưu, những chấp thủ này có bản chất sanh” cho thấy rằng những chấp thủ thuộc về dục lạc này đều có bản chất sanh.

Byādhidhammavārādīsu [Pg.271] jātarūparajataṃ na gahitaṃ. Na hetassa sīsarogādayo byādhayo nāma santi, na sattānaṃ viya cutisaṅkhātaṃ maraṇaṃ, na soke uppajjati, cutisaṅkhātaṃ maraṇanti ca ekabhavapariyāpannakhandhanirodho, so tassa natthi, khaṇikanirodho pana khaṇe khaṇe labbhateva. Rāgādīhi pana saṃkilesehi saṃkilissatīti saṃkilesadhammavāre gahitaṃ jātarūpaṃ, tathā utusamuṭṭhānattā jātidhammavāre, malaṃ gahetvā jīraṇato jarādhammavāre ca. Ariyehi na araṇīyā, pariyesanātipi anariyapariyesanā.

Trong các phần về bản chất bệnh v.v..., vàng và bạc không được đề cập đến. Bởi vì chúng không có các bệnh như đau đầu v.v..., không có cái chết được gọi là sự mệnh chung như của chúng sanh, và không phát sinh sầu muộn. Cái chết được gọi là sự mệnh chung là sự đoạn diệt của các uẩn trong một kiếp sống, điều đó không có ở chúng; tuy nhiên, sự diệt trong từng khoảnh khắc thì vẫn có thể có được. Nhưng vì chúng bị ô nhiễm bởi các phiền não như tham ái v.v..., nên vàng được đề cập trong phần về bản chất ô nhiễm. Tương tự, vì chúng phát sinh từ thời tiết, nên chúng được đề cập trong phần về bản chất sanh; và vì chúng bị hư hoại do bám bụi bẩn, nên chúng được đề cập trong phần về bản chất già. Ariyehi na araṇīyā, pariyesanātipi anariyapariyesanā, cũng có nghĩa là sự tìm kiếm không nên được thực hiện bởi các bậc Thánh.

Idāni anesanāvasenāpi taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Iminā nayena sukkapakkhepi attho veditabbo.

Bây giờ, để chỉ ra điều đó theo phương diện tìm kiếm không đúng đắn, câu bắt đầu bằng ‘apica’ (hơn nữa) v.v... đã được nói đến. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong phần thiện (sukkapakkha) cũng nên được hiểu như vậy.

Sambhārapariyesanaṃ paharaṇavisādigavesanaṃ, payogavasena payogakaraṇaṃ tajjāvāyāmajananaṃ tādisaṃ upakkamanibbattanaṃ, pāṇātipātādiatthaṃ gamanaṃ, paccekaṃ kāla-saddo yojetabbo ‘‘sambhārapariyesanakālato paṭṭhāya, payogakaraṇakālato paṭṭhāya, gamanakālato paṭṭhāyā’’ti. Itaroti ‘‘sevitabbo’’ti vuttakāyasamācārādiko. Cittampi uppādetabbaṃ. Tathā uppāditacitto hi sati paccayasamavāye tādisaṃ payogaṃ parakkamaṃ karonto paṭipattiyā matthakaṃ gaṇhāti. Tenāha ‘‘cittuppādampi kho ahaṃ, bhikkhave, kusalesu dhammesu bahupakāraṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 1.84).

Việc tìm kiếm các vật dụng (sambhārapariyesanaṃ) là việc tìm kiếm vũ khí, chất độc, v.v. Việc thực hiện sự cố gắng (payoga) theo cách cố gắng là sự phát sinh nỗ lực tương ứng, sự tạo ra phương tiện như vậy. Việc đi lại (gamanaṃ) vì mục đích sát sanh, v.v. Từ ‘thời điểm’ (kāla) nên được áp dụng riêng cho từng trường hợp: ‘kể từ thời điểm tìm kiếm vật dụng, kể từ thời điểm thực hiện sự cố gắng, kể từ thời điểm đi lại’. Phần còn lại (itaro) là thân hành thiện, v.v., đã được nói là ‘nên thực hành’. Tâm cũng nên được phát sinh. Vì rằng, người có tâm được phát sinh như vậy, khi có sự hội đủ của các duyên, trong khi thực hiện sự cố gắng và nỗ lực như thế, sẽ đạt đến đỉnh cao của sự thực hành. Do đó, Ngài đã nói: ‘Này các Tỳ khưu, Ta nói rằng ngay cả sự khởi lên của tâm cũng có nhiều lợi ích trong các thiện pháp’ (ma. ni. 1.84).

Idāni taṃ matthakappattaṃ asevitabbaṃ, sevitabbañca dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Saṅghabhedādīnanti ādi-saddena lohituppādanādiṃ saṅgaṇhāti. Buddharatanasaṅgharatanupaṭṭhāneheva dhammaratanupaṭṭhānasiddhīti āha ‘‘divasassa dvattikkhattuṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ upaṭṭhānagamanādivasenā’’ti. Dhanuggahapesanaṃ dhanuggahapurisānaṃ uyyojanaṃ. Ādi-saddena pañcavarayācanādiṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Ajātasattuṃ pasādetvā lābhuppādavasena parihīnalābhasakkārassa kulesu viññāpana’’nti evamādiṃ anariyapariyesanaṃ pariyesantānaṃ.

Bây giờ, để chỉ ra điều không nên thực hành và điều nên thực hành đã đạt đến đỉnh điểm, câu ‘Lại nữa...’ đã được nói. Trong câu ‘việc chia rẽ Tăng chúng, v.v.’, từ ‘v.v.’ bao gồm cả việc làm chảy máu (Phật), v.v. Vì sự thành tựu của việc phụng sự Pháp bảo chính là nhờ vào việc phụng sự Phật bảo và Tăng bảo, nên đã nói: ‘bằng cách đi đến phụng sự Tam bảo hai hoặc ba lần trong ngày, v.v.’. Việc sai phái cung thủ (dhanuggahapesanaṃ) là việc cử đi những người cầm cung. Từ ‘v.v.’ bao gồm cả việc xin năm điều ước, v.v. (Ám chỉ) những người tìm kiếm sự tìm kiếm không cao thượng, chẳng hạn như ‘làm cho vua Ajātasattu hài lòng và thông báo cho các gia đình về việc lợi lộc và danh vọng đã bị suy giảm để làm phát sinh lợi lộc’.

Pāripūriyāti pāripūriatthaṃ. Aggamaggaphalavaseneva hi sevitabbānaṃ pāripūrīti tadatthaṃ sabbā pubbabhāgapaṭipadā, pātimokkhasaṃvaropi aggamaggeneva paripuṇṇo [Pg.272] hotīti tadatthaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ vatvā nigamento ‘‘pātimokkho…pe… hotī’’ti āha.

‘Để được viên mãn’ (pāripūriyā) có nghĩa là vì mục đích viên mãn. Vì sự viên mãn của những điều nên thực hành chính là nhờ vào Thánh đạo và Thánh quả cao nhất, nên vì mục đích đó có tất cả các pháp hành giai đoạn đầu. Và sự thu thúc trong giới bổn cũng được viên mãn chính nhờ Thánh đạo cao nhất, nên vì mục đích đó, sau khi nói về pháp hành giai đoạn đầu, trong phần kết luận, Ngài đã nói: ‘Giới bổn... trở nên...’.

Indriyasaṃvaravaṇṇanā

Giải thích về sự thu thúc các căn

365. Indriyānaṃ pidhānāyāti indriyānaṃ pidahanatthāya. Indriyāni ca cakkhādīni dvārāni, tesaṃ pidhānaṃ saṃvaraṇaṃ akusaluppattito gopanāti āha ‘‘guttadvāratāyā’’ti. Asevitabbarūpādivasena indriyesu aguttadvāratā asaṃvaro, saṃkilesadhammavippahānavasena vodānadhammapārisuddhīti. Kāmaṃ pāḷiyaṃ asevitabbampi rūpādi dassitaṃ, sakkena pana indriyasaṃvarāya paṭipatti pucchitāti tameva nivattetvā dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃvuttaṃ ‘‘cakkhuviññeyyaṃ rūpampītiādi sevitabbarūpādivasena indriyasaṃvaradassanatthaṃ vutta’’nti. ‘‘Tuṇhī ahosī’’ti vatvā tuṇhībhāvassa kāraṇaṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘kathetukāmopī’’tiādi vuttaṃ. Ayanti sakko devānaṃ indo.

365. ‘Để che đậy các căn’ có nghĩa là vì mục đích che đậy các căn. Các căn là các cửa như mắt, v.v.; việc che đậy chúng, sự thu thúc, là sự bảo vệ khỏi sự phát sinh của bất thiện pháp, do đó đã nói là ‘do sự phòng hộ các cửa’. Sự không phòng hộ các cửa, sự không thu thúc trong các căn, là do các sắc, v.v., không nên thực hành; sự trong sạch của các pháp thanh tịnh là do sự từ bỏ các pháp ô nhiễm. Mặc dù trong kinh văn Pāli, các sắc, v.v., không nên thực hành cũng được chỉ ra, nhưng vì Sakka đã hỏi về sự thực hành để thu thúc các căn, nên để loại bỏ điều đó và chỉ ra (điều nên thực hành), trong Chú giải đã nói: ‘Câu “sắc được nhận biết bởi mắt...” v.v., được nói để chỉ ra sự thu thúc các căn thông qua các sắc, v.v., nên thực hành’. Sau khi nói ‘đã im lặng’, để làm rõ nguyên nhân của sự im lặng bằng cách nói ngược lại, câu ‘dù muốn nói...’ đã được nói. Vị này là Sakka, vua của các vị trời.

Rūpanti rūpāyatanaṃ, tassa asevanaṃ nāma adassanaṃ evāti āha ‘‘na sevitabbaṃ na daṭṭhabba’’nti. Yaṃ pana sattasantānagataṃ rūpaṃ passato paṭikūlamanasikāravasena, asubhasaññā vā saṇṭhāti dassanānuttariyavasena. Atha vā kammaphalasaddahanavasena pasādo vā uppajjati. Hutvā abhāvākārasallakkhaṇena aniccasaññāpaṭilābho vā hoti.

‘Sắc’ là sắc xứ; việc không thực hành nó chính là không thấy, do đó đã nói ‘không nên thực hành, không nên thấy’. Nhưng đối với người thấy sắc thuộc về dòng tương tục của chúng sanh, do tác ý về sự ghê tởm, hoặc tưởng về sự bất tịnh được thiết lập, theo cách thấy vô thượng. Hoặc là, do tin tưởng vào quả của nghiệp, sự tịnh tín phát sinh. Hoặc là, do ghi nhận trạng thái không tồn tại sau khi đã có, sự chứng đắc vô thường tưởng xảy ra.

Pariyāyakkharaṇato akkharaṃ, vaṇṇo, so eva nirantaruppattiyā samuddito padavākyasaññito, adhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, tayidaṃ kābyanāṭakādigatavevacanavasena, uccāraṇavasena ca vicittasannivesatāya tathāpavattavikappanavasena cittavicittabhāvena upatiṭṭhanakaṃ sandhāyāha ‘‘yaṃ cittakkharaṃ cittabyañjanampi saddaṃ suṇato rāgādayo uppajjantī’’ti. Atthanissitanti samparāyikatthanissitaṃ. Dhammanissitanti vivaṭṭadhammanissitaṃ, lokuttararatanattayadhammanissitaṃ vā. Pasādoti ratanattayasaddhā, kammaphalasaddhāpi. Nibbidā vāti aniccasaññādivasena vaṭṭato ukkaṇṭhā vā.

Do sự diễn đạt theo cách thức, nó là một chữ cái (akkharaṃ), một âm (vaṇṇo). Chính nó, khi được kết hợp bởi sự phát sinh liên tục, được gọi là từ và câu, và nó biểu thị ý nghĩa được nhắm đến, nên gọi là văn tự (byañjanaṃ). Ám chỉ đến điều đó, hiện khởi với tính chất đa dạng và hấp dẫn do sự sắp xếp đa dạng theo cách dùng từ đồng nghĩa trong thi ca, kịch nghệ, v.v., và theo cách phát âm, theo cách biến đổi diễn ra như vậy, Ngài đã nói: ‘âm thanh nào có chữ cái hấp dẫn, có văn tự hấp dẫn, khi nghe nó, tham, v.v., phát sinh’. ‘Nương tựa vào ý nghĩa’ là nương tựa vào ý nghĩa liên quan đến đời sau. ‘Nương tựa vào Pháp’ là nương tựa vào Pháp thoát khỏi vòng luân hồi, hoặc nương tựa vào Pháp Tam bảo siêu thế. ‘Tịnh tín’ là niềm tin vào Tam bảo, và cả niềm tin vào quả của nghiệp. ‘Hoặc nhàm chán’ là sự chán ngán đối với vòng luân hồi do vô thường tưởng, v.v.

Gandharasāviparodhādivasena seviyamānaṃ ayoniso paṭipannattā asevitabbaṃ nāma. Yoniso paccavekkhitvā seviyamānaṃ sampajaññavasena gahaṇato sevitabbaṃ nāma. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ gandhaṃ ghāyato’’tiādi.

Khi được thực hành theo cách không trái ngược với hương và vị, v.v., do đã thực hành không như lý, nó được gọi là không nên thực hành. Khi được thực hành sau khi đã quán xét như lý, do được tiếp nhận với tỉnh giác, nó được gọi là nên thực hành. Do đó đã nói: ‘hương nào khi ngửi...’, v.v.

Yaṃ [Pg.273] pana phusatoti yaṃ pana sevitabbaṃ phoṭṭhabbaṃ anipphannasseva phusato. Āsavakkhayo ceva hoti jāgariyānuyogassa matthakappattito. Vīriyañca supaggahitaṃ hoti catutthassa ariyavaṃsassa ukkaṃsanato. Pacchimā ca…pe… anuggahitā hoti sammāpaṭipattiyaṃ niyojanato.

‘Nhưng xúc nào khi chạm vào’ có nghĩa là xúc chạm nào nên được thực hành, khi chạm vào ngay cả khi (kết quả) chưa thành tựu. Sự đoạn tận các lậu hoặc xảy ra, do đã đạt đến đỉnh cao của sự chuyên tâm tỉnh thức. Và tinh tấn được nắm giữ tốt, do sự đề cao Thánh chủng thứ tư. Và thế hệ sau... được hỗ trợ, do được hướng đến chánh hạnh.

Ye manoviññeyye dhamme iṭṭhādibhede samannāharantassa āvajjantassa āpāthaṃ āgacchanti. ‘‘Manoviññeyyā dhammā’’ti vibhatti vipariṇāmetabbā, mettādivasena samannāharantassa ye manoviññeyyā dhammā āpāthaṃ āgacchanti, evarūpā sevitabbāti yojanā. Ādi-saddena karuṇādīnañceva aniccādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo. Tiṇṇaṃ therānaṃ dhammāti idāni vuccamānapaṭipattīnaṃ tiṇṇaṃ therānaṃ manoviññeyyā dhammā. Bahi dhāvituṃ na adāsinti antopariveṇaṃ āgatameva rūpādiṃ ārabbha imasmiṃ temāse kammaṭṭhānavinimuttaṃ cittaṃ kadāci uppannapubbaṃ, antopariveṇe ca visabhāgarūpādīnaṃ asambhavo eva, tasmā visaṭavitakkavasena cittaṃ bahi dhāvituṃ na adāsinti dasseti. Nivāsagehato nivāsanagabbhato. Niyakajjhattakhandhapañcakato vipassanāgocarato. Thero kira sabbampi attanā kātabbakiriyaṃ kammaṭṭhānasīseneva paṭipajjati.

Những pháp do ý nhận biết, có sự khác biệt như là khả ái v.v..., đi vào tầm nhận thức của người đang tác ý, đang hướng tâm. Cụm từ ‘các pháp do ý nhận biết’ nên được biến đổi cách. Cách kết nối là: những pháp do ý nhận biết nào đi vào tầm nhận thức của người đang tác ý theo cách từ tâm v.v..., những pháp như vậy nên được thực hành. Nên hiểu rằng từ ‘v.v...’ bao gồm cả bi tâm v.v... và vô thường v.v... ‘Các pháp của ba vị trưởng lão’ có nghĩa là các pháp do ý nhận biết của ba vị trưởng lão có sự thực hành đang được nói đến. ‘Không cho phóng đi ra ngoài’ cho thấy rằng: trong ba tháng này, tâm thoát khỏi đề mục thiền định, khởi lên đối với sắc v.v... đã đi vào bên trong tu viện, đã từng có khi sanh khởi. Và vì bên trong tu viện không thể có các sắc v.v... không tương thích, do đó, ngài đã không cho tâm phóng đi ra ngoài theo cách của những tầm tư lan rộng. ‘Từ nhà ở’ có nghĩa là từ phòng ở. ‘Từ năm uẩn thuộc nội phần của chính mình’ có nghĩa là từ đối tượng của thiền minh sát. Tương truyền, vị trưởng lão thực hành tất cả mọi hành vi cần làm của mình với đề mục thiền định làm đầu.

366. Asammohasampajaññavasena advejjhābhāvato eko anto etassāti ekanto, ekanto vādo etesanti ekantavādā. Tenāha ‘‘ekaṃyeva vadantī’’ti, abhinnavādāti attho. Ekācārāti samānācārā. Ekaladdhikāti samānaladdhikā. Ekapariyosānāti samānaniṭṭhānā.

366. Do không có sự phân đôi theo cách của tỉnh giác không si mê, nên có một kết luận, đó là ‘nhất hướng’. Những người có thuyết nhất hướng được gọi là ‘nhất hướng luận giả’. Do đó, có nói rằng ‘họ chỉ nói một điều duy nhất,’ nghĩa là có thuyết không khác biệt. ‘Cùng một cách hành xử’ có nghĩa là có cách hành xử giống nhau. ‘Cùng một giáo lý’ có nghĩa là có giáo lý giống nhau. ‘Cùng một kết cuộc’ có nghĩa là có sự kết thúc giống nhau.

Iti sakko pubbe attanā sutaṃ puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ nānāvādā cāraladdhiniṭṭhānaṃ idāni saccapaṭivedhena asārato ñatvā ṭhito, tassa kāraṇaṃ ñātukāmo tameva tāva byatirekamukhena pucchati ‘‘sabbeva dhammā nu kho’’tiādinā.

Như vậy, Thiên chủ Sakka, sau khi đã biết rõ sự vô ích của các thuyết, các cách hành xử, các giáo lý, và các kết cuộc khác nhau của nhiều Sa-môn và Bà-la-môn mà trước đây tự mình đã nghe, giờ đây nhờ sự thấu triệt chân lý, đã đứng vững. Muốn biết nguyên nhân của điều đó, ngài trước tiên hỏi chính vị ấy theo cách phủ định bằng câu bắt đầu là ‘phải chăng tất cả các pháp...’.

Dhātūti ajjhāsayadhātu uttarapadalopena vuttā, ajjhāsayadhātūti ca atthato ajjhāsayo evāti āha ‘‘anekajjhāsayo nānajjhāsayo’’ti. ‘‘Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hotī’’ti idaṃ nidassanavasena vuttaṃ iriyāpathepi nāma sattā ekajjhāsayā dullabhā, pageva [Pg.274] laddhīsūti dassanatthaṃ. Yaṃ yadeva ajjhāsayanti yaṃ yameva sassatādiajjhāsayaṃ. Abhinivisantīti taṃ taṃ laddhiṃ diṭṭhābhinivesavasena abhimukhā hutvā duppaṭinissaggibhāvena nivisanti, ādānaggāhaṃ gaṇhanti. Thāmena ca parāmāsena cāti diṭṭhithāmena ca diṭṭhiparāmāsena ca. Suṭṭhu gaṇhitvāti ativiya daḷhaggāhaṃ gaṇhitvā. Voharantīti yathābhiniviṭṭhaṃ diṭṭhivādaṃ paññāpenti pare hi gāhenti patiṭṭhapenti. Tenāha ‘‘kathenti dīpenti kittentī’’ti, ugghosentīti attho.

‘Giới’ được nói đến ở đây là ‘khuynh hướng giới’ với sự lược bỏ từ sau. Và ‘khuynh hướng giới’ về mặt ý nghĩa chính là khuynh hướng, nên có nói ‘nhiều khuynh hướng, khuynh hướng khác nhau’. Câu ‘Khi một người muốn đi, người khác lại muốn đứng’ được nói ra như một ví dụ để cho thấy rằng ngay cả trong oai nghi, chúng sanh có cùng khuynh hướng cũng thật khó tìm, huống chi là trong các giáo lý. ‘Họ có khuynh hướng nào’ có nghĩa là họ có khuynh hướng thường kiến v.v... nào. ‘Họ chấp chặt’ có nghĩa là họ hướng đến giáo lý này hay giáo lý kia theo cách cố chấp tà kiến, rồi an trú với thái độ khó từ bỏ, họ nắm giữ một cách bám víu. ‘Bằng sức mạnh và bằng sự chấp thủ’ có nghĩa là bằng sức mạnh của tà kiến và bằng sự chấp thủ tà kiến. ‘Sau khi nắm giữ kỹ’ có nghĩa là sau khi nắm giữ một cách rất kiên cố. ‘Họ tuyên bố’ có nghĩa là họ trình bày, làm cho người khác chấp nhận, và thiết lập học thuyết tà kiến theo như họ đã cố chấp. Do đó, có nói ‘họ nói, họ trình bày, họ tán dương,’ nghĩa là họ công bố.

Antaṃ atītā accantā, accantā niṭṭhā etesanti accantaniṭṭhā. Sabbesanti sabbesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Yogakkhemotipi nibbānaṃ catūhipi yogehi anuppaduṭṭhattā. ‘‘Accantayogakkhemā’’ti vattabbe i-kārena niddesena ‘‘accantayogakkhemī’’ti vuttaṃ, accantayogakkhemo vā etesaṃ atthīti accantayogakkhemīti. Caranti upagacchanti, adhigacchantīti attho. Pariyassati parikkhissati vaṭṭadukkhantaṃ āgammāti pariyosānantipi nibbānassa nāmaṃ.

‘Vượt qua giới hạn’ là ‘tuyệt đối’ (accantā). Những người có sự kết thúc tuyệt đối là ‘người có sự kết thúc tuyệt đối’ (accantaniṭṭhā). ‘Của tất cả’ có nghĩa là của tất cả các Sa-môn và Bà-la-môn. ‘An ổn khỏi các ách phược’ cũng là Niết-bàn, vì không bị bốn ách phược làm ô nhiễm. Đáng lẽ phải nói là ‘accantayogakkhemā’, nhưng lại được nói là ‘accantayogakkhemī’ với chỉ định bằng âm ‘i’. Hoặc, ‘sự an ổn tuyệt đối khỏi các ách phược’ là của họ, nên gọi là ‘accantayogakkhemī’. ‘Họ đi đến’ có nghĩa là họ đạt đến, họ chứng ngộ. ‘Sự kết thúc’ cũng là tên của Niết-bàn, vì nó đi đến sự chấm dứt khổ đau của vòng luân hồi.

Saṅkhiṇātīti samucchindanena khepeti. Vināsetīti tato eva sabbaso adassanaṃ pāpeti. Vimuttāti vaṭṭadukkhato accantaniggamena visesena muttā.

‘Làm cho cạn kiệt’ có nghĩa là làm cho tiêu hao bằng sự đoạn trừ. ‘Làm cho hoại diệt’ có nghĩa là từ đó làm cho hoàn toàn không còn thấy nữa. ‘Được giải thoát’ có nghĩa là được giải thoát một cách đặc biệt bằng sự thoát ra hoàn toàn khỏi khổ đau của vòng luân hồi.

‘‘Issāmacchariyaṃ eko pañho’’ti kasmā vuttaṃ, nanu issāmacchariyaṃ vissajjananti? Saccametaṃ, yo pana ñātuṃ icchito attho, so pañho. So eva ca vissajjīyatīti nāyaṃ doso, aññathā ambaṃ puṭṭhassa labujaṃ byākaraṇaṃ viya siyā, evaṃ pañhasīsena pañhabyākaraṇaṃ vadati. Tathā hi ‘‘piyāppiya’’ntiādinā vissajjanapadāneva gahitāni, ‘‘piyāppiyaṃ eko’’tiādīsupi eseva nayo. Papañcasaññāti saññāsīsena papañcā eva vuttāti āha ‘‘papañco eko’’ti. Ettha ca yathā pātimokkhasaṃvarapucchā kāyasamācārādivibhāgena vissajjitattā tayo pañhā jātā, evaṃ indriyasaṃvarapucchā rūpādivibhāgena vissajjitattā cha pañhā siyuṃ. Tathā sati ekūnavīsati pucchā siyuṃ, atha indriyasaṃvaratāsāmaññena ekova pañho kato, evaṃ sati pātimokkhasaṃvarapucchābhāvasāmaññena tepi tayo ekova pañhoti sabbeva dvādaseva pañhā bhaveyyunti? Nayidamevaṃ. Yasmā kāyasamācārādīsu vibhajja vuccamānesu mahāvisayatāya aparimāṇo vibhāgo sambhavati [Pg.275] vissajjetuṃ. Sakalampi vinayapiṭakaṃ tassa niddeso. Rūpādīsu pana vibhajja vuccamānesu appavisayatāya na tādiso vibhāgo sambhavati vissajjetuṃ. Iti mahāvisayatāya pātimokkhasaṃvarapucchā tayo pañhā katā, indriyasaṃvarapucchā pana appavisayatāya ekova pañho kato. Tena vuttaṃ ‘‘cuddasa mahāpañhā’’ti.

Tại sao lại nói ‘ghen tỵ và bỏn xẻn là một câu hỏi’? Chẳng phải ghen tỵ và bỏn xẻn là câu trả lời sao? Điều đó đúng. Nhưng ý nghĩa được mong muốn biết đến, đó là câu hỏi. Và chính điều đó được trả lời, nên đây không phải là lỗi. Nếu không, sẽ giống như trả lời về quả mít khi được hỏi về quả xoài. Như vậy, ngài nói lời giải đáp câu hỏi bằng chính tiêu đề của câu hỏi. Thật vậy, các từ trong câu trả lời như ‘thích và không thích’ đã được lấy. Trong các câu như ‘thích và không thích là một,’ phương pháp này cũng tương tự. ‘Tưởng về hý luận’ có nghĩa là chính các hý luận được nói đến qua tiêu đề ‘tưởng’, nên có nói ‘hý luận là một’. Ở đây, cũng như câu hỏi về sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha, do được trả lời bằng cách phân chia theo thân hành v.v..., đã trở thành ba câu hỏi; tương tự, câu hỏi về sự thu thúc các căn, do được trả lời bằng cách phân chia theo sắc v.v..., lẽ ra phải có sáu câu hỏi. Nếu vậy, sẽ có mười chín câu hỏi. Nhưng do tính chất chung của sự thu thúc các căn, nó được xem là một câu hỏi duy nhất. Nếu vậy, do tính chất chung của sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha, ba câu hỏi kia cũng là một câu hỏi duy nhất, và như thế tất cả chỉ có mười hai câu hỏi thôi sao? Không phải như vậy. Bởi vì khi nói về thân hành v.v... một cách phân chia, do phạm vi rộng lớn, có thể có sự phân chia vô hạn để trả lời. Toàn bộ Tạng Luật là lời giải thích cho điều đó. Nhưng khi nói về sắc v.v... một cách phân chia, do phạm vi nhỏ hẹp, không thể có sự phân chia như vậy để trả lời. Do đó, vì phạm vi rộng lớn, câu hỏi về sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha được xem là ba câu hỏi. Còn câu hỏi về sự thu thúc các căn, do phạm vi nhỏ hẹp, được xem là một câu hỏi duy nhất. Vì thế, đã nói là ‘mười bốn đại vấn’.

367. Calanaṭṭhenāti kampanaṭṭhena. Taṇhā hi kāmarāgarūparāgaarūparāgādivasena pavattiyā anavaṭṭhitatāya sayampi calati, yattha uppannā, tampi santānaṃ bhavādīsu parikaḍḍhanena cāleti, tasmā calanaṭṭhena taṇhā ejā nāma. Pīḷanaṭṭhenāti vibādhanaṭṭhena tassa tassa dukkhassa hetubhāvena. Padussanaṭṭhenāti adhammarāgādibhāvena, sammukhaparaṃmukhena, kilesāsucipaggharaṇena ca pakārato dussanaṭṭhena gaṇḍo. Anuppaviṭṭhaṭṭhenāti āsayassa dunnīharaṇīyabhāvena anuppavisanaṭṭhena. Kaḍḍhati attano ca ruciyā upaneti. Uccāvacanti paṇītabhāvaṃ, nihīnabhāvañca. Yesu samaṇabrāhmaṇesu. ‘‘Yesāha’’ntipi pāḷi, tassā keci ‘‘yesaṃ aha’’nti atthaṃ vadanti. Evanti sutānurūpaṃ, uggahānurūpañca. ‘‘Ahaṃ kho pana bhante aññesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ dhammācariyo hontopi bhagavato sāvako…pe… sambodhiparāyaṇo’’ti evaṃ attano sotāpannabhāvaṃ jānāpeti.

367. Calanaṭṭhenāti (với ý nghĩa là rung động) là với ý nghĩa là lay động. Bởi vì ái, do sự không đứng yên trong việc diễn tiến theo cách thức của dục ái, sắc ái, vô sắc ái, v.v..., tự nó rung động, và nơi nào nó sanh khởi, nó cũng làm cho dòng tương tục ấy lay động bằng cách lôi kéo trong các cõi hữu, v.v... Do đó, với ý nghĩa là rung động, ái được gọi là ejā (sự rung động). Pīḷanaṭṭhenāti (với ý nghĩa là bức bách) là với ý nghĩa là làm khổ não, do là nhân của sự đau khổ này hay sự đau khổ kia. Padussanaṭṭhenāti (với ý nghĩa là làm hư hoại) là với ý nghĩa làm hư hoại một cách đặc biệt do trạng thái tham phi pháp, v.v..., do có mặt và không có mặt, và do sự rỉ chảy của cấu uế phiền não, nên (gọi là) gaṇḍo (mụn nhọt). Anuppaviṭṭhaṭṭhenāti (với ý nghĩa là đã đi vào trong) là với ý nghĩa xâm nhập do trạng thái khó nhổ ra khỏi nơi tiềm ẩn. Kaḍḍhati (nó lôi kéo) và upaneti (nó đem đến gần) ruciyā (sự ưa thích) attano (của chính nó). Uccāvacanti (cao và thấp) là trạng thái cao thượng và trạng thái thấp hèn. Yesu samaṇabrāhmaṇesu (ở nơi các vị Sa-môn và Bà-la-môn nào). ‘‘Yesāha’’ntipi pāḷi (cũng có Pāḷi là “yesāhaṃ”), một số vị nói ý nghĩa của từ ấy là ‘‘yesaṃ aha’’nti (tôi của những vị nào). Evanti (như vậy) là phù hợp với điều đã được nghe và phù hợp với điều đã học hỏi. ‘‘Ahaṃ kho pana bhante aññesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ dhammācariyo hontopi bhagavato sāvako…pe… sambodhiparāyaṇo’’ti (Bạch ngài, dù con là vị pháp sư của các Sa-môn và Bà-la-môn khác, nhưng con là đệ tử của đức Thế Tôn... hướng đến sự giác ngộ hoàn toàn), bằng cách ấy, vị ấy cho biết trạng thái Tu-đà-hoàn của mình.

Somanassapaṭilābhakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Câu Chuyện Đạt Được Hỷ Lạc

368. Samāpannoti samogāḷho pavattasampahāro viyātibyūḷho. Jiniṃsūti yathā asurā puna sīsaṃ ukkhipituṃ nāsakkhiṃsu, evaṃ devā vijiniṃsuyevāti dassento āha ‘‘devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsū’’ti. Tādiso hissa jayo sātisayaṃ vedapaṭilābhāya ahosi. Duvidhampi ojanti dibbaṃ, asuraṃ cāti dvippakārampi ojaṃ. Devāyeva paribhuñjissanti asurānaṃ pavesābhāvato. Daṇḍassa avacaraṇaṃ āvaraṇaṃ daṇḍāvacaro, saha daṇḍāvacarenāti sadaṇḍāvacaro, daṇḍena paharitvā vā āvaritvā vā sādhetabbanti attho.

368. Samāpannoti (đã giao chiến) là đã nhập cuộc, cuộc tấn công đã diễn ra, đã dàn trận. Jiniṃsūti (đã chiến thắng), để chỉ rằng chư Thiên đã thực sự chiến thắng theo cách mà các a-tu-la không thể ngóc đầu dậy được nữa, ngài đã nói ‘‘devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsū’’ti (chư Thiên đã chiến thắng các a-tu-la để họ không quay trở lại nữa). Chiến thắng như vậy của vị ấy đã là để đạt được cảm thọ một cách vượt trội. Duvidhampi ojanti (cả hai loại tinh túy) là cả hai loại tinh túy, tức là của chư Thiên và của a-tu-la. Devāyeva paribhuñjissanti (chỉ chư Thiên sẽ hưởng dụng) vì các a-tu-la không có sự đi vào. Daṇḍassa avacaraṇaṃ āvaraṇaṃ daṇḍāvacaro (sự di chuyển, sự che chắn của cây gậy là daṇḍāvacaro), saha daṇḍāvacarenāti sadaṇḍāvacaro (cùng với daṇḍāvacara là sadaṇḍāvacaro), ý nghĩa là được thực hiện bằng cách đánh hoặc che chắn bằng cây gậy.

369. Imasmiṃyeva okāseti imissameva indasālaguhāyaṃ. Devabhūtassa meti pubbepi devabhūtassa sakkasseva me bhūtassa. Satoti idānipi sakkasseva sato punarāyu ca me laddho.

369. Imasmiṃyeva okāseti (ngay tại nơi này) là ngay tại hang Indasāla này. Devabhūtassa meti (của tôi, người đã trở thành vị trời) là của tôi, người đã là Sakka, đã trở thành vị trời cả trước đây. Satoti (đang là), ngay cả bây giờ đang là Sakka, và tuổi thọ mới đã được tôi đắc lại.

Diviyā [Pg.276] kāyāti dibbā, khandhapañcakasaṅkhātā kāyāti āha ‘‘dibbā attabhāvā’’ti. ‘‘Amūḷho gabbhaṃ essāmī’’ti iminā ariyasāvakānaṃ andhaputhujjanānaṃ viya sammohamaraṇaṃ, asampajānagabbhokkamanañca natthi, atha kho asammohamaraṇañceva sampajānagabbhokkamanañca hotīti dasseti. Ariyasāvakā niyatagatikattā sugatīsu eva uppajjanti, tatthāpi manussesu uppajjantā uḷāresu eva kulesu paṭisandhiṃ gaṇhissanti, sakkassāpi tādiso ajjhāsayo. Tena vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘yattha me ramatī mano’’ti, taṃ sandhāyāha ‘‘yattha me’’tiādi. Sakko pana attano dibbānubhāvenāpi tādisaṃ jānituṃ sakkotiyeva.

Diviyā kāyāti (các thân cõi trời) là các thân cõi trời, được gọi là các thân bao gồm năm uẩn, ngài nói ‘‘dibbā attabhāvā’’ti (các tự thể cõi trời). ‘‘Amūḷho gabbhaṃ essāmī’’ti (tôi sẽ đi vào thai mẹ không si mê), bằng câu này, ngài chỉ ra rằng đối với các bậc Thánh đệ tử, không có cái chết trong si mê và sự đi vào thai mẹ không tỉnh giác như các kẻ phàm phu mù quáng, mà trái lại, có cái chết không si mê và sự đi vào thai mẹ có tỉnh giác. Các bậc Thánh đệ tử, do có cảnh giới chắc chắn, chỉ sanh vào các cõi lành. Ngay cả ở đó, khi sanh làm người, họ sẽ chỉ tái sanh trong các gia đình cao quý. Sakka cũng có khuynh hướng như vậy. Do đó, trong Pāḷi đã nói ‘‘yattha me ramatī mano’’ti (nơi nào tâm tôi ưa thích), liên quan đến điều đó, ngài nói ‘‘yattha me’’ti v.v... Hơn nữa, Sakka quả thực có thể biết được điều như vậy ngay cả bằng thiên thần lực của mình.

Kāraṇenāti yuttena ariyasāvakabhāvassa anucchavikena. Tenāha ‘‘samenā’’ti.

Kāraṇenāti (với lý do) là với điều thích hợp, tương xứng với trạng thái của bậc Thánh đệ tử. Do đó, ngài nói ‘‘samenā’’ti (với sự công bằng).

Sakadāgāmimaggaṃ sandhāya vadati chaṭṭhe atthavase anāgāmimaggassa vakkhamānattā. Ājānitukāmoti appattaṃ visesaṃ paṭivijjhitukāmo. Manussaloke anto bhavissati puna mānussūpapattiyā abhāvato.

Ngài nói liên quan đến đạo Nhất lai, vì trong lợi ích thứ sáu, đạo Bất lai sẽ được nói đến. Ājānitukāmoti (muốn biết rõ) là muốn chứng ngộ sự đặc biệt chưa đạt được. Manussaloke anto bhavissati (sẽ có sự kết thúc trong cõi người) vì không có sự tái sanh làm người lần nữa.

Punadevāti manussesu uppanno tato cavitvā punadeva. Imasmiṃ tāvatiṃsadevalokasmiṃ. Uttamo, kīdisoti āha ‘‘sakko’’tiādi.

Punadevāti (lại làm trời) là đã sanh làm người, từ đó mệnh chung, lại làm trời. Imasmiṃ tāvatiṃsadevalokasmiṃ (trong thế giới chư Thiên Tāvatiṃsa này). Uttamo (vị tối thượng), vị như thế nào? Ngài nói ‘‘sakko’’ti v.v...

Antime bhaveti mama sabbabhavesu antime sabbapariyosāne bhave. ‘‘Āyunā’’ti iminā ca taṃsahabhāvino sabbepi vaṇṇādike saṅgaṇhāti. ‘‘Paññāyā’’ti ca iminā sabbepi saddhāsativīriyādike. Tasmiṃ attabhāveti tasmiṃ sabbantime sakkattabhāve. Akaniṭṭhagāmī hutvāti antarāyaparinibbāyiādibhāvaṃ anupagantvā ekaṃsato uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī eva hutvā. Tato eva anukkamena avihādīsu nibbattanto. Evamāhāti ‘‘so nivāso bhavissatī’’ti evamāha. ‘‘Avihādīsu…pe… nibbattissatī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘esa kirā’’tiādi vuttaṃ. Ayañca nayo na kevalaṃ sakkasseva, atha kho mahāseṭṭhimahāupāsikānampi hotiyevāti dassento ‘‘sakko devarājā’’tiādimāha.

Antime bhaveti (trong kiếp sống cuối cùng) là trong kiếp sống cuối cùng của tôi, kiếp sống kết thúc tất cả mọi kiếp. ‘‘Āyunā’’ti (với tuổi thọ), bằng từ này, ngài bao gồm tất cả những thứ cùng tồn tại như sắc đẹp, v.v... ‘‘Paññāyā’’ti (với trí tuệ), bằng từ này, (ngài bao gồm) tất cả những thứ như đức tin, chánh niệm, tinh tấn, v.v... Tasmiṃ attabhāveti (trong tự thể ấy) là trong tự thể làm Sakka cuối cùng ấy. Akaniṭṭhagāmī hutvāti (trở thành vị đi đến cõi Akaniṭṭha), không đạt đến trạng thái Bát-niết-bàn trung gian, v.v..., mà chắc chắn trở thành vị thượng lưu đi đến cõi Akaniṭṭha. Từ đó, tuần tự sanh vào các cõi Avihā, v.v... Evamāhāti (ngài đã nói như vậy), ngài đã nói như vầy: ‘‘so nivāso bhavissatī’’ti (đó sẽ là nơi trú ngụ). Để giải thích ý nghĩa được nói tóm tắt là ‘‘Avihādīsu…pe… nibbattissatī’’ti (sẽ sanh vào cõi Avihā... v.v...), câu ‘‘esa kirā’’ti v.v... đã được nói. Và để chỉ ra rằng phương pháp này không chỉ dành cho Sakka, mà còn dành cho các đại phú gia, các đại nữ cận sự, ngài đã nói ‘‘sakko devarājā’’ti v.v...

370. Bhavasampattinibbānasampattīnaṃ vasena aparipuṇṇajjhāsayatāya aniṭṭhitamanoratho taṃ taṃ pattukāmoyeva hutvā ṭhito. Ye ca samaṇeti [Pg.277] ye ca pabbajite. Pavivittavihārinoti ‘‘anekavivekattayaṃ paribrūhetvā viharantī’’ti maññāmi.

370. Do khuynh hướng chưa được viên mãn về phương diện thành tựu trong các cõi hữu và thành tựu Niết-bàn, nên tâm nguyện chưa hoàn thành, vị ấy đứng đó với mong muốn đạt được điều này điều kia. Ye ca samaṇeti (và các vị Sa-môn nào) là và các vị xuất gia nào. Pavivittavihārinoti (những vị sống độc cư), tôi nghĩ là ‘‘anekavivekattayaṃ paribrūhetvā viharantī’’ti (họ sống, sau khi đã phát triển ba loại viễn ly đa dạng).

Sampādanāti maggassa upasampādanaṃ tassa sampāpanaṃ sammadeva pāpanaṃ. Virādhanāti anārādhanā anupāyapaṭipatti. Na sambhontīti anabhisambhuṇanti. Yathāpucchite atthe anabhisambhuṇanaṃ nāma sammā kathetuṃ asamatthatā evāti āha ‘‘sampādetvā kathetuṃ na sakkontī’’ti.

Sampādanāti (sự thành tựu) là sự đảm nhận con đường, sự đạt đến nó, sự đạt đến một cách chân chánh. Virādhanāti (sự thất bại) là sự không thành tựu, sự thực hành sai phương pháp. Na sambhontīti (họ không thể) là anabhisambhuṇanti (họ không thể quán xuyến). Việc không thể quán xuyến ý nghĩa đã được hỏi chính là sự không có khả năng nói một cách chân chánh, do đó ngài nói ‘‘sampādetvā kathetuṃ na sakkontī’’ti (họ không thể thành tựu và nói ra).

Tasmāti yasmā ādiccena samānagottatāya. Tenevāha ‘‘ādicca nāma gottenā’’ti, tasmā. Ādicco bandhu etassāti ādiccabandhu, atha vā ādiccassa bandhūti ādiccabandhu, bhagavā, taṃ ādiccabandhunaṃ. Ādicco hi sotāpannatāya bhagavato orasaputto. Tenevāha –

Tasmāti (do đó), bởi vì có cùng dòng họ với mặt trời (Ādicca). Chính vì thế, ngài đã nói ‘‘ādicca nāma gottenā’’ti (tên dòng họ là Ādicca), do đó. Ādicco bandhu etassāti ādiccabandhu (Mặt trời là quyến thuộc của vị này, nên là Ādiccabandhu - Thân Quyến của Mặt Trời), hoặc là ādiccassa bandhūti ādiccabandhu (quyến thuộc của Mặt trời là Ādiccabandhu), tức là đức Thế Tôn, taṃ ādiccabandhunaṃ (đến vị Thân Quyến của Mặt Trời ấy). Vì rằng, Ādicca (vị trời Mặt Trời), do là bậc Tu-đà-hoàn, nên là người con ruột của đức Thế Tôn. Chính vì thế, ngài đã nói –

‘‘Yo andhakāre tamasi pabhaṅkaro,Verocano maṇḍalī uggatejo;

Mā rāhu gilī caraṃ antalikkhe,Pajaṃ mamaṃ rāhu pamuñca sūriya’’nti. (saṃ. ni. 1.91);

‘‘Vị nào tạo ra ánh sáng trong đêm tối mịt mù, là Verocano (Đấng Tỏa Sáng), có vầng sáng, có uy lực mãnh liệt; Hỡi Rāhu, chớ nuốt vị ấy đang đi giữa không trung, Hỡi Rāhu, hãy thả Sūriya (Mặt Trời), người con của ta.’’ (saṃ. ni. 1.91);

Sāmanti sāmaṃpayogaṃ, satthu pana sāvakassa sāmaṃpayogo nāma sanipāto evāti āha ‘‘namakkāraṃ karomā’’ti.

Sāmanti sāmaṃpayogaṃ (họ tự mình nỗ lực để được an tịnh). Nhưng đối với bậc Đạo Sư và người đệ tử, sự nỗ lực của chính mình (sāmaṃpayogo) chính là sự hội họp. Vì thế, ngài đã nói: ‘Chúng ta hãy đảnh lễ’.

371. Parāmasitvāti ‘‘imāya nāma pathaviyaṃ nisinnena mayā ayaṃ acchariyadhammo adhigato’’ti somanassajāto, ‘‘imāya nāma pathaviyaṃ evaṃ acchariyabbhutaṃ buddharatanaṃ uppanna’’nti acchariyabbhutacittajāto ca pathaviṃ parāmasitvā. Patthitapañhāti dīgharattānusayitasaṃsayasamugghātatthaṃ ‘‘kadā nu kho bhagavantaṃ pucchituṃ labhāmī’’ti evaṃ abhipatthitapañhā. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyamevāti.

371. Parāmasitvā (sau khi chạm vào) có nghĩa là: Sanh khởi hỷ lạc rằng: ‘Chính do ta ngồi trên mặt đất này mà pháp kỳ diệu này đã được chứng ngộ,’ và sanh khởi tâm kỳ diệu chưa từng có rằng: ‘Chính trên mặt đất này mà Phật bảo kỳ diệu chưa từng có như vậy đã sanh khởi,’ rồi chạm vào mặt đất. Patthitapañhā (những câu hỏi đã được mong mỏi) là những câu hỏi đã được tha thiết mong mỏi như vầy: ‘Khi nào ta mới có dịp được hỏi Đức Thế Tôn?’ nhằm mục đích nhổ lên tận gốc những hoài nghi đã ngủ ngầm từ lâu. Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều ấy quả thật dễ hiểu.

Sakkapañhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn mật trong Chú giải kinh Vấn đề của Đế Thích.

9. Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Đại Niệm Xứ

Uddesavārakathāvaṇṇanā

Chú giải về chương Đề Cương

373. ‘‘Kasmā [Pg.278] bhagavā idaṃ suttamabhāsī’’ti asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchati, sādhāraṇaṃ pana ‘‘pākaṭa’’nti anāmasitvā ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādi vuttaṃ. Samuṭṭhānanti hi desanānidānaṃ, taṃ sādhāraṇāsādhāraṇabhedato duvidhaṃ, sādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ ajjhattikaṃ samuṭṭhānaṃ nāma bhagavato mahākaruṇā. Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi. Yathāha ‘‘sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’tiādi. (Dī. ni. 2.69; ma. ni. 1.283; 2.339; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9) bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ nāma dasasahassamahābrahmaparivārassa sahampatimahābrahmuno ajjhesanaṃ. Tathā cāha ‘‘brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā’’ti. (Dī. ni. 2.69; ma. ni. 1.283; 2.339; saṃ. ni. 1.179; mahāva. 9) tadajjhesanuttarakālañhi dhammapaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭipassambhetvā bhagavā dhammaṃ desetuṃ ussāhajāto ahosi. Yathā ca mahākaruṇā, evaṃ dasabalañāṇādayo ca desanāya ajjhattasamuṭṭhānabhāve vattabbā. Sabbañhi ñeyyadhammaṃ, tesaṃ desetabbappakāraṃ, sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānitvā bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti. Asādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhameva. Tattha ajjhattikaṃ yāya mahākaruṇāya, yena ca desanāñāṇena idaṃ suttaṃ pavattitaṃ, tadubhayaṃ veditabbaṃ, bāhiraṃ pana dassetuṃ ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādimāha. Tena vuttaṃ ‘‘asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchatī’’ti, tena ‘‘attajjhāsayādīsu catūsu suttanikkhepesu kataroya’’nti suttanikkhepo pucchito hotīti itaro ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādinā ‘‘parajjhāsayoyaṃ suttanikkhepo’’ti dasseti.

373. ‘Vì sao Đức Thế Tôn thuyết giảng kinh này?’ là hỏi về nguyên nhân khởi sanh đặc biệt. Còn nguyên nhân phổ thông thì đã ‘hiển nhiên,’ nên không đề cập đến, mà nói rằng: ‘Vì các cư dân xứ Kuru’ v.v... Nguyên nhân khởi sanh (samuṭṭhāna) chính là nhân duyên của bài thuyết giảng. Nguyên nhân ấy có hai loại, do sự phân biệt giữa phổ thông và đặc biệt. Nguyên nhân phổ thông cũng có hai loại, do sự phân biệt giữa bên trong và bên ngoài. Trong đó, nguyên nhân khởi sanh phổ thông bên trong chính là lòng đại bi của Đức Thế Tôn. Chính do lòng đại bi ấy thúc đẩy mà tâm của Đức Thế Tôn đã khởi lên để thuyết pháp cho chúng sanh cần được tế độ. Như có lời dạy: ‘Và do lòng bi mẫn đối với chúng sanh, ngài đã nhìn khắp thế gian bằng Phật nhãn’ v.v... Còn nguyên nhân khởi sanh phổ thông bên ngoài chính là lời thỉnh cầu của Đại Phạm Thiên Sahampati cùng với đoàn tùy tùng mười ngàn vị Đại Phạm Thiên. Như có lời dạy: ‘Và sau khi biết được lời thỉnh cầu của Phạm Thiên.’ Chính sau khi được thỉnh cầu, Đức Thế Tôn đã làm lắng dịu tâm không hăng hái sanh khởi do việc quán xét Pháp, và đã trở nên nhiệt tâm để thuyết Pháp. Và cũng như lòng đại bi, mười trí lực v.v... cũng cần được nói đến là những nguyên nhân khởi sanh bên trong của bài thuyết giảng. Quả vậy, sau khi biết như thật tất cả các pháp cần biết, cách thức thuyết giảng chúng, và khuynh hướng, tùy miên v.v... của chúng sanh, Đức Thế Tôn, với sự thiện xảo về xứ và phi xứ v.v..., đã tuyên thuyết bài giảng với nhiều phương pháp đa dạng, phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ. Nguyên nhân đặc biệt cũng có hai loại, do sự phân biệt giữa bên trong và bên ngoài. Trong đó, nguyên nhân bên trong cần được hiểu là cả hai: lòng đại bi và trí tuệ thuyết giảng mà nhờ đó kinh này đã được tuyên thuyết. Còn để chỉ ra nguyên nhân bên ngoài, ngài đã nói: ‘Vì các cư dân xứ Kuru’ v.v... Do đó, có lời nói rằng: ‘hỏi về nguyên nhân khởi sanh đặc biệt.’ Qua đó, câu hỏi về cách trình bày kinh (suttanikkhepa) đã được đặt ra: ‘Đây là cách nào trong bốn cách trình bày kinh: theo khuynh hướng của tự thân v.v...?’ Vị kia đã chỉ ra bằng câu: ‘Vì các cư dân xứ Kuru’ v.v... rằng: ‘Đây là cách trình bày kinh theo khuynh hướng của người khác.’

Kururaṭṭhaṃ kira tadā taṃnivāsisattānaṃ yonisomanasikāravantatādinā yebhuyyena suppaṭipannatāya, pubbe ca katapuññatābalena tadā utuādisampattiyuttameva ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘utupaccayādisampannattā’’ti. Ādi-saddena bhojanādisampattiṃ saṅgaṇhāti. Keci pana ‘‘pubbe [Pg.279] pavattakuruvattadhammānuṭṭhānavāsanāya uttarakuru viya yebhuyyena utuādisampannameva hontaṃ bhagavato kāle sātisayaṃ utusappāyādiyuttaṃ taṃ raṭṭhaṃ ahosī’’ti vadanti. Cittasarīrakallatāyāti cittassa, sarīrassa ca arogatāya. Anuggahitapaññābalāti laddhūpakārañāṇānubhāvā, anu anu vā āciṇṇapaññātejā. Ekavīsatiyā ṭhānesuti kāyānupassanāvasena cuddasasu ṭhānesu, vedanānupassanāvasena ekasmiṃ ṭhāne, tathā cittānupassanāvasena, dhammānupassanāvasena pañcasu ṭhānesūti evaṃ ekavīsatiyā ṭhānesu. Kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvāti catusaccakammaṭṭhānaṃ yathā arahattaṃ pāpeti, evaṃ desanāvasena arahatte pakkhipitvā. Suvaṇṇacaṅkoṭakasuvaṇṇamañjūsāsu pakkhittāni sumanacampakādinānāpupphāni, maṇimuttādisattaratanāni ca yathā bhājanasampattiyā savisesaṃ sobhanti, kiccakarāni ca honti manuññabhāvato, evaṃ sīladassanādisampattiyā bhājanavisesabhūtāya kururaṭṭhavāsiparisāya desitā bhagavato ayaṃ desanā bhiyyoso mattāya sobhati, kiccakārī ca hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘yathā hi puriso’’tiādinā. Etthāti kururaṭṭhe.

Tương truyền rằng, vào lúc bấy giờ, xứ Kuru đã được sung túc về thời tiết v.v... do phần lớn các chúng sanh cư ngụ ở đó có sự thực hành tốt đẹp nhờ có như lý tác ý v.v..., và do năng lực của các phước báu đã được tạo trong quá khứ. Do đó, có lời nói rằng: ‘do được sung túc về thời tiết, nhân duyên v.v...’ Từ ‘v.v...’ (ādi) bao gồm cả sự sung túc về vật thực v.v... Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘Do thói quen thực hành các bổn phận của người Kuru đã được lưu hành từ trước, xứ ấy phần lớn đã được sung túc về thời tiết v.v... giống như xứ Uttarakuru, và vào thời của Đức Thế Tôn, xứ ấy đã được ưu đãi đặc biệt về thời tiết thuận lợi v.v...’ Cittasarīrakallatāya (do sự lành mạnh của tâm và thân) có nghĩa là do sự không bệnh tật của tâm và của thân. Anuggahitapaññābalā (có năng lực trí tuệ được hỗ trợ) có nghĩa là có năng lực của trí tuệ đã nhận được sự trợ giúp, hoặc có uy lực của trí tuệ đã được thực hành nhiều lần. Ekavīsatiyā ṭhānesu (trong hai mươi mốt nơi) có nghĩa là trong hai mươi mốt nơi như sau: mười bốn nơi theo cách quán thân, một nơi theo cách quán thọ, tương tự một nơi theo cách quán tâm, và năm nơi theo cách quán pháp. Kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvā (sau khi đặt đề mục nghiệp xứ vào quả A-la-hán) có nghĩa là sau khi đặt đề mục nghiệp xứ về Tứ đế vào quả A-la-hán theo cách thuyết giảng, để đề mục ấy có thể đưa đến quả A-la-hán. Để chỉ ra ý nghĩa này: ‘Cũng như các loại hoa khác nhau như hoa lài, hoa sứ v.v... và bảy loại báu vật như ngọc, châu v.v... được đặt trong những chiếc tráp vàng, hộp vàng, chúng trở nên rực rỡ một cách đặc biệt và hữu dụng do sự hoàn hảo của vật chứa, vì chúng đẹp mắt; cũng vậy, bài thuyết giảng này của Đức Thế Tôn, được thuyết cho hội chúng cư dân xứ Kuru, những người giống như những vật chứa đặc biệt do sự hoàn hảo về giới, chánh kiến v.v..., đã trở nên rực rỡ ở mức độ cao hơn và hữu hiệu,’ ngài đã nói: ‘Ví như một người’ v.v... Ettha (ở đây) có nghĩa là ở xứ Kuru.

Pakatiyāti sarasatopi, imissā satipaṭṭhānasuttadesanāya pubbepīti adhippāyo. Anuyuttā viharanti satthu desanānusārato bhāvanānuyogaṃ.

Pakatiyā (một cách tự nhiên) có nghĩa là ngay cả do bản chất của họ; ý muốn nói là: ngay cả trước khi có bài thuyết giảng kinh Niệm Xứ này. Họ sống chuyên tâm (anuyuttā viharanti) vào việc thực hành thiền định theo lời dạy của bậc Đạo Sư.

Vissaṭṭhaattabhāvenāti aniccādivasena kismiñci yonisomanasikāre cittaṃ aniyojetvā rūpādiārammaṇe abhirativasena vissaṭṭhacittena bhavituṃ na vaṭṭati, pamādavihāraṃ pahāya appamattena bhavitabbanti adhippāyo.

Vissaṭṭhaattabhāvena (với tâm buông thả) có nghĩa là: Không nên có tâm buông thả do sự ưa thích các đối tượng như sắc v.v..., mà không hướng tâm vào bất cứ sự như lý tác ý nào theo cách quán vô thường v.v... Ý muốn nói là: cần phải từ bỏ sự sống buông lung và trở nên không buông lung.

Ekāyanoti ettha ayana-saddo maggapariyāyo. Na kevalaṃ ayanameva, atha kho aññepi bahū maggapariyāyāti paduddhāraṃ karonto ‘‘maggassa hī’’ti ādiṃ vatvā yadi maggapariyāyo ayana-saddo, kasmā puna ‘‘maggo’’ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tasmā’’tiādi. Tattha ekamaggoti eko eva maggo. Na hi nibbānagāmimaggo añño atthīti. Nanu satipaṭṭhānaṃ idha maggoti adhippetaṃ, tadaññe ca bahū maggadhammā atthīti? Saccaṃ atthi, te pana satipaṭṭhānaggahaṇeneva gahitā tadavinābhāvato. Tathā [Pg.280] hi ñāṇavīriyādayo niddese gahitā, uddese pana satiyā eva gahaṇaṃ veneyyajjhāsayavasenāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Na dvidhāpathabhūto’’ti iminā imassa maggassa anekamaggabhāvābhāvaṃ viya anibbānagāmibhāvābhāvañca dasseti. Ekenāti asahāyena. Asahāyatā ca duvidhā attadutiyatābhāvena vā, yā ‘‘vūpakaṭṭhakāyatā’’ti vuccati, taṇhādutiyatābhāvena vā, yā ‘‘pavivittacittatā’’ti vuccati. Tenāha ‘‘vūpakaṭṭhena pavivittacittenā’’ti. Seṭṭhopi loke ‘‘eko’’ti vuccati ‘‘yāva pare ekāhaṃ vo karomī’’tiādīsūti āha ‘‘ekassāti seṭṭhassā’’ti. Yadi saṃsārato nissaraṇaṭṭho ayanaṭṭho, aññesampi upanissayasampannānaṃ sādhāraṇato, kathaṃ bhagavatoti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Imasmiṃ khoti ettha kho-saddo avadhāraṇe, tasmā imasmiṃ yevāti attho. Desanābhedoyeva heso, yadidaṃ ‘‘maggo’’ti vā ‘‘ayano’’ti vā. Ayana-saddo vā kammakaraṇādivibhāgo. Tenāha ‘‘atthato pana eko vā’’ti.

Ở đây, trong từ ‘ekāyano’, từ ‘ayana’ là từ đồng nghĩa với đạo lộ. Không chỉ là ‘ayana’ mà thôi, nhưng còn có nhiều từ đồng nghĩa khác với đạo lộ nữa, khi thực hiện việc trích dẫn từ ngữ, ngài đã nói ‘maggassa hī’ v.v... và nếu từ ‘ayana’ là từ đồng nghĩa với đạo lộ, tại sao lại nói là ‘maggo’ nữa? Nhắm đến sự chất vấn ấy, ngài đã nói ‘tasmā’ v.v... Ở đó, ‘ekamaggo’ là chỉ một đạo lộ duy nhất. Vì không có đạo lộ nào khác đi đến Nibbāna. Chẳng phải ở đây niệm xứ được xem là đạo lộ, và có nhiều pháp đạo lộ khác nữa hay sao? Đúng là có, nhưng các pháp ấy đã được bao gồm bởi sự nắm giữ niệm xứ, do vì không tách rời khỏi niệm xứ. Thật vậy, trí tuệ, tinh tấn v.v... đã được đề cập trong phần chi tiết (niddesa), nhưng trong phần đề mục (uddesa) thì chỉ có niệm được đề cập, điều này nên được hiểu là tùy theo khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ. Bằng câu ‘không phải là con đường có hai ngã rẽ’, ngài cho thấy rằng đạo lộ này không phải là nhiều đạo lộ, cũng như không phải là con đường không đi đến Nibbāna. ‘Ekena’ có nghĩa là không có bạn đồng hành. Và sự không có bạn đồng hành có hai loại: hoặc là không có người thứ hai làm bạn, được gọi là ‘thân viễn ly’; hoặc là không có ái dục làm bạn, được gọi là ‘tâm viễn ly’. Do đó, ngài nói ‘với thân viễn ly, với tâm viễn ly’. Bậc tối thắng ở đời cũng được gọi là ‘eka’, như trong câu ‘cho đến khi ta làm cho các ngươi trở thành độc nhất’ v.v..., ngài nói ‘ekassa có nghĩa là của bậc tối thắng’. Nếu ý nghĩa của ‘ayana’ là thoát khỏi vòng luân hồi, và điều này cũng chung cho những người khác có đầy đủ duyên lành, tại sao lại nói là của đức Thế Tôn? Ngài nói ‘kiñcāpī’ v.v... Ở đây, trong câu ‘imasmiṃ kho’, từ ‘kho’ có nghĩa là nhấn mạnh, do đó có nghĩa là ‘chỉ trong cái này mà thôi’. Đây chỉ là sự khác biệt trong cách thuyết giảng, dù nói là ‘maggo’ hay ‘ayano’. Hoặc từ ‘ayana’ có sự phân chia về nghiệp, công cụ v.v... Do đó, ngài nói ‘nhưng về mặt ý nghĩa thì là một’.

Nānāmukhabhāvanānayappavattoti kāyānupassanādimukhena tatthāpi ānāpānādimukhena bhāvanānayena pavatto. Ekāyananti ekagāminaṃ, nibbānagāminanti attho. Nibbānañhi adutiyabhāvato, seṭṭhabhāvato ca ‘‘eka’’nti vuccati. Yathāha ‘‘ekañhi saccaṃ na dutīyamatthī’’ti (su. ni. 890). ‘‘Yāvatā bhikkhave dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā virāgo tesaṃ aggaṃ akkhāyatī’’ti. (A. ni. 4.34; itivu. 90) khayo eva antoti khayanto, jātiyā khayantaṃ diṭṭhavāti jātikhayantadassī. Avibhāgena sabbepi satte hitena anukampatīti hitānukampī. Atariṃsūti tariṃsu. Pubbeti purimakā buddhā, pubbe vā atītakāle.

‘Nānāmukhabhāvanānayappavatto’ có nghĩa là được tiến hành theo phương pháp tu tập với nhiều cửa ngõ, tức là với cửa ngõ quán thân v.v..., và trong đó cũng có cửa ngõ niệm hơi thở vào ra v.v... ‘Ekāyanaṃ’ có nghĩa là đi đến một nơi, nghĩa là đi đến Nibbāna. Vì Nibbāna được gọi là ‘eka’ (độc nhất) do không có cái thứ hai và do là tối thắng. Như đã nói: ‘Chân lý chỉ có một, không có cái thứ hai’ (Sn. 890). Và: ‘Này các Tỳ khưu, trong tất cả các pháp, dù là hữu vi hay vô vi, sự ly tham được xem là cao thượng nhất’ (A. iv. 34; It. 90). ‘Khayanto’ là sự chấm dứt chính là sự đoạn tận. ‘Jātikhayantadassī’ là người đã thấy sự đoạn tận của sanh. ‘Hitānukampī’ là người có lòng bi mẫn đối với tất cả chúng sanh không phân biệt, vì lợi ích của họ. ‘Atariṃsu’ có nghĩa là họ đã vượt qua. ‘Pubbe’ có nghĩa là các vị Phật quá khứ, hoặc trong thời quá khứ.

Tanti tesaṃ vacanaṃ, taṃ vā kiriyāvuttivācakattaṃ na yujjati. Na hi saṅkheyyappadhānatāya sattavācino ekasaddassa kiriyāvuttivācakatā atthi. ‘‘Sakimpi uddhaṃ gaccheyyā’’tiādīsu (a. ni. 7.72) viya sakiṃ ayanoti iminā byañjanena bhavitabbaṃ. Evamatthaṃ yojetvāti ‘‘ekaṃ ayanaṃ assā’’ti evaṃ samāsapadatthaṃ yojetvā. Ubhayathāpīti purimanayena, pacchimanayena ca. Na yujjati idhādhippetamaggassa anekavāraṃ pavattisabbhāvato. Tenāha ‘‘kasmā’’tiādi. ‘‘Anekavārampi ayatī’’ti purimanayassa ayuttatādassanaṃ, ‘‘anekañcassa ayanaṃ hotī’’ti pacchimanayassa.

‘Taṃ’ là lời nói của các vị ấy, hoặc sự diễn đạt hành động ấy là không hợp lý. Vì từ ‘eka’, vốn có nghĩa chính là số đếm để chỉ một thực thể, không thể có chức năng diễn đạt hành động. Phải là bằng văn tự này: ‘sakiṃ ayano’ (đi một lần), giống như trong câu ‘dù chỉ một lần đi lên cõi trên’ v.v... (A. vii. 72). ‘Evamatthaṃ yojetvā’ có nghĩa là sau khi kết hợp ý nghĩa của từ ghép như vầy: ‘ekaṃ ayanaṃ assā’ (nó có một sự đi). ‘Ubhayathāpi’ là theo cả hai cách, tức là cách trước và cách sau. Không hợp lý, vì đạo lộ được đề cập ở đây có sự hiện hữu của việc khởi lên nhiều lần. Do đó, ngài nói ‘kasmā’ v.v... Câu ‘ayatī anekavārampi’ (nó đi nhiều lần) cho thấy sự không hợp lý của cách trước, và câu ‘anekañcassa ayanaṃ hoti’ (và sự đi của nó là nhiều) cho thấy sự không hợp lý của cách sau.

Imasmiṃ [Pg.281] padeti ‘‘ekāyano ayaṃ bhikkhave maggo’’ti imasmiṃ vākye, imasmiṃ vā ‘‘pubbabhāgamaggo, lokuttaramaggo’’ti vidhānapade. Missakamaggoti lokiyena missako lokuttaramaggo. Visuddhiādīnaṃ nippariyāyahetukaṃ saṅgaṇhanto ācariyatthero ‘‘missakamaggo’’ti āha. Itaro pariyāyahetu idhādhippetoti ‘‘pubbabhāgamaggo’’ti avoca.

‘Imasmiṃ pade’ có nghĩa là trong câu này: ‘Này các Tỳ khưu, đây là con đường độc nhất’, hoặc trong cụm từ mô tả này: ‘đạo lộ sơ khởi, đạo lộ siêu thế’. ‘Missakamaggo’ (đạo lộ hỗn hợp) là đạo lộ siêu thế được trộn lẫn với đạo lộ thế gian. Vị trưởng lão giảng sư, khi bao gồm cả nhân trực tiếp của các thanh tịnh v.v..., đã nói là ‘đạo lộ hỗn hợp’. Vị khác, vì nhân gián tiếp được đề cập ở đây, đã nói là ‘đạo lộ sơ khởi’.

Saddaṃ sutvāti ‘‘kālo bhante dhammasavanāyā’’ti kālārocanasaddaṃ paccakkhato, paramparāya ca sutvā. Evaṃ ukkhipitvāti evaṃ ‘‘sundaraṃ manoharaṃ imaṃ kathaṃ chaḍḍemā’’ti achaḍḍentā ucchubhāraṃ viya paggahetvā na vicaranti. Āluḷetīti viluḷito ākulo hotīti attho. Ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggoti ettāvatā idhādhippetatthe siddhe tasseva alaṅkāratthaṃ so pana yassa pubbabhāgamaggo, taṃ dassetuṃ ‘‘maggānaṭṭhaṅgiko’’tiādikā gāthāpi paṭisambhidāmaggatova ānetvā ṭhapitā.

‘Saddaṃ sutvā’ có nghĩa là sau khi nghe âm thanh thông báo thời gian: ‘Bạch ngài, đã đến lúc nghe pháp’, một cách trực tiếp hoặc gián tiếp. ‘Evaṃ ukkhipitvā’ có nghĩa là như vầy, không từ bỏ với suy nghĩ ‘chúng ta hãy từ bỏ bài pháp thoại hay đẹp, làm vui lòng này’, họ không đi lang thang mà nâng nó lên như một bó mía. ‘Āluḷeti’ có nghĩa là bị khuấy động, trở nên bối rối. Khi ý nghĩa được đề cập ở đây đã được xác lập rằng ‘con đường độc nhất được gọi là đạo lộ niệm xứ sơ khởi’, để tô điểm cho chính điều đó, và để chỉ ra đạo lộ mà nó là phần sơ khởi, bài kệ bắt đầu bằng ‘maggānaṭṭhaṅgiko’ v.v... cũng đã được trích dẫn từ Paṭisambhidāmagga và đặt vào đây.

Nibbānagamanaṭṭhenāti nibbānaṃ gacchati adhigacchati etenāti nibbānagamanaṃ,soyeva aviparītasabhāvatāya attho, tena nibbānagamanaṭṭhena, nibbānādhigamūpāyatāyāti attho. Magganīyaṭṭhenāti gavesitabbatāya. ‘‘Gamanīyaṭṭhenā’’ti vā pāṭho, upagantabbatāyāti attho. ‘‘Rāgādīhī’’ti iminā rāgadosamohānaṃyeva gahaṇaṃ ‘‘rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho mala’’nti (vibha. 924) vacanato. ‘‘Abhijjhāvisamalobhādīhī’’ti pana iminā sabbesampi upakkilesānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ te visuṃ uddhaṭā. ‘‘Sattānaṃ visuddhiyā’’ti vuttassa atthassa ekantikataṃ dassento ‘‘tathā hī’’tiādimāha. Kāmaṃ ‘‘visuddhiyā’’ti sāmaññajotanā, cittasseva pana visuddhi idhādhippetāti dassetuṃ ‘‘rūpamalavasena panā’’tiādi vuttaṃ. Na kevalaṃ aṭṭhakathāvacanameva, atha kho idaṃ ettha āhacca bhāsitanti dassento ‘‘tathā hī’’tiādimāha.

"Theo ý nghĩa là con đường đến Nibbāna" (Nibbānagamanaṭṭhenāti) có nghĩa là: Do cái này mà đi đến, chứng đạt Nibbāna, nên gọi là con đường đến Nibbāna (nibbānagamanaṃ). Chính điều ấy là ý nghĩa do bản chất không sai lệch. Do ý nghĩa là con đường đến Nibbāna ấy, nghĩa là do là phương tiện để chứng đạt Nibbāna. "Theo ý nghĩa cần được tìm cầu" (Magganīyaṭṭhenāti) là do cần được tìm kiếm. Hoặc có bản đọc là "gamanīyaṭṭhenā", nghĩa là cần được đi đến. Bằng từ "do tham, v.v..." (rāgādīhī), chính là chỉ lấy tham, sân, si, theo như câu "tham là cấu uế, sân là cấu uế, si là cấu uế" (Vibh. 924). Còn bằng từ "do tham lam bất chính, v.v..." (abhijjhāvisamalobhādīhi), để bao gồm tất cả các tùy phiền não, chúng được nêu ra riêng biệt. Để chỉ ra tính chất chắc chắn của ý nghĩa đã được nói trong câu "vì sự thanh tịnh của chúng sanh", ngài nói "thật vậy" (tathā hi), v.v... Mặc dù từ "vì sự thanh tịnh" (visuddhiyā) chỉ có ý nghĩa chung, nhưng để chỉ ra rằng chính sự thanh tịnh của tâm được chủ ý ở đây, nên đã nói "còn về phương diện cấu uế của sắc" (rūpamalavasena pana), v.v... Để chỉ ra rằng không chỉ là lời của Chú giải, mà điều này đã được nói đến một cách đặc biệt ở đây, ngài nói "thật vậy" (tathā hi), v.v...

Sā panāyaṃ cittavisuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anuppādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antonijjhānaṃ soko. Ñātibyasanādinimittameva sokāvatiṇṇato ‘‘kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtakā’’tiādinā (ma. ni. 2.353, 354; saṃ. ni. 2.63) paridevanavasena vācāvippalāpo paridavanaṃ [Pg.282] paridevo. Āyatiṃ anuppajjanaṃ idha samatikkamoti āha ‘‘pahānāyā’’ti. Taṃ panassa samatikkamāvahataṃ nidassanavasena dassento ‘‘ayañhī’’tiādimāha.

Và sự thanh tịnh của tâm này, khi được thành tựu, vì đưa đến sự không sanh khởi của sầu, v.v..., cho nên đã được nói "để vượt qua sầu và bi", v.v... Trong đó, sầu (soko) là sự sầu muộn (socanaṃ), sự thiêu đốt của tâm, sự thiêu đốt bên trong do duyên cớ là sự mất mát người thân, v.v... Chính do duyên cớ là sự mất mát người thân, v.v..., vì đã rơi vào sầu muộn, nên bi (paridevo) là sự than khóc (paridavanaṃ), sự nói năng lảm nhảm theo cách than van như "đứa con trai duy nhất của ta ở đâu, đứa con trai duy nhất của ta ở đâu", v.v... (Ma. Ni. 2.353, 354; Saṃ. Ni. 2.63). Sự không sanh khởi trong tương lai ở đây là sự vượt qua, nên ngài nói "để đoạn trừ". Và để chỉ ra bằng ví dụ về việc mang lại sự vượt qua ấy, ngài nói "vị này thật vậy", v.v...

Tattha yaṃ pubbe, taṃ visodhehīti atītesu khandhesu taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ. Pacchāti parato. Teti tuyhaṃ. Māhūti mā ahu. Kiñcananti rāgādikiñcanaṃ, etena anāgatesu khandhesu saṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ. Majjheti tadubhayavemajjhe. No ce gahessasīti na upādiyissasi ce, etena paccuppanne khandhappabandhe upādānappavatti vuttā. Upasanto carissasīti evaṃ addhattayagatasaṃkilesavisodhane sati nibbutasabbapariḷāhatāya upasanto hutvā viharissasīti arahattanikūṭena gāthaṃ niṭṭhapesi. Tenāha ‘‘imaṃ gātha’’ntiādi.

Trong đó, câu "cái gì ở trước, hãy thanh lọc cái đó" nói về sự thanh lọc phiền não tham ái trong các uẩn quá khứ. "Sau" (Pacchā) là sau đó. "Của ngươi" (Te) là tuyhaṃ. "Mong rằng không có" (Māhū) là mā ahu. "Chướng ngại" (Kiñcanaṃ) là chướng ngại tham ái, v.v... Bằng câu này, sự thanh lọc phiền não trong các uẩn vị lai được nói đến. "Ở giữa" (Majjhe) là ở khoảng giữa của cả hai. "Nếu ngươi không nắm giữ" (No ce gahessasi) là nếu ngươi không chấp thủ. Bằng câu này, sự diễn tiến của chấp thủ trong dòng uẩn hiện tại được nói đến. "Ngươi sẽ sống an tịnh" (Upasanto carissasi) có nghĩa là: khi đã thanh lọc phiền não thuộc ba thời như vậy, do đã dập tắt mọi sự thiêu đốt, ngươi sẽ sống an tịnh. Ngài kết thúc bài kệ với đỉnh cao là A-la-hán quả. Do đó, ngài nói "bài kệ này", v.v...

Puttāti orasā, aññepi vā dinnakakittimādayo ye keci. Pitāti janako, aññepi vā pituṭṭhāniyā. Bandhavāti ñātakā. Ayañhettha attho – puttā vā pitā vā bandhavā vā antakena maccunā adhipannassa abhibhūtassa maraṇato tāṇāya na honti. Kasmā? Natthi ñātīsu tāṇatāti. Na hi ñātīnaṃ vasena maraṇato ārakkhā atthi, tasmā paṭācāre ‘‘ubho puttā kālaṅkatā’’tiādinā (apa. therī 1.498) mā niratthakaṃ paridevi, dhammaṃyeva pana yāthāvato passāti adhippāyo. Sotāpattiphale patiṭṭhitāti yathānulomaṃ pavattitāya sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya pariyosāne sahassanayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhahi. Kathaṃ panāyaṃ satipaṭṭhānamaggavasena sotāpattiphale patiṭṭhāsīti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Na hi catusaccakammaṭṭhānakathāya vinā sāvakānaṃ ariyamaggādhigamo atthi. ‘‘Imaṃ gāthaṃ sutvā’’ti panidaṃ sokavinodanavasena pavattitāya gāthāya paṭhamaṃ sutattā vuttaṃ, sāpi hi saccadesanāya parivārabandhā eva aniccatākathāti katvā. Itaragāthāyaṃ pana vattabbameva natthi. Bhāvanāti paññābhāvanā. Sā hi idha adhippetā. Tasmāti yasmā rūpādīnaṃ aniccādito anupassanāpi satipaṭṭhānabhāvanāva, tasmā. Tepīti santatimahāmattapaṭācārāpi.

"Con trai" (Puttā) là con ruột, hoặc bất kỳ người con nào khác như con cho, con nuôi, v.v... "Cha" (Pitā) là người sinh thành, hoặc những người khác ở địa vị người cha. "Bà con" (Bandhavā) là quyến thuộc. Đây là ý nghĩa ở đây: con trai, cha, hay bà con không thể là nơi nương tựa khỏi cái chết cho người bị thần chết, tử thần áp đảo, chế ngự. Tại sao? Vì "không có sự che chở nơi quyến thuộc". Thật vậy, không có sự bảo vệ khỏi cái chết nhờ vào quyến thuộc. Do đó, đối với Paṭācārā, ý muốn nói là: đừng than khóc vô ích về việc "cả hai con trai đã chết", v.v... (Apa. therī 1.498), mà hãy thấy pháp đúng như thật. "Đã an trú trong Tu-đà-hoàn quả" nghĩa là: vào cuối bài pháp thoại đặc biệt được thuyết giảng theo trình tự thuận thứ, được trang hoàng bởi ngàn phương pháp, bà đã an trú trong Tu-đà-hoàn quả. Nhưng làm thế nào bà ấy an trú trong Tu-đà-hoàn quả bằng con đường niệm xứ? Ngài nói "bởi vì", v.v... Thật vậy, không có sự chứng đắc Thánh đạo của các vị Thinh văn nếu không có bài thuyết giảng về đề mục nghiệp xứ Tứ đế. Còn câu "sau khi nghe bài kệ này" được nói do bài kệ được nghe trước tiên, bài kệ này đã được thuyết giảng theo cách để xua tan sầu muộn; bởi vì bài kệ ấy cũng chính là bài nói về vô thường, được kết hợp làm quyến thuộc cho bài thuyết giảng về các sự thật. Còn về bài kệ kia thì không có gì phải nói. "Tu tập" (Bhāvanā) là sự tu tập trí tuệ. Thật vậy, điều đó được chủ ý ở đây. "Do đó" (Tasmā) là: bởi vì sự quán chiếu sắc, v.v... theo phương diện vô thường, v.v... cũng chính là sự tu tập niệm xứ, do đó... "Họ cũng vậy" (Tepi) là đại thần Santati và Paṭācārā cũng vậy.

Pañcasate [Pg.283] coreti satasatacoraparivāre pañcacore paṭipāṭiyā pesesi, te araññaṃ pavisitvā theraṃ pariyesantā anukkamena therassa samīpe samāgacchiṃsu. Tenāha ‘‘te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsū’’ti. Vedanaṃ vikkhambhetvāti ūruṭṭhibhedapaccayaṃ dukkhavedanaṃ amanasikārena vinodetvā. Pītipāmojjaṃ uppajji vippaṭisāralesassapi asambhavato. Tenāha ‘‘parisuddhaṃ sīlaṃ nissāyā’’ti. Therassa hi sīlaṃ paccavekkhato parisuddhaṃ sīlaṃ nissāya uḷāraṃ pītipāmojjaṃ uppajjamānaṃ ūruṭṭhibhedajanitaṃ dukkhavedanaṃ vikkhambhesi. Tiyāmarattinti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, tenassa vipassanāyaṃ appamādaṃ, paṭipattiussukkāpanañca dasseti. Pādānīti pāde. Saṃyamessāmīti saññapessāmi, saññattiṃ karissāmīti attho. Aṭṭiyāmīti jigucchāmi. Harāyāmīti lajjāmi. Vipassisanti sampassiṃ.

"Năm trăm tên cướp" nghĩa là ông ta đã lần lượt phái đi năm tên cướp, mỗi tên có đoàn tùy tùng là một trăm tên cướp. Họ đi vào rừng, tìm kiếm vị trưởng lão, và lần lượt đến gần ngài. Do đó, ngài nói "họ đến, vây quanh vị trưởng lão và ngồi xuống". "Sau khi chế ngự cảm thọ" nghĩa là sau khi loại bỏ khổ thọ do duyên xương đùi bị gãy bằng cách không tác ý. Hỷ và hân hoan đã sanh khởi, vì ngay cả một chút hối hận cũng không có. Do đó, ngài nói "nhờ vào giới trong sạch". Thật vậy, khi vị trưởng lão quán xét giới của mình, hỷ và hân hoan cao thượng sanh khởi nhờ vào giới trong sạch đã chế ngự khổ thọ do xương đùi bị gãy gây ra. "Suốt ba canh đêm" là cách nói chỉ sự liên tục không gián đoạn. Bằng cách đó, nó cho thấy sự không dể duôi trong tuệ quán và sự nỗ lực thực hành của ngài. "Pādāni" là pāde (các bàn chân). "Tôi sẽ chế ngự" (Saṃyamessāmi) có nghĩa là tôi sẽ làm cho biết, tôi sẽ ra hiệu. "Tôi ghê tởm" (Aṭṭiyāmi) là jigucchāmi. "Tôi xấu hổ" (Harāyāmi) là lajjāmi. "Tôi đã thấy rõ" (Vipassiṃ) là sampassiṃ.

Pacalāyantānanti pacalāyikānaṃ niddaṃ upagatānaṃ. Agatinti agocaraṃ. Vatasampannoti dhutaguṇasampanno. Pamādanti pacalāyanaṃ sandhāyāha. Oruddhamānasoti uparuddhaadhicitto. Pañjarasminti sarīre. Sarīrañhi nhārusambandhaaṭṭhisaṅghāṭatāya idha ‘‘pañjara’’nti vuttaṃ.

"Của những người đang ngủ gật" (Pacalāyantānaṃ) là của những người ngủ gật, đã đi vào giấc ngủ. "Không phải là nơi đến" (Agatiṃ) là không phải cảnh giới. "Người đầy đủ hạnh nguyện" (Vatasampanno) là người đầy đủ các phẩm hạnh đầu-đà. Ngài nói "sự dể duôi" (pamādaṃ) là để chỉ sự ngủ gật. "Người có tâm bị giam hãm" (Oruddhamānaso) là người có tăng thượng tâm bị ngăn che. "Trong cái lồng" (Pañjarasmiṃ) là trong thân thể. Thật vậy, thân thể ở đây được gọi là "cái lồng" vì nó là một khối xương được nối kết bởi các gân.

Pītavaṇṇāya pana paṭākāya kāyaṃ pariharaṇato, mallayuddhacittakatāya ca ‘‘pītamallo’’ti paññāto pabbajitvā pītamallatthero nāma jāto. Tīsu rajjesūti paṇḍucoḷagoḷarajjesu. ‘‘Sabbamallā sīhaḷadīpe sakkārasammānaṃ labhantī’’ti tambapaṇṇidīpaṃ āgamma. Taṃyeva aṅkusaṃ katvāti ‘‘rūpādayo ‘mamā’ti na gahetabbā’’ti natumhākavaggena pakāsitamatthaṃ attano cittamattahatthino aṅkusaṃ katvā. Pādesu avahantesūti ativelaṃ caṅkamanena akkamituṃ asamatthesu. Jaṇṇukehi caṅkamati ‘‘nisinne niddāya avasaro hotī’’ti. Byākaritvāti attano vīriyārambhassa saphalatāpavedanamukhena sabrahmacārīnaṃ tattha ussāhaṃ janento aññaṃ byākaritvā. Bhāsitanti vacanaṃ, kassa pana tanti āha ‘‘buddhaseṭṭhassa sabbalokaggavādino’’ti. ‘‘Na tumhāka’’ntiādi tassa pavattiākāradassanaṃ. Tayidaṃ me saṅkhārānaṃ accantavūpasamakāraṇanti dassento ‘‘aniccā vatā’’ti gāthamāhari, tena idānāhaṃ saṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhaṅgasaṅkhātassa rogassa abhāvena arogo parinibbutoti dasseti.

Do choàng tấm phướn màu vàng và do được khắc họa trong trận đấu vật nên vị ấy được biết đến với tên gọi ‘Pītamalla’ (Lực sĩ Vàng), sau khi xuất gia đã trở thành Trưởng lão Pītamalla. ‘Trong ba vương quốc’ có nghĩa là trong các vương quốc Paṇḍu, Coḷa, và Goḷa. Vị ấy đã đến đảo Tambapaṇṇi (Tích Lan) với suy nghĩ rằng: ‘Tất cả các lực sĩ đều nhận được sự tôn trọng và kính nể ở đảo Sīhaḷa.’ ‘Lấy chính điều ấy làm cái móc câu’ có nghĩa là lấy ý nghĩa được công bố trong phẩm Natumhāka rằng ‘sắc v.v... không nên được nắm giữ là ‘của tôi’’ làm cái móc câu cho tâm trí của mình, vốn như con voi điên. ‘Khi đôi chân không còn đi được nữa’ có nghĩa là khi chúng không thể bước đi do kinh hành quá mức. Vị ấy kinh hành bằng đầu gối với suy nghĩ rằng: ‘Nếu ngồi thì sẽ có cơ hội cho cơn buồn ngủ.’ ‘Sau khi tuyên bố’ có nghĩa là sau khi tuyên bố sự chứng đắc, bằng cách thông báo về kết quả của nỗ lực tinh tấn của mình, vị ấy đã tạo ra sự nhiệt tâm nơi các vị đồng phạm hạnh. ‘Lời nói’ là lời phát biểu. Nhưng của ai? Vị ấy nói: ‘của bậc Tối Thắng Giác Ngộ, bậc thuyết giảng cao tột trong tất cả các thế giới.’ ‘Không phải của các ngươi’ v.v... là sự trình bày về cách thức diễn ra của nó. Để chỉ ra rằng: ‘Đây là nguyên nhân cho sự lắng dịu hoàn toàn các hành của ta,’ vị ấy đã dẫn ra câu kệ ‘Aniccā vatā (Than ôi, các hành là vô thường).’ Qua đó, vị ấy chỉ ra rằng: ‘Bây giờ, ta, do không còn căn bệnh được gọi là sự tan hoại trong từng khoảnh khắc của các hành, nên đã không còn bệnh, đã tịch diệt hoàn toàn.’

Assāti [Pg.284] sakkassa. Upapattīti devūpapatti. Puna pākatikāva ahosi sakkabhāveneva upapannattā.

‘Của vị ấy’ là của Sakka (Đế Thích). ‘Sự tái sanh’ là sự tái sanh làm chư thiên. Vị ấy đã trở lại bình thường vì đã tái sanh với thân phận của Sakka.

Subrahmāti evaṃnāmo. Accharānaṃ nirayūpapattiṃ disvā tato pabhuti satataṃ pavattamānaṃ attano cittutrāsaṃ sandhāyāha ‘‘niccaṃ utrastamidaṃ citta’’ntiādi. Tattha utrastanti santastaṃ bhītaṃ. Ubbigganti saṃviggaṃ. Utrastanti vā saṃviggaṃ. Ubbigganti bhayavasena saha nissayena sañcalitaṃ. Anuppannesūti anāgatesu. Kiccesūti tesu tesu itikattabbesu. ‘‘Kicchesū’’ti vā pāṭho, dukkhesūti attho, nimittatthe cetaṃ bhummaṃ, bhāvidukkhanimittanti attho. Uppatitesūti uppannesu kiccesūti yojanā. Tadā attano parivārassa uppannaṃ dukkhaṃ sandhāya vadati.

‘Subrahmā’ là tên gọi như vậy. Sau khi thấy sự tái sanh vào địa ngục của các tiên nữ, từ đó trở đi, đề cập đến sự kinh hoàng trong tâm trí mình vốn liên tục khởi lên, vị ấy đã nói: ‘Tâm này luôn kinh hãi’ v.v... Trong đó, ‘kinh hãi’ (utrastaṃ) có nghĩa là hoảng sợ, sợ hãi. ‘Lo âu’ (ubbiggaṃ) có nghĩa là xúc động. Hoặc ‘kinh hãi’ có nghĩa là xúc động. ‘Lo âu’ có nghĩa là bị rung chuyển cùng với nền tảng của nó do sự sợ hãi. ‘Trong những việc chưa phát sanh’ có nghĩa là trong tương lai. ‘Trong các phận sự’ có nghĩa là trong những việc cần phải làm. Hoặc có bản đọc là ‘kicchesu,’ có nghĩa là ‘trong những khổ đau;’ đây là thất cách (locative) mang ý nghĩa chỉ điềm báo, có nghĩa là ‘do điềm báo của khổ đau trong tương lai.’ ‘Khi đã phát sanh’ được liên kết với ‘trong các phận sự đã phát sanh.’ Khi ấy, vị ấy nói điều này khi đề cập đến nỗi khổ đã phát sanh cho đoàn tùy tùng của mình.

Bojjhāti bodhito, ariyamaggatoti attho. ‘‘Aññatrā’’ti ca padaṃ apekkhitvā nissakkavacanaṃ, bodhiṃ ṭhapetvāti attho. Sesesupi eseva nayo. Tapasāti tapokammato, tena maggādhigamassa upāyabhūtaṃ sallekhapaṭipadaṃ dasseti. Indriyasaṃvarāti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇato, etena satisaṃvarasīsena sabbampi saṃvarasīlaṃ, lakkhaṇahāranayena vā sabbampi catupārisuddhisīlaṃ dasseti. Sabbanissaggāti sabbassapi nissajjanato sabbakilesappahānato. Kilesesu hi nissaṭṭhesu kammavaṭṭaṃ, vipākavaṭṭañca nissaṭṭhameva hotīti. Sotthinti khemaṃ anupaddavataṃ.

‘Từ sự giác ngộ’ (bojjhā) có nghĩa là từ Thánh đạo. Và từ ‘aññatrā’ (ngoại trừ) là một từ chỉ sự loại trừ, có nghĩa là ‘ngoại trừ sự giác ngộ.’ Đối với các từ còn lại cũng theo phương pháp tương tự. ‘Từ khổ hạnh’ (tapasā) là từ việc thực hành khổ hạnh; qua đó, ngài chỉ ra pháp hành khắc khổ vốn là phương tiện để chứng đắc đạo. ‘Từ sự thu thúc các căn’ (indriyasaṃvarā) là từ sự thu thúc sáu căn với ý là căn thứ sáu; qua đó, với tiêu đề là sự thu thúc bằng niệm, ngài chỉ ra tất cả giới thu thúc, hoặc theo phương pháp suy diễn đặc tính (lakkhaṇahāra), ngài chỉ ra tất cả bốn loại giới thanh tịnh (catupārisuddhisīlaṃ). ‘Từ sự từ bỏ tất cả’ (sabbanissaggā) là từ sự xả ly tất cả, từ sự đoạn tận tất cả phiền não. Vì khi các phiền não được từ bỏ, nghiệp luân và quả luân cũng được từ bỏ. ‘An ổn’ (sotthi) có nghĩa là sự an toàn, không bị tai họa.

Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo, ariyamaggoti āha ‘‘ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. Taṇhāvānavirahitattāti taṇhāsaṅkhātavānavivittattā. Taṇhā hi khandhehi khandhaṃ, kammunā phalaṃ, sattehi ca dukkhaṃ vinati saṃsibbatīti ‘‘vāna’’nti vuccati, tayidaṃ natthi ettha vānaṃ, na vā etasmiṃ adhigate puggalassa vānanti nibbānaṃ, asaṅkhatā dhātu. Parappaccayena vinā paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha ‘‘attapaccakkhatāyā’’ti.

‘Người ta chắc chắn đi đến Niết Bàn,’ hoặc ‘nó được biết đến, được thâm nhập bởi cái này,’ do đó nó là ‘ñāya’ (phương pháp, đạo lộ). Thánh đạo, ngài nói: ‘Ñāya được gọi là Thánh đạo Tám ngành.’ ‘Do không có mũi tên ái dục’ (taṇhāvānavirahitattā) có nghĩa là do thoát khỏi mũi tên được gọi là ái dục. Vì ái dục được gọi là ‘vāna’ (sự đan kết, mũi tên) bởi vì nó đan kết/khâu vá uẩn này với uẩn khác, nghiệp với quả của nó, và chúng sanh với khổ đau. ‘Ở đây không có vāna đó,’ hoặc ‘khi điều này được chứng đắc, cá nhân không còn vāna,’ do đó nó là ‘nibbāna’ (Niết Bàn), là pháp vô vi. ‘Sự chứng ngộ (sacchikiriyā) là sự trực nhận mà không cần duyên từ người khác,’ ngài nói, ‘bằng sự tự mình trực nhận’ (attapaccakkhatāya).

Nanu ‘‘visuddhiyā’’ti cittavisuddhiyā adhippetattā visuddhiggahaṇenevettha sokasamatikkamādayopi gahitā eva honti, te puna kasmā gahitāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Sāsanayuttikovideti saccapaṭiccasamuppādādilakkhaṇāyaṃ dhammanītiyaṃ cheke. Taṃ tamatthaṃ [Pg.285] ñāpetīti ye ye bodhaneyyapuggalā saṅkhepavitthārādivasena yathā yathā bodhetabbā, attano desanāvilāsena bhagavā te te tathā tathā bodhento taṃ tamatthaṃ ñāpeti. Taṃ taṃ pākaṭaṃ katvā dassentoti atthāpattiṃ agaṇento taṃ tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassento. Na hi sammāsambuddho atthāpattiñāpakādisādhanīyavacanāti. Saṃvattatīti jāyati, hotīti attho. Yasmā anatikkantasokaparidevassa na kadāci cittavisuddhi atthi sokaparidevasamatikkamanamukheneva cittavisuddhiyā ijjhanato, tasmā āha ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamena hotī’’ti. Yasmā pana domanassapaccayehi dukkhadhammehi phuṭṭhaṃ puthujjanaṃ sokādayo abhibhavanti, pariññātesu ca tesu te na honti, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamo dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamenā’’ti. Ñāyassāti aggamaggassa, tatiyamaggassa ca. Tadadhigamena hi yathākkamaṃ dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamo. Sacchikiriyābhisamayasahabhāvīpi itarābhisamayo tadavinābhāvato sacchikiriyābhisamayahetuko viya vutto. Ñāyassādhigamo nibbānassa sacchikiriyāyāti phalañāṇena vā paccakkhakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, ‘‘nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti sampadānavacanañcetaṃ daṭṭhabbaṃ.

Chẳng phải vì ‘để thanh tịnh’ (visuddhiyā) được chủ ý là để thanh tịnh tâm, nên qua việc đề cập đến ‘thanh tịnh,’ sự vượt qua sầu muộn v.v... cũng đã được bao gồm rồi sao? Tại sao chúng lại được đề cập đến một lần nữa? Để trả lời câu hỏi này, đoạn văn bắt đầu bằng ‘Ở đó, mặc dù...’ đã được nói đến. ‘Bậc thông thạo lý luận của giáo pháp’ (sāsanayuttikovide) có nghĩa là bậc thiện xảo trong phương pháp của Chánh pháp, được đặc trưng bởi các chân lý, duyên khởi, v.v... ‘Ngài làm cho biết ý nghĩa này hay ý nghĩa kia’ có nghĩa là: bất cứ cá nhân nào cần được giác ngộ, theo bất cứ cách nào họ cần được giác ngộ — một cách tóm tắt, chi tiết, v.v... — Đức Thế Tôn, với sự khéo léo trong thuyết giảng của mình, đã giác ngộ họ theo đúng cách đó, làm cho biết ý nghĩa này hay ý nghĩa kia. ‘Chỉ bày bằng cách làm cho nó hiển lộ’ có nghĩa là chỉ bày ý nghĩa này hay ý nghĩa kia bằng cách làm cho nó hiển lộ, không cần dựa vào sự hàm ý. Vì một bậc Chánh Đẳng Giác không có lời nói cần được xác lập bằng các phương tiện như hàm ý, chỉ dẫn, v.v... ‘Đưa đến’ (saṃvattati) có nghĩa là phát sanh, là có. Bởi vì đối với người chưa vượt qua sầu và bi, không bao giờ có sự thanh tịnh tâm, vì sự thanh tịnh tâm chỉ thành tựu được thông qua việc vượt qua sầu và bi, do đó ngài đã nói: ‘nó có được qua sự vượt qua sầu và bi.’ Và bởi vì sầu muộn v.v... chế ngự một kẻ phàm phu bị các pháp khổ đau do ưu não làm cho xúc chạm, nhưng khi những điều này được liễu tri, chúng không còn tồn tại, do đó đã được nói rằng: ‘sự vượt qua sầu và bi là nhờ sự chấm dứt của khổ và ưu.’ ‘Của đạo lộ’ (ñāyassa) có nghĩa là của đạo cao nhất (A-la-hán) và của đạo thứ ba (A-na-hàm). Vì nhờ sự chứng đắc chúng mà khổ và ưu lần lượt chấm dứt. Mặc dù các sự chứng ngộ khác đồng sanh với sự chứng ngộ bằng trực nghiệm, nhưng vì chúng không thể tách rời khỏi nó, nên chúng được nói đến như thể chúng được gây ra bởi sự chứng ngộ bằng trực nghiệm. ‘Sự chứng đắc đạo lộ để chứng ngộ Niết Bàn’ được nói với ý chỉ sự trực nhận bằng tuệ quả. Và ‘để chứng ngộ Niết Bàn’ (nibbānassa sacchikiriyāya) nên được hiểu là một biểu thức chỉ định cách (dative).

Vaṇṇabhaṇananti pasaṃsāvacanaṃ. Tayidaṃ na idheva, atha kho aññatthāpi satthu āciṇṇaṃ evāti dassento ‘‘yatheva hī’’tiādimāha. Tattha ādimhi kalyāṇamādi vā kalyāṇaṃ etassāti ādikalyāṇaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Atthasampattiyā sātthaṃ. Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Sīlādipañcadhammakkhandhapāripūrito, upanetabbassa abhāvato ca kevalaparipuṇṇaṃ. Nirupakkilesato apanetabbassa ca abhāvato parisuddhaṃ. Seṭṭhacariyabhāvato sāsanabrahmacariyaṃ, maggabrahmacariyañca vo pakāsessāmīti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.147) vuttanayeneva veditabbo. Ariyavaṃsāti ariyānaṃ buddhādīnaṃ vaṃsā paveṇiyo. Aggaññāti aggāti jānitabbā sabbavaṃsehi seṭṭhabhāvato. Rattaññāti cirarattāti jānitabbā. Vaṃsaññāti buddhādīnaṃ vaṃsāti jānitabbā. Porāṇāti purātanā anadhunātanattā. Asaṅkiṇṇāti avikiṇṇā anapanītā. Asaṅkiṇṇapubbāti ‘‘kiṃ imehī’’ti ariyehi na apanītapubbā[Pg.286]. Na saṅkīyantīti idānipi tehi na apanīyanti. Na saṅkīyissantīti anāgatepi tehi na apanīyissanti. Appaṭikuṭṭhā…pe… viññūhīti ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā, tehi appaccakkhatā aninditā, agarahitāti attho. ‘‘Visuddhiyā’’tiādīhīti visuddhiādidīpanehi. Padehīti vākyehi, visuddhiatthatādibhedabhinnehi vā dhammakoṭṭhāsehi. Upaddaveti anatthe. Visuddhinti visujjhanaṃ saṃkilesappahānaṃ. Vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Pariyāpuṇanaṃ paricayo. Atthassa hadaye ṭhapanaṃ dhāraṇaṃ. Parivattanaṃ vācanaṃ.

Vaṇṇabhaṇananti có nghĩa là lời tán dương. Để trình bày rằng: ‘Điều ấy không chỉ ở đây, mà còn ở nơi khác nữa, chính là thông lệ của đức Thế Tôn’, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘yatheva hī’. Trong ấy, ādikalyāṇaṃ (toàn thiện ở phần đầu) là có phần đầu tốt đẹp, hoặc có sự tốt đẹp ở phần đầu của nó. Phương pháp này cũng tương tự trong hai câu còn lại. Sātthaṃ (có ý nghĩa) là do sự thành tựu về ý nghĩa. Sabyañjanaṃ (có văn cú) là do sự thành tựu về văn cú. Kevalaparipuṇṇaṃ (hoàn toàn đầy đủ) là do được viên mãn với năm pháp uẩn bắt đầu là giới, và do không có gì cần phải bổ sung thêm. Parisuddhaṃ (thanh tịnh) là do không có phiền não và do không có gì cần phải loại bỏ. ‘Ta sẽ tuyên thuyết cho các ngươi phạm hạnh của giáo pháp và phạm hạnh của đạo lộ’ là do bản chất của sự thực hành cao thượng. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga). Ariyavaṃsā có nghĩa là dòng dõi, truyền thống của các bậc Thánh, các đức Phật v.v... Aggaññā nên được biết là ‘tối thượng’ (agga) do là cao quý nhất trong tất cả các dòng dõi. Rattaññā nên được biết là ‘lâu đời’ (ciraratta). Vaṃsaññā nên được biết là ‘dòng dõi’ (vaṃsa) của các đức Phật v.v... Porāṇā (cổ xưa) là do đã có từ xưa, không phải là hiện tại. Asaṅkiṇṇā (không bị pha tạp) có nghĩa là không bị phân tán, không bị loại bỏ. Asaṅkiṇṇapubbā (trước kia không bị pha tạp) là trước kia không bị các bậc Thánh loại bỏ với suy nghĩ: ‘Những điều này có ích gì?’. Na saṅkīyanti (hiện tại không bị pha tạp) là hiện tại cũng không bị các vị ấy loại bỏ. Na saṅkīyissanti (vị lai không bị pha tạp) là trong tương lai cũng sẽ không bị các vị ấy loại bỏ. Appaṭikuṭṭhā…pe… viññūhi (không bị các bậc hiền trí chê trách) có nghĩa là không bị các vị sa-môn, bà-la-môn hiền trí ở trên đời bác bỏ, không bị chỉ trích, không bị khiển trách. ‘Visuddhiyā’tiādīhi là bằng những sự trình bày về thanh tịnh v.v... Padehi là bằng các câu, hoặc bằng các phần Pháp được phân biệt bởi sự khác nhau về thanh tịnh, ý nghĩa v.v... Upaddave có nghĩa là trong sự bất lợi. Visuddhiṃ có nghĩa là sự thanh tịnh, sự đoạn trừ các phiền não. Uggaho là việc học thuộc lòng. Pariyāpuṇanaṃ là sự quen thuộc. Dhāraṇaṃ là việc ghi nhớ ý nghĩa trong tâm. Parivattanaṃ là việc đọc lại.

Gandhārakoti gandhāradese uppanno. Pahontīti sakkonti. Aniyyānikamaggāti micchāmaggā, micchattaniyatāniyatamaggāpi vā. Suvaṇṇanti kūṭasuvaṇṇampi vuccati. Maṇīti kācamaṇipi, muttāti veḷujāpi, pavāḷanti pallavopi vuccatīti rattajambunadādipadehi te visesitā.

Gandhārako có nghĩa là được sanh ra ở xứ Gandhāra. Pahonti có nghĩa là có thể. Aniyyānikamaggā có nghĩa là các tà đạo, hoặc cũng là các con đường chắc chắn hoặc không chắc chắn trong tà kiến. Suvaṇṇaṃ cũng được gọi là vàng giả. Maṇi cũng là ngọc thủy tinh, muttā cũng là sản phẩm từ tre, pavāḷa cũng được gọi là chồi non, do đó chúng được phân biệt bằng các từ như vàng ròng sông Jambu v.v...

Na tato heṭṭhāti idhādhippetakāyādīnaṃ vedanādisabhāvattābhāvā, kāyavedanācittavimuttassa tebhūmakadhammassa visuṃ vipallāsavatthantarabhāvena gahitattā ca heṭṭhā gahaṇesu vipallāsavatthūnaṃ aniṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, pañcamassa pana vipallāsavatthuno abhāvā ‘‘na uddha’’nti āha. Ārammaṇavibhāgena hettha satipaṭṭhānavibhāgoti. Tayo satipaṭṭhānāti satipaṭṭhāna-saddassa atthuddhāradassanaṃ, na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhāna-saddassa atthadassananti. Ādīsu hi satigocaroti ettha ādi-saddena ‘‘phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, nāmarūpasamudayā cittassa samudayo, manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo’’ti (saṃ. ni. 5.408) ‘‘satipaṭṭhānā’’ti vuttānaṃ sabhigocarānaṃ pakāsake suttappadese saṅgaṇhāti. Evaṃ ‘‘paṭisambhidāpāḷiya’’mpi (paṭi. ma. 2.34) avasesapāḷippadesadassanattho ādi-saddo daṭṭhabbo. Satiyā paṭṭhānanti satiyā patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ. Dānādīni karontassa rūpādīni satiyā ṭhānaṃ hontīti taṃnivāraṇatthamāha ‘‘padhānaṃ ṭhāna’’nti. Pa-saddo hi idha ‘‘paṇītā dhammā’’tiādīsu (dha. saṃ. mātikā 14) viya padhānatthadīpakoti adhippāyo.

Na tato heṭṭhā (không thấp hơn thế) được nói với ý nghĩa là không có sự xác lập các đối tượng của sự điên đảo trong các sự nắm bắt ở bên dưới, là do thân v.v... được đề cập ở đây không có bản chất của thọ v.v..., và do pháp thuộc ba cõi, vốn tách biệt với thân, thọ, và tâm, đã được xem như là một đối tượng khác của sự điên đảo. Nhưng do không có đối tượng thứ năm của sự điên đảo, nên ngài đã nói ‘na uddhaṃ’ (không cao hơn). Ở đây, sự phân chia niệm xứ là do sự phân chia đối tượng. Tayo satipaṭṭhānā (ba niệm xứ) là sự trình bày về việc rút ra ý nghĩa của từ ‘niệm xứ’, chứ không phải là sự trình bày ý nghĩa của từ ‘niệm xứ’ đã được nói trong Pāli ở đây. Thật vậy, trong câu ‘satigocaro ở phần đầu v.v...’, từ ‘ādi’ (v.v...) bao gồm các đoạn kinh trình bày về các đối tượng của niệm đã được nói là ‘niệm xứ’ trong câu (Saṃ. ni. 5.408): ‘Do sự sanh khởi của xúc nên có sự sanh khởi của các thọ, do sự sanh khởi của danh-sắc nên có sự sanh khởi của tâm, do sự sanh khởi của sự tác ý nên có sự sanh khởi của các pháp’. Tương tự, trong ‘Pāli của Phân Tích Đạo’ (Paṭisambhidāmagga Pāli) cũng vậy, từ ‘ādi’ nên được xem là có mục đích trình bày các đoạn Pāli còn lại. Satiyā paṭṭhānaṃ có nghĩa là nơi cần phải thiết lập niệm. Để ngăn ngừa (quan điểm) rằng đối với người đang thực hành bố thí v.v..., sắc v.v... là nơi chốn của niệm, ngài đã nói ‘padhānaṃ ṭhānaṃ’ (nơi chốn chính yếu). Ý nghĩa là, tiếp đầu ngữ ‘pa-’ ở đây, giống như trong câu ‘paṇītā dhammā’ (các pháp cao thượng) v.v... (Dhammasaṅgaṇī, mātikā 14), có ý nghĩa chỉ sự chính yếu.

Ariyoti ariyaṃ sabbasattaseṭṭhaṃ sammāsambuddhamāha. Etthāti etasmiṃ saḷāyatanavibhaṅgasutte.(Ma. ni. 3.310) suttekadesena hi suttaṃ dasseti. Tattha hi –

Ariyo là nói đến bậc Thánh, đức Chánh Đẳng Giác, là bậc cao quý nhất trong tất cả chúng sanh. Etthā có nghĩa là trong kinh Phân Biệt Sáu Xứ này (Saḷāyatanavibhaṅgasutta, Ma. ni. 3.310). Thật vậy, ngài trình bày kinh bằng một phần của kinh. Vì ở đó có nói rằng –

‘‘Tayo [Pg.287] satipaṭṭhānā yadariyo…pe… arahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ. Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti. Na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Yadariyo sevati…pe… arahati.

‘Có ba niệm xứ này mà bậc Thánh thực hành… vị ấy là xứng đáng.’ Điều này đã được nói như vậy, và điều này được nói dựa vào đâu? Này các Tỳ khưu, ở đây, bậc Đạo Sư thuyết Pháp cho các đệ tử, là bậc có lòng bi mẫn, tìm cầu lợi ích, vì lòng bi mẫn mà (nghĩ rằng): ‘Điều này là vì lợi ích cho các ngươi, điều này là vì hạnh phúc cho các ngươi.’ Các đệ tử của vị ấy không muốn lắng nghe, không lắng tai, không chú tâm để hiểu biết, và đi ngược lại lời giáo huấn của bậc Đạo Sư. Này các Tỳ khưu, trong trường hợp ấy, đức Như Lai không có buồn lòng, cũng không cảm nhận sự buồn lòng, và vị ấy an trú không bị phiền não, có chánh niệm và tỉnh giác. Này các Tỳ khưu, đây là niệm xứ thứ nhất mà bậc Thánh thực hành… vị ấy là xứng đáng.

Puna caparaṃ, bhikkhave, satthā…pe...idaṃ vo sukhāyāti. Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti…pe… na ca vokkamma satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, na ca attamano hoti, na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti, anattamanatā ca attamanatā ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dutiyaṃ.

Lại nữa, này các Tỳ khưu, bậc Đạo Sư… ‘điều này là vì hạnh phúc cho các ngươi.’ Một số đệ tử của vị ấy không muốn lắng nghe… và (một số) không đi ngược lại lời giáo huấn của bậc Đạo Sư. Này các Tỳ khưu, trong trường hợp ấy, đức Như Lai không có buồn lòng, cũng không cảm nhận sự buồn lòng, và không có vui lòng, cũng không cảm nhận sự vui lòng. Sau khi đã tránh xa cả hai, sự buồn lòng và sự vui lòng, vị ấy an trú với tâm xả, có chánh niệm và tỉnh giác. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là (niệm xứ) thứ hai.

Puna caparaṃ, bhikkhave…pe… sukhāyāti, tassa sāvakā sussūsanti…pe… vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, tatiya’’nti (ma. ni. 3.311).

Lại nữa, này các Tỳ khưu… ‘vì hạnh phúc cho các ngươi,’ các đệ tử của vị ấy muốn lắng nghe… và hành động (theo lời giáo huấn). Này các Tỳ khưu, trong trường hợp ấy, đức Như Lai có vui lòng và cảm nhận sự vui lòng, và vị ấy an trú không bị phiền não, có chánh niệm và tỉnh giác. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là (niệm xứ) thứ ba.” (Ma. ni. 3.311).

Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā, niccaṃ upaṭṭhitassatitāya tadubhayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Buddhānaṃyeva hi niccaṃ upaṭṭhitassatitā hoti āveṇikadhammabhāvato, na paccekabuddhādīnaṃ. Pa-saddo ārambhaṃ joteti, ārambho ca pavattīti katvā āha ‘‘pavattayitabbatoti attho’’ti. Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhapetabbaṃ satipaṭṭhānaṃ. Ana-saddo hi bahulaṃvacanena kammatthopi hotīti. Tathāssa kattuatthopi labbhatīti ‘‘paṭṭhātīti paṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Paṭṭhātīti ettha pa-saddo bhusatthavisiṭṭhaṃ pakkhandanaṃ dīpetīti ‘‘okkanditvā pakkhanditvā pattharitvā pavattatīti attho’’ti āha. Puna bhāvatthaṃ sati, saddaṃ, paṭṭhānasaddañca [Pg.288] vaṇṇento ‘‘atha vā’’tiādimāha, tena purimavikappe sati, saddo, paṭṭhāna-saddo ca kattuatthoti viññāyati. Saraṇaṭṭhenāti cirakatassa, cirabhāsitassa ca anussaraṇaṭṭhena. Idanti yaṃ ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, idaṃ. Idha imasmiṃ suttapadese adhippetaṃ.

Như vậy, sự không bị thấm đẫm bởi các thuận và nghịch, sự vượt qua cả hai điều ấy nhờ vào niệm luôn được an lập, được gọi là ‘niệm xứ’. Thật vậy, chỉ có các vị Phật mới có niệm luôn được an lập, do đó là một pháp bất cộng, chứ không phải các vị Độc Giác Phật v.v... Tiếp đầu ngữ ‘pa’ làm sáng tỏ sự khởi đầu, và vì sự khởi đầu là sự diễn tiến nên đã nói rằng ‘có nghĩa là cần được làm cho diễn tiến’. Do niệm là công cụ, sự an lập cần được thiết lập, (đó là) niệm xứ. Thật vậy, tiếp vị ngữ ‘ana’ theo quy tắc ‘bahulaṃvacana’ (đa dạng cách dùng) cũng có thể mang nghĩa đối tượng (nghiệp). Tương tự, nghĩa chủ thể cũng có thể được hiểu, nên đã nói rằng ‘paṭṭhātīti paṭṭhāna’ (nó an lập, nên là sự an lập). Ở đây trong từ ‘paṭṭhāti’, tiếp đầu ngữ ‘pa’ chỉ sự xông vào được đặc trưng bởi nghĩa là ‘mạnh mẽ’, nên đã nói rằng ‘có nghĩa là sau khi vồ lấy, sau khi nhảy vào, sau khi trải ra, nó diễn tiến’. Lại nữa, khi giải thích từ ‘sati’ và từ ‘paṭṭhāna’ theo nghĩa trạng thái, ngài nói ‘atha vā’ (hoặc là) v.v... Do đó, được hiểu rằng trong cách giải thích trước, từ ‘sati’ và từ ‘paṭṭhāna’ mang nghĩa chủ thể. ‘Saraṇaṭṭhena’ (với nghĩa là nhớ lại) là với nghĩa tưởng nhớ lại điều đã làm từ lâu và đã nói từ lâu. ‘Idaṃ’ (điều này) là điều đã được nói là ‘chính niệm là niệm xứ’. ‘Idha’ (ở đây) có nghĩa là được chủ ý trong đoạn kinh này.

Yadi evanti. Yadi sati eva satipaṭṭhānaṃ, sati nāma eko dhammo, evaṃ sante kasmā ‘‘satipaṭṭhānā’’ti bahuvacananti āha ‘‘satibahuttā’’tiādi. Yadi bahukā tā satiyo, atha kasmā ‘‘maggo’’ti ekavacananti yojanā. Maggaṭṭhenāti niyyānaṭṭhena. Niyyāniko hi maggadhammo, teneva niyyānikabhāvena ekattūpagato ekantato nibbānaṃ gacchati, atthikehi ca tadatthaṃ maggīyatīti āha ‘‘vuttañheta’’nti, attanāva pubbe vuttaṃ paccāharati. Tattha catassopi cetāti kāyānupassanādivasena catubbidhāpi ca etā satiyo. Aparabhāgeti ariyamaggakkhaṇe. Kiccaṃ sādhayamānāti pubbabhāge kāyādīsu subhasaññādividhamanavasena visuṃ visuṃ pavattitvā maggakkhaṇe satiyeva tattha catubbidhassapi vipallāsassa samucchedavasena pahānakiccaṃ sādhayamānā ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ gacchati. Catukiccasādhaneneva hettha bahuvacananiddeso. Evañca satīti evaṃ maggaṭṭhena ekattaṃ upādāya ‘‘maggo’’ti ekavacanena, ārammaṇabhedena catubbidhataṃ upādāya ‘‘cattāro’’ti ca vattabbatāya sati vijjamānattā. Vacanānusandhinā ‘‘ekāyano aya’’ntiādikā desanā sānusandhikāva, na ananusandhikāti adhippāyo. Vuttamevatthaṃ nidassanena paṭipādetuṃ ‘‘mārasenappamaddana’’nti (saṃ. ni. 5.224) suttapadaṃ ānetvā ‘‘yathā’’tiādinā nidassanaṃ saṃsandati. ‘‘Tasmā’’tiādi nigamanaṃ.

‘Yadi evaṃ’ (Nếu vậy). Nếu niệm chính là niệm xứ, và niệm là một pháp duy nhất, trong trường hợp đó tại sao lại dùng số nhiều ‘satipaṭṭhānā’ (các niệm xứ)? Ngài trả lời ‘satibahuttā’ (do niệm có nhiều), v.v... Nếu các niệm ấy là nhiều, vậy tại sao lại dùng số ít ‘maggo’ (con đường)? Đây là cách liên kết. ‘Maggaṭṭhena’ (với nghĩa là con đường) là với nghĩa xuất ly. Thật vậy, pháp đạo có tính chất xuất ly. Chính do tính chất xuất ly ấy mà nó đạt đến sự duy nhất, đi đến Niết Bàn một cách chắc chắn, và được những người có nhu cầu tìm cầu vì mục đích ấy. Ngài nói ‘vuttañhetaṃ’ (điều này đã được nói), ngài nhắc lại điều chính mình đã nói trước đây. Ở đây, ‘catassopi cetā’ (cả bốn niệm này) là bốn loại niệm này theo cách quán thân, v.v... ‘Aparabhāge’ (trong giai đoạn sau) là trong sát-na Thánh đạo. ‘Kiccaṃ sādhayamānā’ (hoàn thành phận sự): trong giai đoạn đầu, sau khi đã diễn tiến riêng biệt theo cách loại trừ tưởng về tịnh v.v... trong thân v.v..., trong sát-na đạo, chính niệm hoàn thành phận sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt cả bốn loại điên đảo, và đi đến Niết Bàn bằng cách lấy (Niết Bàn) làm đối tượng. Chính do việc hoàn thành bốn phận sự mà ở đây có sự chỉ định bằng số nhiều. ‘Evañca sati’ (và khi như vậy): vì có thể nói bằng số ít ‘maggo’ dựa trên sự duy nhất theo nghĩa là con đường, và có thể nói ‘cattāro’ (bốn) dựa trên sự tứ phân do khác biệt đối tượng. Do sự liên kết của lời nói, bài thuyết pháp bắt đầu bằng ‘ekāyano ayaṃ’ (đây là con đường độc nhất) là có sự liên kết, chứ không phải không có sự liên kết, đó là chủ ý. Để trình bày ý nghĩa đã nói bằng một ví dụ, ngài dẫn một đoạn kinh ‘mārasenappamaddanaṃ’ (sự nhiếp phục quân ma) và kết nối ví dụ bằng cách nói ‘yathā’ (như là), v.v... ‘Tasmā’ (do đó), v.v... là phần kết luận.

Visesato kāyo, vedanā ca assādassa kāraṇanti tappahānatthaṃ tesu taṇhāvatthūsu oḷārikasukhumesu asubhadukkhabhāvadassanāni mandatikkhapaññehi taṇhācaritehi sukarānīti tāni tesaṃ ‘‘visuddhimaggo’’ti vuttāni. Tathā ‘‘niccaṃ attā’’ti abhinivesavatthutāya diṭṭhiyā visesakāraṇesu cittadhammesu aniccānattatādassanāni sarāgādivasena, saññāphassādivasena, nīvaraṇādivasena ca nātippabhedātippabhedagatesu tesu tappahānatthaṃ mandatikkhapaññānaṃ diṭṭhicaritānaṃ sukarānīti tesaṃ tāni ‘‘visuddhimaggo’’ti vuttāni. Ettha ca yathā cittadhammānampi taṇhāya [Pg.289] vatthubhāvo sambhavati, tathā kāyavedanānampi diṭṭhiyāti satipi nesaṃ catunnampi taṇhādiṭṭhivatthubhāve yo yassā sātisayapaccayo, taṃ dassanatthaṃ visesaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Tikkhapaññasamathayāniko oḷārikārammaṇaṃ pariggaṇhanto tattha aṭṭhatvā jhānaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya vedanaṃ pariggaṇhātīti vuttaṃ ‘‘oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato’’ti. Vipassanāyānikassa pana sukhume citte, dhammesu ca cittaṃ pakkhandatīti cittadhammānupassanānaṃ mandatikkhapaññavipassanāyānikānaṃ visuddhimaggatā vuttā.

Đặc biệt, thân và thọ là nguyên nhân của vị ngọt, nên để đoạn trừ điều đó, việc thấy tính chất bất tịnh và khổ trong các đối tượng của ái ấy, dù thô hay tế, là dễ dàng đối với những người có trí tuệ chậm và bén thuộc ái hành. Do đó, những pháp ấy được gọi là ‘con đường thanh tịnh’ cho họ. Tương tự, trong tâm và các pháp là những nguyên nhân đặc biệt cho tà kiến, là đối tượng của sự chấp thủ ‘thường, ngã’, việc thấy tính chất vô thường và vô ngã trong chúng—những pháp không quá đa dạng và cũng không quá không đa dạng theo cách có tham v.v..., theo cách tưởng, xúc v.v..., và theo cách các triền cái v.v...—để đoạn trừ tà kiến ấy, là dễ dàng đối với những người có trí tuệ chậm và bén thuộc kiến hành. Do đó, những pháp ấy được gọi là ‘con đường thanh tịnh’ cho họ. Ở đây, cũng như tâm và các pháp có thể là đối tượng của ái, thân và thọ cũng có thể là đối tượng của tà kiến. Mặc dù cả bốn đều là đối tượng của ái và tà kiến, cần phải hiểu rằng việc nêu lên một cách đặc biệt được thực hiện để chỉ ra cái nào là duyên vượt trội cho cái nào. Người theo chỉ thừa có trí tuệ bén, khi nắm bắt đối tượng thô, không đứng vững ở đó, mà nhập thiền, xuất thiền rồi nắm bắt thọ. Điều này được nói là ‘do không đứng vững trong đối tượng thô’. Còn đối với người theo quán thừa, tâm hướng vào tâm và các pháp vi tế. Do đó, quán tâm và quán pháp được nói là con đường thanh tịnh cho những người theo quán thừa có trí tuệ chậm và bén.

Tesaṃ tatthāti ettha tattha-saddassa ‘‘pahānattha’’nti etena yojanā. Parato tesaṃ tatthāti etthāpi eseva nayo. Pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmoghassa vatthu, bhavesu sukhaggahaṇavasena bhavassādo hotīti bhavoghassa vedanā vatthu, santatighanaggahaṇavasena visesato citte attābhiniveso hotīti diṭṭhoghassa cittaṃ vatthu, dhammesu vinibbhogassa dukkarattā, dhammānaṃ dhammamattatāya duppaṭivijjhattā ca sammoho hotīti avijjoghassa dhammā vatthu, tasmā tesu tesaṃ pahānatthaṃ cattārova vuttā.

Trong câu ‘tesaṃ tattha’ (của chúng ở đó), từ ‘tattha’ (ở đó) được liên kết với ‘pahānatthaṃ’ (để đoạn trừ). Về sau, trong câu ‘tesaṃ tattha’, cũng theo cách tương tự. Vì năm dục trưởng dưỡng được tìm thấy một cách đặc biệt trong thân, nên thân đặc biệt là đối tượng của dục bộc. Vì có vị ngọt của hữu do việc nắm bắt cái lạc trong các cõi hữu, nên thọ là đối tượng của hữu bộc. Vì có sự chấp thủ về ngã đặc biệt trong tâm do việc nắm bắt sự liên tục và khối đặc, nên tâm là đối tượng của kiến bộc. Vì sự phân tích các pháp là khó khăn, và vì các pháp khó thâm nhập do chúng chỉ là pháp thuần túy, nên có sự si mê. Do đó, các pháp là đối tượng của vô minh bộc. Do đó, để đoạn trừ chúng (các bộc lưu) trong chúng (các đối tượng), chỉ có bốn (niệm xứ) được nói đến.

Evaṃ kāyādīnaṃ kāmoghādivatthubhāvakathaneneva kāmayogakāmāsavādīnampi vatthubhāvo dīpito hoti oghehi tesaṃ atthato anaññattā. Yadaggena ca kāyo kāmoghādīnaṃ vatthu, tadaggena abhijjhākāyaganthassa vatthu. ‘‘Dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā visesena byāpādakāyaganthassa vatthu. Citte niccaggahaṇavasena sassatassa attano sīlena suddhīti ādi parāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ vatthu. Nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā vatthu. Kāyassa kāmupādānavatthutā vuttanayāva. Yadaggena hi kāyo kāmoghassa vatthu, tadaggena kāmupādānassapi vatthu atthato abhinnattā. Sukhavedanassādavasena paralokanirapekkho ‘‘natthi dinna’’ntiādikaṃ (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.95, 225; 3.91, 116; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221; vibha. 938) parāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā vatthu[Pg.290]. Cittadhammānaṃ itarupādānavatthutā tatiyacatutthaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva. Kāyavedanānaṃ chandadosāgativatthutā kāmoghabyāpādakāyaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva. Santatighanaggahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ vatthu. Dhammasabhāvānavabodhe bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā vatthu.

Như vậy, chỉ bằng cách trình bày thân v.v... là đối tượng của bộc lậu về dục v.v..., thì việc là đối tượng của ách phược về dục, lậu hoặc về dục v.v... cũng được chỉ rõ, vì theo ý nghĩa thì các pháp ấy không khác với các bộc lậu. Và trong khi thân là đối tượng của bộc lậu về dục v.v..., thì trong khi ấy (thân) là đối tượng của thân triền tham ái. Do câu “Tùy miên sân hận ẩn tàng đối với khổ thọ”, nên thọ là khổ khổ, hoại khổ, hành khổ đặc biệt là đối tượng của thân triền sân hận. Do cách thức nắm giữ tâm là thường còn, nên có sự chấp thủ rằng tự ngã thường hằng được thanh tịnh bằng giới v.v...; vì thế, tâm là đối tượng của giới cấm thủ. Đối với người không thấy được pháp hữu vi đúng theo thực tánh bằng cách phân định danh sắc, thì có sự cố chấp chân lý này được gọi là tà kiến về thường hữu và hư vô; vì thế, các pháp là đối tượng của (tà kiến) ấy. Việc thân là đối tượng của dục thủ cũng theo phương pháp đã được nói đến. Vì trong khi thân là đối tượng của bộc lậu về dục, thì trong khi ấy (thân) cũng là đối tượng của dục thủ, do không khác nhau về ý nghĩa. Do cách thức thưởng thức lạc thọ, người không quan tâm đến thế giới khác đã làm sanh khởi sự chấp thủ rằng “không có sự bố thí” v.v...; vì thế, thọ là đối tượng của kiến thủ. Việc tâm và các pháp là đối tượng của các thủ khác cũng theo phương pháp đã được nói đến trong phần giải thích về triền thứ ba và thứ tư. Việc thân và thọ là đối tượng của thiên vị do tham và thiên vị do sân cũng theo phương pháp đã được nói đến trong phần giải thích về bộc lậu về dục và thân triền sân hận. Do cách thức nắm giữ tâm có tham v.v... là liên tục và vững chắc, nên có sự si mê; vì thế, tâm là đối tượng của thiên vị do si. Khi không liễu tri được tự tánh của các pháp, thì có sự sợ hãi; vì thế, các pháp là đối tượng của thiên vị do sợ.

Āhārasamudayā kāyassa samudayā, phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, (saṃ. ni. 5.408) saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti (ma. ni. 3.126; udā. 1; vibha. 225) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārā kāyādiparijānanena pariññātā hontīti āha ‘‘catubbidhāhārapariññattha’’nti. Pakaraṇanayoti nettipakaraṇavasena suttantasaṃvaṇṇanānayo.

Do sự sanh khởi của vật thực nên có sự sanh khởi của thân, do sự sanh khởi của xúc nên có sự sanh khởi của các thọ, theo (lời dạy): “Do các hành làm duyên nên có thức, do thức làm duyên nên có danh sắc”, nên các vật thực là đoàn thực, xúc thực, tư niệm thực, và thức thực vốn là sự sanh khởi của thân v.v... được liễu tri bằng sự liễu tri thân v.v...; vì thế, (chú giải) đã nói: “nhằm mục đích liễu tri bốn loại vật thực”. “Phương pháp của bộ luận” là phương pháp luận giải kinh tạng theo bộ Nettipakaraṇa.

Saraṇavasenāti kāyādīnaṃ, kusalādidhammānañca upadhāraṇavasena. Saranti gacchanti nibbānaṃ etāyāti satīti imasmiṃ atthe ekatte ekasabhāve nibbāne samosaraṇaṃ samāgamo ekattasamosaraṇaṃ. Etadeva hi dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ.

“Theo cách thức ghi nhớ” là theo cách thức ghi nhận thân v.v... và các pháp thiện v.v... Theo ý nghĩa này: “Các vị ấy đi đến, tiến đến Nibbāna bằng pháp này, nên (pháp ấy) là niệm”, thì sự hội tụ, sự tập hợp ở nơi Nibbāna là một, có một tự tánh, (được gọi là) sự hội tụ thành một. Chính để chỉ rõ điều này mà (chú giải) đã nói: “Ví như...” v.v...

Ekanibbānapavesahetubhūto vā samānatāya eko satipaṭṭhānasabhāvo ekattaṃ, tattha samosaraṇaṃ ekattasamosaraṇaṃ, taṃsabhāgatāva, ekanibbānapavesahetubhāvaṃ pana dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādimāha. Etasmiṃ atthe saraṇekattasamosaraṇāni saheva satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇattena vuttānīti daṭṭhabbāni, purimasmiṃ visuṃ. Saraṇavasenāti vā gamanavasenāti atthe sati tadeva gamanaṃ samosaraṇanti, samosaraṇe vā sati-saddatthavasena avuccamāne dhāraṇatāva satīti sati-saddatthantarābhāvā purimaṃ satibhāvassa kāraṇaṃ, pacchimaṃ ekabhāvassāti nibbānasamosaraṇepi sahitāneva tāni satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇāni vuttāni honti.

Hoặc, tự tánh của niệm xứ là một do sự tương đồng trong việc là nhân đưa đến sự chứng nhập Nibbāna duy nhất, (đó là) sự hợp nhất. Sự hội tụ ở nơi ấy là sự hội tụ thành một, chính là có cùng tự tánh ấy. Và để chỉ rõ việc là nhân đưa đến sự chứng nhập Nibbāna duy nhất, (chú giải) đã nói: “Ví như...” v.v... Theo ý nghĩa này, cần phải hiểu rằng sự ghi nhớ và sự hội tụ thành một được nói đến cùng nhau với tính cách là nguyên nhân cho sự hợp nhất của niệm xứ; trong (ý nghĩa) trước, (chúng) là riêng biệt. Hoặc, khi “theo cách thức ghi nhớ” có ý nghĩa là “theo cách thức đi đến”, thì chính sự đi đến ấy là sự hội tụ. Hoặc, khi sự hội tụ không được nói đến theo ý nghĩa của từ “niệm” (sati), thì do không có ý nghĩa nào khác cho từ “niệm” ngoài việc là sự ghi nhận, nên (yếu tố) trước là nguyên nhân cho trạng thái niệm, và (yếu tố) sau là cho trạng thái hợp nhất. Như vậy, ngay cả trong sự hội tụ ở Nibbāna, chúng cũng được nói đến cùng nhau là các nguyên nhân cho sự hợp nhất của niệm xứ.

‘‘Cuddasavidhena, navavidhena, soḷasavidhena, pañcavidhenā’’ti idaṃ upari pāḷiyaṃ (dī. ni. 2.374) āgatānaṃ ānāpānapabbādīnaṃ vasena vuttaṃ, tesaṃ pana anantarabhedavasena, tadanugatabhedavasena ca bhāvanāya anekavidhatā labbhatiyeva, catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍasadisatā kāyānupassanāditaṃtaṃsatipaṭṭhānabhāvanānubhāvassa daṭṭhabbā.

(Các câu) “Theo mười bốn cách, theo chín cách, theo mười sáu cách, theo năm cách” này được nói đến tùy theo các đề mục niệm hơi thở v.v... đã được đề cập ở phần trên trong Pāḷi. Tuy nhiên, sự đa dạng của việc tu tập chắc chắn có được do cách thức phân loại trực tiếp và cách thức phân loại tùy thuộc của các đề mục ấy. Sự tương tự như kho hàng ở bốn phương cần được hiểu là oai lực của việc tu tập niệm xứ tương ứng, như là quán thân v.v...

Kathetukamyatāpucchā [Pg.291] itarāsaṃ pucchānaṃ idha asambhavato, niddesādivasena desetukamyatāya ca tathā vuttattā. ‘‘Idhā’’ti vuccamānapaṭipattisampādakassa bhikkhuno sannissayadassanaṃ, so cassa sannissayo sāsanato añño natthīti vuttaṃ ‘‘idhāti imasmiṃ sāsane’’ti. Dhamma…pe… lapanametaṃ tesaṃ attano sammukhābhimukhabhāvakaraṇatthaṃ, tañca dhammassa sakkaccasavanatthaṃ. ‘‘Gocare bhikkhave caratha sake pettike visaye’’tiādi (dī. ni. 3.80; saṃ. ni. 5.372) vacanato bhikkhugocarā ete dhammā, yadidaṃ kāyānupassanādayo. Tattha yasmā kāyānupassanādipaṭipattiyā bhikkhu hoti, tasmā ‘‘kāyānupassī viharatī’’tiādinā bhikkhuṃ dasseti bhikkhumhi taṃniyamatoti āha ‘‘paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato’’ti. Satthucariyānuvidhāyakattā, sakalasāsanasampaṭiggāhakattā ca sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvo. Tasmiṃ gahiteti bhikkhumhi gahite. Bhikkhuparisāya jeṭṭhabhāvato rājagamanañāyena itarā parisāpi atthato gahitāva hontīti āha ‘‘sesā’’tiādi. Evaṃ paṭhamaṃ kāraṇaṃ vibhajitvā itarampi vibhajituṃ ‘‘yo ca ima’’ntiādi vuttaṃ.

(Đây là) câu hỏi do muốn thuyết giảng, vì các câu hỏi khác không thể có ở đây, và vì đã được nói như vậy do có ý muốn giảng dạy bằng cách trình bày v.v... Từ “Ở đây” là sự chỉ rõ nơi nương tựa của vị tỳ khưu, người thành tựu pháp hành đang được nói đến. Và vì nơi nương tựa của vị ấy không có gì khác ngoài giáo pháp này, nên đã được nói: “‘Ở đây’ là trong giáo pháp này”. Lời gọi này là nhằm mục đích làm cho các vị ấy hướng về đối diện với mình, và điều ấy là nhằm mục đích lắng nghe Chánh pháp một cách kính cẩn. Theo (lời dạy): “Này các tỳ khưu, hãy đi trong hành xứ của các con, trong lãnh địa của tổ tiên” v.v..., nên các pháp này, tức là quán thân v.v..., là hành xứ của tỳ khưu. Ở đây, vì vị ấy là tỳ khưu do pháp hành quán thân v.v..., cho nên bằng (câu) “vị ấy sống quán thân” v.v..., (Đức Thế Tôn) chỉ ra vị tỳ khưu, vì điều ấy được quy định ở nơi vị tỳ khưu; do đó, (chú giải) nói: “do sự chỉ rõ trạng thái tỳ khưu bằng pháp hành”. Do việc noi theo hạnh của bậc Đạo Sư và do việc tiếp nhận toàn bộ giáo pháp, nên (vị ấy) là vật chứa đựng cho sự giáo huấn về tất cả các loại. “Khi vị ấy được đề cập” là khi vị tỳ khưu được đề cập. Do là bậc trưởng thượng trong hội chúng tỳ khưu, theo phương châm về chuyến đi của đức vua, nên các hội chúng khác cũng được kể đến về mặt ý nghĩa; do đó, (chú giải) nói: “các (hội chúng) còn lại” v.v... Sau khi đã phân tích nguyên nhân thứ nhất như vậy, để phân tích (nguyên nhân) khác, (chú giải) đã nói: “Và vị nào...” v.v...

Samaṃ careyyāti kāyādi visamacariyaṃ pahāya kāyādīhi samaṃ careyya. Rāgādivūpasamena santo, indriyadamena danto, catumagganiyāmena niyato, seṭṭhacaritāya brahmacārī, sabbattha kāyadaṇḍādioropanena nidhāya daṇḍaṃ. Ariyabhāve ṭhito so evarūpo bāhitapāpasamitapāpabhinnakilesatāhi ‘‘brāhmaṇo, samaṇo, bhikkhū’’ti ca veditabbo.

“Nên đi một cách bình đẳng” có nghĩa là: sau khi từ bỏ sự thực hành không bình đẳng về thân v.v..., nên đi một cách bình đẳng bằng thân v.v. Vị ấy là người tịch tịnh (santo) do sự lắng dịu tham ái v.v., là người được điều phục (danto) do sự chế ngự các căn, là người chắc chắn (niyato) do sự chắc chắn của bốn đạo, là người sống phạm hạnh (brahmacārī) do sự thực hành cao thượng, là người đã đặt xuống hình phạt (nidhāya daṇḍaṃ) do việc từ bỏ hình phạt về thân v.v. ở mọi nơi. Vị như vậy, đã an trú trong trạng thái bậc Thánh, do đã loại trừ các điều ác, đã làm lắng dịu các điều ác, đã phá tan các phiền não, nên được biết là “Bà-la-môn”, “Sa-môn”, và “Tỳ-khưu”.

‘‘Ayañceva kāyo, bahiddhā ca nāmarūpa’’ntiādīsu khandhapañcakaṃ, tathā ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī’’tiādīsu (ma. ni. 1.271, 287; pārā. 11), ‘‘yā tasmiṃ samaye kāyassa passaddhi paṭippassaddhī’’tiādīsu ca vedanādayo cetasikā khandhā kāyoti vuccantīti tato visesanatthaṃ ‘‘kāyeti rūpakāye’’ti āha. Kesādīnañca dhammānanti kesādisaññitānaṃ bhūtupādādhammānaṃ. Evaṃ ‘‘cayaṭṭho sarīraṭṭho kāyaṭṭho’’ti saddanayena kāya-saddaṃ dassetvā idāni niruttinayenapi taṃ dassetuṃ ‘‘yathā cā’’tiādi vuttaṃ. Āyantīti uppajjanti.

Trong các câu như: “chính thân này, và danh sắc bên ngoài” v.v..., (từ ‘thân’) chỉ cho năm uẩn; tương tự, trong các câu như: “cảm thọ lạc bằng thân” v.v... (M.i.271, 287; Pārā. 11), và trong các câu như: “sự khinh an, sự tĩnh lặng của thân vào lúc ấy” v.v..., các uẩn tâm sở như thọ v.v. được gọi là thân. Do đó, để phân biệt, ngài đã nói: “thân ở đây là sắc thân”. “Của các pháp tóc v.v.” có nghĩa là của các pháp đại chủng và sở tạo được gọi là tóc v.v. Như vậy, sau khi đã trình bày từ “kāya” theo phương pháp ngữ pháp là “có nghĩa là sự tích tụ, có nghĩa là thân thể, có nghĩa là thân”, bây giờ, để trình bày nó theo phương pháp từ nguyên học, câu “và như thế nào” v.v. đã được nói. “Chúng đến” có nghĩa là chúng sanh khởi.

Asammissatoti [Pg.292] vedanādayopi ettha sitā, ettha paṭibaddhāti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tato asammissatoti attho. Samūhavisayatāya cassa kāya-saddassa, samudāyupādānatāya ca asubhākārassa ‘‘kāye’’ti ekavacanaṃ, tathā ārammaṇādivibhāgena anekabhedabhinnampi cittaṃ cittabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘citte’’ti ekavacanaṃ, vedanā pana sukhādibhedabhinnā visuṃ visuṃ anupassitabbāti dassentena ‘‘vedanāsū’’ti bahuvacanena vuttā, tatheva ca niddeso pavattito, dhammā ca paropaṇṇāsabhedā, anupassitabbākārena ca anekabhedā evāti tepi bahuvacanavaseneva vuttā.

“Không pha trộn” có nghĩa là: mặc dù thọ v.v. cũng nương tựa ở đây, cũng liên hệ ở đây, ngay cả khi có trường hợp quán niệm thọ v.v. trong thân, (quán thân) là không pha trộn với chúng. Do từ “kāya” có đối tượng là một tập hợp, và do tướng bất tịnh được nắm bắt một cách tổng hợp, nên (dùng) số ít là “kāye” (trong thân). Tương tự, tâm, mặc dù được phân chia thành nhiều loại theo sự phân biệt đối tượng v.v., được gộp chung lại theo tính chất chung của tâm, (nên dùng) số ít là “citte” (trong tâm). Còn thọ, để chỉ ra rằng chúng, vốn được phân chia thành các loại như lạc v.v., cần được quán niệm riêng rẽ, đã được nói bằng số nhiều là “vedanāsu” (trong các thọ), và phần giải thích cũng được tiến hành theo cách đó. Các pháp cũng có hơn năm mươi loại, và theo phương diện cần được quán niệm cũng có nhiều loại, nên chúng cũng được nói bằng số nhiều.

Avayavīgāhasamaññātidhāvanasārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi, tāni ca kesādīhi, kesādike ca bhūtupādāyarūpehi vinibbhuñjanto ‘‘tathā na kāye’’tiādimāha. Pāsādādinagarāvayavasamūhe avayavīvādinopi avayavīgāhaṃ na karonti, ‘‘nagaraṃ nāma koci attho atthī’’ti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ. Aṅgapaccaṅgasamūho, kesalomādisamūho, bhūtupādāyasamūho ca yathāvuttasamūho, tabbinimutto kāyopi nāma koci natthi, pageva itthiādayoti āha ‘‘kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissatī’’ti. ‘‘Koci dhammo’’ti iminā sattajīvādiṃ paṭikkhipati, avayavī pana kāyapaṭikkhepeneva paṭikkhittoti. Yadi evaṃ kathaṃ kāyādisamaññātidhāvanānīti āha ‘‘yathāvuttadhamma…pe… karontī’’ti. Tathā tathāti kāyādiākārena.

Để ngăn chặn sự chấp thủ vào toàn thể, sự chạy theo danh xưng, và sự chấp giữ vào cốt lõi, khi phân tách thân khỏi các chi phần lớn nhỏ, phân tách chúng khỏi tóc v.v., và phân tách tóc v.v. khỏi các sắc đại chủng và sở tạo, ngài đã nói: “cũng vậy, không ở trong thân” v.v. Trong tập hợp các bộ phận của thành phố như cung điện v.v., ngay cả những người theo thuyết toàn thể cũng không chấp thủ vào toàn thể; tuy nhiên, có thể có sự chạy theo danh xưng của một số người rằng “có một thực thể gọi là thành phố”, do đó ví dụ về thành phố đã được đưa ra đối với sự chạy theo danh xưng người nam, người nữ v.v. Tập hợp các chi phần lớn nhỏ, tập hợp tóc, lông v.v., và tập hợp đại chủng và sở tạo là những tập hợp đã được nói đến; ngoài những thứ đó, không có gì gọi là thân, huống chi là người nữ v.v. (Do đó) ngài nói: “thân, hay người nữ, hay người nam, hay bất kỳ pháp nào khác có được thấy không?”. Bằng câu “bất kỳ pháp nào khác”, ngài bác bỏ chúng sanh, sinh mạng v.v.; còn toàn thể thì đã bị bác bỏ cùng với sự bác bỏ thân. Nếu vậy, làm thế nào có sự chạy theo danh xưng thân v.v.? Ngài nói: “đối với các pháp đã được nói... họ làm...”. “Như thế, như thế” có nghĩa là theo hình tướng của thân v.v.

Yaṃ passatīti yaṃ itthiṃ, purisaṃ vā passati. Nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti? Saccametaṃ, ‘‘itthiṃ passāmi, purisaṃ passāmī’’ti pana pavattasaññāya vasena ‘‘yaṃ passatī’’ti vuttaṃ micchādassanena vā diṭṭhiyā yaṃ passati, na taṃ diṭṭhaṃ taṃ rūpāyatanaṃ na hotīti attho viparītaggāhavasena micchāparikappitarūpattā. Atha vā taṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ na hoti, acakkhuviññāṇaviññeyyattā diṭṭhaṃ vā taṃ na hoti. Yaṃ diṭṭhaṃ, taṃ na passatīti yaṃ rūpāyatanaṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ, taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho. Apassaṃ bajjhateti imaṃ attabhāvaṃ yathābhūtaṃ paññācakkhunā apassanto ‘‘etaṃ [Pg.293] mama, eso hamasmi, eso me attā’’ti kilesabandhanena bajjhati.

“Cái mà nó thấy” có nghĩa là người nữ hay người nam mà nó thấy. Chẳng phải không có sự thấy người nam, người nữ bằng mắt sao? Điều này đúng. Tuy nhiên, câu “cái mà nó thấy” được nói theo tưởng đã khởi lên rằng “tôi thấy người nữ, tôi thấy người nam”. Hoặc, cái mà nó thấy bằng tà kiến hay tà tri kiến, cái đó không phải là cái được thấy, nó không phải là sắc xứ, có nghĩa là do nó là sắc được tưởng tượng sai lầm bởi sự chấp thủ điên đảo. Hoặc, cái được gọi là tập hợp tóc, v.v., đại chủng và sở tạo không phải là cái được thấy, vì nó không thể được nhận biết bằng nhãn thức, hoặc nó không phải là cái được thấy. “Cái được thấy, nó không thấy” có nghĩa là: sắc xứ được gọi là tập hợp tóc, v.v., đại chủng và sở tạo đã được thấy, nó không thấy cái đó một cách như thật bằng tuệ nhãn. “Không thấy, nó bị trói buộc” có nghĩa là: không thấy tự thể này một cách như thật bằng tuệ nhãn, nó bị trói buộc bởi sự trói buộc của phiền não (với ý nghĩ) “cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”.

Na aññadhammānupassīti na aññasabhāvānupassī, asubhādito aññākārānupassī na hotīti attho. ‘‘Kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādinā taṃ evatthaṃ pākaṭaṃ karoti. Pathavīkāyanti kesādikoṭṭhāsaṃ pathaviṃ dhammasamūhattā ‘‘kāyo’’ti vadati, lakkhaṇapathavimeva vā anekappabhedaṃ sakalasarīragataṃ, pubbāpariyabhāvena ca pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā ‘‘kāyo’’ti vadati. ‘‘Āpokāya’’ntiādīsupi eseva nayo.

“Không phải là người quán niệm các pháp khác” có nghĩa là không phải là người quán niệm các tự tánh khác; có nghĩa là không phải là người quán niệm các tướng khác với bất tịnh v.v. Bằng câu “Điều gì đã được nói?” v.v., ngài làm rõ chính ý nghĩa đó. “Địa thân”: ngài gọi phần đất gồm tóc v.v. là “thân” vì nó là một tập hợp các pháp; hoặc, ngài gọi chính đất theo đặc tính, có nhiều loại khác nhau, có mặt trong toàn bộ cơ thể, và diễn tiến theo thứ tự trước sau, được nắm bắt như một tập hợp, là “thân”. Trong các câu “thủy thân” v.v. cũng theo phương pháp này.

Evaṃ gahetabbassāti ‘‘ahaṃ mama’’nti evaṃ attattaniyabhāvena andhabālehi gahetabbassa.

“Của cái cần được nắm bắt như vậy” có nghĩa là: của cái cần được nắm bắt bởi những kẻ phàm phu mù quáng theo cách là tự ngã và sở hữu của tự ngã như “tôi”, “của tôi”.

Idāni sattannaṃ anupassanākārānampi vasena kāyānupassanaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha aniccato anupassatīti catusamuṭṭhānikaṃ kāyaṃ ‘‘anicca’’nti anupassati, evaṃ passanto evañcassa aniccākārampi ‘‘anupassatī’’ti vuccati. Tathābhūtassa cassa niccaggāhassa lesopi na hotīti vuttaṃ ‘‘no niccato’’ti. Tathā hesa ‘‘niccasaññaṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 3.35) vutto. Ettha ca ‘‘aniccato eva anupassatī’’ti eva-kāro luttaniddiṭṭhoti tena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘no niccato’’ti vuttaṃ. Na cettha dukkhato anupassanādinivattanaṃ āsaṅkitabbaṃ paṭiyogīnivattanaparattā eva-kārassa, upari desanāruḷhattā ca tāsaṃ. ‘‘Dukkhato anupassatī’’tiādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – aniccassa dukkhattā tameva ca kāyaṃ dukkhato anupassati, dukkhassa anattattā anattato anupassati. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, na taṃ abhinanditabbaṃ, yañca na abhinanditabbaṃ, na tattha rañjitabbaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjatī’’ti. So evaṃ arajjanto rāgaṃ nirodheti, no samudeti samudayaṃ na karotīti attho. Evaṃ paṭipanno ca paṭinissajjati, no ādiyati. Ayañhi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ kāyaṃ tannissayakhandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ‘‘pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cā’’ti vuccati, tasmā tāya samannāgato bhikkhu vuttanayena kilese pariccajati, nibbāne ca pakkhandati, tathābhūto ca nibbattanavasena kilese [Pg.294] na ādiyati, nāpi adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ, tena vuttaṃ ‘‘paṭinissajjati, no ādiyatī’’ti. Idānissa tāhi anupassanāhi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha niccasaññanti ‘‘saṅkhārā niccā’’ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ. Diṭṭhicittavipallāsappahānamukheneva saññāvipallāsappahānanti saññāggahaṇaṃ, saññāsīsena vā tesampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Nandinti sappītikataṇhaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

Bây giờ, để trình bày về quán thân theo phương diện của bảy loại tùy quán, (chú giải) đã bắt đầu bằng câu “apicā” (lại nữa), v.v... Trong ấy, câu “aniccato anupassati” (tùy quán là vô thường) có nghĩa là vị ấy tùy quán thân do bốn nhân sanh là “vô thường.” Khi thấy như vậy, việc thấy tướng vô thường của vị ấy cũng được gọi là “tùy quán.” Và đối với vị đã là như vậy, không có một chút chấp thủ nào về thường, điều này được nói đến qua câu “no niccato” (không phải là thường). Thật vậy, vị ấy được nói là “từ bỏ thường tưởng” (Paṭi. Ma. 3.35). Và ở đây, trong câu “aniccato eva anupassati” (tùy quán chính là vô thường), từ “eva” đã bị lược bỏ, nên để chỉ rõ ý nghĩa được loại trừ bởi từ ấy, câu “no niccato” (không phải là thường) đã được nói đến. Ở đây, không nên nghi ngờ việc loại trừ các pháp tùy quán về khổ, v.v..., vì từ “eva” có mục đích loại trừ đối nghịch, và vì các pháp ấy đã được trình bày ở phần trên. Trong các câu “dukkhato anupassati” (tùy quán là khổ), v.v..., phương pháp cũng tương tự. Tuy nhiên, có sự khác biệt này: vì cái vô thường là khổ, nên vị ấy tùy quán chính thân ấy là khổ; vì cái khổ là vô ngã, nên vị ấy tùy quán là vô ngã. Hơn nữa, vì cái gì vô thường, khổ, vô ngã thì không đáng để hoan hỷ, và cái gì không đáng để hoan hỷ thì không nên tham đắm ở đó, do đó đã được nói rằng: “nhàm chán, không hoan hỷ; ly tham, không tham đắm.” Vị ấy, khi không tham đắm như vậy, thì diệt trừ tham, không làm cho sanh khởi, nghĩa là không tạo ra sự sanh khởi. Và khi thực hành như vậy, vị ấy từ bỏ, không chấp thủ. Thật vậy, pháp tùy quán vô thường này, qua phương diện tương ứng, được gọi là “sự từ bỏ bằng cách xả ly và sự từ bỏ bằng cách lao vào,” vì nó từ bỏ các phiền não cùng với thân và các hành uẩn nương tựa vào thân, và vì nó lao vào Niết-bàn, vốn trái ngược với các pháp hữu vi, bằng cách thấy rõ các lỗi của pháp hữu vi và hướng tâm về Niết-bàn. Do đó, vị tỳ khưu đã thành tựu pháp ấy, theo phương pháp đã nói, từ bỏ các phiền não và lao vào Niết-bàn. Và vị đã là như vậy, không chấp thủ các phiền não theo cách làm cho chúng phát sanh, cũng không chấp thủ đối tượng hữu vi theo cách không thấy lỗi của nó. Do đó, đã được nói rằng: “từ bỏ, không chấp thủ.” Bây giờ, để chỉ ra sự đoạn trừ các pháp nào xảy ra nhờ các pháp tùy quán ấy, câu “aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati” (khi tùy quán là vô thường, vị ấy từ bỏ thường tưởng), v.v... đã được nói đến. Trong ấy, “thường tưởng” là tưởng điên đảo sanh khởi rằng “các hành là thường.” Việc nắm bắt “tưởng” là để chỉ sự đoạn trừ tưởng điên đảo thông qua việc đoạn trừ tà kiến và tâm điên đảo, hoặc nên hiểu rằng việc nắm bắt “tưởng” là để bao gồm cả các pháp ấy. “Hoan hỷ” là ái đi kèm với hỷ. Phần còn lại theo phương pháp đã nói.

‘‘Viharatī’’ti iminā kāyānupassanāsamaṅgino iriyāpathavihāro vuttoti āha ‘‘iriyatī’’ti, iriyāpathaṃ pavattetīti attho. Ārammaṇakaraṇavasena abhibyāpanato ‘‘tīsu bhavesū’’ti vuttaṃ, uppajjanavasena pana kilesā parittabhūmakā evāti. Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva, ātappa-saddo viya pana ātāpasaddo vīriyeyeva niruḷhoti vuttaṃ ‘‘vīriyassetaṃ nāma’’nti. Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññe dhammā. Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya, atisayassa vā dīpakoti ātāpīgahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti. Sammā, samantato, sāmañca pajānanto sampajāno, asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvena sammā aviparītaṃ, sabbākārapajānanena samantato, uparūpari visesāvahabhāvena pavattiyā sāmaṃ pajānantoti attho. Yadi paññāya anupassati, kathaṃ satipaṭṭhānatāti āha ‘‘na hī’’tiādi. Sabbatthikanti sabbattha bhavaṃ sabbattha līne, uddhate ca citte icchitabbattā. Sabbe vā līne, uddhate ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā. Satiyā laddhupakārāya eva paññāya ettha yathāvutte kāye kammaṭṭhāniko bhikkhu kāyānupassī viharati. Anto saṅkhepo antoolīyano, kosajjanti attho. Upāyapariggaheti ettha sīlavisodhanādi, gaṇanādi, uggahakosallādi ca upāyo, tabbipariyāyato anupāyo veditabbo. Yasmā ca upaṭṭhitassati yathāvuttaṃ upāyaṃ na pariccajati, anupāyañca na upādiyati, tasmā vuttaṃ ‘‘muṭṭhassatī …pe… asamattho hotī’’ti. Tenāti upāyānupāyānaṃ pariggahaparivajjanesu, pariccāgāpariggahesu ca asamatthabhāvena. Assa yogino.

Bằng từ “viharati” (trú), sự an trú trong oai nghi của người thành tựu quán thân được nói đến, nên (chú giải) nói “iriyati” (đi lại), nghĩa là duy trì oai nghi. Câu “trong ba cõi” được nói đến vì sự bao trùm theo phương diện lấy làm đối tượng; tuy nhiên, theo phương diện sanh khởi, các phiền não chỉ thuộc về cõi Dục. Mặc dù sự đoạn trừ phiền não là sự nhiệt tâm, điều đó cũng có ở chánh kiến, v.v..., nhưng vì từ “ātāpa” (nhiệt tâm) cũng giống như từ “ātappa” (sự nung nấu), chỉ được dùng phổ biến cho tinh tấn, nên đã được nói rằng: “đây là tên gọi của tinh tấn.” Hoặc là, sự nhiệt tâm ấy của tinh tấn, vốn sanh khởi theo cách nỗ lực của các pháp tương ưng trong việc đoạn trừ đối nghịch, là vượt trội, nên chỉ có tinh tấn mới được gọi như vậy, chứ không phải các pháp khác. Và trong từ “ātāpī” (có nhiệt tâm), hậu tố “ī” này dùng để tán thán, hoặc để chỉ sự vượt trội, nên việc dùng từ “ātāpī” cho thấy sự thành tựu chánh cần. “Sampajāno” (tỉnh giác) là người biết rõ một cách đúng đắn, toàn diện, và tự mình. Nghĩa là: biết rõ một cách đúng đắn, không sai lầm, do không có sự tùy quán các pháp khác trong việc phân định không hỗn tạp; biết rõ một cách toàn diện, do biết rõ tất cả các phương diện; và biết rõ tự mình, do sự tiến triển mang lại sự đặc biệt ngày càng cao. Nếu vị ấy tùy quán bằng trí tuệ, tại sao lại là niệm xứ? (Chú giải) nói “na hi” (thật vậy không), v.v... “Sabbatthika” (cần thiết trong mọi trường hợp) là điều có mặt ở khắp nơi, vì nó được mong muốn trong tâm thụ động và tâm trạo cử ở khắp nơi. Hoặc là, “sabbatthikā” (có tất cả những gì cần thiết) là vì nhờ nó mà có tất cả các giác chi cần được tu tập trong tâm thụ động và tâm trạo cử. Chính bằng trí tuệ đã nhận được sự hỗ trợ của niệm, vị tỳ khưu hành thiền tùy quán thân trong thân đã được nói đến ở đây. “Anto saṅkhepo” (sự co rút bên trong) là sự thu mình bên trong, nghĩa là sự lười biếng. Ở đây, trong việc nắm bắt phương tiện, phương tiện là sự thanh lọc giới, v.v..., sự đếm, v.v..., và sự khéo léo trong việc học thuộc, v.v...; nên hiểu rằng phi phương tiện là điều ngược lại. Và vì người có niệm an trú không từ bỏ phương tiện đã nói và không chấp thủ phi phương tiện, do đó đã được nói rằng: “người thất niệm... không có khả năng.” “Tena” (do đó) là do không có khả năng trong việc nắm bắt và tránh né phương tiện và phi phương tiện, trong việc từ bỏ và không nắm bắt. Của vị hành giả ấy.

Yasmā [Pg.295] satiyevettha satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ, tasmāssa sampayuttadhammā vīriyādayo aṅganti āha ‘‘sampayogaṅgañcassa dassetvā’’ti. Aṅga-saddo cettha kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo. Satiggahaṇeneva cettha samādhissāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tassā samādhikkhandhe saṅgahitattā. Yasmā vā satisīsenāyaṃ desanā. Na hi kevalāya satiyā kilesappahānaṃ sambhavati, nibbānādhigamo vā, nāpi kevalā sati pavattati, tasmāssa jhānadesanāyaṃ savitakkādivacanassa viya sampayogaṅgadassanatāti aṅga-saddassa avayavapariyāyatā daṭṭhabbā. Pahānaṅganti ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādīsu (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.271, 287, 297; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123; pārā. 11) viya pahātabbaṅgaṃ dassetuṃ. Yasmā ettha lokiyamaggo adhippeto, na lokuttaramaggo, tasmā pubbabhāgiyameva vinayaṃ dassento ‘‘tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā’’ti āha. Tesaṃ dhammānanti vedanādidhammānaṃ. Tesañhi tattha anadhippetattā ‘‘atthuddhāranayenetaṃ vutta’’nti vuttaṃ. Tatthāti vibhaṅge. Etthāti ‘‘loke’’ti etasmiṃ pade.

Bởi vì niệm chính là niệm xứ đã được nói ở đây, do đó các pháp tương ưng của nó là tinh tấn v.v... là các chi phần, nên (chú giải) nói: ‘và sau khi chỉ ra chi phần tương ưng của nó.’ Từ ‘aṅga’ (chi phần) ở đây nên được hiểu là đồng nghĩa với nguyên nhân. Chỉ bằng việc nắm giữ niệm, ở đây cũng nên hiểu là việc nắm giữ định, vì niệm được bao gồm trong định uẩn. Hoặc bởi vì bài thuyết giảng này có niệm làm đầu. Thật vậy, chỉ với niệm đơn thuần thì không thể đoạn trừ phiền não, hay chứng đắc Níp-bàn, và niệm đơn thuần cũng không thể tồn tại; do đó, giống như lời nói ‘cùng với tầm’ v.v... trong bài thuyết giảng về thiền, việc chỉ ra chi phần tương ưng là như vậy, nên từ ‘aṅga’ cần được hiểu là đồng nghĩa với thành phần. ‘Chi phần đoạn trừ’ là để chỉ ra chi phần cần được đoạn trừ, giống như trong các câu ‘ly dục’ v.v... Bởi vì ở đây đạo thế gian được chủ trương, không phải đạo siêu thế, do đó, khi chỉ ra sự chế ngự thuộc giai đoạn đầu, (chú giải) nói: ‘bằng sự chế ngự theo từng phần hoặc bằng sự chế ngự do đè nén.’ ‘Của các pháp ấy’ là của các pháp như thọ v.v... Vì chúng không được chủ trương ở đó, nên được nói rằng: ‘điều này được nói theo phương pháp trích dẫn ý nghĩa.’ ‘Ở đó’ là trong bộ Phân Tích. ‘Ở đây’ là trong từ ‘loke’ (trong thế gian).

Avisesena dvīhipi nīvaraṇappahānaṃ vuttanti katvā puna ekekena vuttaṃ pahānavisesaṃ dassetuṃ ‘‘visesenā’’ti āha. Atha vā ‘‘vineyya nīvaraṇānī’’ti avatvā abhijjhādomanassavinayavacanassa payojanaṃ dassento ‘‘visesenā’’tiādimāha. Kāyānupassanābhāvanāya hi ujuvipaccanīkānaṃ anurodhavirodhādīnaṃ pahānadassanaṃ etassa payojananti. Kāyasampattimūlakassāti rūpabalayobbanārogyādisarīrasampadānimittassa. Vuttavipariyāyato kāyavipattimūlako virodho veditabbo. Kāyabhāvanāyāti kāyānupassanābhāvanāya. Sā hi idha kāyabhāvanāti adhippetā. Subhasukhabhāvādīnanti ādi-saddena manuññaniccatādisaṅgaho daṭṭhabbo. Asubhāsukhabhāvādīnanti ettha pana ādi-saddena amanuññaaniccatādīnaṃ. Tenāti anurodhādippahānavacanena. ‘‘Yogānubhāvo hī’’tiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. Yogānubhāvo hi bhāvanānubhāvo. Yogasamatthoti yogamanuyuñjituṃ samattho. Purimena hi ‘‘anurodhavirodhavippamutto’’tiādivacanena bhāvanaṃ anuyuttassa ānisaṃso vutto, dutiyena bhāvanaṃ anuyuñjantassa paṭipatti. Na hi anurodhavirodhādīhi upaddutassa bhāvanā ijjhati.

Cho rằng việc đoạn trừ hai triền cái đã được nói một cách không phân biệt, để chỉ ra sự đoạn trừ đặc biệt được nói đến bởi từng cái một, (chú giải) nói: ‘một cách đặc biệt.’ Hoặc là, để chỉ ra lợi ích của lời nói về việc chế ngự tham ái và ưu mà không nói ‘chế ngự các triền cái,’ (chú giải) đã nói ‘một cách đặc biệt’ v.v... Thật vậy, việc thấy sự đoạn trừ các pháp đối nghịch trực tiếp là thuận theo và chống đối v.v... bằng việc tu tập quán thân là lợi ích của điều này. ‘Có nguồn gốc từ sự thành tựu của thân’ là của dấu hiệu về sự thành tựu của thân thể như sắc, lực, tuổi trẻ, không bệnh v.v... Sự chống đối có nguồn gốc từ sự bất thành của thân nên được hiểu theo cách ngược lại với điều đã nói. ‘Bằng việc tu tập thân’ là bằng việc tu tập quán thân. Thật vậy, điều đó được chủ trương là tu tập thân ở đây. ‘Của các trạng thái tịnh, lạc v.v...’ là nên hiểu rằng từ ‘ādi’ (v.v...) bao gồm cả khả ái, thường hằng v.v... Còn ở đây, ‘của các trạng thái bất tịnh, khổ v.v...’ thì từ ‘ādi’ (bao gồm) các pháp không khả ái, vô thường v.v... ‘Bởi điều đó’ là bởi lời nói về việc đoạn trừ thuận theo v.v... Câu ‘Thật vậy, uy lực của sự thực hành’ v.v... là sự làm rõ ý nghĩa đã được nói. ‘Yogānubhāvo’ (uy lực của sự thực hành) chính là ‘bhāvanānubhāvo’ (uy lực của sự tu tập). ‘Yogasamattho’ (có khả năng thực hành) là có khả năng chuyên tâm thực hành. Thật vậy, bằng câu trước ‘thoát khỏi thuận theo và chống đối’ v.v..., quả báu của người chuyên tâm tu tập được nói đến; bằng câu sau, sự thực hành của người đang chuyên tâm tu tập (được nói đến). Thật vậy, việc tu tập của người bị thuận theo và chống đối v.v... quấy nhiễu không thể thành tựu.

Anupassīti [Pg.296] etthāti ‘‘anupassī’’ti etasmiṃ pade labbhamānāya anupassanāya anupassanājotanāya kammaṭṭhānaṃ vuttanti evamattho daṭṭhabbo, aññathā ‘‘anupassanāyā’’ti karaṇavacanaṃ na yujjeyya. Anupassanā eva hi kammaṭṭhānaṃ, na ettha ārammaṇaṃ adhippetaṃ, yujjati vā. Kāyapariharaṇaṃ vuttanti sambandho. Kammaṭṭhānapariharaṇassa cettha atthasiddhattā ‘‘kāyapariharaṇa’’ntveva vuttaṃ. Kammaṭṭhānikassa hi kāyapariharaṇaṃ yāvadeva kammaṭṭhānaṃ pariharaṇatthanti. Kammaṭṭhānapariharaṇassa vā ‘‘ātāpī’’tiādinā (dī. ni. 2.373) vuccamānattā ‘‘kāyapariharaṇa’’ntveva vuttaṃ. Kāyaggahaṇena vā nāmakāyassāpi gahaṇaṃ, na rūpakāyasseva, teneva kammaṭṭhānapariharaṇampi saṅgahitaṃ hoti, evañca katvā ‘‘viharatīti ettha vuttavihārenā’’ti etthaggahaṇañca samatthitaṃ hoti ‘‘kāyānupassī viharatī’’ti vihārassa visesetvā vuttattā. ‘‘Ātāpī’’tiādi pana saṅkhepato vuttassa kammaṭṭhānapariharaṇassa saha sādhanena vitthāretvā dassanaṃ. Ātāpenāti ātāpaggahaṇena. ‘‘Satisampajaññenā’’tiādīsupi eseva nayo. Sabbatthakakammaṭṭhānanti buddhānussati, mettā, maraṇassati, asubhabhāvanā ca. Idañhi catukkaṃ yoginā parihariyamānaṃ ‘‘sabbatthakakammaṭṭhāna’’nti vuccati, sabbattha kammaṭṭhānānuyogassārakkhabhūtattā satisampajaññabalena avicchinnassa pariharitabbattā satisampajaññaggahaṇena tassa vuttatā vuttā. Satiyā vā samatho vutto tassā samādhikkhandhena saṅgahitattā.

‘Ở đây, trong từ anupassī’ là nên hiểu ý nghĩa như sau: trong từ ‘anupassī’ (người tùy quán), đề mục thiền được nói đến bằng sự tùy quán có được, để làm sáng tỏ sự tùy quán; nếu không, lời nói ở cách công cụ ‘anupassanāya’ (bằng sự tùy quán) sẽ không hợp lý. Thật vậy, sự tùy quán chính là đề mục thiền, ở đây đối tượng không được chủ trương, hoặc là hợp lý. ‘Sự duy trì thân được nói đến’ là mối liên hệ. Vì sự duy trì đề mục thiền ở đây đã được thành tựu về mặt ý nghĩa, nên chỉ nói là ‘sự duy trì thân.’ Thật vậy, sự duy trì thân của người hành thiền là chỉ để duy trì đề mục thiền. Hoặc vì sự duy trì đề mục thiền được nói đến bằng các từ ‘ātāpī’ (nhiệt tâm) v.v..., nên chỉ nói là ‘sự duy trì thân.’ Hoặc bằng việc nắm giữ thân, cũng là nắm giữ danh thân, không chỉ riêng sắc thân, do đó sự duy trì đề mục thiền cũng được bao gồm; và làm như vậy, việc nắm giữ ở đây ‘bằng sự an trú đã được nói ở đây trong từ viharati’ cũng được chứng minh, vì sự an trú đã được nói một cách đặc biệt là ‘kāyānupassī viharati’ (an trú tùy quán thân). Còn ‘ātāpī’ (nhiệt tâm) v.v... là sự trình bày chi tiết cùng với phương tiện của sự duy trì đề mục thiền đã được nói một cách tóm tắt. ‘Bằng sự nhiệt tâm’ là bằng việc nắm giữ sự nhiệt tâm. Trong các câu ‘bằng niệm và tỉnh giác’ v.v... cũng theo phương pháp này. ‘Đề mục thiền phổ thông’ là niệm Phật, tâm từ, niệm sự chết, và tu tập về sự bất tịnh. Bốn pháp này, khi được hành giả duy trì, được gọi là ‘đề mục thiền phổ thông,’ vì chúng là sự bảo vệ cho việc thực hành đề mục thiền ở mọi nơi, và vì chúng phải được duy trì không gián đoạn bằng sức mạnh của niệm và tỉnh giác, nên việc nói về nó bằng cách nắm giữ niệm và tỉnh giác đã được nói. Hoặc bằng niệm, chỉ được nói đến, vì niệm được bao gồm trong định uẩn.

Vibhaṅge(vibha. kāyānupassanāniddese) pana attho vuttoti yojanā. Tenāti saddatthaṃ anādiyitvā bhāvatthasseva vibhajanavasena pavattena vibhaṅgapāṭhena saha. Aṭṭhakathānayoti saddatthassāpi vivaraṇavasena yathārahaṃ vutto atthasaṃvaṇṇanānayo. Yathā saṃsandatīti yathā atthato, adhippāyato ca avilomento aññadatthu saṃsandati sameti, evaṃ veditabbo.

Tuy nhiên, trong bộ Phân Tích (trong phần giải thích về quán thân của bộ Phân Tích), ý nghĩa đã được nói, đây là sự liên kết. ‘Bởi điều đó’ là cùng với đoạn kinh Phân Tích, vốn tiến hành theo cách phân tích chỉ ý nghĩa thực chất mà không quan tâm đến ý nghĩa của từ. ‘Phương pháp của chú giải’ là phương pháp giải thích ý nghĩa được nói một cách thích hợp theo cách giải thích cả ý nghĩa của từ. ‘Như thế nào nó tương hợp’ là nên được hiểu như sau: như thế nào nó không trái ngược về mặt ý nghĩa và chủ ý, mà lại tương hợp, phù hợp.

Vedanādīnaṃ puna vacaneti ettha nissayapaccayabhāvavasena cittadhammānaṃ vedanāsannissitattā, pañcavokārabhave arūpadhammānaṃ rūpapaṭibaddhavuttito ca vedanāya kāyādianupassanāppasaṅgepi āpanne tato asammissato vavatthānaṃ dassanatthaṃ, ghanavinibbhogādidassanatthañca dutiyaṃ vedanāggahaṇaṃ, tena na vedanāyaṃ kāyānupassī, cittadhammānupassī vā, atha kho vedanānupassī [Pg.297] evāti vedanāsaṅkhāte vatthusmiṃ vedanānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā ‘‘yasmiṃ samaye sukhā vedanā, na tasmiṃ samaye dukkhā, adukkhamasukhā vā vedanā, yasmiṃ vā pana samaye dukkhā, adukkhamasukhā vā vedanā, na tasmiṃ samaye itarā vedanā’’ti vedanābhāvasāmaññe avatvā taṃ taṃ vedanaṃ vinibbhujjitvā dassanena ghanavinibbhogo dhuvabhāvaviveko dassito hoti, tena tāsaṃ khaṇamattāvaṭṭhānadassanena aniccatāya, tato eva dukkhatāya, anattatāya ca dassanaṃ vibhāvitaṃ hoti. Ghanavinibbhogādīti ādi-saddena ayampi attho veditabbo. Ayañhi vedanāyaṃ vedanānupassī eva, na aññadhammānupassī. Kiṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma bālo amaṇisabhāvepi udakapubbuḷake maṇiākārānupassī hoti, na evaṃ ayaṃ ṭhitiramaṇīyepi vedayite, pageva itarasmiṃ manuññākārānupassī, atha kho khaṇapabhaṅguratāya, avasavattitāya kilesāsucipaggharaṇatāya ca aniccaanattaasubhākārānupassī, vipariṇāmadukkhatāya, saṅkhāradukkhatāya ca visesato dukkhānupassī yevāti. Evaṃ citta dhammesupi yathārahaṃ punavacane payojanaṃ vattabbaṃ. Lokiyā eva sammasanacārassa adhippetattā. ‘‘Kevalaṃ panidhā’’tiādinā ‘‘idha ettakaṃ veditabba’’nti veditabbaparicchedaṃ dasseti. ‘‘Esa nayo’’ti iminā yathā cittaṃ, dhammā ca anupassitabbā, tathā tāni anupassanto citte cittānupassī, dhammesu dhammānupassīti veditabboti imamatthaṃ atidisati. Dukkhatoti dukkhasabhāvato, dukkhanti anupassitabbāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo.

Trong câu ‘việc lặp lại về thọ, v.v...’, ở đây, việc đề cập đến thọ lần thứ hai là nhằm mục đích cho thấy sự phân định không pha trộn từ các pháp ấy, ngay cả khi trường hợp quán niệm thân, v.v... trong thọ đã xảy ra, do các pháp thuộc tâm nương nhờ vào thọ theo thể cách duyên y chỉ, và do các pháp vô sắc trong cõi năm uẩn có sự hiện hữu gắn liền với sắc; và cũng nhằm mục đích cho thấy sự phân giải khối đặc, v.v... Do đó, bằng cách chỉ ra chính phương thức quán niệm thọ trong đối tượng được gọi là thọ, rằng ‘vị ấy không phải là người quán niệm thân trong thọ, hay người quán niệm tâm, pháp trong thọ, mà chính là người quán niệm thọ’, sự phân định không pha trộn đã được chỉ ra. Tương tự, bằng cách không nói một cách chung chung về bản chất của thọ mà phân tích và chỉ ra từng loại thọ rằng: ‘Vào lúc nào có lạc thọ, lúc ấy không có khổ thọ hay bất khổ bất lạc thọ; hoặc vào lúc nào có khổ thọ hay bất khổ bất lạc thọ, lúc ấy không có thọ kia’, sự phân giải khối đặc, sự tách biệt khỏi bản chất thường hằng đã được chỉ ra. Do đó, bằng cách thấy được sự tồn tại chỉ trong một khoảnh khắc của chúng, sự thấy biết về tính vô thường, và từ đó là tính khổ, và tính vô ngã đã được làm sáng tỏ. Qua từ ‘ādi’ trong ‘ghanavinibbhogādi’ (sự phân giải khối đặc, v.v...), ý nghĩa này cũng cần được hiểu. Vị này quả thật chỉ là người quán niệm thọ trong thọ, không phải là người quán niệm các pháp khác. Điều gì đã được nói? – Giống như kẻ ngu phu quán niệm hình tướng của ngọc trong bọt nước vốn không có bản chất là ngọc, vị này cũng không như vậy, không quán niệm hình tướng đáng ưa thích ngay cả trong cảm thọ được cho là đứng vững và khả ái, huống chi là trong các cảm thọ khác. Trái lại, vị ấy là người quán niệm các hình tướng vô thường, vô ngã, bất tịnh do tính chất mong manh trong khoảnh khắc, do tính không thể điều khiển, và do là nơi tuôn chảy của các phiền não bất tịnh; và đặc biệt là người quán niệm khổ do khổ vì biến đổi và khổ do các hành. Tương tự, mục đích của việc lặp lại trong các đề mục tâm và pháp cũng nên được trình bày tùy theo trường hợp. Bởi vì chỉ có sự thực hành quán xét thuộc về thế gian mới được nhắm đến. Bằng câu ‘Kevalaṃ panidhā’ (Tuy nhiên, chỉ ở đây), v.v..., ngài chỉ ra sự giới hạn của những gì cần được biết: ‘chừng ấy điều cần được biết ở đây’. Bằng câu ‘Esa nayo’ (Đó là phương pháp), ngài mở rộng ý nghĩa này rằng: ‘cũng như tâm và các pháp cần được quán niệm, người quán niệm chúng như vậy được biết là người quán niệm tâm trong tâm, người quán niệm pháp trong các pháp’. ‘Dukkhato’ (do khổ) có nghĩa là do bản chất khổ, cần được quán niệm là ‘khổ’. Phương pháp này cũng tương tự cho hai từ còn lại.

Yo sukhaṃ dukkhato addāti yo bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vipariṇāmadukkhatāya ‘‘dukkhā’’ti paññācakkhunā addakkhi. Dukkhaṃ addakkhi sallatoti dukkhaṃ vedanaṃ pīḷājananato, antotudanato, dunnīharaṇato ca sallato addakkhi passi. Adukkhamasukhanti upekkhāvedanaṃ. Santanti sukhadukkhāni viya anoḷārikatāya, paccayavasena vūpasantasabhāvatāya ca santaṃ. Aniccatoti hutvāabhāvato, udayavayavantato, tāvakālikato, niccapaṭipakkhato ca ‘‘anicca’’nti yo addakkhi. Sa ve sammaddaso bhikkhu ekaṃsena, paribyattaṃ vā vedanāya sammāpassanakoti attho.

‘Vị nào thấy lạc là khổ’ có nghĩa là vị tỳ khưu nào đã thấy lạc thọ là ‘khổ’ bằng tuệ nhãn do bản chất khổ vì biến đổi. ‘Đã thấy khổ như mũi tên’ có nghĩa là đã thấy, đã nhận ra khổ thọ như là mũi tên do nó tạo ra sự đau đớn, do nó đâm xuyên bên trong, và do nó khó nhổ ra. ‘Bất khổ bất lạc’ chính là xả thọ. ‘Tịch tịnh’ là tịch tịnh do không thô thiển như lạc và khổ, và do có bản chất lắng dịu tùy theo duyên. ‘Là vô thường’ có nghĩa là vị nào đã thấy là ‘vô thường’ do nó không tồn tại sau khi đã có, do nó có sự sanh diệt, do nó là tạm thời, và do nó đối nghịch với sự thường hằng. ‘Vị tỳ khưu ấy thật sự là người có chánh kiến’ có nghĩa là vị ấy chắc chắn là, hoặc là vị tỳ khưu thấy đúng một cách rõ ràng về thọ.

Dukkhātipīti [Pg.298] saṅkhāradukkhatāya dukkhā itipi. Taṃ dukkhasminti sabbaṃ taṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ antogadhaṃ pariyāpannaṃ vadāmi saṅkhāradukkhatānativattanato. Sukhadukkhatopi cāti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmañāṇasukhatāya, vipariṇāmaṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi ca sukhato, tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho. Satta anupassanā heṭṭhā pakāsitā eva. Sesanti yathāvuttaṃ sukhādivibhāgato sesaṃ sāmisanirāmisādibhedaṃ vedanānupassanāyaṃ vattabbaṃ.

‘Cũng là khổ’ có nghĩa là cũng là khổ do bản chất khổ của các hành. ‘Cái ấy ở trong khổ’ có nghĩa là: Ta nói rằng tất cả cảm thọ ấy được bao gồm, được hàm chứa trong khổ do không vượt qua được bản chất khổ của các hành. ‘Và cũng từ lạc và khổ’ có nghĩa là cả ba loại thọ cũng cần được quán niệm từ phương diện lạc, và cả ba loại thọ cũng cần được quán niệm từ phương diện khổ, bởi vì đã được nói rằng có sự an lạc trong việc biết được sự đứng vững và biến đổi của lạc, v.v..., và có sự đau khổ trong việc không biết được sự biến đổi và đứng vững của chúng. Bảy pháp quán đã được giải thích ở dưới. ‘Phần còn lại’ có nghĩa là phần còn lại, tức là sự phân biệt về thọ vật chất và phi vật chất, v.v..., khác với sự phân loại về lạc, v.v... đã được nói, cần được trình bày trong phần quán niệm thọ.

Ārammaṇa…pe… bhedānanti rūpādiārammaṇanānattassa nīlāditabbhedassa, chandādiadhipatinānattassa hīnāditabbhedassa, ñāṇajhānādisahajātanānattassa sasaṅkhārikāsaṅkhārikasavitakkāditabbhedassa, kāmāvacarādibhūminānattassa ukkaṭṭhamajjhimāditabbhedassa, kusalādikammanānattassa devagatisaṃvattaniyatāditabbhedassa, kaṇhasukkavipākanānattassa diṭṭhadhammavedanīyatāditabbhedassa, parittabhūmakādikiriyānānattassa tihetukāditabbhedassa vasena anupassitabbanti yojanā. Ādi-saddena savatthukāvatthukādinānattassa puggalattayasādhāraṇāditabbhedassa ca saṅgaho daṭṭhabbo. Salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānanti phusanāditaṃtaṃlakkhaṇānañceva aniccatādisāmaññalakkhaṇānañca vasenāti yojanā. Suññatadhammassāti anattatāsaṅkhātasuññatāsabhāvassa. Yaṃ vibhāvetuṃ abhidhamme‘‘tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’’tiādinā (dha. sa. 121) suññatāvāradesanā pavattā, taṃ pahīnameva pubbe pahīnattā, tasmā tassa tassa puna pahānaṃ na vattabbaṃ. Na hi kilesā pahīyamānā ārammaṇavibhāgena pahīyanti anāgatānaṃyeva uppajjanārahānaṃ pahātabbattā, tasmā abhijjhādīnaṃ ekattha pahānaṃ vatvā itarattha na vattabbaṃ evāti imamatthaṃ dasseti ‘‘kāmañcetthā’’tiādinā. Atha vā maggacittakkhaṇe ekattha pahīnaṃ sabbattha pahīnameva hotīti visuṃ visuṃ pahānaṃ na vattabbaṃ. Maggena hi pahīnāti vattabbataṃ arahanti. Tattha purimāya codanāya nānāpuggalaparihāro, na hi ekassa pahīnaṃ tato aññassa pahīnaṃ nāma hoti. Pacchimāya nānācittakkhaṇikaparihāro. Nānācittakkhaṇeti hi lokiyamaggacittakkhaṇeti adhippāyo. Pubbabhāgamaggo hi idhādhippeto. Lokiyabhāvanāya ca kāye pahīnaṃ na vedanādīsu vikkhambhitaṃ [Pg.299] hoti. Yadipi nappavatteyya, paṭipakkhabhāvanāya suppahīnattā tattha sā ‘‘abhijjhādomanassassa appavattī’’ti na vattabbā, tasmā punapi tappahānaṃ vattabbameva. Ekattha pahīnaṃ sesesupi pahīnaṃ hotīti lokuttarasatipaṭṭhānabhāvanaṃ, lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Pañcapi khandhā upādānakkhandhā loko’’ti (vibha. 362, 364, 366) hi vibhaṅgecatūsupi ṭhānesu vuttanti.

“Ārammaṇa…pe… bhedānanti” có nghĩa là: Nên được liên kết rằng “anupassitanti - tùy quán” là do sự đa dạng của đối tượng như sắc v.v... và sự khác biệt của chúng như màu xanh v.v...; do sự đa dạng của chủ như dục v.v... và sự khác biệt của chúng như hạ liệt v.v...; do sự đa dạng của pháp câu sanh như trí, thiền v.v... và sự khác biệt của chúng như hữu hành, vô hành, có tầm v.v...; do sự đa dạng của cảnh giới như dục giới v.v... và sự khác biệt của chúng như thượng, trung v.v...; do sự đa dạng của nghiệp như thiện v.v... và sự khác biệt của chúng như có khả năng dẫn đến cõi trời v.v...; do sự đa dạng của quả đen, trắng và sự khác biệt của chúng như hiện pháp thọ v.v...; do sự đa dạng của duy tác như thuộc cảnh giới nhỏ v.v... và sự khác biệt của chúng như tam nhân v.v... Nên hiểu rằng từ “ādi - v.v...” bao gồm cả sự đa dạng như có vật, không có vật v.v... và sự khác biệt của chúng như chung cho ba hạng người v.v... “Salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānanti” có nghĩa là: Nên được liên kết rằng “vasena - do” là do các tướng riêng như xúc v.v... và các tướng chung như vô thường v.v... “Suññatadhammassāti” có nghĩa là: Của bản chất tánh không được gọi là vô ngã. Để làm rõ điều này, trong tạng Vi Diệu Pháp, bài thuyết về phẩm tánh không đã được tiến hành bắt đầu bằng câu “tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’tiādinā - lại nữa, trong lúc bấy giờ, có các pháp, có các uẩn” (Dhs. 121). Điều đó đã được đoạn trừ rồi vì đã được đoạn trừ trước đó, do đó không nên nói lại việc đoạn trừ điều ấy. Thật vậy, các phiền não khi được đoạn trừ không phải được đoạn trừ theo sự phân chia đối tượng, vì chỉ những phiền não có khả năng sanh khởi trong tương lai mới cần được đoạn trừ. Do đó, sau khi đã nói về việc đoạn trừ tham ái v.v... ở một nơi, thì không nên nói lại ở nơi khác. Để chỉ rõ ý nghĩa này, có câu bắt đầu bằng “kāmañcetthā’tiādinā - dù rằng ở đây”. Hoặc là, trong sát-na tâm đạo, điều đã được đoạn trừ ở một nơi thì cũng đã được đoạn trừ ở mọi nơi, do đó không nên nói riêng rẽ về việc đoạn trừ. Thật vậy, chúng xứng đáng được gọi là “đã được đoạn trừ bởi đạo”. Trong đó, đối với sự chất vấn trước, câu trả lời là về các cá nhân khác nhau; thật vậy, sự đoạn trừ của một người không thể gọi là sự đoạn trừ của người khác. Đối với sự chất vấn sau, câu trả lời là về các sát-na tâm khác nhau. Thật vậy, “nānācittakkhaṇeti - các sát-na tâm khác nhau” có ý nghĩa là các sát-na tâm đạo thế gian. Ở đây, đạo phần đầu được ám chỉ. Và do sự tu tập thế gian, điều đã được đoạn trừ ở thân thì không được chế ngự ở thọ v.v... Mặc dù nó không khởi sanh, nhưng vì đã được đoạn trừ tốt đẹp bởi sự tu tập đối trị, nên ở đó không thể nói rằng “đó là sự không khởi sanh của tham ái và ưu”. Do đó, việc đoạn trừ đó vẫn cần phải được nói lại. Việc nói rằng “điều đã được đoạn trừ ở một nơi thì cũng được đoạn trừ ở những nơi còn lại” là nhắm đến sự tu tập niệm xứ siêu thế, hoặc chỉ là sự không khởi sanh ở mọi nơi do sự tu tập thế gian. Thật vậy, trong bộ Phân Tích, ở cả bốn nơi đều có nói rằng “pañcapi khandhā upādānakkhandhā loko’ti - năm uẩn, thủ uẩn, thế gian” (Vbh. 362, 364, 366).

Uddesavāravaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn tàng trong chương Đại Cương.

Kāyānupassanā

Quán Thân

Ānāpānapabbavaṇṇanā

Giải Thích Chương Hơi Thở

374. Ārammaṇavasenāti anupassitabbakāyādiārammaṇavasena. Catudhā bhinditvāti uddesavasena catudhā bhinditvā. Tato catubbidhasatipaṭṭhānato ekekaṃ satipaṭṭhānaṃ gahetvā kāyaṃ vibhajantoti pāṭhaseso.

374. “Ārammaṇavasenāti” có nghĩa là: Theo phương diện đối tượng cần được tùy quán như thân v.v... “Catudhā bhinditvāti” có nghĩa là: Sau khi đã phân chia thành bốn theo phương diện đại cương. “Tato” có nghĩa là: Sau đó, từ bốn loại niệm xứ ấy, lấy từng niệm xứ một rồi phân tích thân. Đây là phần còn lại của câu.

Kathañcāti ettha kathanti pakārapucchā, tena niddisiyamāne kāyānupassanāpakāre pucchati. Ca-saddo byatireko, tena uddesavārena apākaṭaṃ niddesavārena vibhāviyamānaṃ visesaṃ joteti. Bāhirakesupi ito ekadesassa sambhavato sabbappakāraggahaṇaṃ kataṃ ‘‘sabbappakārakāyānupassanānibbattakassā’’ti, tena ye ime ānāpānapabbādivasena āgatā cuddasappakārā, tadantogadhā ca ajjhattādianupassanāppakārā, tathā kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153) vuttā kesādivaṇṇasaṇṭhānakasiṇārammaṇacatukkajjhānappakārā, lokiyādippakārā ca, te sabbepi anavasesato saṅgaṇhāti. Ime ca pakārā imasmiṃyeva sāsane, na ito bahiddhāti vuttaṃ ‘‘sabbappakāra…pe… paṭisedhano cā’’ti. Tattha tathābhāvapaṭisedhanoti sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa aññasāsanassa nissayabhāvapaṭisedhano, etena idha bhikkhaveti ettha idha-saddo antogadhaevasaddatthoti dasseti. Santi hi ekapadānipi avadhāraṇāni yathā ‘‘vāyubhakkho’’ti. Tenāha ‘‘idheva bhikkhave [Pg.300] samaṇo’’tiādi. Paripuṇṇasamaṇappakaraṇadhammo hi so puggalo, yo sabbappakārakāyānupassanānibbattako. Parappavādāti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakārā vādā titthāyatanāni.

Trong câu “Kathañcāti”, “kathan” là câu hỏi về phương cách, do đó nó hỏi về phương cách quán thân đang được trình bày. Từ “ca” có nghĩa là khác biệt, do đó nó làm sáng tỏ điểm đặc biệt đang được làm rõ trong chương Tường Giải mà chưa được làm rõ trong chương Đại Cương. Vì một phần của điều này cũng có thể có ở ngoại đạo, nên việc nắm bắt tất cả các phương cách đã được thực hiện qua câu “sabbappakārakāyānupassanānibbattakassā’ti - của người thực hành tất cả các phương cách quán thân”. Do đó, nó bao gồm không sót một phương cách nào trong số mười bốn phương cách đã được đề cập theo chương Hơi Thở v.v..., các phương cách tùy quán nội phần v.v... được bao hàm trong đó, cũng như các phương cách về bốn thiền với đối tượng biến xứ về màu sắc, hình dáng của tóc v.v... đã được nói trong kinh Niệm Thân (M. 119), và các phương cách thế gian v.v... Và các phương cách này chỉ có trong giáo pháp này, không có ở bên ngoài, điều này đã được nói qua câu “sabbappakāra…pe… paṭisedhano cā’ti - và sự phủ định... tất cả các phương cách”. Trong đó, “tathābhāvapaṭisedhanoti” có nghĩa là sự phủ định rằng giáo pháp khác là nơi nương tựa cho người thực hành tất cả các phương cách quán thân. Bằng điều này, nó cho thấy rằng trong câu “idha bhikkhave - này các Tỳ khưu, ở đây”, từ “idha - ở đây” bao hàm ý nghĩa của từ “eva - chỉ”. Thật vậy, có những từ xác định chỉ bằng một từ, ví dụ như “vāyubhakkho - người ăn gió”. Do đó, có câu nói bắt đầu bằng “idheva bhikkhave samaṇo’tiādi - này các Tỳ khưu, chỉ ở đây mới có Sa-môn”. Thật vậy, người thực hành tất cả các phương cách quán thân là người có pháp làm cho trọn vẹn phận sự Sa-môn. “Parappavādāti” có nghĩa là các học thuyết, các căn cứ của ngoại đạo khác.

Araññādikasseva bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ ‘‘imassahī’’tiādi vuttaṃ. Duddamo damathaṃ anupagato goṇo kūṭagoṇo. Dohanakāle yathā thanehi anavasesato khīraṃ na paggharati, evaṃ dohapaṭibandhinī kūṭadhenu. Rūpa-saddādike paṭicca uppajjanakaassādo rūpārammaṇādiraso. Pubbe āciṇṇārammaṇanti pabbajjato pubbe, anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ. Nibandheyyāti bandheyya. Satiyāti sammadeva kammaṭṭhānassa sallakkhaṇavasena pavattāya satiyā. Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe. Daḷhanti thiraṃ, yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati, tathā thāmagataṃ katvāti attho.

Để chỉ ra rằng chỉ có rừng v.v... mới là trú xứ phù hợp cho việc tu tập, câu bắt đầu bằng “imassahī’tiādi - thật vậy, đối với người này” đã được nói. Bò đực khó thuần hóa, chưa được thuần hóa là “kūṭagoṇo - bò đực xảo quyệt”. Giống như vào lúc vắt sữa, sữa không chảy ra hết từ các vú, bò cái cản trở việc vắt sữa như vậy là “kūṭadhenu - bò cái xảo quyệt”. Vị ngọt sanh khởi do duyên vào sắc, thanh v.v... là “rūpārammaṇādiraso - vị của đối tượng sắc v.v...”. “Pubbe āciṇṇārammaṇanti” có nghĩa là đối tượng đã quen thuộc trước khi xuất gia, hoặc đối tượng đã quen thuộc trong vòng luân hồi vô thủy. “Nibandheyyāti” có nghĩa là “bandheyya - trói buộc”. “Satiyāti” có nghĩa là: Bằng niệm được tiến hành một cách đúng đắn theo phương diện ghi nhận đề mục. “Ārammaṇeti” có nghĩa là: Trong đối tượng của đề mục. “Daḷhanti” có nghĩa là: Vững chắc. Nghĩa là, làm cho có sức mạnh để định cận hành và an chỉ của người có niệm được thành tựu.

Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānanti sabbesaṃ buddhānaṃ, ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ, buddhasāvakānañca visesādhigamassa aññena kammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa padaṭṭhānabhūtaṃ.

‘Là nền tảng cho sự chứng đắc đặc biệt và hiện tại lạc trú’ có nghĩa là: là nền tảng cho sự chứng đắc đặc biệt của tất cả các vị Phật, của một số vị Phật Độc Giác, và của các vị Thinh Văn của Đức Phật; và là nền tảng cho sự hiện tại lạc trú của những vị đã chứng đắc các pháp đặc biệt bằng một đề mục thiền khác.

Vatthuvijjācariyo viya bhagavā yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadisanato. Bhikkhu dīpisadiso araññe ekako viharitvā paṭipakkhanimmathanavasena icchitatthasādhanato phalamuttamanti sāmaññaphalaṃ sandhāya vadati. Parakkamajavayoggabhūminti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ.

Đức Thế Tôn giống như vị thầy về khoa học địa lý (vatthuvijjācariya) vì Ngài chỉ dạy nơi cư trú thích hợp cho các hành giả. Vị tỳ khưu giống như con báo vì sống một mình trong rừng, vị ấy thành tựu mục đích mong muốn bằng cách đè bẹp đối phương. Khi nói ‘quả tối thượng’, Ngài nói đến quả Sa-môn. ‘Mảnh đất thích hợp cho sự nỗ lực nhanh chóng’ có nghĩa là mảnh đất làm cho thích hợp với sự nhanh chóng của nỗ lực trong việc tu tập.

Addhānavasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena dīghaṃ vā assasanto, ittaravasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena rassaṃ vā assasantoti yojanā. Evaṃ sikkhatoti assāsapassāsānaṃ dīgharassatāpajānanasabbakāyappaṭisaṃvedanaoḷārikoḷārikapaṭippassambhanavasena bhāvanaṃ sikkhato, tathābhūto vā hutvā tisso sikkhā pavattayato. Assāsapassāsanimitteti assāsapassāsasannissayena upaṭṭhitapaṭibhāganimitte. Assāsapassāse pariggaṇhāti rūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto, yo ‘‘assāsapassāsakammiko’’ti vutto. Jhānaṅgāni pariggaṇhāti arūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto. Vatthu nāma karajakāyo cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato. Añño satto vā puggalo vā natthīti visuddhidiṭṭhi ‘‘tayidaṃ [Pg.301] dhammamattaṃ, na ahetukaṃ, nāpi issarādivisamahetukaṃ, atha kho avijjādihetuka’’nti addhāttayepi kaṅkhāvitaraṇena vitiṇṇakaṅkho. ‘‘Yaṃ kiñci bhikkhu rūpa’’ntiādinā (ma. ni. 1.361; 2.113; 3.86, 89; paṭi. ma. 1.54) nayena kalāpasammasanavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā. Udayavayānupassanādivasena vipassanaṃ vaḍḍhento. Anukkamena maggapaṭipāṭiyā.

Cú pháp là: ‘thở vào dài’ theo cách của hơi thở vào và hơi thở ra diễn tiến theo thời gian dài, hoặc ‘thở vào ngắn’ theo cách của hơi thở vào và hơi thở ra diễn tiến theo thời gian ngắn. ‘Vị ấy tập như vậy’ có nghĩa là: vị ấy tập tu tập bằng cách tuệ tri sự dài ngắn của hơi thở vào và hơi thở ra, cảm nhận toàn thân, và làm cho an tịnh các hành thô thiển; hoặc sau khi đã trở thành như vậy, vị ấy thực hành ba học giới. ‘Trong tướng của hơi thở vào và hơi thở ra’ có nghĩa là trong quang tướng (paṭibhāganimitta) đã khởi lên nhờ nương vào hơi thở vào và hơi thở ra. Vị ấy nắm bắt hơi thở vào và hơi thở ra, hướng tâm đến minh sát qua ngõ sắc pháp; vị ấy được gọi là ‘người thực hành hơi thở vào và hơi thở ra’. Vị ấy nắm bắt các thiền chi, hướng tâm đến minh sát qua ngõ vô sắc pháp. ‘Vật’ (vatthu) là thân do nghiệp sanh (karajakāya) vì là nơi sanh khởi của tâm và tâm sở. Với tri kiến đã được thanh lọc rằng ‘không có chúng sanh hay cá nhân nào khác’, vị ấy đã vượt qua hoài nghi bằng cách đoạn trừ hoài nghi trong ba thời, (nghĩ rằng) ‘đây chỉ là pháp, không phải vô nhân, cũng không phải do nhân không tương xứng như đấng sáng tạo v.v..., mà là do nhân như vô minh v.v...’ Sau khi áp đặt tam tướng bằng cách quán xét các uẩn theo phương pháp bắt đầu bằng ‘Này Tỳ khưu, bất cứ sắc nào...’ (v.v...). Phát triển minh sát bằng cách quán sự sanh diệt v.v... Theo tuần tự của tiến trình đạo.

‘‘Parassa vā assāsapassāsakāye’’ti idaṃ sammasanavāravasenāyaṃ pāḷi pavattāti katvā vuttaṃ, samathavasena pana parassa assāsapassāsakāye appanānimittuppatti eva natthi. Aṭṭhapetvāti antarantarā na ṭhapetvā. Aparāparaṃ sañcaraṇakāloti ajjhattabahiddhādhammesupi nirantaraṃ vā bhāvanāya pavattanakālo kathito. Ekasmiṃ kāle panidaṃ ubhayaṃ na labbhatīti ‘‘ajjhattaṃ, bahiddhā’’ti ca vuttaṃ idaṃ dhammadvayaṃ ghaṭitaṃ ekasmiṃ kāle ekato ārammaṇabhāvena na labbhati, ekajjhaṃ ālambituṃ na sakkāti attho.

‘Hay trong thân hơi thở vào và hơi thở ra của người khác’ – đoạn kinh văn này được nói là diễn tiến theo cách của phần quán niệm (sammasanavāra). Còn theo cách của thiền chỉ (samatha), thì không có sự sanh khởi của tướng an chỉ (appanānimitta) trong thân hơi thở vào và hơi thở ra của người khác. ‘Không đặt sang một bên’ có nghĩa là không đặt sang một bên một cách gián đoạn. ‘Thời gian di chuyển tới lui’ – thời gian thực hành thiền định một cách liên tục trên cả các pháp bên trong và bên ngoài đã được nói đến. ‘Nhưng trong một lúc, cả hai điều này không thể có được’ – ý nghĩa là: hai pháp này được nói là ‘bên trong’ và ‘bên ngoài’ không thể có được cùng nhau như một đối tượng trong cùng một lúc; không thể bắt chúng làm đối tượng đồng thời.

Samudeti etasmāti samudayo, so eva kāraṇaṭṭhena dhammoti samudayadhammo. Assāsapassāsānaṃ uppattihetu karajakāyādi, tassa anupassanasīlo samudayadhammānupassī, taṃ pana samudayadhammaṃ upamāya dassento ‘‘yathā nāmā’’tiādimāha. Tattha bhastanti ruttiṃ. Gaggaranāḷinti ukkāpanāḷiṃ. Teti karajakāyādike. Yathā assāsapassāsakāyo karajakāyādisambandhī taṃnimittatāya, evaṃ karajakāyādayopi assāsapassāsakāyasambandhino taṃnimittabhāvenāti ‘‘samudayadhammā kāyasmi’’nti vattabbataṃ labhantīti vuttaṃ ‘‘samudaya…pe… vuccatī’’ti. Pakativācī vā dhamma-saddo ‘‘jātidhammāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.131; 3.310; paṭi. ma. 1.33) viyāti kāyassa paccayasamavāye uppajjanakapakatikāyānupassī vā ‘‘samudayadhammānupassī’’ti vutto. Tenāha ‘‘karajakāyañcā’’tiādi. Evañca katvā kāyasminti bhummavacanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati.

‘Nó sanh khởi từ cái này, vì vậy là tập khởi (samudaya)’; chính cái đó, với ý nghĩa là nguyên nhân, là pháp, nên gọi là pháp tập khởi (samudayadhamma). Nguyên nhân sanh khởi của hơi thở vào và hơi thở ra là thân do nghiệp sanh v.v...; người có tính hay quán xét điều đó là người quán pháp tập khởi. Để chỉ ra pháp tập khởi ấy bằng ví dụ, Ngài đã nói ‘Ví như...’ v.v... Trong đó, ‘ống bễ’ là hộp tạo âm thanh. ‘Ống thổi của ống bễ’ là vòi thổi. ‘Những cái ấy’ là thân do nghiệp sanh v.v... Giống như thân hơi thở vào và hơi thở ra có liên quan đến thân do nghiệp sanh v.v... vì nó là nhân của thân ấy, cũng vậy, thân do nghiệp sanh v.v... cũng có liên quan đến thân hơi thở vào và hơi thở ra vì là nhân của chúng. Do đó, câu ‘các pháp tập khởi trong thân’ trở nên thích hợp, và vì vậy đã được nói là ‘tập khởi... v.v... được gọi là’. Hoặc, từ ‘dhamma’ chỉ bản chất, như trong ‘có bản chất sanh’ v.v...; do đó, người quán thân có bản chất sanh khởi từ sự tập hợp của các duyên được gọi là ‘người quán pháp tập khởi’. Vì thế, Ngài nói ‘thân do nghiệp sanh...’ v.v... Và làm như vậy, cách dùng sở thuộc cách (bhummavacana) trong từ ‘kāyasmiṃ’ (trong thân) là rất thích hợp.

Vayadhammānupassīti ettha ahetukattepi vināsassa yesaṃ hetudhammānaṃ abhāve yaṃ na hoti, tadabhāvo tassa abhāvassa hetu viya voharīyatīti upacārato karajakāyādiabhāvo assāsapassāsakāyassa vayakāraṇaṃ vutto. Tenāha ‘‘yathā bhastāyā’’tiādi[Pg.302]. Ayaṃ tāvettha paṭhamavikappavasena atthavibhāvanā. Dutiyavikappavasena upacārena vināyeva attho veditabbo.

Ở đây, về câu ‘người quán pháp đoạn diệt’: mặc dù sự hủy diệt là vô nhân, sự vắng mặt của các pháp làm nhân mà khi chúng vắng mặt thì một cái gì đó không tồn tại, sự vắng mặt đó được nói đến một cách ẩn dụ như là nhân cho sự vắng mặt của nó. Do đó, bằng cách chuyển nghĩa, sự vắng mặt của thân do nghiệp sanh v.v... được nói là nguyên nhân cho sự đoạn diệt của thân hơi thở vào và hơi thở ra. Vì thế, Ngài nói ‘Ví như của ống bễ...’ v.v... Trước hết, đây là sự giải thích ý nghĩa theo phương án thứ nhất. Theo phương án thứ hai, ý nghĩa nên được hiểu mà không cần chuyển nghĩa.

Ajjhattabahiddhānupassanā viya bhinnavatthuvisayatāya samudayavayadhammānupassanāpi ekakāle na labbhatīti āha ‘‘kālena samudayaṃ kālena vayaṃ anupassanto’’ti. ‘‘Atthi kāyo’’ti eva-saddo luttaniddiṭṭhoti ‘‘kāyova atthī’’ti vatvā avadhāraṇena nivattitaṃ dassento ‘‘na satto’’tiādimāha. Tassattho – yo rūpādīsu sattavisattatāya, paresañca sajjāpanaṭṭhena, satvaguṇayogato vā ‘‘satto’’ti parehi parikappito, tassa sattanikāyassa pūraṇato ca cavanupapajjanadhammatāya galanato ca ‘‘puggalo’’ti, thīyati saṃhaññati ettha gabbhoti ‘‘itthī’’ti, puri pure bhāge seti pavattatīti ‘‘puriso’’ti, āhito ahaṃ māno etthāti ‘‘attā’’ti, attano santakabhāvena ‘‘attaniya’’nti, paro na hotīti katvā ‘‘aha’’nti, mama santakanti katvā ‘‘mamā’’ti, vuttappakāravinimutto aññoti katvā ‘‘kocī’’ti, tassa santakabhāvena ‘‘kassacī’’ti, vikappetabbo koci natthi, kevalaṃ ‘‘kāyo eva atthī’’ti. Dasahipi padehi attattaniyasuññatameva kāyassa vibhāveti. Evanti ‘‘kāyova atthī’’tiādinā vuttappakārena.

Cũng giống như việc quán xét bên trong và bên ngoài, do có đối tượng và cơ sở khác nhau, việc quán xét các pháp sanh và diệt cũng không thể có được trong cùng một lúc, nên ngài đã nói: “Khi thì quán xét sự sanh khởi, khi thì quán xét sự diệt tận”. Trong câu “Atthi kāyo” (có thân), từ eva đã được tỉnh lược, nên nói là “kāyova atthī” (chỉ có thân), và để chỉ ra điều được loại trừ bởi sự nhấn mạnh này, ngài đã nói “na satto” (không phải là chúng sanh), v.v... Ý nghĩa của điều đó là: Cái mà người khác quan niệm là “chúng sanh” (satto) do sự dính mắc, bám víu vào sắc v.v..., hoặc do ý nghĩa làm cho người khác dính mắc, hoặc do sự liên kết với các phẩm chất của chúng sanh; là “người” (puggalo) do việc lấp đầy nhóm chúng sanh này và do bản chất phải chết đi và tái sanh, do sự tan rã; là “nữ nhân” (itthī) vì bào thai được hình thành, kết tụ ở đó; là “nam nhân” (puriso) vì nằm, hiện hữu ở phần trước, trong thành phố; là “tự ngã” (attā) vì ngã mạn được đặt vào đó; là “của tự ngã” (attaniyaṃ) do thuộc về sở hữu của tự ngã; là “tôi” (ahaṃ) vì không phải là người khác; là “của tôi” (mamaṃ) vì là sở hữu của tôi; là “một ai đó” (kocī) vì là một người khác ngoài những loại đã nói; là “của một ai đó” (kassacī) do thuộc về sở hữu của người đó – không có một ai như vậy để quan niệm, mà chỉ đơn thuần là “chỉ có thân”. Bằng cả mười từ này, ngài làm sáng tỏ tính không về tự ngã và sở hữu của tự ngã đối với thân. “Như vậy” (evaṃ) có nghĩa là theo cách đã được nói đến, bắt đầu bằng “chỉ có thân”.

Ñāṇapamāṇatthāyāti kāyānupassanāñāṇaṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya. Satipamāṇatthāyāti kāyapariggāhikaṃ satiṃ pavattanasatiṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya. Imassa hi vuttanayena ‘‘atthi kāyo’’ti aparāparuppattivasena paccupaṭṭhitā sati bhiyyoso mattāya tattha ñāṇassa, satiyā ca paribrūhanāya hoti. Tenāha ‘‘satisampajaññānaṃ vuḍḍhatthāyā’’ti. Imissā bhāvanāya taṇhādiṭṭhiggāhānaṃ ujupaṭipakkhattā vuttaṃ ‘‘taṇhā…pe… viharatī’’ti. Tathābhūto ca loke kiñcipi ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā gahetabbaṃ na passati, kuto gaṇheyyāti āha ‘‘na ca kiñcī’’tiādi. Evampīti ettha pi-saddo heṭṭhā niddiṭṭhassa tādisassa atthassa abhāvato avuttasamuccayatthoti dassento ‘‘upari atthaṃ upādāyā’’ti āha yathā ‘‘antamaso tiracchānagatāyapi, ayampi pārājiko hotī’’ti. (Pārā. 42) evanti pana niddiṭṭhākārassa paccāmasanaṃ nigamanavasena katanti āha ‘‘iminā pana…pe… dassetī’’ti.

“Để có mức độ của trí tuệ” có nghĩa là để đưa trí tuệ quán thân đến mức độ cao nhất. “Để có mức độ của niệm” có nghĩa là để đưa niệm ghi nhận thân, niệm khởi lên, đến mức độ cao nhất. Thật vậy, đối với vị này, niệm được thiết lập theo cách đã nói “có thân” do sự sanh khởi liên tục, trở nên có mức độ dồi dào hơn cho trí tuệ và cho sự tăng trưởng của niệm ở đó. Do đó, ngài đã nói “vì sự tăng trưởng của niệm và tỉnh giác”. Vì sự tu tập này là đối nghịch trực tiếp với sự chấp thủ của tham ái và tà kiến, nên đã được nói “tham ái... cho đến... vị ấy sống”. Và người như vậy không thấy bất cứ điều gì trong đời đáng để nắm giữ là “tôi” hay “của tôi”, thì làm sao có thể nắm giữ được? Nên ngài đã nói “và không chấp thủ bất cứ điều gì”, v.v... Trong câu “Evampi” (ngay cả như vậy), để chỉ ra rằng từ “pi” ở đây có ý nghĩa bao gồm cả điều chưa được nói, do không có ý nghĩa tương tự đã được chỉ ra trước đó, ngài đã nói “liên quan đến ý nghĩa ở trên”, giống như trong câu “ngay cả đối với loài thú, điều này cũng là tội bất cộng trụ”. (Pārā. 42) Còn từ “evaṃ” (như vậy) là sự xem xét lại phương cách đã được chỉ ra, được thực hiện theo cách kết luận, nên ngài đã nói “bằng điều này... cho đến... ngài chỉ ra”.

Pubbabhāgasatipaṭṭhānassa [Pg.303] idha adhippetattā vuttaṃ ‘‘sati dukkhasacca’’nti. Sā pana sati yasmiṃ attabhāve, tassa samuṭṭhāpikā taṇhā, tassāpi samuṭṭhāpikā eva nāma hoti tadabhāve abhāvatoti āha ‘‘tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā’’ti, yathā ‘‘saṅkhārapaccayā’’ti (ma. ni. 3.126; udā. 1; vibha. 484). Taṃviññāṇabījataṃsantatisambhūto sabbopi lokiyo viññāṇappabandho ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ’’ tveva vuccati suttantanayena. Appavattīti appavattinimittaṃ, ubhinnaṃ appavattiyā nimittabhūtoti attho. Na pavattati etthāti vā appavatti. ‘‘Dukkhaparijānano’’tiādi ekantato catukiccasādhanavaseneva ariyamaggassa pavattīti dassetuṃ vuttaṃ. Avuttasiddho hi tassa bhāvanāpaṭivedho. Catusaccavasenāti catusaccakammaṭṭhānavasena. Ussakkitvāti visuddhiparamparāya āruhitvā, bhāvanaṃ upari netvāti attho. Niyyānamukhanti vaṭṭadukkhato nissaraṇūpāyo.

Do niệm xứ ở giai đoạn sơ khởi được chủ định ở đây, nên đã được nói “niệm là khổ đế”. Còn niệm đó ở trong thân mạng nào, thì tham ái làm sanh khởi thân mạng đó, cũng được gọi là tác nhân làm sanh khởi niệm ấy, vì khi không có thân mạng đó thì niệm cũng không có, nên ngài đã nói “tham ái trước kia là tác nhân làm sanh khởi niệm ấy”, giống như trong câu “do duyên các hành” (ma. ni. 3.126; udā. 1; vibha. 484). Toàn bộ dòng thức thế gian, được sanh ra từ dòng tương tục của hạt giống thức đó, được gọi là “do duyên các hành, thức sanh khởi” theo phương pháp của kinh tạng. “Sự không diễn tiến” (appavatti) là dấu hiệu của sự không diễn tiến, có nghĩa là trở thành nguyên nhân cho sự không diễn tiến của cả hai. Hoặc là nơi mà nó không diễn tiến, đó là sự không diễn tiến. Câu “liễu tri khổ” v.v... được nói để chỉ ra rằng thánh đạo diễn tiến hoàn toàn theo cách hoàn thành bốn phận sự. Thật vậy, sự tu tập và sự chứng ngộ của đạo ấy được thành tựu một cách mặc nhiên. “Theo cách của Tứ đế” có nghĩa là theo cách của đề mục thiền Tứ đế. “Sau khi đã nỗ lực” (ussakkitvā) có nghĩa là sau khi đã đi lên theo trình tự của các thanh tịnh, tức là sau khi đã đưa sự tu tập lên cao hơn. “Lối thoát” (niyyānamukhaṃ) là phương tiện thoát ra khỏi khổ đau của vòng luân hồi.

Ānāpānapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về chương Hơi thở Vô-Ra đã chấm dứt.

Iriyāpathapabbavaṇṇanā

Phần giải về chương Oai nghi.

375. Iriyāpathavasenāti iriyanaṃ iriyā, kiriyā, idha pana kāyikapayogo veditabbo. Iriyānaṃ patho pavattimaggoti iriyāpatho, gamanādivasena pavattā sarīrāvatthā. Gacchanto vā hi satto kāyena kātabbakiriyaṃ karoti ṭhito vā nisinno vā nipanno vāti, tesaṃ iriyāpathānaṃ vasena, iriyāpathavibhāgenāti attho. Puna caparanti puna ca aparaṃ, yathāvuttaānāpānakammaṭṭhānato bhiyyopi aññaṃ kāyānupassanākammaṭṭhānaṃ kathemi, suṇāthāti vā adhippāyo. ‘‘Gacchanto vā’’tiādi gamanādimattajānanassa, gamanādigatavisesajānanassa ca sādhāraṇavacanaṃ, tattha gamanādimattajānanaṃ na idha nādhippetaṃ, gamanādigatavisesajānanaṃ pana adhippetanti taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘tattha kāma’’ntiādi vuttaṃ. Sattūpaladdhinti ‘‘satto atthī’’ti upaladdhiṃ sattaggāhaṃ. Na pajahati na pariccajati ‘‘ahaṃ gacchāmi, mama gamana’’nti gāhasabbhāvato. Tato eva attasaññaṃ ‘‘atthi attā kārako vedako’’ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ [Pg.304] na ugghāṭeti nāpaneti appaṭipakkhabhāvato, ananubrūhanato vā. Evaṃ bhūtassa cassa kuto kammaṭṭhānādibhāvoti āha ‘‘kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hotī’’ti. ‘‘Imassa panā’’tiādi sukkapakkho, tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo. Tameva hi atthaṃ vivarituṃ ‘‘idañhī’’tiādi vuttaṃ.

375. “Theo cách của oai nghi” (iriyāpathavasena): Sự chuyển động (iriyanaṃ) là oai nghi (iriyā), là hành động (kiriyā), ở đây nên được hiểu là sự vận dụng của thân. Con đường (patho) của các chuyển động (iriyānaṃ) là oai nghi (iriyāpatho), là trạng thái của thân thể diễn tiến theo cách đi, v.v... Thật vậy, một chúng sanh thực hiện hành động phải làm bằng thân khi đang đi, hoặc đang đứng, hoặc đang ngồi, hoặc đang nằm. “Theo cách của các oai nghi ấy” có nghĩa là theo sự phân chia các oai nghi. “Puna caparaṃ” (lại nữa) có nghĩa là “và lại nữa, một điều khác”, ý muốn nói: Ta sẽ nói về một đề mục thiền quán thân khác, ngoài đề mục thiền hơi thở đã được nói, các vị hãy lắng nghe. Câu “Gacchanto vā” (khi đang đi) v.v... là lời nói chung cho cả việc biết đơn thuần về sự đi lại v.v... và việc biết về các đặc tính trong sự đi lại v.v... Trong đó, việc biết đơn thuần về sự đi lại v.v... không được chủ định ở đây, nhưng việc biết về các đặc tính trong sự đi lại v.v... thì được chủ định, để phân biệt và chỉ ra điều đó, ngài đã nói “trong đó, này các Tỳ khưu” v.v... “Sự nhận thức về chúng sanh” (sattūpaladdhi) là sự chấp thủ về chúng sanh, nhận thức rằng “có một chúng sanh”. Vị ấy không từ bỏ, không xả ly do có sự chấp thủ “tôi đi, sự đi của tôi”. Chính vì thế, vị ấy không lật đổ, không loại bỏ tưởng sai lầm về tự ngã, diễn tiến như là “có một tự ngã, là người làm, người cảm thọ”, do không có yếu tố đối nghịch, hoặc do không trau dồi. Đối với người như vậy, làm sao có được trạng thái là đề mục thiền, v.v...? Nên ngài đã nói “không phải là đề mục thiền hay sự tu tập niệm xứ”. Câu “Còn đối với vị này” v.v... là phần thiện (bạch pháp), ý nghĩa của nó nên được hiểu ngược lại với điều đã nói. Thật vậy, để làm rõ chính ý nghĩa đó, ngài đã nói “điều này” v.v...

Tattha ko gacchatīti sādhanaṃ, kiriyañca avinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya kattupucchā, sā kattubhāvavisiṭṭhaattapaṭikkhepatthā dhammamattasseva gamanasiddhidassanato. Kassa gamananti tamevatthaṃ pariyāyantarena vadati sādhanaṃ, kiriyañca vinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya akattusambandhībhāvavibhāvanato. Paṭikkhepatthañhi antonītaṃ katvā ubhayatthaṃ kiṃ-saddo pavatto. Kiṃ kāraṇāti pana paṭikkhittakattukāya gamanakiriyāya aviparītakāraṇapucchā. Idañhi gamanaṃ nāma attā manasā saṃyujjati, mano indriyehi, indriyāni attehīti evamādi micchākāraṇavinimuttaanurūpapaccayahetuko dhammānaṃ pavattiākāraviseso. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi.

Ở đây, câu hỏi ‘ai đi?’ là câu hỏi về tác nhân của hành động đi, bằng cách xem tác nhân và hành động là không thể tách rời. Câu hỏi ấy nhằm mục đích bác bỏ một tự ngã được phú cho bản chất của tác nhân, vì nó xác chứng rằng sự đi chỉ là của các pháp mà thôi. Câu hỏi ‘sự đi của ai?’ diễn đạt cùng một ý nghĩa ấy bằng một cách khác, bằng cách xem tác nhân và hành động là có thể tách rời, do việc hiển thị trạng thái không có mối liên hệ với tác nhân đối với hành động đi. Thật vậy, từ ‘cái gì’ (hay ‘ai’) được sử dụng trong cả hai trường hợp với ý nghĩa bác bỏ đã được ngụ ý. Còn câu hỏi ‘do nguyên nhân gì?’ là câu hỏi về nguyên nhân không sai lệch của hành động đi, mà tác nhân của nó đã bị bác bỏ. Bởi vì, cái gọi là sự đi này là một dạng thức đặc biệt trong tiến trình của các pháp, có nguyên nhân là các duyên tương ứng, thoát khỏi các nguyên nhân sai lầm như là ‘tự ngã kết hợp với tâm, tâm với các căn, các căn với các đối tượng’. Do đó, ngài đã nói ‘ở đó’ v.v...

Na koci satto vā puggalo vā gacchati dhammamattasseva gamanasiddhito, tabbinimuttassa ca kassaci abhāvato. Idāni dhammamattasseva gamanasiddhiṃ dassetuṃ ‘‘cittakiriyāvāyodhātuvipphārenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cittakiriyā ca sā, vāyodhātuyā vipphāro vipphandanañcāti cittakiriyāvāyodhātuvipphāro, tena. Ettha ca cittakiriyaggahaṇena anindriyabaddhavāyodhātuvipphāraṃ nivatteti, vāyodhātuvipphāraggahaṇena cetanāvacīviññattibhedaṃ cittakiriyaṃ nivatteti, ubhayena pana kāyaviññattiṃ vibhāveti. ‘‘Gacchatī’’ti vatvā yathā pavattamāne kāye ‘‘gacchatī’’ti vohāro hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tanti gantukāmatāvasena pavattacittaṃ. Vāyaṃ janetīti vāyodhātuadhikaṃ rūpakalāpaṃ uppādeti, adhikatā cettha sāmatthiyato, na pamāṇato. Gamanacittasamuṭṭhitaṃ sahajātarūpakāyassa thambhanasandhāraṇacalanānaṃ paccayabhūtena ākāravisesena pavattamānaṃ vāyodhātuṃ sandhāyāha ‘‘vāyo viññattiṃ janetī’’ti. Adhippāyasahabhāvī hi vikāro viññatti. Yathāvuttaadhikabhāveneva ca vāyogahaṇaṃ, na vāyodhātuyā eva janakabhāvato, aññathā viññattiyā [Pg.305] upādāyarūpabhāvo durupapādo siyā. Purato abhinīhāro puratobhāgena kāyassa pavattanaṃ, yo ‘‘abhikkamo’’ti vuccati.

Không có chúng sanh hay cá nhân nào đi cả, vì sự đi được xác chứng chỉ là của các pháp, và vì không có bất cứ ai tách rời khỏi các pháp ấy. Bây giờ, để chỉ ra sự xác chứng rằng sự đi chỉ là của các pháp, câu ‘do hành động của tâm và sự rung động của phong đại’ v.v... đã được nói đến. Ở đây, ‘hành động của tâm và sự rung động, sự chấn động của phong đại’ chính là ‘hành động của tâm và sự rung động của phong đại’; do bởi điều đó. Trong đó, việc đề cập đến ‘hành động của tâm’ là để loại trừ sự rung động của phong đại không liên quan đến các căn; việc đề cập đến ‘sự rung động của phong đại’ là để loại trừ hành động của tâm được phân chia thành tư và khẩu biểu; nhưng do cả hai, ngài giải thích về thân biểu. Sau khi nói ‘đi’, để chỉ ra rằng trong thân đang diễn tiến như thế nào mà có quy ước ‘đi’, câu ‘do đó’ v.v... đã được nói đến. ‘Nó’ tức là tâm sanh khởi do ý muốn đi. ‘Sanh ra gió’ có nghĩa là sanh ra một nhóm sắc pháp trong đó phong đại chiếm ưu thế; và ở đây, sự ưu thế là về phương diện năng lực, không phải về phương diện số lượng. Ngài nói ‘gió sanh ra biểu tri’ là nhắm đến phong đại đang diễn tiến với dạng thức đặc biệt, là duyên cho sự chống đỡ, duy trì và chuyển động của thân sắc đồng sanh, được sanh khởi từ tâm muốn đi. Bởi vì, biểu tri là một sự biến đổi đi kèm với chủ ý. Và việc đề cập đến ‘gió’ chỉ theo nghĩa ưu thế như đã nói, không phải vì chỉ riêng phong đại là tác nhân sanh khởi, nếu không thì bản chất của biểu tri là sắc y sinh sẽ khó được thành lập. Sự đưa ra phía trước là sự diễn tiến của thân về phía trước, được gọi là ‘bước tới’.

‘‘Eseva nayo’’ti atidesena saṅkhepato vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘tatrāpi hī’’tiādi vuttaṃ. Koṭito paṭṭhāyāti heṭṭhimakoṭito paṭṭhāya pādatalato paṭṭhāya. Ussitabhāvoti ubbiddhabhāvo.

Sau khi nói một cách tóm tắt bằng cách loại suy với câu ‘đây là phương pháp’, để giải thích ý nghĩa ấy, câu ‘bởi vì ở đó cũng vậy’ v.v... đã được nói đến. ‘Bắt đầu từ phần cuối’ có nghĩa là bắt đầu từ phần cuối bên dưới, bắt đầu từ lòng bàn chân. ‘Trạng thái được nâng lên’ là trạng thái được nhấc lên.

Evaṃ pajānatoti evaṃ cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva gamanādi hotīti pajānato. Tassa evaṃ pajānanāya nicchayagamanatthaṃ ‘‘evaṃ hotī’’ti vicāraṇā vuccati loke yathābhūtaṃ ajānantehi micchābhinivesavasena, lokavohāravasena vā. Atthi panāti attano evaṃ vīmaṃsanavasena pucchāvacanaṃ. Natthīti nicchayavasena sattassa paṭikkhepavacanaṃ. ‘‘Yathā panā’’tiādi tasseva atthassa upamāya vibhāvanaṃ, taṃ suviññeyyameva.

‘Biết như vậy’ có nghĩa là biết rằng sự đi v.v... xảy ra chỉ do hành động của tâm và sự rung động của phong đại. Để đạt đến sự xác quyết trong việc biết như vậy của vị ấy, sự thẩm sát ‘có phải như vậy không?’ được nói đến, (điều mà) trong thế gian những người không biết như thật (thường nói) do sự cố chấp sai lầm hoặc do quy ước thế gian. ‘Nhưng có hay không?’ là câu hỏi theo cách tự mình thẩm xét. ‘Không có’ là lời bác bỏ về một chúng sanh, theo cách xác quyết. ‘Ví như...’ v.v... là sự giải thích ý nghĩa ấy bằng ví dụ, điều đó khá dễ hiểu.

Nāvā mālutavegenāti yathā acetanā nāvā vātavegena desantaraṃ yāti, yathā ca acetano tejanaṃ kaṇḍo jiyāvegena desantaraṃ yāti, tathā acetano kāyo vātāhato yathāvuttavāyunā nīto desantaraṃ yātīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Sace pana koci vadeyya ‘‘yathā nāvātejanānaṃ pellakassa purisassa vasena desantaragamanaṃ, evaṃ kāyassāpī’’ti, hotu, evaṃ icchito vāyamattho yathā hi nāvātejanānaṃ saṃhatalakkhaṇasseva purisassa vasena gamanaṃ, na asaṃhatalakkhaṇassa, evaṃ kāyassāpīti. Kā no hāni, bhiyyopi dhammamattatāva patiṭṭhaṃ labhati, na purisavādo. Tenāha ‘‘yantasuttavasenā’’tiādi.

‘Thuyền do sức gió’ có nghĩa là: cũng như chiếc thuyền vô tri đi đến nơi khác do sức gió, và cũng như mũi tên vô tri đi đến nơi khác do sức của dây cung, cũng vậy, thân này vô tri, bị gió tác động, được dẫn đi bởi ngọn gió đã nói ở trên, đi đến một nơi khác. Sự liên kết của ví dụ nên được hiểu như vậy. Nhưng nếu có ai đó nói rằng: ‘cũng như việc đi đến nơi khác của thuyền và tên là do một người thúc đẩy chúng, thân này cũng vậy’, thì cứ cho là như vậy, đây chính là ý nghĩa chúng tôi mong muốn. Bởi vì, cũng như sự đi của thuyền và tên là do một người có đặc tính là một tổ hợp, chứ không phải là người có đặc tính không phải là một tổ hợp, thân này cũng vậy. Chúng tôi có thiệt hại gì đâu? Trái lại, bản chất chỉ là các pháp lại càng được thiết lập, chứ không phải là thuyết về một cá nhân. Do đó, ngài nói ‘do máy móc và dây kéo’ v.v...

Tattha payuttanti heṭṭhā vuttanayena gamanādikiriyāvasena paccayehi payojitaṃ. Ṭhātīti tiṭṭhati. Etthāti imasmiṃ loke. Vinā hetupaccayeti gantukāmatācittataṃsamuṭṭhānavāyodhātuādihetupaccayehi vinā. Tiṭṭheti tiṭṭheyya. Vajeti vajeyya gaccheyya ko nāmāti sambandho. Paṭikkhepattho cettha kiṃ-saddoti hetupaccayavirahena ṭhānagamanapaṭikkhepamukhena [Pg.306] sabbāyapi dhammappavattiyā paccayādhīnavuttitāvibhāvanena attasuññatā viya aniccadukkhatāpi vibhāvitāti daṭṭhabbā.

‘Được tác động ở đó’ có nghĩa là được tác động bởi các duyên theo cách thức đã nói dưới đây, qua các hành động đi lại v.v... ‘Đứng’ có nghĩa là nó đứng. ‘Ở đây’ có nghĩa là trong thế gian này. ‘Không có nhân duyên’ có nghĩa là không có các nhân duyên như ý muốn đi, tâm, phong đại sanh từ tâm ấy v.v... ‘Sẽ đứng’ có nghĩa là nó sẽ đứng. ‘Sẽ đi’ có nghĩa là nó sẽ đi, nó sẽ di chuyển. Mối liên hệ là ‘thật vậy là cái gì?’. Và ở đây, từ ‘cái gì’ có ý nghĩa bác bỏ. Cần phải hiểu rằng, bằng cách bác bỏ sự đứng và sự đi khi không có nhân duyên, qua việc hiển thị rằng toàn bộ tiến trình của các pháp đều phụ thuộc vào duyên, không chỉ tánh không về tự ngã mà cả tánh vô thường và khổ cũng được giải thích.

Paṇihitoti yathā yathā paccayehi pakārehi nihito ṭhapito. Sabbasaṅgāhikavacananti sabbesampi catunnaṃ iriyāpathānaṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhanavacanaṃ, pubbe visuṃ visuṃ iriyāpathānaṃ vuttattā idaṃ nesaṃ ekajjhaṃ gahetvā vacananti attho. Purimanayo vā iriyāpathappadhāno vuttoti tattha kāyo appadhāno anunipphādīti idha kāyaṃ padhānaṃ, apadhānañca iriyāpathaṃ anunipphādiṃ katvā dassetuṃ dutiyanayo vuttoti evampettha dvinnaṃ nayānaṃ viseso veditabbo. Ṭhitoti pavatto.

‘Được đặt để’ có nghĩa là được đặt để, được thiết lập theo bất cứ cách thức nào bởi các duyên. ‘Lời nói bao hàm tất cả’ có nghĩa là lời nói gom chung cả bốn oai nghi lại với nhau. Bởi vì trước đây các oai nghi đã được nói đến một cách riêng rẽ, ý nghĩa là đây là lời nói đề cập đến chúng một cách chung lại. Hoặc là, phương pháp trước được nói với các oai nghi là chính, ở đó thân là phụ, là hệ quả; còn ở đây, phương pháp thứ hai được nói đến để chỉ ra thân là chính, và các oai nghi là phụ, là hệ quả. Như vậy, sự khác biệt giữa hai phương pháp ở đây cần được hiểu rõ. ‘Được thiết lập’ có nghĩa là đã diễn tiến.

Iriyāpathapariggaṇhanampi iriyāpathavato kāyasseva pariggaṇhanaṃ tassa avatthāvisesabhāvatoti vuttaṃ ‘‘iriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharatī’’ti. Tenevettha rūpakkhandhavaseneva samudayādayo uddhaṭā. Esa nayo sesavāresupi. Ādināti ettha ādi-saddena yathā ‘‘taṇhāsamudayā kammasamudayā āhārasamudayā’’ti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatīti ime cattāro ākārā saṅgayhanti, evaṃ ‘‘avijjānirodhā’’ti ādayopi pañca ākārā saṅgahitāti daṭṭhabbā. Sesaṃ vuttanayameva.

Việc nắm bắt oai nghi cũng chính là việc nắm bắt thân có oai nghi, vì đó là trạng thái đặc biệt của thân ấy, nên có lời dạy rằng: “Với việc nắm bắt oai nghi, vị ấy trú trong sự quán thân nơi thân.” Chính vì thế, ở đây các pháp sanh khởi v.v… đã được rút ra theo cách của sắc uẩn. Phương pháp này cũng áp dụng cho các phần còn lại. Ở đây, với từ “ādi” (v.v…), cũng như khi thấy đặc tính sanh khởi qua các câu “do ái sanh, do nghiệp sanh, do vật thực sanh,” vị ấy thấy được sự sanh khởi của sắc uẩn, bốn phương diện này được bao gồm. Tương tự, cần phải hiểu rằng năm phương diện bắt đầu bằng “do vô minh diệt” v.v… cũng được bao gồm. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được trình bày.

Iriyāpathapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về chương oai nghi đã kết thúc.

Catusampajaññapabbavaṇṇanā

Phần giải về chương bốn sự tỉnh giác.

376. Catusampajaññavasenāti samantato pakārehi, pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno, sampajānassa bhāvo sampajaññaṃ, tathāpavattaṃ ñāṇaṃ, hatthavikārādibhedabhinnattā cattāri sampajaññāni samāhaṭāni catusampajaññaṃ, tassa vasena. ‘‘Abhikkante’’tiādīni sāmaññaphale (dī. ni. aṭṭha. 1.214; dī. ni. ṭī. 1.214 vākyakhandhepi) vaṇṇitāni, na puna vaṇṇetabbāni, tasmā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāya līnatthappakāsanāpi tattha vihitanayeneva gahetabbā. ‘‘Abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādi vacanato abhikkamādigatacatusampajaññapariggaṇhanena rūpakāyassevettha samudayadhammānupassitādi adhippetoti āha ‘‘rūpakkhandhasseva samudayo ca vayo ca [Pg.307] nīharitabbo’’ti. Rūpadhammānaṃyeva hi pavattiākāravisesā abhikkamādayoti. Sesaṃ vuttanayameva.

376. Theo cách của bốn sự tỉnh giác (catusampajaññavasena) có nghĩa là: Vị biết một cách toàn diện, hoặc biết một cách ưu việt, đặc biệt, được gọi là người có tỉnh giác (sampajāno). Trạng thái của người có tỉnh giác là sự tỉnh giác (sampajañña), là trí tuệ vận hành như vậy. Do được phân chia thành các loại khác nhau như cử động của tay v.v…, bốn sự tỉnh giác được tập hợp lại gọi là bốn sự tỉnh giác (catusampajañña), theo cách đó. Các từ bắt đầu bằng “khi đi tới” (abhikkante) v.v… đã được giải thích trong kinh Sa Môn Quả (Sāmaññaphala), không cần giải thích lại. Do đó, việc làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn tàng trong các phần chú giải tương ứng cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được quy định ở đó. Theo câu “Khi đi tới, khi đi lui, vị ấy là người hành động có tỉnh giác” v.v…, việc nắm bắt bốn sự tỉnh giác liên quan đến việc đi tới v.v… ở đây được hiểu là sự quán sát các pháp sanh khởi v.v… của chính sắc thân, nên có lời nói rằng: “Chính sự sanh và diệt của sắc uẩn cần được rút ra.” Thật vậy, việc đi tới v.v… chính là những phương thức biểu hiện đặc biệt của các sắc pháp. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được trình bày.

Catusampajaññapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về chương bốn sự tỉnh giác đã kết thúc.

Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā

Phần giải về chương tác ý đến sự bất tịnh.

377. Paṭikkūlamanasikāravasenāti jigucchanīyatāya paṭikūlameva paṭikkūlaṃ, yo paṭikkūlasabhāvo paṭikkūlākāro, tassa manasi karaṇavasena. Antarenāpi hi bhāvavācinaṃ saddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘paṭassa sukka’’nti. Yasmā visuddhimagge (visuddhi. 1.182) vuttaṃ, tasmā tattha, taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. ṭī. 1.182 ādayo) vuttanayena ‘‘imameva kāya’’nti ādīnamattho veditabbo.

377. Theo cách tác ý đến sự bất tịnh (paṭikkūlamanasikāravasena) có nghĩa là: Do tính chất đáng ghê tởm (jigucchanīyatāya), nó chính là sự bất tịnh (paṭikkūla). Theo cách tác ý đến bản chất bất tịnh, phương diện bất tịnh ấy. Thật vậy, ngay cả khi không có từ chỉ trạng thái, ý nghĩa về trạng thái vẫn được hiểu, như trong câu “màu trắng của tấm vải” (paṭassa sukkaṃ). Bởi vì điều này đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga), do đó, ý nghĩa của các câu bắt đầu bằng “chính thân này” (imameva kāyaṃ) nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày ở đó và trong phần chú giải của nó.

Vatthādīhi pasibbakākārena bandhitvā kataṃ āvāṭanaṃ putoḷi. Nānākārā ekasmiṃ ṭhāne sammissāti ettāvatā nānāvaṇṇānaṃ kesādīnañca upameyyatā. Vibhūtakāloti paṇṇattiṃ samatikkamitvā kesādīnaṃ asubhākārassa upaṭṭhitakālo. Iti-saddassa ākāratthataṃ dassento ‘‘eva’’nti vatvā taṃ ākāraṃ sarūpato dassento ‘‘kesādipariggaṇhanenā’’tiādimāha. Kesādisaññitānañhi asucibhāvānaṃ paramaduggandhajegucchapaṭikkūlākārassa samudayato anupassanā idha kāyānupassanāti. Sesaṃ vuttanayameva.

Cái túi đựng (āvāṭanaṃ) được làm bằng cách buộc vải v.v… theo hình dạng của một cái bao được gọi là putoḷi (cái bị). Trong chừng mực mà nhiều loại khác nhau được trộn lẫn ở một nơi, có sự tương đồng giữa các loại màu sắc khác nhau (của ngũ cốc) và tóc v.v… (của cơ thể). Thời điểm hiển lộ (vibhūtakālo) là thời điểm mà, sau khi vượt qua khái niệm, phương diện bất tịnh của tóc v.v… hiện khởi. Để chỉ ra rằng từ “iti” có nghĩa là phương diện (ākāra), ngài nói “evaṃ” (như vậy), và để chỉ ra phương diện đó một cách cụ thể, ngài nói “bằng việc nắm bắt tóc v.v…” và các câu tiếp theo. Thật vậy, sự quán sát từ lúc sanh khởi phương diện cực kỳ hôi thối, đáng ghê tởm, và bất tịnh của các trạng thái ô uế được gọi là tóc v.v…, ở đây chính là sự quán thân. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được trình bày.

Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về chương tác ý đến sự bất tịnh đã kết thúc.

Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā

Phần giải về chương tác ý đến các giới.

378. Dhātumanasikāravasenāti pathavīdhātuādikā catasso dhātuyo ārabbha pavattabhāvanāmanasikāravasena, catudhātuvavatthānavasenāti attho. Dhātumanasikāro, dhātukammaṭṭhānaṃ, catudhātuvavatthānanti hi atthato ekaṃ. Goghātakoti jīvikatthāya gunnaṃ ghātako. Antevāsikoti kammakaraṇavasena tassa samīpavāsī taṃ nissāya jīvanako[Pg.308]. Vinivijjhitvāti ekasmiṃ ṭhāne aññamaññaṃ vinivijjhitvā. Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāteti catunnaṃ mahāpathānaṃ tāya eva vinivijjhanaṭṭhānatāya vemajjhasaṅkhāte. Yasmā te cattāro mahāpathā catūhi disāhi āgantvā tattha samohitā viya honti, tasmā taṃ ṭhānaṃ catumahāpathaṃ, tasmiṃ catumahāpathe. Ṭhita-saddo ‘‘ṭhito vā’’tiādīsu (dī. ni. 1.263; a. ni. 5.28) ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamaṅgitāya, ṭhā-saddassa vā gatinivattiatthatāya aññattha ṭhapetvā gamanaṃ sesairiyāpathasamaṅgitāya bodhako, idha pana yathā tathā rūpakāyassa pavattiākārabodhako adhippetoti āha ‘‘catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathā ṭhita’’nti. Tattha ākārenāti ṭhānādinā rūpakāyassa pavattiākārena. Ṭhānādayo hi iriyāpathasaṅkhātāya kiriyāya patho pavattimaggoti ‘‘iriyāpatho’’ti vuccantīti vutto vāyamattho. Yathāṭhitanti yathāpavattaṃ, yathāvuttaṃ ṭhānamevettha paṇidhānanti adhippetanti āha ‘‘yathā ṭhitattā ca yathāpaṇihita’’nti. ‘‘Ṭhita’’nti vā kāyassa ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ, ‘‘paṇihita’’nti tadaññairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. ‘‘Ṭhita’’nti vā kāyasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ tasmiṃ tasmiṃ khaṇe sakiccavasena avaṭṭhānaparidīpanaṃ, paṇihitanti paccayavasena tehi tehi paccayehi pakārato nihitaṃ paṇihitanti evampettha attho veditabbo. Paccavekkhatīti pati pati avekkhati, ñāṇacakkhunā vinibbhujjitvā visuṃ visuṃ passati.

378. Theo cách tác ý đến các giới (dhātumanasikāravasena) có nghĩa là theo cách tu tập tác ý khởi lên lấy bốn giới là địa đại v.v… làm đối tượng, tức là theo cách phân tích bốn giới. Thật vậy, tác ý đến các giới (dhātumanasikāro), đề mục nghiệp xứ về giới (dhātukammaṭṭhānaṃ), và sự phân tích bốn giới (catudhātuvavatthānaṃ) về mặt ý nghĩa là một. Người đồ tể (goghātako) là người giết bò để sinh sống. Người học việc (antevāsiko) là người sống gần ông ta để làm việc, sống nương tựa vào ông ta. Sau khi xẻ ra (vinivijjhitvā) là sau khi phân tách chúng ra khỏi nhau tại một nơi. Tại nơi được gọi là trung tâm của các con đường lớn (mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāte) có nghĩa là tại nơi được gọi là trung tâm vì đó là nơi giao nhau của bốn con đường lớn. Bởi vì bốn con đường lớn ấy từ bốn hướng đến và dường như hội tụ tại đó, nên nơi đó được gọi là ngã tư đường (catumahāpathaṃ), tại ngã tư đường ấy. Từ “ṭhita” (đứng) trong các câu như “khi đang đứng” (ṭhito vā) v.v… chỉ sự có mặt của oai nghi được gọi là đứng, hoặc do gốc từ “ṭhā” có nghĩa là dừng lại sự di chuyển, nó chỉ sự có mặt của các oai nghi còn lại ngoài việc đi. Nhưng ở đây, nó được hiểu là để chỉ phương thức biểu hiện của sắc thân theo bất kỳ cách nào, nên ngài nói: “yathā ṭhita” (như nó được thiết lập) là do nó được thiết lập theo bất kỳ cách nào trong bốn oai nghi. Ở đây, “theo cách” (ākārena) có nghĩa là theo phương thức biểu hiện của sắc thân qua việc đứng v.v… Thật vậy, đứng v.v… được gọi là “oai nghi” (iriyāpatho) vì chúng là con đường (patho), là lối đi (pavattimaggo) của hành động (kiriyā) được gọi là oai nghi; ý nghĩa này đã được nói đến. “Yathāṭhitaṃ” (như nó được thiết lập) có nghĩa là như nó diễn ra. Sự thiết lập như đã nói ở đây được hiểu là sự sắp đặt, nên ngài nói: “do nó được thiết lập và như nó được sắp đặt” (yathā ṭhitattā ca yathāpaṇihitaṃ). Hoặc, “ṭhita” (được thiết lập) là sự trình bày về sự liên kết của thân với oai nghi gọi là đứng; “paṇihita” (được sắp đặt) là sự trình bày về sự liên kết với các oai nghi khác. Hoặc, “ṭhita” là sự trình bày về trạng thái của các sắc pháp được gọi là thân trong từng khoảnh khắc theo chức năng của chúng; “paṇihita” là được sắp đặt một cách đặc biệt bởi các duyên này hay duyên khác; ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Quán xét (paccavekkhati) là xem xét từng phần một, sau khi phân tích bằng tuệ nhãn, vị ấy thấy chúng một cách riêng biệt.

Idāni vuttamevatthaṃ bhāvatthavibhāvanavasena dassetuṃ ‘‘yathā goghātakassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha posentassāti maṃsūpacayaparibrūhanāya kuṇḍakabhattakappāsaṭṭhiādīhi saṃvaḍḍhentassa. Vadhitaṃ matanti hiṃsitaṃ hutvā mataṃ. Matanti ca matamattaṃ. Tenevāha ‘‘tāvadevā’’ti. Gāvīti saññā na antaradhāyatīti yāni aṅgapaccaṅgāni yathāsanniviṭṭhāni upādāya gāvīsamaññā matamattāyapi gāviyā tesaṃ taṃsannivesassa avinaṭṭhattā. Vilīyanti bhijjanti vibhujjantīti bīlā, bhāgā va-kārassa ba-kāraṃ, ikārassa ca īkāraṃ katvā. Bīlasoti bīlaṃ bīlaṃ katvā. Vibhajitvāti aṭṭhisaṅghātato maṃsaṃ vivecetvā, tato vā vivecitaṃ maṃsaṃ bhāgaso katvā. Tenevāha ‘‘maṃsasaññā pavattatī’’ti. Pabbajitassāpi apariggahitakammaṭṭhānassa. Ghanavinibbhoganti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujjanaṃ vivecanaṃ. Dhātuso [Pg.309] paccavekkhatoti ghanavinibbhogakaraṇena dhātuṃ dhātuṃ pathavīādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā paccavekkhantassa. Sattasaññāti attānudiṭṭhivasena pavattā sattasaññāti vadanti, vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva yāthāvato ghanavinibbhogassa sampādanato. Evañhi sati yathāvuttaopammatthena upameyyattho aññadatthu saṃsandati sameti. Tenevāha ‘‘dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī’’ti. Dakkhoti cheko taṃtaṃsamaññāya kusalo ‘‘yathājāte sūnasmiṃ naṅguṭṭhakhuravisāṇādivante aṭṭhimaṃsādiavayavasamudāye avibhatte gāvīsamaññā, na vibhatte. Vibhatte pana aṭṭhimaṃsādiavayavasamaññā’’ti jānanato. Catumahāpatho viya catuiriyāpathoti gāviyā ṭhitacatumahāpatho viya kāyassa pavattimaggabhūto catubbidho iriyāpatho yasmā visuddhimagge (visuddhi. 1.305) vitthāritā, tasmā tattha, taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. ṭī. 1.306) vuttanayena veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva.

Bây giờ, để trình bày ý nghĩa đã được nói đến theo cách thức làm rõ ý nghĩa thực tại, câu bắt đầu bằng “yathā goghātakassā” (như người đồ tể) đã được nói đến. Trong đó, ‘posentassa’ (của người nuôi) có nghĩa là của người nuôi dưỡng bằng cám, cơm, hạt bông, v.v... để làm cho thịt được tích tụ và tăng trưởng. ‘Vadhitaṃ mataṃ’ (đã bị giết chết) có nghĩa là đã bị sát hại rồi chết. Và ‘mataṃ’ (chết) chỉ là sự chết. Do đó, ngài nói “tāvadevā” (chỉ đến chừng đó). ‘Gāvīti saññā na antaradhāyati’ (tưởng về con bò không biến mất) là vì đối với con bò dù chỉ mới chết, do sự sắp đặt của các bộ phận và chi phần ấy không bị hủy hoại, nên danh xưng ‘con bò’ dựa vào các bộ phận và chi phần được sắp đặt như thế nào thì vẫn không biến mất. ‘Vilīyanti bhijjanti vibhujjantīti bīlā, bhāgā’ (chúng bị tan rã, bị vỡ ra, bị phân chia, đó là các phần), bằng cách đổi ‘va-kāra’ thành ‘ba-kāra’ và ‘ikāra’ thành ‘īkāra’. ‘Bīlaso’ có nghĩa là làm thành từng phần, từng phần. ‘Vibhajitvā’ (sau khi phân chia) có nghĩa là sau khi tách thịt ra khỏi khối xương, hoặc sau khi đã tách ra rồi lại chia thịt ấy thành từng phần. Do đó, ngài nói “maṃsasaññā pavattatī” (tưởng về thịt khởi lên). Ngay cả đối với vị đã xuất gia mà chưa nắm giữ đề mục thiền. ‘Ghanavinibhogaṃ’ (sự phân tích khối đặc) là sự phân tích, sự tách biệt các khối đặc là dòng tương tục, tập hợp, và phận sự. ‘Dhātuso paccavekkhato’ (của người quán xét theo các giới) là của người quán xét bằng cách thực hiện sự phân tích khối đặc, tách riêng từng giới một, các giới như địa đại, v.v... ‘Sattasaññā’ (tưởng về chúng sanh), họ nói rằng đó là tưởng về chúng sanh khởi lên do tự ngã kiến; ngay cả tưởng về chúng sanh khởi lên theo cách dùng thông thường cũng hợp lý là biến mất vào lúc đó, do đã thành tựu được sự phân tích khối đặc một cách như thật. Khi được như vậy, ý nghĩa của đối tượng so sánh mới thực sự tương ứng, phù hợp với ý nghĩa của ví dụ đã được nói đến. Do đó, ngài nói “dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī” (tâm chỉ an trú theo các giới). ‘Dakkho’ (người khéo léo) là người thiện xảo, thông thạo các danh xưng tương ứng, do biết rằng: “Như trong lò mổ, khi tập hợp các bộ phận như xương, thịt, v.v... có đuôi, móng, sừng, v.v... chưa được phân chia, thì có danh xưng ‘con bò’, chứ không phải khi đã được phân chia. Trái lại, khi đã được phân chia thì có danh xưng của các bộ phận như xương, thịt, v.v...”. ‘Catumahāpatho viya catuiriyāpatho’ (bốn oai nghi như ngã tư đường) là bốn loại oai nghi, là con đường diễn tiến của thân, giống như ngã tư đường nơi con bò đứng. Bởi vì điều này đã được giải thích chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga 1.305), nên cần phải được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đó và trong phần chú giải của nó (Visuddhi.ṭī. 1.306). Phần còn lại có ý nghĩa như đã nói.

Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải về chương tác ý các giới.

Navasivathikapabbavaṇṇanā

Giải về chín chương tử thi

379. Sivathikāya apaviddhauddhumātakādipaṭisaṃyuttānaṃ odhiso pavattānaṃ kathānaṃ, tadabhidheyyānañca uddhumātakādiasubhabhāgānaṃ sivathikapabbānīti saṅgītikārehi gahitasamaññā. Tenāha ‘‘sivathikapabbehi vibhajitu’’nti. Maritvā ekāhātikkantaṃ ekāhamataṃ. Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti samuṭṭhitena. Uddhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā. Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ. Vinīlameva vinīlakanti ka-kārena padavaḍḍhanaṃ anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti (dha. sa. 616). Paṭikkūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ vinīlanti vinīlakanti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti. (Dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213; mahāva. 285) paribhinnaṭṭhānehi kākakaṅkādīhi. Vissandamānapubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho. Tathābhāvanti vissandamānapubbabhāvaṃ.

379. Các bài thuyết giảng được tiến hành theo từng phần, liên quan đến các tử thi sình trương v.v... bị vất bỏ trong nghĩa địa, và các phần bất tịnh như sình trương v.v... là đối tượng được đề cập của chúng, được các vị kết tập kinh điển đặt cho danh xưng là ‘sivathikapabbāni’ (các chương về tử thi). Do đó, ngài nói “sivathikapabbehi vibhajituṃ” (để phân chia theo các chương về tử thi). ‘Ekāhamataṃ’ (chết một ngày) là đã chết và trôi qua một ngày. ‘Uddhaṃ jīvitapariyādānā’ (sau khi mạng sống chấm dứt) có nghĩa là sau khi mạng sống đã hết, sau khi chết. ‘Samuggatena’ (do đã phát sanh) có nghĩa là do đã khởi lên. ‘Uddhumātattā’ (do sình trương) là do sình lên, sình lên, do bị sưng phồng. ‘Vinīlaṃ’ (màu xanh bầm) là màu xanh trộn lẫn với màu trắng và đỏ, bị biến đổi khác đi; hoặc ‘vinīlaṃ’ là màu xanh đã biến đổi từ màu sắc trước đó. ‘Vinīlameva vinīlakaṃ’ (chính là màu xanh bầm), tiếp vĩ ngữ ‘ka’ là sự thêm vào từ ngữ mà không có ý nghĩa khác, như trong “pītakaṃ lohitakaṃ” (màu vàng, màu đỏ) (Dhs. 616). ‘Paṭikkūlattā’ (do đáng ghê tởm) là do đáng kinh tởm. Để chỉ ra rằng tiếp vĩ ngữ ‘ka’ này có ý nghĩa đáng chê bai, như trong ‘kucchitaṃ vinīlaṃti vinīlakaṃ’ (màu xanh bầm đáng chê bai), câu “pāpako kittisaddo abbhuggacchati” (tiếng xấu đồn vang) (Dī. ni. 3.316; A. ni. 5.213; Mahāva. 285) đã được nói đến. Từ những chỗ bị rách nát bởi quạ, diều hâu, v.v... ‘Vissandamānapubbaṃ’ (đang chảy mủ) là mủ đang rỉ ra, có nghĩa là mủ đang chảy ra đây đó. ‘Tathābhāvaṃ’ (trạng thái như vậy) là trạng thái đang chảy mủ.

So [Pg.310] bhikkhūti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu. Upasaṃharati sadisataṃ. ‘‘Ayampi kho’’tiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ, arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva. Usmāti kammajatejo. Evaṃ pūtikasabhāvoyevāti evaṃ ativiya duggandhajegucchapaṭikkūlapūbhikasabhāvo eva, na āyuādīnaṃ avigame viya mattasoti adhippāyo. Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha ‘‘evaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’ti.

‘So bhikkhu’ (vị Tỳ khưu ấy) là vị Tỳ khưu đã được nói đến trong câu “passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ” (vị ấy có thể thấy một thi thể bị vất bỏ trong nghĩa địa). ‘Upasaṃharati’ (liên hệ) là áp dụng sự tương đồng. Câu bắt đầu bằng “Ayampi kho” (Thân này cũng vậy) là sự trình bày cách thức liên hệ. ‘Āyu’ (mạng sống) là sắc mạng quyền; còn vô sắc mạng quyền ở đây chỉ có thể đi đến cùng với thức. ‘Usmā’ (hơi ấm) là hơi nóng do nghiệp sanh. ‘Evaṃ pūtikasabhāvoyevā’ (chỉ có bản chất thối rữa như vậy) có nghĩa là chỉ có bản chất thối rữa, hôi thối, đáng kinh tởm, đáng ghê tởm như vậy, chứ không phải chỉ ở mức độ vừa phải như khi mạng sống v.v... chưa mất đi, đó là chủ ý. ‘Ediso bhavissati’ (sẽ trở nên như thế này) có nghĩa là sẽ có trạng thái như vậy, ngài nói “evaṃ uddhumātādibhedo bhavissati” (sẽ có sự khác biệt như sình trương v.v... như vậy).

Luñcitvā luñcitvāti uppāṭetvā uppāṭetvā. Sāvasesamaṃsalohitayuttanti sabbaso akhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ. ‘‘Aññena hatthaṭṭhika’’nti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento ‘‘catusaṭṭhibhedampī’’tiādimāha.

‘Luñcitvā luñcitvā’ (sau khi rỉa, sau khi rỉa) có nghĩa là sau khi cấu xé, sau khi cấu xé. ‘Sāvasesamaṃsalohitayuttaṃ’ (còn dính thịt và máu sót lại) là do chưa bị ăn hết hoàn toàn, nên còn dính thịt và máu sót lại một ít đây đó. Bằng câu “aññena hatthaṭṭhikaṃ” (xương tay một nơi), sự vương vãi của các xương tay một cách không phân biệt đã được làm sáng tỏ. Để trình bày sự vương vãi không còn sót lại của chúng, ngài nói câu bắt đầu bằng “catusaṭṭhibhedampī” (ngay cả sáu mươi bốn loại).

Terovassikānīti tirovassaṃ gatāni, tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha ‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’ti. Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvoti so yathā hoti, taṃ dassento ‘‘abbhokāse’’tiādimāha. Terovassikānevāti saṃvaccharamattātikkantāni eva. Khajjamānatādivasena dutiyasivathikapabbādīnaṃ vavatthāpitattā vuttaṃ ‘‘khajjamānatādīnaṃ vasena yojanā kātabbā’’ti.

‘Terovassikāni’ (quá một năm) là đã trôi qua một năm. Và vì chúng là những thứ đã trải qua một năm, nên ngài nói “atikkantasaṃvaccharāni” (đã quá một năm). Ở đây, ‘pūtibhāvo’ (trạng thái mục nát) là trạng thái vụn nát do đã cũ, do đã mất đi tính chất rắn chắc. Để trình bày trạng thái ấy diễn ra như thế nào, ngài nói câu bắt đầu bằng “abbhokāse” (ngoài trời). ‘Terovassikānevā’ (chỉ quá một năm) là chỉ mới trôi qua khoảng một năm. Do các chương tử thi thứ hai v.v... được thiết lập theo tình trạng bị ăn v.v..., nên có nói rằng “khajjamānatādīnaṃ vasena yojanā kātabbā” (cần phải áp dụng theo tình trạng bị ăn v.v...).

Navasivathikapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải về chín chương tử thi.

Imāneva dveti avadhāraṇena appanākammaṭṭhānaṃ tattha niyameti aññapabbesu tadabhāvato. Yato hi eva-kāro, tato aññattha niyameti, tena pabbadvayassa vipassanākammaṭṭhānatāpi appaṭisiddhā daṭṭhabbā aniccatādidassanato. Saṅkhāresu ādīnavavibhāvanāni sivathikapabbānīti āha ‘‘sivathikānaṃ ādīnavānupassanāvasena vuttattā’’ti. Iriyāpathapabbādīnaṃ appanāvahatā pākaṭā evāti ‘‘sesāni dvādasapī’’ti vuttaṃ. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ. Taṃ suviññeyyameva.

Với sự xác định 'chỉ hai đề mục này', ngài đã quy định đề mục an chỉ ở đây, vì không có điều đó ở các đề mục khác. Bởi vì từ 'eva' (chỉ) có ở đâu, nó giới hạn ở nơi khác. Do đó, cần phải hiểu rằng tính chất là đề mục thiền quán của hai đề mục này cũng không bị ngăn cản, vì thấy được vô thường v.v... Ngài nói rằng các đề mục về tử thi là những sự trình bày về sự nguy hại trong các pháp hữu vi, vì đã được nói theo cách quán xét sự nguy hại của các tử thi. Tính chất dẫn đến an chỉ của các đề mục oai nghi v.v... là rõ ràng, nên đã nói 'cả mười hai đề mục còn lại'. Điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều đó nên được hiểu là dễ hiểu.

Kāyānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Quán Thân đã kết thúc.

Vedanānupassanāvaṇṇanā

Phần giải về Quán Thọ

380. Sukhaṃ [Pg.311] vedananti ettha sukhayatīti sukhā. Sampayuttadhamme, kāyañca laddhassāde karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati vā kāyikaṃ, cetasikañcābādhanti sukhā. ‘‘Sukaraṃ okāsadānaṃ etissāti sukhā’’ti apare. Vedayati ārammaṇarasaṃ anubhavatīti vedanā. Vedayamānoti anubhavamāno. ‘‘Kāma’’ntiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ iriyāpathapabbe vuttanayameva. Sampajānassa vediyanaṃ sampajānavediyanaṃ.

380. Trong câu 'cảm thọ lạc', (lạc) là vì nó làm cho an lạc. Nghĩa là nó làm cho các pháp tương ưng và thân có được hương vị. Hoặc, lạc là vì nó ăn, đào bới sự đau khổ về thân và tâm một cách tốt đẹp. Những người khác nói: 'Lạc là vì nó dễ dàng cho cơ hội (để phát sinh)'. Thọ là vì nó cảm nhận, tức là kinh nghiệm hương vị của đối tượng. 'Đang cảm thọ' nghĩa là đang kinh nghiệm. Điều cần nói về 'dục' v.v... cũng theo phương pháp đã nói trong đề mục oai nghi. Sự cảm nhận của người có tỉnh giác là sự cảm nhận có tỉnh giác.

Vatthuārammaṇāti rūpādiārammaṇā. Rūpādiārammaṇañhettha vedanāya pavattiṭṭhānatāya ‘‘vatthū’’ti adhippetaṃ. Assāti bhaveyya. Dhammavinimuttassa kattu abhāvato dhammasseva kattubhāvaṃ dassento ‘‘vedanāva vedayatī’’ti āha. ‘‘Vohāramattaṃ hotī’’ti etena ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti idaṃ vohāramattanti dasseti.

'Đối tượng vật' là các đối tượng sắc v.v... Ở đây, các đối tượng sắc v.v... được hiểu là 'vật' vì là nơi phát sinh của thọ. 'Assā' có nghĩa là 'có thể có'. Vì không có người làm nào tách rời khỏi các pháp, để chỉ ra rằng chính pháp là người làm, ngài đã nói 'chính thọ cảm nhận'. Bằng câu 'chỉ là cách nói thông thường', ngài chỉ ra rằng câu 'đang cảm thọ lạc, tôi cảm thọ lạc' này chỉ là cách nói thông thường.

Nitthunantoti balavato vedanāvegassa nirodhane ādīnavaṃ disvā tassa avasaradānavasena nitthunanto. Vegasandhāraṇe hi atimahantaṃ dukkhaṃ uppajjatīti aññampi vikāraṃ uppādeyya, tena thero aparāparaṃ parivattati. Vīriyasamathaṃ yojetvāti adhivāsanavīriyassa adhimattattā tassa hāpanavasena samādhinā samarasatāpādanena vīriyasamathaṃ yojetvā. Saha paṭisambhidāhīti lokuttarapaṭisambhidāhi saha. Ariyamaggakkhaṇe hi paṭisambhidānaṃ asammohavasena adhigamo, atthapaṭisambhidāya pana ārammaṇakaraṇavasenapi. Lokiyānampi vā sati uppattikāle tattha samatthataṃ sandhāyāha ‘‘saha paṭisambhidāhī’’ti. Samasīsīti vārasamasīsī hutvā, paccavekkhaṇavārassa anantaravāre parinibbāyīti attho.

'Rên rỉ' có nghĩa là, sau khi thấy sự nguy hại trong việc ngăn chặn cơn thọ mãnh liệt, đã rên rỉ theo cách cho nó một cơ hội. Bởi vì khi kìm nén cơn đau, một sự khổ rất lớn sẽ phát sinh và có thể tạo ra một sự biến đổi khác, do đó, vị trưởng lão xoay trở qua lại. 'Sau khi áp dụng sự quân bình tinh tấn' có nghĩa là, vì tinh tấn chịu đựng đã trở nên quá mức, sau khi áp dụng sự quân bình tinh tấn bằng cách làm cho nó giảm bớt và đạt đến trạng thái quân bình với định. 'Cùng với các tuệ phân tích' nghĩa là cùng với các tuệ phân tích siêu thế. Bởi vì trong khoảnh khắc Thánh đạo, sự chứng đắc các tuệ phân tích là do không si mê, còn đối với nghĩa phân tích tuệ thì cũng do việc lấy nó làm đối tượng. Hoặc, ngài nói 'cùng với các tuệ phân tích' là nhắm đến khả năng của chúng vào lúc phát sinh, ngay cả đối với các tuệ phân tích hiệp thế. 'Ngang bằng' có nghĩa là, sau khi đã có các phiên ngang bằng, ngài đã nhập Niết-bàn trong phiên ngay sau phiên phản khán.

Yathā ca sukhaṃ, evaṃ dukkhanti yathā ‘‘sukhaṃ ko vedayatī’’tiādinā sampajānavediyanaṃ sandhāya vuttaṃ, evaṃ dukkhampi. Tattha dukkhayatīti dukkhā, sampayuttadhamme, kāyañca pīḷeti vibādhatīti attho. Duṭṭhuṃ vā khādati, khanati kāyikaṃ, cetasikañca sātanti dukkhā. ‘‘Dukkaraṃ okāsadānaṃ etissāti dukkhā’’ti apare. Arūpakammaṭṭhānanti arūpapariggahaṃ, arūpadhammamukhena vipassanābhinivesananti attho. Na pākaṭaṃ hoti phassassa, cittassa ca avibhūtākārattā. Tenāha ‘‘andhakāraṃ viya khāyatī’’ti. ‘‘Na pākaṭaṃ hotī’’ti ca [Pg.312] idaṃ tādise puggale sandhāya vuttaṃ, tesaṃ ādito vedanāva vibhūtatarā hutvā upaṭṭhāti. Evañhi yaṃ vuttaṃ sakkapañhavaṇṇanā dīsu ‘‘phasso pākaṭo hoti, viññāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti, (dī. ni. aṭṭha. 2.359) taṃ avirodhitaṃ hoti. Vedanāvasena kathiyamānaṃ kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hotīti yojanā. ‘‘Vedanānaṃ uppattipākaṭatāyā’’ti ca idaṃ sukhadukkhavedanānaṃ vasena vuttaṃ. Tāsañhi pavatti oḷārikā, na itarāya. Tadubhayaggahaṇamukhena vā gahetabbattā itarāyapi pavatti viññūnaṃ pākaṭā evāti ‘‘vedanāna’’nti avisesaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sakkapañhe vuttanayeneva veditabbo, tasmā tattha vattabbo atthaviseso tattha līnatthappakāsaniyaṃ vuttanayeneva gahetabbo.

Như lạc, khổ cũng vậy, nghĩa là như đã nói về sự cảm nhận có tỉnh giác bắt đầu bằng câu 'ai cảm thọ lạc?', khổ cũng vậy. Trong đó, khổ là vì nó làm cho khổ, nghĩa là nó bức não và làm phiền các pháp tương ưng và thân. Hoặc, khổ là vì nó ăn, đào bới sự an lạc về thân và tâm một cách xấu xa. Những người khác nói: 'Khổ là vì nó khó khăn cho cơ hội (để phát sinh)'. 'Đề mục vô sắc' có nghĩa là sự nắm bắt vô sắc, tức là sự hướng tâm đến thiền quán qua cửa các pháp vô sắc. Nó không rõ ràng vì trạng thái không hiển lộ của xúc và tâm. Do đó, ngài nói 'nó hiện ra như bóng tối'. Và câu 'nó không rõ ràng' này được nói nhắm đến những hạng người như vậy, đối với họ, ngay từ đầu, chính thọ hiện khởi một cách rõ ràng hơn. Như vậy, điều đã được nói trong phần giải kinh Sakka-pañha v.v... rằng 'xúc trở nên rõ ràng, thức trở nên rõ ràng' sẽ không bị mâu thuẫn. Nên hiểu rằng đề mục thiền được nói theo cách của thọ thì trở nên rõ ràng. Và câu 'vì sự rõ ràng trong sự phát sinh của các thọ' này được nói theo cách của lạc thọ và khổ thọ. Bởi vì sự diễn tiến của chúng thì thô, không như của thọ kia. Hoặc, vì thọ kia cũng có thể được nắm bắt qua cửa nắm bắt cả hai thọ ấy, nên sự diễn tiến của nó cũng rõ ràng đối với người có trí, do đó cần hiểu việc dùng từ 'các thọ' là không phân biệt. Nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong kinh Sakka-pañha, do đó, ý nghĩa đặc biệt nào có ở đó thì nên được lấy theo phương pháp đã nói trong Līnatthappakāsanī ở đó.

Pubbe ‘‘vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatī’’ti vedanāya ārammaṇādhīnavuttitāya ca anattatāya ca pajānanaṃ vuttaṃ, idāni tassā aniccatādipajānanaṃ dassento ‘‘ayaṃ aparopi pajānanapariyāyo’’ti āha. Yathā ekasmiṃ khaṇe cittadvayassa asambhavo ekajjhaṃ anekantapaccayābhāvato, evaṃ vedanādvayassa visiṭṭhārammaṇavuttito cāti āha ‘‘sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato’’ti. Nidassanamattañcetaṃ tadā upekkhāvedanāyapi abhāvato, tena sukhavedanākkhaṇe bhūtapubbānaṃ itaravedanānaṃ hutvāabhāvapajānanena sukhavedanāyapi hutvā abhāvo ñāto eva hotīti tassā pākaṭabhāvameva dassento ‘‘imissā ca sukhāya vedanāya ito paṭhamaṃ abhāvato’’ti āha, eteneva ca tāsampi vedanānaṃ pākaṭabhāvo dassitoti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘vedanā nāma aniccā adhuvā vipariṇāmadhammā’’ti. Aniccaggahaṇena hi vedanānaṃ viddhaṃsanabhāvo dassito viddhaste aniccatāya suviññeyyattā. Adhuvaggahaṇena pākaṭabhāvo tassa asadābhāvitādibhāvanato. Vipariṇāmaggahaṇena dukkhabhāvo tassa aññathattadīpanato, tena sukhāpi vedanā dukkhā, pageva itarāti tissannampi vedanānaṃ dukkhatā dassitā hoti. Iti ‘‘yadaniccaṃ dukkhaṃ, taṃ ekantato anattā’’ti tīsupi vedanāsu lakkhaṇattayapajānanā jotitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘itiha tattha sampajāno hotī’’ti.

Trước đây, sự tuệ tri về tính chất tùy thuộc đối tượng và về tính vô ngã của thọ đã được nói đến qua câu: “‘Lấy vật làm đối tượng, chính thọ cảm nhận’”. Bây giờ, để trình bày sự tuệ tri về tính vô thường v.v… của thọ ấy, ngài nói: “Đây cũng là một phương pháp tuệ tri khác”. Giống như sự không thể có hai tâm trong một sát-na do không có nhiều nhân duyên đồng thời, cũng vậy, sự không thể có hai thọ do chúng có đối tượng đặc thù, nên ngài nói: “Vì trong khoảnh khắc của lạc thọ, không có khổ thọ”. Và đây chỉ là sự nêu gương, vì khi ấy cũng không có xả thọ. Do đó, trong khoảnh khắc của lạc thọ, nhờ tuệ tri sự không hiện hữu sau khi đã có của các thọ khác đã từng hiện hữu, nên sự không hiện hữu sau khi đã có của chính lạc thọ cũng được biết đến. Để chỉ rõ trạng thái hiển nhiên ấy, ngài nói: “Và vì lạc thọ này trước đây không có”. Cần hiểu rằng, qua điều này, trạng thái hiển nhiên của các thọ kia cũng được trình bày. Vì thế, ngài nói: “Thọ quả là vô thường, không bền vững, có bản chất biến đổi”. Thật vậy, qua việc nắm bắt tính vô thường, bản chất hủy hoại của các thọ được trình bày, vì khi đã bị hủy hoại, tính vô thường rất dễ nhận biết. Qua việc nắm bắt tính không bền vững, trạng thái hiển nhiên được trình bày, do bản chất không thường hằng của nó. Qua việc nắm bắt sự biến đổi, bản chất khổ được trình bày, do nó cho thấy sự đổi khác. Do đó, ngay cả lạc thọ cũng là khổ, huống chi các thọ khác. Như vậy, tính khổ của cả ba loại thọ được trình bày. Như thế, cần hiểu rằng sự tuệ tri ba tướng trong cả ba loại thọ được làm sáng tỏ qua câu: “Cái gì vô thường là khổ, cái đó hoàn toàn là vô ngã”. Vì thế, ngài nói: “Như vậy, vị ấy tỉnh giác ở nơi ấy”.

Idāni [Pg.313] tamatthaṃ suttena (ma. ni. 2.205) sādhetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādimāha. Tattha neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedetīti tasmiṃ sukhavedanāsamaṅgisamaye neva dukkhaṃ vedanaṃ vedeti niruddhattā, anuppannattā ca yathākkamaṃ atītānāgatānaṃ. Paccuppannāya pana asambhavo vutto eva. Sakiccakkhaṇamattāvaṭṭhānato aniccā. Samecca sambhuyya paccayehi katattā saṅkhatā. Vatthārammaṇādipaccayaṃ paṭicca uppannattā paṭiccasamuppannā. Khayavayapalujjananirujjhanapakatitāya khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammāti daṭṭhabbā.

Bây giờ, để chứng minh ý nghĩa ấy bằng kinh (M.ii.205), ngài nói: “Và điều này cũng đã được nói” v.v… Trong đó, câu “vị ấy không cảm thọ khổ thọ vào lúc ấy” có nghĩa là: vào lúc đang có lạc thọ, vị ấy không cảm thọ khổ thọ, vì các thọ quá khứ đã diệt và các thọ vị lai chưa sanh, theo thứ tự. Còn sự không thể có của thọ hiện tại thì đã được nói đến rồi. (Thọ) là vô thường vì chỉ tồn tại trong khoảnh khắc thực hiện phận sự của nó. Là hữu vi vì được tạo ra bởi các duyên hội hợp lại. Là duyên sanh vì sanh khởi nương vào các duyên như vật, cảnh v.v… Cần được hiểu là có bản chất hủy hoại, có bản chất tiêu vong, có bản chất ly tham, có bản chất đoạn diệt, vì có tự tánh là hoại diệt, tan rã, hư nát, và chấm dứt.

Kilesehi āmasitabbato āmisaṃ nāma, pañca kāmaguṇā, ārammaṇakaraṇavasena saha āmisehīti sāmisaṃ. Tenāha ‘‘pañcakāmaguṇāmisanissitā’’ti.

Được gọi là vật chất (āmisa) vì có thể bị các phiền não chạm đến, đó là năm dục trưởng dưỡng. Cùng với vật chất (saha āmisehi) theo nghĩa lấy làm đối tượng, nên gọi là hữu tài (sāmisaṃ). Vì thế, ngài nói: “Nương vào năm dục trưởng dưỡng vật chất”.

Ito paranti ‘‘atthi vedanā’’ti evamādi pāḷiṃ sandhāyāha ‘‘kāyānupassanāyaṃ vuttanayamevā’’ti.

Về phần tiếp theo, ngài nói: “Chính là phương pháp đã được nói trong Thân quán niệm” là nhắm đến đoạn Pāli bắt đầu bằng: “Có thọ” (atthi vedanā).

Vedanānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải về Thọ Quán Niệm.

Cittānupassanāvaṇṇanā

Giải về Tâm Quán Niệm

381. Sampayogavasena pavattamānena saha rāgenāti sarāgaṃ. Tenāha ‘‘lobhasahagata’’nti. Vītarāganti ettha kāmaṃ sarāgapadapaṭiyoginā vītarāgapadena bhavitabbaṃ, sammasanacārassa pana adhippetattā tebhūmakasseva gahaṇanti ‘‘lokiyakusalābyākata’’nti vatvā ‘‘idaṃ panā’’tiādinā tameva adhippāyaṃ vivarati. Sesāni dve dosamūlāni, dve mohamūlānīti cattāri akusalacittāni. Tesañhi rāgena sampayogābhāvato nattheva sarāgatā, taṃnimittakatāya pana siyā taṃsahitakāle soti nattheva vītarāgatāpīti dukkhavinimuttatā evettha labbhatīti āha ‘‘neva purimapadaṃ na pacchimapadaṃ bhajantī’’ti. Yadi evaṃ padesikaṃ pajānanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, dukantarapariyāpannattā tesaṃ. Ye pana ‘‘paṭipakkhabhāve agayhamāne sampayogābhāvo evettha pamāṇaṃ ekaccaabyākatānaṃ viyā’’ti icchanti, tesaṃ matena sesākusalacittānampi dutiyapadasaṅgaho veditabbo[Pg.314]. Dutiyadukepi vuttanayena attho veditabbo. Akusalamūlesu saha moheneva vattatīti samohanti āha ‘‘vicikicchāsahagatañceva uddhaccasahagatañcā’’ti. Yasmā cettha ‘‘saheva mohenāti samoha’’nti purimapadāvadhāraṇampi labbhatiyeva, tasmā vuttaṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi. Yathā pana atimūḷhatāya pāṭipuggalikanayena savisesamohavantatāya ‘‘momūhacitta’’nti vattabbato vicikicchāuddhaccasahagatadvayaṃ visesato ‘‘samoha’’nti vuccati, na tathā sesākusalacittānīti ‘‘vaṭṭantiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Sampayogavasena thinamiddhena anupatitaṃ anugatanti thinamiddhānupatitaṃ, pañcavidhaṃsasaṅkhārikākusalacittaṃ saṅkucitacittaṃ, saṅkucitacittaṃ nāma ārammaṇe saṅkocanavasena pavattanato. Paccayavisesavasena thāmajātena uddhaccena sahagataṃ saṃsaṭṭhanti uddhaccasahagataṃ, aññathā sabbampi akusalacittaṃ uddhaccasahagatamevāti. Pasaṭacittaṃ nāma ārammaṇe savisesaṃ vikkhepavasena visaṭabhāvena pavattanato.

381. “Tâm có tham” (sarāgaṃ) là tâm cùng với tham (saha rāgena) đang diễn tiến theo cách tương ưng. Vì thế, ngài nói: “Tâm câu hành với tham” (lobhasahagata). Ở đây, về từ “tâm ly tham” (vītarāgaṃ), lẽ ra phải là từ đối lập với từ “có tham”, nhưng vì ý muốn nói đến sự thực hành quán chiếu, nên chỉ lấy các tâm thuộc ba cõi. Do đó, sau khi nói: “Tâm thiện và vô ký thuộc thế gian”, ngài đã làm rõ ý định ấy bằng câu: “Còn điều này…” v.v… Bốn tâm bất thiện còn lại là hai tâm sân căn và hai tâm si căn. Chúng không phải là “có tham” vì không tương ưng với tham. Nhưng chúng cũng không phải là “ly tham” vì có thể do tham làm nhân hoặc sanh khởi cùng lúc với tham. Do đó, ở đây chỉ có thể hiểu là chúng thoát khỏi cặp đối lập này, nên ngài nói: “Chúng không thuộc về từ đầu tiên cũng không thuộc về từ cuối cùng”. Nếu vậy, có phải sẽ dẫn đến sự tuệ tri cục bộ không? Không dẫn đến, vì chúng được bao gồm trong các cặp đối lập khác. Còn những vị chủ trương rằng: “Khi không xét đến tính đối lập, thì chính sự không tương ưng là tiêu chuẩn, giống như một số tâm vô ký”, theo quan điểm của họ, cần phải hiểu rằng các tâm bất thiện còn lại cũng được bao gồm trong từ thứ hai (ly tham). Trong cặp đối lập thứ hai, ý nghĩa cũng cần được hiểu theo cách đã nói. Trong các tâm bất thiện căn, vì chúng vận hành cùng với si, nên gọi là “tâm có si” (samohaṃ), ngài nói: “Tâm câu hành với hoài nghi và tâm câu hành với trạo cử”. Bởi vì ở đây, sự nhấn mạnh vào từ đầu tiên “cùng với si là có si” cũng có thể được chấp nhận, nên đã nói: “Nhưng vì…” v.v… Tuy nhiên, giống như do sự si mê tột độ, theo cách cá nhân, do có si đặc biệt, nên hai tâm câu hành với hoài nghi và trạo cử được gọi đặc biệt là “có si” và có thể được gọi là “tâm si ám”, còn các tâm bất thiện khác thì không như vậy, nên ngài nói một cách dè dặt: “Chúng chỉ vận hành”. “Tâm co rút” (saṅkhittaṃ cittaṃ) là tâm bị hôn trầm và thụy miên theo sau, đi cùng, đó là năm loại tâm bất thiện hữu trợ. Được gọi là tâm co rút vì nó diễn tiến theo cách co rút trên đối tượng. “Tâm tán loạn” (vikkhittaṃ cittaṃ) là tâm câu hành, liên hệ với trạo cử sanh ra từ sức mạnh do các duyên đặc biệt. Nếu không, tất cả tâm bất thiện đều câu hành với trạo cử. Được gọi là tâm phân tán vì nó diễn tiến một cách phân tán trên đối tượng, với sự phóng dật đặc biệt.

Kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya ca dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandādīhi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ, taṃ pana rūpārūpabhūmigataṃ tato mahantassa loke abhāvato. Tenāha ‘‘rūpārūpāvacara’’nti. Tassa cettha paṭiyogī parittaṃ evāti āha ‘‘amahaggatanti kāmāvacara’’nti. Attānaṃ uttarituṃ samatthehi saha uttarehīti sauttaraṃ. Tappaṭipakkhena anuttaraṃ. Tadubhayaṃ upādāyupādāya veditabbanti āha ‘‘sauttaranti kāmāvacarantiādi. Paṭipakkhavikkhambhanasamatthena samādhinā sammadeva āhitaṃ samāhitaṃ. Tenāha ‘‘yassā’’tiādi. Yassāti yassa cittassa. Yathāvuttena samādhinā na samāhitanti asamāhitaṃ. Tenāha ‘‘ubhayasamādhirahita’’nti. Tadaṅgavimuttiyā vimuttaṃ, kāmāvacarakusalacittaṃ, vikkhambhanavimuttiyā vimuttaṃ, mahaggatacittanti tadubhayaṃ sandhāyāha ‘‘tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimutta’’nti. Yattha tadubhayavimutti natthi, taṃ ubhayavimuttirahitanti gayhamāne lokuttaracittepi siyāsaṅkāti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘samuccheda…pe… okāsova natthī’’ti āha. Okāsabhāvo ca sammasanacārassa adhippetattā veditabbo. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.

Đã trở nên to lớn (mahaggataṃ) do có năng lực đè nén các phiền não, do có quả báo to lớn, và do có sự tương tục dài lâu; hoặc đã đi đến, đã thực hành bằng những pháp vĩ đại như ý muốn cao thượng v.v... nên gọi là đại hành. Trạng thái ấy lại thuộc về cảnh giới sắc và vô sắc, vì không có gì to lớn hơn thế ở trong đời. Do đó, ngài đã nói: ‘Thuộc sắc giới và vô sắc giới.’ Đối lập với điều này ở đây chính là nhỏ nhoi, nên ngài nói: ‘Vô đại hành tức là thuộc dục giới.’ Cùng với những pháp cao hơn có khả năng vượt qua chính mình, nên gọi là hữu thượng. Đối nghịch với nó là vô thượng. Cả hai điều ấy cần được hiểu bằng cách lần lượt xem xét, nên ngài nói: ‘Hữu thượng tức là thuộc dục giới’ v.v... Được đặt vào đúng cách bởi định có khả năng đè nén các pháp đối nghịch, nên gọi là định tĩnh. Do đó, ngài nói: ‘Của cái nào’ v.v... ‘Của cái nào’ tức là của tâm nào. Không được định tĩnh bởi định đã nói, nên gọi là bất định. Do đó, ngài nói: ‘Không có cả hai loại định.’ Được giải thoát bởi sự giải thoát nhất thời là tâm thiện dục giới; được giải thoát bởi sự giải thoát bằng cách đè nén là tâm đại hành. Nhắm đến cả hai điều ấy, ngài nói: ‘Được giải thoát bởi sự giải thoát nhất thời và sự giải thoát bằng cách đè nén.’ Nếu hiểu rằng ‘không có cả hai sự giải thoát’ là nơi không có cả hai sự giải thoát ấy, thì có thể nảy sinh nghi ngờ cả đối với tâm siêu thế. Để ngăn chặn điều đó, ngài đã nói: ‘Đoạn tuyệt... không có cơ hội.’ Và sự không có cơ hội cần được hiểu là điều được nhắm đến cho sự thực hành thẩm sát. Bất cứ điều gì ở đây không được phân chia về mặt ý nghĩa thì đã rõ ràng do phương pháp đã được nói ở dưới.

Cittānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Quán Tâm đã chấm dứt.

Dhammānupassanā

Quán Pháp

Nīvaraṇapabbavaṇṇanā

Giải về Phẩm Triền Cái

382. Pahātabbādidhammavibhāgadassanavasena [Pg.315] pañcadhā dhammānupassanā niddiṭṭhāti ayamattho pāḷito eva viññāyatīti tamatthaṃ ulliṅgento ‘‘pañcavidhena dhammānupassanaṃ kathetu’’nti āha. Yadi evaṃ kasmā nīvaraṇādivaseneva niddiṭṭhanti? Vineyyajjhāsayato. Yesañhi veneyyānaṃ pahātabbadhammesu paṭhamaṃ nīvaraṇāni vibhāgena vattabbāni, tesaṃ vasenettha bhagavatā paṭhamaṃ nīvaraṇesu dhammānupassanā kathitā. Tathā hi kāyānupassanāpi samathapubbaṅgamā desitā, tato pariññeyyesu khandhesu, āyatanesu ca bhāvetabbesu bojjhaṅgesu, pariññeyyādivibhāgesu saccesu ca uttarā desanā, tasmā cettha samathabhāvanāpi yāvadeva vipassanatthā icchitā. Vipassanāpadhānā, vipassanābahulā ca satipaṭṭhānadesanāti tassā vipassanābhinivesavibhāgena desitabhāvaṃ vibhāvento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha khandhāyatanadukkhasaccavasena missakapariggahakathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampīti pi-saddena sakalapañcupādānakkhandhapariggahaṃ sampiṇḍeti itaresaṃ tadantogadhattā.

382. Ý nghĩa này: ‘Quán pháp được chỉ ra theo năm cách, qua việc trình bày sự phân chia các pháp cần được đoạn trừ v.v...’ được biết đến từ chính văn Pāḷi. Để chỉ ra ý nghĩa ấy, ngài nói: ‘Để thuyết giảng về quán pháp theo năm loại.’ Nếu vậy, tại sao lại được chỉ ra theo cách của triền cái v.v...? Là do theo ý hướng của chúng sanh cần được giáo hóa. Đối với những chúng sanh cần được giáo hóa nào mà trong các pháp cần đoạn trừ, trước tiên cần phải giải thích về các triền cái, thì đối với họ, ở đây đức Thế Tôn đã thuyết giảng trước tiên về quán pháp trong các triền cái. Tương tự như vậy, quán thân cũng được thuyết giảng với thiền chỉ đi trước, sau đó là bài thuyết giảng tiếp theo về các uẩn, xứ cần được liễu tri, về các giác chi cần được tu tập, và về các đế trong sự phân chia cần được liễu tri v.v... Do đó, ở đây việc tu tập thiền chỉ cũng được mong muốn chỉ vì mục đích của thiền quán. Bài thuyết giảng về niệm xứ có thiền quán là chính, có nhiều thiền quán. Để giải thích rằng nó được thuyết giảng với sự phân chia theo khuynh hướng về thiền quán, ngài đã nói: ‘Hơn nữa’ v.v... Ở đó, cần phải thấy lời nói về sự nắm bắt hỗn hợp theo cách của uẩn, xứ, và khổ đế. ‘Sự nắm bắt cả tưởng uẩn và hành uẩn’ – bằng từ ‘pi’ (cũng), ngài tóm gộp cả sự nắm bắt toàn bộ năm thủ uẩn, vì những uẩn khác đã được bao hàm trong đó.

‘‘Kaṇhasukkadhammānaṃ yuganandhatā natthī’’ti pajānanakāle abhāvā ‘‘abhiṇhasamudācāravasenā’’ti vuttaṃ. Saṃvijjamānanti attano santāne upalabbhamānaṃ. Yathāti yenākārena, so pana ‘‘kāmacchandassa uppādo hotī’’ti vuttattā kāmacchandassa kāraṇākārova, atthato kāraṇamevāti āha ‘‘yena kāraṇenā’’ti. Ca-saddo vakkhamānatthasamuccayattho.

Vì không có sự đồng thời khởi lên của các pháp đen và trắng vào lúc biết, nên được nói là ‘do sự thường xuyên biểu hiện.’ ‘Hiện hữu’ (saṃvijjamānaṃ) tức là đang được tìm thấy trong dòng tương tục của chính mình. ‘Như thế nào’ (yathā) tức là theo cách thức nào; nhưng vì đã được nói rằng ‘sự sanh khởi của tham dục xảy ra,’ nên đó chính là cách thức nguyên nhân của tham dục. Về mặt ý nghĩa, đó chính là nguyên nhân, nên ngài nói: ‘do nguyên nhân nào.’ Từ ‘ca’ (và) có ý nghĩa tập hợp các ý nghĩa sẽ được nói đến.

Tatthāti ‘‘yathā cā’’tiādinā vuttapade. Subhampīti kāmacchandopi. So hi attano gahaṇākārena ‘‘subha’’nti vutto, tenākārena pavattanakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā ‘‘nimitta’’nti ca. Iṭṭhaṃ, iṭṭhākārena vā gayhamānaṃ rūpādi subhārammaṇaṃ. Ākaṅkhitassa hitasukhassa pattiyā anupāyabhūto manasikāro anupāyamanasikāro. Tanti ayonisomanasikāraṃ. Tatthāti tasmiṃ sabhāgahetubhūte, ārammaṇabhūte ca duvidhe subhanimitte. Āhāroti paccayo attano phalaṃ āharatīti katvā.

‘Ở đó’ (tattha) là trong câu được nói bắt đầu bằng ‘và như thế nào’ v.v... ‘Tịnh’ (subhaṃ) cũng là tham dục. Nó được gọi là ‘tịnh’ do cách thức nắm bắt của nó, và được gọi là ‘tướng’ (nimitta) vì nó là dấu hiệu cho một tham dục khác khởi lên theo cách thức ấy. Đối tượng khả ái, hoặc đối tượng tịnh như sắc v.v... được nắm bắt theo cách khả ái. Sự tác ý không phải là phương tiện để đạt được lợi ích và hạnh phúc mong muốn là sự tác ý không phải phương tiện. Đó là tác ý không như lý. ‘Ở đó’ (tattha) là trong tịnh tướng hai loại ấy, vừa là nhân tương tự, vừa là đối tượng. ‘Vật thực’ (āhāro) là duyên, vì nó mang lại quả của chính nó.

Asubhanti [Pg.316] asubhajjhānaṃ uttarapadalopena, taṃ pana dasasu aviññāṇakaasubhesu ca kesādīsu saviññāṇakaasubhesu ca pavattaṃ daṭṭhabbaṃ. Kesādīsu hi saññā ‘‘asubhasaññā’’ti girimānandasutte (a. ni. 10.60) vuttā. Ettha ca catubbidhassa ayonisomanasikārassa, yonisomanasikārassa ca gahaṇaṃ niravasesadassanatthaṃ katanti daṭṭhabbaṃ, tesu pana asubhesu ‘‘subha’’nti, ‘‘asubha’’nti ca manasikāro idhādhippeto, tadanukūlattā pana itare pīti.

‘Bất tịnh’ (asubhaṃ) là thiền bất tịnh, do lược bỏ từ sau; cần phải thấy rằng nó diễn ra trong mười đề mục bất tịnh vô thức và trong các đề mục bất tịnh hữu thức như tóc v.v... Thật vậy, trong kinh Girimānanda, tưởng về tóc v.v... được gọi là ‘tưởng bất tịnh.’ Và ở đây, cần phải thấy rằng việc đề cập đến bốn loại tác ý không như lý và tác ý như lý được thực hiện nhằm mục đích trình bày không bỏ sót. Tuy nhiên, trong số đó, sự tác ý ‘là tịnh’ và ‘là bất tịnh’ đối với những vật bất tịnh là điều được nhắm đến ở đây; còn những cái khác cũng (được bao gồm) vì chúng thuận theo đó.

Ekādasasu asubhesu paṭikkūlākārassa uggaṇhanaṃ, yathā vā tattha uggahanimittaṃ uppajjati, tathā paṭipatti asubhanimittassa uggaho. Upacārappanāvahāya asubhabhāvanāya anuyuñjanā asubhabhāvanānuyogo. ‘‘Bhojane mattaññuno mitāhārassa thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmacchando pahīyatī’’ti vadanti, ayameva ca attho niddesepi vuccati. Yo pana bhojanassa paṭikkūlataṃ, tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca upanissayabhūtassa ativiya jegucchataṃ, kāyassa ca āhāraṭṭhitikattaṃ sammadeva jānāti, so sabbaso bhojane pamāṇassa jānanena bhojanemattaññū nāma. Tādisassa hi kāmacchando pahīyateva.

Sự nắm bắt tướng bất tịnh là việc nắm bắt phương diện đáng ghê tởm trong mười một đề mục bất tịnh, hoặc là sự thực hành theo cách mà học tướng (uggahanimitta) sanh khởi ở đó. Sự chuyên tâm tu tập bất tịnh là sự nỗ lực trong việc tu tập bất tịnh, mang lại cận hành và an chỉ. Người ta nói rằng: ‘Đối với người biết tiết độ trong ăn uống, ăn uống có chừng mực, tham dục không tìm được cơ hội do không bị hôn trầm thụy miên xâm chiếm, nên được đoạn trừ.’ Và chính ý nghĩa này cũng được nói trong bộ Niddesa. Người nào biết đúng đắn sự đáng ghê tởm của thức ăn, sự ghê tởm tột cùng của sự biến đổi của nó, của vật chứa nó và của nền tảng của nó, và biết rằng thân này tồn tại nhờ thức ăn, người ấy được gọi là người biết tiết độ trong ăn uống do biết được chừng mực trong ăn uống về mọi mặt. Đối với một người như vậy, tham dục chắc chắn được đoạn trừ.

Asubhakammikatissatthero dantaṭṭhidassāvī. Pahīnassāti vikkhambhanavasena pahīnassa. Ito paresupi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo. Abhidhammapariyāyena (dha. sa. 1159, 1503) sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇanti āha ‘‘arahattamaggenā’’ti.

Trưởng lão Tissa, người thực hành đề mục bất tịnh, đã thấy xương răng. (Cụm từ) ‘Pahīnassa’ (đã được đoạn trừ) có nghĩa là đã được đoạn trừ bằng cách trấn áp. Trong những trường hợp tương tự về sau, phương pháp cũng như vậy. Theo pháp môn A-tỳ-đàm, (ngài) đã nói rằng tất cả tham ái là triền cái tham dục, (và được đoạn trừ) ‘bằng A-la-hán đạo’.

Paṭighampi purimuppannaṃ paṭighanimittaṃ parato uppajjanakassa paṭighassa kāraṇanti katvā.

Sân hận cũng vậy, tướng sân hận đã sanh khởi trước được xem là nguyên nhân cho sân hận sanh khởi về sau.

Mejjati siniyhatīti mitto, hitesī puggalo, tasmiṃ mitte bhavā, mittassa vā esāti mettā, hitesitā, tassā mettāya. Appanāpi upacāropi vaṭṭati sādhāraṇavacanabhāvato. ‘‘Cetovimuttī’’ti vutte appanāva vaṭṭati appanaṃ appattāya paṭipakkhato suṭṭhu muccanassa abhāvato. Tanti yonisomanasikāraṃ. Tatthāti mettāya. Bahulaṃ pavattayatoti bahulīkāravato.

Người bạn (mitto) là người có lòng thương mến (mejjati), có lòng trìu mến (siniyhati), là người có lòng mong cầu lợi ích. Tâm từ (mettā) là trạng thái phát sinh nơi người bạn ấy, hoặc là (tâm) của người bạn ấy, (cũng có nghĩa là) lòng mong cầu lợi ích. (Nói về) tâm từ ấy. Cả an chỉ và cận hành đều được chấp nhận, vì đây là một từ ngữ chung. Khi nói ‘tâm giải thoát’, chỉ có an chỉ mới được chấp nhận, bởi vì khi chưa đạt đến an chỉ thì không thể có sự giải thoát hoàn toàn khỏi các pháp đối nghịch. (Tanti) có nghĩa là như lý tác ý. (Tattha) có nghĩa là trong tâm từ ấy. (Bahulaṃ pavattayati) có nghĩa là do sự thực hành nhiều lần.

Sattesu [Pg.317] mettāyanassa hitūpasaṃhārassa uppādanaṃ pavattanaṃ mettānimittassa uggaho, paṭhamuppanno mettāmanasikāro parato uppajjanakassa kāraṇabhāvato mettāmanasikārova mettānimittaṃ. Kammameva sakaṃ etesanti kammassakā, sattā, tabbhāvo kammassakatā, kammadāyādatā. Dosamettāsu yāthāvato ādīnavānisaṃsānaṃ paṭisaṅkhānaṃ vīmaṃsā idha paṭisaṅkhānaṃ. Mettāvihārikalyāṇamittavantatā idha kalyāṇamittatā. Odissakaanodissakadisāpharaṇānanti (odhisakaanodhisakadisāpharaṇānaṃ ma. ni. aṭṭha. 1.115) attaatipiyasahāyamajjhattaverivasena odissakatā, sīmāsambhede kate anodissakatā. Ekādidisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggahaṇe veditabbā. Vihāraracchāgāmādivasena vā odissakadisāpharaṇaṃ. Vihārādiuddesarahitaṃ puratthimādidisāvasena anodissakadisāpharaṇanti evaṃ dvidhā uggahaṇaṃ sandhāya ‘‘odissakaanodissakadisāpharaṇāna’’nti vuttaṃ. Uggahoti ca yāva upacārā daṭṭhabbo. Uggahitāya āsevanā bhāvanā. Tattha sabbe sattā, pāṇā, bhūtā, puggalā, attabhāvapariyāpannāti etesaṃ vasena pañcavidhā, ekekasmiṃ averā hontu, abyāpajjhā, anīghā, sukhī attānaṃ pariharantūti catudhā pavattito vīsatividhā anodissakapharaṇā mettā. Sabbā itthiyo, purisā, ariyā, anariyā, devā, manussā, vinipātikāti sattodhikaraṇavasena pavattā sattavidhā, aṭṭhavīsati vidhā vā, dasahi disāhi disodhikaraṇavasena pavattā dasavidhā, ekekāya vā disāya sattādiitthādiaverādibhedena asītādhikacatusatappabhedā ca odhiso pharaṇā veditabbā.

Sự nắm giữ tướng từ là sự làm cho sanh khởi, làm cho diễn tiến lòng thương yêu và sự mang lại lợi ích cho chúng sanh. Tác ý về tâm từ sanh khởi lần đầu tiên, do là nguyên nhân cho (tâm từ) sanh khởi về sau, nên chính tác ý về tâm từ đó là tướng từ. Chúng sanh là những người có nghiệp là của riêng mình; trạng thái đó là nghiệp tư hữu, là sự thừa tự nghiệp. Ở đây, sự quán xét là sự thẩm sát, sự quán xét như thật về sự nguy hại và lợi ích của sân hận và tâm từ. Ở đây, thiện hữu là việc có được người bạn lành sống với tâm từ. (Cụm từ) ‘sự biến mãn các phương có chỉ định và không chỉ định’ (được giải thích như sau): sự biến mãn có chỉ định là theo cách (hướng đến) bản thân, người rất thân, bạn bè, người trung lập, và kẻ thù; sự biến mãn không chỉ định là khi đã phá vỡ các ranh giới. Sự biến mãn các phương hướng cần được hiểu trong việc nắm giữ (tướng) từ theo cách biến mãn một phương, v.v. Hoặc sự biến mãn các phương có chỉ định là theo cách (hướng đến) một ngôi chùa, một con đường, một ngôi làng, v.v. Sự biến mãn các phương không chỉ định là theo cách (hướng đến) các phương như phương đông, v.v., mà không chỉ định chùa, v.v. Do nhắm đến hai cách nắm giữ như vậy nên đã nói là ‘sự biến mãn các phương có chỉ định và không chỉ định’. Và sự nắm giữ cần được hiểu là cho đến (giai đoạn) cận hành. Sự tu tập là sự thực hành nhiều lần đối với (tướng) đã được nắm giữ. Trong đó, tâm từ biến mãn không chỉ định có hai mươi loại, được tiến hành theo bốn cách: ‘mong rằng họ không có oan trái, không có sân hận, không có phiền não, và sống an lạc’ đối với mỗi loại trong năm loại (đối tượng) là: tất cả chúng sanh, sinh vật, loài hữu tình, cá nhân, và những gì thuộc về thân mạng. Sự biến mãn có chỉ định cần được hiểu là có bảy loại, hoặc hai mươi tám loại, được tiến hành theo bảy đối tượng: tất cả phụ nữ, nam giới, bậc Thánh, phàm nhân, chư thiên, loài người, và loài đọa xứ; và có mười loại được tiến hành theo mười phương hướng; hoặc có các loại khác nhau đến bốn trăm tám mươi, do sự phân biệt của (các nhóm) chúng sanh v.v., phụ nữ v.v., và (các mong ước) không oan trái v.v., trong mỗi phương hướng.

Yena ayonisomanasikārena aratiādikāni uppajjanti, so aratiādīsu ayonisomanasikāro. Tena nipphādetabbe hi idaṃ bhummaṃ. Esa nayo ito paresupi. Ukkaṇṭhitā pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca uppajjanabhāvariñcanā. Kāyavinamanāti karajakāyassa virūpenākārena namanā. Līnākāroti saṅkocāpatti.

Phi như lý tác ý mà do đó sự bất mãn v.v. sanh khởi, đó là phi như lý tác ý trong sự bất mãn v.v. Thật vậy, sở thuộc cách này được dùng trong ý nghĩa được tạo ra bởi cái đó. Phương pháp này cũng áp dụng cho những trường hợp sau. Sự chán nản là sự từ bỏ trạng thái phát sanh trong các trú xứ vắng lặng và trong các thiện pháp cao thượng. Sự uốn éo thân là sự uốn cong thân thể vật lý một cách không bình thường. Dáng vẻ co rút là sự rơi vào trạng thái co rúm.

Kusaladhammapaṭipattiyā paṭṭhapanasabhāvatāya, tappaṭipakkhānaṃ visosanasabhāvatāya ca ārambhadhātuādito pavattavīriyanti āha ‘‘paṭhamārambhavīriya’’nti. Yasmā paṭhamārambhamattassa kosajjavidhamanaṃ, thāmagamanañca [Pg.318] natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘kosajjato nikkhantatāya tato balavatara’’nti. Yasmā pana aparāparuppattiyā laddhāsevanaṃ uparūpari visesaṃ āvahantaṃ ativiya thāmagatameva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavatara’’nti.

Do có bản chất thiết lập sự thực hành các thiện pháp và có bản chất làm khô héo các pháp đối nghịch, nên tinh tấn được tiến hành từ sơ khởi giới v.v. được gọi là ‘tinh tấn sơ khởi’. Bởi vì chỉ riêng sự nỗ lực ban đầu thì không có sự phá tan lười biếng và không đạt đến sức mạnh, do đó đã nói là ‘mạnh hơn cái đó do đã thoát khỏi lười biếng’. Lại nữa, bởi vì (tinh tấn) được thực hành nhiều lần do sự sanh khởi liên tục, mang lại sự đặc biệt ngày càng cao, trở nên vô cùng mạnh mẽ, do đó đã nói là ‘mạnh hơn cả cái đó do đã vượt qua các trạng thái cao hơn nữa’.

Atibhojane nimittaggāhoti atibhojane thinamiddhassa nimittaggāho, ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ hoti, ettake na hotīti thinamiddhassa kāraṇākāraṇagāho hotīti attho. Byatirekavasena cetaṃ vuttaṃ, tasmā ‘‘ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ na hotī’’ti bhojane mattaññutā ca atthato dassitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘catupañca…pe… na hotī’’ti. Divā sūriyālokanti divā gahitanimittaṃ sūriyālokaṃ rattiyaṃ manasi karontassāpīti evamettha attho veditabbo. Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā vuttaṃ ‘‘dhutaṅganissitasappāyakathāyapī’’ti.

(Cụm từ) ‘sự nắm giữ tướng trong việc ăn quá độ’ có nghĩa là sự nắm giữ tướng của hôn trầm thụy miên trong việc ăn quá độ. Nghĩa là, đó là sự nắm bắt nguyên nhân và phi nguyên nhân của hôn trầm thụy miên, (biết rằng) khi ăn chừng này thì bữa ăn đó là nguyên nhân của hôn trầm thụy miên, khi ăn chừng này thì không phải. Điều này được nói theo cách phủ định, do đó cần phải hiểu rằng sự tiết độ trong ăn uống cũng được chỉ ra về mặt ý nghĩa qua (câu) ‘khi ăn chừng này thì bữa ăn đó không phải là nguyên nhân của hôn trầm thụy miên’. Do đó, ngài đã nói ‘bốn năm (miếng)... v.v... không phải’. (Cụm từ) ‘ánh sáng mặt trời ban ngày’ ở đây cần được hiểu ý nghĩa như sau: ngay cả đối với người tác ý vào ban đêm về ánh sáng mặt trời, tướng đã được nắm giữ vào ban ngày. Do các pháp đầu đà nương vào tinh tấn, nên đã nói ‘cũng trong câu chuyện thích hợp liên quan đến pháp đầu đà’.

Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ cetaso avūpasamāvahatāya uddhaccena samānalakkhaṇamevāti ‘‘avūpasamo nāma avūpasantākāro, uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato’’ti vuttaṃ.

Hối quá cũng vậy, do diễn tiến theo cách hối tiếc về những điều đã làm và chưa làm, và do mang lại sự không an tịnh cho tâm, nên có đặc tính tương tự như trạo cử. Do đó đã nói rằng: ‘Sự không an tịnh, tức là trạng thái không lắng dịu, về mặt ý nghĩa chính là trạo hối’.

Bahussutassa ganthato, atthato ca suttādīni vicārentassa tabbahulavihārino atthavedādipaṭilābhasabbhāvato vikkhepo na hotīti, yathāvidhipaṭipattiyā, yathānurūpapatikārappavattiyā ca katākatānusocanañca na hotīti ‘‘bāhusaccenapi…pe… uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’ti āha. Yadaggena bāhusaccena uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, tadaggena paripucchakatāvinayapakataññutāhipi taṃ pahīyatīti daṭṭhabbaṃ. Vuddhasevitā ca vuddhasīlitaṃ āvahatīti cetovūpasamakarattā uddhaccakukkuccappahānakārī vuttā. Vuddhattaṃ pana anapekkhitvā kukkuccavinodakā vinayadharā kalyāṇamittā vuttāti daṭṭhabbā. Vikkhepo ca pabbajitānaṃ yebhuyyena kukkuccahetuko hotīti ‘‘kappiyākappiyaparipucchābahulassā’’tiādinā vinayanayeneva paripucchakatādayo niddiṭṭhā. Pahīne uddhaccakukkucceti niddhāraṇe bhummaṃ. Kukkuccassa domanassasahagatattā anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo vutto.

Đối với người đa văn, trong khi thẩm sát các kinh điển v.v... về phương diện văn cú và về phương diện ý nghĩa, và là vị thường trú trong pháp ấy, do sự kiện có được sự chứng đạt về sự thông hiểu ý nghĩa v.v..., sự tán loạn không sanh khởi. Và do sự thực hành đúng phương pháp, và do sự tiến hành việc sửa chữa tương xứng, sự hối tiếc về việc đã làm và chưa làm cũng không sanh khởi. Do đó, đã được nói rằng: “Cũng do sự đa văn... trạo cử và hối quá được từ bỏ.” Cần phải được hiểu rằng, trong chừng mực nào trạo cử và hối quá được từ bỏ do sự đa văn, trong chừng mực ấy nó cũng được từ bỏ do sự thường hay chất vấn, sự thành thạo trong Luật, và sự biết ơn. Và sự thân cận bậc trưởng thượng được nói là tác nhân từ bỏ trạo cử và hối quá vì mang lại đức hạnh của bậc trưởng thành, do là việc làm cho tâm được an tịnh. Tuy nhiên, không kể đến tuổi tác, những vị thông suốt Luật là người xua tan hối quá được gọi là bạn lành, cần phải được hiểu như vậy. Và vì sự tán loạn của các vị xuất gia phần lớn có hối quá làm nhân, nên sự thường hay chất vấn v.v... đã được chỉ ra theo phương thức của Luật tạng qua câu “đối với người thường hay hỏi về điều thích hợp và không thích hợp” v.v... Trong câu “khi trạo cử và hối quá đã được từ bỏ” (pahīne uddhaccakukkucceti), (biến cách) địa phương cách có ý nghĩa chỉ định. Do vì hối quá đi kèm với ưu, sự không sanh khởi trong tương lai được nói đến (là thành tựu) bởi đạo Bất Lai.

Tiṭṭhati [Pg.319] pavattati etthāti ṭhānīyā vicikicchāya ṭhānīyā vicikicchāṭhānīyā, vicikicchāya kāraṇabhūtā dhammā, tiṭṭhatīti vā ṭhānīyā, vicikicchā ṭhānīyā etissāti vicikicchāṭhānīyā, atthato vicikicchā eva. Sā hi purimuppannā parato uppajjanakavicikicchāya sabhāgahetutāya asādhāraṇaṃ kāraṇaṃ.

(Nó) đứng, (nó) hiện hành ở trong đó, nên là cơ sở (ṭhānīyā). Cơ sở của hoài nghi là các cơ sở của hoài nghi (vicikicchāṭhānīyā), (nghĩa là) các pháp đã trở thành nguyên nhân của hoài nghi. Hoặc, (nó) đứng, nên là cơ sở (ṭhānīyā). Hoài nghi là cơ sở của nó, nên là các cơ sở của hoài nghi (vicikicchāṭhānīyā). Về mặt ý nghĩa, đó chính là hoài nghi. Vì rằng, hoài nghi đã sanh khởi trước là nguyên nhân đặc biệt cho hoài nghi sanh khởi về sau, do là nhân đồng loại.

Kusalākusalāti kosallasambhūtaṭṭhena kusalā, tappaṭipakkhato akusalā. Ye akusalā, te sāvajjā, asevitabbā, hīnā ca. Ye kusalā, te anavajjā, sevitabbā, paṇītā ca. Kusalā vā hīnehi chandādīhi āraddhā hīnā, paṇītehi paṇītā. Kaṇhāti kāḷakā cittassa apabhassarabhāvakaraṇā. Sukkāti odātā cittassa pabhassarabhāvakaraṇā. Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhā. Sukkābhijātihetuto sukkā. Te eva sappaṭibhāgā. Kaṇhā hi ujuvipaccanīkatāya sukkasappaṭibhāgā, tathā sukkāpi itarehi. Atha vā kaṇhasukkā ca sappaṭibhāgā ca kaṇhasukkasappaṭibhāgā. Sukhā hi vedanā dukkhāya vedanāya sappaṭibhāgā, dukkhā ca vedanā sukhāya vedanāya sappaṭibhāgāti.

Thiện và bất thiện (Kusalākusalāti): là thiện theo ý nghĩa được sanh ra từ sự khéo léo, là bất thiện do đối nghịch với điều ấy. Những pháp nào là bất thiện, chúng đáng bị khiển trách, không nên thực hành, và là hạ liệt. Những pháp nào là thiện, chúng không đáng bị khiển trách, nên được thực hành, và là cao thượng. Hoặc, các pháp thiện được khởi đầu bởi các dục vọng hạ liệt v.v... là hạ liệt, (được khởi đầu) bởi những điều cao thượng là cao thượng. Hắc (Kaṇhā): là màu đen, vì làm cho tâm không trong sáng. Bạch (Sukkā): là màu trắng, vì làm cho tâm trong sáng. Hoặc, là hắc do là nhân cho sanh thú đen tối. Là bạch do là nhân cho sanh thú trong sáng. Chính chúng là có đối phần. Vì pháp hắc, do hoàn toàn đối nghịch, có pháp bạch làm đối phần; cũng vậy, pháp bạch cũng có các pháp kia (làm đối phần). Hoặc, hắc bạch và có đối phần là hắc bạch có đối phần. Vì rằng, lạc thọ có khổ thọ làm đối phần, và khổ thọ có lạc thọ làm đối phần.

Kāmaṃ bāhusaccaparipucchakatāhi sabbāpi aṭṭhavatthukā vicikicchā pahīyati, tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti katvā āha ‘‘tīṇi ratanāni ārabbhā’’ti. Ratanattayaguṇāvabodhe ‘‘satthari kaṅkhatī’’tiādi (dha. sa. 1008, 1123, 1167, 1241, 1263, 1270; vibha. 915) vicikicchāya asambhavoti. Vinaye pakataññutā ‘‘sikkhāya kaṅkhatī’’ti vuttāya vicikicchāya pahānaṃ karotīti āha ‘‘vinaye ciṇṇavasībhāvassāpī’’ti. Okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāti saddheyyavatthuno anupavisanasaddhāsaṅkhātaadhimokkhena adhimuccanabahulassa, adhimuccanañca adhimokkhuppādanamevāti daṭṭhabbaṃ, saddhāya vā ninnapoṇatāadhimutti adhimokkho.

Mặc dù tất cả tám loại hoài nghi đều được từ bỏ do sự đa văn và sự thường hay chất vấn, tuy nhiên, vì các hoài nghi còn lại có gốc rễ từ hoài nghi về Tam Bảo, nên đã nói rằng: “liên quan đến ba ngôi báu”. Khi đã liễu tri các đức tính của Tam Bảo, hoài nghi như “nghi ngờ về bậc Đạo Sư” v.v... không thể sanh khởi. Sự thành thạo trong Luật tạng tạo ra sự từ bỏ hoài nghi được nói là “nghi ngờ về học giới”, do đó đã nói rằng: “cũng của người đã thực hành và thuần thục trong Luật tạng”. “Của người có nhiều thắng giải được gọi là tín vững chắc” có nghĩa là của người có nhiều sự tin quyết thông qua thắng giải được gọi là niềm tin thâm nhập vào đối tượng đáng tin. Và cần phải hiểu rằng, sự tin quyết chính là sự sanh khởi của thắng giải. Hoặc, thắng giải (adhimokkha) là sự hướng đến, xuôi về của niềm tin.

Samudayavayāti samudayavayadhammā. Subhanimittaasubhanimittādīsūti ‘‘subhanimittādīsu asubhanimittādīsū’’ti ādi-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha paṭhamena ādi-saddena paṭighanimittādīnaṃ saṅgaho, dutiyenamettācetovimuttiādīnaṃ. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttanayameva.

Sanh và diệt (Samudayavayāti) có nghĩa là các pháp sanh và diệt. Trong câu “ở nơi tịnh tướng, bất tịnh tướng, v.v...” (Subhanimittaasubhanimittādīsū), từ “v.v...” (ādi) cần được áp dụng cho mỗi từ: “ở nơi tịnh tướng v.v...” và “ở nơi bất tịnh tướng v.v...”. Trong đó, với từ “v.v...” thứ nhất, các tướng sân v.v... được bao gồm. Với (từ “v.v...”) thứ hai, tâm giải thoát do từ bi v.v... (được bao gồm). Phần còn lại cần được nói ở đây, chính là theo phương pháp đã được trình bày.

Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Chương Triền Cái đã kết thúc.

Khandhapabbavaṇṇanā

Chú Giải về Chương Uẩn

383. Upādānehi [Pg.320] ārammaṇakaraṇādivasena upādātabbā vā khandhā upādānakkhandhā.

383. Các uẩn đáng bị chấp thủ bởi các thủ, qua phương diện làm đối tượng v.v..., là các thủ uẩn.

Iti rūpanti ettha iti-saddo idaṃ-saddena samānatthoti adhippāyenāha ‘‘idaṃ rūpa’’nti. Tayidaṃ sarūpaggahaṇabhāvato anavasesapariyādānaṃ hotīti āha ‘‘ettakaṃ rūpaṃ, na ito paraṃ rūpaṃ atthī’’ti. Itīti vā pakāratthe nipāto, tasmā ‘‘iti rūpa’’nti iminā bhūtupādādivasena yattako rūpassa pabhedo, tena saddhiṃ rūpaṃ anavasesato pariyādiyitvā dasseti. Sabhāvatoti ruppanasabhāvato, cakkhādivaṇṇādisabhāvato ca. Vedanādīsupīti ettha ‘‘ayaṃ vedanā, ettakā vedanā, na ito paraṃ vedanā atthīti sabhāvato vedanaṃ pajānātī’’tiādinā, sabhāvatoti ca ‘‘anubhavanasabhāvato, sātādisabhāvato cā’’ti evamādinā yojetabbaṃ. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.

Trong câu “sắc là vậy” (iti rūpaṃ), với ý rằng từ “iti” có cùng nghĩa với từ “idaṃ” (này), nên đã nói “đây là sắc”. Và điều này, do là sự nắm bắt tự tánh, trở thành sự bao hàm không còn sót lại, nên đã nói: “sắc chỉ có chừng ấy, không có sắc nào khác ngoài cái này”. Hoặc, “iti” là một bất biến từ có nghĩa là loại. Do đó, qua câu “sắc là vậy”, nó chỉ ra sắc một cách không còn sót lại, cùng với tất cả các sự phân chia của sắc theo phương diện đại chủng và sở tạo v.v... “Do tự tánh” (Sabhāvato) có nghĩa là do tự tánh bị biến hoại, và do tự tánh của mắt, cảnh sắc v.v... Trong trường hợp của thọ v.v... (Vedanādīsupi), ở đây cần được kết hợp theo cách như sau: “đây là thọ, thọ chỉ có chừng ấy, không có thọ nào khác ngoài cái này; vị ấy biết rõ thọ do tự tánh” v.v..., và “do tự tánh” (sabhāvato) có nghĩa là “do tự tánh cảm nghiệm, và do tự tánh lạc v.v...”. Phần còn lại, do theo phương pháp đã được trình bày, nên rất dễ hiểu.

Khandhapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Chương Uẩn đã kết thúc.

Āyatanapabbavaṇṇanā

Chú Giải về Chương Xứ

384. Chasu ajjhattikabāhiresūti ‘‘chasu ajjhattikesu chasu bāhiresū’’ti ‘‘chasū’’ti padaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ. Kasmā panetāni ubhayāni chaḷeva vuttāni? Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato. Cakkhuviññāṇavīthiyā pariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ, rūpāyatanameva ca ārammaṇaṃ, tathā itarāni itaresaṃ, chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadeso uppattidvāraṃ, asādhāraṇañca dhammāyatanaṃ ārammaṇaṃ. Cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti, vibhāveti cāti attho. Suṇātīti sotaṃ. Ghāyatīti ghānaṃ. Jīvitanimittatāya raso jīvitaṃ, taṃ jīvitaṃ avhāyatīti jivhā. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyo uppattidesoti kāyo. Munāti ārammaṇaṃ vijānātīti mano. Rūpayati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ. Sappati attano paccayehi harīyati sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti saddo. Gandhayati attano vatthuṃ sūcetīti gandho[Pg.321]. Rasanti taṃ sattā assādentīti raso. Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ. Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā. Sabbāni pana āyānaṃ tananādiatthena āyatanāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. 2.510, 511, 512; visuddhi. ṭī. 2.510) vuttanayeneva veditabbo.

384. Về ‘trong sáu nội và ngoại xứ,’ từ ‘trong sáu’ nên được liên kết riêng với ‘trong sáu nội xứ’ và ‘trong sáu ngoại xứ.’ Nhưng tại sao cả hai loại này đều được nói là sáu? Vì sự xác định cửa và đối tượng cho sự sanh khởi của sáu thân thức. Thật vậy, đối với thân thức thuộc lộ trình nhãn thức, nhãn xứ chính là cửa sanh khởi, và sắc xứ chính là đối tượng. Tương tự, các xứ khác đối với các thức khác. Còn đối với thức thứ sáu, một phần của ý xứ được gọi là tâm hữu phần là cửa sanh khởi, và pháp xứ không chung là đối tượng. ‘Thấy’ là nhãn, có nghĩa là nó thưởng thức và làm rõ sắc. ‘Nghe’ là nhĩ. ‘Ngửi’ là tỷ. Vị là sự sống vì là dấu hiệu của sự sống, cái gọi mời sự sống đó là thiệt. ‘Là nơi sanh khởi, là nơi phát sanh của các pháp hữu lậu đáng chê trách’ là thân. ‘Suy nghĩ, biết rõ đối tượng’ là ý. ‘Biến đổi, biểu lộ trạng thái đi đến sự thay đổi màu sắc’ là sắc. ‘Di chuyển, được mang đi bởi các duyên của nó, đi đến trạng thái có thể được biết bởi nhĩ thức’ là thanh. ‘Báo hiệu, chỉ ra vật của nó’ là khí. ‘Chúng sanh thưởng thức, nếm nó’ là vị. ‘Được xúc chạm’ là xúc. ‘Mang giữ tự tánh của mình’ là các pháp. Tất cả chúng đều là xứ theo ý nghĩa là nơi phát sanh, nơi mở rộng v.v. Đây là phần tóm tắt, còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Visuddhimagga-saṃvaṇṇanā (Visuddhi. 2.510, 511, 512; Visuddhi. ṭī. 2.510).

Cakkhuñca pajānātīti (dī. ni. 2.384; ma. ni. 1.117) ettha cakkhu nāma pasādacakkhu, na sasambhāracakkhu, nāpi dibbacakkhuādikanti āha cakkhupasādanti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo’’ti. (Dha. sa. 596) ca-saddo vakkhamānatthasamuccayattho. Yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti aviparītassa attano rasassa ceva lakkhaṇassa ca vasena, rūpesu āviñchanakiccassa ceva rūpābhighātārahabhūtapasādalakkhaṇassa ca daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtapasādalakkhaṇassa ca vasenāti attho. Atha vā yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti yāthāvasarasavasena ceva lakkhaṇavasena ca, yāthāvasarasoti ca aviparītasabhāvo veditabbo. So hi rasīyati aviraddhapaṭivedhavasena assādīyati ramīyatīti ‘‘raso’’ti vuccati, tasmā salakkhaṇavasenāti vuttaṃ hoti. Lakkhaṇavasenāti aniccādisāmaññalakkhaṇavasena.

Trong câu ‘và tuệ tri con mắt,’ ở đây ‘con mắt’ là nhãn tịnh sắc, không phải là nhãn cầu, cũng không phải là thiên nhãn v.v., nên ngài nói là ‘nhãn tịnh sắc.’ Liên quan đến điều này, có câu nói: ‘Nhãn nào là sự trong trẻo y cứ vào bốn đại chủng.’ Từ ‘ca’ có ý nghĩa tập hợp các ý nghĩa sẽ được nói đến. ‘Theo phận sự và tướng trạng như thật’ có nghĩa là: theo phận sự và tướng trạng không sai lạc của nó, tức là theo phận sự lôi kéo các sắc, theo tướng trạng là sắc thần kinh có khả năng tiếp xúc với sắc, và theo tướng trạng là sắc thần kinh do nghiệp sanh khởi từ ý muốn thấy. Hoặc là, ‘theo phận sự và tướng trạng như thật’ có nghĩa là theo phận sự như thật và theo tướng trạng. ‘Phận sự như thật’ nên được hiểu là tự tánh không sai lạc. Thật vậy, nó được thưởng thức, được nếm, được ưa thích theo cách thấu triệt không sai lầm, nên được gọi là ‘rasa’ (phận sự). Do đó, được nói là ‘theo tướng trạng của nó.’ ‘Theo tướng trạng’ có nghĩa là theo các tướng chung như vô thường v.v.

‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.204, 400; ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43, 45; 2.4.60) samuditāniyeva rūpāyatanāni cakkhuviññāṇuppattihetu, na visuṃ visunti imassa atthassa jotanatthaṃ ‘‘rūpe cā’’ti puthuvacanaggahaṇaṃ, tāya eva ca desanāgatiyā kāmaṃ idhāpi ‘‘rūpe ca pajānātī’’ti vuttaṃ, rūpabhāvasāmaññena pana sabbaṃ ekajjhaṃ gahetvā bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpañcāti ekavacanavasena attho. Sarasalakkhaṇa vasenāti cakkhuviññāṇassa visayabhāvakiccassa vasena ceva cakkhupaṭihananalakkhaṇassa vasena cāti yojetabbaṃ.

Trong các câu như ‘Do duyên nhãn và các sắc, nhãn thức sanh khởi,’ chính các sắc xứ được tập hợp lại là nhân cho sự sanh khởi của nhãn thức, chứ không phải riêng lẻ từng cái. Để làm rõ ý nghĩa này, từ ‘và các sắc’ được dùng ở số nhiều. Và theo cách trình bày đó, ở đây cũng đã nói ‘và tuệ tri các sắc.’ Tuy nhiên, bằng cách gộp tất cả lại với nhau theo tính chất chung của sắc, ý nghĩa được hiểu theo số ít là ‘và sắc do bốn nguồn sanh ở bên ngoài.’ ‘Theo phận sự và tướng trạng’ nên được liên kết là: theo phận sự làm đối tượng cho nhãn thức và theo tướng trạng là sự va chạm với nhãn.

Ubhayaṃ paṭiccāti cakkhuṃ upanissayapaccayavasena paccayabhūtaṃ, rūpe ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayavasena paccayabhūte ca paṭicca. Kāmaṃ ayaṃ suttantasaṃvaṇṇanā, nippariyāyakathā nāma abhidhammasannissitā evāti abhidhammanayeneva saṃyojanāni dassento ‘‘kāmarāga…pe… avijjāsaṃyojana’’nti [Pg.322] āha. Tattha kāmesu rāgo, kāmo ca so rāgo cāti vā kāmarāgo. So eva bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ. Ayañhi yassa saṃvijjati, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojeti bandhati iti dukkhena sattaṃ, bhavādike vā bhavantarādīhi, kammunā vā vipākaṃ saṃyojeti bandhatīti saṃyojanaṃ. Evaṃ paṭighasaṃyojaṃādīnampi yathārahamattho vattabbo. Sarasalakkhaṇavasenāti ettha pana sattassa vaṭṭato anissajjanasaṅkhātassa attano kiccassa ceva yathāvuttabandhanasaṅkhātassa lakkhaṇassa ca vasenāti yojetabbaṃ.

‘Do duyên cả hai’ có nghĩa là do duyên nhãn, vốn là duyên theo cách cận y duyên, và do duyên các sắc, vốn là duyên theo cách cảnh trưởng duyên và cảnh cận y duyên. Mặc dù đây là sớ giải kinh tạng, nhưng vì lời nói không ẩn ý thực sự dựa vào A-tỳ-đàm, nên ngài đã chỉ ra các kiết sử theo phương pháp A-tỳ-đàm khi nói ‘dục ái… cho đến… vô minh kiết sử.’ Trong đó, ‘dục ái’ là tham ái trong các dục, hoặc nó là dục và nó là tham ái. Chính nó là kiết sử theo ý nghĩa trói buộc. Thật vậy, điều này, khi tồn tại nơi ai, nó trói buộc, cột chặt cá nhân đó vào vòng luân hồi. Do đó, nó trói buộc chúng sanh với khổ, hoặc trói buộc kiếp sống này với kiếp sống khác, hoặc trói buộc nghiệp với quả, nên gọi là kiết sử. Tương tự, ý nghĩa của sân kiết sử v.v. cũng nên được giải thích cho phù hợp. Ở đây, ‘theo phận sự và tướng trạng’ nên được liên kết là: theo phận sự của nó được gọi là không buông tha chúng sanh khỏi vòng luân hồi, và theo tướng trạng được gọi là sự trói buộc như đã nói.

Bhavassādadiṭṭhissādanivattanatthaṃ kāmassādaggahaṇaṃ. Assādayatoti abhiramantassa. Abhinandatoti sappītikataṇhāvasena nandantassa. Padadvayenāpi balavato kāmarāgassa paccayabhūtā kāmarāguppatti vuttā. Esa nayo sesesupi. Aniṭṭhārammaṇeti ettha ‘‘āpāthagate’’ti vibhattivipariṇāmanavasena ‘‘āpāthagata’’nti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Etaṃ ārammaṇanti etaṃ evaṃsukhumaṃ evaṃdubbibhāgaṃ ārammaṇaṃ. ‘‘Niccaṃ dhuva’’nti idaṃ nidassanamattaṃ. ‘‘Ucchijjissati vinassissatīti gaṇhato’’ti evamādīnampi saṅgaho icchitabbo. Paṭhamāya sakkāyadiṭṭhiyā anurodhavasena ‘‘satto nu kho’’ti, itarāya anurodhavasena ‘‘sattassa nu kho’’ti vicikicchato. Attattaniyādigāhānugatā hi vicikicchā diṭṭhiyā asati abhāvato. Bhavaṃ patthentassāti ‘‘īdise sampattibhave yasmā amhākaṃ idaṃ iṭṭhaṃ rūpārammaṇaṃ sulabhaṃ jātaṃ, tasmā āyatimpi ediso, ito vā uttaritaro sampattibhavo bhaveyyā’’ti bhavaṃ nikāmentassa. Evarūpanti evarūpaṃ rūpaṃ. Taṃsadise hi tabbohāravasenevaṃ vuttaṃ. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro yathā ‘‘sā eva tittirī, tāni eva osadhānī’’ti. Usūyatoti usūyaṃ issaṃ uppādayato. Aññassa maccharāyatoti aññena asādhāraṇabhāvakaraṇena macchariyaṃ karoto. Sabbeheva yathāvuttehi navahi saṃyojanehi.

Việc nắm giữ vị ngọt của dục là để loại bỏ vị ngọt của tà kiến về vị ngọt của hữu. 'Người thưởng thức' có nghĩa là người vui thích. 'Người hoan hỷ' có nghĩa là người vui mừng do ái dục có hỷ đi kèm. Bằng cả hai từ này, sự phát sinh của tham dục, vốn là nhân duyên cho tham dục mạnh mẽ, đã được nói đến. Phương pháp này cũng áp dụng cho những trường hợp còn lại. Ở đây, trong câu 'đối tượng không mong muốn', từ 'đã đi vào tầm' nên được liên kết bằng cách thay đổi biến cách của 'āpāthagate'. 'Đối tượng này' có nghĩa là đối tượng vi tế và khó phân biệt như vậy. 'Thường hằng, bền vững' chỉ là một ví dụ. Cũng cần phải bao gồm cả những trường hợp như 'người chấp thủ rằng nó sẽ bị đoạn diệt, sẽ bị hủy hoại'. Do thuận theo thân kiến thứ nhất, người ấy hoài nghi 'có phải là một chúng sinh không?'; do thuận theo thân kiến kia, người ấy hoài nghi 'có phải của một chúng sinh không?'. Bởi vì hoài nghi đi theo sự chấp thủ về tự ngã và sở hữu của tự ngã, nên nó không tồn tại khi không có tà kiến. 'Người mong cầu hữu' có nghĩa là người khao khát hữu, nghĩ rằng: 'Bởi vì trong một cảnh giới hữu đầy đủ như thế này, đối tượng sắc khả ái này đã trở nên dễ dàng có được cho chúng ta, do đó, trong tương lai cũng mong có một cảnh giới hữu đầy đủ như vậy, hoặc cao hơn thế nữa'. 'Sắc như vậy' có nghĩa là sắc có tính chất như vậy. Điều này được nói như vậy do cách dùng từ cho những thứ tương tự. Quả thật, có cách dùng từ cho những thứ tương tự, như 'chính con chim cút ấy, chính những dược thảo ấy'. 'Ganh tỵ' có nghĩa là người làm phát sinh sự ganh ghét, đố kỵ. 'Bỏn xẻn với người khác' có nghĩa là người thực hành sự bỏn xẻn bằng cách làm cho nó không thể chia sẻ với người khác. Bởi tất cả chín kiết sử đã được đề cập.

Tañca kāraṇanti subhanimittapaṭighanimittādivibhāgaṃ iṭṭhāniṭṭhādirūpārammaṇañceva tajjāyonisomanasikārañcāti tassa tassa saṃyojanassa kāraṇaṃ. Avikkhambhitāsamūhatabhūmiladdhuppannaṃ taṃ sandhāya ‘‘appahīnaṭṭhena uppannassā’’ti vuttaṃ. Vattamānuppannatā samudācāraggahaṇeneva gahitā. Yena kāraṇenāti yena vipassanāsamathabhāvanāsaṅkhātena kāraṇena[Pg.323]. Tañhi tassa tadaṅgavasena ceva vikkhambhanavasena ca pahānakāraṇaṃ. Issāmacchariyānaṃ apāyagamanīyatāya paṭhamamaggavajjhatā vuttā. Yadi evaṃ ‘‘tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hotī’’ti (a. ni. 4.241) suttapadaṃ kathanti? Taṃ suttantapariyāyena vuttaṃ. Yathānulomasāsanā hi suttantadesanā, ayaṃ pana abhidhammanayena saṃvaṇṇanāti nāyaṃ dosoti. Oḷārikassāti thūlassa, yato abhiṇhasamuppattipariyuṭṭhānatibbatāva hoti. Aṇusahagatassāti vuttappakārābhāvena aṇubhāvaṃ sukhumabhāvaṃ gatassa. Uddhaccasaṃyojanassapettha anuppādo vuttoyevāti daṭṭhabbo yathāvuttasaṃyojanehi avinābhāvato. Ekatthatāya sotādīnaṃ sabhāvasarasalakkhaṇavasena pajānanā, tappaccayānaṃ saṃyojanānaṃ uppādādipajānanā ca vuttanayeneva veditabbāti dassento ‘‘eseva nayo’’ti atidisati.

'Và nguyên nhân đó' có nghĩa là sự phân biệt tịnh tướng, sân tướng, v.v., đối tượng sắc khả ái, không khả ái, v.v., và tác ý như lý phát sinh từ đó, là nguyên nhân của mỗi kiết sử tương ứng. Liên quan đến cái đã phát sinh trên nền tảng chưa được chế ngự và chưa được nhổ bật gốc, câu 'của cái đã phát sinh theo nghĩa chưa được đoạn trừ' đã được nói đến. Sự phát sinh trong hiện tại được hiểu qua việc nắm bắt sự biểu hiện ra bên ngoài. 'Bởi nguyên nhân nào' có nghĩa là bởi nguyên nhân được gọi là sự tu tập thiền minh sát và thiền chỉ. Bởi vì đó là nguyên nhân đoạn trừ của nó, cả bằng cách đoạn trừ từng phần và bằng cách chế ngự. Việc tật đố và xan tham bị đoạn trừ bởi đạo đầu tiên được nói đến do chúng dẫn đến cõi khổ. Nếu vậy, câu kinh 'do đoạn tận ba kiết sử, vị ấy trở thành bậc Dự lưu' (A.N. 4.241) có nghĩa là gì? Điều đó được nói theo cách trình bày của Kinh tạng. Bởi vì giáo pháp của Kinh tạng là lời dạy tuần tự, còn đây là sự giải thích theo phương pháp của A-tỳ-đàm, nên không có lỗi này. 'Của cái thô' có nghĩa là của cái thô thiển, vì nó có tính chất thường xuyên phát sinh, bao trùm và mãnh liệt. 'Của cái đi kèm với sự vi tế' có nghĩa là của cái đã trở nên vi tế, tinh tế do không có các đặc tính đã nói. Cần phải hiểu rằng ở đây, sự không phát sinh của trạo cử kiết sử cũng đã được nói đến, vì nó không thể tách rời khỏi các kiết sử đã được đề cập. Để chỉ ra rằng sự nhận biết tai v.v. về phương diện tự tánh, âm thanh và đặc tính, và sự nhận biết sự phát sinh v.v. của các kiết sử là nhân duyên của chúng, cần được hiểu theo phương pháp đã nói, ngài đã chuyển dẫn bằng câu 'đây là cùng một phương pháp'.

Attano vā dhammesūti attano ajjhattikāyatanadhammesu, attano ubhayadhammesu vā. Imasmiṃ pakkhe ajjhattikāyatanapariggaṇhanenāti ajjhattikāyatanapariggaṇhanamukhenāti attho. Evañca anavasesato saparasantānesu āyatanānaṃ pariggaho siddho hoti. Parassa vā dhammesūti etthāpi eseva nayo. Rūpāyatanassāti aḍḍhekādasappabhedassa rūpasabhāvassa āyatanassa rūpakkhandhe ‘‘vuttanayena nīharitabbo’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Sesakkhandhesūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesu. Vuttanayenāti iminā atidesena rūpakkhandhe ‘‘āhārasamudayā’’ti viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’ti sesakhandhesu ‘‘phassasamudayā’’ti imaṃ visesaṃ vibhāveti, itaraṃ pana sabbattha samānanti khandhapabbe viya āyatanapabbepi lokuttaranivattanaṃ pāḷiyaṃ gahitaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘lokuttaradhammā na gahetabbā’’ti. Sesaṃ vuttanayameva.

'Hoặc trong các pháp của tự thân' có nghĩa là trong các pháp thuộc nội xứ của tự thân, hoặc trong các pháp của cả hai (nội và ngoại) của tự thân. Trong trường hợp này, 'bằng sự nắm bắt các nội xứ' có nghĩa là 'thông qua việc nắm bắt các nội xứ'. Và như vậy, việc nắm bắt các xứ trong dòng tương tục của tự thân và của người khác một cách không sót lại được thành tựu. Trong câu 'hoặc trong các pháp của người khác', phương pháp cũng tương tự. 'Của sắc xứ', tức là của xứ có tự tánh là sắc, có mười một loại rưỡi, nên được liên kết với sắc uẩn bằng cách đưa vào câu 'nên được trình bày theo phương pháp đã nói'. 'Trong các uẩn còn lại' có nghĩa là trong thọ uẩn, tưởng uẩn và hành uẩn. Bằng sự chuyển dẫn 'theo phương pháp đã nói' này, ngài làm rõ sự khác biệt này: trong sắc uẩn là 'do sự tập khởi của vật thực', trong thức uẩn là 'do sự tập khởi của danh sắc', trong các uẩn còn lại là 'do sự tập khởi của xúc'. Còn phần khác thì giống nhau ở mọi nơi. Giống như trong chương về uẩn, trong chương về xứ cũng vậy, sự loại trừ pháp siêu thế không được đề cập trong Pāli, nên đã nói rằng 'các pháp siêu thế không nên được nắm bắt'. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã nói.

Āyatanapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về chương Xứ đã kết thúc.

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

Phần giải thích về chương Giác Chi

385. Bujjhanakasattassāti kilesaniddāya paṭibujjhanakasattassa, ariyasaccānaṃ vā paṭivijjhanakasattassa. Aṅgesūti kāraṇesu, avayavesu vā[Pg.324]. Udayavayañāṇuppattito paṭṭhāya sambodhipaṭipadāyaṃ ṭhito nāma hotīti āha ‘‘āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhī’’ti. Suttantadesanā nāma pariyāyakathā, ayañca satipaṭṭhānadesanā lokiyamaggavasena pavattāti vuttaṃ ‘‘yogāvacaroti sambodhī’’ti, aññathā ‘‘ariyasāvako’’ti vadeyya.

385. 'Của chúng sinh giác ngộ' có nghĩa là của chúng sinh thức tỉnh khỏi giấc ngủ phiền não, hoặc của chúng sinh thấu triệt các Thánh đế. 'Các chi phần' có nghĩa là các nguyên nhân, hoặc các thành phần. Bắt đầu từ khi tuệ sinh diệt phát sinh, vị ấy được gọi là người đứng vững trên con đường giác ngộ, do đó ngài nói 'bắt đầu từ hành giả đã khởi sự tu tập minh sát, sự giác ngộ là của hành giả'. Lời dạy trong Kinh tạng là lời nói có ẩn ý, và bài thuyết giảng về Tứ Niệm Xứ này diễn ra theo con đường thế gian, do đó đã nói 'sự giác ngộ là của hành giả'. Nếu không, ngài đã nói là 'Thánh đệ tử'.

‘‘Satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā’’ti padassa attho ‘‘vicikicchāṭṭhānīyā’’ti ettha vuttanayena veditabbo. Tanti yonisomanasikāraṃ. Tatthāti satiyaṃ, nipphādetabbe cetaṃ bhummaṃ.

Ý nghĩa của từ 'là nền tảng của niệm giác chi' nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong câu 'là nền tảng của hoài nghi'. 'Cái đó' là tác ý như lý. 'Ở đó' có nghĩa là 'trong niệm'. Và đây là cách dùng sở thuộc cách với ý nghĩa 'cái cần được thành tựu'.

Sati ca sampajaññañca satisampajaññaṃ. Atha vā satippadhānaṃ abhikkantādisātthakabhāvapariggaṇhanañāṇaṃ satisampajaññaṃ. Taṃ sabbattha satokārībhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya hoti. Yathā paccanīkadhammappahānaṃ, anurūpadhammasevanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti, evaṃ satirahitapuggalavivajjanā, satokārīpuggalasevanā, tattha ca yuttappayuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘satisampajañña’’ntiādinā. Tissadattatthero nāma, yo bodhimaṇḍe suvaṇṇasalākaṃ gahetvā ‘‘aṭṭhārasasu bhāsāsu katarabhāsāya dhammaṃ kathemī’’ti parisaṃ pavāresi. Abhayattheroti dattābhayattheramāha.

Niệm và tỉnh giác là niệm-tỉnh giác. Hay là, trí tuệ nắm bắt được trạng thái có ý nghĩa của sự đi tới v.v... với niệm là chính yếu là niệm-tỉnh giác. Điều ấy là nhân sanh khởi của niệm giác chi do vì mang lại trạng thái thực hành có niệm ở khắp nơi. Giống như việc từ bỏ các pháp đối nghịch và sự thân cận các pháp tương ứng là nhân sanh khởi của các pháp thiện chưa sanh, cũng vậy việc tránh xa người không có niệm, sự thân cận người thực hành có niệm, và sự thích hợp và không thích hợp ở đó là nhân sanh khởi của niệm giác chi, (đức Phật) trình bày ý nghĩa này bằng câu “niệm-tỉnh giác” v.v... Vị trưởng lão tên Tissadatta là người đã cầm thẻ bằng vàng ở Bồ-đề đoàn và đã thỉnh mời hội chúng rằng: “Tôi sẽ thuyết Pháp bằng ngôn ngữ nào trong mười tám ngôn ngữ?” Vị trưởng lão Abhaya là nói đến trưởng lão Dattābhaya.

Dhammānaṃ, dhammesu vā vicayo dhammavicayo, so eva sambojjhaṅgo, tassa dhammavicayasambojjhaṅgassa. ‘‘Kusalākusalā dhammā’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Tattha yonisomanasikārabahulīkāroti kusalādīnaṃ taṃtaṃsabhāvasarasalakkhaṇaādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppanno ñāṇasampayuttacittuppādo. So hi aviparītamanasikāratāya ‘‘yonisomanasikāro’’ti vutto, tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikā eva, tassa abhiṇhaṃ pavattanaṃ bahulīkāro. Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Pāripūriyāti paribrūhanāya.

Sự thẩm sát các pháp, hay trong các pháp là trạch pháp, chính điều ấy là giác chi, (của) trạch pháp giác chi ấy. Điều cần được nói ở trong (các câu) “các pháp thiện và bất thiện” v.v... thì giống như phương pháp đã được nói ở dưới. Ở đó, sự thực hành nhiều lần như lý tác ý là sự sanh khởi của tâm tương ưng trí tuệ được sanh lên do duyên giác ngộ một cách như thật về tự tánh, tự tướng, đặc tướng v.v... của từng pháp thiện v.v... Thật vậy, điều ấy được gọi là “như lý tác ý” do vì là sự tác ý không sai lệch, sự hướng tâm cũng có chiều hướng như vậy do sự hướng đến điều ấy, sự diễn tiến thường xuyên của điều ấy là sự thực hành nhiều lần. Để được nhiều hơn là để được lặp đi lặp lại. Để được quảng đại là để có trạng thái rộng lớn. Để được viên mãn là để được tăng trưởng.

Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo. Ācariye payirupāsitvā pañcapi nikāye saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānabhūtaṃ, taṃ taṃ ‘‘idaṃ bhante kathaṃ, imassa ko attho’’ti khandhāyatanādiatthaṃ [Pg.325] pucchantassa dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjati. Tenāha ‘‘khandhadhātu…pe… bahulatā’’ti. Vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇanti ettha cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ, tappaṭibaddhāni cīvarāni ca ‘‘vatthūnī’’ti adhippetāni, tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ajjhattikabāhirāna’’ntiādi. Ussannadosanti vātādiussannadosaṃ. Sedamalamakkhitanti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ. Ca-saddena aññampi sarīrassa, cittassa ca pīḷāvahaṃ saṅgaṇhāti. Senāsanaṃ vāti vā-saddena pattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Avisade sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa tāni visayo? Antarantarā pavattanakacittuppādavasenevaṃ vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu. Ñāṇampīti pi-saddo sampiṇḍanattho, tena na kevalaṃ taṃ vatthuyeva, atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotīti nissayāparisuddhiyā taṃnissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayino aparisuddhiṃ dasseti.

Trạng thái hay hỏi là trạng thái của người hỏi sau khi đã học thuộc lòng. Sau khi thân cận vị thầy, sau khi học thuộc lòng cả năm bộ Nikāya cùng với Chú giải, trạch pháp giác chi sanh khởi đến người hỏi về ý nghĩa của uẩn, xứ v.v... rằng: “Thưa ngài, điều này là thế nào, ý nghĩa của điều này là gì?” đối với bất cứ điều gì là chỗ khúc mắc ở đó. Do đó, ngài đã nói: “uẩn, giới ... cho đến ... sự thực hành nhiều lần.” Ở đây, sự làm cho trong sạch các vật dụng: thân thể là nơi diễn tiến của tâm và tâm sở, và các y phục liên quan đến thân thể ấy được xem là “các vật dụng,” việc làm cho chúng trở nên trong sạch là làm cho chúng như thế nào để mang lại sự an lạc cho tâm. Do đó, đã được nói: “thuộc nội và ngoại” v.v... Lỗi lầm trội hơn là lỗi lầm trội hơn về gió v.v... Bị vấy bẩn bởi mồ hôi và cáu bẩn là bị vấy bẩn bởi mồ hôi và bởi cáu bẩn của thân thể được gọi là ghét. Bằng từ “ca,” (tác giả) bao gồm cả điều khác mang lại sự bức bách cho thân thể và tâm. Hay sàng tọa: bằng từ “vā,” cần hiểu là sự bao gồm cả bát v.v... Khi không trong sạch, hay khi trở thành đối tượng. Làm thế nào những thứ ấy là đối tượng của người chuyên tâm tu tập? Đã được nói như vậy do năng lực của sự sanh khởi của tâm diễn tiến ở giữa chừng. Thật vậy, những sự sanh khởi của tâm ấy dẫn đến trạng thái không trong sạch của sự nhất tâm. (Khi các vật dụng) là y duyên v.v... đối với tâm và tâm sở. Cả trí tuệ: từ “pi” có ý nghĩa tóm gộp, do đó, không chỉ vật dụng ấy, mà khi vật dụng ấy không trong sạch thì trí tuệ cũng không trong sạch, (tác giả) trình bày sự không trong sạch của chủ thể do sự không trong sạch của đối tượng, giống như sự không trong sạch của vật được nương tựa do sự không trong sạch của vật nương tựa.

Samabhāvakaraṇanti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. Saddheyyavatthusmiṃ paccayavasena adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena, paññāya avisadatāya, vīriyādīnañca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti. Tenāha ‘‘itarāni mandānī’’ti. Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato, itaresañca mandattā. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho, paggahova kiccaṃ paggahakiccaṃ, ‘‘kātuṃ na sakkotī’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ. Vikkhepapaṭikkhepo, yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so avikkhepo. Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ dassanakiccaṃ. Kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā. Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā. Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Tanti saddhindriyaṃ. Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyassa vatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ [Pg.326] balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hotīti. Tena vuttaṃ ‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā, yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabba’’nti. Tathā amanasikārenāti yenākārena bhāvanaṃ anuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesena kiccuttariyato, vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito. Dutiyakappe pana yathā manasi karoto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena, vīriyādīnaṃ paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo.

Samabhāvakaraṇanti (làm cho quân bình) là làm cho có trạng thái không hơn không kém về phận sự. Tín quyền trở nên mạnh mẽ do phận sự quyết đoán được sắc bén hơn tùy theo nhân duyên trong đối tượng đáng tin, do tuệ không được sáng suốt, và do tấn v.v... bị dãi đãi v.v... Do đó, ngài nói: ‘itarāni mandāni’ (các pháp khác yếu ớt). Tatoti (do đó) là do tín quyền có trạng thái mạnh mẽ và do các pháp khác yếu ớt. Sự sách tấn, sự trợ lực cho các pháp tương ưng bằng cách không để rơi vào phe biếng nhác là paggaho (sự nâng đỡ), phận sự chính là sự nâng đỡ là paggahakiccaṃ (phận sự nâng đỡ), nên được đem đến và liên kết với ‘kātuṃ na sakkotī’ (không thể thực hiện). Sự đi đến đối tượng và an trú, hoặc sự không từ bỏ là upaṭṭhānaṃ (sự an trú). Sự loại trừ phóng dật, hoặc pháp nào mà các pháp tương ưng không bị phóng dật, đó là avikkhepo (sự không phóng dật). Pháp nào thấy được tự tánh của đối tượng một cách như thật giống như (thấy) sắc bằng mắt, đó là dassanakiccaṃ (phận sự thấy). Không thể thực hiện được là do bị tín quyền mạnh mẽ áp đảo. Vì rằng, trong các pháp đồng sanh, sự thành tựu ý nghĩa chỉ có được do trạng thái đồng một vị của các pháp đang đồng diễn tiến trong khi đang thực hiện ý nghĩa của quyền, chứ không phải cách khác. Tasmāti (do đó) là ngài xem xét lại chính điều đã được nói với tính cách là nguyên nhân. Taṃ (điều ấy) là tín quyền. Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti (bằng sự quán xét tự tánh của các pháp) là bằng sự thẩm sát như thật về sự phân chia nhân và quả của nhân v.v... của đối tượng đáng tin nào mà tín quyền đã trở nên mạnh mẽ do sự diễn tiến vượt trội của việc quyết đoán về các đức tính cao thượng v.v... Thật vậy, khi được thọ trì theo tự tánh và bản chất theo phương pháp như vậy, sự quyết đoán sẽ không có sự khuếch trương do phận sự của tuệ được vượt trội qua việc nhận biết rằng: ‘Đây là tự tánh của các pháp này.’ Vì rằng, trong các pháp chính yếu, cũng như khi tín có trạng thái mạnh mẽ thì tuệ có trạng thái yếu ớt, cũng vậy khi tuệ có trạng thái mạnh mẽ thì tín có trạng thái yếu ớt. Do đó, có lời dạy rằng: ‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā, yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabba’ (điều ấy nên được làm cho giảm thiểu bằng sự quán xét tự tánh của các pháp, hoặc đã trở nên mạnh mẽ do tác ý như thế nào thì nên được làm cho giảm thiểu bằng sự không tác ý như thế ấy). Tathā amanasikārenāti (bằng sự không tác ý như thế ấy) được nói là bằng sự không chuyên tâm tu tập theo cách thức mà tín quyền đã trở nên mạnh mẽ nơi người đang chuyên tâm tu tập. Ở đây, trạng thái mạnh mẽ của tín quyền có hai cách: hoặc do sự vượt trội về phận sự bởi nhân duyên đặc biệt của chính nó, hoặc do phận sự yếu ớt của tấn v.v... Trong đó, phương pháp làm giảm thiểu đã được trình bày trong trường hợp thứ nhất. Còn trong trường hợp thứ hai, tín quyền đã trở nên mạnh mẽ do phận sự yếu ớt của tấn v.v... nơi người tác ý như thế nào, thì nên được làm cho giảm thiểu bằng sự không tác ý như thế ấy, bằng sự tác ý đem lại trạng thái phận sự sắc bén cho tấn v.v..., trong khi làm cho tín quyền quân bình với các pháp ấy. Theo phương pháp này, phương pháp làm giảm thiểu cũng nên được hiểu trong các quyền còn lại.

Vakkalittheravatthūti. So hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpakāyadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘kiṃ te vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho vakkali dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87; dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; a. ni. aṭṭha. 1.1.208; dha. pa. aṭṭha. 2.380; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.130; dha. sa. aṭṭha. 1007; theragā. aṭṭha. 2.vakkalittheragāthāvaṇṇanā) ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi, atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsaṃ vissajjanena attānaṃ dassetvā –

Vakkalittheravatthūti (câu chuyện về trưởng lão Vakkali). Vị trưởng lão ấy do có sự quyết đoán bằng đức tin đã được tích lũy, đã chỉ chuyên chú vào việc ngắm nhìn sắc thân của đức Đạo Sư mà sống, dầu đã được đức Đạo Sư khuyên dạy và hướng dẫn vào đề mục thiền định bằng (lời dạy) rằng: ‘Này Vakkali, có ích gì cho ngươi với việc nhìn thấy thân thể hôi thối này? Này Vakkali, người nào thấy Pháp, người ấy thấy ta’ v.v... (S iii. 120; D.A. i. 25; A.A. i. 140; Dhp.A. iv. 118; Paṭis.A. 600; Dhs.A. 35; Thag.A. ii. 141), nhưng vị ấy đã không chuyên tâm vào điều ấy, bị xua đuổi, đã leo lên nơi vách núi để gieo mình xuống. Khi ấy, đức Đạo Sư vẫn ngồi y nguyên như thế, đã cho vị ấy thấy chính Ngài bằng cách phóng hào quang và –

‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;

Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –

‘Vị tỳ khưu nhiều hân hoan, có đức tin trong sạch nơi giáo pháp của đức Phật, vị ấy có thể chứng đạt trạng thái an tịnh, sự an lạc của việc lắng dịu các hành.’ (Dhp. 381) –

Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi vakkalī’’ti āha. So tena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi. Saddhāya balavabhāvato vipassanāvīthiṃ na otarati, taṃ ñatvā bhagavā tassa indriyasamattapaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanaye [Pg.327] ṭhatvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggappaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’nti. Etthāti saddhindriyassa adhimattabhāve sesindriyānaṃ sakiccākaraṇe.

Sau khi nói lên câu kệ, Ngài đã phán rằng: ‘ehi vakkali’ (hãy đến đây, Vakkali). Vị ấy được rưới chan bằng chính lời bất tử ấy, đã trở nên hoan hỷ, thỏa thích và đã thiết lập thiền minh sát. Do trạng thái mạnh mẽ của tín, vị ấy không đi vào lộ trình của thiền minh sát. Đức Thế Tôn biết được điều ấy, đã thanh lọc và ban cho đề mục thiền định để thành tựu sự quân bình các quyền cho vị ấy. Vị ấy an trú trong phương pháp đã được đức Đạo Sư ban cho, đã nỗ lực thực hành thiền minh sát và đã đạt đến quả A-la-hán theo thứ tự của các đạo. Do đó, điều này được nói rằng: ‘vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ’ (câu chuyện về trưởng lão Vakkali là ví dụ ở đây). Etthāti (ở đây) là trong trường hợp tín quyền có trạng thái quá mức và các quyền còn lại không thực hiện phận sự của chúng.

Itarakiccabhedanti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. Passaddhādīti ādi-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Hāpetabbanti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati samādhipakkhiyattā tassā. Tathā hi samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ ‘‘passaddhaādibhāvanāya hāpetabba’’nti. Soṇattherassa vatthūti sukumārasoṇattherassa vatthu. (Mahāva. 242; a. ni. aṭṭha. 1.1.205) so hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo’’ti taṃ ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānaṃ anuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇūpamovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavīthiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojetvā bhāvento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’nti. Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi.

“Sự khác biệt của các phận sự khác” (itarakiccabhedanti) có nghĩa là sự đặc biệt của các phận sự như là sự có mặt, v.v... (upaṭṭhānādikiccavisesaṃ). “Khinh an, v.v...” (passaddhādīti): bởi từ “v.v...” (ādi-saddena) nên được hiểu là bao gồm các giác chi định và xả. “Nên được làm cho giảm bớt” (hāpetabban'ti): giống như trạng thái mạnh mẽ của tín quyền được giảm bớt bằng cách quán xét bản chất của các pháp, cũng vậy, sự thái quá của tấn quyền được giảm bớt bằng cách tu tập khinh an, v.v... vì chúng thuộc về phe định. Thật vậy, giống như việc tu tập tấn, v.v... bảo vệ sự thái quá của định quyền khỏi rơi vào sự lười biếng, cũng vậy, (việc tu tập khinh an, v.v...) bảo vệ sự thái quá của tấn quyền khỏi rơi vào sự trạo cử, chắc chắn làm cho nó giảm bớt. Do đó, đã được nói rằng: “nên được làm cho giảm bớt bằng cách tu tập khinh an, v.v...”. “Câu chuyện về trưởng lão Soṇa” (Soṇattherassa vatthūti) là câu chuyện về trưởng lão Soṇa tinh tế (sukumārasoṇattherassa vatthu). (Mahāva. 242; a. ni. aṭṭha. 1.1.205) Vị tôn giả ấy sau khi nhận đề mục thiền từ đức Đạo Sư, trong khi đang trú tại rừng Sītavana, đã suy nghĩ rằng: “Thân của ta tinh tế, và không thể đạt được hạnh phúc chỉ bằng hạnh phúc, sa môn pháp cần phải được thực hành dù phải chịu khổ hạnh”. Vị ấy đã quyết tâm chỉ kinh hành và đi đứng, nỗ lực tinh tấn, và dù các mụn nước đã nổi lên ở lòng bàn chân, vị ấy đã xả bỏ cảm thọ, nỗ lực kiên cố, nhưng do sự tinh tấn quá mức đã không thể làm phát sinh được trạng thái đặc biệt nào. Đức Đạo Sư đã đi đến đó, giáo huấn bằng ví dụ cây đàn tỳ bà, chỉ ra phương pháp áp dụng sự quân bình của tinh tấn, đã thanh lọc đề mục thiền rồi đi đến núi Gijjhakūṭa. Vị trưởng lão cũng đã áp dụng sự quân bình của tinh tấn theo phương pháp được đức Đạo Sư ban cho, trong khi tu tập đã làm cho minh sát trở nên mạnh mẽ và đã an trú vào A-la-hán quả. Do đó, đã được nói rằng: “câu chuyện về trưởng lão Soṇa nên được trình bày”. “Đối với những cái còn lại” (sesesupi'ti) là đối với niệm quyền, định quyền và tuệ quyền.

Samatanti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnānadhikabhāvaṃ, tathā samādhivīriyānaṃ. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññaṃ nātivattanaṃ visesato icchitabbaṃ, yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati. ‘‘Balavasaddho’’tiādi byatirekamukhena vuttasseva atthassa samatthanaṃ. Tassattho yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so mudhappasanno hoti, na aveccappasanno. Tathā hi avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā. Kerāṭikapakkhanti [Pg.328] sāṭheyyapakkhaṃ bhajati. Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetupatirūpakehi vañcito, evaṃbhūto ca sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati saññattiṃ na gacchati. Tenāha ‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho, anatthāvahova, evaṃ, samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho, anatthāvahova, tathā na avikkhepāvaho, vikkhepāvahovāti. Kosajjaṃ abhibhavati, tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo. Uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi eseva nayo. Tadubhayanti saddhāpaññādvayaṃ, samādhivīriyadvayañca. Samaṃ kātabbanti samarasaṃ kātabbaṃ.

“Sự quân bình” (samatanti) là trạng thái không hơn không kém lẫn nhau của tín và tuệ, tương tự đối với định và tấn. Giống như đối với tín và tuệ, là những pháp dẫn đầu riêng biệt, việc chúng không vượt qua nhau về phận sự là điều đặc biệt được mong muốn, vì do sự quân bình của chúng mà an chỉ định (appanā) thành tựu; cũng vậy, khi có sự đồng đều của định và tấn, vốn thuộc về phe lười biếng và trạo cử, thì do sự hỗ trợ lẫn nhau, an chỉ định thành tựu một cách đúng đắn do các pháp tương ưng không rơi vào hai cực đoan. “Người có tín mạnh, v.v...” (balavasaddho'tiādi) là sự chứng minh cho ý nghĩa đã được nói theo cách phủ định. Ý nghĩa của nó là: người nào có tín mạnh mẽ nhưng trí tuệ không sáng suốt, người đó có niềm tin mù quáng, không phải là niềm tin bất động. Thật vậy, người ấy tin vào điều không đáng tin, giống như các đệ tử của ngoại đạo. “Rơi vào phe xảo trá” (kerāṭikapakkhanti) là theo phe lừa dối. Người có tuệ vượt trội nhưng thiếu tín, bị lừa dối bởi những lý lẽ ngụy biện, suy diễn rằng: “chỉ cần tâm sanh khởi cũng có phước báu bố thí mà không cần từ bỏ vật để cho”, v.v... Người như vậy, có tâm bị hủy hoại bởi lý luận suông, không chấp nhận lời của bậc trí, không đi đến sự hiểu biết. Do đó, ngài nói: “giống như căn bệnh phát sinh từ thuốc, trở nên không thể chữa trị”. Giống như ở đây, sự không quân bình lẫn nhau của tín và tuệ không mang lại lợi ích, mà chỉ mang lại tai hại; cũng vậy, sự không quân bình lẫn nhau của định và tấn không mang lại lợi ích, mà chỉ mang lại tai hại; tương tự, không mang lại sự không tán loạn, mà chỉ mang lại sự tán loạn. Sự lười biếng chế ngự, do đó không đạt được an chỉ định, đó là ý nghĩa. “Sự trạo cử chế ngự”, ở đây cũng cùng một phương pháp. “Cả hai đó” (tadubhayan'ti) là cặp tín và tuệ, và cặp định và tấn. “Nên được làm cho quân bình” (samaṃ kātabban'ti) là nên được làm cho đồng đều.

Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa. Evanti evaṃ sante, saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho. Saddahantoti ‘‘pathavī pathavīti manasikaraṇamattena kathaṃ jhānuppattī’’ti acintetvā ‘‘addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto. Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhippadhānattā jhānassa. Ubhinnanti samādhipaññānaṃ. Samādhikammikassa samādhino adhimattatāya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘samatāyapī’’ti, samabhāvenāpīti attho. Appanāti lokiyappanā. Tathā hi ‘‘hotiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha ‘‘samathavipassanaṃ yuganandhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.5).

“Đối với người thực hành định” (samādhikammikassā'ti) là đối với người có đề mục thiền chỉ. “Như vậy” (evan'ti) có nghĩa là khi như vậy, tức là khi tín có trạng thái mạnh hơn một chút. “Người có lòng tin” (saddahanto'ti) là người không suy nghĩ rằng: “làm sao thiền có thể sanh khởi chỉ bằng cách tác ý đất, đất?”, mà tin tưởng, làm sanh khởi lòng tin rằng: “chắc chắn phương pháp được đức Chánh Đẳng Giác nói ra sẽ thành tựu”. “Người tin chắc” (okappento'ti) là người tin chắc, đi vào bằng cách quyết định giống như đã thâm nhập vào đề mục. Nhất tâm mạnh mẽ là phù hợp vì thiền có định làm chủ đạo. “Của cả hai” (ubhinnan'ti) là của định và tuệ. Đối với người thực hành định, cùng với sự thái quá của định, sự thái quá của tuệ cũng được mong muốn. (Do đó) ngài nói “cũng bởi sự quân bình” (samatāyapī'ti), có nghĩa là “cũng bởi trạng thái quân bình”. “An chỉ định” (appanā'ti) là an chỉ định thế gian. Thật vậy, ngài nói một cách nghi ngờ “có thể có”. Nhưng an chỉ định siêu thế thì được mong muốn chỉ với trạng thái quân bình của chúng. Như đã nói: “tu tập chỉ và quán song hành” (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.5).

Yadi visesato saddhāpaññānaṃ, samādhivīriyānañca samatāva icchitā, kathaṃ satīti āha ‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’ti. Sabbatthāti līnuddhaccapakkhikesu pañcasu indriyesu. Uddhaccapakkhikekadese gaṇhanto ‘‘saddhāvīriyapaññāna’’nti āha. Aññathā pīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi ‘‘kosajjapakkhikena samādhinā’’ icceva vuttaṃ, na ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. Sāti sati. Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko. Tenāti tena sabbattha icchitabbaṭṭhena kāraṇena. Āha aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā sabbattha līne, uddhate ca citte icchitabbattā, sabbe [Pg.329] vā līne, uddhate ca citte bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā. Cittanti kusalaṃ cittaṃ. Tassa hi sati paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha ‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’tiādi.

Nếu sự quân bình của tín và tuệ, của định và tấn được mong muốn một cách đặc biệt, thì niệm như thế nào? (Vị ấy) đã nói: «Còn niệm thì mạnh mẽ ở mọi nơi là điều thích hợp». «Ở mọi nơi» tức là trong năm quyền thuộc về phe thụ động và phe năng động. Khi đề cập đến một phần của phe năng động, vị ấy đã nói «tín, tấn, và tuệ». Nếu không, hỷ cũng nên được kể đến. Thật vậy, chỉ được nói là «với định thuộc phe lười biếng», chứ không phải «với khinh an, định, và xả». «Sā» là niệm. Người được giao phó trong mọi công việc của vua là người làm mọi việc. «Tena» (bởi vì thế) có nghĩa là bởi vì lý do đó, nó được mong muốn ở mọi nơi. (Vị ấy) đã nói trong Chú giải. «Sabbatthikā» (cần thiết ở mọi nơi) là vì nó được giao phó ở mọi nơi, được mong muốn ở mọi nơi khi tâm thụ động và khi tâm năng động; hoặc là các giác chi cần được tu tập khi tâm thụ động và khi tâm năng động đều có mặt nhờ vào nó, do đó gọi là «sabbatthikā». «Tâm» là thiện tâm. Thật vậy, đối với tâm ấy, niệm là nơi nương tựa, là cứu cánh, để đạt được điều chưa đạt, để chứng ngộ điều chưa chứng ngộ. Do đó, vị ấy đã nói «có sự hộ trì là hiện trạng» v.v...

Khandhādibhede anogāḷhapaññānanti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ. Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā. Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha ‘‘samapaññāsa lakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā’’ti. Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvaggahaṇanti āha ‘‘gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā’’ti. Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato gambhīrañāṇacariyaṃ, tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā, tassā paccavekkhaṇāti āha ‘‘gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā’’ti. Yathā sativepullappatto nāma arahā eva, evaṃ paññāvepullappattotipi so evāti āha ‘‘arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotī’’ti. Vīriyādīsupi eseva nayo.

«Những người có trí tuệ chưa thâm nhập vào sự phân biệt các uẩn v.v...» có nghĩa là những người có trí năng chưa được thiết lập vững chắc trong các uẩn, xứ v.v... ngay cả về phương diện pháp học và đa văn. Thật vậy, việc thân cận người đa văn mang lại văn tuệ. Ngay cả người có tuệ quán non trẻ, vì đã đứng vững trong tu tuệ, chắc chắn được gọi là người có trí tuệ. Do đó, vị ấy nói «việc thân cận người có tuệ sanh diệt, tuệ nắm bắt các tướng trạng tương đương với trí tuệ của mình». Việc nhận thức sự thâm sâu của trí tuệ phân định các pháp ấy tùy theo sự thâm sâu của các pháp cần biết, (vị ấy) đã nói «với trí tuệ thâm sâu khởi lên trong các uẩn v.v... thâm sâu». Thật vậy, pháp cần biết ấy, vì cần được thực hành bởi trí tuệ như vậy, nên là hành xứ của trí tuệ thâm sâu; hoặc sự vận hành của trí tuệ ấy trong đó một cách phân biệt là hành xứ của trí tuệ thâm sâu; sự quán xét về điều đó, (vị ấy) đã nói «sự quán xét về sự phân biệt bằng trí tuệ thâm sâu». Giống như người đã đạt đến sự sung mãn của niệm chính là bậc A-la-hán, cũng vậy, người đã đạt đến sự sung mãn của tuệ cũng chính là vị ấy. Do đó, (vị ấy) nói «sự tu tập trở nên viên mãn nhờ A-la-hán đạo». Đối với tấn v.v... cũng theo phương pháp này.

‘‘Tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamentī’’tiādinā (ma. ni. 3.250, 267; a. ni. 3.36) vuttapañcavidhabandhanakammakāraṇā niraye nibbattasattassa yebhuyyena sabbapaṭhamaṃ karontīti, devadūtasuttādīsu tassa ādito vuttattā ca āha ‘‘pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā’’ti. Sakaṭavahanādikāleti ādi-saddena tadaññamanussehi, tiracchānehi ca vibādhiyamānakālaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Ekaṃ buddhantara’’nti idaṃ aparāparaṃ petesu eva uppajjanakasattavasena vuttaṃ, ekaccānaṃ vā petānaṃ ekaccatiracchānānaṃ viya tathā dīghāyukatāpi siyāti tathā vuttaṃ. Tathā hi ‘‘kālo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ labhitvā ṭhito metteyyassapi bhagavato sammukhībhāvaṃ labhissatī’’ti vadanti, yaṃ tassa kappāyukatā vuttā.

Vì nghiệp năm cách trói buộc được nói đến qua câu «Họ đóng cọc sắt nung đỏ vào tay» v.v... (M. iii. 182; A. i. 141) thường được thực hiện trước tiên đối với chúng sanh tái sanh trong địa ngục, và vì điều đó được nói đến ở phần đầu trong các kinh như kinh Thiên Sứ, nên (vị ấy) đã nói «bắt đầu từ nghiệp năm cách trói buộc». Trong câu «vào lúc kéo xe v.v...», từ «v.v...» bao gồm cả thời gian bị những người khác và các loài bàng sanh khác làm khổ não. Câu «một Phật kỳ» này được nói về chúng sanh liên tục tái sanh trong loài ngạ quỷ; hoặc được nói như vậy vì một số ngạ quỷ, giống như một số loài bàng sanh, có thể có tuổi thọ dài như thế. Thật vậy, người ta nói rằng: «Long vương Kāla, sau khi được diện kiến bốn vị Phật, vẫn đang tồn tại và sẽ được diện kiến cả Đức Thế Tôn Metteyya», điều này cho thấy tuổi thọ của vị ấy là một kiếp.

Ānisaṃsadassāvinoti ‘‘vīriyāyatto eva sabbo lokuttaro, lokiyo ca visesādhigamo’’ti evaṃ vīriye ānisaṃsadassanasīlassa. Gamanavīthinti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ, saha vipassanāya ariyamaggapaṭipāṭi[Pg.330], sattavisuddhiparamparā vā. Sā hi bhikkhuno vaṭṭaniyyānāya gantabbā paṭipadāti katvā gamanavīthi nāma. Kāyadaḷhībahuloti yathā tathā kāyassa daḷhīkammappasuto. Piṇḍanti raṭṭhapiṇḍaṃ. Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā piṇḍāpacāyanaṃ.

«Người thấy được lợi ích» là người có thói quen thấy được lợi ích trong sự tinh tấn rằng: «Tất cả sự chứng đắc đặc biệt, cả siêu thế lẫn hiệp thế, đều tùy thuộc vào sự tinh tấn». «Con đường đi» là con đường đưa đến Niết-bàn cùng với giai đoạn chuẩn bị của nó, là thứ tự của Thánh đạo cùng với tuệ quán, hoặc là chuỗi bảy thanh tịnh. Thật vậy, đó là con đường mà vị tỳ-khưu phải đi để thoát khỏi vòng luân hồi, do đó được gọi là «con đường đi». «Thường làm cho thân thể cường tráng» là người chuyên tâm vào việc làm cho thân thể cường tráng bằng cách này hay cách khác. «Vật thực» là vật thực khất thực trong xứ. «Sự tôn kính vật thực» là sự đáp lại vật thực khất thực bằng cách làm cho sự cúng dường của các thí chủ đối với mình trở thành quả lớn nhờ vào sự chánh hạnh của mình.

Nīharantoti pattathavikato nīharanto. Taṃ saddaṃ sutvāti taṃ upāsikāya vacanaṃ attano vasanapaṇṇasāladvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvā. Manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampattīti imā tisso sampattiyo. Dātuṃ sakkhissasīti ‘‘tayi katena dānamayena, veyyāvaccamayena ca puññakammena khettavisesabhāvūpagamanena aparāparaṃ devamanussasampattiyo, ante nibbānasampattiñca dātuṃ sakkhissasī’’ti thero attānaṃ pucchati. Sitaṃ karonto vāti ‘‘akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkanta’’nti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto eva.

«Khi đang lấy ra» là đang lấy ra từ túi đựng bát. «Sau khi nghe tiếng ấy» là sau khi nghe lời nói của nữ cận sự ấy bằng thiên nhĩ thông do có năm thắng trí, trong khi đang đứng ở cửa am lá nơi mình ở. Ba sự thành tựu này là: thành tựu cõi người, thành tựu cõi trời, và thành tựu Niết-bàn. «Ngươi sẽ có thể cho chứ?» Vị trưởng lão tự hỏi mình: «Nhờ phước nghiệp bố thí và phước nghiệp phục vụ được làm đối với ngươi, do ta đã trở thành một phước điền đặc biệt, ngươi sẽ có thể cho các thành tựu cõi trời và cõi người trong các kiếp sau, và cuối cùng là thành tựu Niết-bàn chứ?». «Hoặc khi đang mỉm cười» là khi đang mỉm cười do niềm hân hoan sanh khởi vào lúc cuối sự quán xét rằng: «Ta đã vượt qua khổ luân hồi một cách không khó khăn».

Vippaṭipannanti jātidhammakuladhammādilaṅghanena asammāpaṭipannaṃ. Evaṃ yathā asammāpaṭipanno putto tāya eva asammāpaṭipattiyā kulasantānato bāhiro hutvā pitu santikā dāyajjassa na bhāgī, evaṃ. Kusītopi tena kusītabhāvena asammāpaṭipanno satthu santikā laddhabbaariyadhanadāyajjassa na bhāgī. Āraddhavīriyova labhati sammāpaṭipajjanato. Uppajjati vīriyasambojjhaṅgoti yojanā, evaṃ sabbattha.

«Người hành xử sai trái» là người hành xử không đúng đắn bằng cách vi phạm các bổn phận về dòng dõi, gia tộc v.v... Giống như người con trai hành xử không đúng đắn, do chính sự hành xử không đúng đắn ấy, bị loại ra khỏi dòng dõi gia tộc và không được hưởng gia tài từ cha mình, cũng vậy. Người lười biếng cũng vậy, do chính sự lười biếng ấy mà hành xử không đúng đắn, không được hưởng gia tài thánh sản có thể nhận được từ bậc Đạo Sư. Chỉ người có tinh tấn đã được khởi sự mới nhận được, do hành xử đúng đắn. Cú pháp là «tấn giác chi sanh khởi». Cũng vậy ở mọi nơi.

Mahāti sīlādīhi guṇehi mahanto vipulo anaññasādhāraṇo. Taṃ panassa guṇamahattaṃ dasasahassilokadhātukampanena loke pākaṭanti dassento ‘‘satthuno hī’’tiādimāha.

«Vĩ đại» là to lớn, rộng lớn, không chung với ai khác về các đức hạnh như giới v.v... Để chỉ ra rằng sự vĩ đại về đức hạnh ấy của ngài đã được biểu hiện trên thế gian qua sự rung chuyển của mười ngàn thế giới, (vị ấy) đã nói «Thật vậy, của bậc Đạo Sư» v.v...

Yasmā satthusāsane pabbajitassa pabbajjūpagamena sakyaputtassabhāvo sampajāyati, tasmā buddhaputtabhāvaṃ dassento ‘‘asambhinnāyā’’tiādimāha.

Bởi vì đối với người đã xuất gia trong giáo pháp của bậc Đạo Sư, bản tánh của người con trai dòng họ Thích Ca được thành tựu qua việc chấp nhận đời sống xuất gia, do đó, khi trình bày về bản tánh của người con của đức Phật, ngài đã nói (những lời) bắt đầu là ‘asambhinnāya’.

Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānakathikānaṃ puggalānaṃ dūrato vajjanā kusītapuggalaparivajjanā. ‘‘Divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’tiādinā [Pg.331] (ma. ni. 1.423; 3.65; saṃ. ni. 4.120; mahāni. 161) bhāvanāraddhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā āraddhavīriyapuggalasevanā. Tenāha ‘‘kucchiṃ pūretvā’’tiādi. Visuddhimagge (visuddhi. 1.64) pana jātimahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇāti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ, thinamiddhavinodanatā, sammappadhānapaccavekkhaṇatāti idaṃ dvayaṃ gahitaṃ. Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva sammappadhānapaccavekkhaṇā gahitā hoti lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato. Thinamiddhavinodanaṃ tadadhimuttatāya eva gahitaṃ hoti, vīriyuppādane yuttappayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthasiddhameva. Tattha thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevana- tadadhimuttatāpaṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena, apāyabhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā.

Việc tránh xa những hạng người lười biếng, những người ngay cả danh xưng của sự tu tiến cũng không biết, những người có nhiều sự cứng nhắc của thân, những người sau khi ăn thỏa thích liền chuyên tâm vào lạc thú của việc nằm ngủ v.v., những người nói chuyện bàng sanh, chính là sự tránh xa người biếng nhác. Việc thỉnh thoảng đi đến gần những người đã khởi sự tinh tấn, có sự cố gắng kiên cố, do đã khởi sự tu tiến (như đã được nói) bắt đầu là ‘ban ngày bằng cách đi kinh hành và ngồi,’ chính là sự thân cận người đã khởi sự tinh tấn. Do đó, ngài đã nói (những lời) bắt đầu là ‘sau khi đã làm cho bụng được no đủ.’ Tuy nhiên, trong bộ Visuddhimagga, hai điều này là sự quán xét về sự trọng đại của dòng dõi và sự quán xét về sự trọng đại của các vị đồng phạm hạnh đã không được đề cập; hai điều này là sự loại trừ hôn trầm thụy miên và sự quán xét về chánh cần đã được đề cập. Ở đó, sự quán xét về chánh cần được đề cập chính là do đã được chỉ ra về quả báu, vì là sự thể hiện rằng việc chứng đắc các pháp đặc biệt thuộc hiệp thế và siêu thế là tùy thuộc vào sự tinh tấn. Sự loại trừ hôn trầm thụy miên được đề cập chính là do sự hướng tâm đến điều ấy, vì đối với người đã chuyên cần trong việc phát sanh tinh tấn, sự loại trừ hôn trầm thụy miên là điều đương nhiên thành tựu. Ở đó, sự loại trừ hôn trầm thụy miên, sự tránh xa người biếng nhác, sự thân cận người đã khởi sự tinh tấn, và sự hướng tâm đến điều ấy nên được hiểu là những yếu tố làm phát sanh tinh tấn giác chi theo cách loại trừ các duyên đối nghịch; còn các pháp như sự quán xét về sự đáng sợ của cảnh khổ, v.v., (nên được hiểu là những yếu tố làm phát sanh tinh tấn giác chi) theo cách khích lệ.

Purimuppannā pīti parato uppajjanakapītiyā visesakāraṇasabhāgahetubhāvato ‘‘pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā’’ti vuttā, tassā pana bahuso pavattiyā puthuttaṃ upādāya bahuvacananiddeso. Yathā sā uppajjati, evaṃ paṭipatti tassā uppādakamanasikāro.

Hỷ đã sanh khởi trước, do là nhân tương tợ và là nguyên nhân đặc biệt đối với hỷ sẽ sanh khởi sau, nên đã được nói rằng: ‘Chính hỷ là các pháp làm nền tảng cho hỷ giác chi.’ Tuy nhiên, do sự đa dạng trong việc sanh khởi nhiều lần của hỷ ấy, nên có sự chỉ định bằng số nhiều. Sự thực hành theo cách mà hỷ ấy sanh khởi, đó chính là sự tác ý làm phát sanh hỷ ấy.

‘‘Buddhānussatī’’tiādīsu vattabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.123) vuttanayeneva veditabbaṃ.

Điều cần phải nói trong (các đề mục) bắt đầu là ‘niệm Phật’ nên được hiểu chính theo phương pháp đã được nói trong bộ Visuddhimagga.

Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ ‘‘yāva upacārā’’ti. Sakalasarīraṃ pharamānoti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno. Dhammaguṇe anussarantassāpi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti yojanā, evaṃ sesaanussatīsu. Pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāyañca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā. Saṅkhārānaṃ sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tathā paññāya pavattito bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti āha ‘‘samāpattiyā…pe… paccavekkhantassāpī’’ti. Tattha ‘‘vikkhambhitā kilesā’’ti pāṭho. Te hi na samudācarantīti. Iti-saddo kāraṇattho, yasmā na samudācaranti, tasmā taṃ nesaṃ asamudācāraṃ paccavekkhantassāti yojanā[Pg.332]. Na hi kilese paccavekkhantassa bojjhaṅguppatti yuttā. Pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena thūsasamahadayatā lūkhatā, sā tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha ‘‘asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve’’ti.

Do niệm Phật được hoàn thành với cận định, nên đã được nói là ‘cho đến cận định.’ (Cụm từ) ‘làm cho toàn thân được thấm nhuần’ có nghĩa là làm cho toàn thân được thấm nhuần bởi các sắc vi tế do hỷ làm sanh khởi. Nên được liên kết rằng: ‘Đối với người đang niệm các ân đức của Pháp, hỷ giác chi làm cho toàn thân được thấm nhuần cũng sanh khởi cho đến cận định.’ Tương tự như vậy trong các pháp niệm còn lại. Và cũng nên được liên kết với sự quán xét các bài kinh làm phát sanh niềm tịnh tín, vì điều ấy cũng có khuynh hướng như vậy do là nền tảng của sự giải thoát. Ngài đã nói (những lời) bắt đầu là ‘đối với người... sau khi xuất khỏi thiền chứng... đang quán xét’ để chỉ rằng: ‘Ngay cả trong sự lắng dịu một phần của các hành, sự tác ý tu tiến, do được tiến hành bởi trí tuệ giống như trong sự lắng dịu hoàn toàn, trở nên có khả năng trấn áp các phiền não, mang lại cận định, và đi kèm với hỷ và hân hoan như vậy, trở thành (nguyên nhân) cho sự phát sanh của hỷ giác chi.’ Ở đó, có đoạn văn là ‘các phiền não đã được trấn áp.’ Vì quả thật chúng không khởi lên. Từ ‘iti’ (như vậy) có nghĩa là nguyên nhân. Nên được liên kết rằng: ‘Bởi vì chúng không khởi lên, do đó, đối với người đang quán xét sự không khởi lên ấy của chúng.’ Vì quả thật, sự phát sanh của giác chi không thích hợp đối với người đang quán xét các phiền não. Trong những trường hợp đáng tịnh tín, sự khô khan là trạng thái tâm cứng nhắc do không có sự tịnh tín và yêu mến. Điều đó được nhận biết qua việc không thể hiện sự tôn trọng và kính cẩn ở đó. Do đó, ngài đã nói ‘trong trạng thái khô khan được biểu thị qua hành động không tôn trọng.’

Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi eva yathāvuttabodhiaṅgabhūto passaddhisambojjhaṅgo, tassa passaddhisambojjhaṅgassa evaṃ uppādo hotīti yojanā.

Chính sự khinh an có đặc tính là sự lắng dịu của những ưu phiền nơi thân và tâm là khinh an giác chi, một chi phần của sự giác ngộ như đã được nói. Nên được liên kết rằng: ‘Sự phát sanh của khinh an giác chi ấy là như vậy.’

Paṇītabhojanasevanatāti paṇītasappāyabhojanaseva natā. Utuiriyāpathasukhaggahaṇena sappāyautuiriyāpathaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tañhi tividhampi sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kallatāpādanavasena cittassa kallataṃ āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti. Ahetukaṃ sattesu labbhamānaṃ sukhadukkhanti ayameko anto, issarādivisamahetukanti pana ayaṃ dutiyo. Ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti. Majjhatto payogo yassa so majjhattapayogo, tassa bhāvo majjhattapayogatā. Ayañhi pahāya sāraddhakāyataṃ passaddhakāyatāya kāraṇaṃ hontī passaddhidvayaṃ āvahati, eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjanapassaddhakāyapuggalasevanānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ.

(Cụm từ) ‘sự thọ dụng vật thực vi tế’ có nghĩa là sự thọ dụng vật thực vi tế và thích hợp. Qua việc nắm bắt sự thoải mái của thời tiết và oai nghi, nên hiểu là việc nắm bắt thời tiết và oai nghi thích hợp. Vì quả thật, ba điều thích hợp ấy khi được sử dụng, bằng cách tạo ra sự thích ứng cho thân, sẽ mang lại sự thích ứng cho tâm, và trở thành nguyên nhân cho cả hai loại khinh an. ‘Hạnh phúc và đau khổ được tìm thấy nơi chúng sanh là không có nguyên nhân’ – đây là một cực đoan. ‘Là do nguyên nhân không tương xứng như Thượng Đế, v.v.’ – đây là cực đoan thứ hai. Không đi đến cả hai cực đoan này, (mà chủ trương rằng) ‘nó xảy ra theo nghiệp riêng của mỗi người’ – đây là con đường trung đạo. Sự nỗ lực trung dung là sự nỗ lực của người trung lập; trạng thái của nó là sự nỗ lực trung dung. Vì quả thật, điều này, sau khi từ bỏ trạng thái thân căng thẳng, trở thành nguyên nhân cho trạng thái thân khinh an, mang lại cả hai loại khinh an. Chính vì điều này, nên được hiểu rằng việc mang lại điều ấy của sự tránh xa người có thân căng thẳng và sự thân cận người có thân khinh an đã được giải thích.

Yathāsamāhitākārasallakkhaṇavasena gayhamāno purimuppanno samatho eva samathanimittaṃ. Nānārammaṇe paribbhamanena vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo, vikkhepo. Tathā hi so anavaṭṭhānaraso, bhantatāpaccupaṭṭhāno ca vutto, ekaggatābhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo, samādhi. So eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ. Tenāha ‘‘avikkhepaṭṭhena ca abyagganimitta’’nti.

Chính sự định đã sanh khởi trước, được nắm bắt theo cách ghi nhận trạng thái đã được định tĩnh, là tướng của định. Do đi lang thang trong các đối tượng khác nhau, nó phóng đi nhiều hướng, nên gọi là ‘byagga’ (phóng dật), tức là sự tán loạn. Vì quả thật, nó được nói là có phận sự không an trú và có sự hiện hữu là sự bối rối. Do là trạng thái nhất tâm, nó đối nghịch với ‘byagga,’ nên gọi là ‘abyagga’ (không phóng dật), tức là định. Nên được nói rằng chính nó là tướng, giống như trước đây. Do đó, ngài đã nói ‘và tướng không phóng dật theo nghĩa không tán loạn.’

Vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā ca paññāvahā vuttā, samādhānāvahāpi tā honti samādhānāvahabhāveneva paññāvahabhāvatoti vuttaṃ ‘‘vatthuvisada…pe… veditabbā’’ti.

Việc làm cho các nền tảng được trong sạch và việc thiết lập sự quân bình của các căn đã được nói là mang lại trí tuệ. Chúng cũng mang lại sự định tĩnh, và đã được nói (những lời) bắt đầu là ‘việc làm cho các nền tảng được trong sạch... nên được hiểu’ để chỉ rằng chính do là trạng thái mang lại sự định tĩnh nên mới là trạng thái mang lại trí tuệ.

Karaṇabhāvanākosallānaṃ avinābhāvato, rakkhanakosallassa ca taṃmūlakattā ‘‘nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā’’ [Pg.333] icceva vuttaṃ. Kasiṇanimittassāti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Asubhanimittassāpi hi yassa kassaci jhānuppattinimittassa uggahaṇakosallaṃ nimittakusalatā evāti. Atisithilavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogamandataṃ, pamodavekallañca saṅgaṇhāti. Tassa paggaṇhananti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuddharaṇaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Do sự thiện xảo trong việc thực hành và sự thiện xảo trong việc tu tập là không thể tách rời, và do sự thiện xảo trong việc hộ trì có gốc rễ từ đó, nên đã được nói rằng: "Sự thiện xảo về tướng chính là sự thiện xảo trong việc nắm bắt tướng biến xứ". Và (cụm từ) "của tướng biến xứ" nên được hiểu là một ví dụ. Thật vậy, sự thiện xảo trong việc nắm bắt bất cứ tướng nào làm phát sanh thiền, chẳng hạn như tướng bất tịnh, cũng chính là sự thiện xảo về tướng. (Trong cụm từ) "do sự tinh tấn quá buông lỏng, v.v...", từ "v.v..." bao gồm cả sự yếu kém trong việc vận dụng trí tuệ và sự thiếu vắng niềm hoan hỷ. "Sự sách tấn nó" có nghĩa là nâng đỡ tâm thụ động đó ra khỏi trạng thái thụ động bằng cách làm phát khởi Trạch pháp giác chi, v.v... Điều này đã được Đức Thế Tôn nói đến:

‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitunti. Evaṃ bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).

"Này các Tỳ khưu, vào lúc nào tâm bị thụ động, lúc ấy là thời điểm để tu tập Trạch pháp giác chi, là thời điểm để tu tập Tinh tấn giác chi, là thời điểm để tu tập Hỷ giác chi. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, tâm thụ động đó dễ được làm cho phấn chấn lên nhờ các pháp này. Ví như, này các Tỳ khưu, một người muốn nhóm một đốm lửa nhỏ, người ấy bỏ vào đó cỏ khô, phân bò khô, củi khô, và thổi hơi miệng vào, chứ không rắc bụi lên, người ấy có thể nhóm lên đốm lửa nhỏ ấy không? Thưa vâng, bạch Thế Tôn." (Tương Ưng Bộ, tập 5, trang 234).

Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā, sā anantaraṃ vibhāvitā eva. Āraddhavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogabalavataṃ, pamodubbilāvanañca saṅgaṇhāti. Tassa niggaṇhananti tassa uddhatassa cittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

Ở đây, nên hiểu rằng sự tu tập và làm phát khởi Trạch pháp giác chi, v.v... là tùy theo vật thực của mỗi pháp, và điều đó đã được giải thích ngay sau đây. (Trong cụm từ) "do sự tinh tấn quá mức, v.v...", từ "v.v..." bao gồm cả sự mạnh mẽ trong việc vận dụng trí tuệ và sự hoan hỷ quá trớn. "Sự chế ngự nó" có nghĩa là ngăn chặn tâm trạo cử đó khỏi trạng thái trạo cử bằng cách làm phát khởi Định giác chi, v.v... Điều này cũng đã được Đức Thế Tôn nói đến:

‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni…pe… paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti. Evaṃ bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).

"Này các Tỳ khưu, vào lúc nào tâm bị trạo cử, lúc ấy là thời điểm để tu tập Khinh an giác chi, là thời điểm để tu tập Định giác chi, là thời điểm để tu tập Xả giác chi. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, tâm trạo cử đó dễ được làm cho lắng dịu nhờ các pháp này. Ví như, này các Tỳ khưu, một người muốn dập tắt một đống lửa lớn, người ấy bỏ vào đó cỏ tươi... (v.v.)... và rắc bụi lên, người ấy có thể dập tắt đống lửa lớn ấy không? Thưa vâng, bạch Thế Tôn." (Tương Ưng Bộ, tập 5, trang 234).

Etthāpi [Pg.334] yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā, tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva. Samādhisambojjhaṅgassa anantaraṃ vakkhati. Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena. Yathā hi dānaṃ alobhapadhānaṃ, sīlaṃ adosapadhānaṃ, evaṃ bhāvanā amohapadhānā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti, anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa yogino cittassa abhiruciṃ na janeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti, tathā bhāvanāya sammadeva avīthipaṭipattiyā upasamasukhaṃ na vindati, tenāpi cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘paññāpayoga…pe… nirassādaṃ hotī’’ti. Tassa saṃveguppādanaṃ, pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento ‘‘aṭṭha saṃvegavatthūnī’’tiādimāha. Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ, duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādi aññamaññaṃ vibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ, tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni. Ye pana sattā āhārūpajīvino, tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ jīvikādukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanāti ayaṃ bhāvanācittassa sampahaṃsitabbasamaye vuttanayena saṃvegajananavasena ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā, saṃvegajananapubbakapasāduppādanena tosanāti attho.

Ở đây cũng vậy, nên hiểu rằng sự tu tập và làm phát khởi Khinh an giác chi, v.v... là tùy theo vật thực của mỗi pháp. Trong đó, sự tu tập Khinh an giác chi đã được nói đến. (Sự tu tập) Định giác chi sẽ được nói đến ngay sau đây. "Do sự yếu kém trong việc vận dụng trí tuệ" có nghĩa là do sự tác động của trí tuệ không có hiệu lực. Thật vậy, cũng như bố thí có vô tham làm chính, giới có vô sân làm chính, cũng vậy, tu tập có vô si làm chính. Trong đó, khi trí tuệ không mạnh mẽ, thì sự tu tập không mang lại sự thù thắng từ trước đến sau; giống như thức ăn không được chuẩn bị kỹ lưỡng không làm phát sanh sự ưa thích cho tâm của hành giả, do đó nó trở nên vô vị; cũng vậy, do sự thực hành không đúng đường lối, người ấy không tìm thấy được sự an lạc của tịch tịnh trong việc tu tập, do đó tâm cũng trở nên vô vị. Vì thế, đã được nói rằng: "do sự vận dụng trí tuệ... (v.v.)... trở nên vô vị". Để chỉ ra rằng "sự làm phát sanh lòng cảm thương và sự làm phát sanh niềm tịnh tín là phương pháp trị liệu cho nó", ngài đã nói: "tám sự việc gây cảm thương", v.v... Trong đó, sanh, già, bệnh, chết xảy ra tương ứng trong thiện thú và ác thú, nên cần hiểu khổ ở cõi dữ là khác, (khổ này) có năm loại trói buộc, v.v..., đói khát, v.v..., và sự hành hạ lẫn nhau, v.v... làm nhân. Tất cả những điều này được xem là thuộc về kiếp sống hiện tại của các chúng sanh ấy, nên các khổ có luân hồi làm gốc rễ trong thời quá khứ và vị lai được xem xét riêng. Còn những chúng sanh nào sống nhờ vào vật thực, và trong đó, sống nhờ vào kết quả của sự nỗ lực, thì cái khổ về sinh kế không chung với những chúng sanh khác của họ được xem là sự việc gây cảm thương thứ tám. "Đây được gọi là sự khích lệ đúng lúc" có nghĩa là: đây là sự khích lệ đúng đắn tâm tu tập vào lúc cần được khích lệ, theo phương cách đã nói, bằng cách làm phát sanh lòng cảm thương và làm phát sanh niềm tịnh tín; nghĩa là làm cho hoan hỷ bằng cách làm phát sanh niềm tịnh tín có sự phát sanh lòng cảm thương đi trước.

Sammāpaṭipattiṃ āgammāti līnuddhaccavirahena, samathavīthipaṭipattiyā ca sammā avisamaṃ sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma. ‘‘Alīna’’ntiādīsu kosajjapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ, uddhaccapakkhikānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ, paññāpayogasampattiyā, upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ, tato eva ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ. Tattha alīnatāya paggahe, anuddhatatāya niggahe, anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati. Alīnānuddhatatā hi ārammaṇe samappavattaṃ, anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ, samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ. Samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatāti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye bhāvanācittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāsaṅkhātaṃ [Pg.335] paṭipakkhaṃ abhibhuyya pekkhanā vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato, vipassanāya adhiṭṭhānabhāvūpagamanato ca upacārajjhānampi samādhāna kiccanipphattiyā puggalassa samāhitabhāvasādhanaṃ evāti tattha samadhurabhāvenāha ‘‘upacāraṃ vā appanaṃ vā’’ti.

Sammāpaṭipattiṃ āgamma có nghĩa là: Do không có sự thụ động và trạo cử, và do sự thực hành con đường của chỉ tịnh, do sự thực hành tu tập một cách chân chánh, không bất bình đẳng, một cách đúng đắn. Trong các câu bắt đầu bằng “alīnaṃ”, không thụ động là do các pháp thuộc phe lười biếng không có cường độ mạnh, không trạo cử là do các pháp thuộc phe trạo cử không có cường độ mạnh, không hưởng vị là do sự thành tựu của việc áp dụng trí tuệ và do sự chứng đắc an lạc của sự tĩnh lặng, do đó, tâm tiến hành một cách quân bình trên đối tượng, đã thực hành con đường của chỉ tịnh. Ở đây, do không thụ động nên không cần phải nỗ lực sách tấn, do không trạo cử nên không cần phải nỗ lực chế ngự, do không hưởng vị nên không cần phải nỗ lực làm cho phấn khởi. Thật vậy, sự không thụ động và không trạo cử là sự tiến hành quân bình trên đối tượng, sự không hưởng vị là sự thực hành con đường của chỉ tịnh, hoặc do sự tiến hành quân bình nên không thụ động, không trạo cử. Cần phải hiểu rằng do sự thực hành con đường của chỉ tịnh nên không hưởng vị. Điều này được gọi là sự xả trong thời điểm thích hợp, nghĩa là trong thời điểm cần phải xả, sự không bận tâm trong việc sách tấn, chế ngự, và làm cho phấn khởi của tâm tu tập, được gọi là sự quán sát sau khi đã chế ngự được đối nghịch. Do sự trấn áp các đối nghịch và do sự đạt đến trạng thái làm nền tảng cho minh sát, ngay cả cận định thiền cũng chính là phương tiện thành tựu trạng thái định tĩnh của cá nhân do sự hoàn thành phận sự của sự định tâm, vì vậy, ở đây, với ý nghĩa bình đẳng, ngài nói “hoặc cận định, hoặc an chỉ định”.

Upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. Anurodhavirodhavippahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato, asati ca asijjhanato. So ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha ‘‘sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā’’ti. Tadubhaye ca virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgabhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassetuṃ ‘‘sattamajjhattatā’’tiādi vuttaṃ. Tenāha ‘‘sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā’’ti. Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho. Tathā cāha ‘‘upekkhā rāgabahulassa visuddhimaggo’’ti (visuddhi. 1.267). Dvīhākārehīti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ, attasuññatāpaccavekkhaṇanti imehi dvīhi kāraṇehi. Dvīhevāti avadhāraṇaṃ saṅkhyāsamānatādassanatthaṃ. Saṅkhyā evettha samānā, na saṅkhyeyyaṃ sabbathā samānanti. Assāmikabhāvo anattaniyatā. Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ, aññaṃ vā kiñci attaniyaṃ nāma siyā, so pana koci natthevāti adhippāyo. Anaddhaniyanti na addhānakkhamaṃ na ciraṭṭhāyi, ittaraṃ aniccanti attho. Tāvakālikanti tasseva vevacanaṃ.

Về các pháp là nền tảng của xả giác chi, điều gì cần nói ở đây, điều đó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới. Trạng thái trung lập do từ bỏ sự thiên vị và chống đối là nguyên nhân của xả giác chi, vì khi có nó thì thành tựu, và khi không có thì không thành tựu. Và trạng thái trung lập đó có hai loại theo đối tượng, nên ngài nói “trung lập đối với chúng sanh, trung lập đối với các hành”. Và sự chống đối cả hai điều đó đã được loại bỏ chính bằng sự tu tập khinh an giác chi, nên để chỉ ra phương pháp từ bỏ chính sự thiên vị, ngài đã nói “trung lập đối với chúng sanh” v.v... Do đó, ngài nói “sự tránh xa người quyến luyến chúng sanh và các hành”. Thật vậy, đặc biệt tham ái là đối nghịch của xả. Và cũng như vậy, ngài đã nói “xả là con đường thanh tịnh cho người có nhiều tham ái”. Bằng hai cách có nghĩa là: bằng hai nguyên nhân này là sự quán xét về nghiệp là của riêng và sự quán xét về tánh không của tự ngã. Bằng hai cách là sự xác định nhằm chỉ ra sự tương đồng về số lượng. Chỉ có số lượng ở đây là tương đồng, chứ không phải đối tượng được đếm là hoàn toàn tương đồng. Trạng thái không có chủ sở hữu là sự không thuộc về tự ngã. Thật vậy, khi có tự ngã, do trạng thái sở hữu của nó, có thể có y hoặc bất cứ thứ gì khác gọi là thuộc về tự ngã, nhưng người đó thì không hề có, đó là ý nghĩa. Không bền vững có nghĩa là không chịu đựng được thời gian, không tồn tại lâu dài, tạm thời, vô thường. Tạm thời là từ đồng nghĩa của nó.

Mamāyatīti mamattaṃ karoti ‘‘mamā’’ti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati.

Mamāyati có nghĩa là: làm thành của ta, đứng vững sau khi đã nắm giữ bằng ái dục với ý nghĩ “của ta”.

Mamāyantāti mānaṃ dabbaṃ karontā.

Mamāyantā có nghĩa là: những người làm cho ngã mạn thành vật chất.

Ayaṃ satipaṭṭhānadesanā pubbabhāgamaggavasena desitāti pubbabhāgiyabojjhaṅge sandhāyāha ‘‘bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasacca’’nti. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.

Bài thuyết giảng về Tứ Niệm Xứ này được thuyết giảng theo phương diện đạo sơ khởi, vì vậy, nhắm đến các giác chi thuộc phần sơ khởi, ngài nói “niệm là sự thâu tóm các giác chi là khổ đế”. Phần còn lại thì dễ hiểu vì đã được giải thích theo phương pháp đã nói.

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về chương Giác Chi đã kết thúc.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Phẩm Tụng Đầu Tiên đã kết thúc.

Catusaccapabbavaṇṇanā

Giải thích chương Tứ Đế

386. Yathāsabhāvatoti [Pg.336] aviparītasabhāvato. Bādhanakkhaṇato yo yo vā sabhāvo yathāsabhāvo, tato, ruppanādi kakkhaḷādisabhāvatoti attho. Janikaṃ samuṭṭhāpikanti pavattalakkhaṇassa dukkhassa janikaṃ nimittalakkhaṇassa samuṭṭhāpikaṃ. Purimataṇhanti yathāpariggahitassa dukkhassa nibbattito puretaraṃ siddhaṃ taṇhaṃ. Siddhe hi kāraṇe tassa phaluppatti. Ayaṃ dukkhasamudayoti pajānātīti yojanā. Ayaṃ dukkhanirodhoti etthāpi eseva nayo. Ubhinnaṃ appavattinti dukkhaṃ, samudayo cāti dvinnaṃ appavattinimittaṃ, tadubhayaṃ na pavatti etāyāti appavatti, asaṅkhatā dhātu. Dukkhaṃ dukkhasaccaṃ parijānāti pariññābhisamayavasena paricchindatīti dukkhaparijānano, ariyamaggo, taṃ dukkhaparijānanaṃ. Sesapadadvayepi iminā nayena attho veditabbo.

386. Yathāsabhāvato có nghĩa là: từ bản chất không sai lạc. Từ đặc tính bức bách, hoặc bất cứ bản chất nào là bản chất thật, từ đó, có nghĩa là từ bản chất bị hoại diệt v.v..., cứng rắn v.v... Janikaṃ samuṭṭhāpikaṃ có nghĩa là: là tác nhân sinh ra của khổ có đặc tính diễn tiến, là tác nhân làm phát sinh của đặc tính nhân. Purimataṇhaṃ có nghĩa là: ái dục đã được thành tựu trước hơn sự phát sinh của khổ đã được liễu tri. Thật vậy, khi nguyên nhân đã thành tựu thì quả của nó mới phát sinh. Cần nối kết là: vị ấy tuệ tri rằng “đây là sự tập khởi của khổ”. Trong câu “đây là sự diệt khổ” cũng theo phương pháp này. Ubhinnaṃ appavatti có nghĩa là: dấu hiệu của sự không diễn tiến của cả hai, tức là khổ và tập khởi, cả hai điều đó không diễn tiến do cái này, nên gọi là sự không diễn tiến, là pháp vô vi. Vị ấy liễu tri khổ, tức là khổ đế, có nghĩa là xác định bằng cách liễu tri và chứng ngộ, nên gọi là sự liễu tri khổ, tức là thánh đạo, đó là sự liễu tri khổ. Trong hai câu còn lại, ý nghĩa cũng cần được hiểu theo phương pháp này.

Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā

Giải thích về sự trình bày Khổ Đế

388. Evaṃ vuttāti evaṃ uddesavasena vuttā. Sabbasattānaṃ pariyādānavacanaṃ byāpanicchāvasena āmeḍitaniddesabhāvato. Sattanikāyeti sattānaṃ nikāye, sattaghaṭe sattasamūheti attho. Devamanussādibhedāsu hi gatīsu bhummadevādikhattiyādihatthiādikhuppipāsikāditaṃtaṃjātivisiṭṭho sattasamūho sattanikāyo. Nippariyāyato khandhānaṃ paṭhamābhinibbatti jātīti katvā ‘‘jananaṃ jātī’’ti vatvā svāyaṃ uppādavikāro aparinipphanno yesu khandhesu icchitabbo, te teneva saddhiṃ dassetuṃ ‘‘savikārāna’’ntiādi vuttaṃ. Savikārānanti uppādasaṅkhātena vikārena savikārānaṃ. Jātiādīni hi tīṇi lakkhaṇāni dhammānaṃ vikāravisesāti. ‘‘Upasaggamaṇḍitavevacana’’nti iminā kevalaṃ upasaggena padavaḍḍhanaṃ katanti dasseti. Anupaviṭṭhākārenāti aṇḍakosaṃ, vatthikosañca ogāhanākārena. Nibbattisaṅkhātenāti āyatanānaṃ pāripūrisaṃsiddhisaṅkhātena.

388. Evaṃ vuttā có nghĩa là: được nói như vậy, tức là được nói theo cách tóm tắt. Lời nói bao gồm tất cả chúng sanh là do trạng thái trình bày lặp lại với ý định bao quát. Sattanikāye có nghĩa là: trong bộ loại chúng sanh, trong tập hợp chúng sanh, trong nhóm chúng sanh. Thật vậy, trong các cõi có sự khác biệt như trời, người v.v..., nhóm chúng sanh được phân biệt bởi từng loài đó như địa thiên v.v..., Sát-đế-lỵ v.v..., voi v.v..., ngạ quỷ đói khát v.v... được gọi là bộ loại chúng sanh. Vì theo nghĩa đen, sự phát sinh đầu tiên của các uẩn là sanh, nên sau khi nói “sự sanh là sanh”, để chỉ ra các uẩn ấy cùng với sự biến đổi phát sinh ấy chưa được hoàn thành mà trong đó nó được mong muốn, ngài đã nói “savikārānaṃ” v.v... Savikārānaṃ có nghĩa là: của những pháp có sự biến đổi, với sự biến đổi được gọi là sự phát sinh. Thật vậy, ba tướng trạng là sanh v.v... là những sự biến đổi đặc biệt của các pháp. Bằng câu “từ đồng nghĩa được trang điểm bằng tiếp đầu ngữ”, ngài chỉ ra rằng sự gia tăng từ ngữ chỉ được thực hiện bằng tiếp đầu ngữ. Anupaviṭṭhākārena có nghĩa là: theo cách thức đi vào, tức là theo cách thức thâm nhập vào vỏ trứng và bào thai. Nibbattisaṅkhātena có nghĩa là: bằng cái được gọi là sự phát sinh, tức là bằng cái được gọi là sự hoàn thành viên mãn của các xứ.

Atha vā jananaṃ jātīti aparipuṇṇāyatanaṃ jātimāha. Sañjātīti sampuṇṇāyatanaṃ. Sampuṇṇā hi jāti sañjāti. Okkamanaṭṭhena okkantīti aṇḍajajalābujavasena [Pg.337] jāti. Te hi aṇḍakosaṃ, vatthikosañca okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti. Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbattīti saṃsedajaopapātikavasena. Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti. Abhibyattā nibbatti abhinibbatti. ‘‘Jananaṃ jātī’’tiādi āyatanavasena, yonivasena ca dvīhi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyitvā jātiṃ dassetuṃ vuttaṃ. ‘‘Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… abhinibbattī’’ti sattavasena vuttattā sammutikathā. Pātubhāvoti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena ‘‘āyatanānaṃ paṭilābho’’ti imassa padassa saṅgaho daṭṭhabbo. Ayampi hi paramatthakathāti. Ekavokārabhavādīsūti ekacatupañcavokārabhavesu. Tasmiṃ khandhānaṃ pātubhāve sati. Āyatanānaṃ paṭilābhoti ekacatuvokārabhavesu dvinnaṃ dvinnaṃ āyatanānaṃ vasena, sesesu rūpadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānaṃ pañcannaṃ, kāmadhātuyaṃ vikalāvikalindriyānaṃ vasena sattannaṃ, navannaṃ, dasannaṃ, punadasannaṃ, ekādasannañca āyatanānaṃ vasena saṅgaho daṭṭhabbo. Pātubhavantāneva, na kutoci āgatāni. Paṭiladdhāni nāma honti sattasantānassa tassa saṃvijjamānattā. Āyatanānaṃ paṭilābhoti vā āyatanānaṃ attalābho veditabbo.

Hay là, câu ‘sự sanh là sanh’ (jananaṃ jāti) nói về sự sanh với xứ chưa đầy đủ. ‘Sự sanh khởi’ (sañjāti) là (sự sanh với) xứ đã đầy đủ. Vì sự sanh đã đầy đủ là sự sanh khởi. ‘Sự nhập vào’ (okkanti) theo nghĩa nhập vào là sự sanh theo cách noãn sanh và thai sanh. Vì các chúng sanh ấy thụ lấy sự tái sanh giống như đi vào, thâm nhập vào vỏ trứng và túi bào thai. ‘Sự hiện hữu’ (abhinibbatti) theo nghĩa hiện khởi là (sự sanh) theo cách thấp sanh và hóa sanh. Vì các chúng sanh ấy hiện hữu một cách rõ ràng rồi sanh ra. Sự sanh khởi được biểu lộ là sự hiện hữu. Câu ‘sự sanh là sanh’ v.v... được nói để trình bày về sự sanh bằng cách bao gồm tất cả chúng sanh qua từng cặp từ theo phương diện xứ và theo phương diện thai. Câu ‘của các chúng sanh này hay chúng sanh kia... (pe)... sự hiện hữu’ là lời nói theo quy ước (sammutikathā) vì được nói theo phương diện chúng sanh. Ở đây, trong từ ‘sự xuất hiện’ (pātubhāvo), từ ‘iti’ có nghĩa là khởi đầu, hoặc có nghĩa là loại. Do đó, cần phải hiểu rằng có sự bao gồm thuật ngữ ‘sự đắc được các xứ’ (āyatanānaṃ paṭilābho) này. Vì đây cũng là lời nói theo nghĩa chân đế (paramatthakathā). ‘Trong các cõi hữu uẩn một v.v...’ (ekavokārabhavādīsūti) là trong các cõi hữu một uẩn, bốn uẩn, và năm uẩn. Khi có sự xuất hiện của các uẩn ấy. ‘Sự đắc được các xứ’ (āyatanānaṃ paṭilābho) cần được hiểu là sự bao gồm theo phương diện hai xứ trong các cõi hữu một uẩn và bốn uẩn; trong các cõi còn lại, theo phương diện năm xứ đang sanh khởi vào sát-na tái sanh trong sắc giới; và theo phương diện bảy, chín, mười, mười lăm, và mười một xứ trong dục giới tùy theo các căn thiếu sót hay không thiếu sót. Chúng chỉ xuất hiện, chứ không đến từ nơi nào. Chúng được gọi là đã đắc được vì sự hiện hữu của chúng trong dòng tương tục của chúng sanh ấy. Hoặc ‘sự đắc được các xứ’ cần được hiểu là sự đắc được tự thể của các xứ.

389. Sabhāvaniddesoti sarūpaniddeso. Sarūpañhetaṃ jiṇṇatāya, yadidaṃ ‘‘jarā’’ti, ‘‘vayohānīti vā. Jīraṇameva jīraṇatā, jīrantassa vā ākāro tā-saddena vuttoti āha ‘‘ākārabhāvaniddeso’’ti. Khaṇḍitadantā khaṇḍitā nāma uttarapadalopena. Yassa vikārassa vasena satto ‘‘khaṇḍito’’ti vuccati, taṃ khaṇḍiccaṃ. Tathā palitāni assa santīti ‘‘palito’’ti vuccati, taṃ pāliccaṃ. Valittacatāya vā vali taco assāti valittaco.

389. ‘Sự trình bày về tự tánh’ (sabhāvaniddeso) là sự trình bày về tự thể (sarūpaniddeso). Tự thể của sự già yếu này, chính là ‘già’ (jarā), hay là ‘sự suy giảm của tuổi tác’ (vayohāni). Chính sự già đi là trạng thái già đi (jīraṇatā), hoặc hình thái của người đang già đi được nói bằng từ có tiếp vĩ ngữ ‘tā’, vì vậy ngài nói ‘sự trình bày về trạng thái hình thái’ (ākārabhāvaniddeso). ‘Răng gãy’ (khaṇḍitadantā) được gọi là ‘gãy’ (khaṇḍitā) do sự lược bỏ từ phía sau. Trạng thái biến đổi mà do đó chúng sanh được gọi là ‘bị gãy’ (khaṇḍito), đó là ‘sự gãy rụng’ (khaṇḍiccaṃ). Tương tự, người có tóc bạc (palitāni) được gọi là ‘người tóc bạc’ (palito), trạng thái đó là ‘sự bạc tóc’ (pāliccaṃ). Hoặc do da nhăn nheo (valittacatāya), người có da (taco) nhăn (vali) là người có da nhăn (valittaco).

Phalūpacārenāti phalavohārena.

‘Bằng cách ẩn dụ về kết quả’ (phalūpacārenāti) là bằng cách dùng từ ngữ chỉ kết quả (phalavohārena).

390. Cavanameva cavanatā, cavantassa vā ākāro tā-saddena vutto. Khandhā bhijjantīti ekabhavapariyāpannassa khandhasantānassa pariyosānabhūtā khandhā bhijjanti, teneva bhedena nirodhanaṃ adassanaṃ gacchanti, tasmā bhedo antaradhānaṃ maraṇaṃ. Maccumaraṇanti maccusaṅkhātaṃ ekabhavapariyāpannajīvitindriyupacchedabhūtaṃ maraṇaṃ. Tenāha ‘‘na khaṇikamaraṇa’’nti. ‘‘Maccu [Pg.338] maraṇa’’nti samāsaṃ akatvā yo ‘‘maccū’’ti vuccati bhedo, yañca maraṇaṃ pāṇacāgo, idaṃ vuccati maraṇanti visuṃ sambandho na na yujjati. Kālakiriyāti maraṇakālo, anatikkamanīyattā visesena ‘‘kālo’’ti vuttoti tassa kiriyā, atthato cutikhandhānaṃ bhedappattiyeva, kālassa vā antakassa kiriyāti yā loke vuccati, sā cuti, maraṇanti attho. Ayaṃ sabbāpi sammutikathāva ‘‘yaṃ tesaṃ tesaṃ sattāna’’ntiādinā sattavasena vuttattā. Ayaṃ paramatthakathā paramatthato labbhamānānaṃ ruppanādisabhāvānaṃ dhammānaṃ vinassanajotanābhāvato.

390. Chính sự từ trần là trạng thái từ trần (cavanatā), hoặc hình thái của người đang từ trần được nói bằng từ có tiếp vĩ ngữ ‘tā’. ‘Các uẩn bị tan rã’ (khandhā bhijjanti) có nghĩa là các uẩn, vốn là sự kết thúc của dòng tương tục các uẩn thuộc về một kiếp sống, bị tan rã; do chính sự tan rã ấy mà chúng đi đến sự diệt tận, sự biến mất. Do đó, sự tan rã, sự biến mất là sự chết. ‘Cái chết của tử thần’ (maccumaraṇaṃ) là cái chết được gọi là tử thần (maccu), vốn là sự chấm dứt của mạng căn thuộc về một kiếp sống. Do đó, ngài nói ‘không phải là cái chết trong từng sát-na’ (na khaṇikamaraṇa). Không tạo thành hợp từ ‘maccu maraṇaṃ’, sự liên kết riêng biệt rằng ‘sự tan rã được gọi là tử thần (maccu), và sự chết là sự từ bỏ sinh mạng, đây được gọi là sự chết’ cũng không phải là không hợp lý. ‘Sự làm của thời gian’ (kālakiriyā) là thời điểm chết; do không thể vượt qua được nên được đặc biệt gọi là ‘thời gian’ (kālo), và đây là hành động của nó; về mặt ý nghĩa, đó chính là sự đạt đến sự tan rã của các uẩn tử. Hoặc, điều được gọi trong thế gian là ‘hành động của thời gian hay của đấng kết liễu’, đó là sự tử, có nghĩa là sự chết. Tất cả những điều này đều là lời nói theo quy ước (sammutikathā) vì được nói theo phương diện chúng sanh qua câu ‘điều nào của các chúng sanh này hay chúng sanh kia’ v.v... Đây là lời nói theo nghĩa chân đế (paramatthakathā) vì nó làm sáng tỏ sự hoại diệt của các pháp có tự tánh bị biến hoại v.v..., những pháp được tìm thấy trong ý nghĩa chân đế.

Attāti bhavati ettha cittanti attabhāvo, khandhasamūho, tassa nikkhepo nikkhipanaṃ, pātanaṃ vināsoti attho. Aṭṭhakathāyaṃpana ‘‘maraṇaṃ pattassā’’tiādinā nikkhepahetutāya patanaṃ ‘‘nikkhepo’’ti phalūpacārena vuttanti dasseti. ‘‘Khandhānaṃ bhedo’’ti pabandhavasena pavattamānassa dhammasamūhassa vināsajotanāti ekadesato paramatthakathā, ‘‘jīvitindriyassa upacchedo’’ti panettha na koci vohāraleso pīti āha ‘‘jīvitindriyassa upacchedo pana sabbākārato paramatthato maraṇa’’nti. Evaṃ santepi yassa khandhabhedassa pavattattā ‘‘tisso mato, phusso mato’’ti vohāro hoti, so bhedo khandhappabandhassa anupacchinnatāya ‘‘sammutimaraṇa’’nti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘etadeva sammutimaraṇantipi vuccatī’’ti. Tenāha ‘‘jīvitindriyupacchedameva hī’’tiādi. Sabbaso pabandhasamucchedo hi samucchedamaraṇanti.

‘Tự thể’ (attabhāvo) là nơi tâm tồn tại (bhavati ettha cittaṃ), tức là nhóm các uẩn; ‘sự quăng bỏ’ (nikkhepo) của nó có nghĩa là sự vứt bỏ, sự rơi rụng, sự hủy diệt. Tuy nhiên, trong Chú giải, qua câu ‘của người đã chết’ v.v..., ngài chỉ ra rằng sự rơi rụng, vì là nguyên nhân của sự quăng bỏ, được gọi là ‘sự quăng bỏ’ (nikkhepo) theo cách ẩn dụ về kết quả. ‘Sự tan rã của các uẩn’ (khandhānaṃ bhedo) là sự làm sáng tỏ sự hủy diệt của nhóm các pháp đang diễn tiến theo dòng tương tục, nên đây là lời nói theo nghĩa chân đế một phần (ekadesato paramatthakathā). Về câu ‘sự chấm dứt của mạng căn’ (jīvitindriyassa upacchedo), ở đây không có một chút dấu vết nào của cách nói thông thường, vì vậy ngài nói: ‘Tuy nhiên, sự chấm dứt của mạng căn là sự chết theo nghĩa chân đế về mọi phương diện’. Mặc dù vậy, do sự diễn tiến của sự tan rã các uẩn nào mà có cách nói thông thường rằng ‘ông Tissa đã chết, ông Phussa đã chết’, sự tan rã ấy, do dòng tương tục của các uẩn chưa bị cắt đứt, xứng đáng được gọi là ‘cái chết theo quy ước’ (sammutimaraṇa). Vì vậy, ngài nói: ‘Chính điều này cũng được gọi là cái chết theo quy ước’. Do đó, ngài nói: ‘Vì chính sự chấm dứt của mạng căn...’ v.v... Quả vậy, sự cắt đứt hoàn toàn dòng tương tục là cái chết đoạn tuyệt (samucchedamaraṇa).

391. Byasanenāti anatthena. ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 721) viya dhamma-saddo hetupariyāyoti āha ‘‘dukkhakāraṇenā’’ti. Socananti lakkhitabbatāya socanalakkhaṇo. Socitassa socanakassa puggalassa, cittassa vā bhāvo socitabhāvo. Abbhantareti attabhāvassa anto. Attano lūkhasabhāvatāya sosento. Thāmagamanena samantato sosanavasena parisosento.

391. ‘Bởi sự bất hạnh’ (byasanenāti) là bởi sự vô ích (anatthena). Giống như trong câu ‘pháp vô ngại giải’ (dhammapaṭisambhidā) v.v..., từ ‘pháp’ (dhamma) là từ đồng nghĩa với nguyên nhân (hetu), vì vậy ngài nói ‘bởi nguyên nhân của khổ’ (dukkhakāraṇenā). ‘Sự sầu muộn’ (socanaṃ) có đặc tính là sầu muộn vì nó cần được ghi nhận như vậy. Trạng thái của người hay của tâm đang sầu muộn, đang đau buồn là trạng thái sầu muộn (socitabhāvo). ‘Bên trong’ (abbhantare) là bên trong tự thể. ‘Làm cho khô héo’ (sosento) do tự tánh thô ráp của chính nó. ‘Làm cho khô kiệt’ (parisosento) là làm cho khô héo khắp nơi bằng cách làm khô héo với sự đi đến tận cùng sức lực.

392. ‘‘Ādissa ādissa devanti paridevanti etenāti ādevo’’ti ādevana-saddaṃ katvā assumocanādivikāraṃ āpajjantānaṃ tabbikārāpattiyā [Pg.339] so saddo kāraṇabhāvena vutto. Taṃ taṃ vaṇṇanti taṃ taṃ guṇaṃ. Tassevāti ādevaparidevasseva. Bhāvaniddesāti ‘‘ādevitattaṃ paridevitatta’’nti bhāvaniddesā.

392. ‘Họ than khóc (devanti), họ than khóc thảm thiết (paridevanti) bằng cách kể đi kể lại (ādissa ādissa) điều này, vì vậy gọi là sự than van (ādevo)’. Sau khi tạo ra âm thanh than van, đối với những người rơi vào trạng thái bất thường như rơi lệ v.v..., âm thanh ấy được nói là nguyên nhân do sự rơi vào trạng thái bất thường đó của họ. ‘Phẩm chất này hay phẩm chất kia’ (taṃ taṃ vaṇṇaṃ) là đức hạnh này hay đức hạnh kia (taṃ taṃ guṇaṃ). ‘Của chính điều ấy’ (tassevāti) là của chính sự than van và than khóc thảm thiết ấy. ‘Sự trình bày về trạng thái’ (bhāvaniddesāti) là những sự trình bày về trạng thái như ‘trạng thái đã than van’ (ādevitattaṃ) và ‘trạng thái đã than khóc thảm thiết’ (paridevitattaṃ).

393. Nissayabhūto kāyo etassa atthīti kāyikaṃ. Tenāha ‘‘kāyapasādavatthuka’’nti. Dukkaraṃ khamanaṃ etassāti dukkhamanaṃ, so eva attho sabhāvoti dukkhamanaṭṭho, tena. Sātavidhuratāya asātaṃ.

393. Thân là nơi nương tựa của nó, do đó gọi là thuộc về thân (kāyikaṃ). Vì thế, ngài đã nói: ‘có sắc thần kinh thân làm vật nền (kāyapasādavatthukaṃ)’. Sự chịu đựng điều này là khó khăn, do đó là sự khó chịu (dukkhamanaṃ); chính ý nghĩa ấy là bản chất, do đó là ý nghĩa của sự khó chịu. Do vì thiếu vắng sự hài lòng nên là không hài lòng (asātaṃ).

394. Cetasi bhavanti cetasikaṃ, taṃ pana yasmā cittena samaṃ pakārehi yuttaṃ, tasmā āha ‘‘cittasampayutta’’nti.

394. Sanh khởi trong tâm (cetasi) nên gọi là sở hữu tâm (cetasikaṃ). Lại nữa, vì nó tương hợp với tâm (citta) qua nhiều phương diện, do đó ngài nói: ‘tương ưng với tâm (cittasampayuttaṃ)’.

395. Sabbavisayapaṭipattinivāraṇavasena samantato sīdanaṃ saṃsīdanaṃ. Uṭṭhātumpi asakkuṇeyyatākaraṇavasena atibalavaṃ, virūpaṃ vā sīdanaṃ visīdanaṃ. Cittakilamathoti visīdanākārena cittassa parikhedo. Upāyāso, sayaṃ na dukkho dosattā, saṅkhārakkhandhapariyāpannadhammantarattā vā. Ye pana domanassameva ‘‘upāyāso’’ti vadeyyuṃ, te ‘‘upāyāso tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā sampayutto, ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutto’’ti (dhātu. 249). Imāya pāḷiyā paṭikkhipitabbā. Upa-saddo bhusatthoti āha ‘‘balavataraṃ āyāso upāyāso’’ti. Dhammamattatādīpano bhāvaniddeso dhammato aññassa kattuabhāvajotano, asati ca kattari tena kattabbassa, pariggahetabbassa ca abhāvo evāti āha ‘‘attattaniyābhāvadīpakābhāvaniddesā’’ti.

395. Sự chìm đắm hoàn toàn theo cách ngăn chặn sự tiếp cận với tất cả đối tượng là sự buồn rầu (saṃsīdanaṃ). Sự chìm đắm rất mạnh mẽ hoặc bất thường theo cách làm cho không thể đứng dậy được là sự chán nản (visīdanaṃ). Sự mệt mỏi của tâm (cittakilamatho) là sự kiệt quệ của tâm dưới hình thức chán nản. Sự tuyệt vọng (upāyāso), tự nó không phải là khổ (dukkha), vì nó là sân (dosa), hoặc vì nó là một pháp khác được bao gồm trong hành uẩn (saṅkhārakkhandha). Còn những ai nói rằng chính ưu (domanassa) là ‘sự tuyệt vọng (upāyāso)’, họ nên bị bác bỏ bởi câu Pāli này: ‘Sự tuyệt vọng tương ưng với ba uẩn, một xứ, một giới; và tương ưng với một uẩn, một xứ, một giới bởi một số phương diện’ (Dhātu. 249). Tiếp đầu ngữ upa- có nghĩa là ‘mạnh mẽ’, do đó ngài nói: ‘sự phiền muộn (āyāso) mạnh hơn là sự tuyệt vọng (upāyāso)’. Sự trình bày về trạng thái (bhāvaniddeso) làm sáng tỏ rằng đó chỉ là pháp đơn thuần, cho thấy sự không có người làm nào khác ngoài pháp; và khi không có người làm, thì cũng không có việc phải làm bởi người ấy và không có cái để nắm giữ. Do đó, ngài nói: ‘sự trình bày về trạng thái làm sáng tỏ sự không có tự ngã và sở hữu của tự ngã’.

398. Jātidhammānanti ettha dhamma-saddo pakatipariyāyoti āha ‘‘jātisabhāvāna’’nti, jāyanapakatikānanti vuttaṃ hoti. Maggabhāvanāya maggabhāvanicchāhetukatā icchitabbāti tādisaṃ icchaṃ nivattento ‘‘vinā maggabhāvana’’nti āha. Aparo nayo na kho panetanti yametaṃ ‘‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma, na ca vata no jāti āgaccheyyā’’ti evaṃ pahīnasamudayesu ariyesu vijjamānaṃ ajātidhammattaṃ, parinibbutesu ca vijjamānaṃ jātiyā anāgamanaṃ icchitaṃ, taṃ icchantassāpi maggabhāvanāya vinā appattabbato[Pg.340], anicchantassāpi bhāvanāya pattabbato na icchāya pattabbaṃ nāma hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Vakkhamānatthasampiṇḍanattho pi-saddoti āha ‘‘upari sesāni upādāya pi-kāro’’ti. Yanti hetuatthe karaṇe paccattavacananti āha ‘‘yenapi dhammenā’’ti. Hetuattho hi ayaṃ dhamma-saddo, alabbhaneyyabhāvo ettha hetu veditabbo. Tanti vā icchitassa vatthuno alabbhanaṃ, evamettha ‘‘yampīti yenapī’’ti vibhattivipallāsena attho vutto. Yadā pana yaṃ-saddo ‘‘iccha’’nti etaṃ apekkhati, tadā alābhavisiṭṭhā icchā vuttā hoti. Yadā pana ‘‘na labhatī’’ti etaṃ apekkhati, tadā icchāvisiṭṭho alābho vutto hoti, so pana atthato añño dhammo natthi, tathāpi alabbhaneyyavatthugatā icchāva vuttā hoti. Sabbatthāti ‘‘jarādhammāna’’ntiādinā āgatesu sabbavāresu.

398. Ở đây, trong câu ‘có pháp sanh (jātidhammānaṃ)’, từ ‘pháp (dhamma)’ là từ đồng nghĩa với ‘bản chất’, do đó ngài nói ‘có bản chất sanh (jātisabhāvānaṃ)’, có nghĩa là ‘có bản chất của việc sanh khởi’. Do việc tu tập đạo lộ là điều đáng mong muốn, được gây ra bởi ý muốn tu tập đạo lộ, nên khi ngăn chặn ý muốn như vậy, ngài nói ‘không có sự tu tập đạo lộ’. Một phương pháp khác: ‘nhưng điều này không phải vậy’. Điều được mong muốn rằng: ‘Ôi, mong rằng chúng ta không có pháp sanh, và mong rằng sự sanh sẽ không đến với chúng ta!’, trạng thái không có pháp sanh này hiện hữu nơi các bậc Thánh đã đoạn tận tập đế, và sự không đến của sanh này hiện hữu nơi các vị đã nhập Niết-bàn, điều đó dù người mong muốn cũng không thể đạt được nếu không có sự tu tập đạo lộ, và dù người không mong muốn cũng có thể đạt được nhờ sự tu tập, nên nó không phải là điều có thể đạt được bằng ý muốn. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Từ ‘pi’ (cũng) có ý nghĩa tóm tắt những điều sẽ được nói, do đó ngài nói: ‘từ pi được dùng để chỉ những phần còn lại ở trên’. Từ ‘yaṃ’ là biến cách thứ ba số ít trong ý nghĩa nguyên nhân hoặc công cụ, do đó ngài nói ‘bởi pháp nào (yenapi dhammena)’. Thật vậy, từ ‘pháp (dhamma)’ này có nghĩa là nguyên nhân; trạng thái không thể đạt được ở đây nên được hiểu là nguyên nhân. Hoặc, ‘taṃ’ là sự không đạt được đối tượng mong muốn. Do đó, ở đây ý nghĩa của ‘yampi’ được nói là ‘yenapi’ qua sự thay đổi biến cách. Khi từ ‘yaṃ’ quy chiếu đến ‘icchaṃ’ (sự mong muốn), thì sự mong muốn được đặc trưng bởi sự không đạt được được nói đến. Khi nó quy chiếu đến ‘na labhati’ (không đạt được), thì sự không đạt được được đặc trưng bởi sự mong muốn được nói đến. Nhưng về mặt ý nghĩa, không có pháp nào khác. Tuy nhiên, chính sự mong muốn đối với đối tượng không thể đạt được đã được nói đến. ‘Trong tất cả các trường hợp’ có nghĩa là trong tất cả các trường hợp được đề cập, bắt đầu bằng ‘có pháp già (jarādhammānaṃ)’.

Samudayasaccaniddesavaṇṇanā

Giải Thích Về Phần Trình Bày Tập Đế

400. Punabbhavakaraṇaṃ punobbhavo uttarapadalopaṃ katvā mano-saddassa viya purimapadassa o-kārantatā daṭṭhabbā. Atha vā sīlanaṭṭhena ika-saddena gamitatthattā kiriyāvācakassa saddassa adassanaṃ daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘asūpabhakkhanasīlo asūpiko’’ti. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘punabbhavaṃ deti, punabbhavāya saṃvattati, punappunaṃ bhave nibbattetīti ponobbhavikā’’ti (vibha. aṭṭha. 203) attho vutto so ‘‘taddhitā’’ iti bahuvacananiddesato, vicittattā vā taddhitavuttiyā, abhidhānalakkhaṇattā vā taddhitānaṃ tesupi atthesu ponobbhavikasaddasiddhi sambhaveyyāti katvā vutto. Tattha kammunā sahajātā punabbhavaṃ deti, asahajātā kammasahāyabhūtā punabbhavāya saṃvattati, duvidhāpi punappunaṃ bhave nibbattetīti daṭṭhabbā. Nandanaṭṭhena, rañjanaṭṭhena ca nandīrāgo, yo ca nandīrāgo, yā ca taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, ubhayametaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānanti taṇhā ‘‘nandīrāgena saddhiṃ atthato ekattameva gatā’’ti vuttā. Tabbhāvattho hettha saha-saddo ‘‘sanidassanā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 9) viya. Tasmā nandīrāgasahagatāti nandīrāgabhāvaṃ gatā sabbāsupi avatthāsu nandīrāgabhāvassa apaccakkhāya vattanatoti attho. Rāgasambandhena uppannassāti vuttaṃ. Rūpārūpabhavarāgassa visuṃ vuccamānattā kāmabhave eva bhavapatthanuppatti vuttāti veditabbā.

400. Sự tạo ra tái sanh (punabbhavakaraṇaṃ) là tái sanh (punobbhavo); nên hiểu rằng nguyên âm cuối của từ đứng trước trở thành ‘o’ sau khi đã lược bỏ từ đứng sau, giống như trường hợp của từ mano. Hoặc, nên hiểu rằng từ chỉ hành động không xuất hiện vì ý nghĩa đã được truyền đạt bởi hậu tố -ika trong nghĩa là thói quen, như trong câu ‘asūpiko’ (người có thói quen không ăn súp). Tuy nhiên, trong Sammohavinodanī, ý nghĩa được giải thích là: ‘nó cho tái sanh, nó dẫn đến tái sanh, nó tạo ra sự hiện hữu lặp đi lặp lại, do đó là ponobbhavikā’ (Vibh. aṭṭha. 203). Ý nghĩa này được nói đến do sự chỉ định số nhiều ‘taddhitā’ (các hậu tố), hoặc do sự đa dạng của các cấu trúc hậu tố, hoặc do bản chất từ vựng của các hậu tố, nên sự hình thành của từ ponobbhavika cũng có thể xảy ra trong những ý nghĩa đó. Trong đó, (ái) đồng sanh với nghiệp thì cho tái sanh; (ái) không đồng sanh nhưng là trợ thủ cho nghiệp thì dẫn đến tái sanh; cả hai loại nên được hiểu là tạo ra sự hiện hữu lặp đi lặp lại. Hỷ tham (nandīrāga) có nghĩa là vui thích và say đắm. Cả hỷ tham và ái (taṇhā) theo nghĩa khao khát, cả hai đều có cùng một ý nghĩa, chỉ có từ ngữ là khác nhau. Do đó, ái được nói là ‘đã đạt đến trạng thái đồng nhất về mặt ý nghĩa với hỷ tham’. Ở đây, từ saha có nghĩa là ‘trạng thái của nó’, giống như trong ‘các pháp có biểu hiện (sanidassanā dhammā)’. Do đó, ‘câu hành với hỷ tham (nandīrāgasahagatā)’ có nghĩa là đã đạt đến trạng thái hỷ tham, vận hành mà không từ bỏ trạng thái hỷ tham trong mọi hoàn cảnh. Được nói là ‘của cái đã sanh khởi liên quan đến tham ái’. Vì tham ái đối với hữu sắc và hữu vô sắc được nói riêng, nên cần hiểu rằng sự sanh khởi của sự mong muốn hiện hữu chỉ được nói đến trong cõi dục.

Tasmiṃ [Pg.341] tasmiṃ piyarūpe paṭhamuppattivasena ‘‘uppajjatī’’ti vuttaṃ, punappunaṃ pavattivasena ‘‘nivisatī’’ti. Pariyuṭṭhānānusayavasena vā uppattinivesā yojetabbā. Sampattiyanti manussasobhagge, devatte ca. Attano cakkhunti savatthukaṃ cakkhuṃ vadati, sapasādaṃ vā maṃsapiṇḍaṃ. Vippasannaṃ pañcapasādanti parisuddhasuppasannanīlapītalohitakaṇhaodātavaṇṇavantaṃ. Rajatapanāḷikaṃ viya chiddaṃ abbhantare odātattā. Pāmaṅgasuttaṃ viya ālambakaṇṇabaddhaṃ. Tuṅgā uccā dīghā nāsikā tuṅganāsā, evaṃ laddhavohāraṃ attano ghānaṃ. ‘‘Laddhavohārā’’ti vā pāṭho, tasmiṃ sati tuṅgā nāsā yesaṃ te tuṅganāsā, evaṃ laddhavohārā sattā attano ghānanti yojanā kātabbā. Jivhaṃ…pe… maññanti vaṇṇasaṇṭhānato, kiccato ca. Kāyaṃ…pe… maññanti ārohapariṇāhasampattiyā. Manaṃ…pe… maññanti atītādiatthacintanasamatthaṃ. Attanā paṭiladdhāni ajjhattañca sarīragandhādīni, bahiddhā ca vilepanagandhādīni. Uppajjamānā uppajjatīti yadā uppajjamānā hoti, tadā ettha uppajjatīti sāmaññena gahitā uppādakiriyā lakkhaṇabhāvena vuttā, visayavisiṭṭhā ca lakkhitabbabhāvena. Na hi sāmaññavisesehi nānattavohāro na hotīti. Uppajjamānāti vā anicchito uppādo hetubhāvena vutto, uppajjatīti nicchito phalabhāvena yadi uppajjamānā hoti, ettha uppajjatīti.

Ở trong sắc khả ái ấy, theo nghĩa sanh khởi lần đầu tiên nên được nói là ‘sanh khởi,’ theo nghĩa diễn tiến nhiều lần nên được nói là ‘an trú.’ Hoặc sự sanh khởi và sự an trú nên được liên kết theo nghĩa phiền não hiện hành và phiền não tùy miên. Sự thành tựu là vẻ đẹp của loài người và cảnh giới chư thiên. Con mắt của mình là nói đến con mắt có vật nền, hoặc khối thịt có thần kinh thị giác. Năm thần kinh trong sáng là có các màu xanh, vàng, đỏ, đen, trắng đã được thanh lọc và rất trong sáng. Giống như ống dẫn nước bằng bạc, có lỗ hổng bên trong vì tính chất trong trắng. Giống như sợi chỉ viền, được buộc vào vành tai treo lủng lẳng. Mũi cao, thẳng, dài là mũi cao; như vậy, khứu giác của mình đã nhận được cách gọi này. Hoặc có bản đọc là ‘laddhavohārā,’ khi ấy, tuṅganāsā là những chúng sanh có mũi cao; như vậy, nên thực hiện sự liên kết là ‘khứu giác của mình’ của các chúng sanh đã nhận được cách gọi này. Họ cho rằng lưỡi...v.v... (là khả ái) do màu sắc, hình dáng, và do phận sự. Họ cho rằng thân...v.v... (là khả ái) do sự thành tựu về chiều cao và bề ngang. Họ cho rằng ý...v.v... (là khả ái) vì có khả năng suy tư về các đối tượng quá khứ v.v... Những thứ do tự mình đạt được, bên trong là mùi hương của cơ thể v.v..., và bên ngoài là mùi hương của vật thoa v.v... Trong câu ‘đang sanh khởi thì sanh khởi,’ khi (ái) đang sanh khởi, thì nó sanh khởi ở đây. Như vậy, hành động sanh khởi được hiểu một cách tổng quát đã được nói theo nghĩa là tướng trạng, và (hành động sanh khởi) đặc thù theo đối tượng được nói theo nghĩa là cái được biểu thị. Bởi vì không phải là không có cách gọi khác nhau giữa cái chung và cái riêng. Hoặc, ‘đang sanh khởi’ là sự sanh khởi không mong muốn được nói theo nghĩa là nhân; ‘thì sanh khởi’ là (sự sanh khởi) được xác định theo nghĩa là quả. (Nghĩa là) nếu nó đang sanh khởi, thì nó sanh khởi ở đây.

Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā

Giải Thích Về Sự Trình Bày Diệt Đế

401. ‘‘Sabbāni nibbānavevacanānevā’’ti vatvā tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘nibbānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha āgammāti nimittaṃ katvā. Nibbānahetuko hi taṇhāya asesavirāganirodho. Khayagamanavasena virajjati. Appavattigamanavasena nirujjhati. Anapekkhatāya cajanavasena, hānivasena vā cajīyati. Puna yathā nappavattati, tathā dūra khipanavasena paṭinissajjīyati. Bandhanabhūtāya mocanavasena muccati. Asaṃkilesavasena na allīyati. Kasmā panetaṃ nibbānaṃ ekameva samānaṃ nānānāmehi vuccatīti? Paṭipakkhanānatāyāti dassento ‘‘ekameva hī’’tiādimāha. Saṅkhatadhammavidhurasabhāvattā nibbānassa nāmānipi guṇanemittikattā saṅkhatadhammavidhurāneva hontīti vuttaṃ ‘‘sabbasaṅkhatānaṃ nāmapaṭipakkhavasenā’’ti. Asesaṃ virajjati taṇhā etthāti asesavirāgoti. Esa nayo sesesupi. Ayaṃ pana viseso – natthi etassa uppādo, na [Pg.342] vā etasmiṃ adhigate puggalassa uppādoti anuppādo, asaṅkhatadhammo. ‘‘Appavatta’’ntiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. Āyūhanaṃ samudayo, tappaṭipakkhavasena anāyūhanaṃ.

401. Sau khi nói: ‘Tất cả đều là các từ đồng nghĩa của Nibbāna,’ để làm cho ý nghĩa ấy được rõ ràng hơn, đoạn văn bắt đầu bằng ‘bởi vì Nibbāna’... Ở đây, ‘nhờ vào’ có nghĩa là lấy làm đối tượng. Thật vậy, sự đoạn diệt và ly tham không còn dư tàn của ái là do Nibbāna làm nhân. Nó ly tham theo nghĩa đi đến sự tận diệt. Nó đoạn diệt theo nghĩa đi đến sự không diễn tiến. Nó được từ bỏ theo nghĩa xả ly do không luyến tiếc, hoặc theo nghĩa từ bỏ. Nó được buông bỏ theo nghĩa quăng đi xa để không còn diễn tiến trở lại. Nó được giải thoát theo nghĩa thoát khỏi cái đã trở thành sự trói buộc. Nó không bám víu theo nghĩa không bị ô nhiễm. Nhưng tại sao Nibbāna này, dù chỉ là một, lại được gọi bằng nhiều tên khác nhau? Để chỉ ra rằng ‘do sự đa dạng của các pháp đối nghịch,’ ngài đã nói đoạn bắt đầu bằng ‘thật vậy, chỉ là một’... Do bản chất của Nibbāna là trái ngược với các pháp hữu vi, nên các tên gọi của Nibbāna, vì là tên gọi theo phẩm chất, cũng trái ngược với các pháp hữu vi. Điều này được nói trong câu: ‘theo nghĩa là tên gọi đối nghịch với tất cả các pháp hữu vi.’ Sự ly tham không dư tàn là nơi mà ái ly tham không còn dư tàn. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: Vô sanh là không có sự sanh khởi của pháp này, hoặc khi đã chứng đắc pháp này thì không có sự sanh khởi của cá nhân; đó là pháp vô vi. Trong các từ như ‘không diễn tiến’ v.v..., ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp này. Sự vun bồi là tập đế; sự không vun bồi là theo nghĩa đối nghịch với nó.

Taṇhā appahīne sati yattha uppajjati, pahāne pana sati tattha tatthevassā abhāvo sudassitoti āha ‘‘tattheva abhāvaṃ dassetu’’nti. Apaññattinti apaññāpanaṃ, ‘‘titta alābu atthī’’ti vohārābhāvaṃ vā. Tittaalābuvalliyā appavattiṃ icchanto puriso viya ariyamaggo, tassa tassā appavattininnacittassa mūlacchedanaṃ viya maggassa nibbānārammaṇassa taṇhāya pahānaṃ, tadappavatti viya taṇhāya appavattibhūtaṃ nibbānaṃ daṭṭhabbaṃ.

Khi ái chưa được đoạn trừ, nó sanh khởi ở nơi nào, nhưng khi đã được đoạn trừ, sự vắng mặt của nó ngay tại nơi ấy là điều dễ thấy. Vì vậy, ngài nói: ‘để chỉ ra sự vắng mặt ngay tại nơi ấy.’ Sự không được biết đến là sự không cho biết, hoặc là sự vắng mặt của cách nói ‘có trái bầu đắng.’ Thánh đạo giống như người muốn cho dây bầu đắng không mọc lên; sự đoạn trừ ái của đạo lấy Nibbāna làm đối tượng giống như việc chặt đứt gốc rễ của tâm hướng đến sự không mọc lên của dây bầu ấy; Nibbāna, vốn là sự không diễn tiến của ái, nên được xem như sự không mọc lên của dây bầu ấy.

Dutiyaupamāyaṃ dakkhiṇadvāraṃ viya nibbānaṃ, coraghātakā viya maggo. Dakkhiṇadvāre ghātitāpi corā pacchā ‘‘aṭaviyaṃ corā ghātitā’’ti vuccanti, evaṃ nibbānaṃ āgamma niruddhāpi taṇhā ‘‘cakkhādīsu niruddhā’’ti vuccati tattha kiccakaraṇābhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Purimā vā upamā maggena niruddhāya ‘‘piyarūpasātarūpesu niruddhā’’ti vattabbatādassanatthaṃ vuttā, pacchimā nibbānaṃ āgamma niruddhāya ‘‘piyarūpasātarūpesu niruddhā’’ti vattabbatādassanatthaṃ vuttāti ayaṃ etāsaṃ viseso.

Trong ví dụ thứ hai, Nibbāna giống như cổng phía nam, đạo giống như những người giết trộm. Mặc dù những tên trộm bị giết ở cổng phía nam, sau đó người ta vẫn nói ‘những tên trộm đã bị giết trong rừng.’ Tương tự như vậy, ái, mặc dù được đoạn diệt nhờ vào Nibbāna, vẫn được nói là ‘được đoạn diệt ở mắt v.v...’ bởi vì không còn phận sự phải làm ở nơi đó. Điều này nên được hiểu như vậy. Hoặc, ví dụ trước được nói để chỉ ra rằng (ái) được đoạn diệt bởi đạo nên được gọi là ‘được đoạn diệt trong các sắc khả ái, khả hỷ;’ ví dụ sau được nói để chỉ ra rằng (ái) được đoạn diệt nhờ vào Nibbāna nên được gọi là ‘được đoạn diệt trong các sắc khả ái, khả hỷ.’ Đây là sự khác biệt giữa chúng.

Maggasaccaniddesavaṇṇanā

Giải Thích Về Sự Trình Bày Đạo Đế

402. Aññamaggapaṭikkhepanatthanti titthiyehi parikappitassa maggassa dukkhanirodhagāminipaṭipadābhāvapaṭikkhepanatthaṃ, aññassa vā maggabhāvapaṭikkhepo aññamaggapaṭikkhepo, tadatthaṃ. ‘‘Aya’’nti pana attano, tesu ca bhikkhūsu ekaccānaṃ paccakkhabhāvato āsannapaccakkhavacanaṃ. Ārakattāti niruttinayena ariyasaddasiddhimāha. Ariyabhāvakarattāti ariyakaraṇo ariyoti uttarapadalopena, puggalassa ariyabhāvakarattā ariyaṃ karotīti vā ariyo, ariyaphalapaṭilābhakarattā vā ariyaṃ phalaṃ labhāpeti janetīti ariyo. Purimena cettha attano kiccavasena, pacchimena phalavasena ariyanāmalābho vuttoti daṭṭhabbo. Catusaccapaṭivedhāvahaṃ kammaṭṭhānaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ, catusaccaṃ vā uddissa pavattaṃ bhāvanākammaṃ yogino sukhavisesānaṃ ṭhānabhūtanti catusaccakammaṭṭhānaṃ. Purimāni dve saccāni [Pg.343] vaṭṭaṃ pavattihetubhāvato. Pacchimāni vivaṭṭaṃ nivattitadadhigamupāyabhāvato. Vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso sarūpato pariggahasabbhāvato. Vivaṭṭe natthi avisayattā, visayatte ca payojanābhāvato. Purimāni dve saccāni uggaṇhitvāti sambandho. Kammaṭṭhānapāḷiyā hi tadatthasallakkhaṇena vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Tenāha ‘‘vācāya punappunaṃ parivattento’’ti. Iṭṭhaṃ kantanti nirodhamaggesu ninnabhāvaṃ dasseti, na abhinandanaṃ, tanninnabhāvoyeva ca tattha kammakaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

402. Aññamaggapaṭikkhepanatthanti: Có nghĩa là để bác bỏ sự kiện con đường do các ngoại đạo tưởng định không phải là con đường đưa đến sự diệt khổ. Hoặc sự bác bỏ tính chất con đường của (con đường) khác là sự bác bỏ con đường khác, vì mục đích ấy. Còn (từ) “ayaṃ” (này) là lời nói chỉ sự trực nhận gần, do là sự trực nhận của chính mình và của một số vị tỳ khưu trong các vị ấy. Ārakattāti: (Từ) ārakattā (xa lìa) nói lên sự hình thành của từ ariya (Thánh) theo phương pháp từ nguyên học. Ariyabhāvakarattāti: Do làm cho trở thành bậc Thánh. Ariyakaraṇo ariyo (người làm cho trở thành bậc Thánh là bậc Thánh) là do sự lược bỏ hậu tố. Hoặc do làm cho cá nhân trở thành bậc Thánh, (nghĩa là) làm cho trở thành bậc Thánh nên là bậc Thánh. Hoặc do làm cho thành tựu Thánh quả, (nghĩa là) làm cho thành tựu, làm cho sanh khởi quả vị Thánh nên là bậc Thánh. Ở đây, cần phải hiểu rằng sự thành tựu danh xưng Thánh được nói đến, đối với (trường hợp) trước là theo phận sự của chính nó, đối với (trường hợp) sau là theo quả vị. Đề mục nghiệp xứ mang lại sự thông suốt Tứ đế là đề mục nghiệp xứ Tứ đế. Hoặc nghiệp tu tập được tiến hành nhắm đến Tứ đế là nền tảng cho các sự an lạc đặc biệt của hành giả nên là đề mục nghiệp xứ Tứ đế. Hai đế trước là luân hồi, do là nhân của sự diễn tiến. Hai đế sau là thoát ly luân hồi, do là phương tiện để chứng ngộ sự chấm dứt ấy. Sự chuyên chú vào đề mục nghiệp xứ trong luân hồi là do có sự nắm bắt theo tự tánh. Trong sự thoát ly luân hồi thì không có, do không phải là đối tượng, và nếu là đối tượng thì cũng do không có lợi ích. Có sự liên kết (với câu) “sau khi đã học thuộc hai đế trước.” Thật vậy, sự học thuộc lòng bằng cách ghi nhận ý nghĩa của nó trong bản văn về đề mục nghiệp xứ là sự học thuộc. Do đó, ngài nói: “trong khi lặp đi lặp lại bằng lời nói.” Iṭṭhaṃ kantanti: (Từ) iṭṭhaṃ kantaṃ (đáng ưa, đáng thích) cho thấy sự hướng về Diệt đế và Đạo đế, chứ không phải là sự hoan hỷ. Và cần phải hiểu rằng chính sự hướng về đó là sự thực hành nghiệp xứ ở đây.

Ekapaṭivedhenevāti ekañāṇeneva paṭivijjhanena. Paṭivedho paṭighātābhāvena visaye nissaṅgacārasaṅkhātaṃ nibbijjhanaṃ. Abhisamayo avirajjhitvā visayassa adhigamasaṅkhāto avabodho. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti paricchinditvā jānanameva vuttanayena paṭivedhoti pariññāpaṭivedho, tena. Idañca yathā tasmiṃ ñāṇe pavatte pacchā dukkhassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti, tathā pavattiṃ gahetvā vuttaṃ, na pana maggañāṇassa ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā (ma. ni. 2.484; 3.104) pavattanato. Pahīnassa puna appahātabbatāya pakaṭṭhaṃ hānaṃ cajanaṃ samucchindanaṃ, pahānameva vuttanayena paṭivedhoti pahānapaṭivedho, tena. Ayampi yasmiṃ kilese appahīyamāne maggabhāvanāya na bhavitabbaṃ, asati ca maggabhāvanāya yo uppajjeyya, tassa kilesassa paṭighātaṃ karontassa anuppattidhammataṃ āpādentassa ñāṇassa tathāpavattiyaṃ paṭighātābhāvena nissaṅgacāraṃ upādāya evaṃ vutto. Sacchikiriyā paccakkhakaraṇaṃ anussavākāraparivitakkādike muñcitvā sarūpato ārammaṇakaraṇaṃ ‘‘idaṃ ta’’nti yathāsabhāvato gahaṇaṃ, sā eva vuttanayena paṭivedhoti sacchikiriyāpaṭivedho, tena. Ayaṃ panassa āvaraṇassa asamucchindanato ñāṇaṃ nirodhaṃ ālambituṃ na sakkoti, tassa samucchindanato taṃ sarūpato vibhāventameva pavattatīti evaṃ vutto. Bhāvanā uppādanā, vaḍḍhanā ca. Tattha paṭhamamagge uppādanaṭṭhena, dutiyādīsu vaḍḍhanaṭṭhena, ubhayatthāpi vā ubhayathāpi veditabbaṃ. Paṭhamamaggepi hi yathārahaṃ vuṭṭhānagāminiyaṃ pavattaṃ parijānanādiṃ vaḍḍhento pavattoti vaḍḍhanaṭṭhena bhāvanā sakkā viññātuṃ. Dutiyādīsupi appahīnakilesappahānato, puggalantarabhāvasādhanato ca uppādanaṭṭhena bhāvanā sakkā viññātuṃ, sā eva vuttanayena paṭivedhoti bhāvanāpaṭivedho, tena. Ayampi [Pg.344] hi yathā ñāṇe pavatte pacchā maggadhammānaṃ sarūpaparicchede sammoho na hoti, tathā pavattimeva gahetvā vutto.

Ekapaṭivedhenevāti: Có nghĩa là bằng sự thâm nhập chỉ với một trí tuệ. Sự thông suốt (paṭivedha) là sự thâm nhập được gọi là sự vận hành không vướng mắc trong đối tượng do không có sự chướng ngại. Sự chứng ngộ (abhisamaya) là sự giác ngộ được gọi là sự đạt đến đối tượng mà không có sự tách rời. Chính sự biết sau khi đã xác định rằng: “Đây là khổ, khổ chỉ có chừng ấy, không có nhiều hơn thế nữa” là sự thông suốt theo phương cách đã được nói, (tức là) sự thông suốt bằng liễu tri, do sự thông suốt ấy. Và điều này được nói bằng cách nắm lấy sự diễn tiến theo cách mà khi trí tuệ ấy khởi lên, sau đó không có sự si mê trong việc xác định tự tánh v.v... của khổ, chứ không phải do sự khởi lên của đạo tuệ theo cách “đây là khổ” v.v... Sự từ bỏ, sự xả ly, sự đoạn trừ một cách triệt để do tính chất không thể bị từ bỏ lại của (phiền não) đã được từ bỏ, chính sự từ bỏ là sự thông suốt theo phương cách đã được nói, (tức là) sự thông suốt bằng đoạn tận, do sự thông suốt ấy. Điều này cũng được nói như vậy là y cứ vào sự vận hành không vướng mắc do không có sự chướng ngại trong sự diễn tiến như thế của trí tuệ, là trí tuệ làm cho phiền não ấy có trạng thái không sanh khởi, là trí tuệ chống lại phiền não mà nếu phiền não ấy không được từ bỏ thì sự tu tập đạo sẽ không thể có, và nếu không có sự tu tập đạo thì phiền não ấy sẽ sanh khởi. Sự thực chứng (sacchikiriyā) là sự trực nhận, là sự bắt lấy đối tượng theo tự tánh sau khi đã từ bỏ các sự suy xét theo kiểu nghe truyền lại v.v..., là sự nắm bắt theo đúng thực tánh rằng: “Đây là cái đó.” Chính sự thực chứng ấy là sự thông suốt theo phương cách đã được nói, (tức là) sự thông suốt bằng thực chứng, do sự thông suốt ấy. Còn điều này được nói như vậy là do chướng ngại của nó chưa được đoạn trừ nên trí tuệ không thể bắt Niết-bàn làm đối tượng, do sự đoạn trừ chướng ngại ấy nên trí tuệ khởi lên trong khi đang phân tích rõ đối tượng ấy theo tự tánh. Sự tu tập (bhāvanā) là sự làm cho sanh khởi và sự làm cho tăng trưởng. Ở đó, trong đạo đầu tiên là theo nghĩa làm cho sanh khởi, trong các đạo thứ hai v.v... là theo nghĩa làm cho tăng trưởng, hoặc trong cả hai trường hợp, cần được hiểu theo cả hai cách. Thật vậy, ngay cả trong đạo đầu tiên, sự tu tập cũng có thể được hiểu theo nghĩa làm cho tăng trưởng, do khởi lên trong khi làm tăng trưởng sự liễu tri v.v... đã diễn tiến trong (tuệ) xuất khởi theo mức độ tương xứng. Ngay cả trong các đạo thứ hai v.v..., sự tu tập cũng có thể được hiểu theo nghĩa làm cho sanh khởi, do sự từ bỏ các phiền não chưa được từ bỏ, và do sự thành tựu trạng thái của cá nhân khác. Chính sự tu tập ấy là sự thông suốt theo phương cách đã được nói, (tức là) sự thông suốt bằng tu tập, do sự thông suốt ấy. Thật vậy, điều này cũng được nói bằng cách nắm lấy chính sự diễn tiến theo cách mà khi trí tuệ khởi lên, sau đó không có sự si mê trong việc xác định tự tánh của các đạo pháp.

Tiṭṭhantu tāva yathādhigatā maggadhammā, yathāpavattesu phaladhammesupi ayaṃ yathādhigatasaccadhammesu viya vigatasammohova hoti. Tenevāha ‘‘diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo’’ti (mahāva. 18; dī. ni. 1.299; ma. ni. 2.69) yato sacassa dhammatāsañcoditā yathādhigatasaccadhammālambaniyo maggavīthito parato maggaphalapahīnāvasiṭṭhakilesanibbānānaṃ paccavekkhaṇā pavattanti, dukkhasaccammopi sakkāyadiṭṭhiādayo. Ayañca atthavaṇṇanā ‘‘pariññābhisamayenā’’tiādīsupi vibhāvetabbā. Ekābhisamayena abhisametīti etthāha vitaṇḍavādī ‘‘ariyamaggañāṇaṃ catūsu saccesu nānābhisamayavasena kiccakara’’nti, so abhidhamme (kathā. 274) odhisokathāya saññāpetabbo. Idāni tameva ekābhisamayaṃ vitthāravasena vibhāvetuṃ ‘‘evamassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Pubbabhāge…pe… paṭivedho hotī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu paṭivedho pubbabhāgiyo na hotīti? Saccametaṃ nippariyāyato, idha pana uggahādivasena pavatto avabodho pariyāyato tathā vutto. Paṭivedhanimittattā vā uggahādivasena pavattaṃ dukkhādīsu pubbabhāge ñāṇaṃ ‘‘paṭivedho’’ti vuttaṃ, na paṭivijjhanasabhāvaṃ. Kiccatoti pubbabhāgehi dukkhādiñāṇehi kātabbakiccassa idha nipphattito, imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato, pariññāditoti attho. Ārammaṇapaṭivedhoti sacchikiriyāpaṭivedhamāha. Sāti paccavekkhaṇā. Idhāti imasmiṃ ṭhāne. Uggahādīsu vuccamānesu na vuttā anavasarattā. Adhigame hi sati tassā siyā avasaro.

Hãy tạm gác lại các pháp đạo đã được chứng ngộ, ngay cả đối với các pháp quả đã diễn tiến, vị này cũng không còn mê lầm như đối với các pháp chân lý đã được chứng ngộ. Do đó, Ngài đã nói: ‘Là người đã thấy pháp, đã đạt đến pháp, đã biết pháp, đã thâm nhập pháp’ (mahāva. 18; dī. ni. 1.299; ma. ni. 2.69). Bởi vì, sau lộ trình đạo lấy các pháp chân lý đã được chứng ngộ làm đối tượng, được thúc đẩy bởi pháp tánh của chân lý, các sự quán xét về đạo, quả, các phiền não đã đoạn trừ, các phiền não còn sót lại, và Níp-bàn diễn ra; đối với khổ đế cũng vậy, như thân kiến v.v... (đã được đoạn trừ). Và sự giải thích ý nghĩa này cũng cần được làm rõ trong các đoạn như ‘bằng sự thông suốt qua tuệ tri’. Ở đây, về câu ‘thông suốt bằng một sự thông suốt duy nhất’, người ngụy biện nói rằng: ‘Thánh đạo trí thực hiện phận sự đối với bốn chân lý bằng cách thông suốt riêng rẽ’, người ấy cần được làm cho hiểu rõ bằng Odhisokathā trong tạng Abhidhamma (kathā. 274). Bây giờ, để giải thích chi tiết về chính sự thông suốt duy nhất ấy, câu ‘như vậy, đối với vị ấy’ v.v... đã được nói. Tại sao lại nói: ‘Trong giai đoạn đầu… sự liễu ngộ xảy ra’? Chẳng phải sự liễu ngộ không thuộc giai đoạn đầu sao? Điều này đúng theo nghĩa đen. Nhưng ở đây, sự hiểu biết diễn ra qua việc học thuộc v.v... được gọi như vậy theo nghĩa bóng. Hoặc do là nhân của sự liễu ngộ, trí tuệ trong giai đoạn đầu về khổ v.v... diễn ra qua việc học thuộc v.v... được gọi là ‘sự liễu ngộ’, chứ không phải là bản chất của sự xuyên thấu. Về phương diện phận sự: vì phận sự cần được thực hiện bởi các trí tuệ về khổ v.v... trong giai đoạn đầu đã được hoàn thành ở đây, hoặc vì phận sự của chính trí tuệ này là làm sáng tỏ khổ v.v..., tức là tuệ tri v.v... Sự liễu ngộ đối tượng nói lên sự liễu ngộ bằng cách thực chứng. ‘Nó’ là sự quán xét. ‘Ở đây’ là ở nơi này. Khi nói về việc học thuộc v.v..., nó không được đề cập đến vì không phải lúc. Bởi vì khi có sự chứng đắc, thì mới có cơ hội cho nó.

Taṃyeva hi anavasaraṃ dassetuṃ ‘‘imassa cā’’tiādi vuttaṃ. Pubbe pariggahatoti kammaṭṭhānapariggahato pubbe. Uggahādivasena saccānaṃ pariggaṇhanañhi pariggaho. Tathā tāni pariggaṇhanato manasikāradaḷhatāya pubbabhāgiyā dukkhapariññādayo honti yevāti āha ‘‘pariggahato paṭṭhāya hotī’’ti. Aparabhāgeti maggakkhaṇe. Duddasattāti attano pavattikkhaṇavasena pākaṭānipi pakatiñāṇena sabhāvarasato daṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā. Gambhīreneva ca bhāvanāñāṇena, tathāpi matthakappattena ariyamaggañāṇeneva yāthāvato passitabbattā gambhīrāni[Pg.345]. Tenāha ‘‘lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīra’’nti. Itarāni asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikatāya accantasukhappattāya anuppattibhavatāya, anuppannapubbatāya ca pavattivasena apākaṭattā ca paramagambhīrattā, tathā paramagambhīrañāṇeneva passitabbatāya pakatiñāṇena daṭṭhuṃ na sakkuṇeyyānīti duddasāni. Tenāha ‘‘itaresaṃ panā’’tiādi. Payogoti kiriyā, vāyāmo vā. Tassa mahantatarassa icchitabbataṃ, dukkarataratañca upamāhi dasseti ‘‘bhavaggaggahaṇattha’’ntiādinā. Paṭivedhakkhaṇeti ariyassa maggassa catusaccasampaṭivedhakkhaṇe. Ekameva taṃ ñāṇanti dukkhādīsu pariññādikiccasādhanavasena ekameva taṃ maggañāṇaṃ hoti.

Để chỉ ra chính sự không phải lúc ấy, câu ‘và của vị này’ v.v... đã được nói. ‘Trước khi nắm bắt’ là trước khi nắm bắt đề mục thiền. Sự nắm bắt chính là việc thấu hiểu các chân lý qua việc học thuộc v.v... Do việc thấu hiểu chúng như vậy, nhờ sự vững chắc của tác ý, các tuệ tri về khổ v.v... thuộc giai đoạn đầu chắc chắn xảy ra, nên Ngài nói ‘bắt đầu từ sự nắm bắt’. ‘Trong giai đoạn sau’ là trong khoảnh khắc đạo. ‘Khó thấy’ là vì, mặc dù chúng rõ ràng về phương diện khoảnh khắc diễn tiến của chúng, nhưng không thể thấy được bản chất và vai trò của chúng bằng trí tuệ thông thường. Và chúng sâu xa vì chỉ có thể được thấy như thật bằng trí tuệ tu tập, hơn nữa là bằng thánh đạo trí đã đạt đến đỉnh cao. Do đó, Ngài nói: ‘Nhưng về phương diện liễu ngộ các đặc tính, cả hai đều sâu xa’. Các pháp còn lại (diệt và đạo) thì khó thấy vì chúng không ô nhiễm và không phải là pháp làm ô nhiễm, vì đã đạt đến sự an lạc tuyệt đối, vì là trạng thái chưa từng đạt đến, và vì chưa từng sanh khởi trước đây, do đó không rõ ràng về phương diện diễn tiến, và vì vô cùng sâu xa; và cũng vì chúng chỉ có thể được thấy bằng trí tuệ vô cùng sâu xa, không thể thấy được bằng trí tuệ thông thường. Do đó, Ngài nói: ‘Còn đối với các pháp còn lại…’ v.v... ‘Sự nỗ lực’ là hành động, hay sự cố gắng. Ngài chỉ ra sự cần thiết của sự nỗ lực lớn lao hơn và sự khó khăn hơn của nó bằng các ví dụ như ‘để nắm bắt cõi hữu đảnh’ v.v... ‘Trong khoảnh khắc liễu ngộ’ là trong khoảnh khắc thánh đạo liễu ngộ bốn chân lý. ‘Trí tuệ ấy chỉ là một’ có nghĩa là đạo trí ấy chỉ là một về phương diện hoàn thành các phận sự như tuệ tri v.v... đối với khổ v.v...

Imesu tīsu ṭhānesūti imesu viramitabbatāvasena jotitesu tīsu kāmabyāpādavihiṃsāvitakkavatthūsu. Visuṃ visuṃ uppannassa tividhaakusalasaṅkappassa. Padapacchedatoti ettha gatamaggo ‘‘pada’’nti vuccati, yena ca upāyena kāraṇena kāmavitakko uppajjati, so tassa gatamaggoti tassa pacchedo ghāto padapacchedo, tato padapacchedato. Anuppattidhammatāpādanaṃ anuppattisādhanaṃ, tassa vasena. Maggakiccasādhanena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova tividhakiccasādhano kusalasaṅkappo uppajjati. Tividhākusalasaṅkappasamucchedanameva hettha tividhakiccasādhanaṃ daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena ‘‘imesu catūsu ṭhānesū’’tiādīsupi attho veditabbo.

‘Trong ba trường hợp này’ có nghĩa là trong ba đối tượng của tầm là dục, sân, và hại, đã được làm sáng tỏ về phương diện cần phải từ bỏ. Của ba loại tư duy bất thiện đã sanh khởi riêng rẽ. Về ‘sự đoạn tuyệt con đường’: ở đây, con đường đã đi qua được gọi là ‘pada’. Và phương tiện hay nguyên nhân nào mà dục tầm sanh khởi, đó là con đường đã đi qua của nó. Sự đoạn tuyệt, sự hủy diệt nó là ‘padapacchedo’. Do đó, ‘padapacchedato’ là do sự đoạn tuyệt con đường ấy. ‘Việc tạo ra trạng thái không sanh khởi’ là việc thực hiện sự không sanh khởi, bằng cách đó. Bằng cách hoàn thành phận sự của đạo, làm viên mãn đạo chi, chỉ một tư duy thiện duy nhất hoàn thành ba phận sự sanh khởi. Ở đây, chính sự đoạn trừ ba loại tư duy bất thiện cần được xem là sự hoàn thành ba phận sự. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong các câu như ‘trong bốn trường hợp này’ v.v... cũng cần được hiểu.

Musāvādāveramaṇiādayoti ettha yasmā sikkhāpadavibhaṅge (vibha. 703) viraticetanā, sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānīti āgatānīti tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘viratiyopi honti cetanāyopī’’ti (vibha. aṭṭha. 703) sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ, tasmā keci ‘‘ādi-saddena na kevalaṃ pisuṇavācā veramaṇiādīnaṃyeva saṅgaho, atha kho tādisānaṃ cetanānampi saṅgaho’’ti vadanti, taṃ pubbabhāgavasena vuccamānattā yujjeyya, musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo, subhāsitādivācābhāsanādikāle ca cetanāyo yojetabbā, maggakkhaṇe pana viratiyova icchitabbā cetanānaṃ amaggaṅgattā. Ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya, ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvābhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito, taṃsiddhiyaṃ aṅgattayatāsiddhito ca.

Trong câu ‘sự kiêng cữ nói dối v.v...’: ở đây, vì trong phần phân tích học giới (vibha. 703) có nói rằng các tác ý kiêng cữ và tất cả các pháp tương ưng đều là học giới, nên trong sách Sammohavinodanī (vibha. aṭṭha. 703), dựa vào các tác ý kiêng cữ là chính, đã nói rằng ‘chúng vừa là sự kiêng cữ, vừa là tác ý’. Do đó, một số người nói rằng: ‘Từ ‘ādi’ (v.v...) không chỉ bao gồm sự kiêng cữ nói hai lưỡi v.v..., mà còn bao gồm cả các tác ý tương tự’. Điều đó có thể hợp lý nếu được nói theo phương diện giai đoạn đầu. Hoặc, trong lúc kiêng cữ nói dối v.v..., đó là các sự kiêng cữ; và trong lúc nói lời thiện ngôn v.v..., đó là các tác ý cần được kết hợp. Tuy nhiên, trong khoảnh khắc đạo, chỉ có các sự kiêng cữ mới được chấp nhận, vì các tác ý không phải là đạo chi. Giống như một trí tuệ duy nhất có thể là trí tuệ về khổ v.v..., và giống như một sự kiêng cữ duy nhất có thể là sự kiêng cữ nói dối v.v..., nhưng vì một tác ý duy nhất không có bản chất hoàn thành ba phận sự của chánh ngữ v.v..., nên không thể thành tựu được trạng thái chánh ngữ v.v...; và nếu nó thành tựu, thì không thể thành tựu được ba chi phần.

Bhikkhussa [Pg.346] ājīvahetukaṃ kāyavacīduccaritaṃ nāma ayoniso āhārapariyesanahetukameva siyāti āha ‘‘khādanīya…pe… duccarita’’nti. Kāyavacīduccaritaggahaṇañca kāyavacīdvāreyeva ājīvapakopo, na manodvāreti dassanatthaṃ. Tenāha ‘‘imesuyeva sattasu ṭhānesū’’ti.

Thân ác hạnh và khẩu ác hạnh vì lý do sinh kế của vị tỳ khưu được gọi là chỉ vì lý do tìm kiếm vật thực một cách không như lý, nên ngài đã nói: “vật thực… cho đến… ác hạnh”. Và việc đề cập đến thân ác hạnh và khẩu ác hạnh là để cho thấy rằng sự bại hoại về sinh kế chỉ xảy ra qua thân môn và khẩu môn, chứ không phải qua ý môn. Do đó, ngài đã nói: “chỉ trong bảy trường hợp này”.

Anuppannānanti asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā anuppannānaṃ. Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā pāpakā akusalā dhammā nāma na santi. Tenāha ‘‘ekasmiṃ bhave’’tiādi. Yasmiṃ bhave ayaṃ imaṃ vīriyaṃ ārabhati, tasmiṃ ekasmiṃ bhave. Janetīti uppādeti. Tādisaṃ chandaṃ kurumāno evaṃ chandaṃ janeti nāma. Vāyāmaṃ karotīti payogaṃ parakkamaṃ karoti. Vīriyaṃ pavattetīti kāyikacetasikavīriyaṃ pakārato vatteti. Vīriyena cittaṃ paggahitaṃ karotīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipento kosajjapātato nisedhanena paggahitaṃ karoti. Padahanaṃ pavattetīti padhānaṃ vīriyaṃ karoti. Paṭipāṭiyā panetāni cattāri padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni.

(Những pháp) chưa sanh khởi: là những pháp chưa sanh khởi theo nghĩa là chưa biểu hiện hoặc theo nghĩa là đối tượng chưa được kinh nghiệm. Nếu không thì, trong vòng luân hồi vô thủy này, thực sự không có các pháp ác bất thiện nào được gọi là chưa sanh khởi. Do đó, ngài đã nói: “trong một kiếp” v.v… Trong kiếp nào mà vị này khởi lên sự tinh tấn này, (thì được hiểu là) trong một kiếp ấy. Sanh khởi: là làm cho phát sanh. Người tạo ra ước muốn như vậy được gọi là làm sanh khởi ước muốn. Nỗ lực: là thực hiện sự cố gắng, sự gắng sức. Tinh tấn: là vận hành sự tinh tấn thuộc thân và thuộc tâm theo nhiều cách. Nâng đỡ tâm bằng sự tinh tấn: là bằng chính sự tinh tấn đồng sanh ấy, trong khi nâng tâm lên, người ấy làm cho tâm được nâng đỡ bằng cách ngăn chặn sự rơi vào biếng nhác. Thực hành sự nỗ lực: là thực hiện sự tinh tấn chính. Bốn thuật ngữ này theo thứ tự nên được liên kết với các hành động thực hành, tu tập, làm cho sung mãn, và thực hiện liên tục.

Uppannapubbānanti sadisavohārena vuttaṃ. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro yathā ‘‘sā eva tittiri, tāni eva osadhānī’’ti. Tenāha ‘‘idāni tādise’’ti. Uppannānanti ‘‘anuppannā’’ti avattabbataṃ āpannānaṃ. Pahānāyāti pajahanatthāya. Anuppannānaṃ kusalānanti ettha kusalāti uttarimanussadhammā adhippetā, tesañca uppādo nāma adhigamo paṭilābho, tappaṭikkhepena anuppādo appaṭilābhoti āha ‘‘appaṭiladdhānaṃ paṭhamajjhānādīna’’nti. ‘‘Ṭhitiyā vīriyaṃ ārabhatī’’ti vutte na khaṇaṭhiti adhippetā tadatthaṃ vīriyārabbhena payojanābhāvato, atha kho pabandhaṭhiti adhippetāti āha ‘‘punappunaṃ uppattipabandhavasena ṭhitattha’’nti. Sammussanaṃ paṭipakkhadhammavasena adassanamupagamananti tappaṭikkhepena asammussanaṃ asammosoti āha ‘‘asammosāyāti avināsanattha’’nti. Bhiyyobhāvo punappunaṃ bhavanaṃ, so pana uparūpari uppattīti āha ‘‘uparibhāvāyā’’ti. Vepullaṃ abhiṇhappavattiyā paguṇabalavabhāvāpattīti vuttaṃ ‘‘vepullāyāti vipulabhāvāyā’’ti, mahantabhāvāyāti attho. Bhāvanāya paripūraṇatthanti jhānādibhāvanāparibrūhanatthaṃ.

(Những pháp) đã từng sanh khởi: được nói theo cách dùng từ tương tự. Vì rằng có cách dùng từ ấy cho những thứ tương tự như nó, ví như “chính con chim cút ấy, chính các dược thảo ấy”. Do đó, ngài đã nói: “bây giờ, đối với những pháp tương tự như vậy”. (Những pháp) đã sanh khởi: là những pháp đã đạt đến trạng thái không thể được gọi là “chưa sanh khởi”. Để đoạn trừ: là với mục đích đoạn trừ. Trong câu “các pháp thiện chưa sanh khởi”, ở đây “pháp thiện” được hiểu là các pháp siêu nhân; và sự sanh khởi của chúng được gọi là sự chứng đắc, sự đạt được; do sự phủ định điều đó, sự không sanh khởi là sự không đạt được, nên ngài đã nói: “của sơ thiền v.v… chưa đạt được”. Khi nói “khởi lên sự tinh tấn để an trú”, sự an trú trong khoảnh khắc không được ám chỉ, vì không có lợi ích gì trong việc khởi lên sự tinh tấn cho mục đích đó; mà đúng hơn, sự an trú liên tục được ám chỉ, nên ngài đã nói: “với mục đích an trú bằng cách sanh khởi liên tục hết lần này đến lần khác”. Sự quên lãng là sự đi đến chỗ không thấy được do các pháp đối nghịch; do sự phủ định điều đó, sự không quên lãng là sự không lầm lẫn, nên ngài đã nói: “để không lầm lẫn có nghĩa là với mục đích không bị hủy hoại”. Sự tăng trưởng là sự trở thành hết lần này đến lần khác; và điều đó là sự sanh khởi ngày càng cao hơn, nên ngài đã nói: “để tăng trưởng”. Sự phát triển đầy đủ là sự đạt đến trạng thái thuần thục và mạnh mẽ do sự diễn ra thường xuyên, nên được nói là “để phát triển đầy đủ có nghĩa là để có trạng thái rộng lớn”, nghĩa là để có trạng thái vĩ đại. Để hoàn thiện sự tu tập: là với mục đích làm tăng trưởng sự tu tập thiền định v.v…

Catūsu [Pg.347] ṭhānesūti anuppannākusalānuppādanādīsu catūsu ṭhānesu. Kiccasādhanavasenāti catubbidhassapi kiccassa ekajjhaṃ nipphādanavasena.

Trong bốn trường hợp: là trong bốn trường hợp bắt đầu với việc không làm sanh khởi các pháp bất thiện chưa sanh khởi. Theo cách hoàn thành phận sự: là theo cách hoàn thành đồng thời cả bốn loại phận sự.

Jhānāni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānāti yadipi samādhiupakārakehi abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhasabhāvehi vitakkādīhi sampayogabhedato bhāvanātisayappavattānaṃ catunnaṃ jhānānaṃ vasena sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ, sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāppahānacatusatikiccaṃ, eko samādhi catujhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepi, tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇe pīti attho. Nānāmaggavasenāti paṭhamamaggādinānāmaggavasena jhānāni nānā. Dutiyādayopi maggā dutiyādīnaṃ jhānānaṃ. Ayaṃ panassāti ettha maggabhāvena catubbidhampi ekattena gahetvā ‘‘assā’’ti vuttaṃ, assa maggassāti attho. Ayanti pana ayaṃ jhānavasena sabbasadisasabbāsadisekaccasadisatā viseso.

Các thiền khác nhau cả trong giai đoạn chuẩn bị lẫn trong khoảnh khắc đạo: có nghĩa là, mặc dù chánh định được phân chia theo bốn thiền, vốn tiến hành với sự tu tập vượt trội do sự khác biệt trong việc tương ưng với tầm v.v…, là những pháp hỗ trợ cho định và có bản chất là hướng tâm, nhận chìm, làm cho hoan hỷ, làm tăng trưởng, và an tịnh lạc; tuy nhiên, cũng giống như tinh tấn có bốn phận sự của tinh tấn bắt đầu với việc không làm sanh khởi các pháp bất thiện chưa sanh khởi, và cũng giống như niệm có bốn phận sự của niệm là đoạn trừ các tưởng về tịnh v.v… trong thân v.v… vốn là bất tịnh, khổ, vô thường, và vô ngã, một định không thể hoàn thành phận sự của bốn định; do đó, định của sơ thiền trong giai đoạn chuẩn bị cũng chính là (định) trong khoảnh khắc đạo, tương tự như vậy, định của tứ thiền trong giai đoạn chuẩn bị cũng chính là (định) trong khoảnh khắc đạo. Đó là ý nghĩa. Theo các đạo khác nhau: là các thiền khác nhau theo các đạo khác nhau, bắt đầu với sơ đạo. Các đạo thứ hai v.v… (cũng tương ứng với) các thiền thứ hai v.v… Còn câu “điều này của nó”, ở đây, do xem bốn loại (đạo) là một theo phương diện là đạo, nên đã nói là “của nó”, có nghĩa là “của đạo này”. Còn “điều này” chính là sự khác biệt này theo phương diện thiền: hoàn toàn tương tự, hoàn toàn không tương tự, và một phần tương tự.

Pādakajjhānaniyamena hotīti idha pādakajjhānaniyamaṃ dhuraṃ katvā vuttaṃ, yathā cettha, evaṃ sammohavinodaniyampi (vibha. aṭṭha. 205). Aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 350) pana vipassanāniyamo vutto sabbavādāvirodhato, idha pana sammasitajjhānapuggalajjhāsayavādanivattanato pādakajjhānaniyamo vutto. Vipassanāniyamo pana sādhāraṇattā idhāpi na paṭikkhittoti daṭṭhabbo. Aññe ca ācariyavādā parato vakkhamānā vibhajitabbāti yathāvuttameva tāva pādakajjhānaniyamaṃ vibhajanto āha ‘‘pādakajjhānaniyamena tāvā’’ti. Paṭhamajjhāniko hoti, yasmā āsannapadese vuṭṭhitasamāpatti maggassa attano sadisabhāvaṃ karoti bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa. Paripuṇṇāneva hontīti aṭṭha satta ca hontīti attho. Satta honti sammāsaṅkappassa abhāvato. Cha honti pītisambojjhaṅgassa abhāvato. Maggaṅgabojjhaṅgānaṃ sattachabhāvaṃ atidisati ‘‘esa nayo’’ti. Arūpe catukkapañcakajjhānaṃ…pe… vuttaṃ aṭṭhasāliniyanti adhippāyo. Nanu tattha ‘‘arūpe tikacatukkajjhānaṃ uppajjatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) vuttaṃ, na ‘‘catukkapañcakajjhāna’’nti? Saccametaṃ, yesu pana saṃsayo atthi, tesaṃ uppattidassanena[Pg.348], tena atthato ‘‘catukkapañcakajjhānaṃ uppajjatī’’ti vuttameva hotīti evamāhāti veditabbaṃ. Samudāyañca apekkhitvā ‘‘tañca lokuttaraṃ, na lokiya’’nti āha ‘‘avayavekattaṃ liṅgasamudāyassa visesakaṃ hotī’’ti. Catutthajjhānameva hi tattha lokiyaṃ uppajjati, na catukkaṃ, pañcakaṃ vāti. Ettha kathanti pādakajjhānassa abhāvā kathaṃ daṭṭhabbanti attho. Taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti, tajjhānikaṃpaṭhamaphalādiṃ pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāyāti adhippāyo. Tikacatukkajjhānikaṃ pana maggaṃ bhāvetvā tattha uppannassa arūpacatutthajjhānaṃ, tajjhānikaṃ phalañca pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāya aññajhānikāpi uppajjantīti, jhānaṅgādiniyāmikā pubbābhisaṅkhārasamāpattipādakaṃ, na sammasitabbāti phalassāpi pādakatā daṭṭhabbā.

Câu ‘do sự quy định của thiền nền tảng’ (pādakajjhānaniyamena hoti) ở đây được nói đến bằng cách lấy sự quy định của thiền nền tảng làm chính. Như ở đây, cũng vậy trong Sammohavinodanī (Vibh. aṭṭha. 205). Tuy nhiên, trong Aṭṭhasālinī (Dha. sa. aṭṭha. 350), sự quy định của minh sát được nói đến do không mâu thuẫn với tất cả các học thuyết. Nhưng ở đây, sự quy định của thiền nền tảng được nói đến do sự bác bỏ học thuyết về ý hướng của người có thiền được quán xét. Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng sự quy định của minh sát không bị bác bỏ ở đây vì tính phổ thông của nó. Và các học thuyết khác của các vị thầy sẽ được phân tích sau, nên trước hết, vị ấy phân tích sự quy định của thiền nền tảng như đã nói và nói rằng: ‘Trước hết, do sự quy định của thiền nền tảng.’ Vị ấy là người thuộc sơ thiền, vì định đã xuất khởi ở nơi gần làm cho đạo có trạng thái tương tự với chính nó, giống như màu đất đối với màu của con kỳ đà. ‘Chỉ có đầy đủ’ có nghĩa là có tám và bảy. Có bảy do không có chánh tư duy. Có sáu do không có hỷ giác chi. Vị ấy chỉ ra trạng thái bảy và sáu của đạo chi và giác chi bằng câu ‘đây là phương pháp.’ Ý muốn nói rằng trong cõi vô sắc, thiền tứ và thiền ngũ… được nói đến trong Aṭṭhasālinī. Chẳng phải ở đó đã nói rằng ‘trong cõi vô sắc, thiền tam và thiền tứ sanh khởi’ (Dha. sa. aṭṭha. 350), chứ không phải ‘thiền tứ và thiền ngũ’ sao? Điều này đúng, nhưng đối với những trường hợp có sự nghi ngờ, bằng cách chỉ ra sự sanh khởi của chúng, do đó, về mặt ý nghĩa, câu ‘thiền tứ và thiền ngũ sanh khởi’ thực sự đã được nói đến, nên hiểu như vậy. Và xét đến toàn thể, vị ấy nói ‘và cái đó là siêu thế, không phải hiệp thế’ rằng ‘sự thống nhất của các bộ phận là đặc điểm của tập hợp các dấu hiệu.’ Vì chỉ có thiền thứ tư hiệp thế sanh khởi ở đó, chứ không phải thiền tứ phần hay thiền ngũ phần. ‘Ở đây như thế nào?’ có nghĩa là nên hiểu như thế nào do không có thiền nền tảng. Ý muốn nói rằng ba đạo sanh khởi cho người có thiền đó, bằng cách lấy quả sơ thiền v.v... thuộc thiền đó làm nền tảng để tu tập đạo cao hơn. Tuy nhiên, sau khi tu tập đạo thuộc thiền tam và thiền tứ, đối với người sanh ở đó, thiền thứ tư vô sắc và quả thuộc thiền đó được lấy làm nền tảng để tu tập đạo cao hơn, nên các thiền khác cũng sanh khởi. Do đó, cần phải thấy rằng quả cũng có tính nền tảng, vì sự chuẩn bị trước và định nhập nền tảng quy định các thiền chi v.v... không cần phải được quán xét.

Keci panāti moravāpīmahādattattheraṃ sandhāyāha. Puna kecīti tipiṭakacūḷābhayattheraṃ. Tatiyavāre kecīti ‘‘pādakajjhānameva niyametī’’ti evaṃ vādinaṃ tipiṭakacūḷanāgattherañceva anantaraṃ vutte dve ca there ṭhapetvā itare there sandhāya vadati.

Câu ‘tuy nhiên, một số vị’ (keci pana) là nói đến trưởng lão Mahādatta ở Moravāpī. Lại nữa, câu ‘một số vị’ (keci) là nói đến trưởng lão Tipiṭaka Cūlābhaya. Lần thứ ba, câu ‘một số vị’ (keci) là nói đến các vị trưởng lão khác, ngoại trừ trưởng lão Tipiṭaka Cūlanāga, người có chủ trương rằng ‘chỉ quy định thiền nền tảng,’ và hai vị trưởng lão đã được đề cập ngay trước đó.

403. Sasantatipariyāpannānaṃ dukkhasamudayānaṃ appavattibhāvena pariggayhamāno nirodhopi sasantatipariyāpanno viya hotīti katvā vuttaṃ ‘‘attano vā cattāri saccānī’’ti. Parassa vāti etthāpi eseva nayo. Tenāha bhagavā ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññāpemi, lokasamudayañca paññāpemi, lokanirodhañca paññāpemi, lokanirodhagāminipaṭipadañca paññāpemī’’ti (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45) kathaṃ pana ādikammiko nirodhamaggasaccāni pariggaṇhātīti? Anussavādisiddhamākāraṃ pariggaṇhāti. Evañca katvā lokuttarabojjhaṅge uddissāpi pariggaho na virujjhati. Yathāsambhavatoti sambhavānurūpaṃ, ṭhapetvā nirodhasaccaṃ sesasaccavasena samudayavayāti veditabbāti attho.

403. Do sự diệt (nirodha) được liễu tri bằng trạng thái không tiếp diễn của khổ và tập thuộc dòng tương tục của chính mình, nên nó cũng giống như thuộc dòng tương tục của chính mình, vì vậy câu ‘hoặc bốn sự thật của chính mình’ đã được nói đến. ‘Của người khác’ ở đây cũng theo phương pháp tương tự. Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Chính trong thân dài một sải này, có tưởng và có tâm, Ta tuyên bố về thế gian, về thế gian tập khởi, về thế gian đoạn diệt, và về con đường đưa đến thế gian đoạn diệt’ (S. i. 107; A. ii. 45). Nhưng làm thế nào một hành giả sơ cơ liễu tri được Diệt đế và Đạo đế? Vị ấy liễu tri phương thức đã thành tựu qua việc nghe v.v... Và làm như vậy, sự liễu tri nhắm đến các giác chi siêu thế cũng không mâu thuẫn. ‘Tùy theo khả năng’ (yathāsambhavaṃ) có nghĩa là phù hợp với khả năng, có nghĩa là cần phải hiểu rằng, ngoại trừ Diệt đế, sự sanh và diệt theo cách của các đế còn lại.

Catusaccapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về chương Bốn Sự Thật đã hoàn tất.

Dhammānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Quán Pháp đã hoàn tất.

404. ‘‘Aṭṭhikasaṅkhalikaṃ [Pg.349] samaṃsa’’ntiādikā satta sivathikā aṭṭhikakammaṭṭhānatāya itarāsaṃ uddhumātakādīnaṃ sabhāvenevāti navannaṃ sivathikānaṃ appanākammaṭṭhānatā vuttā. Dveyevāti ānāpānaṃ, dvattiṃsākāroti imāni dveyeva. Abhinivesoti vipassanābhiniveso, so pana sammasaniyadhammapariggaho. Iriyāpathā, ālokitādayo ca rūpadhammānaṃ avatthāvisesamattatāya na sammasanupagā viññattiādayo viya. Nīvaraṇabojjhaṅgā ādito na pariggahetabbāti vuttaṃ ‘‘iriyāpatha…pe… na jāyatī’’ti. Kesādiapadesena tadupādānadhammā viya iriyāpathādiapadesena tadavatthā rūpadhammā pariggayhanti, nīvaraṇādimukhena ca taṃsampayuttā, taṃnissayadhammāti adhippāyena mahāsivatthero ca iriyāpathādīsupi ‘‘abhiniveso jāyatī’’ti avoca. ‘‘Atthi nu kho me’’tiādi pana sabhāvato iriyāpathādīnaṃ ādikammikassa anicchitabhāvadassanaṃ. Apariññāpubbikā hi pariññāti.

404. Bảy nghĩa địa bắt đầu với ‘bộ xương còn dính thịt’ (aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsaṃ) là đề mục xương, còn các đề mục khác như tử thi sình trương v.v... là do tự tánh của chúng, như vậy tính cách đề mục an chỉ của chín nghĩa địa đã được nói đến. ‘Chỉ có hai’ là hơi thở và ba mươi hai thể trược. ‘Sự chuyên chú’ (abhiniveso) là sự chuyên chú vào minh sát, đó chính là sự liễu tri các pháp cần được quán xét. Các oai nghi, hành vi nhìn tới v.v... chỉ là những trạng thái đặc biệt của các sắc pháp, nên không thích hợp để quán xét, giống như các biểu tri v.v... Các triền cái và giác chi không nên được liễu tri từ đầu, nên đã nói rằng ‘oai nghi… không sanh khởi.’ Giống như các pháp được chấp thủ đó được liễu tri qua danh nghĩa tóc v.v..., các sắc pháp ở trạng thái đó cũng được liễu tri qua danh nghĩa oai nghi v.v...; và qua ngõ các triền cái v.v..., các pháp tương ưng và các pháp y cứ vào chúng cũng được liễu tri. Với ý này, trưởng lão Mahāsiva cũng đã nói rằng ‘sự chuyên chú sanh khởi’ ngay cả trong các oai nghi v.v... Câu bắt đầu bằng ‘Có hay không nơi ta’ (Atthi nu kho me) là sự chỉ ra trạng thái không mong muốn của các oai nghi v.v... đối với hành giả sơ cơ theo tự tánh của chúng. Vì sự liễu tri (pariññā) được đi trước bởi sự chưa liễu tri (apariññā).

Kāmaṃ ‘‘idha bhikkhave bhikkhū’’tiādinā uddesaniddesesu tattha tattha bhikkhuggahaṇaṃ kataṃ taṃpaṭipattiyā bhikkhubhāvadassanatthaṃ, desanā pana sabbasādhāraṇāti dassetuṃ ‘‘yo hi koci bhikkhave’’ icceva vuttaṃ, na bhikkhu yevāti dassento ‘‘yo hi koci bhikkhu vā’’tiādimāha. Dassanamaggena ñātamariyādaṃ anatikkamitvā jānantī sikhāppattā aggamaggapaññā aññā nāma, tassa phalabhāvato aggaphalaṃ pīti āha ‘‘aññāti arahatta’’nti.

Thật vậy, trong các phần đề mục và giải thích, việc đề cập đến ‘vị tỳ khưu’ ở đây và ở đó bằng các câu như ‘này các tỳ khưu, ở đây vị tỳ khưu…’ đã được thực hiện nhằm mục đích cho thấy bản chất của tỳ khưu qua sự thực hành ấy. Tuy nhiên, để cho thấy rằng bài pháp này là chung cho tất cả, chỉ có câu ‘này các tỳ khưu, bất cứ ai…’ được nói đến. Để cho thấy rằng không chỉ riêng tỳ khưu, ngài đã nói ‘bất cứ ai, dù là tỳ khưu…’. Trí tuệ của thánh đạo cao tột, đã đạt đến đỉnh cao, biết mà không vượt qua giới hạn đã được biết bởi đạo kiến, được gọi là aññā (chánh trí). Vì nó là quả của đạo ấy, nên quả vị cao tột cũng vậy, ngài nói: ‘aññā tức là A-la-hán quả’.

Appatarepi kāle sāsanassa niyyānikabhāvaṃ dassentoti yojanā. Niyyātentoti nigamento.

Nên hiểu rằng (câu này) cho thấy tính chất hướng đến giải thoát của giáo pháp ngay cả trong thời gian ngắn hơn. ‘Niyyātento’ (hướng đến) có nghĩa là kết luận.

Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần làm sáng tỏ những ý nghĩa ẩn sâu của bài chú giải kinh Đại Niệm Xứ.

10. Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Pāyāsirājañña.

406. Bhagavatā [Pg.350] evaṃ gahitanāmattāti yojanā. Yasmā rājaputtā loke ‘‘kumāro’’ti voharīyanti. Ayañca rañño kittimaputto, tasmā āha ‘‘rañño…pe… sañjāniṃsū’’ti.

406. Nên hiểu rằng vì cái tên đã được Đức Thế Tôn đặt như vậy. Bởi vì các vương tử ở đời được gọi là ‘kumāra’ (hoàng tử), và vị này là con nuôi của đức vua, do đó, ngài nói: ‘của đức vua… (v.v)… họ đã nhận biết’.

Assāti therassa. Puññāni karonto kappasatasahassaṃ devesu ceva manussesu ca uppajjitvā visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi indriyānaṃ aparipakkattā. Tatiyadivaseti pabbataṃ āruḷhadivasato tatiye divase.

‘Assa’ (của vị ấy) tức là của vị trưởng lão. Trong một trăm ngàn kiếp, trong khi làm các công đức, sanh lên cõi trời và cõi người, vị ấy đã không thể thành tựu được sự đặc biệt vì các căn chưa thuần thục. ‘Tatiyadivase’ (vào ngày thứ ba) có nghĩa là vào ngày thứ ba kể từ ngày leo lên núi.

Tesaṃ sāvakabodhiyā niyatatāya, puññasambhārassa ca sātisayattā vinipātaṃ agantvā ekaṃ buddhantaraṃ…pe… anubhavantānaṃ. Devatāyāti pubbe sahadhammacāriniyā suddhāvāsadevatāya.

Vì các vị ấy đã chắc chắn về quả vị Thinh văn giác, và vì sự tích lũy công đức của các vị ấy là vượt trội, nên các vị ấy không đi đến đọa xứ, trải qua một Phật kỳ… (v.v)… ‘Devatāya’ (bởi vị trời) có nghĩa là bởi vị trời ở cõi Tịnh Cư, người trước đây là bạn đồng phạm hạnh.

‘‘Kuladārikāya kucchimhi uppanno’’ti vatvā taṃ evassa uppannabhāvaṃ mūlato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘sā cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāti kuladārikā. Ca-saddo byatirekattho, tena vuccamānaṃ visesaṃ joteti. Kulagharanti patikulagehaṃ. Gabbhanimittanti gabbhassa saṇṭhitabhāvanimittaṃ. Satipi visākhāya ca sāvatthivāsikulapariyāpannatte tassā tattha padhānabhāvadassanatthaṃ ‘‘visākhañcā’’ti vuttaṃ yathā ‘‘brāhmaṇā āgatā vāsiṭṭhopi āgato’’ti. Devatāti idhapi sā eva suddhāvāsadevatā. Pañheti ‘‘bhikkhu bhikkhu ayaṃ vammiko’’tiādinā (ma. ni. 1.249) āgate pannarasapañhe.

Sau khi nói ‘đã sanh ra trong bụng của một thiếu nữ gia tộc’, để cho thấy sự sanh ra của chính vị ấy từ lúc ban đầu, câu ‘và cô ấy…’ đã được nói đến. Ở đây, ‘sā’ (cô ấy) là thiếu nữ gia tộc. Từ ‘ca’ (và) có ý nghĩa phân biệt, nó làm nổi bật sự đặc biệt đang được nói đến. ‘Kulaghara’ (nhà của gia tộc) có nghĩa là nhà của bên chồng. ‘Gabbhanimitta’ (dấu hiệu mang thai) là dấu hiệu cho thấy sự hình thành của bào thai. Mặc dù Visākhā cũng thuộc về một gia tộc ở Sāvatthī, để cho thấy vai trò chính của bà ở đó, câu ‘và Visākhā’ đã được nói đến, giống như câu ‘các vị Bà-la-môn đã đến, và Vāsiṭṭha cũng đã đến’. ‘Devatā’ (vị trời): ở đây cũng chính là vị trời ở cõi Tịnh Cư ấy. ‘Pañhe’ (các câu hỏi): là mười lăm câu hỏi được nêu ra bắt đầu bằng ‘này tỳ khưu, này tỳ khưu, đây là cái gò mối…’ (M.i.249).

Setabyāti itthiliṅgavasena tassa nagarassa nāmaṃ. Uttarenāti ena-saddayogena ‘‘setabya’’nti upayogavacanaṃ pāḷiyaṃ vuttaṃ. Atthavacanena pana uttarasaddaṃ apekkhitvā setabyatoti nissakkappayogo kato. Anabhisittakarājāti khattiyajātiko abhisekaṃ appatto.

‘Setabyā’ là tên của thành phố đó, theo giống cái. Trong câu ‘uttarena’ (về phía bắc), do sự kết hợp với từ ‘ena’, trong kinh Pāli, từ ‘setabyaṃ’ được dùng ở đối cách. Tuy nhiên, trong phần giải nghĩa, xét đến từ ‘uttara’ (phía bắc), cách xuất xứ cách ‘setabyato’ đã được sử dụng. ‘Anabhisittakarājā’ (vị vua chưa làm lễ đăng quang) có nghĩa là người thuộc dòng dõi Sát-đế-lỵ chưa nhận lễ đăng quang.

Pāyāsirājaññavatthuvaṇṇanā

Chú giải câu chuyện về Vương tử Pāyāsi.

407. Diṭṭhiyeva diṭṭhigatanti gata-saddena padavaḍḍhanamāha, diṭṭhiyā vā gatamattaṃ [Pg.351] diṭṭhigataṃ, ayāthāvaggāhitāya gantabbābhāvato diṭṭhiyā gahaṇamattaṃ, kevalo micchābhinivesoti attho, taṃ pana diṭṭhigataṃ tassa ayonisomanasikārādivasena uppajjitvā paṭipakkhasammukhībhāvābhāvato, anurūpāhāralābhato ca samudācārappattaṃ jātanti pāḷiyaṃ ‘‘uppannaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Taṃ taṃ kāraṇaṃ apadisitvāti tato idhāgacchanakassa, ito tattha gacchanakassa ca apadisanato ‘‘tattha tattheva sattānaṃ ucchijjanato’’ti evamādi taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭirūpakaṃ apadisitvā.

407. ‘Diṭṭhigata’ (kiến xứ) chính là ‘diṭṭhi’ (tà kiến); từ ‘gata’ chỉ là một sự thêm từ. Hoặc ‘diṭṭhigata’ chỉ đơn thuần là sự đi đến của tà kiến; vì không có nơi nào để đi đến do sự nắm giữ không như thật, nên nó chỉ là sự nắm giữ của tà kiến, ý nghĩa là, nó chỉ đơn thuần là sự cố chấp sai lầm. Và tà kiến ấy của ông ta, sau khi sanh khởi do không như lý tác ý v.v., đã trở thành biểu hiện ra bên ngoài do không có sự đối diện với pháp đối trị và do nhận được sự nuôi dưỡng thích hợp, nên trong kinh Pāli đã nói là ‘đã sanh khởi’. ‘Sau khi viện dẫn lý do này lý do kia’ có nghĩa là: do việc viện dẫn về người đi từ đó đến đây, và người đi từ đây đến đó, sau khi viện dẫn những lý do tương tự này kia như ‘vì các chúng sanh bị đoạn diệt ngay tại nơi đó’.

408. Āpannānadhippetatthavisaye ayaṃ purā-saddapayogoti āha ‘‘purā…pe… saññāpetīti yāva na saññāpetī’’ti.

408. Ngài nói rằng việc sử dụng từ ‘purā’ này là trong lĩnh vực ý nghĩa không mong muốn đã xảy ra: ‘purā… (v.v)… saññāpeti’ có nghĩa là ‘chừng nào chưa làm cho hiểu’.

Candimasūriyaupamāvaṇṇanā

Chú giải ví dụ về mặt trăng và mặt trời.

411. Yathā candimasūriyā uḷāravipulobhāsatāya aññena obhāsena anabhibhavanīyā, evamayampi paññāobhāsenāti dassento ‘‘candima…pe… aññenā’’tiādimāha. Ādīhīti ādi-saddena ‘‘kittake ṭhāne ete pavattenti, kittakañca ṭhānaṃ nesaṃ ābhā pharatī’’ti evamādimpi codanaṃ saṅgaṇhāti. Paliveṭhessatīti ābandhissati, anuyuñjissatīti attho. Nibbeṭhetuṃ taṃ vissajjetuṃ. Tasmāti yasmā yathāvuttaṃ codanaṃ nibbeṭhetuṃ na sakkoti, tasmā. Attano anicchitaṃ saṅghātanaṃ pakkhaṃ paṭijānanto ‘‘parasmiṃ loke, na imasmi’’ntiādimāha.

411. Để cho thấy rằng giống như mặt trăng và mặt trời, do ánh sáng to lớn và rộng khắp, không thể bị ánh sáng khác lấn át, vị này cũng vậy với ánh sáng trí tuệ, ngài đã nói: ‘mặt trăng… (v.v)… bởi cái khác’. ‘Ādīhi’ (bởi những điều bắt đầu…): bằng từ ‘ādi’, ngài bao gồm cả sự chất vấn như ‘chúng vận hành ở bao nhiêu nơi, và ánh sáng của chúng lan tỏa đến bao nhiêu nơi?’. ‘Paliveṭhessati’ (sẽ bao vây) có nghĩa là sẽ trói buộc, sẽ tra hỏi. ‘Nibbeṭhetuṃ’ (để gỡ rối) có nghĩa là để giải đáp điều đó. ‘Tasmā’ (do đó): bởi vì không thể giải đáp sự chất vấn đã nói, do đó. Thừa nhận một phe phái đã bị đánh bại, không được mình mong muốn, ông ta nói: ‘ở thế giới bên kia, không phải ở thế giới này…’.

Kathaṃ panāyaṃ natthikadiṭṭhi ‘‘devo’’ti paṭijānātīti tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavā panā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Devāpi devattabhāveneva ucchijjanti, manussāpi manussattabhāveneva ucchijjantī’’ti evaṃ vā assa diṭṭhi, evañca katvā ‘‘devā te, na manussā’’ti vacanañca na virujjhati. Evaṃ candeti candavimāne, na ca cande vā kathiyante.

Để cho thấy lý do tại sao người có đoạn kiến này lại thừa nhận ‘là chư thiên’, câu ‘nhưng Đức Thế Tôn…’ đã được nói đến. Hoặc có lẽ tà kiến của ông ta là như vầy: ‘Chư thiên cũng bị đoạn diệt ngay trong thân phận chư thiên, loài người cũng bị đoạn diệt ngay trong thân phận loài người’. Và khi hiểu như vậy, câu nói ‘họ là chư thiên, không phải loài người’ cũng không mâu thuẫn. Tương tự, ‘cande’ (trong mặt trăng) có nghĩa là trong cung điện mặt trăng, chứ không phải được nói về (quả cầu) mặt trăng.

412. Ābādho etesaṃ atthīti ābādhikā. Dukkhaṃ sañjātaṃ etesanti dukkhitā. Saddhāya ayitabbā saddhāyikā, saddhāya pavattiṭṭhānabhūtā. Tenāha ‘‘ahaṃ tumhe’’tiādi. Paccayo pattiyāyanaṃ etesu atthīti paccayikā.

412. ‘Ābādhikā’ (những người có bệnh) là những người có bệnh tật. ‘Dukkhitā’ (những người đau khổ) là những người có sự đau khổ đã sanh khởi. ‘Saddhāyikā’ (những người có đức tin) là những người cần được tiếp cận bằng đức tin, là những người có nền tảng cho đức tin phát khởi. Do đó, ngài nói: ‘Ta đối với các ngươi…’. ‘Paccayikā’ (những người đáng tin cậy) là những người có sự tin tưởng, sự tín nhiệm nơi họ.

Coraupamāvaṇṇanā

Chú giải ví dụ về tên trộm.

413. Uddisitvāti [Pg.352] upecca dassetvā. Kammakāraṇikasattesūti nerayikānaṃ saṅghātanakasattesu. Kammamevāti tehi tehi nerayikehi katakammameva. Kammakāraṇaṃ karotīti āyūhanānurūpaṃ taṃ taṃ kāraṇaṃ karoti, tathā dukkhaṃ uppādetīti attho. Nirayapālāti ettha iti-saddo ādiattho, tena tattha sabbaṃ nirayakaṇḍapāḷiṃ (ma. ni. 3.259) saṅgaṇhāti. Evaṃ suttato (ma. ni. 3.259) nirayapālānaṃ atthibhāvaṃ dassetvā idāni yuttitopi dassetuṃ ‘‘manussaloke’’tiādi vuttaṃ. Tattha nerayike niraye pālenti tato niggantuṃ appadānavasena rakkhantīti nirayapālā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ papañcasūdanīṭīkāyaṃ gahetabbaṃ.

413. Uddisitvāti có nghĩa là upecca dassetvā (sau khi đến gần và chỉ ra). Kammakāraṇikasattesūti có nghĩa là nerayikānaṃ saṅghātanakasattesu (trong các chúng sanh hành hạ của các chúng sanh địa ngục). Kammamevāti có nghĩa là chính nghiệp đã được tạo bởi các chúng sanh địa ngục ấy. Kammakāraṇaṃ karotīti có nghĩa là tạo ra nhân duyên này hay nhân duyên kia tương ứng với sự tích lũy, theo đó làm phát sanh khổ đau. Nirayapālāti, ở đây từ iti có nghĩa là v.v..., do đó, ở đây bao gồm toàn bộ đoạn kinh về địa ngục (ma. ni. 3.259). Như vậy, sau khi đã chỉ ra sự hiện hữu của các ngục tốt từ kinh điển (ma. ni. 3.259), bây giờ để chỉ ra từ lý luận, câu “manussaloke” (trong thế giới loài người), v.v... đã được nói đến. Ở đó, họ canh giữ (pālenti) các chúng sanh địa ngục (nerayike) trong địa ngục (niraye), bảo vệ (rakkhanti) bằng cách không cho phép (appadānavasena) thoát ra (niggantuṃ) khỏi nơi đó, vì vậy gọi là nirayapālā (ngục tốt). Điều gì cần được nói ở đây, điều đó nên được hiểu từ Papañcasūdanīṭīkā.

Gūthakūpapurisaupamāvaṇṇanā

Giải Thích Ví Dụ Người Đàn Ông Trong Hố Phân

415. Nimmajjathāti niravasesato majjatha sodhetha. Taṃ pana tassa tassa gūthassa tathā sodhanaṃ apanayanaṃ hotīti āha ‘‘apanethā’’ti.

415. Nimmajjathāti có nghĩa là niravasesato majjatha sodhetha (các ngươi hãy chùi rửa, làm sạch không còn sót lại). Và việc làm sạch thứ phân này hay thứ phân kia như vậy chính là sự loại bỏ, vì thế ngài nói “apanethā” (các ngươi hãy loại bỏ).

Asucīti asuddho, so pana yasmā manavaḍḍhanako manoharo na hoti, tasmā āha ‘‘amanāpo’’ti. Asucisaṅkhātaṃ asucibhāgataṃ attano sabhāvataṃ gato pattoti asucisaṅkhātoti āha ‘‘asucikoṭṭhāsabhūto’’ti. Duggandhoti duṭṭhagandho aniṭṭhagandho, so pana na yo koci, atha kho pūtigandhoti āha ‘‘kuṇapagandho’’ti. Jigucchitabbayuttoti hīḷitabbayutto. Paṭikūlo ghānindriyassa paṭikūlarūpo. Ubbādhatīti uparūpari bādhati. Manussānaṃ gandho…pe… bādhati ativiya asucisabhāvattā, asucimhiyeva jātasaṃvaddhanabhāvato, devānañca ghānapasādassa tikkhavisadabhāvato.

Asucīti là asuddho (không trong sạch). Và bởi vì nó không làm tăng trưởng tâm ý (manavaḍḍhanako), không làm đẹp lòng (manoharo), cho nên ngài nói “amanāpo” (khôngน่าพอใจ). Asucisaṅkhātaṃ có nghĩa là đã đi đến, đã đạt đến bản chất của chính nó là phần bất tịnh, vì thế ngài nói “asucikoṭṭhāsabhūto” (đã trở thành một phần của sự bất tịnh). Duggandhoti là duṭṭhagandho (mùi hôi), aniṭṭhagandho (mùi khôngน่าพอใจ). Và đó không phải là bất kỳ mùi nào, mà là mùi hôi thối, vì thế ngài nói “kuṇapagandho” (mùi tử thi). Jigucchitabbayuttoti là hīḷitabbayutto (đáng bị khinh miệt). Paṭikūlo là hình thức đáng ghê tởm đối với khứu giác. Ubbādhatīti là uparūpari bādhati (làm phiền não lặp đi lặp lại). Mùi của con người... làm phiền não (chư thiên) vì bản chất quá bất tịnh, vì được sinh ra và lớn lên trong sự bất tịnh, và vì khứu giác của chư thiên nhạy bén và trong sáng.

416. Dūre nibbattā paranimmitavasavattiādayo.

416. Dūre nibbattā là các vị trời Tha Hóa Tự Tại và các vị khác được sanh ra ở nơi xa.

419. Sundaradhammeti sobhanaguṇe. Sugatisukhanti sugati ceva tappariyāpannaṃ sukhañca.

419. Sundaradhammeti có nghĩa là sobhanaguṇe (trong các phẩm chất tốt đẹp). Sugatisukhanti có nghĩa là cõi lành và hạnh phúc bao gồm trong đó.

Gabbhinīupamāvaṇṇanā

Giải Thích Ví Dụ Người Phụ Nữ Mang Thai

420. Puññakammato [Pg.353] eti uppajjatīti ayo, sukhaṃ. Tappaṭipakkhato anayo, dukkhaṃ. Apakkanti na siddhaṃ na niṭṭhānappattaṃ. Na paripācenti na niṭṭhānaṃ pāpenti. Na upacchindanti attavinipātassa sāvajjabhāvato. Āgamentīti udikkhanti. Nibbisanti yassa pana taṃ kammaphalaṃ nibbisanto niyuñjanto, nibbisanti vā nibbesaṃ vetanaṃ paṭikaṅkhanto bhatapuriso yathā.

420. Ayo là điều đến (eti), sanh khởi (uppajjati) từ nghiệp phước thiện, tức là hạnh phúc. Anayo là từ điều đối nghịch với nó, tức là khổ đau. Apakkanti là chưa thành tựu, chưa đạt đến sự hoàn mãn. Na paripācenti là không làm cho hoàn mãn. Na upacchindanti (họ không cắt đứt) là vì sự có lỗi của việc tự hủy hoại. Āgamentīti là udikkhanti (họ trông chờ). Nibbisanti là đang hưởng, đang thọ dụng quả của nghiệp ấy; hoặc nibbisanti giống như người làm thuê mong đợi tiền công.

421. Ubbhinditvāti upasaggena padavaḍḍhanamattanti āha ‘‘bhinditvā’’ti.

421. Ubbhinditvāti, (tiếp đầu ngữ u) chỉ là sự thêm vào cho từ ngữ, vì thế ngài nói “bhinditvā” (sau khi phá vỡ).

Supinakaupamāvaṇṇanā

Giải Thích Ví Dụ Giấc Mơ

422. ‘‘Nikkhamantaṃ vā pavisantaṃ vā jīva’’nti idaṃ tassa ajjhāsayavasena vuttaṃ. So hi ‘‘sattānaṃ supinadassanakāle attabhāvato jīvo bahi nikkhamitvā taṃtaṃārāmarāmaṇeyyakadassanādivasena ito cito ca paribbhamitvā punadeva attabhāvaṃ anupavisatī’’ti evaṃ pavattamicchāgāhavipallattacitto. Athassa thero khuddakāya āṇiyā vipulaṃ āṇiṃ nīharanto viya jīvasamaññāmukhena ucchedadiṭṭhiṃ nīharitukāmo ‘‘api nu tā tuyhaṃ jīvaṃ passanti pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā’’ti āha. Yattha pana tathārūpā jīvasamaññā, taṃ dassento ‘‘cittācāraṃ jīvanti gahetvā āhā’’ti vuttaṃ.

422. Câu “Nikkhamantaṃ vā pavisantaṃ vā jīva” (sinh mạng đi ra hay đi vào) này được nói theo khuynh hướng của người ấy. Vì người ấy có tâm trí bị điên đảo bởi tà kiến cho rằng: “Vào lúc chúng sanh thấy giấc mơ, sinh mạng từ thân thể đi ra ngoài, đi lang thang đây đó qua việc thấy các khu vườn khả ái v.v..., rồi lại đi vào lại thân thể.” Bấy giờ, vị trưởng lão, giống như người dùng cái nêm nhỏ để nhổ cái cọc lớn, muốn loại bỏ đoạn kiến bằng phương tiện của thuật ngữ ‘sinh mạng’, đã nói rằng: “Vậy họ có thấy sinh mạng của ông đi vào hay đi ra không?” Để chỉ ra nơi mà thuật ngữ ‘sinh mạng’ như vậy được dùng, câu “ngài đã nói sau khi xem hoạt động của tâm là sinh mạng” đã được nói đến.

423. Veṭhetvāti vekhadānasaṅkhepena veṭhetvā. Cavanakāleti cavanassa cutiyā pattakāle, na cavamānakāle. Rūpakkhandhamattamevāti katipayarūpadhammasaṅghātamattameva. Utusamuṭṭhānarūpadhammasamūhamattameva hi tadā labbhati, matta-saddo vā visesanivattiattho, tena kammajāditisantatirūpavisesaṃ nivatteti. Appavattā hontīti appavattikā honti, na upalabbhatīti attho. Viññāṇe pana jīvasaññī, tasmā ‘‘viññāṇakkhandho gacchatī’’ti āha, tattha anupalabbhanatoti adhippāyo.

423. Veṭhetvāti là sau khi bao bọc bằng sự tóm tắt của lời giải thích. Cavanakāleti là vào lúc cái chết đã đến, không phải vào lúc đang chết. Rūpakkhandhamattamevāti có nghĩa là chỉ là sự tập hợp của một vài sắc pháp. Vì vào lúc đó, chỉ có nhóm sắc pháp sanh từ thời tiết được tìm thấy. Hoặc từ matta (chỉ) có ý nghĩa loại trừ đặc tính, do đó nó loại trừ đặc tính của dòng sắc sanh từ nghiệp, v.v... Appavattā hontīti có nghĩa là appavattikā honti (chúng không diễn tiến), nghĩa là không được tìm thấy. Nhưng người ta có tưởng về sinh mạng trong thức, do đó ngài nói “viññāṇakkhandho gacchatī” (thức uẩn đi), ở đây ý muốn nói là do nó không còn được tìm thấy (ở đó).

Santattaayoguḷaupamāvaṇṇanā

Giải Thích Ví Dụ Hòn Sắt Nung Nóng

424. Vūpasantatejanti vigatusmaṃ.

424. Vūpasantatejanti là vigatusmaṃ (đã mất hơi nóng).

425. Āmatoti ettha ā-saddo āmisa-saddo viya upaḍḍhapariyāyoti āha ‘‘addhamato’’ti, āmatoti vā īsaṃ darathena [Pg.354] usmanā yuttamaraṇo marantoti attho. Mīyamāno hi avigatusmo hoti, na mato viya vigatusmo. Tenāha ‘‘marituṃ āraddho hotī’’ti. Tathā rūpassa odhunanaṃ nāmassa orato parivattanamevāti āha ‘‘orato karothā’’ti. Orato kātukāmassa pana saṃparivattanaṃ sandhunanaṃ, taṃ pana parato karaṇanti āha ‘‘parato karothā’’ti. Paramukhaṃ katassa ito cito parivattanaṃ niddhunananti āha ‘‘aparāparaṃ karothā’’ti. Indriyāni aparibhinnānīti adhippāyena ‘‘tañcāyatanaṃ na paṭisaṃvedetī’’ti vuttaṃ.

425. Trong từ āmatoti, từ ā giống như từ āmisa, là từ đồng nghĩa với upaḍḍha (một nửa), vì thế ngài nói “addhamato” (chết một nửa). Hoặc āmato có nghĩa là đang chết, cái chết còn có một chút hơi nóng. Vì người đang chết thì chưa mất hơi nóng, không giống như người đã chết đã mất hơi nóng. Do đó, ngài nói “marituṃ āraddho hotī” (người ấy đã bắt đầu chết). Tương tự, sự rũ bỏ (odhunanaṃ) của sắc chính là sự lật qua (parivattanaṃ) của danh từ phía bên này (orato), vì thế ngài nói “orato karothā” (hãy làm ở phía bên này). Đối với người muốn làm từ phía bên này, sự lật qua lật lại hoàn toàn là sandhunanaṃ (sự rung lắc). Và đó là việc làm ở phía bên kia (parato), vì thế ngài nói “parato karothā” (hãy làm ở phía bên kia). Đối với người đã quay mặt đi, sự lật qua đây đó là niddhunanaṃ (sự giũ sạch), vì thế ngài nói “aparāparaṃ karothā” (hãy làm tới lui). Với ý rằng “các căn chưa bị hư hoại”, câu “vị ấy không cảm thọ xứ ấy” đã được nói đến.

Saṅkhadhamaupamāvaṇṇanā

Giải Thích Ví Dụ Người Thổi Tù Và

426. Saṅkhaṃ dhamati, dhamāpetīti vā saṅkhadhamo. Upalāpetvāti uparūpari saddayogavasena sallāpetvā, saddayuttaṃ katvāti attho. Taṃ pana atthato dhamanamevāti āha ‘‘dhamitvā’’ti.

426. Saṅkhadhamo là người thổi (dhamati) tù và, hoặc là người khiến tù và được thổi (dhamāpeti). Upalāpetvāti có nghĩa là sau khi làm cho nó nói chuyện bằng cách liên tục áp dụng âm thanh, nghĩa là sau khi làm cho nó có âm thanh. Nhưng điều đó, về mặt ý nghĩa, chính là sự thổi, vì thế ngài nói “dhamitvā” (sau khi thổi).

Aggikajaṭilaupamāvaṇṇanā

Giải Thích Ví Dụ Vị Bện Tóc Thờ Lửa

428. Āhito aggi etassa atthīti aggiko, svāssa aggikabhāvo yasmā aggihutamālāvedisampādanehi ceva indhanadhūmabarihisasappitelūpaharaṇehi balipupphadhūmagandhādiupahārehi ca tassa payirupāsanāya icchito, tasmā vuttaṃ ‘‘aggiparicārako’’ti. Āyuṃ pāpuṇāpeyyanti yathā cirajīvī hoti, evaṃ āyuṃ pacchimavayaṃ pāpeyyaṃ. Vaḍḍhiṃ gameyyanti sarīrāvayave, guṇāvayave ca phātiṃ pāpeyyaṃ. Araṇī yugaḷanti uttarāraṇī, adharāraṇīti araṇīdvayaṃ.

428. Người có ngọn lửa được đặt lên (để thờ cúng) là người thờ lửa (aggiko). Trạng thái thờ lửa của người ấy là vì người ấy mong muốn phụng sự ngọn lửa ấy bằng việc chuẩn bị lễ vật cúng dường, vòng hoa, bàn thờ, và bằng việc dâng cúng củi, khói, cỏ tế, bơ sữa, dầu, và bằng việc dâng cúng vật tế, hoa, hương, mùi thơm, v.v... Do đó, được gọi là ‘người hầu hạ lửa’ (aggiparicārako). (Mong rằng tôi) có thể đạt được tuổi thọ (āyuṃ pāpuṇāpeyyaṃ) có nghĩa là: như là người sống lâu, mong rằng tôi có thể đạt được tuổi thọ, đến tuổi già. (Mong rằng tôi) có thể đạt được sự tăng trưởng (vaḍḍhiṃ gameyyaṃ) có nghĩa là: mong rằng tôi có thể đạt được sự phát triển về các phần của thân thể và các phần của đức hạnh. Cặp que đánh lửa (araṇī yugaḷaṃ) có nghĩa là hai que đánh lửa: que trên và que dưới.

429. Evanti ‘‘bālo pāyāsirājañño’’tiādippakārena. Tayāti theraṃ sandhāya vadati. Vuttayuttakāraṇamakkhalakkhaṇenāti vuttayuttakāraṇassa makkhanasabhāvena. Yugaggāhalakkhaṇenāti samadhuraggahaṇalakkhaṇena. Palāsenāti palāsetīti palāso, parassa guṇe uttaritare ḍaṃsitvā viya chaḍḍento attano guṇehi same karotīti attho. Samakaraṇaraso hi palāso, tena palāsena.

429. Như vậy (evaṃ) có nghĩa là theo cách thức như: ‘vua Pāyāsi ngu si’, v.v... Bởi ngài (tayā) là nói về vị trưởng lão. Với đặc tính phủ nhận lý do hợp lý đã được nói (vuttayuttakāraṇamakkhalakkhaṇena) có nghĩa là với bản chất phủ nhận lý do hợp lý đã được nói. Với đặc tính chấp giữ một bên (yugaggāhalakkhaṇena) có nghĩa là với đặc tính chấp giữ một cách ngang bằng. Bởi sự cạnh tranh (palāsena) có nghĩa là: người cạnh tranh (palāso) là người cạnh tranh. Nghĩa là, khi đức hạnh của người khác vượt trội, người ấy như thể cắn xé, loại bỏ, và làm cho bằng với đức hạnh của mình. Quả vậy, sự cạnh tranh (palāso) có bản chất là làm cho bằng nhau. Do đó, (nói là) bởi sự cạnh tranh (palāsena).

Dvesatthavāhaupamāvaṇṇanā

Giải Thích Về Ví Dụ Sáu Mươi Hai Cỗ Xe.

430. Haritakapattanti [Pg.355] haritabbapattaṃ, appapattanti attho. Tenāha ‘‘antamaso’’tiādi. Sannaddhadhanukalāpanti ettha kalāpanti tūṇīramāha, tañca sannayhato dhanunā vinā na sannayhatīti āha ‘‘sannaddhadhanukalāpa’’nti. Āsittodakāni vaṭumānīti gamanamaggā ceva taṃtaṃudakamaggā ca sammadeva devena phuṭṭhattā tahaṃ tahaṃ paggharitaudaka sandamānaudakā. Tenāha ‘‘paripuṇṇasalilā maggā ca kandarā cā’’ti.

430. Lá xanh (haritakapattanti) có nghĩa là lá có thể hái, nghĩa là lá non. Do đó, ngài nói: ‘tối thiểu là’, v.v... Trong câu cung và ống tên đã được trang bị (sannaddhadhanukalāpaṃ), ống tên (kalāpaṃ) có nghĩa là ống đựng tên. Và vì khi trang bị, người ta không trang bị (ống tên) mà không có cung, nên ngài nói ‘cung và ống tên đã được trang bị’ (sannaddhadhanukalāpaṃ). Những con đường có nước tưới (āsittodakāni vaṭumānīti) có nghĩa là các con đường đi lại và các dòng nước ở nơi này nơi kia, vì đã được trời mưa thấm nhuần, nên có nước chảy tràn, nước tuôn chảy ở nơi này nơi kia. Do đó, ngài nói: ‘các con đường và khe núi đầy nước’.

Yathābhatenāti sakaṭesu yathāṭhapitena, yathā ‘‘amma ito karohī’’ti vutte ṭhapesīti attho karaṇakiriyāya kiriyāsāmaññavācībhāvato. Tasmā yathāropitena, yathāgahitenāti attho vutto.

Như đã được mang theo (yathābhataṃ) có nghĩa là như đã được đặt trên các cỗ xe. Giống như khi nói: ‘Này mẹ, hãy làm từ đây’, có nghĩa là ‘đã đặt’, vì động từ ‘làm’ (karaṇa) là một từ chỉ hành động chung. Do đó, ý nghĩa được nói là: ‘như đã được chất lên’, ‘như đã được lấy’.

Akkhadhuttakaupamāvaṇṇanā

Giải Thích Về Ví Dụ Người Chơi Xúc Xắc.

434. Parājayaguḷanti yena guḷena, yāya salākāya ṭhitāya ca parājayo hoti, taṃ adassanaṃ gamento gilati. Pajjohananti pakārehi juhanakammaṃ. Taṃ pana balidānavasena karīyatīti āha ‘‘balikamma’’nti.

434. Viên sỏi thua cuộc (parājayaguḷaṃ) có nghĩa là: viên sỏi nào, que thăm nào mà khi nó ở lại thì có sự thua cuộc, người ấy nuốt nó đi, làm cho nó không được nhìn thấy. Sự cúng tế (pajjohanaṃ) có nghĩa là hành động cúng tế bằng nhiều cách. Và vì điều đó được thực hiện bằng cách dâng cúng vật tế, nên ngài nói là ‘hành động cúng tế’ (balikamma).

Sāṇabhārikaupamāvaṇṇanā

Giải Thích Về Ví Dụ Người Mang Vải Gai.

436. Gāmapattanti gāmo eva hutvā āpajjitabbaṃ, suññabhāvena anāvasitabbaṃ. Tenāha ‘‘vuṭṭhitagāmapadeso’’ti. Gāmapadanti yathā purisassa pādanikkhittaṭṭhānaṃ adhigataparicchedaṃ ‘‘pada’’nti vuccati, evaṃ gāmavāsīhi āvasitaṭṭhānaṃ adhigatanivutthāgāraṃ ‘‘gāmapada’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘ayamevattho’’ti. Susannaddhoti sukhena gahetvā gamanayogyatāvasena suṭṭhu sajjito. Taṃ pana susajjanaṃ suṭṭhu bandhanavasenevāti āha ‘‘subaddho’’ti.

436. Đạt đến làng (gāmapattaṃ) có nghĩa là: nên trở thành một ngôi làng, không nên bị bỏ trống. Do đó, ngài nói: ‘một khu vực làng đã được thiết lập’. Dấu vết làng (gāmapadaṃ) có nghĩa là: giống như nơi một người đặt chân xuống, có giới hạn xác định, được gọi là ‘dấu chân’ (pada), cũng vậy, nơi dân làng sinh sống, có những ngôi nhà đã được ở, được gọi là ‘dấu vết làng’ (gāmapada). Do đó, ngài nói: ‘đây chính là ý nghĩa’. Được trang bị kỹ (susannaddho) có nghĩa là được chuẩn bị tốt để có thể dễ dàng mang đi. Và sự chuẩn bị tốt đó chính là nhờ việc buộc chặt, nên ngài nói là ‘được buộc chặt’ (subaddho).

Ayādīnampi lohabhāve satipi loha-saddo sāsane tambalohe niruḷhoti āha ‘‘lohanti tambaloha’’nti.

Mặc dù sắt (aya), v.v... cũng là kim loại (loha), nhưng từ ‘loha’ trong giáo pháp đã trở thành từ thông dụng để chỉ đồng, nên ngài nói: ‘lohaṃ là đồng’.

Saraṇagamanavaṇṇanā

Giải Thích Về Việc Quy Y.

437. Abhiraddhoti [Pg.356] ārādhitacitto, sāsanassa ārādhitacittatā pasīdanavasenāti āha ‘‘abhippasanno’’ti. Pañhupaṭṭhānānīti pañhesu upaṭṭhānāni mayā pucchitatthesu tumhākaṃ vissajjanavasena ñāṇupaṭṭhānāni.

437. Người hài lòng (abhiraddho) có nghĩa là người có tâm hài lòng. Sự hài lòng của tâm đối với giáo pháp là do sự trong sạch, nên ngài nói là ‘rất trong sạch’ (abhippasanno). Sự hiện khởi trong các câu hỏi (pañhupaṭṭhānāni) có nghĩa là sự hiện khởi trong các câu hỏi, (tức là) sự hiện khởi của trí tuệ của các ngài qua việc trả lời những điều tôi đã hỏi.

Yaññakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Bài Giảng Tế Lễ.

438. Saṅghātanti saṃ-saddo padavaḍḍhanamattanti āha ‘‘ghāta’’nti. Vipākaphalenāti sadisaphalena. Mahapphalo na hoti gavādipāṇaghātena upakkiliṭṭhabhāvato. Guṇānisaṃsenāti uddayaphalena. Ānubhāvajutiyāti paṭipakkhavigamanajanitena sabhāvasaṅkhātena tejena. Na mahājutiko hoti aparisuddhabhāvato. Vipākavipphāratāyāti vipākaphalassa vipulatāya, pāripūriyāti attho. Duṭṭhukhetteti usabhādidosehi dūsitakhette, taṃ pana vappābhāvato asāraṃ hotīti āha ‘‘nissārakhette’’ti. Dubbhūmeti kucchitabhūmibhāge, svāssa kucchitabhāvo asāratāya vā siyā ninnatādidosavasena vā. Tattha paṭhamo pakkho paṭhamapadena dassitoti itaraṃ dassento ‘‘visamabhūmibhāge’’ti āha. Daṇḍābhighātādinā chinnabhinnāni. Pūtīnīti gomayalepadānādisukhena asukkhāpitattā pūtibhāvaṃ gatāni. Tāni pana yasmā sāravantāni na honti, tasmā vuttaṃ ‘‘nissārānī’’ti. Vātātapahatānīti vātena ca ātapena ca vinaṭṭhabījasāmatthiyāni. Tenāha ‘‘pariyādinnatejānī’’ti. Yaṃ yathājātavīhiādigatena taṇḍulena aṅkuruppādanayogyabījasāmatthiyaṃ, taṃ taṇḍulasāro, tassa ādānaṃ gahaṇaṃ tathāuppajjanameva. Etāni pana bījāni na tādisāni khaṇḍādidosavantatāya. Dhārāya khette anuppavesanaṃ nāma vassanameva, taṃ paṭikkhepavasena dassento āha ‘‘na sammā vasseyyā’’ti. Aṅkuramūlapattādīhīti cettha aṅkurakandādīhi uddhaṃ vuddhiṃ, mūlajaṭādīhi heṭṭhā viruḷhiṃ, pattapupphādīhi samantato ca vepullanti yojanā.

438. Sự giết hại (saṅghātaṃ): từ ‘saṃ’ chỉ là một từ thêm vào, nên ngài nói là ‘sự giết’ (ghātaṃ). Với quả dị thục (vipākaphalena) có nghĩa là với quả tương xứng. Không có quả lớn vì bị ô nhiễm bởi việc giết hại các sinh vật như bò, v.v... Với lợi ích (guṇānisaṃsena) có nghĩa là với quả trong tương lai. Với sự rực rỡ của oai lực (ānubhāvajutiyā) có nghĩa là với năng lực, được gọi là bản chất, được sinh ra từ sự loại bỏ các đối nghịch. Không có sự rực rỡ lớn vì không trong sạch. Với sự lan rộng của quả dị thục (vipākavipphāratāya) có nghĩa là với sự to lớn của quả dị thục, nghĩa là sự viên mãn. Trên mảnh ruộng xấu (duṭṭhukhette) có nghĩa là trên mảnh ruộng bị hư hỏng bởi các lỗi như đất mặn, v.v... Và vì không thể gieo trồng, nó trở nên vô giá trị, nên ngài nói là ‘trên mảnh ruộng không có cốt lõi’ (nissārakhette). Trên vùng đất xấu (dubbhūme) có nghĩa là trên một phần đất đáng chê. Trạng thái đáng chê của nó có thể là do sự vô giá trị hoặc do các lỗi như lồi lõm, v.v... Trong đó, trường hợp đầu tiên đã được chỉ ra bởi từ đầu tiên, nên để chỉ trường hợp còn lại, ngài nói là ‘trên một phần đất không bằng phẳng’ (visamabhūmibhāge). (Hạt giống) bị cắt, bị vỡ do bị đập bằng gậy, v.v... Bị thối (pūtīni) có nghĩa là: vì không được làm khô một cách dễ dàng như việc trát phân bò, v.v..., chúng trở nên thối rữa. Và vì chúng không có cốt lõi, nên được gọi là ‘không có cốt lõi’ (nissārāni). Bị gió và nắng làm hỏng (vātātapahatāni) có nghĩa là (những hạt giống) có khả năng nảy mầm bị hủy hoại bởi gió và nắng. Do đó, ngài nói là ‘có năng lực đã bị lấy đi’ (pariyādinnatejāni). Khả năng của hạt giống thích hợp để sinh ra mầm bằng hạt gạo có được từ lúa, v.v... đã mọc lên như thế nào, đó là cốt lõi của hạt gạo; việc lấy đi, nắm giữ nó chính là việc sinh ra như vậy. Nhưng những hạt giống này không như vậy vì có các lỗi như bị vỡ, v.v... Việc cho dòng nước vào ruộng chính là mưa. Để chỉ sự phủ định điều đó, ngài nói là ‘trời không mưa đúng cách’ (na sammā vasseyyā). Trong câu ‘bởi mầm, rễ, lá, v.v...’ (aṅkuramūlapattādīhi), cách phối hợp câu là: sự tăng trưởng lên trên bởi mầm, củ, v.v...; sự phát triển xuống dưới bởi rễ, rễ con, v.v...; và sự phát triển rộng khắp xung quanh bởi lá, hoa, v.v...

Aparūpaghātenāti paresaṃ vibādhanena. Uppannapaccayatoti nibbattitaghāsacchādanādideyyadhammato. Gavādighātenapi hi tattha paṭiggāhakānaṃ ghāso saṅkīyati. ‘‘Aparūpaghātitāyā’’ti idaṃ sīlavantatāya kāraṇavacanaṃ[Pg.357]. Guṇātirekanti guṇātirittaṃ, sīlādilokuttaraguṇehi visiṭṭhanti attho. Vipulāti saddhāsampadādivasena uḷārā.

Aparūpaghātena có nghĩa là bằng sự làm tổn hại người khác. Uppannapaccayato có nghĩa là từ vật thí cúng như cỏ, vật che đậy đã được tạo ra. Vì rằng, ngay cả bằng việc giết hại bò v.v..., cỏ cho những người nhận ở đó cũng bị nghi ngờ. ‘Aparūpaghātitāya’ (bởi sự không làm tổn hại người khác) này là lời nói về nguyên nhân của việc có giới hạnh. Guṇātirekaṃ có nghĩa là vượt trội về đức hạnh, nghĩa là đặc biệt bởi các đức hạnh siêu thế như giới v.v... Vipulā có nghĩa là rộng lớn, do bởi tín thành tựu v.v...

Uttaramāṇavavatthuvaṇṇanā

Giải Thích Câu Chuyện Về Thanh Niên Uttara

439. Atha kho tehi sakuṇḍakehi taṇḍulehi siddhaṃbhattaṃ uttaṇḍulameva hotīti āha ‘‘uttaṇḍulabhatta’’nti. Bilaṅgaṃ vuccati āranālaṃ bilaṅgato nibbattanato, tadeva kañjiyato jātanti kañjiyaṃ, taṃ dutiyaṃ etassāti bilaṅgadutiyaṃ, taṃ ‘‘kañjikadutiya’’nti ca vuttaṃ. Dhorakānīti dhoviyāni. Yasmā thūlatarānipi ‘‘thūlānī’’ti vattabbataṃ arahanti, tasmā ‘‘thūlāni cā’’ti vuttaṃ. Guḷadasānīti suttānaṃ thūlatāya, kañjikassa bahalatāya ca piṇḍitadasāni. Tenāha ‘‘puñjapuñja…pe… dasānī’’ti. Anuddisatīti anu anu katheti.

439. Rồi, cơm được nấu bằng những hạt gạo có cám ấy chỉ là cơm có nhiều gạo sống, vì vậy đã nói là ‘uttaṇḍulabhattaṃ’. Bilaṅga được gọi là nước cháo loãng vì được tạo ra từ cháo loãng, chính nó được sinh ra từ nước cơm chua nên gọi là kañjiya, cái đó là thứ hai của món này nên là bilaṅgadutiyaṃ, điều đó cũng được gọi là ‘kañjikadutiyaṃ’. Dhorakāni có nghĩa là những thứ cần được giặt. Bởi vì ngay cả những thứ thô hơn cũng đáng được gọi là ‘thô’, do đó đã nói là ‘và thô’. Guḷadasāni có nghĩa là những tua vải bị vón cục do sự thô của sợi chỉ và sự đặc của nước cơm chua. Do đó, đã nói ‘những tua vải... từng đống...’. Anuddisati có nghĩa là nói đi nói lại.

440. Asakkaccanti na sakkaccaṃ anādarakāraṃ, taṃ pana kammaphalasaddhāya abhāvena hotīti āha ‘‘saddhāvirahita’’nti. Acittīkatanti cittīkārapaccupaṭṭhāpanavasena na cittīkataṃ. Tenāha ‘‘cittīkāravirahita’’ntiādi. Cittīkārarahitaṃ vā acittīkataṃ, yathā kataṃ paresaṃ vimhayāvahaṃ hoti, tathā akataṃ. Cittassa uḷārapaṇītabhāvo pana asakkaccadāneneva bādhito. Apaviddhanti chaḍḍanīyadhammaṃ viya apaviddhaṃ katvā, etena tasmiṃ dāne gāravākaraṇaṃ vadati. Serīsakaṃ nāmāti ‘‘serīsaka’’nti evaṃ nāmakaṃ. Tucchanti parijanaparicchedavirahato rittaṃ.

440. Asakkaccaṃ có nghĩa là không cung kính, là hành động không tôn trọng. Điều đó xảy ra do không có niềm tin vào quả của nghiệp, vì vậy đã nói là ‘không có niềm tin’. Acittīkataṃ có nghĩa là không được trân trọng, theo nghĩa là không có sự hiện diện của sự trân trọng. Do đó, đã nói ‘không có sự trân trọng’ v.v... Hoặc acittīkataṃ là không có sự trân trọng, được làm theo cách không gây kinh ngạc cho người khác. Tuy nhiên, trạng thái cao thượng và tinh tế của tâm bị cản trở bởi chính sự bố thí không cung kính. Apaviddhaṃ có nghĩa là làm như vứt bỏ, giống như một vật đáng vứt bỏ. Bằng điều này, ngài nói về việc không tôn trọng trong sự bố thí ấy. Serīsakaṃ nāma có nghĩa là có tên như vậy là ‘Serīsaka’. Tucchaṃ có nghĩa là trống rỗng, do không có đoàn tùy tùng và giới hạn.

Pāyāsidevaputtavaṇṇanā

Giải Thích Về Thiên Tử Pāyāsi

441. Tassānubhāvenāti tassa dānassa ānubhāvena. Sirīsarukkhoti pabhassarakhandhaviṭapasākhāpalāsasampanno manuññadassano dibbo sirīsarukkho. Aṭṭhāsīti phalassa kammasarikkhataṃ dassento vimānadvāre nibbattitvā aṭṭhāsi. Pubbāciṇṇavasenāti purimajātiyaṃ tattha nivāsaparicayanavasena. Na kevalaṃ pubbāciṇṇavaseneva, atha kho utusukhumavasena pīti dassento ‘‘tattha kirassa utusukhaṃ hotī’’ti āha.

441. Tassānubhāvena có nghĩa là do oai lực của sự bố thí ấy. Sirīsarukkho là cây Sirīsa cõi trời, có vẻ ngoài khả ái, được trang bị thân, cành, nhánh, lá rực rỡ. Aṭṭhāsi (đã đứng) có nghĩa là, để chỉ ra sự tương xứng của quả với nghiệp, đã sinh ra và đứng ở cửa thiên cung. Pubbāciṇṇavasena có nghĩa là do thói quen đã ở nơi đó trong kiếp trước. Để chỉ ra rằng không chỉ do thói quen đã thực hành từ trước, mà còn do sự vi tế của thời tiết, ngài đã nói: ‘nghe nói, ở đó có sự dễ chịu của thời tiết đối với vị ấy’.

Soti [Pg.358] uttaro māṇavo. Yadi asakkaccaṃ dānaṃ datvā pāyāsi tattha nibbatto, pāyāsissa paricārikā sakkaccaṃ dānaṃ datvā kathaṃ tattha nibbattāti āha ‘‘pāyāsissa panā’’ti. Nikantivasenāti pāyāsimhi sāpekkhāvasena, pubbepi vā tattha nivutthapubbatāya. Disācārikavimānanti ākāsaṭṭhaṃ hutvā disāsu vicaraṇakavimānaṃ, na rukkhapabbatasikharādisambandhaṃ. Vaṭṭaniaṭaviyanti vimānavīthiyanti.

So (vị ấy) là thanh niên Uttara. Nếu Pāyāsi, sau khi bố thí không cung kính, đã sanh về nơi đó, thì làm thế nào người nữ tỳ của Pāyāsi, sau khi bố thí một cách cung kính, lại sanh về nơi đó? (Để trả lời), ngài đã nói ‘Còn của Pāyāsi...’. Nikantivasena có nghĩa là do sự quyến luyến đối với Pāyāsi, hoặc do trước đây đã từng sống ở đó. Disācārikavimānaṃ là thiên cung du hành trong các phương hướng, tồn tại trong không gian, không liên quan đến cây, đỉnh núi v.v... Vaṭṭaniaṭaviyaṃ có nghĩa là trên con đường của thiên cung.

Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần Giải Thích Ý Nghĩa Sâu Kín Của Chú Giải Kinh Pāyāsirājañña.

Niṭṭhitā ca mahāvaggaṭṭhakathāya līnatthappakāsanā.

Phần Giải Thích Ý Nghĩa Sâu Kín Của Chú Giải Đại Phẩm Đã Chấm Dứt.

Mahāvaggaṭīkā niṭṭhitā.

Phụ Chú Giải Đại Phẩm Đã Chấm Dứt.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác. Dīghanikāye Trường Bộ Kinh Mahāvaggaṭīkā Phụ Chú Giải Đại Phẩm 1. Mahāpadānasuttavaṇṇanā 1. Sớ Giải Kinh Đại Bổn Pubbenivāsapaṭisaṃyuttakathāvaṇṇanā Sớ Giải về Luận Thuyết Tương Ưng Túc Mạng 1. Yathājātānaṃ [Pg.1] karerirukkhānaṃ ghanapattasākhāviṭapehi maṇḍapasaṅkhepehi sañchanno padeso ‘‘karerimaṇḍapo’’ti adhippeto. Dvāreti dvārasamīpe. Dvāre ṭhitarukkhavasena aññatthāpi samaññā atthīti dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Kathaṃ pana bhagavā mahāgandhakuṭiyaṃ avasitvā tadā karerikuṭikāyaṃ vihāsīti? Sāpi buddhassa bhagavato vasanagandhakuṭi evāti dassento ‘‘antojetavane’’tiādimāha. Salaḷāgāranti devadārurukkhehi katagehaṃ. Pakatibhattassa pacchatoti bhikkhūnaṃ pākatikabhattakālato pacchā, ṭhitamajjhanhikato uparīti attho. Piṇḍapātato paṭikkantānanti piṇḍapātabhojanato apetānaṃ. Tenāha ‘‘bhattakicca’’ntiādi. 1. Khu vực được che phủ bởi các loại tóm lược như gian nhà che bằng các cành nhánh lá rậm rạp của những cây kareri tự mọc lên được ám chỉ là ‘gian nhà che bằng cây kareri.’ ‘Tại cổng’ có nghĩa là ở gần cổng. Để trình bày rằng cũng có sự định danh ở nơi khác do bởi cây cối đứng ở cổng, câu ‘giống như’ và các câu tương tự đã được nói đến. Nhưng tại sao đức Thế Tôn, sau khi đã ở tại hương phòng lớn, lúc ấy lại trú ở cốc kareri? Vị ấy đã nói ‘bên trong tu viện Jetavana’ và các câu tương tự để trình bày rằng nơi ấy cũng chính là hương phòng để ở của đức Thế Tôn, đức Phật. ‘Ngôi nhà bằng cây salaḷa’ có nghĩa là ngôi nhà được làm bằng những cây devadāru. ‘Sau bữa ăn thường lệ’ có nghĩa là sau giờ ăn thường lệ của chư vị tỳ khưu, nghĩa là sau giờ đứng ngọ. ‘Sau khi đi khất thực về’ có nghĩa là sau khi đã dùng xong vật thực khất thực. Do đó, vị ấy đã nói ‘việc ăn uống’ và các câu tương tự. Maṇḍalasaṇṭhānā māḷasaṅkhepena katā nisīdanasālā ‘‘maṇḍalamāḷa’’nti adhippetāti āha ‘‘nisīdanasālāyā’’ti. Pubbenivāsapaṭisaṃyuttāti ettha pubba-saddo atītavisayo, nivāsa-saddo kammasādhano, khandhavinimutto ca nivasitadhammo natthi, khandhā ca santānavaseneva pavattantīti āha ‘‘pubbenivutthakkhandhasantānasaṅkhātena pubbenivāsenā’’ti. Yojetvāti [Pg.2] visayabhāvena yojetvā. Pavattitāti kathitā. Dhammūpasaṃhitattā dhammato anapetāti dhammī. Tenāha ‘‘dhammasaṃyuttā’’ti. Vị ấy đã nói ‘của phòng ngồi’ bởi vì phòng ngồi được làm theo dạng tóm lược như ngôi nhà lộ thiên có hình tròn được ám chỉ là ‘ngôi nhà lộ thiên hình tròn.’ Ở đây, trong câu ‘tương ưng với túc mạng,’ từ ‘pubba’ là đối tượng quá khứ, từ ‘nivāsa’ là từ được tạo thành theo nghĩa tác nhân, và không có pháp được trú ngụ nào mà lại tách rời các uẩn, và các uẩn chỉ diễn tiến do bởi dòng tương tục. Vị ấy đã nói ‘bởi túc mạng được định danh là dòng tương tục của các uẩn đã được trú ngụ trong quá khứ.’ ‘Sau khi đã liên kết’ có nghĩa là sau khi đã liên kết theo bản thể đối tượng. ‘Đã được diễn tiến’ có nghĩa là đã được nói đến. Do có sự liên hệ với Pháp, không tách rời khỏi Pháp nên là ‘thuộc về Pháp.’ Do đó, vị ấy đã nói ‘tương ưng với Pháp.’ Udapādīti paduddhāro, tassa uppannā jātāti iminā sambandho. Taṃ panassā uppannākāraṃ pāḷiyaṃ saṅkhepatova dassitaṃ, vitthārato dassetuṃ ‘‘aho acchariya’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ke anussaranti, ke nānussarantīti padadvaye paṭhamaṃyeva sappapañcanaṃ, na itaranti tadeva puggalabhedato, kālavibhāgato, anussaraṇākārato, opammato niddisantena ‘‘titthiyā anussarantī’’tiādi vuttaṃ. Aggappattakammavādinoti sikhāppattakammavādino ‘‘atthi kammaṃ atthi kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) evaṃ kammassakatāñāṇe ṭhitā tāpasaparibbājakā. Cattālīsaṃyeva kappe anussarantīti brahmajālādīsu (dī. ni. 1.33) bhagavatā tathā paricchijja vuttattā. Tato paraṃ na anussarantīti tathāvacanañca diṭṭhigatopaṭṭhakassa tesaṃ ñāṇassa paridubbalabhāvato. ‘Đã khởi lên’ là sự trích dẫn thuật ngữ, có sự liên quan với câu này là ‘đã được sanh khởi, đã được sanh ra’ cho vị ấy. Tuy nhiên, phương thức sanh khởi của điều ấy cho vị ấy đã được trình bày chỉ một cách tóm tắt ở trong Pāḷi. Để trình bày một cách chi tiết, câu ‘Ồ, thật vi diệu!’ và các câu tương tự đã được bắt đầu. Ở đó, trong hai câu ‘những ai nhớ lại’ và ‘những ai không nhớ lại,’ chỉ câu đầu tiên có sự giải thích chi tiết, không phải câu kia. Do chỉ ra chính điều ấy theo sự khác biệt về hạng người, theo sự phân chia về thời gian, theo phương thức nhớ lại, theo ví dụ, câu ‘các người theo ngoại đạo nhớ lại’ và các câu tương tự đã được nói đến. ‘Những người có chủ trương về nghiệp đã đạt đến mức độ cao nhất’ có nghĩa là những người có chủ trương về nghiệp đã đạt đến đỉnh cao, là các vị tu khổ hạnh và các vị du sĩ sống an trú trong trí tuệ về nghiệp của chính mình như vầy: ‘có nghiệp, có quả của nghiệp.’ ‘Chỉ nhớ lại được bốn mươi kiếp’ là do đã được đức Thế Tôn nói đến sau khi đã xác định như vậy ở trong kinh Phạm Võng và các kinh tương tự. Và lời nói như vậy rằng ‘xa hơn nữa thì không nhớ lại được’ là do bản thể quá yếu ớt của trí tuệ của các người ấy, là điều trợ giúp cho tà kiến. Sāvakāti mahāsāvakā tesañhi kappasatasahassaṃ pubbābhinīhāro. Pakatisāvakā pana tato ūnakameva anussaranti. Yasmā ‘‘kappānaṃ lakkhādhikaṃ ekaṃ, dve ca asaṅkhyeyyānī’’ti kālavasena evaṃ parimāṇo yathākkamaṃ aggasāvakapaccekabuddhānaṃ puññañāṇābhinīhāro, sāvakabodhipaccekabodhipāramitāsambharaṇañca, tasmā vuttaṃ ‘‘dve aggasāvakā…pe… kappasatasahassañcā’’ti. Yadi bodhisambhārasambharaṇakālaparicchinno tesaṃ tesaṃ ariyānaṃ abhiññāñāṇavibhavo, evaṃ sante buddhānampissa saparicchedatā āpannāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘buddhānaṃ pana ettakanti paricchedo natthi, yāvatakaṃ ākaṅkhanti, tāvatakaṃ anussarantī’’ti ‘‘yāvatakaṃ neyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇa’’nti (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3, 5) vacanato. Sabbaññutaññāṇassa viya hi buddhānaṃ abhiññāñāṇānampi savisaye paricchedo nāma natthi, tasmā yaṃ yaṃ ñātuṃ icchanti, te taṃ taṃ jānanti eva. Atha vā satipi kālaparicchede karuṇūpāyakosallapariggahādinā sātisayattā mahābodhisambhārānaṃ paññāpāramitāya pavattiānubhāvassa paricchedo nāma natthi, kuto tannimittakānaṃ abhiññāñāṇānanti vuttaṃ ‘‘buddhānaṃ…pe… natthī’’ti. ‘Các vị Thinh Văn’ có nghĩa là các vị đại Thinh Văn; đối với các vị ấy, sự phát nguyện ban đầu là một trăm ngàn kiếp. Còn các vị Thinh Văn thông thường thì nhớ lại được ít hơn thế. Bởi vì sự phát nguyện về phước báu và trí tuệ của các vị Thượng thủ Thinh Văn và các vị Phật Độc Giác, và sự tích lũy các pháp ba-la-mật cho Thinh Văn Bồ Đề và Độc Giác Bồ Đề, theo thứ tự có số lượng như vầy về mặt thời gian: ‘một trăm ngàn và một a-tăng-kỳ kiếp, và hai a-tăng-kỳ,’ do đó đã được nói rằng ‘hai vị Thượng thủ Thinh Văn ... và một trăm ngàn kiếp.’ Vị ấy đã nói ‘tuy nhiên, đối với các đức Phật thì không có sự giới hạn rằng ‘chừng ấy,’ các ngài mong muốn chừng nào, các ngài nhớ lại được chừng ấy’ nhắm đến sự chất vấn rằng: ‘Nếu năng lực của thắng trí của các bậc Thánh ấy bị giới hạn bởi thời gian tích lũy các yếu tố cần thiết cho sự giác ngộ, trong trường hợp như vậy, (năng lực) của các đức Phật cũng sẽ trở nên có sự giới hạn.’ Theo như câu ‘đối tượng có thể biết có chừng nào, trí tuệ có chừng ấy.’ Thật vậy, giống như trí tuệ toàn giác, các thắng trí của các đức Phật cũng không có sự giới hạn trong đối tượng của chúng. Do đó, các ngài mong muốn biết được điều gì, các ngài biết được chính điều ấy. Hoặc giả, mặc dù có sự giới hạn về thời gian, do sự vượt trội của các yếu tố cần thiết cho đại Bồ Đề bởi được thâu nhiếp bởi lòng bi mẫn, sự thiện xảo trong phương tiện, và các pháp tương tự, nên không có sự giới hạn đối với năng lực của sự vận hành của trí tuệ ba-la-mật. Làm sao có thể có (sự giới hạn) đối với các thắng trí có nhân duyên từ điều ấy? Do đó, đã được nói rằng ‘đối với các đức Phật ... không có.’ Khandhapaṭipāṭiyāti [Pg.3] yathāpaccayaṃ anupubbapavattamānānaṃ khandhānaṃ anupubbiyā. Khandhappavattinti vedanādikkhandhappavattiṃ. Tesañhi anubhavanādiākāraggahaṇamassa sātisayaṃ, taṃ saññābhave tattha tattha anussaraṇavasena gahetvā gacchantā ekavokārabhave alabhantā ‘‘na passantī’’ti vuttā, jāle patitā viya sakuṇā, macchā viya cāti adhippāyo. Kuṇṭhā viyāti dandhā viya. Paṅguḷā viyāti pīṭhasappino viya. Diṭṭhiṃ gaṇhantīti adhiccasamuppannikadiṭṭhiṃ gaṇhanti. Yaṭṭhikoṭihetukaṃ gamanaṃ yaṭṭhikoṭigamanaṃ khandhapaṭipāṭiyā amuñcanato. ‘Theo thứ tự của các uẩn’ có nghĩa là theo sự tuần tự của các uẩn đang diễn tiến tuần tự tùy theo duyên. ‘Sự diễn tiến của các uẩn’ có nghĩa là sự diễn tiến của các uẩn như thọ và các uẩn tương tự. Thật vậy, sự nắm bắt các phương thức như sự cảm nhận và các phương thức tương tự của các vị ấy là vượt trội. Sau khi đã nắm bắt điều ấy theo cách nhớ lại ở nơi này nơi kia trong cõi Tưởng, trong khi đang đi, do không đạt được (điều ấy) ở trong cõi Nhất Uẩn, các vị ấy được nói là ‘không thấy được,’ giống như những con chim đã bị rơi vào trong lưới, hoặc giống như loài cá. Đây là ý nghĩa được ám chỉ. ‘Giống như người đần độn’ có nghĩa là giống như người chậm lụt. ‘Giống như người què quặt’ có nghĩa là giống như người lê lết bằng ghế đẩu. ‘Nắm giữ tà kiến’ có nghĩa là nắm giữ tà kiến cho rằng (vạn hữu) ngẫu nhiên sanh khởi. Sự đi lại có nhân duyên từ đầu cây gậy là ‘sự đi lại bằng đầu cây gậy,’ do không từ bỏ thứ tự của các uẩn. Evaṃ santepīti kāmaṃ buddhasāvakāpi asaññabhave khandhappavattiṃ na passanti, evaṃ santepi te buddhasāvakā asaññabhavaṃ laṅghitvā parato anussaranti. ‘‘Vaṭṭe’’tiādi tathā tesaṃ anussaraṇākāradassanaṃ. Buddhehi dinnanaye ṭhatvāti ‘‘yattha pañcakappasatāni rūpappavattiyeva, na arūpappavatti, so asaññabhavo’’ti evaṃ sammāsambuddhehi desitāyaṃ dhammanettiyaṃ ṭhatvā. Evañhi antarā cutipaṭisandhiyo apassantā parato anussaranti seyyathāpi āyasmā sobhitoti (theragā. aṭṭha. 1.2.164 sobhitattheragāthāvaṇṇanā). So kira pubbenivāse ciṇṇavasī hutvā anupaṭipāṭiyā attano nibbattaṭṭhānaṃ anussaranto yāva asaññabhave attano acittakapaṭisandhi tāva addasa, tato paraṃ pañcakappasataparimāṇe kāle cutipaṭisandhiyo adisvā avasāne cutiṃ disvā ‘‘kiṃ nāmeta’’nti āvajjayamāno nayavasena ‘‘asaññabhavo bhavissatī’’ti niṭṭhaṃ agamāsi. Atha naṃ bhagavā taṃ kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā pubbenivāsaṃ anussarantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. ‘‘Cutipaṭisandhiṃ oloketvā’’ti idaṃ cutipaṭisandhivasena tesaṃ ñāṇassa saṅkamanadassanaṃ, tena sabbaso bhave anāmasitvā gantuṃ na sakkontīti dasseti. “Mặc dù là như vậy” có nghĩa là: Dù cho các vị Phật tử cũng không thấy được sự diễn tiến của các uẩn trong cõi Vô Tưởng, mặc dù là như vậy, các vị Phật tử ấy vẫn vượt qua cõi Vô Tưởng và nhớ lại về sau. “Trong vòng luân hồi” v.v... là sự trình bày về cách thức nhớ lại của các vị ấy như thế. “An trú trong phương pháp được chư Phật ban cho” có nghĩa là: An trú trong pháp môn đã được các bậc Chánh Đẳng Giác thuyết giảng rằng: “Nơi nào chỉ có sự diễn tiến của sắc trong năm trăm đại kiếp, không có sự diễn tiến của vô sắc, đó là cõi Vô Tưởng”. Thật vậy, các vị ấy không thấy được sự chết và tái sanh ở khoảng giữa mà nhớ lại về sau, giống như trưởng lão Sobhita (Theragā. aṭṭha. 1.2.164 sobhitattheragāthāvaṇṇanā). Vị ấy, sau khi đã thuần thục trong việc nhớ lại tiền kiếp, khi nhớ lại nơi mình đã sanh theo thứ tự, đã thấy được sự tái sanh không có tâm của mình trong cõi Vô Tưởng. Sau đó, không thấy được sự chết và tái sanh trong khoảng thời gian năm trăm đại kiếp, cuối cùng thấy được sự chết, khi suy xét “Đây là gì?”, vị ấy đã đi đến kết luận theo phương pháp rằng: “Đây hẳn là cõi Vô Tưởng”. Bấy giờ, Đức Thế Tôn, lấy sự việc đó làm duyên khởi, đã đặt vị ấy vào địa vị tối thắng trong số những người nhớ lại tiền kiếp. “Sau khi quan sát sự chết và tái sanh” là sự trình bày về sự chuyển tiếp của trí tuệ của các vị ấy thông qua sự chết và tái sanh, qua đó cho thấy rằng các vị ấy không thể đi qua mà không chạm đến các kiếp sống một cách hoàn toàn. Taṃ tadeva passantīti yathā nāma saradasamaye ṭhitamajjhanhikavelāya caturatanike gehe cakkhumato purisassa rūpagataṃ supākaṭameva hotīti lokasiddhametaṃ, siyā pana tassa sukhumataratirohitādibhedassa rūpagatassa agocaratā. Na tveva buddhānaṃ ñātuṃ icchitassa ñeyyassa agocaratā, atha kho taṃ ñāṇālokena obhāsitaṃ hatthatale āmalakaṃ viya supākaṭaṃ suvibhūtameva hoti [Pg.4] tathā ñeyyāvaraṇassa suppahīnattā. Tenāha ‘‘buddhā pana attanā vā parehi vā diṭṭhakatasutaṃ, sūriyamaṇḍalobhāsasadisa’’nti ca ādi. “Thấy điều đó đúng như vậy” có nghĩa là: Ví như vào giữa trưa mùa thu, trong một ngôi nhà làm bằng bốn loại báu, đối với người có mắt, các loại sắc hiện ra rất rõ ràng, điều này đã được thế gian công nhận. Tuy nhiên, có thể có trường hợp các loại sắc vi tế hơn, bị che khuất v.v... không nằm trong tầm nhận biết của người ấy. Nhưng đối với chư Phật, không có đối tượng nào mà Ngài muốn biết lại không nằm trong tầm nhận biết. Trái lại, đối tượng ấy được ánh sáng trí tuệ chiếu rọi, trở nên rất rõ ràng, rất hiển nhiên như quả amla trong lòng bàn tay, vì chướng ngại đối với đối tượng cần biết đã được đoạn trừ hoàn toàn. Do đó, có lời nói rằng: “Còn chư Phật, những gì đã thấy, đã làm, đã nghe bởi chính mình hay bởi người khác, thì giống như ánh sáng của mặt trời” v.v... Tathā sāvakā ca paccekabuddhā cāti. Ettha tathā-saddena ‘‘attanā diṭṭhakatasutameva anussarantī’’ti idaṃ upasaṃharati, tena sappadesameva nesaṃ anussaraṇaṃ, na nippadesanti nidasseti. “Cũng vậy, các vị Thinh Văn và các vị Độc Giác Phật”. Ở đây, từ “cũng vậy” (tathā) tóm kết lại ý “chỉ nhớ lại những gì đã thấy, đã làm, đã nghe bởi chính mình”. Qua đó, cho thấy rằng sự nhớ lại của các vị ấy chỉ là một phần, không phải là toàn phần. Khajjopanakaobhāsasadisaṃ ñāṇassa ativiya appānubhāvatāya. Sāvakānanti ettha pakatisāvakānaṃ pākatikapadīpobhāsasadisaṃ. Mahāsāvakānaṃ (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsettharagāthāvaṇṇanāya vitthāro) mahāpadīpobhāsasadisaṃ. Tenāha visuddhimagge (visuddhi. 2.402) ‘‘ukkāpabhāsadisa’’nti. Osadhitārakobhāsasadisanti ussannā pabhā etāya dhīyati, osadhīnaṃ vā anubalappadāyakattā ‘‘osadhī’’ti evaṃ laddhanāmāya tārakāya pabhāsadisaṃ. Saradasūriyamaṇḍalobhāsasadisaṃ sabbaso andhakāravidhamanato. Apaṭubhāvahetuko visayaggahaṇe cañcalabhāvo khalitaṃ, kuṇṭhibhāvahetuko visayassa anabhisamayo paṭighāto. Āvajjanapaṭibaddhamevāti āvajjanamattādhīnaṃ, āvajjitamatte eva yathicchitassa paṭivijjhanakanti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. “Giống như ánh sáng của đom đóm” là do trí tuệ có uy lực rất nhỏ. “Của các vị Thinh Văn”: ở đây, đối với các vị Thinh Văn thông thường thì giống như ánh sáng của ngọn đèn bình thường. Đối với các vị Đại Thinh Văn (chi tiết trong Theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsettharagāthāvaṇṇanā) thì giống như ánh sáng của ngọn đèn lớn. Do đó, trong Visuddhimagga (Visuddhi. 2.402) có nói: “giống như ánh sáng của bó đuốc”. “Giống như ánh sáng của sao Mai” có nghĩa là: ánh sáng rực rỡ được giữ bởi nó, hoặc do có tác dụng trợ lực cho các dược thảo nên được gọi là “osadhī” (sao Mai), giống như ánh sáng của ngôi sao có tên như vậy. “Giống như ánh sáng của mặt trời mùa thu” là do xua tan hoàn toàn bóng tối. Sự vấp váp (khalitaṃ) là sự dao động trong việc nắm bắt đối tượng do nguyên nhân không sắc bén. Sự trở ngại (paṭighāto) là sự không thấu hiểu đối tượng do nguyên nhân chậm lụt. “Chỉ phụ thuộc vào sự hướng tâm” có nghĩa là chỉ tùy thuộc vào sự hướng tâm, nghĩa là chỉ cần hướng tâm là có thể thấu suốt được điều mong muốn. Đối với hai từ còn lại cũng theo cách này. Asaṅgaappaṭihataṃ pavattamānaṃ bhagavato ñāṇaṃ lahutarepi visaye, garutare ca ekasadisamevāti dassetuṃ ‘‘dubbalapattapuṭe’’tiādinā upamādvayaṃ vuttaṃ. Dhammakāyattā bhagavato guṇaṃ ārabbha pavattā ‘‘bhagavantaṃyeva ārabbha uppannā’’ti vuttaṃ. Taṃ sabbampīti taṃ yathāvuttaṃ sabbampi pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. Titthiyānaṃ, sāvakānañca pubbenivāsānussaraṇaṃ bhagavato pubbenivāsānussaraṇassa hīnudāharaṇadassanavasenettha kathitaṃ. Evañhi bhagavato mahantabhāvo visesato pakāsito hotīti. Saṅkhepatoti samāsato. Yattakopi pubbenivāsānussatiñāṇassa pavattibhedo attano ñāṇassa visayabhūto, taṃ sabbaṃ tadā yathākathitaṃ te bhikkhū saṅkhipitvā ‘‘itipī’’ti āhaṃsu. Tassa ca anekākāratāya āmeḍitavacanaṃ, pi-saddo sampiṇḍanattho, ‘‘iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo’’tiādīsu (ma. ni. 3.124; a. ni. 3.1) viya ākārattho iti-saddoti dassento ‘‘evampī’’ti tadatthamāha. Để cho thấy rằng trí tuệ của Đức Thế Tôn, vốn vận hành không vướng mắc, không trở ngại, là hoàn toàn giống nhau đối với đối tượng nhẹ hơn cũng như đối tượng nặng hơn, hai ví dụ bắt đầu bằng “trong một cái lá gói yếu ớt” đã được nêu ra. Do Đức Thế Tôn là Pháp thân, nên những lời nói phát sinh liên quan đến ân đức của Ngài được gọi là “phát sinh chỉ liên quan đến Đức Thế Tôn”. “Tất cả những điều đó” có nghĩa là tất cả những lời nói liên quan đến túc mạng như đã được nói. Sự nhớ lại tiền kiếp của các ngoại đạo và các vị Thinh Văn được nói ở đây theo cách trình bày ví dụ thấp kém hơn so với sự nhớ lại tiền kiếp của Đức Thế Tôn. Thật vậy, như thế sự vĩ đại của Đức Thế Tôn được tuyên bố một cách đặc biệt. “Tóm tắt” có nghĩa là một cách ngắn gọn. Tất cả những sự khác biệt trong sự vận hành của túc mạng tùy niệm trí, vốn là đối tượng của trí tuệ của các vị ấy, đã được các vị Tỳ khưu ấy tóm tắt lại như đã nói và thốt lên “itipī”. Do có nhiều hình thức, nên có sự lặp lại từ. Từ “pi” có nghĩa là tổng hợp. Để cho thấy rằng từ “iti” có nghĩa là “cách thức”, giống như trong các câu “Này các Tỳ khưu, kẻ ngu có sự sợ hãi như vậy” v.v... (Ma. ni. 3.124; A. ni. 3.1), ngài đã nói “evampī” để giải thích ý nghĩa của nó. 2-3. Vuttamevāti [Pg.5] ettha ca idha pāṭhe yaṃ vattabbaṃ tena pāṭhena sādhāraṇaṃ, taṃ vuttamevāti adhippetaṃ, na asādhāraṇaṃ apubbapadavaṇṇanāya adhikatattāti taṃ dassento ‘‘ayameva hi viseso’’tiādimāha. ‘‘Assosī’’ti idaṃ savanakiccanipphattiyā vuttaṃ saddaggahaṇamukhena tadatthāvabodhassa siddhattā. Tattha pana pāḷiyaṃ ‘‘imaṃ saṃkhiyadhammaṃ viditvā’’ icceva (dī. ni. 1.2) vuttaṃ. Ime bhikkhū mama guṇe thomenti, kathaṃ? Mama pubbenivāsañāṇaṃ ārabbhāti yojanā. Nipphattinti kiccanipphattiṃ, tena kātabbakiccasiddhanti attho. Noti pucchāvācī nu-iti iminā samānattho nipātoti vuttaṃ ‘‘iccheyyātha nū’’ti. Nanti bhagavantaṃ. ‘‘Yaṃ bhagavā’’ti ettha yaṃ-saddena kiriyāparāmasanabhūtena ‘‘dhammiṃ kathaṃ katheyyā’’ti evaṃ vuttaṃ. Dhammikathākaraṇaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘‘etassā’’ti padassa atthoti āha ‘‘etassa dhammikathākaraṇassā’’ti, ādaravasena pana taṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ. 2-3. Ở đây, trong câu Vuttamevāti (đã được nói đến), điều cần được nói đến trong bài kinh này là điều thông thường với bài kinh kia, điều ấy được bao hàm là vuttamevāti (đã được nói đến), chứ không phải là điều không thông thường, vì là phần thêm vào trong sự giải thích về từ ngữ chưa từng có trước đây. Vị ấy đã nói câu “ayameva hi viseso” (đây chính là sự khác biệt) và các câu tiếp theo để trình bày điều ấy. Câu “Assosī” (vị ấy đã nghe) này được nói đến là do sự hoàn tất phận sự lắng nghe, vì sự thông hiểu ý nghĩa của điều ấy được thành tựu bằng phương cách nắm bắt âm thanh. Tuy nhiên, ở trong Pāḷi kia chỉ được nói là “imaṃ saṃkhiyadhammaṃ viditvā” (sau khi đã biết được pháp môn phân tích này) (dī. ni. 1.2). Cách kết nối câu là: “Ime bhikkhū mama guṇe thomenti, kathaṃ? Mama pubbenivāsañāṇaṃ ārabbha” (Các vị tỳ khưu này đang tán dương các đức tánh của ta. Như thế nào? Liên quan đến túc mạng minh của ta). Nipphattiṃ là sự hoàn tất phận sự, do đó ý nghĩa là sự thành tựu của phận sự cần phải được thực hiện. No là tiểu từ có cùng ý nghĩa với nu, là từ ngữ chỉ sự thắc mắc, điều ấy được nói đến là “iccheyyātha nū” (phải chăng các ngươi mong muốn). Naṃ là đức Thế Tôn. Ở đây, trong câu “Yaṃ bhagavā” (điều mà đức Thế Tôn), bằng từ yaṃ là từ được dùng để chỉ đến hành động, điều được nói đến là như vầy: “dhammiṃ kathaṃ katheyyā” (mong ngài thuyết một bài pháp). Việc thực hiện bài pháp thoại được nói đến là ý nghĩa của từ “etassā.” Vị ấy đã nói “etassa dhammikathākaraṇassa” (của việc thực hiện bài pháp thoại này). Tuy nhiên, điều ấy đã được nói đến hai lần là do bởi sự tôn trọng. 4. Suṇāthāti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, etena ‘‘manasi karothā’’ti padaṃ saṅgaṇhāti. Sotāvadhānaṃ sotassa odahanaṃ, sussūsāti attho. Chinnaṃ upacchinnaṃ vaṭumaṃ saṃsāravaṭṭaṃ etesanti chinnavaṭumakā, sammāsambuddhā, aññe ca khīṇāsavā, idha pana sammāsambuddhā adhippetā. Tesañhi sabbaso anussaraṇaṃ itaresaṃ avisayo. Tenāha ‘‘aññesaṃ asādhāraṇa’’nti. Paccattavacane dissati yaṃ-saddo kammatthadīpanato. Upayogavacane dissati yaṃ-saddo pucchanakiriyāya kammatthadīpanato. Tanti ca upayogavacanameva pucchati-saddassa dvikammakabhāvato. Yanti yena kāraṇenāti ayamettha atthoti āha ‘‘karaṇavacane dissatī’’ti. Bhummeti daṭṭhabboti yathā yaṃ-saddo na kevalaṃ paccattaupayogesu eva, atha kho karaṇepi dissati, evaṃ idha bhummeti daṭṭhabbo. Dasasahassilokadhātunti jātikkhettabhūtaṃ dasasahassacakkavāḷaṃ. Unnādento uppajji anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitattā buddhuppādassa. 4. Ở đây, trong câu Suṇātha (hãy lắng nghe), từ iti có nghĩa là vân vân, hoặc có nghĩa là loại thể; do đó, câu ấy bao gồm luôn cả cụm từ “manasi karotha” (hãy tác ý). Sotāvadhānaṃ là sự hướng tai về, ý nghĩa là sự muốn lắng nghe. Chinnavaṭumakā là các vị có con đường, tức là vòng luân hồi, đã bị cắt đứt, đã bị đoạn tận; các ngài là các bậc Chánh Đẳng Giác và các vị Lậu Tận khác. Tuy nhiên, ở đây các bậc Chánh Đẳng Giác được bao hàm. Quả vậy, sự tùy niệm về các ngài một cách toàn diện là cảnh giới không thuộc về những người khác. Do đó, vị ấy đã nói “aññesaṃ asādhāraṇaṃ” (không thông thường đối với những người khác). Từ yaṃ được thấy trong chủ cách là do sự trình bày về đối cách. Từ yaṃ được thấy trong sở dụng cách là do sự trình bày về đối cách của động từ hỏi. Và taṃ cũng là sở dụng cách do bởi động từ pucchati (hỏi) có hai đối cách. Yaṃ là yena kāraṇena (do bởi lý do nào), đây là ý nghĩa ở đây. Vị ấy đã nói “karaṇavacane dissati” (được thấy trong công cụ cách). Cần phải được hiểu là bhummi (ở trên mặt đất). Giống như từ yaṃ không chỉ được thấy trong chủ cách và sở dụng cách mà còn được thấy trong công cụ cách, tương tự ở đây cần phải được hiểu là bhummi (ở trên mặt đất). Dasasahassilokadhātuṃ là mười ngàn cõi thế giới, là khu vực đản sanh. Cõi ấy đã phát sanh lên tiếng vang rền, vì sự xuất hiện của đức Phật được trang hoàng bằng sự hiện bày của nhiều điều kỳ diệu. Kālassa bhaddatā nāma tattha sattānaṃ guṇavibhūtiyā, buddhuppādaparamā ca guṇavibhūtīti tabbahulatā yassa kappassa bhaddatāti āha ‘‘pañcabuddhuppādapaṭimaṇḍitattā sundarakappe’’ti, tathā sārabhūtaguṇavasena ‘‘sārakappe’’ti[Pg.6]. ‘‘Imaṃ kappaṃ thomento evamāhā’’ti vatvā imassa kappassa tathā thometabbatā anaññasādhāraṇāti dassetuṃ ‘‘yato paṭṭhāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yato paṭṭhāyāti yato pabhuti abhinīhāro katoti manussattādiaṭṭhaṅgasamannāgato abhinīhāro pavattito. Saṃsārassa anādibhāvato imassa bhagavato abhinīhārato puretaraṃ uppannā sammāsambuddhā anantā aparimeyyāti tehi uppannakappe nivattento ‘‘etasmiṃ antare’’ti āha. Kāmaṃ dīpaṅkarabuddhuppāde ayaṃ bhagavā abhinīhāramakāsi, tassa pana bhagavato nibbatti imassa abhinīhārato purimatarāti vuttaṃ ‘‘amhākaṃ…pe… nibbattiṃsū’’ti. Sự tốt đẹp của thời gian là do sự huy hoàng về đức hạnh của các chúng sanh ở trong thời gian ấy. Và sự huy hoàng về đức hạnh có sự xuất hiện của đức Phật là cao tột. Sự dồi dào của điều ấy là sự tốt đẹp của kiếp nào, vị ấy đã nói về kiếp ấy là “sundarakappe” (trong kiếp tốt đẹp) do được trang hoàng bởi sự xuất hiện của năm vị Phật, tương tự là “sārakappe” (trong kiếp tinh túy) do bởi các đức hạnh cốt lõi. Sau khi nói “Imaṃ kappaṃ thomento evamāhā” (trong khi tán dương kiếp này, vị ấy đã nói như vầy), để trình bày rằng sự đáng tán dương của kiếp này là không thông thường đối với kiếp khác, câu “yato paṭṭhāya” (kể từ khi) và các câu tiếp theo đã được nói đến. Ở đó, yato paṭṭhāya là kể từ khi sự phát nguyện đã được thực hiện, nghĩa là sự phát nguyện được hội đủ tám yếu tố là thân người và các yếu tố khác đã được khởi lên. Do bởi vòng luân hồi là vô thủy, các bậc Chánh Đẳng Giác đã xuất hiện trước sự phát nguyện của đức Thế Tôn này là vô lượng, không thể đếm xiết. Trong khi loại trừ các kiếp mà các ngài đã xuất hiện, vị ấy đã nói “etasmiṃ antare” (trong khoảng thời gian này). Thật vậy, đức Thế Tôn này đã thực hiện sự phát nguyện vào lúc đức Phật Dīpaṅkara xuất hiện. Tuy nhiên, sự xuất hiện của đức Thế Tôn ấy (Dīpaṅkara) là trước sự phát nguyện này. Điều ấy được nói đến là “amhākaṃ… vân vân… nibbattiṃsū” (của chúng ta… đã xuất hiện). Asaṅkhyeyyakappapariyosāneti mahākappānaṃ asaṅkhyeyyapariyosāne. Esa nayo ito paresupi. ‘‘Ito tiṃsakappasahassānaṃ uparī’’ti etena padumuttarassa bhagavato, sumedhassa ca bhagavato antare ekūnasattatikappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. ‘‘Ito aṭṭhārasannaṃ kappasahassānaṃ uparī’’ti iminā sujātassa bhagavato, atthadassissa ca bhagavato antare ekenūnāni dvādasakappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. ‘‘Ito catunavute kappe’’ti iminā dhammadassissa bhagavato, siddhatthassa ca bhagavato antare chādhikanavasatuttarāni sattarasakappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. ‘‘Ekatiṃse kappe’’ti iminā vipassissa bhagavato, sikhissa ca bhagavato antare saṭṭhi kappāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. Te sabbepi padumuttarassa bhagavato oraṃ sumedhādīhi uppannakappehi saddhiṃ samodhāniyamānā satasahassā kappā honti, yattha mahāsāvakādayo (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā) vivaṭṭū panissayāni kusalāni sambhariṃsu. Buddhasuññepi loke paccekabuddhā uppajjitvā tesaṃ purisavisesānaṃ puññābhisandābhibuddhiyā paccayā honti. ‘‘Evamaya’’ntiādi vuttamevatthaṃ nigamanavasena vadati. Asaṅkhyeyyakappapariyosāne là vào lúc cuối của một a-tăng-kỳ đại kiếp. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp sau đây. Bằng câu “Ito tiṃsakappasahassānaṃ uparī” (cách đây trên ba mươi ngàn kiếp), điều ấy trình bày rằng ở khoảng giữa đức Thế Tôn Padumuttara và đức Thế Tôn Sumedha đã có sáu mươi chín ngàn kiếp không có đức Phật. Bằng câu “Ito aṭṭhārasannaṃ kappasahassānaṃ uparī” (cách đây trên mười tám ngàn kiếp) này, điều ấy trình bày rằng ở khoảng giữa đức Thế Tôn Sujāta và đức Thế Tôn Atthadassī đã có mười một ngàn chín trăm chín mươi chín kiếp không có đức Phật. Bằng câu “Ito catunavute kappe” (cách đây chín mươi bốn kiếp) này, điều ấy trình bày rằng ở khoảng giữa đức Thế Tôn Dhammadassī và đức Thế Tôn Siddhattha đã có mười bảy ngàn chín trăm lẻ sáu kiếp không có đức Phật. Bằng câu “Ekatiṃse kappe” (trong kiếp thứ ba mươi mốt) này, điều ấy trình bày rằng ở khoảng giữa đức Thế Tôn Vipassī và đức Thế Tôn Sikhī đã có sáu mươi kiếp không có đức Phật. Tất cả các kiếp ấy, khi được hợp lại cùng với các kiếp mà các vị Phật Sumedha và các vị khác đã xuất hiện sau đức Thế Tôn Padumuttara, trở thành một trăm ngàn kiếp, là nơi mà các vị đại thinh văn và các vị khác đã tích lũy các thiện pháp là điều kiện hỗ trợ cho sự thoát khỏi vòng luân hồi. Ngay cả trong thế gian không có đức Phật, các vị Phật Độc Giác vẫn xuất hiện và trở thành duyên cho sự tăng trưởng của sự tích tập phước báu của các bậc đặc biệt ấy. Câu “Evamayaṃ” và các câu tiếp theo nói lên ý nghĩa đã được nói đến bằng phương cách kết luận. ‘‘Kiṃ paneta’’ntiādi pubbanimittavibhāvanatthāya āraddhaṃ. Tattha etanti buddhānaṃ uppajjanaṃ. Kappasaṇṭhānakālasminti vivaṭṭakappassa saṇṭhahanakāle. Ekamasaṅkhyeyyanti saṃvaṭṭaṭṭhāyiṃ sandhāyāha. Ekaṅgaṇaṃ hutvā ṭhiteti pabbatarukkhagacchādīnaṃ, meghādīnañca abhāvena vivaṭaṃaṅgaṇaṃ hutvā ṭhite. Lokasannivāseti [Pg.7] bhājanalokena sannivisitabbaṭṭhāne. Vīsati yaṭṭhiyo usabhaṃ. ‘‘Usabhamattā, dve usabhamattā’’tiādinā paccekaṃ mattā-saddo yojetabbo. Yojanasahassamattā hutvāti patamānāva udakadhārā yojanasahassamattaṃ ākāsaṭṭhānaṃ pharitvā pavattiyā yojanasahassamattā hutvā. Yāva avinaṭṭhabrahmalokāti yāva ābhassarabrahmalokā, yāva subhakiṇhabrahmalokā, yāva vehapphalabrahmalokāti attho. Đoạn “Kiṃ paneta” (Cái này là gì?) v.v… được bắt đầu nhằm mục đích phân tích về các điềm báo trước. Ở đây, “cái này” là sự xuất hiện của các đức Phật. “Vào lúc kiếp hình thành” (kappasaṇṭhānakālasmiṃ) là vào lúc kiếp chuyển thành (vivaṭṭakappa) được thành lập. “Một a-tăng-kỳ” (ekamasaṅkhyeyyaṃ) là nói đến kiếp hoại trụ (saṃvaṭṭaṭṭhāyiṃ). “Trở thành một khoảng sân trống” (ekaṅgaṇaṃ hutvā ṭhite) là trở thành một khoảng sân trống trải do không có núi non, cây cối, bụi rậm, v.v… và mây, v.v… “Nơi thế gian cư ngụ” (lokasannivāse) là ở nơi đáng được cư ngụ bởi thế giới vật chứa (bhājanaloka). Hai mươi cây sào (yaṭṭhi) là một usabha. Cần phải được liên kết từ “mattā” (có lượng) một cách riêng biệt qua câu “có lượng một usabha, có lượng hai usabha” (usabhamattā, dve usabhamattā) v.v… “Trở thành có lượng một ngàn do-tuần” (yojanasahassamattā hutvā) là chính các dòng nước đang rơi xuống, sau khi đã lan khắp không gian có lượng một ngàn do-tuần, đã trở thành có lượng một ngàn do-tuần do sự tuôn chảy. “Cho đến cõi Phạm thiên không bị hủy hoại” (yāva avinaṭṭhabrahmalokāti) có nghĩa là cho đến cõi Phạm thiên Quang Âm (Ābhassara), cho đến cõi Phạm thiên Biến Tịnh (Subhakiṇha), cho đến cõi Phạm thiên Quảng Quả (Vehapphala). Vātavasenāti saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassubbedhassa sandhārakavātamaṇḍalassa vasena. Mahābodhipallaṅkoti mahābodhipallaṅkappadesamāha. Tassa pacchā vināso, paṭhamaṃ saṇṭhahanañca dhammatāvasena veditabbaṃ. Tatthāti tasmiṃ padese. Pubbanimittaṃ hutvāti buddhappādassa pubbanimittaṃ hutvā. Pubbanimittasannissayo hi gaccho nissitavohārena tathā vutto. Tenāha ‘‘tassā’’tiādi. Kaṇṇikābaddhāni hutvāti ābaddhakaṇṇikā viya hutvā. Suddhāvāsabrahmāno attamanā…pe… gacchantīti yojanā. Vehapphalepi subhakiṇhe saṅgahetvā ‘‘nava brahmalokā’’ti vuttaṃ. Tathā hi te catutthiṃyeva viññāṇaṭṭhitiṃ bhajanti. Nikkhamantesūti mahābhinikkhamanaṃ abhinikkhamantesu. Abhijāti panettha jātibhāvasāmaññena gabbhokkantiyāva saṅgahitā. Nimīyati anumīyati phalaṃ etenāti nimittaṃ, kāraṇaṃ. Ñāpakampi hi kāraṇaṃ disvā tassa abyabhicārībhāvena phalaṃ siddhameva katvā gaṇhi, yathā taṃ asito isi abhijātiyaṃ mahāpurisassa lakkhaṇāni disvā tesaṃ abyabhicārībhāvena buddhaguṇe siddhe eva katvā gaṇhi, evaṃ pana gayhamānaṃ tannimittakaṃ phalaṃ tadānubhāvena siddhaṃ viya voharīyati tabbhāve bhāvato. Tenāha ‘‘tesaṃ nimittānaṃ ānubhāvenā’’tiādi. Tathā cāha bhagavā ‘‘so tena lakkhaṇena samannāgato…pe… rājā samāno kiṃ labhati, buddho samāno kiṃ labhatī’’ti (dī. ni. 3.202, 204) ca evamādi. Imamatthanti pañca buddhā imasmiṃ kappe uppajjissantīti imamatthaṃ yāthāvato jāniṃsu. “Do năng lực của gió” (vātavasena) là do năng lực của vành đai gió nâng đỡ có chiều cao chín trăm sáu mươi ngàn do-tuần. “Bồ-đoàn vĩ đại” (mahābodhipallaṅko) là nói đến địa điểm của Bồ-đoàn vĩ đại. Cần phải được biết rằng sự hoại diệt của nơi ấy là về sau, còn sự thành lập là trước tiên do bởi pháp tánh. “Ở đấy” (tattha) là ở địa điểm ấy. “Trở thành điềm báo trước” (pubbanimittaṃ hutvā) là trở thành điềm báo trước về sự xuất hiện của đức Phật. Thật vậy, bụi cây là nơi nương tựa cho điềm báo trước nên được gọi như thế theo cách nói quy chiếu. Do đó, ngài đã nói câu “của điềm báo ấy” (tassā) v.v… “Trở thành được kết thành đài hoa” (kaṇṇikābaddhāni hutvā) là trở thành giống như đài hoa đã được kết lại. Các vị Phạm thiên ở Tịnh Cư Thiên hoan hỷ … đi đến, đây là sự liên kết. Sau khi đã bao gồm cõi Biến Tịnh (Subhakiṇha) trong cõi Quảng Quả (Vehapphala), câu “chín cõi Phạm thiên” đã được nói đến. Thật vậy, các vị ấy chỉ dự phần vào thức trú thứ tư. “Trong lúc các ngài xuất gia” (nikkhamantesu) là trong lúc các ngài thực hiện cuộc đại xuất gia. Ở đây, “sự sanh cao quý” (abhijāti) đã được bao gồm bởi chính sự nhập thai do sự tương đồng về bản thể của sự sanh. “Nimitta” (điềm báo, tướng) là cái mà quả được đo lường, được suy luận ra từ nó; (cũng có nghĩa là) nguyên nhân. Thật vậy, sau khi đã thấy nguyên nhân cũng là dấu hiệu, người ta nắm lấy quả xem như đã được thành tựu do bản chất không sai lệch của nó, giống như vị ẩn sĩ Asita ấy, sau khi đã thấy các tướng của bậc Đại nhân trong sự sanh cao quý, đã nắm lấy các Phật đức xem như đã được thành tựu do bản chất không sai lệch của chúng. Tuy nhiên, quả được nắm bắt như vậy, có điềm báo ấy làm nhân, được nói đến giống như đã được thành tựu do năng lực của điềm báo ấy, vì nó hiện hữu trong sự hiện hữu của điềm báo ấy. Do đó, ngài đã nói câu “do năng lực của các điềm báo ấy” (tesaṃ nimittānaṃ ānubhāvenā) v.v… Và đức Thế Tôn cũng đã nói như sau: “Vị ấy, người đã được hội đủ tướng ấy … là vị vua, vị ấy đạt được điều gì? là đức Phật, vị ấy đạt được điều gì?” (Trường Bộ 3.202, 204) v.v… “Ý nghĩa này” (imamatthaṃ) là các vị ấy đã biết đúng như thật ý nghĩa này rằng: năm vị Phật sẽ xuất hiện trong kiếp này. Jātiparicchedādivaṇṇanā Giải Thích về Sự Phân Định Dòng Dõi v.v… 5-7. Kappaparicchedavasenāti [Pg.8] ‘‘ito so ekanavute kappe’’tiādinā yattha yattha kappe te te buddhā uppannā, tassa tassa kappassa paricchindanavasena parijānanavasena. ‘‘Idaṃ ta’’nti hi niyametvā paricchijja jānanaṃ paricchindanaṃ paricchedo. Parittanti ittaraṃ. Lahukanti sallahukaṃ, āyuno adhippetattā rassanti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘ubhayametaṃ appakasseva vevacana’’nti. 5-7. “Theo sự phân định về kiếp” (kappaparicchedavasena) là theo sự biết rõ, theo sự phân định về chính kiếp nào mà các đức Phật ấy đã xuất hiện, qua câu “cách đây chín mươi mốt kiếp” (ito so ekanavute kappe) v.v… Thật vậy, sự biết bằng cách phân định sau khi đã xác định rằng “đây là cái ấy” là sự phân định (paricchindanaṃ, paricchedo). “Ít ỏi” (parittaṃ) là ngắn ngủi. “Ngắn” (lahukaṃ) là rất ngắn; do tuổi thọ được chủ trương nên có nghĩa là đã được nói là “ngắn” (rassa). Do đó, ngài đã nói: “Cả hai từ này đều là đồng nghĩa của từ ‘ít ỏi.’” ‘‘Appaṃ vā bhiyyo’’ti avisesajotanaṃ ‘‘vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā’’tiādinā aniyamitavaseneva yathālābhato vavatthapetvā ayañca nayo apacuroti dassento ‘‘evaṃ dīghāyuko pana atidullabho’’ti āha. Idaṃ taṃ visesavavatthāpanaṃ puggalesu pakkhipitvā dassento ‘‘tattha visākhā’’tiādimāha. Sau khi đã xác định theo cách không quy định, tùy theo những gì đạt được, qua câu “hai mươi hoặc ba mươi” v.v… rằng câu “ít hoặc nhiều” (appaṃ vā bhiyyo) là sự chỉ rõ không đặc biệt, và trong khi trình bày rằng phương pháp này là không phổ biến, ngài đã nói: “Tuy nhiên, người có tuổi thọ dài như vậy là rất hiếm có.” Trong khi trình bày sự xác định đặc biệt ấy bằng cách áp dụng vào các cá nhân, ngài đã nói câu “trong trường hợp ấy, bà Visākhā” v.v… Yadi evaṃ kasmā amhākaṃ bhagavā tattakampi kālaṃ na jīvi, nanu mahābodhisattā carimabhave ativiyauḷāratamena puññābhisaṅkhārena paṭisandhiṃ gaṇhantīti? Saccametanti. Tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘vipassīādayo panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhijātiyā mettāṭhānatāya abhisaṅkhāraviññāṇassa mettāpubbabhāgatā. Tadanuguṇañhi tesaṃ visesato paṭisandhiviññāṇaṃ. Tassa visesato bahulaṃ khemavitakkūpanissayatāya somanassasahagatatā, anaññasādhāraṇaparopadesarahitañāṇavisesūpanissayatāya ñāṇasampayuttatā, asaṅkhārikatā ca veditabbā, asaṅkhyeyyaṃ āyu ādhāravisesato, nissayavisesato, paṭipakkhadūrībhāvato, pavattiākāravisesato ca aparimeyyānubhāvatāya kāraṇassa. Tattha cirataraṃ kālaṃ santānassa pāramitāparibhāvitatā ādhāravisesatā. Alobhajjhāsayādiāsayasampadā nissayavisesatā. Lābhamacchariyādipāpadhammavikkhambhanaṃ paṭipakkhadūrībhāvo. Sabbasattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇatthāya āyūhanā pavattiākāraviseso veditabbo. Nếu vậy, tại sao đức Thế Tôn của chúng ta đã không sống trong khoảng thời gian lâu đến thế? Chẳng phải các vị Đại Bồ-tát trong kiếp sống cuối cùng đã thọ sanh với hành nghiệp phước đức vô cùng cao thượng hay sao? (Câu trả lời là:) Điều ấy là sự thật. Để trình bày nguyên nhân về việc ấy, câu “Còn các vị như đức Phật Vipassī” v.v… đã được nói đến. Trong đó, do sự sanh cao quý là nền tảng của tâm từ nên thức tạo nghiệp có tâm từ đi trước. Thật vậy, thức tái sanh của các vị ấy đặc biệt tương ứng với điều đó. Cần phải được biết rằng thức ấy (1) câu hữu với hỷ do là nơi nương tựa cho các tầm về sự an ổn, (2) tương ưng với trí do là nơi nương tựa cho trí tuệ đặc biệt không chung với người khác và không cần sự chỉ dạy của người khác, và (3) là vô hành. Tuổi thọ không thể tính đếm là do năng lực vô lượng của nguyên nhân, vì (a) có nền tảng đặc biệt, (b) có nơi nương tựa đặc biệt, (c) có sự loại trừ các pháp đối nghịch, và (d) có phương thức diễn tiến đặc biệt. Trong đó: (a) Nền tảng đặc biệt là dòng tương tục đã được thấm nhuần các pháp ba-la-mật trong một thời gian dài hơn. (b) Nơi nương tựa đặc biệt là sự thành tựu về các chí hướng như là chí hướng vô tham v.v… (c) Sự loại trừ các pháp đối nghịch là sự đè nén các ác pháp như là lợi lộc, xan tham v.v… (d) Cần phải được biết rằng phương thức diễn tiến đặc biệt là sự nỗ lực vì mục đích giải thoát tất cả chúng sanh khỏi toàn bộ khổ đau của vòng luân hồi. Ayañca nayo sabbesaṃ mahābodhisattānaṃ carimabhavābhinibbattakakammāyūhane sādhāraṇoti tassa phalenāpi ekasadiseneva bhavitabbanti [Pg.9] āha ‘‘iti sabbe buddhā asaṅkhyeyyāyukā’’ti, asaṅkhyeyyakālāvatthānāyukāti attho. Asaṅkhyeyyāyukasaṃvattanasamatthaṃ paricitaṃ kammaṃ hoti, buddhā pana tadā manussānaṃ paramāyuppamāṇānurūpameva kālaṃ ṭhatvā parinibbāyanti tato paraṃ ṭhatvā sādhetabbapayojanābhāvato, dhammatāvesāti vā veditabbā. Aṭṭhakathāyaṃ pana tato paraṃ pana aṭṭhānassa ‘‘utubhojanavipattiyā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.5) kāraṇaṃ vuttaṃ, ‘‘taṃ lokasādhāraṇaṃ loke jātasaṃvuddhānaṃ tathāgatānaṃ na hotī’’ti na sakkā vattuṃ. Tathā hi nesaṃ rogakilamathādayo hontiyeva. Utubhojanavasenāti asampannassa, sampannassa ca utuno, bhojanassa ca vasena yathākkamaṃ āyu hāyatipi vaḍḍhatipi. Āyūti ca paramāyu adhippetaṃ. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ brahmajālādiṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.40) vuttameva. Và phương thức này là chung cho tất cả các vị Đại Bồ Tát trong việc tích lũy nghiệp tạo thành kiếp sống cuối cùng, do đó quả của nó cũng phải giống hệt nhau, nên đã nói rằng: ‘Do vậy, tất cả các vị Phật đều có tuổi thọ vô số kiếp,’ nghĩa là có tuổi thọ tồn tại trong thời gian vô số kiếp. Nghiệp đã được tích lũy có khả năng dẫn đến tuổi thọ vô số kiếp, nhưng các vị Phật khi ấy chỉ trụ thế một khoảng thời gian tương ứng với tuổi thọ tối đa của loài người rồi nhập Niết Bàn, vì không có mục đích nào cần thành tựu bằng cách trụ thế lâu hơn nữa, hoặc nên hiểu rằng đó là pháp tánh. Tuy nhiên, trong Chú Giải, lý do cho việc không trụ thế lâu hơn đã được nêu là ‘do sự biến đổi của thời tiết và vật thực.’ Không thể nói rằng: ‘Điều đó, vốn là chung cho thế gian, lại không xảy ra với các đấng Như Lai đã sinh ra và giác ngộ trong thế gian.’ Thật vậy, các Ngài vẫn có bệnh tật, mệt mỏi, v.v. ‘Do thời tiết và vật thực’ có nghĩa là: do thời tiết và vật thực không thuận lợi và thuận lợi mà tuổi thọ theo đó giảm đi và tăng lên. Và ‘tuổi thọ’ ở đây được hiểu là tuổi thọ tối đa. Những gì cần nói về điều này đã được nói trong Phụ Chú Giải kinh Phạm Võng, v.v. Idāni tamatthaṃ samudāgamato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘tattha yadā’’tiādi vuttaṃ. Dhamme niyuttā dhammikā, na dhammikā adhammikā, hiṃsādiadhammapasutā. Adhammikameva hoti issarajanānaṃ anuvattanena, paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanena ca. Uṇhavalāhakā devatāti uṇhautuno paccayabhūtameghamālāsamuṭṭhāpakā devaputtā. Tesaṃ kira tathā cittuppādasamakālameva yathicchitaṭṭhānaṃ uṇhaṃ pharamānā valāhakamālā nātibahalā ito cito nabhaṃ chādentī vitanoti. Esa nayo sītavalāhakavassavalāhakāsu. Abbhavalāhakā pana devatā sītuṇhavassehi vinā kevalaṃ abbhapaṭalasseva samuṭṭhāpakā veditabbā. Tāsanti ettha ‘‘mittā’’ti padaṃ ānetvā yojanā. Kāmaṃ heṭṭhā vuttā sattavidhāpi devatā cātumahārājikāva tā pana tena tena visesena vatvā idāni tadaññe paṭhamabhūmike kāmāvacaradeve sāmaññato gaṇhanto ‘‘cātumahārājikā’’ti āha. Tāsaṃ adhammikatāyāti rājūnaṃ adhammikabhāvamūlakena uparājādiadhammikabhāvaparamparābhatena tāsaṃ devatānaṃ adhammikabhāvena. Visamaṃ candimasūriyā pariharantīti bahvābādhatādi aniṭṭhaphalūpanissayabhūtassa yathāvuttaadhammikatāsaññitassa sādhāraṇassa pāpakammassa balena visamaṃ vāyantena vāyunā pīḷiyamānā candimasūriyā sineruṃ parikkhipantā visamaṃ parivattanti yathāmaggena nappavattantīti[Pg.10]. Assidaṃ yathā candimasūriyānaṃ visamaparivattanaṃ visamavātasaṅkhobhahetukaṃ, evaṃ utuvassādivisamappavattīti dassetuṃ ‘‘vāto yathāmaggena na vāyatī’’tiādi vuttaṃ. Devatānanti sītavalāhakadevatādidevatānaṃ. Tenāha ‘‘sītuṇhabhedo utū’’tiādi. Tasmiṃ asampajjanteti tasmiṃ yathāvutte vassabījabhūte utumhi yathākālaṃ sampattiṃ anupagacchante. Bây giờ, để trình bày ý nghĩa ấy bắt đầu từ nguồn gốc, câu ‘Ở đây, khi nào’ v.v... đã được nói đến. Những người hành theo Chánh Pháp là người có chánh pháp (dhammikā), những người không có chánh pháp là người phi pháp (adhammikā), tức là những người chuyên làm điều phi pháp như sát sanh. Việc trở nên phi pháp là do noi theo những người quyền thế và do rơi vào việc bắt chước người khác. ‘Chư thiên mây nóng’ là các vị thiên tử tạo ra những tràng mây, là điều kiện cho mùa nóng. Tương truyền rằng, ngay khi tâm niệm của họ khởi lên, một tràng mây không quá dày, tỏa hơi nóng đến nơi mong muốn, liền trải rộng đây đó, che phủ bầu trời. Phương thức này cũng áp dụng cho chư thiên mây lạnh và chư thiên mây mưa. Còn ‘chư thiên mây mù’ nên được hiểu là những vị chỉ tạo ra một lớp sương mù, không có lạnh, nóng, hay mưa. Trong câu ‘Tāsaṃ,’ nên thêm từ ‘mittā’ (bạn bè) vào để kết nối. Mặc dù bảy loại chư thiên được đề cập dưới đây thực sự thuộc cõi Tứ Đại Thiên Vương, nhưng sau khi đã nói về họ với những đặc điểm riêng, bây giờ, khi đề cập chung đến các vị chư thiên Dục giới ở tầng trời thứ nhất, ngài nói ‘chư thiên Tứ Đại Thiên Vương.’ ‘Do sự phi pháp của họ’ có nghĩa là: do sự phi pháp của các vị chư thiên ấy, vốn được tạo ra bởi chuỗi phi pháp của các vị phó vương v.v..., mà gốc rễ là sự phi pháp của các vị vua. ‘Mặt trăng và mặt trời di chuyển bất thường’ có nghĩa là: bị áp bức bởi ngọn gió thổi bất thường do sức mạnh của ác nghiệp chung được gọi là sự phi pháp như đã mô tả, là nền tảng cho các kết quả không mong muốn như nhiều bệnh tật, mặt trăng và mặt trời, khi xoay quanh núi Sineru, quay một cách bất thường, không đi theo đúng quỹ đạo. Để chỉ ra rằng cũng như sự quay bất thường của mặt trăng và mặt trời là do sự xáo trộn của những ngọn gió bất thường, sự xuất hiện bất thường của các mùa, mưa, v.v... cũng vậy, câu ‘gió không thổi theo đúng đường’ v.v... đã được nói đến. ‘Của các chư thiên’ có nghĩa là của các chư thiên mây lạnh, v.v. Do đó, ngài nói ‘các mùa, được phân biệt là lạnh và nóng’ v.v. ‘Khi điều đó không thành tựu’ có nghĩa là: khi mùa ấy, vốn là mầm mống của mưa như đã mô tả, không đạt được sự thành tựu vào đúng thời điểm. ‘‘Na sammā devo vassatī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘kadācī’’tiādimāha. Tattha kadāci vassatīti kadāci avassanakāle vassati. Kadāci na vassatīti kadāci vassitabbakāle na vassati. Katthaci vassati, katthaci na vassatīti padesamāha. ‘‘Vassantopī’’tiādi ‘‘kadāci vassati, kadāci na vassatī’’ti padadvayasseva atthavivaraṇaṃ. Vigatagandhavaṇṇarasādīti ādi-saddena nirojataṃ saṅgaṇhāti. Ekasmiṃ padeseti bhattapacanabhājanassa ekapasse. Uttaṇḍulanti pākato ukkantataṇḍulaṃ. Tīhākārehīti sabbaso apariṇataṃ, ekadesena pariṇataṃ, dupariṇatañcāti evaṃ tīhākārehi. Paccati pakkāsayaṃ upagacchati. Appāyukāti ettha ‘‘dubbaṇṇā cā’’tipi vattabbaṃ. Evaṃ utubhojanavasena āyu hāyati hetumhi aparikkhīṇepi paccayassa paridubbalattā. Giải thích ý nghĩa được nói một cách tóm tắt là ‘trời không mưa thuận,’ ngài nói ‘đôi khi’ v.v. Trong đó, ‘đôi khi mưa’ có nghĩa là đôi khi mưa vào lúc không nên mưa. ‘Đôi khi không mưa’ có nghĩa là đôi khi không mưa vào lúc cần mưa. ‘Nơi này mưa, nơi kia không mưa’ là nói về địa điểm. ‘Dù có mưa’ v.v... là sự giải thích ý nghĩa của hai cụm từ ‘đôi khi mưa, đôi khi không mưa.’ ‘Mất mùi, màu, vị, v.v.’ – với từ ‘v.v.’ (ādi), nó bao gồm cả dưỡng chất (nirojataṃ). ‘Ở một phần’ có nghĩa là ở một bên của nồi nấu cơm. ‘Cơm nát’ có nghĩa là gạo đã nấu quá chín. ‘Theo ba cách’ có nghĩa là: hoàn toàn chưa chín, một phần chín, và chín không đều (sống sượng). ‘Được nấu chín’ có nghĩa là nó đạt đến trạng thái chín. Trong câu ‘tuổi thọ ngắn,’ cũng nên nói thêm ‘và có dung sắc xấu.’ Như vậy, do thời tiết và vật thực, tuổi thọ giảm đi, ngay cả khi nhân (nghiệp) chưa cạn kiệt, là do sự yếu kém của duyên. ‘‘Yadā panā’’tiādi sukkapakkhassa attho vuttavipariyāyena veditabbo. ‘Nhưng khi nào’ v.v... ý nghĩa của vế thuận (bạch phần) nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã được nói. Vaḍḍhitvā vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ. Kasmā? Na hi ekasmiṃ antarakappe aneke buddhā uppajjanti, eko eva pana uppajjatīti. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Cattāri ṭhatvāti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Yaṃyaṃāyuparimāṇesūti yattakayattakaparamāyuppamāṇesu. Tesampīti buddhānaṃ. Taṃ tadeva āyuparimāṇaṃ hoti, tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Nên hiểu là ‘sau khi đã tăng lên, tăng lên, rồi lại suy giảm.’ Tại sao? Vì trong một trung kiếp không có nhiều vị Phật xuất hiện, mà chỉ có một vị xuất hiện. Bây giờ, để trình bày ý nghĩa ấy một cách chi tiết, câu ‘Thế nào?’ v.v... đã được nói đến. ‘Trụ trong bốn’ – đây là cách dùng chỉ sự liên tục. ‘Trong các giới hạn tuổi thọ nào’ có nghĩa là trong các giới hạn tuổi thọ tối đa tương ứng nào. ‘Của các Ngài cũng vậy’ có nghĩa là của các vị Phật. Giới hạn tuổi thọ của các Ngài cũng chính là như vậy. Lý do cho điều đó đã được nêu bên trên. Jātiparicchedādivaṇṇanā niṭṭhitā Phần giải thích về sự phân định dòng dõi, v.v... đã kết thúc. Bodhiparicchedavaṇṇanā Phần giải thích về sự phân định Bồ Đề. 8. Mūleti [Pg.11] mūlāvayavassa samīpe. Taṃ pana tassā heṭṭhāpadeso hotīti āha ‘‘pāṭalirukkhassa heṭṭhā’’ti. Taṃdivasanti attanā jātadivase, taṃdivasanti vā taṃ bhagavato abhisambodhidivase. So kira bodhirukkho sālakalyāṇī viya pathaviyā abbhantare eva puretaraṃ vaḍḍhento abhisambodhidivase pathaviṃ ubbhijjitvā uṭṭhito ratanasataṃ ucco, tāvadeva ca vitthato hutvā nabhaṃ pūrento aṭṭhāsi. Ayampi kiretassa rukkhabhāvena viya aññehi vemattatā. Ghanasaṃhatanāḷavaṇṭatāya kaṇṇikabaddhehi viya pupphehi. Ekasañchannāti pupphānaṃ nirantaratāya ekajjhaṃ sañchannā, tattha tattha nibaddha…pe… samujjalanti tahaṃ tahaṃ olambitakusumadāmehi ceva tahaṃ tahaṃ khittamālāpiṇḍīhi ca ito cito vippakiṇṇavividhavaṇṭamuttapupphehi ca sammadeva ujjalaṃ. Aññamaññaṃ sirīsampattānīti aññamaññassa siriyā sobhāya sampannāni. Buddhaguṇavibhavasirinti sammāsambuddhehi abhigantabbaguṇavibhūtisobhaṃ. Paṭivijjhamānoti adhigacchanto. 8. Mūle có nghĩa là ở gần phần gốc. Lại nữa, điều ấy là phần bên dưới của cây ấy, do đó đã nói là “heṭṭhā pāṭalirukkhassa.” Taṃdivasaṃ có nghĩa là vào ngày sanh của vị ấy, hoặc taṃdivasaṃ là vào ngày thành Đạo của đức Thế Tôn. Được biết, cây Bồ-đề ấy giống như cây Sālakalyāṇī đã tăng trưởng sớm hơn ở bên trong lòng đất, vào ngày thành Đạo đã trồi lên khỏi mặt đất, cao một trăm ratana, và cũng có bề rộng tương đương, đã đứng sừng sững làm cho bầu trời được tràn ngập. Được biết, đây cũng là sự khác biệt của cây này so với các cây khác về phương diện là cây cối. Với các đóa hoa giống như được kết lại ở đài hoa do đặc tính cuống và cọng hoa được dày đặc và kết chặt. Ekasañchannā có nghĩa là được che phủ thành một khối do các đóa hoa không có khoảng trống. Samujjalanti ... được kết buộc ở nơi này nơi kia ... rực rỡ một cách tốt đẹp do các tràng hoa được treo lơ lửng ở nơi này nơi kia, do các cụm vòng hoa được ném ở nơi này nơi kia, và do các đóa hoa không cuống có nhiều màu sắc khác nhau được vung vãi ở đây đó. Aññamaññaṃ sirīsampattāni có nghĩa là được thành tựu vẻ huy hoàng và xinh đẹp của nhau. Buddhaguṇavibhavasiriṃ có nghĩa là vẻ huy hoàng của sự uy nghiêm về các đức tánh nên được các bậc Chánh Đẳng Giác chứng ngộ. Paṭivijjhamāno có nghĩa là đang chứng đắc. Setambarukkhoti setavaṇṇaphalo ambarukkho. Tadevāti pāṭaliyā vuttappamāṇameva. Ekatoti ekapasse. Surasānīti sumadhurarasāni. Setambarukkho có nghĩa là cây xoài có trái màu trắng. Tadeva có nghĩa là có cùng kích thước đã được nói đến (đối với) cây Pāṭali. Ekato có nghĩa là ở một bên. Surasāni có nghĩa là có vị rất ngọt. Ekova pallaṅkoti ekova pallaṅkappadeso. So so rukkho ‘‘bodhī’’ti vuccati bujjhanti etthāti katvā. Ekova pallaṅko có nghĩa là chỉ có một chỗ ngồi kiết-già. Mỗi một cây ấy được gọi là “cây Bồ-đề” vì (các ngài) giác ngộ ở nơi ấy. Sāvakayugaparicchedavaṇṇanā Giải Thích Chương Phân Định về Cặp Thinh Văn 9. Sāvakaparicchedeti sāvakayugaparicchede. ‘‘Khaṇḍatissa’’nti dvepi ekajjhaṃ gahetvā ekattavasena vuttanti āha ‘‘khaṇḍo ca tisso cā’’ti, buddhānaṃ sahodaro, vemātikopi vā jeṭṭhabhātā na hotīti ‘‘ekapitiko kaniṭṭhabhātā’’ti vuttaṃ. Avasesehi puttehi. ‘‘Paññāpāramiyā matthakaṃ patto’’ti vatvā tassa matthakappattaṃ guṇavisesaṃ dassetuṃ ‘‘sikhinā bhagavatā’’tiādi vuttaṃ. 9. Sāvakaparicchede có nghĩa là trong chương phân định về cặp Thinh văn. “Khaṇḍatissa” là (hai vị) đã được gộp chung lại và được nói đến như là một, do đó đã nói là “Khaṇḍa và Tissa.” Là em cùng mẹ với các đức Phật, hoặc cũng không phải là anh cả khác mẹ, do đó đã được nói là “em trai cùng một cha.” Bởi các người con còn lại. Sau khi nói “đã đạt đến đỉnh cao của trí tuệ pāramī,” để trình bày đức tánh đặc biệt về sự đạt đến đỉnh cao ấy của vị kia, câu “bởi đức Thế Tôn Sikhī” và tiếp theo đã được nói đến. Uttaroti uttamo. Puna uttaroti theraṃ nāmena vadati. Pāranti parakoṭimatthakaṃ. Paññāvisayeti paññādhikāre. Pavattiṭṭhānavasena hi pavattiṃ vadati. Uttaro có nghĩa là cao cả. Puna uttaro là gọi vị Trưởng lão bằng tên. Pāraṃ có nghĩa là bờ bên kia, là đỉnh cao. Paññāvisaye có nghĩa là trong phạm vi của trí tuệ. Quả vậy, nói đến sự diễn tiến là do bởi nền tảng của sự diễn tiến. Sāvakasannipātaparicchedavaṇṇanā Giải Thích Chương Phân Định về Sự Hội Họp của Chư Thinh Văn 10. Uposathanti [Pg.12] āṇāpātimokkhaṃ. Dutiyatatiyesūti dutiye, tatiye ca sāvakasannipāte. Eseva nayoti caturaṅgikataṃ atidisati. Abhinīhārato paṭṭhāya vatthuṃ kathetvā pabbajjā dīpetabbā, sā pana yasmā manorathapūraṇiyaṃ aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.211) vitthārato āgatā, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbāti. 10. Uposathaṃ có nghĩa là Pātimokkha có tính cách mệnh lệnh. Dutiyatatiyesu có nghĩa là trong các lần hội họp của chư Thinh văn lần thứ nhì và lần thứ ba. Eseva nayo là chỉ về (sự hội họp) gồm bốn chi phần. Cần phải trình bày về sự xuất gia sau khi đã kể câu chuyện bắt đầu từ sự phát nguyện. Lại nữa, vì điều ấy đã được đề cập một cách chi tiết ở trong Manorathapūraṇī, là Chú giải tạng Tăng Chi (A. I, 211), do đó cần được hiểu theo phương cách đã được nói đến ở nơi ấy. Upaṭṭhākaparicchedavaṇṇanā Giải Thích Chương Phân Định về Vị Thị Giả 11. Nibaddhupaṭṭhākabhāvanti ārambhato paṭṭhāya yāva parinibbānā niyataupaṭṭhākabhāvaṃ. Aniyatuupaṭṭhākā pana bhagavato paṭhamabodhiyaṃ bahū ahesuṃ. Tenāha ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Idāni ānandatthero yena kāraṇena satthu nibaddhupaṭṭhākabhāvaṃ upagato, yathā ca upagato, taṃ dassetuṃ ‘‘tattha ekadā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ahaṃ iminā maggena gacchāmī’’ti āha anayabyasanāpādakena kammunā codiyamāno. Atha naṃ bhagavā tamatthaṃ anārocetvāva khemaṃ maggaṃ sandhāya ‘‘ehi bhikkhu iminā gacchāmā’’ti āha. Kasmā panassa bhagavā tamatthaṃ nārocesīti? Ārocitepi asaddahanto nādiyissati. Tañhi tassa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyātiti. Teti te gamanaṃ, ‘‘ta’’nti vā pāṭho. 11. Nibaddhupaṭṭhākabhāvaṃ có nghĩa là tình trạng của vị thị giả cố định, kể từ lúc ban đầu cho đến khi (bậc Đạo Sư) Parinibbāna. Lại nữa, các vị thị giả không cố định của đức Thế Tôn trong thời kỳ giác ngộ đầu tiên đã có nhiều vị. Do đó, đã nói là “Quả vậy, của đức Thế Tôn” và tiếp theo. Bây giờ, để trình bày về lý do và về cách thức mà Trưởng lão Ānanda đã đảm nhận tình trạng của vị thị giả cố định cho bậc Đạo Sư, câu “Trong trường hợp ấy, vào một thuở nọ” và tiếp theo đã được nói đến. Vị ấy đã nói rằng: “Tôi sẽ đi bằng con đường này,” trong khi bị thôi thúc bởi nghiệp dẫn đến sự bất hạnh và tai họa. Khi ấy, đức Thế Tôn đã không cho vị ấy biết sự việc ấy, đã nhắm đến con đường an ổn mà nói rằng: “Này Tỳ khưu, hãy đến đây, chúng ta sẽ đi bằng con đường này.” Lại nữa, vì sao đức Thế Tôn đã không cho vị ấy biết sự việc ấy? Dầu cho được cho biết, do không có đức tin, vị ấy sẽ không chấp nhận. Và điều ấy chắc chắn sẽ là sự bất lợi, sự đau khổ cho vị ấy trong một thời gian dài. Te có nghĩa là sự đi của ông, hoặc bản văn là “taṃ.” Anvāsattoti anubaddho, upadduto vā. Dhammagāravanissito saṃvego dhammasaṃvego ‘‘amhesu nāma tiṭṭhantesu bhagavatopi īdisaṃ jāta’’nti. ‘‘Ahaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti vadanto dhammasenāpati atthato evaṃ vadanto nāma hotīti ‘‘ahaṃ bhante tumhe’’tiādi vuttaṃ. Asuññāyeva me sā disāti asuññāyeva mama sā disā. Tattha kāraṇamāha ‘‘tava ovādo buddhānaṃ ovādasadiso’’ti. Anvāsatto có nghĩa là bị đeo đẳng, hoặc bị phiền nhiễu. Dhammasaṃvego là sự xúc động về Giáo pháp, sự xúc động nương vào sự tôn trọng Giáo pháp (với suy nghĩ) rằng: “Trong khi chúng tôi đang hiện hữu mà sự việc như thế này cũng đã sanh khởi cho cả đức Thế Tôn.” Vị Tướng quân Chánh pháp, trong khi nói rằng: “Con sẽ hầu hạ,” về mặt ý nghĩa là đang nói như vầy, do đó câu “Bạch ngài, con sẽ hầu hạ ngài” và tiếp theo đã được nói đến. Asuññāyeva me sā disā có nghĩa là phương hướng ấy của tôi không trống rỗng. Ở đây, vị ấy nói lên lý do: “Lời giáo huấn của ngài tương tự lời giáo huấn của các đức Phật.” Vasituṃ na dassatīti ekagandhakuṭiyaṃ vāsaṃ na labhissatīti adhippāyo. Parammukhā desitassāpi dhammassāti suttantadesanaṃ sandhāya vuttaṃ. Abhidhammadesanā panassa parammukhāva pavattā pageva yācanāya. Tassā vācanāmaggopi sāriputtattherappabhavo. Kasmā? So niddesapaṭisambhidā viya [Pg.13] therassa bhikkhuto gahitadhammakkhandhapakkhiyo. Apare pana ‘‘dhammabhaṇḍāgāriko paṭipāṭiyā tikadukesu devasikaṃ katokāso bhagavantaṃ pañhaṃ pucchi, bhagavāpissa pucchitapucchitaṃ nayadānavasena vissajjesi. Evaṃ abhidhammopi satthārā parammukhā desitopi therena sammukhā paṭiggahitova ahosī’’ti vadanti. Sabbaṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Vasituṃ na dassati có nghĩa là sẽ không có được sự lưu trú ở trong cùng hương thất, đây là chủ ý. Parammukhā desitassāpi dhammassa là câu được nói đến nhắm vào sự thuyết giảng Kinh tạng. Lại nữa, sự thuyết giảng Vi Diệu Pháp đã được diễn ra khi vắng mặt vị ấy, ngay cả trước khi có lời thỉnh cầu. Con đường truyền tụng về Vi Diệu Pháp ấy cũng có nguồn gốc từ Trưởng lão Sāriputta. Vì sao? Điều ấy thuộc về phần các uẩn Pháp đã được vị Trưởng lão tiếp nhận từ đức Tỳ Khưu, giống như Niddesa và Paṭisambhidā. Lại nữa, các vị khác nói rằng: “Vị Quản thủ kho tàng Giáo pháp, sau khi đã thực hiện cơ hội hằng ngày theo thứ tự ở các pháp ba và các pháp đôi, đã hỏi đức Thế Tôn câu hỏi. Và đức Thế Tôn đã giải đáp các câu hỏi đã được hỏi ấy bằng cách trao cho phương pháp. Như vậy, Vi Diệu Pháp dầu đã được bậc Đạo Sư thuyết giảng khi vắng mặt (vị Trưởng lão) cũng đã được vị Trưởng lão tiếp nhận một cách trực tiếp.” Tất cả cần được nắm lấy sau khi đã thẩm xét. Aggupaṭṭhākoti upaṭṭhāne sakkaccakāritāya aggabhūto upaṭṭhāko. Thero hi upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhakālato paṭṭhāya bhagavantaṃ duvidhena udakena, tividhena dantakaṭṭhena, pādaparikammena, gandhakuṭipariveṇasammajjanenāti evamādīhi kiccehi upaṭṭhahanto ‘‘imāya nāma velāya satthu idaṃ nāma laddhuṃ vaṭṭati, idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā taṃ taṃ nipphādento mahatiṃ daṇḍadīpikaṃ gahetvā ekarattiṃ gandhakuṭipariveṇaṃ nava vāre anupariyāyati. Evaṃ hissa ahosi ‘‘sace me thinamiddhaṃ okkameyya, bhagavati pakkosante paṭivacanaṃ dātuṃ nāhaṃ sakkuṇeyya’’nti, tasmā sabbarattiṃ daṇḍadīpikaṃ hatthena na muñcati. Tena vuttaṃ ‘‘aggupaṭṭhāko’’ti. “Vị thị giả hàng đầu” có nghĩa là vị thị giả đứng đầu do sự tận tâm trong việc hầu hạ. Kể từ khi nhận được địa vị thị giả, vị Trưởng lão đã hầu hạ Đức Thế Tôn bằng các công việc như: hai loại nước, ba loại tăm xỉa răng, rửa chân, quét dọn khu vực hương thất, v.v. Vị ấy suy nghĩ rằng: “Vào giờ này, nên dâng vật này lên Bậc Đạo Sư, nên làm việc này,” rồi thực hiện từng việc đó. Vị ấy cầm một ngọn đuốc lớn, đi kinh hành quanh khu vực hương thất chín lần trong một đêm. Vị ấy đã nghĩ như thế này: “Nếu cơn buồn ngủ và dã dượi xâm chiếm ta, khi Đức Thế Tôn gọi, ta sẽ không thể đáp lời.” Vì thế, suốt đêm vị ấy không rời ngọn đuốc khỏi tay. Do đó, ngài được gọi là “vị thị giả hàng đầu”. 12. Pitumātujātanagaraparicchedo pitumukhena āgatattā ‘‘pitiparicchedo’’ti vutto. 12. Phần về thành phố sinh trưởng của cha và mẹ, do được trình bày qua phương diện của người cha, nên được gọi là “phần về người cha”. Vihāraṃ pāvisīti gandhakuṭiṃ pāvisi. Ettakaṃ kathetvāti kappaparicchedādinavavārapaṭimaṇḍitaṃ vipassīādīnaṃ sattannaṃ buddhānaṃ pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ ettāvatā desanaṃ desetvā. Kasmā panettha bhagavā vipassīādīnaṃ sattannaṃyeva buddhānaṃ pubbenivāsaṃ kathesi, na buddhavaṃsadesanāyaṃ (bu. vaṃ. 64 gāthādayo) viya pañcavīsatiyā buddhānaṃ, tato vā pana bhiyyoti? Anadhikārato, payojanābhāvato ca. Buddhavaṃsadesanāyañhi (bu. vaṃ. 75) – “Ngài đã vào tịnh xá” có nghĩa là ngài đã vào hương thất. “Sau khi thuyết giảng chừng ấy” có nghĩa là sau khi thuyết giảng bài pháp liên quan đến tiền kiếp của bảy vị Phật, bắt đầu với Đức Phật Vipassī, được trang hoàng bởi chín phần, bắt đầu với phần về kiếp. Tại sao ở đây Đức Thế Tôn chỉ kể về tiền kiếp của bảy vị Phật, bắt đầu với Đức Phật Vipassī, mà không phải của hai mươi lăm vị Phật như trong bài thuyết giảng Buddhavaṃsa (Phật Sử), hoặc nhiều hơn nữa? (Là) do không phải là trường hợp thích hợp và do không có lợi ích. Vì trong bài thuyết giảng Buddhavaṃsa – ‘‘Kīdiso te mahāvīra, abhinīhāro naruttama; Kamhi kāle tayā vīra, patthitā bodhimuttamā’’ti. ādinā – “‘Thưa bậc Đại Hùng, sự phát nguyện của ngài như thế nào, hỡi bậc Tối Thượng Nhân? Vào thời điểm nào, thưa bậc Anh Hùng, ngài đã phát nguyện Bồ-đề tối thượng?’ v.v. – Pavattaṃ taṃ pucchaṃ adhikāraṃ aṭṭhuppattiṃ katvā yassa sammāsambuddhassa pādamūle attanā mahābhinīhāro kato, taṃ dīpaṅkaraṃ bhagavantaṃ ādiṃ katvā yesaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santikā bodhiyā laddhabyākaraṇo hutvā tattha tattha pāramiyo pūresi, tesaṃ paṭipattisaṅkhāto pubbenivāso, attano ca paṭipatti kathitā, idha pana tādiso adhikāro natthi[Pg.14], yena dīpaṅkarato paṭṭhāya, tato vā pana purato buddhe ārabbha pubbenivāsaṃ katheyya. Tasmā na ettha buddhavaṃsadesanāyaṃ viya pubbenivāso vitthārito. Yasmā ca buddhānaṃ desanā nāma desanāya bhājanabhūtānaṃ puggalānaṃ ñāṇabalānurūpā, na attano ñāṇabalānurūpā, tasmā tattha aggasāvakānaṃ, mahāsāvakānaṃ, (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā) tādisānañca devabrahmānaṃ vasena desanā vitthāritā. Idha pana pakatisāvakānaṃ, tādisānañca devatānaṃ vasena pubbenivāsaṃ kathento sattannameva buddhānaṃ pubbenivāsaṃ kathesi. Tathā hi ne bhagavā palobhanavasena samuttejetuṃ sappapañcatāya kathāya desanaṃ matthakaṃ apāpetvāva gandhakuṭiṃ pāvisi. Tathā ca imissā eva desanāya anusārato āṭānāṭiyaparitta- (dī. ni. 3.275) desanādayo pavattā. Lấy câu hỏi đã được nêu ra đó làm trường hợp thích hợp, làm duyên khởi, ngài đã kể về tiền kiếp được gọi là sự thực hành của hai mươi bốn vị Phật, bắt đầu với Đức Thế Tôn Dīpaṅkara, vị Chánh Đẳng Chánh Giác mà dưới chân ngài, chính ngài đã thực hiện đại nguyện, và từ các vị ấy ngài đã nhận được lời thọ ký cho quả vị Bồ-đề và đã viên mãn các pháp ba-la-mật ở những nơi đó, và ngài cũng đã kể về sự thực hành của chính mình. Nhưng ở đây, không có trường hợp thích hợp như vậy để ngài có thể kể về tiền kiếp bắt đầu từ Đức Phật Dīpaṅkara, hoặc liên quan đến các vị Phật trước đó nữa. Do đó, ở đây, câu chuyện tiền kiếp không được trình bày chi tiết như trong bài thuyết giảng Buddhavaṃsa. Và bởi vì bài thuyết giảng của các Đức Phật tương ứng với năng lực trí tuệ của những người là đối tượng của bài giảng, chứ không tương ứng với năng lực trí tuệ của chính các ngài, cho nên ở đó, bài giảng đã được trình bày chi tiết vì các vị Thượng thủ Thinh văn, các vị Đại Thinh văn, và các vị trời, Phạm thiên tương tự. Nhưng ở đây, khi kể về tiền kiếp cho các vị Thinh văn thông thường và các vị chư thiên tương tự, ngài chỉ kể về tiền kiếp của bảy vị Phật mà thôi. Thật vậy, để khích lệ họ bằng cách lôi cuốn, Đức Thế Tôn đã vào hương thất mà chưa đưa bài thuyết giảng với các chi tiết lan man đến hồi kết. Và cũng theo bài thuyết giảng này mà các bài thuyết giảng như Āṭānāṭiyaparitta (Kinh Hộ Trì Āṭānāṭiya) đã được khởi xướng. Apicettha bhagavā attano suddhāvāsacārikāvibhāviniyā uparidesanāya saṅgahatthaṃ vipassīādīnaṃ eva sattannaṃ sammāsambuddhānaṃ pubbenivāsaṃ kathesi. Tesaṃyeva hi sāvakā tadā ceva etarahi ca suddhāvāsabhūmiyaṃ ṭhitā, na aññesaṃ parinibbutattā. ‘‘Siddhatthatissaphussānaṃ kira buddhānaṃ sāvakā suddhāvāsesu upapannā upapattisamanantarameva imasmiṃ sāsane upakādayo viya arahattaṃ adhigantvā nacirasseva parinibbāyiṃsu, na tattha tattha yāvatāyukaṃ aṭṭhaṃsū’’ti vadanti. Tathā yesaṃ sammāsambuddhānaṃ paṭivedhasāsanaṃ ekaṃsato nicchaye na ajjāpi dharati, na antarahitaṃ, te eva kittento vipassīādīnaṃyeva bhagavantānaṃ pubbenivāsaṃ imasmiṃ sutte kathesi veneyyajjhāsayavasena. Apubbācarimaniyamo pana aparāparaṃ saṃsaraṇakasattavāsavasena ekissā lokadhātuyā icchitoti na tenetaṃ virujjhatīti daṭṭhabbaṃ. Nirantaraṃ matthakaṃ pāpetvāti abhijātito paṭṭhāya yāva pātimokkhuddeso yāva tā buddhakiccasiddhi, tāva matthakaṃ sikhaṃ pāpetvā. Na tāva kathitoti yojanā. Hơn nữa, ở đây, để tóm lược cho bài thuyết giảng sau này nhằm làm sáng tỏ hành trình của chính ngài qua các cõi Tịnh Cư, Đức Thế Tôn đã kể về tiền kiếp của bảy vị Chánh Đẳng Chánh Giác, bắt đầu với Đức Phật Vipassī. Vì chỉ có các vị Thinh văn của các ngài ấy là đang hiện hữu ở cõi Tịnh Cư vào lúc đó và cả bây giờ, chứ không phải của các vị khác, do họ đã Bát-niết-bàn. Người ta nói rằng: “Các vị Thinh văn của các Đức Phật Siddhattha, Tissa, và Phussa, sau khi sanh vào các cõi Tịnh Cư, ngay sau khi tái sanh, đã chứng đắc A-la-hán quả trong giáo pháp này giống như Upaka và những vị khác, và không lâu sau đã Bát-niết-bàn, chứ không lưu lại ở đó cho đến hết tuổi thọ.” Tương tự, ngài chỉ tán dương các vị Chánh Đẳng Chánh Giác mà giáo pháp chứng ngộ của các vị ấy cho đến nay vẫn còn tồn tại một cách chắc chắn, chưa bị biến mất. Do đó, trong kinh này, ngài đã kể về tiền kiếp của các Đức Thế Tôn bắt đầu với Đức Phật Vipassī, tùy theo căn tánh của chúng sanh cần được tế độ. Cần phải hiểu rằng quy luật không trước không sau được mong muốn trong một thế giới hệ, tùy theo nơi ở của chúng sanh lang thang trong vòng luân hồi, do đó điều này không mâu thuẫn với điều đó. “Đưa đến đỉnh điểm một cách liên tục” có nghĩa là đưa đến đỉnh cao, từ lúc đản sanh cho đến khi tuyên đọc Pātimokkha (Giới Bổn), cho đến khi các Phật sự được hoàn thành. Cú pháp được nối kết là “chưa được nói đến”. Tantinti dhammatantiṃ, pariyattinti attho. Puttaputtamātuyānavihāradhanavihāradāyakādīnaṃ sambahulānaṃ atthānaṃ vibhāvanavasena pavattavāro sambahulavāro. “Tanti” có nghĩa là “dhammatanti” (dòng giáo pháp), tức là “pariyatti” (pháp học). “Sambahulavāro” (phần về nhiều vấn đề) là phần được tiến hành bằng cách giải thích nhiều vấn đề như con trai, mẹ của con trai, cỗ xe, tịnh xá, tài sản, người thí chủ cúng dường tịnh xá, v.v. Sambahulavāravaṇṇanā Giải Thích Về Phần Nhiều Vấn Đề Kāmañcāyaṃ [Pg.15] pāḷiyaṃ anāgato, aṭṭhakathāsu āgatattā pana ānetvā dīpetabboti taṃ dīpento ‘‘sabbabodhisattānañhī’’tiādimāha. Kulavaṃso kulānukkamo. Paveṇīti paramparā. ‘‘Kasmā’’ti puttuppattiyā kāraṇaṃ pucchitvā taṃ vissajjento ‘‘sabbaññubodhisattānañhī’’tiādimāha, tena tesaṃ jātanagarādi paññāyamānaṃ ekaṃsato manussabhāvasañjānanatthaṃ icchitabbaṃ, aññathā yathādhippetabuddhakiccasiddhi eva na siyāti dasseti, yato mahāsattānaṃ carimabhave manussaloke eva pātubhāvo, na aññattha. Mặc dù điều này không có trong Pāli tạng, nhưng vì nó có trong các sách Chú giải nên cần được đưa ra và làm sáng tỏ. Để làm sáng tỏ điều đó, ngài đã nói bắt đầu bằng câu: “Vì rằng đối với tất cả các vị Bồ-tát...”. “Kulavaṃso” là dòng dõi gia tộc. “Paveṇī” là truyền thống. Sau khi hỏi nguyên nhân của việc có con trai bằng câu hỏi “Tại sao?”, ngài trả lời bắt đầu bằng câu: “Vì rằng đối với tất cả các vị Bồ-tát Toàn Giác...”. Qua đó, ngài chỉ ra rằng việc thành phố sinh trưởng của các vị ấy, v.v., được biết đến là điều cần thiết nhằm mục đích nhận biết một cách chắc chắn về thân phận con người của các vị ấy; nếu không, sự thành tựu các Phật sự như mong muốn sẽ không thể có được, bởi vì sự xuất hiện trong kiếp chót của các bậc Đại Sĩ chỉ ở trong cõi người, không ở nơi nào khác. Sambahulaparicchedavaṇṇanā Giải Thích Về Chương Nhiều Vấn Đề Candādīnaṃ sobhāvisesaṃ raheti cajāpetīti rāhu, rāhuggaho, idha pana rāhu viyāti rāhu. Bandhananti ca anatthuppattiṭṭhānataṃ sandhāya vuttaṃ. Tathā mahāsattena vuttavacanameva gahetvā kumārassa ‘‘rāhulo’’ti nāmaṃ akaṃsu. Athāti nipātamattaṃ. Rocinīti rocanasīlā, ujjalarūpāti attho. Rucaggatīti rucaṃ pabhātaṃ āgatibhūtā, ga-kārāgamaṃ katvā vuttaṃ. Itthiratanabhāvato manussaloke sabbāsaṃ itthīnaṃ bimbapaṭicchannabhūtāti bimbā. Rāhu (La-hầu) là do từ bỏ (raheti), khiến cho từ bỏ (cajāpeti) vẻ đẹp đặc biệt (sobhāvisesaṃ) của mặt trăng v.v... (candādīnaṃ), là Rāhuggaho (La-hầu tinh). Tuy nhiên, ở đây Rāhu có nghĩa là ví như Rāhu (rāhu viya). Và (câu) “là sự trói buộc” (bandhanam) được nói đến với ý nghĩa là nơi phát sanh điều bất lợi. Do vậy, họ đã lấy chính lời nói được vị Đại Sĩ thốt ra để đặt tên cho hoàng tử là “Rāhula” (La-hầu-la). Còn ‘Athā’ chỉ là một tiểu từ. ‘Rocinī’ là có tính chất chiếu sáng, nghĩa là có hình sắc rực rỡ. ‘Rucaggatī’ là người đã đạt đến sự rực rỡ, sự quang đãng; được nói sau khi thêm vào mẫu tự ‘ga’. Do là một người nữ quý báu, ở cõi người, vị ấy giống như hình ảnh phản chiếu của tất cả những người nữ, nên (có tên là) Bimbā. Jhānā vuṭṭhāyāti pādakajjhānato uṭṭhāya. (Cụm từ) ‘Jhānā vuṭṭhāya’ (sau khi xuất khỏi thiền) có nghĩa là sau khi ra khỏi thiền nền tảng. Aṭṭhaṅgulubbedhāti aṭṭhaṅgulappamāṇabahalabhāvā. Cūḷaṃsena chādetvāti tiriyabhāgena ṭhapanavasena sabbaṃ vihāraṭṭhānaṃ chādetvā. Suvaṇṇayaṭṭhiphālehīti phālappamāṇāhi suvaṇṇayaṭṭhīhi. Suvaṇṇahatthipādānīti pakatihatthipādaparimāṇāni suvaṇṇakhaṇḍāni. Vuttanayenevāti cūḷaṃseneva. Suvaṇṇakaṭṭīhīti suvaṇṇakhaṇḍehi. Salakkhaṇānanti lakkhaṇasampannānaṃ sahassārānaṃ. ‘Aṭṭhaṅgulubbedhā’ (dày tám ngón tay) là có độ dày với kích thước tám ngón tay. ‘Cūḷaṃsena chādetvā’ (sau khi che phủ bằng phần nhỏ) là sau khi che phủ toàn bộ nền tịnh xá bằng cách đặt theo phần chiều ngang. ‘Suvaṇṇayaṭṭhiphālehi’ (bằng những thanh và tấm ván vàng) là bằng những thanh vàng có kích thước như tấm ván. ‘Suvaṇṇahatthipādāni’ (những chân voi bằng vàng) là những khối vàng có kích thước bằng chân voi thông thường. ‘Vuttanayeneva’ (theo phương cách đã được nói) là bằng phần nhỏ. ‘Suvaṇṇakaṭṭīhi’ (bằng những cây gậy vàng) là bằng những khối vàng. ‘Salakkhaṇānam’ (của những vật có tướng tốt) là của những (bánh xe) ngàn căm được phú bẩm các tướng tốt. Bodhipallaṅkoti abhisambujjhanakāle nisajjaṭṭhānaṃ. Avijahitoti buddhānaṃ tathānisajjāya anaññatthabhāvībhāvato apariccatto. Tenāha ‘‘ekasmiṃyeva ṭhāne hotī’’ti. Paṭhamapadagaṇṭhikāti pacchime sopānaphalake ṭhatvā ṭhapiyamānassa dakkhiṇapādassa patiṭṭhahanaṭṭhānaṃ. Taṃ pana yasmā daḷhaṃ thiraṃ kenaci abhejjaṃ hoti, tasmā ‘‘padagaṇṭhī’’ti vuttaṃ. Yasmiṃ [Pg.16] bhūmibhāge idāni jetavanamahāvihāro, tattha yasmiṃ ṭhāne purimānaṃ sabbabuddhānaṃ mañcā paññattā, tasmiṃyeva padese amhākampi bhagavato mañco paññattoti katvā ‘‘cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva hontī’’ti vuttaṃ. Mañcānaṃ pana mahantakhuddakabhāvena mañcapaññāpanapadesassa mahantāmahantatā appamāṇaṃ, buddhānubhāvena pana so padeso sabbadā ekappamāṇoyeva hotīti ‘‘cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva hontī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vihāropi na vijahito yevāti etthāpi eseva nayo. Purimaṃ vihāraṭṭhānaṃ na pariccajatīti hi attho. ‘Bodhipallaṅko’ (Bồ-đề tòa) là nơi ngự tọa vào lúc chứng đạt Chánh Đẳng Giác. ‘Avijahito’ (không từ bỏ) là không rời bỏ, do việc ngự tọa như thế của các đức Phật không xảy ra ở nơi nào khác. Do đó, có lời dạy rằng: “Chỉ ở tại một nơi.” ‘Paṭhamapadagaṇṭhikā’ (nơi đặt bước chân đầu tiên) là nơi đặt bàn chân phải khi đang đứng ở bậc thang cuối cùng. Tuy nhiên, vì nơi ấy vững chắc, kiên cố, không thể bị ai phá vỡ, nên được gọi là ‘padagaṇṭhī’. Tại khu vực đất đai mà nay là đại tịnh xá Jetavana, chính tại nơi mà giường nằm của tất cả các đức Phật quá khứ đã được sắp đặt, cũng tại khu vực ấy giường nằm của đức Thế Tôn chúng ta đã được sắp đặt. Do vậy, có lời dạy rằng: “Bốn vị trí chân giường là những nơi không bị từ bỏ.” Hơn nữa, do sự lớn nhỏ của các giường nằm mà sự lớn nhỏ của khu vực sắp đặt giường nằm là không thể đo lường, nhưng nhờ oai lực của đức Phật, khu vực ấy luôn luôn có cùng một kích thước. Vì thế, cần phải hiểu rằng có lời dạy: “Bốn vị trí chân giường là những nơi không bị từ bỏ.” Trong câu “Tịnh xá cũng không bị từ bỏ,” phương pháp này cũng tương tự. Vì ý nghĩa là “không từ bỏ nền tịnh xá trước đây.” Visiṭṭhā mattā vimattā, vimattāva vemattaṃ, visadisatāti attho. Pamāṇaṃ āroho. Padhānaṃ dukkarakiriyā. Rasmīti sarīrappabhā. Thước đo đặc biệt (visiṭṭhā mattā) là ‘vimattā’. Chính ‘vimattā’ là ‘vemattaṃ’, có nghĩa là sự khác biệt. ‘Pamāṇaṃ’ (kích thước) là chiều cao. ‘Padhānaṃ’ (sự tinh tấn) là khổ hạnh. ‘Rasmi’ (hào quang) là ánh sáng của thân. ‘‘Sattānaṃ pākatikahatthena chahattho majjhimapuriso, tato tiguṇaṃ bhagavato sarīrappamāṇanti bhagavā aṭṭhārasahattho’’ti vadanti. Apare pana bhaṇanti ‘‘manussānaṃ pākatikahatthena catuhattho majjhimapuriso, tato tiguṇaṃ bhagavato sarīrappamāṇanti bhagavā dvādasahattho upādinnakarūpadhammavasena, samantato pana byāmamattaṃ byāmappabhā pharatīti upari chahatthaṃ abbhuggato, bahalatarappabhā rūpena saddhiṃ aṭṭhārasahattho hotī’’ti. Có người nói rằng: “Người có tầm vóc trung bình cao sáu hắc-thủ theo hắc-thủ thông thường của chúng sanh, kích thước thân của đức Thế Tôn gấp ba lần như thế, nên đức Thế Tôn cao mười tám hắc-thủ.” Nhưng những vị khác lại nói rằng: “Người có tầm vóc trung bình cao bốn hắc-thủ theo hắc-thủ thông thường của loài người, kích thước thân của đức Thế Tôn gấp ba lần như thế, nên đức Thế Tôn cao mười hai hắc-thủ xét về phương diện sắc pháp được chấp thủ. Tuy nhiên, xung quanh, hào quang một tầm tỏa ra một tầm, ở trên cao lên sáu hắc-thủ. Hào quang dày đặc cùng với sắc thân là mười tám hắc-thủ.” Addhaniyanti dīghakālaṃ. ‘Addhaniyam’ (lâu dài) có nghĩa là một thời gian dài. Ajjhāsayapaṭibaddhanti bodhisambhārasambharaṇakāle tathāpavattajjhāsayādhīnaṃ, tathāpavattapatthanānurūpaṃ vipulaṃ, vipulatarañca hotīti attho. Svāyamattho cariyāpiṭakavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Ettha ca yasmā sarīrappamāṇaṃ, padhānaṃ, sarīrappabhā ca buddhānaṃ visadisāti idha pāḷiyaṃ anāgatā, tasmā tehi saddhiṃ vemattatāsāmaññena āyukulānipi idha āharitvā dīpitāni. Paṭividdhaguṇesūti adhigatasabbaññuguṇesu. Nanu ca bodhisambhāresu, veneyyapuggalaparimāṇe ca vemattaṃ natthīti? Saccaṃ natthi, tadubhayaṃ pana buddhaguṇaggahaṇena gahitameva hotīti na uddhaṭaṃ. Yadaggena hi sabbabuddhānaṃ buddhaguṇesu vemattaṃ natthi, tadaggena nesaṃ sambodhisambhāresupi vemattaṃ natthīti. Kasmā? Hetuanurūpatāya phalassa[Pg.17], ekanteneva veneyyapuggalaparimāṇe vemattabhāvo vibhāvito. Mahābodhisattānañhi hetuavatthāyaṃ sambhatūpanissayindriyaparipākā veneyyapuggalā carimabhave arahattasampattiyā paripositāni kamalavanāni sūriyarasmisamphassena viya tathāgataguṇānubhāvasamphassena vibodhaṃ upagacchantīti dīpesuṃ aṭṭhakathācariyā. ‘Ajjhāsayapaṭibaddham’ (liên quan đến tác ý) có nghĩa là tùy thuộc vào tác ý đã diễn ra vào lúc tích lũy các yếu tố của sự Giác Ngộ, và trở nên to lớn hay to lớn hơn tương ứng với lời nguyện đã diễn ra như vậy. Ý nghĩa này cần được hiểu theo phương cách đã được nói trong Chú giải Cariyāpiṭaka. Và ở đây, vì kích thước thân, sự tinh tấn, và hào quang của thân của các đức Phật là khác nhau, nên chúng không được đề cập trong bản văn Pāli ở đây. Do đó, do có điểm chung về sự khác biệt với chúng, tuổi thọ và dòng tộc cũng được đưa ra và giải thích ở đây. ‘Paṭividdhaguṇesu’ (trong các phẩm chất đã được chứng ngộ) là trong các phẩm chất của bậc Toàn Giác đã được chứng đắc. “Chẳng phải là không có sự khác biệt trong các yếu tố của sự Giác Ngộ và trong số lượng chúng sanh cần được tế độ hay sao?” “Đúng là không có, nhưng cả hai điều đó đã được bao gồm bởi việc đề cập đến các phẩm chất của đức Phật, nên không được nêu ra. Vì trong chừng mực mà không có sự khác biệt trong các phẩm chất của đức Phật đối với tất cả các đức Phật, thì trong chừng mực đó cũng không có sự khác biệt trong các yếu tố của sự Giác Ngộ của các ngài.” “Tại sao?” “Vì quả tương ứng với nhân. Tình trạng khác biệt về số lượng chúng sanh cần được tế độ chắc chắn đã được làm rõ. Vì các vị Chú giải sư đã chỉ ra rằng: các chúng sanh cần được tế độ, những người có các căn đã chín muồi nhờ trợ duyên được tích lũy trong giai đoạn nhân của các vị Đại Bồ-tát, sẽ đạt đến sự giác ngộ nhờ sự tiếp xúc với oai lực của các phẩm chất của đức Như Lai, giống như những đầm sen được nuôi dưỡng để đạt đến A-la-hán quả trong kiếp cuối cùng sẽ nở ra nhờ sự tiếp xúc của ánh sáng mặt trời.” Nidhikumbhoti cattāro mahānidhayo sandhāya vadati. Jāto cāti. Ca-saddena katamahābhinīhāro cāti ayampi attho saṅgahitoti daṭṭhabbo. Vuttaṃ hetaṃ buddhavaṃse – ‘Nidhikumbho’ (bình châu báu) là ngài nói đến bốn kho tàng lớn. ‘Jāto ca’ (và đã sanh ra). Cần phải hiểu rằng, với từ ‘ca’ (và), ý nghĩa này cũng được bao gồm: “và đã thực hiện lời đại nguyện.” Vì điều này đã được nói trong Buddhavaṃsa (Phật Sử) – ‘‘Tārāgaṇā virocanti, nakkhattā gaganamaṇḍale; Visākhā candimāyuttā, dhuvaṃ buddho bhavissatī’’ti. (bu. vaṃ. 65); “Các vì sao tỏa sáng, các chòm sao trên vòm trời; (chòm sao) Visākhā hợp cùng mặt trăng, chắc chắn (vị này) sẽ thành Phật.” (Phật Sử, 65); ‘‘Eteneva ca sabbabuddhānaṃ visākhānakkhatteneva mahābhinīhāro hotī’’ti ca vadanti. Và họ cũng nói rằng: “Chính nhờ chòm sao Visākhā này mà lời đại nguyện của tất cả các đức Phật xảy ra.” 13. Ayaṃ gatīti ayaṃ pavatti pavattanākāro, aññe pubbenivāsaṃ anussarantā iminā ākārena anussarantīti attho, yasmā cutito paṭṭhāya yāva paṭisandhi, tāva anussaraṇaṃ ārohanaṃ atītaatītataraatītatamādijātisaṅkhāte pubbenivāse ñāṇassa abhimukhabhāvena pavattīti katvā. Tasmā paṭisandhito paṭṭhāya yāva cuti, tāva anussaraṇaṃ orohanaṃ pubbenivāse paṭimukhabhāvena ñāṇassa pavattīti āha ‘‘pacchāmukhaṃ ñāṇaṃ pesetvā’’ti. Cutigantabbanti yaṃ panidaṃ cutiyā ñāṇagatiyā gantabbaṃ, taṃ gamanaṃ bujjhananti attho. Garukanti bhāriyaṃ dukkaraṃ. Tenāha ‘‘ākāse padaṃ dassento viyā’’ti. Aparampi kāraṇanti chinnavaṭumānussaraṇaṃ pacchāmukhaṃ ñāṇaṃ pesanato aparaṃ acchariyabbhutakāraṇaṃ. Yatrāti paccattatthe, nāmāti acchariyatthe nipāto, hi-saddo anatthako. Tenāha ‘‘yo nāma tathāgato’’ti. Evañca katvā ‘‘yatrā’’ti nipātavasena visuṃ yatra-saddaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Papañcenti sattasantānaṃ saṃsāre vitthārentīti papañcaṃ. Kammavaṭṭaṃ vuccatīti kilesavaṭṭassa papañcaggahaṇena, vipākavaṭṭassa dukkhaggahaṇena gahitattā. Pariyādinnavaṭṭeti sabbaso khepitavaṭṭe. ‘‘Maggasīlena phalasīlenā’’ti vatvā tayidaṃ maggaphalasīlaṃ lokiyasīlapubbakaṃ, buddhānañca [Pg.18] lokiyasīlampi lokuttarasīlaṃ viya anaññasādhāraṇaṃ evāti dassetuṃ ‘‘lokiyalokuttarasīlenā’’ti vuttaṃ. Samādhipaññāsupi eseva nayo. Samādhipakkhāti samādhi ca samādhipakkhā ca samādhipakkhā, ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘maggasamādhinā’’tiādi, ‘‘vihāro gahito vā’’ti ca. Samādhipakkhā nāma vīriyasatiādayo. 13. Ayaṃ gatīti (đây là sự đi đến) có nghĩa là đây là sự diễn tiến, là cách thức diễn tiến. Nghĩa là, các vị khác khi nhớ lại tiền kiếp thì nhớ lại theo cách thức này, bởi vì kể từ lúc chết cho đến lúc tái sanh, sự nhớ lại trong khoảng thời gian ấy là sự đi lên, do trí tuệ diễn tiến theo chiều hướng thuận ở trong tiền kiếp được kể là quá khứ, quá khứ hơn nữa, quá khứ xa xôi hơn nữa, v.v... Do đó, kể từ lúc tái sanh cho đến lúc chết, sự nhớ lại trong khoảng thời gian ấy là sự đi xuống, do trí tuệ diễn tiến theo chiều hướng nghịch ở trong tiền kiếp, nên đã nói rằng: ‘sau khi đã hướng trí tuệ đi ngược dòng.’ Cutigantabban’ti (điều cần được đi đến của sự chết) có nghĩa là điều nào cần được đi đến bằng sự đi đến của trí tuệ về sự chết, sự giác ngộ về sự đi đến ấy. Garukan’ti (nặng nề) có nghĩa là nặng nề, khó thực hiện. Do đó, đã nói rằng: ‘giống như đang chỉ cho thấy dấu chân ở trong hư không.’ Aparampi kāraṇan’ti (lý do khác nữa) có nghĩa là sự nhớ lại vòng luân hồi đã được cắt đứt là một lý do kỳ diệu và phi thường khác với việc hướng trí tuệ đi ngược dòng. Yatrā ở đây có nghĩa là về cá nhân. Nāma là một tiểu từ có nghĩa là kỳ diệu. Từ hi không có ý nghĩa. Do đó, đã nói rằng: ‘vị Như Lai nào.’ Và làm như vậy, việc dùng từ yatra một cách riêng biệt theo cách của một tiểu từ được xem là phù hợp. Papañcen’ti (do sự lan rộng) có nghĩa là điều làm lan rộng dòng tương tục của chúng sanh trong vòng luân hồi là sự lan rộng (papañca). Kammavaṭṭaṃ vuccatīti (vòng luân hồi của nghiệp được nói đến) bởi vì vòng luân hồi của phiền não đã được bao gồm bởi việc dùng từ papañca (sự lan rộng), và vòng luân hồi của quả đã được bao gồm bởi việc dùng từ dukkha (khổ). Pariyādinnavaṭṭe’ti (ở trong vòng luân hồi đã được đoạn tận) có nghĩa là ở trong vòng luân hồi đã được làm cho cạn kiệt hoàn toàn. Sau khi nói: ‘bằng giới của đạo, bằng giới của quả,’ để chỉ ra rằng giới của đạo và quả này có giới của thế gian đi trước, và giới của thế gian của các vị Phật cũng là độc nhất vô nhị giống như giới siêu thế, nên đã nói: ‘bằng giới của thế gian và siêu thế.’ Đối với định và tuệ cũng theo phương pháp này. Samādhipakkhā’ti (các pháp thuộc về định) có nghĩa là định và các pháp thuộc về định là các pháp thuộc về định, nên hiểu là sự hợp nhất của một phần và toàn thể (ekadesasarūpekaseso). Do đó, đã nói: ‘bằng định của đạo,’ v.v... và ‘hoặc trú đã được bao gồm.’ Các pháp thuộc về định là tinh tấn, niệm, v.v... Sayanti attanā. Nīvaraṇādīhīti nīvaraṇehi ceva tadekaṭṭhehi ca pāpadhammehi, vitakkavicārādīhi ca. ‘‘Vimuttattā vimuttīti saṅkhyaṃ gacchantī’’ti iminā vimutti-saddassa kammasādhanataṃ āha aṭṭhasamāpattiādivisayattā tassa. Vimuttattāti ca ‘‘vikkhambhanavasena vimuttattā’’tiādinā yojetabbaṃ. Tassa tassāti aniccānupassanādikassa. Paccanīkaṅgavasenāti pahātabbapaṭipakkhaaṅgavasena. Paṭippassaddhante uppannattāti kilesānaṃ paṭippassambhanaṃ paṭippassaddhaṃ, so eva anto pariyosānabhāvato, tasmiṃ sādhetabbe nibbattattā, taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ paṭippassambhanavasena pavattattāti attho. Kilesehi nissaṭatā, apagamo ca nibbānassa tehi vivittattā evāti āha ‘‘dūre ṭhitattā’’ti. Sayanti attanā (tự mình nằm). Nīvaraṇādīhī’ti (do các triền cái, v.v...) có nghĩa là do các triền cái và do các pháp ác có cùng đối tượng với chúng, và do tầm, tứ, v.v... Bằng câu: ‘Do đã được giải thoát nên được gọi là sự giải thoát,’ ngài đã nói lên ý nghĩa bị động (kammasādhana) của từ vimutti (sự giải thoát), bởi vì từ ấy có đối tượng là tám định chứng, v.v... Và vimuttattā (do đã được giải thoát) nên được kết hợp với câu: ‘do đã được giải thoát bằng cách trấn áp,’ v.v... Tassa tassā’ti (của điều này, điều này) có nghĩa là của quán vô thường, v.v... Paccanīkaṅgavasenā’ti (theo cách của các chi phần đối nghịch) có nghĩa là theo cách của các chi phần đối nghịch cần được từ bỏ. Paṭippassaddhante uppannattā’ti (do đã sanh khởi vào lúc cuối cùng của sự an tịnh) có nghĩa là sự an tịnh của các phiền não là paṭippassaddhaṃ (sự an tịnh). Chính điều ấy là sự kết thúc do là trạng thái chấm dứt. Do đã được thành tựu ở trong điều cần được thực hiện ấy, nghĩa là do đã diễn tiến theo cách an tịnh các phiền não cần được loại trừ bởi đạo lộ tương ứng. Sự thoát ly, và sự ra đi khỏi các phiền não của Niết-bàn chính là do sự tách biệt khỏi chúng, nên đã nói: ‘do đã đứng ở xa.’ 16. Dhammadhātūti dhammānaṃ sabhāvo, atthato cattāri ariyasaccāni. Suppaṭividdhāti suṭṭhu paṭividdhā savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ pajahanato. Evañhi sabbaññutā, dasabalañāṇādayo cāti sabbe buddhaguṇā bhagavatā adhigatā ahesuṃ. Arahattaṃ dhammadhātūti keci. Sabbaññutañāṇanti apare. Dvīhi padehīti dvīhi vākyehi. Ābaddhanti paṭibaddhaṃ taṃmūlakattā uparidesanāya. Devacārikakolāhalanti attano devaloke cārikāyaṃ suddhāvāsadevānaṃ kutūhalappavattiṃ dassento suttantapariyosāne (dī. ni. aṭṭha. 2.91) vicāressati, atthato vibhāvessatīti yojanā. Ayaṃ desanāti ‘‘ito so bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 2.4) vitthārato pavattitadesanamāha. Nidānakaṇḍetiādito desitaṃ uddesadesanamāha. Sā hi imissā desanāya nidānaṭṭhāniyattā tathā vuttā. 16. Dhammadhātū’ti (pháp giới) có nghĩa là bản chất của các pháp, về mặt ý nghĩa là bốn Thánh đế. Suppaṭividdhā’ti (đã được thấu triệt tốt đẹp) có nghĩa là đã được thấu triệt tốt đẹp do đã từ bỏ tất cả các phiền não cùng với các tập khí. Thật vậy, như vậy, Nhất thiết trí, mười lực trí, v.v..., tất cả các đức tính của Phật đã được đức Thế Tôn chứng đắc. Một số vị nói rằng A-la-hán là pháp giới. Những vị khác nói là Nhất thiết trí. Dvīhi padehī’ti (bằng hai câu) có nghĩa là bằng hai câu văn. Ābaddhan’ti (được ràng buộc) có nghĩa là được liên kết, do bài thuyết pháp ở trên có đó làm nền tảng. Devacārikakolāhalan’ti (sự huyên náo về chuyến du hành của chư thiên) có nghĩa là khi chỉ ra sự diễn tiến của sự háo hức của các vị trời ở cõi Tịnh Cư trong chuyến du hành của ngài ở cõi trời, ngài sẽ xem xét ở cuối bài kinh (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.91), nên hiểu là ngài sẽ làm sáng tỏ về mặt ý nghĩa. Ayaṃ desanā’ti (bài thuyết pháp này) ngài nói đến bài thuyết pháp đã được diễn tiến một cách chi tiết, bắt đầu bằng câu: ‘Này các Tỳ khưu, từ đây...’ (Dī. Ni. 2.4). Nidānakaṇḍe’ti (trong phần nhân duyên) ngài nói đến bài thuyết pháp đề mục đã được thuyết giảng từ đầu. Thật vậy, bài thuyết pháp ấy được nói như vậy vì nó ở vị trí nhân duyên của bài thuyết pháp này. Bodhisattadhammatāvaṇṇanā Sự tán thán về các pháp tánh của Bồ-tát 17. ‘‘Vipassīti tassa nāma’’nti vatvā tassa anvatthataṃ dassetuṃ ‘‘tañca kho’’tiādi vuttaṃ. Vividhe attheti tirohitavidūradesagatādike nīlādivasena [Pg.19] nānāvidhe, tadaññe ca indriyagocarabhūte te ca yathūpagate, vohāravinicchaye cāti nānāvidhe atthe. Passanakusalatāyāti dassane nipuṇabhāvena. Yāthāvato ñeyyaṃ bujjhatīti bodhi, so eva sattayogato bodhisattoti āha ‘‘paṇḍitasatto bujjhanakasatto’’ti. Sucintitacintitādinā pana paṇḍitabhāve vattabbameva natthi. Yadā ca panānena mahābhinīhāro kato, tato paṭṭhāya mahābodhiyaṃ ekantaninnattā bodhimhi satto bodhisattoti āha ‘‘bodhisaṅkhātesū’’tiādi. Maggañāṇapadaṭṭhānañhi sabbaññutañāṇaṃ, sabbaññutañāṇapadaṭṭhānañca maggañāṇaṃ ‘‘bodhī’’ti vuccati. ‘‘Sato sampajāno’’ti iminā catutthāya gabbhāvakkantiyā okkamīti dasseti. Catasso hi gabbhāvakkantiyo idhekacco gabbho mātukucchiyaṃ okkamane, ṭhāne, nikkhamaneti tīsu ṭhānesu asampajāno hoti, ekacco paṭhame ṭhāne sampajāno, na itaresu, ekacco paṭhame, dutiye ca ṭhāne sampajāno, na tatiye, ekacco tīsupi ṭhānesu sampajāno hoti. Tattha paṭhamā gabbhāvakkanti lokiyamahājanassa vasena vuttā, dutiyā asītimahāsāvakānaṃ (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro) vasena, tatiyā dvinnaṃ aggasāvakānaṃ, paccekabuddhānañca vasena. Te kira kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā anekasataporise papāte viya yonimukhe khittā tāḷacchiggaḷena hatthī viya sambādhena yonimukhena nikkhamantā mahantaṃ dukkhaṃ pāpuṇanti, tena nesaṃ ‘‘mayaṃ nikkhamāmā’’ti sampajaññaṃ na hoti. Catutthā sabbaññubodhisattānaṃ vasena. Te hi mātukucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhantāpi pajānanti, tattha vasantāpi pajānanti, nikkhamanakālepi pajānanti. Na hi te kammajavātā uddhaṃpāde adhosire katvā khipituṃ sakkonti, dve hatthe pasāritvā akkhīni ummīletvā ṭhitakāva nikkhamantīti. Ñāṇena paricchinditvāti pubbabhāge pañcamahāvilokanañāṇehi ceva ‘‘idāni cavāmī’’ti cutiparicchindanañāṇena ca aparabhāge ‘‘idha mayā paṭisandhi gahitā’’ti paṭisandhiparicchindanañāṇena ca paricchijja jānitvā. 17. Sau khi nói: “Vị ấy có tên là Vipassī,” để chỉ rõ ý nghĩa phù hợp của tên gọi ấy, đoạn văn bắt đầu bằng “tañca kho” đã được nói đến. “Vividhe atthe” (trong các ý nghĩa đa dạng): trong các ý nghĩa khác nhau như những gì bị che khuất, ở xa, ở gần, v.v...; trong các loại khác nhau theo phương diện màu xanh, v.v...; và trong các đối tượng khác của các giác quan, và những đối tượng ấy như chúng hiện đến; và trong sự phân xử các vấn đề thế tục. “Passanakusalatāya” (do sự thiện xảo trong việc thấy): do sự thành thạo trong việc thấy. “Yāthāvato ñeyyaṃ bujjhatīti bodhi” (giác ngộ là sự thấu hiểu điều cần biết đúng như thật), vị ấy chính là Bồ-tát do sự kết hợp với chúng sanh, nên nói: “paṇḍitasatto bujjhanakasatto” (chúng sanh có trí tuệ, chúng sanh có khả năng giác ngộ). Hơn nữa, không cần phải nói về trạng thái bậc trí của vị ấy qua những điều như “sucintitacintita” (suy tư những điều đã được suy tư kỹ lưỡng). Và khi vị ấy đã thực hiện đại nguyện, kể từ đó, do hoàn toàn hướng về đại Bồ-đề, vị ấy là Bồ-tát vì gắn bó với Bồ-đề, nên nói: “bodhisaṅkhātesu” (trong những gì được gọi là Bồ-đề), v.v... Quả vậy, Toàn Giác Trí có Đạo Trí làm nền tảng, và Đạo Trí có Toàn Giác Trí làm nền tảng được gọi là “Bồ-đề.” Qua câu “sato sampajāno” (chánh niệm tỉnh giác), điều này cho thấy rằng ngài nhập thai bằng cách nhập thai thứ tư. Quả vậy, có bốn cách nhập thai: ở đây, một thai nhi trong ba giai đoạn là nhập vào bụng mẹ, lưu lại, và sinh ra, đều không có tỉnh giác. Một thai nhi có tỉnh giác ở giai đoạn đầu, không có ở các giai đoạn sau. Một thai nhi có tỉnh giác ở giai đoạn đầu và thứ hai, không có ở giai đoạn thứ ba. Một thai nhi có tỉnh giác ở cả ba giai đoạn. Trong đó, cách nhập thai thứ nhất được nói theo trường hợp của đại chúng thế gian. Cách thứ hai theo trường hợp của tám mươi vị đại thinh văn (chi tiết trong chú giải Trưởng Lão Kệ, 2.21, về kệ của trưởng lão Vaṅgīsa). Cách thứ ba theo trường hợp của hai vị Thượng thủ Thinh văn và các vị Phật Độc Giác. Những vị này, do các cơn gió nghiệp, bị lộn ngược chân lên đầu xuống, bị ném vào cửa tử cung như rơi xuống vực sâu hàng trăm tầm người, và khi ra khỏi cửa tử cung chật hẹp như con voi qua lỗ khóa lá cọ, họ phải chịu đựng khổ đau to lớn. Do đó, họ không có tỉnh giác rằng: “Chúng ta đang ra khỏi.” Cách thứ tư là theo trường hợp của các vị Bồ-tát Toàn Giác. Các vị này, khi thọ sanh trong bụng mẹ cũng biết rõ, khi ở trong đó cũng biết rõ, và lúc sinh ra cũng biết rõ. Quả vậy, các cơn gió nghiệp không thể làm cho các vị ấy lộn ngược chân lên đầu xuống mà ném ra. Các vị ấy duỗi hai tay, mở mắt, và sinh ra trong tư thế đứng. “Ñāṇena paricchinditvā” (sau khi đã xác định bằng trí tuệ): sau khi đã xác định và biết rõ bằng trí tuệ, ở giai đoạn trước là bằng năm trí tuệ đại quán sát và trí tuệ xác định sự chết rằng “bây giờ ta chết,” và ở giai đoạn sau là bằng trí tuệ xác định sự tái sanh rằng “ở đây ta đã thọ sanh.” Pañcannaṃ mahāpariccāgānaṃ, ñātatthacariyādīnañca satipi pāramiyā pariyāpannabhāve sambhāravisesabhāvadassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tattha aṅgapariccāgo, nayanapariccāgo, attapariccāgo, rajjapariccāgo, puttadārapariccāgoti ime [Pg.20] pañca mahāpariccāgā. Tatthāpi kāmaṃ aṅgapariccāgādayopi dānapāramīyeva, tathāpi pariccāgavisesabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca mahāpariccāgānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tato eva ca aṅgapariccāgatopi visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ, pariccāgabhāvasāmaññepi rajjapariccāgaputtadārapariccāgaggahaṇañca kataṃ. Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā, sā ca kho karuṇāyanavasena. Tathā sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṃ vasena hitacariyā lokatthacariyā. Kammassakatāñāṇavasena, anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭhānavasena, khandhāyatanādivasena, lakkhaṇattayāditīraṇavasena ca attano, paresañca tattha satipaṭṭhānena ñāṇacāro buddhacariyā, sā panatthato paññāpāramīyeva, ñāṇasambhāravisesatādassanatthaṃ pana visuṃ gahaṇaṃ. Buddhacariyānanti bahuvacananiddesena pubbayogapubbacariyādhammakkhānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha gatapaccāgatavattasaṅkhātāya pubbabhāgapaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ pubbayogo. Dānādīsuyeva sātisayapaṭipatti pubbacariyā. ‘‘Yāva cariyāpiṭake saṅgahitā abhinīhāro pubbayogo, kāyādivivekavasena ekacariyā pubbacariyā’’ti keci. Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesu ādīnavānisaṃsānañca vibhāvanavasena, sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena ca pavattakathā dhammakkhānaṃ. Koṭiṃ patvāti paraṃ pariyantaṃ paramukkaṃsaṃ pāpuṇitvā. Sattamahādānānīti aṭṭhavassikakāle ‘‘hadayamaṃsādīnipi yācakānaṃ dadeyya’’nti ajjhāsayaṃ uppādetvā dinnadānaṃ, maṅgalahatthidānaṃ, gamanakāle dinnaṃ sattasattakamahādānaṃ, maggaṃ gacchantena dinnaṃ assadānaṃ, rathadānaṃ, puttadānaṃ, bhariyādānanti imāni satta mahādānāni (cariyā. 79) datvā. Mặc dù năm đại thí xả và các hạnh như thân tộc lợi hành, v.v... đã được bao gồm trong các ba-la-mật, chúng được đề cập riêng để chỉ ra rằng chúng là những tư lương đặc biệt. Trong đó, năm đại thí xả là: thí xả thân phần, thí xả mắt, thí xả mạng sống, thí xả vương quốc, thí xả vợ con. Trong đó, mặc dù thí xả thân phần, v.v... thực sự là bố thí ba-la-mật, nhưng các đại thí xả được đề cập riêng để chỉ ra tính chất đặc biệt của sự thí xả và để chỉ ra sự khó làm của chúng. Chính vì vậy, việc đề cập đến thí xả mắt được tách riêng khỏi thí xả thân phần, và việc đề cập đến thí xả vương quốc và thí xả vợ con cũng được thực hiện, mặc dù chúng có chung bản chất là thí xả. Hạnh lợi ích cho thân quyến là thân tộc lợi hành (ñātatthacariyā), và hạnh này dựa trên lòng bi mẫn. Tương tự, hạnh lợi ích cho thế gian chúng sanh về các phương diện hiện tại, tương lai và tối hậu là thế gian lợi hành (lokatthacariyā). Hạnh của bậc Giác Ngộ (buddhacariyā) là sự vận hành của trí tuệ với chánh niệm đối với bản thân và người khác, dựa trên trí tuệ về nghiệp và quả của nghiệp, dựa trên các nghề nghiệp, nghệ thuật và khoa học không đáng chê trách, dựa trên các uẩn, xứ, v.v..., và dựa trên sự thẩm xét ba tướng, v.v... Về mặt ý nghĩa, đây chính là trí tuệ ba-la-mật, nhưng được đề cập riêng để chỉ ra rằng nó là một tư lương trí tuệ đặc biệt. Qua việc dùng số nhiều “buddhacariyānaṃ” (các hạnh của bậc Giác Ngộ), cần hiểu rằng nó bao gồm các pháp như tiền hành, tiền hạnh, và thuyết pháp. Trong đó, tiền hành (pubbayogo) là việc thành tựu các thắng trí và thiền chứng cùng với sự thực hành ở giai đoạn đầu, được gọi là các phận sự đi và đến. Tiền hạnh (pubbacariyā) là sự thực hành vượt trội trong bố thí, v.v... Một số người nói: “Đại nguyện được ghi lại trong Tạng Hạnh là tiền hành; độc hạnh dựa trên sự viễn ly thân, v.v... là tiền hạnh.” Thuyết pháp (dhammakkhānaṃ) là bài giảng được tiến hành nhằm phân tích sự nguy hại và lợi ích của bố thí, v.v..., và của sự thiểu dục, v.v..., trong luân hồi và Niết-bàn, và nhằm thiết lập và làm cho chúng sanh thuần thục trong ba loại Bồ-đề. “Koṭiṃ patvā” (đạt đến đỉnh cao): sau khi đã đạt đến giới hạn cuối cùng, sự tột bậc. “Sattamahādānāni” (bảy đại thí): sau khi đã thực hiện bảy đại thí này: (1) sự bố thí được thực hiện sau khi phát khởi ý nguyện vào năm tám tuổi rằng “ta sẽ cho cả thịt tim, v.v... cho những người xin,” (2) bố thí voi báu, (3) bảy trăm đại thí được thực hiện khi ra đi, (4) bố thí ngựa khi đang đi trên đường, (5) bố thí xe, (6) bố thí con trai, (7) bố thí vợ (Hạnh Tạng, 79). ‘‘Idāneva me maraṇaṃ hotū’’ti adhimuccitvā kālakaraṇaṃ adhimuttikālakiriyā, taṃ bodhisattānaṃyeva, na aññesaṃ. Bodhisattā kira dīghāyukadevaloke ṭhitā ‘‘idha ṭhitassa me bodhisambhārasambharaṇaṃ na sambhavatī’’ti katvā tattha vāsato nibbindamānasā honti, tadā vimānaṃ pavisitvā akkhīni nimīletvā ‘‘ito uddhaṃ me jīvitaṃ nappavattatū’’ti cittaṃ adhiṭṭhāya nisīdanti, cittādhiṭṭhānasamanantarameva maraṇaṃ hoti. Pāramīdhammānañhi [Pg.21] ukkaṃsappavattiyā tasmiṃ tasmiṃ attabhāve abhiññāsamāpattīhi santānassa visesitattā attasinehassa tanubhāvena, sattesu ca mahākaruṇāya uḷārabhāvena adhiṭṭhānassa tikkhavisadabhāvāpattiyā bodhisattānaṃ adhippāyā samijjhanti. Citte, viya kammesu ca nesaṃ vasībhāvo, tasmā yattha upapannānaṃ pāramiyo sammadeva paribrūhanti. Vuttanayena kālaṃ katvā tattha upapajjanti. Tathā hi amhākaṃ mahāsatto imasmiṃyeva kappe nānājātīsu aparihīnajjhāno kālaṃ katvā brahmaloke nibbatto, appakameva kālaṃ tattha ṭhatvā tato cavitvā manussaloke nibbatto, pāramīsambharaṇapasuto ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘bodhisattānaṃyeva, na aññesa’’nti. ‘‘Ekenaattabhāvena antarena pāramīnaṃ sabbaso pūritattā’’ti iminā payojanābhāvato tattha ṭhatvā adhimuttikālakiriyā nāma nāhosīti dasseti. Api ca tattha yāvatāyukaṭṭhānaṃ carimabhave anekamahānidhisamuṭṭhānapubbikāya dibbasampattisadisāya mahāsampattiyā nibbatti viya, buddhabhūtassa asadisadānādivasena anaññasādhāraṇalābhuppatti viya ca ‘‘ito paraṃ mahāpurisassa dibbasampattianubhavanaṃ nāma natthī’’ti ussāhajātassa puññasambhārassa vasenāti daṭṭhabbaṃ. Ayañhettha dhammatā. “Sự mệnh chung do quyết định” (adhimuttikālakiriyā) là việc mệnh chung sau khi quyết định rằng: “Mong rằng cái chết của ta xảy ra ngay bây giờ.” Điều đó chỉ có ở các vị Bồ-tát, không có ở những người khác. Nghe nói, các vị Bồ-tát khi đang ở trong cõi trời có tuổi thọ dài, nghĩ rằng: “Việc tích lũy các yếu tố Bồ-đề của ta không thể thực hiện được khi ở đây,” nên trở nên chán ngán với việc sống ở đó. Khi ấy, các vị vào thiên cung, nhắm mắt lại, ngồi xuống và quyết định trong tâm rằng: “Mong rằng mạng sống của ta không tiếp tục nữa kể từ đây.” Cái chết xảy ra ngay sau khi tâm quyết định. Do sự tiến triển vượt bậc của các pháp ba-la-mật, do dòng tâm thức được đặc biệt hóa bởi các thắng trí và thiền chứng trong mỗi kiếp sống, do sự mỏng manh của lòng yêu mến bản thân, do sự cao cả của lòng đại bi đối với chúng sinh, và do sự sắc bén và trong sáng của sự quyết định, nên các ý định của các vị Bồ-tát được thành tựu. Các vị có quyền tự tại trong tâm cũng như trong các nghiệp, do đó, các vị mệnh chung theo cách đã nói và tái sanh ở nơi nào mà các ba-la-mật được viên mãn một cách đúng đắn. Thật vậy, vị Đại Sĩ của chúng ta trong chính kiếp này, trong nhiều đời khác nhau, đã không bị suy giảm thiền định, sau khi mệnh chung đã tái sanh ở cõi Phạm thiên. Sau khi ở đó một thời gian ngắn, ngài từ đó mệnh chung và tái sanh ở cõi người, chuyên tâm tích lũy các ba-la-mật. Vì thế, đã nói rằng: “Chỉ có ở các vị Bồ-tát, không có ở những người khác.” Bằng câu “do đã hoàn mãn tất cả các ba-la-mật trong khoảng một kiếp sống,” điều này cho thấy rằng không có cái gọi là “sự mệnh chung do quyết định” khi ở đó vì không còn mục đích nữa. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng việc ở đó cho đến hết tuổi thọ cũng giống như sự thành tựu đại tài sản tương tự như thiên tài sản, có nguồn gốc từ nhiều kho tàng lớn trong kiếp cuối cùng, và cũng giống như sự phát sinh lợi lộc không ai sánh bằng của một vị Phật thông qua việc bố thí vô song v.v., là do năng lực của sự tích lũy phước báu phát sinh từ sự nhiệt tâm rằng: “Kể từ đây, không còn có việc hưởng thụ thiên tài sản cho bậc Đại nhân nữa.” Đây là pháp tánh ở đây. Manussagaṇanāvasena, na devagaṇanāvasena. Pubbanimittānīti cutiyā pubbanimittāni. Amilāyitvāti ettha amilātaggahaṇeneva tāsaṃ mālānaṃ vaṇṇasampadāyapi gandhasampadāyapi sobhāsampadāyapi avināso dassitoti daṭṭhabbaṃ. Bāhirabbhantarānaṃ rajojallānaṃ lepassapi abhāvato devānaṃ sarīragatāni vatthāni sabbakālaṃ parisuddhappabhassarāneva hutvā tiṭṭhantīti āha ‘‘vatthesupi eseva nayo’’ti. Neva sītaṃ na uṇhanti yassa sītassa paṭikāravasena adhikaṃ seviyamānaṃ uṇhaṃ, sayameva vā kharataraṃ hutvā abhibhavantaṃ sarīre sedaṃ uppādeyya, tādisaṃ neva sītaṃ, na uṇhaṃ hoti. Tasmiṃ kāleti yathāvuttamaraṇāsannakāle. Bindubinduvasenāti chinnasuttāya āmuttamuttāvaliyā nipatantā muttaguḷikā viya bindu bindu hutvā. Sedāti sedadhārā muccanti. Dantānaṃ khaṇḍitabhāvo khaṇḍiccaṃ. Kesānaṃ palitabhāvo pāliccaṃ. Ādi-saddena valittacataṃ saṅgaṇhāti. Kilantarūpo attabhāvo hoti, na pana khaṇḍiccapāliccādīti [Pg.22] adhippāyo. Ukkaṇṭhitāti anabhirati. Sā natthi uparūpari uḷārauḷārānameva bhogānaṃ visesato duvijānanānaṃ upatiṭṭhahanato. Nissasantīti uṇhaṃ nissasanti. Vijambhantīti anabhirativasena vijambhanaṃ karonti. Theo cách tính của loài người, không phải theo cách tính của chư thiên. Các điềm báo trước (pubbanimittāni) là các điềm báo trước của sự mệnh chung. Trong câu “không héo úa” (amilāyitvā), cần phải hiểu rằng chính việc dùng từ “không héo úa” đã cho thấy sự không hư hoại về cả màu sắc, hương thơm và vẻ đẹp của những vòng hoa ấy. Do không có sự dính bám của bụi bẩn cả bên ngoài lẫn bên trong, y phục trên thân của chư thiên luôn luôn trong sạch và rực rỡ, nên đã nói rằng: “Đối với y phục cũng theo cách này.” “Không lạnh cũng không nóng” có nghĩa là không có cái lạnh hay cái nóng nào đến mức mà cái nóng được dùng nhiều hơn để đối trị cái lạnh, hoặc tự nó trở nên gay gắt hơn, lấn át và làm phát sinh mồ hôi trên cơ thể. “Vào lúc ấy” là vào lúc gần chết như đã nói. “Từng giọt từng giọt” (bindubinduvasena) là từng giọt từng giọt giống như những viên ngọc trai rơi xuống từ một chuỗi ngọc trai đã đeo bị đứt dây. “Mồ hôi” (sedā) là những dòng mồ hôi tuôn ra. “Sự gãy răng” (khaṇḍiccaṃ) là tình trạng răng bị gãy. “Sự bạc tóc” (pāliccaṃ) là tình trạng tóc bị bạc. Bằng từ “v.v.” (ādi), bao gồm cả “da nhăn nheo” (valittacataṃ). Ý nghĩa là thân thể trở nên mệt mỏi, chứ không phải là bị gãy răng, bạc tóc, v.v. “Bất mãn” (ukkaṇṭhitā) là không vui thích. Điều đó không có, vì các tài sản ngày càng cao quý hơn, đặc biệt là những tài sản khó biết, luôn hiện khởi. “Thở dài” (nissasanti) là họ thở ra hơi nóng. “Ngáp” (vijambhanti) là họ ngáp do không vui thích. Paṇḍitā evāti buddhisampannā eva devatā. Yathā devatā sampatijātā ‘‘kīdisena puññakammena idha nibbattā’’ti cintetvā ‘‘iminā nāma puññakammena idha nibbattā’’ti jānanti, evaṃ atītabhave attanā kataṃ, aññadāpi vā ekaccaṃ puññakammaṃ jānantiyeva mahāpuññāti āha ‘‘ye mahāpuññā’’tiādi. “Chỉ những vị có trí tuệ” (paṇḍitā eva) là chỉ những vị trời có trí tuệ. Giống như một vị trời vừa mới sanh, sau khi suy xét: “Do phước nghiệp nào mà ta đã sanh ra ở đây?” liền biết rằng: “Do phước nghiệp này mà ta đã sanh ra ở đây.” Cũng vậy, những vị biết được phước nghiệp mà mình đã làm trong kiếp quá khứ, hoặc một phước nghiệp nào đó vào một lúc khác, là những vị có đại phước, nên đã nói: “Những vị có đại phước” (ye mahāpuññā), v.v. Na paññāyanti ciratarakālattā paramāyuno. Aniyyānikanti na niyyānāvahaṃ sattānaṃ abhājanabhāvato. Sattā na paramāyuno honti nāma pāpussannatāyāti āha ‘‘tadā hi sattā ussannakilesā hontī’’ti. Etthāha – kasmā sammāsambuddhā manussaloke eva uppajjanti, na devabrahmalokesūti? Devaloke tāva nuppajjanti brahmacariyavāsassa anokāsabhāvato, tathā anacchariyabhāvato. Acchariyadhammā hi buddhā bhagavanto, tesaṃ sā acchariyadhammatā devattabhāve ṭhitānaṃ na pākaṭā hoti yathā manussabhūtānaṃ, devabhūte hi sammāsambuddhe dissamānaṃ buddhānubhāvaṃ devānubhāvato loko dahati, na buddhānubhāvato, tathā sati ‘‘sammāsambuddho’’ti nādhimuccati na sampasīdati, issaraguttaggāhaṃ na vissajjeti, devattabhāvassa ca cirakālādhiṭṭhānato ekaccasassatavādato na parimuccati. Brahmaloke nuppajjantīti etthāpi eseva nayo. Sattānaṃ tādisaggāhavinimocanatthañhi buddhā bhagavanto manussasugatiyaṃyeva uppajjanti, na devasugatiyaṃ. Manussasugatiyaṃ uppajjantāpi opapātikā na honti, sati ca opapātikūpapattiyaṃ vuttadosānativattanato, dhammaveneyyānaṃ dhammatantiyā ṭhapanassa viya dhātuveneyyānaṃ dhātūnaṃ ṭhapanassa icchitabbattā ca. Na hi opapātikānaṃ parinibbānato uddhaṃ sarīradhātuyo tiṭṭhanti. Manussaloke uppajjantāpi mahābodhisattā carimabhave manussabhāvassa pākaṭabhāvakaraṇāya pana dārapariggahampi karontā yāva puttamukhadassanā agāramajjhe tiṭṭhanti, paripākagatasīlanekkhammapaññādipāramikāpi na abhinikkhamantīti. Kiṃ vā etāya [Pg.23] kāraṇacintāya ‘‘sabbabuddhehi āciṇṇasamāciṇṇā, yadidaṃ manussabhūtānaṃyeva abhisambujjhanā, na devabhūtāna’’nti. Ayamettha dhammatā. Tathā hi tadattho mahābhinīhāropi manussabhūtānaṃyeva ijjhati, na devabhūtānaṃ. Không được biết đến vì là thời gian quá lâu dài của tuổi thọ tối đa. ‘Không phải là sự xuất ly’ có nghĩa là không đem lại sự xuất ly vì chúng sanh không phải là vật chứa đựng. Chúng sanh không phải là những người có tuổi thọ tối đa, thật vậy, vì sự tràn ngập điều ác, nên đã nói rằng: ‘Khi ấy, chúng sanh có các phiền não tràn ngập.’ Ở đây, có câu hỏi: Tại sao các vị Chánh Đẳng Giác chỉ sanh khởi ở cõi người, không sanh khởi ở cõi trời và cõi Phạm thiên? Trước hết, các ngài không sanh khởi ở cõi trời vì không có cơ hội cho việc sống đời phạm hạnh, và cũng vì không có sự kỳ diệu. Chư Phật, các đấng Thế Tôn, là những pháp kỳ diệu. Tính chất kỳ diệu ấy của các ngài không được biểu lộ rõ ràng khi ở trong thân chư thiên như khi ở trong thân người. Thật vậy, khi một vị Chánh Đẳng Giác hiện hữu trong thân chư thiên, thế gian cho rằng oai lực Phật được thấy là oai lực của chư thiên, không phải là oai lực của Phật. Do đó, họ không tin tưởng, không hoan hỷ rằng ‘đây là vị Chánh Đẳng Giác,’ không từ bỏ chấp thủ về sự cai quản của đấng tối cao, và không thoát khỏi một số tà kiến thường hằng do sự tồn tại lâu dài của thân chư thiên. Về việc không sanh khởi ở cõi Phạm thiên, cũng theo cách tương tự. Chính vì để giải thoát chúng sanh khỏi những chấp thủ như vậy mà chư Phật, các đấng Thế Tôn, chỉ sanh khởi ở thiện thú cõi người, không phải ở thiện thú cõi trời. Dù sanh khởi ở thiện thú cõi người, các ngài cũng không phải là hạng hóa sanh, vì nếu có sự sanh khởi bằng cách hóa sanh thì không thể vượt qua những lỗi đã nói, và cũng vì mong muốn thiết lập xá-lợi cho những chúng sanh được giáo hóa bằng xá-lợi, giống như việc thiết lập giáo pháp cho những chúng sanh được giáo hóa bằng pháp. Thật vậy, đối với những vị hóa sanh, xá-lợi thân thể không tồn tại sau khi các ngài nhập Niết-bàn. Dù sanh khởi ở cõi người, các vị Đại Bồ-tát trong kiếp chót, để làm cho thân phận con người được rõ ràng, còn lập gia đình, và ở lại trong nhà cho đến khi nhìn thấy mặt con trai, dù các ba-la-mật như giới, xuất gia, trí tuệ đã viên mãn, các ngài vẫn chưa xuất gia. Hoặc là, cần gì phải suy xét lý do này? ‘Điều này đã được tất cả chư Phật thực hành và tuân thủ, đó là sự giác ngộ chỉ xảy ra khi là người, không phải khi là chư thiên.’ Đây là pháp tánh ở đây. Thật vậy, đại nguyện vì mục đích ấy cũng chỉ thành tựu khi là người, không phải khi là chư thiên. Kasmā pana sammāsambuddhā jambudīpe eva uppajjanti, na sesadīpesu? Keci tāva āhu ‘‘yasmā pathaviyā nābhibhūtā, buddhānubhāvasahitā acalaṭṭhānabhūtā bodhimaṇḍabhūmi jambudīpe eva, tasmā jambudīpe eva uppajjantī’’ti, tathā ‘‘itaresampi avijahitaṭṭhānānaṃ tattheva labbhanato’’ti. Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – yasmā purimabuddhānaṃ, mahābodhisattānaṃ, paccekabuddhānañca nibbattiyā sāvakabodhisattānaṃ sāvakabodhiyā abhinīhāro, sāvakapāramiyā sambharaṇaṃ, paripācanañca buddhakhettabhūte imasmiṃ cakkavāḷe jambudīpe eva ijjhati, na aññattha. Veneyyānaṃ vinayanattho ca buddhuppādoti aggasāvakamahāsāvakādi veneyyavisesāpekkhāya etasmiṃ jambudīpe eva buddhā nibbattanti, na sesadīpesu. Ayañca nayo sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇoti. Tesaṃ uttamapurisānaṃ tattheva uppatti sampatticakkānaṃ viya aññamaññūpanissayato aparāparaṃ vattatīti daṭṭhabbaṃ, eteneva imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā iminā saddhiṃ cakkavāḷānaṃ dasasahassasseva khettabhāvo dīpito ito aññassa buddhānaṃ uppattiṭṭhānassa tepiṭake buddhavacane anupalabbhanato. Tenāha ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantīti dīpaṃ passī’’ti. Iminā nayena desaniyāmepi kāraṇaṃ nīharitvā vattabbaṃ. Lại nữa, tại sao các vị Chánh Đẳng Giác chỉ sanh khởi ở cõi Diêm-phù-đề, không sanh khởi ở các châu khác? Một số vị nói rằng: ‘Bởi vì vùng đất Bồ-đề đoàn, nơi không bị mặt đất chinh phục, nơi bất động được hỗ trợ bởi oai lực của chư Phật, chỉ có ở cõi Diêm-phù-đề, do đó các ngài chỉ sanh khởi ở cõi Diêm-phù-đề,’ và cũng vì ‘các nơi không từ bỏ khác cũng chỉ có thể tìm thấy ở đó.’ Đây là quan điểm của chúng tôi về vấn đề này: Bởi vì sự sanh khởi của chư Phật quá khứ, các vị Đại Bồ-tát, và các vị Độc Giác Phật, sự phát nguyện Bồ-đề của các vị Thinh văn Bồ-tát, sự tích lũy và làm cho chín muồi các ba-la-mật của Thinh văn chỉ thành tựu ở cõi Diêm-phù-đề trong thế giới này, vốn là Phật độ, chứ không ở nơi nào khác. Và mục đích của sự xuất hiện của chư Phật là để giáo hóa chúng sanh, do đó, tùy thuộc vào các chúng sanh đặc biệt cần được giáo hóa như các vị Thượng thủ Thinh văn, Đại Thinh văn, v.v., chư Phật sanh khởi ở cõi Diêm-phù-đề này, không phải ở các châu khác. Và phương pháp này đã được tất cả chư Phật thực hành và tuân thủ. Cần phải hiểu rằng sự sanh khởi của các bậc tối thượng nhân ấy ở chính nơi đó diễn ra liên tục, hỗ trợ lẫn nhau như các bánh xe của sự thành tựu. Chính vì lý do này, lấy thế giới này làm trung tâm, cùng với nó, mười ngàn thế giới được chỉ ra là cõi Phật, vì không tìm thấy nơi sanh khởi nào khác của chư Phật trong Tam tạng, lời dạy của Đức Phật. Do đó, đã nói rằng: ‘Chư Phật không sanh khởi ở ba châu, chỉ sanh khởi ở cõi Diêm-phù-đề, ngài đã thấy châu lục.’ Theo phương pháp này, lý do cũng nên được nêu ra trong quy luật về nơi chốn. Idāni ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ brāhmaṇānampi pūjanīyabhāvato. ‘‘Rājā pitā bhavissatī’’ti kulaṃ passi pituvasena kulassa niddisitabbato. Hiện nay, dòng dõi Sát-đế-lỵ được thế gian tôn kính vì cũng được các vị Bà-la-môn tôn thờ. ‘Vua sẽ là cha,’ ngài đã thấy dòng dõi, vì dòng dõi phải được chỉ định theo người cha. ‘‘Dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi, tena attano antarāyābhāvaṃ aññāsi, tassā ca tusitabhave dibbasampattipaccanubhavanaṃ. Ngài đã thấy ‘bảy ngày sau mười tháng,’ do đó ngài biết rằng không có sự nguy hiểm cho chính mình, và bà ấy sẽ được hưởng tài sản của chư thiên ở cõi trời Đâu-suất. Tā devatāti dasasahassicakkavāḷadevatā. Kathaṃ pana tā devatā tadā bodhisattassa pūritapāramibhāvaṃ, kathaṃ cassa buddhabhāvaṃ jānantīti? Mahesakkhānaṃ [Pg.24] devatānaṃ vasena, yebhuyyena ca tā devatā abhisamayabhāgino. Tathā hi bhagavato dhammadānasaṃvibhāge anekavāraṃ dasasahassacakkavāḷadevatāsannipāto ahosi. ‘Các vị chư thiên ấy’ là các vị chư thiên ở mười ngàn thế giới. Nhưng làm thế nào các vị chư thiên ấy khi đó biết được việc Bồ-tát đã hoàn thành các ba-la-mật, và làm thế nào họ biết được ngài sẽ thành Phật? Nhờ vào các vị chư thiên có đại thần lực, và phần lớn các vị chư thiên ấy là những người có phần chứng ngộ. Thật vậy, trong sự phân phát pháp thí của Đức Thế Tôn, đã có nhiều lần hội chúng của các vị chư thiên từ mười ngàn thế giới. ‘‘Cavāmī’’ti jānāti cutiāsannajavanehi ñāṇasahitehi cutiyā upaṭṭhitabhāvassa paṭisaṃviditattā. Cuticittaṃ na jānāti cuticittakkhaṇassa ittarabhāvato. Tathā hi taṃ cutūpapātañāṇassapi avisayova. Paṭisandhicittepi eseva nayo. Āvajjanapariyāyoti āvajjanakkamo. Yasmā ekavāraṃ āvajjitamattena ārammaṇaṃ nicchinituṃ na sakkā, tasmā taṃ evārammaṇaṃ dutiyaṃ, tatiyañca āvajjitvā nicchayati. Āvajjanasīsena cettha javanavāro gahito. Tenāha ‘‘dutiyatatiyacittavāre eva jānissatī’’ti. Cutiyā puretaraṃ katipayacittavārato paṭṭhāya ‘‘maraṇaṃ me āsanna’’nti jānanato ‘‘cutikkhaṇepi cavāmīti jānātī’’ti vuttaṃ. Paṭisandhiyā pana apubbabhāvato paṭisandhicittaṃ na jānāti. Nikantiyā uppattito parato ‘‘asukasmiṃ me ṭhāne paṭisandhi gahitā’’ti jānāti. Tasmiṃ kāleti paṭisandhiggahaṇakāle. Dasasahassilokadhātu kampatīti ettha kampanakāraṇaṃ heṭṭhā brahmajālavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.149) vuttameva. Atthato panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato mahāparinibbānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.171) āgamissati. Mahākāruṇikā buddhā bhagavanto sattānaṃ hitasukhavidhānatapparatāya bahulaṃ somanassikāva hontīti tesaṃ paṭhamamahāvipākacittena paṭisandhiggahaṇaṃ aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.17; dha. sa. aṭṭha. 498; ma. ni. aṭṭha. 4.200) vuttaṃ. Mahāsivattheropana yadipi mahākāruṇikā buddhā bhagavanto sattānaṃ hitasukhavidhānatapparāva, vivekajjhāsayā pana visaṅkhāraninnā sabbasaṅkhāresu ajjhupekkhanabahulāti pañcamamahāvipākacittena paṭisandhiggahaṇamāha. Biết rằng: ‘Ta đang chết đi’ là do đã nhận biết được trạng thái của sự chết đã hiện khởi bằng các tốc hành tâm cận tử có trí tuệ tương ưng. Vị ấy không biết được tâm tử, vì khoảnh khắc của tâm tử là ngắn ngủi. Thật vậy, điều ấy cũng là đối tượng không thể biết được của trí tuệ về sự chết và sự tái sanh. Đối với tâm tái sanh cũng theo phương cách này. Āvajjanapariyāyo là thứ tự của sự hướng tâm. Bởi vì không thể xác định đối tượng chỉ bằng một lần hướng tâm, cho nên vị ấy xác định đối tượng ấy bằng cách hướng tâm lần thứ hai, lần thứ ba. Ở đây, lộ trình tốc hành tâm được kể đến bằng sự hướng tâm làm đầu. Do đó, ngài đã nói rằng: ‘Vị ấy sẽ biết được chỉ trong các lộ trình tâm thứ hai, thứ ba.’ Do biết rằng: ‘Cái chết của ta đã gần kề’ bắt đầu từ một vài lộ trình tâm trước khi chết, nên được nói rằng: ‘Vị ấy biết rằng: ‘Ta đang chết đi’ ngay cả trong khoảnh khắc chết.’ Tuy nhiên, do trạng thái chưa từng có trước đây của sự tái sanh, vị ấy không biết được tâm tái sanh. Sau khi sự ưa thích sanh khởi, vị ấy biết rằng: ‘Sự tái sanh của ta đã được nắm giữ ở nơi kia.’ Tasmiṃ kāle là vào lúc nắm giữ sự tái sanh. Ở đây, nguyên nhân của sự rung chuyển trong câu ‘Mười ngàn thế giới rung chuyển’ đã được nói đến trong phần giải thích về kinh Phạm Võng ở dưới (dī. ni. ṭī. 1.149). Về mặt ý nghĩa, điều cần nói ở đây sẽ được đề cập sau trong phần giải thích về kinh Đại Bát-niết-bàn (dī. ni. aṭṭha. 2.171). Các đức Phật, các đấng Thế Tôn, là những bậc có lòng đại bi, thường xuyên có tâm hoan hỷ do chuyên tâm vào việc tạo ra lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh, do đó việc các ngài nắm giữ sự tái sanh bằng tâm đại quả thứ nhất đã được nói đến trong Chú giải (dī. ni. aṭṭha. 2.17; dha. sa. aṭṭha. 498; ma. ni. aṭṭha. 4.200). Tuy nhiên, trưởng lão Mahāsiva đã nói rằng việc nắm giữ sự tái sanh bằng tâm đại quả thứ năm, vì mặc dù các đức Phật, các đấng Thế Tôn, là những bậc có lòng đại bi, chuyên tâm vào việc tạo ra lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh, nhưng các ngài lại có khuynh hướng viễn ly, hướng về vô vi, và thường có tâm xả đối với tất cả các pháp hữu vi. Pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāyāti puṇṇamāya pure sattamadivasato paṭṭhāya, sukkapakkhe navamito paṭṭhāyāti attho. Sattame divaseti navamito sattame divase āsaḷhipuṇṇamāyaṃ. Idaṃ supinanti idāni vuccamānākāraṃ. Majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘anotattadahaṃ netvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ deviyo āgantvā manussamalaharaṇatthaṃ nhāpetvā’’ti [Pg.25] (ma. ni. aṭṭha. 4.200) vuttaṃ. Tattha nesaṃ deviyoti mahārājūnaṃ deviyo. Caritvāti gocaraṃ caritvā. ‘Trước ngày rằm, bắt đầu từ ngày thứ bảy’ có nghĩa là bắt đầu từ ngày thứ bảy trước ngày rằm, tức là bắt đầu từ ngày mùng chín của thượng tuần. ‘Vào ngày thứ bảy’ là vào ngày thứ bảy kể từ ngày mùng chín, tức là vào ngày rằm tháng Āsāḷhī. ‘Giấc mộng này’ là giấc mộng có hình thức đang được nói đến bây giờ. Tuy nhiên, trong Trung Bộ Chú giải có nói rằng: ‘Sau khi đưa đến hồ Anotatta, họ đã đứng ở một nơi. Rồi các thiên nữ của họ đã đến tắm cho vị ấy để loại bỏ mùi của con người’ (ma. ni. aṭṭha. 4.200). Ở đây, ‘các thiên nữ của họ’ là các thiên nữ của các vị Đại vương. ‘Sau khi đi’ là sau khi đi khất thực. Haritūpalittāyāti haritena gomayena kataparibhaṇḍāya. ‘‘So ca kho purisagabbho, na itthigabbho, putto te bhavissatī’’ti ettakameva te brāhmaṇā attano supinasatthanayena kathesuṃ. ‘‘Sace agāraṃ ajjhāvasissatī’’tiādi pana devatāviggahena tamatthaṃ yāthāvato pavedesuṃ. ‘Được tô phết bằng màu xanh’ là được trang hoàng bằng phân bò màu xanh. Các vị Bà-la-môn ấy chỉ nói chừng ấy theo khoa học giải mộng của họ rằng: ‘Thai nhi ấy là nam, không phải là nữ, sẽ là con trai của bà.’ Tuy nhiên, các vị ấy đã giải thích ý nghĩa ấy một cách như thật bằng hình tướng của chư thiên rằng: ‘Nếu sống tại gia...’ v.v... Dhammatāti ettha dhamma-saddo ‘‘jātidhammānaṃ bhikkhave sattāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.131; 3.373; paṭi. ma. 1.33) viya pakatipariyāyo, dhammo eva dhammatā yathā devo eva devatāti āha ‘‘ayaṃ sabhāvo’’ti, ayaṃ pakatīti attho. Svāyaṃ sabhāvo atthato tathā niyatabhāvoti āha ‘‘ayaṃ niyāmoti vuttaṃ hotī’’ti. Niyāmo pana bahuvidhoti te sabbe atthuddhāranayena uddharitvā idhādhippetaniyāmameva dassetuṃ ‘‘niyāmo ca nāmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kammānaṃ niyāmo kammaniyāmo. Esa nayo utuniyāmādīsu tīsu. Itaro pana dhammo eva niyāmo dhammaniyāmo, dhammatā. Trong từ ‘dhammatā,’ từ ‘dhamma’ là một từ đồng nghĩa với ‘bản chất’ (pakati), giống như trong các câu như: ‘Này các Tỳ-khưu, đối với các chúng sanh có bản chất phải sanh...’ (ma. ni. 1.131; 3.373; paṭi. ma. 1.33). ‘Dhamma’ chính là ‘dhammatā,’ giống như ‘deva’ chính là ‘devatā,’ nên ngài nói: ‘Đây là tự tánh,’ có nghĩa là đây là bản chất. Tự tánh ấy, về mặt ý nghĩa, là trạng thái cố định như vậy, nên ngài nói: ‘Điều này được gọi là định luật.’ Tuy nhiên, vì định luật có nhiều loại, để nêu lên tất cả chúng theo phương pháp trích dẫn ý nghĩa và chỉ ra định luật được ám chỉ ở đây, ngài đã nói: ‘Và định luật là...’ v.v... Trong đó, định luật của các nghiệp là kammaniyāmo (nghiệp định). Phương pháp này cũng áp dụng cho ba loại còn lại như utuniyāma (thời tiết định). Còn loại kia, dhamma chính là niyāma, tức là dhammaniyāma (pháp định), dhammatā (pháp tánh). Kusalassa kammassa. Nisento tikhiṇaṃ karonto. Của nghiệp thiện. Nisento là làm cho sắc bén. Arūpādibhūmibhāgavisesavasena utuvisesadassanato utuvisesena sijjhamānānaṃ rukkhādīnaṃ pupphaphalādiggahaṇaṃ ‘‘tesu tesu janapadesū’’ti visesetvā vuttaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ kāleti tasmiṃ tasmiṃ vasantādikāle. Do thấy được sự đặc biệt của thời tiết tùy theo sự khác biệt của các vùng đất, như vùng đất cằn cỗi, v.v., việc đề cập đến hoa, quả, v.v... của các loại cây, v.v... được thành tựu bởi sự đặc biệt của thời tiết đã được nói đến bằng cách chỉ rõ ‘ở tại các xứ sở đó đó.’ ‘Vào thời điểm đó đó’ là vào các thời điểm đó đó như mùa xuân, v.v... Madhurato bījato tittato bījatoti yojanā. Nên được hiểu là: ‘Từ hạt giống ngọt, từ hạt giống đắng.’ 18. Vattamānasamīpe vattamāne viya voharitabbanti ‘‘okkamatī’’ti vuttanti āha ‘‘okkanto hotīti ayamevattho’’ti. Evaṃ hotīti evaṃ vuttappakārenassa sampajānanā hoti. Na okkamamāne paṭisandhikkhaṇassa duviññeyyatāya. Yathā ca vuttaṃ ‘‘paṭisandhicittaṃ na jānātī’’ti. Dasasahassacakkavāḷapattharaṇena vā appamāṇo. Ativiya samujjalanabhāvena uḷāro. Devānubhāvanti devānaṃ pabhānubhāvaṃ. Devānañhi pabhaṃ so obhāso [Pg.26] abhibhavati, na tesaṃ ādhipaccaṃ. Tenāha ‘‘nivatthavatthassā’’tiādi. 18. Do cách dùng từ trong thì hiện tại đối với sự việc gần với hiện tại, nên đã nói là ‘okkamatī’ (đang nhập), ngài đã nói: ‘okkanto hoti (đã nhập) chính là ý nghĩa này.’ ‘Là như vậy’ là sự tỉnh giác của vị ấy là theo cách đã được nói như vậy. Không phải trong lúc đang nhập thai, vì khoảnh khắc tái sanh rất khó biết. Và như đã được nói: ‘Vị ấy không biết được tâm tái sanh.’ Hoặc là vô lượng do sự lan tỏa khắp mười ngàn thế giới. Là cao cả do trạng thái chiếu sáng rực rỡ. ‘Uy lực của chư thiên’ là uy lực của ánh sáng của chư thiên. Thật vậy, ánh sáng ấy vượt qua ánh sáng của chư thiên, chứ không phải quyền lực của họ. Do đó, ngài đã nói: ‘của y phục đã mặc...’ v.v... Lokānaṃ lokadhātūnaṃ antaro vivaro lokantaro, so eva itthiliṅgavasena ‘‘lokantarikā’’ti vutto. Rukkhagacchādinā kenaci na haññantīti aghā, asambādhā. Tenāha ‘‘niccavivaṭā’’ti. Asaṃvutāti heṭṭhā, upari ca kenaci na pihitā. Tena vuttaṃ ‘‘heṭṭhāpi appatiṭṭhā’’ti. Tattha pi-saddena yathā heṭṭhā udakassa pidhāyikā pathavī natthīti asaṃvutā lokantarikā, evaṃ uparipi cakkavāḷesu viya devavimānānaṃ abhāvato asaṃvutā appatiṭṭhāti dasseti. Andhakāro ettha atthīti andhakārā. Cakkhuviññāṇaṃ na jāyati ālokassa abhāvato, na cakkhuno. Tathā hi ‘‘tena obhāsena aññamaññaṃ sañjānantī’’ti vuttaṃ. Jambudīpe ṭhitamajjhanhikavelāyaṃ pubbavidehavāsīnaṃ atthaṅgamanavasena upaḍḍhaṃ sūriyamaṇḍalaṃ paññāyati, aparagoyānavāsīnaṃ uggamanavasena, evaṃ sesadīpesu pīti āha ‘‘ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyantī’’ti. Ito aññathā pana dvīsu eva dīpesu ekappahārena paññāyantīti. Ekekāya disāya nava nava yojanasatasahassāni andhakāravidhamanampi imināva nayena daṭṭhabbaṃ. Pabhāya nappahontīti attano pabhāya obhāsituṃ anabhisambhunanti. Yugandharapabbatappamāṇe ākāse vicaraṇato ‘‘cakkavāḷapabbatassa vemajjhena vicarantī’’ti vuttaṃ. Khoảng trống ở giữa các thế giới, các thế giới hệ là lokantara (địa ngục khoảng giữa các thế giới). Chính nó được gọi là “lokantarikā” theo nữ tánh. Không bị cây cối v.v... nào làm tổn hại nên là aghā (không chướng ngại), asambādhā (không chật hẹp). Do đó, ngài nói là “niccavivaṭā” (luôn luôn trống trải). Asaṃvutā (không được che đậy) là không bị vật gì che đậy ở bên dưới và bên trên. Do đó, có lời nói rằng “heṭṭhāpi appatiṭṭhā” (cũng không có nền tảng ở bên dưới). Ở đây, với từ pi, ngài cho thấy rằng giống như ở bên dưới không có đất làm vật che đậy cho nước nên lokantarikā là không được che đậy, cũng vậy ở bên trên do không có các thiên cung giống như ở các dãy núi Cakkavāḷa nên là không được che đậy, không có nền tảng. Có bóng tối ở đây nên là andhakārā (tối tăm). Nhãn thức không sanh khởi do không có ánh sáng, không phải (do không có) con mắt. Thật vậy, có lời nói rằng: “Do hào quang ấy, chúng nhận biết lẫn nhau.” Vào lúc giữa trưa ở cõi Diêm-phù-đề, nửa đĩa mặt trời được thấy theo cách lặn đối với các cư dân ở châu Pubbavideha, theo cách mọc đối với các cư dân ở châu Aparagoyāna, cũng vậy ở các châu còn lại. Do đó, ngài nói: “Được thấy ở ba châu chỉ trong một lần.” Tuy nhiên, theo cách khác thì được thấy ở hai châu chỉ trong một lần. Việc xua tan bóng tối chín trăm ngàn do-tuần ở mỗi phương cũng nên được hiểu theo cách này. Pabhāya nappahonti (không có khả năng về ánh sáng) là chúng không thể chiếu sáng bằng ánh sáng của chính mình. Do đi lại trong không gian có kích thước bằng núi Yugandhara nên có lời nói rằng: “Đi lại ở khoảng giữa của dãy núi Cakkavāḷa.” Vāvaṭāti khādanatthaṃ gaṇhituṃ upakkamantā. Viparivattitvāti vivattitvā. Chijjitvāti mucchāpattiyā ṭhitaṭṭhānato muccitvā, aṅgapaccaṅgachedanena vā chijjitvā. Accantakhāreti ātapasantāpābhāvena atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ kappasaṇṭhahanaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavisandhārakaṃ kappavināsakaṃ udakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati. Tathā hi sati pathavīpi vilīyeyya, tesaṃ vā pāpakammabalena petānaṃ udakassa pubbakheḷabhāvāpatti viya tassa udakassa tadā khārabhāvāpatti hotīti vuttaṃ ‘‘accantakhāre udake’’ti. Vāvaṭā là chúng cố gắng nắm bắt để ăn. Viparivattitvā là đã quay tròn. Chijjitvā là đã được thoát ra khỏi nơi đã đứng do sự bất tỉnh, hoặc đã bị cắt đứt do sự chặt đứt các bộ phận lớn nhỏ. Về accantakhāra (cực kỳ mặn), có lẽ tính chất cực kỳ mặn được nói đến là chỉ ám chỉ đến trạng thái cực kỳ lạnh lẽo do không có sự nóng bức và thiêu đốt. Thật vậy, loại nước duy trì kiếp ấy, được mưa xuống bởi đám mây lớn mang lại sự thành tựu, nâng đỡ quả đất, không thể trở nên mặn giống như loại nước hủy hoại kiếp. Nếu như vậy, quả đất cũng sẽ bị tan rã. Hoặc do năng lực của ác nghiệp của các ngạ quỷ ấy, giống như trường hợp nước trở thành nước bọt cũ, trường hợp nước ấy trở nên mặn vào lúc bấy giờ đã xảy ra. Do đó, có lời nói rằng: “Trong dòng nước cực kỳ mặn.” Ekayāgupānamattampīti pattādibhājanagataṃ yāguṃ gaḷociādiuddharaṇiyā gahetvā pivanamattampi kālaṃ. Samantatoti sabbabhāgato chappakārampi. Ekayāgupānamattampi (chỉ bằng một lần uống cháo) là khoảng thời gian chỉ bằng việc uống cháo đã được múc bằng muỗng v.v... đã được đựng trong vật chứa là bình bát v.v... Samantato (từ xung quanh) là từ tất cả các phần, cũng có sáu loại. 19. Catunnaṃ [Pg.27] mahārājānaṃ vasenāti vessavaṇādicatumahārājabhāvasāmaññena. 19. Catunnaṃ mahārājānaṃ vasena (do năng lực của bốn vị Đại vương) là do sự tương đồng về trạng thái của bốn vị Đại vương là Vessavaṇa v.v... Yathāvihāranti yathāsakaṃ vihāraṃ. Yathāvihāraṃ là yathāsakaṃ vihāraṃ (theo trú xứ của riêng mình). 20. Pakatiyāti attano pakatiyā eva. Tenāha ‘‘sabhāvenevā’’ti. Parassa santike gahaṇena vinā attano sabhāveneva sayameva adhiṭṭhahitvā sīlasampannā. Bodhisattamātāpīti amhākaṃ bodhisattamātāpi. Kāladevilassāti yathā kāladevilassa santike aññadā gaṇhāti, bodhisatte pana…pe… sayameva sīlaṃ aggahesi, tathā vipassībodhisattamātāpīti adhippāyo. 20. Pakatiyā là attano pakatiyā eva (chỉ do bản tánh của mình). Do đó, ngài nói là “sabhāveneva” (chỉ do tự tánh). Không có việc thọ nhận từ nơi người khác, chỉ do tự tánh của mình, bà đã tự mình quyết tâm, là người có giới hạnh đầy đủ. Bodhisattamātāpi (mẹ của vị Bồ-tát cũng vậy) là mẹ của vị Bồ-tát của chúng ta cũng vậy. Kāladevilassa (của Kāladevila) là giống như vào lúc khác, bà thọ nhận từ nơi Kāladevila, nhưng trong trường hợp của vị Bồ-tát ... (v.v)... bà đã tự mình thọ nhận giới. Ý nghĩa là mẹ của vị Bồ-tát Vipassī cũng vậy. 21. ‘‘Manussesū’’ti idaṃ pakaticārittavasena vuttaṃ, ‘‘manussitthiyā nāma manussapurisesu purisādhippāyacittaṃ uppajjeyyā’’ti. Bodhisattassa mātuyā pana devesupi tādisaṃ cittaṃ nuppajjateva. Yathā bodhisattassa ānubhāvena bodhisattamātu purisādhippāyacittaṃ nuppajjati, evaṃ tassa ānubhāveneva sā kenaci purisena anabhibhavanīyāti āha ‘‘pādā na vahanti dibbasaṅkhalikā viya bajjhantī’’ti. 21. “Manussesu” (ở nơi các người nam), điều này được nói theo cách hành xử thông thường: “Đối với người nữ nhân loại, tâm có ý định về người nam có thể sanh khởi ở nơi các người nam nhân loại.” Tuy nhiên, đối với mẹ của vị Bồ-tát, tâm tương tự như thế không hề sanh khởi ngay cả ở nơi các vị trời. Giống như do oai lực của vị Bồ-tát, tâm có ý định về người nam không sanh khởi cho mẹ của vị Bồ-tát, cũng vậy chỉ do oai lực của ngài, bà không thể bị người nam nào xâm phạm. Do đó, ngài nói: “Đôi chân không đi tới, bị trói buộc giống như xiềng xích của chư thiên.” 22. Pubbe ‘‘kāmaguṇūpasaṃhitaṃ cittaṃ nuppajjatī’’ti vuttaṃ, puna ‘‘pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāretī’’ti ca vuttaṃ. Kathamidaṃ aññamaññaṃ na virujjhatīti āha ‘‘pubbe’’tiādi. Vatthupaṭikkhepoti abrahmacariyavatthupaṭisedho. Tenāha ‘‘purisādhippāyavasenā’’ti. Ārammaṇapaṭilābhoti rūpādipañcakāmaguṇārammaṇasseva paṭilābho. 22. Trước đây, có lời nói rằng: “Tâm liên quan đến dục đức không sanh khởi.” Và lại có lời nói rằng: “Bà hưởng thụ, được cung phụng và hội đủ năm thứ dục đức.” Làm thế nào điều này không mâu thuẫn với nhau? Ngài nói: “Pubbe (trước đây)” v.v... Vatthupaṭikkhepo (sự từ bỏ đối tượng) là sự ngăn cấm đối tượng của việc không phạm hạnh. Do đó, ngài nói: “Purisādhippāyavasena” (do ý định về người nam). Ārammaṇapaṭilābho (sự thành tựu đối tượng) là sự thành tựu chính đối tượng của năm thứ dục đức là sắc v.v... 23. Kilamathoti khedo, kāyassa garubhāvakathinabhāvādayopi tassā tadā na honti eva. ‘‘Tirokucchigataṃ passatī’’ti vuttaṃ. Kadā paṭṭhāya passatīti āha ‘‘kalalādikālaṃ atikkamitvā’’tiādi. Dassane payojanaṃ sayameva vadati. Tassa abhāvato kalalādikāle na passati. Puttena daharena mandena uttānaseyyakena saddhiṃ. ‘‘Yaṃ taṃ mātū’’tiādi pakaticārittavasena vuttaṃ. Cakkavattigabbhatopi hi savisesaṃ bodhisattagabbho parihāraṃ labhati puññasambhārassa sātisayattā, tasmā bodhisattamātā ativiya sappāyāhārācārā ca hutvā sakkaccaṃ pariharati. Sukhavāsatthanti bodhisattassa sukhavāsatthaṃ. Puratthābhimukhoti mātu [Pg.28] purimabhāgābhimukho. Idāni tirokucchigatassa dissamānatāya abbhantaraṃ, bāhirañca kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘pubbe katakamma’’ntiādi vuttaṃ. Assāti deviyā. Vatthunti kucchiṃ. Phalikaabbhapaṭalādino viya bodhisattamātukucchitacassa patanubhāvena ālokassa vibandhābhāvato yathā bodhisattamātā kucchigataṃ bodhisattaṃ passati, kiṃ evaṃ bodhisattopi mātaraṃ, aññañca purato ṭhitaṃ rūpagataṃ passati, noti āha ‘‘bodhisatto panā’’tiādi. Kasmā pana sati cakkhumhi, āloke ca na passatīti āha ‘‘na hi antokucchiyaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjatī’’ti. Assāsapassāsā viya hi tattha cakkhuviññāṇampi na uppajjati tajjassa samannāhārassa abhāvato. 23. Kilamatho có nghĩa là sự mệt mỏi. Khi ấy, đối với bà, các trạng thái nặng nề, cứng đờ của thân thể v.v... cũng không hề có. Câu “thấy được (thai nhi) ở trong bụng” đã được nói đến. Khi được hỏi là thấy được kể từ lúc nào, câu trả lời là “sau khi đã vượt qua giai đoạn kalala (phôi thai) v.v...”. Tự ngài nói lên mục đích của việc thấy. Do không có mục đích ấy, nên bà không thấy trong giai đoạn phôi thai. Cùng với người con trai còn nhỏ, non nớt, nằm ngửa. Câu “Điều ấy đối với người mẹ v.v...” được nói theo thông lệ tự nhiên. Thật vậy, bào thai của vị Bồ-tát nhận được sự chăm sóc đặc biệt hơn cả bào thai của vị Chuyển Luân Vương, do sự tích lũy phước báu vượt trội. Vì thế, mẹ của vị Bồ-tát có chế độ ăn uống và hành vi rất thích hợp, và chăm sóc (bào thai) một cách cẩn trọng. Sukhavāsatthanti có nghĩa là vì sự an trú thoải mái của vị Bồ-tát. Puratthābhimukho có nghĩa là hướng về phía trước của người mẹ. Bây giờ, để chỉ ra nguyên nhân bên trong và bên ngoài cho việc thấy được (thai nhi) ở trong bụng, câu “nghiệp đã tạo trong quá khứ v.v...” được nói đến. Assā có nghĩa là của hoàng hậu. Vatthuṃ có nghĩa là bụng. Giống như tấm pha lê, màng mây v.v..., do lớp da bụng của mẹ vị Bồ-tát mỏng đi, nên không có sự cản trở ánh sáng, do đó mẹ của vị Bồ-tát thấy được vị Bồ-tát trong bụng. Vậy thì, vị Bồ-tát có thấy được mẹ và các sắc pháp khác ở phía trước hay không? Câu trả lời là “còn vị Bồ-tát thì không v.v...”. Tại sao có mắt và có ánh sáng mà lại không thấy? Câu trả lời là “vì nhãn thức không sanh khởi ở bên trong bụng”. Thật vậy, giống như hơi thở ra vào, nhãn thức cũng không sanh khởi ở nơi đó, do không có sự tác ý tương ứng. 24. Yathā aññā itthiyo vijātappaccayā tādisena rogena abhibhūtāpi hutvā maranti, bodhisattamātu pana bodhisatte kucchigate tassa vijāyananimittaṃ, na koci rogo uppajjati, kevalaṃ āyuparikkhayeneva kālaṃ karoti, svāyamattho heṭṭhā vutto eva. ‘‘Bodhisattena vasitaṭṭhānañhī’’tiādi tassa kāraṇavacanaṃ. Aññesaṃ aparibhoganti aññehi na paribhuñjitabbaṃ, na paribhogayogyanti attho. Tathā sati bodhisattapitu aññāya aggamahesiyā bhavitabbaṃ, tathāpi bodhisattamātari dharantiyā ayujjamānakanti āha ‘‘na ca sakkā’’tiādi. Apanetvāti aggamahesiṭhānato nīharitvā. Attani chandarāgavaseneva bahiddhā ārammaṇapariyesanāti visayinisārāgo sattānaṃ visayesu sārāgassa balavakāraṇanti dassento āha ‘‘sattānaṃ attabhāve chandarāgo balavā hotī’’ti. Anurakkhituṃ na sakkotīti sammā gabbhaparihāraṃ nānuyuñjati. Tena gabbho bahvābādho hoti. Vatthu visadaṃ hotīti gabbhāsayo visuddho hoti. Mātu majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse bodhisattagabbhokkamanampi tassā āyuparimāṇavilokaneneva saṅgahitaṃ vayovasena uppajjanakavikārassa parivajjanato. Itthisabhāvena uppajjanakavikāro pana bodhisattassa ānubhāveneva vūpasamati. 24. Giống như các người phụ nữ khác, dù bị bệnh tật như vậy do duyên sanh nở, họ có thể chết đi; nhưng đối với mẹ của vị Bồ-tát, khi vị Bồ-tát ở trong bụng, không có bệnh tật nào sanh khởi như là điềm báo của việc sanh nở, bà chỉ qua đời do tuổi thọ đã hết. Ý nghĩa này đã được nói ở dưới. Câu “Vì là nơi trú ngụ của vị Bồ-tát v.v...” là lời giải thích nguyên nhân cho điều đó. Aññesaṃ aparibhogaṃ có nghĩa là không thể được người khác sử dụng, nghĩa là không thích hợp để sử dụng. Nếu vậy, cha của vị Bồ-tát phải có một vị chánh hậu khác, tuy nhiên, điều này không phù hợp khi mẹ của vị Bồ-tát còn tại thế, nên có câu nói “và không thể v.v...”. Apanetvā có nghĩa là truất phế khỏi ngôi vị chánh hậu. Do sự chi phối của dục tham nơi bản thân mà tìm kiếm đối tượng bên ngoài, điều này cho thấy sự tham ái trong các đối tượng là nguyên nhân mạnh mẽ cho sự tham ái của chúng sanh đối với các đối tượng, nên có câu nói “dục tham trong tự thân của chúng sanh là mạnh mẽ”. Anurakkhituṃ na sakkoti có nghĩa là không thực hành việc chăm sóc thai nhi một cách đúng đắn. Do đó, thai nhi có nhiều bệnh tật. Vatthu visadaṃ hoti có nghĩa là dạ con được trong sạch. Việc vị Bồ-tát nhập thai vào giai đoạn thứ ba của tuổi trung niên của người mẹ cũng được bao gồm trong việc xem xét tuổi thọ của bà, nhằm tránh những biến đổi phát sinh do tuổi tác. Hơn nữa, những biến đổi phát sinh do bản chất nữ giới sẽ được lắng dịu nhờ vào oai lực của vị Bồ-tát. 25. Sattamāsajātoti paṭisandhiggahaṇato sattame māse jāto. So sītuṇhakkhamo na hoti ativiya sukhumālatāya. Aṭṭhamāsajāto [Pg.29] kāmaṃ sattamāsajātato buddhivayavā, ekacce pana cammapadesā vuddhiṃ pāpuṇantā ghaṭṭanaṃ na sahanti, tena so na jīvati. ‘‘Sattamāsajātassa pana na tāva te jātā’’ti vadanti. 25. Sattamāsajāto có nghĩa là được sanh ra vào tháng thứ bảy kể từ khi thọ thai. Đứa trẻ ấy không chịu đựng được nóng lạnh do quá non nớt. Đứa trẻ sanh vào tháng thứ tám, tuy có các bộ phận phát triển hơn đứa trẻ sanh tháng thứ bảy, nhưng một số vùng da đang trong quá trình phát triển không chịu đựng được sự cọ xát, do đó nó không sống được. Người ta nói rằng: “Đối với đứa trẻ sanh tháng thứ bảy, những vùng da ấy vẫn chưa phát triển”. 27. Devā paṭhamaṃ paṭiggaṇhantīti ‘‘lokanāthaṃ mahāpurisaṃ sayameva paṭhamaṃ paṭiggaṇhāmā’’ti sañjātagāravabahumānā attano pītiṃ pavedentā khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno ādito paṭiggaṇhanti. Sūtivesanti sūtijagganadhātivesaṃ. Eketi abhayagirivāsino. Macchakkhisadisaṃ chavivasena. Aṭṭhāsi na nisīdi, na nipajji vā. Tena vuttaṃ ‘‘ṭhitāva bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyatī’’ti. Niddukkhatāya ṭhitā eva hutvā vijāyati. Dukkhassa hi balavabhāvato taṃ dukkhaṃ asahamānā aññā itthiyo nisinnā vā nipannā vā vijāyanti. 27. Devā paṭhamaṃ paṭiggaṇhanti có nghĩa là các vị Phạm thiên ở Tịnh Cư Thiên, những vị đã đoạn tận lậu hoặc, với lòng kính trọng và tôn sùng sanh khởi, biểu lộ niềm hoan hỷ của mình, đã tiếp nhận (vị Bồ-tát) trước tiên, (với ý nghĩ rằng): “Chính chúng ta sẽ tiếp nhận bậc Đại nhân, vị Hộ thế trước tiên”. Sūtivesaṃ có nghĩa là trang phục của người đỡ đẻ. Eke có nghĩa là các vị ở tu viện Abhayagiri. Macchakkhisadisaṃ có nghĩa là giống như mắt cá, về màu da. Aṭṭhāsi có nghĩa là bà đã đứng, không ngồi, cũng không nằm. Do đó, có câu nói rằng: “Mẹ của vị Bồ-tát sanh hạ vị Bồ-tát trong tư thế đứng”. Do không có đau đớn, bà đã sanh trong tư thế đứng. Thật vậy, do sự đau đớn mãnh liệt, những người phụ nữ khác không thể chịu đựng được nỗi đau ấy nên sanh con trong tư thế ngồi hoặc nằm. 28. Ajinappaveṇiyāti ajinacammehi sibbitvā katapaveṇiyā. Mahātejoti mahānubhāvo. Mahāyasoti mahāparivāro, vipulakittighoso ca. 28. Ajinappaveṇiyā có nghĩa là tấm thảm được làm bằng cách may lại những tấm da linh dương. Mahātejo có nghĩa là có oai lực lớn. Mahāyaso có nghĩa là có đoàn tùy tùng đông đảo và danh tiếng lẫy lừng. 29. Bhaggavibhaggāti sambādhaṭṭhānato nikkhamanena vibhāvitattā bhaggā, vibhaggā viya ca hutvā, tena nesaṃ avisadabhāvameva dasseti. Alaggo hutvāti gabbhāsaye, yonipadese ca katthaci alaggo asatto hutvā, yato ‘‘dhamakaraṇato udakanikkhamanasadisa’’nti vuttaṃ. Udakenāti gabbhāsayagatena udakena. Amakkhitova nikkhamati sammakkhitassa tādisassa udakasemhādikasseva tattha abhāvato. Bodhisattassa hi puññānubhāvato paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya taṃ ṭhānaṃ pubbepi visuddhaṃ visesato paramasugandhagandhakuṭi viya candanagandhaṃ vāyantaṃ tiṭṭhati. 29. Bhaggavibhaggā có nghĩa là bị gãy, bị rời rạc, do được hình thành từ việc đi ra khỏi một nơi chật hẹp, và giống như bị gãy, bị rời rạc; do đó, điều này chỉ cho thấy trạng thái không rõ ràng của chúng. Alaggo hutvā có nghĩa là không bị dính, không bị mắc kẹt ở bất cứ đâu, cả trong dạ con lẫn trong đường sanh, do đó có câu nói “giống như nước chảy ra từ cái lọc nước”. Udakena có nghĩa là với nước ở trong dạ con. Ngài đi ra mà không bị vấy bẩn, vì ở nơi đó không có thứ nước, đờm dãi v.v... tương tự như vậy để làm vấy bẩn. Thật vậy, nhờ oai lực phước báu của vị Bồ-tát, kể từ lúc thọ thai, nơi ấy vốn đã trong sạch, và đặc biệt trở nên giống như một hương phòng tỏa ngát hương thơm tối thượng, phảng phất mùi hương chiên-đàn. Udakavaṭṭiyoti udakakkhandhā. Udakavaṭṭiyo có nghĩa là những dòng nước. 31. Muhuttajātoti muhuttena jāto hutvā muhuttamattova. Anudhāriyamāneti anukūlavasena nīyamāne. Āgatānevāti taṃ ṭhānaṃ upagatāni eva. Anekasākhanti ratanamayānekasatapatiṭṭhānahīrakaṃ. Sahassamaṇḍalanti tesaṃ upariṭṭhitaṃ anekasahassamaṇḍalahīrakaṃ. Marūti devā. Na kho pana evaṃ daṭṭhabbaṃ padavītihārato pageva disāvilokanassa [Pg.30] katattā. Tenāha ‘‘mahāsatto hī’’tiādi. Ekaṅgaṇānīti vivaṭabhāvena vihāraṅgaṇapariveṇaṅgaṇāni viya ekaṅgaṇasadisāni ahesuṃ. Sadisopi natthīti tumhākaṃ idaṃ vilokanaṃ visiṭṭhe passituṃ ‘‘idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Aggoti padhāno, kena panassa padhānatāti āha ‘‘guṇehī’’ti. Paṭhama-saddo cettha padhānapariyāyo. Bodhisattassa pana padhānatā anaññasādhāraṇāti āha ‘‘sabbapaṭhamo’’ti, sabbapadhānoti attho. Etassevāti aggasaddasseva. Ettha ca mahesakkhā tāva devā tathā ca vadanti, itare pana kathanti? Mahāsattassa ānubhāvadassanādinā. Mahesakkhānañhi devānaṃ mahāsattassa ānubhāvo viya tena sadisānampi ānubhāvo paccakkho ahosīti, itare pana tesaṃ vacanaṃ sutvā saddahantā anuminantā tathā āhaṃsu. Paripākagatapubbahetusaṃsiddhāya dhammatāya codiyamāno imasmiṃ…pe… byākāsi. 31. Muhuttajāto có nghĩa là được sanh ra trong một khoảnh khắc, chỉ trong một khoảnh khắc. Anudhāriyamāne có nghĩa là được mang đi một cách thuận theo. Āgatāneva có nghĩa là đã đến nơi ấy. Anekasākhaṃ có nghĩa là viên kim cương có hàng trăm bệ đỡ bằng bảo thạch. Sahassamaṇḍalaṃ có nghĩa là viên kim cương có hàng ngàn vòng tròn được đặt ở trên chúng. Marū là chư thiên. Tuy nhiên, không nên hiểu như vậy, vì việc nhìn các phương đã được thực hiện trước cả khi bước đi. Do đó, ngài nói 'vị Đại Sĩ...' v.v... Ekaṅgaṇāni có nghĩa là do sự trống trải, chúng giống như một sân duy nhất, tựa như sân tịnh xá, sân tu viện. Sadisopi natthi có nghĩa là việc nhìn của các vị là để thấy điều đặc biệt, họ nói rằng: 'Ở đây, ngay cả người tương đương với các ngài cũng không có, huống chi là người cao hơn.' Aggo là bậc đứng đầu. Do đâu mà là bậc đứng đầu? Ngài nói: 'Do các đức hạnh.' Ở đây, từ paṭhama là một từ đồng nghĩa với padhāna (đứng đầu). Nhưng sự đứng đầu của Bồ-tát là không chung với ai khác, nên ngài nói 'sabbapaṭhamo,' có nghĩa là bậc đứng đầu trong tất cả. Etasseva là của chính từ agga. Ở đây, các vị trời có đại thần lực nói như vậy, còn những vị khác thì sao? Là do thấy được oai lực của vị Đại Sĩ, v.v... Vì đối với các vị trời có đại thần lực, oai lực của vị Đại Sĩ cũng như oai lực của những vị tương đương với ngài đã được thấy rõ; còn những vị khác, sau khi nghe lời của họ, tin tưởng và suy luận, cũng nói như vậy. Được thúc đẩy bởi pháp tánh đã thành tựu do nhân xưa đã chín muồi, trong lúc này... v.v... ngài đã tuyên bố. Jātamattasseva bodhisattassa ṭhānādīni yesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhūtānīti te niddhāretvā dassento ‘‘ettha cā’’tiādimāha. Tattha patiṭṭhānaṃ caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ iddhipādavasena lokuttaradhammesu suppatiṭṭhitabhāvasamijjhanato. Uttarābhimukhabhāvo lokassa uttaraṇavasena gamanassa pubbanimittaṃ. Tena hi bhagavā sadevakassa lokassa abhibhūto, kenaci anabhibhūto ahosi. Tenāha ‘‘mahājanaṃ ajjhottharitvā abhibhavitvā gamanassa pubbanimitta’’nti. Tathā sattapadagamanaṃ sattapadabojjhaṅgasampannaariyamaggagamanassa. Suvisuddhasetacchattadhāraṇaṃ suvisuddhavimuttichattadhāraṇassa. Pañcarājakakudhabhaṇḍasamāyogo pañcavidhavimuttiguṇasamāyogassa. Anāvaṭadisānuvilokanaṃ anāvaṭañāṇatāya. ‘‘Aggohamasmī’’tiādinā achambhitavācābhāsanaṃ kenaci avibandhanīyatāya appavattiyassa saddhammacakkappavattanassa. ‘‘Ayamantimā jātī’’ti āyatiṃ jātiyā abhāvakittanā anupādi…pe… pubbanimittanti veditabbaṃ tassa tassa anāgate laddhabbavisesassa taṃ taṃ nimittaṃ abyabhicārīti katvā. Na āgatoti imasmiṃ sutte, aññattha ca vakkhamānāya anupubbiyā na āgato. Āharitvāti tasmiṃ tasmiṃ sutte, aṭṭhakathāsu ca āgatanayena āharitvā dīpetabbo. Để chỉ ra và xác định rằng việc đứng vững, v.v... của Bồ-tát ngay khi vừa đản sanh là những điềm báo trước cho những chứng đắc đặc biệt nào, ngài đã nói 'và ở đây...' v.v... Trong đó, việc đứng vững là điềm báo trước cho sự chứng đắc Tứ Thần Túc, vì nhờ vào các thần túc mà sự an trú vững chắc trong các pháp siêu thế được thành tựu. Việc hướng mặt về phương Bắc là điềm báo trước cho sự đi đến vượt thoát thế gian. Do đó, Đức Thế Tôn đã chinh phục thế gian cùng với chư thiên, không bị ai chinh phục. Vì vậy, ngài nói: 'là điềm báo trước cho sự đi đến sau khi đã bao trùm và chinh phục đại chúng.' Tương tự, việc đi bảy bước là điềm báo cho sự đi trên Thánh đạo gồm đủ bảy giác chi. Việc được che lọng trắng cực kỳ thanh tịnh là điềm báo cho việc được che lọng giải thoát cực kỳ thanh tịnh. Sự hội đủ năm vật biểu trưng của vương quyền là điềm báo cho sự hội đủ năm loại đức hạnh giải thoát. Việc nhìn khắp các phương không bị che khuất là điềm báo cho trí tuệ không bị che khuất. Việc thốt lên lời nói không sợ hãi 'Ta là bậc tối thượng'... v.v... là điềm báo cho việc chuyển Pháp luân Diệu pháp không thể bị ai ngăn cản, không thể bị đảo ngược. Việc tuyên bố không còn sanh trong tương lai qua câu 'Đây là đời sống cuối cùng' nên được hiểu là điềm báo trước cho Vô dư y Niết-bàn... v.v..., vì mỗi điềm báo ấy đều không sai lệch đối với mỗi chứng đắc đặc biệt sẽ đạt được trong tương lai. 'Không được đề cập' có nghĩa là không được đề cập trong kinh này, và cũng không được đề cập trong trình tự sẽ được nói đến ở nơi khác. 'Sau khi dẫn ra' có nghĩa là cần phải được trình bày bằng cách dẫn ra theo phương pháp đã được đề cập trong các kinh và các sớ giải tương ứng. ‘‘Dasasahassilokadhātu [Pg.31] kampī’’ti idaṃ satipi idha pāḷiyaṃ āgatatte vakkhamānānaṃ acchariyānaṃ mūlabhūtaṃ dassetuṃ vuttaṃ, evaṃ aññampi evarūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Tantibaddhā vīṇā cammabaddhā bheriyoti pañcaṅgikatūriyassa nidassanamattaṃ, ca-saddena vā itaresampi saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Andubandhanādīni taṅkhaṇe eva chajjitvā puna pākatikāneva honti, tathā jaccandhādīnaṃ cakkhusotādīni tathārūpakammapaccayā tasmiṃyeva khaṇe uppajjitvā tāvadeva vigacchantī’’ti vadanti. Chijjiṃsūti ca pādesu bandhaṭṭhānesu chijjiṃsu. Vigacchiṃsūti vūpasamiṃsu. Ākāsaṭṭhakaratanāni nāma taṃtaṃvimānagatamaṇiratanādīni. Sakatejobhāsitānīti ativiya samujjalāya attano pabhāya obhāsitāni ahesuṃ. Nappavattīti na sannipāto. Na vāyīti kharo vāto na vāyi. Mudusukho pana sattānaṃ sukhāvaho vāyi. Pathavigatā ahesuṃ uccaṭṭhāne ṭhātuṃ avisahantā. Utusampannoti anuṇhāsītatāsaṅkhātena utunā sampanno. Apphoṭanaṃ vuccati bhujahatthasaṅghaṭṭanasaddo, atthato pana vāmahatthaṃ ure ṭhapetvā dakkhiṇena puthupāṇinā hatthatāḷanena saddakaraṇaṃ. Mukhena usseḷanaṃ saddassa muñcanaṃ seḷanaṃ. Ekaddhajamālā ahosi nirantaraṃ dhajamālāsamodhānagatāya. Na kevalañca etāni eva, atha kho aññānipi ‘‘vicittapupphasugandhapupphavassadevopavassi sūriye dissamāne eva tārakā obhāsiṃsu, acchaṃ vippasannaṃ udakaṃ pathavito ubbhijji, bilāsayā ca tiracchānā āsayato nikkhamiṃsu, rāgadosamohāpi tanu bhaviṃsu, pathaviyaṃ rajo vūpasami, aniṭṭhagandho vigacchi, dibbagandho vāyi, rūpino devā sarūpeneva manussānaṃ āpāthaṃ agamaṃsu, sattānaṃ cutūpapātā nāhesu’’nti evamādīni yāni mahābhinīhārasamaye uppannāni dvattiṃsapubbanimittāni, tāni anavasesato tadā ahesunti. Câu 'Mười ngàn thế giới rung chuyển' này, mặc dù đã được đề cập trong Thánh điển ở đây, được nói ra để chỉ rõ nền tảng của những điều kỳ diệu sẽ được đề cập sau. Những trường hợp tương tự khác cũng nên được hiểu như vậy. 'Đàn vīṇā có dây, trống bheri bịt da' chỉ là ví dụ cho ngũ nhạc cụ; hoặc nên hiểu rằng từ 'và' bao gồm cả những nhạc cụ khác. Người ta nói rằng: 'Gông cùm, xiềng xích, v.v... ngay khoảnh khắc ấy bị vỡ ra rồi lại trở lại như cũ; tương tự, mắt, tai, v.v... của những người mù lòa bẩm sinh, do nghiệp duyên tương ứng, sanh khởi ngay trong khoảnh khắc ấy rồi cũng biến mất ngay lúc đó.' 'Bị đứt' có nghĩa là chúng bị đứt ở những chỗ trói buộc nơi chân. 'Tan biến' có nghĩa là chúng lắng dịu. 'Các bảo vật treo lơ lửng trong không gian' là những ngọc báu, v.v... thuộc các thiên cung khác nhau. 'Tự chiếu sáng' có nghĩa là chúng chiếu sáng bằng ánh quang rực rỡ của chính mình. 'Không chảy' có nghĩa là không tụ lại. 'Không thổi' có nghĩa là gió mạnh không thổi. Nhưng gió nhẹ nhàng, dễ chịu, mang lại an lạc cho chúng sanh thì có thổi. Chúng đã đi trên mặt đất, không thể đứng ở nơi cao. 'Thời tiết thuận hòa' có nghĩa là thời tiết được đặc trưng bởi sự không nóng không lạnh. 'Vỗ tay' được gọi là âm thanh của cánh tay và bàn tay va chạm vào nhau; nhưng về mặt ý nghĩa, đó là việc đặt tay trái lên ngực và dùng lòng bàn tay phải vỗ để tạo ra âm thanh. 'Reo hò' là việc phát ra âm thanh bằng miệng, là sự reo hò. Chúng trở thành một tràng phan duy nhất do các tràng phan liên tục kết nối với nhau. Không chỉ có những điều này, mà còn có những điều khác nữa, tức là ba mươi hai điềm báo trước đã sanh khởi vào thời điểm phát đại nguyện, như: 'Chư thiên đã làm mưa hoa lạ và hoa thơm; ngay khi mặt trời còn hiện hữu, các vì sao đã chiếu sáng; nước trong và tinh khiết đã vọt lên từ lòng đất; các loài thú sống trong hang đã ra khỏi hang; tham, sân, si cũng trở nên mỏng nhẹ; bụi bặm trên mặt đất lắng xuống; mùi hôi thối tan biến; hương trời thoảng bay; các vị trời hữu sắc đã hiện ra trong tầm mắt của loài người bằng chính hình dạng của mình; sự chết và sanh của chúng sanh đã không xảy ra' - tất cả chúng không thiếu một điều nào cũng đã xảy ra vào lúc đó. Tatrāpīti tesupi pathavikampādīsu evaṃ pubbanimittabhāvo veditabbo. Na kevalaṃ sampatijātassa ṭhānādīsu evāti adhippāyo. Sabbaññutaññāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ sabbassa ñeyyassa, titthakaramatassa ca cālanato. Kenaci anussāhitānaṃyeva imasmiṃyeva ekacakkavāḷe sannipāto kenaci anussāhitānaṃyeva ekappahāreneva sannipatitvā dhammapaṭiggaṇhanassa pubbanimittaṃ. Paṭhamaṃ devatānaṃ paṭiggahaṇaṃ dibbavihārapaṭilābhassa, pacchā manussānaṃ paṭiggahaṇaṃ tattheva ṭhānassa niccalasabhāvato [Pg.32] āneñjavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Vīṇānaṃ sayaṃ vajjanaṃ parūpadesena vinā sayameva anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Bherīnaṃ vajjanaṃ cakkavāḷapariyantāya parisāya pavedanasamatthassa dhammabheriyā anusāvanassa amatadundubhighosanassa pubbanimittaṃ. Andubandhanādīnaṃ chedo mānavinibandhabhedanassa pubbanimittaṃ. Mahājanassa rogavigamo tasseva sakalavaṭṭadukkharogavigamabhūtassa saccapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. ‘‘Mahājanassā’’ti padaṃ ‘‘mahājanassa dibbacakkhupaṭilābhassa, mahājanassa dibbasotadhātupaṭilābhassā’’tiādinā tattha tattha ānetvā sambandhitabbaṃ. Iddhipādabhāvanāvasena sātisayañāṇajavasampattisiddhīti āha ‘‘pīṭhasappīnaṃ javasampadā caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimitta’’nti. Supaṭṭanasampāpuṇanaṃ catupaṭisambhidādhigamassa pubbanimittaṃ. Atthādianurūpaṃ atthādīsu sampaṭipattibhāvato. Ratanānaṃ sakatejobhāsitattaṃ yaṃ lokassa dhammobhāsaṃ dassessati, tena tassa sakatejobhāsitattassa pubbanimittaṃ. Tatrāpīti: Ở nơi ấy cũng vậy. Nên được hiểu rằng trạng thái điềm báo trước là như vậy ở trong các hiện tượng động đất v.v... ấy. Ý nghĩa là không chỉ ở trong các trường hợp đứng lại v.v... của vị vừa mới sanh. (Sự rung chuyển của trái đất) là điềm báo trước về sự chứng đắc Toàn Giác Trí do vì sự rung chuyển đối với tất cả các pháp cần được biết và đối với quan điểm của các người theo ngoại đạo. Sự hội họp của các vị không được ai khuyến khích ở trong cùng một thế giới chuyển luân này, sự hội họp và tiếp nhận giáo pháp chỉ trong một lần duy nhất của các vị không được ai khuyến khích là điềm báo trước. Trước tiên, sự tiếp nhận của chư thiên là điềm báo trước về sự chứng đắc thiên trú. Sau đó, sự tiếp nhận của loài người là điềm báo trước về sự chứng đắc bất động trú do vì bản chất không lay chuyển của chính nơi ấy. Việc các cây đàn tự vang lên là điềm báo trước về sự chứng đắc tuần tự trú do chính mình mà không cần sự chỉ dạy của người khác. Việc các trống lớn vang lên là điềm báo trước về sự công bố trống bất tử, về sự loan truyền trống Pháp có khả năng thông báo cho hội chúng đến tận cùng thế giới chuyển luân. Sự đứt lìa của các xiềng xích v.v... là điềm báo trước về sự phá vỡ các ràng buộc của ngã mạn. Sự chấm dứt bệnh tật của đại chúng là điềm báo trước về sự chứng đắc chân lý, vốn là sự chấm dứt căn bệnh khổ luân hồi của chính vị ấy. Từ “của đại chúng” nên được đem đến và liên kết ở các chỗ khác nhau với các câu như “là điềm báo trước về sự chứng đắc thiên nhãn của đại chúng, là điềm báo trước về sự chứng đắc thiên nhĩ giới của đại chúng” v.v... Do vì sự thành tựu về sự sung mãn tốc độ của trí tuệ siêu việt thông qua việc tu tập các thần túc, nên đã nói rằng: “Sự sung mãn tốc độ của những người què và người bại liệt là điềm báo trước về sự chứng đắc bốn thần túc.” Sự đạt đến bến bờ tốt đẹp là điềm báo trước về sự chứng ngộ bốn tuệ phân tích. Do vì có sự thực hành đúng đắn trong các pháp như nghĩa v.v... tương ứng với nghĩa v.v... Việc các bảo vật tự tỏa sáng bằng uy lực của chính chúng là điềm báo trước về việc vị ấy sẽ tự tỏa sáng bằng uy lực của chính mình, điều mà sẽ cho thế gian thấy ánh sáng của Chánh pháp. Catubrahmavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ tassa sabbaso veravūpasamanato. Ekādasaagginibbāpanassa pubbanimittaṃ dunnibbāpananibbānabhāvato. Ñāṇālokādassanassa pubbanimittaṃ anāloke ālokadassanabhāvato. Nibbānarasenāti kilesānaṃ nibbāyanarasena. Ekarasabhāvassāti sāsanassa sabbattha ekarasabhāvassa, tañca kho amadhurassa lokassa sabbaso madhurabhāvāpādanena. Dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassa pubbanimittaṃ sabbaso diṭṭhigatavātāpanayanavasena. Ākāsādiappatiṭṭhavisamacañcalaṭṭhānaṃ pahāya sakuṇānaṃ pathavigamanaṃ tādisaṃ micchāgāhaṃ pahāya sattānaṃ pāṇehi ratanattayasaraṇagamanassa pubbanittaṃ. Bahujanakantatāyāti candassa viya bahujanassa kantatāya. Sūriyassa uṇhasītavivajjitautusukhatā pariḷāhavivajjitakāyikacetasikasukhappattiyā pubbanimittaṃ. Devatānaṃ apphoṭanādīhi kīḷanaṃ pamoduppatti bhavantagamanena, dhammasabhāvabodhanena ca udānavasena pamodavibhāvanassa pubbanimittaṃ. Dhammavegavassanassāti desanāñāṇavegena dhammāmatassa vassanassa pubbanimittaṃ. Kāyagatāsativasena laddhaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppāditamaggaphalasukhānubhavo kāyagatāsatiamatapaṭilābho, tassa pana kāyassāpi atappakasukhāvahattā khudāpipāsāpīḷanābhāvo pubbanimittaṃ vutto[Pg.33]. Aṭṭhakathāyaṃpana khudaṃ, pipāsañca bhinditvā vuttaṃ. Tattha pubbanimittānaṃ bhedo visesasāmaññavibhāgena, gobalībaddañāyena ca gahetabbo. ‘‘Sayamevā’’ti padaṃ ‘‘aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassā’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Bharitabhāvassāti paripuṇṇabhāvassa. ‘‘Ariyaddhajamālāmālitāyāti kāsāyaddhajamālāvantatāyā’’ti keci, sadevakassa lokassa pana ariyamaggabojjhaṅgaddhajamālāhi mālibhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ panettha anuddhaṭaṃ, taṃ suviññeyyameva. (Việc các loài vật không ăn thịt lẫn nhau) là điềm báo trước về sự chứng đắc bốn phạm trú do vì sự lắng dịu hoàn toàn oán thù của vị ấy. (Việc các ngọn lửa tắt) là điềm báo trước về sự dập tắt mười một ngọn lửa (phiền não) do vì có sự dập tắt những gì khó dập tắt. (Việc thấy ánh sáng) là điềm báo trước về sự thấy được ánh sáng của trí tuệ do vì có sự thấy được ánh sáng ở nơi không có ánh sáng. Với hương vị của sự dập tắt (Nibbāna) nghĩa là với hương vị của sự dập tắt các phiền não. Của trạng thái một vị nghĩa là của trạng thái một vị ở khắp nơi của giáo pháp, và điều ấy lại là do việc mang lại trạng thái ngọt ngào hoàn toàn cho thế gian vốn không ngọt ngào. (Việc các ngọn gió ngừng thổi) là điềm báo trước về sự phá vỡ sáu mươi hai tà kiến bằng cách loại bỏ hoàn toàn cơn gió tà kiến. Việc các loài chim từ bỏ nơi ở không vững chắc, không bằng phẳng, và hay lay động như hư không v.v... rồi đi trên mặt đất là điềm báo trước về việc các chúng sanh từ bỏ sự chấp thủ sai lầm tương tự rồi quy y Tam Bảo bằng cả mạng sống. Do vì được nhiều người yêu mến nghĩa là do vì được nhiều người yêu mến như mặt trăng. Sự dễ chịu của thời tiết không có nóng và lạnh của mặt trời là điềm báo trước về sự đạt được sự an lạc về thân và tâm không có phiền não. Việc chư thiên vui đùa bằng cách vỗ tay v.v... là điềm báo trước về sự biểu lộ niềm hoan hỷ bằng cách thốt lên lời cảm hứng do sự phát sanh niềm hoan hỷ qua việc đi đến tận cùng của sự hiện hữu và qua việc giác ngộ bản chất của các pháp. Của cơn mưa pháp mạnh mẽ nghĩa là điềm báo trước về cơn mưa pháp bất tử với tốc độ của trí tuệ thuyết giảng. Sự chứng đắc pháp bất tử là niệm thân là sự trải nghiệm sự an lạc của đạo và quả được phát sanh sau khi lấy thiền định đã đạt được bằng niệm thân làm nền tảng; và sự không bị đói khát bức bách được nói là điềm báo trước của điều ấy do vì nó mang lại sự an lạc không thiêu đốt cho cả thân thể. Tuy nhiên, trong Chú giải, đã được nói bằng cách phân tách cơn đói và cơn khát. Ở đây, sự khác biệt của các điềm báo trước nên được hiểu theo sự phân chia đặc biệt và tổng quát, và theo phương pháp con bò đực. Từ “tự nó” cũng nên được đem đến và liên kết ở đây với câu “của sự mở ra cánh cửa Bát Chánh Đạo”. Của trạng thái được lấp đầy nghĩa là của trạng thái được viên mãn. Một số người nói: “Do vì được trang hoàng bằng vòng hoa cờ phướn cao quý nghĩa là do vì có vòng hoa cờ phướn bằng y cà-sa.” Tuy nhiên, (điều này) là điềm báo trước về trạng thái được trang hoàng bằng những vòng hoa cờ phướn là đạo cao quý và các giác chi của thế gian cùng với chư thiên. Điều gì ở đây không được trích dẫn, điều ấy thật dễ hiểu. Etthāti ‘‘sampatijāto’’tiādinā āgate imasmiṃ vāre. Vissajjitova, tasmā amhehi idha apubbaṃ vattabbaṃ natthīti adhippāyo. Tadā pathaviyaṃ gacchantopi mahāsatto ākāsena gacchanto viya mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti ayamettha niyati dhammaniyāmo bodhisattānaṃ dhammatā ti idaṃ niyativādavasena kathanaṃ. Pubbe purimajātīsu tādisassa puññasambhārakammassa katattā upacitattā mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti idaṃ pubbekatakammavādavasena kathanaṃ. Imesaṃ sattānaṃ upari īsanasīlatāya yathāsakaṃ kammameva issaro nāma, tassa nimmānaṃ attano phalassa nibbattanaṃ mahāpurisopi sadevakaṃ lokaṃ abhibhavituṃ samatthena uḷārena puññakammena nibbattito, tena issarena nimmito nāma, tassa cāyaṃ nimmānaviseso, yadidaṃ mahānubhāvatā, yāya mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti idaṃ issaranimmānavasena kathanaṃ. Evaṃ taṃ taṃ bahulaṃ vatvā kiṃ imāya pariyāyakathāyāti avasāne ujukameva byākari. Sampatijāto pathaviyaṃ kathaṃ padasā gacchati, evaṃ mahānubhāvo ākāsena maññe gacchatīti parikappanavasena ākāsena gacchanto viya ahosi. Sīghataraṃ pana sattapadavītihārena gatattā dissamānarūpopi mahājanassa adissamāno viya ahosi. Acelakabhāvo, khuddakasarīratā ca tādisassa iriyāpathassa na anucchavikāti kammānubhāvasañjanitapāṭihāriyavasena alaṅkatapaṭiyatto viya, soḷasavassuddesiko viya ca mahājanassa upaṭṭhāsīti veditabbaṃ. Mahāsattassa puññānubhāvena tadā tathā upaṭṭhānamattamevetanti. Pacchā bāladārakova ahosi, na tādisoti. Buddhabhāvānucchavikassa bodhisattānubhāvassa yāthāvato paveditattā parisā cassa byākaraṇena buddhena viya…pe… attamanā ahosi. Ở đây là: Trong trường hợp này, được đề cập đến qua các từ bắt đầu bằng ‘vừa mới sanh’. Đã được giải đáp rồi. Do đó, ý nghĩa là chúng tôi không có điều gì mới để nói ở đây. Khi ấy, vị Đại Sĩ dù đi trên mặt đất nhưng đã hiện ra cho đại chúng như đang đi trên hư không. Đây là định luật tự nhiên, là pháp tánh của các vị Bồ-tát. Lời nói này là theo thuyết định mệnh. Do đã thực hiện và tích lũy nghiệp phước báu tương tự trong các kiếp trước, nên ngài đã hiện ra cho đại chúng như vậy. Lời nói này là theo thuyết nghiệp quá khứ. Đối với các chúng sanh này, do có tính chất làm chủ, chính nghiệp của mỗi người được gọi là đấng sáng tạo. Sự tạo tác của nó là sự phát sanh quả của chính nó. Vị Đại Nhân cũng được sanh ra bởi nghiệp phước cao thượng, có khả năng chế ngự thế gian cùng với chư thiên. Do đó, ngài được gọi là được tạo ra bởi đấng sáng tạo ấy. Và đây là sự tạo tác đặc biệt của đấng ấy, chính là đại oai lực này, nhờ đó ngài đã hiện ra cho đại chúng như vậy. Lời nói này là theo thuyết đấng sáng tạo. Sau khi nói nhiều điều vòng vo như vậy, (ngài nghĩ) 'cần gì lời nói quanh co này?' và cuối cùng đã giải thích một cách thẳng thắn. 'Vừa mới sanh, làm sao đi bộ trên mặt đất được? Vị đại oai lực như vậy, ta nghĩ rằng ngài đi trên hư không.' Theo cách suy diễn này, ngài đã giống như đi trên hư không. Hơn nữa, do đã đi bảy bước một cách rất nhanh chóng, nên dù hình sắc có thể thấy được, ngài đã giống như không thể thấy được đối với đại chúng. Tình trạng không có y phục và thân hình nhỏ bé không tương xứng với oai nghi như vậy. Nên hiểu rằng, do phép lạ được tạo ra bởi oai lực của nghiệp, ngài đã hiện ra cho đại chúng như được trang điểm và chuẩn bị sẵn sàng, và như một thanh niên mười sáu tuổi. Đó chỉ là sự hiện ra như vậy vào lúc ấy do oai lực phước báu của vị Đại Sĩ. Sau đó, ngài chỉ là một đứa trẻ sơ sinh, không còn như vậy nữa. Do oai lực của vị Bồ-tát, tương xứng với trạng thái Phật, đã được tuyên thuyết một cách chân thật, nên hội chúng nhờ lời giải thích của ngài đã hoan hỷ... như thể bởi một vị Phật. Sabbadhammatāti [Pg.34] sabbā soḷasavidhāpi yathāvuttā dhammatā sabbabodhisattānaṃ hontīti veditabbā puññañāṇasambhāradassanena nesaṃ ekasadisattā. Về tất cả các pháp tánh: Nên được hiểu rằng tất cả mười sáu loại pháp tánh đã được nói đến đều có ở tất cả các vị Bồ-tát, bởi vì thấy được sự tương đồng của các ngài về phước báu và trí tuệ tư lương. Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā Giải thích về ba mươi hai tướng của bậc Đại nhân. 33. Dukūlacumbaṭaketi daharassa nipajjanayogyatāvasena paṭisaṃhaṭadukūlasukhume. ‘‘Khattiyo brāhmaṇo’’ti evamādi jāti. ‘‘Koṇḍañño gotamo’’ti evamādi gottaṃ. ‘‘Poṇikā cikkhallikā sākiyā koḷiyā’’ti evamādi kulapadeso. Ādi-saddena rūpissariyaparivārādisabbasampattiyo saṅgaṇhāti. Mahantassāti vipulassa, uḷārassāti attho. Nipphattiyoti siddhiyo. Gantabbagatiyāti gati-saddassa kammasādhanatamāha. Upapajjanavasena hi sucaritaduccaritehi gantabbāti gatiyo, upapattibhavaviseso. Gacchati yathāruci pavattatīti gati, ajjhāsayo. Paṭisaraṇeti parāyaṇe avassaye. Sabbasaṅkhatavisaṃyuttassa hi arahato nibbānameva taṃpaṭisaraṇaṃ. Tyāhanti te ahaṃ. 33. Về tấm lót bằng vải mịn: (Nghĩa là) tấm vải mịn được gấp lại để thích hợp cho đứa trẻ nằm. Giai cấp là Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, v.v. Dòng họ là Koṇḍañña, Gotama, v.v. Gia tộc là Poṇikā, Cikkhallikā, Sākiyā, Koḷiyā, v.v. Bằng từ ‘v.v.’, bao gồm tất cả các tài sản như sắc đẹp, quyền lực, tùy tùng, v.v. Của sự vĩ đại có nghĩa là của sự rộng lớn, của sự cao thượng. Sự thành tựu là các thành quả. Về cõi sẽ đến, từ ‘cõi’ được nói ở đây là công cụ của nghiệp. Thật vậy, do được đến bởi thiện hạnh và ác hạnh thông qua sự tái sanh, nên gọi là các cõi, là các cảnh giới tái sanh đặc biệt. Đi đến, diễn tiến theo sở thích, đó là ‘gati’, là khuynh hướng. Nơi nương tựa là nơi quy y, nơi trú ẩn. Thật vậy, đối với bậc A-la-hán đã thoát khỏi mọi pháp hữu vi, chính Niết-bàn là nơi nương tựa của vị ấy. Tyāhaṃ là ‘ta nói cho ngươi’. Dasavidhe kusaladhamme, agarahite ca rājadhamme (jā. 2 mahāmaṃsajātake vitthāro) niyuttoti dhammiko. Tena ca dhammena sakalaṃ lokaṃ rañjetīti dhammarājā. Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati, na adhammena, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena laddharajjattā dhammarājā’’ti. Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya caturantā nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha ‘‘puratthima…pe… issaro’’ti. Vijitāvīti vijetabbassa vijitavā, kāmakodhādikassa abbhantarassa, paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayi, vijetvā ṭhitoti attho. Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi, yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā ‘‘vijitasaṅgāmo’’ti vuttaṃ. Janapadova catubbidhaacchariyadhammādisamannāgate asmiṃ rājini thāvariyaṃ kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhaṃ bhattabhāvaṃ patto, janapade vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā parasāhasakāritāya sāhasikā. Vị ấy tận tụy trong mười loại thiện pháp và trong các vương pháp không bị chê trách (chi tiết trong Jātaka 2, Mahāmaṃsajātaka), nên gọi là người sống theo Chánh pháp. Và vị ấy làm cho toàn thể thế gian vui thích bằng Chánh pháp ấy, nên gọi là Pháp vương. Bởi vì vị Chuyển luân vương đạt được vương quốc bằng Chánh pháp, bằng công lý, không phải bằng phi pháp, do đó được nói rằng: 'là Pháp vương do đã đạt được vương quốc bằng Chánh pháp'. Do có biển làm giới hạn ở bốn phương, nên đại địa ở các châu lục đây đó được gọi là bốn phương trời. (Ngài) nói: 'phương đông... cho đến... là người làm chủ'. Người chiến thắng là người đã chinh phục được những gì cần chinh phục, (nghĩa là) người chiến thắng đám kẻ thù bên trong như tham, sân, v.v., và đám kẻ thù bên ngoài là các vị vua đối nghịch; người đã chiến thắng và đứng vững. Mặc dù vị Chuyển luân vương không có chiến tranh với bất kỳ ai, nhưng do sự thành tựu của chiến thắng cần được thực hiện bằng chiến tranh, nên được gọi là 'người đã chiến thắng trận chiến'. Chính quốc độ đã đạt đến tình trạng trung thành vững chắc, không thể bị ai phá vỡ, đối với vị vua này, người sở hữu bốn loại pháp kỳ diệu, v.v., hoặc là vị ấy đã đạt được sự ổn định, sự vững chắc trong quốc độ nhờ vào sự thực hành đúng pháp của mình, nên gọi là người đã đạt được sự ổn định trong quốc độ. Những kẻ bạo ngược là những kẻ gây ra hành vi bạo lực cho người khác bằng cách đặt vũ khí lên ngực người ta và cướp đoạt tài sản mong muốn, v.v. Ratijananaṭṭhenāti atappakapītisomanassuppādanena. Saddatthato pana rametīti ratanaṃ. ‘‘Aho manohara’’nti citte kattabbatāya cittīkataṃ[Pg.35]. ‘‘Svāyaṃ cittīkāro tassa pūjanīyatāyā’’ti cittīkatanti pūjanīyanti atthaṃ vadanti. Mahantaṃ vipulaṃ aparimitaṃ mūlaṃ agghatīti mahagghaṃ. Natthi etassa tulā upamāti atulaṃ, asadisaṃ. Kadāci eva uppajjanato dukkhena laddhabbattā dullabhadassanaṃ. Anomehi uḷāraguṇeheva sattehi paribhuñjitabbato anomasattaparibhogaṃ. Idāni nesaṃ cittīkatādiatthānaṃ savisesaṃ cakkaratane labbhamānataṃ dassetvā itaresupi te atidisituṃ ‘‘cakkaratanassa cā’’tiādi āraddhaṃ. Aññaṃ devaṭṭhānaṃ nāma na hoti rañño anaññasādhāraṇissariyādisampattipaṭilābhahetuto, sattānañca yathicchitatthapaṭilābhahetuto. Aggho natthi ativiya uḷārasamujjalasattaratanamayattā, acchariyabbhutamahānubhāvatāya ca. Yadaggena mahagghaṃ, tadaggena atulaṃ. Sattānaṃ pāpajigucchanena vigatakāḷako puññapasutatāya maṇḍabhūto yādiso kālo buddhuppādāraho, tādise eva cakkavattīnampi sambhavoti āha ‘‘yasmā ca panā’’tiādi. Upamāvasena cetaṃ vuttaṃ, upamopameyyānañca na accantameva sadisatā. Tasmā yathā buddhā kadāci karahaci uppajjanti, na tathā cakkavattino, evaṃ santepi cakkavattivattaparipūraṇassāpi dukkarabhāvatopi dullabhuppādāyevāti, iminā dullabhuppādatāsāmaññena tesaṃ dullabhadassanatā vuttāti veditabbaṃ. Kāmaṃ cakkaratanānubhāvena sijjhamāno guṇo cakkavattiparivārasādhāraṇo, tathāpi ‘‘cakkavattī eva naṃ sāmibhāvena visavitāya paribhuñjatī’’ti vattabbataṃ arahati tadatthaṃ uppajjanatoti dassento ‘‘tadeta’’ntiādimāha. Yathāvuttānaṃ pañcannaṃ, channampi vā atthānaṃ itararatanesupi labbhanato ‘‘evaṃ sesānipī’’ti vuttaṃ. Hatthiassa-pariṇāyakaratanehi ajitavijayato, cakkaratanena ca parivārabhāvena, sesehi paribhogūpakaraṇabhāvena samannāgato. Hatthiassamaṇiitthiratanehi paribhogūpakaraṇabhāvena sesehi parivārabhāvenāti yojanā. “Với ý nghĩa làm phát sanh sự ưa thích” là do sự làm phát sanh hỷ và ưu không nóng nảy. Còn về mặt từ ngữ, “làm cho vui thích” nên gọi là ratana (báu vật). “Ôi, đẹp thay!” do được thực hiện trong tâm nên gọi là cittīkata (được trân trọng). “Sự trân trọng này là do tính đáng được cúng dường của nó”, nên họ nói rằng cittīkata có nghĩa là pūjanīya (đáng cúng dường). “Có giá trị lớn lao, rộng lớn, vô lượng” nên gọi là mahaggha (vô giá). “Không có gì tương đương, không có gì ví dụ được với nó” nên gọi là atula (vô song), asadisaṃ (không gì sánh bằng). “Do chỉ thỉnh thoảng mới xuất hiện, do khó khăn mới có được” nên gọi là dullabhadassana (khó thấy). “Do được các chúng sanh có những phẩm chất cao thượng, không tỳ vết thọ dụng” nên gọi là anomasattaparibhoga (vật thọ dụng của chúng sanh không tỳ vết). Bây giờ, để chỉ ra rằng các ý nghĩa như cittīkata v.v... được tìm thấy một cách đặc biệt ở bánh xe báu, và để áp dụng chúng cho các báu vật khác, câu “cakkaratanassa cā” (và của bánh xe báu) v.v... đã được bắt đầu. Không có nơi nào khác được gọi là nơi của chư thiên, vì là nguyên nhân để đức vua đạt được tài sản như quyền uy không chung với ai khác, và vì là nguyên nhân để chúng sanh đạt được những điều mong muốn. Không có giá trị (có thể định được) vì được làm bằng bảy thứ báu vô cùng cao quý và rực rỡ, và vì có đại oai lực kỳ diệu, phi thường. Ở mức độ nào nó là vô giá, ở mức độ đó nó là vô song. Thời kỳ nào mà chúng sanh ghê tởm điều ác, không còn ô uế, trở thành tinh hoa do hướng về phước thiện, là thời kỳ thích hợp cho sự xuất hiện của chư Phật, thì trong thời kỳ như vậy, các vị Chuyển luân vương cũng xuất hiện. Do đó, ngài nói “yasmā ca panā” (và bởi vì) v.v... Điều này được nói theo cách ví dụ, và giữa vật ví dụ và vật được ví dụ không hoàn toàn tương đồng. Do đó, như chư Phật thỉnh thoảng mới xuất hiện, các vị Chuyển luân vương không như vậy. Mặc dù thế, vì việc hoàn thành các bổn phận của Chuyển luân vương cũng là điều khó làm, nên các ngài cũng là những người hiếm khi xuất hiện. Cần phải hiểu rằng, với sự tương đồng về việc hiếm khi xuất hiện này, tính chất khó thấy của các ngài đã được nói đến. Mặc dù phẩm chất thành tựu được nhờ oai lực của bánh xe báu là chung cho đoàn tùy tùng của Chuyển luân vương, tuy nhiên, để chỉ ra rằng “chỉ có Chuyển luân vương mới thọ dụng nó với tư cách là chủ nhân, là người sở hữu” là điều đáng nói, vì nó xuất hiện vì lợi ích của ngài, nên ngài nói “tadeta” (điều này) v.v... Vì năm hoặc sáu ý nghĩa đã được nói đến cũng được tìm thấy ở các báu vật khác, nên câu “evaṃ sesānipī” (cũng vậy, các báu vật còn lại) đã được nói. (Vị vua) được trang bị voi báu, ngựa báu, và tướng quân báu để chinh phục những gì chưa bị chinh phục; với bánh xe báu như là đoàn tùy tùng; với các báu vật còn lại như là phương tiện thọ dụng. Cách kết hợp là: với voi báu, ngựa báu, ngọc báu, và nữ báu như là phương tiện thọ dụng; với các báu vật còn lại như là đoàn tùy tùng. Catunnaṃ mahādīpānaṃ sirivibhavanti tattha laddhaṃ sirisampattiñceva bhogasampattiñca. Tādisamevāti ‘‘purebhattamevā’’tiādinā vuttānubhāvameva. Yojanappamāṇaṃ padesaṃ byāpanena yojanappamāṇaṃ andhakāraṃ. Atidīghatādichabbidhadosaparivajjitaṃ. “Sự huy hoàng và thịnh vượng của bốn đại châu” là tài sản huy hoàng và tài sản vật chất có được ở đó. “Giống như vậy” chính là oai lực đã được nói đến qua câu “purebhattamevā” (chỉ trước bữa ăn) v.v... “Bóng tối trong một do-tuần” là do sự bao trùm một khu vực có kích thước một do-tuần. Tránh được sáu loại lỗi như quá dài v.v... Sūrāti sattivanto, nibbhayāti atthoti āha ‘‘abhīrukā’’ti. Aṅganti kāraṇaṃ. Yena kāraṇena ‘‘vīrā’’ti vucceyyuṃ, taṃ vīraṅgaṃ. Tenāha ‘‘vīriyassetaṃ [Pg.36] nāma’’nti. Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato ‘‘cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyanta’’nti vuttaṃ. ‘‘Adaṇḍenā’’ti imināva dhanadaṇḍassa, sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ. ‘‘Asatthenā’’ti iminā pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘ye katāparādhe’’tiādi vuttaṃ. Vuttappakāranti sāgarapariyantaṃ. “Sūra” là người có năng lực, có nghĩa là không sợ hãi, nên ngài nói “abhīrukā” (không nhút nhát). “Aṅga” là nguyên nhân. Nguyên nhân nào mà họ được gọi là “vīrā” (dũng sĩ), đó là vīraṅga (yếu tố của dũng sĩ). Do đó, ngài nói “đây là tên gọi của tinh tấn”. Vì bánh xe lăn đến tận núi Thiết vi, nên câu “lấy núi Thiết vi làm ranh giới, cho đến tận cùng biển cả” đã được nói. Với từ “adaṇḍenā” (không dùng hình phạt), việc không sử dụng hình phạt bằng tài sản và hình phạt thân thể đã được nói đến. Còn với từ “asatthenā” (không dùng vũ khí), là việc không chiến đấu bằng quân đội. Để chỉ ra cả hai điều này, câu “ye katāparādhe” (những kẻ đã phạm lỗi) v.v... đã được nói. “Theo cách đã nói” là cho đến tận cùng biển cả. ‘‘Rañjanaṭṭhena rāgo, taṇhāyanaṭṭhena taṇhā’’ti pavattiākārabhedena lobho eva dvidhā vutto. Tathā hissa dvidhāpi chadanaṭṭho ekantiko. Yathāha ‘‘andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti, (netti. 11, 27) ‘‘taṇhāchadanachāditā’’ti (udā. 64) ca. Iminā nayena dosādīnampi chadanaṭṭho vattabbo. Kilesaggahaṇena vicikicchādayo sesakilesā vuttā. Yasmā te sabbe pāpadhammā uppajjamānā sattasantānaṃ chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhanti kusalappavattiṃ nivārenti, tasmā te ‘‘chadanā, chadā’’ti ca vuttā. Vivaṭṭacchadāti ca o-kārassa ā-kāraṃ katvā niddeso. “Với ý nghĩa nhuộm, đó là tham ái (rāga); với ý nghĩa khao khát, đó là ái dục (taṇhā)”, do sự khác biệt về hình thái biểu hiện, chính tham (lobha) được nói thành hai loại. Thật vậy, ý nghĩa che đậy của nó trong cả hai trường hợp là chắc chắn. Như đã nói: “Khi tham ái chế ngự con người, lúc đó là bóng tối mịt mù” (Netti. 11, 27), và “bị che đậy bởi màn che ái dục” (Udā. 64). Theo phương pháp này, ý nghĩa che đậy của sân hận v.v... cũng nên được nói đến. Bằng việc kể đến phiền não, các phiền não còn lại như hoài nghi v.v... đã được nói đến. Bởi vì tất cả các pháp bất thiện ấy khi sanh khởi, chúng che đậy, bao trùm tâm tánh của chúng sanh và ngăn cản sự diễn tiến của thiện pháp, do đó chúng được gọi là “chadanā” và “chadā” (những cái che đậy). Và “Vivaṭṭacchadā” là sự chỉ định được thực hiện bằng cách đổi âm ‘o’ thành âm ‘ā’. 35. Tāsanti dvinnampi nipphattīnaṃ. Nimittabhūtānīti ñāpakakāraṇabhūtāni. Tathā hi lakkhīyati mahāpurisabhāvo etehīti lakkhaṇāni. Ṭhānagamanādīsu bhūmiyaṃ suṭṭhu samaṃ patiṭṭhitā pādā etassāti suppatiṭṭhitapādo. Taṃ panassa suppatiṭṭhitapādataṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha aggatalanti aggapādatalaṃ. Paṇhīti paṇhitalaṃ. Passanti pādatalassa dvīsu passesu ekekaṃ, ubhayameva vā pariyantaṃ passaṃ. ‘‘Assa panā’’tiādi anvayato atthavibhāvanaṃ. Suvaṇṇapādukatalamiva ujukaṃ nikkhipiyamānaṃ. Ekappahārenevāti ekakkhaṇeyeva. Sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati nikkhipane. Ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmito uṭṭhahatīti yojanā. Tasmā ayaṃ suppatiṭṭhitapādoti nigamanaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ anupubbaninnādiacchariyabbhutaṃ nissandaphalaṃ, taṃ parato lakkhaṇasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.201) āvibhavissatīti. 35. “Của chúng” là của cả hai sự thành tựu. “Là những dấu hiệu” là những nguyên nhân báo hiệu. Thật vậy, bản chất của bậc Đại nhân được nhận biết qua những điều này, nên chúng được gọi là các tướng (lakkhaṇāni). “Người có bàn chân đặt xuống rất bằng phẳng trên mặt đất khi đứng, đi, v.v...” là người có bàn chân an trụ vững vàng (suppatiṭṭhitapādo). Để làm rõ tính chất bàn chân an trụ vững vàng của ngài theo cách phủ định, câu “yathā” (như) v.v... đã được nói. Ở đây, “aggatala” là phần trước của lòng bàn chân. “Paṇhi” là phần gót chân. “Passa” là mỗi một trong hai cạnh của lòng bàn chân, hoặc là cả hai cạnh. Câu “Assa panā” (còn của ngài) v.v... là sự giải thích ý nghĩa theo cách khẳng định. Được đặt xuống thẳng thắn như đế của đôi hài bằng vàng. “Chỉ trong một lần” là chỉ trong một khoảnh khắc. Toàn bộ lòng bàn chân chạm đất khi đặt xuống. Cách kết hợp là: toàn bộ lòng bàn chân nhấc lên khỏi mặt đất chỉ trong một lần. Do đó, kết luận là “vị này có bàn chân an trụ vững vàng”. Điều cần nói ở đây, là quả báo kỳ diệu, phi thường như sự thấp xuống tuần tự v.v..., điều đó sẽ trở nên rõ ràng sau này trong phần chú giải Kinh Tướng (Dī. Ni. Aṭṭha. 3.201). Nābhi dissatīti lakkhaṇacakkassa nābhi parimaṇḍalasaṇṭhānā suparibyattā hutvā dissati, labbhatīti adhippāyo. Nābhiparicchinnāti tassaṃ nābhiyaṃ paricchinnā paricchedavasena ṭhitā. Nābhimukhaparikkhepapaṭṭoti pakaticakkassa [Pg.37] akkhabbhāhatapariharaṇatthaṃ nābhimukhe ṭhapetabbaṃ parikkhepapaṭṭo, tappaṭicchanno idha adhippeto. Nemimaṇikāti nemiyaṃ āvalibhāvena ṭhitamaṇikālekhā. Sambahulavāroti bahuvidhalekhaṅgavibhāvanavāro. Sattīti āvudhasatti. Sirivacchoti siriaṅgā. Nandīti dakkhiṇāvattaṃ. Sovattikoti sovattiaṅgo. Vaṭaṃsakoti āveḷaṃ. Vaḍḍhamānakanti purimahādīsu dīpaṅkaṃ. Morahatthakoti morapiñchakalāpo, morapiñchapaṭisibbito vā bījanīviseso. Vāḷabījanīti cāmarivālaṃ. Siddhatthādi puṇṇaghaṭapuṇṇapātiyo. ‘‘Cakkavāḷo’’ti vatvā tassa padhānāvayave dassetuṃ ‘‘himavā sineru…pe… sahassānī’’ti vuttaṃ. ‘‘Cakkavattirañño parisaṃ upādāyā’’ti idaṃ hatthiratanādīnampi tattha labbhamānabhāvadassanaṃ. Sabbotisattiādiko yathāvutto aṅgaviseso cakkalakkhaṇasseva parivāroti veditabbo. Nābhi dissati (trục bánh xe được thấy): Trục của tướng hảo bánh xe được thấy có hình tướng tròn trịa, được phân chia rõ ràng, ý nói là có được (trục bánh xe). Nābhiparicchinnā (được phân định bởi trục): Được phân định, được đặt để theo cách phân chia ở nơi trục bánh xe ấy. Nābhimukhaparikkhepapaṭṭo (vành đai bao quanh mặt trục): Vành đai bao quanh cần được đặt ở mặt trục của bánh xe thông thường để tránh sự va chạm của trục xe, ở đây được hiểu ngầm là được che bởi vành đai ấy. Nemimaṇikā (những viên ngọc ở niềng): Những đường nét hình ngọc được đặt để theo hàng ở niềng bánh xe. Sambahulavāro (phần có nhiều chi tiết): Phần trình bày các chi tiết có nhiều loại khác nhau. Satti (cây thương): Cây thương là vũ khí. Sirivaccho (dấu hiệu tốt lành): Các tướng tốt lành. Nandi (dấu hiệu may mắn): Dấu hiệu xoay về bên phải. Sovattiko (dấu hiệu chữ vạn): Tướng chữ vạn. Vaṭaṃsako (vật trang sức): Đồ trang sức đeo tai. Vaḍḍhamānakaṃ (vật hình như ý): Ngọn đèn ở các hướng lớn như hướng đông. Morahatthako (tay cầm lông công): Chùm lông công, hoặc là loại quạt đặc biệt được kết bằng lông công. Vāḷabījanī (quạt lông đuôi): Lông đuôi bò Tây Tạng. Siddhatthādi (hạt cải trắng v.v...): Bình đầy, bát đầy. Sau khi nói “Cakkavāḷo” (vũ trụ), để chỉ ra các thành phần chính của vũ trụ ấy, câu “himavā sineru…pe… sahassāni” (núi Tuyết Sơn, núi Tu Di... ngàn) đã được nói đến. Câu “Cakkavattirañño parisaṃ upādāya” (bao gồm cả đoàn tùy tùng của đức vua Chuyển Luân) này là sự trình bày về sự việc các báu vật như voi báu v.v... cũng có được ở nơi ấy. Cần phải được hiểu rằng tất cả các chi tiết đặc biệt đã được nói như cây thương v.v... chính là đoàn tùy tùng của tướng hảo bánh xe. ‘‘Āyatapaṇhī’’ti idaṃ aññesaṃ paṇhito dīghataṃ sandhāya vuttaṃ, na pana atidīghatanti āha ‘‘paripuṇṇapaṇhī’’ti. Yathā pana paṇhilakkhaṇaṃ paripuṇṇaṃ nāma hoti, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Āraggenāti maṇḍalāya sikhāya. Vaṭṭetvāti yathā suvaṭṭaṃ hoti, evaṃ vaṭṭetvā. Rattakambalageṇḍukasadisāti rattakambalamayageṇḍukasadisā. “Āyatapaṇhī” (gót chân dài): Điều này được nói đến nhằm ám chỉ sự dài hơn gót chân của những người khác, chứ không phải là quá dài, nên ngài đã nói là “paripuṇṇapaṇhī” (gót chân đầy đặn). Và để trình bày bằng phương pháp đối lập về việc tướng gót chân được gọi là đầy đặn như thế nào, câu bắt đầu bằng “yathā hi” (ví như) đã được nói đến. Āraggena (bằng mũi nhọn): Bằng đỉnh tròn. Vaṭṭetvā (sau khi tiện tròn): Sau khi tiện tròn để cho nó được tròn trịa. Rattakambalageṇḍukasadisā (tương tự quả cầu bằng len màu đỏ): Tương tự quả cầu được làm bằng len màu đỏ. ‘‘Makkaṭassevā’’ti dīghabhāvaṃ, samatañca sandhāyetaṃ vuttaṃ. Niyyāsatelenāti chattiritaniyyāsādiniyyāsasammissena telena, yaṃ ‘‘surabhiniyyāsa’’ntipi vadanti. Niyyāsatelaggahaṇañcettha haritālavaṭṭiyā ghanasiniddhabhāvadassanatthaṃ. “Makkaṭasseva” (giống như của con khỉ): Điều này được nói đến nhằm ám chỉ về trạng thái dài và trạng thái đồng đều. Niyyāsatelena (bằng dầu cây): Bằng dầu được pha trộn với các loại nhựa cây như nhựa cây chattirita v.v..., loại dầu mà cũng được gọi là “surabhiniyyāsa” (nhựa thơm). Và ở đây, việc đề cập đến dầu cây là nhằm mục đích trình bày trạng thái đặc và trơn láng của thỏi hùng hoàng. Yathā satakkhattuṃ vihataṃ kappāsapaṭalaṃ sappimaṇḍe osāritaṃ ativiya mudu hoti, evaṃ mahāpurisassa hatthapādāti dassento ‘‘sappimaṇḍe’’tiādimāha. Talunāti sukhumālā. Để trình bày rằng: “Ví như lớp bông gòn được chải một trăm lần, được nhúng vào trong váng sữa bò, trở nên vô cùng mềm mại, cũng vậy, tay và chân của bậc Đại nhân (cũng mềm mại như thế),” ngài đã nói câu bắt đầu bằng “sappimaṇḍe” (trong váng sữa bò). Talunā (mềm mại): Mềm mại, mịn màng. Cammenāti aṅgulantaraveṭhitacammena. Paṭibaddhaaṅgulantaroti ekato sambaddhaaṅgulantaro na hoti. Ekappamāṇāti dīghato samānappamāṇā. Yavalakkhaṇanti abbhantarato aṅgulipabbe ṭhitaṃ yavalakkhaṇaṃ. Paṭivijjhitvāti taṃtaṃpabbānaṃ samānadesatāya aṅgulīnaṃ pasāritakālepi aññamaññaṃ vijjhitāni viya phusitvā tiṭṭhanti. Cammena (bằng da): Bằng lớp da được bao bọc ở kẽ ngón tay. Paṭibaddhaaṅgulantaroti (kẽ ngón tay được nối liền): Không phải là người có kẽ ngón tay được nối liền lại với nhau. Ekappamāṇā (có cùng kích thước): Có kích thước đồng đều về chiều dài. Yavalakkhaṇaṃ (tướng lúa mạch): Tướng lúa mạch được đặt ở đốt ngón tay từ phía trong. Paṭivijjhitvā (sau khi đâm xuyên): Do các đốt ngón tay ở cùng một vị trí nên ngay cả trong lúc các ngón tay được duỗi ra, chúng vẫn đứng chạm vào nhau giống như đã được đâm xuyên qua nhau. Saṅkhā [Pg.38] vuccanti gopphakā, uddhaṃ saṅkhā etesanti ussaṅkhā, pādā. Piṭṭhipādeti piṭṭhipādasamīpe. Tenāti piṭṭhipāde ṭhitagopphakabhāvena baddhā hontīti yojanā. Tayidaṃ ‘‘tenā’’ti padaṃ uparipadadvayepi yojetabbaṃ ‘‘tena baddhabhāvena na yathāsukhaṃ parivaṭṭanti, tena yathāsukhaṃ naparivaṭṭanena gacchantānaṃ pādatalānipi na dissantī’’ti. Uparīti piṭṭhipādato dvitiaṅgulimattaṃ uddhaṃ, ‘‘caturaṅgulamatta’’nti ca vadanti. Nigūḷhāni ca honti, na aññesaṃ viya paññāyamānāni. Tenāti gopphakānaṃ upari patiṭṭhitabhāvena. Assāti mahāpurisassa. Satipi desantarappavattiyaṃ niccaloti dassanatthaṃ nābhiggahaṇaṃ. ‘‘Adhokāyova iñjatī’’ti idaṃ purimapadassa kāraṇavacanaṃ. Yasmā adhokāyova iñjati, tasmā nābhito…pe… niccalo hoti. ‘‘Sukhena pādā parivaṭṭantī’’ti idaṃ pana purimassa, pacchimassa ca kāraṇavacanaṃ. Yasmā sukhena pādā parivaṭṭanti, tasmā adhokāyova iñjati, yasmā sukhena pādā parivaṭṭanti, tasmā puratopi…pe… pacchatoyevāti. Saṅkhā được gọi là các mắt cá, ussaṅkhā (mắt cá ở trên) là các bàn chân có mắt cá ở trên. Piṭṭhipāde (ở mu bàn chân): Ở gần mu bàn chân. Tena (do đó): Cần được liên kết là: “Chúng được buộc lại do trạng thái của các mắt cá được đặt ở mu bàn chân.” Từ “tena” (do đó) này cần được liên kết với cả hai câu ở trên là: “Do trạng thái được buộc lại ấy, chúng không xoay chuyển theo ý muốn; do việc không xoay chuyển theo ý muốn ấy, các lòng bàn chân của những vị đang đi cũng không được nhìn thấy.” Uparī (ở trên): Ở trên mu bàn chân khoảng hai lóng tay, và cũng có người nói là “khoảng bốn lóng tay.” Và chúng được ẩn kín, không được biết đến giống như của những người khác. Tena (do đó): Do trạng thái được thiết lập ở trên các mắt cá. Assa (của vị ấy): Của bậc Đại nhân. Việc đề cập đến rốn là nhằm mục đích trình bày rằng: “Vị ấy không lay động (từ rốn trở lên) ngay cả trong khi có sự di chuyển đến nơi khác.” Câu “Adhokāyova iñjati” (chỉ có thân dưới lay động) này là lời nói về nguyên nhân của câu trước. Bởi vì chỉ có thân dưới lay động, do đó từ rốn... vị ấy không lay động. Còn câu “Sukhena pādā parivaṭṭantī” (các bàn chân xoay chuyển một cách dễ dàng) này là lời nói về nguyên nhân của câu trước và câu sau. Bởi vì các bàn chân xoay chuyển một cách dễ dàng, do đó chỉ có thân dưới lay động; bởi vì các bàn chân xoay chuyển một cách dễ dàng, do đó từ phía trước... và từ phía sau. Yasmā eṇimigassa samantato ekasadisamaṃsā anukkamena uddhaṃ thūlā jaṅghā honti, tathā mahāpurisassāpi, tasmā vuttaṃ ‘‘eṇimigasadisajaṅgho’’ti. Paripuṇṇajaṅghoti samantato maṃsūpacayena paripuṇṇajaṅgho. Tenāha ‘‘na ekato’’tiādi. Bởi vì con nai eṇi có bắp chân với các thớ thịt đồng đều ở xung quanh, to dần theo thứ tự lên phía trên, và bậc Đại nhân cũng có bắp chân như thế, do đó đã được nói là “eṇimigasadisajaṅgho” (có bắp chân tương tự con nai eṇi). Paripuṇṇajaṅgho (bắp chân đầy đặn): Có bắp chân đầy đặn do sự tích tụ của các thớ thịt ở xung quanh. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “na ekato” (không phải ở một bên). Etenāti ‘‘anonamanto’’tiādivacanena, jāṇuphāsubhāvadīpanenāti attho. Avasesajanāti iminā lakkhaṇena rahitajanā. Khujjā vā honti heṭṭhimakāyato uparimakāyassa rassatāya, vāmanā vā uparimakāyato heṭṭhimakāyassa rassatāya, etena ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ, cakkavattinañca itare sattā khujjapakkhikā, vāmanapakkhikā cāti dasseti. Etena (do điều này): Có nghĩa là do lời nói bắt đầu bằng “anonamanto” (không cúi xuống), do sự trình bày về trạng thái dễ dàng của đầu gối. Avasesajanā (những người còn lại): Những người không có tướng hảo này. Hoặc là người gù do thân trên ngắn hơn thân dưới, hoặc là người lùn do thân dưới ngắn hơn thân trên. Do điều này, ngài trình bày rằng: “Ngoại trừ bậc Chánh Đẳng Giác và đức vua Chuyển Luân, các chúng sanh khác thuộc về loại người gù và thuộc về loại người lùn.” Kāmaṃ sabbāpi padumakaṇṇikā suvaṇṇavaṇṇāva, kañcanapadumakaṇṇikā pana pabhassarabhāvena tato sātisayāti āha ‘‘suvaṇṇapadumakaṇṇikasadisehī’’ti. Ohitanti samohitaṃ antogadhaṃ. Tathābhūtaṃ pana taṃ tena channaṃ hotīti āha ‘‘paṭicchanna’’nti. Dù cho tất cả các đài sen đều có màu vàng, nhưng đài sen vàng lại vượt trội hơn do trạng thái sáng chói, nên ngài đã nói là “suvaṇṇapadumakaṇṇikasadisehī” (tương tự như các đài sen vàng). Ohitaṃ (được rút vào): Được rút vào, được ẩn vào bên trong. Và do có trạng thái như vậy, nó được che đậy bởi vật ấy, nên ngài đã nói là “paṭicchannaṃ” (được che kín). Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇavaṇṇavaṇṇoti ayamettha atthoti āha ‘‘jātihiṅgulakenā’’tiādi, svāyamattho āvuttiñāyena ca veditabbo. Sarīrapariyāyo idha vaṇṇa-saddoti adhippāyo. Paṭhamavikappaṃ vatvā [Pg.39] tathārūpāya pana ruḷhiyā abhāvaṃ manasi katvā vaṇṇadhātupariyāyameva vaṇṇa-saddaṃ gahetvā dutiyavikappo vutto. Tasmā padadvayenāpi suniddhantasuvaṇṇasadisachavivaṇṇoti vuttaṃ hoti. Câu ‘Suvaṇṇavaṇṇoti’ có nghĩa là ‘suvaṇṇavaṇṇavaṇṇo’ (có màu sắc của sắc vàng), đây là ý nghĩa ở đây. Ngài đã nói: ‘bằng chu sa son’ v.v... và ý nghĩa này nên được hiểu theo phương pháp lặp lại. Ở đây, từ ‘vaṇṇa’ là từ đồng nghĩa với thân thể, đó là chủ ý. Sau khi nói về cách giải thích thứ nhất, nhưng vì tâm niệm rằng không có cách dùng thông thường như vậy, nên cách giải thích thứ hai đã được nêu ra bằng cách lấy từ ‘vaṇṇa’ chỉ là từ đồng nghĩa với sắc tố. Do đó, bằng cả hai từ, điều được nói là: ‘có màu da giống như vàng đã được luyện kỹ’. Rajoti sukhumarajo. Jallanti malīnabhāvāvaho reṇusañcayo. Tenāha ‘‘malaṃ vā’’ti. Yadi vivattati, kathaṃ nhānādīnīti āha ‘‘hatthadhovanādīnī’’tiādi. ‘Rajoti’ là bụi mịn. ‘Jallanti’ là sự tích tụ của phấn bụi mang lại tình trạng ô uế. Do đó, ngài đã nói: ‘hoặc là cấu uế’. Nếu (bụi) bị loại trừ, tại sao lại có việc tắm rửa v.v...? Ngài đã nói: ‘việc rửa tay v.v...’. Āvaṭṭapariyosāneti padakkhiṇāvaṭṭanavasena pavattassa āvaṭṭassa ante. ‘Āvaṭṭapariyosāneti’ có nghĩa là ở cuối của vòng xoáy đã diễn tiến theo cách xoay về bên phải. Brahmuno sarīraṃ purato vā pacchato vā anonamitvā ujukameva uggatanti āha ‘‘brahmā viya ujugatto’’ti. Sā panāyaṃ ujugattatā avayavesu buddhippattesu daṭṭhabbā, na daharakāleti vuttaṃ ‘‘uggatadīghasarīro bhavissatī’’ti. Itaresūti ‘‘khandhajāṇūsū’’ti imesu dvīsu ṭhānesu namantā purato namantīti ānetvā sambandho. Passavaṅkāti dakkhiṇapassena vā vāmapassena vā vaṅkā. Sūlasadisāti potthakarūpakaraṇe ṭhapitasūlapādasadisā. Thân của Phạm thiên vươn lên ngay thẳng, không cúi về phía trước hay ngả về phía sau, nên ngài đã nói: ‘thân thẳng như Phạm thiên’. Và sự thẳng thắn của thân này cần được thấy ở các chi phần đã đạt đến sự phát triển, không phải ở thời thơ ấu, nên đã được nói rằng: ‘sẽ có thân hình cao lớn’. ‘Ở những người khác’ có nghĩa là ở hai nơi này là ‘vai và đầu gối’, khi họ cúi thì cúi về phía trước, đây là sự liên kết được mang đến. ‘Passavaṅkāti’ là cong về bên hông phải hoặc bên hông trái. ‘Sūlasadisāti’ là giống như chân cọc được dựng lên trong việc làm hình tượng bằng vữa. Hatthapiṭṭhiādivasena satta sarīrāvayavā ussadā upacitamaṃsā etassāti sattussado. Aṭṭhikoṭiyo paññāyantīti yojanā. Nigūḷhasirājālehīti lakkhaṇavacanametanti tena nigūḷhaaṭṭhikoṭīhītipi vuttameva hotīti. Hatthapiṭṭhādīhīti ettha ādi-saddena aṃsakūṭakhandhakūṭānaṃ saṅgahe siddhe taṃ ekadesena dassento ‘‘vaṭṭetvā…pe… khandhenā’’ti āha. ‘‘Silārūpakaṃ viyā’’tiādinā vā nigūḷhaaṃsakūṭatāpi vibhāvitā yevāti daṭṭhabbaṃ. ‘Sattussado’ là vị có bảy phần thân thể, theo cách nói là mu bàn tay v.v..., được nổi tròn, có thịt đầy đặn. Cách kết nối là: các đầu xương không hiện rõ. ‘Nigūḷhasirājālehīti’ là lời nói về tướng tốt này, do đó điều cũng được nói là: ‘với các đầu xương được che kín’. Ở đây, trong câu ‘hatthapiṭṭhādīhīti’, vì sự bao gồm các chỏm vai và các đốt xương cổ đã được xác định bởi từ ‘ādi’, nên để chỉ ra một phần điều ấy, ngài đã nói: ‘sau khi làm cho tròn... cho đến... bằng vai’. Hoặc, bằng câu ‘giống như hình tượng bằng đá’ v.v..., cũng cần phải thấy rằng đặc tính chỏm vai được che kín cũng đã được làm rõ. Sīhassa pubbaddhaṃ sīhapubbaddhaṃ, paripuṇṇāvayavatāya sīhapubbaddhaṃ viya sakalo kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Tenāha ‘‘sīhassa pubbaddhakāyo viya sabbo kāyo paripuṇṇo’’ti. Sīhassevāti sīhassa viya. Dussaṇṭhitavisaṇṭhito na hotīti duṭṭhu saṇṭhito, virūpasaṇṭhito ca na hoti, tesaṃ tesaṃ avayavānaṃ ayuttabhāvena, virūpabhāvena ca saṇṭhiti upagato na hotīti attho. Saṇṭhantīti saṇṭhahanti. Dīghehīti aṅgulināsādīhi. Rassehīti gīvādīhi. Thūlehīti ūrubāhuādīhi[Pg.40]. Kisehīti kesalomamajjhādīhi. Puthulehīti akkhihatthatalādīhi. Vaṭṭehīti jaṅghahatthādīhi. Nửa thân trước của sư tử là ‘sīhapubbaddhaṃ’. ‘Sīhapubbaddhakāyo’ là vị có toàn thân giống như nửa thân trước của sư tử do các chi phần được đầy đặn. Do đó, ngài đã nói: ‘toàn thân được đầy đặn giống như nửa thân trước của sư tử’. ‘Sīhassevāti’ là ‘sīhassa viya’ (giống như của sư tử). Không có hình thể xấu và hình thể dị dạng có nghĩa là không có hình thể xấu, và không có hình thể dị dạng. Ý nghĩa là không đạt đến trạng thái có hình thể do sự không tương xứng và do sự dị dạng của các chi phần này hay kia. ‘Saṇṭhantīti’ là ‘saṇṭhahanti’ (chúng được cấu tạo). ‘Dīghehīti’ là với các ngón tay, mũi, v.v... ‘Rassehīti’ là với cổ, v.v... ‘Thūlehīti’ là với đùi, cánh tay, v.v... ‘Kisehīti’ là với tóc, lông, phần giữa (eo), v.v... ‘Puthulehīti’ là với mắt, lòng bàn tay, v.v... ‘Vaṭṭehīti’ là với ống chân, bàn tay, v.v... Satapuññalakkhaṇatāya nānācittena puññacittena cittito sañjātacittabhāvo ‘‘īdiso eva buddhānaṃ dhammakāyassa adhiṭṭhānaṃ bhavituṃ yutto’’ti dasapāramīhi sajjito abhisaṅkhato, ‘‘dānacittena puññacittenā’’ti vā pāṭho, dānavasena, sīlādivasena ca pavattapuññacittenāti attho. Do là tướng của trăm phước, được trang hoàng, có trạng thái được trang hoàng sanh khởi bởi các tâm phước đa dạng, được chuẩn bị, được tu sửa bởi mười pāramī với ý nghĩ rằng: ‘Chỉ có thân như thế này mới thích hợp để làm nền tảng cho Pháp thân của các đức Phật’. Hoặc, có bài đọc là: ‘bởi tâm phước là tâm bố thí’. Ý nghĩa là: bởi tâm phước đã diễn tiến theo cách bố thí, và theo cách giới v.v... Dvinnaṃ koṭṭānaṃ antaranti dvinnaṃ piṭṭhibāhānaṃ vemajjhaṃ piṭṭhimajjhassa uparibhāgo. Citaṃ paripuṇṇanti aninnabhāvena citaṃ, dvīhi koṭṭehi samatalatāya paripuṇṇaṃ. Uggammāti uggantvā, aninnaṃ samatalaṃ hutvāti adhippāyo. Tenāha ‘‘suvaṇṇaphalakaṃ viyā’’ti. ‘Dvinnaṃ koṭṭānaṃ antaraṃ’ là khoảng giữa của hai bả vai, là phần trên của giữa lưng. ‘Citaṃ paripuṇṇan’ti là được lấp đầy do không có chỗ lõm, được đầy đặn do bằng phẳng với hai bả vai. ‘Uggammā’ti là sau khi nổi lên, chủ ý là sau khi trở nên không lõm và bằng phẳng. Do đó, ngài đã nói: ‘giống như tấm ván bằng vàng’. Nigrodho viya parimaṇḍaloti parimaṇḍalanigrodho viya parimaṇḍalo, ‘‘nigrodhaparimaṇḍalaparimaṇḍalo’’ti vattabbe ekassa parimaṇḍala-saddassa lopaṃ katvā ‘‘nigrodhaparimaṇḍalo’’ti vutto. Tenāha ‘‘samakkhandhasākho nigrodho’’tiādi. Na hi sabbo nigrodho parimaṇḍaloti, parimaṇḍalasaddasannidhānena vā parimaṇḍalova nigrodho gayhatīti ekassa parimaṇḍalasaddassa lopena vināpi ayamattho labbhatīti āha ‘‘nigrodho viya parimaṇḍalo’’ti. Yāvatako assāti yāvatakvassa o-kārassa va-kārādesaṃ katvā. ‘Nigrodho viya parimaṇḍalo’ là tròn đều như cây đa tròn đều. Khi đáng lẽ phải nói là ‘nigrodhaparimaṇḍalaparimaṇḍalo’ thì đã được nói là ‘nigrodhaparimaṇḍalo’ sau khi đã lược bỏ một từ ‘parimaṇḍala’. Do đó, ngài đã nói: ‘cây đa có thân và cành cân đối’ v.v... Vì không phải tất cả cây đa đều tròn đều. Hoặc, do sự gần gũi của từ ‘parimaṇḍala’ nên chỉ cây đa tròn đều mới được hiểu. Như vậy, ý nghĩa này cũng có được ngay cả khi không có sự lược bỏ một từ ‘parimaṇḍala’. Ngài đã nói: ‘tròn đều như cây đa’. ‘Yāvatako assā’ti là do đã biến đổi âm ‘o’ thành âm ‘va’ trong câu ‘yāvatakvassa’. Samavaṭṭitakkhandhoti samaṃ suvaṭṭitakkhandho. Koñcā viya dīghagalā, bakā viya vaṅkagalā, varāhā viya puthulagalāti yojanā. Suvaṇṇāḷiṅgasadisoti suvaṇṇamayakhuddakamudiṅgasadiso. ‘Samavaṭṭitakkhandho’ti là có cổ tròn đều một cách cân đối. Cách kết nối là: (những người khác) có cổ dài như chim diệc, cổ cong như chim hạc, cổ to như heo rừng. ‘Suvaṇṇāḷiṅgasadiso’ti là giống như cái trống nhỏ bằng vàng. Rasaggasaggīti madhurādibhedaṃ rasaṃ gasanti anto pavesantīti rasaggasā rasaggasānaṃ aggā rasaggasaggā, tā etassa santīti rasaggasaggī. Tenāti ojāya apharaṇena hīnadhātukattā te bahvābādhā honti. ‘Rasaggasaggī’ti: các dây thần kinh dẫn vị là các dây thần kinh ‘nuốt,’ tức là đưa vào bên trong, vị có sự khác biệt là ngọt v.v... Các dây thần kinh dẫn vị tốt nhất trong các dây thần kinh dẫn vị là các dây thần kinh dẫn vị thượng hạng. Vị ấy có chúng nên là ‘rasaggasaggī’. ‘Tenā’ti: do đó, tức là do sự không lan tỏa của chất dinh dưỡng, do có các yếu tố bị suy giảm nên họ có nhiều bệnh tật. Hanūti sannissayadantādhārassa samaññā, taṃ bhagavato sīhassa hanu viya, tasmā bhagavā sīhahanu. Tattha yasmā buddhānaṃ rūpakāyassa, dhammakāyassa ca upamā nāma hīnūpamāva, natthi samānūpamā, kuto adhikūpamā, tasmā ayampi hīnūpamāti dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Yasmā mahāpurisassa heṭṭhimānurūpavaseneva uparimampi saṇṭhitaṃ, tasmā vuttaṃ [Pg.41] ‘‘dvepi paripuṇṇānī’’ti, tañca kho na sabbaso parimaṇḍalatāya, atha kho tibhāgāvasesamaṇḍalatāyāti āha ‘‘dvādasiyā pakkhassa candasadisānī’’ti. Sallakkhetvāti attano lakkhaṇasatthānusārena upadhāretvā. Dantānaṃ uccanīcatā abbhantarabāhirapassavasenapi veditabbā, na aggavaseneva. Tenāha ‘‘ayapaṭṭakena chinnasaṅkhapaṭalaṃ viyā’’ti. Ayapaṭṭakanti kakacaṃ adhippetaṃ. Samā bhavissanti, na visamā, samasaṇṭhānāti attho. Hanu (hàm) là tên gọi của phần nâng đỡ răng. Hàm của Đức Thế Tôn giống như hàm của sư tử, vì thế Đức Thế Tôn có hàm sư tử. Ở đây, vì sự ví von đối với sắc thân và pháp thân của các Đức Phật chỉ là sự ví von thấp kém, không có sự ví von tương đồng, huống chi là sự ví von cao hơn, do đó để chỉ ra rằng đây cũng là sự ví von thấp kém, nên đã nói 'ở đây' v.v... Vì phần trên của bậc Đại nhân cũng được định hình tương xứng với phần dưới, do đó đã nói 'cả hai đều đầy đặn'. Và điều đó không phải là tròn trịa hoàn toàn, mà là tròn trịa còn lại một phần ba, nên đã nói 'giống như mặt trăng của ngày thứ mười hai trong tháng'. 'Sau khi xem xét kỹ' nghĩa là sau khi đã xác định theo tướng pháp của mình. Sự cao thấp của răng nên được hiểu theo phương diện bên trong và bên ngoài, không chỉ theo phương diện đỉnh răng. Do đó đã nói 'giống như một lớp vỏ ốc xà cừ được cắt bằng một tấm sắt'. 'Tấm sắt' có nghĩa là cái cưa. Sẽ bằng nhau, không không bằng nhau, nghĩa là có hình dạng đồng đều. Sātisayaṃ mududīghaputhulatādippakāraguṇā hutvā bhūtā jātāti pabhūtā, bha-kārassa ha-kāraṃ katvā pahūtā jivhā etassāti pahūtajivho. Pabhūtā (phong phú, dồi dào) có nghĩa là đã trở thành, đã sinh ra với các phẩm chất đặc biệt như mềm mại, dài, rộng v.v... Sau khi đổi âm 'bha' thành âm 'ha', (ta có) pahūtā. Pahūtajivho (có lưỡi rộng dài) là người có lưỡi pahūtā (rộng dài). Vicchinditvā vicchinditvā pavattasaratāya chinnassarāpi. Anekākāratāya bhinnassarāpi. Kākassa viya amanuññasaratāya kākassarāpi. Apalibuddhattāti anupaddutavatthukattā, vatthūti ca akkharuppattiṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Aṭṭhaṅgasamannāgatoti ettha aṅgāni parato āgamissanti. Mañjughosoti madhurassaro. Cũng có giọng đứt quãng do âm thanh phát ra một cách ngắt quãng. Cũng có giọng vỡ do có nhiều hình thái khác nhau. Cũng có giọng quạ do âm thanh không dễ chịu giống như tiếng quạ. 'Do không bị trở ngại' nghĩa là do có cơ sở không bị phiền nhiễu. Và 'cơ sở' nên được hiểu là nơi phát sinh âm chữ. Trong câu 'thành tựu tám chi phần', các chi phần sẽ được đề cập sau. 'Mañjughoso' (âm thanh mỹ diệu) nghĩa là có giọng ngọt ngào. Abhinīlanettoti adhikanīlanetto, adhikatā ca sātisayaṃ nīlabhāvena veditabbā, na nettanīlabhāvasseva adhikabhāvatoti āha ‘‘na sakalanīlanetto’’tiādi. Pītalohitavaṇṇā setamaṇḍalagatarājivasena. Nīlasetakāḷavaṇṇā pana taṃtaṃmaṇḍalavaseneva veditabbā. 'Abhinīlanetto' (mắt xanh biếc) nghĩa là có mắt xanh thẳm. Và sự thẳm hơn nên được hiểu là do trạng thái xanh một cách đặc biệt, không phải do chính trạng thái xanh của mắt là nhiều hơn, nên đã nói 'không phải là mắt xanh hoàn toàn' v.v... Các màu vàng và đỏ là do các đường gân đi vào tròng trắng. Còn các màu xanh, trắng, đen nên được hiểu theo từng tròng mắt tương ứng. ‘‘Cakkhubhaṇḍanti akkhidala’’nti keci. ‘‘Akkhidalavaṭuma’’nti aññe. Akkhidalehi pana saddhiṃ akkhibimbanti veditabbaṃ. Evañhi viniggatagambhīrajotanāpi yuttā hoti. ‘‘Adhippeta’’nti iminā ayamettha adhippāyo ekadesena samudāyupalakkhaṇañāyenāti dasseti. Yasmā pakhuma-saddo loke akkhidalalomesu niruḷho, tenevāha ‘‘mudusiniddhanīlasukhumapakhumācitāni akkhīnī’’ti. Một số người nói: ''Cakkhubhaṇḍa' (vật dụng của mắt) là mí mắt'. Những người khác nói: 'Là vành mí mắt'. Nhưng nên được hiểu là tròng mắt cùng với mí mắt. Như vậy, sự chiếu sáng sâu thẳm tỏa ra cũng hợp lý. Bằng từ 'được ám chỉ', điều này chỉ ra rằng ý nghĩa ở đây là theo nguyên tắc dùng một phần để chỉ toàn thể. Vì từ 'pakhuma' (lông mi) trong đời thường đã được dùng để chỉ lông trên mí mắt, do đó đã nói 'đôi mắt được tô điểm bởi lông mi mềm mại, óng ả, xanh biếc, và mịn màng'. Kiñcāpi uṇṇā-saddo loke avisesato lomapariyāyo, idha pana lomavisesavācakoti āha ‘‘uṇṇā loma’’nti. Nalāṭavemajjhe jātāti nalāṭamajjhagatā jātā. Odātatāya upamā, na mudutāya[Pg.42]. Uṇṇā hi tatopi sātisayaṃ mudutarā. Tenāha‘‘sappi maṇḍe’’tiādi. Rajatapubbuḷakanti rajatamayatārakamāha. Mặc dù từ 'uṇṇā' (bạch hào) trong đời thường là một từ đồng nghĩa với lông nói chung, nhưng ở đây nó chỉ một loại lông đặc biệt, nên đã nói 'uṇṇā là lông'. 'Sinh ra ở giữa trán' nghĩa là đã sinh ra ở vị trí giữa trán. Sự ví von là về sự trắng trong, không phải về sự mềm mại. Vì bạch hào còn mềm mại hơn thế một cách đặc biệt. Do đó đã nói 'váng sữa' v.v... 'Bong bóng bạc' là nói đến ngôi sao bằng bạc. Dve atthavase paṭicca vuttanti yasmā buddhā, cakkavattino ca paripuṇṇanalāṭatāya, paripuṇṇasīsabimbatāya ca ‘‘uṇhīsasīsā’’ti vuccanti, tasmā te dve atthavase paṭicca ‘‘uṇhīsasīso’’ti idaṃ vuttaṃ. Idāni taṃ atthadvayaṃ mahāpurise suppatiṭṭhitanti ‘‘mahāpurisassa hī’’tiādi vuttaṃ. Saṇhatamatāya, suvaṇṇavaṇṇatāya, pabhassaratāya, paripuṇṇatāya ca rañño bandhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Kapisīsāti dvidhābhūtasīsā. Phalasīsāti phalitasīsā. Aṭṭhisīsāti maṃsassa abhāvato ativiya aṭṭhitāya, patanubhāvato vā taconaddhaaṭṭhimattasīsā. Tumbasīsāti lābusadisasīsā. Pabbhārasīsāti piṭṭhibhāgena olambamānasīsā. Purimanayenāti paripuṇṇanalāṭatāpakkhena. Uṇhīsaveṭhitasīso viyāti uṇhīsapaṭṭena veṭhitasīsapadeso viya. Uṇhīsaṃ viyāti chekena sippinā viracitauṇhīsamaṇḍalaṃ viya. 'Được nói do duyên theo hai ý nghĩa' là vì các Đức Phật và các vị Chuyển Luân Vương được gọi là 'uṇhīsasīsā' (có đỉnh đầu như nhục kế) do có vầng trán đầy đặn và có vành đầu đầy đặn, do đó câu 'uṇhīsasīso' này được nói do duyên theo hai ý nghĩa ấy. Bây giờ, để chỉ rằng hai ý nghĩa ấy được thiết lập vững chắc nơi bậc Đại nhân, nên đã nói 'vì của bậc Đại nhân' v.v... Do sự mịn màng nhất, màu sắc vàng ròng, sự rực rỡ, và sự đầy đặn, nó tỏa sáng như dải khăn nhục kế được quấn của vị vua. 'Đầu khỉ' là đầu bị chia làm hai. 'Đầu quả' là đầu bị nứt. 'Đầu xương' là đầu chỉ có xương bọc da do không có thịt, do quá xương xẩu, hoặc do mỏng manh. 'Đầu bầu' là đầu giống quả bầu. 'Đầu dốc' là đầu bị rủ xuống ở phần sau. 'Theo cách trước' là theo phương diện vầng trán đầy đặn. 'Giống như đầu được quấn nhục kế' là giống như vùng đầu được quấn bằng dải khăn nhục kế. 'Giống như nhục kế' là giống như vành nhục kế được tạo ra bởi một nghệ nhân khéo léo. Vipassīsamaññāvaṇṇanā Giải thích về tên gọi Vipassī. 37. Tassa vitthāroti tassa lakkhaṇapariggaṇhane nemittakānaṃ santappanassa vitthāro vitthārakathā. Gabbhokkantiyaṃ nimittabhūta supinapaṭiggāhakasantappane vuttoyeva. Niddosenāti khārikaloṇikādidosarahitena. Dhātiyoti thaññapāyikā dhātiyo. Tā hi dhāpenti thaññaṃ pāyentīti dhātiyo. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘saṭṭhi’’nti padaṃ upasaṃharati, sesāpīti nhāpikā, dhārikā, parihārikāti imā tividhā. Tāpi dahanti vidahanti nhānaṃ dahanti dhārentīti ‘‘dhātiyo’’ tveva vuccanti. Tattha dhāraṇaṃ urasā, ūrunā, hatthehi vā suciraṃ velaṃ sandhāraṇaṃ. Pariharaṇaṃ aññassa aṅkato attano aṅkaṃ, aññassa bāhuto attano bāhuṃ upasaṃharantehi haraṇaṃ sampāpanaṃ. 37. 'Sự chi tiết của việc ấy' là sự chi tiết, là lời nói chi tiết về việc làm hài lòng các nhà tướng số trong việc xem xét các tướng của ngài. Điều này đã được nói đến trong việc làm hài lòng những người giải mộng, những người đã trở thành điềm báo lúc nhập thai. 'Không có lỗi' nghĩa là không có các lỗi như vị kiềm, vị mặn v.v... 'Bảo mẫu' là các bảo mẫu cho bú sữa. Vì các vị ấy cho bú, cho uống sữa, nên được gọi là 'dhātiyo' (bảo mẫu). Bằng từ 'cũng vậy', từ 'sáu mươi' được kết nối. 'Những người còn lại' là ba loại này: bảo mẫu tắm rửa, bảo mẫu bế ẵm, và bảo mẫu vui đùa. Các vị ấy cũng mang, sắp đặt, tắm rửa, bế ẵm, nên cũng được gọi là 'dhātiyo'. Trong đó, 'bế ẵm' là việc giữ trong một thời gian dài bằng ngực, bằng đùi, hoặc bằng tay. 'Vui đùa' là việc mang đi, đưa đến bằng cách chuyển từ lòng người này sang lòng mình, từ tay người này sang tay mình. 38. Mañjussaroti saṇhassaro. Yo hi saṇho, so kharo na hotīti āha ‘‘akharassaro’’ti. Vaggussaroti manorammassaro, manorammatā cassa cāturiyane puññayogatoti āha ‘‘chekanipuṇassaro’’ti. Madhurassaroti sotasukhassaro, sotasukhatā cassa ativiya iṭṭhabhāvenāti āha ‘‘sātassaro’’ti. Pemanīyassaroti [Pg.43] piyāyitabbassaro, piyāyitabbatā cassa suṇantānaṃ attani bhattisamuppādanenāti āha ‘‘pemajanakassaro’’ti. Karavīkassaroti. Karavīkasaddo yesaṃ sattānaṃ sotapathaṃ upagacchati, te attano sarasampattiyā pakatiṃ jahāpetvā avase karonto attano vase vatteti, evaṃ madhuroti dassento ‘‘tatrida’’ntiādimāha. Tattha ‘‘karavīkasakuṇe’’tiādi tassa sabhāvakathanaṃ. Laḷitanti pītivegasamuṭṭhitaṃ līḷaṃ. Chaḍḍetvāti ‘‘saṅkharaṇampi madhurasaddasavanantarāyakara’’nti tiṇāni apanetvā. Anikkhipitvāti bhūmiyaṃ anikkhipitvā ākāsagatameva katvā. Anubaddhamigā vāḷamigehi. Tato maraṇabhayaṃ hitvā. Pakkhe pasāretvāti pakkhe yathāpasārite katvā apatantā tiṭṭhanti. 38. Mañjussaro có nghĩa là âm thanh dịu dàng. Vị nào có âm thanh dịu dàng, vị ấy không có âm thanh thô ráp, vì thế được nói là ‘akharassaro’ (âm thanh không thô ráp). Vaggussaro có nghĩa là âm thanh làm vui lòng, và sự làm vui lòng của âm thanh ấy là do sự kết hợp của phước báu trong sự khéo léo, vì thế được nói là ‘chekanipuṇassaro’ (âm thanh khéo léo, tinh tế). Madhurassaro có nghĩa là âm thanh êm tai, và sự êm tai của âm thanh ấy là do bản chất vô cùng đáng ưa thích, vì thế được nói là ‘sātassaro’ (âm thanh dễ chịu). Pemanīyassaro có nghĩa là âm thanh đáng được yêu mến, và sự đáng được yêu mến của âm thanh ấy là do việc làm phát sanh lòng sùng mộ nơi những người nghe, vì thế được nói là ‘pemajanakassaro’ (âm thanh làm phát sanh tình thương). Karavīkassaro (âm thanh như chim karavīka). Tiếng chim karavīka, khi đi vào tai của chúng sanh nào, nó làm cho họ từ bỏ bản tánh tự nhiên của mình bằng sự hoàn hảo của âm thanh, làm cho họ trở nên bất động và khuất phục họ, ngọt ngào như vậy, để chỉ rõ điều này, ngài nói ‘tatrida’ (ở đây là điều này) v.v... Trong đó, ‘karavīkasakuṇe’ (về con chim karavīka) v.v... là lời nói về bản chất của nó. Laḷitaṃ là sự vui đùa phát sanh từ sự thôi thúc của hỷ. Chaḍḍetvā (sau khi vứt bỏ): Nghĩ rằng “việc dọn dẹp cũng là một trở ngại cho việc nghe âm thanh ngọt ngào,” nên đã loại bỏ cỏ. Anikkhipitvā (không đặt xuống): Không đặt xuống đất mà giữ nó bay lơ lửng trên không. Anubaddhamigā (những con thú bị rượt đuổi) bởi những con thú dữ. Tato (từ đó): Từ bỏ nỗi sợ chết. Pakkhe pasāretvā (sau khi dang rộng đôi cánh): Sau khi dang rộng đôi cánh, chúng đứng yên không rơi xuống. Suvaṇṇapañjaraṃ vissajjesi yojanappamāṇe ākāse attano āṇāya pavattanato. Tenāha ‘‘so rājāṇāyā’’tiādi. Laḷiṃsūti laḷitaṃ kātuṃ ārabhiṃsu. Taṃ pītinti taṃ buddhaguṇārammaṇaṃ pītiṃ teneva nīhārena punappunaṃ pavattaṃ pītiṃ avijahitvā vikkhambhitakilesā therānaṃ santike laddhadhammassavanasappāyā upanissayasampattiyā paripakkañāṇatāya sattahi…pe… patiṭṭhāsi. Sattasatamattena orodhajanena saddhiṃ padasāva therānaṃ santikaṃ upagatattā ‘‘sattahi jaṅghasatehi saddhi’’nti vuttaṃ. Tatoti karavīkasaddato. Satabhāgena…pe… veditabbo anekakappakoṭisatasambhūtapuññasambhārasamudāgatavatthusampattibhāvato. Đã thả chiếc lồng vàng ra vì nó bay đi trong không gian một do-tuần bằng uy lực của mình. Do đó, ngài nói ‘so rājāṇāyā’ (nó, bằng uy lực của vua) v.v... Laḷiṃsu có nghĩa là họ bắt đầu vui đùa. Taṃ pītiṃ (niềm hỷ đó): Không từ bỏ niềm hỷ đó, niềm hỷ có đức Phật làm đối tượng, niềm hỷ diễn ra lặp đi lặp lại theo cùng một cách, với các phiền não đã được chế ngự, với sự thích hợp của việc được nghe Pháp nơi các vị trưởng lão, với sự thành tựu của cận y duyên, với trí tuệ đã chín muồi, vị ấy đã an trú... với bảy... Vì đã đi bộ đến gần các vị trưởng lão cùng với bảy trăm cung nữ, nên được nói là ‘sattahi jaṅghasatehi saddhiṃ’ (cùng với bảy trăm đôi chân). Tato có nghĩa là từ tiếng chim karavīka. Satabhāgena... nên được hiểu là... do bản chất của sự thành tựu về vật chất có được từ sự tích lũy phước báu được tạo ra trong nhiều trăm ức kiếp. 39. Kammavipākajanti sātisayasucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ dūrepi ārammaṇaṃ sampaṭicchanasamatthaṃ kammavipākena sahajātaṃ, kammassa vā vipākabhāvena jātaṃ pasādacakkhu. Duvidhañhi dibbacakkhuṃ kammamayaṃ, bhāvanāmayanti. Tatridaṃ kammamayanti āha ‘‘na bhāvanāmaya’’nti. Bhāvanāmayaṃ pana bodhimūle uppajjissati. Ayaṃ ‘‘so’’ti sallakkhaṇaṃ kāmaṃ manoviññāṇena hoti, cakkhuviññāṇena pana tassa tathā vibhāvitattā manoviññāṇassa tattha tathāpavattīti āha ‘‘yena nimittaṃ…pe… sakkotī’’ti. 39. Kammavipākajaṃ (do quả của nghiệp sanh) có nghĩa là nhãn quan trong sáng được tạo ra bởi nghiệp thiện vượt trội, không bị ô nhiễm bởi mật, đàm, máu, v.v..., có khả năng tiếp nhận đối tượng ở xa, đồng sanh với quả của nghiệp, hoặc sanh ra như là quả của nghiệp. Thiên nhãn có hai loại: do nghiệp tạo và do tu tập tạo. Trong đó, đây là loại do nghiệp tạo, ngài nói ‘na bhāvanāmayaṃ’ (không phải do tu tập tạo). Còn loại do tu tập tạo sẽ phát sanh tại cội Bồ-đề. Việc ghi nhận ‘so’ (nó) này thực sự được thực hiện bởi ý thức, nhưng vì nó được nhận biết như vậy bởi nhãn thức, nên ý thức hoạt động như vậy ở đó, vì thế ngài nói ‘yena nimittaṃ…pe… sakkotī’ (nhờ đó, tướng... có thể...). 40. Vacanatthoti [Pg.44] saddattho. Nimīlananti nimīlanadassanaṃ navisuddhaṃ, tathā ca akkhīni avivaṭāni nimīladassanassa na visuddhibhāvato. Tabbipariyāyato pana dassanaṃ visuddhaṃ, vivaṭañcāti āha ‘‘antarantarā’’tiādi. 40. Vacanattho có nghĩa là ý nghĩa của từ. Nimīlanaṃ (sự nhắm mắt): Cái thấy khi nhắm mắt là không trong sạch, và như vậy mắt không mở ra, vì cái thấy khi nhắm mắt không có bản chất trong sạch. Ngược lại, cái thấy là trong sạch, và (mắt) mở ra, vì thế ngài nói ‘antarantarā’ (thỉnh thoảng) v.v... 41. Nī-iti – jānanatthaṃ dhātuṃ gahetvā āha ‘‘panayati jānātī’’ti. Yato vuttaṃ ‘‘animittā na nāyare’’ti (visuddhi. 1.174; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.20), ‘‘vidūbhi neyyaṃ naravarassā’’ti (netti. saṅgahavāra) ca. Nī-iti pana pavattanatthaṃ dhātuṃ gahetvā ‘‘nayati pavattetī’’ti. Appamatto ahosi tesu tesu kiccakaraṇīyesu. 41. Nī- : Lấy căn động từ có nghĩa là biết, ngài nói ‘panayati jānāti’ (dẫn dắt, biết). Vì đã được nói: ‘animittā na nāyare’ (những người không có dấu hiệu không được biết đến) và ‘vidūbhi neyyaṃ naravarassā’ (điều nên được biết bởi các bậc hiền trí của bậc tối thượng trong loài người). Nī- : Lấy căn động từ có nghĩa là tiến hành, (ngài nói) ‘nayati pavatteti’ (dẫn dắt, tiến hành). Đã không xao lãng trong các công việc phải làm này hay kia. 42. Vassāvāso vassaṃ uttarapadalopena, tasmā vassaṃ, vasse vā, sannivāsaphāsutāya arahatīti vassiko, pāsādo. Māsā pana vasse utumhi bhavāti vassikā. Itaresūti hemantikaṃ gimhikanti imesu. Eseva nayoti uttarapadalopena niddesaṃ atidisati. 42. Vassāvāso (nơi ở mùa mưa) là vassaṃ do sự lược bỏ của từ sau, do đó, vassiko (thuộc về mùa mưa), lâu đài, là thích hợp cho việc cư ngụ thoải mái trong mùa mưa. Còn các tháng, vì chúng ở trong mùa mưa, nên là vassikā (thuộc về mùa mưa). Itaresu (trong những cái khác) có nghĩa là trong những cái này: hemantikaṃ (mùa đông) và gimhikaṃ (mùa hè). Eseva nayo (cùng một phương pháp): Áp dụng cho việc chỉ định bằng cách lược bỏ từ sau. Nātiucco hoti nātinīcoti gimhiko viya ucco, hemantiko viya nīco na hoti, atha kho tadubhayavemajjhalakkhaṇatāya nātiucco hoti, nātinīco. Assāti pāsādassa. Nātibahūnīti gimhikassa viya na atibahūni. Nātitanūnīti hemantikassa viya na khuddakāni, tanutarajālāni ca. Missakānevāti hemantike viya na uṇhaniyāneva, gimhike viya ca na sītaniyāneva, atha kho ubhayamissakāneva. Tanukānīti na puthulāni. Uṇhappavesanatthāyāti sūriyasantāpānuppavesāya. Bhittiniyūhānīti dakkhiṇapasse bhittīsu niyūhāni. Siniddhanti sinehavantaṃ, siniddhaggahaṇeneva cassa garukatāpi vuttā eva. Kaṭukasannissitanti tikaṭukādikaṭukadrabbūpasañhitaṃ. Udakayantānīti udakadhārāvissandayantāni. Yathā jalayantāni, evaṃ himayantānipi tattha karonti eva. Tasmā hemante viya himāni patantāniyeva hontīti ca veditabbaṃ. Nātiucco hoti nātinīco (không quá cao, không quá thấp) có nghĩa là không cao như (lâu đài) mùa hè, không thấp như (lâu đài) mùa đông, mà có đặc tính ở giữa cả hai, nên không quá cao, không quá thấp. Assa có nghĩa là của lâu đài. Nātibahūni (không quá nhiều) có nghĩa là không quá nhiều như của (lâu đài) mùa hè. Nātitanūni (không quá nhỏ) có nghĩa là không nhỏ như của (lâu đài) mùa đông, và có các cửa sổ lưới nhỏ hơn. Missakāneva (chỉ là hỗn hợp) có nghĩa là không chỉ ấm như ở (lâu đài) mùa đông, và không chỉ mát như ở (lâu đài) mùa hè, mà là sự pha trộn của cả hai. Tanukāni (mỏng) có nghĩa là không dày. Uṇhappavesanatthāya (để cho hơi nóng vào) có nghĩa là để cho sức nóng của mặt trời vào. Bhittiniyūhāni (các đầu hồi trên tường) có nghĩa là các đầu hồi trên các bức tường ở phía nam. Siniddhaṃ (mịn màng) có nghĩa là có độ trơn láng, và bằng việc dùng từ ‘mịn màng’, tính nặng của nó cũng đã được nói đến. Kaṭukasannissitaṃ (liên quan đến vị cay) có nghĩa là được kết hợp với các chất cay như ba vị cay (tikaṭuka). Udakayantāni (máy nước) có nghĩa là các máy phun ra dòng nước. Giống như các máy nước, họ cũng làm các máy tuyết ở đó. Do đó, cũng nên biết rằng tuyết rơi giống như trong mùa đông. Sabbaṭṭhānānipīti sabbāni paṭikiriyānhānabhojanakīḷāsañcaraṇādiṭṭhānānipi, na nivāsaṭṭhānāniyeva. Tenāha ‘‘dovārikāpī’’tiādi. Tattha kāraṇamāha ‘‘rājā kirā’’tiādi. Sabbaṭṭhānānipi (cũng ở tất cả các nơi) có nghĩa là cũng ở tất cả các nơi như nơi sửa soạn, tắm, ăn, vui chơi, đi lại, v.v..., không chỉ ở nơi ở. Do đó, ngài nói ‘dovārikāpi’ (cũng những người gác cổng) v.v... Ở đó, ngài nói về nguyên nhân: ‘rājā kira’ (nghe nói rằng đức vua) v.v... Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích phẩm thứ nhất đã kết thúc. Jiṇṇapurisavaṇṇanā Giải thích về người già. 44. Gopānasivaṅkanti [Pg.45] vaṅkagopānasī viya. Vaṅkānañhi vaṅkabhāvassa nidassanatthaṃ avaṅkagopānasīpi gayhati. Ābhoggavaṅkanti ādito paṭṭhāya abbhuggatāya kuṭilasarīratāya vaṅkaṃ. Tenāha ‘‘khandhe’’tiādi. Daṇḍaparaṃ daṇḍaggahaṇaparaṃ ayanaṃ gamanaṃ etassāti daṇḍaparāyanaṃ, daṇḍo vā paraṃ āyanaṃ gamanakāraṇaṃ etassāti daṇḍaparāyanaṃ. Ṭhānādīsu daṇḍo gati avassayo etassa tena vinā appavattanatoti daṇḍagatikaṃ, gacchati etenāti vā gati, daṇḍo gati gamanakāraṇaṃ etassāti daṇḍagatikaṃ. Daṇḍapaṭisaraṇanti etthāpi eseva nayo. Jarāturanti jarāya kilantaṃ assavasaṃ. Yadā ratho purato hotīti dvedhāpathe sampatte purato gacchante balakāye tattha ekaṃ saṇṭhānaṃ āruḷho majjhe gacchanto bodhisattena āruḷho ratho itaraṃ saṇṭhānaṃ gacchanto yadā purato hoti. Pacchā balakāyoti tadā pacchā hoti sabbo balakāyo. Tādise okāseti tādise vuttappakāre maggappadese. Taṃ purisanti taṃ jiṇṇapurisaṃ. Suddhāvāsāti siddhatthādīnaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ sāsane brahmacariyaṃ caritvā suddhāvāsabhūmiyaṃ nibbattabrahmāno. Te hi tadā tattha tiṭṭhanti. ‘‘Kiṃ paneso jiṇṇo nāmā’’ti eso tayā vuccamāno kiṃ atthato, taṃ me niddhāretvā kathehīti dasseti. Aniddhāritasarūpattā hi tassa attano bodhisatto liṅgasabbanāmena taṃ vadanto ‘‘ki’’nti āha. ‘‘Yathā kiṃ te jāta’’nti dvayameva hi loke yebhuyyato jāyati itthī vā puriso vā, tathāpi taṃ liṅgasabbanāmena vuccati, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. ‘‘Kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādi tassa aniddhāritasarūpataṃyeva vibhāveti. 44. Gopānasivaṅkaṃ (cong như rui nhà) có nghĩa là giống như rui nhà cong. Thật vậy, để minh họa cho trạng thái cong của những vật cong, rui nhà không cong cũng được đề cập đến. Ābhoggavaṅkaṃ (cong do uốn cong) có nghĩa là cong do thân thể bị gù, nhô lên từ ban đầu. Do đó, ngài đã nói ‘khandhe’ (trên vai) v.v... Daṇḍaparaṃ (lấy gậy làm nơi nương tựa tối hậu) có nghĩa là người này có việc đi lại nương tựa vào việc cầm gậy; hoặc gậy là phương tiện, là nguyên nhân đi lại của người này, nên gọi là daṇḍaparāyanaṃ. Daṇḍagatikaṃ (lấy gậy làm phương tiện đi lại) có nghĩa là trong các tư thế đứng v.v..., gậy là phương tiện đi lại, là nơi nương tựa của người này, vì không có nó thì không thể di chuyển được; hoặc gati có nghĩa là phương tiện để đi lại, gậy là gati, là nguyên nhân đi lại của người này, nên gọi là daṇḍagatikaṃ. Trong câu Daṇḍapaṭisaraṇaṃ (lấy gậy làm nơi nương tựa) cũng có cùng phương pháp giải thích này. Jarāturaṃ (bị già nua hành hạ) có nghĩa là mệt mỏi, không tự chủ do tuổi già. Câu ‘Yadā ratho purato hoti’ (khi cỗ xe ở phía trước) có nghĩa là khi đến ngã ba đường, đoàn quân đi về phía trước, một đội hình đã lên xe, Bồ-tát ngồi trên cỗ xe đi ở giữa, và cỗ xe đi theo đội hình kia, khi ấy cỗ xe ở phía trước. ‘Pacchā balakāyo’ (đoàn quân ở phía sau) có nghĩa là khi đó toàn bộ đoàn quân ở phía sau. ‘Tādise okāse’ (ở nơi như vậy) có nghĩa là ở một đoạn đường như đã nói. ‘Taṃ purisaṃ’ (người ấy) có nghĩa là người già ấy. ‘Suddhāvāsā’ (chư vị ở Tịnh Cư) có nghĩa là các vị Phạm thiên đã thực hành phạm hạnh trong giáo pháp của ba vị Phật Toàn Giác là Siddhattha v.v... và đã tái sanh ở cõi Tịnh Cư. Thật vậy, khi ấy các vị ấy đang ở đó. Câu ‘Kiṃ paneso jiṇṇo nāmā’ (Vậy, người già này là gì?) cho thấy ý nghĩa là: ‘Người này mà ngài đang nói đến, về mặt ý nghĩa là gì? Xin hãy xác định và nói cho tôi biết.’ Thật vậy, do chưa xác định được bản chất của người ấy, Bồ-tát đã dùng đại từ chỉ giới tính để nói về người ấy và hỏi ‘kiṃ’ (cái gì). Ví như trong câu ‘Yathā kiṃ te jāta’ (Con của ngài sinh ra là gì?), thật vậy, trên đời phần lớn chỉ có hai giới tính được sinh ra là nữ hoặc nam, tuy nhiên vẫn được gọi bằng đại từ chỉ giới tính, điều này nên được hiểu như vậy. Câu ‘Kiṃ vuttaṃ hoti’ (Điều được nói là gì?) v.v... làm sáng tỏ chính sự chưa xác định được bản chất của người ấy. ‘‘Tena hī’’tiādi ‘‘ayañca jiṇṇabhāvo sabbasādhāraṇattā mayhampi upari āpattito evā’’ti mahāsattassa saṃvijjanākāravibhāvanaṃ. Rathaṃ sāretīti sārathi. Kīḷāvihāratthaṃ uyyuttā yanti upagacchanti etanti uyyānaṃ. Alanti paṭikkhepavacanaṃ. Nāmāti garahaṇe nipāto ‘‘kathañhināmā’’tiādīsu (pārā. 39, 42, 87, 88, 90, 166, 170; pāci. 1, 13, 36) viya. Jātiyā ādīnavadassanatthaṃ taṃmūlassa ummūlanaṃ viya hotīti, tassa ca avassitabhāvato ‘‘jātiyā mūlaṃ [Pg.46] khaṇanto nisīdī’’ti āha. Siddhe hi kāraṇe phalaṃ siddhameva hotīti. Pīḷaṃ janetvā antotudanavasena sabbapaṭhamaṃ hadayaṃ anupavissa ṭhitattā paṭhamena sallena hadaye viddho viya nisīdīti yojanā. Câu ‘Tena hi’ (Vậy thì) v.v... là sự trình bày về cách thức mà vị Đại Sát đã cảm thấy xúc động: ‘Và trạng thái già nua này, do là điều chung cho tất cả, chắc chắn cũng sẽ xảy đến với ta.’ Người điều khiển xe ngựa được gọi là sārathi (người đánh xe). Nơi mà những người được trang bị để vui chơi giải trí đi đến, tiếp cận, được gọi là uyyānaṃ (ngự uyển). Alaṃ (đủ rồi) là lời nói từ chối. Nāmā là một tiểu từ chỉ sự khiển trách, giống như trong các câu ‘kathañhināmā’ (làm sao mà) v.v... (pārā. 39, 42, 87, 88, 90, 166, 170; pāci. 1, 13, 36). Để thấy được sự nguy hại của sanh, việc nhổ bật gốc rễ của nó cũng giống như vậy, và do trạng thái tất yếu của nó, ngài đã nói ‘jātiyā mūlaṃ khaṇanto nisīdī’ (ngồi xuống, đào gốc rễ của sự sanh). Thật vậy, khi nguyên nhân đã thành tựu thì kết quả cũng chắc chắn thành tựu. Cần hiểu rằng, ngài đã ngồi xuống như thể bị mũi tên đầu tiên bắn trúng tim, vì nó đã gây ra sự đau đớn, xâm nhập và nằm lại trong tim trước hết bằng cách châm chích từ bên trong. Byādhipurisavaṇṇanā Giải thích về người bệnh 47. Pubbe vuttanayenevāti ‘‘suddhāvāsā kirā’’tiādinā pubbe vutteneva nayena. Ābādhikanti ābādhavantaṃ. Dukkhitanti sañjātadukkhaṃ. Ajātanti ajātabhāvo, nibbānaṃ vā. 47. ‘Pubbe vuttanayeneva’ (theo phương pháp đã nói trước đây) có nghĩa là theo chính phương pháp đã được nói trước đây qua câu ‘suddhāvāsā kirā’ (tương truyền, chư vị ở Tịnh Cư) v.v... ‘Ābādhikaṃ’ (người bệnh) có nghĩa là người có bệnh. ‘Dukkhitaṃ’ (người đau khổ) có nghĩa là người có sự đau khổ đã sanh khởi. ‘Ajātaṃ’ (trạng thái bất sanh) có nghĩa là trạng thái không sanh, hoặc là Niết-bàn. Kālakatapurisavaṇṇanā Giải thích về người chết 50. Bhantanettakuppalādi vividhaṃ katvā lātabbato vilāto, vayhaṃ, sivikā cāti āha ‘‘vilātanti sivika’’nti. Sivikāya diṭṭhapubbattā mahāsatto citakapañjaraṃ ‘‘sivika’’nti āha. Ito paṭigatanti ito bhavato apagataṃ. Katakālanti pariyosāpitajīvanakālaṃ. Tenāha ‘‘yattaka’’ntiādi. 50. Do được làm theo nhiều cách khác nhau như có mắt và hoa sen được trang trí, nên được gọi là vilāto, vayhaṃ, và sivikā, do đó ngài nói ‘vilātanti sivikaṃ’ (vilāta là kiệu). Do đã từng thấy kiệu trước đây, vị Đại Sát đã gọi giàn thiêu là ‘sivikaṃ’ (kiệu). ‘Ito paṭigataṃ’ (đã ra đi từ đây) có nghĩa là đã ra đi khỏi cuộc đời này. ‘Katakālaṃ’ (đã chết) có nghĩa là đã kết thúc thời gian sống. Do đó, ngài đã nói ‘yattakaṃ’ (bao nhiêu) v.v... Pabbajitavaṇṇanā Giải thích về người xuất gia 53. Dhammaṃ caratīti dhammacaraṇo, tassa bhāvo dhammacaraṇabhāvoti dhammacariyameva vadati. Evaṃ ekekassa padassāti yathā ‘‘sādhudhammacariyāti pabbajito’’ti yojanā, evaṃ ‘‘sādhusamacariyāti pabbajito’’tiādinā ekekassa padassa yojanā veditabbā. Sabbānīti ‘‘sādhudhammacariyā’’tiādīsu āgatāni sabbāni dhammasamakusalapuññapadāni. Dasakusalakammapathavevacanānīti dānādīni dasakusaladhammapariyāyapadāni. 53. Người thực hành Chánh pháp là dhammacaraṇo, trạng thái của người ấy là dhammacaraṇabhāvo, chính là nói đến dhammacariyā (sự thực hành Chánh pháp). ‘Evaṃ ekekassa padassa’ (như vậy đối với mỗi từ) có nghĩa là, ví như câu ‘sādhudhammacariyāti pabbajito’ (sự thực hành Chánh pháp tốt đẹp là người xuất gia) được liên kết, cũng vậy, sự liên kết của mỗi từ qua các câu ‘sādhusamacariyāti pabbajito’ (sự thực hành bình lặng tốt đẹp là người xuất gia) v.v... cần được hiểu. ‘Sabbāni’ (tất cả) có nghĩa là tất cả các từ dhamma, sama, kusala, puñña xuất hiện trong các câu ‘sādhudhammacariyā’ v.v... ‘Dasakusalakammapathavevacanāni’ (những từ đồng nghĩa với mười thiện nghiệp) có nghĩa là những từ đồng nghĩa với mười pháp thiện như bố thí v.v... Bodhisattapabbajjāvaṇṇanā Giải thích về sự xuất gia của Bồ-tát 54. Pabbajitassa dhammiṃ kathaṃ sutvāti sambandho. Aññañca saṅgītianāruḷhaṃ tena tadā vuttaṃ dhammiṃ kathanti yojanā. ‘‘Vaṃsovā’’ti padattayena dhammatā esāti dasseti. Cirassaṃ cirassaṃ passanti dīghāyukabhāvato. Tathā hi vuttaṃ ‘‘bahūnaṃ vassānaṃ…pe… accayenā’’ti. Tenevāti na cirassaṃ diṭṭhabhāveneva. Acirakālantarikameva pubbakālakiriyaṃ dassento ‘‘jiṇṇañca disvā…pe… pabbajitañca disvā, tasmā ahaṃ pabbajitomhi rājā’’ti āha [Pg.47] yathā ‘‘nhatvā vatthaṃ paridahitvā gandhaṃ vilimpitvā mālaṃ piḷandhitvā bhutto’’ti. 54. Cần liên kết là ‘Pabbajitassa dhammiṃ kathaṃ sutvā’ (sau khi nghe pháp thoại của vị xuất gia). Cần hiểu rằng, đó là một pháp thoại khác không được ghi lại trong kỳ kết tập, đã được vị ấy nói ra vào lúc đó. Qua ba từ ‘Vaṃso vā’ (hoặc là truyền thống), ngài cho thấy rằng đây là quy luật tự nhiên. ‘Cirassaṃ cirassaṃ passanti’ (họ thấy rất lâu, rất lâu một lần) là do các vị ấy có tuổi thọ dài. Thật vậy, đã được nói rằng ‘bahūnaṃ vassānaṃ…pe… accayenā’ (sau khi trải qua… nhiều năm…). ‘Tenevā’ (chính vì thế) có nghĩa là chính vì trạng thái không được thấy trong một thời gian dài. Để chỉ ra hành động trong quá khứ chỉ cách một khoảng thời gian không lâu, ngài đã nói ‘jiṇṇañca disvā…pe… pabbajitañca disvā, tasmā ahaṃ pabbajitomhi rājā’ (sau khi thấy người già… và sau khi thấy người xuất gia, vì thế, tâu đại vương, con đã xuất gia), giống như câu ‘nhatvā vatthaṃ paridahitvā gandhaṃ vilimpitvā mālaṃ piḷandhitvā bhutto’ (sau khi tắm, mặc quần áo, thoa hương, đeo vòng hoa, rồi ăn). Mahājanakāyaanupabbajjāvaṇṇanā Giải thích về việc đại chúng xuất gia theo 55. ‘‘Kasmā panetthā’’tiādinā tesaṃ caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ mahāsatte saṃbhattataṃ, saṃvegabahulatañca dasseti, yato sutaṭṭhāneyeva ṭhatvā ñātimittādīsu kiñci anāmantetvā mattavaravāraṇo viya ayomayabandhanaṃ ghanabandhanaṃ chinditvā pabbajjaṃ upagacchiṃsu. 55. Qua câu ‘Kasmā panetthā’ (Vậy tại sao ở đây) v.v..., ngài cho thấy lòng thành kính của tám mươi bốn ngàn chúng sanh ấy đối với vị Đại Sát và sự xúc động mãnh liệt của họ, do đó, ngay tại nơi nghe tin, họ đã đứng lại, không từ biệt bất kỳ ai trong số bà con bạn bè, giống như một con voi quý trong cơn say đã bứt đứt sợi dây xích bằng sắt, một sự trói buộc chắc chắn, và đã đi đến sự xuất gia. Cattāro māse cārikaṃ cari na tāva ñāṇassa paripākaṃ gatattā. Ngài đã du hành trong bốn tháng, vì khi ấy trí tuệ của ngài chưa đến lúc chín muồi. Yadā pana ñāṇaṃ paripākaṃ gataṃ, taṃ dassento ‘‘ayaṃ panā’’tiādimāha. Sabbeva ime pabbajitā mama gamanaṃ jānissanti, jānantā ca maṃ anubandhissantīti adhippāyo. Sannisīvesūti sannisinnesu. Saṇatevāti saṇati viya saddaṃ karoti viya. Khi trí tuệ đã chín muồi, để trình bày điều ấy, ngài đã nói ‘ayaṃ panā’ v.v... Ý nghĩa là: ‘Tất cả những vị xuất gia này sẽ biết về sự ra đi của ta, và khi biết được, họ sẽ đi theo ta.’ ‘Sannisīvesu’ có nghĩa là ‘sannisinnesu’ (trong khi họ đang ngồi lại với nhau). ‘Saṇateva’ có nghĩa là dường như phát ra tiếng động, dường như tạo ra âm thanh. Avivekārāmānanti anabhirativivekānaṃ. Ayaṃ kāloti ayaṃ tesaṃ pabbajitānaṃ mama gamanassa ajānanakālo. Nikkhamitvāti paṇṇasālāya niggantvā, mahābhinikkhamanaṃ pana pageva nikkhanto. Pāramitānubhāvena uṭṭhitaṃ upari devatāhi dibbapaccattharaṇehi supaññattampi mahāsattassa puññānubhāvena siddhattā tena paññattaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘pallaṅkaṃ paññapetvā’’ti. ‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatū’’tiādi (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22, 237; a. ni. 2.5; 8.13; mahāni. 17, 196) nayappavattaṃ caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhahitvā. Vūpakāsanti vivekavāsaṃ. ‘Avivekārāmānaṃ’ có nghĩa là của những người không ưa thích sự độc cư. ‘Ayaṃ kālo’ có nghĩa là đây là lúc những vị xuất gia ấy không biết về sự ra đi của ta. ‘Nikkhamitvā’ có nghĩa là sau khi đi ra khỏi lều lá; còn về đại xuất ly thì ngài đã ra đi từ trước rồi. Mặc dù được phát sanh do oai lực của các pháp ba-la-mật và được các vị trời ở trên chuẩn bị chu đáo với những tấm trải của chư thiên, nhưng do được thành tựu bởi oai lực phước báu của vị đại sĩ nên giống như đã được ngài chuẩn bị. Do đó, đã được nói là ‘sau khi đã chuẩn bị sàng tọa’. Sau khi đã quyết tâm về tinh tấn có bốn chi phần được tiến hành theo phương thức ‘Dù cho chỉ còn lại da, gân, và xương’ v.v... ‘Vūpakāsaṃ’ có nghĩa là trú xứ độc cư. Aññenevāti yattha mahāpuriso tadā viharati, tato aññeneva disābhāgena. Kāmaṃ bodhimaṇḍo jambudīpassa majjhe nābhiṭṭhāniyo, tadā pana brahāraññe vivitte yogīnaṃ paṭisallānasāruppo hutvā tiṭṭhati, tadañño pana jambudīpappadeso yebhuyyena bahujano ākiṇṇamanusso iddho phīto ahosi. Tena te taṃ taṃ janapadadesaṃ uddissa gatā ‘‘anto jambudīpābhimukhā cārikaṃ pakkantā’’ti vuttā anto jambudīpābhimukhā, na himavantādipabbatābhimukhāti attho. ‘Aññeneva’ có nghĩa là theo một phương hướng khác với nơi vị đại nhân đang trú ngụ lúc bấy giờ. Thật vậy, Bồ-đề đoàn là nơi trung tâm ở giữa cõi Diêm-phù-đề. Nhưng vào lúc ấy, do ở trong khu rừng lớn thanh vắng, nơi ấy đã trở thành thích hợp cho sự ẩn tu của các vị hành giả. Còn các vùng khác của cõi Diêm-phù-đề thì phần lớn là đông dân, người ở chen chúc, thịnh vượng, phồn vinh. Do đó, họ đã đi nhắm đến các vùng thôn quê này hay thôn quê khác. ‘Đã khởi hành du hành hướng về nội địa Diêm-phù-đề’ được nói ra, có nghĩa là hướng về nội địa Diêm-phù-đề, chứ không phải hướng về dãy núi Hy-mã-lạp v.v... đó là ý nghĩa. Bodhisattaabhinivesavaṇṇanā Giải thích về sự chuyên chú của Bồ-tát 57. Kāmaṃ [Pg.48] bhagavā buddho hutvā sattasattāhāni tattheva vasi, sabbapaṭhamaṃ pana visākhapuṇṇamaṃ sandhāya ‘‘ekarattivāsaṃ upagatassā’’ti vuttaṃ. Rahogatassāti raho janavivittaṃ ṭhānaṃ upagatassa, tena gaṇasaṅgaṇikābhāvena mahāsattassa kāyavivekamāha. Paṭisallīnassāti nānārammaṇacārato cittassa nivattiyā pati sammadeva nilīnassa tattha avisaṭacittassa, tena cittasaṅgaṇikābhāvenassa pubbabhāgiyaṃ cittavivekamāha. Dukkhanti jātiādimūlakaṃ dukkhaṃ. Kāmaṃ cutūpapātāpi jātimaraṇāni eva, maraṇajātiyova ‘‘jāyati mīyatī’’ti pana vatvā ‘‘cavati upapajjatī’’ti vacanaṃ na ekabhavapariyāpannānaṃ nesaṃ gahaṇaṃ, atha kho nānābhavapariyāpannānaṃ ekajjhaṃ gahaṇanti dassento āha ‘‘idaṃ dvayaṃ…pe… vutta’’nti. Kasmā pana lokassa kicchāpattiparivitakkane ‘‘jarāmaraṇassā’’ti jarāmaraṇavasena niyamanaṃ katanti āha ‘‘yasmā’’tiādi. Jarāmaraṇameva upaṭṭhāti āditoti adhippāyo. Abhiniviṭṭhassāti āraddhassa. Paṭiccasamuppādamukhena vipassanārambhe tassa jarāmaraṇato paṭṭhāya abhiniveso aggato yāva mūlaṃ otaraṇaṃ viyāti āha ‘‘bhavaggato otarantassa viyā’’ti. 57. Thật vậy, sau khi thành Phật, đức Thế Tôn đã an trú tại nơi ấy trong bảy tuần lễ. Tuy nhiên, trước hết nhắm đến ngày rằm tháng Vesākha, câu ‘của vị đã trải qua một đêm an trú’ đã được nói đến. ‘Rahogatassa’ có nghĩa là của vị đã đi đến nơi vắng vẻ, xa lánh mọi người; qua đó, do không có sự giao du với hội chúng, câu ấy nói lên sự độc cư về thân của vị đại sĩ. ‘Paṭisallīnassa’ có nghĩa là của vị đã ẩn mình, có tâm đã quay về khỏi sự rong ruổi theo các đối tượng khác nhau và đã an trú đúng đắn ở nơi ấy, có tâm không tán loạn. Qua đó, do không có sự giao du về tâm, câu ấy nói lên sự độc cư về tâm trong giai đoạn đầu của ngài. ‘Dukkhaṃ’ có nghĩa là sự khổ có nguồn gốc từ sanh v.v... Thật vậy, chết và sanh lại cũng chính là sanh và tử. Tuy nhiên, sau khi nói ‘sanh ra, chết đi’, lời nói ‘chết, sanh lại’ không phải là sự nắm bắt những điều ấy thuộc về một kiếp sống, mà đúng hơn, để trình bày rằng đó là sự nắm bắt chung những điều thuộc về các kiếp sống khác nhau, ngài đã nói ‘cặp đôi này... v.v... đã được nói đến’. Nhưng tại sao, trong sự suy xét về việc thế gian rơi vào khổ não, sự xác định lại được thực hiện theo cách ‘của già và chết’? Ngài đã nói ‘yasmā’ v.v... Ý nghĩa là chính già và chết hiện khởi lên lúc ban đầu. ‘Abhiniviṭṭhassa’ có nghĩa là của vị đã bắt đầu. Khi bắt đầu tuệ quán theo phương pháp duyên khởi, sự chuyên chú của ngài, bắt đầu từ già và chết, giống như sự đi xuống từ ngọn cho đến gốc. Do đó, ngài đã nói ‘giống như người đi xuống từ ngọn của hữu’. Upāyamanasikārāti upāyena manasikaraṇato manasikārassa pavattanato. Idāni taṃ upāyamanasikārapariyāyaṃ yonisomanasikāraṃ sarūpato, pavattiākārato ca dassetuṃ ‘‘aniccādīni hī’’tiādi vuttaṃ. Yonisomanasikāro nāma hotīti yāthāvato manasikārabhāvato. Aniccādīnīti ādi-saddena dukkhānattaasubhādīnaṃ gahaṇaṃ. Ayanti ‘‘etadahosī’’ti evaṃ vutto ‘‘kimhi nu kho satī’’tiādinayappavatto manasikāro. Tesaṃ aññataroti tesu aniccādimanasikāresu aññataro eko. Ko pana soti? Aniccamanasikārova, tattha kāraṇamāha ‘‘udayabbayānupassanāvasena pavattattā’’ti. Yañhi uppajjati ceva cavati ca, taṃ aniccaṃ udayavayaparicchinnattā addhuvanti katvā. Tassa pana tabbhāvadassanaṃ yāthāvamanasikāratāya yonisomanasikāro. Ito yonisomanasikārāti hetumhi nissakkavacananti tassa iminā ‘‘upāyamanasikārenā’’ti hetumhi karaṇavacanena atthamāha. Samāgamo ahosīti [Pg.49] yāthāvato paṭivijjhanavasena saṅgamo ahosi. Kiṃ pana tanti kiṃ pana taṃ jarāmaraṇakāraṇanti āha ‘‘jātī’’ti. ‘‘Jātiyā kho’’tiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, kiṃ paccayā jarāmaraṇa’’nti jarāmaraṇakāraṇaṃ pariggaṇhantassa bodhisattassa ‘‘yasmiṃ sati yaṃ hoti, asati ca na hoti, taṃ tassa kāraṇa’’nti evaṃ abyabhicārikāraṇapariggaṇhane ‘‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti yā jarāmaraṇassa kāraṇapariggāhikā paññā uppajjati, tāya uppajjantiyā samāgamo ahosīti. Sabbapadānīti ‘‘kimhi nu kho sati jāti hotī’’tiādinā āgatāni jātiādīni viññāṇapariyosānāni nava padāni. ‘Upāyamanasikāra’ (tác ý có phương pháp) là do tác ý bằng phương pháp, do sự vận hành của tác ý. Bây giờ, để trình bày về như lý tác ý, là từ đồng nghĩa của tác ý có phương pháp ấy, về phương diện tự tánh và về phương diện thể cách vận hành, câu ‘aniccādīni hi’ v.v... đã được nói đến. Được gọi là như lý tác ý là do bản chất tác ý đúng theo thực tánh. Trong câu ‘aniccādīni’, do từ ‘ādi’ (v.v...), khổ, vô ngã, bất tịnh v.v... được bao gồm. ‘Ayaṃ’ (này) là sự tác ý được tiến hành theo phương thức ‘kimhi nu kho sati’ v.v..., được nói đến như là ‘etadahosi’. ‘Tesaṃ aññataro’ (một trong những điều ấy) có nghĩa là một trong những sự tác ý về vô thường v.v... Và đó là gì? Chính là sự tác ý về vô thường. Về điều ấy, ngài nêu lý do: ‘do đã vận hành theo cách tùy quán sự sanh diệt’. Bởi vì, cái gì sanh lên rồi diệt đi, cái đó là vô thường, không bền vững, do bị giới hạn bởi sự sanh và diệt. Còn sự thấy được bản chất thực của nó là như lý tác ý do là sự tác ý đúng theo thực tánh. ‘Ito yonisomanasikārā’ là xuất xứ cách với ý nghĩa nguyên nhân. Ngài giải thích ý nghĩa của nó bằng sử dụng cách này với ý nghĩa nguyên nhân: ‘upāyamanasikārena’. ‘Samāgamo ahosi’ (đã có sự hội đủ) có nghĩa là đã có sự gặp gỡ theo cách thấu triệt đúng theo thực tánh. Vậy cái đó là gì? Vậy nguyên nhân của già và chết là gì? Ngài đã nói ‘jāti’ (sanh). Trong câu ‘jātiyā kho’ v.v..., đây là ý nghĩa tóm tắt: Đối với vị Bồ-tát đang nắm bắt nguyên nhân của già và chết (với suy nghĩ) ‘Khi có cái gì, già và chết hiện hữu? Do duyên gì có già và chết?’, trong sự nắm bắt nguyên nhân không sai lệch như vầy: ‘Khi cái này có, cái kia có; khi cái này không có, cái kia không có’, trí tuệ nắm bắt nguyên nhân của già và chết rằng ‘Khi có sanh, già và chết hiện hữu; do sanh làm duyên, có già và chết’ đã sanh khởi. Với sự sanh khởi của trí tuệ ấy, đã có sự hội đủ. ‘Sabbapadāni’ (tất cả các chi phần) có nghĩa là chín chi phần bắt đầu bằng sanh và kết thúc bằng thức, đã được đề cập đến qua câu bắt đầu bằng ‘kimhi nu kho sati jāti hoti’. Dvādasapadike paṭiccasamuppāde idha yāni dve padāni aggahitāni, tesaṃ aggahaṇe kāraṇaṃ pucchitvā vissajjetukāmo tesaṃ gahetabbākāraṃ tāva dassento ‘‘ettha panā’’tiādimāha. Paccakkhabhūtaṃ paccuppannabhavaṃ paṭhamaṃ gahetvā tadanantaraṃ anāgataṃ ‘‘dutiya’’nti gahaṇe atīto tatiyo hotīti āha ‘‘avijjā saṅkhārā hi atīto bhavo’’ti. Nanu cettha anāgatassāpi bhavassa gahaṇaṃ na sambhavati paccuppannavasena abhinivesassa jotitattāti? Saccametaṃ, kāraṇe pana gahite phalaṃ gahitameva hotīti tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Api cettha anāgatopi addhā atthato saṅgahito eva, yato parato ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’ntiādinā anāgataddhasaṅgahikā desanā pavattā. Tehīti avijjāsaṅkhārehi ārammaṇabhūtehi. Na ghaṭiyati na sambajjhati. Mahāpuriso hi paccuppannavasena abhiniviṭṭhoti aghaṭane kāraṇamāha. Adiṭṭhehīti anavabuddhehi, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Sati anubodhe paṭivedhena bhavitabbanti āha ‘‘na sakkā buddhena bhavitu’’nti. Imināti mahāsattena. Teti avijjāsaṅkhārā. Bhavaupādānataṇhāvasenevāti bhavaupādānataṇhādassanavaseneva. Diṭṭhā taṃsabhāvataṃsahagatehi tehi samānayogakkhamattā. Visuddhimagge (visuddhi. 2.570) kathitāva, tasmā na idha kathetabbāti adhippāyo. Trong pháp Thập Nhị Duyên Khởi, ở đây có hai chi phần không được đề cập đến. Muốn hỏi và trả lời về lý do không đề cập đến chúng, trước tiên ngài chỉ ra cách thức nên đề cập đến chúng, nên đã nói câu bắt đầu bằng ‘ettha panā’ (còn ở đây). Sau khi đề cập đến kiếp hiện tại, là điều hiển nhiên, làm điều thứ nhất, và sau đó đề cập đến kiếp vị lai là ‘thứ hai’, thì kiếp quá khứ trở thành thứ ba. Do đó, ngài nói: ‘vô minh và các hành quả thật là kiếp quá khứ’. Chẳng phải ở đây việc đề cập đến kiếp vị lai là không thể được sao, vì sự chấp thủ đã được làm sáng tỏ theo phương diện hiện tại? Điều này đúng, nhưng nên hiểu rằng khi nhân đã được đề cập thì quả cũng được xem như đã được đề cập, do đó đã được nói như vậy. Hơn nữa, ở đây thời vị lai cũng đã được bao hàm về mặt ý nghĩa, vì sau đó bài thuyết giảng bao hàm thời vị lai đã được tiến hành, bắt đầu bằng câu ‘do danh sắc làm duyên, sáu xứ sanh’. ‘Tehi’ (bởi chúng) nghĩa là bởi vô minh và các hành đã trở thành đối tượng. Không phù hợp, không tương quan. Ngài nói lý do không phù hợp là: ‘Vì bậc Đại Nhân đã chuyên chú theo phương diện hiện tại’. ‘Adiṭṭhehi’ (bởi những điều chưa thấy) nghĩa là bởi những điều chưa được liễu tri. Ở đây, đây là cách dụng công cụ cách trong ý nghĩa chỉ đặc tính. Vì rằng nếu có sự tùy giác thì phải có sự chứng ngộ, nên ngài nói: ‘không thể trở thành bậc Giác Ngộ’. ‘Iminā’ (bởi vị này) nghĩa là bởi vị Đại Sĩ. ‘Te’ (chúng) là vô minh và các hành. ‘Bhavaupādānataṇhāvasena’ (do năng lực của hữu, thủ, ái) chính là do năng lực thấy rõ hữu, thủ, ái. (Chúng) được thấy vì có sự tương ứng thích hợp với những pháp ấy (hữu, thủ, ái) vốn có cùng bản chất và cùng đi kèm. (Điều này) đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga 2.570), do đó ý muốn nói là không nên nói ở đây. 58. Paccayatoti hetuto, saṅkhāratoti attho. ‘‘Kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hotī’’tiādinā hi hetuparamparāvasena phalaparamparāya vuccamānāya [Pg.50] ‘‘kimhi nu kho sati viññāṇaṃ hotī’’ti vicāraṇāya ‘‘saṅkhāre kho sati viññāṇaṃ hotī’’ti viññāṇassa visesakāraṇabhūte saṅkhāre aggahite tato viññāṇaṃ paṭinivattati nāma, na sabbapaccayato. Tenevāha ‘‘nāmarūpe kho sati viññāṇaṃ hotī’’ti (dī. ni. 2.58), nāmampi cettha sahajātādivaseneva paccayabhūtaṃ adhippetaṃ, na kammūpanissayavasena paccuppannavasena abhinivisassa jotitattā. Ārammaṇatoti avijjāsaṅkhārasaṅkhātaārammaṇato, atītabhavasaṅkhātaārammaṇato vā. Atītaddhapariyāpannā hi avijjāsaṅkhārā. Yato paṭinivattamānaṃ viññāṇaṃ atītabhavatopi paṭinivattati nāma. Ubhayampīti paṭisandhiviññāṇampi vipassanāviññāṇampi. Nāmarūpaṃ nātikkamatīti paccayabhūtaṃ, ārammaṇabhūtañca nāmarūpaṃ nātikkamati tena vinā avattanato. Tenāha ‘‘nāmarūpato paraṃ na gacchatī’’ti. 58. ‘Paccayato’ (từ duyên) nghĩa là từ nhân, tức là từ hành. Thật vậy, khi chuỗi quả được nói theo chuỗi nhân, bắt đầu bằng câu ‘Khi có cái gì, già chết có?’, và khi câu hỏi ‘Khi có cái gì, thức có?’ được đặt ra, nếu các hành, là nhân đặc biệt của thức, không được đề cập đến, thì thức được gọi là quay lui khỏi đó (tức các hành), chứ không phải khỏi tất cả các duyên. Do đó, ngài nói: ‘Khi có danh sắc, thức có’ (Trường Bộ Kinh 2.58). Ở đây, danh cũng được hiểu là duyên theo cách câu sanh v.v..., chứ không phải theo cách nghiệp y chỉ duyên, vì sự chấp thủ đã được làm sáng tỏ theo phương diện hiện tại. ‘Ārammaṇato’ (từ đối tượng) nghĩa là từ đối tượng được gọi là vô minh và các hành, hoặc từ đối tượng được gọi là kiếp quá khứ. Vì vô minh và các hành thuộc về thời quá khứ. Do đó, thức khi quay lui cũng được gọi là quay lui khỏi kiếp quá khứ. ‘Ubhayampi’ (cả hai) là cả thức tái sanh và thức minh sát. ‘Không vượt qua danh sắc’ nghĩa là không vượt qua danh sắc vốn là duyên và danh sắc vốn là đối tượng, vì không thể tồn tại nếu không có chúng. Do đó, ngài nói: ‘không đi xa hơn danh sắc’. Viññāṇe nāmarūpassa paccaye honteti viññāṇe nāmassa, rūpassa, nāmarūpassa ca paccaye honte. Nāmarūpe ca viññāṇassa paccaye honteti tathā nāme, rūpe, nāmarūpe ca viññāṇassa paccaye honteti catuvokāraekavokārapañcavokārabhavavasena yathārahaṃ yojanā veditabbā, dvīsupi aññamaññapaccayesu hontesūti pana pañcavokārabhavavaseneva. Ettakenāti evaṃ viññāṇa nāmarūpānaṃ aññamaññaṃ upatthambhanavasena pavattiyā. Jāyetha vā…pe… upapajjetha vāti ‘‘satto jāyati…pe… upapajjati vā’’ti samaññā hoti viññāṇanāmarūpavinimuttassa sattapaññattiyā upādānabhūtassa dhammassa abhāvato. Tenāha ‘‘ito hī’’tiādi. Etadevāti viññāṇaṃ, nāmarūpanti etaṃ dvayameva. ‘Khi thức là duyên của danh sắc’ nghĩa là khi thức là duyên của danh, của sắc, và của danh sắc. ‘Và khi danh sắc là duyên của thức’ cũng vậy, nghĩa là khi danh, sắc, và danh sắc là duyên của thức. Sự áp dụng nên được hiểu một cách tương ứng theo các cõi Tứ Uẩn, Nhất Uẩn, và Ngũ Uẩn. Tuy nhiên, câu ‘khi cả hai là duyên tương hỗ cho nhau’ chỉ theo cõi Ngũ Uẩn. ‘Ettakena’ (chỉ với chừng ấy) nghĩa là do sự vận hành của thức và danh sắc theo cách tương trợ lẫn nhau như vậy. ‘Có thể được sanh ra... cho đến... có thể được hóa sanh’ nghĩa là có một khái niệm ‘chúng sanh được sanh ra... cho đến... được hóa sanh’, vì không có một pháp nào làm cơ sở cho khái niệm chúng sanh mà lại tách rời khỏi thức và danh sắc. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘ito hi’ (chính từ đây). ‘Etadeva’ (chính điều này) nghĩa là chính cặp đôi này: thức và danh sắc. Pañca padānīti ‘‘jāyetha vā’’tiādīni pañca padāni. Nanu tattha paṭhamatatiyehi catutthapañcamāni atthato abhinnānīti āha ‘‘saddhiṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhīhī’’ti. Puna taṃ ettāvatāti vuttamatthanti yo ‘‘ettāvatā’’ti padena pubbe vutto, tameva yathāvuttamatthaṃ ‘‘yadida’’ntiādinā niyyātento nidassento puna vatvā. Anulomapaccayākāravasenāti paccayadhammadassanapubbakaṃ paccayuppannadhammadassanavasena. Paccayadhammānañhi attano paccayuppannassa [Pg.51] paccayabhāvo idappaccayatā paccayākāro, so ca ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā vutto. Saṃsārappavattiyā anulomanato anulomapaccayākāro. Jātiādikaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ cittena samihitena kataṃ samūhavasena gahetvā pāḷiyaṃ ‘‘dukkhakkhandhassā’’ti vuttanti āha ‘‘jāti…pe… dukkharāsissā’’ti. ‘Năm từ’ là năm từ bắt đầu bằng ‘jāyetha vā’ (có thể được sanh ra). Chẳng phải ở đó, từ thứ tư và thứ năm về mặt ý nghĩa không khác với từ thứ nhất và thứ ba sao? (Để trả lời,) ngài nói: ‘cùng với sự tử và tái sanh kế tiếp nhau’. Sau khi nói lại ý nghĩa đã được đề cập trước đó bằng từ ‘ettāvatā’ (chỉ với chừng ấy), ngài lại trình bày và chỉ rõ chính ý nghĩa đã nói ấy bằng câu bắt đầu bằng ‘yadidaṃ’ (tức là). ‘Anulomapaccayākāravasena’ (theo cách duyên khởi thuận) nghĩa là theo cách thấy các pháp được duyên sanh sau khi thấy các pháp làm duyên. Thật vậy, trạng thái làm duyên của các pháp làm duyên đối với các pháp được duyên sanh của chúng là ‘idappaccayatā’ (tính duyên này), là ‘paccayākāra’ (cách duyên khởi), và điều đó đã được nói đến bắt đầu bằng câu ‘do vô minh làm duyên, các hành sanh’. Vì nó thuận theo sự vận hành của luân hồi, nên gọi là ‘anulomapaccayākāra’ (cách duyên khởi thuận). Sau khi tổng hợp toàn bộ khổ luân hồi, bắt đầu bằng sanh, được tạo ra bởi tâm đã nỗ lực, trong kinh văn đã nói là ‘của uẩn khổ này’. Do đó, ngài nói: ‘của sanh... cho đến... của khối khổ này’. 59. Dukkhakkhandhassa anekavāraṃ samudayadassanavasena viññāṇassa pavattattā ‘‘samudayo samudayo’’ti āmeḍitavacanaṃ avoca. Atha vā ‘‘evaṃ samudayo hotī’’ti idaṃ na kevalaṃ nibbattinidassanapadaṃ, atha kho paṭiccasamuppāda-saddo viya samuppādamukhena idha samudaya-saddo nibbattimukhena paccayattaṃ vadati. Viññāṇādayo bhavantā idha paccayadhammā niddiṭṭhā, te sāmaññarūpena byāpanicchāvasena gaṇhanto ‘‘samudayo samudayo’’ti āha, evañca katvā yaṃ vakkhati ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hotīti paccayasañjānanamattaṃ kathita’’nti, (dī. ni. aṭṭha. 2.59) taṃ samatthitaṃ hoti. Yadi evaṃ ‘‘udayadassanapaññā vesā’’ti idaṃ kathanti? Nāyaṃ doso paccayato udayadassanamukhena nibbattilakkhaṇadassanassa sambhavato. Dassanaṭṭhena cakkhūti samudayassa paccakkhato dassanabhāvena cakkhu viyāti cakkhu. Ñātakaraṇaṭṭhenāti yathā samudayo sammadeva ñāto hoti avabuddho, evaṃ karaṇaṭṭhena. Pajānanaṭṭhenāti ‘‘viññāṇāditaṃtaṃpaccayuppattiyā etassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti pakārato jānanaṭṭhena. Nibbijjhitvā paṭivijjhitvā uppannaṭṭhenāti anibbijjhitvā pubbe udayadassanapaññāya paṭipakkhadhamme nibbijjhitvā ‘‘ayaṃ samudayo’’ti paccayato, khaṇato ca, sarūpato paṭivijjhitvā uppannabhāvena, nibbijjhanaṭṭhena paṭivijjhanaṭṭhena vijjāti vuttaṃ hoti. Obhāsaṭṭhenāti samudayasabhāvapaṭicchādanakassa mohandhakārassa ca kilesandhakārassa ca vidhamanavasena avabhāsakabhāvena. 59. Do thức khởi lên theo cách thấy sự sanh khởi của khổ uẩn nhiều lần, nên ngài đã nói lời lặp lại là: ‘Sự sanh khởi, sự sanh khởi.’ Hoặc giả, câu ‘Sự sanh khởi là như vậy’ này không chỉ là từ ngữ chỉ sự phát sanh, mà giống như từ ngữ ‘paticcasamuppāda (duyên khởi),’ ở đây từ ngữ ‘samudaya (tập khởi)’ nói lên ý nghĩa về duyên qua phương diện phát sanh. Các pháp duyên là thức và các pháp khác đang hiện hữu được chỉ rõ ở đây. Do nắm bắt các pháp ấy theo cách tổng quát, theo cách phân tích, nên ngài đã nói: ‘Sự sanh khởi, sự sanh khởi.’ Và làm như vậy, điều sẽ được nói là: ‘Khi cái này có, cái kia có, chỉ là sự nhận biết về duyên được nói đến’ (dī. ni. aṭṭha. 2.59) thì điều ấy được hỗ trợ. Nếu vậy, câu ‘Tuệ thấy sự sanh khởi là vậy’ này được nói như thế nào? Lỗi này không có, do có sự thấy được tướng trạng phát sanh qua phương diện thấy sự sanh khởi từ duyên. ‘Mắt’ theo ý nghĩa thấy: Do có sự thấy trực tiếp đối với sự sanh khởi nên giống như con mắt, vì vậy là ‘mắt.’ Theo ý nghĩa làm cho biết: Theo ý nghĩa làm cho sự sanh khởi được biết đúng cách, được liễu tri. Theo ý nghĩa tuệ tri: Theo ý nghĩa biết một cách rõ ràng rằng: ‘Sự sanh khởi của khổ uẩn này là do sự phát sanh của các duyên tương ứng là thức, v.v...’ Theo ý nghĩa đã sanh khởi sau khi nhàm chán và thông suốt: Do đã sanh khởi sau khi nhàm chán các pháp đối nghịch với tuệ thấy sự sanh khởi trước kia mà không nhàm chán, và sau khi thông suốt rằng ‘đây là sự sanh khởi’ từ phương diện duyên, từ phương diện sát-na, và từ phương diện tự tánh, nên được gọi là ‘minh’ theo ý nghĩa nhàm chán và ý nghĩa thông suốt. Theo ý nghĩa ánh sáng: Theo cách thức soi sáng, do cách thức xua tan bóng tối của si mê và bóng tối của phiền não vốn che đậy tự tánh của sự sanh khởi. Idāni yathāvuttamatthaṃ paṭipāṭiyā vibhāvetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cakkhuṃ udapādīti pāḷiyaṃ paduddhāro. Kathaṃ udapādīti ceti āha ‘‘dassanaṭṭhenā’’ti. ‘‘Samudayassa paccakkhato dassanabhāvenāti vutto vāyamattho. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Cakkhudhammoti cakkhūti pāḷidhammo. Dassanaṭṭho atthoti dassanasabhāvo tena [Pg.52] pakāsetabbo attho. Sesesupi eseva nayo. Ettakehi padehīti imehi pañcahi padehi. ‘‘Kiṃ kathita’’nti piṇḍatthaṃ pucchati. Paccayasañjānanamattanti viññāṇādīnaṃ paccayadhammānaṃ nāmarūpādipaccayuppannassa paccayasabhāvasañjānanamattaṃ kathitaṃ avisesato paccayasabhāvasallakkhaṇassa jotitattā. Saṅkhārānaṃ sammadeva udayadassanassa jotitattā ‘‘vīthipaṭipannā taruṇavipassanā kathitā’’ti ca vuttaṃ. Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói theo thứ tự, câu ‘Như đã nói’ v.v... được nói đến. Trong đó, ‘Mắt đã sanh khởi’ là sự trích dẫn câu trong Pāli. Và nếu hỏi: ‘Sanh khởi như thế nào?’ thì ngài nói: ‘Theo ý nghĩa thấy.’ Ý nghĩa của câu này đã được nói là: ‘Do có sự thấy trực tiếp đối với sự sanh khởi.’ Theo phương pháp này, ý nghĩa ở các câu còn lại cũng nên được hiểu. ‘Pháp mắt’ là pháp Pāli ‘mắt.’ ‘Ý nghĩa thấy’ là tự tánh thấy, là ý nghĩa cần được làm sáng tỏ bởi từ ngữ ấy. Ở các câu còn lại cũng theo phương pháp này. ‘Bởi bấy nhiêu từ ngữ’ là bởi năm từ ngữ này. Vị ấy hỏi về ý nghĩa tóm tắt: ‘Điều gì được nói đến?’ ‘Chỉ là sự nhận biết về duyên’ là chỉ sự nhận biết về tự tánh duyên của pháp được sanh khởi từ duyên là danh sắc, v.v... từ các pháp duyên là thức, v.v... được nói đến, do đặc tính về tự tánh duyên đã được làm sáng tỏ một cách không sai khác. Do sự thấy biết đúng đắn về sự sanh khởi của các pháp hữu vi đã được làm sáng tỏ, nên cũng được nói là: ‘Tuệ quán non trẻ đã đi vào lộ trình được nói đến.’ 61. Attanā adhigatattā āsannapaccakkhatāya ‘‘aya’’nti vuttaṃ, ariyamaggādīnaṃ magganaṭṭhena maggoti. Pubbabhāgavipassanā hesā. Tenāha ‘‘bodhāyā’’ti. Bodhapadassa bhāvasādhanataṃ sandhāyāha ‘‘catusaccabujjhanatthāyā’’ti. Pariññāpahānabhāvanābhisamayā yāvadeva sacchikiriyābhisamayatthā nibbānādhigamatthattā brahmacariyavāsassāti vuttaṃ ‘‘nibbānabujjhanatthāya eva vā’’ti. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215, 217; dha. pa. 204) hi vuttaṃ. Bujjhatīti cattāri ariyasaccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati, tena bodha-saddassa kattusādhanattamāha. Paccattapadehīti paṭhamāvibhattidīpakehi padehi. Nibbānameva kathitaṃ viññāṇādi nirujjhati etthāti katvā. Anibbattinirodhanti sabbaso paccayanirodhena anuppādanirodhaṃ accantanirodhaṃ. 61. Do được tự mình chứng ngộ, do gần gũi và trực tiếp, nên được nói là ‘này.’ Do ý nghĩa tìm cầu Thánh đạo, v.v... nên là ‘đạo.’ Đây là tuệ quán trong giai đoạn đầu. Do đó, ngài nói: ‘Để giác ngộ.’ Ngài nói: ‘Vì mục đích liễu tri Tứ đế’ là nhắm đến việc từ ngữ ‘bodha (giác ngộ)’ là danh từ trừu tượng. Do việc sống đời phạm hạnh là vì mục đích chứng ngộ Nibbāna, cho đến sự chứng ngộ về liễu tri, đoạn tận, tu tập, và sự chứng ngộ về sự chứng thực, nên được nói là: ‘Hoặc là vì mục đích liễu tri Nibbāna.’ Vì đã được nói rằng: ‘Nibbāna là hạnh phúc tối thượng’ (ma. ni. 2.215, 217; dha. pa. 204). ‘Vị ấy liễu tri’ là vị ấy thông suốt Tứ Thánh Đế bằng một sự thông suốt duy nhất; do đó, ngài nói từ ngữ ‘bodha’ là danh từ chủ động. ‘Bởi các từ ngữ riêng biệt’ là bởi các từ ngữ chỉ đệ nhất cách. Chính Nibbāna được nói đến, vì cho rằng thức, v.v... được đoạn diệt ở nơi ấy. ‘Sự đoạn diệt không phát sanh’ là sự đoạn diệt không sanh khởi, sự đoạn diệt hoàn toàn, do sự đoạn diệt hoàn toàn các duyên. 62. Sabbeheva etehi padehīti ‘‘cakkhū’’tiādīhi pañcahi padehi. Nirodhasañjānanamattamevāti ‘‘nirodho nirodhoti kho’’tiādinā nirodhassa sañjānanamattameva kathitaṃ pubbārambhabhāvato, na tassa paṭivijjhanavasena paccakkhato dassanaṃ ariyamaggassa anadhigatattā. Saṅkhārānaṃ sammadeva nirodhadassanaṃ nāma sikhāppattāya vipassanāya vasena icchitabbanti ‘‘vuṭṭhānagāminī balavavipassanā kathitā’’ti ca vuttaṃ. 62. ‘Bởi tất cả các từ ngữ này’ là bởi năm từ ngữ bắt đầu là ‘mắt,’ v.v... ‘Chỉ là sự nhận biết về sự đoạn diệt’ là: Bằng câu ‘Sự đoạn diệt, sự đoạn diệt’ v.v..., chỉ sự nhận biết về sự đoạn diệt được nói đến, do là trạng thái khởi đầu ban đầu, chứ không phải là sự thấy trực tiếp đối với sự đoạn diệt ấy theo cách thông suốt, do Thánh đạo chưa được chứng ngộ. Việc thấy sự đoạn diệt của các pháp hữu vi một cách đúng đắn được mong muốn bằng tuệ quán đã đạt đến đỉnh điểm, nên cũng được nói là: ‘Tuệ quán mạnh mẽ dẫn đến sự xuất khởi được nói đến.’ 63. Viditvāti pubbabhāgiyena ñāṇena jānitvā. Tato aparabhāgeti vuttanayena paccayanirodhajānanato pacchābhāge. Upādānassa paccayabhūtesūti catubbidhassapi upādānassa ārammaṇapaccayādinā paccayabhūtesu, upādāniyesūti attho. Vahantoti pavattento. Idanti ‘‘aparena samayenā’’tiādi vacanaṃ. Kasmā vuttanti ‘‘yāya paṭipattiyā sabbepi mahābodhisattā carimabhave bodhāya paṭipajjanti, vipassanāya mahābodhisattena tatheva paṭipanna’’nti kathetukamyatāvasena pucchāvacanaṃ. Tenāha [Pg.53] ‘‘sabbeyeva hī’’tiādi. Tattha puttassa jātadivase mahābhinikkhamanaṃ, padhānānuyogo ca dhammatāvasena veditabbo, itaraṃ itikattabbatāvasena. Tatthāpi cirakālaparibhāvanāya laddhāsevanāya mahākaruṇāya sañcoditamānasattā ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10) saṃsāradukkhato mocetuṃ icchitassa sattalokassa kicchāpattidassanamukhena jarāmaraṇato paṭṭhāya paccayākārasammasanampi dhammatāva. Tathā attādhīnatāya, kenaci anupakhatattā, asecanakasukhavihāratāya, catutthajjhānikatāya ca ānāpānakammaṭṭhānānuyogo. Pañcasu khandhesu abhinivisitvāti viññāṇanāmarūpādipariyāyena gahitesu pañcasu upādānakkhandhesu vipassanābhinivesavasena abhinivisitvā paṭipattiṃ ārabhitvā. Anukkamanti anu anu gāmitabbato paṭipajjitabbato ‘‘anukkama’’nti laddhanāmaṃ anupubbapaṭipattiṃ. Katvāti paṭipajjitvā. 63. Viditvāti: là đã biết bằng trí tuệ thuộc phần trước. Tato aparabhāgeti: là ở phần sau, do biết sự diệt của các duyên theo phương cách đã được nói. Upādānassa paccayabhūtesūti: là trong các pháp làm duyên cho bốn loại thủ bằng cách là cảnh duyên v.v..., nghĩa là trong các pháp bị thủ. Vahantoti: là đang diễn tiến. Idanti: là lời nói bắt đầu bằng “vào một lúc khác.” Kasmā vuttanti: là lời hỏi do ý muốn nói rằng: “Vị Đại Bồ-tát đã thực hành minh sát đúng như vậy, theo pháp hành nào mà tất cả các vị Đại Bồ-tát trong kiếp chót thực hành để giác ngộ.” Do đó, ngài nói: “Quả vậy, tất cả...” v.v... Ở đây, việc đại xuất gia vào ngày con trai sinh ra và việc nỗ lực tinh cần nên được hiểu theo pháp tánh, còn việc khác thì theo cách phải làm như vậy. Ở đó nữa, do tâm ý được thúc đẩy bởi đại bi đã được thực hành lâu dài và đã đạt được sự thuần thục, việc quán xét duyên khởi bắt đầu từ già-chết, thông qua việc thấy sự khốn khổ của thế giới chúng sanh mà ngài muốn giải thoát khỏi khổ luân hồi, (như đã nói) “Thế giới này quả thật đã rơi vào khốn khổ” v.v... (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10), cũng chính là pháp tánh. Tương tự, việc thực hành đề mục niệm hơi thở vô hơi thở ra là do sự tự chủ, do không bị ai quấy rầy, do sự trú trong an lạc không cần tưới tẩm, và do là bậc đắc tứ thiền. Pañcasu khandhesu abhinivisitvāti: là sau khi đã hướng tâm vào năm thủ uẩn được nắm giữ theo thứ tự thức, danh-sắc v.v..., bằng cách hướng tâm minh sát, và đã bắt đầu thực hành. Anukkamanti: là pháp hành tuần tự, được gọi là “anukkama” (tuần tự) vì phải đi theo, phải thực hành theo từng bước. Katvāti: là sau khi đã thực hành. Iti rūpanti ettha dutiyo iti-saddo nidassanattho, tena paṭhamo iti-saddo sarūpassa, parimāṇassa ca bodhako anekatthattā nipātānaṃ,āvuttiādivasena vāyamattho veditabbo. Antogadhāvadhāraṇañca vākyaṃ dassento ‘‘idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ rūpaṃ natthī’’tiādimāha. Tattha ‘‘ruppanasabhāva’’nti iminā sāmaññato rūpassa sabhāvo dassito, ‘‘bhūtupādāyabheda’’ntiādinā visesato, tadubhayenapi ‘‘idaṃ rūpa’’nti padassa attho niddiṭṭho. Tattha lakkhaṇaṃ nāma tassa tassa rūpavisesassa anaññasādhāraṇo sabhāvo. Raso tasseva attano phalaṃ pati paccayabhāvo. Paccupaṭṭhānaṃ tassa paramatthato vijjamānattā yāthāvato ñāṇassa gocarabhāvo. Padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ, tenassa paccayāyattavuttitā dassitā. ‘‘Anavasesarūpapariggaho’’ti iminā pana ‘‘ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ’’ rūpaṃ natthīti padadvayassāpi attho niddiṭṭho rūpassa sabbaso pariyādānavasena niyāmanato. ‘‘Iti rūpassa samudayo’’ti ettha pana iti-saddo ‘‘iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo’’tiādīsu (ma. ni. 3.124; a. ni. 3.1) viya pakāratthoti āha ‘‘itīti eva’’nti. Ở đây, trong câu “Iti rūpaṃ” (Như vậy là sắc), từ “iti” thứ hai có nghĩa là chỉ dẫn. Do đó, từ “iti” thứ nhất có ý nghĩa chỉ về tự thể và số lượng, vì các bất biến từ có nhiều nghĩa; hoặc ý nghĩa này nên được hiểu theo cách lặp lại v.v... Và để chỉ câu văn có sự xác định bao hàm, ngài nói: “Đây là sắc, sắc chỉ có chừng ấy, ngoài ra không có sắc nào khác” v.v... Ở đó, bằng câu “có bản chất bị biến hoại,” bản chất của sắc được chỉ ra một cách tổng quát; bằng câu “sự khác biệt giữa tứ đại và sắc y sinh” v.v..., (bản chất của sắc) được chỉ ra một cách đặc biệt. Bằng cả hai cách đó, ý nghĩa của cụm từ “đây là sắc” được giải thích. Ở đó, trạng thái (lakkhaṇa) là bản chất không chung cho các loại sắc đặc biệt ấy. Phận sự (rasa) là trạng thái làm duyên đối với quả của chính nó. Sự thể hiện (paccupaṭṭhāna) là trạng thái làm đối tượng cho trí tuệ như thật, do nó hiện hữu trên phương diện chân đế. Nhân cần thiết (padaṭṭhāna) là nguyên nhân gần. Bằng điều đó, sự phụ thuộc vào duyên của nó được chỉ ra. Còn bằng câu “sự nắm bắt toàn bộ sắc không còn sót,” ý nghĩa của cả hai cụm từ “sắc chỉ có chừng ấy, ngoài ra không có sắc nào khác” được giải thích, do sự giới hạn bằng cách thâu tóm toàn bộ sắc. Còn ở đây, trong câu “Như vậy là sự sanh khởi của sắc,” từ “iti” có nghĩa là phương cách, giống như trong các câu “Này các Tỳ-khưu, như vậy kẻ ngu có sự nguy hiểm” v.v... (ma. ni. 3.124; a. ni. 3.1). Do đó, ngài nói: “iti có nghĩa là eva (như vậy).” Avijjāsamudayāti avijjāya uppādā, atthibhāvāti attho. Nirodhanirodhī hi uppādo atthibhāvavācakopi hoti, tasmā purimabhavasiddhāya [Pg.54] avijjāya sati imasmiṃ bhave rūpasamudayo, rūpassa uppādo hotīti attho. ‘‘Taṇhāsamudayā’’tiādīsupi eseva nayo. Āhārasamudayāti ettha pana pavattipaccayesu kabaḷīkārāhārassa balavatāya so eva gahito. Tasmiṃ pana gahite pavattipaccayatāsāmaññena utucittāni gahitāneva hontīti catusamuṭṭhānikarūpassa paccayato udayadassanaṃ vibhāvitamevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Nibbattilakkhaṇa’’ntiādinā kālavasena udayadassanamāha. Tattha nibbattilakkhaṇanti rūpassa uppādasaṅkhātaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ. Passantopīti na kevalaṃ paccayasamudayameva, atha kho khaṇato udayaṃ passantopi. Addhāvasena hi paṭhamaṃ udayaṃ passitvā ṭhito puna santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati. Avijjānirodhā rūpanirodhoti aggamaggena avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa rūpassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato. Taṇhānirodhā kammanirodhoti etthāpi eseva nayo. Āhāranirodhāti pavattipaccayassa kabaḷīkārāhārassa abhāvena. Rūpanirodhoti taṃsamuṭṭhānarūpassa abhāvo hoti. Sesaṃ vuttanayameva. ‘‘Vipariṇāmalakkhaṇa’’nti bhaṅgakālavasena hetaṃ vayadassanaṃ, tasmā taṃ addhāvasena paṭhamaṃ passitvā puna santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati. Ayañca nayo pākatikavipassakavasena vutto, bodhisattānaṃ panetaṃ natthi. Esa nayo udayadassanepi. Avijjāsamudayāti: là do sự sanh khởi của vô minh, nghĩa là do sự hiện hữu. Quả vậy, sự sanh khởi, đối nghịch với sự diệt, cũng có nghĩa là sự hiện hữu. Do đó, khi vô minh đã thành tựu trong kiếp trước có mặt, thì trong kiếp này có sự sanh khởi của sắc, nghĩa là có sự sanh khởi của sắc. Trong các câu “do sự sanh khởi của ái” v.v... cũng theo phương pháp này. Còn ở đây, trong câu “do sự sanh khởi của vật thực,” trong số các duyên của sự diễn tiến, đoàn thực được đề cập đến vì nó có sức mạnh. Nhưng khi đoàn thực được đề cập, thì thời tiết và tâm cũng được kể đến do sự tương đồng về trạng thái làm duyên cho sự diễn tiến. Do đó, nên hiểu rằng việc thấy sự sanh khởi từ duyên của sắc có bốn nguồn gốc đã được làm cho rõ ràng. Bằng câu “trạng thái sanh khởi” v.v..., ngài nói về việc thấy sự sanh khởi theo phương diện thời gian. Ở đó, trạng thái sanh khởi là trạng thái hữu vi được gọi là sự sanh của sắc. Passantopīti: là người thấy sự sanh khởi theo sát-na, chứ không chỉ thấy sự sanh khởi của duyên. Quả vậy, sau khi thấy sự sanh khởi theo phương diện thời gian trước, người ấy đứng vững, rồi thấy theo phương diện dòng tương tục, và tuần tự thấy theo phương diện sát-na. Avijjānirodhā rūpanirodhoti: là do sự diệt không sanh khởi của vô minh bởi thánh đạo cao nhất, nên có sự diệt không sanh khởi của sắc trong tương lai, vì khi duyên không có thì (quả) cũng không có. Ở đây, trong câu “do ái diệt nên nghiệp diệt,” cũng theo phương pháp này. Āhāranirodhāti: là do sự không có của đoàn thực, là duyên của sự diễn tiến. Rūpanirodhoti: là có sự không có của sắc sanh từ đó. Phần còn lại theo phương pháp đã nói. “Vipariṇāmalakkhaṇa”nti: Việc thấy sự hoại diệt này là theo phương diện thời gian hoại diệt. Do đó, sau khi thấy nó theo phương diện thời gian trước, người ấy thấy theo phương diện dòng tương tục, và tuần tự thấy theo phương diện sát-na. Và phương pháp này được nói theo cách của hành giả minh sát thông thường, còn đối với các vị Bồ-tát thì không có điều này. Phương pháp này cũng áp dụng cho việc thấy sự sanh khởi. ‘‘Iti vedanā’’tiādīsupi heṭṭhā rūpe vuttanayānusārena attho veditabbo. Tenāha ‘‘ayaṃ vedanā, ettakā vedanā’’tiādi. Tattha vedayita…pe… sabhāvanti ettha ‘‘vedayitasabhāvaṃ…pe… vijānanasabhāva’’nti paccekaṃ sabhāva- saddo yojetabbo. Vedayitasabhāvanti anubhavanasabhāvaṃ. Sañjānanasabhāvanti ‘‘nīlaṃ pīta’’ntiādinā ārammaṇassa sallakkhaṇasabhāvaṃ. Abhisaṅkharaṇasabhāvanti āyūhanasabhāvaṃ. Vijānanasabhāvanti ārammaṇassa upaladdhisabhāvaṃ. Sukhādīti ādi-saddena dukkhasomanassadomanassupekkhāvedanānaṃ saṅgaho rūpasaññādīti ādi-saddena saddasaññādīnaṃ, phassādīti ādi-saddena cetanā vitakkādīnaṃ cakkhuviññāṇādīnanti ādi-saddena sabbesaṃ lokiyaviññāṇānaṃ saṅgaho. Yathā ca viññāṇe, esa nayo vedanādīsupi. Tesanti [Pg.55] ‘‘samudayo’’ti vuttadhammānaṃ. Tīsu khandhesūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesu. ‘‘Phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vacanato ‘‘phassasamudayā’’ti vattabbaṃ. ‘‘Nāmarūpapaccayāpi viññāṇa’’nti (vibha. 246; dī. ni. 2.97) vacanato viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’ti vattabbaṃ. Tesaṃ yevāti tīsu khandhesu ‘‘phassassa viññāṇakkhandhe nāmarūpassā’’ti phassanāmarūpānaṃyeva vasena atthaṅgamapadampi yojetabbaṃ, avijjādayo pana rūpe vuttasadisā evāti adhippāyo. Trong các câu như: ‘Iti vedanā’ (Đây là thọ), v.v… ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương thức đã được nói đến ở phần dưới về sắc. Do đó, Ngài đã nói: ‘Ayaṃ vedanā, ettakā vedanā’ (Đây là thọ, chừng ấy là thọ), v.v… Ở đây, trong câu ‘vedayita…pe… sabhāvanti’ (trạng thái cảm thọ…), từ ‘sabhāva’ (trạng thái) nên được phối hợp riêng với từng từ, thành ‘vedayitasabhāvaṃ…pe… vijānanasabhāva’ (trạng thái cảm thọ… trạng thái nhận biết). ‘Vedayitasabhāvaṃ’ (trạng thái cảm thọ) là trạng thái cảm nhận. ‘Sañjānanasabhāvaṃ’ (trạng thái tưởng) là trạng thái ghi nhận đối tượng qua các cách như ‘màu xanh, màu vàng’. ‘Abhisaṅkharaṇasabhāvaṃ’ (trạng thái hành) là trạng thái cố tạo. ‘Vijānanasabhāvaṃ’ (trạng thái thức) là trạng thái nhận biết đối tượng. Trong câu ‘sukhādīti’ (lạc, v.v…), từ ‘ādi’ (v.v…) bao gồm khổ, hỷ, ưu, và xả thọ. Trong câu ‘rūpasaññādīti’ (sắc tưởng, v.v…), từ ‘ādi’ bao gồm thanh tưởng, v.v… Trong câu ‘phassādīti’ (xúc, v.v…), từ ‘ādi’ bao gồm tư, tầm, v.v… Trong câu ‘cakkhuviññāṇādīnanti’ (nhãn thức, v.v…), từ ‘ādi’ bao gồm tất cả các thức thuộc về thế gian. Phương thức này đối với thức như thế nào thì đối với thọ, v.v… cũng như thế ấy. ‘Tesaṃ’ (của chúng) là của các pháp được gọi là ‘samudayo’ (sự sanh khởi). ‘Tīsu khandhesūti’ (trong ba uẩn) là trong thọ uẩn, tưởng uẩn, và hành uẩn. Do câu: ‘Phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’ (Khi có xúc chạm, vị ấy cảm thọ; khi có xúc chạm, vị ấy tưởng; khi có xúc chạm, vị ấy có tư tác) (S. iv. 93), nên cần phải nói là ‘phassasamudayā’ (do xúc sanh khởi). Do câu: ‘Nāmarūpapaccayāpi viññāṇa’ (Thức cũng do danh sắc làm duyên) (Vbh. 246; D. ii. 97), nên đối với thức uẩn cần phải nói là ‘nāmarūpasamudayā’ (do danh sắc sanh khởi). ‘Tesaṃ yeva’ (chính của chúng) có nghĩa là: đối với ba uẩn, mục từ về sự đoạn diệt cũng nên được phối hợp theo xúc; và đối với thức uẩn, theo danh sắc. Ý muốn nói là vô minh, v.v… thì tương tự như đã được nói đến trong phần sắc. Samapaññāsalakkhaṇavasenāti paccayato vīsati khaṇato pañcāti pañcavīsatiyā udayalakkhaṇānaṃ, paccayato vīsati khaṇato pañcāti pañcavīsatiyā eva vayalakkhaṇānaṃ cāti samapaññāsāya udayavayalakkhaṇānaṃ vasena. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ udayo lakkhīyati etehīti lakkhaṇānīti vuccanti avijjādisamudayoti, tathā tesaṃ anuppādanirodho lakkhīyati etehīti lakkhaṇānīti vuccanti avijjādīnaṃ accantanirodho. Nibbattivipariṇāmalakkhaṇāni pana saṅkhatalakkhaṇamevāti. Evaṃ etāni samapaññāsalakkhaṇāni sarūpato veditabbāni. Yathānukkamena vaḍḍhiteti yathāvuttaudayabbayañāṇe tikkhe sūre pasanne hutvā vahante tato paraṃ vattabbānaṃ bhaṅgañāṇādīnaṃ uppattipaṭipāṭiyā buddhippatte paramukkaṃsagate vipassanāñāṇe. Pageva hi chattiṃsakoṭisatasahassamukhena pavattena sabbaññutaññāṇānucchavikena mahāvajirañāṇasaṅkhātena sammasanañāṇena sambhatānubhāvaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ paṭipadāvisuddhiñāṇaṃ aparimitakāle sambhatāya paññāpāramiyā ānubhāvena ukkaṃsapāramippattaṃ anukkamena vuṭṭhānagāminibhāvaṃ upagantvā yadā ariyamaggena ghaṭeti, tadā ariyamaggacittaṃ sabbakilesehi maggapaṭipāṭiyā vimuccati, vimuccantañca tathā vimuccati, yathā sabbañeyyāvaraṇappahānaṃ hoti. Yaṃ kilesānaṃ ‘‘savāsanappahāna’’nti vuccati, tayidaṃ pahānaṃ atthato anuppattinirodhoti āha ‘‘anuppādanirodhenā’’ti. Āsavasaṅkhātehi kilesehīti bhavato ābhavaggaṃ, dhammato āgotrabhuṃ savanato pavattanato āsavasaññitehi rāgo, diṭṭhi, mohoti imehi kilesehi. Lakkhaṇavacanañcetaṃ, pāḷiyaṃ yadidaṃ ‘‘āsavehī’’ti, tadekaṭṭhatāya pana sabbehipi [Pg.56] kilesehi sabbehipi pāpadhammehi cittaṃ vimuccati. Aggahetvāti tesaṃ kilesānaṃ lesamattampi aggahetvā. ‘Samapaññāsalakkhaṇavasenāti’ (theo cách của năm mươi đặc điểm) là: theo cách của năm mươi đặc điểm sanh và diệt, gồm có hai mươi lăm đặc điểm sanh (hai mươi theo duyên và năm theo sát-na) và hai mươi lăm đặc điểm diệt (hai mươi theo duyên và năm theo sát-na). Ở đây, sự sanh khởi của năm uẩn được ghi nhận bởi những điều này, do đó chúng được gọi là các đặc điểm, tức là sự sanh khởi của vô minh, v.v… Tương tự, sự diệt không sanh lại của chúng được ghi nhận bởi những điều này, do đó chúng được gọi là các đặc điểm, tức là sự diệt hoàn toàn của vô minh, v.v… Còn các đặc điểm sanh khởi và biến hoại chính là đặc điểm của pháp hữu vi. Như vậy, năm mươi đặc điểm này cần được hiểu theo bản chất của chúng. ‘Yathānukkamena vaḍḍhiteti’ (khi được tăng trưởng theo thứ tự) là: khi tuệ sanh diệt đã được nói đến trở nên sắc bén, dũng mãnh, trong sáng và tiến triển, tuệ quán đạt đến sự tăng trưởng và tột đỉnh theo trình tự sanh khởi của các tuệ sẽ được nói đến sau đó, như hoại diệt tuệ, v.v… Thật vậy, từ trước, đạo tịnh tri kiến, vốn đã thọ thai và được nuôi dưỡng bởi năng lực của thẩm sát tuệ được gọi là đại kim cang tuệ, tương xứng với nhất thiết chủng trí và vận hành qua ba mươi sáu trăm ngàn ức cách, khi đi đến chỗ thuần thục, do năng lực của trí tuệ ba-la-mật đã được tích lũy trong thời gian vô lượng, đã đạt đến sự viên mãn tột bậc, tuần tự đạt đến trạng thái xuất khởi, và khi nó kết hợp với Thánh đạo, khi ấy tâm Thánh đạo giải thoát khỏi tất cả phiền não theo trình tự của đạo. Và trong khi giải thoát, nó giải thoát theo cách mà sự đoạn trừ tất cả các chướng ngại đối với những điều cần biết xảy ra. Điều được gọi là ‘savāsanappahāna’ (sự đoạn trừ phiền não cùng với các tùy miên) này, về mặt ý nghĩa, chính là sự diệt không sanh lại. Do đó, Ngài nói ‘anuppādanirodhenā’ (bằng sự diệt không sanh lại). ‘Āsavasaṅkhātehi kilesehīti’ (bởi các phiền não được gọi là lậu hoặc) là: bởi các phiền não này là tham, tà kiến, và si mê, được gọi là lậu hoặc vì chúng tuôn chảy và tiếp diễn từ cõi hữu cho đến cõi hữu tưởng phi hữu tưởng, từ pháp cho đến pháp chuyển tộc. Đây là một cách nói chỉ đặc điểm. Trong Pāli, câu này là ‘āsavehī’ (khỏi các lậu hoặc), nhưng do cùng một ý nghĩa, tâm được giải thoát khỏi tất cả phiền não và tất cả các pháp bất thiện. ‘Aggahetvāti’ (không nắm giữ) là không nắm giữ dù chỉ một chút dấu vết của các phiền não ấy. Maggakkhaṇe vimuccati nāma taṃtaṃmaggavajjhakilesehi phalakkhaṇe vimuttaṃ nāma. Maggakkhaṇe vā vimuttañceva vimuccati cāti uparimaggakkhaṇe heṭṭhimamaggavajjhehi vimuttañceva yathāsakaṃ pahātabbehi vimuccati ca. Phalakkhaṇe vimuttamevāti sabbasmimpi phalakkhaṇe vimuttameva, na vimuccati nāma. Trong sát-na của đạo, được gọi là đang giải thoát (vimuccati) khỏi các phiền não cần được đoạn trừ bởi đạo tương ứng ấy. Trong sát-na của quả, được gọi là đã giải thoát (vimuttaṃ). Hoặc, trong sát-na của đạo, vừa đã giải thoát (vimuttaṃ) vừa đang giải thoát (vimuccati). Nghĩa là, trong sát-na của đạo cao hơn, nó vừa đã giải thoát khỏi các phiền não đã được đoạn trừ bởi đạo thấp hơn, vừa đang giải thoát khỏi các phiền não cần được đoạn trừ bởi chính nó. Trong sát-na của quả, chỉ có đã giải thoát (vimuttaṃ). Nghĩa là, trong tất cả các sát-na của quả, chỉ có đã giải thoát, không có đang giải thoát. Sabbabandhanāti orambhāgiyuddhambhāgiyasaṅgahitā sabbasmāpi bhavasaññojanā, vippamutto visesato pakārehi mutto. Suvikasitacittasantānoti sātisayaṃ ñāṇarasmisamphassena suṭṭhu sammadeva samphullacittasantāno. ‘‘Cattāri maggañāṇānī’’tiādi yehi ñāṇehi suvikasitacittasantāno, tesaṃ ekadesena dassanaṃ. Nippadesato dassanaṃ pana parato āgamissati, tasmā tattheva tāni vibhajissāma. Sakale ca buddhaguṇeti atītaṃse appaṭihatañāṇādike sabbepi buddhaguṇe. Yadā hi lokanātho aggamaggaṃ adhigacchati, tadā sabbe guṇe hatthagate karoti nāma. Tato paraṃ ‘‘hatthagate katvā ṭhito’’ti vuccati. ‘Sabbabandhanā’ (khỏi mọi sự trói buộc) là khỏi tất cả các kiết sử của sự hiện hữu, bao gồm cả hạ phần và thượng phần kiết sử. ‘Vippamutto’ (hoàn toàn giải thoát) là được giải thoát một cách đặc biệt và qua nhiều phương diện. ‘Suvikasitacittasantāno’ (dòng tâm thức hoàn toàn nở rộ) là dòng tâm thức được nở rộ một cách tốt đẹp và chân chánh do sự tiếp xúc siêu việt của các tia sáng trí tuệ. Câu ‘Cattāri maggañāṇānī’ (bốn đạo tuệ), v.v… là sự trình bày một phần về các tuệ mà nhờ đó dòng tâm thức được nở rộ hoàn toàn. Sự trình bày đầy đủ sẽ có ở phần sau, do đó chúng tôi sẽ phân tích chúng ở đó. ‘Sakale ca buddhaguṇe’ (và toàn thể các Phật đức) là tất cả các Phật đức như vô ngại trí về quá khứ, v.v… Thật vậy, khi bậc Lãnh Đạo Thế Gian chứng đắc đạo tối thượng, Ngài được cho là đã nắm giữ tất cả các đức tính trong tay. Sau đó, Ngài được gọi là ‘hatthagate katvā ṭhito’ (vị đã an trú sau khi nắm giữ trong tay). ‘‘Paripuṇṇasaṅkappo’’ti vatvā paripuṇṇasaṅkappatāparidīpanaṃ udānaṃ dassetuṃ ‘‘anekajātisaṃsāra’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ādito dvinnaṃ gāthānamattho heṭṭhā brahmajālanidānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vutto eva. Parato pana ayoghanahatassāti ayo haññati etenāti ayoghanaṃ, kammārānaṃ ayokūṭaṃ, ayomuṭṭhi ca, tena ayoghanena hatassa pahatassa. Eva-saddo cettha nipātamattaṃ. Jalato jātavedasoti jalayamānassa aggissa, anādare vā etaṃ sāmivacanaṃ. Anupubbūpasantassāti anukkamena upasantassa vikkhambhantassa niruddhassa. Yathā na ñāyate gatīti yathā tassa gati na ñāyati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayomuṭṭhikūṭādinā pahatattā ayoghanena hatassa pahatassa ayogatassa, kaṃsabhājanādigatassa vā jalamānassa aggissa anukkamena upasantassa dasasu disāsu na katthaci gati paññāyati paccayanirodhena appaṭisandhikaniruddhattāti. Evaṃ sammāvimuttānanti sammā hetunā ñāyena tadaṅgavikkhambhanavimuttipubbaṅgamāya [Pg.57] samucchedavimuttiyā ariyamaggena catūhipi upādānehi, āsavehi ca muttattā sammā vimuttānaṃ, tato eva kāmabandhanasaṅkhātaṃ kāmoghabhavoghādibhedaṃ avasiṭṭhaoghañca taritvā ṭhitattā kāmabandhoghatārīnaṃ suṭṭhu paṭipassambhitasabbakilesavipphanditattā kilesābhisaṅkhāravātehi akampanīyatāya acalaṃ nibbānasaṅkhātaṃ saṅkhārūpasamaṃ sukhaṃ pattānaṃ adhigatānaṃ khīṇāsavānaṃ gati devamanussādibhedāsu gatīsu ‘‘ayaṃ nāmā’’ti paññāpetabbatāya abhāvato paññāpetuṃ natthi na upalabbhati, yathāvuttajātavedo viya apaññattikabhāvameva te gacchantīti attho. Evaṃ manasi karontoti ‘‘evaṃ anekajātisaṃsāra’’ntiādinā (dha. pa. 153) attano katakiccattaṃ manasi karonto bodhipallaṅke nisinnova virocitthāti yojanā. Sau khi nói: “Paripuṇṇasaṅkappo,” để trình bày lời cảm hứng làm sáng tỏ về sự viên mãn ý nguyện, câu kệ “anekajātisaṃsāra” v.v… đã được nói đến. Ở đây, ý nghĩa của hai câu kệ đầu tiên đã được nói đến ở phần dưới trong đoạn Chú Giải về Duyên Khởi của Kinh Phạm Võng (dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā). Còn về phần sau, câu ayoghanahatassa có nghĩa là: ayo haññati etena nên là ayoghanaṃ, tức là cái búa tạ, cái vồ bằng sắt của người thợ rèn; do cái búa tạ ấy mà đã được đập, đã được đánh. Từ eva ở đây chỉ là một tiểu từ. Jalato jātavedaso có nghĩa là của ngọn lửa đang cháy; hoặc đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa bất quan tâm. Anupubbūpasantassa có nghĩa là của ngọn lửa đã được lắng dịu, đã được trấn tĩnh, đã được dập tắt theo thứ tự. Yathā na ñāyate gati có nghĩa là như thế nào thì cảnh giới của ngọn lửa ấy không được biết đến. Điều này được nói đến là: Do đã được đánh bằng vồ bằng sắt, búa tạ, v.v… nên đã được đập, đã được đánh bằng búa tạ, hoặc của ngọn lửa đang cháy ở trong các vật dụng bằng đồng, v.v… đã được lắng dịu theo thứ tự, cảnh giới ở mười phương không được biết đến ở nơi nào cả, do đã được dập tắt không còn tái sanh vì sự diệt tận của các duyên. Tương tự như thế, sammāvimuttānaṃ có nghĩa là: sammā là do nhân, do lý; do đã giải thoát khỏi bốn loại thủ và các lậu hoặc bằng thánh đạo, bằng sự giải thoát đoạn diệt vốn có sự giải thoát theo từng phần và sự giải thoát trấn tĩnh làm khởi đầu, nên là sammā vimuttānaṃ (của các vị đã chơn chánh giải thoát). Do đó, do đã vượt qua và đứng vững khỏi các bộc lưu còn lại có sự phân chia là dục bộc lưu, hữu bộc lưu, v.v… được gọi là sự trói buộc của dục vọng, nên là kāmabandhoghatārīnaṃ (của các vị đã vượt qua sự trói buộc của dục vọng và các bộc lưu). Do sự dao động của tất cả phiền não đã được hoàn toàn lắng dịu, do không thể bị lay chuyển bởi các ngọn gió của phiền não và hành, nên là acalaṃ (bất động), đã đạt được, đã chứng ngộ hạnh phúc là sự an tịnh các hành được gọi là Níp-bàn. Cảnh giới của các vị lậu tận ấy, trong các cảnh giới có sự phân chia là chư thiên, nhân loại, v.v… không có, không hiện hữu để có thể được gọi tên là “vị này,” do không có khả năng được gọi tên. Giống như ngọn lửa đã được nói đến, các vị ấy đi đến chính trạng thái không thể được gọi tên, đó là ý nghĩa. Evaṃ manasi karonto có nghĩa là: “Như vầy, anekajātisaṃsāra” v.v… (Dhp. 153), trong khi tác ý về phận sự đã được làm xong của mình, ngài đã tỏa sáng trong lúc đang ngồi trên Bồ-đoàn, đây là sự liên kết. Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú Giải về Phẩm Thứ Nhì đã chấm dứt. Brahmayācanakathāvaṇṇanā Chú Giải về Câu Chuyện Phạm Thiên Thỉnh Cầu 64. Yannūnāti parivitakkanatthe nipāto, ahanti bhagavā attānaṃ niddisatīti āha ‘‘yadi panāha’’nti. ‘‘Aṭṭhame sattāhe’’tiādi yathā amhākaṃ bhagavā abhisambuddho hutvā vimuttisukhapaṭisaṃvedanādivasena sattasu sattāhesu paṭipajji, tato parañca dhammagambhīratāpaccavekkhaṇādivasena, evameva sabbepi sammāsambuddhā abhisambuddhakāle paṭipajjiṃsu, te ca sattāhādayo tatheva vavatthapīyantīti ayaṃ sabbesampi buddhānaṃ dhammatā. Tasmā vipassī bhagavā abhisambuddhakāle tathā paṭipajjīti dassetuṃ āraddhaṃ. Tattha ‘‘aṭṭhame sattāhe’’ti idaṃ sattamasattāhato paraṃ, sattāhato orime ca pavattāya paṭipattiyā vasena vuttaṃ, na pallaṅkasattāhassa viya aṭṭhamassa nāma sattāhassa vavatthitassa labbhamānattā. Anantaroti ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo’’tiādiko vitakko (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7, 8). 64. Yannūna là một tiểu từ trong ý nghĩa suy xét. Ahaṃ có nghĩa là đức Thế Tôn chỉ chính mình, ngài nói: “yadi panāhaṃ.” “Aṭṭhame sattāhe” v.v… cũng giống như đức Thế Tôn của chúng ta, sau khi đã chánh đẳng giác, đã thực hành trong bảy tuần lễ bằng cách cảm nhận hạnh phúc giải thoát, v.v… và sau đó bằng cách quán xét về sự thâm sâu của Giáo pháp, v.v… Tương tự như thế, tất cả các vị Chánh Đẳng Giác cũng đã thực hành vào lúc chánh đẳng giác. Và bảy tuần lễ ấy, v.v… cũng được xác định như vậy, đây là pháp tánh của tất cả các đức Phật. Do đó, để trình bày rằng đức Thế Tôn Vipassī đã thực hành như vậy vào lúc chánh đẳng giác, (câu chuyện) đã được bắt đầu. Ở đây, “aṭṭhame sattāhe” (trong tuần lễ thứ tám) này được nói đến bằng cách thực hành đã diễn ra sau tuần lễ thứ bảy và trước tuần lễ (thứ chín), chứ không phải do có được một tuần lễ được xác định tên là thứ tám giống như tuần lễ ngồi trên Bồ-đoàn. Anantaro có nghĩa là sự suy xét bắt đầu bằng “adhigato kho myāyaṃ dhammo” (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7, 8). Paṭividdhoti sayambhuñāṇena ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā paṭimukhaṃ paṭivijjhanavasena pavatto, yathābhūtaṃ avabuddhoti attho. Dhammoti catusaccadhammo tabbinimuttassa [Pg.58] paṭivijjhitabbadhammassa abhāvato. Gambhīroti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra samupacitaparipakkañāṇasambhārehi aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyappatiṭṭho. Tenāha ‘‘uttānabhāvapaṭikkhepavacanameta’’nti. Alabbhaneyyappatiṭṭho ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya sarūpato visesato ca passituṃ na sakkāti āha ‘‘gambhīrattāva duddaso’’ti. Dukkhena daṭṭhabboti kicchena kenaci kadācideva daṭṭhabbo. Yaṃ pana daṭṭhumeva na sakkā, tassa ogāhetvā anu anu bujjhane kathā eva natthīti āha ‘‘duddasattāva duranubodho’’ti. Dukkhena avabujjhitabbo avabodhassa dukkarabhāvato. Imasmiṃ ṭhāne ‘‘taṃ kiṃ maññatha bhikkhave dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā’’ti (saṃ. ni. 5.1115) suttapadaṃ vattabbaṃ. Santārammaṇatāya vā santo. Nibbutasabbapariḷāhatāya nibbuto. Padhānabhāvaṃ nītoti vā paṇīto. Atittikaraṭṭhena atappako sādurasabhojanaṃ viya. Ettha ca nirodhasaccaṃ santaṃ ārammaṇanti santārammaṇaṃ, maggasaccaṃ santaṃ, santārammaṇañcāti santārammaṇaṃ anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ, saṅkhārānañca abhāvato santo nibbutasabbapariḷāhattā nibbuto, santapaṇītabhāveneva tadatthāya asecanakatāya atappakatā daṭṭhabbā. Tenāha ‘‘idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vutta’’nti. Uttamañāṇassa visayattā na takkena avacaritabbo, tato eva nipuṇañāṇagocaratāya, saṇhasukhumasabhāvattā ca nipuṇo. Bālānaṃ avisayattā paṇḍitehi eva veditabboti paṇḍitavedanīyo. Ālīyanti abhiramitabbaṭṭhena sevīyantīti ālayā, pañca kāmaguṇā. Ālayanti abhiramaṇavasena sevantīti ālayā, taṇhāvicaritāni. Ālayaratāti ālayaniratā. Suṭṭhu muditā ativiya muditā anukkaṇṭhanato. Ramatīti ratiṃ vindati kīḷati laḷati. Ime sattā yathā kāmaguṇe, evaṃ rāgampi assādenti abhinandanti yevāti vuttaṃ ‘‘duvidhampī’’tiādi. ‘Đã thâm nhập’ (paṭividdho) nghĩa là đã tiến hành theo cách thức xuyên thấu đối diện bằng trí tuệ tự giác (sayambhuñāṇa) với (khổ đế) rằng: ‘Đây là khổ’ v.v..., nghĩa là đã giác ngộ đúng như thật. ‘Pháp’ (dhammo) là pháp Tứ đế, vì không có pháp nào khác cần được thâm nhập ngoài pháp ấy. ‘Sâu thẳm’ (gambhīro) giống như đại dương, không thể đạt đến chỗ đứng chân bằng trí tuệ của người khác, ngoại trừ những người đã tích lũy và làm chín muồi các yếu tố của trí tuệ, giống như (đại dương không thể dò được) bằng mũi kim của con muỗi. Do đó, ngài nói: ‘Đây là lời nói phủ định trạng thái cạn cợt.’ Không thể đạt đến chỗ đứng chân, vì không thể lặn xuống, không thể thấy được về bản chất và về phương diện đặc biệt, nên ngài nói: ‘Vì sâu thẳm nên khó thấy.’ ‘Khó thấy’ (dukkhena daṭṭhabbo) nghĩa là chỉ có ai đó, đôi khi, mới có thể thấy được một cách khó khăn. Còn điều gì mà không thể thấy được, thì không cần phải bàn đến việc lặn xuống và giác ngộ từng chút một, nên ngài nói: ‘Vì khó thấy nên khó giác ngộ.’ ‘Khó giác ngộ’ (dukkhena avabujjhitabbo) vì việc giác ngộ là khó làm. Ở chỗ này, nên nói đến câu kinh: ‘Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, điều gì là khó làm hơn, điều gì là khó thành tựu hơn?’ (S. v. 455). Hoặc ‘tịch tịnh’ (santo) vì là đối tượng tịch tịnh. ‘Tịch diệt’ (nibbuto) vì đã dập tắt mọi phiền não. Hoặc ‘cao thượng’ (paṇīto) vì đã được đưa đến trạng thái ưu việt. ‘Không nhàm chán’ (atappako) vì có ý nghĩa không gây chán ngán, giống như món ăn có vị ngon. Và ở đây, Diệt đế là đối tượng tịch tịnh nên gọi là ‘đối tượng tịch tịnh’ (santārammaṇaṃ). Đạo đế vừa tịch tịnh, vừa là đối tượng tịch tịnh, nên gọi là ‘đối tượng tịch tịnh’ (santārammaṇaṃ). ‘Tịch tịnh’ (santo) vì không có các phiền não và các hành vốn không có bản chất an tịnh. ‘Tịch diệt’ (nibbuto) vì đã dập tắt mọi phiền não. Cần phải hiểu rằng, chính vì trạng thái tịch tịnh và cao thượng mà có tính chất không nhàm chán, do không cần phải thêm vào để đạt được mục đích ấy. Do đó, ngài nói: ‘Hai điều này được nói đến chỉ nhắm vào (pháp) siêu thế.’ ‘Không thể suy luận bằng lý luận’ (na takkena avacaritabbo) vì là đối tượng của trí tuệ tối thượng. Chính vì thế, ‘vi tế’ (nipuṇo) vì là đối tượng của trí tuệ tinh tế, và vì có bản chất tế nhị, vi diệu. ‘Chỉ bậc trí mới biết’ (paṇḍitavedanīyo) vì không phải là đối tượng của kẻ phàm phu, chỉ có thể được biết bởi các bậc hiền trí. ‘Ái luyến’ (ālayā) là năm dục trưởng dưỡng, được gọi như vậy vì chúng được hưởng thụ, được ưa thích. ‘Ái luyến’ (ālayā) là những biểu hiện của ái, được gọi như vậy vì chúng được hưởng thụ theo cách ưa thích. ‘Ưa thích ái luyến’ (ālayaratā) là say mê trong ái luyến. ‘Hết sức hoan hỷ’ (suṭṭhu muditā) là vô cùng hoan hỷ, do không chán nản. ‘Thích thú’ (ramati) là tìm thấy sự thích thú, vui chơi, đùa giỡn. Những chúng sanh này, cũng như họ thưởng thức, vui thích trong các dục trưởng dưỡng, họ cũng thưởng thức, vui thích trong ái dục, do đó được nói là: ‘Cả hai loại’ v.v... Ṭhānaṃ sandhāyāti ṭhāna-saddaṃ sandhāya. Atthato pana ‘‘ṭhāna’’nti ca paṭiccasamuppādo eva adhippeto. Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ, saṅkhārādīnaṃ paccayabhūtā avijjādayo. Imesaṃ saṅkhārādīnaṃ paccayāti idappaccayā, avijjādayova. Idappaccayā eva idappaccayatā yathā devo eva devatā, idappaccayānaṃ vā avijjādīnaṃ attano phalaṃ paṭicca paccayabhāvo [Pg.59] uppādanasamatthatā idappaccayatā, tena paramatthapaccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo dassito hoti. Paṭicca samuppajjati phalaṃ etasmāti paṭiccasamuppādo. Padadvayenāpi dhammānaṃ paccayaṭṭho eva vibhāvito. Tenāha ‘‘saṅkhārādipaccayānaṃ avijjādīnametaṃ adhivacana’’nti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu (visuddhi. 2.570) vuttanayena veditabbo. ‘Nhắm đến trú xứ’ (ṭhānaṃ sandhāya) là nhắm đến từ ‘trú xứ’ (ṭhāna). Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, ‘trú xứ’ (ṭhāna) thực sự chỉ có nghĩa là pháp Duyên khởi. ‘Trú xứ’ (ṭhānaṃ) là nơi quả an trú, vì sự tồn tại của quả phụ thuộc vào nó; đó là vô minh v.v... vốn là duyên của các hành v.v... ‘Duyên của cái này’ (idappaccayā) là duyên của các hành này v.v..., chính là vô minh v.v... ‘Tính duyên của cái này’ (idappaccayatā) chính là các duyên của cái này, giống như ‘thiên tính’ (devatā) chính là ‘vị trời’ (devo). Hoặc ‘tính duyên của cái này’ (idappaccayatā) là trạng thái làm duyên, là khả năng sanh khởi, của vô minh v.v... là các duyên của cái này, đối với quả của chính chúng. Do đó, pháp Duyên khởi, có đặc tính là duyên theo nghĩa chân đế, đã được trình bày. ‘Duyên khởi’ (paṭiccasamuppādo) là pháp mà từ đó quả sanh khởi một cách tùy thuộc. Bằng cả hai từ, ý nghĩa làm duyên của các pháp đã được làm sáng tỏ. Do đó, ngài nói: ‘Đây là tên gọi của vô minh v.v... là các duyên của hành v.v...’ Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong các phần chú giải Thanh Tịnh Đạo (Vism. 517). Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbanti sabbasaṅkhārasamathādipadābhidheyyaṃ sabbaṃ, atthato nibbānameva. Idāni tassa nibbānabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā hī’’tiādi vuttaṃ. Tanti nibbānaṃ. Āgammāti paṭicca ariyamaggassa ārammaṇapaccayahetu. Sammantīti appaṭisandhikūpasamavasena sammanti. Tathā santā ca savisesaṃ upasantā nāma hontīti āha ‘‘vūpasammantī’’ti, etena sabbe saṅkhārā sammanti etthāti sabbasaṅkhārasamatho, nibbānanti dasseti. Sabbasaṅkhāravisaṃyutte hi nibbāne sabbasaṅkhāravūpasamapariyāyo ñāyāgato yevāti. Sesepadesupi eseva nayo. Upadhīyati ettha dukkhanti upadhi, khandhādayo. Paṭinissaṭṭhāti samucchedavasena pariccattā honti. Sabbā taṇhāti aṭṭhasatappabhedā sabbāpi taṇhā. Sabbe kilesarāgāti kāmarāgarūparāgādibhedā sabbepi kilesabhūtā rāgā, sabbepi vā kilesā idha kilesarāgāti veditabbā, na lobhavisesā eva cittassa viparītabhāvāpādanato. Yathāha ‘‘rattampi cittaṃ vipariṇataṃ, duṭṭhampi cittaṃ vipariṇataṃ, mūḷhampi cittaṃ vipariṇata’’nti (pārā. 271) virajjantīti attano sabhāvaṃ vijahanti. Sabbaṃ dukkhanti jarāmaraṇādibhedaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ. Bhavena bhavanti tena tena bhavena bhavantaraṃ. Bhavanikantibhāvena saṃsibbati, phalena vā saddhiṃ kammaṃ sataṇhasseva āyatiṃ punabbhavabhāvato. Tato vānato nikkhantaṃ tattha tassa sabbaso abhāvato. Ciranisajjācirabhāsanehi piṭṭhiāgilāyanatālugalasosādivasena kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca veditabbā. Sā ca kho desanāya atthaṃ ajānantānaṃ, appaṭipajjantānañca vasena, jānantānaṃ, pana paṭipajjantānañca desanāya kāyaparissamopi satthu aparissamova. Tenāha bhagavā ‘‘na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesī’’ti (udā. 10). Tathā hi vuttaṃ ‘‘yā ajānantānaṃ desanā nāma, so mama kilamatho assā’’ti. Ubhayanti cittakilamatho, cittavihesā [Pg.60] cāti ubhayaṃ petaṃ buddhānaṃ natthi, bodhimūleyeva samucchinnattā. “Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbanti” có nghĩa là tất cả những gì được biểu thị bằng các từ như “sự tịch tịnh của tất cả các pháp hữu vi,” về mặt ý nghĩa, chính là Niết Bàn. Bây giờ, để chỉ ra bản chất Niết Bàn của nó, câu “yasmā hī” v.v... đã được nói đến. “Tanti” là Niết Bàn. “Āgamma” có nghĩa là duyên theo, là nhân duyên đối tượng của Thánh đạo. “Sammanti” có nghĩa là chúng được lắng dịu theo cách an tịnh không còn tái sanh. Và khi đã như vậy, chúng được gọi là đã an tịnh một cách đặc biệt, nên ngài nói “vūpasammanti.” Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng “nơi mà tất cả các pháp hữu vi được lắng dịu” chính là “sự tịch tịnh của tất cả các pháp hữu vi,” tức là Niết Bàn. Thật vậy, trong Niết Bàn, vốn đã ly khỏi tất cả các pháp hữu vi, thì phương cách an tịnh tất cả các pháp hữu vi là điều hợp lý. Trong các từ còn lại cũng theo phương pháp này. “Nơi mà khổ được đặt vào” là “upadhi,” tức là các uẩn, v.v... “Paṭinissaṭṭhā” có nghĩa là được từ bỏ bằng cách đoạn tuyệt. “Sabbā taṇhā” là tất cả ái dục có một trăm lẻ tám loại. “Sabbe kilesarāgā” là tất cả các loại tham ái thuộc về phiền não, có sự phân biệt như dục ái, sắc ái, v.v... Hoặc nên hiểu rằng tất cả các phiền não ở đây được gọi là “phiền não tham,” không chỉ riêng các loại tham, vì chúng làm cho tâm trở nên sai lệch. Như đã nói: “Tâm bị tham cũng là tâm biến đổi, tâm bị sân cũng là tâm biến đổi, tâm bị si cũng là tâm biến đổi.” “Virajjanti” có nghĩa là chúng từ bỏ bản chất của mình. “Sabbaṃ dukkhaṃ” là tất cả khổ trong vòng luân hồi, có sự phân biệt như già, chết, v.v... “Bhavena bhavanti” do hữu này hữu kia mà có hữu khác. Nó trôi lăn do bản chất ưa thích trong các cõi hữu, hoặc do nghiệp cùng với quả của người còn ái dục có sự tái sanh trong tương lai. “Tato vānato nikkhantaṃ” vì ở nơi đó hoàn toàn không có ái dục ấy. Nên hiểu sự mệt mỏi của thân và sự tổn hại của thân là do ngồi lâu, nói lâu, qua đó lưng bị đau, vòm miệng và cổ họng bị khô, v.v... Và sự mệt nhọc về thân của bậc Đạo Sư khi thuyết pháp cho những người không biết ý nghĩa, không thực hành, thì cũng không phải là sự mệt nhọc; còn đối với những người biết, những người thực hành, thì sự mệt nhọc về thân khi thuyết pháp cũng không phải là sự mệt nhọc. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Việc thuyết pháp không làm Ta tổn hại.” Thật vậy, đã được nói rằng: “Sự thuyết pháp cho những người không hiểu biết, đó mới là sự mệt mỏi của Ta.” “Ubhayanti” là sự mệt mỏi của tâm và sự tổn hại của tâm. Cả hai điều này không có nơi các vị Phật, vì chúng đã được đoạn trừ ngay tại cội Bồ đề. 65. Anubrūhanaṃ sampiṇḍanaṃ. Soti ‘‘apissū’’ti nipāto. Vipassinti paṭi-saddayogena sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘vipassissā’’ti. Vuddhippattā acchariyā vā anacchariyā. Vuddhiatthopi hi akāro hoti yathā‘‘asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikāya 11). Kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni satasahassañca sadevakassa lokassa dhammasaṃvibhāgakaraṇatthameva pāramiyo pūretvā idāni samadhigatadhammarājassa tattha appossukkatāpattidīpanatā, gāthātthassa acchariyatā, tassa vuddhippatti cāti veditabbā. Atthadvārena hi gāthānaṃ anacchariyatā. Gocarā ahesunti upaṭṭhahiṃsu. Upaṭṭhānañca vitakketabbatāvāti āha ‘‘parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsū’’ti. 65. “Anubrūhanaṃ” là sự tóm tắt. “So” là tiểu từ “apissu.” Trong từ “vipassim,” do sự kết hợp với tiếp đầu ngữ “paṭi,” nó là một từ chỉ sự tương quan trong ý nghĩa sở hữu cách, nên ngài nói là “vipassissa.” “Vuddhippattā” có nghĩa là kỳ diệu hoặc không kỳ diệu. Thật vậy, âm “a” cũng có nghĩa là tăng trưởng, như trong câu “asekkhā dhammā.” Nên hiểu rằng, sau khi đã hoàn thiện các ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp chỉ vì mục đích phân chia giáo pháp cho thế gian cùng với chư thiên, việc bậc Pháp Vương, người đã chứng đắc pháp, nay lại rơi vào trạng thái không nhiệt tâm ở đó, sự kỳ diệu của ý nghĩa bài kệ, và sự tăng trưởng của nó là như vậy. Thật vậy, sự không kỳ diệu của các bài kệ là qua cửa ngõ ý nghĩa. “Gocarā ahesuṃ” có nghĩa là chúng đã hiện khởi. Và sự hiện khởi chính là trạng thái cần được suy xét, nên ngài nói “chúng đã đạt đến trạng thái cần được suy xét.” Yadi sukhāpaṭipadāva kathaṃ kicchatāti āha ‘‘pāramīpūraṇakāle’’tiādi. Evamādīni duppariccajāni dentassa. Ha-iti vā byattanti etasmiṃ atthe nipāto, ‘‘ekaṃsatthe’’ti keci. Ha byattaṃ, ekaṃsena vā alaṃ nippayojanaṃ evaṃ kicchena adhigatassa dhammassa desetunti yojanā. Halanti ‘‘ala’’nti iminā samānatthaṃ padaṃ ‘‘halanti vadāmī’’tiādīsu (saṃ. ni. ṭī. 1.172) viya. Rāgadosaphuṭṭhehīti phuṭṭhavisena viya sappena rāgena, dosena ca samphuṭṭhehi abhibhūtehi. Rāgadosānugatehīti rāgadosehi anubandhehi. Nếu là con đường thực hành dễ dàng, tại sao lại khó khăn? Ngài nói “vào thời điểm hoàn thiện các ba-la-mật,” v.v... của người đã cho đi những thứ khó từ bỏ như vậy. “Ha” là một tiểu từ có nghĩa là “rõ ràng,” hoặc một số người cho rằng nó có nghĩa là “chắc chắn.” Cách kết hợp câu là: “Ha” (rõ ràng, hoặc chắc chắn), thôi đủ rồi, vô ích khi thuyết giảng giáo pháp đã được chứng ngộ một cách khó khăn như vậy. “Halaṃ” là một từ có cùng nghĩa với “alaṃ,” giống như trong câu “halanti vadāmi,” v.v... “Rāgadosaphuṭṭhehi” có nghĩa là bởi những người bị chế ngự, bị chạm đến bởi tham và sân, giống như bị con rắn có nọc độc chạm đến. “Rāgadosānugatehi” có nghĩa là bị tham và sân đeo bám. Niccādīnanti niccaggāhādīnaṃ. Evaṃ gatanti evaṃ pavattaṃ aniccādiākārena pavattaṃ. ‘‘Catusaccadhamma’’nti idaṃ aniccādīsu, saccesu ca yathālābhavasena gahetabbaṃ. Evaṃ gatanti vā evaṃ ‘‘anicca’’ntiādinā abhinivisitvā mayā, aññehi ca sammāsambuddhehi gataṃ, ñātaṃ paṭividdhanti attho. Kāmarāgena, bhavarāgena ca rattā nīvaraṇehi nivutacittatāya, diṭṭhirāgena rattā viparītābhinivesena na dakkhanti yāthāvato imaṃ dhammaṃ nappaṭivijjhissanti. Evaṃ gāhāpetunti ‘‘anicca’’ntiādinā sabhāvena yāthāvato dhamme jānāpetuṃ. Rāgadosaparetatāpi nesaṃ sammūḷhabhāvenevāti āha ‘‘tamokhandhena āvuṭā’’ti. “Niccādīnaṃ” có nghĩa là của sự chấp thủ vào thường, v.v... “Evaṃ gataṃ” có nghĩa là đã diễn tiến, đã vận hành theo cách vô thường, v.v... “Pháp Tứ đế” này nên được hiểu theo cách có thể áp dụng cho các pháp vô thường, v.v... và cho các sự thật. Hoặc “evaṃ gataṃ” có nghĩa là đã được đi đến, được biết, được thâm nhập bởi Ta và các vị Chánh Đẳng Giác khác sau khi đã quán xét theo cách “vô thường,” v.v... Những người bị nhiễm đắm bởi dục ái và hữu ái, do tâm bị các triền cái che lấp, và những người bị nhiễm đắm bởi kiến ái, do sự chấp thủ sai lầm, sẽ không thấy, sẽ không thâm nhập được giáo pháp này một cách như thật. “Evaṃ gāhāpetuṃ” có nghĩa là để làm cho họ biết các pháp một cách như thật, theo bản chất “vô thường,” v.v... Tình trạng bị tham và sân chi phối của họ cũng chính là do trạng thái si mê, nên ngài nói “bị khối u minh che phủ.” Dhammadesanāya appossukkatāpattiyā kāraṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kasmā panā’’tiādinā sayameva codanaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha yathāyaṃ idāni dhammadesanāya [Pg.61] appossukkatāpatti sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇadhammatāvasena, sabbabodhisattānaṃ ādito ‘‘kiṃ me aññātavesenā’’tiādinā (bu. vaṃ. 2.99) mahābhinīhāre attano cittassa samussāhanaṃ āciṇṇasamāciṇṇadhammatā vāti āha ‘‘kiṃ me’’tiādi. Tattha aññātavesenāti sadevakaṃ lokaṃ unnādento buddho ahutvā kevalaṃ buddhānaṃ sāvakabhāvūpagamanavasena aññātarūpena. Tividhaṃ kāraṇaṃ appossukkatāpattiyā paṭipakkhassa balavabhāvo, dhammassa paramagambhīratā, tattha ca bhagavato sātisayaṃ gāravanti taṃ dassetuṃ ‘‘tassa hī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha paṭipakkhā nāma rāgādayo kilesā sammāpaṭipattiyā antarāyakarattā. Tesaṃ balavabhāvato ciraparibhāvanāya sattasantānato dubbisodhiyatāya te satte mattahatthino viya dubbalaṃ purisaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādentā anekasatayojanāyāmavitthāraṃ sunicitaṃ ghanasannivesaṃ kaṇṭakaduggampi adhisenti. Dūrappabheda ducchejjatāhi dubbisodhiyataṃ pana dassetuṃ ‘‘athassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ca anto āmaṭṭhatāya kañjikapuṇṇalābu ciraparivāsikatāya takkabharitacāṭi snehatintadubbalabhāvena vasātelapītapilotikā; telamissitatāya añjanamakkhitahatthā dubbisodhanīyā vuttā. Hīnūpamā cetā rūpappabandhabhāvato, acirakālikattā ca malīnatāya, kilesasaṃkileso eva pana dubbisodhanīyataro anādikālikattā, anusayitattā ca. Tenāha ‘‘atisaṃkiliṭṭhā’’ti. Yathā ca dubbisodhanīyatāya evaṃ gambhīraduddasaduranubodhānampi vuttaupamā hīnūpamāva. Để làm rõ lý do cho việc không nhiệt tâm trong việc thuyết Pháp, (chú giải) tự nêu lên lời chất vấn bằng câu bắt đầu là “kasmā panā.” Ở đây, cũng giống như việc không nhiệt tâm trong việc thuyết Pháp này là pháp thường hành và luôn luôn thực hành của tất cả các vị Phật, (chú giải) nói rằng việc tự khích lệ tâm của mình trong lúc phát đại nguyện từ ban đầu của tất cả các vị Bồ-tát bằng câu bắt đầu là “kiṃ me aññātavesenā” (Bu. vaṃ. 2.99) cũng là pháp thường hành và luôn luôn thực hành, bằng câu bắt đầu là “kiṃ me.” Ở đây, “aññātavesena” có nghĩa là: với hình thức của người đã biết, bằng cách chỉ đạt đến trạng thái Thinh văn của các vị Phật, chứ không phải là vị Phật làm cho thế giới cùng với chư Thiên vang động. Có ba lý do: (1) sự hùng mạnh của đối lực, (2) sự vô cùng sâu xa của Giáo pháp, và (3) lòng tôn kính đặc biệt của đức Thế Tôn đối với Giáo pháp ấy. Để chỉ rõ điều đó, (chú giải) đã bắt đầu bằng câu “tassa hī.” Ở đây, các đối lực được gọi là các phiền não như tham ái v.v... vì chúng là những chướng ngại cho chánh hạnh. Do sự hùng mạnh của chúng, do sự khó thanh lọc khỏi dòng tâm của chúng sanh vì đã được huân tập từ lâu, chúng chế ngự chúng sanh như con voi điên (chế ngự) người yếu đuối, đưa đến sự bất hạnh và tai họa, và chúng cũng chiếm ngự được cả thành trì gai góc được xây dựng chắc chắn, kiên cố, có chiều dài và chiều rộng nhiều trăm do-tuần. Để chỉ ra sự khó thanh lọc do khó xuyên thủng và khó cắt đứt, (chú giải) đã nói câu bắt đầu là “athassā.” Ở đây, quả bầu chứa đầy cháo chua do được lau chùi bên trong, cái vại chứa đầy sữa chua do được để lâu ngày, miếng vải thấm dầu mỡ do bị thấm ướt và mềm nhũn bởi chất nhờn, bàn tay dính thuốc nhỏ mắt do được trộn với dầu; được nói là khó làm sạch. Những ví dụ này là những ví dụ thấp kém, vì chúng thuộc về sắc chất và vì sự ô uế của chúng không kéo dài; còn sự ô nhiễm của phiền não thì khó thanh lọc hơn nhiều, vì nó có từ vô thủy và vì nó ở dạng tiềm ẩn. Do đó, (chú giải) nói “atisaṃkiliṭṭhā” (vô cùng ô nhiễm). Và cũng như đối với sự khó thanh lọc, các ví dụ được nêu ra cho sự sâu xa, khó thấy, khó liễu tri cũng chỉ là những ví dụ thấp kém. Gambhīropi dhammo paṭipakkhavidhamanena supākaṭo bhaveyya, paṭipakkhavidhamanaṃ pana sammāpaṭipattipaṭibaddhaṃ, sā saddhammasavanādhīnā, taṃ satthari, dhamme ca pasādāyattaṃ. So visesato loke sambhāvanīyassa garukātabbassa abhipatthanāhetukoti panāḷikāya sattānaṃ dhammasampaṭipattiyā brahmayācanādinimittanti taṃ dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Giáo pháp dù sâu xa cũng có thể trở nên rõ ràng nhờ vào việc loại trừ các đối lực. Tuy nhiên, việc loại trừ các đối lực lại phụ thuộc vào chánh hạnh. Chánh hạnh ấy lại tùy thuộc vào việc lắng nghe Chánh pháp. Việc ấy lại phụ thuộc vào lòng tịnh tín nơi bậc Đạo Sư và Giáo pháp. Lòng tịnh tín ấy đặc biệt là nhân cho sự mong cầu đối với bậc đáng tôn kính, đáng trọng vọng trong thế gian. Theo dòng lý luận đó, để chỉ ra rằng lời thỉnh cầu của Phạm thiên v.v... là dấu hiệu cho sự thành tựu Giáo pháp của chúng sanh, (chú giải) đã nói câu bắt đầu là “apicā.” 66. ‘‘Aññataro’’ti appaññāto viya kiñcāpi vuttaṃ, atha kho pākaṭo paññātoti dassetuṃ ‘‘imasmiṃ cakkavāḷe jeṭṭhakamahābrahmā’’ti vuttaṃ. Mahābrahmabhavane jeṭṭhakamahābrahmā. So hi sakko viya [Pg.62] kāmadevaloke, brahmaloke ca pākaṭo paññāto. Upakkilesabhūtaṃ appaṃ rāgādirajaṃ etassāti apparajaṃ, apparajaṃ akkhi paññācakkhu yesaṃ te taṃsabhāvāti katvā apparajakkhajātikāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘paññāmaye’’tiādimāha. Appaṃ rāgādirajaṃ yesaṃ te taṃsabhāvā apparajakkhajātikāti evamettha attho veditabbo. Assavanatāti ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu (dī. ni. 1.28, 405; ma. ni. 1.154, 444) viya karaṇe paccattavacananti āha ‘‘assavanatāyā’’ti. Dasapuññakiriyavatthuvasenāti dānādidasavidhavimuttiparipācanīyapuññakiriyavatthūnaṃ vasena. Tenāha ‘‘katādhikārā’’tiādi. Papañcasūdaniyaṃ pana ‘‘dvādasapuññakiriyavasenā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 2.282) vuttaṃ, taṃ dānādīsu saraṇagamanaparahitapariṇāmanadvaya pakkhipanavasena vuttaṃ. 66. “Aññataro” (một vị nào đó): Mặc dù được nói như thể không được biết đến, nhưng để chỉ ra rằng vị ấy thực ra nổi tiếng và được biết đến, (chú giải) đã nói “vị Đại Phạm thiên đứng đầu trong thế giới này.” Vị Đại Phạm thiên đứng đầu trong trú xứ của các Đại Phạm thiên. Vị ấy quả thật nổi tiếng và được biết đến trong cõi Phạm thiên, giống như vua Sakka (Đế Thích) trong cõi trời Dục giới. “Apparajaṃ” (ít bụi): có nghĩa là ít bụi bặm là tham ái v.v... vốn là các tùy phiền não. Để chỉ ra ý nghĩa này, “apparajakkhajātikā” (chủng loại có ít bụi trong mắt) là những người có ít bụi trong con mắt, tức tuệ nhãn, họ có bản chất như vậy, (chú giải) đã nói câu bắt đầu là “paññāmaye.” Ở đây, ý nghĩa nên được hiểu như sau: Những người có ít bụi bặm là tham ái v.v..., họ có bản chất như vậy, nên gọi là “apparajakkhajātikā.” “Assavanatā” (do không được nghe): Giống như trong các câu bắt đầu là “sayaṃ abhiññā” (Tự mình thắng tri) (dī. ni. 1.28, 405; ma. ni. 1.154, 444), đây là cách nói riêng ở thể công cụ cách, nên (chú giải) nói là “assavanatāyā.” “Dasapuññakiriyavatthuvasena” (do mười vật sự phước thiện): có nghĩa là do mười vật sự phước thiện làm cho giải thoát được thuần thục, như là bố thí v.v... Do đó, (chú giải) nói câu bắt đầu là “katādhikārā” (những người đã tạo nhân lành). Tuy nhiên, trong bộ Papañcasūdanī, có nói là “do mười hai sự phước thiện” (ma. ni. aṭṭha. 2.282). Điều này được nói theo cách thêm hai điều là quy y và hồi hướng công đức cho người khác vào trong bố thí v.v... 69. Garuṭṭhāniyesu gāravavasena garukarapatthanā ajjhesanā, sāpi atthato patthanā evāti vuttaṃ ‘‘yācana’’nti. Padesavisayañāṇadassanaṃ hutvā buddhānaṃyeva āveṇikabhāvato idaṃ ñāṇadvayaṃ ‘‘buddhacakkhū’’ti vuccatīti āha ‘‘imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāma’’nti. Tiṇṇaṃ maggañāṇānanti heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ ‘‘dhammacakkhū’’ti nāmaṃ, catusaccadhammadassananti katvā dassanamattabhāvato. Yato tāni ñāṇāni vijjūpamābhāvena vuttāni, aggamaggañāṇaṃ pana ñāṇakiccassa sikhāppattiyā dassanamattaṃ na hotīti ‘‘dhammacakkhū’’ti na vuccatīti. Yato taṃ vajirūpamābhāvena vuttaṃ. Vuttanayenevāti ‘‘apparajakkhajātikā’’ti ettha vuttanayeneva. Yasmā mandakilesā ‘‘apparajakkhā’’ti vuttā, tasmā bahalakilesā ‘‘mahārajakkhā’’ti veditabbā. Paṭipakkhavidhamanasamatthatāya tikkhāni sūrāni visadāni, vuttavipariyāyena mudūni. Saddhādayo ākārāti saddahanādippakāre vadati. Sundarāti kalyāṇā. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘yesaṃ āsayādayo koṭṭhāsā sundarā, te svākārā’’ti (vibha. aṭṭha. 814) vuttaṃ, taṃ imāya atthavaṇṇanāya aññadatthu saṃsandati sametīti daṭṭhabbaṃ. Yato saddhāsampadādivasena ajjhāsayassa sundaratāti, tabbipariyāyato asundaratāti. Kāraṇaṃ nāma paccayākāro, saccāni vā. Paralokanti samparāyaṃ. Taṃ dukkhāvahaṃ vajjaṃ viya bhayato passitabbanti vuttaṃ ‘‘paralokañceva vajjañca bhayato passantī’’ti. Sampattibhavato vā aññattā vipattibhavo ‘‘paraloko’’ti vuttaṃ ‘‘para…pe… passantī’’ti. 69. Sự thỉnh cầu là sự mong mỏi một cách tôn trọng do bởi sự kính trọng đối với những bậc đáng kính; về mặt ý nghĩa, nó cũng chính là sự mong mỏi, vì thế được gọi là ‘sự yêu cầu’. Vì là sự thấy biết có đối tượng là khuynh hướng và là pháp bất cộng chỉ riêng của các vị Phật, nên hai loại trí này được gọi là ‘Phật nhãn’. Do đó, ngài đã nói: “Tên gọi ‘Phật nhãn’ là của hai loại trí này.” ‘Của ba đạo trí’ có nghĩa là ba đạo trí ở bậc thấp có tên là ‘Pháp nhãn’, vì chúng chỉ đơn thuần là sự thấy do đã thấy được pháp Tứ đế. Bởi vì các trí ấy được nói là có ví dụ như tia chớp, còn thánh đạo trí cao nhất thì không chỉ đơn thuần là sự thấy do đã đạt đến đỉnh cao của phận sự trí tuệ, nên không được gọi là ‘Pháp nhãn’. Bởi vì trí ấy được nói là có ví dụ như kim cương. ‘Theo phương pháp đã nói’ có nghĩa là theo phương pháp đã được nói ở đây trong câu ‘hạng người ít bụi trong mắt’. Bởi vì những người có ít phiền não được gọi là ‘ít bụi’, nên những người có nhiều phiền não cần được hiểu là ‘nhiều bụi’. Do có khả năng phá tan các pháp đối nghịch, (các căn) được gọi là sắc bén, dũng mãnh, và trong sáng; ngược lại với điều đã nói là (các căn) mềm yếu. ‘Các trạng thái như tín’ có nghĩa là nói về các loại như là sự tin tưởng, v.v. ‘Tốt đẹp’ có nghĩa là thiện lành. Tuy nhiên, trong bộ Sammohavinodanī có nói: “Những ai có các phần như khuynh hướng v.v. tốt đẹp, họ là những người có trạng thái tốt đẹp” (Vibh-a 814). Cần phải thấy rằng điều đó thực sự phù hợp và tương ứng với lời giải thích ý nghĩa này. Bởi vì do sự thành tựu về tín v.v. mà có sự tốt đẹp của nội tâm, và ngược lại thì có sự không tốt đẹp. ‘Lý do’ có tên là trạng thái của duyên, hoặc là các sự thật. ‘Thế giới bên kia’ có nghĩa là đời sau. Họ thấy điều đó, vốn mang lại khổ đau, như một lỗi lầm đáng sợ, vì thế được nói là “họ thấy thế giới bên kia và lỗi lầm một cách sợ hãi”. Hoặc vì sự tồn tại bất hạnh khác với sự tồn tại thành công, nên nó được gọi là ‘thế giới bên kia’, do đó đã nói “họ thấy thế giới bên kia…”. Ayaṃ [Pg.63] panettha pāḷīti ettha ‘‘apparajakkhā’’dipadānaṃ atthavibhāvane ayaṃ tassa tathābhāvasādhakapāḷi. Saddhādīnañhi vimuttiparipācakadhammānaṃ balavabhāvo tappaṭipakkhānaṃ pāpadhammānaṃ dubbalabhāveneva hoti, tesañca balavabhāvo saddhādīnaṃ dubbalabhāvenāti vimuttiparipācakadhammānaṃ savisesaṃ atthitānatthitāvasena ‘‘apparajakkhā mahārajakkhā’’ti ādayo pāḷiyaṃ (paṭi. ma. 1.111) vibhajitvā dassitā. Iti saddhādīnaṃ vasena pañca apparajakkhā, asaddhiyādīnaṃ vasena pañca mahārajakkhā. Evaṃ tikkhindriyamudindriyādayoti vibhāvitā paññāsa puggalā. Saddhādīnaṃ pana antarabhedena anekabhedā veditabbā. Khandhādayo eva lujjanapalujjanaṭṭhena loko, sampattibhavabhūto loko sampattibhavaloko, sugatisaṅkhāto upapattibhavo, sampatti sambhavati etenāti sampattisambhavaloko sugatisaṃvattaniyo kammabhavo. Duggatisaṅkhātaupapattibhavaduggatisaṃvattaniyakammabhavā vipattibhavalokavipattisambhavalokā. Trong câu ‘Đây là đoạn kinh văn ở đây’, khi giải thích ý nghĩa của các từ ‘ít bụi’ v.v., đây là đoạn kinh văn chứng minh cho tình trạng như vậy của nó. Thật vậy, sự mạnh mẽ của các pháp làm cho giải thoát chín muồi như tín v.v. chỉ có được do sự yếu kém của các ác pháp đối nghịch với chúng; và sự mạnh mẽ của các ác pháp đó là do sự yếu kém của tín v.v. Do đó, dựa vào sự hiện hữu và không hiện hữu một cách đặc biệt của các pháp làm cho giải thoát chín muồi, các hạng người như ‘ít bụi’, ‘nhiều bụi’ v.v. đã được phân tích và chỉ ra trong kinh văn (Paṭi. Ma. i. 111). Như vậy, dựa vào tín v.v. có năm hạng người ít bụi; dựa vào vô tín v.v. có năm hạng người nhiều bụi. Theo cách này, năm mươi hạng người đã được giải thích, như là hạng người có căn sắc bén, hạng người có căn mềm yếu, v.v. Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng có nhiều sự khác biệt do sự phân chia bên trong của tín v.v. Chính các uẩn v.v. là thế gian theo nghĩa bị tan rã và hoại diệt. Thế gian đã trở thành sự tồn tại thành công là thế gian của sự tồn tại thành công, tức là sự tái sanh được gọi là cõi lành. Sự thành công phát sinh từ điều này, do đó thế gian của sự phát sinh thành công là nghiệp hữu dẫn đến cõi lành. Sự tái sanh được gọi là cõi dữ và nghiệp hữu dẫn đến cõi dữ là thế gian của sự tồn tại bất hạnh và thế gian của sự phát sinh bất hạnh. Puna ekakadukādivasena lokaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘eko loko’’tiādi vuttaṃ. Āhārādayo hi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti. Tattha ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (dī. ni. 3.303; a. ni. 10.27, 28; paṭi. ma. 1.2, 112, 208) yāyaṃ puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbasaṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitā vuttā, tāya sabbo saṅkhāraloko eko ekavidho pakārantarassābhāvato. ‘‘Dve lokā’’tiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. Nāmaggahaṇena cettha nibbānassa aggahaṇaṃ tassa alokasabhāvattā. Nanu ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphalānampi lokatā āpajjatīti? Nāpajjati pariññeyyānaṃ dukkhasaccadhammānaṃ ‘‘idha loko’’ti adhippetattā. Atha vā na lujjati na palujjatīti yo gahito, tathā na hoti, so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Anurodhādivatthubhūtā lābhādayo aṭṭha lokadhammā. Dasāyatanānīti dasa rūpāyatanāni vivaṭṭajjhāsayassa adhippetattā. Tassa ca sabbaṃ tebhūmakakammaṃ garahitabbaṃ, vajjitabbañca hutvā upaṭṭhātīti vuttaṃ ‘‘sabbe abhisaṅkhārā vajjaṃ, sabbe bhavagāmikammā vajja’’nti. Yesaṃ [Pg.64] puggalānaṃ saddhādayo mandā, te idha ‘‘assaddhā’’tiādinā vuttā. Na pana sabbena sabbaṃ saddhādīnaṃ abhāvatoti apparajakkhadukādīsu pañcasu dukesu ekekasmiṃ dasa dasa katvā ‘‘paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānātī’’ti vuttaṃ. Atha vā anvayato, byatirekato ca saddhādīnaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ jānātīti katvā tathā vuttaṃ. Ettha ca apparajakkhādivasena āvajjantassa bhagavato te sattā puñjapuñjāva hutvā upaṭṭhahanti, na ekekā. Lại nữa, để phân tích và chỉ ra thế gian theo cách một pháp, hai pháp v.v., câu ‘một thế gian’ v.v. đã được nói đến. Thật vậy, vật thực v.v. là thế gian theo nghĩa bị tan rã và hoại diệt. Trong đó, câu “Một thế gian: tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực” (D. iii. 273; A. v. 50, 55; Paṭi. Ma. i. 2, 112, 208) là lời thuyết giảng dựa trên cá nhân, nói về sự tồn tại phụ thuộc vào duyên của tất cả các pháp hữu vi. Do đó, toàn bộ thế gian hữu vi là một, là một loại, vì không có loại nào khác. Trong các câu ‘hai thế gian’ v.v. cũng cần phải hiểu ý nghĩa theo phương pháp này. Ở đây, do việc đề cập đến danh, Niết-bàn không được bao gồm vì bản chất của nó không phải là thế gian. Chẳng phải trong câu ‘tồn tại nhờ vật thực’, do sự tồn tại phụ thuộc vào duyên, mà ngay cả đạo và quả cũng trở thành thế gian hay sao? Không trở thành, vì ở đây ‘thế gian’ được hiểu là các pháp thuộc Khổ đế cần được liễu tri. Hoặc là, cái gì được cho là không tan rã, không hoại diệt, nhưng lại không phải như vậy, đó là thế gian. Do đó, các pháp siêu thế, vốn không bị chấp thủ như vậy, không có tính chất thế gian. Các uẩn trở thành đối tượng của các thủ là thủ uẩn. Tám pháp thế gian như được, mất v.v. là cơ sở cho sự thuận theo, chống đối v.v. ‘Mười xứ’ có nghĩa là mười sắc xứ, vì đó là điều được hướng đến bởi người có nội tâm hướng về sự giải thoát. Và đối với người ấy, tất cả nghiệp thuộc ba cõi hiện khởi như là điều đáng chê trách và cần phải tránh xa, vì thế đã nói: “Tất cả các hành là lỗi lầm, tất cả các nghiệp dẫn đến cõi hữu là lỗi lầm”. Những người nào có tín v.v. yếu kém, họ được nói ở đây bằng các từ như ‘vô tín’ v.v. Nhưng không phải là do hoàn toàn không có tín v.v. Do đó, trong năm cặp đối lập như cặp ít bụi v.v., mỗi cặp có mười, nên đã nói: “Vị ấy biết năm căn này theo năm mươi phương diện”. Hoặc là, vì vị ấy biết được sự hơn kém của các căn như tín v.v. của người khác theo cả phương pháp thuận và nghịch, nên đã được nói như vậy. Và ở đây, khi Đức Thế Tôn hướng tâm đến các chúng sanh theo hạng ít bụi v.v., các chúng sanh ấy hiện ra thành từng nhóm, từng nhóm, chứ không phải từng người một. Uppalāni ettha santīti uppalinī, gacchopi jalāsayopi, idha pana jalāsayo adhippetoti āha ‘‘uppalavane’’ti. Yāni udakassa anto nimuggāneva hutvā pusanti vaḍḍhanti, tāni antonimuggaposīnī. Dīpitānīti aṭṭhakathāyaṃ pakāsitāni, idheva vā ‘‘aññānipī’’tiādinā dīpitāni. Ugghaṭitaññūti ugghaṭanaṃ nāma ñāṇugghaṭanaṃ, ñāṇe ugghaṭitamatte eva jānātīti attho. Vipañcitaṃ vitthāramevamatthaṃ jānātīti vipañcitaññū. Uddesādīhi netabboti neyyo. Saha udāhaṭavelāyāti udāhāre dhammassa uddese udāhaṭamatte eva. Dhammābhisamayoti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamayo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā nayena saṅkhittena mātikāya dīpiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho ‘‘puggalo ugghaṭitaññū’’ti vuccati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ saṅkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe vibhajiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho ‘‘puggalo vipañcitaññū’’ti vuccati. Uddesatoti uddesahetu, uddisantassa, uddisāpentassa vāti attho. Paripucchatoti atthaṃ paripucchantassa. Anupubbena dhammābhisamayo hotīti anukkamena arahattappatto hoti. Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotīti tena attabhāvena maggaṃ vā phalaṃ vā antamaso jhānaṃ vā vipassanaṃ vā nibbattetuṃ na sakkoti. Ayaṃ vuccati puggalo padaparamoti ayaṃ puggalo byañjanapadameva paramaṃ assāti ‘‘padaparamo’’ti vuccati. Uppalinī là có các hoa sen ở đây. (Nghĩa là) bụi cây cũng được, hồ nước cũng được. Nhưng ở đây, hồ nước được ngụ ý, nên nói là “trong rừng sen”. Những loài nào chìm trong nước mà nở và lớn lên, những loài ấy là antonimuggaposīnī (loài nuôi dưỡng khi chìm trong nước). Dīpitāni (được trình bày) nghĩa là được làm rõ trong Chú giải, hoặc được trình bày ngay ở đây bằng câu “cũng có những loài khác” v.v... Ugghaṭitaññū (người Lược Trí) có nghĩa là sự khai mở là sự khai mở trí tuệ; nghĩa là người hiểu biết ngay khi trí tuệ được khai mở. Vipañcitaññū (người Quảng Trí) là người hiểu biết ý nghĩa được trình bày rộng rãi như vậy. Neyyo (người Cần Dẫn Dắt) là người cần được dẫn dắt bằng cách đề mục v.v... Cùng với lúc nêu lên, nghĩa là ngay khi đề mục của pháp được nêu lên. Thắng tri pháp (dhammābhisamayo) là sự thắng tri Tứ Thánh Đế cùng với trí tuệ. Vị này được gọi là... người có khả năng đạt được A-la-hán bằng cách hướng trí tuệ theo bài thuyết giảng được trình bày vắn tắt theo đề mục theo phương pháp “Bốn niệm xứ” v.v... được gọi là “hạng người Lược Trí”. Vị này được gọi là... người có khả năng đạt đến A-la-hán khi ý nghĩa được phân tích rộng rãi sau khi đề mục được nêu lên vắn tắt, được gọi là “hạng người Quảng Trí”. Do nhân đề mục, nghĩa là của người đang đề mục hoặc của người khiến đề mục. Của người đang hỏi về ý nghĩa. Có sự thắng tri pháp tuần tự, nghĩa là tuần tự đạt đến A-la-hán. Không có sự thắng tri pháp trong kiếp sống ấy, nghĩa là không thể tạo ra đạo, quả, hoặc ít nhất là thiền hay minh sát trong thân ấy. Vị này được gọi là hạng người Tối Cư Văn Tự, nghĩa là hạng người này có văn tự là tối thượng, nên được gọi là “Tối Cư Văn Tự”. Yeti ye duvidhe puggale sandhāya vuttaṃ vibhaṅge kammāvaraṇenāti pañcavidhena ānantariyakammena. Vipākāvaraṇenāti ahetukapaṭisandhiyā. Yasmā duhetukānampi ariyamaggapaṭivedho natthi, tasmā duhetukapaṭisandhipi [Pg.65] ‘‘vipākāvaraṇamevā’’ti veditabbā. Kilesāvaraṇenāti niyatamicchādiṭṭhiyā. Assaddhāti buddhādīsu saddhā rahitā. Acchandikāti kattukamyatākusalacchandarahitā, uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā. Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā, bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa paccayo na hoti, sopi duppañño eva nāma. Abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ adhigantuṃ abhabbā. ‘‘Na kammāvaraṇenā’’tiādīni vuttavipariyāyena veditabbāni. Câu “Những ai” được nói trong bộ Phân Tích là nhắm đến hai hạng người. Do nghiệp chướng, nghĩa là do năm loại nghiệp vô gián. Do quả chướng, nghĩa là do sự tái sanh vô nhân. Vì rằng ngay cả những người (tái sanh) nhị nhân cũng không có sự chứng ngộ Thánh đạo, do đó, sự tái sanh nhị nhân cũng nên được hiểu là “quả chướng”. Do phiền não chướng, nghĩa là do tà kiến cố định. Vô tín là không có đức tin nơi Phật v.v... Vô dục là không có thiện dục muốn làm; những người ở châu Uttarakuru đã rơi vào tình trạng vô dục. Liệt tuệ là người suy giảm về trí tuệ hữu phần; hơn nữa, ngay cả khi trí tuệ hữu phần đầy đủ, nhưng hữu phần của người nào không phải là duyên cho (trí) siêu thế, người ấy cũng được gọi là liệt tuệ. Không có khả năng bước vào chánh định trong các thiện pháp, nghĩa là không có khả năng bước vào, chứng đắc Thánh đạo được gọi là chánh định trong các thiện pháp. Các câu “Không do nghiệp chướng” v.v... nên được hiểu theo nghĩa ngược lại với những gì đã nói. ‘‘Rāgacaritā’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ paramatthadīpaniyaṃ [paramatthamañjūsāyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyanti bhavitabbaṃ – Điều cần nói về các câu “người có tánh tham” v.v..., điều đó (được nói trong) Paramatthadīpanī [nên là Paramatthamañjūsā, tức là bản sớ giải Thanh Tịnh Đạo – ‘‘Sā esā paramatthānaṃ, tattha tattha yathārahaṃ; Nidhānato paramattha-mañjūsā nāma nāmato’’ti. (visuddhimaggamahāṭīkāya nigamane sayameva vuttattā)] visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ; “Vì là kho tàng chứa đựng các nghĩa tối hậu ở các nơi tương ứng, nên nó có tên là Paramatthamañjūsā (Bảo Hộp Chứa Đựng Nghĩa Tối Hậu).” (vì đã được chính ngài nói trong phần kết của Visuddhimaggamahāṭīkā)] nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong bản sớ giải Thanh Tịnh Đạo; 70. Ārabbhāti attano adhippetassa atthassa bhagavato jānāpanaṃ uddissāti attho. Selo pabbato ucco hoti thiro ca, na paṃsupabbato, missakapabbato vāti āha ‘‘sele yathā pabbatamuddhanī’’ti. Dhammamayaṃ pāsādanti lokuttaradhammamāha. So hi pabbatasadiso ca hoti sabbadhamme atikkamma abbhuggataṭṭhena pāsādasadiso ca, paññāpariyāyo vā idha dhamma-saddo. Sā hi abbhuggataṭṭhena pāsādoti abhidhamme (dha. sa. aṭṭha. 16) niddiṭṭhā. Tathā cāha – 70. Bắt đầu, nghĩa là nhắm đến việc trình bày cho Đức Thế Tôn biết ý nghĩa mà mình mong muốn. Tảng đá, ngọn núi thì cao và vững chắc, không phải là núi đất, hay núi hỗn hợp, nên nói “trên tảng đá, như trên đỉnh núi”. Lâu đài bằng pháp, (ngài) nói đến pháp siêu thế. Vì pháp ấy vừa giống như ngọn núi do đã vượt qua tất cả các pháp và vươn lên, vừa giống như lâu đài. Hoặc ở đây, từ “pháp” là một từ đồng nghĩa với trí tuệ. Vì trí tuệ ấy, do ý nghĩa vươn lên, được chỉ rõ là lâu đài trong tạng Vi Diệu Pháp (Chú giải Pháp Tụ, 16). Do đó, ngài nói: ‘‘Paññāpāsādamāruyha, asoko sokiniṃ pajaṃ; Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe, dhīro bāle avekkhatī’’ti. (dha. pa. 28); “Lên lầu cao trí tuệ, không sầu, nhìn chúng sanh sầu muộn; như người đứng trên núi nhìn kẻ dưới đất, bậc trí nhìn kẻ ngu.” (Pháp Cú, 28); ‘‘Yathā hī’’tiādīsu yathā pabbate ṭhatvā rattandhakāre heṭṭhā olokentassa purisassa khette kedārapāḷikuṭiyo, tattha sayitamanussā ca na paññāyanti anujjalabhāvato. Kuṭikāsu pana aggijālā paññāyati ujjalabhāvato evaṃ dhammapāsādamāruyha sattalokaṃ olokayato bhagavato ñāṇassa āpāthaṃ nāgacchanti akatakalyāṇā sattā ñāṇagginā anujjalabhāvato, anuḷārabhāvato ca rattiṃ khittā sarā [Pg.66] viya honti. Katakalyāṇā pana bhabbapuggalā dūre ṭhitāpi bhagavato ñāṇassa āpāthaṃ āgacchanti paripakkañāṇaggitāya samujjalabhāvato, uḷārasantānatāya himavantapabbato viya cāti evaṃ yojanā veditabbā. Trong các câu “Ví như”, cũng như người đàn ông đứng trên núi nhìn xuống trong đêm tối, những túp lều trên bờ ruộng trong cánh đồng và những người đang ngủ trong đó không được thấy rõ do không sáng sủa. Nhưng ngọn lửa trong các túp lều thì được thấy rõ do sáng sủa. Cũng vậy, khi Đức Thế Tôn lên lâu đài pháp nhìn xuống thế giới chúng sanh, những chúng sanh không làm điều lành không đi vào tầm mức trí tuệ của ngài do không sáng sủa bởi ngọn lửa trí tuệ, và do không cao thượng, họ giống như những mũi tên được bắn vào ban đêm. Nhưng những người có khả năng, đã làm điều lành, dù ở xa cũng đi vào tầm mức trí tuệ của Đức Thế Tôn do sáng chói bởi ngọn lửa trí tuệ đã chín muồi, và do dòng tâm cao thượng như núi Hy Mã Lạp Sơn. Cách giải thích nên được hiểu như vậy. Uṭṭhehīti tvaṃ dhammadesanāya appossukkatāsaṅkhātasaṅkocāpattito kilāsubhāvato uṭṭhaha. Vīriyavantatāyāti sātisaya catubbidhasammappadhānavīriyavantatāya. Vīrassa hi bhāvo, kammaṃ vā vīriyaṃ. Kilesamārassa viya maccumārassapi āyatiṃ asambhavato ‘‘maccukilesamārāna’’nti vuttaṃ. Abhisaṅkhāramāravijayassa aggahaṇaṃ kilesamāravijayeneva tabbijayassa jotitabhāvato. Vāhanasamatthatāyāti saṃsāramahākantārato nibbānasaṅkhātaṃ khemappadesaṃ sampāpanasamatthatāya. Hãy đứng dậy, nghĩa là ngài hãy đứng dậy khỏi tình trạng mệt mỏi, khỏi sự co rút được gọi là sự không nhiệt tâm trong việc thuyết pháp. Do có tinh tấn, nghĩa là do có tinh tấn Tứ Chánh Cần một cách vượt trội. Vì trạng thái hay hành động của người anh hùng là tinh tấn. Vì trong tương lai, tử ma cũng không thể khởi lên như phiền não ma, nên nói là “tử ma và phiền não ma”. Việc không đề cập đến sự chiến thắng hành ma là do sự chiến thắng ấy đã được làm sáng tỏ qua việc chiến thắng phiền não ma. Do có khả năng chuyên chở, nghĩa là do có khả năng đưa đến nơi an ổn được gọi là Niết-bàn từ sa mạc lớn là luân hồi. 71. ‘‘Apārutaṃ tesaṃ amatassa dvāra’’nti keci paṭhanti. Nibbānassa dvāraṃ pavisanamaggo vivaritvā ṭhapito mahākaruṇūpanissayena sayambhuñāṇena adhigatattā. Saddhaṃ pamuñcantūti saddhaṃ pavedentu, attano saddahanākāraṃ upaṭṭhāpentūti attho. Sukhena akicchena pavattanīyatāya suppavattitaṃ. Na bhāsiṃ na bhāsissāmīti cintesi. 71. Một số vị đọc là: ‘Cánh cửa bất tử đã được mở ra cho họ’. Cánh cửa của Nibbāna, tức là con đường đi vào, đã được mở ra và thiết lập do đã được chứng ngộ bằng trí tuệ tự giác với lòng đại bi làm duyên cận y. ‘Saddhaṃ pamuñcantu’ có nghĩa là hãy cho biết đức tin, nghĩa là hãy trình bày trạng thái tin tưởng của mình. ‘Suppavattitaṃ’ (được chuyển vận tốt đẹp) là do có thể được vận hành một cách dễ dàng, không khó khăn. Ngài đã suy nghĩ: ‘Ta đã không nói, ta sẽ không nói’. Aggasāvakayugavaṇṇanā Tán Thán Cặp Đôi Thượng Thủ Thinh Văn 73. Sallapitvāti ‘‘vippasannāni kho te āvuso indriyānī’’tiādinā (mahāva. 60) ālāpasallāpaṃ katvā. Tañhissa aparabhāge satthu santikaṃ upasaṅkamanassa paccayo ahosi. 73. ‘Sallapitvāti’ là sau khi đã nói chuyện, trò chuyện bằng (câu) bắt đầu là: ‘Này hiền giả, các căn của hiền giả thật trong sáng,’ v.v… (Đại Phẩm, 60). Và điều ấy đã là duyên cho việc vị ấy đi đến gần bậc Đạo Sư về sau. 75-6. Anupubbiṃ kathanti anupubbiyā anupubbaṃ kathetabbaṃ kathaṃ. Kā pana sāti? Dānādikathā. Tattha dānakathā tāva pacurajanesu pavattiyā sabbasādhāraṇattā, sukarattā, sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathitā. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakapaṭiggāhakavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogasampattihetuṃ [Pg.67] vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā, tañce dānasīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phalanti dassanatthaṃ, imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogabhavasampattiyo hontīti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathaṃ. Vatvā ayaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho, sabbadā anupakkiliṭṭho ariyamaggoti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggakathā kathetabbā. Maggañca kathentena tadadhigamupāyadassanatthaṃ saggapariyāpannāpi, pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā, aniccā adhuvā, vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo, hīnā, gammā, pothujjanikā, anariyā, anatthasañhitāti tesaṃ okāro lāmakabhāvo, sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso, sabbaso kilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti-saddena ādiatthajotakena bodhitoti veditabbaṃ. 75-6. Pháp thoại tuần tự (Anupubbiṃ kathaṃ) là bài pháp nên được thuyết giảng theo thứ tự, tuần tự. Đó là gì? Đó là pháp thoại về bố thí, v.v... Trong đó, pháp thoại về bố thí trước hết được thuyết giảng lúc ban đầu vì nó phổ biến trong nhiều người, vì nó phổ thông cho tất cả, vì nó dễ làm, và vì nó là phương tiện để an trú trong giới. Thật vậy, người có tính xả ly, do không dính mắc vào các vật sở hữu, nên dễ dàng thọ trì các giới và an trú vững chắc trong đó. Sau pháp thoại về bố thí, pháp thoại về giới được thuyết giảng vì (giới) nói lên sự giúp đỡ người khác do sự trong sạch của người cho và người nhận, vì nói lên sự chấm dứt việc làm hại người khác, vì nói lên pháp bất hành sau khi đã nói về pháp hành, vì nói lên nhân của sự thành tựu cảnh giới sau khi đã nói về nhân của sự thành tựu tài sản. Và để chỉ ra rằng: ‘Nếu việc bố thí và giữ giới ấy nương vào vòng luân hồi, thì sự thành tựu cảnh giới này là quả của nó,’ và để chỉ ra rằng: ‘Do những vật phước hành này gồm bố thí và giữ giới, được phân biệt thành các loại cao thượng, cao thượng hơn, v.v..., mà có được những sự thành tựu về tài sản và cảnh giới ở cõi trời vô lượng, được phân biệt thành các loại cao thượng, cao thượng hơn, v.v... ở các cõi như Tứ Đại Thiên Vương, v.v...’, nên sau đó là pháp thoại về cõi trời. Sau khi nói (như vậy), để chỉ ra rằng: ‘Cõi trời này bị ô nhiễm bởi tham, v.v..., còn Thánh đạo thì luôn không bị ô nhiễm,’ nên sau pháp thoại về cõi trời, pháp thoại về đạo cần được thuyết giảng. Và khi thuyết về đạo, để chỉ ra phương tiện chứng ngộ đạo ấy, cần phải thuyết về sự nguy hại của các dục rằng: ‘Tất cả các dục, dù thuộc về cõi trời hay các cõi khác, đều có nhiều nguy hại, vô thường, không bền vững, có bản chất biến đổi;’ về sự thấp kém của chúng rằng: ‘Chúng là hạ liệt, thô tục, của phàm phu, không phải của bậc Thánh, không liên hệ đến lợi ích;’ về sự ô nhiễm trong đó rằng: ‘Tất cả các cảnh giới đều là nền tảng của các phiền não;’ và về lợi ích trong sự xuất ly rằng: ‘Nibbāna là sự giải thoát hoàn toàn khỏi các phiền não.’ Cần phải hiểu rằng ý nghĩa này được chỉ ra ở đây trong từ ‘maggaṃ’ bằng từ ‘iti’ biểu thị ý nghĩa ‘vân vân’. Sukhānaṃ nidānanti diṭṭhadhammikānaṃ, samparāyikānaṃ, nibbānapaṭisaṃyuttānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ. Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma, taṃ sabbaṃ dānanidānanti pākaṭo yamattho. Yaṃ pana taṃ jhānavipassanāmaggaphalanibbānapaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ, tassāpi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva. Sampattīnaṃ mūlanti yā imā loke padesarajjaṃ sirissariyaṃ sattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo, yā ca cātumahārājikacātumahārājādibhedā dibbasampattiyo, yā vā panaññāpi sampattiyo, tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ dānaṃ nāma mūlaṃ kāraṇaṃ. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogo’’ti laddhanāmānaṃ manāpiyarūpādīnaṃ, tannissayānañca upabhogasukhānaṃ. Avassayaṭṭhena patiṭṭhā. Visamagatassāti byasanappattassa. Tāṇanti rakkhā tato paripālanato. Leṇanti byasanehi paripāciyamānassa olīyanapadeso. Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ. Parāyaṇanti paṭisaraṇaṃ. Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo. Ārammaṇanti olubbhārammaṇaṃ. ‘Nguồn gốc của các hạnh phúc’ là nguyên nhân của tất cả các hạnh phúc, tức là hạnh phúc trong hiện tại, hạnh phúc trong đời sau, và hạnh phúc liên quan đến Nibbāna. Bất cứ hạnh phúc nào về tài sản ở trên đời, tất cả đều có nguồn gốc từ bố thí, ý nghĩa này là rõ ràng. Còn hạnh phúc liên quan đến thiền, minh sát, đạo, quả, và Nibbāna, thì bố thí cũng chính là duyên cận y cho hạnh phúc ấy. ‘Cội rễ của các thành tựu’ có nghĩa là: những thành tựu của loài người được phân loại như vương quyền trong một vùng, sự giàu sang phú quý, sự thành tựu của Chuyển Luân Vương rực rỡ với bảy báu; và những thành tựu ở cõi trời được phân loại như ở cõi Tứ Đại Thiên Vương, v.v...; hay bất kỳ thành tựu nào khác, đối với tất cả những thành tựu ấy, việc bố thí này chính là cội rễ, là nguyên nhân. ‘Của các tài sản’ là của các sắc khả ý, v.v..., được gọi là ‘tài sản’ (bhoga) với ý nghĩa là vật để hưởng thụ, và của các hạnh phúc hưởng thụ nương vào chúng. ‘Patiṭṭhā’ (chỗ nương tựa) có ý nghĩa là nơi trú ngụ. ‘Visamagatassa’ (cho người gặp khó khăn) là cho người gặp tai họa. ‘Tāṇaṃ’ (nơi ẩn náu) là sự bảo vệ, do sự che chở khỏi (tai họa) ấy. ‘Leṇaṃ’ (nơi trú ẩn) là nơi ẩn mình cho người đang bị tai họa thiêu đốt. ‘Gati’ (nơi đi đến) là nơi cần phải đến. ‘Parāyaṇaṃ’ (nơi nương tựa) là nơi quy y. ‘Avassayo’ (chỗ dựa) là nơi nương tựa không để cho bị rơi vào (cảnh khổ). ‘Ārammaṇaṃ’ (đối tượng) là đối tượng để bám víu. Ratanamayasīhāsanasadisanti sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānato. Mahāpathavisadisaṃ gatagataṭṭhāne [Pg.68] patiṭṭhāya labhāpanato. Ālambanarajjusadisanti yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato, tiṭṭhato ca upatthambho, evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave uppattiyā, ṭhitiyā ca paccayabhāvato. Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhanittharaṇaṭṭhena. Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato sammadeva assāsanaṭṭhena. Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena. Maccheramalādīhīti maccheralobhadosaissāvicikicchādiṭṭhi ādicittamalehi. Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya. Tesanti maccheramalādikacavarānaṃ. Etehi eva durāsadaṭṭhena. Asantāsanaṭṭhenāti anabhibhavanīyatāya santāsābhāvena. Yo hi dāyako dānapati, so sampatipi kutoci na bhāyati, pageva āyatiṃ. Dhammasīsena puggalo vutto. Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya. Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti, āyatiṃ pana kāyabalādīhipi. Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘vaḍḍhikāraṇa’’nti abhisammatabhāvena. Vipattibhavato sampattibhavūpanayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ, bhavasaṅgāmato yogakkhemasampāpanañca khemantabhūmisampāpanaṭṭho. Tương tợ ngai vàng bằng báu vật nghĩa là tương tợ ngai vàng lớn bằng bảy loại báu vật, có giá trị lớn, do không để cho bị rơi rớt xuống hoàn toàn. Tương tợ đại địa do làm cho có được sự vững trú ở những nơi đã đi đến. Tương tợ sợi dây vịn nghĩa là giống như sợi dây vịn là vật nâng đỡ cho người yếu đuối khi đứng dậy và khi đang đứng, cũng vậy, sự bố thí là do có bản thể là duyên cho sự sanh khởi và sự tồn tại của các chúng sanh trong cảnh hữu thành tựu. Với ý nghĩa vượt thoát khỏi khổ đau nghĩa là với ý nghĩa vượt thoát khỏi khổ đau của khổ cảnh. Với ý nghĩa an ủi nghĩa là với ý nghĩa an ủi một cách chân chánh khỏi sự quấy nhiễu của kẻ thù là lòng tham, sự bỏn xẻn, v.v... Với ý nghĩa bảo vệ khỏi sự sợ hãi nghĩa là với ý nghĩa bảo vệ khỏi sự sợ hãi về sự nghèo túng. Bởi các cấu uế như là sự bỏn xẻn, v.v... nghĩa là bởi các cấu uế của tâm như là sự bỏn xẻn, lòng tham, sân hận, ganh tỵ, hoài nghi, tà kiến, v.v... Với ý nghĩa không bị vấy bẩn nghĩa là do không bị ô nhiễm. Của chúng nó nghĩa là của các thứ rác rưởi là các cấu uế như sự bỏn xẻn, v.v... Do chính những điều này, với ý nghĩa khó tiếp cận. Với ý nghĩa không run sợ nghĩa là do không có sự run sợ bởi không thể bị chinh phục. Thật vậy, người thí chủ, người chủ của vật thí, ngay trong hiện tại cũng không sợ hãi từ bất cứ đâu, huống nữa là trong tương lai. Với ‘đầu mối của Pháp,’ cá nhân được nói đến. Với ý nghĩa có sức mạnh nghĩa là do có sức mạnh lớn. Thật vậy, người thí chủ, người chủ của vật thí, trong hiện tại có sức mạnh do phe phái hùng hậu, còn trong tương lai thì do sức mạnh của thân, v.v... Với ý nghĩa được xem là điềm lành cao thượng nghĩa là do có bản thể được xem là ‘nguyên nhân của sự tăng trưởng.’ Việc dẫn dắt từ cảnh hữu thất bại đến cảnh hữu thành tựu, việc làm cho thành tựu mảnh đất an ổn, và việc làm cho thành tựu sự an ổn khỏi các ách từ cuộc chiến của cảnh hữu là ý nghĩa làm cho thành tựu mảnh đất an ổn. Idāni dānaṃ vaṭṭagatā ukkaṃsappattā sampattiyo viya vivaṭṭagatāpi tā sampādetīti bodhicariyabhāvenapi dānaguṇe dassetuṃ ‘‘dānañhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva, cakkavattisampatti pana attahitāya, parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato vuttā, etā lokiyā, imā pana lokuttarāti dassetuṃ tato paraṃ ‘‘sāvakapāramīñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tatthāpi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamāti dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ. Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vutto eva. Etenevassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo. Bây giờ, để trình bày các đức tính của sự bố thí cũng bằng bản thể là sự thực hành của vị Bồ-tát rằng: ‘Sự bố thí cũng làm cho thành tựu các thành tựu thuộc về siêu thế giống như các thành tựu thuộc về thế gian đã đạt đến mức độ cao tột,’ câu ‘dānañhī’ (thật vậy, sự bố thí), v.v... đã được nói đến. Ở đây, để trình bày rằng: ‘Các thành tựu của vị trời Đế-thích, của Ma-vương, của Phạm thiên chỉ vì lợi ích cho bản thân, còn sự thành tựu của vị Chuyển luân vương thì vì lợi ích cho bản thân và vì lợi ích cho người khác,’ điều ấy đã được nói sau những điều kia. Để trình bày rằng: ‘Những điều này là thuộc về thế gian, còn những điều này là thuộc về siêu thế,’ sau đó câu ‘sāvakapāramīñāṇaṃ’ (trí tuệ ba-la-mật của vị thinh văn), v.v... đã được nói đến. Ở đó nữa, để trình bày rằng: ‘Là cao tột, cao tột hơn, cao tột nhất,’ ba loại trí tuệ đã được nói đến theo thứ tự. Và bản thể là duyên của sự bố thí đối với các điều ấy đã được nói đến ở dưới. Cần phải được hiểu rằng: ‘Bởi chính điều này, bản thể là duyên đối với sự thành tựu của Phạm thiên cũng đã được giải thích.’ Dānañca nāma dakkhiṇeyyesu hitajjhāsayena vā pūjanajjhāsayena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako sattesu ekantahitajjhāsayo purisapuggalo, so ‘‘paresaṃ hiṃsati, paresaṃ vā santakaṃ haratī’’ti aṭṭhānametanti āha ‘‘dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkotī’’ti. Sīlasadiso alaṅkāro natthīti akittimaṃ hutvā sabbakālaṃ sobhāvisesāvahattā. Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi [Pg.69] eseva nayo. Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’’tiādikā (dha. pa. 55) gāthā, ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’tiādikā (jā. 2.17.55) ca vattabbā. Sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca parassa dassanīyabhāvāvahañca. Tenāha ‘‘sīlālaṅkārena hī’’tiādi. Và sự bố thí có tên là sự từ bỏ sở hữu của mình cho người khác đối với những bậc đáng cúng dường, hoặc với ý hướng mưu cầu sự lợi ích hoặc với ý hướng tôn kính. Do đó, người thí chủ là bậc nam nhân có ý hướng mưu cầu sự lợi ích hoàn toàn cho các chúng sanh. Vị ấy ‘làm hại người khác, hoặc lấy vật sở hữu của người khác’ điều này là vô lý, ngài đã nói: ‘Trong khi thực hiện việc bố thí, vị ấy có thể thọ trì giới hạnh.’ Không có sự trang sức nào tương tợ giới hạnh, do là vật không giả tạo và do mang lại vẻ đẹp đặc biệt trong mọi lúc. Ở đây, cũng có cùng phương pháp ấy đối với câu: ‘Không có loài hoa nào tương tợ đóa hoa giới hạnh.’ Ở đây, đối với câu: ‘Không có hương thơm nào tương tợ hương thơm của giới hạnh,’ các câu kệ như là ‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’ (dù là hương chiên-đàn hay đa-già-la), v.v... (Kinh Pháp Cú 55) và ‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’ (hương thơm của các vị ẩn sĩ đã tu khổ hạnh lâu ngày, từ thân tỏa ra bay theo chiều gió), v.v... (Chuyện Bổn Sanh 2.17.55) cần phải được nói đến. Thật vậy, giới hạnh vừa là vật trang điểm, vừa là sự trang sức, vừa là hương liệu thoa ướp, và vừa mang lại bản thể đáng nhìn cho người khác. Do đó, ngài đã nói: ‘sīlālaṅkārena hī’ (thật vậy, bởi sự trang sức là giới hạnh), v.v... ‘‘Ayaṃ saggo labbhatī’’ti idaṃ majjhimehi chandādīhi āraddhaṃ sīlaṃ sandhāyāha. Tenāha sakko devarājā – ‘Cõi trời này được thành tựu,’ điều này ngài đã nói liên quan đến giới hạnh đã được khởi sự với các pháp dục, v.v... ở mức độ trung bình. Do đó, vua trời Đế-thích đã nói rằng: ‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati; Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 2.22.429); ‘Với phạm hạnh thấp kém, người ấy sanh vào dòng Sát-đế-lỵ; và với (phạm hạnh) trung bình thì (sanh vào) cõi trời, với (phạm hạnh) cao thượng thì được trong sạch.’ (Chuyện Bổn Sanh 2.22.429). Iṭṭhoti sukho, kantoti kamanīyo, manāpoti manavaḍḍhanako, taṃ panassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niccamettha kīḷā’’tiādi vuttaṃ. Niccanti sabbakālaṃ kīḷāti kāmūpasaṃhitā sukhavihārā. Sampattiyoti bhogasampattiyo. Dibbanti dibbabhavaṃ devalokapariyāpannaṃ. Sukhanti kāyikaṃ, cetasikañca sukhaṃ. Dibbasampattinti dibbabhavaṃ āyusampattiṃ, vaṇṇayasaissariyasampattiṃ, rūpādisampattiñca. Evamādīti ādi-saddena yāmādīhi anubhavitabbaṃ dibbasampattiṃ vadati. ‘Iṭṭho’ là sự an lạc. ‘Kanto’ là đáng ưa thích. ‘Manāpo’ là làm cho tâm tăng trưởng. Và để trình bày bản thể là đáng mong mỏi, v.v... của điều ấy, câu ‘niccamettha kīḷā’ (sự vui đùa ở đây là thường xuyên), v.v... đã được nói đến. ‘Niccaṃ’ là mọi lúc. ‘Kīḷā’ là sự an trú trong sự an lạc có liên quan đến dục lạc. ‘Sampattiyo’ là các thành tựu về tài sản. ‘Dibbaṃ’ là thuộc về cảnh hữu của chư thiên, được bao gồm trong thế giới của chư thiên. ‘Sukhaṃ’ là sự an lạc thuộc về thân và thuộc về tâm. ‘Dibbasampattiṃ’ là cảnh hữu của chư thiên, sự thành tựu về tuổi thọ, sự thành tựu về sắc đẹp, danh tiếng, quyền uy, và sự thành tựu về các cảnh sắc, v.v... ‘Evamādi’ (vân vân): với từ ‘ādi,’ ngài nói đến sự thành tựu của chư thiên cần phải được trải nghiệm bởi các vị trời Dạ-ma, v.v... Appassādāti nirassādā paṇḍitehi yathābhūtaṃ passantehi tattha assādetabbatābhāvato. Bahudukkhāti mahādukkhā sampati, āyatiñca vipuladukkhānubandhattā. Bahupāyāsāti anekavidhaparissayā. Etthāti kāmesu. Bhiyyoti bahuṃ. Dosoti aniccatādinā, appassādatādinā ca dūsitabhāvo, yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti. Atha vā ādīnaṃ vāti pavattatīti ādīnavo, paramakapaṇatā, tathā ca kāmā yathābhūtaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. Lāmakabhāvoti nihīnabhāvo aseṭṭhehi sevitabbattā, seṭṭhehi na sevitabbattā ca. Saṃkilissananti vibādhetabbatā upatāpetabbatā. Nekkhamme ānisaṃsanti ettha yattakā kāmesu ādīnavā, tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā. Api ca ‘‘nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ, nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpādato’’tiādinā [Pg.70] (sārattha. ṭī. 3.26 mahāvagge) nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi, pabbajjāya, jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi. “Ít vị ngọt” có nghĩa là không có vị ngọt, bởi vì đối với các bậc hiền trí thấy đúng như thật, ở nơi ấy không có gì đáng để thưởng thức. “Nhiều đau khổ” có nghĩa là khổ lớn trong hiện tại, và trong tương lai cũng gắn liền với sự khổ đau to lớn. “Nhiều phiền não” có nghĩa là nhiều loại hiểm nguy. “Ở đây” có nghĩa là trong các dục. “Hơn nữa” có nghĩa là nhiều. “Sự nguy hại” là tình trạng bị làm ô uế bởi tính vô thường v.v..., và bởi tính ít vị ngọt v.v..., do đó chúng không làm hài lòng tâm của các bậc trí. Hoặc là, “sự nguy hại” là điều phát sinh từ những sự nguy hại, là sự khốn cùng tột bậc, và các dục hiện khởi như vậy đối với những người quán xét đúng như thật. “Tình trạng thấp hèn” là tình trạng hạ liệt, vì được những người không cao thượng thực hành, và không được những người cao thượng thực hành. “Sự ô nhiễm” là điều cần được làm phiền não, điều cần được làm khổ não. “Phước báu trong sự xuất ly”: ở đây, có bao nhiêu sự nguy hại trong các dục, thì ngược lại có bấy nhiêu phước báu trong sự xuất ly. Hơn nữa, Ngài đã tuyên thuyết các phước báu trong sự xuất ly theo phương pháp được nói đến trong (Sāratthappakāsinī-ṭīkā, 3.26, Mahāvagga) v.v... rằng: “Sự xuất ly này được gọi là không chật hẹp, không ô nhiễm, đã thoát khỏi các dục, đã thoát khỏi dục tưởng, đã thoát khỏi các tầm về dục, đã thoát khỏi sự thiêu đốt của dục, đã thoát khỏi sân hận”, và Ngài đã giải thích và tán thán các phẩm tính trong sự xuất gia và trong các thiền v.v... Vuttanayanti ettha yaṃ avuttanayaṃ ‘‘kallacitte’’tiādi, tattha kallacitteti kammaniyacitte, heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacitteti attho. Assaddhiyādayo hi yasmā cittassa rogabhūtā tadā te vigatā, tasmā arogacitteti attho. Diṭṭhimānādikilesavigamanena muducitte. Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacitte. Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacitte. Tattha saddhāsampattiyā pasannacitte. Yadā ca bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā kallacitteti kāmacchandavigamena arogacitte. Muducitteti byāpādavigamena mettāvasena akathinacitte. Vinīvaraṇacitteti uddhaccakukkuccavigamena vikkhepassa vigatattā tena apihitacitte. Udaggacitteti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacitte. Pasannacitteti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacitte, evampettha attho veditabbo. “Theo phương pháp đã nói”: ở đây, đối với phương pháp chưa được nói đến là “tâm đã sẵn sàng” v.v..., trong đó “tâm đã sẵn sàng” có nghĩa là tâm dễ sử dụng; nghĩa là, do bài pháp đã được thuyết giảng trước đó, các tâm cấu uế như bất tín v.v... đã được loại trừ, nên tâm trở thành vật chứa cho bài pháp cao hơn, trở thành tâm thích hợp cho công việc. Vì rằng bất tín v.v... là bệnh của tâm, khi ấy chúng đã được loại trừ, do đó có nghĩa là “tâm không bệnh tật”. Do sự loại trừ các phiền não như tà kiến, ngã mạn v.v..., nên có “tâm nhu nhuyến”. Do sự loại trừ dục tham v.v..., nên có “tâm không triền cái”. Do sự hợp thành của hỷ và hoan hỷ cao thượng trong chánh hạnh, nên có “tâm hân hoan”. Trong đó, do sự thành tựu của đức tin, nên có “tâm trong sáng”. Và có sự liên kết với câu “Khi Đức Thế Tôn biết được”. Hoặc là, “tâm đã sẵn sàng” là “tâm không bệnh tật” do sự loại trừ dục tham. “Tâm nhu nhuyến” là “tâm không cứng cỏi” do sự loại trừ sân hận, nhờ vào tâm từ. “Tâm không triền cái” là “tâm không bị che lấp” do sự loại trừ trạo cử và hối quá, vì sự tán loạn đã được loại trừ. “Tâm hân hoan” là “tâm không thụ động” do sự loại trừ hôn trầm và thụy miên, nhờ vào sự nỗ lực. “Tâm trong sáng” là “tâm có lòng tin vững chắc” vào chánh hạnh do sự loại trừ hoài nghi. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. ‘‘Seyyathāpī’’tiādinā upamāvasena nesaṃ saṃkilesappahānaṃ, ariyamagguppādañca dasseti. Apagatakāḷakanti vigatakāḷakaṃ. Sammadevāti suṭṭhu eva. Rajananti nīlapītādiraṅgajātaṃ. Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya pabhassaraṃ bhaveyya. Tasmiṃyeva āsaneti tissameva nisajjāyaṃ, etena nesaṃ lahuvipassakatā, tikkhapaññatā, sukhapaṭipadākhippābhiññatā ca dassitā hoti. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamanena vītamalaṃ. Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ. Pañcavidhadussīlyamalāpagamanena vītamalaṃ. Dhammacakkhunti brahmāyusutte (ma. ni. 2.383) heṭṭhimā tayo maggā vuttā, cūḷarāhulovāde (ma. ni. 3.416) āsavakkhayo, idha pana sotāpattimaggo adhippeto. ‘‘Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti tassa uppattiākāradassananti. Nanu ca maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇaṃ, na saṅkhatadhammārammaṇanti? Saccametaṃ. Yasmā taṃ nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati, tasmā tathā vuttaṃ. Bằng câu “Ví như” v.v..., Ngài chỉ ra sự đoạn trừ ô nhiễm và sự phát sinh của Thánh đạo của họ thông qua ví dụ. “Đã loại bỏ vết đen” có nghĩa là đã trừ sạch vết đen. “Hoàn toàn” có nghĩa là rất tốt. “Thuốc nhuộm” là các loại màu như xanh, vàng v.v... “Sẽ bắt màu” có nghĩa là sẽ nhận lấy, sẽ trở nên rực rỡ. “Ngay tại chỗ ngồi ấy” có nghĩa là ngay trong lúc ngồi đó. Qua đó, sự tuệ quán nhanh chóng, trí tuệ sắc bén, và sự chứng đắc nhanh chóng với con đường dễ dàng của họ được chỉ ra. “Ly trần” là không có bụi bẩn do sự loại trừ bụi bẩn tham ái v.v... dẫn đến cõi khổ. “Vô cấu” là không có cấu uế do sự loại trừ không còn dư sót cấu uế tà kiến và hoài nghi. Hoặc “ly trần” là do không có bụi bẩn phiền não cần được đoạn trừ bởi đạo đầu tiên. “Vô cấu” là do sự loại trừ năm loại cấu uế của ác giới. “Pháp nhãn”: trong kinh Brahmāyu (Trung Bộ Kinh 2.383), ba đạo thấp hơn được nói đến; trong kinh Cūḷarāhulovāda (Trung Bộ Kinh 3.416) là sự đoạn tận các lậu hoặc; nhưng ở đây, Dự lưu đạo được ám chỉ. “Phàm pháp gì có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có diệt tận” là sự thấy được phương thức phát sinh của nó. Chẳng phải đạo tuệ có pháp vô vi làm đối tượng, chứ không phải có pháp hữu vi làm đối tượng sao? Điều này là đúng. Bởi vì nó phát sinh, lấy sự diệt làm đối tượng, và về mặt phận sự, nó thâm nhập tất cả các pháp hữu vi, do đó được nói như vậy. ‘‘Suddhaṃ vattha’’nti nidassitaupamāyaṃ idaṃ upamāsaṃsandanaṃ vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo[Pg.71], dhovanasilā viya anupubbikathā, udakaṃ viya saddhā, udake temetvā ūsagomayachārikābharehi kāḷakapadese samucchinditvā vatthassa dhovanapayogo viya saddhāsinehena temetvā temetvā satisamādhipaññāhi dose sithilī katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho, tena payogena vatthe nānākāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhassa vatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti. ‘‘Diṭṭhadhammā’’ti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘pattadhammā’’ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññampi vijjatīti tato visesadassanatthaṃ ‘‘viditadhammā’’ti vuttaṃ. Sā pana viditadhammatā dhammesu ekadesenāpi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘pariyogāḷhadhammā’’ti vuttaṃ, tena nesaṃ saccābhisambodhiṃyeva vibhāveti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesatova catusaccadhammaṃ samantato ogāhantaṃ paṭivijjhatīti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Trong ví dụ được chỉ ra “tấm vải sạch”, đây là sự so sánh tương ứng: tâm giống như tấm vải; tình trạng tấm vải bị ô uế bởi các vết bẩn từ bên ngoài giống như tình trạng tâm bị ô nhiễm bởi các cấu uế tham v.v...; bài pháp tuần tự giống như tảng đá giặt; đức tin giống như nước; việc nỗ lực giặt tấm vải bằng cách ngâm trong nước, chà xát các vết đen bằng đất mặn, phân bò và tro giống như sự khởi đầu tinh tấn trong việc thanh lọc tâm bằng phương pháp nghe v.v..., sau khi làm cho các cấu uế lỏng ra bằng niệm, định và tuệ, sau khi đã thấm nhuần, thấm nhuần bằng chất nhờn của đức tin; sự loại bỏ các vết đen khác nhau trên tấm vải bằng nỗ lực đó giống như sự chế ngự các phiền não bằng sự khởi đầu tinh tấn; Thánh đạo giống như thuốc nhuộm; tình trạng tấm vải sạch trở nên rực rỡ nhờ thuốc nhuộm đó giống như sự thanh lọc hoàn toàn của tâm đã chế ngự phiền não bằng đạo. Sau khi nói “đã thấy Pháp”, vì sự thấy còn có thể có nghĩa khác ngoài sự thấy bằng trí tuệ, để loại trừ ý nghĩa đó, nên nói “đã đạt đến Pháp”. Và sự đạt đến cũng có thể có nghĩa khác ngoài sự thành tựu trí tuệ, để chỉ ra sự khác biệt đó, nên nói “đã hiểu rõ Pháp”. Nhưng sự hiểu rõ Pháp đó cũng có thể chỉ là một phần trong các pháp, để chỉ ra sự hiểu biết không còn sót phần nào, nên nói “đã thâm nhập Pháp”. Qua đó, Ngài giải thích chính sự giác ngộ chân lý của họ. Vì rằng đạo tuệ, trong một lần giác ngộ, thực hiện phận sự liễu tri v.v..., thâm nhập bằng cách đi sâu vào bốn chân lý một cách toàn diện, không còn sót phần nào. Phần còn lại theo phương pháp đã nói ở dưới. 77. Cīvaradānādīnīti cīvarādiparikkhāradānaṃ sandhāyāha. Yo hi cīvarādike aṭṭha parikkhāre, pattacīvarameva vā sotāpannādiariyassa, puthujjanasseva vā sīlasampannassa datvā ‘‘idaṃ parikkhāradānaṃ anāgate ehibhikkhubhāvāya paccayo hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi, tassa ca sati adhikārasampattiyaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve iddhimayaparikkhāralābhāya saṃvattatīti veditabbaṃ. Vassasatikattherā viya ākappasampannāti adhippāyo. 77. Cīvaradānādīnīti (việc cúng dường y phục, v.v.) là đề cập đến việc cúng dường các vật dụng như y phục. Vị nào cúng dường tám vật dụng như y phục, hoặc chỉ là y bát, cho bậc Thánh như Tu-đà-hoàn, v.v., hoặc cho phàm nhân có giới hạnh, rồi phát nguyện rằng: 'Mong rằng việc cúng dường vật dụng này sẽ là duyên cho con được trở thành vị Ehi-bhikkhu trong tương lai', thì đối với vị ấy, khi có sự thành tựu về quyền năng, trước sự hiện diện của chư Phật, cần phải hiểu rằng điều đó sẽ dẫn đến việc nhận được các vật dụng do thần thông hóa hiện. Ý nghĩa là (vị ấy) sẽ có đầy đủ tư cách như trưởng lão Vassasatika. Sandassesīti suṭṭhu paccakkhaṃ katvā dassesi. Idhalokatthanti idhalokabhūtaṃ khandhapañcakasaṅkhātamatthaṃ. Paralokatthanti etthāpi eseva nayo. Dassesīti sāmaññalakkhaṇato, salakkhaṇato ca dassesi. Tenāha ‘‘anicca’’ntiādi. Tattha hutvā abhāvato aniccanti dassesi. Udayabbayapaṭipīḷanato dukkhanti dassesi. Avasavattanato anattāti dassesi. Ime ruppanādilakkhaṇā pañcakkhandhāti rāsaṭṭhena khandhe dassesi. Ime cakkhādisabhāvā nissattanijjīvaṭṭhena aṭṭhārasa dhātuyoti dassesi. Imāni cakkhādisabhāvāneva dvārārammaṇabhūtāni dvādasa āyatanānīti dassesi. Ime [Pg.72] avijjādayo jarāmaraṇapariyosānā dvādasa paccayadhammā paṭiccasamuppādoti dassesi. Rūpakkhandhassa heṭṭhā vuttanayena paccayato cattāri, khaṇato ekanti imāni pañca lakkhaṇāni dassesi. Tathāti iminā ‘‘pañca lakkhaṇānī’’ti padaṃ ākaḍḍhati. Dassentoti iti-saddo nidassanattho, evanti attho. Nirayanti aṭṭhamahānirayasoḷasaussadanirayappabhedaṃ sabbaso nirayaṃ dassesi. Tiracchānayoninti apadadvipadacatuppadabahuppadādibhedaṃ migapasupakkhisarīsapādivibhāgaṃ nānāvidhaṃ tiracchānalokaṃ. Pettivisayanti khuppipāsikavantāsikaparadattūpajīvinijjhāmataṇhikādibhedabhinnaṃ nānāvidhaṃ petasattalokaṃ. Asurakāyanti kālakañcikāsuranikāyaṃ. Evaṃ tāva duggatibhūtaṃ paralokatthaṃ vatvā idāni sugatibhūtaṃ vattuṃ ‘‘tiṇṇaṃ kusalānaṃ vipāka’’ntiādi vuttaṃ. Vehapphale subhakiṇṇeyeva saṅgahetvā asaññīsu, arūpīsu ca sampattiyā dassetabbāya abhāvato duviññeyyatāya ‘‘navannaṃ brahmalokāna’’ntveva vuttaṃ. Sandassesīti có nghĩa là đã chỉ rõ, làm cho thấy rõ như thật. Idhalokatthaṃ (lợi ích ở đời này) có nghĩa là thực tại được gọi là năm uẩn, thuộc về đời này. Paralokatthaṃ (lợi ích ở đời sau) cũng có cùng phương pháp như vậy. Dassesīti có nghĩa là đã chỉ rõ theo tướng chung và tướng riêng. Do đó, Ngài nói 'vô thường', v.v. Trong đó, Ngài đã chỉ rõ là vô thường vì có rồi lại không. Ngài đã chỉ rõ là khổ vì bị sự sanh diệt bức bách. Ngài đã chỉ rõ là vô ngã vì không tuân theo ý muốn. Ngài đã chỉ rõ các uẩn theo nghĩa là một khối, rằng 'đây là năm uẩn có đặc tính biến hoại, v.v.'. Ngài đã chỉ rõ rằng 'đây là mười tám giới' theo nghĩa là vô chúng sanh, vô sinh mạng, có bản chất là mắt, v.v. Ngài đã chỉ rõ rằng 'đây là mười hai xứ', chính là những bản chất như mắt, v.v., vốn là cửa và đối tượng. Ngài đã chỉ rõ rằng 'đây là Thập nhị nhân duyên', là mười hai pháp duyên khởi đầu từ vô minh và kết thúc ở già-chết. Đối với sắc uẩn, Ngài đã chỉ rõ năm đặc tính này: bốn theo duyên và một theo sát-na, theo phương pháp đã được nói ở dưới. Bằng từ 'Tathā' (như vậy), nó kéo theo cụm từ 'năm đặc tính'. Dassento, từ 'iti' có nghĩa là để chỉ ra, có nghĩa là 'như vậy'. Về địa ngục (Niraya), Ngài đã chỉ rõ tất cả các địa ngục, được phân loại thành tám đại địa ngục và mười sáu địa ngục phụ. Về loài bàng sanh (Tiracchānayoni), (Ngài đã chỉ rõ) thế giới bàng sanh đa dạng, được phân loại thành các loài không chân, hai chân, bốn chân, nhiều chân, v.v., và được chia thành các loài thú, gia súc, chim, bò sát, v.v. Về cảnh giới ngạ quỷ (Pettivisaya), (Ngài đã chỉ rõ) thế giới chúng sanh ngạ quỷ đa dạng, được phân chia thành các loại như Khuppipāsika (đói khát), Vantāsika (ăn đồ mửa), Paradattūpajīvi (sống nhờ của người khác cúng), Nijjhāmataṇhika (bị thiêu đốt bởi ái), v.v. Về loài A-tu-la (Asurakāya), (Ngài đã chỉ rõ) chúng A-tu-la Kālakañcika. Sau khi nói về lợi ích đời sau thuộc về khổ cảnh như vậy, bây giờ để nói về thiện thú, câu 'quả của ba thiện nghiệp', v.v., đã được nói đến. Bao gồm cõi Subhakiṇṇa (Biến Tịnh Thiên) trong cõi Vehapphala (Quảng Quả Thiên), và vì không có sự thành tựu nào cần được chỉ ra ở các cõi Vô Tưởng và Vô Sắc, và vì khó hiểu, nên chỉ nói là 'của chín cõi Phạm thiên'. Gaṇhāpesīti te dhamme samādinne kārāpesi. Gaṇhāpesīti có nghĩa là Ngài đã khiến họ thực hành những pháp mà họ đã thọ nhận. Samuttejanaṃ nāma samādinnadhammānaṃ yathā anupakārakā dhammā parihāyanti, pahīyanti ca, upakārakā dhammā parivaḍḍhanti, visujjhanti ca, tathā nesaṃ ussāhuppādananti āha ‘‘abbhussāhesī’’ti. Yathā pana taṃ ussāhuppādanaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘idhalokatthañcevā’’tiādi vuttaṃ. Tāsetvā tāsetvāti paribyattabhāvāpādanena tejetvā tejetvā. Adhigataṃ viya katvāti yesaṃ katheti, tehi tamatthaṃ paccakkhato anubhuyyamānaṃ viya katvā. Veneyyānañhi buddhehi pakāsiyamāno attho paccakkhatopi pākaṭataro hutvā upaṭṭhāti. Tathā hi bhagavā evaṃ thomīyati – Sự khích lệ (Samuttejanaṃ) là việc tạo ra sự nhiệt tâm cho họ để các pháp không hữu ích đối với những pháp đã thọ nhận sẽ suy giảm và bị đoạn trừ, và các pháp hữu ích sẽ tăng trưởng và được thanh tịnh. Do đó, Ngài nói 'abbhussāhesi' (đã khích lệ). Để chỉ ra cách thức mà sự tạo ra nhiệt tâm đó diễn ra, câu 'idhalokatthañcevā' (lợi ích ở đời này và...), v.v., đã được nói đến. Tāsetvā tāsetvā (làm cho kinh sợ nhiều lần) có nghĩa là làm cho sáng tỏ, làm cho nổi bật bằng cách trình bày một cách rõ ràng. Adhigataṃ viya katvā (làm như đã chứng đắc) có nghĩa là làm cho ý nghĩa đó như đang được kinh nghiệm trực tiếp bởi những người mà Ngài thuyết giảng. Thật vậy, đối với những chúng sanh cần được giáo hóa, ý nghĩa được chư Phật tuyên thuyết hiện khởi còn rõ ràng hơn cả sự chứng nghiệm trực tiếp. Vì thế, Đức Thế Tôn được tán thán như sau: ‘‘Ādittopi ayaṃ loko, ekādasahi aggibhi; Na tathā yāti saṃvegaṃ, sammohapaliguṇṭhito. Thế gian này, dù bị thiêu đốt bởi mười một ngọn lửa, cũng không đi đến sự kinh cảm như vậy, (vì) bị bao phủ bởi si mê. Sutvādīnavasaññuttaṃ, yathā vācaṃ mahesino; Paccakkhatopi buddhānaṃ, vacanaṃ suṭṭhu pākaṭa’’nti. như khi nghe lời của bậc Đại Sĩ, liên quan đến sự nguy hại. Lời của chư Phật thật vô cùng rõ ràng, hơn cả sự chứng nghiệm trực tiếp. Tenāha ‘‘dvattiṃsakammakāraṇapañcavīsatimahābhayappabhedañhī’’tiādi. Dvattiṃsakammakāraṇāni ‘‘hatthampi chindantī’’tiādinā (ma. ni. 1.178) dukkhakkhandhasutte āgatanayena [Pg.73] veditabbāni. Pañcavīsatimahābhayāni ‘‘jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhaya’’ntiādinā (cūḷani. 123) tattha tattha sutte āgatanayena veditabbāni. Āghātanabhaṇḍikā adhikuṭṭanakaḷiṅgaraṃ, yaṃ ‘‘accādhāna’’ntipi vuccati. Do đó, Ngài nói 'ba mươi hai nghiệp nhân và hai mươi lăm đại kinh sợ, v.v.'. Ba mươi hai nghiệp nhân cần được hiểu theo phương pháp được trình bày trong kinh Dukkhakkhandha (Khổ Uẩn), bắt đầu bằng câu 'họ chặt cả tay', v.v. (M.i.178). Hai mươi lăm đại kinh sợ cần được hiểu theo phương pháp được trình bày trong các kinh đây đó, bắt đầu bằng câu 'sự kinh sợ về sanh, sự kinh sợ về già, sự kinh sợ về bệnh, sự kinh sợ về chết', v.v. (Cūḷaniddesa 123). Āghātanabhaṇḍikā là khúc gỗ dùng để chặt đầu, cũng được gọi là 'accādhāna'. Paṭiladdhaguṇena codesīti ‘‘taṃtaṃguṇādhigamena ayampi tumhehi paṭiladdho, ānisaṃso ayampī’’ti paccakkhato dassento ‘‘kiṃ ito pubbe evarūpaṃ atthī’’ti codento viya ahosi. Tenāha ‘‘mahānisaṃsaṃ katvā kathesī’’ti. Paṭiladdhaguṇena codesi (Ngài khiển trách bằng phẩm chất đã đạt được) có nghĩa là bằng cách chỉ ra một cách trực tiếp rằng 'phước báu này cũng đã được quý vị đạt được, và phước báu này nữa, thông qua việc chứng đắc các phẩm chất này và này', Ngài giống như đang khiển trách rằng: 'Trước đây có điều như vậy không?'. Do đó, có nói rằng 'Ngài đã thuyết giảng bằng cách nêu lên phước báu to lớn'. Tappaccayañca kilamathanti saṅkhārapavattihetukaṃ tasmiṃ tasmiṃ sattasantāne uppajjanakaparissamaṃ saṃvighātaṃ vihesaṃ. Idhāti heṭṭhā paṭhamamaggādhigamatthāya kathāya. Sabbasaṅkhārūpasamabhāvato santaṃ. Atittikaraparamasukhatāya paṇītaṃ. Sakalasaṃsārabyasanato tāyanatthena tāṇaṃ. Tato nibbindahadayānaṃ nilīyanaṭṭhānatāya leṇaṃ. Ādi-saddena gatipaṭisaraṇaṃ paramassāsoti evamādīnaṃ saṅgaho. Và sự mệt nhọc do duyên ấy (Tappaccayañca kilamathaṃ) là sự mệt nhọc, sự chấn động, sự phiền não của việc sanh khởi trong dòng tâm thức của chúng sanh này hay chúng sanh kia, có nguyên nhân từ sự vận hành của các hành. Idha (ở đây) có nghĩa là trong bài thuyết pháp nhằm mục đích chứng đắc đạo đầu tiên ở dưới. Tịch tịnh (santaṃ) vì là sự lắng dịu của tất cả các hành. Cao thượng (paṇītaṃ) vì là hạnh phúc tối thượng không nhàm chán. Nơi nương tựa (tāṇaṃ) theo nghĩa là che chở khỏi mọi tai họa của luân hồi. Nơi ẩn náu (leṇaṃ) vì là nơi ẩn mình cho những người có tâm nhàm chán (với luân hồi). Bằng từ 'ādi' (v.v.), bao gồm các từ như nơi đến, nơi quy y, sự an ủi tối thượng, v.v. Mahājanakāyapabbajjāvaṇṇanā Giải thích về sự xuất gia của đại chúng 80. Saṅghappahonakānaṃ bhikkhūnaṃ abhāvā ‘‘saṅghassa aparipuṇṇattā’’ti vuttaṃ. Dve aggasāvakā eva hi tadā ahesuṃ. 80. Vì không có các vị tỳ-khưu đủ để thành lập Tăng chúng, nên được nói là 'vì Tăng chúng chưa đầy đủ'. Thật vậy, lúc bấy giờ chỉ có hai vị Thượng thủ Thinh văn. Cārikāanujānanavaṇṇanā Giải thích về việc cho phép du hành 86. ‘‘Kadā udapādī’’ti pucchaṃ ‘‘sambodhito’’tiādinā saṅkhepato vissajjetvā puna taṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘bhagavā kirā’’tiādi vuttaṃ. Pitu saṅgahaṃ karonto vihāsi sambodhito ‘‘satta saṃvaccharāni satta māse satta divase’’ti ānetvā sambandho, tañca kho veneyyānaṃ tadā abhāvato. Kilañjehi bahi chādāpetvā, vatthehi anto paṭicchādāpetvā, upari ca vatthehi chādāpetvā, tassa heṭṭhā suvaṇṇa…pe… vitānaṃ kārāpetvā. Mālāvacchaketi pupphamālāhi vacchākārena veṭhite. Gandhantareti cāṭibharitagandhassa antare. Pupphānīti cāṭiādibharitāni jalajapupphāni ceva caṅkotakādibharitāni thalajapupphāni ca. 86. Đối với câu hỏi: “Khi nào đã sanh khởi?”, sau khi đã trả lời một cách tóm tắt bằng câu “kể từ khi giác ngộ” v.v…, để trình bày lại điều ấy một cách chi tiết, đoạn “nghe nói rằng, đức Thế Tôn” v.v… đã được nói đến. Câu “ngài đã an trú để nhiếp độ phụ thân” được liên kết bằng cách dẫn đến câu “bảy năm, bảy tháng, và bảy ngày” kể từ khi giác ngộ, và điều ấy là do khi ấy không có chúng sanh cần được tế độ. (Nhà vua) đã cho lợp bên ngoài bằng chiếu, cho che bên trong bằng vải, và cho che bên trên cũng bằng vải, rồi cho làm một cái lọng bằng vàng v.v… ở bên dưới. Cụm từ ‘mālāvacchake’ có nghĩa là được bao quanh bởi các vòng hoa kết theo hình chuồng bò con. Cụm từ ‘gandhantare’ có nghĩa là ở giữa các loại hương liệu chứa đầy trong các hũ. Cụm từ ‘pupphāni’ (các loài hoa) có nghĩa là các loài hoa thủy sinh chứa đầy trong các hũ v.v… và cả các loài hoa trên cạn chứa đầy trong các giỏ v.v… Kāmañcāyaṃ [Pg.74] rājā buddhapitā, tathāpi buddhā nāma lokagaruno, na te kenaci vase vattetabbā, atha kho te eva pare attano vase vattenti, tasmā rājā ‘‘nāhaṃ bhikkhusaṅghaṃ demī’’ti āha. Mặc dù vị vua này là phụ thân của đức Phật, tuy nhiên, các vị Phật là bậc đạo sư của thế gian, các ngài không bị ai chi phối, trái lại, chính các ngài chi phối những người khác. Vì thế, đức vua đã nói rằng: “Trẫm sẽ không trao lại Tăng chúng.” Dānamukhanti dānakaraṇūpāyaṃ, dānavattanti attho. Na dāni me anuññātāti idāni me dānaṃ na anuññātā, no na anujānantīti attho. Cụm từ ‘dānamukhaṃ’ (phương cách bố thí) có nghĩa là phương tiện để thực hiện việc bố thí, nghĩa là phận sự bố thí. Câu ‘na dāni me anuññātā’ (nay việc ấy không được phép cho tôi) có nghĩa là: “nay việc bố thí không được phép cho tôi,” chứ không có nghĩa là: “các ngài không cho phép.” Paritassanajīvitanti dukkhajīvikā dāliddiyanti attho. Cụm từ ‘paritassanajīvitaṃ’ (cuộc sống khốn khổ) có nghĩa là sinh kế khổ sở, sự nghèo túng. Sabbesaṃ bhikkhūnaṃ pahosīti bhagavato aṭṭhasaṭṭhi ca bhikkhusatasahassānaṃ bhāgato dātuṃ pahosi, na sabbesaṃ pariyattabhāvena. Tenāha ‘‘senāpatipi attano deyyadhammaṃ adāsī’’ti. Jeṭṭhikaṭṭhāneti jeṭṭhikadeviṭṭhāne. Câu “đã đủ cho tất cả các vị tỳ-khưu” có nghĩa là đã đủ để cúng dường theo phần cho sáu mươi tám trăm ngàn vị tỳ-khưu của đức Thế Tôn, chứ không phải là đủ cho tất cả một cách trọn vẹn. Do đó, có câu nói rằng: “Vị tổng tư lệnh cũng đã dâng cúng vật thí của mình.” Cụm từ ‘jeṭṭhikaṭṭhāne’ (ở địa vị trưởng thượng) có nghĩa là ở địa vị chánh hậu. Tatheva katvāti carapurise ṭhapetvā. Sucinti suddhaṃ. Paṇītanti uḷāraṃ, bhāvanapuṃsakañcetaṃ ‘‘ekamanta’’ntiādīsu (pārā. 2) viya. Bhañjitvāti madditvā, pīḷetvāti attho. Jātisappikhīrādīhiyevāti antojātasappikhīrādīhiyeva, amhākameva gāviādito gahitasappiādīhiyevāti attho. Cụm từ ‘tatheva katvā’ (sau khi đã làm như vậy) có nghĩa là sau khi đã cho bố trí các gián điệp. ‘Suciṃ’ (trong sạch) có nghĩa là tinh khiết. ‘Paṇītaṃ’ (vi diệu) có nghĩa là cao thượng, và đây là danh từ trung tính chỉ trạng thái (bhāvanapuṃsaka) giống như trong các trường hợp ‘ekamantaṃ’ (một bên) v.v… ‘Bhañjitvā’ (sau khi đã bẻ gãy) có nghĩa là sau khi đã nghiền nát, nghĩa là sau khi đã ép. Cụm từ ‘jātisappikhīrādīhiyeva’ (chỉ bằng bơ sữa nguyên chất v.v…) có nghĩa là chỉ bằng bơ sữa nguyên chất v.v… được sản xuất trong nhà, nghĩa là chỉ bằng bơ sữa v.v… được lấy từ chính bò của chúng tôi. 90. Parāpavādaṃ, parāpakāraṃ, sītuṇhādibhedañca guṇāparādhaṃ khamati sahati adhivāsetīti khanti. Sā pana yasmā sīlādīnaṃ paṭipakkhadhamme savisesaṃ tapati santapati vidhamatīti paramaṃ uttamaṃ tapo. Tenāha ‘‘adhivāsanakhanti nāma paramaṃ tapo’’ti. ‘‘Adhivāsanakhantī’’ti iminā dhammanijjhānakkhantito viseseti. Titikkhanaṃ khamanaṃ titikkhā.Akkharacintakā hi khamāyaṃ titikkhā-saddaṃ vaṇṇenti. Tenevāha ‘‘khantiyā eva vevacana’’ntiādi. Sabbākārenāti santapaṇītanipuṇasivakhemādinā sabbappakārena. So pabbajito nāma na hoti pabbājitabbadhammassa apabbājanato. Tasseva tatiyapadassa vevacanaṃ anatthantarattā. 90. Nhẫn nại (khanti) là sự chịu đựng, kham nhẫn, và chấp nhận lời phỉ báng của người khác, sự hãm hại của người khác, và sự khác biệt như nóng lạnh v.v…, cả điều tốt lẫn điều xấu. Lại nữa, vì nó đặc biệt thiêu đốt, làm khổ não, và hủy diệt các pháp đối nghịch với giới v.v…, nên nó là khổ hạnh (tapo) tối thượng, cao tột. Do đó, có câu nói: “Nhẫn nại chịu đựng là khổ hạnh tối thượng.” Bằng cụm từ “nhẫn nại chịu đựng” (adhivāsanakhanti), nó được phân biệt với sự nhẫn nại trong việc thẩm sát các pháp (dhammanijjhānakkhanti). Sự chịu đựng, sự kham nhẫn là sự khoan dung (titikkhā). Quả vậy, các nhà ngữ pháp giải thích từ ‘titikkhā’ theo nghĩa của ‘khamā’ (nhẫn nại). Chính vì thế, có câu nói: “chính là từ đồng nghĩa của ‘khanti’” v.v… Cụm từ ‘sabbākārena’ (bằng mọi cách) có nghĩa là bằng tất cả các phương diện như tịch tịnh, vi diệu, tế nhị, an lành, an ổn v.v… Vị ấy không được gọi là người xuất gia (pabbajita) vì đã không từ bỏ pháp cần phải từ bỏ. (Câu thứ tư) là từ đồng nghĩa của chính câu thứ ba ấy, vì không có sự khác biệt về ý nghĩa. ‘‘Na hī’’tiādinā taṃ evatthaṃ vivarati. Uttamatthena paramanti vuccati para-saddassa seṭṭhavācakattā, ‘‘puggalaparoparaññū’’tiādīsu (a. ni. 7.68; netti. 118) viya. Paranti aññaṃ. Idāni para-saddaṃ aññapariyāyameva gahetvā atthaṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Malassāti pāpamalassa. Apabbājitattāti anīhaṭattā anirākatattā[Pg.75]. Samitattāti nirodhitattā tesaṃ pāpadhammānaṃ. ‘‘Samitattā hi pāpānaṃ samaṇoti pavuccatī’’ti hi vuttaṃ. Bằng câu “na hi” (quả không) v.v…, chính ý nghĩa ấy được giải thích. Nó được gọi là ‘paramaṃ’ (tối thượng) theo nghĩa là cao tột, vì từ ‘para’ có nghĩa là ưu việt, giống như trong các trường hợp “người biết sự hơn kém của các cá nhân” (puggalaparoparaññū) v.v… ‘Paraṃ’ có nghĩa là người khác. Bây giờ, chỉ lấy từ ‘para’ như là từ đồng nghĩa của “khác” để chỉ ra ý nghĩa, đoạn “hoặc là” v.v… đã được nói đến. Cụm từ ‘malassa’ (của cấu uế) có nghĩa là của cấu uế tội lỗi. ‘Apabbājitattā’ (vì chưa được từ bỏ) có nghĩa là vì chưa được loại trừ, vì chưa được xua đuổi. ‘Samitattā’ (vì đã được dập tắt) có nghĩa là vì đã được đoạn diệt các ác pháp ấy. Quả vậy, có câu nói rằng: “Vì đã dập tắt các điều ác, nên được gọi là sa-môn.” Apica bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ uddisanto pātimokkhakathāya ca sīlapadhānattā sīlassa ca visesato doso paṭipakkhoti tassa niggaṇhanavidhiṃ dassetuṃ ādito ‘‘khantī paramaṃ tapo’’ti āha, tena aniṭṭhassa paṭihananūpāyo vutto, titikkhāgahaṇena pana iṭṭhassa, tadubhayenapi uppannaṃ ratiṃ abhibhuyya viharatīti ayamattho dassitoti. Taṇhāvānassa vūpasamanato nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā. Tattha khantiggahaṇena payogavipattiyā abhāvo dassito, titikkhāgahaṇena āsayavipattiyā abhāvo. Tathā khantiggahaṇena parāparādhasahatā, titikkhāgahaṇena paresu anaparajjhanā dassitā. Evaṃ kāraṇamukhena anvayato pātimokkhaṃ dassetvā idāni byatirekato taṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ, tena yathā sattānaṃ jīvitā voropanaṃ, pāṇileḍḍudaṇḍādīhi vibādhanañca ‘‘parūpaghāto, paraviheṭhana’’nti vuccati, evaṃ tesaṃ mūlasāpateyyāvaharaṇaṃ, dāraparāmasanaṃ, visaṃvādanaṃ, aññamaññabhedanaṃ, pharusavacanena mammaghaṭṭanaṃ, niratthakavippalāpo, parasantakagijjhanaṃ, ucchedavindanaṃ, micchābhinivesanañcaupaghāto, viheṭhanañca hotīti yassa kassaci akusalassa kammapathassa, kammassa ca karaṇena pabbajito, samaṇo ca na hotīti dasseti. Hơn nữa, đức Thế Tôn, trong khi thuyết giảng Pātimokkha cho các vị tỳ-khưu, và vì giới là chủ yếu trong bài pháp về Pātimokkha, và vì sân là đặc biệt đối nghịch với giới, nên để chỉ ra phương pháp chế ngự nó, ngài đã nói trước tiên: “Nhẫn nại là khổ hạnh tối thượng.” Qua đó, phương pháp đẩy lùi điều không mong muốn được nói đến; còn qua việc đề cập đến sự khoan dung, (phương pháp đối trị) điều mong muốn (được nói đến). Bằng cả hai điều này, ý nghĩa được chỉ ra là: vị ấy an trú sau khi đã chế ngự được sự ưa thích đã sanh khởi. “Do sự lắng dịu của ái dục, các đức Phật tuyên bố Niết-bàn là tối thượng.” Ở đây, qua việc đề cập đến nhẫn nại, sự không thất bại trong hành động được chỉ ra; qua việc đề cập đến sự khoan dung, sự không thất bại trong ý hướng (được chỉ ra). Tương tự, qua việc đề cập đến nhẫn nại, sự chịu đựng lỗi lầm của người khác được chỉ ra; qua việc đề cập đến sự khoan dung, sự không xúc phạm đến người khác được chỉ ra. Sau khi đã trình bày Pātimokkha một cách khẳng định qua phương diện nguyên nhân như vậy, bây giờ để trình bày điều ấy một cách phủ định, đoạn “na hi” (quả không) v.v… đã được nói đến. Qua đó, (chú giải) chỉ ra rằng: giống như việc tước đoạt mạng sống của chúng sanh, và việc làm phiền não họ bằng đất cục, gậy gộc v.v… được gọi là “sát hại người khác, não hại người khác,” thì cũng vậy, việc trộm cắp tài sản gốc rễ của họ, việc dụ dỗ vợ người, việc lừa dối, việc chia rẽ người khác, việc làm tổn thương tâm can bằng lời nói thô ác, việc nói lời vô ích, việc tham lam tài sản của người, việc chấp đoạn kiến, và việc chấp thủ sai lầm cũng là sự sát hại và não hại. (Chú giải) chỉ ra rằng do việc thực hiện bất kỳ nghiệp đạo bất thiện nào, hoặc bất kỳ nghiệp nào, vị ấy không phải là người xuất gia và cũng không phải là sa-môn. Sabbākusalassāti sabbassāpi dvādasākusalacittuppādasaṅgahitassa sāvajjadhammassa. Karaṇaṃ nāma tassa attano santāne uppādananti tappaṭikkhepato akaraṇaṃ ‘‘anuppādana’’nti vuttaṃ. ‘‘Kusalassā’’ti idaṃ ‘‘etaṃ buddhāna sāsana’’nti vakkhamānattā ariyamaggadhamme, tesañca sambhārabhūte tebhūmakakusaladhamme sambodhetīti āha ‘‘catubhūmakakusalassā’’ti. Upasampadāti upasampādanaṃ, taṃ pana tassa samadhigamoti āha ‘‘paṭilābho’’ti. Cittajotananti cittassa pabhassarabhāvakaraṇaṃ sabbaso parisodhanaṃ. Yasmā aggamaggasamaṅgino cittaṃ sabbaso pariyodapīyati nāma, aggaphalakkhaṇe pana pariyodapitaṃ hoti puna pariyodapetabbatāya abhāvato, iti pariniṭṭhitapariyodapanataṃ sandhāyāha ‘‘taṃ pana arahattena hotī’’ti. Sabbapāpaṃ pahāya tadaṅgādivasenevāti adhippāyo. ‘‘Sīlasaṃvarenā’’ti hi iminā tebhūmakassāpi saṅgahe itarappahānānampi saṅgaho hotīti, evañca katvā sabbaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti[Pg.76]. Samathavipassanāhīti lokiyalokuttarāhi samathavipassanāhi. Sampādetvāti nipphādetvā. Sampādanañcettha hetubhūtāhi phalabhūtassa sahajātāhipi, pageva purimasiddhāhīti daṭṭhabbaṃ. Của tất cả các pháp bất thiện (Sabbākusalassa) là của tất cả các pháp có tội lỗi được bao gồm trong mười hai sự sanh khởi của tâm bất thiện. Việc làm (karaṇaṃ) có nghĩa là sự sanh khởi của pháp ấy trong dòng tương tục của tự thân, do sự phủ định điều ấy, không làm (akaraṇaṃ) được nói là ‘sự không sanh khởi’ (anuppādanaṃ). Câu ‘của thiện pháp’ (kusalassa) này, vì sẽ được nói là ‘đây là lời giáo huấn của chư Phật,’ nên làm sáng tỏ các pháp Thánh đạo và các thiện pháp ba cõi là nền tảng của chúng, do đó ngài nói là ‘của thiện pháp bốn cõi’ (catubhūmakakusalassa). Sự thành tựu (upasampadā) là sự chứng đắc. Và điều ấy chính là sự chứng ngộ của pháp ấy, do đó ngài nói là ‘sự chứng đắc’ (paṭilābho). Làm trong sạch tâm (cittajotanaṃ) là làm cho tâm trở nên quang minh, là sự thanh lọc hoàn toàn. Bởi vì tâm của vị đã thành tựu Thánh đạo cao nhất quả thực được thanh lọc hoàn toàn, còn ở thời điểm Thánh quả cao nhất thì tâm đã được thanh lọc, do không còn gì cần phải thanh lọc nữa, vì vậy, nhắm đến sự thanh lọc đã hoàn tất, ngài nói rằng ‘điều ấy xảy ra nhờ A-la-hán quả’. Ý nghĩa là từ bỏ mọi điều ác bằng cách đoạn trừ theo từng phần, v.v. Bởi vì với câu ‘bằng sự thu thúc trong giới’ (sīlasaṃvarena), khi thiện pháp ba cõi được bao gồm, thì các sự đoạn trừ khác cũng được bao gồm. Và làm như vậy, việc dùng từ ‘tất cả’ (sabba) trở nên thích hợp. Bằng chỉ và quán (samathavipassanāhi) là bằng chỉ và quán thuộc hiệp thế và siêu thế. Sau khi thành tựu (sampādetvā) là sau khi đã hoàn thành. Và ở đây, sự thành tựu cần được hiểu là do các pháp làm nhân, do các pháp đồng sanh với quả, và huống nữa là do các pháp đã được thành tựu từ trước. Kassacīti hīnādīsu kassaci sattassa kassaci upavādassa, tena davakamyatāyapi upavadanaṃ paṭikkhipati. Upaghātassa akaraṇanti etthāpi ‘‘kassacī’’ti ānetvā sambandho. Kāyenāti ca nidassanamattametaṃ manasāpi paresaṃ anatthacintanādivasena upaghātakaraṇassa vajjetabbattā. Kāyenāti vā ettha arūpakāyassāpi saṅgaho daṭṭhabbo, na copanakāyakarajakāyānameva. Pa atimokkhanti pakārato ativiya sīlesu mukhyabhūtaṃ. ‘‘Atipamokkha’’nti tameva padaṃ upasaggabyattayena vadati. Evaṃ bhedato padavaṇṇanaṃ katvā tatvato vadati ‘‘uttamasīla’’nti. ‘‘Pāti vā’’tiādinā pālanato rakkhaṇato ativiya mokkhanato ativiya mocanato pātimokkhanti dasseti. ‘‘Pāpā ati mokkhetīti atimokkho’’ti nimittassa kattubhāvena upacaritabbato. Yo vā nanti yo vā puggalo naṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ pāti samādiyitvā avikopento rakkhati, taṃ ‘‘pātī’’ti laddhanāmaṃ pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitaṃ mokkhetīti pātimokkhanti ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana pātimokkhapadassa attho visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. ṭī. 1.14) vuttanayena veditabbo. Của bất cứ ai (kassaci) là của bất cứ chúng sanh nào, dù hạ liệt hay khác; của bất cứ sự phỉ báng nào. Do đó, câu này phủ định cả việc phỉ báng vì muốn đùa giỡn. Trong câu ‘không làm hại’ (upaghātassa akaraṇaṃ), cũng cần phải liên kết với từ ‘của bất cứ ai’ (kassaci). Và câu ‘bằng thân’ (kāyena) chỉ là một sự chỉ dẫn, bởi vì việc làm hại bằng cách suy nghĩ điều bất lợi cho người khác bằng ý, v.v., cũng cần phải tránh. Hoặc, ở đây, câu ‘bằng thân’ (kāyena) cần được hiểu là bao gồm cả thân vô sắc (arūpakāya), chứ không chỉ riêng thân do tứ đại tạo thành và thân do nghiệp sanh. Pātimokkha là giới luật chính yếu, vượt trội một cách đặc biệt trong các giới. ‘Atipamokkha’ cũng là từ ấy, được nói với sự thay đổi của tiếp đầu ngữ. Sau khi giải thích từ ngữ theo cách phân tích như vậy, ngài nói về bản chất của nó là ‘giới tối thượng’ (uttamasīla). Bằng câu ‘pāti vā’ v.v., ngài chỉ ra rằng đó là pātimokkha vì nó bảo vệ (pālanato), gìn giữ (rakkhaṇato), giải thoát một cách vượt trội (ativiya mokkhanato), giải thoát một cách tối thượng (ativiya mocanato). ‘Giải thoát khỏi các điều ác một cách vượt trội, nên là atimokkho,’ bởi vì dấu hiệu được ẩn dụ như là tác nhân. Hoặc, người nào bảo vệ (pāti) giới thu thúc trong Biệt biệt giải thoát ấy sau khi đã thọ trì mà không vi phạm, thì giới ấy giải thoát (mokkheti) người được gọi là ‘người bảo vệ’ (pātī) đang an trú trong giới thu thúc trong Biệt biệt giải thoát, do đó gọi là pātimokkha. Đây là tóm tắt ở đây. Còn về ý nghĩa chi tiết của từ pātimokkha, cần phải được hiểu theo cách đã được nói trong phần sớ giải của Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga-ṭīkā 1.14). Mattaññutāti bhojane mattaññutā, sā pana visesato paccayasannissitasīlavasena gahetabbāti āha ‘‘paṭiggahaṇaparibhogavasena pamāṇaññutā’’ti. Ājīvapārisuddhisīlavasenāpi gayhamāne ‘‘pariyesanavissajjanavasenā’’tipi vattabbaṃ. Saṅghaṭṭanavirahitanti janasaṅghaṭṭanavirahitaṃ, nirajanasambādhaṃ vivittanti attho. Catupaccayasantoso dīpito paccayasantosatāsāmaññena itaradvayassāpi lakkhaṇahāranayena jotitabhāvato. ‘‘Aṭṭhasamāpattivasibhāvāyā’’ti iminā payojanadassanavasena yadatthaṃ vivittasenāsanasevanaṃ icchitaṃ, so adhicittānuyogo vutto. Aṭṭha samāpattiyo cettha vipassanāya pādakabhūtā adhippetā, na yā kācīti sakalassāpi adhicittānuyogassa jotitabhāvo veditabbo. Biết tiết độ (mattaññutā) là biết tiết độ trong vật thực. Và điều ấy đặc biệt cần được hiểu theo nghĩa của giới liên quan đến vật dụng, do đó ngài nói là ‘sự biết chừng mực trong việc thọ nhận và sử dụng’. Khi được hiểu theo nghĩa của giới thanh tịnh mạng, cũng cần phải nói là ‘theo phương diện tìm kiếm và từ bỏ’. Không tụ tập (saṅghaṭṭanavirahitaṃ) là không có sự tụ tập của dân chúng, nghĩa là vắng lặng, không ồn ào, riêng biệt. Sự tri túc với bốn vật dụng được làm sáng tỏ. Do đặc tính chung của sự tri túc với vật dụng, hai loại còn lại cũng được làm sáng tỏ theo phương pháp áp dụng đặc tính. Bằng câu ‘để thành tựu sự thuần thục trong tám thiền chứng,’ qua việc chỉ ra mục đích mà việc sử dụng trú xứ vắng lặng được mong muốn, sự chuyên tâm vào tăng thượng tâm ấy đã được nói đến. Ở đây, tám thiền chứng được hiểu là nền tảng cho thiền quán, chứ không phải bất kỳ thiền chứng nào. Do đó, cần phải hiểu rằng toàn bộ sự chuyên tâm vào tăng thượng tâm đã được làm sáng tỏ. Devatārocanavaṇṇanā Phần Giải Thích về Việc Chư Thiên Thông Báo 91. Ettāvatāti [Pg.77] ettakena suttapadesena. Tatthāpi ca iminā…pe… kathanena suppaṭividdhabhāvaṃ pakāsetvāti yojanā. Ca-saddo byatirekattho, tena idāni vuccamānatthaṃ ullaṅgeti. Ekamidāhanti ekaṃ ahaṃ. Idaṃ-saddo nipātamattaṃ. Ādi-saddena ‘‘bhikkhave samaya’’nti evamādi pāṭho saṅgahito. Ahaṃ bhikkhave ekaṃ samayanti evaṃ pettha padayojanā. 91. Cho đến đây (ettāvatā) là bằng chừng ấy đoạn kinh. Và ở đó cũng vậy, cú pháp là: ‘bằng lời nói này… ngài đã tuyên thuyết về trạng thái đã được thấu triệt rõ ràng’. Từ ‘ca’ có nghĩa là tương phản, do đó nó bỏ qua ý nghĩa đang được nói đến hiện tại. Ekamidāhaṃ là ekaṃ ahaṃ (một, tôi). Từ ‘idaṃ’ chỉ là một tiểu từ. Bằng từ ‘ādi’ (v.v.), đoạn văn bắt đầu bằng ‘này các Tỳ khưu, một thời’ (bhikkhave samayaṃ) được bao gồm. ‘Tôi, này các Tỳ khưu, một thời’ (Ahaṃ bhikkhave ekaṃ samayaṃ), đây là cách kết hợp từ ngữ ở đây. Subhagavaneti subhagattā subhagaṃ, sundarasirikattā, sundarakāmattā vāti attho. Subhagañhi taṃ sirisampattiyā, sundare cettha kāme manussā patthenti. Bahujanakantatāyapi taṃ subhagaṃ. Vanayatīti vanaṃ, attasampattiyā attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṃ, attasampattiyā eva ‘‘maṃ paribhuñjathā’’ti satte yācati viyāti attho. Subhagañca taṃ vanañcāti subhagavanaṃ, tasmiṃ subhagavane. Aṭṭhakathāyaṃpana kiṃ iminā papañcenāti ‘‘evaṃ nāmake vane’’ti vuttaṃ. Kāmaṃ sālarukkhopi ‘‘sālo’’ti vuccati, yo koci rukkhopi vanappati jeṭṭhakarukkhopi. Idha pana pacchimo eva adhippetoti āha ‘‘vanappatijeṭṭhakassa mūle’’ti. Mūlasamugghātavasenāti anusayasamucchindanavasena. Trong rừng Subhagavana (Subhagavane). Nó là subhaga (may mắn, xinh đẹp) vì sự may mắn của nó, vì vẻ huy hoàng đẹp đẽ của nó, hoặc vì những ham muốn tốt đẹp của nó, đó là ý nghĩa. Quả thật, nó là subhaga do sự sung túc về vẻ huy hoàng; và ở đây, con người mong muốn những dục lạc tốt đẹp. Nó cũng là subhaga vì được nhiều người yêu mến. Nó lôi cuốn (vanayati), nên là vana (rừng/ham muốn); nghĩa là nó tạo ra sự yêu mến đối với chính nó thông qua sự ưu việt của chính nó. Hoặc, nó yêu cầu (vanute), nên là vana; thông qua sự ưu việt của chính nó, nó như thể van xin các chúng sanh rằng: ‘Hãy hưởng thụ ta!’, đó là ý nghĩa. Nó là subhaga và nó là vana, do đó là Subhagavana; trong khu rừng Subhagavana ấy. Tuy nhiên, trong Chú giải, với suy nghĩ ‘Cần gì sự dài dòng này?’, đã nói rằng ‘trong khu rừng có tên như vậy’. Thật vậy, cây sāla cũng được gọi là ‘sāla’, bất kỳ cây nào cũng là vanappati (chúa tể của rừng), và là cây lớn nhất. Nhưng ở đây, chỉ có loại sau cùng được nhắm đến, do đó ngài nói là ‘dưới gốc cây chúa tể của các loài cây trong rừng’. Bằng cách nhổ tận gốc (mūlasamugghātavasena) là bằng cách đoạn trừ các tùy miên (anusayasamucchindanavasena). Na vihāyantīti akuppadhammatāya na vijahanti. ‘‘Na kañci sattaṃ tapantīti atappā’’ti idaṃ tesu tassā samaññāya niruḷhatāya vuttaṃ, aññathā sabbepi suddhāvāsā na kañci sattaṃ tapantīti atappā nāma siyuṃ. ‘‘Na vihāyantī’’tiādinibbacanesupi eseva nayo. Sundaradassanāti dassanīyāti ayamatthoti āha ‘‘abhirūpā’’tiādi. Sundarametesaṃ dassananti sobhanametesaṃ cakkhunā dassanaṃ, viññāṇena dassanaṃ pīti attho. Sabbe heva…pe… jeṭṭhā pañcavokārabhave tato visiṭṭhānaṃ abhāvato. ‘Không bị suy giảm’ (Na vihāyanti) có nghĩa là không từ bỏ do có trạng thái bất động. ‘Không làm chúng sanh nào bị phiền não nên gọi là Vô Phiền (Atappā)’ – điều này được nói đến do sự phổ biến của danh xưng ấy đối với các vị ấy. Nếu không, tất cả các cõi Tịnh Cư đều không làm chúng sanh nào bị phiền não, nên (tất cả) sẽ được gọi là Vô Phiền. Đối với các định nghĩa bắt đầu bằng ‘Không bị suy giảm’, phương pháp cũng tương tự. ‘Thiện Kiến’ (Sundaradassanā) có nghĩa là đáng chiêm ngưỡng, ý nghĩa này được nói đến qua các từ như ‘có sắc đẹp’. ‘Sự thấy của các vị ấy là tốt đẹp’ có nghĩa là sự thấy của các vị ấy bằng mắt là tốt đẹp, và sự thấy bằng thức cũng là tốt đẹp. Tất cả các vị ấy... là bậc tối thượng trong cõi năm uẩn vì không có ai cao tột hơn các vị ấy. Sattannaṃ buddhānaṃ vasenāti sattannaṃ sammāsambuddhānaṃ apadānavasena. Avihehi ajjhiṭṭhena ekena avihābrahmunā kathitā tehi sabbehi kathitā nāma hontīti vuttaṃ ‘‘tathā avihehī’’ti. Eseva nayo sesesupi. Tenāha bhagavā ‘‘devatā maṃ etadavocu’’nti. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘anekāni devatāsatānī’’ti vuttaṃ, taṃ sabbaṃ pacchā attano sāsane [Pg.78] visesaṃ adhigantvā tattha uppannānaṃ vasena vuttaṃ. Anusandhidvayampīti dhammadhātupadānusandhi, devatārocanapadānusandhīti duvidhaṃ anusandhiṃ. Niyyātentoti nigamento. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyamevāti. ‘Theo bảy vị Phật’ có nghĩa là theo sự tích của bảy vị Chánh Đẳng Giác. Được một vị Phạm thiên ở cõi Vô Phiền thỉnh cầu nói ra, (lời nói ấy) được xem như là do tất cả các vị ấy nói ra, nên được nói là ‘bởi các vị ở cõi Vô Phiền’. Phương pháp này cũng tương tự đối với các trường hợp còn lại. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Chư thiên đã nói với ta điều này’. Còn điều được nói trong Pāli là ‘nhiều trăm vị chư thiên’, tất cả điều đó được nói theo những vị đã chứng đắc sự đặc biệt trong giáo pháp của ngài và sanh về cõi ấy sau này. ‘Hai sự kết nối’ là hai loại kết nối: sự kết nối các câu về pháp giới và sự kết nối các câu về lời trình bày của chư thiên. ‘Đưa đến kết luận’ có nghĩa là kết thúc. Điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều đó thật dễ hiểu. Mahāpadānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā. Phần giải thích các ý nghĩa ẩn áo của Chú giải kinh Đại Bổn. 2. Mahānidānasuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Đại Duyên Nidānavaṇṇanā Chú giải về Duyên khởi 95. Janapadinoti [Pg.79] janapadavanto, janapadassa vā issarasāmino rājakumārā gottavasena kurū nāma. Tesaṃ nivāso yadi eko janapado, kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘ruḷhisaddenā’’ti. Akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya īdisaliṅgavacanāni icchanti. Ayamettha ruḷhi yathā aññatthāpi ‘‘aṅgesu viharati, mallesu viharatī’’ti ca. Tabbisesanepi janapadasadde jātisadde ekavacanameva. Aṭṭhakathācariyā panāti pana-saddo visesatthajotano, tena ‘‘puthuatthavisayatāya evetaṃ puthuvacana’’nti ‘‘bahuke panā’’tiādinā vakkhamānaṃ visesaṃ joteti. Sutvāti mandhātumahārājassa ānubhāvadassanānusārena paramparānugataṃ kathaṃ sutvā. Anusaṃyāyantenāti anuvicarantena. Etesaṃ ṭhānanti candimasūriyamukhena cātumahārājikabhavanamāha. Tenāha ‘‘tattha agamāsī’’tiādi. Soti mandhātumahārājā. Tanti cātumahārājikarajjaṃ. Gahetvāti sampaṭicchitvā. Puna pucchi pariṇāyakaratanaṃ. 95. ‘Người dân trong xứ’ (Janapadino) là những người có xứ sở, hoặc là các vương tử, những người chủ tể của xứ sở, theo dòng họ được gọi là Kuru. Nếu nơi ở của họ là một xứ, tại sao lại dùng số nhiều? (Ngài) đáp: ‘Do từ ngữ thông dụng’. Thật vậy, các nhà ngữ pháp học ở những nơi như vậy mong muốn có những giống và số như vậy như thể chúng phù hợp. Đây là cách dùng thông dụng ở đây, cũng như ở những nơi khác như ‘trú ở xứ Aṅga’, và ‘trú ở xứ Malla’. Ngay cả trong tính từ của nó, từ ‘janapada’ (xứ) và từ ‘jāti’ (dòng dõi) cũng chỉ ở số ít. ‘Còn các vị Chú giải sư’ – từ ‘pana’ (còn) làm sáng tỏ ý nghĩa đặc biệt. Do đó, nó làm sáng tỏ sự khác biệt sẽ được nói đến bắt đầu bằng ‘còn nhiều’, rằng ‘đây là số nhiều do đối tượng có nhiều ý nghĩa’. ‘Sau khi nghe’ có nghĩa là sau khi nghe câu chuyện được truyền lại theo sự thấy được oai lực của đức vua Mandhātu. ‘Đi theo sau’ có nghĩa là đi tuần du. ‘Nơi ở của những vị này’ – ngài nói đến cõi Tứ Đại Thiên Vương qua mặt trăng và mặt trời. Do đó, ngài nói ‘đã đi đến đó’ v.v... ‘Vị ấy’ là đức vua Mandhātu. ‘Điều đó’ là vương quốc Tứ Đại Thiên Vương. ‘Sau khi nhận lấy’ có nghĩa là sau khi chấp nhận. Lại hỏi về tướng quân báu. Dovārikabhūmiyaṃ tiṭṭhanti sudhammāya devasabhāya, devapurassa ca catūsu dvāresu ārakkhāya adhigatattā. ‘‘Dibbarukkhasahassapaṭimaṇḍita’’nti idaṃ ‘‘cittalatāvana’’ntiādīsupi yojetabbaṃ. Họ đứng ở vị trí người gác cổng của thiện pháp đường và ở bốn cổng của thành phố chư thiên vì đã được giao nhiệm vụ canh gác. ‘Được trang hoàng bởi hàng ngàn cây thần’ – câu này cũng nên được áp dụng cho ‘vườn Cittalatā’ v.v... Pathaviyaṃ patiṭṭhāsīti bhassitvā pathaviyā āsannaṭṭhāne aṭṭhāsi. Na hi cakkaratanaṃ bhūmiyaṃ patati, tathāṭhitañca nacirasseva antaradhāyi tenattabhāvena cakkavattiissariyassa abhāvato. ‘‘Cirataraṃ kālaṃ ṭhatvā’’ti apare. Rājā ekakova agamāsi attano ānubhāvena. Manussabhāvoti manussagandhasarīranissandādimanussabhāvo. Pāturahosīti devaloke pavattivipākadāyino aparāpariyāya vedanīyassa kammassa katokāsattā sabbadā soḷasavassuddesikatā mālāmilāyanādi dibbabhāvo pāturahosi. Tadā manussānaṃ asaṅkheyyāyukatāya sakkarajjaṃ kāretvā. ‘‘Kiṃ me iminā upaddharajjenā’’ti atricchatāya atittova. Manussaloke utuno kakkhaḷatāya vātātapena phuṭṭhagatto kālamakāsi. ‘Đứng trên mặt đất’ có nghĩa là sau khi rơi xuống, nó đã dừng lại ở một nơi gần mặt đất. Thật vậy, bánh xe báu không rơi xuống đất, và khi đứng như vậy, nó đã biến mất không lâu sau đó vì vương quyền của Chuyển luân vương không còn tồn tại trong kiếp sống đó. Những người khác nói: ‘Sau khi tồn tại một thời gian dài hơn’. Nhà vua đã đi một mình bằng oai lực của mình. ‘Bản chất con người’ là bản chất con người như mùi người, sự tiết ra của cơ thể, v.v... ‘Đã xuất hiện’ – bản chất của chư thiên như luôn được xem là mười sáu tuổi, vòng hoa không tàn úa, v.v... đã xuất hiện, vì nghiệp phải cảm thọ trong đời sau, nghiệp mang lại quả dị thục ở cõi trời, đã có cơ hội. Khi đó, do tuổi thọ của con người là vô số, ngài đã trị vì vương quốc của Sakka. ‘Ta được gì với nửa vương quốc này?’ – do lòng tham quá độ, ngài vẫn không hài lòng. Ở cõi người, do sự khắc nghiệt của thời tiết, thân thể bị gió và nắng chạm vào, ngài đã qua đời. Avayavesu [Pg.80] siddho viseso samudāyassa visesako hotīti ekampi raṭṭhaṃ bahuvacanena vohariyati. Một đặc tính được xác lập trong các bộ phận trở thành đặc tính của toàn thể, do đó, ngay cả một vương quốc cũng được gọi bằng số nhiều. Da-kārena atthaṃ vaṇṇayanti niruttinayena. Kammāsoti kammāsapādo vuccati uttarapadalopena yathā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti. Kathaṃ pana so ‘‘kammāsapādo’’ti vuccatīti āha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Damitoti ettha kīdisaṃ damanaṃ adhippetanti āha ‘‘porisādabhāvato paṭisedhito’’ti. ‘‘Ime pana therāti majjhimabhāṇakā’’ti keci. Apare pana ‘‘aṭṭhakathācariyā’’ti, ‘‘dīghabhāṇakā’’ti vadanti. Ubhayathāpi cūḷakammāsadammaṃ sandhāya tathā vadanti. Yakkhiniputto hi kammāsapādo alīnasattukumārakāle (cariyā. 2.75) bodhisattena tattha damito. Sutasomakāle (jā. 2.21.371) pana bārāṇasirājā porisādabhāvapaṭisedhanena yattha damito, taṃ mahākammāsadammaṃ nāma. ‘‘Putto’’ti vatvā ‘‘atrajo’’ti vacanaṃ orasaputtabhāvadassanatthaṃ. Họ giải thích ý nghĩa bằng chữ ‘da’ theo phương pháp từ nguyên học. ‘Kammāsa’ được gọi là Kammāsapāda do sự lược bỏ từ sau, giống như ‘rūpabhava’ (sắc hữu) thành ‘rūpa’ (sắc). Nhưng tại sao vị ấy được gọi là ‘Kammāsapāda’? (Ngài) đáp bằng câu bắt đầu bằng ‘tương truyền rằng của vị ấy...’. ‘Đã được nhiếp phục’ – ở đây, sự nhiếp phục nào được ám chỉ? (Ngài) đáp: ‘Đã được ngăn chặn khỏi tình trạng ăn thịt người’. Một số người nói: ‘Những vị trưởng lão này là các vị tụng đọc Trung Bộ’. Những người khác lại nói: ‘Là các vị Chú giải sư’, ‘là các vị tụng đọc Trường Bộ’. Trong cả hai trường hợp, họ nói như vậy là ám chỉ đến câu chuyện Cūḷakammāsadamma. Thật vậy, Kammāsapāda, con trai của một nữ dạ xoa, đã được Bồ-tát nhiếp phục ở đó vào thời hoàng tử Alīnasattu. Còn vào thời Sutasoma, nơi vua Bārāṇasī được nhiếp phục bằng cách ngăn chặn tình trạng ăn thịt người, câu chuyện đó được gọi là Mahākammāsadamma. Sau khi nói ‘con trai’, việc nói ‘con ruột’ là để chỉ rõ là con trai do chính mình sanh ra. Yehi āvasitappadeso ‘‘kururaṭṭha’’nti nāmaṃ labhi, te uttarakuruto āgatamanussā tattha rakkhitaniyāmeneva pañca sīlāni rakkhiṃsu. Tesaṃ diṭṭhānugatiyā pacchimajanatāti so desadhammavasena avicchedato pavattamāno kuruvattadhammoti paññāyittha. Ayañca attho kurudhammajātakena dīpetabbo. So aparabhāge paṭhamaṃ yattha saṃkiliṭṭho jāto, taṃ dassetuṃ ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādi vuttaṃ. Yattha bhagavato vasanokāsabhūto koci vihāro na hoti, tattha kevalaṃ gocaragāmakittanaṃ nidānakathāya pakati yathā taṃ sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamoti imamatthaṃ dassento ‘‘avasanokāsato’’tiādimāha. Vùng đất được những người ấy cư ngụ đã được đặt tên là “xứ Kuru”. Những người ấy đến từ Uttarakuru, đã giữ gìn năm giới ở nơi ấy theo một quy luật được bảo vệ. Do thế hệ sau noi theo tấm gương của họ, pháp ấy được thực hành không gián đoạn như là một pháp của xứ sở, đã được biết đến là “Kuruvattadhamma” (pháp thực hành của người Kuru). Và ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ bằng Kurudhamma Jātaka. Về sau, để chỉ ra nơi đầu tiên pháp ấy bị ô nhiễm, câu “của những người dân xứ Kuru” v.v... đã được nói đến. Ở nơi nào không có ngôi tịnh xá nào là nơi cư ngụ của Đức Thế Tôn, ở đó, việc chỉ kể tên ngôi làng khất thực là thông lệ trong phần duyên khởi. Giống như (câu) “Ngài trú ở xứ Sakka, tại một thị trấn của dòng họ Sakya tên là Devadaha”, để chỉ ra ý nghĩa này, (chú giải) nói “từ nơi không có cơ hội cư ngụ” v.v... ‘‘Āyasmā’’ti vā ‘‘devānaṃ piyā’’ti vā ‘‘tatra bhava’’nti vā piyasamudāhāro esoti āha ‘‘āyasmāti piyavacanameta’’nti. Tayidaṃ piyavacanaṃ garugāravavasena vuccatīti āha ‘‘gāravavacanameta’’nti. “Āyasmā” (Hiền giả) hay “devānaṃ piyā” (người được chư thiên yêu mến) hay “tatra bhava” (bậc đáng kính ở đó) là những cách xưng hô thân mật, vì thế (chú giải) nói: “‘Āyasmā’ là một lời nói thân mật”. Lời nói thân mật này được nói với sự tôn kính và kính trọng, vì thế (chú giải) nói: “Đây là một lời nói kính trọng”. Atidūraaccāsannavajjanena nātidūranāccāsannaṃ nāma gahitaṃ, taṃ pana avakaṃsato ubhinnaṃ pasāritahatthānaṃ saṅghaṭṭanena veditabbaṃ. Cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti, tenāpi agāravameva kataṃ hoti. Gīvaṃ parivattetvāti parivattanavasena gīvaṃ pasāretvā. Bằng cách tránh quá xa và quá gần, (khoảng cách) được gọi là “không quá xa, không quá gần” được hiểu. Điều đó nên được biết là (khoảng cách) mà hai người duỗi tay ra có thể chạm vào nhau một chút. (Nếu quá gần) sẽ phải nhìn mắt đối mắt, và bằng cách đó, sự bất kính đã được thực hiện. (Cụm từ) “xoay cổ” có nghĩa là duỗi cổ ra theo cách xoay. Kulasaṅgahatthāyāti [Pg.81] kulānuddayatāvasena kulānaṃ anuggaṇhanatthāya sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya bhikkhapaṭiggaṇhanena tesaṃ mahato puññābhisandassa jananena. Paṭisammajjitvāti antevāsikehi sammajjanaṭṭhānaṃ sakkaccakāritāya puna sammajjitvā. Tikkhattunti ‘‘ādito paṭṭhāya anta’’ntiādinā vuttacaturākārūpasañhite tayo vāre, tenassa dvādasakkhattuṃ sammasitabhāvamāha. (Cụm từ) “để nhiếp hộ các gia đình” có nghĩa là với mục đích hỗ trợ các gia đình bằng lòng bi mẫn đối với họ, bằng cách nhận vật thực cúng dường, giống như việc ký gửi một gói hàng ngàn (đồng tiền vàng), qua đó tạo ra cho họ một dòng phước báu lớn lao. (Cụm từ) “sau khi quét dọn lại” có nghĩa là sau khi đã khiến các đệ tử quét dọn nơi ấy một cách cẩn thận, lại tự mình quét dọn lần nữa. (Cụm từ) “ba lần” có nghĩa là ba lần, mỗi lần bao gồm bốn phương diện được nói đến bắt đầu bằng “từ đầu đến cuối” v.v..., do đó, (chú giải) nói rằng việc quán xét đã được thực hiện mười hai lần. Amhākaṃ bhagavato gambhīrabhāveneva kathitattā sesabuddhehipi evameva kathitoti dhammanvaye ṭhatvā vuttaṃ ‘‘sabbabuddhehi…pe… kathito’’ti. Sālindanti saparibhaṇḍaṃ. ‘‘Sineruṃ ukkhipanto viyā’’ti iminā tādisāya desanāya sudukkarabhāvamāha. Suttameva ‘‘suttantakatha’’nti āha dhammakkhandhabhāvato. Yathā vinayapaṇṇattibhūmantarasamayantarānaṃ vijānanaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbaññutañāṇasseva visayo, evaṃ antadvayavinimuttassa kārakavedakarahitassa paccayākārassa vibhajanaṃ pīti dassetuṃ ‘‘buddhānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ṭhānānīti kāraṇāni. Gajjitaṃ mahantaṃ hotīti taṃ desetabbasseva anekavidhatāya, duviññeyyatāya ca nānānayehi pavattamānaṃ desanāgajjitaṃ mahantaṃ vipulaṃ, bahubhedañca hoti. Ñāṇaṃ anupavisatīti tato eva desanāñāṇaṃ desetabbadhamme vibhāgaso kurumānaṃ anu anu pavisati, tena anupavissa ṭhitaṃ viya hotīti attho. Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyatīti evaṃvidhassa nāma dhammassa desakaṃ, paṭivedhakañcāti buddhānaṃ desanāñāṇassa, paṭivedhañāṇassa ca uḷārabhāvo pākaṭo hoti. Ettha ca kiñcāpi ‘‘sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatta’’nti (mahāni. 69, 169; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 14) vacanato sabbāpi bhagavato desanā ñāṇarahitā natthi, sīhasamānavuttitāya sabbattha samānappavatti. Desetabbavasena pana desanā visesato ñāṇena anupaviṭṭhā, gambhīratarā ca hotīti daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ pana vinayapaññattiṃ patvā desanā tilakkhaṇabbhāhatā suññatapaṭisaṃyuttā hotīti? Tatthāpi sannisinnaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ pavattamānā desanā saṅkhārānaṃ aniccatādivibhāvanaṃ, sabbadhammānaṃ attattaniyatābhāvappakāsanañca hoti. Tenevāha ‘‘anekapariyāyena dhammiṃ kathaṃ katvā’’tiādi. Vì Đức Thế Tôn của chúng ta đã thuyết giảng (pháp này) một cách sâu sắc, và các vị Phật khác cũng đã thuyết giảng như vậy, nên đứng trên dòng pháp, câu “được tất cả các vị Phật... thuyết giảng” đã được nói đến. Sālinda nghĩa là cùng với các vật dụng. Bằng câu “giống như nhấc núi Sineru lên”, (chú giải) nói lên tính chất rất khó thực hiện của một bài pháp như vậy. (Chú giải) gọi chính bài kinh là “bài thuyết giảng kinh” vì nó là một uẩn pháp. Để chỉ ra rằng, cũng như việc biết rõ các giới luật trong Luật tạng, các cảnh giới khác, các học thuyết khác là lĩnh vực riêng biệt không chung của Nhất thiết trí, thì việc phân tích thể thức duyên khởi, vốn thoát khỏi hai cực đoan, không có người làm và người chịu, cũng vậy, (đoạn văn) bắt đầu bằng “Vì của các vị Phật...” đã được bắt đầu. Ở đây, ṭhānāni có nghĩa là các nguyên nhân. “Tiếng rống lớn” có nghĩa là: do tính đa dạng và khó hiểu của chính đối tượng được thuyết giảng, tiếng rống của bài pháp được trình bày theo nhiều phương pháp khác nhau trở nên vĩ đại, rộng lớn và nhiều sai biệt. “Trí tuệ thâm nhập vào” có nghĩa là: từ đó, trí tuệ thuyết pháp, khi phân chia các pháp cần thuyết giảng, thâm nhập vào từng phần một; do đó, nó giống như đã thâm nhập và an trú (trong đó). “Sự vĩ đại của Phật trí được biết đến” có nghĩa là: sự cao thượng của trí tuệ thuyết pháp và trí tuệ chứng ngộ của các vị Phật, những bậc thuyết giảng và chứng ngộ một pháp như vậy, trở nên rõ ràng. Và ở đây, mặc dù theo câu “Tất cả khẩu nghiệp của Đức Phật, Đức Thế Tôn, đều lấy trí làm đầu, tùy hành theo trí”, không có bài pháp nào của Đức Thế Tôn mà không có trí tuệ, và (trí tuệ) có cách hành xử giống như sư tử, vận hành đồng đều ở mọi nơi. Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng, xét về đối tượng được thuyết giảng, bài pháp được trí tuệ thâm nhập một cách đặc biệt và trở nên sâu sắc hơn. Nhưng làm thế nào mà một bài pháp liên quan đến giới luật trong Luật tạng lại bị chi phối bởi ba tướng và tương ưng với tánh không? Ngay cả ở đó, bài pháp được thuyết giảng phù hợp với khuynh hướng của hội chúng đang ngồi nghe cũng là sự phân tích về tính vô thường v.v... của các pháp hữu vi, và là sự tuyên bố về tình trạng không có tự ngã và không có cái của ta của tất cả các pháp. Vì vậy, (kinh) nói “sau khi thuyết một bài pháp thoại bằng nhiều phương pháp” v.v... Āpajjāti [Pg.82] patvā yathā ñāṇakoñcanādaṃ vissajjeti, evaṃ pāpuṇitvā. (Cụm từ) Āpajjati có nghĩa là đạt đến. Giống như (con chim hạc) phát ra tiếng rống của con chim hạc trí tuệ, cũng vậy, (ở đây có nghĩa là) sau khi đạt đến. Pamāṇātikkameti aparimāṇatthe ‘‘yāvañcidaṃ tena bhagavatā’’tiādīsu (dī. ni. 1.4) viya. Aparimeyyabhāvajotano hi ayaṃ yāva-saddo. Tenāha ‘‘atigambhīro attho’’ti. Avabhāsatīti ñāyati upaṭṭhāti. Ñāṇassa tathā upaṭṭhānañhi sandhāya ‘‘dissatī’’ti vuttaṃ. Nanu esa paṭiccasamuppādo ekantagambhīrova, tattha kasmā gambhīrāvabhāsatā jotitāti? Saccametaṃ, ekantagambhīratādassanatthameva panassa gambhīrāvabhāsaggahaṇaṃ. Tasmā aññattha labbhamānaṃ catukoṭikaṃ byatirekamukhena nidassetvā taṃ evassa ekantagambhīrataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ekañhī’’tiādi vuttaṃ. Etaṃ natthīti agambhīro, agambhīrāvabhāso cāti etaṃ dvayaṃ natthi, tena yathādassite catukoṭike pacchimā eka koṭi labbhatīti dasseti. Tenāha ‘‘ayañhī’’tiādi. (Từ yāva) trong ý nghĩa vượt quá sự đo lường, tức là vô lượng, giống như trong câu “cho đến mức độ này, bởi Đức Thế Tôn ấy” v.v... Vì từ yāva này biểu thị ý nghĩa vô lượng. Do đó, (chú giải) nói “ý nghĩa vô cùng sâu sắc”. Avabhāsati (hiện ra) có nghĩa là được biết đến, hiện khởi. Từ “được thấy” được nói đến để chỉ sự hiện khởi như vậy đối với trí tuệ. Chẳng phải pháp Duyên khởi này hoàn toàn sâu sắc sao? Vậy tại sao ở đây lại làm sáng tỏ việc nó “hiện ra là sâu sắc”? Điều đó đúng. Nhưng việc dùng từ “hiện ra là sâu sắc” chính là để chỉ ra tính chất hoàn toàn sâu sắc của nó. Do đó, sau khi chỉ ra bốn trường hợp có thể tìm thấy ở nơi khác bằng phương pháp phủ định, để làm rõ tính chất hoàn toàn sâu sắc của chính pháp này, (đoạn văn) bắt đầu bằng “Vì một...” đã được nói đến. “Điều này không có” có nghĩa là: hai điều này, “không sâu sắc” và “hiện ra là không sâu sắc”, không tồn tại. Do đó, (chú giải) chỉ ra rằng trong bốn trường hợp đã được trình bày, chỉ có trường hợp cuối cùng là có thể có. Do đó, (chú giải) nói “Vì pháp này...” v.v... Yehi gambhīrabhāvehi paṭiccasamuppādo ‘‘gambhīro’’ti vuccati, te catūhi upamāhi ulliṅgento ‘‘bhavaggaggahaṇāyā’’tiādimāha. Yathā bhavaggaṃ hatthaṃ pasāretvā gahetuṃ na sakkā dūrabhāvato, evaṃ saṅkhārādīnaṃ avijjādipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho pākatikañāṇena gahetuṃ na sakkā. Yathā sineruṃ bhinditvā miñjaṃ pabbatarasaṃ pākatikapurisena nīharituṃ na sakkā, evaṃ paṭiccasamuppādagate dhammatthādike pākatikañāṇena bhinditvā vibhajja paṭivijjhanavasena jānituṃ na sakkā. Yathā mahāsamuddaṃ pākatikapurisassa bāhudvayena padhārituṃ na sakkā, evaṃ vepullaṭṭhena mahāsamuddasadisaṃ paṭiccasamuppādaṃ pākatikañāṇena desanāvasena padhārituṃ na sakkā. Yathā mahāpathaviṃ parivattetvā pākatikapurisassa pathavojaṃ gahetuṃ na sakkā, evaṃ ‘‘itthaṃ avijjādayo saṅkhārādīnaṃ paccayā hontī’’ti tesaṃ paccayabhāvo pākatikañāṇena nīharitvā gahetuṃ na sakkāti. Evaṃ catubbidhagambhīratāvasena catasso upamā yojetabbā. Pākatikañāṇavasena cāyamatthayojanā katā diṭṭhasaccānaṃ tattha paṭivedhasabhāvato, tathāpi yasmā sāvakānaṃ, paccekabuddhānañca tattha sappadesameva ñāṇaṃ, buddhānaṃyeva nippadesaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘buddhavisayaṃ pañha’’ntiādi. Do những trạng thái thâm sâu nào mà pháp Thập Nhị Nhân Duyên được gọi là “thâm sâu,” ngài đã nói câu “do việc nắm bắt hữu đỉnh” v.v… để ám chỉ đến các trạng thái ấy bằng bốn ví dụ. Giống như hữu đỉnh không thể được nắm bắt bằng cách đưa tay ra vì trạng thái ở xa, cũng vậy ý nghĩa về sự phát sanh và hiện khởi của các pháp hành v.v… do vô minh v.v… làm duyên không thể được nắm bắt bằng trí tuệ thông thường. Giống như tinh chất của núi, tức tinh túy của núi, không thể được người thường lấy ra bằng cách phá vỡ núi Sineru, cũng vậy các pháp và ý nghĩa v.v… đã đi vào trong pháp Thập Nhị Nhân Duyên không thể được biết đến theo cách thức thâm nhập bằng cách phá vỡ và phân tích bởi trí tuệ thông thường. Giống như đại dương không thể được người thường đo lường bằng hai cánh tay, cũng vậy pháp Thập Nhị Nhân Duyên tương tự như đại dương về ý nghĩa rộng lớn không thể được thuyết giảng theo cách thức trình bày bởi trí tuệ thông thường. Giống như tinh chất của đất không thể được người thường nắm bắt bằng cách lật ngược quả đất vĩ đại, cũng vậy trạng thái làm duyên của các pháp ấy rằng “như thế này, vô minh v.v… là duyên cho các pháp hành v.v…” không thể được nắm bắt bằng cách rút ra bởi trí tuệ thông thường. Như vậy, bốn ví dụ nên được áp dụng theo cách thức của bốn loại thâm sâu. Và việc giải thích ý nghĩa này đã được thực hiện theo cách thức của trí tuệ thông thường, bởi vì đối với các vị đã thấy chân lý, ở đó có bản chất của sự thâm nhập. Tuy nhiên, vì trí tuệ của các vị Thinh văn và các vị Độc Giác Phật ở đó chỉ là có giới hạn, chỉ có trí tuệ của các vị Phật là không có giới hạn, do đó đã được nói rằng “vấn đề thuộc phạm vi của chư Phật” v.v… Ussādentoti [Pg.83] paññāya ukkaṃsento, uggaṇhantoti attho. Apasādentoti nibbhacchanto, niggaṇhantoti attho. Ussādento (đề cao) là đang tán dương bằng trí tuệ, có nghĩa là đang nâng đỡ. Apasādento (chê bai) là đang khiển trách, có nghĩa là đang đàn áp. Ussādanāvaṇṇanā Luận giải về sự đề cao Tenāti mahāpaññābhāvena. Tatthāti therassa satipi uttānabhāve, paṭiccasamuppādassaaññesaṃ gambhīrabhāve. Subhojanarasapuṭṭhassāti sundarena bhojanarasena positassa. Katayogassāti nibaddhapayogena kataparicayassa. Mallapāsāṇanti mallehi mahabbaleheva ukkhipitabbapāsāṇaṃ. Kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhānanti kasmiṃ passe imassa pāsāṇassa garutarappadesoti tassa sallahukabhāvaṃ dīpento vadati. Tena (do điều ấy) là do trạng thái có trí tuệ vĩ đại. Tattha (ở đó) là trong khi có trạng thái hiển nhiên đối với vị trưởng lão, (pháp Thập Nhị Nhân Duyên) có trạng thái thâm sâu đối với những người khác. Subhojanarasapuṭṭhassa (của người được nuôi dưỡng bằng hương vị của thức ăn ngon) là của người được nuôi dưỡng bằng hương vị của thức ăn ngon. Katayogassa (của người đã thực hành) là của người đã thực hành quen thuộc bằng sự nỗ lực kiên trì. Mallapāsāṇaṃ (tảng đá của lực sĩ) là tảng đá chỉ có thể được nhấc lên bởi các lực sĩ có sức mạnh vĩ đại. Kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhānaṃ (chỗ nặng của vật này ở đâu?) là phần nặng hơn của tảng đá này ở phía nào? Ngài nói lên điều ấy để trình bày về trạng thái nhẹ nhàng của nó (đối với ngài). Timirapiṅgaleneva dīpenti tassa mahāvipphārabhāvato. Tenāha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Pakkuthatīti pakkuthantaṃ viya parivattati parito vivattati. Lakkhaṇavacanañhetaṃ. Piṭṭhiyaṃ sakalinapadakāpiṭṭhaṃ. Kāyūpapannassāti mahatā kāyena upetassa, mahākāyassāti attho. (Các vị) giải thích bằng (ví dụ về) con cá Timirapiṅgala là do trạng thái to lớn của nó. Do đó, ngài đã nói câu “tassa kira” (tương truyền rằng của con cá ấy) v.v… Pakkuthati (nó sôi sục) là nó xoay tròn, nó lăn tròn khắp nơi, giống như đang sôi sục. Đây là lời nói về đặc điểm. Piṭṭhiyaṃ (trên lưng) là trên cái lưng có vảy như những viên ngói. Kāyūpapannassa (của con cá đã được sanh ra với thân) là của con cá đã được phú cho thân hình to lớn, có nghĩa là của con cá có thân hình to lớn. Piñchavaṭṭīti piñchakalāpo. Supaṇṇavātanti nāgaggahaṇādīsu pakkhapapphoṭanavasena uppajjanakavātaṃ. Piñchavaṭṭi (bó lông) là một chùm lông. Supaṇṇavātaṃ (cơn gió của chim Supaṇṇa) là cơn gió phát sanh do việc đập cánh trong khi bắt rắn Nāga v.v… Pubbūpanissayasampattikathāvaṇṇanā Luận giải về câu chuyện thành tựu nhân duyên quá khứ ‘‘Pubbūpanissayasampattiyā’’tiādinā uddiṭṭhakāraṇāni vitthārato vivarituṃ ‘‘ito kirā’’tiādi vuttaṃ. Tattha itoti ito kappato. Satasahassimeti satasahassame. Haṃsāvatī nāma nagaraṃ ahosi jātanagaraṃ. Dhurapattānīti bāhirapattāni, yāni dīghatamāni. Để giải thích chi tiết các nguyên nhân đã được nêu lên bằng câu “Pubbūpanissayasampattiyā” (do sự thành tựu nhân duyên quá khứ) v.v…, câu “ito kira” (tương truyền rằng từ đây) v.v… đã được nói đến. Ở đó, ito (từ đây) là từ kiếp này. Satasahassime (trong một trăm ngàn) là trong một trăm ngàn (kiếp). Haṃsāvatī nāma nagaraṃ ahosi jātanagaraṃ (đã có thành phố tên là Haṃsāvatī, là thành phố nơi sanh) là đã có thành phố tên là Haṃsāvatī, là thành phố nơi sanh. Dhurapattāni (các cánh ở đầu) là các cánh ở bên ngoài, là những cánh dài nhất. Kaniṭṭhabhātāti vemātikabhātā kaniṭṭho yathā amhākaṃ bhagavato nandatthero. Buddhānañhi sahodarā bhātaro nāma na honti. Kathaṃ jeṭṭhā tāva na uppajjanti, kaniṭṭhānaṃ pana asambhavo eva. Bhoganti vibhavaṃ. Upasantoti corajanitasaṅkhobhavūpasamena upasanto janapado. Kaniṭṭhabhātā (người em trai) là người em trai khác mẹ, giống như trưởng lão Nanda của đức Thế Tôn chúng ta. Thật vậy, chư Phật không có những người anh em ruột. Tại sao? Trước tiên, những người anh không sanh ra, còn những người em thì quả là không thể có. Bhogaṃ (tài sản) là của cải. Upasanto (đã được yên ổn) là xứ sở đã được yên ổn do sự lắng dịu của tình trạng xáo trộn được tạo ra bởi bọn trộm cướp. Dve sāṭake nivāsetvāti sāṭakadvayameva attano kāyaparihārikaṃ katvā itaraṃ sabbasambhāraṃ attato mocetvā. Dve sāṭake nivāsetvā (sau khi đã mặc hai tấm y) là sau khi đã làm cho chỉ có hai tấm y là vật dụng cho thân của mình, sau khi đã giải thoát bản thân khỏi tất cả các vật dụng khác. Pattaggahaṇatthanti antopakkhittauṇhabhojanattā aparāparaṃ hatthe parivattentassa pattaggahaṇatthaṃ. Uttarisāṭakanti attano uttarisāṭakaṃ. Etāni [Pg.84] pākaṭaṭṭhānānīti etāni yathāvuttāni bhagavato desanāya pākaṭāni therassa puññakaraṇaṭṭhānāni. Pattaggahaṇatthaṃ (với mục đích cầm lấy bát) là với mục đích cầm lấy bát của vị đang chuyển đổi bát trong tay liên tục do thức ăn nóng đã được đặt vào bên trong. Uttarisāṭakanti (tấm y choàng vai) là tấm y choàng vai của chính mình. Etāni pākaṭaṭṭhānānīti (đây là những nơi chốn hiển nhiên) là những nơi chốn tạo phước của vị trưởng lão đã được nói đến như vầy, là những nơi chốn hiển nhiên do lời thuyết giảng của đức Thế Tôn. Paṭisandhiṃ gahetvāti amhākaṃ mahābodhisattassa paṭisandhiggahaṇadivase eva paṭisandhiṃ gahetvā. Paṭisandhiṃ gahetvā (sau khi đã thọ sanh) là sau khi đã thọ sanh vào chính ngày thọ sanh của vị Đại Bồ-tát của chúng ta. Titthavāsādivaṇṇanā Luận giải về việc trú ngụ ở bến đò v.v… Uggahaṇaṃ pāḷiyā uggaṇhanaṃ. Savanaṃ atthasavanaṃ. Paripucchanaṃ gaṇṭhiṭṭhānesu atthaparipucchanaṃ. Dhāraṇaṃ pāḷiyāpi pāḷiatthassapi citte ṭhapanaṃ. Sabbañcetaṃ idha paṭiccasamuppādavasena veditabbaṃ. Uggahaṇaṃ (sự học thuộc) là việc học thuộc lòng Pāḷi. Savanaṃ (sự lắng nghe) là việc lắng nghe ý nghĩa. Paripucchanaṃ (sự hỏi han) là việc hỏi han về ý nghĩa ở những chỗ khó khăn. Dhāraṇaṃ (sự ghi nhớ) là việc lưu giữ trong tâm cả Pāḷi và ý nghĩa của Pāḷi. Và tất cả điều này ở đây nên được hiểu theo phương diện của pháp Thập Nhị Nhân Duyên. Sotāpannānañca…pe... upaṭṭhātitattha sammohaviddhaṃsanena ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (dī. ni. 1.298; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; cūḷani. 4, 7, 8) attapaccakkhavasena upaṭṭhānato. Nāmarūpaparicchedoti saha paccayena nāmarūpassa paricchijja avabodho. Đối với các vị Dự Lưu... (v.v)... nó hiện khởi ở đó do sự phá tan si mê, do sự hiện khởi theo cách thức tự mình chứng nghiệm rằng: “Pháp nào có bản chất sanh khởi, tất cả pháp ấy có bản chất đoạn diệt.” Nāmarūpaparicchedo (sự xác định danh và sắc) là sự liễu tri về danh và sắc cùng với duyên, sau khi đã xác định. Paṭiccasamuppādagambhīratāvaṇṇanā Luận giải về sự thâm sâu của pháp Thập Nhị Nhân Duyên ‘‘Atthagambhīratāyā’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘tatthā’’tiādi āraddhaṃ. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayato sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa jarāmaraṇassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anupavattatthoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho. ‘‘Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti,’’ na ca jātiṃ vinā ‘‘aññato hotī’’ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto, itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho, yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpapātubhāvoti attho. So anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Sesapadesupi eseva nayo. Để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt qua câu “Atthagambhīratāyā” (do tính chất sâu sắc về ý nghĩa), đoạn văn bắt đầu bằng “tatthā” (trong đó). “Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho” (ý nghĩa là được sanh khởi và phát sanh do duyên sanh) có nghĩa là: trạng thái đã phát sanh lên cao hơn và cao hơn của già và chết, vốn tương ứng với duyên của chính nó và đi kèm với nó, sau khi đã được sanh khởi từ duyên sanh; nghĩa là, ý nghĩa là sự tiếp diễn. Hoặc là, ý nghĩa là được sanh khởi (sambhūtaṭṭho) và ý nghĩa là đã phát sanh (samudāgataṭṭho) chính là ý nghĩa được sanh khởi và phát sanh (sambhūtasamudāgataṭṭho). Thật vậy, ý nghĩa là được sanh khởi do duyên sanh (jātipaccayasambhūtaṭṭho) đã được nói là: “Không phải già và chết không do sanh mà có,” và cũng không phải “do cái khác mà có” nếu không có sanh. Và như vậy, ý nghĩa là đã phát sanh do duyên sanh (jātipaccayasamudāgataṭṭho) là vì nó phát sanh từ sanh. Bất cứ sanh nào là duyên theo cách nào, thì ý nghĩa là sự biểu hiện tương ứng với duyên đó. Điều đó là sâu sắc theo ý nghĩa không đáy vì trí tuệ của những người chưa tích lũy các tư lương thiện pháp không thể đứng vững ở đó. Phương pháp này cũng áp dụng cho các thuật ngữ còn lại. Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti yenākārena yadavatthā avijjā saṅkhārānaṃ paccayo hoti. Yena hi pavattiākārena, yāya ca avatthāya avatthitā avijjā tesaṃ tesaṃ saṅkhārānaṃ paccayo hoti, tadubhayassapi duravabodhanīyato avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayaṭṭho [Pg.85] anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Esa nayo sesapadesupi. “Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho” (ý nghĩa vô minh là duyên cho các hành) là cách thức và trạng thái mà vô minh là duyên cho các hành. Thật vậy, vì cả hai điều này đều khó liễu tri: cách thức diễn tiến và trạng thái mà vô minh đã an trú để làm duyên cho các hành này hay hành khác, cho nên ý nghĩa vô minh là duyên cho các hành theo chín cách là sâu sắc theo ý nghĩa không đáy vì trí tuệ của những người chưa tích lũy các tư lương thiện pháp không thể đứng vững ở đó. Phương pháp này cũng áp dụng cho các thuật ngữ còn lại. Katthaci anulomato desīyati, katthaci paṭilomatoti idha pana paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhāto anulomo, paccayanirodhā paccayuppannanirodhasaṅkhāto ca paṭilomo adhippeto. Ādito pana paṭṭhāya antagamanaṃ anulomo, antato ca ādigamanaṃ paṭilomoti adhippeto. Ādito paṭṭhāya anulomadesanāya, antato paṭṭhāya paṭilomadesanāya ca tisandhi catusaṅkhepo. ‘‘Ime bhikkhave cattāro āhārā kiṃ nidānā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.11) ca vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya, ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.43, 45) anulomadesanāya ca dvisandhi tisaṅkhepo. ‘‘Saṃyojaniyesu bhikkhave dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.53, 57) ekasandhi dvisaṅkhepo. Ekaṅgo hi paṭiccasamuppādo desito. Labbhateva hi so ‘‘tatra bhikkhave sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṃyeva sādhukaṃ yoniso manasi karoti ‘iti imasmiṃ sati idaṃ hoti…pe… nirujjhatī’ti. Sukhavedaniyaṃ bhikkhave phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanā’’ti (saṃ. ni. 2.62) imassa suttassa vasena veditabbo. Iti tena tena kāraṇena tathā tathā pavattetabbattā paṭiccasamuppādo desanāya gambhīro. Tenāha ‘‘ayaṃ desanāgambhīratā’’ti. Na hi tattha sabbaññutañāṇato aññaṃ ñāṇaṃ patiṭṭhaṃ labhati. “Có nơi được thuyết giảng theo chiều thuận, có nơi theo chiều nghịch.” Ở đây, chiều thuận (anuloma) được hiểu là sự sanh khởi của pháp bị duyên do sự sanh khởi của duyên, và chiều nghịch (paṭiloma) được hiểu là sự đoạn diệt của pháp bị duyên do sự đoạn diệt của duyên. Hoặc, chiều thuận được hiểu là đi từ đầu đến cuối, và chiều nghịch là đi từ cuối về đầu. Với bài thuyết giảng theo chiều thuận bắt đầu từ đầu và bài thuyết giảng theo chiều nghịch bắt đầu từ cuối, có ba mối nối và bốn tóm lược. Với bài thuyết giảng theo chiều nghịch bắt đầu từ giữa như: “Này các Tỳ khưu, bốn loại vật thực này có gì làm nhân sanh?” (S. ii. 11), và bài thuyết giảng theo chiều thuận như: “Do duyên nhãn và các sắc, nhãn thức sanh khởi; sự gặp gỡ của ba pháp là xúc; do duyên xúc, thọ sanh khởi” (S. ii. 72, 73), có hai mối nối và ba tóm lược. Trong các bài kinh như: “Này các Tỳ khưu, ở người sống quán vị ngọt trong các pháp kiết sử, ái tăng trưởng; do duyên ái, thủ sanh khởi” (S. ii. 84, 90), có một mối nối và hai tóm lược. Thật vậy, lý Duyên khởi với một chi phần cũng đã được thuyết giảng. Điều này có thể được hiểu qua kinh này: “Ở đây, này các Tỳ khưu, vị Thánh đệ tử đa văn tác ý như lý một cách khéo léo về chính lý Duyên khởi rằng: ‘Khi cái này có, cái kia có… cái này diệt.’ Này các Tỳ khưu, do duyên xúc khả lạc, lạc thọ sanh khởi” (S. ii. 97). Vì vậy, do phải được trình bày theo cách này hay cách khác vì lý do này hay lý do khác, lý Duyên khởi là sâu sắc về phương pháp thuyết giảng. Do đó, có nói rằng: “Đây là sự sâu sắc về phương pháp thuyết giảng.” Thật vậy, ở đó không có trí tuệ nào khác ngoài trí tuệ của bậc Toàn Giác có thể đứng vững được. ‘‘Avijjāya panā’’tiādīsu jānanalakkhaṇassa ñāṇassa paṭipakkhabhūto avijjāya aññāṇaṭṭho. Ārammaṇassa paccakkhakaraṇena dassanabhūtassa paṭipakkhabhūto adassanaṭṭho. Yenesā attano sabhāvena dukkhādīnaṃ yāthāvasarasaṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati, so tassā saccāsampaṭivedhaṭṭho. Abhisaṅkharaṇaṃ saṃvidhānaṃ, pakappananti attho. Āyūhanaṃ sampiṇḍanaṃ, sampayuttadhammānaṃ attano kiccānurūpatāya rāsīkaraṇanti attho. Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo. Añño virāgo. Rāgassa vā appaṭipakkhabhāvato rāgappavaḍḍhako, rāguppattipaccayo [Pg.86] ca sabbopi apuññābhisaṅkhāro sarāgo. Itaro tabbidūrabhāvato virāgo. ‘‘Dīgharattaṃ hetaṃ bhikkhave assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti’’ (saṃ. ni. 2.61) attaparāmāsassa viññāṇaṃ visesato vatthu vuttanti viññāṇassa suññataṭṭho gambhīro. Attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkantiabhinivesabalavatāya abyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā ca gambhīrā. Nāmarūpassa paṭisandhikkhaṇe ekatova uppādo ekuppādo, pavattiyaṃ visuṃ visuṃ yathārahaṃ ekuppādo. Nāmassa rūpena, rūpassa ca nāmena asampayogato vinibbhogo nāmassa nāmena, rūpassa ca rūpena ekaccassa ekaccena avinibbhogo (nāmassa nāmena avinibbhogo vibha. mūlaṭī. 242) yojetabbo. Ekuppādekanirodhehi avinibbhoge adhippete so rūpassa ca ekakalāpapavattino rūpena labbhatīti. Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññaṃ vinibbhogo, pañcavokārabhave sahavattanato avinibbhogo ca veditabbo. Trong câu “Avijjāya panā” (còn về vô minh), v.v., ý nghĩa của vô minh là ‘sự không biết’ (aññāṇaṭṭho), là đối nghịch với trí tuệ (ñāṇa) có đặc tính là biết. Ý nghĩa là ‘sự không thấy’ (adassanaṭṭho), là đối nghịch với sự thấy vốn là sự trực nhận đối tượng. Ý nghĩa ‘sự không thông suốt các chân lý’ (saccāsampaṭivedhaṭṭho) của nó là: do tự tánh của mình, nó không cho phép thông suốt thực chất của khổ, v.v., mà đứng đó che đậy và bao trùm. ‘Sự tạo tác’ (abhisaṅkharaṇaṃ) có nghĩa là sự sắp đặt (saṃvidhānaṃ), sự cấu tạo (pakappanaṃ). ‘Sự tích lũy’ (āyūhanaṃ) có nghĩa là sự thu gom (sampiṇḍanaṃ), sự tập hợp các pháp tương ưng theo phận sự của chúng. Một phần của các hành bất thiện (apuññābhisaṅkhāra) là có tham (sarāgo). Phần khác là ly tham (virāgo). Hoặc, do không đối nghịch với tham, là yếu tố làm tăng trưởng tham và là duyên cho tham sanh khởi, nên toàn bộ hành bất thiện là có tham. Cái còn lại (hành phước) là ly tham do xa lìa điều đó. Vì có nói rằng: “Này các Tỳ khưu, từ lâu rồi, điều này đã bị kẻ phàm phu ít nghe chấp giữ, xem là của ta, và nắm chặt: ‘Cái này là của tôi, đây là tôi, đây là tự ngã của tôi’” (S. ii. 94), nên thức được nói là cơ sở đặc biệt cho sự chấp thủ tự ngã. Do đó, ý nghĩa về tính không của thức là sâu sắc. Quan niệm ‘tự ngã biết’, ‘tự ngã luân hồi’ là sâu sắc do sức mạnh của sự tin chắc vào tính năng động và sự chuyển tiếp, và trạng thái biểu hiện của sự tái sanh không có tính năng động và không có sự chuyển tiếp cũng sâu sắc. Đối với danh và sắc, sự sanh khởi cùng lúc trong khoảnh khắc tái sanh là ‘đồng sanh’ (ekuppādo); trong dòng đời, chúng sanh khởi riêng biệt tùy theo trường hợp. Sự tách biệt (vinibbhogo) của danh khỏi sắc và của sắc khỏi danh là do sự không tương ưng. Sự không tách biệt (avinibbhogo) của danh với danh, và của sắc với sắc, của cái này với cái kia, cần được liên kết. Khi sự không tách biệt được hiểu qua sự đồng sanh và đồng diệt, điều đó có được đối với sắc với sắc diễn tiến trong cùng một tổng hợp sắc. Hoặc, trong các cõi hữu một uẩn và bốn uẩn, sự tách biệt lẫn nhau của danh và sắc cần được hiểu là do chúng không đồng tồn tại; và trong cõi hữu năm uẩn, sự không tách biệt cần được hiểu là do chúng đồng tồn tại. Nāmassa ārammaṇābhimukhaṃ namanaṃ namanaṭṭho. Rūpassa virodhipaccayasamavāye visadisuppatti ruppanaṭṭho. Indriyapaccayabhāvo adhipatiyaṭṭho. ‘‘Lokopeso, dvārāpesā, khettaṃ peta’’nti vuttalokādiattho cakkhādīsu pañcasu yojetabbo. Manāyatanassa pana lujjanato, manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā veditabbā. Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ visayibhāvo, manāyatanassa vijānanaṃ. Saṅghaṭṭanaṭṭho visesato cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ, itare channampi yojetabbā. Phusanañca phassassa sabhāvo. Saṅghaṭṭanaṃ raso, itare upaṭṭhānākārā. Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho rasavasena vutto, vedayitaṭṭho lakkhaṇavasena. Sukhadukkhama ajjhattabhāvo yathākkamaṃ tissannaṃ vedanānaṃ sabhāvavasena vutto. ‘‘Attā vedayatī’’ti abhinivesassa balavabhāvato nijjīvaṭṭho vedanāya gambhīro. Nijjīvāya vā vedanāya vedayitaṃ nijjīvavedayitaṃ, so eva atthoti nijjīvavedayitaṭṭho. Đối với danh, sự hướng đến đối tượng là ý nghĩa cúi xuống. Đối với sắc, sự sanh khởi khác biệt khi có sự hội đủ các duyên đối nghịch là ý nghĩa biến hoại. Trạng thái là duyên của quyền là ý nghĩa chủ tể. Ý nghĩa thế gian v.v... được nói đến trong câu: “Đây là thế gian, đây là các cửa, đây là ruộng” nên được áp dụng cho năm (căn) là nhãn v.v... Nhưng đối với ý xứ, các ý nghĩa này nên được hiểu là do sự tan rã, và do trạng thái là cửa và là ruộng của ý xúc v.v... Trạng thái đối tượng của nhãn v.v... là sự chiếu sáng, có đặc tính là sự thích hợp để biểu hiện các sắc v.v... đã đi vào tầm hoạt động; đối với ý xứ là sự nhận biết. Ý nghĩa va chạm đặc biệt (áp dụng) cho năm (xúc) là nhãn xúc v.v..., (còn) các (ý nghĩa) khác nên được áp dụng cho cả sáu. Và sự xúc chạm là tự tánh của xúc. Sự va chạm là phận sự, các (ý nghĩa) khác là tướng trạng hiện khởi. Ý nghĩa kinh nghiệm vị của đối tượng được nói theo phận sự, ý nghĩa cảm thọ được nói theo đặc tính. Trạng thái nội tại là lạc và khổ được nói theo tự tánh của ba thọ theo thứ tự. Do trạng thái mãnh liệt của sự chấp thủ “tự ngã cảm thọ” nên ý nghĩa vô ngã của thọ là thâm sâu. Hoặc, sự cảm thọ của thọ vô ngã là sự cảm thọ vô ngã, chính đó là ý nghĩa, nên (gọi là) ý nghĩa cảm thọ vô ngã. Sappītikataṇhāya [Pg.87] abhinanditaṭṭho. Balavatarataṇhāya gilitvā pariniṭṭhāpanaṃ ajjhosānaṭṭho. Itare pana jeṭṭhabhāvaosāraṇasamuddaduratikkamaapāripūrivasena veditabbā. Ādānaggahaṇābhinivesaṭṭhā catunnampi upādānānaṃ samānā, parāmāsaṭṭho diṭṭhupādānādīnameva, tathā duratikkamaṭṭho. ‘‘Diṭṭhikantāro’’ti (dha. sa. 392) hi vacanato diṭṭhīnaṃ duratikkamatā. Daḷhaggahaṇattā vā catunnampi duratikkamaṭṭho yojetabbo. Yonigatiṭhitinivāsesukhipananti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo. Evañhi tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti. Yathā tathā jāyanaṃ jātiattho. Tassā pana sannipātato jāyanaṃ sañjātiattho. Mātukucchiṃ okkamitvā viya jāyanaṃ okkantiattho. So jātito nibbattanaṃ nibbattiattho. Kevalaṃ pātubhavanaṃ pātubhāvaṭṭho. Ý nghĩa hoan hỷ là (dành cho) ái có hỷ đi kèm. Ý nghĩa nuốt chửng là nuốt và làm cho xong bởi ái mãnh liệt hơn. Còn các (ý nghĩa) khác nên được hiểu theo nghĩa là trạng thái tối thắng, sự đi xuống, biển cả khó vượt qua, và không thể thỏa mãn. Các ý nghĩa nhận lấy, nắm giữ, chấp thủ là chung cho cả bốn thủ. Ý nghĩa chấp thủ sai lầm chỉ là của tà kiến thủ v.v..., cũng vậy là ý nghĩa khó vượt qua. Vì theo câu nói “hoang địa của tà kiến” (Pháp Tụ 392), các tà kiến là khó vượt qua. Hoặc do sự nắm giữ chắc chắn, ý nghĩa khó vượt qua nên được áp dụng cho cả bốn. Trong hợp từ yonigatiṭhitinivāsesukhipana, nên thấy sự không lược bỏ của vị trí cách số nhiều. Vì như vậy, do đó có sự hợp từ của các từ tích lũy và hành. Sự sanh ra ở nơi này nơi kia là ý nghĩa sanh. Nhưng sự sanh ra do sự hội tụ của nó là ý nghĩa đồng sanh. Sự sanh ra giống như đi vào trong bụng mẹ là ý nghĩa nhập thai. Sự phát sanh từ sự sanh đó là ý nghĩa phát sanh. Sự hiện khởi đơn thuần là ý nghĩa hiện khởi. Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti tassa maraṇaṭṭhā eva khayādayo gambhīrāti dassitā. Uppannauppannānañhi navanavānaṃ khayena kamena khaṇḍiccādiparipakkapavattiyaṃ loke jarāvohāroti. Khayaṭṭho vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo. Navabhāvāpagamo hi ‘‘khayo’’ti vattuṃ yuttoti vipariṇāmaṭṭho dvinnampi vasena yojetabbo, santativasena vā jarāya khayavayabhāvā, sammutikhaṇikavasena maraṇassa bhedavipariṇāmaṭṭhā yojetabbā. Avijjādīnaṃ sabhāvo paṭivijjhīyatīti paṭivedho. Vuttañhetaṃ nidānakathāyaṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho’’ti. (Dī. ni. aṭṭha. paṭhamamahāsaṅgītikathā; abhi. aṭṭha. nidānakathā) so hi avijjādīnaṃ sabhāvo maggañāṇeneva asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhitabbato aññāṇassa alabbhaneyyapatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Sā sabbāpīti sā yathāvuttā saṅkhepato catubbidhā vitthārato anekappabhedā sabbāpi paṭiccasamuppādassa gambhīratā therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi catūhi aṅgehi samannāgatattā. Udāhu aññesampīti ‘‘mayhaṃ tāva esa paṭiccasamuppādo uttānako hutvā upaṭṭhāti, kiṃ nu kho aññesampi evaṃ uttānako hutvā upaṭṭhātī’’ti mā evaṃ avaca mayāva dinnanaye catusaccakammaṭṭhānavidhimhi ṭhatvā. Chi phần già và chết có sự chết là chính, do đó các ý nghĩa về sự chết của nó là sự hủy hoại v.v... được chỉ ra là thâm sâu. Vì trong thế gian, thuật ngữ ‘già’ là sự diễn tiến của sự chín muồi như răng rụng v.v... một cách tuần tự do sự hủy hoại của các pháp mới và mới đã sanh khởi. Hoặc nên thấy rằng ý nghĩa hủy hoại được nói cho sự già. Vì sự mất đi của trạng thái mới là thích hợp để được gọi là ‘sự hủy hoại’, do đó ý nghĩa biến đổi nên được áp dụng theo cả hai cách. Hoặc theo dòng tương tục, các trạng thái hủy hoại và tiêu vong là của sự già; theo quy ước và sát-na, các ý nghĩa tan rã và biến đổi nên được áp dụng cho sự chết. Tự tánh của vô minh v.v... được liễu tri, đó là sự liễu tri. Điều này đã được nói trong lời tựa: “Sự liễu tri là tự tánh không sai lạc, được gọi là tự tướng, cần phải được liễu tri của các pháp này hay các pháp kia được nói ở đây hay ở kia.” (Trường Bộ Chú, câu chuyện Đại kết tập lần thứ nhất; Thắng Pháp Chú, lời tựa). Vì tự tánh của vô minh v.v... đó là thâm sâu với ý nghĩa không đáy, do cần phải được liễu tri chỉ bằng đạo tuệ qua sự liễu tri không si mê, và do sự không thể đạt được chỗ đứng cho vô minh. Tất cả sự thâm sâu đó, nghĩa là tất cả sự thâm sâu của Duyên Khởi như đã nói, tóm tắt có bốn loại, chi tiết có nhiều phân loại, đã hiện khởi đến vị Trưởng lão như là cạn cợt, do vị ấy đã thành tựu bốn yếu tố. Hay là đối với những người khác, (nghĩa là) “Đối với ta, Duyên Khởi này hiện khởi như là cạn cợt, không biết đối với những người khác có hiện khởi như là cạn cợt như vậy không?” chớ có nói như vậy, khi đã đứng trong phương pháp về đề mục Tứ Đế do chính ta đã ban cho. Apasādanāvaṇṇanā Giải Thích Về Sự Chê Trách Oḷārikanti [Pg.88] vatthuvītikkamasamatthatāvasena thūlaṃ. Kāmaṃ kāmarāgapaṭighāyeva atthato kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni, kāmarāgapaṭighānusayā ca, tathāpi aññoyeva saṃyojanaṭṭho bandhanabhāvato, añño anusayanaṭṭho appahīnabhāvena santāne thāmagamananti katvā, iti kiccavisesavisiṭṭhabhede gahetvā ‘‘cattāro kilese’’ti ca vuttaṃ. Eseva nayo itaresupi. Aṇusahagateti aṇusabhāvaṃ upagate. Tabbhāvattho hi ayaṃ sahagata-saddo ‘‘nandirāgasahagatā’’tiādīsu (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.91, 133, 460; 3.374; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14; vibha. 203; paṭi. ma. 1.34; 2.30) viya. Thô thiển (oḷārikaṃ) là thô (thūlaṃ) theo nghĩa có khả năng vi phạm thực sự. Quả thật, về mặt ý nghĩa, các kiết sử dục ái và sân, và các tùy miên dục ái và sân, chính là dục ái và sân. Tuy nhiên, ý nghĩa kiết sử là khác do trạng thái trói buộc; ý nghĩa tùy miên là khác do sự nằm ngầm trong dòng tương tục vì chưa được đoạn trừ, do đó, sau khi xem xét sự khác biệt được phân biệt bởi phận sự đặc biệt, câu “bốn phiền não” đã được nói đến. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các (trường hợp) khác. Đi kèm với vi tế (aṇusahagate) là đã đạt đến tự tánh vi tế. Vì từ sahagata này có ý nghĩa là trạng thái đó, giống như trong các (câu) “đi kèm với hỷ và tham” v.v... Yathā uparimaggādhigamanavasena saccasampaṭivedho paccayākārapaṭivedhavasena, evaṃ sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiadhigamanavasenapi saccasampaṭivedho paccayākārapaṭivedhavasenevāti dassetuṃ ‘‘kasmā cā’’tiādi vuttaṃ. Sabbathāvāti sabbappakāreneva kiñcipi pakāraṃ asesetvāti attho. Ye katābhinīhārānaṃ mahābodhisattānaṃ vīriyassa ukkaṭṭhamajjhimamudutāvasena bodhisambhārasambharaṇe kālabhedā icchitā, te dassento ‘‘cattāri, aṭṭha, soḷasa vā asaṅkhyeyyānī’’ti āha, svāyamattho cariyāpiṭakavaṇṇanāya gahetabbo. Sāvako padesañāṇe ṭhitoti sāvako hutvā sekkhabhāvato tatthāpi padesañāṇe ṭhito. Buddhānaṃ kathāya ‘‘taṃ tathāgato abhisametī’’tiādikāya paccanīkaṃ hoti. Anaññasādhāraṇassa hi vasena buddhānaṃ sīhanādo, na aññasādhāraṇassa. Để trình bày rằng: “Cũng giống như sự thông suốt các chân lý là nhờ vào sự thông suốt các trạng thái của duyên, tương tự như vậy, sự thông suốt các chân lý nhờ vào sự chứng đắc Thinh Văn Bồ Đề, Độc Giác Bồ Đề, và Chánh Đẳng Bồ Đề cũng chính là nhờ vào sự thông suốt các trạng thái của duyên,” nên đoạn văn bắt đầu bằng “Và tại sao?” đã được nói đến. “Sabbathāva” có nghĩa là “bằng tất cả mọi cách,” tức là không bỏ sót bất kỳ phương cách nào. Để trình bày về những sự khác biệt về thời gian trong việc tích lũy các tư lương bồ đề được mong muốn đối với các vị Đại Bồ Tát đã thực hiện lời phát nguyện, tùy theo mức độ tinh tấn thượng, trung, và hạ, ngài đã nói: “bốn, tám, hoặc mười sáu a-tăng-kỳ.” Ý nghĩa này nên được hiểu từ Chú giải Cariyāpiṭaka. “Vị Thinh văn đứng trong trí tuệ một phần” có nghĩa là: là một vị Thinh văn, do còn là bậc hữu học, vị ấy đứng trong trí tuệ một phần ngay cả ở đó. Điều này trái ngược với lời dạy của các Đức Phật như: “Điều ấy, Như Lai đã giác ngộ.” Quả vậy, tiếng rống sư tử của các Đức Phật là dựa trên những gì không chung với người khác, chứ không phải dựa trên những gì chung với người khác. ‘‘Vāyamantassevā’’ti iminā visesato ñāṇasambhārasambharaṇaṃ paññāpāramitāpūraṇaṃ vadati. Tassa ca sabbampi puññaṃ upanissayo. Bằng câu “chính của người đang nỗ lực,” ngài đặc biệt nói đến việc tích lũy tư lương trí tuệ, tức là sự viên mãn trí tuệ ba-la-mật. Và đối với việc ấy, tất cả phước báu đều là duyên trợ. ‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi; Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.10) – “Kho tàng này ban cho mọi ước muốn, Của chư thiên và cả loài người; Bất cứ điều gì họ mong mỏi, Tất cả đều được thành tựu nhờ đây.” (khu. pā. 8.10) – Hi vuttaṃ. Tasmā mahābodhisattānaṃ sabbesampi puññasambhāro yāvadeva ñāṇasambhārattho sammāsambodhisamadhigamasamatthattāti āha ‘‘paccayākāraṃ [Pg.89] …pe… natthī’’ti. Idāni paccayākārapaṭivedhasseva vā mahānubhāvatādassanamukhena paṭiccasamuppādasseva paramagambhīrataṃ dassetuṃ ‘‘avijjā’’tiādi vuttaṃ. Navahi ākārehīti uppādādīhi navahi ākārehi. Avijjā hi saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti, pavattaṃ hutvā nimittaṃ, āyūhanaṃ, saṃyogo, palibodho, samudayo, hetu, paccayo hutvā paccayo hoti. Evaṃ saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāmagge ‘‘kathaṃ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ? Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca nimittaṭṭhiti ca āyūhanaṭṭhiti ca saññogaṭṭhiti ca palibodhaṭṭhiti ca samudayaṭṭhiti ca hetuṭṭhiti ca paccayaṭṭhiti ca imehi navahākārehi avijjāpaccayā saṅkhārā paccayasamuppannā’’tiādi (paṭi. ma. 1.45). Quả vậy, điều ấy đã được nói đến. Do đó, đối với tất cả các vị Đại Bồ Tát, việc tích lũy tư lương phước báu chỉ nhằm mục đích tích lũy tư lương trí tuệ, để có khả năng chứng đắc Chánh Đẳng Giác, nên ngài đã nói: “trạng thái của duyên … vân vân … không có.” Bây giờ, để trình bày sự thâm sâu tối thượng của lý Duyên khởi qua phương diện trình bày về đại oai lực của sự thông suốt các trạng thái của duyên, đoạn văn bắt đầu bằng “vô minh” đã được nói đến. “Bằng chín phương diện” có nghĩa là bằng chín phương diện bắt đầu với sự sinh khởi. Quả vậy, vô minh là duyên cho các hành bằng cách là sự sinh khởi, là sự tiếp diễn, là tướng, là sự tích tập, là sự phối hợp, là sự chướng ngại, là sự tập khởi, là nhân, và là duyên. Tương tự như vậy, các hành v.v... là duyên cho thức v.v... Điều này đã được nói trong Phân Tích Đạo: “Thế nào là trí tuệ trong việc nắm bắt các duyên là pháp trụ trí? Vô minh là duyên cho các hành theo chín phương diện này: là trạng thái sinh khởi, là trạng thái tiếp diễn, là trạng thái tướng, là trạng thái tích tập, là trạng thái phối hợp, là trạng thái chướng ngại, là trạng thái tập khởi, là trạng thái nhân, và là trạng thái duyên. Do duyên vô minh, các hành được sinh khởi do duyên,” v.v... (paṭi. ma. 1.45). Tattha navahākārehīti navahi paccayabhāvūpagamanākārehi. Uppajjati etasmā phalanti uppādo, phaluppattiyā kāraṇabhāvo. Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti, nāsati, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti. Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti, nīyanti ca. Yathā ca bhavādīsu khipanti, evaṃ tesaṃ avijjā paccayo hoti. Tathā āyūhanti phaluppattiyā ghaṭenti, saṃyujjanti attano phalena. Yasmiṃ santāne sayaṃ uppannā, taṃ palibundhanti. Paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti. Hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ gacchati. Paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā. Tattha tathā saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsu uppādaṭṭhitiādīsupi. Tiṭṭhati etenāti ṭhiti, kāraṇaṃ. Uppādo eva ṭhiti uppādaṭṭhiti. Eseva nayo sesesupi. ‘‘Paccayo hotī’’ti idaṃ idha lokanāthena tadā paccayapariggahassa āraddhabhāvadassanaṃ. So ca ārambho ñāyāruḷho ‘‘yathā ca purimehi mahābodhisattehi bodhimūle pavattito, tatheva ca pavattito’’ti. Acchariyavegābhihatā dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampīti dassento ‘‘diṭṭhamattevā’’tiādimāha. Ở đây, “bằng chín phương diện” có nghĩa là bằng chín phương diện đi đến trạng thái làm duyên. “Sự sinh khởi” (uppādo) là “quả sinh khởi từ cái này,” tức là trạng thái làm nguyên nhân cho sự sinh khởi của quả. Khi có vô minh thì các hành sinh khởi, khi không có thì không. Do đó, vô minh, bằng cách là sự sinh khởi của các hành, trở thành một duyên. Tương tự, khi có vô minh, các hành tiếp diễn và được dẫn dắt. Và cũng như chúng bị ném vào các cõi hữu v.v..., vô minh là duyên cho chúng như vậy. Tương tự, chúng tích tập, chúng nỗ lực cho sự sinh khởi của quả, chúng được kết hợp với quả của chính mình. Nó đã tự sinh khởi trong dòng tương tục nào thì nó chướng ngại dòng tương tục ấy. Trong sự kết hợp của các duyên khác, chúng khởi lên, chúng sinh khởi. Và “hinoti” có nghĩa là nó đi đến trạng thái làm nguyên nhân cho các hành. “Nương vào vô minh, các hành đi tới, tiếp diễn” – như vậy, các phương cách đặc biệt mà vô minh trở thành trạng thái làm nguyên nhân cho các hành, như là sự sinh khởi v.v..., cần được hiểu. Ở đây, cũng tương tự như vậy đối với các hành v.v... trong mối quan hệ với thức v.v... trong các trạng thái sinh khởi v.v... “Trụ” (ṭhiti) là “nó đứng vững nhờ cái này,” tức là nguyên nhân. Sự sinh khởi chính là sự trụ, nên gọi là “trạng thái sinh khởi.” Phương pháp tương tự cũng áp dụng cho các phần còn lại. “Là một duyên” – điều này ở đây là sự trình bày của bậc Lãnh Đạo Thế Gian về việc bắt đầu nắm bắt các duyên vào lúc đó. Và sự bắt đầu ấy, được thiết lập theo phương pháp, là “cũng giống như đã được các vị Đại Bồ Tát trong quá khứ vận hành tại cội Bồ-đề, cũng vậy, nó đã được vận hành.” Để trình bày rằng mười ngàn thế giới, bị tác động bởi sức mạnh của sự kỳ diệu, đã rung chuyển và chấn động, ngài đã nói đoạn văn bắt đầu bằng “ngay khi vừa thấy.” Etassa dhammassāti etassa paṭiccasamuppādasaññitassa dhammassa. So pana yasmā atthato hetupabhavānaṃ hetu. Tenāha ‘‘etassa paccayadhammassā’’ti, jātiādīnaṃ jarāmaraṇādipaccayatāyāti attho. Nāmarūpaparicchedo, tassa ca paccayapariggaho na paṭhamābhinivesamattena hoti[Pg.90], atha kho tattha aparāparaṃ ñāṇuppattisaññitena anu anu bujjhanena, tadubhayābhāvaṃ pana dassento ‘‘ñātapariññāvasena ananubujjhanā’’ti āha. Niccasaññādīnaṃ pajahanavasena vattamānā vipassanā dhamme ca paṭivijjhantī eva nāma hoti paṭipakkhavikkhambhanena tikkhavisadabhāvāpattito, tadadhiṭṭhānabhūtā ca tīraṇapariññā, ariyamaggo ca pariññāpahānābhisamayavasena pavattiyā tīraṇapahānapariññāsaṅgaho cāti tadubhayapaṭivedhābhāvaṃ dassento ‘‘tīraṇa…pe… appaṭivijjhanā’’ti āha. Tantaṃ vuccati vatthavīnanatthaṃ tantavāyehi daṇḍake āsañjitvā pasāritasuttapaṭṭī tanīyatīti katvā. Taṃ pana suttasantānākulatāya nidassanabhāvena ākulameva gahitanti āha ‘‘tantaṃ viya ākulakajātā’’ti. Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Samānetunti pubbena paraṃ samaṃ katvā ānetuṃ, avisamaṃ ujuṃ kātunti attho. Tantameva vā ākulaṃ tantākulaṃ, tantākulaṃ viya jātā bhūtāti tantākulajātā. Majjhimaṃ paṭipadaṃ anupagantvā antadvayapatanena paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti. Teneva antadvayapatanena taṃtaṃdiṭṭhigāhavasena paribbhamantā ujukaṃ dhammaṭṭhiti kathaṃ paṭipajjituṃ na jānanti. Tenāha ‘‘na sakkonti taṃ paccayākāraṃ ujuṃ kātu’’nti. Dve bodhisatteti paccekabodhisattamahābodhisatte. Attano dhammatāyāti attano sabhāvena, paropadesena vināti attho. Tattha tattha guḷakajātanti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne jātaguḷakampi gaṇṭhīti suttagaṇṭhi. Tato eva gaṇṭhibaddhaṃ baddhagaṇṭhikaṃ. Paccayesu pakkhalitvāti aniccadukkhānattādisabhāvesu paccayadhammesu niccādiggāhavasena pakkhalitvā. Paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontāti tasseva niccādiggāhassa avissajjanato paccayadhammanimittaṃ attano dassanaṃ ujuṃ kātuṃ asakkontā idaṃsaccābhinivesakāyaganthavasena gaṇṭhikajātā hontīti āha ‘‘dvāsaṭṭhi…pe… gaṇṭhibaddhā’’ti. Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatadiṭṭhiādidiṭṭhiyo nissitā allīnā. Etassa dhammassāti (của pháp này) là của pháp này được gọi là duyên khởi. Và vì pháp ấy, về phương diện ý nghĩa, là nhân của các pháp do nhân sanh khởi. Do đó, ngài đã nói: “etassa paccayadhammassā’ti (của pháp duyên này),” có nghĩa là do tính cách làm duyên cho lão, tử, v.v... của sanh, v.v... Việc xác định danh sắc và việc nắm bắt các duyên của danh sắc ấy không phải chỉ xảy ra do sự chuyên chú ban đầu, mà là do sự giác ngộ tuần tự được gọi là sự phát sanh trí tuệ liên tục ở nơi ấy. Tuy nhiên, khi trình bày về sự không có cả hai điều ấy, ngài đã nói: “ñātapariññāvasena ananubujjhanā’ti (do không giác ngộ theo cách biến tri đã biết).” Tuệ quán đang diễn tiến theo cách từ bỏ các tưởng về thường, v.v... và đang thể nhập vào các pháp thì được gọi là sự thể nhập do sự trấn áp các pháp đối nghịch và do đã đạt đến trạng thái sắc bén và trong sáng. Và thẩm sát biến tri là nền tảng của tuệ quán ấy, và Thánh đạo cũng là sự bao gồm thẩm sát biến tri và đoạn tận biến tri do diễn tiến theo cách biến tri, đoạn tận, và chứng ngộ. Khi trình bày về sự không thể nhập cả hai điều ấy, ngài đã nói: “tīraṇa…pe… appaṭivijjhanā’ti (do không thể nhập thẩm sát...).” Tantaṃ (sợi chỉ) được gọi như vậy vì tấm chỉ được căng ra sau khi đã được những người thợ dệt gắn vào khung cửi để dệt vải. Tuy nhiên, vì tấm chỉ ấy được xem là rối rắm do là hình ảnh minh họa cho sự rối rắm của chuỗi các sợi chỉ, nên ngài đã nói: “tantaṃ viya ākulakajātā’ti (trở nên rối rắm như sợi chỉ).” Để trình bày chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt, câu “yathā nāmā’ti (ví như),” v.v... đã được nói. Samānetunti (để làm cho ngay thẳng) là để làm cho phần sau bằng với phần trước, có nghĩa là để làm cho ngay thẳng, không cong vẹo. Hoặc tantākulaṃ là sợi chỉ rối rắm. Tantākulajātā là đã trở thành, đã hiện hữu như sợi chỉ rối rắm. Do không đi theo con đường trung đạo, do rơi vào hai cực đoan, họ bị vấp ngã trong duyên sanh, trở nên rối rắm, bối rối. Chính do rơi vào hai cực đoan ấy, do lang thang theo cách chấp thủ các tà kiến này kia, họ không biết làm thế nào để thực hành đúng đắn sự đứng vững của pháp. Do đó, ngài đã nói: “na sakkonti taṃ paccayākāraṃ ujuṃ kātu’nti (họ không thể làm cho duyên sanh ấy được ngay thẳng).” Dve bodhisatteti (hai vị Bồ-tát) là vị Độc Giác Bồ-tát và vị Đại Bồ-tát. Attano dhammatāyāti (do pháp tánh của mình) là do tự tánh của mình, có nghĩa là không cần sự chỉ dạy của người khác. Tattha tattha guḷakajātanti (trở thành cuộn chỉ ở chỗ này chỗ kia) là nút thắt cũng là nút chỉ đã sanh ra ở nơi này nơi kia. Do đó, gaṇṭhibaddhaṃ (bị thắt nút) là baddhagaṇṭhikaṃ (đã bị thắt nút). Paccayesu pakkhalitvāti (do vấp ngã trong các duyên) là do vấp ngã theo cách chấp thủ thường, v.v... trong các pháp duyên có tự tánh vô thường, khổ, vô ngã, v.v... Paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontāti (do không thể làm cho các duyên được ngay thẳng) là do không từ bỏ sự chấp thủ thường, v.v... ấy, do không thể làm cho cái thấy của mình được ngay thẳng đối với tướng của các pháp duyên, họ trở thành bị thắt nút theo cách thân kết do chuyên chú vào “đây là chân lý,” nên ngài đã nói: “dvāsaṭṭhi…pe… gaṇṭhibaddhā’ti (sáu mươi hai... bị thắt nút).” Vì bất cứ những Sa-môn hay Bà-la-môn nào đã nương tựa, đã dính mắc vào các tà kiến như thường kiến, v.v... Vinanato ‘‘kulā’’ti itthiliṅgavasena laddhanāmassa tantavāyassa gaṇṭhikaṃ nāma ākulabhāvena aggato vā mūlato vā duviññeyyāyeva khalitatantasuttanti āha ‘‘kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasutta’’nti. Sakuṇikāti kulāvakasakuṇikā. Sā hi rukkhasākhāsu olambanakulāvakā [Pg.91] hoti. Tañhi sā kulāvakaṃ tato tato tiṇahīrādike ānetvā tathā vinandhati, yathā tesaṃ pesakārakañjiyasuttaṃ viya aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ vivecetuṃ vā na sakkā. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi. Tadubhayampīti ‘‘kulāgaṇṭhika’’nti vuttaṃ kañjiyasuttaṃ, kulāvakañca. Purimanayenevāti ‘‘evameva sattā’’tiādinā pubbe vuttanayeneva. Do sự bện lại, “kulā” là tên gọi của nút thắt của người thợ dệt, được đặt theo giống cái, là sợi chỉ bị rối mà khó có thể phân biệt được phần đầu hay phần gốc do tình trạng rối rắm, nên ngài đã nói: “kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasutta’nti (sợi chỉ rối của người thợ dệt được gọi là nút thắt rối).” Sakuṇikāti (con chim) là con chim làm tổ. Vì nó làm tổ treo trên các cành cây. Vì nó mang cỏ, rễ cây, v.v... từ nơi này nơi kia đến và bện cái tổ ấy lại theo cách mà không thể làm cho phần ngọn bằng với phần ngọn hay phần gốc bằng với phần gốc, hoặc không thể gỡ ra được, giống như sợi chỉ rối của người thợ dệt. Do đó, ngài đã nói: “yathā hī’ti (ví như),” v.v... Tadubhayampīti (cả hai điều ấy) là sợi chỉ rối được gọi là “kulāgaṇṭhikaṃ (nút thắt rối)” và cái tổ chim. Purimanayenevāti (theo phương pháp trước) là theo phương pháp đã được nói trước đây bằng câu “evameva sattā’ti (cũng vậy, các chúng sanh),” v.v... Kāmaṃ muñjapabbajatiṇāni yathājātānipi dīghabhāvena patitvā araññaṭṭhāne aññamaññaṃ vinandhitvā ākulabyākulāni hutvā tiṭṭhanti, tāni pana na tathā dubbiveciyāni, yathā rajjubhūtānīti dassetuṃ ‘‘yathā tānī’’tiādi vuttaṃ. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva. Thật vậy, các loại cỏ muñja và cỏ lau, mặc dù mọc tự nhiên, nhưng do dài nên ngã xuống, bện vào nhau ở nơi hoang dã, trở nên rối rắm, bối rối. Tuy nhiên, để trình bày rằng chúng không khó gỡ ra như khi đã trở thành dây thừng, câu “yathā tānī’ti (ví như chúng),” v.v... đã được nói. Phần còn lại ở đây cũng theo phương pháp đã được nói ở dưới. Apāyāti avaḍḍhitā, sukhena, sukhahetunā vā virahitāti attho. Dukkhassa gatibhāvatoti āpāyikassa dukkhassa pavattiṭṭhānabhāvato. Sukhasamussayatoti abbhudayato. Vinipatitattāti virūpaṃ nipatitattā yathā tenattabhāvena sukhasamussayo na hoti, evaṃ nipatitattā. Itaroti saṃsāro. Nanu ‘‘apāya’’ntiādinā vuttopi saṃsāro evāti? Saccametaṃ, nirayādīnaṃ pana adhimattadukkhabhāvadassanatthaṃ apāyādiggahaṇaṃ. Gobalībaddañāyenāyamattho veditabbo. Khandhānañca paṭipāṭīti pañcannaṃ khandhānaṃ hetuphalabhāvena aparāparaṃ pavatti. Abbocchinnaṃ vattamānāti avicchedena pavattamānā. Taṃ sabbampīti taṃ ‘‘apāya’’ntiādinā vuttaṃ sabbaṃ apāyadukkhañceva vaṭṭadukkhañca. ‘‘Mahāsamudde vātukkhittanāvā viyā’’ti idaṃ paribbhamaṭṭhānassa mahantadassanatthañceva paribbhamanassa anavaṭṭhitatādassanatthañca ‘‘upamāya. Yantesu yuttagoṇo viyā’’ti idaṃ pana avasabhāvadassanatthañceva duppamokkhabhāvadassanatthañcāti veditabbaṃ. Apāyāti (đọa xứ) là không tăng trưởng, có nghĩa là không có sự an lạc hoặc không có nhân của sự an lạc. Dukkhassa gatibhāvatoti (do là nơi đến của khổ) là do là nơi diễn tiến của khổ thuộc đọa xứ. Sukhasamussayatoti (do sự hưng thịnh của an lạc) là do sự tiến bộ. Vinipatitattāti (do bị sa đọa) là do bị sa đọa một cách sai khác, theo cách mà không có sự hưng thịnh của an lạc do trạng thái ấy. Itaroti (cái khác) là luân hồi. Chẳng phải luân hồi cũng đã được nói bằng câu “apāya’nti (đọa xứ),” v.v... sao? Điều này đúng, tuy nhiên, việc đề cập đến đọa xứ, v.v... là để trình bày trạng thái khổ đau tột cùng của các địa ngục, v.v... Ý nghĩa này nên được hiểu theo phương pháp con bò đực và con bò (gobalībaddañāya). Khandhānañca paṭipāṭīti (và thứ tự của các uẩn) là sự diễn tiến liên tục của năm uẩn theo cách nhân quả. Abbocchinnaṃ vattamānāti (đang diễn tiến không gián đoạn) là đang diễn tiến không bị cắt đứt. Taṃ sabbampīti (tất cả những điều ấy) là tất cả những điều đã được nói bằng câu “apāya’nti (đọa xứ),” v.v..., tức là cả khổ của đọa xứ và khổ của vòng luân hồi. Câu “Mahāsamudde vātukkhittanāvā viyā’ti (như con thuyền bị gió đánh dạt trên biển cả)” là ví dụ để trình bày sự to lớn của nơi lang thang và để trình bày sự không ổn định của việc lang thang. Còn câu “Yantesu yuttagoṇo viyā’ti (như con bò được att vào cối xay)” nên được hiểu là để trình bày trạng thái không tự chủ và để trình bày trạng thái khó giải thoát. Paṭiccasamuppādavaṇṇanā Giải Thích về Duyên Khởi Iminā tāvāti ettha tāva-saddo kamattho, tena ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhi parato āvibhavissatīti dīpeti. Atthi idappaccayāti ettha ayaṃ paccayoti idappaccayo, tasmā idappaccayā, imasmā paccayāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘imasmā nāma paccayā jarāmaraṇa’’nti evaṃ vattabbo atthi nu kho jarāmaraṇassa paccayoti. Tenāha [Pg.92] ‘‘atthi nu kho…pe… bhaveyyā’’ti. Ettha hi ‘‘kiṃ paccayā jarāmaraṇaṃ? Jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti upari jātisaddapaccayasaddasamānādhikaraṇena kiṃ-saddena idaṃ-saddassa samānādhikaraṇatādassanato kammadhārayasamāsatā idappaccayasaddassa yujjati. Na hettha ‘‘imassa paccayā idappaccayā’’ti jarāmaraṇassa, aññassa vā paccayato jarāmaraṇasambhavapucchā sambhavati viññātabhāvato, asambhavato ca, jarāmaraṇassa pana paccayapucchā sambhavati. Paccayasaddasamānādhikaraṇatāyañca idaṃ-saddassa ‘‘imasmā paccayā’’ti paccayapucchā yujjati. Trong câu ‘iminā tāva’, từ ‘tāva’ có ý nghĩa gì? Qua đó, nó cho thấy rằng sự liên kết với câu ‘tantākulakajātā’ sẽ trở nên rõ ràng về sau. Trong câu ‘atthi idappaccayā’, ‘idappaccayo’ có nghĩa là ‘ayaṃ paccayo’ (duyên này). Do đó, ‘idappaccayā’ có nghĩa là ‘imasmā paccayā’ (từ duyên này). Điều này được nói là: ‘Có phải có duyên cho già và chết không?’ là một câu hỏi thuộc loại ‘Già và chết là từ duyên đặc biệt này.’ Do đó, có nói rằng: ‘Có phải có...v.v... sẽ có.’ Ở đây, vì ở phần trên trong câu ‘Do duyên gì có già và chết? Do duyên sanh có già và chết,’ từ ‘idaṃ’ được cho thấy là đồng cách với từ ‘kiṃ’, mà từ này lại đồng cách với các từ ‘jāti’ và ‘paccaya’, nên từ ‘idappaccaya’ hợp lý là một phức hợp từ đồng cách (kammadhārayasamāsa). Ở đây, một câu hỏi về khả năng già và chết sanh khởi từ một duyên của chính già và chết, hoặc từ một duyên khác, theo nghĩa ‘duyên của cái này (imassa paccayā)’ là không thể có, vì điều đó đã được biết và vì nó không thể xảy ra. Tuy nhiên, một câu hỏi về duyên cho già và chết thì có thể có. Và vì từ ‘idaṃ’ đồng cách với từ ‘paccaya’, nên một câu hỏi về duyên theo nghĩa ‘từ duyên này’ là hợp lý. Sā pana samānādhikaraṇatā yadipi aññapadatthasamāsepi labbhati, aññapadatthavacanicchābhāvato panettha kammadhārayasamāso veditabbo. Sāmivacanasamāsapakkhe pana nattheva samānādhikaraṇatāsambhavoti. Nanu ca ‘‘idappaccayatā paṭiccasamuppādo’’ti ettha idappaccaya-saddo sāmivacanasamāso icchitoti? Saccaṃ icchito ujukameva tattha paṭiccasamuppādavacanicchāti katvā, idha pana kevalaṃ jarāmaraṇassa paccayaparipucchā adhippetā, tasmā yathā tattha idaṃ-saddassa paṭiccasamuppādavisesanatā, idha ca ‘‘pucchitabbapaccayatthatā sambhavati, tathā tattha, idha ca samāsakappanā veditabbā. Kasmā pana tattha kammadhārayasamāso na icchitoti? Hetuppabhavānaṃ hetu paṭiccasamuppādoti imassa atthassa kammadhārayasamāse asambhavatoti imassa, attano paccayānurūpassa anurūpo paccayo idappaccayoti etassa ca atthassa icchitattā. Yo panettha idaṃ-saddena gahito attho, so ‘‘atthi idappaccayā jarāmaraṇa’’nti jarāmaraṇaggahaṇeneva gahitoti idaṃ-saddo paṭiccasamuppādato pariccajanato aññassa asambhavato paccaye avatiṭṭhati, tenettha kammadhārayasamāso. Tattha pana idaṃ-saddassa tato pariccajanakāraṇaṃ natthīti sāmivacanasamāso eva icchito. Aṭṭhakathāyaṃpana yasmā jarāmaraṇādīnaṃ paccayapucchāmukhenāyaṃ paṭiccasamuppādadesanā āraddhā, paṭiccasamuppādo ca nāma atthato hetuppabhavānaṃ hetūti vutto vāyamattho, tasmā ‘‘imassa jarāmaraṇassa paccayo’’ti evamatthavaṇṇanā katā. Tuy rằng trạng thái đồng cách đó cũng được tìm thấy trong một phức hợp từ chỉ nghĩa khác (aññapadatthasamāsa), ở đây nên được hiểu là một phức hợp từ đồng cách (kammadhārayasamāsa) vì không có ý định diễn tả ý nghĩa của một từ khác. Nhưng trong trường hợp của một phức hợp từ thuộc cách (sāmivacanasamāsa), không có khả năng đồng cách. Nhưng không phải trong câu ‘idappaccayatā paṭiccasamuppādo’ (lý duyên khởi là tánh y duyên), từ ‘idappaccaya’ được muốn là một phức hợp từ thuộc cách sao? Đúng vậy, nó được muốn như thế, vì ở đó ý định là nói trực tiếp về lý duyên khởi. Tuy nhiên, ở đây, chỉ có ý định hỏi về duyên cho già và chết. Do đó, cũng như ở đó từ ‘idaṃ’ có chức năng làm định ngữ cho lý duyên khởi, và ở đây nó có ý nghĩa là ‘duyên cần được hỏi đến,’ thì sự hình thành của phức hợp từ cũng nên được hiểu như vậy trong mỗi trường hợp. Tại sao ở đó một phức hợp từ đồng cách lại không được muốn? Bởi vì ý nghĩa ‘lý duyên khởi là nhân của các pháp sanh từ nhân’ là không thể có trong một phức hợp từ đồng cách, và vì ý nghĩa ‘một duyên tương ứng cho cái tương ứng với duyên của chính nó là idappaccayo’ được muốn. Ý nghĩa được nắm bắt bởi từ ‘idaṃ’ ở đây đã được nắm bắt bởi việc đề cập đến ‘già và chết’ trong câu ‘có già và chết từ duyên này.’ Do đó, vì không thể là bất cứ điều gì khác khi tách rời khỏi lý duyên khởi, từ ‘idaṃ’ đại diện cho duyên. Vì vậy, ở đây nó là một phức hợp từ đồng cách. Tuy nhiên, ở đó, không có lý do để tách từ ‘idaṃ’ khỏi cái đó (lý duyên khởi), vì vậy một phức hợp từ thuộc cách thực sự được muốn. Nhưng trong Chú giải, vì bài pháp về lý duyên khởi này được bắt đầu bằng cách hỏi về các duyên cho già và chết, v.v., và vì lý duyên khởi về mặt ý nghĩa được gọi là ‘nhân của các pháp sanh từ nhân,’ do đó sự giải thích ý nghĩa ‘duyên của già và chết này’ đã được thực hiện. Paṇḍitenāti ekaṃsabyākaraṇīyādipañhāvisesajānanasamatthāya paññāya samannāgatena. Tameva hissa paṇḍiccaṃ dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ[Pg.93]. Yādisassa jīvassa diṭṭhigatiko sarīrato anaññattaṃ pucchati ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti, so evaṃ paramatthato nupalabbhati, kathaṃ tassa vañjhātanayassa viya dīgharassatā sarīrato aññatā vā anaññatā vā byākātabbā siyā, tasmāssa pañhassa ṭhapanīyatā veditabbā. Tuṇhībhāvo nāmesa pucchato anādaro vihesā viya hotīti ‘‘abyākatameta’’nti pakārantaramāha. Evaṃ abyākaraṇakāraṇaṃ ñātukāmassa kathetabbaṃ hoti, kathite ca jānantassa pamādopi evaṃ siyā, kathanavidhi pana ‘‘yādisassā’’tiādinā dassito eva. Evaṃ appaṭipajjitvāti evaṃ ṭhapanīyapañhe viya tuṇhībhāvādiṃ anāpajjitvā eva. ‘‘Appaṭipajjitvā’’ti vacanaṃ nidassanamattametaṃ. ‘‘Kiṃ sabbaṃ anicca’’nti vutte ‘‘kiṃ saṅkhataṃ sandhāya pucchasi, udāhu asaṅkhata’’nti paṭipucchitvā byākātabbaṃ hoti ‘‘kiṃ khandhapañcakaṃ pariññeyya’’nti puṭṭhe ‘‘atthi tattha pariññeyyaṃ, atthi na pariññeyya’’nti vibhajja byākātabbaṃ hoti, evaṃ appaṭipajjitvāti ca ayamettha attho icchitoti. Pubbe yassa paccayassa atthitāmattaṃ coditanti atthitāmattaṃ vissajjitaṃ. Pucchāsabhāgena hi vissajjananti. Idāni tasseva sarūpapucchā karīyatīti ‘‘puna ki’’nti vuttaṃ. Idhāpi ‘‘yathā’’tiādi sabbaṃ ānetvā vattabbaṃ. ‘Bởi người trí’ có nghĩa là bởi người có trí tuệ, có khả năng biết được sự khác biệt giữa các câu hỏi cần được trả lời một cách dứt khoát, v.v. Để cho thấy chính trí tuệ này của vị ấy, câu ‘cũng như,’ v.v., được nói ra. Loại ‘sinh mạng’ (jīva) mà một người có tà kiến hỏi rằng nó có khác với thân hay không, khi nói ‘sinh mạng là thân,’ thì cái đó không được tìm thấy theo nghĩa chân đế. Làm sao có thể tuyên bố về sự dài hay ngắn, sự khác biệt hay không khác biệt của nó với thân, giống như đối với con trai của một người phụ nữ son sẻ? Do đó, cần phải biết rằng câu hỏi này phải được gác lại. Bởi vì sự im lặng có thể giống như sự thiếu tôn trọng hoặc gây phiền não cho người hỏi, nên ngài đã nêu ra một cách khác: ‘điều này không được tuyên bố.’ Như vậy, lý do không trả lời nên được nói cho người muốn biết. Và khi đã nói, đối với người biết, thậm chí có thể có sự lơ là. Phương pháp nói đã được chỉ ra bằng câu ‘loại...,’ v.v. ‘Không dùng đến cách như vậy’ có nghĩa là không dùng đến sự im lặng, v.v., như trong trường hợp một câu hỏi cần được gác lại. Từ ‘không dùng đến’ chỉ là một minh họa. Khi được hỏi, ‘Có phải tất cả đều vô thường không?’ nên trả lời sau khi hỏi lại, ‘Ông hỏi về pháp hữu vi hay pháp vô vi?’ Khi được hỏi, ‘Năm uẩn có cần được liễu tri không?’ nên trả lời bằng cách phân tích, ‘Trong đó, có cái cần được liễu tri, và có cái không cần được liễu tri.’ Đây là ý nghĩa được muốn ở đây cho câu ‘không dùng đến cách như vậy.’ Trước đây, chỉ sự hiện hữu của một duyên nào đó được hỏi, vì vậy chỉ sự hiện hữu của nó được trả lời. Vì câu trả lời tương ứng với câu hỏi. Bây giờ một câu hỏi về bản chất cụ thể của nó được đặt ra, vì vậy câu ‘lại nữa, cái gì?’ được nói. Ở đây cũng vậy, tất cả những gì bắt đầu bằng ‘cũng như,’ v.v., nên được đưa vào và trình bày. ‘‘Esa nayo sabbapadesū’’ti atidesavasena ussukkaṃ katvā ‘‘nāmarūpapaccayā’’tiādinā tattha apavādo āraddho. Yasmā dassetukāmo, tasmā idaṃ vuttanti yojanā. Channaṃ vipākasamphassānaṃyeva gahaṇaṃ hoti viññāṇādi vedanāpariyosānā vipākavidhīti katvā anekesu suttapadesu, (ma. ni. 3.126; udā. 1) abhidhamme (vibha. 225) ca yebhuyyena tesaṃyeva gahaṇassa niruḷhattā. Idhāti imasmiṃ sutte. Ca-saddo byatirekattho, tenettha ‘‘gahitampī’’tiādinā vuccamānaṃyeva visesaṃ joteti. Paccayabhāvo nāma paccayuppannāpekkho tena vinā tassa asambhavato. Tasmā saḷāyatanappaccayāti ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti iminā padenāti yojanā. Avayavena vā samudāyopalakkhaṇametaṃ ‘‘saḷāyatanapaccayā’’ti, tasmā ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti iminā padenāti vuttaṃ hoti. Gahitampīti chabbidhaṃ vipākaphassampi. Aggahitampīti avipākaphassampi kusalākusalakiriyāphassampi. Paccayuppannavisesaṃ dassetukāmoti [Pg.94] yojanā. Na cettha paccayuppannova upādinno icchito, atha kho paccayopi upādinno icchitoti ajjhattikāyatanasseva saḷāyatanaggahaṇena gahaṇanti katvā vuttaṃ ‘‘saḷāyatanato…pe… dassetukāmo’’ti. Na hi phassassa cakkhādisaḷāyatanameva paccayo, atha kho ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādi (ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.44, 45; 2.4.60; kathā. 465, 467) vacanato rūpāyatanādirūpañca cakkhuviññāṇādināmañca paccayo, tasmā imaṃ cakkhādisaḷāyatanato atirittaṃ āvajjanādi viya sādhāraṇaṃ ahutvā, tassa tassa phassassa sādhāraṇatāya aññaṃ visesapaccayaṃ pi-saddena avisiṭṭhaṃ sādhāraṇapaccayaṃ pidassetukāmo bhagavā, ‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’ti idaṃ vuttanti yojanā. Abhidhammabhājanīyepi imameva paccayaṃ sandhāya ‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’ti vuttanti tadaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 243) ‘‘paccayavisesadassanatthañceva mahānidānadesanāsaṅgahatthañcā’’ti atthavaṇṇanā katā. Paccayānanti jātiādīnaṃ paccayadhammānaṃ. Nidānaṃ kathitanti jarāmaraṇādikassa nidānattaṃ kathitaṃ ekaṃsiko paccayabhāvo kathito. Tañhi tesaṃ paccayabhāve abyabhicārīti dassetuṃ ‘‘iti kho paneta’’ntiādinā upari desanā pavattā. Nijjaṭeti nijjālake. Niggumbeti nikkhepe. Padadvayenāpi ākulābhāvameva dasseti, tasmā anākulaṃ abyākulaṃ mahantaṃ paccayanidānamettha kathitanti mahānidānaṃ suttaṃ aññathābhāvassa abhāvato. ‘Phương pháp này trong tất cả các trường hợp,’ bằng cách nỗ lực theo phương pháp loại suy, sự bác bỏ đã được bắt đầu ở đây bằng câu ‘do danh sắc làm duyên’ v.v... Cách nối kết là: Bởi vì muốn chỉ dạy, cho nên điều này đã được nói đến. Chỉ có sự nắm bắt sáu xúc quả dị thục, vì cho rằng phương thức quả dị thục bắt đầu từ thức và kết thúc ở thọ, và vì trong nhiều đoạn kinh, (ma. ni. 3.126; udā. 1) và trong tạng Abhidhamma (vibha. 225), việc nắm bắt chúng đã trở nên phổ biến. Idha nghĩa là trong bài kinh này. Từ ca có nghĩa là phân biệt, do đó nó làm sáng tỏ sự khác biệt được nói đến ở đây bằng câu ‘cả cái đã được nắm bắt’ v.v... Trạng thái làm duyên là tùy thuộc vào pháp do duyên sanh, vì không có pháp do duyên sanh thì trạng thái làm duyên không thể có được. Do đó, cách nối kết là: ‘do sáu xứ làm duyên’ nghĩa là bằng câu ‘do sáu xứ làm duyên nên có xúc.’ Hoặc đây là sự biểu thị cho toàn thể bằng một bộ phận, câu ‘do sáu xứ làm duyên,’ do đó có nghĩa là đã được nói bằng câu ‘do sáu xứ làm duyên nên có xúc.’ ‘Cả cái đã được nắm bắt’ nghĩa là cả sáu loại xúc quả dị thục. ‘Cả cái chưa được nắm bắt’ nghĩa là cả xúc không phải quả dị thục, cả xúc thiện, bất thiện, và duy tác. Cách nối kết là: muốn chỉ dạy sự đặc biệt của pháp do duyên sanh. Ở đây, không chỉ pháp do duyên sanh được chấp thủ là được mong muốn, mà cả pháp làm duyên cũng được chấp thủ là được mong muốn. Vì cho rằng việc nắm bắt sáu xứ chính là nắm bắt nội xứ, nên đã nói rằng ‘từ sáu xứ… v.v… muốn chỉ dạy.’ Vì không chỉ sáu xứ như mắt v.v… là duyên cho xúc, mà theo câu ‘do duyên con mắt và các sắc mà nhãn thức sanh khởi, sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc’ v.v… (ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.44, 45; 2.4.60; kathā. 465, 467), cả sắc như sắc xứ v.v… và danh như nhãn thức v.v… cũng là duyên. Do đó, cách nối kết là: Đức Thế Tôn, muốn chỉ dạy cả duyên chung không đặc biệt bằng từ pi và duyên đặc biệt khác, do tính chất chung của từng loại xúc, mà không phải là duyên chung như hướng tâm v.v…, vượt ngoài sáu xứ như mắt v.v…, nên đã nói câu này: ‘do danh sắc làm duyên nên có xúc.’ Ngay cả trong phần Phân Tích của tạng Abhidhamma, cũng nhắm đến chính duyên này mà câu ‘do danh sắc làm duyên nên có xúc’ đã được nói. Trong Chú giải của nó (vibha. aṭṭha. 243), sự giải thích ý nghĩa đã được thực hiện rằng: ‘nhằm mục đích chỉ ra sự đặc biệt của duyên và nhằm mục đích tóm lược bài kinh Đại Nhân Duyên.’ Paccayānaṃ nghĩa là của các pháp làm duyên như sanh v.v… ‘Nhân duyên đã được nói’ nghĩa là tính chất nhân duyên của già chết v.v… đã được nói, trạng thái làm duyên một chiều đã được nói. Để chỉ ra rằng điều đó là không sai khác trong trạng thái làm duyên của chúng, bài thuyết giảng ở trên đã được tiến hành bằng câu ‘Này các Tỳ khưu, như vậy…’ v.v… Nijjaṭeti nghĩa là gỡ rối. Niggumbeti nghĩa là làm cho quang đãng. Cả hai từ đều chỉ ra sự không rối rắm. Do đó, nhân duyên lớn, không rối rắm, không lộn xộn đã được nói ở đây, nên gọi là kinh Đại Nhân Duyên, vì không có sự thay đổi khác đi. 98. Tesaṃ tesaṃ paccayānanti tesaṃ tesaṃ jātiādīnaṃ paccayānaṃ. Yasmā paccayabhāvo nāma tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa phalassa sambhavato tatho taccho, tappakāro vā sāmaggiupagatesu paccayesu muhuttampi tatho nibbattanadhammānaṃ asambhavābhāvato. Avitatho avisaṃvādanako visaṃvādanākāravirahito aññadhammapaccayehi aññadhammānuppattito. ‘‘Anaññathā’’ti vuccati aññathābhāvassa abhāvato. Tasmā ‘‘tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ paccayabhāvaṃ dassetu’’nti vuttaṃ. Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattatīti pariyāyo, hetūti āha ‘‘pariyāyenāti kāraṇenā’’ti. Sabbena sabbanti devattādinā [Pg.95] sabbabhāvena sabbā jāti. Sabbathā sabbanti tatthāpi cātumahārājikādisabbākārena sabbā, nipātadvayametaṃ, nipātañca abyayaṃ, tañca sabbaliṅgavibhattivacanesu ekākārameva hotīti pāḷiyaṃ ‘‘sabbena sabbaṃ sabbathā sabba’’nti vuttaṃ. Atthavacane pana tassa tassa jātisaddāpekkhāya itthiatthavuttitaṃ dassetuṃ ‘‘sabbākārena sabbā’’tiādi vuttaṃ. Imināva nayenāti iminā jātivāre vutteneva nayena. Devādīsūti ādi-saddena gandhabbayakkhādike pāḷiyaṃ (dī. ni. 2.98) āgate, tadantarabhede ca saṅgaṇhāti. 98. Tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ nghĩa là của các duyên của từng pháp như sanh v.v... Bởi vì trạng thái làm duyên, do sự hiện hữu của từng quả từ chính các duyên ấy không thiếu không thừa, nên là như vậy, là chân thật, hoặc có tính chất như vậy, vì không có sự không thể có của các pháp sanh khởi như vậy dù chỉ trong một khoảnh khắc khi các duyên đã hội đủ. Avitatho (không sai khác) là không lừa dối, không có hình thức lừa dối, vì không có sự sanh khởi của pháp khác từ duyên của pháp khác. Được gọi là anaññathā (không khác đi) vì không có trạng thái khác đi. Do đó, đã được nói rằng ‘để chỉ ra trạng thái làm duyên là như vậy, không sai khác, không khác đi.’ Pariyāya là cái vận hành sau khi đã nắm giữ quả của mình, nghĩa là nhân, nên nói rằng ‘pariyāyena nghĩa là do nguyên nhân.’ Sabbena sabbaṃ nghĩa là tất cả sự sanh, bằng tất cả các cách thức như là chư thiên v.v... Sabbathā sabbaṃ nghĩa là tất cả, ngay cả ở đó, bằng tất cả các hình thức như Tứ Đại Thiên Vương v.v... Đây là hai tiểu từ, và tiểu từ là bất biến từ, và nó chỉ có một hình thức trong tất cả các giới, cách, và số, nên trong tiếng Pāli đã nói là ‘sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ.’ Tuy nhiên, trong phần giải nghĩa, để chỉ ra ý nghĩa nữ tính tùy thuộc vào từ jāti (sanh) tương ứng, đã nói là ‘tất cả bằng tất cả các hình thức’ v.v... Imināva nayena nghĩa là bằng chính phương pháp đã được nói trong phần về sanh này. Trong devādīsu, từ ādi bao gồm cả các loài như càn-thát-bà, dạ-xoa v.v... đã được đề cập trong kinh điển Pāli (dī. ni. 2.98), và cả các phân loại bên trong chúng. Idha nikkhittaatthavibhajanattheti imasmiṃ ‘‘kassaci kimhicī’’ti aniyamato uddesavasena vuttatthassa niddisanatthe jotetabbe nipāto, tadatthajotanaṃ nipātapadanti attho. Tassāti tassa padassa. Teti dhammadesanāya sampadānabhūtaṃ theraṃ vadati. Seyyathidanti vā te katameti ceti attho. Ye hi ‘‘kassacī’’ti, ‘‘kimhicī’’ti ca aniyamato vutto attho, te katameti. Kathetukamyatāpucchā hesā. Devabhāvāyāti devabhāvatthaṃ. Khandhajātīti khandhapātubhāvo, yathā khandhesu uppannesu ‘‘devā’’ti samaññā hoti, tathā tesaṃ uppādoti attho. Tenāha ‘‘yāyā’’ti āha. Sabbapadesūti ‘‘gandhabbānaṃ gandhabbatthāyā’’tiādīsu sabbesu jātiniddesapadesu, bhavādipadesu ca. Yena hi nayena sace hi jātīti ayamatthayojanā katā, jātiniddesapadesova ‘‘bhavo’’tiādinā bhavādipadesupi so kātabboti. Devāti upapattidevā cātumahārājikato paṭṭhāya yāva bhavaggā dibbanti kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti viharanti jotantīti katvā. Gandhaṃ abbanti paribhuñjantīti gandhabbā, dhataraṭṭhassa mahārājassa parivārabhūtā. Yajanti vessavaṇasakkādike pūjentīti yakkhā, tena tena vā paṇidhikammādinā yajitabbā pūjetabbāti yakkhā, vessavaṇassa mahārājassa parivārabhūtā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘amanussā’’ti avisesena vuttaṃ. Bhūtāti kumbhaṇḍā, virūḷhakassa mahārājassa parivārabhūtā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ye keci nibbattasattā’’ti avisesena vuttaṃ. Aṭṭhipakkhā bhamaratuppaḷādayo. Cammapakkhā jatusiṅgālādayo. Lomapakkhā haṃsamorādayo. Sarīsapā ahivicchikasatapadiādayo. Ở đây, với ý nghĩa phân tích ý nghĩa đã được nêu ra, trong câu này, tiểu từ nên được làm sáng tỏ với mục đích chỉ rõ ý nghĩa đã được nói theo cách đề mục một cách không xác định là ‘của bất cứ ai, trong bất cứ cái gì’; ý nghĩa là, sự làm sáng tỏ ý nghĩa ấy là vai trò của tiểu từ. ‘Tassa’ có nghĩa là của từ ấy. ‘Te’ nói đến vị trưởng lão, người là đối tượng tiếp nhận của bài pháp. Hoặc có nghĩa là ‘seyyathidaṃ’ và ‘te katame’. Thật vậy, những ý nghĩa đã được nói một cách không xác định là ‘của bất cứ ai’ và ‘trong bất cứ cái gì’, chúng là những gì? Đây là câu hỏi về sự mong muốn được nói. ‘Devabhāvāya’ có nghĩa là vì trạng thái chư thiên. ‘Khandhajāti’ là sự xuất hiện của các uẩn; ý nghĩa là, giống như khi các uẩn sanh khởi thì có danh xưng là ‘chư thiên’, sự sanh khởi của chúng cũng như vậy. Do đó, ngài nói ‘yā yā’. ‘Sabbapadesu’ có nghĩa là trong tất cả các đoạn chỉ về sanh như ‘của các càn-thát-bà, vì trạng thái càn-thát-bà’ và trong các đoạn về hữu, v.v. Thật vậy, theo phương pháp nào mà sự kết hợp ý nghĩa này ‘nếu là sanh’ đã được thực hiện, thì theo phương pháp ấy, nó cũng nên được thực hiện trong các đoạn chỉ về sanh và trong các đoạn về hữu, v.v. bắt đầu bằng ‘hữu’. ‘Devā’ là các hóa sanh thiên, kể từ cõi Tứ Đại Thiên Vương cho đến cõi Hữu Đảnh, vì họ vui chơi, giải trí, an trú, và tỏa sáng với các dục trưởng, v.v. ‘Gandhabbā’ (Càn-thát-bà) là những vị hưởng thụ hương, là quyến thuộc của đại vương Dhataraṭṭha. ‘Yakkhā’ (Dạ-xoa) là những vị cúng dường Vessavaṇa, Sakka, v.v., hoặc là những vị đáng được cúng dường, đáng được tôn kính bằng các lời nguyện, hành động, v.v., là quyến thuộc của đại vương Vessavaṇa. Tuy nhiên, trong Chú giải, được nói một cách không phân biệt là ‘phi nhân’. ‘Bhūtā’ (chúng sanh) là các Kumbhaṇḍā (Cưu-bàn-trà), là quyến thuộc của đại vương Virūḷhaka. Tuy nhiên, trong Chú giải, được nói một cách không phân biệt là ‘bất cứ chúng sanh nào đã sanh ra’. ‘Aṭṭhipakkhā’ (loài có cánh bằng xương) là ong vò vẽ, ong bắp cày, v.v. ‘Cammapakkhā’ (loài có cánh bằng da) là dơi, cáo bay, v.v. ‘Lomapakkhā’ (loài có cánh bằng lông) là ngỗng, công, v.v. ‘Sarīsapā’ (loài bò sát) là rắn, bọ cạp, rết, v.v. ‘‘Tesaṃ [Pg.96] tesa’’nti idaṃ na yevāpanakaniddeso viya avuttasaṅgahatthaṃ vacanaṃ, atha kho ayevāpanakaniddeso viya vuttasaṅgahatthanti. Ādi-saddeneva ca āmeḍitattho saṅgayhatīti āha ‘‘tesaṃ tesaṃ devagandhabbādīna’’nti. Tadattāyāti taṃbhāvāya, yathārūpesu khandhesu pavattamānesu ‘‘devā gandhabbā’’ti lokasamaññā hoti, tathārūpatāyāti attho. Tenāha ‘‘devagandhabbādibhāvāyā’’ti. ‘‘Nirodho, vigamo’’ti ca paṭiladdhattālābhassa bhāvo vuccati, idha pana accantābhāvo adhippeto ‘‘sabbaso jātiyā asatī’’ti avatvā ‘‘jātinirodhā’’ti vuttattāti āha ‘‘abhāvāti attho’’ti. Câu ‘tesaṃ tesaṃ’ này không phải là lời nói với mục đích bao gồm những gì chưa được nói giống như phần chỉ định tổng quát, mà đúng hơn là giống như phần chỉ định tổng quát với mục đích bao gồm những gì đã được nói. Và vì ý nghĩa lặp lại được bao gồm bởi chính từ ‘ādi’ (v.v.), ngài nói ‘của các chúng sanh ấy, của các chúng sanh ấy là chư thiên, càn-thát-bà, v.v.’. ‘Tadattāya’ có nghĩa là vì trạng thái ấy; ý nghĩa là, vì trạng thái như vậy mà khi các uẩn có hình thức tương ứng đang diễn tiến thì có danh xưng thế gian là ‘chư thiên, càn-thát-bà’. Do đó, ngài nói ‘vì trạng thái chư thiên, càn-thát-bà, v.v.’. Và ‘sự diệt, sự chấm dứt’ được gọi là trạng thái của sự đạt được tự ngã đã có được. Tuy nhiên, ở đây, sự hoàn toàn không tồn tại được ngụ ý, vì đã nói ‘do sanh diệt’ mà không nói ‘khi sanh hoàn toàn không có’, nên ngài nói ‘có nghĩa là sự không tồn tại’. Phalatthāya hinotīti yathā phalaṃ tato nibbattati, evaṃ hinoti pavattati, tassa hetubhāvaṃ upagacchatīti attho. Idaṃ gaṇhatha nanti ‘‘idaṃ me phalaṃ, gaṇhatha na’’nti evaṃ appeti viya niyyāteti viya. ‘‘Esa nayo’’ti avisesaṃ atidisitvā visesamattassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Nanu cāyaṃ jāti parinipphannā, saṅkhatabhāvā ca na hoti vikārabhāvato, tathā jarāmaraṇaṃ, tassa kathaṃ sā hetu hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘jarāmaraṇassa hī’’tiādi. Tabbhāve bhāvo, tadabhāve ca abhāvo jarāmaraṇassa jātiyā upanissayatā. ‘Phalatthāya hinoti’ (hướng đến quả) có nghĩa là, nó hướng đến, nó diễn tiến theo cách mà quả được sanh ra từ đó, nó trở thành nhân của quả ấy. ‘Hãy nhận lấy cái này’ giống như là trao cho, giống như là dâng hiến, nói rằng: ‘Đây là quả của tôi, hãy nhận lấy nó’. Sau khi áp dụng phần không khác biệt bằng câu ‘đây là phương pháp’, để chỉ ra ý nghĩa của phần khác biệt duy nhất, câu bắt đầu bằng ‘apica’ (hơn nữa) đã được nói. Nhắm đến sự chất vấn: ‘Chẳng phải sanh này đã hoàn thành rồi sao, và nó không phải là một trạng thái hữu vi do bản chất biến đổi của nó, cũng như già và chết, vậy làm sao nó có thể là nhân cho già và chết?’, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘jarāmaraṇassa hi’ (thật vậy, của già và chết). Sự có mặt khi cái kia có mặt, và sự vắng mặt khi cái kia vắng mặt, đó là tính y chỉ duyên của sanh đối với già và chết. 99. Okāsapariggahoti pavattiṭṭhānapariggaho. Upapattibhave yujjati upapattikkhandhānaṃ yathāvuttaṭṭhānato aññattha anuppajjanato. Idha panāti imasmiṃ sutte ‘‘kāmabhavo’’tiādinā āgate imasmiṃ ṭhāne. Kammabhave yujjati kāmabhavādijotanā visesato tassa jātiyā paccayabhāvatoti. Tenāha ‘‘so hi jātiyā upanissayakoṭiyāva paccayo’’ti. Nanu ca upapattibhavopi jātiyā upanissayavasena paccayo hotīti? Saccaṃ hoti, so pana na tathā padhānabhūto, kammabhavo pana padhānabhūto paccayo janakabhāvatoti. ‘‘So hi jātiyā’’tiādi vuttaṃ kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kāmabhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesupi. Okāsapariggahova kato‘‘kimhicī’’ti iminā sattapariggahassa katattā. 99. ‘Okāsapariggaho’ (sự nắm bắt không gian) là sự nắm bắt nơi chốn diễn tiến. Điều này phù hợp trong sanh hữu, vì các uẩn của sanh hữu không sanh khởi ở nơi nào khác ngoài nơi chốn đã được nói đến. Tuy nhiên, ở đây, có nghĩa là tại nơi này trong bài kinh này, nơi mà các thuật ngữ bắt đầu bằng ‘dục hữu’ xuất hiện. Điều này phù hợp trong nghiệp hữu, vì sự làm sáng tỏ về dục hữu, v.v. đặc biệt là do nó là duyên cho sanh. Do đó, ngài nói ‘thật vậy, nó là duyên cho sanh chỉ ở mức độ y chỉ duyên’. Chẳng phải sanh hữu cũng là duyên cho sanh theo cách y chỉ duyên sao? Đúng vậy, nhưng nó không phải là duyên chính yếu như vậy. Trái lại, nghiệp hữu là duyên chính yếu vì nó là cái sanh ra. Câu bắt đầu bằng ‘so hi jātiyā’ đã được nói. Nghiệp dẫn đến dục hữu là dục hữu. Phương pháp này cũng áp dụng cho sắc hữu và vô sắc hữu. Chỉ có sự nắm bắt không gian được thực hiện bởi từ ‘kimhici’ (trong bất cứ cái gì), vì sự nắm bắt chúng sanh đã được thực hiện. 100. Tiṇṇampi kammabhavānanti kāmakammabhavādīnaṃ tiṇṇampi kammabhavānaṃ. Tiṇṇañca upapattibhavānanti kāmupapattibhavādīnaṃ tiṇṇañca upapattibhavānaṃ. Tathā [Pg.97] sesānipīti diṭṭhupādānādīni sesupādānānipi tiṇṇampi kammabhavānaṃ, tiṇṇañca upapattibhavānaṃ paccayoti attho. Itīti evaṃ vuttanayena. Dvādasa kammabhavā dvādasa upapattibhavāti catuvīsatibhavā veditabbā. Yasmā kammabhavassa paccayabhāvamukheneva upādānaṃ upapattibhavassa paccayo nāma hoti, na aññathā, tasmā upādānaṃ kammabhavassa ujukameva paccayabhāvoti āha ‘‘nippariyāyenettha dvādasa kammabhavā labbhantī’’ti. Tesanti kammabhavānaṃ. Sahajātakoṭiyāti akusalassa kammabhavassa sahajātaṃ upādānaṃ sahajātakoṭiyā, itaraṃ anantarūpanissayādivasena upanissayakoṭiyā, kusalassa kammabhavassa pana upanissayakoṭiyāva paccayo. Ettha ca yathā aññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayānaṃ sahajātapaccayena ekasaṅgahataṃ dassetuṃ ‘‘sahajātakoṭiyā’’ti vuttaṃ, evaṃ ārammaṇūpanissayaanantarūpanissayapakatūpanissayānaṃ ekajjhaṃ gahaṇavasena ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. 100. “Tiṇṇampi kammabhavānanti” có nghĩa là của cả ba nghiệp hữu, tức là dục nghiệp hữu và các loại tương tự. “Tiṇṇañca upapattibhavānanti” có nghĩa là và của cả ba sanh hữu, tức là dục sanh hữu và các loại tương tự. “Tathā sesānipīti” có nghĩa là tương tự như thế, các thủ còn lại, tức là kiến thủ và các loại tương tự, cũng là duyên cho cả ba nghiệp hữu và cho cả ba sanh hữu. “Itīti” có nghĩa là theo phương cách đã được nói đến như vậy. Mười hai nghiệp hữu, mười hai sanh hữu, như vậy cần được hiểu là có hai mươi bốn hữu. Bởi vì thủ được gọi là duyên cho sanh hữu chỉ thông qua việc là duyên cho nghiệp hữu, chứ không phải cách nào khác, do đó thủ là duyên trực tiếp cho nghiệp hữu, nên ngài đã nói: “Ở đây, mười hai nghiệp hữu được thành tựu một cách không gián tiếp.” “Tesanti” là của các nghiệp hữu ấy. “Sahajātakoṭiyāti” có nghĩa là đối với nghiệp hữu bất thiện, thủ đồng sanh là (duyên) theo phương diện đồng sanh; các loại khác là (duyên) theo phương diện cận y qua cách vô gián, y chỉ, v.v...; còn đối với nghiệp hữu thiện thì chỉ là duyên theo phương diện cận y. Và ở đây, cần phải thấy rằng, cũng như từ “theo phương diện đồng sanh” được nói ra để chỉ sự bao gồm làm một các duyên như tương hỗ, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, bất ly, v.v... bằng duyên đồng sanh, thì cũng vậy, từ “theo phương diện cận y” được nói ra theo ý nghĩa gom chung các duyên sở duyên cận y, vô gián cận y, và thuần cận y. 101. Upādānassāti ettha kāmupādānassa taṇhā upanissayakoṭiyāva paccayo, sesupādānānaṃ sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi viññāṇādi ca vedanāpariyosānā vipākavidhīti katvā. 101. Về (duyên cho) thủ: Ở đây, đối với dục thủ, ái là duyên chỉ theo phương diện cận y. Đối với các thủ còn lại, (ái là duyên) cả theo phương diện đồng sanh và theo phương diện cận y, vì đã xác định rằng tiến trình của quả, bắt đầu từ thức và kết thúc ở thọ. 102. Yadidaṃ vedanāti ettha vipākavedanāti tameva tāva upanissayakoṭiyā paccayo itarakoṭiyā asambhavato. Aññāti kusalākusalakiriyavedanā. Aññathāpīti sahajātakoṭiyāpi. 102. Về câu “cái gọi là thọ này”: Ở đây, (thọ này) là quả thọ. Chính nó trước hết là duyên theo phương diện cận y, vì không thể có phương diện kia. “Aññāti” là các thọ thiện, bất thiện, và duy tác. “Aññathāpīti” có nghĩa là cũng theo cách khác, tức là cũng theo phương diện đồng sanh. 103. Ettāvatāti jarāmaraṇādīnaṃ paccayaparamparādassanavasena pavattāya ettakāya desanāya. Purimataṇhanti purimabhavasiddhaṃ taṇhaṃ. ‘‘Esa paccayo taṇhāya, yadidaṃ vedanā’’ti vatvā tadanantaraṃ ‘‘phassapaccayā vedanāti iti kho panetaṃ vutta’’ntiādinā vedanāya paccayabhūtassa phassassa uddharaṇaṃ aññesu suttesu āgatanayena paṭiccasamuppādassa desanāmaggo, taṃ pana anotaritvā samudācārataṇhādassanamukheneva taṇhāmūlakadhamme desento āciṇṇadesanāmaggato okkamanto viya, tañca desanaṃ passato appavattanti pasayha balakkārena desento viya ca hotīti āha ‘‘idānī’’tiādi. Dve taṇhāti idhādhippetataṇhā eva [Pg.98] dvidhā bhindanto āha. Esanataṇhāti bhogānaṃ pariyesanavasena pavattataṇhā. Esitataṇhāti pariyiṭṭhesu bhogesu uppajjamānataṇhā. Samudācārataṇhāyāti pariyuṭṭhānavasena pavattataṇhāya. Duvidhāpesā vedanaṃ paṭicca taṇhā nāma vedanāpaccayā ca appaṭiladdhānaṃ bhogānaṃ paṭilābhāya pariyesanā, laddhesu ca tesupātabyatāpattiādi hotīti. 103. “Ettāvatāti”: Bằng bấy nhiêu lời thuyết giảng đã diễn ra theo cách trình bày chuỗi duyên của già chết, v.v... “Purimataṇhanti”: là ái đã được thành tựu trong kiếp trước. Sau khi nói: “Đây là duyên của ái, tức là thọ,” việc tiếp theo là nêu lên xúc, vốn là duyên của thọ, bằng câu “Thọ do duyên xúc, điều này đã được nói đến như vậy,” v.v... là con đường thuyết giảng về lý duyên khởi theo phương cách đã có trong các kinh khác. Tuy nhiên, không đi vào con đường đó mà chỉ thuyết giảng các pháp lấy ái làm gốc qua khía cạnh ái hiện hành, ngài giống như đang đi lệch khỏi con đường thuyết giảng quen thuộc, và đối với người xem xét bài giảng ấy, nó dường như không tiến triển, nên ngài giống như đang thuyết giảng một cách cưỡng ép, bằng vũ lực. Do đó, ngài đã nói “bây giờ” v.v... “Dve taṇhāti”: Ngài nói, phân chia ái được đề cập ở đây thành hai loại. “Esanataṇhāti” là ái tìm cầu, tức là ái diễn tiến qua việc tìm kiếm các tài sản. “Esitataṇhāti” là ái trong cái đã tìm cầu, tức là ái sanh khởi trong các tài sản đã được tìm kiếm. “Samudācārataṇhāyāti”: Bởi ái hiện hành, tức là bởi ái diễn tiến qua sự ám ảnh. Cả hai loại này, duyên theo thọ, được gọi là ái, và cũng do duyên thọ mà có sự tìm kiếm để đạt được những tài sản chưa có, và khi đã có được chúng thì có sự dính mắc, v.v... Paritassanavasena pariyesati etāyāti pariyesanā. Āsayato, payogato ca pariyesanā tathāpavatto cittuppādo. Tenāha ‘‘taṇhāya sati hotī’’ti. Rūpādiārammaṇapaṭilābhoti savatthukānaṃ rūpādiārammaṇānaṃ gavesanavasena, pavattiyaṃ pana apariyiṭṭhaṃyeva labbhati, tampi atthato pariyesanāya laddhameva nāma tathārūpassa kammassa pubbekatattā eva labbhanato. Tenāha ‘‘so hi pariyesanāya sati hotī’’ti. Sukhavinicchayanti sukhaṃ visesato nicchinotīti sukhavinicchayo, sukhaṃ sabhāvato, samudayato, atthaṅgamanato, nissaraṇato ca yāthāvato jānitvā pavattañāṇaṃ, taṃ sukhavinicchayaṃ. Jaññāti jāneyya. ‘‘Subhasukha’’ntiādikaṃ ārammaṇe abhūtākāraṃ vividhaṃ ninnabhāvena nicchinoti āropetīti vinicchayo. Assādānupassanataṇhādiṭṭhiyāpi evameva vinicchayabhāvo veditabbo. Imasmiṃ pana sutte vitakkoyeva āgatoti yojanā. Imasmiṃ pana sutteti sakkapañhasutte. (Dī. ni. 2.358) tattha hi ‘‘chando kho, devānaṃ inda, vitakkanidāno’’ti āgataṃ. Idhāti imasmiṃ mahānidānasutte. ‘‘Vitakkeneva vinicchinātī’’ti etena ‘‘vinicchīyati etenāti vinicchayo’’ti vinicchaya-saddassa karaṇasādhanamāha. ‘‘Ettaka’’ntiādi vinicchayanākāradassanaṃ. “Pariyesanā” (sự tìm kiếm) là: người ta tìm kiếm bằng cái này qua sự khao khát, do đó gọi là sự tìm kiếm. Sự tìm kiếm, từ ý hướng và từ sự nỗ lực, là tâm sanh khởi diễn tiến như vậy. Do đó, ngài nói: “Khi có ái thì có sự tìm kiếm.” “Rūpādiārammaṇapaṭilābho” (sự đạt được các đối tượng như sắc, v.v...) là qua việc tìm cầu các đối tượng có cơ sở vật chất như sắc, v.v... Tuy nhiên, trong cuộc sống, người ta cũng nhận được cả những gì không tìm kiếm; điều đó, về mặt ý nghĩa, cũng được gọi là đã được nhận do sự tìm kiếm, bởi vì nó chỉ có thể được nhận do nghiệp tương tự đã được tạo ra trong quá khứ. Do đó, ngài nói: “Vì điều đó xảy ra khi có sự tìm kiếm.” “Sukhavinicchayanti”: “Sukhavinicchayo” là người ta quyết đoán một cách đặc biệt về lạc, do đó gọi là sự quyết đoán về lạc; đó là trí tuệ diễn tiến sau khi đã biết rõ lạc đúng như thật về tự tánh, sự sanh khởi, sự đoạn diệt, và sự thoát ly. “Jaññāti” là nên biết. “Vinicchayo” (sự quyết đoán) là khi người ta quyết đoán hay áp đặt các khía cạnh không có thật như “đẹp, vui” v.v... lên đối tượng với một khuynh hướng đa dạng. Bản chất của sự quyết đoán cũng cần được hiểu theo cách tương tự đối với việc quán sát vị ngọt, ái, và tà kiến. Tuy nhiên, trong kinh này, chỉ có tầm (vitakka) được đề cập, đó là sự liên kết. “Imasmiṃ pana sutte” là trong kinh Đế Thích Vấn (Sakkapañhasutta). Ở đó có nói: “Này Thiên chủ, dục có tầm làm nguồn cội.” “Idhā” là ở đây, trong kinh Đại Duyên (Mahānidānasutta) này. Bằng câu “Vitakkeneva vinicchinātī” (quyết đoán bằng chính tầm), ngài chỉ ra nguồn gốc công cụ cách của từ “vinicchaya”: “người ta quyết đoán bằng cái này, do đó gọi là sự quyết đoán.” Câu bắt đầu bằng “Ettaka” là sự trình bày về cách thức quyết đoán. Chandanaṭṭhena chando, evaṃ rañjanaṭṭhena rāgo, svāyaṃ anāsevanatāya mando hutvā pavatto idhādhippetoti āha ‘‘dubbalarāgassādhivacana’’nti. Ajjhosānanti taṇhādiṭṭhivasena abhinivisanaṃ. ‘‘Mayhaṃ ida’’nti hi taṇhāgāho yebhuyyena attaggāhasannissayova hoti. Tenāha ‘‘ahaṃ mama’’nti, ‘‘balavasanniṭṭhāna’’nti ca tesaṃ gāhānaṃ thirabhāvappattimāha. Taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇanti ‘‘ahaṃ mama’’nti balavasanniṭṭhānavasena abhiniviṭṭhassa [Pg.99] attattaniyaggāhavatthuno aññāsādhāraṇaṃ viya katvā pariggahetvā ṭhānaṃ, tathāpavatto lobhasahagatacittuppādo. Attanā pariggahitassa vatthuno yassa vasena parehi sādhāraṇabhāvassa asahamāno hoti puggalo, so dhammo asahanatā. Evaṃ vacanatthaṃ vadanti niruttinayena. Saddalakkhaṇe pana yassa dhammassa vasena macchariyayogato puggalo maccharo, tassa bhāvo, kammaṃ vā macchariyaṃ, macchero dhammo. Macchariyassa balavabhāvato ādarena rakkhaṇaṃ ārakkhoti āha ‘‘dvāra…pe… suṭṭhu rakkhaṇa’’nti. Attano phalaṃ karotīti karaṇaṃ, yaṃ kiñci kāraṇaṃ, adhikaṃ karaṇanti adhikaraṇaṃ, visesakāraṇaṃ. Visesakāraṇañca bhogānaṃ ārakkhadaṇḍādānādianatthasambhavassāti vuttaṃ ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’ntiādi. Paranisedhanatthanti māraṇādinā paresaṃ vibādhanatthaṃ. Ādīyati etenāti ādānaṃ, daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ, abhibhavitvā paraviheṭhanacittuppādo. Satthādānepi eseva nayo. Hatthaparāmāsādivasena kāyena kātabbakalaho kāyakalaho. Mammaghaṭṭanādivasena vācāya kātabbakalaho vācākalaho. Virujjhanavasena virūpaṃ gaṇhāti etenāti viggaho. Viruddhaṃ vadati etenāti vivādo. Tuvaṃ tuvanti agāravavacanasahacaraṇato tuvaṃ tuvaṃ, sabbete tathāpavattā dosasahagatacittuppādā veditabbā. Tenāha bhagavā ‘‘aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’’ti (dī. ni. 2.104). Dục (chando) theo nghĩa là ước muốn, tương tự tham (rāgo) theo nghĩa là ưa thích. Ở đây, điều này được nói đến là đã khởi lên một cách yếu ớt do không được thực hành, nên được gọi là ‘tên gọi khác của tham ái yếu ớt.’ Sự chấp thủ (ajjhosāna) là sự bám víu theo cách của ái và tà kiến. Vì sự nắm giữ của ái là ‘cái này là của tôi’ phần lớn nương vào sự chấp thủ về tự ngã. Do đó, nói rằng ‘tôi, của tôi’ và ‘sự xác quyết mạnh mẽ’ là để chỉ sự đạt đến trạng thái vững chắc của những sự nắm giữ ấy. Sự chiếm hữu theo cách của ái và tà kiến là trạng thái chiếm hữu, làm cho đối tượng của sự chấp thủ về tự ngã và những gì thuộc về tự ngã của người đã bám víu theo cách xác quyết mạnh mẽ ‘tôi, của tôi’ trở thành như không chung đụng với người khác; đó là tâm sở tham khởi lên như vậy. Pháp nào mà do đó một người không thể chịu đựng được tình trạng chung đụng với người khác đối với vật mà mình đã chiếm hữu, pháp đó là sự không chịu đựng. Theo phương pháp từ nguyên học, người ta nói ý nghĩa của từ như vậy. Còn trong ngữ pháp, pháp nào mà do sự liên hệ với sự bỏn xẻn, một người trở nên bỏn xẻn, thì trạng thái hay hành động của người đó là sự bỏn xẻn (macchariyaṃ), pháp bỏn xẻn (macchero dhammo). Do sự bỏn xẻn có tính chất mạnh mẽ, sự bảo vệ với sự quan tâm được gọi là sự canh giữ (ārakkho), nên nói là ‘sự canh giữ tốt đẹp… các cửa.’ Cái tạo ra kết quả cho mình là sự làm (karaṇaṃ), bất cứ nguyên nhân nào. Sự làm vượt trội là sự tranh chấp (adhikaraṇaṃ), nguyên nhân đặc biệt. Và nguyên nhân đặc biệt của sự phát sinh những điều bất lợi như sự canh giữ tài sản, sự cầm lấy gậy gộc, v.v., được gọi là ‘sự tranh chấp do canh giữ,’ v.v. Theo nghĩa ngăn cản người khác là theo nghĩa làm hại người khác bằng cách giết chóc, v.v. Cái mà người ta cầm lấy là sự cầm lấy (ādānaṃ). Sự cầm lấy gậy gộc là daṇḍādānaṃ, là tâm sở khởi lên để áp đảo và làm hại người khác. Trong trường hợp cầm lấy khí giới cũng theo cách này. Sự cãi lộn được thực hiện bằng thân theo cách chạm tay, v.v., là sự cãi lộn bằng thân. Sự cãi lộn được thực hiện bằng lời nói theo cách chạm đến chỗ hiểm, v.v., là sự cãi lộn bằng lời nói. Cái mà người ta dùng để nắm bắt một cách sai trái theo cách chống đối là sự tranh cãi (viggho). Cái mà người ta dùng để nói lời chống đối là sự luận쟁 (vivādo). ‘Mày, mày’ là do đi kèm với lời nói thiếu tôn trọng. Tất cả những điều này nên được hiểu là những tâm sở sân khởi lên như vậy. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Nhiều pháp ác, bất thiện khởi lên’ (Trường Bộ 2.104). 112. Desanaṃ nivattesīti ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’tiādinā anulomanayena pavattitaṃ desanaṃ paṭilomanayena puna ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’nti ārabhanto nivattesi. Pañcakāmaguṇikarāgavasenāti ārammaṇabhūtā pañca kāmaguṇā etassa atthīti pañcakāmaguṇiko, tattha rañjanavasena abhiramaṇavasena pavattarāgo, tassa vasena uppannā rañjanavasena taṇhāyanavasena pavattā rūpāditaṇhāva kāmesu taṇhāti kāmataṇhā. Bhavati atthi sabbakālaṃ tiṭṭhatīti pavattā bhavadiṭṭhi uttarapadalopena bhavo, taṃsahagatā taṇhā bhavataṇhā. Vibhavati vinassati ucchijjatīti pavattā vibhavadiṭṭhi vibhavo uttarapadalopena, taṃsahagatā taṇhā vibhavataṇhāti āha ‘‘sassatadiṭṭhī’’tiādi. Ime dve dhammāti [Pg.100] ‘‘esa paccayo upādānassa, yadidaṃ taṇhā’’ti (dī. ni. 2.101) evaṃ vuttā vaṭṭamūlataṇhā ca ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’ti (dī. ni. 2.103) evaṃ vuttā samudācārataṇhā cāti ime dve dhammā. Vaṭṭamūlasamudācāravasenāti vaṭṭamūlavasena ceva samudācāravasena ca. Dvīhi koṭṭhāsehīti dvīhi bhāgehi. Dvīhi avayavehi samosaranti nibbattanavasena samaṃ vattanti itoti samosaraṇaṃ, paccayo, ekaṃ samosaraṇaṃ etāsanti ekasamosaraṇā. Kena pana ekasamosaraṇāti āha ‘‘vedanāyā’’ti. Dvepi hi taṇhā vedanāpaccayā evāti. Tenāha ‘‘vedanāpaccayena ekapaccayā’’ti. Tato tato osaritvā āgantvā samavasanaṭṭhānaṃ osaraṇa samosaraṇaṃ. Vedanāya samaṃ saha ekasmiṃ ārammaṇe osaraṇakapavattanakā vedanā samosaraṇāti āha ‘‘idaṃ sahajātasamosaraṇaṃ nāmā’’ti. 112. (Ngài) đã quay ngược lại bài thuyết giảng, nghĩa là bài thuyết giảng đã được tiến hành theo chiều thuận với câu ‘do duyên ái có sự tìm cầu,’ v.v., (nay) Ngài đã quay ngược lại bằng cách bắt đầu lại theo chiều nghịch với câu ‘sự tranh chấp do canh giữ.’ Do tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng, nghĩa là năm dục trưởng dưỡng làm đối tượng của nó, nên gọi là pañcakāmaguṇiko. Tham ái khởi lên ở đó theo cách ưa thích, theo cách vui thích. Do đó, ái đối với sắc, v.v., khởi lên theo cách ưa thích, theo cách khao khát, chính là ái đối với các dục, tức là dục ái. Hữu kiến khởi lên rằng ‘nó hiện hữu, nó có mặt, nó tồn tại mọi lúc,’ do lược bỏ từ sau nên thành hữu. Ái đi kèm với nó là hữu ái. Vô hữu kiến khởi lên rằng ‘nó không hiện hữu, nó bị hủy diệt, nó bị đoạn tuyệt,’ do lược bỏ từ sau nên thành vô hữu. Ái đi kèm với nó là vô hữu ái. Do đó, nói là ‘thường kiến,’ v.v. Hai pháp này là: ái làm gốc rễ của vòng luân hồi được nói đến như sau: ‘Đây là duyên cho thủ, tức là ái’ (Trường Bộ 2.101), và ái biểu hiện ra bên ngoài được nói đến như sau: ‘do duyên ái có sự tìm cầu’ (Trường Bộ 2.103). Đó là hai pháp này. Theo cách là gốc rễ của vòng luân hồi và theo cách biểu hiện ra bên ngoài. Bằng hai phần. Chúng hội tụ bằng hai thành phần, nghĩa là chúng cùng diễn tiến theo cách phát sinh, do đó gọi là sự hội tụ, là duyên. Chúng có một sự hội tụ duy nhất, nên gọi là có một sự hội tụ. Nhưng do đâu mà có một sự hội tụ duy nhất? Nói là ‘do thọ.’ Vì cả hai loại ái đều do duyên thọ mà có. Do đó, nói là ‘có một duyên duy nhất do duyên thọ.’ Nơi mà chúng từ các nơi khác nhau đi xuống, đến và cùng ở lại là nơi đi xuống, sự hội tụ. Thọ cùng đi xuống và khởi lên trên cùng một đối tượng với (ái), nên thọ là sự hội tụ. Do đó, nói là ‘đây gọi là sự hội tụ đồng sanh.’ 113. Sabbeti uppattidvāravasena bhinditvā vuttā savipākaphassā eva viññāṇādi vedanāpariyosānā vipākavithīti katvā. Paṭiccasamuppādakathā nāma vaṭṭakathāti āha ‘‘ṭhapetvā cattāro lokuttaravipākaphasse’’ti. Bahudhāti bahuppakārena. Ayañhi pañcadvāre cakkhupasādādivatthukānaṃ pañcannaṃ vedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti. Sesānaṃ pana ekekasmiṃ dvāre sampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Manodvārepi tadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ sahajātamanosamphasso tatheva aṭṭhadhā paccayo hoti, tathā paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattānaṃ tebhūmakavipākavedanānaṃ. Yā pana tā manodvāre tadārammaṇavasena pavattā kāmāvacaravedanā, tāsaṃ manodvārāvajjanasampayutto manosamphasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hotīti evaṃ phasso bahudhā vedanāya paccayo hotīti veditabbaṃ. 113. Tất cả những điều này được nói đến bằng cách phân chia theo môn sanh khởi, do vì lộ trình dị thục từ thức v.v... cho đến thọ chính là xúc có quả dị thục. Do vì luận về Thập Nhị Nhân Duyên là luận về luân hồi, nên nói: ‘ngoại trừ bốn xúc dị thục siêu thế.’ ‘Nhiều cách’ là nhiều loại. Thật vậy, ở ngũ môn, xúc như nhãn xúc v.v... là duyên theo tám cách cho năm thọ có nhãn căn v.v... làm vật nương, tức là theo cách đồng sanh, tương hỗ, y chỉ, dị thục, vật thực, tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Còn đối với các thọ dị thục Dục giới còn lại sanh khởi ở mỗi môn theo cách tiếp thọ, suy đạc, và đóng vai trò đối tượng, thì xúc như nhãn xúc v.v... chỉ là duyên theo một cách, tức là theo cách cận y. Ở ý môn cũng vậy, đối với các thọ dị thục Dục giới sanh khởi theo cách đóng vai trò đối tượng, thì ý xúc đồng sanh cũng là duyên theo tám cách như thế; tương tự đối với các thọ dị thục ba cõi sanh khởi theo cách kiết sanh, hữu phần, và tử. Nhưng đối với các thọ Dục giới sanh khởi ở ý môn theo cách đóng vai trò đối tượng, thì ý xúc tương ưng với ý môn hướng tâm chỉ là duyên theo một cách, tức là theo cách cận y. Như vậy, nên hiểu rằng xúc là duyên cho thọ theo nhiều cách. 114. Vedanādīnanti vedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ. Asadisabhāvāti anubhavanasañjānanābhisaṅkharaṇavijānanabhāvā. Te hi aññamaññavidhurena vedayitādirūpena ākiriyanti paññāyantīti ākārāti vuccanti. Teyevāti [Pg.101] vedanādīnaṃ te eva vedayitādiākārā. Sādhukaṃ dassiyamānāti sakkaccaṃ paccakkhato viya pakāsiyamānā. Taṃ taṃ līnamatthaṃ gamentīti ‘‘arūpaṭṭho ārammaṇābhimukhanamanaṭṭho’’ti evamādikaṃ taṃ taṃ līnaṃ apākaṭamatthaṃ gamenti ñāpentīti liṅgāni. Tassa tassa sañjānanahetutoti tassa tassa arūpaṭṭhādikassa sallakkhaṇassa kāraṇattā. Nimīyanti anumīyanti etehīti nimittāni. Tathā tathā arūpabhāvādippakārena, vedayitādippakārena ca uddisitabbato kathetabbato uddesā. Tasmāti ‘‘asadisabhāvā’’tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Yasmā vedanādīnaṃ aññamaññaasadisabhāvā yathāvuttenatthena ākārādayo, tasmā ayaṃ idāni vuccamāno ettha pāḷipade attho. 114. ‘Của thọ v.v...’ là của thọ, tưởng, hành, và thức. ‘Các trạng thái không tương đồng’ là các trạng thái cảm thọ, tri nhận, tác thành, và nhận biết. Thật vậy, chúng được gọi là ‘các trạng thái’ (ākārā) vì chúng được biểu hiện, được biết đến dưới hình thức cảm thọ v.v..., vốn khác biệt nhau. ‘Chính những điều ấy’ là chính những trạng thái cảm thọ v.v... của thọ v.v... ‘Được chỉ ra một cách khéo léo’ là được trình bày một cách cẩn trọng như thể trực tiếp. Chúng là ‘các dấu hiệu’ (liṅgāni) vì chúng truyền đạt, làm cho biết ý nghĩa ẩn tàng này hay ý nghĩa ẩn tàng kia, chẳng hạn như ‘nghĩa là vô sắc, nghĩa là hướng về đối tượng.’ Do là nguyên nhân để nhận biết đặc tướng này hay đặc tướng kia như là vô sắc v.v... Chúng là ‘các tướng’ (nimittāni) vì người ta suy luận, đo lường dựa vào chúng. Chúng là ‘các đề mục’ (uddesā) vì chúng cần được chỉ ra, cần được nói đến theo cách này hay cách khác, như là theo cách của trạng thái vô sắc v.v..., và theo cách của cảm thọ v.v... Do đó, (từ này) nhắc lại chính ý nghĩa đã được nói đến bắt đầu bằng ‘các trạng thái không tương đồng’ như là một lý do. Bởi vì các trạng thái của thọ v.v... không tương đồng với nhau, nên chúng là các trạng thái v.v... theo ý nghĩa đã được giải thích. Do đó, đây là ý nghĩa của thuật ngữ Pāli đang được nói đến ở đây. Nāmasamūhassāti ārammaṇābhimukhaṃ namanaṭṭhena ‘‘nāma’’nti laddhasamaññassa vedanādicatukkhandhasaṅkhātassa arūpadhammapuñjassa. Paññattīti ‘‘nāmakāyo arūpakalāpo arūpino khandhā’’tiādikā paññāpanā hoti. Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ cetanākāre’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhajane ‘‘yā cetanā sañcetanā sañcetayitatta’’nti (vibha. 249 abhidhammabhājanīye) cetanāva niddiṭṭhā. Asatīti asantesu. Vacanavipallāsena hi evaṃ vuttaṃ. Cattāro khandhe vatthuṃ katvāti vedanā saññā cittaṃ cetanādayoti ime catukkhandhasaññite nissayapaccayabhūte dhamme vatthuṃ katvā. Ayañca nayo pañcadvārepi sambhavatīti ‘‘manodvāre’’ti visesitaṃ. Adhivacanasamphassavevacanoti adhivacanamukhena paññattimukhena gahetabbattā ‘‘adhivacanasamphasso’’ti laddhanāmo. Soti manosamphasso. Pañcavokāre ca hadayavatthuṃ nissāya labbhanato rūpakāye paññāyateva, ayaṃ pana nayo idha na icchito vedanādipaṭikkhepavasena asambhavapariyāyassa jotitattāti ‘‘pañcapasāde vatthuṃ katvā uppajjeyyā’’ti attho vutto. Na hi vedanāsannissayena vinā pañcapasāde vatthuṃ katvā manosamphassassa sambhavo atthi. Uppattiṭṭhāne asati anuppattiṭṭhānato phalassa uppatti nāma kadācipi natthīti imamatthaṃ yathādhigatassa atthassa nidassanavasena dassento ‘‘ambarukkhe’’tiādimāha[Pg.102]. Rūpakāyatoti kevalaṃ rūpakāyato. Tassāti manosamphassassa. ‘Của nhóm danh’ là của nhóm các pháp vô sắc, được gọi là bốn uẩn gồm thọ v.v..., vốn có tên gọi là ‘danh’ theo nghĩa hướng về đối tượng. ‘Chế định’ là sự chế định như ‘danh thân, nhóm vô sắc, các uẩn vô sắc’ v.v... Do tư là pháp chủ đạo trong các pháp thuộc hành uẩn, nên có câu nói ‘trong trạng thái tư của các hành’ v.v... Thật vậy, trong phần phân tích hành uẩn theo Kinh Tạng, chỉ có tư được nêu rõ: ‘Pháp nào là tư, là sự suy tư, là trạng thái đã suy tư.’ ‘Khi không có’ là trong trường hợp không có. Thật vậy, điều này được nói như vậy do sự đảo ngược từ ngữ. ‘Lấy bốn uẩn làm vật nương’ là lấy các pháp này, vốn là duyên y chỉ được gọi là bốn uẩn (thọ, tưởng, tâm, tư v.v...), làm vật nương. Và phương pháp này cũng có thể xảy ra ở ngũ môn, nên được xác định là ‘ở ý môn.’ ‘Đồng nghĩa với tăng ngữ xúc’ là vì nó cần được hiểu thông qua tăng ngữ, thông qua chế định, nên nó có tên là ‘tăng ngữ xúc.’ ‘Nó’ là ý xúc ấy. Và trong cõi ngũ uẩn, nó quả thật được biết đến trong sắc thân vì nó có được do nương vào ý vật. Nhưng phương pháp này không được chủ trương ở đây, vì phương án bất khả thi đã được làm sáng tỏ qua việc bác bỏ thọ v.v... Do đó, ý nghĩa ‘nó sẽ sanh khởi khi đã lấy năm căn tịnh sắc làm vật nương’ được nêu ra. Thật vậy, không có sự y chỉ vào thọ, thì không thể có sự sanh khởi của ý xúc khi đã lấy năm căn tịnh sắc làm vật nương. Để chỉ ra ý nghĩa này bằng cách đưa ra một ví dụ về ý nghĩa đã được hiểu, ngài nói ‘trên cây xoài’ v.v..., (có nghĩa là) khi không có nơi sanh khởi, thì sự sanh khởi của kết quả từ một nơi không phải là nơi sanh khởi sẽ không bao giờ xảy ra. ‘Từ sắc thân’ là chỉ từ sắc thân. ‘Của nó’ là của ý xúc ấy. Virodhipaccayasannipāte vibhūtatarā visadisuppatti, tasmiṃ vā sati attano santāne vijjamānasseva visadisuppattihetubhāvo ruppanākāro. So eva ruppanākāro vatthusappaṭighādikaṃ taṃ taṃ līnamatthaṃ gametīti liṅgaṃ. Tassa tassa sañjānanahetuto nimittaṃ. Tathā tathā uddisitabbato uddesoti evamettha ākārādayo atthato veditabbā. Vatthārammaṇānaṃ aññamaññapaṭihananaṃ paṭigho, tato paṭighato jāto paṭighasamphasso. Tenāha ‘‘sappaṭigha’’ntiādi. Nāmakāyatoti kevalaṃ nāmakāyato. Tassāti paṭighasamphassassa. Sesaṃ paṭhamapañhe vuttanayameva. Khi các duyên đối nghịch hội tụ, sự sanh khởi của một trạng thái khác biệt trở nên rõ ràng hơn; hoặc, khi có sự hội tụ đó, trạng thái là nguyên nhân cho sự sanh khởi của một trạng thái khác biệt, vốn tồn tại trong dòng tương tục của chính mình, chính là trạng thái bị biến hoại. Chính trạng thái bị biến hoại ấy là một ‘dấu hiệu’ (liṅga) vì nó truyền đạt ý nghĩa ẩn tàng này hay ý nghĩa ẩn tàng kia, chẳng hạn như vật nương có sự đối ngại. Nó là một ‘tướng’ (nimitta) vì nó là nguyên nhân để nhận biết điều này hay điều kia. Nó là một ‘đề mục’ (uddesa) vì nó cần được chỉ ra theo cách này hay cách khác. Như vậy, ở đây, các trạng thái v.v... nên được hiểu theo ý nghĩa của chúng. Sự va chạm lẫn nhau của vật nương và đối tượng là ‘đối ngại’ (paṭigha); xúc sanh từ sự đối ngại đó là ‘đối ngại xúc’ (paṭighasamphasso). Do đó, ngài nói ‘có đối ngại’ v.v... ‘Từ danh thân’ là chỉ từ danh thân. ‘Của nó’ là của đối ngại xúc ấy. Phần còn lại theo phương pháp đã được nói trong câu hỏi đầu tiên. Ubhayavasenāti nāmakāyo rūpakāyoti ubhayasannissayassa adhivacanasamphasso paṭighasamphassoti ubhayasamphassassa vasena. ‘Theo cách của cả hai’ là theo cách của cả hai loại xúc, tức là tăng ngữ xúc và đối ngại xúc, vốn y chỉ vào cả hai là danh thân và sắc thân. Visuṃ visuṃ paccayaṃ dassetvāti byatirekamukhena paccekaṃ nāmakāyarūpakāyasaññitaṃ paccayaṃ dassetvā. Tesanti phassānaṃ. Avisesatoti visesaṃ akatvā sāmaññato. Dassetunti byatirekamukheneva dassetuṃ. Eseva hetūti esa chasupi dvāresu pavatto nāmarūpasaṅkhāto hetu yathārahaṃ dvinnampi phassānaṃ. Idāni taṃ yathārahaṃ pavattiṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘cakkhudvārādīsu hī’’tiādi vuttaṃ. “Visuṃ visuṃ paccayaṃ dassetvāti” có nghĩa là sau khi đã trình bày duyên được gọi là danh thân và sắc thân một cách riêng biệt theo phương pháp dị biệt. “Tesanti” là của các xúc. “Avisesatoti” là một cách tổng quát, không tạo ra sự khác biệt. “Dassetunti” là để trình bày theo chính phương pháp dị biệt. “Eseva hetūti” là nhân này, tức là nhân được gọi là danh và sắc đã diễn tiến trong cả sáu căn môn, là nhân của cả hai loại xúc tùy theo trường hợp thích hợp. Bây giờ, để phân tích và trình bày sự diễn tiến ấy tùy theo trường hợp thích hợp, câu bắt đầu bằng “cakkhudvārādīsu hī” (quả vậy, trong nhãn môn v.v...) đã được nói đến. Sampayuttakā khandhāti phassena sampayuttā vedanādayo khandhā. Āvajjanassāpi sampayuttakkhandhaggahaṇenevettha gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tadavinābhāvato. Parato manosamphassepi eseva nayo. Pañcavidhopīti cakkhusamphassādivasena pañcavidhopi. So phassoti paṭighasamphasso. Bahudhāti bahuppakārena. Tathā hi vipākanāmaṃ vipākassa anekabhedassa manosamphassassa sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttaatthiavigatavasena sattadhā paccayo hoti. Yaṃ panettha āhārakiccaṃ, taṃ āhārapaccayavasena. Yaṃ indriyakiccaṃ, taṃ indriyapaccayavasena paccayo hoti. Avipākaṃ pana nāmaṃ avipākassa manosamphassassa ṭhapetvā vipākapaccayaṃ itaresaṃ vasena paccayo hoti. Rūpaṃ pana cakkhāyatanādibhedaṃ cakkhusamphassādikassa pañcavidhassa phassassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena [Pg.103] chadhā paccayo hoti. Rūpāyatanādibhedaṃ tassa pañcavidhassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo hoti. Manosamphassassa pana tāni rūpāyatanādīni, dhammārammaṇañca tathā ca ārammaṇapaccayamatteneva paccayo hoti. Vatthurūpaṃ pana manosamphassassa nissayapurejātavippayuttaatthiavigatavasena pañcadhā paccayo hoti. Evaṃ nāmarūpaṃ assa phassassa bahudhā paccayo hotīti veditabbaṃ. “Sampayuttakā khandhāti” là các uẩn như thọ v.v... tương ưng với xúc. Cần phải hiểu rằng sự nắm bắt (hướng tâm) ở đây cũng được bao gồm bởi sự nắm bắt các tương ưng uẩn, do vì sự không tách rời khỏi điều ấy. Về sau, đối với ý xúc cũng theo phương pháp này. “Pañcavidhopīti” là cả năm loại theo cách của nhãn xúc v.v... “So phassoti” xúc ấy là hữu đối đãi xúc. “Bahudhāti” là theo nhiều cách. Thật vậy, danh dị thục là duyên cho ý xúc dị thục có nhiều loại khác nhau theo bảy cách: đồng sanh, tương hỗ, y chỉ, dị thục, tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Ở đây, phận sự nào là vật thực thì là duyên theo cách vật thực duyên. Phận sự nào là quyền thì là duyên theo cách quyền duyên. Còn danh bất dị thục là duyên cho ý xúc bất dị thục theo các cách còn lại, ngoại trừ dị thục duyên. Còn sắc, với sự phân biệt nhãn xứ v.v..., là duyên cho năm loại xúc như nhãn xúc v.v... theo sáu cách: y chỉ, tiền sanh, quyền, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Sắc xứ v.v... với sự phân biệt, là duyên cho năm loại xúc ấy theo bốn cách: sở duyên, tiền sanh, hiện hữu, và bất ly. Còn đối với ý xúc, các sắc xứ v.v... ấy và pháp sở duyên là duyên chỉ bằng sở duyên duyên mà thôi. Còn vật sắc là duyên cho ý xúc theo năm cách: y chỉ, tiền sanh, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Cần phải được biết rằng danh và sắc là duyên cho xúc này theo nhiều cách như vậy. 115. Paṭhamuppattiyaṃ viññāṇaṃ nāmarūpassa visesapaccayoti imamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘mātukucchimhi na okkamissathā’’tiādi vuttaṃ. Gabbhaseyyakapaṭisandhi hi bāhirato mātukucchiṃ okkamantassa viya hontīpi atthato yathāpaccayaṃ khandhānaṃ tattha paṭhamuppattiyeva. Tenāha ‘‘pavisitvā…pe… na vattissathā’’ti. Suddhanti kevalaṃ viññāṇena amissitaṃ virahitaṃ. ‘‘Avasesa’’nti idaṃ nāmāpekkhaṃ, tasmā avasesaṃ nāmarūpanti imaṃ viññāṇaṃ ṭhapetvā avasesaṃ nāmarūpaṃ vāti attho. Paṭisandhivasena okkantanti paṭisandhiggahaṇavasena, mātukucchiṃ okkamantassa vā paṭhamāvayavabhāvena otiṇṇaṃ. Vokkamissathāti santativicchedaṃ vināsaṃ upagamissatha, taṃ pana maraṇaṃ nāma hotīti āha ‘‘cutivasenā’’ti. Assāti viññāṇassa, tañca kho viññāṇasāmaññavasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘tasseva cittassa nirodhenā’’ti, paṭisandhicittasseva nirodhenāti attho. Tatoti paṭisandhicittato. Paṭisandhicittassa, tato dutiyatatiyacittānaṃ vā nirodhena cuti na hotīti vuttamatthaṃ yuttito vibhāvetuṃ ‘‘paṭisandhicittena hī’’tiādi vuttaṃ. Etasmiṃ antareti etasmiṃ soḷasacittakkhaṇe kāle. Antarāyo natthīti ettha dārakassa tāva maraṇantarāyo mā hotu tadā cuticittassa asambhavato, mātu pana kathaṃ tadā maraṇantarāyābhāvoti? Taṃ taṃ kālaṃ anatikkamitvā tadantareyeva cavanadhammāya gabbhaggahaṇasseva asambhavato. Tenāha ‘‘ayañhi anokāso nāmā’’ti, cutiyāti adhippāyo. 115. Để trình bày ý nghĩa “trong lần sanh khởi đầu tiên, thức là duyên đặc biệt của danh sắc” theo phương pháp dị biệt, trong Pāli đã nói câu bắt đầu bằng “mātukucchimhi na okkamissathā” (nếu không đi vào trong bụng mẹ). Quả vậy, sự tái sanh trong thai mẹ, mặc dù giống như việc đi vào bụng mẹ từ bên ngoài, nhưng về mặt ý nghĩa, đó chính là sự sanh khởi đầu tiên của các uẩn ở nơi ấy tùy theo duyên. Do đó, ngài đã nói “sau khi đã đi vào... v.v... sẽ không diễn tiến”. “Suddhanti” là thuần túy, không pha trộn, tách rời khỏi thức. “Avasesaṃ” (phần còn lại) này là liên quan đến danh, do đó có nghĩa là “avasesaṃ nāmarūpaṃ” (danh sắc còn lại), tức là danh sắc còn lại sau khi đã loại trừ thức này. “Paṭisandhivasena okkantanti” là đi vào theo cách nắm bắt sự tái sanh, hoặc là đi xuống như là phần đầu tiên của người đi vào bụng mẹ. “Vokkamissathāti” (sẽ bị gián đoạn) có nghĩa là sẽ đi đến sự gián đoạn dòng tương tục, sự hủy diệt. Điều đó được gọi là cái chết, nên ngài nói “cutivasenā” (theo cách của sự chết). “Assāti” là của thức, và thức ấy được nói theo nghĩa tổng quát. Do đó, ngài nói “tasseva cittassa nirodhenā” (do sự diệt của chính tâm ấy), có nghĩa là do sự diệt của chính tâm tái sanh. “Tatoti” là từ tâm tái sanh. Để làm sáng tỏ bằng lý lẽ ý nghĩa đã được nói rằng sự chết không xảy ra do sự diệt của tâm tái sanh, hoặc của tâm thứ hai, thứ ba sau đó, câu bắt đầu bằng “paṭisandhicittena hī” (quả vậy, bởi tâm tái sanh) đã được nói đến. “Etasmiṃ antareti” là trong khoảng thời gian này, trong thời gian mười sáu sát-na tâm. “Antarāyo natthīti” (không có sự trở ngại) - ở đây, trước hết, mong rằng không có sự trở ngại về cái chết cho đứa trẻ, vì khi đó tâm tử không thể có được. Nhưng làm thế nào mà người mẹ lại không có sự trở ngại về cái chết vào lúc đó? Bởi vì sự thụ thai của người có bản chất phải chết không thể xảy ra nếu không vượt qua khoảng thời gian đó và ngay trong khoảng thời gian đó. Do đó, ngài nói “ayañhi anokāso nāmā” (quả vậy, đây là trường hợp không thể xảy ra), ý muốn nói là về cái chết. Paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpānīti okkantikkhaṇe uppannakammajarūpāni vadati. Tāni hi nippariyāyato paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni nāma, na utusamuṭṭhānāni paṭisandhicittassa uppādato pacchā samuṭṭhitattā. Cittajāhārajānaṃ [Pg.104] pana tadā asambhavo eva. Yāni paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni, tāni tividhāni tassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitāni, ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitāni, bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitānīti. Tesu uppādakkhaṇe samuṭṭhitāni sattarasamassa bhavaṅgassa uppādakkhaṇe nirujjhanti, ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitāni ṭhitikkhaṇe nirujjhanti, bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitāni bhaṅgakkhaṇe nirujjhanti. Tattha ‘‘bhañjamāno dhammo bhañjamānassa dhammassa paccayo hotī’’ti na sakkā vattuṃ, uppāde, pana ṭhitiyañca na na sakkāti ‘‘sattarasamassa bhavaṅgassa uppādakkhaṇe, ṭhitikkhaṇe ca dharantānaṃ vasena tassa paccayampi dātuṃ na sakkontī’’ti vuttaṃ. Rūpakāyūpatthambhitasseva hi nāmakāyassa pañcavokāre pavattīti. Tehi rūpadhammehi tassa cittassa balavataraṃ sandhāyāha ‘‘sattarasamassa…pe… pavatti pavattatī’’ti. Paveṇī ghaṭiyatīti aṭṭhacattālīsakammajassa rūpapaveṇī sambandhā hutvā pavattati. Paṭhamañhi paṭisandhicittaṃ, tato yāva soḷasamaṃ bhavaṅgacittaṃ, tesu ekekassa uppādaṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā. Tattha ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu samatiṃsa samatiṃsa kammajarūpāni uppajjanti. Iti soḷasatikā aṭṭhacattālīsaṃ honti. Esa nayo tato paresupi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aṭṭhacattālīsakammajassa rūpapaveṇī sambandhā hutvā pavattatī’’ti. Sace pana na sakkontīti paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni sattarasamassa bhavaṅgassa paccayaṃ dātuṃ sace na sakkonti. Yadi hi paṭisandhicittato sattarasamaṃ cuticittaṃ siyā, paṭisandhicittassa ṭhitibhaṅgakkhaṇesupi kammajarūpaṃ na uppajjeyya, pageva bhavaṅgacittakkhaṇesu. Tathā sati nattheva tassa cittassa paccayalābhoti pavatti nappavattati, paveṇī na ghaṭiyateva, aññadatthu vicchijjati. Tenāha ‘‘vokkamatiti nāma hotī’’tiādi. “Các sắc đồng sanh với tâm tục sinh” có nghĩa là các sắc do nghiệp sanh khởi trong sát-na nhập thai. Thật vậy, những sắc ấy được gọi là các sắc đồng sanh với tâm tục sinh một cách không gián tiếp, chứ không phải các sắc do thời tiết sanh, vì chúng sanh khởi sau khi tâm tục sinh đã sanh. Còn các sắc do tâm sanh và do vật thực sanh thì lúc đó không thể có được. Những sắc nào đồng sanh với tâm tục sinh, chúng có ba loại: các sắc sanh khởi trong sát-na sanh của tâm ấy, các sắc sanh khởi trong sát-na trụ, và các sắc sanh khởi trong sát-na diệt. Trong số đó, các sắc sanh khởi trong sát-na sanh sẽ diệt trong sát-na sanh của tâm hữu phần thứ mười bảy. Các sắc sanh khởi trong sát-na trụ sẽ diệt trong sát-na trụ. Các sắc sanh khởi trong sát-na diệt sẽ diệt trong sát-na diệt. Ở đây, không thể nói rằng “pháp đang diệt là duyên cho pháp đang diệt”. Nhưng trong lúc sanh và trụ thì không phải là không thể. Do đó, đã được nói rằng: “chúng không thể làm duyên cho tâm hữu phần thứ mười bảy, do chúng tồn tại trong sát-na sanh và sát-na trụ của tâm ấy”. Bởi vì trong cõi năm uẩn, sự diễn tiến của danh thân chỉ xảy ra khi được sắc thân nâng đỡ. Ngài đã nói “sự diễn tiến... của tâm hữu phần thứ mười bảy... diễn tiến” là nhắm đến sức mạnh hơn của các sắc pháp ấy đối với tâm đó. “Dòng tương tục được thiết lập” có nghĩa là dòng tương tục của bốn mươi tám sắc do nghiệp được liên kết và diễn tiến. Thật vậy, đầu tiên là tâm tục sinh, rồi đến tâm hữu phần thứ mười sáu. Trong mỗi tâm ấy, có ba sát-na theo thứ tự sanh, trụ, diệt. Ở đây, trong ba sát-na của mỗi tâm, ba mươi ba mươi sắc do nghiệp sanh khởi. Như vậy, mười sáu lần ba mươi là bốn mươi tám. Phương pháp này cũng áp dụng cho các tâm sau đó. Nhắm đến điều đó, đã được nói rằng “dòng tương tục của bốn mươi tám sắc do nghiệp được liên kết và diễn tiến”. “Nếu chúng không thể” có nghĩa là nếu các sắc đồng sanh với tâm tục sinh không thể làm duyên cho tâm hữu phần thứ mười bảy. Nếu tâm tử là tâm thứ mười bảy kể từ tâm tục sinh, thì sắc do nghiệp cũng sẽ không sanh khởi trong các sát-na trụ và diệt của tâm tục sinh, huống chi là trong các sát-na của tâm hữu phần. Khi như vậy, tâm ấy không nhận được duyên, sự diễn tiến không diễn tiến, dòng tương tục không được thiết lập, mà trái lại bị gián đoạn. Do đó, Ngài nói: “được gọi là sự thụ thai” v.v... Itthattāyāti itthaṃpakāratāya. Yādiso gabbhaseyyakassa attabhāvo, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tassa ca pañcakkhandhā anūnā eva hontīti āha ‘‘evaṃ paripuṇṇapañcakkhandhabhāvāyā’’ti. Upacchijjissathāti santānavicchedena vicchindeyya. Suddhaṃ nāmarūpamevāti viññāṇavirahitaṃ kevalaṃ nāmarūpameva. Avayavānaṃ pāripūri vuḍḍhi. Thirabhāvappatti virūḷhi. Mahallakabhāvappatti vepullaṃ. Tāni ca yathākkamaṃ paṭhamādivayavasena hontīti vuttaṃ ‘‘paṭhamavayavasenā’’tiādi. Vā-saddo aniyamattho, tena vassasahassadvayādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. “Để có trạng thái này” có nghĩa là để có được loại trạng thái như vậy. Điều này được nói nhắm đến bản thể của chúng sanh nằm trong thai mẹ. Và năm uẩn của chúng sanh ấy không thiếu sót, nên Ngài nói “để có trạng thái năm uẩn đầy đủ như vậy”. “Sẽ bị cắt đứt” có nghĩa là sẽ bị gián đoạn do sự chấm dứt của dòng tương tục. “Chỉ là danh và sắc thuần túy” có nghĩa là chỉ là danh và sắc đơn thuần, không có thức. Sự đầy đủ của các bộ phận là sự tăng trưởng. Sự đạt đến trạng thái vững chắc là sự phát triển. Sự đạt đến trạng thái trưởng thành là sự lớn mạnh. Và những điều ấy xảy ra theo thứ tự các giai đoạn tuổi tác từ giai đoạn đầu tiên, nên đã được nói “theo giai đoạn tuổi đầu tiên” v.v... Từ “vā” có nghĩa không xác định, do đó cần hiểu là bao gồm cả hai ngàn năm v.v... Viññāṇamevāti [Pg.105] niyamavacanaṃ, ito bāhirakappitassa attano, issarādīnañca paṭikkhepapadaṃ, na avijjādiphassādipaṭikkhepapadaṃ paṭiyogīnivattanapadattā avadhāraṇassa. Tenāha ‘‘eseva hetū’’tiādi. Ayañca nayo heṭṭhāpi sabbapadesu yathārahaṃ vattabbo. Idāni viññāṇameva nāmarūpassa padhānakāraṇanti imamatthaṃ opammavasena vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Paccekaṃ viya samuditassāpi nāmarūpassa viññāṇena vinā attakiccāsamatthataṃ dassetuṃ ‘‘tvaṃ nāmarūpaṃ nāmā’’ti ekajjhaṃ gahaṇaṃ. Purecāriketi pubbaṅgameva. Viññāṇañhi sahajātadhammānaṃ pubbaṅgamaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti. (Dha. pa. 1; netti. 90, 92; peṭako. 13, 83) bahudhāti anekappakārena paccayo hoti. “Chỉ có thức” là lời nói xác định, là từ ngữ bác bỏ ngã và Phạm Thiên v.v... được tưởng tượng bên ngoài giáo pháp này, chứ không phải là từ ngữ bác bỏ vô minh, xúc v.v..., vì sự nhấn mạnh có chức năng loại trừ đối tượng tương phản. Do đó, Ngài nói “đây là nhân” v.v... Và phương pháp này cũng nên được áp dụng một cách thích hợp trong tất cả các đoạn văn ở dưới. Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa “chỉ có thức là nguyên nhân chính của danh sắc” bằng cách ví dụ, đã được nói “ví như” v.v... Việc gộp chung “ngươi tên là danh sắc” là để chỉ ra rằng danh sắc, dù là riêng lẻ hay hợp lại, cũng không có khả năng tự thực hiện chức năng của mình nếu không có thức. “Đi trước” có nghĩa là dẫn đầu. Thật vậy, thức dẫn đầu các pháp đồng sanh. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói “các pháp do ý dẫn đầu”. “Nhiều cách” có nghĩa là làm duyên bằng nhiều loại. Kathaṃ? Vipākanāmassa hi paṭisandhiyaṃ aññaṃ vā viññāṇaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyasampayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Vatthurūpassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Ṭhapetvā pana vatthurūpaṃ sesarūpassa imesu navasu aññamaññapaccayaṃ apanetvā sesehi aṭṭhahi paccayehi paccayo hoti. Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pana asaññasattarūpassa, pañcavokāre vā kammajassa suttantikapariyāyato upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Avasesañhi paṭhamabhavaṅgato pabhuti sabbampi viññāṇaṃ tassa nāmarūpassa yathārahaṃ paccayo hotīti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana paccayanaye dassiyamāne sabbāpi mahāpakaraṇakathā ānetabbā hotīti na vitthāritā. Kathaṃ panetaṃ paccetabbaṃ ‘‘paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī’’ti? Suttato, yuttito ca. Pāḷiyañhi ‘‘cittānuparivattino dhammā’’tiādinā (dha. sa. mātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā āgatā. Yuttito pana idha cittajena rūpena diṭṭhena adiṭṭhassāpi rūpassa viññāṇaṃ paccayo hotīti viññāyati. Cittehi pasanne, appasanne vā tadanurūpāni rūpāni uppajjamānāni diṭṭhāni, diṭṭhena ca adiṭṭhassa anumānaṃ hotīti. Iminā idha ‘‘diṭṭhena cittajarūpena adiṭṭhassāpi paṭisandhirūpassa viññāṇaṃ paccayo hotī’’ti paccetabbametaṃ. Kammasamuṭṭhānassāpi hi rūpassa cittasamuṭṭhānassa viya viññāṇapaccayatā paṭṭhāne āgatāti. Như thế nào? Thật vậy, trong lúc tái sanh, thức hoặc là thức khác là duyên cho danh dị thục bằng chín cách bởi các duyên: câu sanh, hỗ tương, y chỉ, dị thục, vật thực, quyền, tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Đối với sắc vật chất (vatthurūpa), trong lúc tái sanh, (thức) là duyên bằng chín cách bởi các duyên: câu sanh, hỗ tương, y chỉ, dị thục, vật thực, quyền, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Tuy nhiên, ngoại trừ sắc vật chất, đối với các sắc còn lại, trong chín duyên này, sau khi loại bỏ duyên hỗ tương, (thức) là duyên bởi tám duyên còn lại. Hơn nữa, hành thức (abhisaṅkhāraviññāṇa) chỉ là duyên bằng một cách cho sắc của chúng sanh vô tưởng, hoặc cho sắc do nghiệp sanh trong cõi năm uẩn, theo phương pháp kinh tạng, qua phương diện cận y duyên. Thật vậy, cần phải hiểu rằng tất cả thức kể từ hữu phần đầu tiên trở đi đều là duyên cho danh và sắc ấy một cách tương xứng. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn về phần chi tiết, khi phương pháp duyên được trình bày, toàn bộ luận giải của Đại Bộ (Paṭṭhāna) cần được dẫn ra, nên không được trình bày chi tiết. Nhưng làm thế nào để hiểu được điều này: ‘danh và sắc tái sanh có thức làm duyên’? (Hiểu được) từ kinh điển và từ lý luận. Thật vậy, trong Pāli, tính chất có thức làm duyên của thọ, v.v... đã được đề cập đến nhiều lần theo phương pháp bắt đầu bằng ‘các pháp tùy chuyển theo tâm’ (Dhammasaṅgaṇī, Mātikā 62). Còn về lý luận, ở đây, nhờ thấy được sắc do tâm sanh, người ta hiểu rằng thức là duyên cho cả sắc không thấy được. Người ta đã thấy các sắc tương ứng sanh khởi khi tâm hoan hỷ hoặc không hoan hỷ, và nhờ cái đã thấy mà có sự suy luận về cái không thấy. Do đó, ở đây, cần phải hiểu rằng: ‘nhờ sắc do tâm sanh đã thấy được, thức là duyên cho cả sắc tái sanh không thấy được’. Thật vậy, trong Paṭṭhāna, tính chất có thức làm duyên của sắc do nghiệp sanh cũng đã được đề cập đến giống như của sắc do tâm sanh. 116. Idha [Pg.106] samudaya-saddo samudāya-saddo viya samūhapariyāyoti āha ‘‘dukkharāsisambhavo’’ti. Ekakoti asahāyo rājaparisārahito. Passeyyāma te rājabhāvaṃ amhehi vināti adhippāyo. Yathārahaṃ parisaṃ rañjetīti hi rājā. Atthatoti atthasiddhito avadantampi vadati viya. ‘‘Hadayavatthu’’nti imināva tannissayopi gahito vāti daṭṭhabbaṃ. Ānantariyabhāvato nissayanissayopi ‘‘nissayo’’ tveva vuccatīti. Paṭisandhiviññāṇaṃ nāma bhaveyyāsi, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho. Tenāha ‘‘passeyyāmā’’tiādi. Bahudhāti anekadhā paccayo hoti. Kathaṃ? Nāmaṃ tāva paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttaatthiavigatapaccayehi sattadhā viññāṇassa paccayo hotīti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti. Avipākaṃ pana nāmaṃ yathāvuttesu paccayesu ṭhapetvā vipākapaccayaṃ itarehi chahi paccayehi paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti aññathāpi paccayo hoti, tañca kho pavattiyaṃyeva, na paṭisandhiyaṃ. Rūpato pana hadayavatthu paṭisandhiyaṃ viññāṇassa sahajātaaññamaññanissayavippayuttaatthi avigatapaccayehi chadhāva paccayo hoti. Pavattiyaṃ pana sahajātaaññamaññapaccayavajjitehi pañcahi purejātapaccayena saha teheva paccayehi paccayo hoti. Cakkhāyatanādibhedaṃ pana pañcavidhampi rūpaṃ yathākkamaṃ cakkhuviññāṇādibhedassa viññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hotīti evaṃ nāmarūpaṃ viññāṇassa bahudhā paccayo hotīti veditabbaṃ. 116. Ở đây, từ ‘samudaya’ (tập khởi) cũng giống như từ ‘samudāya’ (tập hợp), là một từ đồng nghĩa với sự tụ tập, nên ngài nói ‘sự sanh khởi của khối khổ’. ‘Ekako’ là không có bạn đồng hành, không có đoàn tùy tùng của vua. Ý muốn nói: ‘Chúng ta hãy xem vương vị của ngài ra sao khi không có chúng tôi’. Thật vậy, vị vua là người làm cho đoàn tùy tùng vui lòng một cách tương xứng. ‘Atthato’ là do sự thành tựu của ý nghĩa, giống như nói về điều không được nói. Cần phải hiểu rằng qua từ ‘ý vật’ (hadayavatthu), cái nương tựa vào nó cũng được bao gồm. Do là trạng thái vô gián, nên cái nương tựa của cái nương tựa cũng được gọi là ‘nương tựa’. Ý nghĩa là: ‘Ngươi có thể là thức tái sanh, nhưng điều đó không thể xảy ra’. Do đó, ngài nói ‘chúng ta hãy xem’, v.v... ‘Bahudhā’ là (duyên) bằng nhiều cách, bằng vô số cách. Như thế nào? Trước hết, trong lúc tái sanh, danh là duyên cho thức bằng bảy cách bởi các duyên: câu sanh, hỗ tương, y chỉ, dị thục, tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Đôi khi ở đây, nó cũng là duyên bằng nhân duyên, đôi khi bằng vật thực duyên. Còn danh bất dị thục, trong các duyên đã nói, sau khi loại trừ dị thục duyên, nó là duyên bằng sáu duyên còn lại. Đôi khi ở đây, nó cũng là duyên bằng nhân duyên, đôi khi bằng vật thực duyên, nhưng điều đó chỉ xảy ra trong dòng sinh mệnh, không phải trong lúc tái sanh. Về phần sắc, trong lúc tái sanh, ý vật chỉ là duyên cho thức bằng sáu cách bởi các duyên: câu sanh, hỗ tương, y chỉ, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Còn trong dòng sinh mệnh, nó là duyên bởi năm duyên (ngoại trừ duyên câu sanh và hỗ tương) cùng với tiền sanh duyên. Còn năm loại sắc, như nhãn xứ, v.v..., theo thứ tự, là duyên cho các loại thức như nhãn thức, v.v... bởi các duyên: y chỉ, tiền sanh, quyền, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Như vậy, cần phải hiểu rằng danh và sắc là duyên cho thức bằng nhiều cách. Yvāyamanukkamena viññāṇassa nāmarūpaṃ, paṭisandhināmarūpassa, ca viññāṇaṃ pati paccayabhāvo, so kadāci viññāṇassa sātisayo, kadāci nāmarūpassa, kadāci ubhinnaṃ sadisoti tividhopi so ‘‘ettāvatā’’ti padena ekajjhaṃ gahitoti dassento ‘‘viññāṇe…pe… pavattesū’’ti vatvā puna yamidampi viññāṇaṃ nāmarūpasaññitānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ aññamaññanissayena pavattānaṃ ettakena sabbā saṃsāravaṭṭappavattīti imamatthaṃ dassento ‘‘ettakena…pe… paṭisandhiyo’’ti āha. Tattha ettakenāti ettakeneva, na ito aññena kenaci kārakavedakasabhāvena attanā, issarādinā vāti attho. Antogadhāvadhāraṇañhetaṃ padaṃ. Trạng thái làm duyên theo thứ tự của danh và sắc đối với thức, và của thức đối với danh và sắc tái sanh, đôi khi nổi trội về phía thức, đôi khi về phía danh và sắc, đôi khi tương đương cho cả hai. Để chỉ ra rằng cả ba phương diện này đều được gộp chung lại bởi từ ‘ettāvatā’ (chừng ấy), ngài đã nói ‘trong thức… cho đến… trong các dòng sinh mệnh’. Rồi lại, để chỉ ra ý nghĩa rằng ‘chừng ấy’ là toàn bộ sự vận hành của vòng luân hồi, bao gồm thức và năm uẩn được gọi là danh và sắc, diễn tiến nhờ sự nương tựa lẫn nhau, ngài đã nói ‘bởi chừng ấy… cho đến… các sự tái sanh’. Trong đó, ‘ettakena’ có nghĩa là ‘chỉ bởi chừng ấy’, không phải bởi bất kỳ một tác nhân hay một người cảm thọ nào khác có bản chất như một tự ngã, một đấng sáng tạo, v.v... Từ này bao hàm một sự xác định ngầm. Vacanamattameva [Pg.107] adhikiccāti dāsādīsu sirivaḍḍhakādi-saddā viya atathattā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattassa. Tenāha ‘‘atthaṃ adisvā’’ti. Vohārassāti voharaṇamattassa. Pathoti pavattimaggo pavattiyā visayo. Yasmā saraṇakiriyāvasena puggalo ‘‘sato’’ti vuccati, sampajānanakiriyāvasena ‘‘sampajāno’’ti, tasmā vuttaṃ ‘‘kāraṇāpadesavasenā’’ti. Kāraṇaṃ niddhāretvā utti niruttīti. Ekameva atthaṃ ‘‘paṇḍito’’tiādinā pakārato ñāpanato ‘‘paññattī’’ti vadanti. So eva hi ‘‘paṇḍito’’ti ca ‘‘byatto’’ti ca ‘‘medhāvī’’ti ca paññāpīyatīti. Paṇḍiccappakārato pana paṇḍito, veyyattiyappakārato byattoti paññāpīyatīti evaṃ pakārato paññāpanato paññatti. Yasmā idha adhivacananiruttipaññattipadāni samānatthāni. Sabbañca vacanaṃ adhivacanādibhāvaṃ bhajati, tasmā kesuci vacanavisesesu visesena pavattehi adhivacanādisaddehi sabbāni vacanāni paññattiatthappakāsanasāmaññena vuttānīti iminā adhippāyena ayamatthayojanā katāti veditabbā. Câu 'chỉ dựa vào lời nói suông' có nghĩa là: do không phải như vậy, giống như các từ Sirivaḍḍhaka (Tăng phước) v.v... đối với hạng tôi tớ, nên nó chỉ diễn tiến dựa trên lời nói suông. Do đó, ngài nói 'không thấy được ý nghĩa'. 'Của sự giao tiếp' nghĩa là chỉ là sự giao tiếp. 'Con đường' là con đường diễn tiến, là đối tượng của sự diễn tiến. Bởi vì do hành động ghi nhớ mà một người được gọi là 'sato' (có niệm), do hành động tỉnh giác mà được gọi là 'sampajāno' (tỉnh giác), do đó được nói là 'do sự chỉ định nguyên nhân'. 'Nirutti' (ngữ nguyên) là lời nói sau khi đã xác định nguyên nhân. Họ gọi là 'paññatti' (chế định) vì nó làm cho biết một ý nghĩa duy nhất theo nhiều cách khác nhau, như là 'bậc trí' v.v... Vì chính người ấy được chế định là 'bậc trí', là 'người thông thái', là 'người có trí tuệ'. Theo phương diện trí tuệ thì được chế định là 'bậc trí', theo phương diện thông thạo thì được chế định là 'người thông thái', như vậy, do sự làm cho biết theo nhiều cách khác nhau nên gọi là chế định. Bởi vì ở đây các từ danh xưng, ngữ nguyên, chế định có cùng ý nghĩa. Và tất cả lời nói đều có thể trở thành danh xưng v.v... Do đó, mặc dù các từ danh xưng v.v... được dùng một cách đặc biệt trong một số lời nói đặc biệt, nhưng tất cả lời nói đều được nói đến với ý nghĩa chung là biểu thị ý nghĩa chế định. Nên hiểu rằng sự giải thích ý nghĩa này được thực hiện với chủ ý như vậy. Atha vā adhi-saddo uparibhāve, upari vacanaṃ adhivacanaṃ. Kassa upari? Pakāsetabbassa atthassāti pākaṭo yamattho. Adhīnaṃ vā vacanaṃ adhivacanaṃ. Kena adhīnaṃ? Atthena. Tathā taṃtaṃatthappakāsena nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ nirutti. Pathavīdhātupurisāditaṃtaṃpakārena ñāpanato paññattīti evaṃ adhivacanādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā, aññathā sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakappakārānameva niruttitā, ‘‘paṇḍito viyatto’’ti evaṃ pakārānameva ekameva atthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ paññattitā ca āpajjeyyāti. Evaṃ tīhipi nāmehi vuttassa vohārassa pavattimaggopi saha viññāṇena nāmarūpanti ettāvatāva icchitabbo. Tenāha ‘‘itī’’tiādi. Paññāya avacaritabbanti paññāya pavattitabbaṃ, ñeyyanti attho. Tenāha ‘‘jānitabba’’nti. Vaṭṭanti kilesavaṭṭaṃ, kammavaṭṭaṃ, vipākavaṭṭanti tividhampi vaṭṭaṃ. Vattatīti pavattati. Tayidaṃ ‘‘jāyethā’’tiādinā pañcahi padehi vuttassa atthassa nigamanavasena vuttaṃ. Ādi-saddena itthītipurisātiādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Nāmapaññattatthāyāti khandhādiphassādisattādiitthādināmassa paññāpanatthāya. Vatthupi ettāvatāva. Tenāha ‘‘khandhapañcakampi ettāvatāva paññāyatī’’ti. Ettāvatā ettakena, saha viññāṇena nāmarūpappavattiyāti attho. Hoặc là, từ 'adhi' có nghĩa là ở trên, lời nói ở trên là danh xưng. Ở trên cái gì? Ý nghĩa rõ ràng là ở trên ý nghĩa cần được biểu thị. Hoặc lời nói phụ thuộc là danh xưng. Phụ thuộc vào cái gì? Vào ý nghĩa. Tương tự, lời nói được xác định, được quy định bởi sự biểu thị ý nghĩa này hay ý nghĩa kia là ngữ nguyên. Chế định là do làm cho biết theo cách này hay cách khác về địa đại, con người, v.v... Như vậy, nên hiểu sự vận hành của các từ danh xưng v.v... trong tất cả lời nói, nếu không, sẽ dẫn đến tình trạng chỉ có những loại từ như Sirivaḍḍhaka, Dhanavaḍḍhaka mới là ngữ nguyên, và chỉ có những loại từ làm cho biết một ý nghĩa duy nhất theo cách này hay cách khác như 'bậc trí', 'người thông thái' mới là chế định. Như vậy, con đường diễn tiến của sự giao tiếp được nói đến bằng ba tên gọi này cũng chính là danh sắc cùng với thức, chỉ nên mong muốn đến chừng ấy. Do đó, ngài nói 'như vậy' v.v... 'Cần được vận hành bởi trí tuệ' nghĩa là cần được vận hành bởi trí tuệ, nghĩa là cần được biết. Do đó, ngài nói 'cần được biết'. 'Vòng luân hồi' là cả ba loại vòng luân hồi: phiền não luân, nghiệp luân, và dị thục luân. 'Vattati' nghĩa là diễn tiến. Điều này được nói như là phần kết luận cho ý nghĩa đã được trình bày bằng năm từ bắt đầu bằng 'jāyetha' (sanh khởi). Nên hiểu rằng từ 'v.v...' cũng bao gồm cả 'phụ nữ', 'đàn ông' v.v... 'Để chế định tên gọi' nghĩa là để chế định tên gọi của uẩn v.v..., xúc v.v..., chúng sanh v.v..., phụ nữ v.v... Vật cũng chỉ đến chừng ấy. Do đó, ngài nói 'năm uẩn cũng được biết đến chừng ấy'. 'Bởi chừng ấy' nghĩa là bởi chừng ấy, tức là bởi sự diễn tiến của danh sắc cùng với thức. Attapaññattivaṇṇanā Giải Thích Về Chế Định Ngã 117. Anusandhiyati [Pg.108] etenāti anusandhi, heṭṭhā āgatadesanāya anusandhānavasena pavattā uparidesanā, sā paṭhamapadassa dassitā, idāni dutiyapadassa dassetabbāti tamatthaṃ dassento ‘‘iti bhagavā’’tiādimāha. Rūpinti rūpavantaṃ. Parittanti na vipulaṃ, appakanti attho. Yasmā attā nāma koci paramatthato natthi. Kevalaṃ pana diṭṭhigatikānaṃ parikappitamattaṃ, tasmā yattha nesaṃ attasaññā, yathā cassa rūpibhāvādiparikappanā hoti, taṃ dassento ‘‘yo’’tiādimāha. Rūpiṃ parittanti attano upaṭṭhitakasiṇarūpavasena rūpiṃ, tassa avaḍḍhitabhāvena parittaṃ. Paññapeti nīlakasiṇādivasena nānākasiṇalābhī. Tanti attānaṃ. Anantanti kasiṇanimittassa appamāṇatāya paricchedassa anupaṭṭhānato antarahitaṃ. Ugghāṭetvāti bhāvanāya apanetvā. Nimittaphuṭṭhokāsanti tena kasiṇanimittena phuṭṭhappadesaṃ. Tesūti catūsu arūpakkhandhesu. Viññāṇamattamevāti ‘‘viññāṇamayo attā’’ti evaṃvādī. 117. 'Anusandhi' (sự nối kết) là cái mà người ta dùng để nối kết. Bài thuyết giảng ở sau, diễn tiến bằng cách nối kết với bài thuyết giảng đã đến ở trước, điều đó đã được chỉ ra cho câu đầu tiên, bây giờ cần được chỉ ra cho câu thứ hai. Để chỉ ra ý nghĩa đó, ngài nói 'như vậy, Đức Thế Tôn' v.v... 'Có sắc' nghĩa là có sắc. 'Nhỏ hẹp' nghĩa là không rộng lớn, nghĩa là ít ỏi. Bởi vì theo chân đế, không có cái gì gọi là ngã cả. Nó chỉ đơn thuần là sự tưởng tượng của những người theo tà kiến. Do đó, để chỉ ra nơi mà họ có tưởng về ngã, và cách mà sự tưởng tượng về việc có sắc v.v... của nó xảy ra, ngài nói 'người nào' v.v... 'Có sắc và nhỏ hẹp' nghĩa là có sắc theo phương diện sắc của đề mục kasina đã hiện khởi nơi mình, và nhỏ hẹp do nó chưa được phát triển. Người chế định là người đã đắc các loại kasina khác nhau, như kasina xanh v.v... 'Cái đó' là ngã. 'Vô biên' là không có giới hạn, do tướng kasina là vô lượng và sự phân định không hiện khởi. 'Sau khi loại bỏ' nghĩa là sau khi loại bỏ bằng sự tu tập. 'Không gian được tướng chạm đến' là nơi đã được tướng kasina ấy chạm đến. 'Trong những cái đó' là trong bốn uẩn vô sắc. 'Chỉ là thức' là người có chủ trương 'ngã được làm bằng thức'. 118. ‘‘Etarahī’’ti sāvadhāraṇamidaṃ padanti tadatthaṃ dassento ‘‘idānevā’’ti vatvā avadhāraṇena nivattitamatthaṃ āha ‘‘na ito para’’nti. Tattha tattheva sattā ucchijjantīti ucchedavādī, tenāha ‘‘ucchedavasenetaṃ vutta’’nti. Bhāvinti sabbaṃ sadā bhāviṃ avinassanakaṃ. Tenāha ‘‘sassatavasenetaṃ vutta’’nti. Atathāsabhāvanti yathā paravādī vadanti, na tathā sabhāvaṃ. Tathabhāvāyāti ucchedabhāvāya vā sassatabhāvāya vā. Aniyamavacanañhetaṃ vuttaṃ sāmaññajotanāvasena. Sampādessāmīti tathabhāvaṃ assa sampannaṃ katvā dassayissāmi, patiṭṭhāpessāmīti attho. Tathā hi vakkhati ‘‘sassatavādañca jānāpetvā’’tiādi. (Dī. ni. aṭṭha. 2.118) imināti ‘‘atathaṃ vā panā’’tiādi vacanena, anucchedasabhāvampi samānaṃ sassatavādino mativasenāti adhippāyo. Upakappessāmīti upecca samatthayissāmi. 118. Từ 'bây giờ' này có tính xác định. Để chỉ ra ý nghĩa đó, sau khi nói 'chính là bây giờ', ngài nói về ý nghĩa được loại trừ bởi sự xác định là 'không phải sau này'. Người theo đoạn kiến cho rằng 'chúng sanh bị đoạn diệt ngay tại nơi đó'. Do đó, ngài nói 'điều này được nói theo quan điểm đoạn kiến'. 'Thường còn' là tất cả đều thường còn, không bị hủy diệt. Do đó, ngài nói 'điều này được nói theo quan điểm thường kiến'. 'Không có thực thể như vậy' nghĩa là không có thực thể như cách những người theo tà thuyết nói. 'Để trở thành như vậy' là để trở thành đoạn diệt hoặc để trở thành thường còn. Đây là lời nói không xác định, được nói để chỉ ra một cách chung chung. 'Ta sẽ làm cho thành tựu' nghĩa là ta sẽ chỉ ra, sẽ thiết lập, sau khi làm cho trạng thái như vậy của nó được thành tựu. Thật vậy, ngài sẽ nói 'sau khi làm cho biết về thường kiến' v.v... (Dī. ni. aṭṭha. 2.118) Bằng câu này, tức là bằng lời nói bắt đầu bằng 'hoặc là không phải như vậy', chủ ý là: mặc dù có bản chất không đoạn diệt, nhưng (nói) theo quan điểm của người theo thường kiến. 'Ta sẽ gán cho' nghĩa là sau khi đến gần, ta sẽ chứng minh. Evaṃ samānanti evaṃ bhūtaṃ samānaṃ. Rūpakasiṇajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena, adhigamanavasena taṃ etassa atthīti rūpīti āha ‘‘rūpinti rūpakasiṇalābhi’’nti. Parittattānudiṭṭhīti ettha rūpī-saddopiāvuttiādinayena ānetvā vattabbo, rūpībhāvampi hi so diṭṭhigatiko parittabhāvaṃ viya [Pg.109] attano abhinivissa ṭhitoti. Arūpinti etthāpi eseva nayo. ‘‘Pattapalāsabahulagacchasaṅkhepena ghanagahanajaṭāvitānā nātidīghasantānā valli, tabbiparītā latā’’ti vadanti. Appahīnaṭṭhenāti maggena asamucchinnabhāvena. Kāraṇalābhe sati uppajjanārahatā anusayanaṭṭho. Evaṃ samānaṃ có nghĩa là evaṃ bhūtaṃ samānaṃ (là như vậy). Rūpakasiṇajjhānaṃ (thiền sắc biến xứ) là rūpaṃ (sắc) do sự lược bỏ hậu tố, do ý nghĩa đã chứng đắc nên nói rằng người ấy có cái đó, vì vậy gọi là rūpī (người có sắc), nên đã nói: “Rūpin có nghĩa là người đắc sắc biến xứ”. Ở đây, trong câu parittattānudiṭṭhi (kiến chấp về tự ngã nhỏ nhoi), từ rūpī cũng nên được hiểu theo phương pháp lặp lại v.v..., vì người có tà kiến ấy cũng chấp thủ vào trạng thái có sắc của mình giống như trạng thái nhỏ nhoi. Trong từ arūpin (vô sắc) cũng theo phương pháp tương tự. Người ta nói: “Valli là loại dây leo có nhiều lá, nhiều cành, rậm rạp, chằng chịt, thân không quá dài; latā thì ngược lại”. Appahīnaṭṭhena (với ý nghĩa chưa được đoạn trừ) là do chưa được cắt đứt bởi đạo. Anusayanaṭṭho (ý nghĩa của tùy miên) là khả năng sanh khởi khi có được nhân duyên. Arūpakasiṇaṃ nāma kasiṇugghāṭiṃ ākāsaṃ, na paricchinnākāsakasiṇaṃ. ‘‘Ubhayampi arūpakasiṇamevā’’ti keci. Arūpakkhandhagocaraṃ vāti vedanādayo arūpakkhandhā ‘‘attā’’ti abhinivesassa gocaro etassāti arūpakkhandhagocaro, diṭṭhigatiko, taṃ arūpakkhandhagocaraṃ. Vā-saddo vuttavikappattho. Saddayojanā pana arūpaṃ arūpakkhandhā gocarabhūtā etassa atthīti arūpī, taṃ arūpiṃ. Lābhino cattāroti rūpakasiṇādilābhavasena taṃ taṃ diṭṭhivādaṃ sayameva parikappetvā taṃ ādāya paggayha paññāpanakā cattāro diṭṭhigatikā. Tesaṃ antevāsikāti tesaṃ lābhīnaṃ vādaṃ paccakkhato, paramparāya ca uggahetvā tatheva naṃ khamitvā rocetvā paññāpanakā cattāro. Takkikā cattāroti kasiṇajjhānassa alābhino kevalaṃ takkanavaseneva yathāvutte cattāro diṭṭhivāde sayameva abhinivissa paggayha ṭhitā cattāro. Tesaṃ antevāsikā pubbe vuttanayena veditabbā. Arūpakasiṇaṃ (vô sắc biến xứ) là hư không đã được tháo gỡ biến xứ, không phải là hư không biến xứ có giới hạn. Một số vị nói: “Cả hai đều là vô sắc biến xứ”. Hoặc arūpakkhandhagocaraṃ (có đối tượng là các uẩn vô sắc), nghĩa là các uẩn vô sắc như thọ v.v... là đối tượng của sự chấp thủ “là tự ngã” của người ấy, nên gọi là arūpakkhandhagocaro (người có đối tượng là các uẩn vô sắc), là người có tà kiến, đó là arūpakkhandhagocaraṃ. Từ vā có nghĩa là sự lựa chọn đã được nói đến. Về cấu trúc từ, arūpaṃ (vô sắc), các uẩn vô sắc là đối tượng của người ấy, nên gọi là arūpī (người có vô sắc), đó là arūpiṃ. Lābhino cattāro (bốn người chứng đắc) là bốn người có tà kiến, do chứng đắc sắc biến xứ v.v... mà tự mình tưởng tượng ra tà kiến ấy, rồi chấp nhận và tuyên bố nó. Tesaṃ antevāsikā (đệ tử của họ) là bốn người, sau khi học thuyết của những người chứng đắc ấy một cách trực tiếp và qua truyền thống, đã chấp nhận, ưa thích và tuyên bố nó như vậy. Takkikā cattāro (bốn nhà lý luận) là bốn người không chứng đắc thiền biến xứ, chỉ đơn thuần bằng lý luận mà tự mình chấp thủ và giữ vững bốn tà kiến đã nói. Tesaṃ antevāsikā (đệ tử của họ) nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở trước. Naattapaññattivaṇṇanā Giải Thích Về Việc Không Chế Định Tự Ngã 119. Āraddhavipassakopīti samparāyikavipassakopi, tena balavavipassanāya ṭhitaṃ puggalaṃ dasseti. Na paññapeti eva abahussuto pīti adhippāyo. Tādiso hi vipassanāya ānubhāvo. Sāsanikopi jhānābhiññālābhī ‘‘na paññapetī’’ti na vattabboti so idha na uddhaṭo. Idāni nesaṃ apaññāpane kāraṇaṃ dasseti ‘‘etesañhī’’tiādinā. Icceva ñāṇaṃ hoti, na viparītaggāho tassa kāraṇassa dūrasamussāritattā. Arūpakkhandhā icceva ñāṇaṃ hotīti yojanā. 119. Āraddhavipassakopi (ngay cả người đã bắt đầu thực hành minh sát) cũng có nghĩa là samparāyikavipassako (người thực hành minh sát cho đời sau), qua đó chỉ ra người đang an trú trong minh sát mạnh mẽ. Ý nghĩa là na paññapeti eva abahussuto pi (ngay cả người ít học cũng không chế định). Uy lực của minh sát là như vậy. Ngay cả người trong giáo pháp đã chứng đắc thiền và thắng trí cũng không thể nói là “không chế định”, vì vậy người ấy không được đề cập ở đây. Bây giờ, ngài chỉ ra lý do cho việc họ không chế định bằng câu “etesañhi” v.v... Chỉ có trí tuệ như vậy, không có sự chấp thủ sai lầm, vì nguyên nhân của nó đã được loại bỏ xa. Nên hiểu là: “Chỉ có trí tuệ biết rằng đó là các uẩn vô sắc”. Attasamanupassanāvaṇṇanā Giải Thích Về Sự Quán Xét Tự Ngã 121. Diṭṭhivasena samanupassitvā, na ñāṇavasena. Sā ca samanupassanā atthato diṭṭhidassanavasena. 121. Quán xét theo phương diện tà kiến, không phải theo phương diện trí tuệ. Và sự quán xét ấy, về mặt ý nghĩa, là theo phương diện thấy bằng tà kiến. ‘‘Vedanaṃ [Pg.110] attato samanupassatī’’ti evaṃ āgatā vedanākkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi. Iṭṭhādibhedaṃ ārammaṇaṃ na paṭisaṃvedetīti appaṭisaṃvedanoti vedakabhāvapaṭikkhepamukhena sañjānanādibhāvopi paṭikkhitto hoti tadavinābhāvatoti āha ‘‘iminā rūpakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitā’’ti. ‘‘Attā me vediyatī’’ti iminā appaṭisaṃvedanattaṃ paṭikkhipati. Tenāha ‘‘nopi appaṭisaṃvedano’’ti. ‘‘Vedanādhammo’’ti pana iminā ‘‘vedanā me attā’’ti imaṃ vādaṃ paṭikkhipati. Vedanāsaṅkhāto dhammo etassa atthīti hi vedanādhammoti vedanāya samannāgatabhāvaṃ tassa paṭijānāti. Tenāha ‘‘etassa ca vedanādhammo avippayuttasabhāvo’’ti. Saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitāti ānetvā sambandho. ‘‘Vedanāsampayuttattā vediyatī’’ti taṃsampayogato taṃkiccakatamāha yathā cetanāyogato cetano purisoti. Sabbesampi taṃ sārammaṇadhammānaṃ ārammaṇānubhavanaṃ labbhateva, tañca kho ekadesato phuṭṭhatāmattato, vedanāya pana vissavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasānubhavananti. Tassā vasena saññādayopi taṃsampayuttattā ‘‘vediyatī’’ti vuccanti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘ārammaṇarasānubhavanaṭṭhānaṃ patvā sesasampayuttadhammā ekadesamattakameva anubhavantī’’ti, (dha. sa. aṭṭha. 1 dhammuddesakathā) rājasūdanidassanena vāyamattho tattha vibhāvito eva. Etassāti saññādikkhandhattayassa. ‘‘Avippayuttasabhāvo’’ti iminā avisaṃyogajanitaṃ kañci visesaṃ ṭhānaṃ dīpeti. “Quán xét thọ là tự ngã” là thân kiến dựa trên thọ uẩn đã được nói đến như vậy. “Không cảm nhận đối tượng có sự phân biệt như khả ái v.v...” là appaṭisaṃvedano (vô cảm), qua việc phủ nhận trạng thái là người cảm thọ, trạng thái tri nhận v.v... cũng bị phủ nhận do không thể tách rời, nên đã nói: “Qua đây, thân kiến dựa trên sắc uẩn đã được nói đến”. Bằng câu “Tự ngã của tôi cảm thọ”, người ấy phủ nhận trạng thái vô cảm. Do đó, đã nói: “Cũng không phải là vô cảm”. Còn bằng câu “có pháp thọ”, người ấy phủ nhận chủ trương “thọ là tự ngã của tôi”. Vì vedanādhammo có nghĩa là người này có pháp được gọi là thọ, nên thừa nhận trạng thái của người ấy là có đi kèm với thọ. Do đó, đã nói: “Và đối với người này, pháp thọ là bản chất không thể tách rời”. Nên liên kết với câu: “Thân kiến dựa trên tưởng, hành, và thức uẩn đã được nói đến”. “Do tương ưng với thọ nên cảm nhận”, câu này nói lên việc thực hiện chức năng đó do sự tương ưng, giống như người ta là người có tư duy (cetano) do có tác ý (cetanā). Đối với tất cả các pháp có đối tượng ấy, việc cảm nhận đối tượng chắc chắn có được, nhưng chỉ là một phần, chỉ ở mức độ tiếp xúc; còn đối với thọ, đó là sự cảm nhận hương vị của đối tượng với tư cách là chủ thể. Do đó, tưởng v.v... do tương ưng với thọ nên được gọi là “cảm nhận”. Thật vậy, trong Aṭṭhasālinī đã nói: “Khi đạt đến trạng thái cảm nhận hương vị của đối tượng, các pháp tương ưng khác chỉ cảm nhận một phần mà thôi”, (Dhs.A. 1, Dhammuddesakathā) và ý nghĩa này đã được làm rõ ở đó bằng ví dụ về người đầu bếp của vua. Etassa (của cái này) là của ba uẩn: tưởng, v.v... Bằng câu “bản chất không thể tách rời”, ngài chỉ ra một trạng thái đặc biệt nào đó được tạo ra từ sự không tách rời. 122. Tatthāti tesu vāresu. Tīsu diṭṭhigatikesūti ‘‘vedanā me attā’’ti, ‘‘appaṭisaṃvedano me attā’’ti, ‘‘vedanādhammo me attā’’ti ca evaṃvādesu tīsu diṭṭhigatikesu. Tissannaṃ vedanānaṃ bhinnasabhāvattā sukhaṃ vedanaṃ ‘‘attā’’ti samanupassato dukkhaṃ, adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ ‘‘attā’’ti samanupassanā na yuttā. Evaṃ sesadvaye pīti āha ‘‘yo yo yaṃ yaṃ vedanaṃ attāti samanupassatī’’ti. 122. Tattha có nghĩa là tesu vāresu (trong những trường hợp đó). Tīsu diṭṭhigatikesu (trong ba người có tà kiến) là trong ba người có tà kiến với các chủ trương như: “thọ là tự ngã của tôi”, “tự ngã của tôi không cảm thọ”, và “tự ngã của tôi có pháp thọ”. Do ba loại thọ có bản chất khác nhau, nên đối với người quán xét lạc thọ là “tự ngã”, việc quán xét khổ thọ hoặc bất khổ bất lạc thọ là “tự ngã” là không hợp lý. Tương tự đối với hai trường hợp còn lại, nên đã nói: “Bất cứ ai quán xét bất cứ thọ nào là tự ngã...”. 123. ‘‘Hutvā abhāvato’’ti iminā udayabbayavantatāya aniccāti dasseti, ‘‘tehi tehī’’tiādinā anekakāraṇasaṅkhatattā saṅkhatāti. Taṃ taṃ paccayanti ‘‘indriyaṃ, ārammaṇaṃ, viññāṇaṃ, sukha, vedanīyo phasso’’ti [Pg.111] evaṃ ādikaṃ taṃ taṃ attano kāraṇaṃ paṭicca nissāya sammā sassatādibhāvassa, ucchedādibhāvassa ca abhāvena ñāyena samakāraṇena sadisakāraṇena anurūpakāraṇena uppannā. Khayasabhāvāti khayadhammā, vayasabhāvāti vayadhammā virajjanasabhāvāti virāgadhammā, nirujjhanasabhāvāti nirodhadhammā, catūhipi padehi vedanāya bhaṅgabhāvameva dasseti. Tenāha ‘‘khayoti…pe… khayadhammātiādi vutta’’nti. 123. Bằng câu “sau khi có rồi không có” (hutvā abhāvato), ngài cho thấy (thọ) là vô thường do có sự sanh và diệt. Bằng câu “do các nguyên nhân này, các nguyên nhân kia” (tehi tehī), v.v… (ngài cho thấy thọ) là pháp hữu vi do được cấu thành bởi nhiều nguyên nhân. (Thọ) sanh khởi do duyên vào, nương vào các nguyên nhân riêng của nó như là “căn, cảnh, thức, xúc khả lạc” v.v… một cách chơn chánh, do không có thường kiến v.v… và đoạn kiến v.v…, theo lý lẽ, do nguyên nhân tương đồng, do nguyên nhân tương tự, do nguyên nhân tương ứng. Có bản chất hủy hoại (khayasabhāvā) là có pháp hủy hoại (khayadhammā). Có bản chất tiêu vong (vayasabhāvā) là có pháp tiêu vong (vayadhammā). Có bản chất ly tham (virajjanasabhāvā) là có pháp ly tham (virāgadhammā). Có bản chất đoạn diệt (nirujjhanasabhāvā) là có pháp đoạn diệt (nirodhadhammā). Bằng cả bốn thuật ngữ, ngài chỉ cho thấy trạng thái tan rã của thọ. Do đó, ngài nói: “Sự hủy hoại… cho đến… được gọi là có pháp hủy hoại, v.v…” Vigatoti sabhāvavigamena vigato. Ekassevāti ekasseva diṭṭhigatikassa. Tīsupi kālesūti tissannaṃ vedanānaṃ pavattikālesu. Eso me attāti ‘‘eso sukhavedanāsabhāvo, dukkhaadukkhamasukhavedanāsabhāvo me attā’’ti kiṃ pana hotī, ekasseva bhinnasabhāvataṃ anummattako kathaṃ paccetīti adhippāyena pucchati. Itaro evampi tassa na hoti yevāti dassento ‘‘kiṃ pana na bhavissatī’’tiādimāha. Visesenāti sukhādivibhāgena. Sukhañca dukkhañcāti ettha ca-saddena adukkhamasukhaṃ saṅgaṇhāti, sukhasaṅgahameva vā tena kataṃ santasukhumabhāvato. Avisesenāti avibhāgena vedanāsāmaññena. Vokiṇṇanti sukhādibhedena vomissakaṃ. Taṃ tividhampi vedanaṃ esa diṭṭhigatiko ekajjhaṃ gahetvā attāti samanupassati. Ekakkhaṇe ca bahūnaṃ vedanānaṃ uppādo āpajjati avisesena vedanāsabhāvattā. Attano hi tasmiṃ sati sadā sabbavedanāpavattippasaṅgato diṭṭhigatiko agatiyā ekakkhaṇepi bahūnampi vedanānaṃ uppattiṃ paṭijāneyyāti tassa avasaraṃ adento ‘‘na ekakkhaṇe bahūnaṃ vedanānaṃ uppatti atthī’’ti āha, paccakkhaviruddhametanti adhippāyo. Etena petaṃ nakkhamatīti etena viruddhattasādhanenapi sabbena sabbaṃ attano abhāvenapi paṇḍitānaṃ na ruccati, etaṃ dassanaṃ dhīrā nakkhamantīti attho. (Cảm thọ) đã qua (vigato) là đã qua do sự ra đi của tự tánh. Của chỉ một người (ekasseva) là của chỉ một người có tà kiến. Trong cả ba thời (tīsupi kālesu) là trong các thời điểm diễn tiến của ba loại thọ. “Đây là tự ngã của tôi” (eso me attā) là “tự tánh lạc thọ này, tự tánh khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ này là tự ngã của tôi.” Nhưng điều gì xảy ra, làm thế nào một người không điên loạn lại có thể tin vào tự tánh khác biệt của cùng một sự vật? Ngài hỏi với ý định này. Người kia, để cho thấy rằng điều đó cũng không xảy ra với người ấy, đã nói: “Nhưng điều gì sẽ không xảy ra?” v.v… Một cách đặc biệt (visesena) là bằng sự phân chia lạc, v.v… Trong câu “lạc và khổ” (sukhañca dukkhañca), bằng từ “và” (ca), ngài bao gồm cả bất khổ bất lạc thọ, hoặc ngài chỉ bao gồm lạc thọ do bản chất an tịnh và vi tế của nó. Một cách không đặc biệt (avisesena) là không phân chia, bằng cảm thọ nói chung. Hỗn hợp (vokiṇṇaṃ) là sự pha trộn bởi sự phân biệt của lạc, v.v… Người có tà kiến này xem cả ba loại thọ ấy gộp chung lại là tự ngã. Và sự sanh khởi của nhiều cảm thọ trong một khoảnh khắc sẽ xảy ra, do tự tánh của cảm thọ không có sự khác biệt. Vì khi có tự ngã, sẽ dẫn đến sự diễn tiến của tất cả các cảm thọ luôn luôn, người có tà kiến do đi vào đường tà sẽ thừa nhận sự sanh khởi của nhiều cảm thọ ngay cả trong một khoảnh khắc. Để không cho cơ hội đó, ngài nói: “Không có sự sanh khởi của nhiều cảm thọ trong một khoảnh khắc,” với ý rằng điều này trái với kinh nghiệm trực tiếp. Bằng điều này, điều đó không được chấp nhận (etena petaṃ nakkhamatīti) có nghĩa là: bằng sự chứng minh mâu thuẫn này, và bằng sự hoàn toàn không có tự ngã, điều này không được các bậc hiền trí ưa thích, kiến giải này các bậc trí giả không chấp nhận. 124. Indriyabaddhepi rūpappabandhe vāyodhātuvipphāravasena kāci kiriyā nāma labbhatīti suddharūpakkhandhepi yattha kadāci vāyodhātuvipphāro labbhati, tameva nidassanabhāvena gaṇhanto ‘‘tālavaṇṭe vā vātapāne vā’’ti āha. Vedanādhammesūti vedanādhammavantesu. ‘‘Ahamasmī’’ti iminā tayopi khandhe ekajjhaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vuttoti. ‘‘Ayamahamasmī’’ti pana iminā tattha ekaṃ ekaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vutto. Tenāha ‘‘ekadhammopī’’tiādi[Pg.112]. Tanti ‘‘ahamasmī’’ti ahaṃkāruppattiṃ. Sā hi catukkhandhanirodhena anupalabbhamānasannissayā sasavisāṇatikhiṇatā viya na bhaveyyāvāti. 124. Ngay cả trong chuỗi sắc pháp liên quan đến các căn, một hành động nào đó được gọi là có được do sự lan tỏa của phong đại. Do đó, ngay cả trong sắc uẩn đơn thuần, nơi đôi khi sự lan tỏa của phong đại được tìm thấy, ngài lấy chính điều đó làm ví dụ và nói: “trong chiếc quạt lá cọ hoặc trong cửa sổ.” Trong các pháp có cảm thọ (vedanādhammesu) có nghĩa là trong những chúng sanh có các pháp cảm thọ. Bằng câu “Tôi là” (aham asmi), cách thức sanh khởi của ngã mạn bằng việc gộp chung cả ba uẩn đã được nói đến. Còn bằng câu “Đây là tôi” (ayam aham asmi), cách thức sanh khởi của ngã mạn bằng việc nắm lấy từng uẩn một trong số đó đã được nói đến. Do đó, ngài nói: “ngay cả một pháp,” v.v… Điều đó (taṃ) là sự sanh khởi của ngã mạn “Tôi là.” Vì rằng, do sự diệt của bốn uẩn, nơi nương tựa của nó không được tìm thấy, nó sẽ không thể tồn tại, giống như sự sắc bén của sừng thỏ vậy. Ettāvatāti ‘‘kittāvatā ca ānandā’’tiādinā ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhidassanavasena pavattena ettakena desanādhammena. Kāmaṃ heṭṭhāpi vaṭṭakathāva kathitā, idha pana diṭṭhigatikassa vaṭṭato sīsukkhipanāsamatthatāvibhāvanavasena micchādiṭṭhiyā mahāsāvajjabhāvadīpaniyakathā pakāsitāti taṃ dassento ‘‘vaṭṭakathā kathitā’’ti āha. Nanu vaṭṭamūlaṃ avijjā taṇhā, tā anāmasitvā tato aññathā kasmā idha vaṭṭakathā kathitāti āha ‘‘bhagavā hī’’tiādi. Avijjāsīsenāti avijjaṃ uttamaṅgaṃ katvā, avijjāmukhenāti attho. Koṭi na paññāyatīti ‘‘asukassa nāma sammāsambuddhassa, cakkavattino vā kāle avijjā uppannā, na tato pubbe atthī’’ti avijjāya ādi mariyādā appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati avijjamānattā evāti attho. Ayaṃ paccayo idappaccayo, tasmā idappaccayā, imasmā āsavādikāraṇāti attho. Bhavataṇhāyāti bhavasaṃyojanabhūtāya taṇhāya. Bhavadiṭṭhiyāti sassatadiṭṭhiyā. ‘‘Tattha tattha upapajjanto’’ti iminā ‘‘ito ettha etto idhā’’ti evaṃ apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti. Tenāha ‘‘mahāsamudde’’tiādi. Bằng chừng ấy (ettāvatā) là bằng chừng ấy pháp thoại đã được thuyết giảng theo cách trình bày sự liên kết của cụm từ “rối ren như một cuộn chỉ” (tantākulakajātā) với câu hỏi “Này Ānanda, cho đến mức độ nào” v.v… Mặc dù trước đó, câu chuyện về vòng luân hồi cũng đã được nói đến, nhưng ở đây, một bài pháp làm sáng tỏ lỗi lầm to lớn của tà kiến đã được công bố, bằng cách giải thích sự bất lực của người có tà kiến trong việc ngóc đầu lên khỏi vòng luân hồi. Để chỉ ra điều này, ngài nói: “câu chuyện về vòng luân hồi đã được nói đến.” Chẳng phải gốc rễ của vòng luân hồi là vô minh và ái dục sao? Không đề cập đến chúng, tại sao ở đây lại nói về vòng luân hồi một cách khác? Ngài trả lời: “Vì rằng, Đức Thế Tôn” v.v… Với vô minh làm đầu (avijjāsīsena) là lấy vô minh làm phần tối thượng, nghĩa là với vô minh làm cửa ngõ. Điểm khởi đầu không được tuệ tri (koṭi na paññāyati) có nghĩa là: “Vô minh đã sanh khởi vào thời của vị Chánh Đẳng Giác hay Chuyển Luân Vương tên là như vậy, trước đó không có.” Điểm khởi đầu, giới hạn của vô minh như vậy không được tuệ tri ngay cả bởi toàn tri kiến không bị ngăn ngại của ta, chính vì nó không hiện hữu. Đây là duyên, đây là duyên đặc thù (ayaṃ paccayo idappaccayo), do đó, từ duyên đặc thù này, có nghĩa là từ nguyên nhân này là các lậu hoặc. Do ái hữu (bhavataṇhāyā) là do ái dục đã trở thành kiết sử của sự tồn tại. Do hữu kiến (bhavadiṭṭhiyā) là do thường kiến. Bằng câu “sanh đi sanh lại nơi này nơi kia” (tattha tattha upapajjanto), ngài cho thấy sự sanh khởi nối tiếp không có giới hạn, “từ đây đến đó, từ đó đến đây.” Do đó, ngài nói: “trong đại dương” v.v… 126. Paccayākāramūḷhassāti bhūtakathanametaṃ, na visesanaṃ. Sabbopi hi diṭṭhigatiko paccayākāramūḷho evāti. Vivaṭṭaṃ kathentoti vaṭṭato vinimuttattā vivaṭṭaṃ, vimokkho, taṃ kathento. Kārakassāti satthuovādakārakassa, sammāpaṭipajjantassāti attho. Tenāha ‘‘satipaṭṭhānavihārino’’ti. So hi vedanānupassanāya, dhammānupassanāya ca sammāpaṭipattiyā ‘‘neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādinā vattabbataṃ arahati. Tenāha ‘‘evarūpo hī’’tiādi. Sabbadhammesūti sabbesu tebhūmakadhammesu. Te hi sammasanīyā. Na aññanti vedanāya aññaṃ saññādidhammaṃ attānaṃ na samanupassatīti. ‘‘Khandhalokādayo’’ti rūpādidhammā eva vuccanti, tesaṃ samūhoti dassetuṃ ‘‘rūpādīsu dhammesū’’ti vuttaṃ. Na upādiyati diṭṭhitaṇhāgāhavasena. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinā (saṃ. ni. 4.108; mahāni. 21, 178; dha. sa. 1121; vibha. 832, 866) pavattamānamaññanāpi [Pg.113] taṇhādiṭṭhimaññanā viya paritassanarūpā evāti āha ‘‘taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyapī’’ti. 126. Câu ‘Paccayākāramūḷhassa’ (người si mê về duyên khởi) này là lời trình bày sự thật, không phải là tính từ. Bởi vì tất cả người có tà kiến đều là người si mê về duyên khởi. Câu ‘vivaṭṭaṃ kathento’ (khi nói về sự thoát ly) có nghĩa là: Do đã thoát khỏi vòng luân hồi nên gọi là sự thoát ly, là sự giải thoát; khi nói về điều ấy. Câu ‘kārakassa’ (của người thực hành) có nghĩa là của người thực hành lời giáo huấn của bậc Đạo Sư, tức là của người thực hành đúng đắn. Do đó, ngài đã nói: ‘satipaṭṭhānavihārino’ (của vị sống trong niệm xứ). Vị ấy, do thực hành đúng đắn về quán thọ và quán pháp, nên xứng đáng được nói đến qua câu ‘vị ấy không quán xét thọ là tự ngã,’ v.v. Do đó, ngài đã nói: ‘evarūpo hi’ (bởi vì người như vậy), v.v. Câu ‘sabbadhammesu’ (trong tất cả các pháp) có nghĩa là trong tất cả các pháp thuộc ba cõi. Vì rằng các pháp ấy cần được quán xét. Câu ‘na aññaṃ’ (không phải cái khác) có nghĩa là vị ấy không quán xét pháp khác ngoài thọ, như tưởng v.v., là tự ngã. Câu ‘khandhalokādayo’ (thế giới uẩn, v.v.) chính là chỉ cho các pháp như sắc, v.v. Để chỉ ra rằng đó là sự tập hợp của chúng, nên đã nói là ‘rūpādīsu dhammesu’ (trong các pháp như sắc, v.v.). Vị ấy không chấp thủ do sự nắm giữ của tà kiến và tham ái. Sự ngã mạn khởi lên qua câu ‘seyyohamasmī’ (ta hơn người), v.v., cũng có bản chất là sự run sợ giống như ngã mạn về tham ái và tà kiến, do đó ngài đã nói: ‘taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyapi’ (cũng đối với sự run sợ do tham ái, tà kiến, và ngã mạn). Sā evaṃ diṭṭhīti sā arahato evaṃpakārā diṭṭhīti yo vadeyya, tadakallaṃ, taṃ na yuttanti attho. Evamassa diṭṭhīti etthāpi evaṃpakārā assa arahato diṭṭhītiādinā yojetabbaṃ. Evañhi satīti yo vadeyya ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’’ti, tassa ce vacanaṃ tathevāti attho. ‘‘Arahā na kiñci jānātī’’ti vuttaṃ bhaveyya jānato tathā diṭṭhiyā abhāvato. Tenevāti tathā vattumayuttattā eva. Catunnampi nayānanti ‘‘hoti tathāgato’’tiādinā āgatānaṃ catunnaṃ vārānaṃ. Ādito tīsu vāresu saṅkhipitvā pariyosānavāre vitthāritattā ‘‘avasāne ‘taṃ kissa hetū’tiādimāhā’’ti vuttaṃ. ‘‘Ādito tīsu vāresu tatheva desanā pavattā, yathā pariyosānavāre, pāḷi pana saṅkhittā’’ti keci. Câu ‘sā evaṃ diṭṭhi’ (tri kiến ấy là như vậy) có nghĩa là: Nếu có người nói rằng ‘tri kiến như vậy là của bậc A-la-hán,’ điều đó là không thích hợp, không đúng đắn. Ở đây, trong câu ‘evamassa diṭṭhi’ (tri kiến của vị ấy là như vậy), cũng nên được liên kết theo cách ‘tri kiến như vậy là của bậc A-la-hán,’ v.v. Câu ‘evañhi sati’ (nếu là như vậy) có nghĩa là: Nếu có người nói ‘Như Lai có tồn tại sau khi chết, đây là tri kiến của ngài,’ và nếu lời nói của người ấy là đúng như vậy. Thì sẽ thành ra đã nói rằng: ‘Bậc A-la-hán không biết gì cả,’ bởi vì người biết thì không có tri kiến như vậy. Câu ‘teneva’ (chính vì thế) có nghĩa là chính vì việc nói như vậy là hợp lý. Câu ‘catunnampi nayānaṃ’ (của cả bốn phương pháp) có nghĩa là của bốn trường hợp được nêu ra qua câu ‘Như Lai có tồn tại,’ v.v. Do đã được tóm tắt trong ba trường hợp đầu và được giải thích chi tiết trong trường hợp cuối cùng, nên đã nói rằng: ‘avasāne “taṃ kissa hetū”tiādimāhā’ (ở cuối, ngài đã nói: ‘do nhân gì?’ v.v.). Một số vị nói rằng: ‘Trong ba trường hợp đầu, bài thuyết giảng cũng diễn ra tương tự như trong trường hợp cuối cùng, nhưng phần Pāli đã được rút gọn.’ Vohāroti ‘‘satto itthī puriso’’tiādinā, ‘‘khandhāāyatanānī’’tiādinā, ‘‘phasso vedanā’’tiādinā ca vohāritabbavohāro. Tassa pana vohārassa pavattiṭṭhānaṃ nāma saṅkhepato ime evāti āha ‘‘khandhā āyatanāni dhātuyo’’ti. Yasmā nibbānaṃ pubbabhāge saṅkhārānaṃ nirodhabhāveneva paññāpiyati ca, tasmā tassāpi khandhamukhena avacaritabbatā labbhatīti ‘‘paññāya avacaritabbaṃ khandhapañcaka’’nti vuttaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipada’’nti. (Saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45) paññāvacaranti vā tebhūmakadhammānametaṃ gahaṇanti ‘‘khandhapañcaka’’ntveva vuttaṃ, tasmā ‘‘yāvatā paññā’’ti etthāpi lokiyapaññāya eva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Vaṭṭakathā hesāti. Tathā hi ‘‘yāvatā vaṭṭaṃ vaṭṭati’’ icceva vuttaṃ. Tenevāha ‘‘tantākulakapadasseva anusandhi dassito’’ti. Yasmā bhagavā diṭṭhisīsenettha vaṭṭakathaṃ kathetvā yathānusandhināpi vaṭṭakathaṃ kathesi, tasmā ‘‘tantākulakapadasseva anusandhi dassito’’ti sāvadhāraṇaṃ katvā vuttaṃ. Paṭiccasamuppādakathā panettha yāvadeva tassa gambhīrabhāvavibhāvanatthāya vitthāritā, vivaṭṭakathāpi samānā idha paccāmaṭṭhāti daṭṭhabbaṃ. Câu ‘vohāro’ (chế định) là sự chế định cần được sử dụng, như là ‘chúng sanh, người nữ, người nam,’ v.v., ‘các uẩn, các xứ,’ v.v., và ‘xúc, thọ,’ v.v. Nền tảng cho sự khởi lên của chế định ấy, nói một cách tóm tắt, chính là những điều này, do đó ngài đã nói: ‘khandhā āyatanāni dhātuyo’ (các uẩn, các xứ, các giới). Bởi vì Niết-bàn, trong giai đoạn đầu, được biết đến qua sự đoạn diệt của các hành, do đó, trạng thái đối tượng của trí tuệ của Niết-bàn cũng có thể đạt được thông qua các uẩn. Vì vậy, đã được nói là: ‘paññāya avacaritabbaṃ khandhapañcakaṃ’ (năm uẩn cần được trí tuệ thẩm sát). Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Ngay trong tấm thân dài một tầm này, có tưởng, có tâm, Ta tuyên bố về thế gian, sự tập khởi của thế gian, sự đoạn diệt của thế gian, và con đường đưa đến sự đoạn diệt của thế gian.’ Hoặc, câu ‘paññāvacaraṃ’ (phạm vi của trí tuệ) là sự nắm bắt các pháp thuộc ba cõi, do đó đã được nói là ‘khandhapañcakaṃ’ (năm uẩn). Vì vậy, ở đây trong câu ‘yāvatā paññā’ (cho đến khi nào trí tuệ), cũng nên hiểu là chỉ sự nắm bắt của trí tuệ thế gian. Đây là bài thuyết giảng về vòng luân hồi. Thật vậy, đã được nói rằng: ‘yāvatā vaṭṭaṃ vaṭṭati’ (cho đến khi nào vòng luân hồi còn xoay chuyển). Chính vì thế, ngài đã nói: ‘tantākulakapadasseva anusandhi dassito’ (sự liên kết của thuật ngữ ‘cuộn chỉ rối’ đã được chỉ ra). Bởi vì Đức Thế Tôn, sau khi thuyết giảng về vòng luân hồi ở đây với tà kiến làm tiêu đề, cũng đã thuyết giảng về vòng luân hồi theo sự liên kết, do đó, đã được nói một cách nhấn mạnh rằng: ‘sự liên kết của thuật ngữ ‘cuộn chỉ rối’ đã được chỉ ra.’ Bài thuyết giảng về duyên khởi ở đây được trình bày chi tiết chỉ nhằm mục đích làm rõ tính chất thâm sâu của nó. Cần phải hiểu rằng bài thuyết giảng về sự thoát ly, mặc dù tương tự, cũng được đề cập đến ở đây. Sattaviññāṇaṭṭhitivaṇṇanā Giải thích về Bảy Thức Trụ 127. Gacchanto [Pg.114] gacchantoti samathapaṭipattiyaṃ suppatiṭṭhito hutvā vipassanāgamanena, maggagamanena ca gacchanto gacchanto. Ubhohi bhāgehi muccanato ubhatobhāgavimutto nāma hoti. So ‘‘evaṃ asamanupassanto’’ti vutto vipassanāyānikoti katvā ‘‘yo ca na samanupassatīti vutto so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hotī’’ti vuttaṃ. Heṭṭhā vuttānanti ‘‘kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññāpetī’’tiādinā (dī. ni. 2.119), ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādinā (dī. ni. 2.125 ādayo) ca heṭṭhā pāḷiyaṃ āgatānaṃ dvinnaṃ puthujjanabhikkhūnaṃ. Nigamananti nissaraṇaṃ. Nāmanti paññāvimuttādināmaṃ. 127. Câu ‘gacchanto gacchanto’ (đi tới, đi tới) có nghĩa là: Sau khi đã an trú vững chắc trong việc thực hành chỉ, vị ấy đi tới, đi tới bằng con đường minh sát và bằng con đường đạo. Do được giải thoát ở cả hai phần, nên được gọi là câu phần giải thoát. Vị được nói là ‘evaṃ asamanupassanto’ (không quán xét như vậy) là người theo pháp môn minh sát, do đó đã được nói rằng: ‘vị được nói là “yo ca na samanupassati” (và người nào không quán xét), bởi vì vị ấy đi tới, đi tới, nên được gọi là tuệ giải thoát.’ Câu ‘heṭṭhā vuttānaṃ’ (của những vị đã được nói ở dưới) có nghĩa là của hai vị tỳ-khưu phàm phu đã được đề cập trong phần Pāli ở dưới, bắt đầu bằng câu ‘kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññāpeti’ (này Ānanda, cho đến mức độ nào, vị ấy không tự cho mình là, và không cho là) v.v., và ‘yato kho, ānanda, bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī’ (này Ānanda, khi nào vị tỳ-khưu không quán xét thọ là tự ngã) v.v. Câu ‘nigamanaṃ’ (sự kết luận) có nghĩa là sự xuất ly. Câu ‘nāmaṃ’ (tên gọi) có nghĩa là tên gọi ‘tuệ giải thoát,’ v.v. Paṭisandhivasena vuttāti nānattakāyanānattasaññitāvisesavisiṭṭhapaṭisandhivasena vuttā satta viññāṇaṭṭhitiyo. Taṃtaṃsattanikāyaṃ pati nissayato hi nānattakāyāditā taṃpariyāpannapaṭisandhisamudāgatāti daṭṭhabbā tadabhinibbattakakammabhavassa tathā āyūhitattā. Catasso āgamissantīti rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhavasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo āgamissanti ‘‘rūpupāyaṃ vā āvuso viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhatī’’tiādinā (dī. ni. 3.311). Viññāṇapatiṭṭhānassāti paṭisandhiviññāṇassa etarahi patiṭṭhānakāraṇassa. Atthato vuttavisesavisiṭṭhā pañcavokāre rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā, catuvokāre vedanādayo tayo khandhā veditabbā. Sattāvāsabhāvaṃ upādāya ‘‘dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānānī’’ti vuttaṃ. Nivāsaṭṭhānapariyāyopi āyatanasaddo hoti yathā ‘‘devāyatanadvaya’’nti. Sabbanti viññāṇaṭṭhiti āyatanadvayanti sakalaṃ. Tasmā gahitaṃ tattha ekameva aggahetvāti adhippāyo. Pariyādānaṃ anavasesaggahaṇaṃ na gacchati vaṭṭaṃ viññāṇaṭṭhitiāyatanadvayānaṃ aññamaññaantogadhattā. Paṭisandhivasena vuttāti (được nói đến do nương vào sự tái sanh): Bảy thức trú được nói đến do nương vào sự tái sanh được phân biệt bởi đặc điểm dị thân dị tưởng. Cần phải được hiểu rằng các pháp dị thân v.v... là do nương vào mỗi loài chúng sanh ấy, được sanh khởi cùng với sự tái sanh được bao gồm trong đó, do hữu nghiệp tạo tác ra điều ấy đã được tích lũy như vậy. Catasso āgamissantīti (bốn sẽ đến): Bốn thức trú sẽ đến, theo nghĩa là bốn uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành, (như đã được nói) bắt đầu là: ‘Này chư hiền, thức tồn tại khi đang tồn tại nương vào sắc...’ (Trường Bộ III, 311). Viññāṇapatiṭṭhānassāti (của nơi thức trú ngụ): (Nghĩa là) của thức tái sanh, hiện tại là của nhân cho sự trú ngụ. Theo ý nghĩa, cần phải được biết rằng trong cõi năm uẩn thì sắc, thọ, tưởng, hành uẩn được phân biệt bởi đặc điểm đã được nói đến; trong cõi bốn uẩn thì là ba uẩn: thọ v.v... Do kể đến trạng thái trú sở của chúng sanh nên đã được nói rằng: ‘dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānānī’ (và hai xứ là hai nơi cư ngụ). Từ ‘āyatana’ cũng là từ đồng nghĩa với nơi cư ngụ, giống như là ‘devāyatanadvaya’ (hai nơi ở của chư thiên). Sabbanti (tất cả): (Nghĩa là) toàn bộ thức trú và hai xứ. Do đó, ý nghĩa là đã được đề cập đến ở đây, không phải chỉ đề cập đến một pháp. Sự nắm giữ trọn vẹn, (tức là) sự nắm giữ không còn sót lại, là không thích hợp, vì các thức trú và hai xứ đã được bao gồm lẫn nhau. Nidassanatthe nipāto, tasmā seyyathāpi manussāti yathā manussāti vuttaṃ hoti. Viseso hotiyeva satipi bāhirassa kārakassa abhede ajjhattikassa bhinnattā. Nānattaṃ kāye etesaṃ, nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā, iminā nayena sesapadesupi [Pg.115] attho veditabbo. Nesanti manussānaṃ. Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino. Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato, apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā. Tenāha ‘‘catuapāyavinimuttā’’ti. Dhammapadanti satipaṭṭhānādidhammakoṭṭhāsaṃ. Vijāniyāti sutamayena tāva ñāṇena vijānitvā. Tadanusārena yonisomanasikāraṃ paribrūhanto sīlavisuddhiādikaṃ sammāpaṭipattiṃ api paṭipajjema. Sā ca paṭipatti hitāya diṭṭhadhammikādisakalahitāya amhākaṃ siyā. Idāni tattha sīlapaṭipattiṃ tāva vibhāgena dassento ‘‘pāṇesu cā’’ti gāthamāha. Tiểu từ có ý nghĩa là ví dụ, do đó ‘seyyathāpi manussāti’ (ví như loài người) có nghĩa là ‘yathā manussāti’ (như là loài người). Sự khác biệt chắc chắn có, mặc dù không có sự khác biệt về nhân tố bên ngoài, nhưng do có sự khác biệt về nhân tố bên trong. Nānattaṃ kāye etesaṃ (thân của chúng là dị biệt), hoặc nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā (thân của chúng là dị biệt), theo phương pháp này, ý nghĩa trong các đoạn còn lại cũng cần được hiểu như vậy. Nesanti (của chúng): (Nghĩa là) của loài người. Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino (chúng có tưởng dị biệt). Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā (chúng bị rơi rớt khỏi sự tích tập của an lạc), mặc dù là chư thiên nhưng do không có được thiên sản; hoặc apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā (hoặc, không có sự rơi rớt đối với chúng, những kẻ đã đi đến các cõi khổ). Do đó, ngài đã nói: ‘catuapāyavinimuttā’ti (thoát khỏi bốn đường ác). Dhammapadanti (pháp cú): (Nghĩa là) các pháp mục như là Niệm Xứ v.v... Vijāniyāti (sau khi biết): (Nghĩa là) trước tiên sau khi biết với trí tuệ do nghe. Theo đó, trong khi làm cho sung mãn sự tác ý như lý, chúng ta cũng nên thực hành chánh hạnh, bắt đầu là giới thanh tịnh. Và sự thực hành ấy sẽ vì lợi ích, vì toàn bộ lợi ích trong hiện tại v.v... của chúng ta. Bây giờ, ở đây, trong khi trình bày sự thực hành về giới một cách phân tích, ngài đã nói lên câu kệ: ‘pāṇesu cā’ti (và đối với các chúng sanh). Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe, brahmanikāye vā bhavāti brahmakāyikā. Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā. Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā. Āyuvaṇṇādīhi mahanto brahmānoti mahābrahmuno. Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena abhinibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘brahmapārisajjā panā’’tiādi vuttaṃ. Parittenāti hīnena, sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā, paṭiladdhamattaṃ vā hīnaṃ. Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa. Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimena, sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā, paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā majjhimaṃ. Upaḍḍhakappoti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo. Vipphārikataroti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro, sabhāvato uḷārataro ca hoti. Sabhāvenapi hi uḷāratarova, taṃ panettha appamāṇaṃ. Tathā hi parittābhādīnaṃ, parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthāpīyatīti ‘‘ekattakāyā’’ tveva vuccanti. Paṇītenāti ukkaṭṭhena, sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā, subhāvitaṃ vā sammadeva vasibhāvaṃ pāpitaṃ paṇītaṃ padhānabhāvaṃ nītanti katvā, idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇassa mahākappassa asambhavato. Itīti evaṃ vuttappakārena. Teti ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā tividhāpi brahmāno. Saññāya ekattāti tihetukabhāvena saññāya ekattasabhāvattā[Pg.116]. Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi. Brahmakāye (trong thân Phạm thiên): (Nghĩa là) trong chúng Phạm thiên, hoặc trong loài Phạm thiên được sanh ra bởi thiền thứ nhất, nên gọi là brahmakāyikā (chúng Phạm thiên). Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā (sanh trong hội chúng của Đại Phạm thiên là Phạm chúng thiên), do đứng ở vị trí tùy tùng của vị ấy. Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā (đứng ở vị trí cố vấn của Đại Phạm thiên là Phạm phụ thiên). Āyuvaṇṇādīhi mahanto brahmānoti mahābrahmuno (vị Phạm thiên vĩ đại về tuổi thọ, sắc đẹp v.v... là Đại Phạm thiên). Mặc dù ba loại ấy được sanh ra bởi thiền thứ nhất, nhưng để chỉ ra rằng sự khác biệt này là do sự khác biệt trong sự thực hành thiền, nên đã được nói bắt đầu là: ‘brahmapārisajjā panā’tiādi (còn Phạm chúng thiên...). Parittenāti (bởi sự hạ liệt): (Nghĩa là) bởi sự thấp kém. Và sự thấp kém của vị ấy cần được biết là do sự thấp kém của ý muốn v.v..., hoặc chỉ vừa mới chứng đắc là thấp kém. Kappassāti (của kiếp): (Nghĩa là) của a-tăng-kỳ kiếp. Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimena (do có ở giữa sự thấp kém và cao thượng là trung bình), và sự trung bình của vị ấy cần được biết là do sự trung bình của ý muốn v.v..., hoặc sau khi chứng đắc nhưng không được tu tập nhiều là trung bình. Upaḍḍhakappoti (nửa kiếp): (Nghĩa là) nửa a-tăng-kỳ kiếp. Vipphārikataroti (rộng lớn hơn): (Nghĩa là) rộng lớn hơn về mức độ, và cao thượng hơn về bản chất so với Phạm chúng thiên. Và thật vậy, cũng cao thượng hơn về bản chất, điều ấy ở đây là vô lượng. Ví như, đối với các vị Thiểu Quang thiên v.v..., và các vị Thiểu Tịnh thiên v.v..., mặc dù có sự khác biệt về bản chất trong thân, nhưng do được xác định theo cách là đồng nhất, nên được gọi là ‘ekattakāyā’ (đồng nhất thân). Paṇītenāti (bởi sự cao thượng): (Nghĩa là) bởi sự ưu việt. Và sự ưu việt của vị ấy cần được biết là do sự ưu việt của ý muốn v.v..., hoặc đã được tu tập tốt, đã được đưa đến trạng thái thuần thục một cách đúng đắn, được xem là đã được đưa đến trạng thái chủ yếu là cao thượng. Ở đây, kiếp cũng cần được hiểu theo nghĩa là a-tăng-kỳ kiếp, do không thể có được đại kiếp trọn vẹn. Itīti (như vậy): (Nghĩa là) theo cách đã được nói như vậy. Teti (các vị ấy): (Nghĩa là) ba loại Phạm thiên đã được nói là ‘brahmakāyikā’ (chúng Phạm thiên). Saññāya ekattāti (do tưởng là đồng nhất): (Nghĩa là) do bản chất của tưởng là đồng nhất theo cách là tam nhân. Và không có bất cứ sự khác biệt nào khác của tưởng ấy do nương vào các pháp tương ưng. Evanti iminā nānattakāyaekattasaññinoti dasseti. Evanti (như vầy): (Nghĩa là) bằng từ này, ngài chỉ ra rằng: ‘nānattakāyaekattasaññinoti’ (dị thân đồng tưởng). Daṇḍaukkāyāti daṇḍadīpikāya. Saratīti dhāvati viya. Vissaratīti vippakiṇṇā viya dhāvati. Dve kappāti dve mahākappā. Ito paresupi eseva nayo. Idhāti imasmiṃ sutte. Ukkaṭṭhaparicchedavasena ābhassaraggahaṇeneva sabbepi te parittābhā, appamāṇābhāpi gahitā. Daṇḍaukkāyāti (bằng cây đuốc): (Nghĩa là) bằng ngọn đuốc có cán. Saratīti (lan khắp): (Nghĩa là) giống như chạy. Vissaratīti (lan tỏa): (Nghĩa là) giống như chạy tản mác. Dve kappāti (hai kiếp): (Nghĩa là) hai đại kiếp. Ito paresupi eseva nayo (đối với các câu sau cũng theo phương pháp này). Idhāti (ở đây): (Nghĩa là) trong bài kinh này. Do cách phân định cao nhất, chỉ với sự đề cập đến các vị Quang Âm thiên, tất cả các vị ấy là Thiểu Quang thiên, Vô Lượng Quang thiên cũng đã được bao gồm. Sobhanā pabhā subhā, subhāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ, antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘subhakiṇhā’’ti vuttā, aṭṭhakathāyaṃpana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacananti ‘‘subhena okiṇṇā vikiṇṇā’’ti attho vutto, etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva. Na chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati ekagghanattā. Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti kāyassa, saññāya ca ekarūpattā. Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā vehapphalā. Etthāti viññāṇaṭṭhitiyaṃ. Ánh sáng đẹp đẽ là tịnh hảo. Khi nên được nói là subhākiṇṇā (biến mãn bởi sự tịnh hảo), đã được nói là ‘subhakiṇhā’ do việc làm cho mẫu tự ā thành âm ngắn và làm cho mẫu tự ṇ ở cuối thành mẫu tự h. Tuy nhiên, ở Chú Giải, subha là từ đồng nghĩa với ánh sáng vững chắc, nhất thể, nên ý nghĩa được nói là ‘biến mãn, lan tỏa bởi sự tịnh hảo.’ Ở đây cũng vậy, việc làm cho mẫu tự ṇ ở cuối thành mẫu tự h chắc chắn là điều được mong muốn. Ánh sáng không di chuyển một cách đứt quãng do có tính nhất thể. (Các vị ấy) chỉ thuộc về thức trú thứ tư do sự đồng nhất của thân và của tưởng. Là vehapphalā (Quảng Quả) do là quả của sự an lạc, tuổi thọ, sắc đẹp, v.v... rộng lớn và an tịnh. Ettha (ở đây) là trong thức trú. Vivaṭṭapakkhe ṭhitā napunarāvattanato. ‘‘Na sabbakālikā’’ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kappasatasahassampī’’tiādi vuttaṃ. Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato, aññesañca tattha anuppajjanato buddhasuññe loke suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti, tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā, khandhāvāraṭṭhānasadisā honti suddhāvāsabhūmiyo. Iminā suttena suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvo dīpito, tasmā suddhāvāsāpi sattasu viññāṇaṭṭhitīsu catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ navasu sattāvāsesu catutthasattāvāsaṃyeva bhajanti. Đứng về phía kiếp tiến triển do không còn quay trở lại. Sau khi nói: ‘Không phải là thường hằng,’ để làm rõ chính sự không thường hằng ấy, câu ‘dầu cho một trăm ngàn đại kiếp,’ v.v... đã được nói đến. Do sự viên tịch của các vị Phạm thiên Tịnh Cư đã sanh lên sau khi mười sáu ngàn đại kiếp trôi qua, và do các vị khác không sanh lên ở nơi ấy, nên trong thế gian trống không vị Phật, trú xứ ấy trở thành trống không. Vì thế, các cõi Tịnh Cư không phải là thường hằng; các cõi Tịnh Cư giống như nơi đóng quân. Chính do việc bài kinh này trình bày các cõi Tịnh Cư là trú xứ của chúng sanh mà trạng thái thức trú đã được trình bày. Vì thế, các cõi Tịnh Cư, trong bảy thức trú, cũng chỉ thuộc về thức trú thứ tư, và trong chín chúng sanh trú, cũng chỉ thuộc về chúng sanh trú thứ tư. Sukhumattāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā. Paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃ, sabbaso aviññāṇaṃ na hotīti nāviññāṇaṃ, tasmā paripphuṭaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu avatvā. Sukhumattā (do sự vi tế) là do đã đạt đến trạng thái vi tế của các hành còn lại. Do không có phận sự rõ ràng của thức nên không phải là thức; do không phải là hoàn toàn vô thức nên là chẳng phải vô thức. Vì thế, (cõi này) không được nói đến trong các thức trú vốn có phận sự của thức được biểu hiện rõ ràng. 128. Tañca viññāṇaṭṭhitinti paṭhamaṃ viññāṇaṭṭhitiṃ. Heṭṭhā vuttanayena sarūpato, manussādivibhāgato, saṅkhepato, ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti bhedato [Pg.117] ca pajānāti. Tassā samudayañcāti tassā paṭhamāya viññāṇaṭṭhitiyā pañcavīsatividhaṃ samudayañca pajānāti. Atthaṅgamepi eseva nayo. Assādetabbato, assādato ca assādaṃ. Ayaṃ aniccādibhāvo ādīnavo. Chandarāgo vinīyati etena, ettha vāti chandarāgavinayo, saha maggena nibbānaṃ. Chandarāgappahānanti etthāpi eseva nayo. Mānadiṭṭhīnaṃ vasenāhanti vā, taṇhāvasena mamanti vā abhinandanāpi mānassa paritassanā viya daṭṭhabbā. Sabbatthāti sabbesu sesesu aṭṭhasupi vāresu. Tatthāti upari tīsu viññāṇaṭṭhitīsu dutiyāyatanesu. Tattha hi rūpaṃ natthi. Puna tatthāti paṭhamāyatane. Tattha hi eko rūpakkhandhova. Etthāti ca tameva sandhāya vuttaṃ. Tattha hi rūpassa kammasamuṭṭhānattā āhāravasena yojanā na sambhavati. 128. Tañca viññāṇaṭṭhitiṃ (thức trú ấy) là thức trú đầu tiên. Vị ấy tuệ tri theo phương pháp đã được nói ở dưới: về phương diện tự tánh, về phương diện phân loại chúng sanh, v.v..., về phương diện tóm lược, và về phương diện khác biệt là ‘danh và sắc.’ Tassā samudayañca (sự sanh khởi của nó) là vị ấy tuệ tri sự sanh khởi theo hai mươi lăm phương diện của thức trú đầu tiên ấy. Về sự đoạn diệt cũng theo phương pháp này. Vị ngọt là do có thể được thưởng thức và do sự thưởng thức. Trạng thái vô thường, v.v... này là sự nguy hại. Chandarāgavinayo (sự nhiếp phục dục tham) là pháp mà dục tham được nhiếp phục bởi nó, hoặc ở trong nó; đó là Niết-bàn cùng với Đạo. Ở câu chandarāgappahāna (sự từ bỏ dục tham) cũng theo phương pháp này. Sự hoan hỷ hoặc là ‘ta’ do mãnh lực của ngã mạn và tà kiến, hoặc là ‘của ta’ do mãnh lực của ái, cũng nên được xem như là sự run sợ của ngã mạn. Sabbatthā (trong tất cả) là trong tất cả tám trường hợp còn lại. Tattha (ở đó) là trong ba thức trú ở trên và hai xứ. Vì ở đó sắc không có. Lại nữa, tattha (ở đó) là trong xứ đầu tiên. Vì ở đó chỉ có một sắc uẩn. Và ettha (ở đây) được nói đến là chỉ về chính điều ấy. Vì ở đó, do sắc có nghiệp là nguồn sanh, nên sự liên kết theo cách của vật thực là không thể có. Yato khoti ettha to-saddo dā-saddo viya kālavacano ‘‘yato kho, sāriputta, bhikkhusaṅgho’’tiādīsu (pārā. 21) viyāti vuttaṃ ‘‘yadā kho’’ti. Aggahetvāti kañcipi saṅkhāraṃ ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā aggahetvā. Paññāvimuttoti aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anadhigatattā sātisayassa samādhibalassa abhāvato paññābaleneva vimutto. Tenāha ‘‘aṭṭha vimokkhe asacchikatvā paññābalenevā’’tiādi. Appavattinti āyatiṃ appavattiṃ katvā. Pajānanto vimuttoti vā paññāvimutto, paṭhamajjhānaphassena vinā parijānanādippakārehi cattāri saccāni jānanto paṭivijjhanto tesaṃ kiccānaṃ matthakappattiyā niṭṭhitakiccatāya visesena muttoti vimutto. So paññāvimutto. Sukkhavipassakoti samathabhāvanāsinehābhāvena sukkhā lūkhā, asiniddhā vā vipassanā etassāti sukkhavipassako. Ṭhatvāti pādakakaraṇavasena ṭhatvā. Aññatarasminti ca aññataraaññatarasmiṃ, ekekasminti attho. Evañhissa pañcavidhatā siyā. ‘‘Na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatī’’ti iminā sātisayassa samādhibalassa abhāvo dīpito. ‘‘Paññāya cassa disvā’’tiādinā sātisayassa paññābalassa bhāvo. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti na āsavā paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā ‘‘disvā parikkhīṇā’’ti vuttā. Dassanāyattaparikkhayattā eva hi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyā hoti. Ở đây, trong câu Yato kho, từ to là từ chỉ thời gian giống như từ dā, tương tự như trong câu ‘Này Sāriputta, khi nào hội chúng Tỳ-khưu,’ v.v... (pārā. 21), nên được nói là ‘yadā kho’ (khi nào). Aggahetvā (không chấp thủ) là không chấp thủ bất cứ hành nào theo cách ‘đây là của ta,’ v.v... Paññāvimutto (vị giải thoát bằng tuệ) là vị được giải thoát chỉ bằng năng lực của trí tuệ do không chứng đắc tám giải thoát và do không có năng lực của định một cách vượt trội. Do đó, ngài đã nói: ‘không chứng ngộ tám giải thoát, chỉ bằng năng lực của trí tuệ,’ v.v... Appavattiṃ (sự không tiếp diễn) là đã làm cho không tiếp diễn trong tương lai. Hoặc, paññāvimutto là vị giải thoát trong khi đang tuệ tri; không có sự tiếp xúc của sơ thiền, vị ấy biết, thâm nhập bốn chân lý bằng các phương cách như liễu tri, v.v..., và do đã đạt đến đỉnh điểm phận sự của các pháp ấy, do phận sự đã hoàn tất, nên được giải thoát một cách đặc biệt, là vimutto. Vị ấy là paññāvimutto. Sukkhavipassako (vị hành thiền thuần quán) là vị có thiền quán khô khan, thô thiển, hoặc không trơn tru do không có sự thấm nhuần của việc tu tập chỉ. Ṭhatvā (sau khi đứng vững) là sau khi đứng vững bằng cách làm cho (pháp ấy) thành nền tảng. Và aññatarasmiṃ (trong một pháp nào đó) có nghĩa là trong pháp này hay pháp khác, trong mỗi một pháp. Như vậy, vị ấy có thể có năm loại. Bằng câu ‘Vị ấy không an trú trong khi thân chạm đến tám giải thoát,’ sự không có năng lực của định một cách vượt trội được trình bày. Bằng câu ‘Và đối với vị ấy, sau khi thấy bằng trí tuệ,’ v.v..., sự có năng lực của trí tuệ một cách vượt trội được trình bày. ‘Đối với vị ấy, sau khi thấy bằng trí tuệ, các lậu hoặc được đoạn trừ,’ không phải các lậu hoặc thấy bằng trí tuệ, mà do chúng được đoạn trừ vì nguyên nhân là sự thấy, nên được nói là ‘sau khi thấy, chúng được đoạn trừ.’ Quả vậy, chính do sự đoạn trừ phụ thuộc vào sự thấy mà sự thấy là hành động đi trước của việc đoạn tận các lậu hoặc. Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā Luận giải về Tám Giải Thoát 129. Ekassa [Pg.118] bhikkhunoti sattasu ariyapuggalesu ekassa bhikkhuno. Viññāṇaṭṭhitiādinā parijānanādivasappa vattaniggamanañca paññāvimuttanāmañca. Itarassāti ubhatobhāgavimuttassa. Ime sandhāya hi pubbe ‘‘dvinnaṃ bhikkhūna’’nti vuttaṃ. Kenaṭṭhenāti kena sabhāvena. Sabhāvo hi ñāṇena yāthāvato araṇīyato ñātabbato ‘‘attho’’ti vuccati, so eva ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā ‘‘aṭṭho’’ti vutto. Adhimuccanaṭṭhenāti adhikaṃ savisesaṃ muccanaṭṭhena, etena satipi sabbassāpi rūpāvacarajjhānassa vikkhambhanavasena paṭipakkhato vimuttabhāve yena bhāvanāvisesena taṃ jhānaṃ sātisayaṃ paṭipakkhato vimuccitvā pavattati, so bhāvanāviseso dīpito. Bhavati hi samānajātiyuttopi bhāvanāvisesena pavattiākāraviseso, yathā taṃ saddhāvimuttatā diṭṭhippattassa. Tathā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatāya, evaṃ aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭhenapi vimokkho. Tenāha ‘‘ārammaṇe cā’’tiādi. Ayaṃ panatthoti ayaṃ adhimuccanaṭṭho pacchime vimokkhe nirodhe natthi, kevalo vimuttaṭṭho eva tattha labbhati, taṃ sayameva parato vakkhati. 129. Ekassa bhikkhuno (của một vị tỳ khưu) có nghĩa là của một vị tỳ khưu trong bảy bậc Thánh nhân. Bằng cách liễu tri các thức trú v.v... là sự xuất ly khỏi vòng luân hồi và có tên là tuệ giải thoát. Itarassa (của vị kia) có nghĩa là của vị câu phần giải thoát. Chính vì nhắm đến hai vị này mà trước đây đã nói là “dvinnaṃ bhikkhūnaṃ” (của hai vị tỳ khưu). Kenaṭṭhena (với ý nghĩa nào) có nghĩa là với tự tánh nào. Tự tánh được gọi là “attha” (ý nghĩa) vì nó cần được biết đến đúng như thật bằng trí tuệ, và chính từ này, khi đổi “ttha” thành “ṭṭha”, được nói là “aṭṭho”. Adhimuccanaṭṭhena (với ý nghĩa quyết định) có nghĩa là với ý nghĩa giải thoát một cách thù thắng, đặc biệt. Bằng điều này, mặc dù tất cả các thiền sắc giới đều có trạng thái giải thoát khỏi các pháp đối nghịch bằng cách trấn áp, nhưng phẩm chất tu tập đặc biệt nào mà nhờ đó thiền ấy, một cách vượt trội, được giải thoát khỏi các pháp đối nghịch và tiếp diễn, thì phẩm chất tu tập đặc biệt ấy được chỉ rõ. Thật vậy, ngay cả đối với những pháp cùng loại, vẫn có sự khác biệt về cách thức vận hành do phẩm chất tu tập đặc biệt, giống như trường hợp của vị Kiến Đáo (diṭṭhippatta) có đức tin giải thoát (saddhāvimutta). Tương tự, vimokkha (giải thoát) cũng có ý nghĩa là giải thoát hoàn toàn khỏi các pháp đối nghịch, do đó là trạng thái không bị đè nén, không bị vướng mắc, và cũng có ý nghĩa là quyết định vững chắc do sự hoan hỷ. Vì thế, ngài đã nói “ārammaṇe cā” (và trong đối tượng) v.v... Nhưng ý nghĩa này, tức là ý nghĩa quyết định, không có trong giải thoát cuối cùng là sự diệt tận (nirodha). Ở đó chỉ có ý nghĩa giải thoát đơn thuần. Chính ngài sẽ giải thích điều đó ở phần sau. Rūpīti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti, yena visiṭṭhena rūpena ‘‘rūpī’’ti vucceyya rūpī-saddassa atisayatthadīpanato, tadeva sasantatipariyāpannarūpavasena paṭiladdhaṃ jhānaṃ idha paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘ajjhatta’’ntiādi. Rūpajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena. Rūpānīti panettha purimapadalopo daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘nīlakasiṇādirūpānī’’ti. Rūpe kasiṇarūpe saññā rūpasaññā, sā etassa atthīti rūpasaññī, saññāsīsena jhānaṃ vadati. Tappaṭikkhepena arūpasaññī. Tenāha ‘‘ajjhattaṃ na rūpasaññī’’tiādi. Rūpī (có sắc) có nghĩa là vị này được phú bẩm với sắc pháp thuộc về dòng tương tục của chính mình. Sắc pháp ấy là sắc pháp đặc biệt làm nhân cho thiền nào, và nhờ sắc pháp đặc biệt ấy mà người ta được gọi là “rūpī” (người có sắc) – do từ “rūpī” chỉ một ý nghĩa thù thắng – thì chính thiền chứng đắc được nhờ vào sắc pháp thuộc dòng tương tục của chính mình ấy, ở đây, cần được hiểu là yếu tố xác lập trạng thái “có sắc” theo nghĩa chân đế. Vì thế, ngài đã nói “ajjhattaṃ” (nội) v.v... Rūpajjhānaṃ (thiền sắc) trở thành rūpaṃ (sắc) do lược bỏ từ phía sau. Ở đây, trong từ rūpāni (các sắc), cần hiểu là có sự lược bỏ từ phía trước. Do đó, đã được nói là “nīlakasiṇādirūpāni” (các sắc như biến xứ xanh v.v...). Tưởng (saññā) trong sắc (rūpe), tức là trong sắc biến xứ, là sắc tưởng (rūpasaññā). Người có tưởng này là người có sắc tưởng (rūpasaññī). Qua từ “tưởng”, ngài muốn nói đến thiền. Bằng cách phủ định điều đó, ta có người không có sắc tưởng (arūpasaññī). Vì thế, ngài đã nói “ajjhattaṃ na rūpasaññī” (nội không có sắc tưởng) v.v... ‘‘Anto appanāyaṃ subhanti ābhogo natthī’’ti iminā pubbābhogavasena tathā adhimutti siyāti dasseti. Evañhettha tathāvattabbatāpatticodanā samatthitā hoti. Yasmā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu tattha katādhikārānaṃ abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭho sambhavati[Pg.119], tasmā aṭṭhakathāyaṃ tathā tatiyo vimokkho saṃvaṇṇito, yasmā pana mettāvasena pavattamānā bhāvanā satte appaṭikūlato dahanti tesu tato adhimuccitvāva pavattati, tasmā paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 212) ‘‘brahmavihārabhāvanā subhavimokkho’’ti vuttā, tayidaṃ ubhayampi tena tena pariyāyena vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ. Bằng câu “Anto appanāyaṃ subhanti ābhogo natthī” (Bên trong định an chỉ, không có sự hướng tâm ‘tịnh’), ngài chỉ ra rằng sự quyết định như vậy có thể xảy ra do sự hướng tâm ban đầu. Như vậy, ở đây, sự chất vấn rằng tại sao lại phải nói như thế đã được giải quyết. Bởi vì trong các biến xứ màu sắc rất thanh tịnh như xanh v.v..., đối với những người đã có sự thực hành thuần thục ở đó, ý nghĩa quyết định vững chắc do sự hoan hỷ là điều có thể xảy ra, cho nên trong Chú giải, giải thoát thứ ba đã được mô tả như vậy. Hơn nữa, bởi vì sự tu tập tiến hành bằng tâm từ (mettā) xem các chúng sanh là không đáng ghét và tiếp diễn bằng cách quyết định vững chắc vào họ, cho nên trong bộ Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga) đã nói rằng “sự tu tập Phạm trú là tịnh giải thoát (subhavimokkho)”. Cả hai điều này, do được nói theo những cách khác nhau, cần được hiểu là không mâu thuẫn với nhau. Sabbasoti anavasesato. Na hi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ ekadesopi tattha avassissati. Visuddhattāti yathāparicchinnakāle nirodhitattā. Uttamo vimokkho nāma ariyeheva samāpajjitabbato, ariyaphalapariyosānattā diṭṭheva dhamme nibbānappattibhāvato ca. Sabbaso (hoàn toàn) có nghĩa là không còn sót lại. Thật vậy, không một phần nào của bốn uẩn vô sắc sẽ còn lại ở đó. Visuddhattā (do sự thanh tịnh) có nghĩa là do đã được diệt tận vào thời điểm đã được xác định. Được gọi là giải thoát tối thượng (uttamo vimokkho) vì nó chỉ có thể được chứng đắc bởi các bậc Thánh, vì nó kết thúc bằng Thánh quả, và vì nó là trạng thái đạt đến Niết Bàn ngay trong hiện tại. 130. Ādito paṭṭhāyāti paṭhamasamāpattito paṭṭhāya. Yāva pariyosānā samāpatti, tāva. Aṭṭhatvāti katthaci samāpattiyaṃ aṭṭhito eva, nirantarameva paṭipāṭiyā, uppaṭipāṭiyā ca samāpajjatevāti attho. Tenāha ‘‘ito cito ca sañcaraṇavasena vutta’’nti. Icchati samāpajjituṃ. Tattha ‘‘samāpajjati pavisatī’’ti samāpattisamaṅgīpuggalo taṃ taṃ paviṭṭho viya hotīti katvā vuttaṃ. 130. Ādito paṭṭhāya (bắt đầu từ đầu) có nghĩa là bắt đầu từ định chứng thứ nhất. Cho đến định chứng cuối cùng. Aṭṭhatvā (sau khi đã an trú) có nghĩa là sau khi đã an trú trong một định chứng nào đó, vị ấy nhập định một cách liên tục, theo thứ tự thuận và thứ tự nghịch. Vì thế, ngài đã nói “ito cito ca sañcaraṇavasena vuttaṃ” (được nói theo cách di chuyển từ đây đến kia và từ kia đến đây). Icchati samāpajjituṃ (muốn nhập định). Ở đây, câu “samāpajjati pavisatī” (nhập định, đi vào) được nói ra vì người đã thành tựu định chứng giống như đã đi vào trong định chứng này hay định chứng kia. Dvīhi bhāgehi vimuttoti arūpajjhānena vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhenāti dvīhi vimuccanabhāgehi, arūpasamāpattiyā rūpakāyato, maggena nāmakāyatoti dvīhi vimuccitabbabhāgehi ca vimutto. Tenāha ‘‘arūpasamāpattiyā’’tiādi. Vimuttoti hi kilesehi vimutto, vimuccanto ca kilesānaṃ vikkhambhanasamucchindanehi kāyadvayato vimuttoti ayamettha attho. Gāthāya ca ākiñcaññāyatanalābhino upasivabrāhmaṇassa bhagavatā ‘‘nāmakāyā vimutto’’ti ubhatobhāgavimutto muni akkhāto. Tattha atthaṃ paletīti atthaṃ gacchati. Na upeti saṅkhanti ‘‘asukaṃ nāma disaṃ gato’’ti vohāraṃ na gacchati. Evaṃ muni nāmakāyā vimuttoti evaṃ arūpaṃ upapanno sekkhamuni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto, tattha ca catutthamaggaṃ nibbattetvā nāmakāyassa pariññātattā puna nāmakāyāpi vimutto. Ubhatobhāgavimutto khīṇāsavo hutvā anupādāya parinibbānasaṅkhātaṃ [Pg.120] atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ, ‘‘khattiyo brāhmaṇo’’ti evaṃ ādikaṃ samaññaṃ na gacchatīti attho. Dvīhi bhāgehi vimutto (giải thoát bằng hai phần) có nghĩa là được giải thoát bằng hai phần giải thoát: bằng thiền vô sắc qua sự giải thoát bằng cách trấn áp (vikkhambhanavimokkha), và bằng Thánh đạo qua sự giải thoát bằng cách đoạn trừ (samucchedavimokkha); và được giải thoát khỏi hai phần cần được giải thoát: khỏi sắc thân (rūpakāya) nhờ định vô sắc, và khỏi danh thân (nāmakāya) nhờ Thánh đạo. Vì thế, ngài đã nói “arūpasamāpattiyā” (nhờ định vô sắc) v.v... Vimutto (được giải thoát) có nghĩa là được giải thoát khỏi các phiền não, và trong khi được giải thoát, vị ấy được giải thoát khỏi hai thân (sắc thân và danh thân) bằng cách trấn áp và đoạn trừ các phiền não. Đây là ý nghĩa ở đây. Và trong kệ, bậc ẩn sĩ câu phần giải thoát đã được Đức Thế Tôn tuyên bố cho Bà-la-môn Upasiva, người đã chứng đắc Vô Sở Hữu Xứ, là “nāmakāyā vimutto” (được giải thoát khỏi danh thân). Ở đó, atthaṃ paleti (đi đến chỗ lặn) có nghĩa là đi đến chỗ chấm dứt. Na upeti saṅkhaṃ (không đi vào sự tính đếm) có nghĩa là không đi vào cách gọi “đã đi về phương hướng tên là như vậy”. Như vậy, muni nāmakāyā vimutto (bậc ẩn sĩ được giải thoát khỏi danh thân) có nghĩa là: bậc ẩn sĩ hữu học (sekkhamuni) đã tái sanh vào cõi vô sắc, vốn tự nhiên đã giải thoát khỏi sắc thân từ trước, và ở đó, sau khi làm phát sinh Thánh đạo thứ tư, do đã liễu tri danh thân, lại được giải thoát khỏi cả danh thân. Trở thành bậc lậu tận, câu phần giải thoát, không còn chấp thủ, vị ấy đi đến chỗ lặn được gọi là Vô Dư Niết Bàn, không đi vào sự tính đếm, nghĩa là không đi vào một danh xưng nào như “là Sát-đế-lỵ, là Bà-la-môn” v.v... ‘‘Aññatarato vuṭṭhāyā’’ti idaṃ kiṃ ākāsānañcāyatanādīsu aññataralābhīvasena vuttaṃ, udāhu sabbāruppalābhīvasenāti yathicchasi, tathā hotu, yadi sabbāruppalābhīvasena vuttaṃ, na koci virodho. Atha tattha aññataralābhīvasena vuttaṃ, ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomampi samāpajjatī’’tiādivacanena virujjheyyāti? Yasmā arūpāvacarajjhānesu ekassāpi lābhī ‘‘aṭṭhavimokkhalābhī’’ tveva vuccati aṭṭhavimokkhe ekadesassāpi taṃnāmadānasamatthatāsambhavato. Ayañhi aṭṭhavimokkhasamaññā samudāye viya tadekadesepi niruḷhāpattisamaññā viyāti. Tena vuttaṃ ‘‘ākāsānañcāyatanādīsu aññatarato vuṭṭhāyā’’ti. ‘‘Pañcavidho hotī’’ti vatvā chabbidhataṃpissa keci parikappenti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, nicchitovāyaṃ pañho pubbācariyehīti dassetuṃ ‘‘keci panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kecīti uttaravihāravāsino, sārasamāsācariyā ca. Te hi ‘‘ubhatobhāgavimuttoti ubhayabhāgavimutto samādhivipassanāto’’ti vatvā rūpāvacarasamādhināpi samādhiparipanthato vimuttiṃ maññanti. Evaṃ rūpajjhānabhāgena, arūpajjhānabhāgena ca ubhato vimuttoti pāyasamāno. ‘‘Tādisamevā’’ti iminā yādisaṃ arūpāvacarajjhānaṃ kilesavikkhambhane, tādisaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ pīti imamatthaṃ ullaṅgeti. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Câu “xuất khỏi một trong các tầng thiền ấy” này được nói theo ý nghĩa là người chứng đắc một trong các tầng thiền như Không vô biên xứ v.v… hay theo ý nghĩa là người chứng đắc tất cả các tầng thiền Vô sắc? Tùy theo ý muốn, cứ như thế ấy. Nếu được nói theo ý nghĩa là người chứng đắc tất cả các tầng thiền Vô sắc thì không có sự mâu thuẫn nào. Còn nếu ở đây được nói theo ý nghĩa là người chứng đắc một trong các tầng thiền ấy thì có phải là sẽ mâu thuẫn với lời dạy bắt đầu rằng: “Này Ānanda, kể từ khi vị tỳ khưu nhập tám giải thoát này theo chiều thuận…” hay không? Bởi vì người chứng đắc dù chỉ một trong các tầng thiền Vô sắc giới cũng được gọi là “người chứng đắc tám giải thoát”, do khả năng có thể đặt tên ấy cho dù chỉ một phần trong tám giải thoát. Thật vậy, danh xưng “tám giải thoát” này cũng giống như danh xưng “phạm tội” đã được xác định cho một phần của nó cũng như cho toàn thể. Do đó, đã được nói rằng: “xuất khỏi một trong các tầng thiền như Không vô biên xứ v.v…”. Sau khi nói “có năm loại”, một số vị cũng đã hình dung ra loại thứ sáu. Để chỉ ra rằng đó chỉ là ý kiến của các vị ấy, và vấn đề này đã được các vị cổ sư quyết định, nên đã nói câu bắt đầu là “tuy nhiên, một số vị…”. Trong đó, “một số vị” là các vị trú ở tu viện Uttaravihāra và các vị luận sư Sārasamāsa. Các vị ấy, sau khi nói rằng “ubhatobhāgavimutto là người giải thoát cả hai phần, từ định và tuệ”, cũng cho rằng có sự giải thoát khỏi các chướng ngại của định nhờ vào định Sắc giới. Như vậy, người giải thoát cả hai phần là do phần thiền Sắc và phần thiền Vô sắc, điều này tương tự như vậy. Bằng câu “cũng tương tự như thế”, điều này vượt qua ý nghĩa rằng thiền Vô sắc giới có khả năng trấn áp phiền não như thế nào thì thiền thứ tư Sắc giới cũng có khả năng như thế ấy. Do đó, đã nói câu bắt đầu là “vì thế…”. Ubhatobhāgavimuttapañhoti ubhatobhāgavimuttassa chabbidhataṃ nissāya uppannapañho. Vaṇṇanaṃ nissāyāti tassa padassa atthavacanaṃ nissāya. Cirenāti therassa aparabhāge cirena kālena. Vinicchayanti saṃsayachedakaṃ sanniṭṭhānaṃ patto. Taṃ pañhanti tamatthaṃ. Ñātuṃ icchito hi attho pañho. Na kenaci sutapubbanti kenaci kiñci na sutapubbaṃ, idaṃ atthajātanti adhippāyo. Kiñcāpi upekkhāsahagataṃ, kiñcāpi kilese vikkhambhetīti paccekaṃ kiñcāpi-saddo yojetabbo. Samudācaratīti pavattati. Tattha kāraṇamāha ‘‘ime hī’’tiādinā, tena rūpāvacarabhāvanato āruppabhāvanā savisesaṃ kilese vikkhambheti rūpavirāgabhāvanābhāvato[Pg.121], uparibhāvanābhāvato cāti dassetīti. Evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ āruppabhāvanāniddese yaṃ vuttaṃ ‘‘tassevaṃ tasmiṃ nimitte punappunaṃ cittaṃ cārentassa nīvaraṇāni vikkhambhanti sati santiṭṭhatī’’tiādi, (visuddhi. 1.281) taṃ samatthataṃ hotīti. Idaṃ suttanti puggalapaññattipāṭhamāha (pu. pa. niddesa 27). Sabbañhi buddhavacanaṃ atthasūcanādiatthena suttanti vutto vāyamattho. Yaṃ pana tattha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anulomādito samāpajjanena sātisayaṃ santānassa abhisaṅkhatattā, aṭṭhamañca uttamaṃ vimokkhaṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggamaggādhigamena ubhatobhāgavimuccanato ca imāya ubhatobhāgavimuttiyā sabbaseṭṭhatā veditāti daṭṭhabbā. Ubhatobhāgavimuttapañho là câu hỏi phát sanh dựa vào sáu loại của bậc Câu phần giải thoát. Dựa vào sự giải thích là dựa vào lời giải nghĩa của từ ngữ ấy. Sau một thời gian dài là trong một khoảng thời gian dài ở giai đoạn sau của vị trưởng lão. Đã quyết định là đã đi đến kết luận dứt trừ sự hoài nghi. Câu hỏi ấy là ý nghĩa ấy. Thật vậy, ý nghĩa được mong muốn biết đến là câu hỏi. Chưa từng được ai nghe trước đây là chưa từng có ai nghe bất cứ điều gì, ý muốn nói là loại ý nghĩa này. Từ “dầu cho” nên được kết hợp riêng lẻ với “dầu cho đi kèm với xả”, “dầu cho trấn áp các phiền não”. Diễn tiến là vận hành. Ở đây, nói lên nguyên nhân bằng câu bắt đầu là “bởi vì những điều này…”. Qua đó, chỉ ra rằng sự tu tập Vô sắc trấn áp các phiền não một cách đặc biệt hơn sự tu tập Sắc giới, do là sự tu tập ly tham đối với sắc và do là sự tu tập ở bậc cao hơn. Và làm như vậy, trong Chú giải, ở phần giải về sự tu tập Vô sắc, điều đã được nói bắt đầu là: “Đối với vị ấy, khi tâm vận hành nhiều lần trên tướng ấy như vậy, các triền cái bị trấn áp, niệm được an lập…” (Visuddhi. 1.281), điều ấy trở nên có cơ sở. Kinh này là chỉ về đoạn văn Puggalapaññatti (Pu. Pa. Niddesa 27). Toàn bộ lời Phật dạy được gọi là kinh theo ý nghĩa chỉ dẫn ý nghĩa v.v…, ý nghĩa này đã được nói đến. Còn điều cần nói ở đó thì đã được nói ở dưới. Cần phải được hiểu rằng sự tối thắng của loại Câu phần giải thoát này là do dòng tương tục được tác thành một cách đặc biệt bởi sự nhập tám giải thoát theo chiều thuận v.v…, và do sự giải thoát cả hai phần bằng việc chứng đắc Thánh đạo cao nhất sau khi đã lấy giải thoát thứ tám và cao tột làm nền tảng để phát triển tuệ quán. Mahānidānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā. Phần giải thích ý nghĩa ẩn mật trong Chú giải kinh Đại Duyên. 3. Mahāparinibbānasuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Đại Bát-niết-bàn 131. Pūjanīyabhāvato[Pg.122], buddhasampadañca pahāya pavattatā mahantañca taṃ parinibbānañcāti mahāparinibbānaṃ; savāsanappahānato mahantaṃ kilesakkhayaṃ nissāya pavattaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahatā kālena mahatā vā guṇarāsinā sādhitaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahantabhāvāya, dhātūnaṃ bahubhāvāya parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahato lokato nissaṭaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; sabbalokāsādhāraṇattā buddhānaṃ sīlādiguṇehi mahato buddhassa bhagavato parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahati sāsane patiṭṭhite parinibbānantipi mahāparinibbānanti buddhassa bhagavato parinibbānaṃ vuccati, tappaṭisaṃyuttaṃ suttaṃ mahāparinibbānasuttaṃ. Gijjhā ettha vasantīti gijjhaṃ, gijjhaṃ kūṭaṃ etassāti gijjhakūṭo, gijjhaṃ viya vā gijjhaṃ, kūṭaṃ, taṃ etassāti gijjhakūṭo, pabbato, tasmiṃ gijjhakūṭe. Tenāha ‘‘gijjhā’’tiādi. Abhiyātukāmoti ettha abhi-saddo abhibhavanattho, ‘‘abhivijānātū’’tiādīsu (dī. ni. 2.244; 3.85; ma. ni. 3.256) viyāti āha ‘‘abhibhavanatthāya yātukāmo’’ti. Vajjirājānoti ‘‘vajjetabbā ime’’tiādito pavattaṃ vacanaṃ upādāya ‘‘vajjī’’ti laddhanāmā rājāno, vajjīraṭṭhassa vā rājāno vajjirājāno. Vajjiraṭṭhassa pana vajjisamaññā tannivāsirājakumāravasena veditabbā. Rājiddhiyāti rājabhāvānugatena sabhāvena. So pana sabhāvo nesaṃ gaṇarājūnaṃ mitho sāmaggiyā loke pākaṭo, ciraṭṭhāyī ca ahosīti ‘‘samaggabhāvaṃ kathesī’’ti vuttaṃ. Anu anu taṃsamaṅgino bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo, anubhāvo eva ānubhāvo, patāpo, so pana nesaṃ patāpo hatthiassādivāhanasampattiyā, tattha ca susikkhitabhāvena loke pākaṭo jātoti ‘‘etena…pe… kathesī’’ti vuttaṃ. Tāḷacchiggalenāti kuñcikāchiddena. Asananti saraṃ. Atipātayissantīti atikkāmenti. Poṅkhānupoṅkhanti poṅkhassa anupoṅkhaṃ, purimasarassa poṅkhapadānugatapoṅkhaṃ itaraṃ saraṃ katvāti attho. Avirādhitanti avirajjhitaṃ. Ucchindissāmīti ummūlanavasena kulasantatiṃ chindissāmi. Ayanaṃ vaḍḍhanaṃ ayo, tappaṭikkhepena anayoti āha ‘‘avaḍḍhiyā etaṃ nāma’’nti. Vikkhipatīti vidūrato khipati, apanetīti attho. 131. Do trạng thái đáng được cúng dường, và do sự vĩ đại đã diễn ra sau khi từ bỏ tài sản của đức Phật, và đó là sự tịch diệt, nên gọi là Đại Bát-Niết-bàn; do đã đoạn trừ các tiềm miên, sự tịch diệt đã diễn ra nhờ vào sự tận diệt các phiền não một cách vĩ đại, nên cũng gọi là Đại Bát-Niết-bàn; sự tịch diệt đã được thành tựu sau một thời gian dài hoặc bởi một tập hợp các phẩm hạnh vĩ đại, nên cũng gọi là Đại Bát-Niết-bàn; sự tịch diệt vì trạng thái vĩ đại, vì sự có nhiều xá-lợi, nên cũng gọi là Đại Bát-Niết-bàn; sự tịch diệt đã thoát ra khỏi thế gian vĩ đại, nên cũng gọi là Đại Bát-Niết-bàn; do không chung với tất cả thế gian, sự tịch diệt của đức Phật, bậc Thế Tôn, là bậc vĩ đại về các phẩm hạnh như giới, v.v., nên cũng gọi là Đại Bát-Niết-bàn; sự tịch diệt đã diễn ra khi giáo pháp vĩ đại đã được thiết lập, nên sự tịch diệt của đức Phật, bậc Thế Tôn, được gọi là Đại Bát-Niết-bàn. Kinh tương ứng với điều ấy là kinh Đại Bát-Niết-bàn. Các con kên kên sống ở đây, nên gọi là Gijjha (nơi ở của kên kên). Nơi này có đỉnh núi của kên kên, nên gọi là Gijjhakūṭa. Hoặc giống như kên kên, nên là Gijjha, là đỉnh núi, nơi ấy có đỉnh núi ấy, nên là Gijjhakūṭa, là ngọn núi, ở tại núi Gijjhakūṭa ấy. Do đó, đã nói “gijjhā,” v.v. Ở đây, trong câu “abhiyātukāmo,” tiếp đầu ngữ abhi- có nghĩa là chinh phục, giống như trong các câu “abhivijānātu,” v.v., nên đã nói là “yātukāmo abhibhavanatthāya” (muốn đi để chinh phục). Về các vua Vajjī, do lời nói được lưu truyền từ “những người này cần được tránh xa,” các vị vua đã có tên là “Vajjī,” hoặc các vị vua của xứ Vajjī là các vua Vajjī. Còn tên gọi Vajjī của xứ Vajjī nên được hiểu là do các vị vương tử sống ở đó. Rājiddhi có nghĩa là do bản chất đi theo địa vị của vua. Và bản chất ấy của các vị vua thuộc thể chế cộng hòa đã trở nên nổi tiếng trên thế gian nhờ sự hòa hợp với nhau, và đã tồn tại lâu dài, nên đã nói là “đã nói về tình trạng hòa hợp.” Anubhāva là làm cho phát triển, làm cho tăng trưởng những người có cùng phẩm chất ấy. Anubhāva chính là ānubhāva, là uy lực. Và uy lực ấy của họ đã trở nên nổi tiếng trên thế gian nhờ sự sung túc về các phương tiện di chuyển như voi, ngựa, v.v., và nhờ sự huấn luyện tốt ở đó, nên đã nói là “bằng điều này... đã nói.” Tāḷacchiggalena có nghĩa là qua lỗ khóa. Asanaṃ có nghĩa là mũi tên. Atipātayissanti có nghĩa là họ sẽ làm cho vượt qua. Poṅkhānupoṅkhaṃ có nghĩa là đuôi tên nối tiếp đuôi tên, nghĩa là làm cho mũi tên khác theo sau đuôi của mũi tên trước. Avirādhitaṃ có nghĩa là không bị trượt, không bị sai lệch. Ucchindissāmi có nghĩa là ta sẽ chặt đứt dòng dõi gia tộc bằng cách nhổ tận gốc. Sự đi đến, sự tăng trưởng là ayo; sự phủ định điều đó là anayo, nên đã nói “đây là tên gọi của sự không tăng trưởng.” Vikkhipati có nghĩa là ném đi xa, nghĩa là loại bỏ. Gaṅgāyanti [Pg.123] gaṅgāsamīpe. Paṭṭanagāmanti sakaṭapaṭṭanagāmaṃ. Āṇāti āṇā vattati. Aḍḍhayojananti ca tasmiṃ paṭṭane aḍḍhayojanaṭṭhānavāsino sandhāya vuttaṃ. Tatrāti tasmiṃ paṭṭane. Balavāghātajātoti uppannabalavakodho. Gaṅgāyaṃ có nghĩa là ở gần sông Gaṅgā. Paṭṭanagāmaṃ có nghĩa là làng bến xe. Āṇā có nghĩa là mệnh lệnh có hiệu lực. Và aḍḍhayojanaṃ được nói đến để chỉ những người sống ở một nơi cách nửa do-tuần trong bến cảng ấy. Tatra có nghĩa là ở tại bến cảng ấy. Balavāghātajāto có nghĩa là cơn giận dữ mãnh liệt đã khởi lên. Meti mayhaṃ. Gatenāti gamanena. Me có nghĩa là của tôi. Gatena có nghĩa là bằng sự đi. Rājaaparihāniyadhammavaṇṇanā Sự mô tả về các pháp không suy thoái của vua. 134. Sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi, tāyaṃ velāyaṃ puññānubhāvena buddhānaṃ sabbakālaṃ samasītuṇhāva utu hoti, taṃ sandhāya tathā vuttaṃ. Abhiṇhaṃ sannipātāti niccasannipātā, taṃ pana niccasannipātataṃ dassetuṃ ‘‘divasassā’’tiādi vuttaṃ. Sannipātabahulāti pacurasannipātā. Vosānanti saṅkocaṃ. ‘‘Yāvakīva’’nti ekamevetaṃ padaṃ aniyamato parimāṇavācī, kālo cettha adhippetoti āha ‘‘yattakaṃ kāla’’nti. ‘‘Vuddhiyevā’’tiādinā vuttamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘abhiṇhaṃ asannipatantā hī’’tiādi vuttaṃ. Ākulāti khubhitā, na pasannā. Bhijjitvāti vaggabandhato vibhajja visuṃ visuṃ hutvā. 134. Không có lạnh hay nóng, vào thời điểm ấy, do oai lực phước báu của các đức Phật, thời tiết luôn luôn ôn hòa, có sự lạnh nóng đồng đều. Nhắm đến điều đó mà đã được nói như vậy. Abhiṇhaṃ sannipātā có nghĩa là thường xuyên hội họp. Và để chỉ rõ sự thường xuyên hội họp ấy, đã nói “divasassa,” v.v. Sannipātabahulā có nghĩa là hội họp nhiều lần. Vosānaṃ có nghĩa là sự thu hẹp. “Yāvakīva” là một từ duy nhất, nói về số lượng một cách không xác định. Ở đây, thời gian được ngụ ý, nên đã nói “yattakaṃ kālaṃ” (chừng nào thời gian). Để chỉ rõ ý nghĩa đã được nói trong câu “vuddhiyevā,” v.v., bằng phương pháp đối lập, đã nói “abhiṇhaṃ asannipatantā hi,” v.v. Ākulā có nghĩa là bị xáo trộn, không trong sáng. Bhijjitvā có nghĩa là sau khi đã chia rẽ khỏi sự ràng buộc của phe nhóm, trở nên riêng rẽ. Sannipātabheriyāti sannipātārocanabheriyā. Aḍḍhabhuttā vāti sāmibhuttā ca. Osīdamāneti hāyamāne. Sannipātabheriyā có nghĩa là trống báo hiệu hội họp. Aḍḍhabhuttā vā có nghĩa là và những người đã ăn được một nửa. Osīdamāne có nghĩa là khi đang suy giảm. Pubbe akatanti pubbe anibbattaṃ. Suṅkanti bhaṇḍaṃ gahetvā gacchantehi pabbatakhaṇḍa nadītitthagāmadvārādīsu rājapurisānaṃ dātabbabhāgaṃ. Balinti nipphannasassādito chabhāgaṃ, sattabhāgantiādinā laddhakaraṃ. Daṇḍanti dasavīsatikahāpaṇādikaṃ aparādhānurūpaṃ gahetabbadhanadaṇḍaṃ. Vajjidhammanti vajjirājadhammaṃ. Idāni apaññattapaññāpanādīsu tappaṭikkhepa ādīnavānisaṃse vitthārato dassetuṃ ‘‘tesaṃ apaññatta’’ntiādi vuttaṃ. Pāricariyakkhamāti upaṭṭhānakkhamā. Pubbe akataṃ có nghĩa là trước đây chưa được thực hiện. Suṅkaṃ có nghĩa là phần phải nộp cho các quan chức của vua ở những nơi như đèo núi, bến sông, cổng làng, v.v., bởi những người mang hàng hóa đi qua. Baliṃ có nghĩa là thuế thu được, như một phần sáu, một phần bảy, v.v., từ hoa màu đã thu hoạch. Daṇḍaṃ có nghĩa là hình phạt bằng tiền phải thu, như mười, hai mươi kahāpaṇa, v.v., tương ứng với tội lỗi. Vajjidhammaṃ có nghĩa là pháp luật của các vua Vajjī. Bây giờ, để chỉ rõ một cách chi tiết sự nguy hại và lợi ích của việc phủ định điều đó trong việc chế định điều chưa được chế định, v.v., đã nói “tesaṃ apaññattaṃ,” v.v. Pāricariyakkhamā có nghĩa là có khả năng phục vụ. Kulabhogaissariyādivasena mahatī mattā pamāṇaṃ etesanti mahāmattā, nītisatthavihite vinicchaye ṭhapitā mahāmattā vinicchayamahāmattā, tesaṃ. Dentīti niyyātenti. Sace coroti evaṃsaññino sace honti. Pāpabhīrutāya attanā kiñci avatvā. Daṇḍanītisaññite vohāre niyuttāti vohārikā, ye ‘‘dhammaṭṭhā’’ti vuccanti. Suttadharā nītisuttadharā[Pg.124], īdise vohāravinicchaye niyametvā ṭhapitā. Paramparābhatesu aṭṭhasu kulesu jātā agatigamanaviratā aṭṭhamahallakapurisā aṭṭhakulikā. Những người có địa vị, thước đo lớn lao về phương diện gia tộc, tài sản, quyền lực, v.v., là các đại thần. Các đại thần được đặt vào việc xét xử đã được quy định trong luật pháp là các đại thần xét xử, của họ. Denti có nghĩa là họ giao nộp. Nếu họ có nhận thức rằng “đây là kẻ trộm.” Do sợ hãi điều ác, tự mình không nói gì cả. Những người được bổ nhiệm vào công việc pháp lý được gọi là hình luật là các pháp quan, những người này được gọi là “những người giữ gìn luật pháp.” Suttadharā là những người nắm giữ các quy tắc luật pháp, được thiết lập để quy định trong việc xét xử pháp lý như vậy. Aṭṭhakulikā là tám vị trưởng lão, những người sinh ra trong tám gia tộc được truyền thừa, đã từ bỏ việc đi theo thiên vị. Sakkāranti upakāraṃ. Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāti ‘‘ime amhākaṃ garuno’’ti tattha garubhāvaṃ pati pati upaṭṭhapetvā. Mānentīti sammānenti, taṃ pana sammānanaṃ tesu nesaṃ attamanatāpubbakanti āha ‘‘manena piyāyantī’’ti. Nipaccakāranti paṇipātaṃ. Dassentīti ‘‘ime amhākaṃ pitāmahā, mātāmahā’’tiādinā nīcacittā hutvā garucittākāraṃ dassenti. Sandhāretunti sambandhaṃ avicchinnaṃ katvā ghaṭetuṃ. Sakkāranti có nghĩa là sự giúp đỡ. Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāti có nghĩa là đã thiết lập sự tôn kính đối với từng vị, (nghĩ rằng): ‘Vị này là bậc đáng kính của chúng ta.’ Mānentīti có nghĩa là họ tôn trọng. Sự tôn trọng ấy đối với các vị ấy lại có sự hoan hỷ của họ đi trước, nên nói là: ‘Họ quý mến bằng tâm ý.’ Nipaccakāranti có nghĩa là sự đảnh lễ. Dassentīti có nghĩa là có tâm khiêm hạ, thể hiện thái độ của tâm tôn trọng qua (cách nói) rằng: ‘Vị này là ông nội, ông ngoại của chúng ta’ v.v... Sandhāretunti có nghĩa là làm cho mối quan hệ không bị gián đoạn, để kết nối. Pasayhākārassāti balakkārassa. Kāmaṃ vuddhiyā pūjanīyatāya ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ, attho pana vuttānukkameneva yojetabbo, pāḷiyaṃ vā yasmā ‘‘vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti vuttaṃ, tasmā tadanukkamena ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ. Pasayhākārassā có nghĩa là của sự cưỡng bức. Thật vậy, do sự đáng tôn kính của sự tăng trưởng nên đã được nói là ‘sự tăng trưởng và sự suy giảm,’ tuy nhiên, ý nghĩa nên được liên kết theo đúng trình tự đã nói. Hoặc là, vì trong Pāli văn đã được nói rằng: ‘Chỉ có sự tăng trưởng được mong đợi, không có sự suy giảm,’ cho nên, theo trình tự ấy, đã được nói là ‘sự tăng trưởng và sự suy giảm.’ Vipaccituṃ aladdhokāse pāpakamme, tassa kammassa vipāke vā anavasarova devatopasaggo, tasmiṃ pana laddhokāse siyā devatopasaggassa avasaroti āha ‘‘anuppannaṃ…pe… vaḍḍhentī’’ti. Eteneva anuppannaṃ sukhanti etthāpi attho veditabbo. ‘‘Balakāyassa diguṇatiguṇatādassanaṃ, paṭibhayabhāvadassana’’nti evaṃ ādinā devatānaṃ saṅgāmasīse sahāyatā veditabbā. Khi ác nghiệp chưa có cơ hội trổ quả, hoặc trong quả của nghiệp ấy, thì không có cơ hội cho tai họa từ chư thiên. Nhưng khi đã có cơ hội, có thể có cơ hội cho tai họa từ chư thiên, nên đã nói là: ‘(Tai họa) chưa sanh khởi... cho tăng trưởng.’ Cũng bằng cách này, ý nghĩa ở đây về ‘hạnh phúc chưa sanh khởi’ cũng nên được hiểu như vậy. Sự trợ giúp của chư thiên ở mặt trận nên được biết đến qua các việc như: ‘việc thấy quân lực tăng gấp đôi, gấp ba, việc thấy hình tướng đáng sợ’ v.v... Anicchitanti aniṭṭhaṃ. Āvaraṇatoti nisedhanato. Yassa dhammato anapetā dhammiyāti idha ‘‘dhammikā’’ti vuttā. Migasūkarādighātāya sunakhādīnaṃ kaḍḍhitvā vanacaraṇaṃ vājo, migavā, tattha niyuttā, te vā vājenti nentīti vājikā, migavadhacārino. Cittappavattiṃ pucchati. Kāyikavācasikapayogena hi sā loke pākaṭā pakāsabhūtāti. Anicchitanti có nghĩa là không mong muốn. Āvaraṇato có nghĩa là do sự ngăn cấm. Những ai không xa rời pháp được gọi là dhammiyā, ở đây được gọi là ‘dhammikā’ (hợp pháp). Việc đi vào rừng, dắt theo chó v.v... để giết hại nai, heo v.v... là vājo, (tức là) săn bắn. Những người được giao phó việc ấy, hoặc những người xua đuổi, dẫn dắt (bầy chó săn) được gọi là vājikā, (tức là) những người đi săn nai. (Ngài) hỏi về diễn biến của tâm. Bởi vì, nó trở nên rõ ràng, được biểu lộ trong thế gian qua sự thực hành bằng thân và khẩu. 135. Devāyatanabhāvena citattā, lokassa cittīkāraṭṭhānattā ca cetiyaṃ ahosi. 135. Do được xây dựng như là nơi thờ tự của chư thiên, và do là nơi tôn kính của thế gian, nên đã là một ngôi miếu. Kāmaṃkāravasena kiñcipi na karaṇīyāti akaraṇīyā. Kāmaṃkāro pana hatthagatakaraṇavasenāti āha ‘‘aggahetabbāti attho’’ti. Abhimukhayuddhenāti abhimukhaṃ ujukameva saṅgāmakaraṇena. Upalāpanaṃ [Pg.125] sāmaṃ dānañcāti dassetuṃ ‘‘ala’’ntiādi vuttaṃ. Bhedopi idha upāyo evāti vuttaṃ ‘‘aññatra mithubhedāyā’’ti. Yuddhassa pana anupāyatā pageva pakāsitā. Idanti ‘‘aññatra upalāpanāya, aññatra mithubhedā’’ti ca idaṃ vacanaṃ. Kathāya nayaṃ labhitvāti ‘‘yāvakīvañca…pe… no parihānī’’ti imāya bhagavato kathāya nayaṃ upāyaṃ labhitvā. Do không nên làm bất cứ điều gì theo ý muốn riêng, nên (gọi là) akaraṇīyā (không thể làm được). Còn kāmaṃkāro (hành động theo ý muốn) là theo cách làm việc đã nắm trong tay, nên nói là: ‘ý nghĩa là không thể bắt giữ.’ Abhimukhayuddhena có nghĩa là bằng việc giao chiến trực diện, đối mặt. Để chỉ ra rằng upalāpanaṃ (thuyết phục) là hòa giải và ban tặng, nên đã nói là ‘đủ rồi’ v.v... Ở đây, sự chia rẽ cũng chính là một phương sách, nên đã nói là: ‘ngoại trừ việc ly gián nội bộ.’ Còn việc chiến tranh không phải là phương sách thì đã được tuyên bố từ trước. Idaṃ có nghĩa là lời nói này: ‘ngoại trừ việc thuyết phục, ngoại trừ việc ly gián nội bộ.’ Kathāya nayaṃ labhitvā có nghĩa là đã nhận được phương pháp, phương sách từ lời dạy này của Đức Thế Tôn: ‘Khi nào mà... không có sự suy giảm.’ Anukampāyāti vajjirājesu anuggahena. Assāti bhagavato. Anukampāya có nghĩa là do sự hỗ trợ đối với các vị vua Vajjī. Assa có nghĩa là của Đức Thế Tôn. Kathanti vajjīhi saddhiṃ kātabbayuddhakathaṃ. Ujuṃ karissāmīti paṭirājāno ānetvā pākāraparikhānaṃ aññathābhāvāpādanena ujubhāvaṃ karissāmi. Kathaṃ có nghĩa là câu chuyện về cuộc chiến nên được thực hiện cùng với dân Vajjī. Ujuṃ karissāmi có nghĩa là ta sẽ làm cho thẳng bằng cách đưa các vị vua đối nghịch đến và làm cho thành lũy và hào rãnh biến thành trạng thái khác (tức là san bằng). Patiṭṭhitaguṇoti patiṭṭhitācariyaguṇo. Issarā sannipatantu, mayaṃ anissarā, tattha gantvā kiṃ karissāmāti licchavino na sannipatiṃsūti yojanā. Sūrā sannipatantūti etthāpi eseva nayo. Patiṭṭhitaguṇo có nghĩa là người có phẩm hạnh của bậc thầy đã được thiết lập. Cách liên kết là: ‘Các bậc quyền thế hãy tụ họp, chúng ta không có quyền thế, đến đó sẽ làm gì?’ (nghĩ vậy nên) các vị Licchavī đã không tụ họp. Ở đây, trong câu ‘Các bậc dũng cảm hãy tụ họp,’ cũng có cùng phương pháp ấy. Balabherinti yuddhāya balakāyassa uṭṭhānabheriṃ. Balabheriṃ có nghĩa là trống ra quân của quân đội để chiến đấu. Bhikkhuaparihāniyadhammavaṇṇanā Giải thích về các pháp không suy thoái của Tỳ khưu 136. Aparihānāya hitāti aparihāniyā, na parihāyanti etehīti vā aparihāniyā, te pana yasmā aparihāniyā kārakā nāma honti, tasmā vuttaṃ ‘‘aparihānikare’’ti. Yasmā pana te parihānikarānaṃ ujupaṭipakkhabhūtā, tasmā āha ‘‘vuddhihetubhūte’’ti. Yasmā bhagavato desanā uparūpari ñāṇālokaṃ pasādentī sattānaṃ hadayandhakāraṃ vidhamati, pakāsetabbe ca atthe hatthatale āmalakaṃ viya suṭṭhutaraṃ pākaṭe katvā dasseti, tasmā vuttaṃ ‘‘candasahassaṃ…pe… kathayissāmī’’ti. 136. Aparihāniyā có nghĩa là lợi ích cho sự không suy thoái, hoặc là, ‘do những pháp này mà họ không bị suy thoái,’ nên gọi là aparihāniyā. Tuy nhiên, vì chúng được gọi là những tác nhân không gây suy thoái, cho nên đã được nói là ‘aparihānikare’ (những pháp không gây suy thoái). Và vì chúng là đối nghịch trực tiếp với những pháp gây suy thoái, cho nên đã nói là ‘vuddhihetubhūte’ (những pháp là nguyên nhân của sự tăng trưởng). Vì lời thuyết giảng của Đức Thế Tôn, làm cho ánh sáng trí tuệ ngày càng trong sáng, xua tan bóng tối trong tâm của chúng sanh, và đối với ý nghĩa cần được làm sáng tỏ, Ngài chỉ ra sau khi đã làm cho nó trở nên vô cùng rõ ràng như quả amla trong lòng bàn tay, cho nên đã được nói là: ‘ngàn mặt trăng... ta sẽ nói.’ Yasmā bhagavā ‘‘tassa brāhmaṇassa sammukhā vajjīnaṃ abhiṇhasannipātādipaṭipattiṃ kathentoyeva ayaṃ aparihāniyakathā aniyyānikā vaṭṭanissitā, mayhaṃ pana sāsane tathārūpī kathā kathetabbā, sā hoti niyyānikā vivaṭṭanissitā, yāya sāsanaṃ mayhaṃ parinibbānato parampi addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitika’’nti cintesi, tasmā bhikkhū sannipātāpetvā tesaṃ aparihāniye dhamme desento teneva niyāmena desesi. Tena vuttaṃ ‘‘idaṃ vajjisattake vuttasadisamevā’’ti. Evaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ [Pg.126] vitthārato dassento ‘‘idhāpi cā’’tiādimāha. Tattha ‘‘tato’’tiādi disāsu āgatasāsane vuttaṃ taṃ kathanaṃ. Vihārasīmā ākulā yasmā, tasmā uposathapavāraṇā ṭhitā. Bởi vì Đức Thế Tôn đã suy nghĩ rằng: ‘Trong khi nói trước mặt vị Bà-la-môn ấy về sự thực hành của dân Vajjī như là việc thường xuyên hội họp v.v..., câu chuyện về các pháp không suy thoái này không phải là pháp xuất ly, còn tùy thuộc vào vòng luân hồi. Nhưng trong giáo pháp của ta, một câu chuyện như vậy nên được nói đến, đó là pháp xuất ly, tùy thuộc vào sự giải thoát, nhờ đó giáo pháp của ta, ngay cả sau khi ta nhập Niết-bàn, cũng sẽ được lâu dài, tồn tại trong thời gian dài.’ Do đó, sau khi cho triệu tập các vị Tỳ khưu, trong khi thuyết giảng cho họ về các pháp không suy thoái, Ngài đã thuyết giảng theo cùng phương pháp ấy. Vì thế, đã được nói rằng: ‘Điều này cũng tương tự như điều đã được nói trong bảy pháp (bất thối) của dân Vajjī.’ Như vậy, trong khi trình bày chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt, Ngài đã nói: ‘Ở đây cũng vậy...’ v.v... Trong đó, ‘tato’ v.v... là lời nói ấy được nói trong thông điệp đến từ các phương. Vì ranh giới của tu viện bị xáo trộn, cho nên lễ Uposatha và Pavāraṇā đã bị đình chỉ. Olīyamānakoti pāḷito, atthato ca vinassamāno. Ukkhipāpentāti paguṇabhāvakaraṇena, atthasaṃvaṇṇanena ca paggaṇhantā. Olīyamānako có nghĩa là đang bị mai một về mặt Pāli văn và về mặt ý nghĩa. Ukkhipāpenti có nghĩa là họ nâng đỡ bằng cách làm cho thành thạo và bằng cách giải thích ý nghĩa. Sāvatthiyaṃ bhikkhū viya pācittiyaṃ desāpetabboti (pārā. 565 vitthāravatthu). Vajjiputtakā viya dasavatthudīpanena (cūḷava. 446 vitthāravatthu). ‘‘Gihigatānīti gihipaṭisaṃyuttānī’’ti vadanti. Gihīsu gatāni, tehi ñātāni gihigatāni. Dhūmakālo etassāti dhūmakālikaṃ citakadhūmavūpasamato paraṃ appavattanato. Giống như các vị Tỳ khưu ở Sāvatthī, tội pācittiya nên được sám hối (xem Pārā. 565, câu chuyện chi tiết). Giống như các Tỳ khưu Vajjiputtaka qua việc làm sáng tỏ mười điều (xem Cūḷava. 446, câu chuyện chi tiết). Họ nói rằng: ‘Gihigatāni có nghĩa là liên quan đến hàng tại gia.’ Gihigatāni là những điều đã đến với hàng tại gia, được họ biết đến. Dhūmakālikaṃ có nghĩa là thời gian có khói của việc này, vì nó không xảy ra sau khi khói từ giàn thiêu đã tan. Thirabhāvappattāti sāsane thirabhāvaṃ anivattitabhāvaṃ upagatā. Therakārakehīti therabhāvasādhakehi sīlādiguṇehi asekkhadhammehi. Bahū rattiyoti pabbajitā hutvā bahū rattiyo jānanti. Sīlādiguṇesu patiṭṭhāpanameva sāsane pariṇāyakatāti āha ‘‘tīsu sikkhāsu pavattentī’’ti. Thirabhāvappattāti có nghĩa là đã đạt đến trạng thái vững chắc, trạng thái không còn thối chuyển trong giáo pháp. Therakārakehīti có nghĩa là bởi những yếu tố tạo nên trưởng lão, tức là bởi các phẩm chất như giới v.v... là những yếu tố tạo nên trạng thái trưởng lão, bởi các pháp vô học. Bahū rattiyoti có nghĩa là sau khi đã xuất gia, biết được nhiều đêm. Chính sự thiết lập trong các phẩm chất như giới v.v... là sự lãnh đạo trong giáo pháp, nên đã nói: “hướng dẫn trong ba học giới”. Ovādaṃ na denti abhājanabhāvato. Paveṇīkathanti ācariyaparamparābhataṃ sammāpaṭipattidīpanaṃ dhammakathaṃ. Sārabhūtaṃ dhammapariyāyanti samathavipassanāmaggaphalasampāpanena sārabhūtaṃ bojjhaṅgakosallaanuttarasītībhāvaadhicittasuttādidhammatantiṃ. Không ban lời giáo huấn vì (họ) không phải là pháp khí. Paveṇīkathanti là bài pháp thoại làm sáng tỏ chánh hạnh, được truyền thừa từ các vị thầy tổ. Sārabhūtaṃ dhammapariyāyanti là hệ thống giáo pháp cốt tủy vì giúp thành tựu chỉ, quán, đạo và quả, như các kinh về sự khéo léo trong thất giác chi, trạng thái tịch tịnh vô thượng, tăng thượng tâm v.v... Punabbhavadānaṃ punabbhavo uttarapadalopena. Itareti ye na paccayavasikā na āmisacakkhukā, te na gacchanti taṇhāya vasaṃ. Punabbhavadānaṃ là punabbhavo do lược bỏ từ sau. Itareti là những vị không bị chi phối bởi vật dụng, không có con mắt vật chất, các vị ấy không đi vào quyền lực của ái. Āraññakesūti araññabhāgesu araññapariyāpannesu. Nanu yattha katthacipi taṇhā sāvajjā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘gāmantasenāsanesu hī’’tiādi, tena ‘‘anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato’’ti ettha vuttasinehādayo viya āraññakesu senāsanesu sālayatā sevitabbapakkhiyā evāti dasseti. Āraññakesūti là trong các khu vực rừng, thuộc về rừng. Nhắm đến sự chất vấn rằng: “Chẳng phải ái ở bất cứ nơi đâu cũng đều có lỗi hay sao?”, nên đã nói: “Vì trong các trú xứ ở ven làng” v.v... Bởi điều đó, ngài chỉ ra rằng giống như sự luyến ái v.v... được nói ở đây trong câu “thiết lập sự khao khát đối với các giải thoát vô thượng”, sự quyến luyến đối với các trú xứ nơi rừng là thuộc về phía nên thực hành. Attanāvāti sayameva, tena parehi anussāhitānaṃ saraseneva anāgatānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ, āgatānañca phāsuvihāraṃ paccāsisantīti dasseti. Iminā nīhārenāti imāya paṭipattiyā. Aggahitadhammaggahaṇanti [Pg.127] aggahitassa pariyattidhammassa uggahaṇaṃ. Gahitasajjhāyakaraṇanti uggahitassa suṭṭhu atthacintanaṃ. Cintanattho hi sajjhāyasaddo. Attanāvāti là bởi chính mình. Bởi điều đó, ngài chỉ ra rằng (họ) mong đợi sự đến của các vị tỳ khưu khả ái, những vị không được người khác khuyến khích, đến một cách tự nhiên, và mong đợi sự an trú cho những vị đã đến. Iminā nīhārenāti là bởi sự thực hành này. Aggahitadhammaggahaṇanti là sự học hỏi pháp học chưa được học. Gahitasajjhāyakaraṇanti là sự suy ngẫm kỹ lưỡng về ý nghĩa của điều đã học. Vì từ sajjhāya có nghĩa là suy ngẫm. Entīti upagacchanti. Nisīdanti āsanapaññāpanādinā. Entīti là đi đến. Nisīdanti là (làm cho ngồi) bằng việc soạn chỗ ngồi v.v... 137. Āramitabbaṭṭhena kammaṃ ārāmo. Kamme ratā, na ganthadhure, vāsadhure vāti kammaratā, anuyuttāti tapparabhāvena punappunaṃ pasutā. Iti kātabbakammanti taṃ taṃ bhikkhūnaṃ kātabbaṃ uccāvacakammaṃ cīvaravicāraṇādi. Tenāha ‘‘seyyathida’’ntiādi. Upatthambhananti dupaṭṭatipaṭṭādikaraṇaṃ. Tañhi paṭhamapaṭalādīnaṃ upatthambhanakāraṇattā tathā vuttaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ ayaṃ kammarāmatā paṭikkhittāti āha ‘‘ekacco hī’’tiādi. 137. Công việc là ārāmo theo nghĩa là điều nên bắt tay vào làm. Kamme ratā là ưa thích công việc, không phải trong phận sự học kinh điển hay phận sự tu tập. Anuyuttāti là miệt mài nhiều lần với bản chất chuyên cần vào việc đó. Như vậy, kātabbakammanti là công việc cao thấp khác nhau mà các vị tỳ khưu nên làm, như việc xem xét y v.v... Do đó, đã nói: “Ví như” v.v... Upatthambhananti là việc làm lớp thứ hai, lớp thứ ba v.v... Vì điều đó được gọi như vậy do là nguyên nhân chống đỡ cho lớp thứ nhất v.v... Nếu vậy, tại sao sự ưa thích công việc này bị từ bỏ? (Để trả lời), đã nói: “Vì có người” v.v... Karonto yevāti yathāvuttatiracchānakathaṃ kathentoyeva. Atiracchānakathābhāvepi tassa tattha tapparabhāvadassanatthaṃ avadhāraṇavacanaṃ. Pariyantakārīti sapariyantaṃ katvā vattā. ‘‘Pariyantavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti (dī. ni. 1.9, 194) hi vuttaṃ. Appabhasso vāti parimitakathoyeva ekantena kathetabbasseva kathanato. Samāpattisamāpajjanaṃ ariyo tuṇhībhāvo. Karonto yevāti là vẫn đang nói câu chuyện bàng sanh đã được nói đến. Từ nhấn mạnh là để cho thấy sự chuyên cần của người ấy vào việc đó, ngay cả khi không có câu chuyện bàng sanh. Pariyantakārīti là người nói sau khi đã đặt ra giới hạn. Vì đã được nói rằng: “Nói lời nói có giới hạn”. Appabhasso vāti là người chỉ nói những lời có chừng mực, vì chỉ nói những điều hoàn toàn nên nói. Sự nhập định là sự im lặng của bậc Thánh. Niddāyatiyevāti niddokkamane anādīnavadassī niddāyatiyeva. Iriyāpathaparivattanādinā na naṃ vinodeti. Niddāyatiyevāti là người không thấy sự nguy hại trong việc chìm vào giấc ngủ thì vẫn cứ ngủ. Không xua tan nó bằng cách thay đổi oai nghi v.v... Evaṃ saṃsaṭṭho vāti vuttanayena gaṇasaṅgaṇikāya saṃsaṭṭho eva viharati. Evaṃ saṃsaṭṭho vāti là sống giao du với hội chúng theo cách đã nói. Dussīlā pāpicchā nāmāti sayaṃ nissīlā asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgatattā pāpā lāmakā icchā etesanti pāpicchā. Dussīlā pāpicchā nāmāti là những người bản thân không có giới, vì có ước muốn phô bày những phẩm chất không có nên được gọi là pāpicchā (người có ước muốn xấu xa), tức là những người có ước muốn xấu xa, thấp hèn. Pāpapuggalehi mettikaraṇato pāpamittā. Tehi sadā saha pavattanena pāpasahāyā. Tattha ninnatādinā tadadhimuttatāya pāpasampavaṅkā. Là bạn xấu (pāpamittā) vì kết bạn với những người xấu. Là bạn đồng hành xấu (pāpasahāyā) vì luôn giao du cùng với họ. Là người thiên về điều xấu (pāpasampavaṅkā) vì có khuynh hướng hướng về điều đó do sự nghiêng chiều v.v... 138. Saddhā etesaṃ atthīti saddhāti āha ‘‘saddhāsampannā’’ti. Āgamanīyapaṭipadāya āgatasaddhā āgamanīyasaddhā, sā sātisayā mahābodhisattānaṃ paropadesena vinā saddheyyavatthuṃ aviparītato ogāhetvā [Pg.128] adhimuccanatoti āha ‘‘sabbaññubodhisattānaṃ hotī’’ti. Saccapaṭivedhato āgatasaddhā adhigamasaddhā surabandhādīnaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.118; dha. pa. aṭṭha. 1.suppabuddhakuṭṭhivatthu; udā. aṭṭha. 43) viya. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā buddhādīsu uppajjanakapasādo pasādasaddhā mahākappinarājādīnaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.231; dha. pa. aṭṭha. 1.mahākappinattheravatthu; theragā. aṭṭha. 2.mahākappinattheragāthāvaṇṇanā, vitthāro) viya. ‘‘Evameta’’nti okkantitvā pakkhanditvā saddahanavasena kappanaṃ okappanaṃ. Duvidhāpīti pasādasaddhāpi okappanasaddhāpi. Tattha pasādasaddhā aparaneyyarūpā hoti savanamattena pasīdanato. Okappanasaddhā saddheyyavatthuṃ ogāhetvā anupavisitvā ‘‘evameta’’nti paccakkhaṃ karontī viya pavattati. Tenāha ‘‘saddhādhimutto vakkalittherasadiso hotī’’ti. Tassa hīti okappanasaddhāya samannāgatassa. Hirī etassa atthīti hiri, hiri mano etesanti hirimanāti āha ‘‘pāpa…pe… cittā’’ti. Pāpato ottappenti ubbijjanti bhāyantīti ottappī. 138. Họ có niềm tin (saddhā), nên gọi là người có niềm tin (saddhā), do đó nói là “người có đầy đủ niềm tin”. Niềm tin đến từ con đường dẫn đến (trí tuệ) là āgamanīyasaddhā. Niềm tin ấy là niềm tin siêu việt của các vị Đại Bồ-tát, là sự thâm nhập và tin chắc một cách không sai lạc đối với đối tượng đáng tin mà không cần sự chỉ dạy của người khác, nên nói là “có nơi các vị Toàn Giác Bồ-tát”. Niềm tin đến từ sự chứng ngộ chân lý là adhigamasaddhā, giống như của Surabandha v.v... Sự tịnh tín phát sinh nơi Phật v.v... bắt đầu bằng “Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác” là pasādasaddhā, giống như của vua Mahākappina v.v... Okappanaṃ là sự xác định bằng cách tin tưởng, sau khi đã đi vào, đã thâm nhập với ý nghĩ “việc này là như vậy”. Cả hai loại là pasādasaddhā và okappanasaddhā. Trong đó, pasādasaddhā có dạng không thể bị lung lay vì tịnh tín ngay khi vừa nghe. Okappanasaddhā vận hành như thể đang trực nhận “việc này là như vậy” sau khi đã thâm nhập, đã đi vào đối tượng đáng tin. Do đó, đã nói: “Người được giải thoát nhờ niềm tin giống như trưởng lão Vakkali”. Vì của người ấy, tức là của người có okappanasaddhā. Người này có tàm (hirī), nên gọi là hiri. Họ có tâm tàm (hiri mano), nên gọi là hirimana, do đó nói là “tâm... ghê tởm... điều ác”. Ottappī là người ghê tởm, kinh sợ, e sợ điều ác. Bahu sutaṃ suttageyyādi etenāti bahussuto, sutaggahaṇaṃ cettha nidassanamattaṃ dhāraṇaparicayaparipucchānupekkhanadiṭṭhinijjhānānaṃ pettha icchitabbattā. Savanamūlakattā vā tesampi taggahaṇeneva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Atthakāmena pariyāpuṇitabbato, diṭṭhadhammikādipurisatthasiddhiyā pariyattabhāvato ca pariyatti, tīṇi piṭakāni. Saccappaṭivedho saccānaṃ paṭivijjhanaṃ. Tadapi bāhusaccaṃ yathāvuttabāhusaccakiccanipphattito. Pariyatti adhippetā saccapaṭivedhāvahena bāhusaccena bahussutabhāvassa idha icchitattā. Soti pariyattibahussuto. Catubbidho hoti pañcamassa pakārassa abhāvato. Sabbatthakabahussutoti nissayamuccanakabahussutādayo viya padesiko ahutvā piṭakattaye sabbatthakameva bāhusaccasabbhāvato sabbassa atthassa kāyanato kathanato sabbatthakabahussuto. Te idha adhippetā paṭipattipaṭivedhasaddhammānaṃ mūlabhūte pariyattisaddhamme suppatiṭṭhitabhāvato. Vị đã nghe nhiều kinh, kệ v.v... do đó là bậc đa văn. Và ở đây, việc nắm giữ điều đã nghe chỉ là ví dụ, vì ở đây cũng cần phải có sự ghi nhớ, sự thực hành, sự thẩm vấn, sự quán xét, và sự thẩm sát bằng trí kiến. Hoặc nên hiểu rằng, do có sự nghe làm căn bản nên việc đề cập đến sự nghe ấy cũng bao hàm luôn cả các pháp kia. Do cần phải học hỏi bởi người mong cầu ý nghĩa, và do là pháp học (pariyatti) để thành tựu lợi ích cho con người như trong hiện tại v.v..., nên pháp học chính là ba tạng. Sự thông suốt chân lý là sự thâm nhập các chân lý. Điều đó cũng là sự học rộng, do sự hoàn thành phận sự của sự học rộng đã được nói đến. Ở đây, pháp học được chủ trương, vì trạng thái đa văn ở đây được mong muốn thông qua sự học rộng vốn mang lại sự thông suốt chân lý. Vị ấy là bậc đa văn về pháp học. Vị ấy có bốn loại, vì không có loại thứ năm. Bậc đa văn thông suốt tất cả ý nghĩa (sabbatthakabahussuto) là bậc đa văn thông suốt tất cả ý nghĩa do có sự học rộng về tất cả các phương diện trong ba tạng, và do trình bày và nói lên tất cả ý nghĩa, không phải là người cục bộ như bậc đa văn đã thoát khỏi sự nương tựa v.v... Các vị ấy được đề cập ở đây vì đã được thiết lập vững chắc trong pháp học chánh pháp (pariyattisaddhamma), vốn là nền tảng của pháp hành chánh pháp (paṭipattisaddhamma) và pháp thành chánh pháp (paṭivedhasaddhamma). Āraddhanti paggahitaṃ. Taṃ pana duvidhampi vīriyārambhavibhāgena dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekakāti ekākino, vūpakaṭṭhavihārinoti attho. ‘Tinh cần’ (āraddhaṃ) là đã được sách tấn. Và để trình bày cả hai loại ấy bằng sự phân chia về sự khởi đầu tinh tấn, câu ‘tatthā’ (trong ấy) v.v... đã được nói đến. Trong ấy, ‘ekakā’ là một mình, nghĩa là vị sống độc cư. Pucchitvāti [Pg.129] parato pucchitvā. Sampaṭicchāpetunti ‘‘tvaṃ asukanāmo’’ti vatvā tehi ‘‘āmā’’ti paṭijānāpetunti attho. Evaṃ cirakatādianussaraṇasamatthasatinepakkānaṃ appakasireneva satisambojjhaṅgabhāvanāpāripūriṃ gacchatīti dassanatthaṃ ‘‘evarūpe bhikkhū sandhāyā’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘apicā’’tiādi. ‘Sau khi hỏi’ (pucchitvā) là sau khi hỏi những người khác. ‘Khiến họ chấp nhận’ (sampaṭicchāpetun) có nghĩa là, sau khi nói: ‘Ngươi tên là thế này’, vị ấy khiến họ thừa nhận bằng câu: ‘Vâng ạ’. Để cho thấy rằng đối với những vị có niệm và tuệ, có khả năng nhớ lại những việc đã làm từ lâu v.v..., việc tu tập niệm giác chi sẽ đi đến viên mãn một cách không mấy khó khăn, câu ‘nhắm đến những vị tỳ khưu như vậy’ đã được nói đến. Do đó, ngài đã nói ‘apicā’ (lại nữa) v.v... 139. Bujjhati etāyāti ‘‘bodhī’’ti laddhanāmāya sammādiṭṭhiādidhammasāmaggiyā aṅgoti bojjhaṅgo, pasattho, sundaro vā bojjhaṅgo sambojjhaṅgo. Upaṭṭhānalakkhaṇoti kāyavedanācittadhammānaṃ asubhadukkhāniccānattabhāvasallakkhaṇasaṅkhātaṃ ārammaṇe upaṭṭhānaṃ lakkhaṇaṃ etassāti upaṭṭhānalakkhaṇo. Catunnaṃ ariyasaccānaṃ pīḷanādippakārato vicayo upaparikkhā lakkhaṇaṃ etassāti pavicayalakkhaṇo. Anuppannā kusalānuppādanādivasena cittassa paggaho paggaṇhanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti paggahalakkhaṇo. Pharaṇaṃ vipphārikatā lakkhaṇaṃ etassāti pharaṇalakkhaṇo. Upasamo kāyacittapariḷāhānaṃ vūpasamanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti upasamalakkhaṇo. Avikkhepo vikkhepaviddhaṃsanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti avikkhepalakkhaṇo. Līnuddhaccarahite adhicitte pavattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭattā ajjhupekkhanaṃ paṭisaṅkhānaṃ lakkhaṇaṃ etassāti paṭisaṅkhānalakkhaṇo. 139. Giác ngộ nhờ pháp này, do đó được gọi là ‘giác ngộ’ (bodhi), là sự tập hợp của các pháp như chánh kiến v.v...; là chi phần (aṅga) của sự giác ngộ ấy nên gọi là giác chi (bojjhaṅga). Giác chi đáng tán thán hay tốt đẹp là chánh giác chi (sambojjhaṅga). (Niệm giác chi) có trạng thái là sự an trú, nghĩa là nó có trạng thái là sự an trú trên đối tượng, được xác định là sự ghi nhận bản chất bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã của thân, thọ, tâm, và pháp. (Trạch pháp giác chi) có trạng thái là sự thẩm sát, nghĩa là nó có trạng thái là sự tìm cầu và thẩm sát bốn Thánh đế theo các phương diện như bức bách v.v... (Tấn giác chi) có trạng thái là sự sách tấn, nghĩa là nó có trạng thái là sự nỗ lực, sự sách tấn tâm ý theo cách làm cho các pháp thiện chưa sanh được sanh khởi v.v... (Hỷ giác chi) có trạng thái là sự thấm nhuần, nghĩa là nó có trạng thái là sự lan tỏa, sự tràn ngập. (Tịnh giác chi) có trạng thái là sự an tịnh, nghĩa là nó có trạng thái là sự làm cho lắng dịu các phiền não của thân và tâm. (Định giác chi) có trạng thái là không tán loạn, nghĩa là nó có trạng thái là sự phá tan sự tán loạn. (Xả giác chi) có trạng thái là sự quán xét, nghĩa là khi tâm cao hơn, không còn hôn trầm và trạo cử, đang diễn tiến, nó có trạng thái là sự hành xả, sự quán xét bằng trí tuệ, do không bận tâm đến việc sách tấn, chế ngự, hay làm cho hoan hỷ. Catūhi kāraṇehīti satisampajaññaṃ, muṭṭhassatipuggalaparivajjanā, upaṭṭhitassatipuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi catūhi kāraṇehi. Chahi kāraṇehīti paripucchakatā, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi chahi kāraṇehi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ pana ‘‘sattahi kāraṇehī’’ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) vakkhati, taṃ gambhīrañāṇacariyāpaccavekkhaṇāti imaṃ kāraṇaṃ pakkhipitvā veditabbaṃ. Navahi kāraṇehīti apāyabhayapaccavekkhaṇā, gamanavīthipaccavekkhaṇā, piṇḍapātassa apacāyanatā, dāyajjamahattapaccavekkhaṇā, satthumahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇā, kusītapuggalaparivajjanā, āraddhavīriyapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi navahi kāraṇehi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana [Pg.130] ānisaṃsadassāvitā, jātimahattapaccavekkhaṇāti imehi saddhiṃ ‘‘ekādasā’’ti vakkhati. Dasahi kāraṇehīti buddhānussati, dhammānussati, saṅghasīlacāgadevatāupasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanā, siniddhapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi dasahi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana pasādaniyasuttantapaccavekkhaṇāya saddhiṃ ‘‘ekādasā’’ti vakkhati. Sattahi kāraṇehīti paṇītabhojanasevanatā, utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattapayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā, passaddhakāyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti imehi sattahi. Dasahi kāraṇehīti vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, nimittakusalatā, samaye cittassa paggahaṇaṃ, samaye cittassa niggahaṇaṃ, samaye cittassa sampahaṃsanaṃ, samaye cittassa ajjhupekkhanaṃ, asamāhitapuggalaparivajjanaṃ, samāhitapuggalasevanaṃ, tadadhimuttatāti imehi dasahi kāraṇehi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana ‘‘jhānavimokkhapaccavekkhaṇā’’ti iminā saddhiṃ ‘‘ekādasahī’’ti vakkhati. Pañcahi kāraṇehīti sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi pañcahi kāraṇehi. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) āgamissati. Kāmaṃ bodhipakkhiyadhammā nāma nippariyāyato ariyamaggasampayuttā eva niyyānikabhāvato. Suttantadesanā nāma pariyāyakathāti ‘‘iminā vipassanā…pe… kathesī’’ti vuttaṃ. Bởi bốn nguyên nhân là: chánh niệm và tỉnh giác, tránh xa người thất niệm, thân cận người có niệm an trú, và sự hướng tâm về điều ấy; đó là bởi bốn nguyên nhân này. Bởi sáu nguyên nhân là: sự hay hỏi han, làm cho trong sạch các vật, thực hành sự quân bình các quyền, tránh xa người thiểu trí, thân cận người có trí tuệ, và sự hướng tâm về điều ấy; đó là bởi sáu nguyên nhân này. Tuy nhiên, trong Chú giải kinh Đại Niệm Xứ (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.385; Ma. Ni. Aṭṭha. 1.118) sẽ nói là ‘bởi bảy nguyên nhân,’ điều ấy cần được hiểu bằng cách thêm vào nguyên nhân này là ‘sự quán xét về hành trạng của trí tuệ thâm sâu.’ Bởi chín nguyên nhân là: sự quán xét sự đáng sợ của cảnh khổ, sự quán xét về lộ trình đi, sự không xem thường vật thực khất thực, sự quán xét sự trọng đại của di sản, sự quán xét sự trọng đại của bậc Đạo Sư, sự quán xét sự trọng đại của các vị đồng phạm hạnh, tránh xa người biếng nhác, thân cận người tinh tấn, và sự hướng tâm về điều ấy; đó là bởi chín nguyên nhân này. Tuy nhiên, trong Chú giải kinh Đại Niệm Xứ (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.385; Ma. Ni. Aṭṭha. 1.118) sẽ nói là ‘mười một’ cùng với các nguyên nhân này là ‘sự thấy rõ quả báu’ và ‘sự quán xét sự trọng đại của dòng dõi.’ Bởi mười nguyên nhân là: niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm thí, niệm thiên, niệm sự tịch tịnh, tránh xa người thô thiển, thân cận người nhu hòa, và sự hướng tâm về điều ấy; đó là bởi mười nguyên nhân này. Tuy nhiên, trong Chú giải kinh Đại Niệm Xứ (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.385; Ma. Ni. Aṭṭha. 1.118) sẽ nói là ‘mười một’ cùng với ‘sự quán xét các kinh tạng đáng tịnh tín.’ Bởi bảy nguyên nhân là: sử dụng vật thực hảo hạng, sử dụng thời tiết thoải mái, sử dụng oai nghi thoải mái, sự thực hành trung đạo, tránh xa người có thân căng thẳng, thân cận người có thân an tịnh, và sự hướng tâm về điều ấy; đó là bởi bảy nguyên nhân này. Bởi mười nguyên nhân là: làm cho trong sạch các vật, thực hành sự quân bình các quyền, sự thiện xảo về tướng, đúng lúc sách tấn tâm, đúng lúc chế ngự tâm, đúng lúc làm cho tâm phấn khởi, đúng lúc xả đối với tâm, tránh xa người không có định, thân cận người có định, và sự hướng tâm về điều ấy; đó là bởi mười nguyên nhân này. Tuy nhiên, trong Chú giải kinh Đại Niệm Xứ (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.385; Ma. Ni. Aṭṭha. 1.118) sẽ nói là ‘mười một’ cùng với ‘sự quán xét về thiền và giải thoát.’ Bởi năm nguyên nhân là: sự trung lập đối với chúng sanh, sự trung lập đối với các pháp hữu vi, tránh xa người quyến luyến chúng sanh và các pháp hữu vi, thân cận người trung lập với chúng sanh và các pháp hữu vi, và sự hướng tâm về điều ấy; đó là bởi năm nguyên nhân này. Điều cần được nói ở đây sẽ có trong Chú giải kinh Đại Niệm Xứ (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.385; Ma. Ni. Aṭṭha. 1.118). Thật vậy, các pháp trợ Bồ-đề, một cách không diễn giải, chính là các pháp tương ưng với Thánh đạo vì có tính chất đưa đến giải thoát. Việc thuyết giảng theo thể loại Kinh tạng là lời nói có diễn giải, do đó đã được nói rằng: ‘Bằng cách này, Ngài đã thuyết giảng về tuệ quán...v.v...’ 140. Tebhūmake saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti anupassati etāyāti aniccānupassanā, tathā pavattā vipassanā, sā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya vibhāvitā eva hotīti vuttaṃ ‘‘aniccānupassanāya saddhiṃ uppannasaññā’’ti. Saññāsīsena vāyaṃ vipassanāya eva niddeso. Anattasaññādīsupi eseva nayo. Lokiyavipassanāpi honti, yasmā ‘‘anicca’’ntiādinā tā pavattantīti. Lokiyavipassanāpīti pi-saddena missakāpettha santīti atthato āpannanti atthāpattisiddhamatthaṃ niddhāretvā sarūpato dassetuṃ ‘‘virāgo’’tiādi vuttaṃ. Tattha āgatavasenāti tathā āgatapāḷivasena ‘‘virāgo nirodho’’ti hi tattha [Pg.131] nibbānaṃ vuttanti idha ‘‘virāgasaññā, nirodhasaññā’’ti vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘dve lokuttarāpi hontī’’ti. 140. Vị ấy quán thấy các pháp hữu vi trong ba cõi là ‘vô thường,’ do đó gọi là vô thường tùy quán (aniccānupassanā); tuệ quán (vipassanā) diễn tiến như vậy. Nhưng vì tuệ quán ấy được làm cho rõ ràng bởi tưởng tương ưng với chính nó đã được tu tập, nên được gọi là ‘tưởng sanh khởi cùng với vô thường tùy quán.’ Đây chính là sự chỉ dẫn về tuệ quán lấy tưởng làm tiêu đề. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp vô ngã tưởng v.v... Cũng có tuệ quán thuộc thế gian, vì chúng diễn tiến với (sự quán xét) ‘vô thường’ v.v... Trong câu ‘Lokiyavipassanāpi,’ do âm ‘pi,’ có nghĩa là ở đây cũng có các pháp hỗn hợp, để xác định và chỉ ra ý nghĩa được suy ra này một cách cụ thể, câu ‘virāgo’ (ly tham) v.v... đã được nói đến. Ở đây, theo như đã được trình bày, tức là theo như bản văn Pāli đã được trình bày, vì ở đó Niết-bàn được gọi là ‘ly tham, diệt,’ nên ở đây các tưởng được gọi là ‘ly tham tưởng, diệt tưởng’ cũng có thể có Niết-bàn làm đối tượng. Do đó, đã được nói rằng: ‘hai pháp cũng là siêu thế.’ 141. Mettā etassa atthīti mettaṃ, cittaṃ. Taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ mettaṃ kāyakammaṃ. Esa nayo sesadvayepi. Imānipi mettākāyakammādīni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato. Yathā pana bhikkhūsupi labbhanti, evaṃ gihīsupi labbhanti catuparisasādhāraṇattāti taṃ dassento ‘‘bhikkhūnañhī’’tiādimāha. Kāmaṃ ādibrahmacariyakadhammassavanenapi mettākāyakammāni labbhanti, nippariyāyato pana cārittadhammassavanena ayamattho icchitoti dassento ‘‘ābhisamācārikadhammapūraṇa’’nti āha. Tepiṭakampi buddhavacanaṃ paripucchanaatthakathanavasena pavattiyamānaṃ hitajjhāsayena pavattitabbato. 141. Tâm này có tâm từ (mettā), nên gọi là tâm từ (mettaṃ cittaṃ). Thân nghiệp do tâm ấy sanh khởi là thân nghiệp từ (mettaṃ kāyakammaṃ). Phương pháp này cũng tương tự trong hai trường hợp còn lại. Các thân nghiệp từ v.v... này được đề cập đến theo phương diện của các vị tỳ-khưu vì các vị ấy là hội chúng cao thượng nhất. Tuy nhiên, như chúng được tìm thấy ở các vị tỳ-khưu, chúng cũng được tìm thấy ở các vị cư sĩ vì chúng là chung cho bốn hội chúng. Để chỉ ra điều này, ngài đã nói ‘bhikkhūnañhi’ (quả vậy, đối với các vị tỳ-khưu) v.v... Thật vậy, các thân nghiệp từ có thể có được nhờ nghe pháp về phạm hạnh sơ khởi, nhưng để chỉ ra rằng ý nghĩa này được muốn nói đến một cách không diễn giải qua việc nghe pháp về hạnh kiểm, ngài đã nói ‘sự viên mãn pháp thuộc về tập quán tốt đẹp.’ Cả Tam Tạng, lời dạy của Đức Phật, khi được trình bày qua việc hỏi và giải nghĩa, cũng cần được thực hiện với ý hướng lợi ích. Āvīti pakāsaṃ, pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘sammukhā’’ti. Rahoti appakāsaṃ, appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa paccakkhābhāvatoti āha ‘‘parammukhā’’ti. Sahāyabhāvagamanaṃ tesaṃ purato. Ubhayehīti navakehi, therehi ca. ‘Āvī’ có nghĩa là công khai. Và ở đây, tính chất công khai là sự hiện diện của người mà thân nghiệp ấy được thực hiện hướng đến, do đó ngài nói ‘trước mặt.’ ‘Raho’ có nghĩa là kín đáo. Và tính chất kín đáo là sự không có mặt của người mà thân nghiệp ấy được thực hiện hướng đến, do đó ngài nói ‘sau lưng.’ Việc đi đến tình trạng bạn bè ở trước mặt họ. ‘Bởi cả hai’ có nghĩa là bởi các vị tân tỳ-khưu và bởi các vị trưởng lão. Paggayhāti paggaṇhitvā uccaṃ katvā. ‘Paggayha’ có nghĩa là: sau khi cầm lấy và đưa lên cao. Kāmaṃ mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanā, pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva, yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā, mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti. Thật vậy, việc mở những con mắt êm dịu do lòng từ và sự thương mến, và việc nhìn với gương mặt trong sáng chính là từ thân nghiệp (mettaṃ kāyakammaṃ). Tuy nhiên, do năng lực của tâm nào mà có được sự êm dịu của những con mắt do lòng từ và sự thương mến, và có được sự trong sáng của gương mặt, thì nhắm đến tâm ấy lời nói: ‘Từ được gọi là ý nghiệp (mettaṃ manokammaṃ)’ đã được thuyết. Lābhasaddo kammasādhano ‘‘lābhāvata, lābho laddho’’tiādīsu viya, so cettha ‘‘dhammaladdhā’’ti vacanato atītakālikoti āha ‘‘cīvarādayo laddhapaccayā’’ti. Dhammato āgatāti dhammikā. Tenāha ‘‘dhammaladdhā’’ti. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘kuhanādī’’tiādi vuttaṃ. Cittena vibhajanapubbakaṃ kāyena vibhajananti mūlameva dassetuṃ ‘‘evaṃ cittena vibhajana’’nti vuttaṃ, tena cittuppādamattenapi paṭivibhāgo na kātabboti dasseti. Appaṭivibhattanti bhāvanapuṃsakaniddeso, appaṭivibhattaṃ vā lābhaṃ bhuñjatīti kammaniddeso eva. Từ ‘lợi lộc’ (lābha) là từ được tạo thành theo nghĩa nghiệp (kammasādhana), giống như trong các câu: ‘Ôi, lợi lộc! Lợi lộc đã được nhận’. Ở đây, do câu ‘đã được nhận hợp pháp’ (dhammaladdhā) nên nó thuộc về thời quá khứ, do đó ngài nói: ‘Các vật dụng đã được nhận như y v.v...’. ‘Hợp pháp’ (dhammikā) là đến từ pháp. Do đó, ngài nói: ‘đã được nhận hợp pháp’. Chính để chỉ rõ ý nghĩa này mà câu ‘sự giả dối v.v...’ đã được nói đến. Để chỉ rõ gốc rễ của việc ‘phân chia bằng thân sau khi đã phân chia bằng tâm’, câu ‘như vậy, sự phân chia bằng tâm’ đã được nói đến. Qua đó, ngài chỉ ra rằng không nên thực hiện sự phân chia riêng biệt chỉ bằng sự khởi lên của tâm. ‘Không phân chia’ (appaṭivibhattaṃ) là cách chỉ định danh từ trừu tượng ở trung tính, hoặc ‘thọ dụng lợi lộc không được phân chia’ là cách chỉ định theo nghĩa nghiệp. Taṃ [Pg.132] taṃ neva gihīnaṃ deti attano ājīvasodhanatthaṃ. Na attanā bhuñjatīti attanāva na paribhuñjati ‘‘mayhaṃ asādhāraṇabhogitā mā hotū’’ti. ‘‘Paṭiggaṇhanto ca…pe… passatī’’ti iminā tassa lābhassa tīsupi kālesu sādhāraṇato ṭhapanaṃ dassitaṃ. ‘‘Paṭiggaṇhanto ca saṅghena sādhāraṇaṃ hotū’’ti iminā paṭiggahaṇakālo dassito, ‘‘gahetvā…pe… passatī’’ti iminā paṭiggahitakālo, tadubhayaṃ pana tādisena pubbābhogena vinā na hotīti atthasiddho purimakālo. Tayidaṃ paṭiggahaṇato pubbe vassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggahessāmī’’ti. Paṭiggaṇhantassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhāmī’’ti. Paṭiggahetvā hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggahitaṃ mayā’’ti evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ katvā laddhalābhaṃ osānalakkhaṇaṃ avikopetvā paribhuñjanto sādhāraṇabhogī, appaṭivibhattabhogī ca hoti. Vị ấy không cho vật ấy đến các gia chủ vì mục đích thanh lọc mạng sống của mình. ‘Không tự mình thọ dụng’ có nghĩa là không tự mình sử dụng với ý nghĩ: ‘Mong rằng việc thọ dụng không chung của ta sẽ không có’. Qua câu ‘Và trong khi nhận... thấy’, việc xác lập lợi lộc ấy là của chung trong cả ba thời đã được chỉ ra. Qua câu ‘Và trong khi nhận, mong rằng là của chung cho Tăng đoàn’, thời điểm đang nhận được chỉ ra. Qua câu ‘sau khi đã nhận... thấy’, thời điểm sau khi nhận được chỉ ra. Tuy nhiên, vì cả hai điều ấy không thể xảy ra nếu không có sự suy xét trước như vậy, nên thời điểm trước đó được xác lập về mặt ý nghĩa. Điều này là như sau: trước khi nhận, vị ấy có ý nghĩ: ‘Ta sẽ nhận với ý rằng mong là của chung cho Tăng đoàn’. Trong khi nhận, vị ấy có ý nghĩ: ‘Ta đang nhận với ý rằng mong là của chung cho Tăng đoàn’. Sau khi đã nhận, vị ấy có ý nghĩ: ‘Ta đã nhận với ý rằng mong là của chung cho Tăng đoàn’. Như vậy, sau khi làm cho lợi lộc đã nhận được đầy đủ ba đặc điểm và thọ dụng mà không làm tổn hại đến đặc điểm cuối cùng, vị ấy trở thành người thọ dụng chung và người thọ dụng không phân chia. Imaṃ pana sāraṇīyadhammanti imaṃ catutthaṃ saritabbayuttadhammaṃ. Na hi…pe… gaṇhanti, tasmā sādhāraṇabhogitā eva dussīlassa natthīti ārambhopi tāva na sambhavati, kuto pūraṇanti adhippāyo. ‘‘Parisuddhasīlo’’ti iminā lābhassa dhammikabhāvaṃ dasseti. ‘‘Vattaṃ akhaṇḍento’’ti iminā appaṭivibhattabhogitaṃ, sādhāraṇabhogitañca dasseti. Sati pana tadubhaye sāraṇīyadhammo pūrito eva hotīti āha ‘‘pūretī’’ti. ‘‘Odissakaṃ katvā’’ti etena anodissakaṃ katvā pituno, ācariyupajjhāyādīnaṃ vā therāsanato paṭṭhāya dentassa sāraṇīyadhammoyeva hotīti. Sāraṇīyadhammo panassa na hotīti paṭijagganaṭṭhāne odissakaṃ katvā dinnattā. Tenāha ‘‘palibodhajagganaṃ nāma hotī’’tiādi. Yadi evaṃ sabbena sabbaṃ sāraṇīyadhammapūrakassa odissakadānaṃ na vaṭṭatīti? No na vaṭṭati yuttaṭṭhāneti dassento ‘‘tena panā’’tiādimāha. Gilānādīnaṃ odissakaṃ katvā dānaṃ appaṭivibhāgapakkhikaṃ ‘‘asukassa na dassāmī’’ti paṭikkhepassa abhāvato. Byatirekappadhāno hi paṭivibhāgo. Tenāha ‘‘avasesa’’ntiādi. Adātumpīti pi-saddena dātumpi vaṭṭatīti dasseti, tañca kho karuṇāyanavasena, na vattapūraṇavasena. ‘Pháp đáng ghi nhớ này’ (imaṃ pana sāraṇīyadhammaṃ) có nghĩa là pháp thứ tư này cần phải được ghi nhớ. ‘Bởi vì... không nhận’, do đó, đối với người ác giới thì không có việc thọ dụng chung. Ý muốn nói là: ngay cả sự khởi đầu cũng không thể có, huống hồ là sự viên mãn. Qua câu ‘người có giới trong sạch’, ngài chỉ ra tính chất hợp pháp của lợi lộc. Qua câu ‘không làm gián đoạn phận sự’, ngài chỉ ra việc thọ dụng không phân chia và việc thọ dụng chung. Khi có cả hai điều ấy, pháp đáng ghi nhớ chắc chắn được viên mãn, do đó ngài nói ‘làm viên mãn’. Qua câu ‘sau khi đã chỉ định’, điều này có nghĩa là việc dâng cúng cho cha, thầy tế độ, thầy yết ma v.v... bắt đầu từ chỗ ngồi của vị trưởng lão mà không chỉ định thì chính là pháp đáng ghi nhớ. Tuy nhiên, đó không phải là pháp đáng ghi nhớ của vị ấy vì đã dâng cúng có chỉ định ở nơi cần chăm sóc. Do đó, ngài nói: ‘được gọi là sự chăm sóc có ràng buộc’ v.v... Nếu vậy, đối với người đang làm viên mãn pháp đáng ghi nhớ, việc dâng cúng có chỉ định hoàn toàn không được phép chăng? Không phải là không được phép ở nơi thích hợp, để chỉ rõ điều này, ngài nói: ‘Tuy nhiên, do đó...’ v.v... Việc dâng cúng có chỉ định cho người bệnh v.v... thuộc về phía không phân chia, vì không có sự từ chối rằng ‘tôi sẽ không cho người này’. Bởi vì sự phân chia riêng biệt chủ yếu là sự loại trừ. Do đó, ngài nói: ‘phần còn lại’ v.v... Trong từ ‘cũng không cho’ (adātumpī), từ ‘cũng’ (pi) chỉ ra rằng cho cũng là điều được phép, và điều đó là do lòng bi mẫn, không phải do việc làm tròn phận sự. Susikkhitāyāti sāraṇīyadhammapūraṇavidhimhi suṭṭhu sikkhitāya, sukusalāyāti attho. Idāni tassā kosallaṃ dassetuṃ ‘‘susikkhitāya hī’’tiādi [Pg.133] vuttaṃ. ‘‘Dvādasahi vassehi pūrati, na tato ora’’nti iminā tassa duppūraṇaṃ dasseti. Tathā hi so mahapphalo mahānisaṃso, diṭṭhadhammikehipi tāva garutarehi phalānisaṃsehi ca anugato. Taṃsamaṅgī ca puggalo visesalābhī ariyapuggalo viya loke acchariyabbhutadhammasamannāgato hoti. Tathā hi so duppajahaṃ dānamayassa, sīlamayassa ca puññassa paṭipakkhadhammaṃ sudūre vikkhambhitaṃ katvā suvisuddhena cetasā loke pākaṭo paññāto hutvā viharati, tassimamatthaṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. ‘Được khéo học’ (susikkhitāya) có nghĩa là được học tập kỹ lưỡng, rất thiện xảo trong phương pháp làm viên mãn pháp đáng ghi nhớ. Bây giờ, để chỉ ra sự thiện xảo ấy, câu ‘Bởi vì, đối với người được khéo học...’ đã được nói đến. Qua câu ‘được viên mãn trong mười hai năm, không ít hơn thế’, sự khó viên mãn của pháp ấy được chỉ ra. Thật vậy, pháp ấy có quả lớn, có lợi ích lớn, và còn đi kèm với những quả và lợi ích rất trọng đại ngay trong hiện tại. Và người thành tựu pháp ấy, người đắc được sự đặc biệt, trở thành người có được những pháp hy hữu, kỳ diệu trên đời như một bậc Thánh. Thật vậy, vị ấy, sau khi đã trấn áp xa lánh những pháp đối nghịch với phước báu thuộc về bố thí và phước báu thuộc về giới vốn khó từ bỏ, sống với tâm rất trong sạch, trở nên nổi bật và được biết đến trong đời. Để làm sáng tỏ ý nghĩa này cả về mặt phủ định lẫn khẳng định, câu ‘Bởi vì, nếu...’ đã được nói đến, điều ấy rất dễ hiểu. Idāni ye samparāyike, diṭṭhadhammike ca ānisaṃse dassetuṃ ‘‘eva’’ntiādi vuttaṃ. Neva issā, na macchariyaṃ hoti cirakālabhāvanāya vidhutabhāvato. Manussānaṃ piyo hoti pariccāgasīlatāya visuddhattā. Tenāha ‘‘dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū’’tiādi (a. ni. 5.34). Sulabhapaccayo hoti dānavasena uḷārajjhāsayānaṃ paccayalābhassa idhānisaṃsabhāvato dānassa. Pattagataṃ assa diyyamānaṃ na khīyati pattagatavasena dvādasavassikassa mahāpattassa avicchedena pūritattā. Aggabhaṇḍaṃ labhati devasikaṃ dakkhiṇeyyānaṃ aggato paṭṭhāya dānassa dinnattā. Bhayevā…pe… āpajjanti deyyapaṭiggāhakavikappaṃ akatvā attani nirapekkhacittena cirakālaṃ dānapūratāya pasāditacittattā. Bây giờ, để chỉ ra những lợi ích trong đời sau và trong hiện tại, câu ‘Như vậy...’ đã được nói đến. Không có ganh tỵ, cũng không có bỏn xẻn, vì chúng đã được rũ bỏ do sự tu tập trong thời gian dài. Vị ấy được loài người yêu mến do sự trong sạch của bản tính xả ly. Do đó, có lời nói rằng: ‘Người cho đi trở nên đáng mến, nhiều người kết giao với vị ấy’ v.v... (A. Ni. 5.34). Vị ấy dễ dàng có được các vật dụng, vì việc nhận được vật dụng là lợi ích ngay trong hiện tại của việc bố thí đối với những người có chí hướng cao thượng, do năng lực của sự bố thí. Vật được dâng cúng vào bát của vị ấy không bị cạn kiệt, vì cái bát lớn của mười hai năm đã được làm đầy không gián đoạn qua những gì đã vào trong bát. Vị ấy nhận được vật phẩm thượng hạng hàng ngày, vì sự bố thí đã được thực hiện bắt đầu từ những bậc đáng cúng dường hàng đầu. ‘Hoặc là sự sợ hãi... họ rơi vào...’ (là do) họ không phân biệt vật dâng cúng và người nhận, và tâm của họ được tịnh tín do sự viên mãn của việc bố thí trong thời gian dài với tâm không luyến tiếc bản thân. Tatrāti tesu ānisaṃsesu vibhāvetabbesu. Imāni taṃ dīpanāni vatthūni kāraṇāni. Alabhantāpīti amahāpuññatāya na lābhino samānāpi. Bhikkhācāramaggasabhāganti sabhāgaṃ tabbhāgiyaṃ bhikkhācāramaggaṃ jānanti. Tatrā có nghĩa là: trong những quả báu ấy cần được làm cho rõ ràng. Những điều này là các sự trình bày, các câu chuyện, các nguyên nhân cho điều ấy. Alabhantāpi có nghĩa là: dù là những người không có được (vật thí) do không có phước lớn. Bhikkhācāramaggasabhāgaṃ có nghĩa là: họ biết con đường khất thực tương ứng, thuộc về phần ấy. Anuttarimanussadhammattā, therānaṃ saṃsayavinodanatthañca ‘‘sāraṇīyadhammo me bhante pūrito’’ti āha. Tathā hi dutiyavatthusmimpi therena attā pakāsito. Manussānaṃ piyatāya, sulabhapaccayatāyapi idaṃ vatthumeva. Pattagatākhīyanassa pana visesaṃ vibhāvanato ‘‘idaṃ tāva…pe… ettha vatthu’’nti vuttaṃ. Do (đó) là pháp siêu nhân không nên nói ra, và vì mục đích xua tan sự nghi ngờ của các vị trưởng lão, vị ấy đã nói rằng: ‘Bạch ngài, pháp đáng ghi nhớ đã được con thực hành đầy đủ’. Thật vậy, trong câu chuyện thứ hai, vị trưởng lão cũng đã tự mình bộc bạch. Câu chuyện này cũng chính là vì sự khả ái đối với nhân loại, và vì sự dễ dàng có được các vật dụng. Tuy nhiên, do sự trình bày đặc điểm của việc đã đạt được và chứng đắc, nên đã được nói rằng: ‘Trước hết, đây là... (vân vân)... câu chuyện ở đây’. Giribhaṇḍamahāpūjāyāti [Pg.134] cetiyagirimhi sakalalaṅkādīpe, yojanappamāṇe samudde ca nāvāsaṅghāṭādike ṭhapetvā dīpapupphagandhādīhi kariyamānamahāpūjāyaṃ. Pariyāyenapīti lesenapi. Anucchavikanti sāraṇīyadhammapūraṇatopi idaṃ yathābhūtappavedanaṃ tumhākaṃ anucchavikanti attho. Giribhaṇḍamahāpūjāyaṃ có nghĩa là: trong đại lễ cúng dường được thực hiện bằng đèn, hoa, hương, v.v... tại núi Cetiyagiri, trên toàn đảo Laṅkā, và trên biển trong phạm vi một do-tuần, sau khi đã đặt các bè thuyền v.v... Pariyāyenapi có nghĩa là: cũng bằng một cách gián tiếp. Anucchavikaṃ có nghĩa là: có nghĩa là việc trình bày đúng như thật này là thích hợp với các ngài, còn hơn cả việc thực hành đầy đủ pháp đáng ghi nhớ. Anārocetvāva palāyiṃsu corabhayena. ‘‘Attano dujjīvikāyā’’ti ca vadanti. Họ đã bỏ trốn vì sợ trộm cướp mà không hề báo cho biết. Và họ nói rằng: ‘Vì đời sống khó khăn của chúng tôi’. Vaṭṭissatīti kappissati. Therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi, therassa pana sīlatejeneva devatā ussukkaṃ āpajji. Vaṭṭissati có nghĩa là sẽ là thích hợp. Vị trưởng lão ni là người đã thực hành đầy đủ pháp đáng ghi nhớ, còn đối với vị trưởng lão, chính nhờ oai lực giới hạnh của ngài mà vị chư thiên đã trở nên nhiệt tâm. Natthi etesaṃ khaṇḍanti akhaṇḍāni. Taṃ pana nesaṃ khaṇḍaṃ dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upasampannasīlānaṃ uddesakkamena ādi antā veditabbā. Tenāha ‘‘sattasū’’tiādi. Anupasampannasīlānaṃ pana samādānakkamenapi ādi antā labbhanti. Pariyante chinnasāṭako viyāti vatthante, dasante vā chinnavatthaṃ viya, visadisūdāharaṇaṃ cetaṃ ‘‘akhaṇḍānī’’ti imassa adhigatattā. Evaṃ sesānipi udāharaṇāni. Khaṇḍitabhinnatā khaṇḍaṃ, taṃ etassa atthīti khaṇḍaṃ, sīlaṃ. ‘‘Chidda’’ntiādīsupi eseva nayo. Vemajjhe bhinnaṃ vinivijjhanavasena visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Sabalarahitāni asabalāni. Tathā akammāsāni. Sīlassa taṇhādāsabyato mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ. Yasmā ca taṃsamaṅgīpuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti, tasmāpi bhujissāni. Tenevāha ‘‘bhujissabhāvakāraṇato bhujissānī’’ti. Suparisuddhabhāvena pāsaṃsattā viññupasatthāni. Imināhaṃ sīlena devo vā bhaveyyaṃ, devaññataro vā, tattha ‘‘nicco dhuvo sassato’’ti, ‘‘sīlena suddhī’’ti ca evaṃ ādinā taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā. ‘‘Ayaṃ te sīlesu doso’’ti catūsupi vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ anuddhaṃsetuṃ. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni. Không bị sứt mẻ có nghĩa là không có sự sứt mẻ ở các giới ấy. Tuy nhiên, để chỉ ra sự sứt mẻ của chúng, câu ‘của người nào...’ đã được nói đến. Trong đó, đối với giới của vị đã thọ cụ túc, phần đầu và phần cuối cần được biết theo thứ tự của sự trùng tuyên. Do đó, đã nói rằng ‘trong bảy...’ v.v... Còn đối với giới của người chưa thọ cụ túc, phần đầu và phần cuối cũng có được theo thứ tự của sự thọ trì. ‘Giống như tấm y bị rách ở mép’ có nghĩa là giống như tấm vải bị rách ở biên hoặc ở tua; đây là ví dụ không tương đồng, vì (ý nghĩa của) ‘không bị sứt mẻ’ đã được lĩnh hội. Các ví dụ còn lại cũng tương tự như vậy. Sự bị sứt mẻ, bị vỡ là khaṇḍaṃ (sự sứt mẻ); giới này có điều đó, nên gọi là khaṇḍaṃ (bị sứt mẻ). Trong các từ ‘bị thủng’ v.v... cũng theo phương pháp tương tự. Cần được liên kết là: ‘giống như con bò cái có màu sắc không đồng nhất’ do bị đâm thủng ở giữa. Không có đốm là không lốm đốm. Tương tự là không tỳ vết. Sự giải thoát giới hạnh khỏi vòng nô lệ của ái dục là việc tạo ra trạng thái làm nền tảng cho sự thoát ly (luân hồi). Và bởi vì người hội đủ giới ấy được gọi là người tự tại, tự chủ, là người tự do, do đó (các giới ấy) cũng là giải thoát. Do đó, đã nói rằng: ‘là giải thoát vì là nguyên nhân của trạng thái tự do’. Được bậc trí tán thán, (các giới ấy) đáng được tán thán do trạng thái hoàn toàn trong sạch. Vì không bị tham ái và tà kiến chấp thủ qua các cách như: ‘Với giới này, ta sẽ trở thành một vị trời hay một thiên nhân nào đó’, và ở đó (cho rằng) ‘là thường còn, bền vững, vĩnh cửu’, hay ‘sự thanh tịnh là nhờ giới’. (Và) không bị chỉ trích, không bị hủy hoại bằng cách chỉ ra bất cứ sự hư hỏng nào trong bốn loại hư hỏng rằng: ‘Đây là lỗi trong giới của ông’. Có mục đích đưa đến định, nên là đưa đến định. Samānabhāvūpagatasīlāti sīlasampattiyā samānabhāvaṃ upagatasīlā sabhāgavuttikā. Kāmaṃ puthujjanānañca catupārisuddhisīle nānattaṃ na siyā, taṃ [Pg.135] pana na ekantikaṃ, idaṃ ekantikaṃ niyatabhāvatoti āha ‘‘natthi maggasīle nānatta’’nti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttanti maggasīlaṃ sandhāya etaṃ ‘‘yāni tāni sīlānī’’tiādi vuttaṃ. Samānabhāvūpagatasīlā có nghĩa là: những người có giới đã đạt đến trạng thái đồng đẳng do sự thành tựu về giới, có cách sống tương tự. Dù rằng đối với các phàm nhân cũng có thể không có sự khác biệt trong Tứ Thanh Tịnh Giới, nhưng điều đó không phải là tuyệt đối, còn điều này là tuyệt đối do bản chất đã được xác định, vì vậy đã nói rằng: ‘không có sự khác biệt trong đạo giới’. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ có nghĩa là: nhắm đến đạo giới mà câu ‘những giới nào...’ v.v... này đã được nói đến. Yāyanti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. Diṭṭhīti maggasammādiṭṭhi. Niddosāti nidhutadosā, samucchinnarāgādipāpadhammāti attho. Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati nigacchati. Sayaṃ niyyantasseva hi ‘‘taṃsamaṅgīpuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetī’’ti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti takkaro, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanakassāti attho. Samānadiṭṭhibhāvanti sadisadiṭṭhibhāvaṃ saccasampaṭivedhena abhinnadiṭṭhibhāvaṃ. Vuddhiyevāti ariyavinaye guṇehi vuḍḍhiyeva, no parihānīti ayaṃ aparihāniyadhammadesanā attanopi sāsanassa addhaniyataṃ ākaṅkhantena bhagavatā idha desitā. Yāyaṃ có nghĩa là: cái nào mà đã trở nên hiển nhiên đối với cả ta và các ngươi. Diṭṭhi có nghĩa là chánh kiến của đạo. Niddosā có nghĩa là: đã rũ bỏ các lỗi lầm, có nghĩa là đã đoạn tận các ác pháp như tham ái v.v... Niyyāti có nghĩa là: thoát ra, đi ra khỏi khổ luân hồi. Thật vậy, chính vì tự mình thoát ra nên được nói là: ‘nó đưa người hội đủ (tri kiến ấy) thoát ra khỏi khổ luân hồi’. Người nào thực hành lời giáo huấn của bậc Đạo Sư, người ấy là takkaro (người thực hành điều đó); của người ấy, có nghĩa là: của người thực hành đúng theo lời giáo huấn. Samānadiṭṭhibhāvaṃ có nghĩa là: trạng thái có tri kiến tương đồng, trạng thái có tri kiến không khác biệt do sự thông suốt các chân lý. Vuddhiyeva có nghĩa là: chỉ có sự tăng trưởng về các đức hạnh trong giới luật của bậc Thánh, chứ không có sự suy giảm. Bài pháp về các pháp không suy giảm này đã được Đức Thế Tôn, vị mong muốn sự trường tồn cho giáo pháp của chính mình, thuyết giảng ở đây. 142. Āsannaparinibbānattāti katipayamāsādhikena saṃvaccharamattena parinibbānaṃ bhavissatīti katvā vuttaṃ. Etaṃyevāti ‘‘iti sīla’’ntiādikaṃyeva iti sīlanti ettha iti-saddo pakārattho, parimāṇattho ca ekajjhaṃ katvā gahitoti āha ‘‘evaṃ sīlaṃ ettakaṃ sīla’’nti. Evaṃ sīlanti evaṃ pabhedaṃ sīlaṃ. Ettakanti etaṃ paramaṃ, na ito bhiyyo. Catupārisuddhisīlanti maggassa sambhārabhūtaṃ lokiyacatupārisuddhisīlaṃ. Cittekaggatā samādhīti etthāpi eseva nayo. Yasmiṃ sīle ṭhatvāti yasmiṃ lokuttarakusalassa padaṭṭhānabhūte ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (ma. ni. 3.431; kathā. 874) evaṃ vuttasīle patiṭṭhāya. Esoti maggaphalasamādhi. Paribhāvitoti tena sīlena sabbaso bhāvito sambhāvito. Mahapphalo hoti mahānisaṃsoti maggasamādhi tāva sāmaññaphalehi mahapphalo, vaṭṭadukkhavūpasamena mahānisaṃso. Itaro paṭippassaddhippahānena mahapphalo, nibbutisukhuppattiyā mahānisaṃso. Yamhi samādhimhi ṭhatvāti yasmiṃ lokuttarakusalassa padaṭṭhānabhūte pādakajjhānasamādhimhi ceva vuṭṭhānagāminisamādhimhi ca ṭhatvā. Sāti maggaphalapaññā. Tena paribhāvitāti tena yathāvuttasamādhinā sabbaso bhāvitā paribhāvitā. Mahapphalamahānisaṃsatā samādhimhi vuttanayena veditabbā. Api ca te bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgappabhedahetutāya mahapphalā sattadakkhiṇeyyapuggalavibhāgahetutāya [Pg.136] mahānisaṃsāti veditabbā. Yāya paññāya ṭhatvāti yāyaṃ vipassanāpaññāyaṃ, samādhivipassanāpaññāyaṃ vā ṭhatvā. Samathayānikassa hi samādhisahagatāpi paññā maggādhigamāya visesapaccayo hotiyeva. Sammadevāti suṭṭhuyeva yathā āsavānaṃ lesopi nāvasissati, evaṃ sabbaso āsavehi vimuccati. Aggamaggakkhaṇañhi sandhāyetaṃ vuttaṃ. 142. Āsannaparinibbānattāti (Do sắp Niết-bàn) được nói như vậy là vì sự Niết-bàn sẽ diễn ra trong khoảng một năm và vài tháng nữa. Etaṃyevāti (Chính điều này) là chính những điều như “iti sīlaṃ” (giới là như vậy). Ở đây, trong câu iti sīlaṃ, từ iti có nghĩa là loại, và cũng có nghĩa là mức độ, được gộp chung lại, nên nói rằng: “evaṃ sīlaṃ ettakaṃ sīlaṃ” (giới như thế này, giới chừng ấy). Evaṃ sīlaṃ (giới như thế này) là giới có sự phân loại như vậy. Ettakaṃ (chừng ấy) là đây là tối thượng, không có gì hơn nữa. Catupārisuddhisīlaṃ (Tứ thanh tịnh giới) là Tứ thanh tịnh giới thuộc về thế gian, là nền tảng cho đạo. Trong câu cittekaggatā samādhi (định là sự nhất tâm), cũng theo cách tương tự. Yasmiṃ sīle ṭhatvā (An trú trong giới nào) là an trú trong giới đã được nói đến như là nền tảng cho thiện siêu thế: “pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’ti” (trước đó, thân nghiệp, khẩu nghiệp, và mạng sống của vị ấy đã được hoàn toàn trong sạch) (ma. ni. 3.431; kathā. 874). Esoti (Điều này) là định của đạo và quả. Paribhāvito (được tu tập) là được tu tập, được làm cho sung mãn hoàn toàn bởi giới ấy. Mahapphalo hoti mahānisaṃso (có quả lớn, có lợi ích lớn): định của đạo có quả lớn do các quả Sa-môn, có lợi ích lớn do sự lắng dịu khổ luân hồi. Cái còn lại (định của quả) có quả lớn do sự đoạn trừ bằng cách an tịnh, có lợi ích lớn do sự phát sinh an lạc của Niết-bàn. Yamhi samādhimhi ṭhatvā (An trú trong định nào) là an trú trong định của thiền nền tảng và định dẫn đến xuất khởi, là nền tảng cho thiện siêu thế. Sāti (Tuệ ấy) là tuệ của đạo và quả. Tena paribhāvitā (được tu tập bởi định ấy) là được tu tập, được làm cho sung mãn hoàn toàn bởi định đã nói trên. Quả lớn và lợi ích lớn nên được hiểu theo cách đã nói trong phần định. Hơn nữa, chúng có quả lớn vì là nhân cho sự phân loại thành thất giác chi, bát chi thánh đạo, và thiền chi; và có lợi ích lớn vì là nhân cho sự phân loại bảy bậc thánh nhân đáng cúng dường, nên được hiểu như vậy. Yāya paññāya ṭhatvā (An trú trong tuệ nào) là an trú trong tuệ minh sát này, hoặc trong tuệ định và minh sát. Vì đối với người theo pháp môn chỉ, tuệ đi cùng với định cũng chính là duyên đặc biệt để chứng đắc đạo. Sammadevāti (một cách chân chánh) là một cách tốt đẹp, sao cho không còn sót lại một chút lậu hoặc nào, giải thoát hoàn toàn khỏi các lậu hoặc như vậy. Điều này được nói đến nhắm vào khoảnh khắc của đạo cao nhất. 143. Lokiyatthasaddānaṃ viya abhiranta-saddassa siddhi daṭṭhabbā. Abhirantaṃ abhirataṃ abhiratīti hi atthato ekaṃ. Abhiranta-saddo cāyaṃ abhirucipariyāyo, na assādapariyāyo. Assādavasena hi katthaci vasantassa assādavatthuvigamena siyā tassa tattha anabhirati, yadidaṃ khīṇāsavānaṃ natthi, pageva buddhānanti āha ‘‘buddhānaṃ…pe… natthī’’ti. Abhirativasena katthaci vasitvā tadabhāvato aññattha gamanaṃ nāma buddhānaṃ natthi. Veneyyavinayanatthaṃ pana katthaci vasitvā tasmiṃ siddhe veneyyavinayanatthameva tato aññattha gacchanti, ayamettha yathāruci. Āyāmāti ettha ā-saddo ‘‘āgacchā’’ti iminā samānatthoti āha ‘‘ehi yāmā’’ti. Ayāmāti pana pāṭhe a-kāro nipātamattaṃ. Santikāvacarattā theraṃ ālapati, na pana tadā satthu santike vasantānaṃ bhikkhūnaṃ abhāvato. Aparicchinnagaṇano hi tadā bhagavato santike bhikkhusaṅgho. Tenāha ‘‘mahatā bhikkhusaṅghena saddhi’’nti. Ambalaṭṭhikāgamananti ambalaṭṭhikāgamanapaṭisaṃyuttapāṭhamāha. Pāṭaligamaneti etthāpi eseva nayo. Uttānameva anantaraṃ, heṭṭhā ca saṃvaṇṇitarūpattā. 143. Sự thành tựu của từ abhiranta nên được xem như các từ có nghĩa thế gian. Vì abhirantaṃ, abhirataṃ, và abhirati về mặt ý nghĩa là một. Và từ abhiranta này là từ đồng nghĩa với sự ưa thích (abhiruci), không phải là từ đồng nghĩa với sự thưởng thức (assāda). Vì khi một người sống ở một nơi nào đó do sự thưởng thức, khi đối tượng thưởng thức không còn, có thể người ấy sẽ không còn thích thú ở đó nữa, điều này không có ở các bậc lậu tận, huống chi là các vị Phật, nên nói rằng: “Đối với các vị Phật... không có”. Việc sống ở một nơi nào đó do sự thích thú rồi đi đến nơi khác vì không còn thích thú nữa là điều không có đối với các vị Phật. Nhưng các ngài sống ở một nơi nào đó vì mục đích giáo hóa chúng sanh, khi việc ấy đã thành tựu, các ngài đi đến nơi khác cũng chính vì mục đích giáo hóa chúng sanh, đây là theo ý muốn ở đây. Trong câu āyāmāti, từ ā có cùng nghĩa với āgacchā (hãy đến), nên nói là “ehi yāmā” (hãy đến, chúng ta đi). Còn trong bản đọc ayāmāti, chữ a chỉ là một tiểu từ. Ngài gọi vị trưởng lão vì ngài là người hầu cận, chứ không phải vì lúc đó không có các vị tỳ-khưu sống gần đức Thế Tôn. Vì lúc đó, Tăng chúng tỳ-khưu ở gần đức Thế Tôn có số lượng không thể đếm được. Do đó, ngài nói: “mahatā bhikkhusaṅghena saddhi” (cùng với đại chúng tỳ-khưu). Ambalaṭṭhikāgamananti là ngài nói đến đoạn kinh liên quan đến việc đi đến Ambalaṭṭhikā. Trong câu Pāṭaligamaneti, cũng theo cách tương tự. Phần tiếp theo thì rõ ràng, và phần trước đã được giải thích. Sāriputtasīhanādavaṇṇanā Giải Thích Về Tiếng Rống Sư Tử Của Ngài Sāriputta 145. ‘‘Āyasmā sāriputto’’tiādi pāṭhajātaṃ. Sampasādanīyeti sampasādanīyasutte (dī. ni. 3.141) vitthāritaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ, tasmā mayampi tattheva naṃ atthato vitthārayissāmāti adhippāyo. 145. Đoạn kinh bắt đầu bằng “Āyasmā sāriputto” (Tôn giả Sāriputta). Sampasādanīyeti (trong kinh Sampasādanīya) có nghĩa là: đã được giải thích chi tiết trong Chú giải xưa về kinh Sampasādanīya (dī. ni. 3.141), do đó, chúng tôi cũng sẽ giải thích chi tiết về ý nghĩa của nó ở chính nơi đó. Dussīlaādīnavavaṇṇanā Giải Thích Về Sự Nguy Hại Của Việc Phá Giới 148. Āgantvā vasanti ettha āgantukāti āvasatho, tadeva agāranti āha ‘‘āvasathāgāranti āgantukānaṃ āvasathageha’’nti. Dvinnaṃ [Pg.137] rājūnanti licchavirājamagadharājūnaṃ. Sahāyakāti sevakā. Kulānīti kuṭumbike. Santhatanti santhari, sabbaṃ santhari sabbasanthari, taṃ sabbasanthariṃ. Bhāvanapuṃsakaniddeso cāyaṃ. Tenāha ‘‘yathā sabbaṃ santhataṃ hoti, eva’’nti. 148. Āgantvā vasanti ettha āgantukāti āvasatho, chính nó là agāranti, nên nói: “āvasathāgāranti là āvasathagehaṃ cho khách”. Dvinnaṃ rājūnanti là của vua Licchavi và vua Magadha. Sahāyakāti là những người hầu. Kulānīti là các gia chủ. Santhatanti là santhari, sabbaṃ santhari là sabbasanthari, chính là sabbasanthariṃ. Và đây là cách chỉ định trung tính trừu tượng. Do đó, nói rằng: “sao cho tất cả được trải ra, như vậy”. 149. Dussīloti ettha du-saddo abhāvattho ‘‘duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449; a. ni. 5.10) viya, na garahatthoti āha ‘‘asīlo nissīlo’’ti. Bhinnasaṃvaroti ettha yo samādinnasīlo kenaci kāraṇena sīlabhedaṃ patto, so tāva bhinnasaṃvaro hoti. Yo pana sabbena sabbaṃ asamādinnasīlo ācārahīno, so kathaṃ bhinnasaṃvaro nāma hotīti? Sopi sādhusamācārassa parihāniyassa bheditattā bhinnasaṃvaro eva nāma. Vissaṭṭhasaṃvaro saṃvararahitoti hi vuttaṃ hoti. 149. Trong từ dussīloti, từ du có nghĩa là không có, giống như trong các từ “duppañño” (người không có trí tuệ) (ma. ni. 1.449; a. ni. 5.10), chứ không có nghĩa là đáng chê trách, nên nói là “asīlo nissīlo” (người không có giới, người vô giới). Trong từ bhinnasaṃvaroti, người nào đã thọ giới mà vì một lý do nào đó đã phạm vào sự phá giới, người đó trước hết là người có sự phòng hộ bị phá vỡ. Nhưng người nào hoàn toàn không thọ giới, thiếu hạnh kiểm, làm sao có thể gọi là người có sự phòng hộ bị phá vỡ? Người đó cũng được gọi là người có sự phòng hộ bị phá vỡ vì đã phá vỡ sự suy giảm của hạnh kiểm tốt đẹp. Vì đã được nói rằng: vissaṭṭhasaṃvaro (người buông thả sự phòng hộ) là người không có sự phòng hộ. Taṃ taṃ sippaṭṭhānaṃ. Māghātakāleti ‘‘mā ghātetha pāṇino’’ti evaṃ māghātāti ghosanaṃ ghositadivase. Từng ngành nghề thủ công ấy. Māghātakāleti là vào ngày mà có lời loan báo được công bố rằng: “mā ghātetha pāṇino” (chớ có giết hại chúng sanh), như vậy là māghāta (không sát sanh). Abbhuggacchati pāpako kittisaddo. Tiếng tăm xấu xa lan truyền đi. Ajjhāsayena maṅku hotiyeva vippaṭisāribhāvato. Do nội tâm, người ấy chắc chắn trở nên rụt rè, vì có trạng thái hối hận. Tassāti dussīlassa. Samādāya pavattiṭṭhānanti uṭṭhāya samuṭṭhāya katakāraṇaṃ. Āpāthaṃ āgacchatīti taṃ manaso upaṭṭhāti. Ummīletvā idhalokanti ummīlanakāle attano puttadārādidassanavasena idha lokaṃ passati. Nimīletvā paralokanti nimīlanakāle gatinimittupaṭṭhānavasena paralokaṃ passati. Tenāha ‘‘cattāro apāyā’’tiādi. Pañcamapadanti ‘‘kāyassa bhedā’’tiādinā vutto pañcamo ādīnavakoṭṭhāso. Tassa có nghĩa là của người ác giới. Samādāya pavattiṭṭhānaṃ có nghĩa là nguyên nhân đã được thực hiện, đã được phát sanh, đã được khởi lên. Āpāthaṃ āgacchati có nghĩa là điều ấy hiện khởi trong tâm. Ummīletvā idhalokaṃ có nghĩa là trong lúc mở mắt, vị ấy thấy thế gian này qua việc nhìn thấy vợ con của mình. Nimīletvā paralokaṃ có nghĩa là trong lúc nhắm mắt, vị ấy thấy thế gian khác qua sự hiện khởi của tướng điềm về cảnh giới. Do đó, ngài đã nói: “Bốn đường ác” v.v… Pañcamapadaṃ có nghĩa là phần sự nguy hại thứ năm đã được nói đến bằng câu “sau khi thân hoại” v.v… Sīlavantaānisaṃsavaṇṇanā Giải Thích Về Quả Báu Của Người Có Giới 150. Vuttavipariyāyenāti vuttāya ādīnavakathāya vipariyāyena. ‘‘Appamatto taṃ taṃ kasivāṇijjādiṃ yathākālaṃ sampādetuṃ sakkotī’’tiādinā ‘‘pāsaṃsaṃ sīlamassa atthīti sīlavā. Sīlasampannoti sīlena samannāgato. Sampannasīlo’’ti evamādikaṃ pana atthavacanaṃ sukaranti anāmaṭṭhaṃ. 150. Vuttavipariyāyena có nghĩa là theo cách ngược lại với lời nói về sự nguy hại đã được đề cập. Bằng câu “người không dể duôi có thể thành tựu các việc ấy như là canh tác, thương mại, v.v… đúng thời” v.v… Còn lời giải thích ý nghĩa như là: “Người có giới đức đáng được tán dương là người có giới. Người thành tựu giới là người có giới. Người có giới đã được thành tựu” thì dễ hiểu nên không được đề cập đến. 151. Pāḷimuttakāyāti [Pg.138] saṅgītianāruḷhāya dhammikathāya. Tatthevāti āvasathāgāre eva. 151. Pāḷimuttakāya có nghĩa là bằng pháp thoại không được đưa vào kỳ kết tập. Tattheva có nghĩa là chính ở tại nhà nghỉ công cộng. Pāṭaliputtanagaramāpanavaṇṇanā Giải Thích Về Việc Xây Dựng Thành Pāṭaliputta 152. Issariyamattāyāti issariyappamāṇena, issariyena ceva vittūpakaraṇena cāti evaṃ vā attho daṭṭhabbo. Upabhogūpakaraṇānipi hi loke ‘‘mattā’’ti vuccanti. Pāṭaligāmaṃ nagaraṃ katvāti pubbe ‘‘pāṭaligāmo’’ti laddhanāmaṃ ṭhānaṃ idāni nagaraṃ katvā. Māpentīti patiṭṭhāpenti. Āyamukhapacchindanatthanti āyadvārānaṃ upacchedanāya. ‘‘Sahassasevā’’ti vā pāṭho, sahassaso eva. Tenāha ‘‘ekekavaggavasena sahassaṃ sahassaṃ hutvā’’ti. Gharavatthūnīti gharapatiṭṭhāpanaṭṭhānāni. Cittāni namantīti taṃtaṃdevatānubhāvena tattha tattheva cittāni namanti vatthuvijjāpāṭhakānaṃ, yattha yattha tāhi vatthūni pariggahitāni. Sippānubhāvenāti sippānugatavijjānubhāvena. Nāgaggāhoti nāgānaṃ nivāsappariggaho. Sesadvayesupi eseva nayo. Pāsāṇoti appalakkhaṇapāsāṇo. Khāṇukoti yo koci khāṇuko. Sippaṃ jappitvā tādisaṃ sārambhaṭṭhānaṃ pariharitvā anārambhe ṭhāne tāhi vatthupariggāhikāhi devatāhi saddhiṃ mantayamānā viya taṃtaṃgehāni māpenti upadesadānavasena. Nesanti vatthuvijjāpāṭhakānaṃ, sabbāsaṃ devatānaṃ. Maṅgalaṃ vaḍḍhāpessantīti maṅgalaṃ brūhessanti. Paṇḍitadassanādīni hi uttamamaṅgalāni. Tenāha ‘‘atha maya’’ntiādi. 152. Issariyamattāya có nghĩa là theo mức độ quyền lực, hoặc nên hiểu ý nghĩa là bằng cả quyền lực và phương tiện tài sản. Thật vậy, các phương tiện tiêu dùng ở thế gian cũng được gọi là mattā. Pāṭaligāmaṃ nagaraṃ katvā có nghĩa là sau khi xây dựng thành phố ở nơi trước đây có tên là “làng Pāṭali”. Māpenti có nghĩa là họ thiết lập. Āyamukhapacchindanatthaṃ có nghĩa là để cắt đứt các cửa ngõ thu nhập. Hoặc bản đọc là sahassasevā, có nghĩa là từng ngàn. Do đó, ngài đã nói: “từng nhóm một, trở thành từng ngàn, từng ngàn.” Gharavatthūni có nghĩa là những nơi để xây dựng nhà cửa. Cittāni namanti có nghĩa là do oai lực của các vị chư thiên này kia, tâm của những người đọc thuật trạch địa hướng về chính nơi này nơi kia, nơi mà các nền đất đã được các vị ấy chiếm giữ. Sippānubhāvena có nghĩa là do oai lực của kiến thức đi kèm với nghệ thuật. Nāgaggāho có nghĩa là sự chiếm giữ nơi ở của các vị rồng. Đối với hai trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Pāsāṇo có nghĩa là tảng đá không có đặc điểm. Khāṇuko có nghĩa là bất cứ gốc cây nào. Sau khi đọc thầm nghệ thuật, tránh những nơi có xung đột như vậy, họ xây dựng các ngôi nhà này kia ở những nơi không có xung đột, giống như đang bàn bạc với các vị chư thiên đã chiếm giữ nền đất ấy, bằng cách đưa ra lời khuyên. Nesaṃ có nghĩa là của những người đọc thuật trạch địa, của tất cả các vị chư thiên. Maṅgalaṃ vaḍḍhāpessanti có nghĩa là họ sẽ làm cho điều tốt lành tăng trưởng. Thật vậy, việc thấy các bậc hiền trí v.v… là những điều tốt lành tối thượng. Do đó, ngài đã nói: “Vậy thì chúng ta” v.v… Saddo abbhuggacchati avayavadhammena samudāyassa apadisitabbato yathā ‘‘alaṅkato devadatto’’ti. Tiếng động vang lên, do đặc tính của bộ phận được gán cho toàn thể, giống như câu “Devadatta đã được trang điểm”. Ariyakamanussānanti ariyadesavāsimanussānaṃ. Rāsivasenevāti ‘‘sahassaṃ satasahassa’’ntiādinā rāsivaseneva, appakassa pana bhaṇḍassa kayavikkayo aññatthāpi labbhatevāti ‘‘rāsivasenevā’’ti vuttaṃ. Vāṇijāya patho pavattiṭṭhānanti vaṇippathoti purimavikappe attho dutiyavikappe pana vāṇijānaṃ patho pavattiṭṭhānanti, vaṇippathoti imamatthaṃ dassento ‘‘vāṇijānaṃ vasanaṭṭhāna’’nti āha. Bhaṇḍapuṭe bhindanti mocenti etthāti puṭabhedananti ayamettha atthoti āha ‘‘bhaṇḍapuṭe…pe… vuttaṃ hotī’’ti. Ariyakamanussānaṃ có nghĩa là của những người sống ở xứ sở của bậc Thánh. Rāsivasena eva có nghĩa là chỉ theo cách tính số lượng lớn bằng câu “một ngàn, một trăm ngàn” v.v…, còn việc mua bán hàng hóa số lượng ít cũng có thể có được ở nơi khác, do đó đã nói là rāsivasena eva. Vaṇippatho có nghĩa là con đường, nơi diễn ra việc buôn bán, đây là ý nghĩa trong cách giải thích thứ nhất; còn trong cách giải thích thứ hai, vaṇippatho có nghĩa là con đường, nơi diễn ra của các thương nhân, để chỉ rõ ý nghĩa này, ngài đã nói là “nơi ở của các thương nhân”. Puṭabhedanaṃ có nghĩa là nơi mà người ta mở, tháo các gói hàng, đây là ý nghĩa ở đây, ngài đã nói: “các gói hàng… được nói là.” Ca-kārattho [Pg.139] samuccayattho vā-saddo. Từ vā có ý nghĩa của từ ca, tức là ý nghĩa kết hợp. 153. Kāḷakaṇṇī sattāti attanā kaṇhadhammabahulatāya paresañca kaṇhavipākānatthanibbattinimittatāya ‘‘kāḷakaṇṇī’’ti laddhanāmā parūpaddavakarā appesakkhasattā. Tanti bhagavantaṃ. Pubbaṇhasamayanti pubbaṇhe ekaṃ samayaṃ. Gāmappavisananīhārenāti gāmappavesana nivasanākārena. Kāyapaṭibaddhaṃ katvāti cīvaraṃ pārupitvā, pattaṃ hatthena gahetvāti attho. 153. Chúng sanh kāḷakaṇṇī là những chúng sanh có ít quyền lực, gây tai họa cho người khác, có tên gọi là kāḷakaṇṇī do bản thân có nhiều pháp đen tối và là điềm báo cho sự phát sanh quả báo đen tối bất lợi cho người khác. Taṃ có nghĩa là đức Thế Tôn. Pubbaṇhasamayaṃ có nghĩa là một thời điểm vào buổi sáng. Gāmappavisananīhārena có nghĩa là theo cách thức vào làng và ở lại. Kāyapaṭibaddhaṃ katvā có nghĩa là đắp y, tay cầm bát. Etthāti etasmiṃ vā sakappitappadese. Saññateti sammadeva saññate susaṃvutakāyavācācitte. Ettha có nghĩa là ở nơi này hoặc ở khu vực đã được quy định. Saññate có nghĩa là ở người đã được chế ngự một cách chân chánh, có thân, khẩu, ý được phòng hộ kỹ lưỡng. Pattiṃ dadeyyāti attanā pasutaṃ puññaṃ tāsaṃ devatānaṃ anuppadajjeyya. ‘‘Pūjitā’’tiādīsu tadeva pattidānaṃ pūjā, anāgate eva upaddave ārakkhasaṃvidhānaṃ paṭipūjā. ‘‘Yebhuyyena ñātimanussā ñātipetānaṃ pattidānādinā pūjanamānanādīni karonti ime pana aññātakāpi samānā tathā karonti, tasmā nesaṃ sakkaccaṃ ārakkhā saṃvidhātabbā’’ti aññamaññaṃ sampavāretvā devatā tattha ussukkaṃ āpajjantīti dassento ‘‘ime’’tiādimāha. Balikammakaraṇaṃ mānanaṃ, sampati uppannaparissayaharaṇaṃ paṭimānanti dassetuṃ ‘‘ete’’tiādi vuttaṃ. Pattiṃ dadeyya có nghĩa là nên hồi hướng phước báu do mình tạo ra cho các vị chư thiên ấy. Trong câu “được cúng dường” v.v…, chính việc hồi hướng phước báu ấy là sự cúng dường, việc sắp đặt sự bảo vệ đối với tai họa trong tương lai là sự đáp lễ cúng dường. Để chỉ rõ rằng các vị chư thiên, sau khi cùng nhau thỉnh mời rằng: “Phần lớn, những người thân quyến làm việc cúng dường, tôn trọng v.v… cho các ngạ quỷ là thân quyến bằng cách hồi hướng phước báu v.v…, còn những vị này dù không phải là người quen biết cũng làm như vậy, do đó sự bảo vệ cần được sắp đặt một cách cẩn trọng cho họ,” đã nỗ lực ở nơi ấy, ngài đã nói câu “những vị này” v.v… Để chỉ rõ rằng việc làm vật cúng tế là sự tôn trọng, việc loại trừ hiểm nguy đã phát sanh hiện tại là sự đáp lễ tôn trọng, câu “những vị này” v.v… đã được nói đến. Sundarāni passatīti sundarāni iṭṭhāni eva passati, na aniṭṭhāni. Sundarāni passati có nghĩa là chỉ thấy những điều tốt đẹp, khả ái, không thấy những điều không khả ái. 154. Āṇiyo koṭṭetvāti lahuke dārudaṇḍe gahetvā kavāṭaphalake viya aññamaññaṃ sambandhe kātuṃ āṇiyo koṭṭetvā. Nāvāsaṅkhepena kataṃ uḷumpaṃ, veḷunaḷādike saṅgharitvā valliādīhi kalāpavasena bandhitvā kattabbaṃ kullaṃ. 154. Āṇiyo koṭṭetvā có nghĩa là sau khi lấy những thanh gỗ nhỏ, đóng chốt để kết nối chúng lại với nhau giống như những tấm ván cửa. Chiếc phao được làm bằng cách kết hợp thuyền, chiếc bè cần được làm bằng cách thu thập tre, sậy v.v… rồi dùng dây leo v.v… buộc lại thành bó. Udakaṭṭhānassetaṃ adhivacananti yathāvuttassa yassa kassaci udakaṭṭhānassa etaṃ ‘‘aṇṇava’’nti adhivacanaṃ, samuddassevāti adhippāyo. Saranti idha nadī adhippetā sarati sandatīti katvā. Gambhīravitthatanti agādhaṭṭhena gambhīraṃ, sakalalokattayabyāpitāya vitthataṃ. Visajjāti anāsajja appatvā. Pallalāni tesaṃ ataraṇato. Vināyeva kullenāti īdisaṃ udakaṃ kullena īdisena vinā eva tiṇṇā medhāvino janā, taṇhāsaraṃ pana ariyamaggasaṅkhātaṃ setuṃ katvā nittiṇṇāti yojanā. Udakaṭṭhānassetaṃ adhivacananti (đây là tên gọi của nơi chứa nước) có nghĩa là: Đây là tên gọi ‘aṇṇava’ (biển cả) của bất cứ nơi chứa nước nào đã được nói đến, ý muốn nói chính là biển cả. Saranti (hồ), ở đây được hiểu là sông, do bởi ý nghĩa ‘sarati’ (chảy), ‘sandati’ (trôi đi). Gambhīravitthatanti (sâu và rộng) có nghĩa là sâu theo ý nghĩa không có đáy, rộng do bởi sự bao trùm khắp cả ba cõi. Visajjāti (từ bỏ) có nghĩa là không dính mắc, không đạt đến. Pallalāni (các vũng lầy), do bởi sự không vượt qua chúng. Vināyeva kullenāti (không cần bè) có nghĩa là: những người có trí tuệ đã vượt qua vùng nước như vậy mà không cần đến chiếc bè như thế này; còn hồ ái dục thì đã vượt qua bằng cách làm cây cầu được gọi là Thánh đạo. Đây là cách liên kết ý nghĩa. Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về phẩm tụng đầu tiên đã kết thúc. Ariyasaccakathāvaṇṇanā Phần giải thích về bài thuyết giảng về các Thánh Đế. 155. Mahāpanādassa [Pg.140] rañño. Pāsādakoṭiyaṃ katagāmoti pāsādassa patitathupikāya patiṭṭhitaṭṭhāne niviṭṭhagāmo. Ariyabhāvakarānanti ye paṭivijjhanti, tesaṃ ariyabhāvakarānaṃ nimittassa kattubhāvūpacāravaseneva vuttaṃ. Tacchāvipallāsabhūtabhāvena saccānaṃ. Anubodho pubbabhāgiyaṃ ñāṇaṃ, paṭivedho maggañāṇena abhisamayo, tattha yasmā anubodhapubbako paṭivedho anubodhena vinā na hoti, anubodhopi ekacco paṭivedhena sambandho, tadubhayābhāvahetukañca vaṭṭeva saṃsaraṇaṃ, tasmā vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ananubodhā…pe… tumhākañcā’’ti. Paṭisandhiggahaṇavasena bhavato bhavantarūpagamanaṃ sandhāvanaṃ, aparāparaṃ cavanupapajjanavasena sañcaraṇaṃ saṃsaraṇanti āha ‘‘bhavato’’tiādi. Sandhāvitasaṃsaritapadānaṃ kammasādhanataṃ sandhāyāha ‘‘mayā ca tumhehi cā’’ti paṭhamavikappe. Dutiyavikappe pana bhāvasādhanataṃ hadaye katvā ‘‘mamañceva tumhākañcā’’ti yathārutavaseneva vuttaṃ. Nayanasamatthāti pāpanasamatthā, dīgharajjunā baddhasakuṇaṃ viya rajjuhattho puriso desantaraṃ taṇhārajjunā baddhaṃ sattasantānaṃ abhisaṅkhāro bhavantaraṃ neti etāyāti bhavanetti, taṇhā, sā ariyamaggasatthena suṭṭhu hatā chinnāti bhavanettisamūhatā. 155. Mahāpanādassa rañño (của vua Mahāpanāda). Pāsādakoṭiyaṃ katagāmoti (ngôi làng được dựng trên đỉnh lâu đài) có nghĩa là ngôi làng được thiết lập ở nơi có tháp nhỏ bị đổ của lâu đài. Ariyabhāvakarānanti (của những pháp làm cho thành bậc Thánh) được nói theo cách ẩn dụ về tác nhân của dấu hiệu làm cho những người thâm nhập chúng trở thành bậc Thánh. Tacchāvipallāsabhūtabhāvena saccānaṃ (của các sự thật, do bản chất chân thật, không sai lệch). Anubodho (sự giác ngộ theo sau) là trí tuệ thuộc phần dự bị, paṭivedho (sự thâm nhập) là sự chứng ngộ bằng đạo tuệ. Ở đây, vì sự thâm nhập có sự giác ngộ theo sau làm tiền đề, không thể có nếu không có sự giác ngộ theo sau; và một số sự giác ngộ theo sau cũng liên quan đến sự thâm nhập, và chính vòng luân hồi là nguyên nhân của sự vắng mặt cả hai điều đó, do đó trong kinh Pāli đã nói: “ananubodhā…pe… tumhākañcā” (do không giác ngộ theo... của các ngươi và của ta). Sự đi từ kiếp này sang kiếp khác theo cách chấp thủ tái sanh là sandhāvanaṃ (sự lưu chuyển); sự đi lang thang qua lại theo cách chết và sanh là saṃsaraṇaṃ (sự luân hồi), do đó đã nói “bhavato” (từ kiếp này) v.v... Liên quan đến việc các từ sandhāvita (đã lưu chuyển) và saṃsarita (đã luân hồi) được dùng ở thể bị động, đã nói “mayā ca tumhehi cā” (bởi ta và bởi các ngươi) trong cách giải thích thứ nhất. Còn trong cách giải thích thứ hai, ghi nhớ rằng chúng được dùng ở thể trung tính, đã nói “mamañceva tumhākañcā” (của ta và của các ngươi) theo đúng như văn bản. Nayanasamatthāti (có khả năng dẫn dắt) có nghĩa là có khả năng đưa đến. Giống như người cầm dây dẫn con chim bị buộc bằng sợi dây dài đến một nơi khác, hành nghiệp dẫn dòng tâm thức của chúng sanh bị trói buộc bởi sợi dây ái dục đến một kiếp khác. Do đó, ái dục được gọi là bhavanetti (dây dẫn đến cõi hữu). Sā (nó), tức là ái dục, đã bị chặt đứt, cắt lìa hoàn toàn bởi thanh gươm Thánh đạo, nên gọi là bhavanettisamūhatā (dây dẫn đến cõi hữu đã được nhổ lên). Anāvattidhammasambodhiparāyaṇavaṇṇanā Phần giải thích về Bậc Bất Lai Hướng Đến Giác Ngộ. 156. Dve gāmā ‘‘nātikā’’ti evaṃ laddhanāmo, ña-kārassa cāyaṃ na-kārādesena niddeso ‘‘animittā na nāyare’’tiādīsu (visuddhi. 1.174; jā. aṭṭha. 2.2.34) viya. Tenāha ‘‘ñātigāmake’’ti. Giñjakā vuccanti iṭṭhakā, giñjakāhi eva kato āvasathoti giñjakāvasatho. So kira āvāso yathā sudhāparikammena sampayojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā kato. Tena vuttaṃ ‘‘iṭṭhakāmaye āvasathe’’ti. Tulādaṇḍakavāṭaphalakāni pana dārumayāneva. 156. Dve gāmā “nātikā”ti evaṃ laddhanāmo (hai ngôi làng có tên là Nātika). Đây là sự chỉ định bằng cách thay thế mẫu tự ‘ña’ bằng mẫu tự ‘na’, giống như trong các câu “animittā na nāyare” (vô tướng không được biết đến) v.v... Do đó, đã nói “ñātigāmake” (ở làng của những người thân tộc). Giñjakā được gọi là iṭṭhakā (gạch), nơi ở được làm chỉ bằng gạch được gọi là giñjakāvasatho (nhà gạch). Nghe nói rằng nơi ở đó được xây và lợp chỉ bằng gạch, đến nỗi không cần dùng đến vữa. Do đó, đã nói “iṭṭhakāmaye āvasathe” (trong ngôi nhà làm bằng gạch). Tuy nhiên, các xà ngang, then cài và ván cửa thì được làm bằng gỗ. 157. Oraṃ vuccati kāmadhātu, paccayabhāvena taṃ oraṃ bhajantīti orambhāgiyāni, orambhāgassa vā hitāni orambhāgiyāni. Tenāha ‘‘heṭṭhābhāgiyāna’’ntiādi. Tīhi maggehīti heṭṭhimehi tīhi maggehi. Tehi [Pg.141] pahātabbatāya hi nesaṃ saṃyojanānaṃ orambhāgiyatā. Orambhañjiyāni vā orambhāgiyāni vuttāni niruttinayena. Idāni byatirekamukhena nesaṃ orambhāgiyabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Vikkhambhitāni samatthatāvighātena puthujjanānaṃ, samucchinnāni sabbaso abhāvena ariyānaṃ rūpārūpabhavūpapattiyā vibandhāya na hontīti vuttaṃ ‘‘avikkhambhitāni asamucchinnānī’’ti. Nibbattavasenāti paṭisandhiggahaṇavasena. Gantuṃ na denti mahaggatagāmikammāyūhanassa vinibandhanato. Sakkāyadiṭṭhiādīni tīṇi saṃyojanāni kāmacchandabyāpādā viya mahaggatūpapattiyā avinibandhabhūtānipi kāmabhavūpapattiyā visesapaccayattā tattha mahaggatabhave nibbattampi tannibbattihetukammaparikkhaye kāmabhavūpapattipaccayatāya mahaggatabhavato ānetvā puna idheva kāmabhave eva nibbattāpenti, tasmā sabbānipi pañcapi saṃyojanāni orambhāgiyāni eva. Paṭisandhivasena anāgamanasabhāvāti paṭisandhiggahaṇavasena tasmā lokā idha na āgamanasabhāvā. Buddhadassanatheradassanadhammassavanānaṃ panatthāyassa āgamanaṃ anivāritaṃ. 157. Oraṃ (phần dưới) được gọi là cõi Dục. Vì chúng thuộc về phần dưới đó do là nhân duyên, nên chúng được gọi là orambhāgiyāni (thuộc hạ phần); hoặc chúng có lợi cho hạ phần, nên là orambhāgiyāni. Do đó, đã nói “heṭṭhābhāgiyānaṃ” (của những pháp thuộc phần dưới) v.v... Tīhi maggehīti (bởi ba đạo) có nghĩa là bởi ba đạo thấp hơn. Vì các kiết sử này phải được đoạn trừ bởi ba đạo đó, nên chúng có tính chất thuộc hạ phần. Hoặc theo từ nguyên học, orambhāgiyāni được nói là orambhañjiyāni (những thứ phá vỡ phần dưới). Bây giờ, để làm rõ tính chất thuộc hạ phần của chúng qua phương pháp phủ định, đã nói “tatthā” (ở đó) v.v... Đã được nói là “avikkhambhitāni asamucchinnānī” (không bị chế ngự, không bị đoạn tận) bởi vì [khi] chúng bị chế ngự do năng lực bị cản trở đối với phàm phu, và [khi] chúng bị đoạn tận do hoàn toàn vắng mặt đối với các bậc Thánh, thì chúng không còn là chướng ngại cho việc sanh vào cõi Sắc và Vô Sắc. Nibbattavasenāti (theo cách sanh khởi) có nghĩa là theo cách chấp thủ tái sanh. Chúng không cho phép đi [lên cõi cao], vì chúng trói buộc việc tích lũy nghiệp dẫn đến cõi đại hành. Ba kiết sử đầu tiên là thân kiến v.v..., mặc dù không phải là sự trói buộc đối với việc sanh vào cõi đại hành như tham dục và sân hận, nhưng vì là duyên đặc biệt cho việc sanh vào cõi Dục, nên ngay cả khi một người đã sanh vào cõi đại hành, khi nghiệp là nhân cho sự sanh đó đã cạn kiệt, chúng lại mang người đó từ cõi đại hành trở về và làm cho họ tái sanh ngay tại cõi Dục này, do là duyên cho việc sanh vào cõi Dục. Do đó, tất cả năm kiết sử đều là thuộc hạ phần. Paṭisandhivasena anāgamanasabhāvāti (có bản chất không trở lại theo cách tái sanh) có nghĩa là họ không có bản chất trở lại đây từ thế giới đó theo cách chấp thủ tái sanh. Tuy nhiên, sự trở lại của vị ấy vì mục đích diện kiến Đức Phật, diện kiến các vị trưởng lão, và nghe pháp thì không bị ngăn cản. Kadāci karahaci uppattiyā saviraḷākāratā pariyuṭṭhānamandatāya abahalatāti dvedhāpi tanubhāvo. Abhiṇhanti bahuso. Bahalabahalāti tibbatibbā. Yattha uppajjanti, taṃ santānaṃ maddantā, pharantā, sādhentā, andhakāraṃ karontā uppajjanti, dvīhi pana maggehi pahīnattā tanukatanukā mandamandā uppajjanti. ‘‘Puttadhītaro hontī’’ti idaṃ akāraṇaṃ. Tathā hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi te honti. Idanti ‘‘rāgadosamohānaṃ tanuttā’’ti idaṃ vacanaṃ. Bhavatanukavasenāti appakabhavavasena. Tanti mahāsivattherassa vacanaṃ paṭikkhittanti sambandho. Ye bhavā ariyānaṃ labbhanti, te paripuṇṇalakkhaṇabhavā eva. Ye na labbhanti, tattha kīdisaṃ taṃ bhavatanukaṃ, tasmā ubhayathāpi bhavatanukassa asambhavo evāti dassetuṃ ‘‘sotāpannassā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhame bhave bhavatanukaṃ natthi aṭṭhamasseva bhavassa sabbasseva abhāvato. Sesesupi eseva nayo. Sự mỏng manh theo cả hai cách là do thỉnh thoảng, đôi khi sanh khởi thưa thớt, do sự ám ảnh yếu ớt, không mãnh liệt. ‘Thường xuyên’ là nhiều lần. ‘Rất mãnh liệt’ là rất dữ dội. Nơi nào chúng sanh khởi, chúng sanh khởi trong khi chà đạp, bao trùm, chế ngự, làm cho u tối dòng tương tục ấy, nhưng do đã được đoạn trừ bởi hai đạo, chúng sanh khởi một cách rất mỏng manh, rất yếu ớt. Câu ‘con trai con gái được sanh ra’ này không phải là nguyên nhân. Thật vậy, chúng được sanh ra chỉ bằng sự chạm xúc các bộ phận thân thể. ‘Điều này’ là lời nói này: ‘do sự mỏng manh của tham, sân, si’. ‘Do sự mỏng manh của kiếp sống’ là do có ít kiếp sống. Nên được liên kết rằng: ‘Lời nói của trưởng lão Mahāsiva ấy bị bác bỏ’. Những kiếp sống nào mà các bậc Thánh có được, chúng chính là những kiếp sống có đặc tính đầy đủ. Những kiếp sống nào không có được, ở đó sự mỏng manh của kiếp sống ấy là như thế nào? Do đó, để chỉ ra rằng trong cả hai trường hợp, sự mỏng manh của kiếp sống là không thể có, nên đã nói ‘của vị Tu-đà-hoàn’ v.v... Trong kiếp sống thứ tám, không có sự mỏng manh của kiếp sống, vì hoàn toàn không có kiếp sống thứ tám. Trong các trường hợp còn lại, phương pháp cũng như vậy. Kāmāvacaralokaṃ sandhāya vuttaṃ itarassa lokassa vasena tathā vattuṃ asakkuṇeyyattā. Yo hi sakadāgāmī devamanussalokesu vomissakavasena nibbattati, sopi kāmabhavavaseneva paricchinditabbo. Bhagavatā ca kāmaloke ṭhatvā ‘‘sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā’’ti [Pg.142] vuttaṃ, ‘‘imaṃ lokaṃ āgantvā’’ti ca iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito. Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati, ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati, ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati, ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāyati, ime cattāro idha na labbhanti. Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāyati, ayaṃ idha adhippeto. Aṭṭhakathāyaṃ pana imaṃ lokanti kāmabhavo adhippetoti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādinā aññaṃyeva catukkaṃ dassitaṃ. Điều này được nói nhắm đến cõi Dục giới, vì không thể nói như vậy đối với các cõi khác. Vị Nhất lai nào sanh khởi xen kẽ trong các cõi trời và người, vị ấy cũng nên được xác định theo cõi Dục. Và Đức Thế Tôn, khi đang ở trong cõi Dục, đã nói ‘chỉ một lần trở lại thế gian này’. Và với câu ‘trở lại thế gian này’, trong năm hạng Nhất lai, bốn hạng đã được loại trừ, chỉ một hạng được kể đến. Thật vậy, có người ở đây chứng đắc quả Nhất lai và nhập Niết-bàn ngay tại đây; có người ở đây chứng đắc và nhập Niết-bàn ở cõi trời; có người ở cõi trời chứng đắc và nhập Niết-bàn ngay tại đó; có người ở cõi trời chứng đắc rồi sanh lại đây và nhập Niết-bàn; bốn hạng này không được kể đến ở đây. Còn người nào ở đây chứng đắc, sống hết tuổi thọ ở cõi trời, rồi sanh lại đây và nhập Niết-bàn, người này được nói đến ở đây. Tuy nhiên, trong Chú giải, để làm rõ ý nghĩa rằng ‘thế gian này’ có nghĩa là cõi Dục, một bộ bốn khác đã được chỉ ra bắt đầu bằng ‘nếu thật vậy’. Catūsu …pe… sabhāvoti attho apāyagamanīyānaṃ pāpadhammānaṃ sabbaso pahīnattā. Dhammaniyāmenāti maggadhammaniyāmena. Niyato uparimaggādhigamassa avassaṃbhāvibhāvato. Tenāha ‘‘sambodhiparāyaṇo’’ti. Trong bốn… nghĩa là có bản chất… vì các ác pháp dẫn đến ác đạo đã được đoạn trừ hoàn toàn. ‘Do định luật của pháp’ là do định luật của đạo pháp. ‘Chắc chắn’ vì sự chứng đắc các đạo cao hơn là điều tất yếu sẽ xảy ra. Do đó, Ngài nói ‘hướng đến sự giác ngộ hoàn toàn’. Dhammādāsadhammapariyāyavaṇṇanā Luận giải về Pháp môn Pháp Kính 158. Tesaṃ tesaṃ ñāṇagatinti tesaṃ tesaṃ sattānaṃ ‘‘asuko sotāpanno, asuko sakadāgāmī’’tiādinā taṃtaṃñāṇādhigamanaṃ. Ñāṇūpapattiṃ ñāṇābhisamparāyanti tato parampi ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī’’tiādinā ca ñāṇasahitaṃ uppattipaccayabhāvaṃ. Olokentassa ñāṇacakkhunā pekkhantassa kāyakilamathova, na tena kāci veneyyānaṃ atthasiddhīti adhippāyo. Cittavihesāti cittakhedo, sā kilesūpasaṃhitattā buddhānaṃ natthi. Ādīyati ālokīyati attā etenāti ādāsaṃ, dhammabhūtaṃ ādāsaṃ dhammādāsaṃ, ariyamaggañāṇassetaṃ adhivacanaṃ, tena ariyasāvakā catūsu ariyasaccesu viddhastasammohattā attānampi yāthāvato ñatvā yāthāvato byākareyya, tappakāsanato pana dhammapariyāyassa suttassa dhammādāsatā veditabbā. Yena dhammādāsenāti idha pana maggadhammameva vadati. 158. ‘Sự chứng đắc trí tuệ của các chúng sanh ấy’ là sự chứng đắc trí tuệ tương ứng của các chúng sanh ấy, như là ‘người này là Tu-đà-hoàn, người kia là Nhất lai’ v.v... ‘Sự sanh khởi của trí tuệ, tương lai của trí tuệ’ là trạng thái làm duyên cho sự sanh khởi đi cùng với trí tuệ, và xa hơn nữa, như là ‘chắc chắn hướng đến sự giác ngộ hoàn toàn, chỉ một lần trở lại thế gian này sẽ chấm dứt khổ đau’ v.v... Ý nghĩa là, đối với người nhìn, người quan sát bằng tuệ nhãn, chỉ có sự mệt mỏi về thân, không có sự thành tựu lợi ích nào cho chúng sanh cần được tế độ nhờ vào điều đó. ‘Sự mệt mỏi của tâm’ là sự mệt nhọc của tâm; điều đó không có nơi các vị Phật vì nó liên quan đến phiền não. ‘Gương’ là cái mà tự ngã được nhìn vào, được soi chiếu bởi nó; tấm gương là pháp được gọi là Pháp Kính; đây là tên gọi khác của trí tuệ thánh đạo. Nhờ đó, vị thánh đệ tử, do đã phá tan si mê trong bốn Thánh đế, có thể biết rõ tự thân như thật và tuyên bố như thật. Nhưng nên hiểu tính chất Pháp Kính của bài kinh, của pháp môn này là do nó tuyên thuyết điều đó. Ở đây, với câu ‘bởi Pháp Kính nào’, Ngài chỉ nói đến đạo pháp. Avecca yāthāvato jānitvā tannimittauppannapasādo aveccapasādo, maggādhigamena uppannapasādo, so pana yasmā pāsāṇapabbato viya niccalo, na ca kenaci kāraṇena vigacchati, tasmā vuttaṃ ‘‘acalena accutenā’’ti. ‘Bất động tín’ là niềm tin sanh khởi do biết như thật, do nhân duyên ấy; là niềm tin sanh khởi do chứng đắc đạo. Và vì niềm tin ấy không lay chuyển như núi đá, và không biến mất vì bất cứ lý do nào, nên được nói là ‘không lay động, không đổi dời’. ‘‘Pañcasīlānī’’ti [Pg.143] gahaṭṭhavasenetaṃ vuttaṃ tehi ekantapariharaṇīyato. Ariyānaṃ pana sabbāni sīlāni kantāneva. Tenāha ‘‘sabbopi panettha saṃvaro labbhatiyevā’’ti. Câu ‘năm giới’ này được nói theo phương diện của người tại gia, vì chúng phải được họ gìn giữ một cách tuyệt đối. Nhưng đối với các bậc Thánh, tất cả các giới đều đáng ưa thích. Do đó, Ngài nói ‘tất cả sự thu thúc đều được tìm thấy ở đây’. Sabbesanti sabbesaṃ ariyānaṃ. Sikkhāpadāvirodhenāti yathā bhūtarocanāpatti na hoti, evaṃ. Yuttaṭṭhāneti kātuṃ yuttaṭṭhāne. ‘Của tất cả’ là của tất cả các bậc Thánh. ‘Không trái với học giới’ là theo cách không phạm tội nói sự thật (về chứng đắc). ‘Ở nơi thích hợp’ là ở nơi thích hợp để làm. Ambapālīgaṇikāvatthuvaṇṇanā Luận giải về câu chuyện kỹ nữ Ambapālī 161. Tadā kira vesālī iddhā phītā sabbaṅgasampannā ahosi vepullappattā, taṃ sandhāyāha ‘‘khandhake vuttanayena vesāliyā sampannabhāvo veditabbo’’ti. Tasmiṃ kira bhikkhusaṅghe pañcasatamattā bhikkhū navā acirapabbajitā ahesuṃ osannavīriyā ca. Tathā hi vakkhati ‘‘tattha kira ekacce bhikkhū osannavīriyā’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 2.165). Satipaccupaṭṭhānatthanti tesaṃ satipaccupaṭṭhāpanatthaṃ. Saratīti kāyādike yathāsabhāvato ñāṇasampayuttāya satiyā anussarati upadhāreti. Sampajānātīti samaṃ pakārehi jānāti avabujjhati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana parato satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) āgamissati. 161. Khi ấy, nghe nói thành Vesālī đã thịnh vượng, phồn vinh, đầy đủ mọi phương diện, đạt đến sự phát triển rộng lớn. Nhắm đến điều đó, Ngài nói ‘sự sung túc của Vesālī nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong các Khandhaka’. Nghe nói, trong Tăng chúng ấy, có khoảng năm trăm vị tỳ khưu mới, xuất gia chưa lâu, và biếng nhác tinh tấn. Thật vậy, sẽ được nói rằng ‘nghe nói, ở đó có một số tỳ khưu biếng nhác tinh tấn’ v.v... ‘Vì mục đích thiết lập niệm’ là vì mục đích thiết lập niệm cho họ. ‘Niệm’ là ghi nhớ, quán xét thân v.v... theo đúng bản chất của chúng bằng niệm tương ưng với trí. ‘Tỉnh giác’ là biết, hiểu một cách đúng đắn, theo nhiều cách. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết sẽ có sau trong luận giải về Tứ Niệm Xứ. Sabbasaṅgāhakanti sarīragatassa ceva vatthālaṅkāragatassa cāti sabbassa nīlabhāvassa saṅgāhakaṃ vacanaṃ. Tassevāti nīlāti sabbasaṅgāhakavasena vuttaatthasseva. Vibhāgadassananti pabhedadassanaṃ. Yathā te licchavirājāno apītādivaṇṇā eva keci vilepanavasena pītādivaṇṇā khāyiṃsu, evaṃ anīlādivaṇṇā eva keci vilepanavasena nīlādivaṇṇā khāyiṃsūti vuttaṃ ‘‘na tesaṃ pakativaṇṇo nīlo’’tiādi. Nīlo maṇi etesūti nīlamaṇi, indanīlamahānīlādinīlaratanavinaddhā alaṅkārā. Te kira suvaṇṇaviracite hi maṇiobhāsehi ekanīlā viya khāyanti. Nīlamaṇikhacitāti nīlaratanaparikkhittā. Nīlavatthaparikkhittāti nīlavatthanīlakampalaparikkhepā. Nīlavammikehīti nīlakaghaṭaparikkhittehi. Sabbapadesūti ‘‘pītā hontī’’tiādisabbapadesu. Parivaṭṭesīti paṭighaṭṭesi. Āharanti imasmā rājapurisā balinti āhāro, tappattajanapadoti āha ‘‘sāhāranti sajanapada’’nti. Aṅguliphoṭopi aṅguliyā cālanavaseneva [Pg.144] hotīti vuttaṃ ‘‘aṅguliṃ cālesu’’nti. Ambakāyāti mātugāmena. Upacāravacanaṃ hetaṃ itthīsu, yadidaṃ ‘‘ambakā mātugāmo jananikā’’ti. Sabbasaṅgāhakaṃ có nghĩa là lời nói bao gồm tất cả trạng thái màu xanh, tức là (màu xanh) thuộc về thân thể và (màu xanh) thuộc về vật trang sức. Tasseva có nghĩa là của chính ý nghĩa đã được nói đến theo cách bao gồm tất cả là nīlā. Vibhāgadassanaṃ có nghĩa là sự trình bày về sự khác biệt. Giống như các vương tử Licchavi ấy không có màu vàng v.v... tuy nhiên một số vị đã hiện ra có màu vàng v.v... do bởi thuốc thoa, tương tự như thế, (các vị) không có màu xanh v.v... tuy nhiên một số vị đã hiện ra có màu xanh v.v... do bởi thuốc thoa, điều này được nói đến là: ‘Màu sắc tự nhiên của các vị ấy không phải là màu xanh’ v.v... Nīlamaṇi là các vật trang sức được kết bằng các loại ngọc quý màu xanh như ngọc indanīla, ngọc mahānīla v.v... vì rằng: ‘Ngọc màu xanh ở nơi các vị này.’ Quả vậy, do bởi ánh sáng của ngọc trên (vật trang sức) được làm bằng vàng nên các vị ấy hiện ra dường như là một khối màu xanh. Nīlamaṇikhacitā có nghĩa là được bao quanh bởi ngọc quý màu xanh. Nīlavatthaparikkhittā có nghĩa là sự bao quanh bằng vải màu xanh, bằng chăn màu xanh. Nīlavammikehi có nghĩa là được bao quanh bởi các bình nước màu xanh. Sabbapadesu có nghĩa là trong tất cả các đoạn như là: ‘Trở nên có màu vàng.’ Parivaṭṭesi có nghĩa là đã chạm vào. Āhāro là (nơi) các quan chức của nhà vua mang về thuế khóa từ nơi này, (đó là) xứ sở đã đạt được điều ấy, vì thế ngài đã nói: ‘Sāhāraṃ có nghĩa là cùng với xứ sở.’ Aṅguliphoṭo cũng được thực hiện chỉ do bởi sự cử động ngón tay, điều này được nói là: ‘Họ đã cử động ngón tay.’ Ambakāya có nghĩa là bởi người phụ nữ. Đây là lời nói theo nghĩa bóng về những người phụ nữ, đó là: ‘Ambakā, mātugāmo, jananikā.’ Avalokethāti apavattitvā olokanaṃ oloketha. Taṃ pana apavattitvā olokanaṃ anu anu dassanaṃ hotīti āha ‘‘punappunaṃ passathā’’ti. Upanethāti ‘‘yathāyaṃ licchavirājaparisā sobhātisayena yuttā, evaṃ tāvatiṃsaparisā’’ti upanayaṃ karotha. Tenāha ‘‘tāvatiṃsehi samake katvā passathā’’ti. Avaloketha có nghĩa là hãy nhìn, sự nhìn mà không xoay đi chỗ khác. Hơn nữa, sự nhìn mà không xoay đi chỗ khác ấy là sự thấy đi thấy lại, vì thế ngài đã nói: ‘Hãy nhìn lại nhiều lần.’ Upanetha có nghĩa là hãy thực hiện sự so sánh rằng: ‘Chúng hội của các vương tử Licchavi này được hợp thành với sự huy hoàng tột bậc như thế nào, chúng hội Tāvatiṃsa cũng như thế ấy.’ Do đó, ngài đã nói: ‘Hãy nhìn sau khi đã xem là tương đương với các vị ở cõi trời Tāvatiṃsa.’ ‘‘Upasaṃharatha bhikkhave licchaviparisaṃ tāvatiṃsasadisa’’nti nayidaṃ nimittaggāhe niyojanaṃ, kevalaṃ pana dibbasampattisadisā etesaṃ rājūnaṃ issariyasampattīti anupubbikathāya saggasampattikathanaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Tesu pana bhikkhūsu ekaccānaṃ tattha nimittaggāhopi siyā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘nimittaggāhe uyyojetī’’ti. Hitakāmatāya tesaṃ bhikkhūnaṃ yathā āyasmato nandassa hitakāmatāya saggasampattidassanaṃ. Tenāha ‘‘tatra kirā’’tiādi. Osannavīriyāti sammāpaṭipattiyaṃ avasannavīriyā, ossaṭṭhavīriyā vāti attho. Aniccalakkhaṇavibhāvanatthanti tesaṃ rājūnaṃ vasena bhikkhūnaṃ aniccalakkhaṇavibhūtabhāvatthaṃ. ‘Này các tỳ khưu, hãy so sánh chúng hội Licchavi tương tự như (chúng hội) Tāvatiṃsa,’ (lời nói) này không phải là sự chỉ định trong việc nắm giữ tướng, mà chỉ nên được hiểu giống như là sự nói về sự thành tựu ở cõi trời trong bài thuyết giảng tuần tự rằng: ‘Sự thành tựu về quyền lực của các vị vua này tương tự như sự thành tựu của chư thiên.’ Tuy nhiên, đối với một số vị tỳ khưu trong số ấy, cũng có thể có sự nắm giữ tướng ở đó. Nhắm đến điều ấy, đã được nói là: ‘Ngài khuyến khích trong việc nắm giữ tướng.’ (Điều này là) do lòng mong muốn điều lợi ích cho các vị tỳ khưu ấy, giống như sự cho thấy sự thành tựu ở cõi trời (đã được thực hiện) do lòng mong muốn điều lợi ích cho trưởng lão Nanda. Do đó, ngài đã nói: ‘Quả vậy, ở đó’ v.v... Osannavīriyā có nghĩa là những vị có tinh tấn đã bị suy giảm, hoặc có nghĩa là những vị có tinh tấn đã bị từ bỏ trong sự thực hành chân chánh. Aniccalakkhaṇavibhāvanatthaṃ có nghĩa là vì mục đích làm cho tướng vô thường được hiển hiện cho các vị tỳ khưu thông qua các vị vua ấy. Veḷuvagāmavassūpagamanavaṇṇanā Giải Thích Về Việc An Cư Mùa Mưa Ở Làng Veḷuva 163. Samīpe veḷuvagāmoti pubbaṇhaṃ vā sāyanhaṃ vā gantvā nivattanayogye āsannaṭṭhāne niviṭṭhā parivāragāmo. Saṅgammāti sammā gantvā. Assāti bhagavato. 163. Samīpe veḷuvagāmo có nghĩa là ngôi làng ở phụ cận đã được thiết lập ở một địa điểm gần, thích hợp cho việc đi và trở về vào buổi sáng hoặc buổi chiều. Saṅgammā có nghĩa là đã đi một cách chân chánh. Assa có nghĩa là của đức Thế Tôn. 164. Pharusoti kakkhaḷo, garutaroti attho. Visabhāgarogoti dhātuvisabhāgatāya samuṭṭhito bahalatararogo, na ābādhamattaṃ. Ñāṇena paricchinditvāti vedanānaṃ khaṇikataṃ, dukkhataṃ, attasuññatañca yāthāvato ñāṇena paricchijja parituletvā. Adhivāsesīti tā abhibhavanto yathāparimadditākārasallakkhaṇena attani āropetvā vāsesi, na tāhi abhibhuyyamāno. Tenāha ‘‘avihaññamāno’’tiādi. Adukkhiyamānoti cetodukkhavasena adukkhiyamāno[Pg.145], kāyadukkhaṃ pana ‘‘natthī’’ti na sakkā vattuṃ. Asati hi tasmiṃ adhivāsanāya eva asambhavoti. Anāmantetvāti anālapitvā. Anapaloketvāti avissajjitvā. Tenāha ‘‘ovādānusāsaniṃ adatvāti vuttaṃ hotī’’ti. Pubbabhāgavīriyenāti phalasamāpattiyā parikammavīriyena. Phalasamāpattivīriyenāti phalasamāpattisampayuttavīriyena. Vikkhambhetvāti vinodetvā. Yathā nāma pupphanasamaye campakādirukkhe vekhe dinne yāva so vekho nāpanīyati, tāvassa pupphanasamatthatā vikkhambhitā vinoditā hoti, evameva yathāvuttavīriyavekhadānena tā vedanā satthu sarīre yathāparicchinnaṃ kālaṃ vikkhambhitā vinoditā ahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘vikkhambhetvāti vinodetvā’’ti. Jīvitampi jīvitasaṅkhāro kammunā saṅkharīyatīti katvā. Chijjamānaṃ virodhipaccayasamāyogena payogasampattiyā ghaṭetvā ṭhapīyati. Adhiṭṭhāyāti adhiṭṭhānaṃ katvā. Tenāha ‘‘dasamāse mā uppajjitthāti samāpattiṃ samāpajjī’’ti. Taṃ pana ‘‘adhiṭṭhānaṃ, pavattana’’nti ca vattabbataṃ arahatīti vuttaṃ ‘‘adhiṭṭhahitvā pavattetvā’’ti. 164. Pharuso có nghĩa là thô cứng, có nghĩa là nặng nề hơn. Visabhāgarogo có nghĩa là chứng bệnh nặng nề hơn đã sanh khởi do sự không tương đồng của các đại nguyên, không phải chỉ là cơn bệnh hoạn. Ñāṇena paricchinditvā có nghĩa là đã xác định, đã cân nhắc bằng trí tuệ về tính chất chốc lát, tính chất khổ, và tính chất vô ngã của các cảm thọ một cách như thật. Adhivāsesi có nghĩa là ngài đã an trú sau khi đã đặt lên trên tự thân với sự ghi nhận về cung cách đã được chế ngự đúng mức trong khi đang nhiếp phục các cảm thọ ấy, không bị các cảm thọ ấy nhiếp phục. Do đó, ngài đã nói: ‘Không bị phiền não’ v.v... Adukkhiyamāno có nghĩa là không bị đau khổ theo phương diện khổ tâm, còn về khổ thân thì không thể nói rằng: ‘Không có.’ Vì rằng khi điều ấy không có thì chính sự chịu đựng là không thể có được. Anāmantetvā có nghĩa là đã không nói với. Anapaloketvā có nghĩa là đã không cho phép ra đi. Do đó, ngài đã nói: ‘Có nghĩa là đã không ban lời khuyên dạy và giáo huấn.’ Pubbabhāgavīriyena có nghĩa là bằng tinh tấn trong giai đoạn chuẩn bị cho sự chứng đắc quả. Phalasamāpattivīriyena có nghĩa là bằng tinh tấn tương ứng với sự chứng đắc quả. Vikkhambhetvā có nghĩa là đã loại trừ. Giống như là vào thời điểm ra hoa, khi cái nêm được đóng vào cây campaka v.v..., trong khi cái nêm ấy chưa được lấy ra thì khả năng ra hoa của nó bị trấn áp, bị loại trừ; tương tự như thế, do việc đóng cái nêm tinh tấn đã được nói đến như trên, các cảm thọ ấy đã bị trấn áp, đã bị loại trừ trong thân của đức Đạo Sư trong một khoảng thời gian đã được xác định. Do đó, đã được nói là: ‘Vikkhambhetvā có nghĩa là đã loại trừ.’ Jīvitampi là hành về mạng sống, do vì được tạo tác bởi nghiệp. (Hành về mạng sống) đang bị cắt đứt được ghép lại, được thiết lập do sự thành tựu của việc thực hành thông qua sự kết hợp của các duyên đối nghịch. Adhiṭṭhāya có nghĩa là đã thực hiện sự quyết định. Do đó, ngài đã nói: ‘Ngài đã nhập định (với ý nghĩ) rằng: ‘Mong rằng (bệnh) đừng sanh khởi trong mười tháng.’’ Hơn nữa, điều ấy xứng đáng được gọi là ‘sự quyết định’ và ‘sự cho diễn tiến.’ Điều này được nói là: ‘Sau khi đã quyết định, sau khi đã cho diễn tiến.’ Khaṇikasamāpattīti tādisaṃ pubbābhisaṅkhāraṃ akatvā ṭhānaso samāpajjitabbasamāpatti. Puna sarīraṃ vedanā ajjhottharati savisesapubbābhisaṅkhārassa akatattā. Rūpasattakaarūpasattakāni visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu (visuddhi. ṭī. 2.706, 717) vitthāritanayena veditabbāni. Suṭṭhu vikkhambheti pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Apabyūḷhoti apanīto. Cuddasahākārehi sannetvāti tesaṃyeva rūpasattakaarūpasattakānaṃ vasena cuddasahi pakārehi vipassanācittaṃ, sakalameva vā attabhāvaṃ visabhāgarogasañjanitalūkhabhāvanirogakaraṇāya sinehetvā na uppajjiyeva sammāsambuddhena sātisayasamāpattivegena suvikkhambhitattā. Sát-na thiền định (Khaṇikasamāpatti) là sự nhập định có thể nhập vào ngay tại chỗ mà không cần thực hiện sự chuẩn bị trước như vậy. Cảm thọ lại xâm chiếm thân thể do không thực hiện sự chuẩn bị trước đặc biệt. Bảy pháp sắc và bảy pháp vô sắc nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày chi tiết trong các bản sớ giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimaggaṭīkā 2.706, 717). Chế ngự được tốt đẹp là do sự chuẩn bị trước có ưu thế. Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa ấy bằng ví dụ, câu “ví như” v.v... đã được nói đến. Apabyūḷho có nghĩa là đã được loại bỏ. Sannetvā (sau khi kết nối) cuddasahākārehi (với mười bốn cách thức) có nghĩa là: sau khi làm cho tâm quán chiếu thấm nhuần, hoặc toàn bộ tự thân, bằng mười bốn phương cách theo bảy pháp sắc và bảy pháp vô sắc ấy, để chữa lành trạng thái thô ráp do bệnh tật không tương hợp gây ra, (cảm thọ) đã không khởi lên đối với bậc Chánh Đẳng Giác do đã được chế ngự tốt đẹp bởi tốc lực của sự nhập định siêu việt. Gilāno hutvā puna vuṭṭhitoti pubbe gilāno hutvā puna tato gilānabhāvato vuṭṭhito. Madhurakabhāvo nāma sarīrassa thambhitattaṃ, taṃ pana garubhāvapubbakanti āha ‘‘sañjātagarubhāvo sañjātathaddhabhāvo’’ti. ‘‘Nānākārato na upaṭṭhahantī’’ti iminā disāsammohopi me ahosi [Pg.146] sokabalenāti dasseti. Satipaṭṭhānādidhammāti kāyānupassanādayo anupassanādhammā pubbe vibhūtā hutvā upaṭṭhahantāpi idāni mayhaṃ pākaṭā na honti. Gilāno hutvā puna vuṭṭhito (sau khi bị bệnh lại bình phục) có nghĩa là trước kia đã bị bệnh, nay lại bình phục khỏi tình trạng bệnh hoạn ấy. Trạng thái nặng nề (madhurakabhāvo) là sự cứng đờ của thân thể, và điều đó được đi trước bởi trạng thái nặng trĩu, nên ngài nói: “trạng thái nặng trĩu đã sanh khởi, trạng thái cứng đờ đã sanh khởi.” Bằng câu “chúng không hiện khởi theo nhiều cách khác nhau,” ngài chỉ ra rằng: “tôi cũng bị mất phương hướng do sức mạnh của sầu muộn.” Satipaṭṭhānādidhammā (các pháp như Tứ Niệm Xứ) là các pháp tùy quán như quán thân v.v... (ngài nói) “dù trước kia chúng đã hiện khởi rõ ràng, nhưng bây giờ chúng không còn hiển hiện đối với tôi nữa.” 165. Abbhantaraṃ karoti nāma attaniyeva ṭhapanato. Puggalaṃ abbhantaraṃ karoti nāma samānattatāvasena dhammena pubbe tassa saṅgaṇhato. Daharakāleti attano daharakāle. Kassaci akathetvāti kassaci attano antevāsikassa upanigūhabhūtaṃ ganthaṃ akathetvā. Muṭṭhiṃ katvāti muṭṭhigataṃ viya rahasibhūtaṃ katvā. Yasmiṃ vā naṭṭhe sabbo taṃmūlako dhammo vinassati, so ādito mūlabhūto dhammo, mussati vinassati dhammo etena naṭṭhenāti muṭṭhi, taṃ tathārūpaṃ muṭṭhiṃ katvā pariharitvā ṭhapitaṃ kiñci natthīti dasseti. 165. Abbhantaraṃ karoti (làm cho nội tại) có nghĩa là thiết lập ở nơi chính mình. Puggalaṃ abbhantaraṃ karoti (làm cho một người trở nên thân cận) có nghĩa là trước đây đã thu nhận người ấy bằng giáo pháp theo cách đối xử bình đẳng. Daharakāle (vào thời trẻ) có nghĩa là vào thời trẻ của chính mình. Kassaci akathetvā (không nói cho bất cứ ai) có nghĩa là không nói cho bất cứ đệ tử nội trú nào của mình về một bộ kinh sách cần được giữ kín. Muṭṭhiṃ katvā (làm thành nắm tay) có nghĩa là làm cho trở thành bí mật, giống như vật được giữ trong nắm tay. Hoặc, pháp nào mà khi bị mất đi thì tất cả giáo pháp có nguồn gốc từ đó đều bị hủy diệt, đó là pháp căn bản từ ban đầu. Muṭṭhi (nắm tay) là cái mà khi nó bị mất đi, giáo pháp bị quên lãng (mussati), bị hủy diệt (vinassati). (Câu này) cho thấy rằng không có bất cứ điều gì thuộc loại như vậy đã được làm thành “nắm tay” (bí mật), được mang theo và cất giữ. Ahamevāti avadhāraṇaṃ bhikkhusaṅghapariharaṇassa aññasādhāraṇicchādassanatthaṃ, avadhāraṇena pana vinā ‘‘ahaṃ bhikkhusaṅgha’’ntiādi bhikkhusaṅghapariharaṇe ahaṃkāramamaṃkārābhāvadassananti daṭṭhabbaṃ. Uddisitabbaṭṭhenāti ‘‘satthā’’ti uddisitabbaṭṭhena. Mā vā ahesuṃ bhikkhūti adhippāyo. ‘‘Mā vā ahosī’’ti vā pāṭho. Evaṃ na hotīti ‘‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’’tiādi ākārena cittappavatti na hoti. ‘‘Pacchimavayaanuppattabhāvadīpanatthaṃ vutta’’nti iminā vayo viya buddhakiccampi pariyositakammanti dīpeti. Sakaṭassa bāhappadese daḷhībhāvāya veṭhadānaṃ bāhabandho. Cakkanemisandhīnaṃ daḷhībhāvāya veṭhadānaṃ cakkabandho. Trong câu Ahameva (chính ta), từ nhấn mạnh (eva) có ý nghĩa cho thấy mong muốn rằng việc chăm lo Tăng đoàn không phải là việc chung cho người khác. Tuy nhiên, nếu không có từ nhấn mạnh, câu “ta, Tăng đoàn” v.v... nên được hiểu là cho thấy sự không có ngã và ngã sở trong việc chăm lo Tăng đoàn. Uddisitabbaṭṭhena (với ý nghĩa được chỉ định) có nghĩa là với ý nghĩa được chỉ định là “bậc Đạo Sư.” Ý định là “mong rằng các Tỳ-khưu sẽ không...” Hoặc bản đọc là Mā vā ahosī. Evaṃ na hoti (không phải như vậy) có nghĩa là dòng tâm thức không diễn tiến theo cách “ta sẽ lãnh đạo Tăng đoàn” v.v... Bằng câu “được nói để chỉ rõ trạng thái đã đến tuổi già,” (chú giải) cho thấy rằng cũng giống như tuổi tác, Phật sự cũng đã hoàn tất. Việc quấn dây để làm cho phần càng xe được chắc chắn gọi là bāhabandho (dây buộc càng xe). Việc quấn dây để làm cho các mối nối của vành bánh xe được chắc chắn gọi là cakkabandho (dây buộc bánh xe). Tamatthanti veṭhamissakena maññeti vuttamatthaṃ. Rūpādayo eva dhammā saviggaho viya upaṭṭhānato rūpanimittādayo, tesaṃ rūpanimittādīnaṃ. Lokiyānaṃ vedanānanti yāsaṃ nirodhanena phalasamāpatti samāpajjitabbā, tāsaṃ nirodhā phāsu hoti, tathā bāḷhavedanābhitunnasarīrassāpi. Tadatthāyāti phalasamāpattivihāratthāya. Dvīhi bhāgehi āpo gato etthāti dīpo, oghena parigato hutvā anajjhotthaṭo bhūmibhāgo, idha pana catūhipi oghehi, saṃsāramahogheneva vā anajjhotthaṭo attā ‘‘dīpo’’ti adhippeto. Tenāha ‘‘mahāsamuddagatā’’tiādi. Attassaraṇāti attappaṭisaraṇā. Attagatikā vāti attaparāyaṇāva[Pg.147]. Mā aññagatikāti aññaṃ kiñci gatiṃ paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ mā cintayittha. Kasmā? Attā nāmettha paramatthato dhammo abbhantaraṭṭhena, so evaṃ sampādito tumhākaṃ dīpaṃ tāṇaṃ gati parāyaṇanti. Tena vuttaṃ ‘‘dhammadīpā’’tiādi. Tathā cāha ‘‘attā hi attano nātho, ko hi nātho paro siyā’’ti (dha. pa. 160, 380) upadesamattameva hi parasmiṃ paṭibaddhaṃ, aññā sabbā sampatti purisassa attādhīnā eva. Tenāha bhagavā ‘‘tumhehi kiccaṃ ātappaṃ, akkhātāro tathāgatā’’ti (dha. pa. 276). Tamaggeti tamayogassa agge tassa atikkantābhāvato. Tenevāha ‘‘ime aggatamā’’tiādi. Mamāti mama sāsane. Sabbepi te catusatipaṭṭhānagocarā vāti catubbidhaṃ satipaṭṭhānaṃ bhāvetvā brūhetvā tadeva gocaraṃ attano pavattiṭṭhānaṃ katvā ṭhitā eva bhikkhū agge bhavissanti. Tamattham (ý nghĩa ấy) là ý nghĩa đã được nói đến trong câu maññeti (nghĩ rằng) veṭhamissakena (với sự quấn bọc). Chính các pháp như sắc v.v... do hiện khởi như thể có hình thể nên được gọi là sắc tướng v.v... (câu này giải thích) của các sắc tướng ấy v.v... Lokiyānaṃ vedanānaṃ (của các cảm thọ thế gian) có nghĩa là: do sự diệt tận của những cảm thọ nào mà Thánh quả định có thể được chứng nhập, sự diệt tận của chúng mang lại sự an lạc, ngay cả đối với người có thân thể bị các cảm thọ mãnh liệt xâm chiếm. Tadatthāya (vì mục đích ấy) có nghĩa là vì mục đích an trú trong Thánh quả định. Dīpa (hòn đảo) là nơi nước chảy qua hai bên; là một vùng đất bị bộc lưu bao quanh nhưng không bị nhận chìm. Nhưng ở đây, dīpa được chủ ý là tự thân không bị nhận chìm bởi bốn loại bộc lưu, hoặc bởi chính đại bộc lưu của luân hồi. Vì thế, ngài nói “đã đi vào giữa đại dương” v.v... Attassaraṇā (tự mình làm nơi nương tựa) có nghĩa là lấy chính mình làm nơi quy y. Attagatikā (tự mình làm nơi đi đến) có nghĩa là lấy chính mình làm cứu cánh. Mā aññagatikā (chớ lấy nơi khác làm nơi đi đến) có nghĩa là chớ nghĩ đến bất cứ nơi đi đến, nơi nương tựa, nơi cứu cánh nào khác. Tại sao? Vì ở đây, attā (tự thân) theo nghĩa tối hậu chính là Pháp, với ý nghĩa là nội tại. Pháp ấy, khi được thành tựu như vậy, chính là hòn đảo, là nơi che chở, là nơi đi đến, là nơi cứu cánh của các ngươi. Vì thế, đã được nói rằng “hãy lấy Pháp làm hòn đảo” v.v... Tương tự, ngài cũng nói: “Tự mình là chủ của mình, ai khác có thể làm chủ?” (Pháp Cú 160, 380). Quả thật, chỉ có sự chỉ dạy là phụ thuộc vào người khác, còn tất cả mọi thành tựu khác của một người đều phụ thuộc vào chính bản thân. Vì thế, Đức Thế Tôn đã nói: “Các ngươi hãy tự mình nỗ lực, các đấng Như Lai chỉ là những người chỉ đường” (Pháp Cú 276). Tamagge (cao nhất trong số đó) có nghĩa là cao nhất trong sự hợp thành đó, do không có gì vượt qua được nó. Chính vì thế, ngài nói “những vị này là cao cả nhất” v.v... Mama (của ta) có nghĩa là trong giáo pháp của ta. Sabbepi te... gocarā vā (tất cả những vị ấy... có hành xứ) có nghĩa là: tất cả những vị Tỳ-khưu nào, sau khi đã tu tập và phát triển bốn loại niệm xứ, đã lấy chính niệm xứ ấy làm hành xứ, làm nơi an trú cho sự sinh hoạt của mình, sẽ là những vị cao cả nhất. Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích Phẩm thứ hai đã kết thúc. Nimittobhāsakathāvaṇṇanā Giải thích về câu chuyện tướng và quang minh. 166. Anekavāraṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati, tasmā imaṃ vesālippavesanaṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘kadā pāvisī’’ti pucchitvā āgamanato paṭṭhāya taṃ dassento ‘‘bhagavā kirā’’tiādimāha. Āgatamaggenevāti pubbe yāva veḷuvagāmakā āgatamaggeneva paṭinivattento. Yathāparicchedenāti yathāparicchinnakālena. Tatoti phalasamāpattito. Ayanti idāni vuccamānākāro. Divāṭṭhānolokanādi parinibbānassa ekantikabhāvadassanaṃ. Ossaṭṭhoti vissaṭṭho āyusaṅkhāro ‘‘sattāhameva mayā jīvitabba’’nti. 166. Đức Thế Tôn đã trú ngụ ở Vesālī nhiều lần, do đó để chỉ rõ về việc đi vào thành Vesālī này một cách xác định, sau khi hỏi rằng: “Ngài đã đi vào khi nào?” và để chỉ rõ điều ấy bắt đầu từ lúc đến, (ngài Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu là: “Tương truyền rằng Đức Thế Tôn.” (Cụm từ) Āgatamaggeneva (chính con đường đã đến) có nghĩa là: Trong lúc quay về chính con đường đã đến trước đây cho đến làng Veḷuva. (Cụm từ) Yathāparicchedena (theo như sự phân định) có nghĩa là: Theo như khoảng thời gian đã được phân định. (Cụm từ) Tato (từ đó) có nghĩa là: Từ sự nhập Thánh quả định. (Cụm từ) Ayaṃ (điều này) có nghĩa là: Trạng thái đang được nói đến bây giờ. Việc nhìn đến trú xứ ban ngày v.v... là sự chỉ rõ về trạng thái chắc chắn của sự viên tịch. (Cụm từ) Ossaṭṭho (đã được xả bỏ) có nghĩa là: Hành về tuổi thọ đã được từ bỏ (với ý nghĩ rằng): “Ta chỉ nên sống bảy ngày nữa mà thôi.” Jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānanti sabbeva sabrahmacārino sandhāya vadati. (Cụm từ) Jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānaṃ (của các huynh đệ lớn tuổi và nhỏ tuổi) có nghĩa là: (Ngài) nói nhắm đến tất cả các vị đồng phạm hạnh. Paṭipādessāmīti maggapaṭipattiyā niyojessāmi. Maṇiphalaketi maṇikhacite pamukhe atthataphalake. Taṃ paṭhamaṃ dassananti yaṃ veḷuvane paribbājakarūpena āgatassa siddhaṃ dassanaṃ, taṃ paṭhamadassanaṃ. Yaṃ vā anomadassissa bhagavato vacanaṃ saddahantena tadā abhinīhārakāle paccakkhato [Pg.148] viya tumhākaṃ dassanaṃ siddhaṃ, taṃ paṭhamadassanaṃ. Paccāgamanacārikanti paccāgamanatthaṃ cārikaṃ. (Cụm từ) Paṭipādessāmi (ta sẽ khiến cho thành tựu) có nghĩa là: Ta sẽ gắn kết vào sự thực hành đạo lộ. (Cụm từ) Maṇiphalake (trên tấm phản bằng ngọc) có nghĩa là: Trên tấm phản được trải ra ở phía trước, được khảm bằng ngọc. (Cụm từ) Taṃ paṭhamaṃ dassanaṃ (sự thấy đầu tiên ấy) có nghĩa là: Sự thấy đã thành tựu đối với vị đã đến trong hình dạng du sĩ ở khu rừng Veḷuvana, đó là sự thấy đầu tiên. Hoặc là, sự thấy các ngài đã thành tựu giống như thấy trực tiếp vào lúc phát nguyện khi ấy do tin tưởng lời dạy của Đức Thế Tôn Anomadassī, đó là sự thấy đầu tiên. (Cụm từ) Paccāgamanacārikaṃ (chuyến du hành trở về) có nghĩa là: Chuyến du hành vì mục đích trở về. Sattāhanti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Therassa jātovarakagehaṃ kira itaragehato vivekaṭṭhaṃ, vivaṭaṅgaṇañca, tasmā devabrahmānaṃ upasaṅkamanayogyanti ‘‘jātovarakaṃ paṭijaggathā’’ti vuttaṃ. Soti uparevato. Taṃ pavattinti tattha vasitukāmatāya vuttaṃ taṃ. (Cụm từ) Sattāhaṃ (trong bảy ngày) là lời nói được sử dụng trong ý nghĩa liên tục. Tương truyền rằng căn nhà có phòng sinh của vị Trưởng lão thì tách biệt khỏi các căn nhà khác, và có sân trống, do đó thích hợp cho chư Thiên và Phạm thiên đến gần, (nên) đã được nói rằng: “Hãy chăm sóc phòng sinh.” (Từ) So (vị ấy) là ngài Uparevata. (Cụm từ) Taṃ pavattiṃ (tin tức ấy) có nghĩa là: Điều ấy đã được nói do có ý muốn trú ngụ ở nơi ấy. ‘‘Jānantāpi tathāgatā pucchantī’’ti (pārā. 16, 165) iminā nīhārena thero ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. ‘‘Tvaṃ catūhi mahārājehi mahantataro’’ti puṭṭho attano mahattaṃ satthu upari pakkhipanto ‘‘ārāmikasadisā ete upāsike amhākaṃ satthuno’’ti āha. Sāvakasampattikittanampi hi atthato satthu sampattiṃyeva vibhāveti. Theo phương pháp này: “Các đấng Như Lai dù biết vẫn hỏi,” vị Trưởng lão đã hỏi: “Các vị là ai?” Khi được hỏi: “Ngài vĩ đại hơn cả Tứ Đại Thiên Vương,” vị ấy đã đặt sự vĩ đại của mình lên trên đức Đạo Sư và đã nói rằng: “Này các nữ cận sự, những vị này giống như người giữ vườn của đức Đạo Sư chúng tôi.” Vì rằng, việc tán dương sự thành tựu của các vị Thinh văn, về mặt ý nghĩa, chính là làm sáng tỏ sự thành tựu của đức Đạo Sư. Sotāpattiphale patiṭṭhāyāti therassa desanānubhāvena, attano ca upanissayasampattiyā ñāṇassa paripakkattā sotāpattiphale patiṭṭhahitvā. (Cụm từ) Sotāpattiphale patiṭṭhāya (sau khi an trú trong quả Dự Lưu) có nghĩa là: Nhờ oai lực của bài thuyết giảng của vị Trưởng lão, và nhờ sự thành tựu về cận y duyên của mình, do trí tuệ đã chín muồi, (nên) đã an trú trong quả Dự Lưu. Ayanti yathāvuttā. Etthāti ‘‘vesāliṃ piṇḍāya pāvisī’’ti etasmiṃ vesālīpavese. Anupubbīkathāti anupubbadīpanī kathā. (Cụm từ) Ayaṃ (này) có nghĩa là: Như đã được nói. (Cụm từ) Ettha (ở đây) có nghĩa là: Trong việc đi vào thành Vesālī này (được nói trong câu): “đã đi vào thành Vesālī để khất thực.” (Cụm từ) Anupubbīkathā (pháp thoại tuần tự) có nghĩa là: Bài nói chuyện làm sáng tỏ theo thứ tự. 167. Udenayakkhassa cetiyaṭṭhāneti udenassa nāma yakkhassa āyatanabhāvena iṭṭhakāhi cite mahājanassa cittīkataṭṭhāne. Katavihāroti bhagavantaṃ uddissa katavihāro. Vuccatīti purimavohārena ‘‘udenacetiya’’nti vuccati. Gotamakādīsupīti ‘‘gotamakacetiya’’nti evaṃ ādīsupi. Eseva nayoti cetiyaṭṭhāne katavihārabhāvaṃ atidisati. Vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānaṃ viya katāti yathā yuttaṃ ājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathārucipavattirahataṃ gamitā. Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Vatthu viya katāti sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisayatāya pavattiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā. Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā[Pg.149]. Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanupacayaṃ gamitā. Tenāha ‘‘suvaḍḍhitā’’ti. Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāya sikhāppattiyā sammadeva saṃsevitā. 167. (Cụm từ) Udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne (tại nơi bảo tháp của dạ-xoa Udena) có nghĩa là: Tại nơi được đại chúng tôn kính, được xây bằng gạch, là nơi ở của dạ-xoa tên Udena. (Cụm từ) Katavihāro (ngôi tịnh xá được xây dựng) có nghĩa là: Ngôi tịnh xá được xây dựng dâng đến Đức Thế Tôn. (Cụm từ) Vuccati (được gọi là) có nghĩa là: Được gọi là “bảo tháp Udena” theo cách gọi trước đây. (Cụm từ) Gotamakādīsupi (cũng ở các nơi như Gotamaka) có nghĩa là: Cũng ở các nơi như “bảo tháp Gotamaka” v.v... (Cụm từ) Eseva nayo (cũng cùng phương pháp ấy) là chỉ rộng ra về trạng thái ngôi tịnh xá được xây dựng tại nơi bảo tháp. (Cụm từ) Vaḍḍhitā (được phát triển) có nghĩa là: Được làm cho sung mãn nhờ sự viên mãn của việc tu tập. (Cụm từ) Punappunaṃ katā (được thực hành nhiều lần) có nghĩa là: Được tiến hành hết lần này đến lần khác do sự thực hành nhiều lần việc tu tập. (Cụm từ) Yuttayānaṃ viya katā (được làm cho như cỗ xe đã được thắng) có nghĩa là: Giống như cỗ xe ngựa thuần chủng đã được thắng, được điều khiển bởi người đánh xe khéo léo, vận hành theo ý muốn, cũng vậy, (các thần túc) được đưa đến trạng thái có thể vận hành theo ý muốn. (Cụm từ) Patiṭṭhānaṭṭhena (với ý nghĩa là nền tảng) có nghĩa là: Với ý nghĩa là sự quyết định. (Cụm từ) Vatthu viya katā (được làm cho như vật nền) có nghĩa là: Do là nơi diễn ra cảnh giới của thần thông nhờ sự thanh lọc hoàn toàn các phiền não, (các thần túc) được làm cho giống như vật nền đã được thanh lọc kỹ càng khỏi các hiểm nguy. (Cụm từ) Adhiṭṭhitā (được quyết định) có nghĩa là: Được thiết lập với sự thích hợp cho từng sự quyết định ấy do đã được tu tập tốt đẹp, do các pháp đối nghịch đã được loại trừ xa. (Cụm từ) Samantato citā (được tích lũy khắp nơi) có nghĩa là: Được đưa đến sự tích lũy của việc tu tập về mọi phương diện. Do đó, ngài nói là suvaḍḍhitā (được phát triển tốt đẹp). (Cụm từ) Suṭṭhu samāraddhā (được khéo bắt đầu) có nghĩa là: Được thực hành một cách đúng đắn do việc tu tập thần thông đã đạt đến đỉnh điểm. Aniyamenāti ‘‘yassa kassacī’’ti aniyamavacanena. Niyametvāti ‘‘tathāgatassā’’ti sarūpadassanena niyametvā. Āyuppamāṇanti paramāyuppamāṇaṃ vadati, tasseva gahaṇe kāraṇaṃ brahmajālasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.40; dī. ni. ṭī. 1.40) vuttanayeneva veditabbaṃ. Mahāsivatthero pana ‘‘mahābodhisattānaṃ carimabhave paṭisandhidāyino kammassa asaṅkhyeyyāyukatāsaṃvattanasamatthataṃ hadaye ṭhapetvā buddhānaṃ āyusaṅkhārassa parissayavikkhambhanasamatthatā pāḷiyaṃ āgatā evāti imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyā’’ti avoca. ‘‘Khaṇḍiccādīhi abhibhuyyatī’’ti etena yathā iddhibalena jarāya na paṭighāto, evaṃ tena maraṇassapi na paṭighātoti atthato āpannamevāti. ‘‘Kva saro khitto, kva ca nipatito’’ti aññathā vuṭṭhitenāpi theravādena aṭṭhakathāvacanameva samatthitanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘so na ruccati…pe… niyamita’’nti. (Cụm từ) Aniyamena (một cách không xác định) có nghĩa là: Bằng lời nói không xác định: “của bất cứ người nào.” (Cụm từ) Niyametvā (sau khi xác định) có nghĩa là: Sau khi xác định bằng cách chỉ rõ tự thân là: “của đấng Như Lai.” (Cụm từ) Āyuppamāṇaṃ (giới hạn tuổi thọ) là nói đến giới hạn tuổi thọ tối đa, nguyên nhân của việc chỉ nắm giữ điều ấy nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Chú giải kinh Phạm Võng. Tuy nhiên, Trưởng lão Mahāsiva, sau khi ghi nhớ trong tâm về khả năng của nghiệp cho quả tái sanh trong kiếp chót của các vị Đại Bồ-tát có thể dẫn đến tuổi thọ vô số, và rằng khả năng chế ngự các hiểm nguy của hành về tuổi thọ của các đức Phật đã có trong Pāḷi, đã nói rằng: “(Đức Phật) có thể trụ lại suốt cả kiếp hiền này.” Bằng câu này: “bị chế ngự bởi sự gãy răng v.v...,” về mặt ý nghĩa, điều này đã được bao hàm rằng: Giống như không có sự ngăn cản đối với sự già bằng thần thông lực, cũng vậy, không có sự ngăn cản đối với cái chết bằng thần thông lực ấy. Nên được thấy rằng: Lời của Chú giải đã được ủng hộ bởi quan điểm của Trưởng lão bộ, mặc dù đã được nêu lên một cách khác (với câu nói): “Mũi tên được bắn đi đâu, và đã rơi xuống đâu?” Do đó, ngài nói: “Điều ấy không được ưa thích... cho đến... đã được quy định.” Pariyuṭṭhitacittoti yathā kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkā, evaṃ abhibhūtacitto. So pana abhibhavo mahatā udakoghena appakassa udakassa ajjhottharaṇaṃ viya ahosīti vuttaṃ ‘‘ajjhotthaṭacitto’’ti. Aññopīti therato, ariyehi vā aññopi yo koci puthujjano. Puthujjanaggahaṇañcettha yathā sabbena sabbaṃ appahīnavipallāso mārena pariyuṭṭhitacitto kiñci atthaṃ sallakkhetuṃ na sakkoti, evaṃ thero bhagavatā kataṃ nimittobhāsaṃ sabbaso na sallakkhesīti dassanatthaṃ. Tenāha ‘‘māro hī’’tiādi. Cattāro vipallāsāti asubhe ‘‘subha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāso, dukkhe ‘‘sukha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāsoti ime cattāro vipallāsā. Tenāti yadipi itare aṭṭha vipallāsā pahīnā, tathāpi yathāvuttānaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ appahīnabhāvena. Assāti therassa. Maddatīti phusanamattena maddanto viya hoti, aññathā tena maddite sattānaṃ maraṇameva siyā. Kiṃ sakkhissati, na sakkhissatīti adhippāyo. Kasmā [Pg.150] na sakkhissati, nanu esa aggasāvakassa kucchiṃ paviṭṭhoti? Saccaṃ paviṭṭho, tañca kho attano ānubhāvadassanatthaṃ, na vibādhanādhippāyena. Vibādhanādhippāyena pana idha ‘‘kiṃ sakkhissatī’’ti vuttaṃ hadayamaddanassa adhigatattā. Nimittobhāsanti ettha ‘‘tiṭṭhatu bhagavā kappa’’nti sakalakappaṃ avaṭṭhānayācanāya ‘‘yassa kassaci ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā’’tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvasena saññuppādanaṃ nimittaṃ, tathā pana pariyāyaṃ muñcitvā ujukaṃyeva attano adhippāyavibhāvanaṃ obhāso. Jānantoyeva vāti mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ jānanto eva. Attano aparādhahetuto sattānaṃ soko tanuko hoti, na balavāti āha ‘‘dosāropanena sokatanukaraṇattha’’nti. Kiṃ pana thero mārena pariyuṭṭhitacittakāle pavattiṃ pacchā jānātīti? Na jānāti sabhāvena, buddhānubhāvena pana anujānāti. Pariyuṭṭhitacitto có nghĩa là tâm bị chế ngự, giống như không thể nhận biết được điều gì là lợi ích hay không lợi ích. Sự chế ngự ấy giống như dòng nước lớn tràn ngập dòng nước nhỏ, vì thế được gọi là ‘ajjhotthaṭacitto’ (tâm bị tràn ngập). Aññopi (người khác) là bất cứ phàm nhân nào khác với vị trưởng lão hoặc khác với các bậc Thánh. Việc đề cập đến phàm nhân ở đây là để chỉ rằng: Giống như người phàm phu chưa đoạn trừ hoàn toàn các điên đảo, có tâm bị Ma vương ám ảnh, không thể nhận biết được điều gì là lợi ích, cũng vậy, vị trưởng lão đã hoàn toàn không nhận biết được dấu hiệu và gợi ý do đức Thế Tôn tạo ra. Do đó, có lời nói rằng: “Bởi vì Ma vương,” v.v… Bốn điên đảo là: tưởng điên đảo và tâm điên đảo về ‘tịnh’ trong cái bất tịnh, tưởng điên đảo và tâm điên đảo về ‘lạc’ trong cái khổ. Đây là bốn điên đảo. Tena (do đó) có nghĩa là: Mặc dù tám điên đảo khác đã được đoạn trừ, nhưng do tình trạng chưa đoạn trừ bốn điên đảo đã nói trên. Assa (của vị ấy) là của vị trưởng lão. Maddati (chà đạp) có nghĩa là giống như chà đạp chỉ bằng sự xúc chạm. Nếu không, khi bị nó chà đạp, chúng sanh chắc chắn sẽ chết. Kiṃ sakkhissati (có thể làm gì được?) có nghĩa là không thể làm gì được. Tại sao không thể làm được? Chẳng phải nó đã đi vào bụng của vị Thượng thủ Thinh văn sao? Thật vậy, nó đã đi vào, nhưng đó là để biểu hiện oai lực của mình, không phải với ý định làm hại. Tuy nhiên, ở đây, câu “có thể làm gì được?” được nói với ý định làm hại, vì đã đạt đến việc làm rung động trái tim. Trong câu Nimittobhāsaṃ (dấu hiệu và gợi ý), nimitta (dấu hiệu) là việc tạo ra nhận thức về khả năng tồn tại suốt một kiếp nhờ oai lực tu tập bốn như ý túc của chính mình, bằng cách nói bóng gió qua câu “Này Ānanda, bất cứ ai đã tu tập bốn như ý túc,” v.v… để thỉnh cầu Ngài trụ lại suốt cả kiếp, như trong câu “Xin đức Thế Tôn hãy trụ lại một kiếp.” Còn obhāso (gợi ý) là việc biểu lộ ý định của mình một cách thẳng thắn, không dùng cách nói vòng vo như vậy. Jānantoyeva vā (hoặc trong khi biết rõ) có nghĩa là trong khi biết rõ tình trạng bị Ma vương ám ảnh. Vì lỗi lầm của chính mình, nỗi sầu của chúng sanh trở nên nhẹ đi, không còn mãnh liệt. Do đó, có lời nói rằng: “để làm giảm nhẹ nỗi sầu bằng cách quy lỗi.” Vậy vị trưởng lão có biết được sự việc xảy ra vào lúc tâm bị Ma vương ám ảnh về sau không? Về bản chất, ngài không biết, nhưng nhờ oai lực của đức Phật, ngài biết được. Mārayācanakathāvaṇṇanā Chú giải về câu chuyện Ma vương thỉnh cầu 168. Anatthe niyojento guṇamāraṇena māreti, virāgavibandhanena vā jātinimittatāya tattha tattha jātaṃ jātaṃ mārento viya hotīti ‘‘māretīti māro’’ti vuttaṃ. Ativiya pāpatāya pāpimā. Kaṇhadhammehi samannāgato kaṇho. Virāgādiguṇānaṃ antakaraṇato antako. Sattānaṃ anatthāvahapaṭipattiṃ na muccatīti namuci. Attano mārapāsena pamatte bandhati, pamattā vā bandhū etassāti pamattabandhu. Sattamasattāhato paraṃ satta ahāni sandhāyāha ‘‘aṭṭhame sattāhe’’ti na pana pallaṅkasattāhādi viya niyatakiccassa aṭṭhamasattāhassa nāma labbhanato. Sattamasattāhassa hi parato ajapālanigrodhamūle mahābrahmuno, sakkassa ca devarañño paṭiññātadhammadesanaṃ bhagavantaṃ ñatvā ‘‘idāni satte dhammadesanāya mama visayaṃ atikkamāpessatī’’ti sañjātadomanasso hutvā ṭhito cintesi ‘‘handa dānāhaṃ naṃ upāyena parinibbāpessāmi, evamassa manoratho aññathattaṃ gamissati, mama ca manoratho ijjhissatī’’ti. Evaṃ pana cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ekaṃ antaṃ ṭhito ‘‘parinibbātu dāni bhante bhagavā’’tiādinā parinibbānaṃ yāci, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aṭṭhame sattāhe’’tiādi. Tattha ajjāti āyusaṅkhārossajjanadivasaṃ sandhāyāha. Bhagavā cassa abhisandhiṃ jānantopi [Pg.151] taṃ anāvikatvā parinibbānassa akālabhāvameva pakāsento yācanaṃ paṭikkhipi. Tenāha ‘‘na tāvāha’’ntiādi. 168. Vì thúc đẩy vào điều bất lợi, nó giết chết bằng cách hủy hoại các đức hạnh, hoặc vì ngăn cản sự ly tham, nó giống như giết chết những chúng sanh đã sanh ra ở nơi này nơi kia do nhân của sự sanh, nên được gọi là ‘Māra’ (Ma vương) vì nó ‘giết chết’ (māreti). Vì vô cùng ác độc, nên là Pāpimā (Ác ma). Vì có các pháp đen tối, nên là Kaṇha (Hắc ám). Vì làm cho các đức hạnh như ly tham đi đến kết thúc, nên là Antaka (Kẻ kết liễu). Vì không buông tha sự thực hành mang lại bất lợi cho chúng sanh, nên là Namuci. Vì trói buộc những kẻ phóng dật bằng vòng vây của ma, hoặc vì những kẻ phóng dật là quyến thuộc của nó, nên là Pamattabandhu (Quyến thuộc của kẻ phóng dật). Câu “vào tuần lễ thứ tám” được nói đến để chỉ bảy ngày sau tuần lễ thứ bảy, chứ không phải vì có tên gọi ‘tuần lễ thứ tám’ cho một công việc nhất định nào đó như các tuần lễ ngồi kiết-già, v.v… Thật vậy, sau tuần lễ thứ bảy, khi biết rằng đức Thế Tôn đã hứa thuyết pháp cho Đại Phạm Thiên và vua trời Sakka tại cội cây Ajapāla Nigrodha, Ma vương trở nên ưu phiền, đứng đó và suy nghĩ: “Bây giờ, Ngài sẽ làm cho chúng sanh vượt qua khỏi phạm vi của ta bằng việc thuyết pháp. Thôi nào, bây giờ ta sẽ dùng phương tiện để khiến Ngài nhập Niết-bàn. Như vậy, tâm nguyện của Ngài sẽ thay đổi, và tâm nguyện của ta sẽ được thành tựu.” Sau khi suy nghĩ như vậy, nó đến gần đức Thế Tôn, đứng một bên và thỉnh cầu Ngài nhập Niết-bàn bằng những lời như: “Bạch Thế Tôn, bây giờ xin đức Thế Tôn hãy nhập Niết-bàn.” Nhắm đến điều đó mà có lời nói: “vào tuần lễ thứ tám,” v.v… Ở đây, từ ajja (hôm nay) được nói đến để chỉ ngày xả bỏ thọ hành. Dù biết ý định của nó, đức Thế Tôn đã không tiết lộ điều đó mà chỉ tuyên bố rằng chưa phải lúc để nhập Niết-bàn, và đã từ chối lời thỉnh cầu. Do đó, Ngài đã nói: “Ta sẽ chưa,” v.v… Maggavasena viyattāti saccasampaṭivedhaveyyattiyena byattā. Tatheva vinītāti maggavasena kilesānaṃ samucchedavinayanena vinītā. Tathā visāradāti ariyamaggādhigameneva satthusāsane vesārajjappattiyā visāradā, sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādipāpadhammānaṃ vigamena visāradabhāvaṃ pattāti attho. Yassa sutassa vasena vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ sambhavati, taṃ idha ukkaṭṭhaniddesena ‘‘suta’’nti adhippetanti āha ‘‘tepiṭakavasenā’’ti. Tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samūho tepiṭakaṃ, tīṇi vā piṭakāni tipiṭakaṃ, tipiṭakameva tepiṭakaṃ, tassa vasena. Tamevāti yaṃ taṃ tepiṭakaṃ sotabbabhāvena ‘‘suta’’nti vuttaṃ, tameva. Dhammanti pariyattidhammaṃ. Dhārentīti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantaṃ katvā suppaguṇasuppavattibhāvena dhārenti hadaye ṭhapenti. Iti pariyattidhammavasena bahussutadhammadharabhāvaṃ dassetvā idāni paṭivedhadhammavasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Ariyadhammassāti maggaphaladhammassa, navavidhassāpi vā lokuttaradhammassa. Anudhammabhūtanti adhigamāya anurūpadhammabhūtaṃ. Anucchavikapaṭipadanti ca tameva vipassanādhammamāha, chabbidhā visuddhiyo vā. Anudhammanti tassā yathāvuttapaṭipadāya anurūpaṃ abhisallekhitaṃ appicchatādidhammaṃ. Caraṇasīlāti samādāya pavattanasīlā. Anu maggaphaladhammo etissāti vā anudhammā, vuṭṭhānagāminivipassanā, tassā caraṇasīlā. Attano ācariyavādanti attano ācariyassa sammāsambuddhassa vādaṃ. Sadevakassa lokassa ācārasikkhāpanena ācariyo, bhagavā. Tassa vādo, catusaccadesanā. ‘Thành thạo do phương diện đạo’ có nghĩa là thành thạo do sự thông thạo trong việc thâm nhập các chân lý. Tương tự như thế, ‘được huấn luyện’ có nghĩa là được huấn luyện do phương diện đạo qua việc chế ngự bằng cách đoạn trừ các phiền não. Tương tự như thế, ‘tự tin’ có nghĩa là tự tin do đã đạt được sự vô úy trong giáo pháp của bậc Đạo Sư chính nhờ việc chứng đắc Thánh đạo; nghĩa là đã đạt đến trạng thái tự tin do sự vắng mặt của các ác pháp như tà kiến, hoài nghi, v.v., là những pháp làm cho sợ hãi. Pháp văn nào mà nhờ đó sự thoát khỏi khổ luân hồi có thể xảy ra, pháp văn ấy ở đây được chủ trương là ‘văn’ (suta) theo cách chỉ định ưu việt, nên ngài nói ‘do phương diện Tam Tạng.’ Tập hợp của ba tạng là Tam Tạng (tepiṭakaṃ), hoặc ba tạng là Tam Tạng (tipiṭakaṃ), chính Tam Tạng là tepiṭakaṃ, do phương diện ấy. ‘Chính pháp ấy’ có nghĩa là chính Tam Tạng ấy, được gọi là ‘văn’ (suta) do có thể được nghe. ‘Pháp’ có nghĩa là pháp học (pariyattidhamma). ‘Thọ trì’ có nghĩa là họ thọ trì, đặt vào trong tâm, bằng cách làm cho không bị hư hoại như mỡ sư tử được đựng trong bình vàng, với sự thuần thục và thực hành tốt. Như vậy, sau khi đã chỉ ra trạng thái đa văn và thọ trì pháp theo phương diện pháp học, bây giờ để chỉ ra điều đó theo phương diện pháp chứng ngộ, ngài nói ‘hoặc là’ v.v. ‘Của Thánh pháp’ có nghĩa là của pháp đạo và quả, hoặc của chín loại pháp siêu thế. ‘Là pháp tương ứng’ có nghĩa là pháp tương ứng để chứng đắc. Và ‘pháp hành thích hợp’ cũng chỉ chính pháp minh sát ấy, hoặc sáu loại thanh tịnh. ‘Pháp tương ứng’ là pháp thiểu dục v.v., được mài giũa, tương ứng với pháp hành đã nói. ‘Hành trì’ là những người có giới hạnh thực hành sau khi đã thọ nhận. Hoặc, pháp tương ứng với đạo và quả là của vị ấy, nên gọi là anudhammā, tức là minh sát dẫn đến xuất khởi (vuṭṭhānagāminivipassanā), những người có giới hạnh hành trì pháp ấy. ‘Học thuyết của vị thầy của mình’ có nghĩa là học thuyết của vị thầy của mình là bậc Chánh Đẳng Giác. Đức Thế Tôn là vị thầy (ācariyo) do việc dạy dỗ về hạnh kiểm cho thế gian cùng với chư thiên. Học thuyết của ngài là sự thuyết giảng về Tứ Thánh Đế. Ācikkhissantīti ādito kathessanti, attanā uggahitaniyāmena pare uggaṇhāpessantīti attho. Desessantīti vācessanti, pāḷiṃ sammā pabodhessantīti attho. Paññāpessantīti pajānāpessanti, saṅkāpessantīti attho. Paṭṭhapessantīti pakārehi ṭhapessanti, pakāsessantīti attho. Vivarissantīti vivaṭaṃ karissanti. Vibhajissantīti vibhattaṃ karissanti. Uttāniṃ karissantīti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karissanti. Saha dhammenāti ettha dhamma-saddo kāraṇapariyāyo ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu [Pg.152] (vibha. 270) viyāti āha ‘‘sahetukena sakāraṇena vacanenā’’ti. Sappāṭihāriyanti sanissaraṇaṃ, yathā paravādaṃ bhañjitvā sakavādo patiṭṭhahati, evaṃ hetudāharaṇehi yathādhigatamatthaṃ sampādetvā dhammaṃ kathessanti. Tenāha ‘‘niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessantī’’ti, navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ pabodhessantīti attho. Ettha ca ‘‘paññāpessantī’’tiādīhi chahi padehi cha atthapadāni dassitāni, ādito pana dvīhi padehi cha byañjanapadāni. Ettāvatā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṃvaṇṇanānayena saṅgahetvā dassitaṃ hoti. Vuttañhetaṃ nettiyaṃ ‘‘dvādasapadāni suttaṃ, taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā’’ti (netti. saṅkhāre). ‘Sẽ chỉ dạy’ có nghĩa là sẽ nói từ đầu, nghĩa là sẽ làm cho người khác học theo phương pháp mà mình đã học. ‘Sẽ thuyết giảng’ có nghĩa là sẽ đọc tụng, nghĩa là sẽ giải thích đúng đắn Pāli văn. ‘Sẽ làm cho biết rõ’ có nghĩa là sẽ làm cho hiểu rõ, làm cho sáng tỏ. ‘Sẽ thiết lập’ có nghĩa là sẽ đặt để theo nhiều cách, nghĩa là sẽ công bố. ‘Sẽ khai mở’ có nghĩa là sẽ làm cho được mở ra. ‘Sẽ phân tích’ có nghĩa là sẽ làm cho được phân chia. ‘Sẽ làm cho minh bạch’ có nghĩa là sẽ làm cho điều không minh bạch, sâu kín trở nên minh bạch, rõ ràng. Về câu ‘cùng với pháp,’ ở đây từ ‘pháp’ (dhamma) là từ đồng nghĩa với nguyên nhân (kāraṇa), giống như trong câu ‘trí tuệ về nhân là pháp vô ngại giải’ (Vbh. 270), nên ngài nói ‘bằng lời nói có nhân, có duyên.’ ‘Cùng với sự kỳ diệu’ có nghĩa là cùng với sự xuất ly. Giống như sau khi phá tan tà thuyết, chánh thuyết được thiết lập, cũng vậy, họ sẽ thuyết pháp bằng cách trình bày ý nghĩa đã liễu tri với các lý do và ví dụ. Do đó, ngài nói ‘thuyết pháp bằng cách làm cho có khả năng xuất ly,’ nghĩa là sẽ giải thích chín loại pháp siêu thế. Và ở đây, sáu từ về ý nghĩa được chỉ ra bằng sáu từ bắt đầu bằng ‘sẽ làm cho biết rõ,’ còn sáu từ về văn tự được chỉ ra bằng hai từ đầu tiên. Bằng chừng ấy, lời Phật dạy là Tam Tạng được trình bày bằng cách tóm lược theo phương pháp giải thích. Điều này đã được nói trong tạng Vô Ngại Giải (Netti): ‘Kinh có mười hai phần, tất cả đều là văn tự và ý nghĩa.’ Sikkhattayasaṅgahitanti adhisīlasikkhādisikkhattayasaṅgahaṇaṃ. Sakalaṃ sāsanabrahmacariyanti anavasesaṃ satthusāsanabhūtaṃ seṭṭhacariyaṃ. Samiddhanti sammadeva vaḍḍhitaṃ. Jhānassādavasenāti tehi tehi bhikkhūhi samadhigatajhānasukhavasena. Vuddhippattanti uḷārapaṇītabhāvagamanena sabbaso parivuddhiṃ upagataṃ. Sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena abhiññāsampadāhi sāsanābhivuddhiyā matthakappattito. Patiṭṭhitavasenāti patiṭṭhānavasena, patiṭṭhappattiyāti attho. Paṭivedhavasena bahuno janassa hitanti bāhujaññaṃ. Tenāha ‘‘bahujanābhisamayavasenā’’ti. Puthu puthulaṃ bhūtaṃ jātaṃ, puthu vā puthuttaṃ bhūtaṃ pattanti puthubhūtaṃ. Tenāha ‘‘sabbākāra…pe… patta’’nti. Suṭṭhu pakāsitanti suṭṭhu sammadeva ādikalyāṇādibhāvena paveditaṃ. ‘Được bao gồm bởi ba học giới’ có nghĩa là sự bao gồm của ba học giới là tăng thượng giới học v.v. ‘Toàn bộ phạm hạnh trong giáo pháp’ có nghĩa là đời sống cao thượng thuộc giáo pháp của bậc Đạo Sư, không có dư sót. ‘Thịnh vượng’ có nghĩa là được tăng trưởng một cách tốt đẹp. ‘Do phương diện vị của thiền’ có nghĩa là do phương diện lạc của thiền đã được các vị tỳ khưu ấy chứng đắc. ‘Đạt đến sự tăng trưởng’ có nghĩa là đã đạt đến sự phát triển toàn diện do đã đi đến trạng thái cao thượng và vi diệu. Giống như cây Pāṭalī nở rộ khắp nơi, do sự thành tựu các thắng trí, đã đạt đến đỉnh cao của sự phát triển giáo pháp. ‘Do phương diện được thiết lập’ có nghĩa là do phương diện được thành lập, nghĩa là đã đạt đến sự vững chắc. ‘Lợi ích cho nhiều người’ (bāhujaññaṃ) là lợi ích cho nhiều người do phương diện chứng ngộ. Do đó, ngài nói ‘do phương diện sự liễu ngộ của nhiều người.’ ‘Trở nên rộng lớn’ (puthubhūtaṃ) là đã trở nên, đã sinh ra rộng rãi, hoặc đã đạt đến sự rộng lớn. Do đó, ngài nói ‘đã đạt đến... trong mọi phương diện.’ ‘Được khéo tuyên thuyết’ có nghĩa là được tuyên thuyết một cách tốt đẹp, hoàn toàn, với các đặc tính toàn thiện ở phần đầu v.v. Āyusaṅkhāraossajjanavaṇṇanā Giải Thích về Việc Xả Bỏ Thọ Hành 169. Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvāti ayaṃ kāyādivibhāgo attabhāvasaññito dukkhabhāro mayā ettakaṃ kālaṃ vahito, idāni pana na vahitabbo, etassa avahanatthaṃ cirataraṃ kālaṃ ariyamaggasambhāro sambhato, svāyaṃ ariyamaggo paṭividdho, yato ime kāyādayo asubhādito sammadeva pariññātā, catubbidhampi sammāsatiṃ yathātathaṃ visaye suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā. Ñāṇena paricchinditvāti yasmā imassa attabhāvasaññitassa dukkhabhārassa vahane payojanabhūtaṃ attahitaṃ tāva mahābodhimūle eva parisamāpitaṃ, parahitaṃ pana buddhaveneyyavinayanaṃ parisamāpitabbaṃ, taṃ [Pg.153] idāni māsattayeneva parisamāpanaṃ pāpuṇissati, tasmā abhāsi ‘‘visākhapuṇṇamāyaṃ parinibbāyissāmī’’ti, evaṃ buddhañāṇena paricchinditvā sabbabhāgena nicchayaṃ katvā. Āyusaṅkhāraṃ vissajjīti āyuno jīvitassa abhisaṅkhārakaṃ phalasamāpattidhammaṃ ‘‘na samāpajjissāmī’’ti vissajji taṃvissajjaneneva tena abhisaṅkhariyamānaṃ jīvitasaṅkhāraṃ ‘‘nappavattessāmī’’ti vissajji. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Ṭhānamahantatāyapi pavattiākāramahantatāyapi mahanto pathavīkampo. Tattha ṭhānamahantatāya bhūmicālassa mahattaṃ dassetuṃ ‘‘tadā kira…pe… kampitthā’’ti vuttaṃ. Sā pana jātikkhettabhūtā dasasahassī lokadhātu eva, na yā kāci, yā mahābhinīhāramahājātiādīsupi kampittha. Tadāpi tattikāya eva kampane kiṃ kāraṇaṃ? Jātikkhettabhāvena tasseva ādito pariggahassa katattā. Pariggahakaraṇaṃ cassa dhammatāvasena veditabbaṃ. Tathā hi purimabuddhānampi tāvatakameva jātikkhettaṃ ahosi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘dasasahassī lokadhātū, nissaddā honti nirākulā…pe… mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampatī’’ti ca ādi (bu. vaṃ. 84-91). Udakapariyantaṃ katvā chappakārapavedhanena avītarāge bhiṃsetīti bhiṃsano, so eva bhiṃsanakoti āha ‘‘bhayajanako’’ti. Devabheriyoti devadundubhisaddassa pariyāyavacanamattaṃ. Na cettha kāci bherī ‘‘devadundubhī’’ti adhippetā, atha kho uppātabhāvena labbhamāno ākāsagato nigghosasaddo. Tenāha ‘‘devo’’tiādi. Devoti megho. Tassa hi acchabhāvena ākāsassa vassābhāvena sukkhagajjitasaññite sadde niccharante devadundubhisamaññā. Tenāha ‘‘devo sukkhagajjitaṃ gajjī’’ti. 169. “Sau khi đã an trú chánh niệm vững chắc” có nghĩa là: Gánh nặng khổ đau này, được gọi là tự thể, bao gồm thân v.v..., đã được ta mang vác trong một thời gian lâu dài như vậy, nhưng bây giờ không nên mang vác nữa. Để không mang vác gánh nặng này, các yếu tố của Thánh đạo đã được tích lũy trong một thời gian rất dài. Thánh đạo ấy nay đã được chứng ngộ, do đó các pháp này như thân v.v... đã được liễu tri một cách chân chánh là bất tịnh v.v..., bằng cách an trú vững chắc bốn loại chánh niệm một cách đúng đắn trong đối tượng của chúng. “Sau khi đã xác định bằng trí tuệ” có nghĩa là: Bởi vì lợi ích cho bản thân, là mục đích của việc mang gánh nặng khổ đau được gọi là tự thể này, đã được hoàn mãn ngay tại cội Bồ-đề. Còn lợi ích cho chúng sanh, tức là việc giáo hóa các chúng sanh cần được độ, thì cần phải được hoàn mãn. Việc ấy bây giờ sẽ đạt đến sự hoàn mãn chỉ trong ba tháng. Do đó, Ngài đã nói: “Ta sẽ nhập Vô Dư Niết-bàn vào ngày rằm tháng Vesākha”. Như vậy, sau khi đã xác định bằng Phật trí, sau khi đã quyết định về mọi phương diện. “Đã xả bỏ hành mạng” có nghĩa là: Ngài đã xả bỏ pháp thiền quả, là pháp tạo tác cho tuổi thọ, cho mạng sống, với ý nghĩ: “Ta sẽ không nhập (thiền quả)”. Chính nhờ sự xả bỏ ấy, Ngài đã xả bỏ hành mạng đang được tạo tác bởi pháp ấy, với ý nghĩ: “Ta sẽ không để cho nó tiếp diễn”. Do đó, có lời nói “tatthā” (ở đó) v.v... Cơn địa chấn lớn lao cả về địa điểm lẫn về cách thức xảy ra. Ở đây, để chỉ rõ sự vĩ đại của cơn địa chấn về mặt địa điểm, có lời nói: “Khi ấy, quả thật... rung chuyển”. Và đó chính là mười ngàn thế giới, là nơi sinh thành, chứ không phải bất kỳ nơi nào khác, nơi đã rung chuyển cả trong những dịp như đại nguyện, đại đản sanh v.v... Vậy tại sao khi ấy chỉ có chừng ấy nơi rung chuyển? Vì ngay từ đầu, nơi ấy đã được chọn làm nơi sinh thành. Và việc chọn lựa này nên được hiểu là do pháp tánh. Thật vậy, các vị Phật quá khứ cũng có nơi sinh thành rộng lớn như vậy. Như đã được nói: “Mười ngàn thế giới trở nên im lặng, không còn náo động... biển cả gợn sóng, mười ngàn thế giới rung chuyển” v.v... (Bu. vaṃ. 84-91). “Kinh khiếp” (bhiṃsano) là vì nó làm kinh hãi những ai chưa ly tham bằng sáu cách rung chuyển, đến tận cùng là nước. Chính nó là “kinh khiếp” (bhiṃsanako), nên nói là “gây ra sự sợ hãi”. “Trống trời” (Devabheri) chỉ là một từ đồng nghĩa với “sấm trời” (devadundubhi). Ở đây không có ý nói đến một cái trống nào được gọi là “sấm trời”, mà là tiếng vang dội trên không trung, xuất hiện như một điềm báo. Do đó, có lời nói “devo” (trời) v.v... “Devo” là mây. Khi bầu trời trong xanh, không có mưa, những tiếng động được gọi là “sấm khô” phát ra, được gọi là “sấm trời” (devadundubhi). Do đó, có lời nói: “Trời đã sấm lên tiếng sấm khô”. Pītivegavissaṭṭhanti ‘‘evaṃ cirataraṃ kālaṃ vahito ayaṃ attabhāvasaññito dukkhabhāro, idāni na cirasseva nikkhipissatī’’ti sañjātasomanasso bhagavā sabhāveneva pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi. Evaṃ pana udānentena ayampi attho sādhito hotīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ. “Được thốt lên do xung lực của hỷ” có nghĩa là: Đức Thế Tôn, với tâm hoan hỷ sanh khởi vì nghĩ rằng: “Gánh nặng khổ đau này, được gọi là tự thể, đã được mang vác trong một thời gian rất dài như vậy, bây giờ sẽ sớm được đặt xuống”, đã tự nhiên thốt lên lời cảm hứng được thúc đẩy bởi xung lực của hỷ. Để chỉ ra rằng, bằng cách thốt lên như vậy, một ý nghĩa khác cũng được thành tựu, trong Chú giải có câu hỏi “Tại sao?” v.v... Tulīyatīti tulanti tula-saddo kammasādhanoti dassetuṃ ‘‘tulita’’nti vuttaṃ. Appānubhāvatāya paricchinnaṃ. Tathā hi taṃ parito khaṇḍitabhāvena ‘‘paritta’’nti vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato dīghasantānatāya, vipulaphalatāya [Pg.154] ca na tulaṃ na paricchinnaṃ. Yehi kāraṇehi pubbe avisesato mahaggataṃ ‘‘atula’’nti vuttaṃ, tāni kāraṇāni rūpāvacarato āruppassa sātisayāni vijjantīti ‘‘arūpāvacaraṃ atula’’nti vuttaṃ, itarañca ‘‘tula’’nti, appavipākaṃ tīsupi kammesu yaṃ tanuvipākaṃ hīnaṃ, taṃ tulaṃ. Bahuvipākanti yaṃ mahāvipākaṃ paṇītaṃ, taṃ atulaṃ. Yaṃ panettha majjhimaṃ, taṃ hīnaṃ, ukkaṭṭhanti dvidhā bhinditvā dvīsu bhāgesu pakkhipitabbaṃ. Hīnattikavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva appabahuvipākataṃ niddhāretvā tassa vasena tulātulabhāvo veditabbo. Sambhavati etasmāti sambhavoti āha ‘‘sambhavassa hetubhūta’’nti. Niyakajjhattaratoti sasantānadhammesu vipassanāvasena, gocarāsevanāya ca nirato. Savipākaṃ samānaṃ pavattivipākamattadāyikammaṃ savipākaṭṭhena sambhavaṃ. Na ca taṃ kāmādibhavābhisaṅkhārakanti tato visesanatthaṃ ‘‘sambhava’’nti vatvā ‘‘bhavasaṅkhāra’’nti vuttaṃ. Ossajjīti ariyamaggena avassajji. Kavacaṃ viya attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhūtattā attasambhavaṃ kilesañca abhindīti kilesabhedasahabhāvikammossajjanaṃ dassento tadubhayassa kāraṇaṃ avoca ‘‘ajjhattarato samāhito’’ti. Để chỉ ra rằng từ “tula” (có thể đo lường) có nghĩa là “tulīyati” (được đo lường), là một từ được hình thành theo thể bị động, nên được nói là “tulita” (đã được đo lường). Nó bị giới hạn do có năng lực nhỏ. Thật vậy, nó được gọi là “paritta” (nhỏ bé) vì nó bị phá vỡ tứ phía. Do sự chế ngự các pháp đối nghịch, do sự tương tục dài lâu, và do kết quả to lớn, nên nó là “na tulaṃ” (không thể đo lường), không bị giới hạn. Những lý do mà trước đây các pháp đáo đại nói chung được gọi là “vô lượng” (atula), những lý do ấy tồn tại một cách vượt trội hơn ở cõi vô sắc so với cõi sắc giới, do đó “cõi vô sắc là vô lượng” được nói đến, còn cõi kia là “hữu lượng” (tula). Nghiệp có quả báo ít, trong cả ba loại nghiệp, nghiệp nào có quả báo yếu kém, thấp hèn, thì đó là “hữu lượng”. “Quả báo nhiều” có nghĩa là nghiệp nào có quả báo lớn lao, cao thượng, thì đó là “vô lượng”. Nghiệp nào ở mức trung bình, thì nên chia làm hai là hạ và thượng, rồi xếp vào hai phần. Tình trạng hữu lượng và vô lượng nên được hiểu theo cách có quả báo ít hay nhiều, như đã được xác định theo phương pháp đã nói trong phần giải thích về tam đề hạ liệt. “Nó phát sinh từ đây, nên là sự phát sinh” (sambhavati etasmāti sambhavo), nên nói là “là nhân của sự phát sinh”. “Thích thú trong nội tâm của chính mình” (Niyakajjhattarato) có nghĩa là chuyên tâm vào các pháp trong dòng tương tục của chính mình qua con đường minh sát và qua việc thường xuyên thực hành đối tượng thiền. Nghiệp chỉ cho quả trong dòng hiện hữu, trong khi vẫn có quả riêng của nó, được gọi là “sự phát sinh” (sambhavaṃ) theo nghĩa có quả. Và để phân biệt nó với các hành của cõi dục v.v..., sau khi nói “sambhavaṃ”, lại nói thêm “bhavasaṅkhāraṃ” (hành hữu). “Đã xả bỏ” (Ossajji) có nghĩa là đã từ bỏ bằng Thánh đạo. “Phát sinh từ tự thân” (attasambhavaṃ) là phiền não, vốn tồn tại bao bọc lấy tự thể như một chiếc áo giáp, và Ngài đã phá vỡ nó. Để chỉ ra sự xả bỏ nghiệp cùng với sự phá vỡ phiền não, nguyên nhân của cả hai đã được nói đến: “thích thú trong nội tâm, có định” (ajjhattarato samāhito). Tīrentoti ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’ntiādinā vīmaṃsanto. ‘‘Tulento tīrento’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘pañcakkhandhā’’ti ādiṃ vatvā bhavasaṅkhārassa avassajjanākāraṃ sarūpato dassesi. ‘‘Eva’’ntiādinā pana udānavaṇṇanāyaṃ ādito vuttamatthaṃ nigamanavasena dassesi. “Thẩm xét” (Tīrento) có nghĩa là quán xét với những suy nghĩ như “sự sanh khởi là đáng sợ, sự không sanh khởi là an ổn” v.v... Để trình bày chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt qua các từ “cân nhắc, thẩm xét” v.v..., ngài đã bắt đầu bằng “năm uẩn” v.v..., rồi chỉ ra cách thức xả bỏ hành hữu về mặt bản chất. Còn với từ “Như vậy” (Evaṃ) v.v..., ngài đã trình bày ý nghĩa đã được nói ở đầu phần chú giải về kệ cảm hứng theo cách kết luận. Mahābhūmicālavaṇṇanā Chú giải về Cơn Đại Địa Chấn 171. Yanti karaṇe vā adhikaraṇe vā paccattavacananti adhippāyena āha ‘‘yena samayena, yasmiṃ vā samaye’’ti. Ukkhepakavātāti udakasandhārakavātaṃ upacchinditvā ṭhitaṭṭhānato khepakavātā. ‘‘Saṭṭhi…pe… bahala’’nti idaṃ tassa vātassa ubbedhappamāṇameva gahetvā vuttaṃ, āyāmavitthārato pana dasasahassacakkavāḷappamāṇampi udakasandhārakavātaṃ upacchindatiyeva. Ākāseti pubbe vātena patiṭṭhitokāse. Puna vātoti ukkhepakavāte tathākatvā vigate udakasandhārakavāto puna ābandhitvā [Pg.155] gaṇhāti yathā taṃ udakaṃ na bhassati, evaṃ utthambhentaṃ ābandhanavitānavasena bandhitvā gaṇhāti. Tato udakaṃ uggacchatīti tato ābandhitvā gahaṇato tena vātena utthambhitaṃ udakaṃ uggacchati upari gacchati. Hotiyevāti antarantarā hotiyeva. Bahalabhāvenāti mahāpathaviyā mahantabhāvena. Sakalā hi mahāpathavī tadā oggacchati, uggacchati ca, tasmā kampanaṃ na paññāyati. 171. Với ý định (cho thấy) đây là đơn cách trong sở thuộc cách hoặc định sở cách, nên đã nói: “yena samayena, yasmiṃ vā samaye” (vào lúc nào, hay trong lúc nào). “Gió nâng lên” (ukkhepakavāta) có nghĩa là ngọn gió thổi tung lên từ nơi nó đứng sau khi đã cắt đứt ngọn gió nâng đỡ khối nước. “Sáu mươi… dày” – điều này được nói đến chỉ lấy số đo chiều cao của ngọn gió ấy. Nhưng về chiều dài và chiều rộng, nó cắt đứt ngọn gió nâng đỡ khối nước thậm chí đến phạm vi mười ngàn thế giới. “Trong không gian” (ākāse) có nghĩa là trong không gian đã được thiết lập trước đó bởi gió. “Gió lại” (puna vāto) có nghĩa là: khi ngọn gió nâng lên, sau khi đã làm như vậy, đã biến mất, ngọn gió nâng đỡ khối nước lại trói buộc và giữ lấy (khối nước) để nó không bị rơi xuống. Như vậy, trong khi nâng đỡ, nó trói buộc và giữ lấy bằng cách tạo thành một tấm màn che trói buộc. “Do đó nước dâng lên” (tato udakaṃ uggacchati) có nghĩa là: do sự trói buộc và giữ lấy đó, khối nước được nâng đỡ bởi ngọn gió ấy dâng lên, đi lên trên. “Vẫn xảy ra” (hotiyeva) có nghĩa là thỉnh thoảng vẫn xảy ra. “Do sự dày đặc” (bahalabhāvena) có nghĩa là do sự to lớn của đại địa. Vì toàn thể đại địa lúc đó lún xuống và trồi lên, do đó sự rung chuyển không được nhận biết. Ijjhanassāti icchitatthasijjhanassa. Anubhavitabbassaissariyasampattiādikassa. Parittāti paṭiladdhamattā nātisubhāvitā. Tathā ca bhāvanā balavatī na hotīti āha ‘‘dubbalā’’ti. Saññāsīsena hi bhāvanā vuttā. Appamāṇāti paguṇā subhāvitā. Sā hi thirā daḷhatarā hotīti āha ‘‘balavā’’ti. ‘‘Parittā pathavīsaññā, appamāṇā āposaññā’’ti desanāmattameva, āposaññāya pana subhāvitāya pathavīkampo sukheneva ijjhatīti ayamettha adhippāyo veditabbo. Saṃvejento dibbasampattiyā pamattaṃ sakkaṃ devarājānaṃ. Vīmaṃsanto vā tāvadeva samadhigataṃ attano iddhibalaṃ. Mahāmoggallānattherassa pāsādakampanaṃ pākaṭanti taṃ anāmasitvā saṅgharakkhitasāmaṇerassa pāsādakampanaṃ dassetuṃ ‘‘so kirāyasmā’’tiādi vuttaṃ. Pūtimisso gandho etassāti pūtigandho, tena pūtigandheneva adhigatamātukucchisambhavaṃ viya gandheneva sīsena, ativiya dārako evāti attho. “Của sự thành tựu” (ijjhanassa) có nghĩa là của sự thành tựu mục đích mong muốn. Của sự giàu sang, quyền lực v.v... cần được trải nghiệm. “Giới hạn” (parittā) có nghĩa là chỉ mới đạt được, chưa được tu tập thuần thục. Và như vậy, vì sự tu tập không có sức mạnh, nên đã nói là “yếu kém” (dubbalā). Vì sự tu tập được nói đến dưới tiêu đề là tưởng. “Vô lượng” (appamāṇā) có nghĩa là thuần thục, được tu tập tốt. Vì nó ổn định và rất vững chắc, nên đã nói là “mạnh mẽ” (balavā). “‘Địa tưởng thì có giới hạn, thủy tưởng thì vô lượng’” chỉ là một lời dạy. Nhưng ở đây, ý nghĩa cần được hiểu là: khi thủy tưởng được tu tập tốt, việc làm rung chuyển mặt đất được thực hiện một cách dễ dàng. Làm cho Sakka, vua của chư thiên, người đang xao lãng trong tài sản cõi trời, cảm thấy xúc động. Hoặc để khảo sát sức mạnh thần thông của chính mình vừa mới đạt được. Việc trưởng lão Mahāmoggallāna làm rung chuyển cung điện là điều nổi tiếng, vì vậy không đề cập đến điều đó, để chỉ ra việc sa-di Saṅgharakkhita làm rung chuyển cung điện, nên đã nói: “vị tôn giả ấy, được biết là...” v.v... “Pūtigandha” có nghĩa là “người có mùi hôi thối trộn lẫn”. Do mùi hôi thối đó, giống như mùi khi được thụ thai trong bụng mẹ, chính bởi mùi đó, ý nghĩa là “chỉ là một đứa trẻ con”. Ācariyanti ācariyūpadesaṃ. Iddhābhisaṅkhāro nāma iddhividhappaṭipakkhādībhāvena icchitabbo, so ca upāye kosallassa attanā na sammā uggahitattā na tāva sikkhitoti āha ‘‘asikkhitvāva yuddhaṃ paviṭṭhosī’’ti. ‘‘Pilavanta’’nti iminā sakalameva pāsādavatthuṃ udakaṃ katvā adhiṭṭhātabbapāsādova tattha pilavatīti dasseti. Adhiṭṭhānakkamaṃ pana upamāya dassento ‘‘tāta…pe… jānāhī’’ti āha. Tattha kapallakapūvanti āsittakapūvaṃ, taṃ pacantā kapāle paṭhamaṃ kiñci piṭṭhaṃ ṭhapetvā anukkamena vaḍḍhetvā antantena paricchindanti pūvaṃ samantato paricchinnaṃ katvā ṭhapenti, evaṃ ‘‘āpokasiṇavasena ‘pāsādena patiṭṭhitaṭṭhānaṃ udakaṃ hotū’ti adhiṭṭhahanto samantato pāsādassa yāva pariyantā yathā udakaṃ hoti, tathā adhiṭṭhātabba’’nti upamāya upadisati. “Vị thầy” (ācariyaṃ) có nghĩa là lời chỉ dạy của vị thầy. Sự tác thành thần thông (iddhābhisaṅkhāro), vốn là điều mong muốn để đối trị các chướng ngại đối với các loại thần thông v.v..., nhưng điều đó vẫn chưa được học vì bản thân vị ấy chưa nắm vững sự khéo léo trong phương pháp. Do đó, đã nói: “Ngươi đã vào trận chiến mà chưa được huấn luyện.” Bằng từ “nổi” (pilavantaṃ), nó chỉ ra rằng sau khi đã biến toàn bộ nền móng của cung điện thành nước, chỉ có cung điện được quyết định là nổi ở đó. Nhưng để chỉ ra phương pháp quyết định (adhiṭṭhāna) bằng một ví dụ, ngài đã nói: “Này con... hãy biết.” Trong đó, “bánh nướng chảo” (kapallakapūvaṃ) có nghĩa là bánh bột rót. Những người làm bánh đó, trước tiên đặt một ít bột lên chảo, dần dần làm cho nó lớn ra, và xác định ranh giới ở mép, làm cho chiếc bánh được xác định xung quanh. Tương tự, ngài chỉ dạy bằng ví dụ rằng: “Bằng cách dùng thủy biến xứ, trong khi quyết định ‘mong rằng nơi cung điện đứng trở thành nước’, người ấy nên quyết định sao cho có nước bao quanh cung điện cho đến tận ranh giới của nó.” Mahāpadāne [Pg.156] vuttamevāti ‘‘dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatī’’ti (dī. ni. 2.18) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī’’ti (dī. ni. 2.18), tathā ‘‘dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamatī’’ti (dī. ni. 2.30) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī’’ti (dī. ni. 2.32) ca mahābodhisattassa gabbhokkantiyaṃ, abhijātiyañca dhammatāvasena mahāpadānepathavīkampassa vuttattā itaresupi catūsu ṭhānesu pathavīkampo dhammatāvasenevāti mahāpadāneatthato vuttaṃ evāti adhippāyo. “Đã được nói đến trong kinh Đại Bổn” (Mahāpadāne vuttameva) có nghĩa là: sau khi nói rằng: “Này các Tỳ khưu, đây là quy luật tự nhiên, khi Bồ tát từ cõi trời Tusita mệnh chung, nhập vào thai mẹ” (Trường Bộ 2.18), (kinh lại nói) “và mười ngàn thế giới này rung chuyển, chấn động, chuyển động” (Trường Bộ 2.18); tương tự, sau khi nói rằng: “Này các Tỳ khưu, đây là quy luật tự nhiên, khi Bồ tát ra khỏi thai mẹ” (Trường Bộ 2.30), (kinh lại nói) “và mười ngàn thế giới này rung chuyển, chấn động, chuyển động” (Trường Bộ 2.32). Do việc rung chuyển của trái đất đã được nói đến trong kinh Đại Bổn như một quy luật tự nhiên vào lúc Đại Bồ tát nhập thai và đản sanh, nên ý nghĩa là, việc rung chuyển của trái đất trong bốn trường hợp còn lại cũng là do quy luật tự nhiên, điều này thực sự đã được nói đến về mặt ý nghĩa trong kinh Đại Bổn. Idāni nesaṃ pathavīkampanaṃ kāraṇato, pavattiākārato ca vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘iti imesū’’tiādi vuttaṃ. Dhātukopenāti ukkhepakadhātusaṅkhātāya vāyodhātuyā pakopena. Iddhānubhāvenāti ñāṇiddhiyā vā kammavipākajiddhiyā vā pabhāvena, tejenāti attho. Puññatejenāti puññānubhāvena, mahābodhisattassa puññabalenāti attho. Ñāṇatejenāti paṭivedhañāṇānubhāvena. Sādhukāradānavasenāti yathā anaññasādhāraṇena paṭivedhañāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī abhisambodhiyaṃ akampittha, evaṃ anaññasādhāraṇena desanāñāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī akampittha, taṃ panassā sādhukāradānaṃ viya hotīti ‘‘sādhukāradānavasenā’’ti vuttaṃ. Bây giờ, để chỉ ra sự phân chia các trận động đất này theo nguyên nhân và cách thức xảy ra, nên đã nói: “Như vậy, trong những trường hợp này...” v.v... “Do sự xáo trộn của giới” (dhātukopena) có nghĩa là do sự xáo trộn của phong đại, được gọi là giới nâng lên. “Do oai lực của thần thông” (iddhānubhāvena) có nghĩa là do ảnh hưởng của thần thông do trí tuệ hoặc thần thông do quả của nghiệp; ý nghĩa là “do năng lực”. “Do năng lực của phước báu” (puññatejena) có nghĩa là do oai lực của phước báu; ý nghĩa là “do năng lực phước báu của Đại Bồ tát”. “Do năng lực của trí tuệ” (ñāṇatejena) có nghĩa là do oai lực của trí tuệ chứng ngộ. “Bằng cách tán thành” (sādhukāradānavasena) có nghĩa là: cũng như đại địa, bị tác động bởi oai lực của trí tuệ chứng ngộ phi thường, đã rung chuyển vào lúc chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, cũng vậy, đại địa, bị tác động bởi oai lực của trí tuệ thuyết pháp phi thường, đã rung chuyển. Điều đó giống như sự tán thành của nó, do đó được gọi là “bằng cách tán thành”. Yena pana bhagavā asītianubyañjanapaṭimaṇḍitadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa- (dī. ni. 2.33; 3.198; ma. ni. 2.385) vicitrarūpakāyo sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanasamiddhidhammakāyo puññamahattathāmamahattayasamahaāiddhimahattapaññāmahattānaṃ paramukkaṃsagato asamo asamasamo appaṭipuggalo arahaṃ sammāsambuddho attano attabhāvasaññitaṃ khandhapañcakaṃ kappaṃ vā kappāvasesaṃ vā ṭhapetuṃ samatthopi saṅkhatadhammaṃ paṭijigucchanākārappavattena ñāṇavisesena tiṇāyapi amaññamāno āyusaṅkhārossajjanavidhinā nirapekkho ossajji. Tadanubhāvābhihatā mahāpathavī āyusaṅkhārossajjane akampittha, taṃ panassā kāruññasabhāvasaṇṭhitā viya hotīti vuttaṃ ‘‘kāruññasabhāvenā’’ti[Pg.157]. Yasmā bhagavā parinibbānasamaye catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyo samāpajji antarantarā phalasamāpattisamāpajjanena, tassa pubbabhāge sātisayaṃ tikkhaṃ sūraṃ vipassanāñāṇañca pavattesi, ‘‘yadatthañca mayā evaṃ sucirakālaṃ anaññasādhāraṇo paramukkaṃsagato ñāṇasambhāro sambhato, anuttaro ca vimokkho samadhigato, tassa vata me sikhāppattaphalabhūtā accantaniṭṭhā anupādisesanibbānadhātu ajja samijjhatī’’ti bhiyyo ativiya somanassappattassa bhagavato pītivipphārādiguṇavipulatarānubhāvo parehi asādhāraṇañāṇātisayo udapādi, yassa samāpattibalasamupabrūhitassa ñāṇātisayassa ānubhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘dveme piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā’’tiādi (udā. 75), tasmā tassa ānubhāvena samabhihatā mahāpathavī akampittha. Taṃ panassā tassaṃ velāyaṃ ārodanākārappatti viya hotīti ‘‘aṭṭhamo ārodanenā’’ti vuttaṃ. Và do đó, Đức Thế Tôn, bậc có sắc thân kỳ diệu được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân và tám mươi vẻ đẹp phụ, có pháp thân dồi dào các phẩm chất quý báu như giới uẩn hoàn toàn trong sạch về mọi phương diện, đã đạt đến mức độ tối thượng về sự vĩ đại của công đức, sự vĩ đại của năng lực, sự vĩ đại của thần thông, và sự vĩ đại của trí tuệ, là bậc vô song, không ai sánh bằng, không có đối thủ, là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, mặc dù có khả năng duy trì năm uẩn được gọi là tự thân của mình trong một kiếp hay phần còn lại của một kiếp, nhưng với trí tuệ đặc biệt diễn tiến theo cách thức nhàm chán các pháp hữu vi, không xem chúng có giá trị dù chỉ bằng một cọng cỏ, Ngài đã xả bỏ thọ hành một cách vô chấp theo phương thức xả bỏ mạng căn. Bị tác động bởi oai lực ấy, đại địa đã rúng động khi Ngài xả bỏ thọ hành. Điều ấy của đại địa được cho là giống như được thiết lập trong bản chất của lòng bi mẫn, nên được nói là ‘do lòng bi mẫn.’ Bởi vì vào thời điểm nhập Vô Dư Niết Bàn, Đức Thế Tôn đã nhập vào hai mươi bốn trăm ngàn ức định, xen kẽ với việc nhập quả định, và ở giai đoạn trước đó, Ngài đã phát khởi tuệ quán minh sát vô cùng sắc bén và dũng mãnh. Do Đức Thế Tôn đã đạt được hỷ lạc vô cùng to lớn với ý nghĩ rằng: ‘Vì mục đích này mà ta đã tích lũy kho tàng trí tuệ không ai sánh bằng, đã đạt đến mức tối thượng trong một thời gian dài như vậy, và đã chứng đắc sự giải thoát vô thượng. Hôm nay, đối với ta, Niết-bàn giới vô dư y, là kết quả đã đạt đến đỉnh cao, là sự chấm dứt tuyệt đối, sẽ được thành tựu,’ nên oai lực vô cùng rộng lớn của các phẩm chất như sự lan tỏa của hỷ lạc và trí tuệ siêu việt không ai sánh bằng đã khởi lên. Chính vì nói đến oai lực của trí tuệ siêu việt ấy, được củng cố bởi sức mạnh của các định, mà có lời dạy rằng: ‘Hai vật thực cúng dường này có quả bằng nhau, có kết quả bằng nhau,’ v.v... Do đó, bị tác động bởi oai lực ấy, đại địa đã rúng động. Và sự rúng động ấy của đại địa vào lúc đó giống như một hành động than khóc, nên được nói là ‘thứ tám là do sự than khóc.’ Idāni saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘mātukucchiṃ okkamante’’tiādimāha. Ayaṃ panatthoti ‘‘sādhukāradānavasenā’’tiādinā vutto attho. Pathavīdevatāya vasenāti ettha samuddadevatā viya mahāpathaviyā adhidevatā kira nāma atthi. Tādise kāraṇe sati tassā cittavasena ayaṃ mahāpathavī saṅkampati sampakampati sampavedhati, yathā vātavalāhakadevatānaṃ cittavasena vātā vāyanti, sītuṇhaabbhavassavalāhakadevatānaṃ cittavasena sītādayo bhavanti. Tathā hi visākhapuṇṇamāyaṃ abhisambodhiatthaṃ bodhirukkhamūle nisinnassa lokanāthassa antarāyakaraṇatthaṃ upaṭṭhitaṃ mārabalaṃ vidhamituṃ – Bây giờ, để giải thích chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt, ngài (chú giải) bắt đầu bằng câu ‘khi nhập vào thai mẹ,’ v.v... Còn ý nghĩa này, tức là ý nghĩa được nói qua câu ‘do sự tán thán,’ v.v... Về câu ‘do vị địa thiên,’ ở đây được hiểu rằng quả thật có một vị thiên chủ của đại địa, giống như có vị hải thiên. Khi có nguyên nhân như vậy, do tâm của vị ấy mà đại địa này rung chuyển, chấn động, và lay động, cũng giống như gió thổi là do tâm của các vị thiên gió và mây, và lạnh, v.v... xảy ra là do tâm của các vị thiên lạnh, nóng, trời, và mưa mây. Tương tự như vậy, để xua tan ma quân đã hiện đến nhằm gây chướng ngại cho bậc Lãnh Đạo Thế Gian đang ngồi dưới cội Bồ-đề vào ngày rằm tháng Visākha để chứng đắc Chánh Đẳng Giác – ‘‘Acetanāyaṃ pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ; Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti. (cariyā. 1.124) – ‘Mảnh đất này vô tri, không biết đến lạc khổ; Dù vậy, do sức mạnh bố thí của ta, nó cũng đã rung chuyển bảy lần.’ (Hạnh Tạng, 1.124) – Vacanasamanantaraṃ mahāpathavī bhijjitvā saparisaṃ māraṃ parivattesi. Etanti sādhukāradānādi. Yadipi natthi acetanattā, dhammatāvasena pana vuttanayena siyāti sakkā vattuṃ. Dhammatā pana atthato dhammasabhāvo, so puññadhammassa vā ñāṇadhammassa vā ānubhāvasabhāvoti. Tayidaṃ sabbaṃ vicāritameva, evañca katvā – Ngay sau lời nói ấy, đại địa đã nứt ra và lật nhào Ma vương cùng với quyến thuộc. Điều này có nghĩa là sự tán thán, v.v... Mặc dù (sự tán thán) không tồn tại (nơi đất) do bản chất vô tri của nó, nhưng có thể nói rằng điều đó xảy ra theo cách đã nêu là do quy luật tự nhiên. Và quy luật tự nhiên, về mặt ý nghĩa, chính là bản chất của các pháp; đó là bản chất oai lực của pháp công đức hoặc pháp trí tuệ. Tất cả điều này đã được xem xét. Và sau khi làm như vậy – ‘‘Ime [Pg.158] dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe; Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampathā’’ti. (bu. vaṃ. 1.166); ‘Khi ta quán xét các pháp này, với tự tánh, yếu tính, và đặc tướng của chúng; do oai lực của Pháp, quả đất cùng mười ngàn thế giới hãy rung chuyển.’ (Phật Sử, 1.166); Ādi vacanañca samatthitaṃ hoti. Và những lời dạy như trên cũng được chứng thực. Niddiṭṭhanidassananti niddiṭṭhassa atthassa niyyātanaṃ, nigamananti attho. Ettāvatāti pathavīkampādiuppādajananena ceva pathavīkampassa bhagavato hetunidassanena ca. ‘‘Addhā ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭho’’ti sallakkhesi pārisesañāyena. Evañhi tadā thero tamatthaṃ vīmaṃseyya nāyaṃ bhūmikampo dhātuppakopahetuko tassa apaññāyamānarūpattā, bāhirakopi isi evaṃ mahānubhāvo buddhakāle natthi, sāsanikopi satthu anārocetvā evaṃ karonto nāma natthi, sesānaṃ pañcannaṃ idāni asambhavo, evaṃ bhūmikampo cāyaṃ mahābhiṃsanako salomahaṃso ahosi, tasmā pārisesato āha ‘‘ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭhoti sallakkhesī’’ti. ‘Sự chỉ dẫn đã được nêu ra’ có nghĩa là sự trình bày, sự kết luận về ý nghĩa đã được chỉ ra. ‘Bởi chừng ấy’ có nghĩa là do sự phát sinh của trận động đất, v.v... và do sự chỉ ra Đức Thế Tôn là nguyên nhân của trận động đất. Ngài đã nhận thấy bằng phương pháp loại suy rằng: ‘Chắc chắn hôm nay Đức Thế Tôn đã xả bỏ thọ hành.’ Thật vậy, khi ấy vị Trưởng lão đã suy xét ý nghĩa ấy như sau: ‘Trận động đất này không phải do sự xáo trộn của các đại nguyên vì không nhận thấy hình thái của nó. Cũng không có vị ẩn sĩ ngoại đạo nào có đại thần lực như vậy vào thời của Đức Phật. Cũng không có ai trong giáo pháp này lại làm một việc như vậy mà không thưa với Đức Đạo Sư. Năm nguyên nhân còn lại hiện giờ không thể xảy ra. Hơn nữa, trận động đất này lại rất lớn, kinh khiếp và dựng tóc gáy. Do đó, bằng phương pháp loại suy, ngài đã nói: ‘Ngài đã nhận thấy rằng: Chắc chắn hôm nay Đức Thế Tôn đã xả bỏ thọ hành.’’ Aṭṭhaparisavaṇṇanā Giải Thích về Tám Chúng Hội 172. Okāsaṃ adatvāti ‘‘tiṭṭhatu bhante bhagavā kappa’’ntiādi (dī. ni. 2.178) nayappavattāya therassa āyācanāya avasaraṃ adatvā. Aññānipi aṭṭhakāni sampiṇḍento hetuaṭṭhakato aññāni parisābhibhāyatanavimokkhavasena tīṇi aṭṭhakāni saṅgahetvā dassento ‘‘aṭṭha kho imā’’tiādimāha. ‘‘Āyasmato ānandassa sokuppattiṃ pariharanto vikkhepaṃ karonto’’ti keci sahasā bhaṇite balavasoko uppajjeyyāti. 172. ‘Không cho cơ hội’ có nghĩa là không cho dịp để vị Trưởng lão thỉnh cầu theo cách thức ‘Bạch Thế Tôn, xin Thế Tôn hãy trụ lại một kiếp,’ v.v... (Trường Bộ, 2.178). Để gộp chung các pháp số tám khác, ngài (Đức Phật) đã thu gom và trình bày ba pháp số tám khác với pháp số tám về nguyên nhân, tức là về chúng hội, thắng xứ, và giải thoát, rồi bắt đầu bằng câu ‘Này các Tỳ-khưu, có tám điều này.’ Một số vị cho rằng (Đức Phật làm vậy) là ‘để ngăn ngừa sầu muộn khởi lên nơi Tôn giả Ānanda, bằng cách tạo ra một sự chuyển hướng,’ vì nếu nói đột ngột thì một nỗi sầu muộn mãnh liệt sẽ khởi lên. Samāgantabbato, samāgacchatīti vā samāgamo, parisā. Bimbisārapamukho samāgamo bimbisārasamāgamo. Sesadvayepi eseva nayo. Bimbisāra…pe… samāgamādisadisaṃ khattiyaparisanti yojanā. Aññesu cakkavāḷesupi labbhateyeva satthu khattiyaparisādiupasaṅkamanaṃ. Ādito tehi saddhiṃ satthu bhāsanaṃ ālāpo. Kathanapaṭikathanaṃ sallāpo. Dhammupasañhitā pucchā paṭipucchā dhammasākacchā. Saṇṭhānaṃ paṭicca kathanaṃ saṇṭhānapariyāyattā [Pg.159] vaṇṇa-saddassa ‘‘mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.138) viya. ‘‘Tesa’’nti padaṃ ubhayapadāpekkhaṃ ‘‘tesampi lakkhaṇasaṇṭhānaṃ viya satthu sarīrasaṇṭhānaṃ, tesaṃ kevalaṃ paññāyati evā’’ti. Nāpi āmukkamaṇikuṇḍalo bhagavā hotīti yojanā. Chinnassarāti dvidhābhūtassarā. Gaggarassarāti jajjaritassarā. Bhāsantaranti tesaṃ sattānaṃ bhāsato aññaṃ bhāsaṃ. Vīmaṃsāti cintanā. ‘‘Kimatthaṃ…pe… desetī’’ti idaṃ nanu attānaṃ jānāpetvā dhamme kathite tesaṃ sātisayo pasādo hotīti iminā adhippāyena vuttaṃ? Yesaṃ attānaṃ ajānāpetvāva dhamme kathite pasādo hoti, na jānāpetvā, tādise sandhāya satthā tathā karoti. Tattha payojanamāha ‘‘vāsanatthāyā’’ti. Evaṃ sutopīti evaṃ aviññātadesako aviññātāgamanopi suto dhammo attano dhammasudhammatāyeva anāgate paccayo hoti suṇantassa. Do là nơi nên đến, hoặc do cùng đến nên gọi là samāgamo, tức là hội chúng. Hội chúng do vua Bimbisāra dẫn đầu là bimbisārasamāgamo. Đối với hai trường hợp còn lại, cách thức cũng tương tự. Cách kết nối là: ‘hội chúng Sát-đế-lỵ tương tự như hội chúng của vua Bimbisāra…’. Việc đức Thế Tôn đến gần hội chúng Sát-đế-lỵ v.v… cũng có được ở các thế giới khác. Lời nói của đức Thế Tôn với họ lúc ban đầu là ālāpo (chào hỏi). Nói qua nói lại là sallāpo (đàm luận). Hỏi và đáp liên quan đến Pháp là dhammasākacchā (pháp đàm). Lời nói liên quan đến hình dáng (saṇṭhānaṃ) là do phương pháp về hình dáng, giống như từ vaṇṇa (dung sắc) trong các câu như ‘sau khi hóa hiện dung sắc của một con voi chúa to lớn’. Từ ‘tesaṃ’ (của họ) liên quan đến cả hai vế: ‘hình dáng thân thể của đức Thế Tôn cũng giống như đặc điểm và hình dáng của họ, (nhưng) chỉ có hình dáng của họ là được nhận biết mà thôi’. Cách kết nối là: ‘Đức Thế Tôn cũng không phải là người đeo bông tai ngọc báu’. Chinnassarā có nghĩa là giọng nói bị ngắt quãng. Gaggarassarā có nghĩa là giọng nói bị rè. Bhāsantaraṃ có nghĩa là ngôn ngữ khác với ngôn ngữ của các chúng sanh ấy. Vīmaṃsā có nghĩa là sự suy xét. Câu hỏi ‘Vì sao… thuyết giảng?’ chẳng phải được nói với ý định này sao: khi Pháp được thuyết giảng sau khi đã cho họ biết về Ngài, lòng tịnh tín của họ sẽ trở nên đặc biệt? Đối với những người mà lòng tịnh tín khởi lên khi Pháp được thuyết giảng mà không cần cho họ biết về Ngài, chứ không phải sau khi đã cho biết, đức Thế Tôn làm như vậy là nhắm đến những trường hợp như thế. Ở đây, Ngài nói về lợi ích: ‘để cho được thấm nhuần’. Evaṃ suto có nghĩa là: Pháp được nghe như vậy, dù người thuyết không được biết đến và sự đến cũng không được biết đến, vẫn trở thành duyên trong tương lai cho người nghe chính nhờ vào bản chất tốt đẹp của Pháp. ‘‘Ānandā’’tiādiko saṅgītianāruḷho pāḷidhammo eva tathā dassito. Esa nayo ito paresupi evarūpesu ṭhānesu. Phần chánh tạng Pháp bắt đầu bằng ‘Này Ānanda’ không được đưa vào kỳ kết tập đã được trình bày như vậy. Cách thức này cũng (được áp dụng) cho các trường hợp tương tự khác sau đây. Aṭṭhaabhibhāyatanavaṇṇanā Luận giải về Tám Thắng Xứ 173. Abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ. Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato, manāyatanadhammāyatanabhāvato vātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Tenāha ‘‘abhibhavanakāraṇānī’’tiādi. Tāni hīti abhibhāyatanasaññitāni jhānāni. ‘‘Puggalassa ñāṇuttariyatāyā’’ti idaṃ ubhayatthāpi yojetabbaṃ. Kathaṃ? Paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni abhibhavanti. Ñāṇabaleneva hi ārammaṇābhibhavanaṃ viya paṭipakkhābhibhavo pīti. 173. Chế ngự, vì vậy gọi là abhibhu (sự chế ngự); (đó là) sự chuẩn bị, hoặc là trí tuệ. Là xứ của sự chế ngự, vì vậy gọi là abhibhāyatana (thắng xứ), tức là thiền. Hoặc là xứ được gọi là đối tượng cần được chế ngự, vì vậy gọi là abhibhāyatana. Do chế ngự đối tượng, nó vừa là sự chế ngự (abhibhu) vừa là xứ (āyatana) vì là nền tảng cho các lạc thù thắng của hành giả, hoặc vì là ý xứ và pháp xứ, nên thiền tương ưng cũng được gọi là abhibhāyatana. Do đó, ngài đã nói ‘các nguyên nhân của sự chế ngự’ v.v… Quả vậy, chúng là các thiền được gọi là thắng xứ. Cụm từ ‘do sự ưu việt về trí tuệ của người’ này nên được kết hợp ở cả hai nơi. Như thế nào? (Chúng) chế ngự các pháp đối nghịch do là pháp đối lập, (và) chế ngự các đối tượng do sự ưu việt về trí tuệ của người. Quả vậy, sự chế ngự các pháp đối lập cũng giống như sự chế ngự đối tượng, (đều) chỉ bằng sức mạnh của trí tuệ. Parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī, na appanāvasena. Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati, taṃ pana ajjhattaparikammavasena laddhaṃ [Pg.160] kasiṇanimittaṃ avisuddhameva hoti, na bahiddhāparikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ. Là người có tưởng về sắc ở nội phần theo phương diện chuẩn bị, không phải theo phương diện an chỉ. Quả vậy, định an chỉ có đối tượng là tướng tương tự không thể có đối tượng ở nội phần. Hơn nữa, tướng biến xứ có được do sự chuẩn bị ở nội phần chỉ là không trong sạch, không trong sạch như (tướng) có được do sự chuẩn bị ở ngoại phần. Parittānīti yathāladdhāni suppasarāvamattāni. Tenāha ‘‘avaḍḍhitānī’’ti. Parittavasenevāti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttaṃ. Parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ. Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati, na itarassāti āha ‘‘ñāṇuttariko puggalo’’ti. Abhibhavitvā samāpajjatīti ettha abhibhavanaṃ, samāpajjanañca upacārajjhānādhigamasamanantarameva appanājhānuppādananti āha ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti. Saha nimittuppādenāti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇaṃ vacanametaṃ. Yo ‘‘khippābhiñño’’ti vuccati, tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā. Etthāti etasmiṃ nimitte. Appanaṃ pāpetīti bhāvanaṃ appanaṃ neti. Parittāni (nhỏ) có nghĩa là (các đối tượng) có được như thế nào thì chỉ vừa đủ để lan rộng. Do đó, ngài nói ‘không được khuếch đại’. (Được nói) ‘chỉ theo phương diện nhỏ’ có nghĩa là: mặc dù có sự tác ý theo phương diện màu sắc, thắng xứ này vẫn được nói là theo phương diện nhỏ. Ở đây, tính chất nhỏ là nguyên nhân của sự chế ngự. Dù có hay không có sự tác ý về màu sắc, việc tu tập thắng xứ chỉ có thể xảy ra đối với người có trí tuệ sắc bén, không phải với người khác, do đó ngài nói ‘người có trí tuệ ưu việt’. Ở đây, ‘chế ngự rồi nhập’ có nghĩa là sự chế ngự và sự nhập là việc phát sinh thiền an chỉ ngay sau khi chứng đắc thiền cận định, do đó ngài nói ‘đạt đến an chỉ ngay khi tướng khởi lên’. Và câu ‘ngay khi tướng khởi lên’ này là lời nói chỉ đặc điểm của việc không có sự chuẩn bị cho an chỉ. Việc tu tập thắng xứ (chỉ dành cho) người có trí tuệ ưu việt hơn cả người được gọi là ‘người có thắng trí nhanh chóng’. Ettha có nghĩa là trong tướng này. Appanaṃ pāpeti có nghĩa là đưa sự tu tập đến an chỉ. Ettha ca keci ‘‘uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti, te upacārajjhānapakkhikā eva, tadanantarañca bhavaṅgaparivāsena, upacārāsevanāya ca vinā appanā hoti, saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi parivāsitaparikammena appanāvāro icchito, nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā, tasmā upacārajjhānādhigamanato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti vutto. Saha nimittuppādenevāti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ, na nītatthaṃ, adhippāyo vuttanayeneva veditabbo, na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato. Samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāyavasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘iminā tassa pubbābhogo kathito’’ti (dha. sa. aṭṭha. 204) vuttaṃ. Antosamāpattiyaṃ tathā ābhogābhāve kasmā ‘‘jhānasaññāyapī’’ti vuttanti āha ‘‘abhibhavana…pe… atthī’’ti. Và ở đây, một số người nói: ‘Khi thiền cận định đã khởi lên, hai hoặc ba lộ trình tốc hành tâm khởi lên lấy đó làm đối tượng ở mức độ thấp nhất, chúng thuộc về phe của thiền cận định, và sau đó, định an chỉ xảy ra mà không cần sự chuẩn bị của hữu phần và sự thuần thục của cận định, (hành giả) đạt đến an chỉ ngay khi tướng khởi lên’. Đó chỉ là quan điểm của họ. Quả vậy, lộ trình an chỉ không được mong muốn với sự chuẩn bị đã được chuẩn bị (trước), và sự quán xét trong thiền cận định cũng không nhất thiết phải được mong muốn như trong các thiền đáo đại và vô lượng. Do đó, người đạt đến an chỉ sau khi một vài tâm hữu phần kết thúc sau khi chứng đắc thiền cận định được nói là ‘đạt đến an chỉ ngay khi tướng khởi lên’. Và câu ‘ngay khi tướng khởi lên’ này là một lời nói có ẩn ý, không phải là nghĩa liễu triệt; ẩn ý nên được hiểu theo cách đã nói, không phải vì sự tác ý như vậy không thể có vào lúc đó trong khi đang nhập định. Cần phải hiểu rằng sự tác ý của người đã xuất định khởi lên bằng cách nắm bắt phương thức chế ngự đã diễn ra trong khoảnh khắc thiền theo phương diện tu tập giai đoạn đầu. Tuy nhiên, trong Chú giải Vi Diệu Pháp, có nói rằng: ‘bằng điều này, sự tác ý ban đầu của vị ấy được nói đến’. Nếu không có sự tác ý như vậy trong khi nhập định, tại sao lại nói ‘cả trong tưởng của thiền’? (Vị ấy) nói: ‘sự chế ngự… có’. Vaḍḍhitappamāṇānīti [Pg.161] vipulappamāṇānīti attho, na ekaṅguladvaṅgulādivasena vaḍḍhiṃ pāpitānīti tathā vaḍḍhanassevettha asambhavato. Tenāha ‘‘mahantānī’’ti. Bhattavaḍḍhitakanti bhuñjanabhājanaṃ vaḍḍhetvā dinnabhattaṃ, ekāsane purisena bhuñjitabbabhattato upaḍḍhabhattanti attho. Vaḍḍhitappamāṇāni có nghĩa là vipulappamāṇāni (có kích thước rộng lớn), không phải là đã được làm cho tăng trưởng theo cách một ngón tay, hai ngón tay v.v..., bởi vì sự tăng trưởng như vậy ở đây là không thể có được. Do đó, ngài nói là ‘mahantāni’ (to lớn). Bhattavaḍḍhitaka là vật thực được dâng cúng sau khi đã làm tăng (kích thước) vật dụng để ăn, nghĩa là một nửa phần vật thực mà một người có thể ăn trong một lần ngồi. Rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī, na rūpasaññī arūpasaññī, saññāsīsena jhānaṃ vadati. Rūpasaññāya anuppādanaṃ evettha alābhitā. Tưởng ở nơi sắc là sắc tưởng (rūpasaññā). Vị nào có tưởng ấy là vị có sắc tưởng (rūpasaññī). Vị không có sắc tưởng là vị vô sắc tưởng (arūpasaññī). Ngài nói về thiền với tưởng là chính. Sự không làm cho sanh khởi sắc tưởng chính là sự không chứng đắc ở đây. Bahiddhāva uppannanti bahiddhā vatthusmiṃyeva uppannaṃ. Abhidhamme pana ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni…pe… appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti (dha. sa. 220) evaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) ‘‘kasmā pana ‘yathā suttante ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānītiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttā’ti codanaṃ katvā ‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’ti kāraṇaṃ vatvā, tattha vā hi idha vā bahiddhā rūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni. ‘Ajjhattaṃ rūpasaññī’ti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā’’ti vuttaṃ. Ettha ca vaṇṇābhogarahitāni, sahitāni ca sabbāni parittāni ‘‘parittāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā appamāṇāni ‘‘appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti. Atthi hi so pariyāyo parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti, suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti. Pariyāyakathā hi suttantadesanāti. Abhidhamme (dha. sa. 222) pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni, tathā sahitāni. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti. Tathā idha pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni; sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni. Tadetaṃ [Pg.162] ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati. ‘‘Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti idaṃ katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ, tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme (dha. sa. 223) vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhā rūpānaṃ viya abhūtattā. Desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathābhāvato. ‘‘Suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti eteneva siddhattā na nīlādi abhibhāyatanāni vattabbānīti ce? Taṃ na, nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ parittatā, appamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti. Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃ yaṃ caritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti, taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. ‘Bahiddhāva uppannanti’ (chỉ sanh khởi ở bên ngoài) có nghĩa là chỉ sanh khởi ở đối tượng bên ngoài. Tuy nhiên, trong tạng Vi Diệu Pháp, do có câu văn về bốn thắng xứ như sau: “Vị vô sắc tưởng ở nội tâm, thấy các sắc ở bên ngoài, (sắc) có giới hạn, tốt và xấu... (sắc) vô lượng, tốt và xấu” (Pháp Tụ 220), nên trong Chú giải Vi Diệu Pháp (Chú giải Pháp Tụ 204) đã nêu lên vấn nạn rằng: “Tại sao lại không nói như trong Kinh tạng: ‘Vị có sắc tưởng ở nội tâm, thấy các sắc ở bên ngoài, (sắc) có giới hạn...’ v.v..., mà ở đây trong cả bốn thắng xứ chỉ nói đến ‘vị vô sắc tưởng ở nội tâm’?” và đã nêu lý do là ‘vì các sắc ở nội tâm không phải là đối tượng để thắng vượt’. Thật vậy, dù ở đó (Kinh tạng) hay ở đây (Vi Diệu Pháp), chỉ có các sắc ở bên ngoài mới là đối tượng cần thắng vượt. Do đó, chúng được nói đến một cách quy định ở cả hai nơi. Còn câu “vị có sắc tưởng ở nội tâm” được nói là chỉ đơn thuần do vẻ mỹ diệu trong pháp thoại của bậc Đạo Sư. Và ở đây, tất cả các sắc có giới hạn, dù có sự chú tâm đến màu sắc hay không, đều được gọi là “có giới hạn, tốt và xấu”; tương tự, các sắc vô lượng được gọi là “vô lượng, tốt và xấu”. Bởi vì có cách trình bày này: sau khi thắng vượt các sắc có giới hạn, nếu đôi khi chúng được chú tâm theo phương diện màu sắc, thì (được gọi là) thắng vượt các sắc tốt và xấu. Bởi vì pháp thoại trong Kinh tạng là lời nói có ẩn ý (pariyāyakathā). Tuy nhiên, trong Vi Diệu Pháp (Pháp Tụ 222), do là pháp thoại không có ẩn ý (nippariyāyadesanā), nên các sắc không có sự chú tâm đến màu sắc được nói riêng, và các sắc có sự chú tâm cũng tương tự như vậy. Bởi vì có sự khác biệt trong việc thắng vượt ở cả hai trường hợp. Tương tự, ở đây do là pháp thoại có ẩn ý, nên các giải thoát cũng có cách trình bày về sự thắng vượt. Do đó, với câu “vị có sắc tưởng ở nội tâm” v.v..., giải thoát thứ nhất được bao gồm trong hai thắng xứ đầu, giải thoát thứ hai trong thắng xứ thứ ba và thứ tư, và giải thoát thứ ba trong các thắng xứ về màu sắc, do chúng diễn tiến theo sự thắng vượt. Tuy nhiên, trong Vi Diệu Pháp, do là pháp thoại không có ẩn ý, để trình bày các giải thoát và thắng xứ một cách không pha trộn, các thắng xứ được nói đến mà không kể đến các giải thoát; và tất cả các thiền là phận sự của giải thoát đã được nói trong phần trình bày về giải thoát. Điều này được hiểu rằng sự phân định đã được thực hiện do hai thắng xứ được đề cập với câu “vị có sắc tưởng ở nội tâm” không được nói đến trong các thắng xứ của Vi Diệu Pháp, và do các câu như “người có sắc thấy các sắc” v.v... là cách nói chung cho phận sự của tất cả các giải thoát. Câu “vì các sắc ở nội tâm không phải là đối tượng để thắng vượt” là lời giải thích lý do tại sao ở khắp mọi nơi đều nói “thấy các sắc ở bên ngoài” mà không có nơi nào nói “thấy các sắc ở nội tâm”. Do đó, điều gì có nguyên nhân khác thì được nói với nguyên nhân đó. Còn điều gì có nguyên nhân là vẻ mỹ diệu trong pháp thoại, tức là việc chỉ nói đến “vị vô sắc tưởng ở nội tâm” trong Vi Diệu Pháp (Pháp Tụ 223), thì ngài chỉ ra rằng không cần phải tìm kiếm nguyên nhân nào khác cho điều đó. Việc các sắc ở nội tâm không thể bị thắng vượt là do chúng không có thực như các sắc ở bên ngoài. Và vẻ mỹ diệu trong pháp thoại nên được hiểu theo sự phân định đã nói, do đó là lời nói có ẩn ý tồn tại tùy theo căn tánh của chúng sanh cần được tế độ. Nếu nói rằng: Do đã thành tựu với câu “tốt và xấu”, nên không cần phải nói đến các thắng xứ về màu xanh v.v...? Điều đó không đúng, vì đối với những vị đã có sự thực hành thuần thục về màu xanh v.v..., chính bản chất của màu xanh v.v... là nguyên nhân của sự thắng vượt. Đối với họ, việc các màu sắc thuần tịnh hay không thuần tịnh có giới hạn hay vô lượng không phải là nguyên nhân của sự thắng vượt, mà chính là bản chất của màu xanh v.v... Và trong các sắc biến xứ có giới hạn v.v... này, để chỉ ra rằng các thắng xứ này thành tựu cho loại căn tánh nào, câu “imesu panā” (tuy nhiên, trong những điều này) v.v... đã được nói đến. Sabbasaṅgāhakavasenāti sakalanīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena. Vaṇṇavasenāti sabhāvavaṇṇavasena. Nidassanavasenāti passitabbatāvasena cakkhuviññāṇādiviññāṇavīthiyā gahetabbatāvasena. Obhāsavasenāti sappabhāsatāya avabhāsanavasena. Umāpupphanti atasipupphaṃ. Nīlameva hoti vaṇṇasaṅkarābhāvato. Bārāṇasisambhavanti bārāṇasiyaṃ samuṭṭhitaṃ. ‘Sabbasaṅgāhakavasena’ (theo cách bao gồm tất cả) có nghĩa là theo cách chung cho toàn thể màu xanh, tướng xanh, và ánh xanh. ‘Vaṇṇavasena’ (theo phương diện màu sắc) có nghĩa là theo phương diện màu sắc tự nhiên. ‘Nidassanavasena’ (theo phương diện tướng trạng) có nghĩa là theo phương diện có thể được thấy, theo phương diện có thể được nắm bắt bởi lộ trình tâm của nhãn thức v.v... ‘Obhāsavasena’ (theo phương diện ánh sáng) có nghĩa là theo phương diện chiếu sáng với sự rực rỡ của nó. ‘Umāpupphaṃ’ là hoa atasi (hoa lanh). Nó chỉ có màu xanh, do không có sự pha trộn màu sắc. ‘Bārāṇasisambhavaṃ’ (sanh ở Bārāṇasī) có nghĩa là được làm ra ở Bārāṇasī. Ekaccassa ito bāhirakassa appamāṇaṃ ativitthāritaṃ kasiṇanimittaṃ olokentassa bhayaṃ uppajjeyya ‘‘kiṃ nu kho idaṃ sakalaṃ lokaṃ abhibhavitvā ajjhottharitvā gaṇhātī’’ti, tathāgatassa pana tādisaṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthīti abhītabhāvadassanatthameva ānītāni. Đối với một người ngoại đạo nào đó, khi nhìn vào ấn tướng biến xứ vô lượng, được mở rộng quá mức, sự sợ hãi có thể sanh khởi rằng: “Cái gì đây mà sau khi thắng vượt và bao trùm toàn thể thế gian lại đang chiếm lấy (tâm ta)?” Tuy nhiên, đối với đức Như Lai, không có sự sợ hãi hay rụt rè như vậy. (Các ví dụ này) được đưa ra chỉ nhằm mục đích cho thấy trạng thái vô úy (không sợ hãi) của ngài. Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā Giải Thích về Tám Giải Thoát 174. Uttānatthāyeva [Pg.163] heṭṭhā atthato vibhattattā. Ekaccassa vimokkhoti ghosopi bhayāvaho vaṭṭābhiratabhāvato, tathāgatassa pana vimokkhe upasampajja viharatopi taṃ natthīti abhītabhāvadassanatthameva ānītāni. 174. Chỉ vì ý nghĩa đã được phân tích rõ ràng ở bên dưới. Đối với một số người, ngay cả âm thanh ‘giải thoát’ cũng đáng sợ do họ ưa thích trong vòng luân hồi, nhưng đối với Như Lai, ngay cả khi đang an trú thành tựu trong sự giải thoát, điều đó cũng không có. (Những lời này) được đưa ra chỉ để cho thấy trạng thái không sợ hãi. Ānandayācanakathāvaṇṇanā Giải Thích Về Lời Thỉnh Cầu Của Ngài Ānanda 178. Bodhīti sabbaññutaññāṇaṃ. Tañhi ‘‘catumaggañāṇapaṭivedha’’ntveva vuttaṃ sabbaññutaññāṇappaṭivedhassa taṃmūlakattā. Evaṃ vuttabhāvanti ‘‘ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyyā’’ti (dī. ni. 2.166) evaṃ vuttabhāvaṃ. 178. Bồ đề tức là Nhất thiết trí. Điều ấy quả thực được gọi là ‘sự chứng ngộ trí tuệ của bốn đạo’ vì sự chứng ngộ Nhất thiết trí có nền tảng từ đó. Việc được nói như vậy có nghĩa là việc đã được nói như sau: ‘Này Ānanda, nếu mong muốn, Như Lai có thể trụ lại một kiếp’ (Trường Bộ Kinh 2.166). 179. Tampi oḷārikanimittaṃ kataṃ tassa mārena pariyuṭṭhitacetaso na paṭividdhaṃ na sallakkhitaṃ. 179. Cả dấu hiệu thô thiển ấy đã được tạo ra cũng không được ngài ấy, người có tâm bị Ma vương ám ảnh, thấu hiểu, không được nhận biết. 183. Ādikehīti evamādīhi mittāmaccasuhajjāhi. Piyāyitabbato piyehi. Manavaḍḍhanato manāpehi. Jātiyāti jātianurūpagamanena. Nānābhāvo visuṃbhāvo asambaddhabhāvo. Maraṇena vinābhāvoti cutiyā tenattabhāvena apunarāvattanato vippayogo. Bhavena aññathābhāvoti bhavantaraggahaṇena purimākārato aññākāratā ‘‘kāmāvacarasatto rūpāvacaro hotī’’tiādinā, tatthāpi ‘‘manusso devo hotī’’tiādināpi yojetabbo. Kutettha labbhāti kuto kuhiṃ kismiṃ nāma ṭhāne ettha etasmiṃ khandhappavatte ‘‘yaṃ taṃ jātaṃ…pe… mā palujjī’’ti laddhuṃ sakkā. Na sakkā eva tādisassa kāraṇassa abhāvatoti āha ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. Evaṃ acchariyabbhutadhammaṃ tathāgatassāpi sarīraṃ, kimaṅgaṃ pana aññesanti adhippāyo. ‘‘Paccāvamissatī’’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhārānaṃ ossaṭṭhattā, buddhakiccassa ca pariyosāpitattā. Na hettha māsattayato paraṃ buddhaveneyyā labbhantīti. 183. Bởi những người ban đầu, v.v... có nghĩa là bởi bạn bè, thân hữu, và những người có thiện tâm, v.v... Bởi những người thân yêu, vì họ đáng được yêu mến. Bởi những người khả ái, vì họ làm cho tâm hoan hỷ. Bởi sự sanh có nghĩa là bởi sự đi đến tương ứng với sự sanh. Sự khác biệt là sự riêng biệt, là trạng thái không liên quan. Sự chia lìa bởi cái chết có nghĩa là sự ly biệt do sự mệnh chung, do không trở lại trong kiếp sống ấy. Sự đổi khác bởi kiếp sống có nghĩa là sự thay đổi hình dạng so với trước đây do chấp thủ một kiếp sống khác, như ‘chúng sanh cõi Dục trở thành chúng sanh cõi Sắc’, v.v... và ở đây cũng nên được hiểu là ‘người trở thành trời’, v.v... Làm sao có thể có được ở đây? Từ đâu, ở đâu, tại nơi nào trong sự diễn tiến của các uẩn này mà có thể có được rằng ‘cái gì đã sanh... v.v... mong rằng nó đừng bị hoại diệt’? Không thể có được, vì không có nguyên nhân như vậy, nên ngài đã nói ‘trường hợp ấy không xảy ra’. Ý nghĩa là, ngay cả thân của Như Lai cũng có pháp kỳ diệu, phi thường như vậy, huống chi là của những người khác. ‘Sẽ rút lại (lời nói)’ - trường hợp ấy không xảy ra, vì ngài đã thiết lập niệm vững chắc, đã xác định bằng trí tuệ, đã từ bỏ các hành về tuổi thọ, và đã hoàn thành Phật sự. Vì sau ba tháng, không còn tìm thấy chúng sanh nào có thể được Phật giáo hóa nữa. 184. Sāsanassa ciraṭṭhiti nāma sasambhārehi ariyamaggadhammehi kevalehīti āha ‘‘sabbaṃ lokiyalokuttaravaseneva kathita’’nti lokiyāhi [Pg.164] sīlasamādhipaññāhi vinā lokuttaradhammasamadhigamassa asambhavato. 184. Sự trường tồn của giáo pháp chỉ có được nhờ các pháp Thánh đạo cùng với các yếu tố hỗ trợ của chúng, nên ngài đã nói ‘tất cả đã được thuyết giảng theo phương diện thế gian và siêu thế’, bởi vì không có giới, định, tuệ thế gian thì không thể chứng đắc các pháp siêu thế. Tatiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. Kết Thúc Phần Chú Giải Phẩm Tụng Thứ Ba. Nāgāpalokitavaṇṇanā Giải Thích Về Cái Nhìn Của Voi Chúa (Nāgāpalokita) 186. Nāgāpalokitanti nāgassa viya apalokitaṃ, hatthināgassa apalokanasadisaṃ apalokananti attho. Āhaccāti phusitvā. Aṅkusakalaggāni viyāti aṅkusakāni viya aññamaññasmiṃ laggāni āsattāni hutvā ṭhitāni. Ekābaddhānīti aññamaññaṃ ekato ābaddhāni. Tasmāti gīvaṭṭhīnaṃ ekagghanānaṃ viya ekābaddhabhāvena, na kevalaṃ gīvaṭṭhīnaṃyeva, atha kho sabbānipi tāni buddhānaṃ ṭhapetvā bāhusandhiādikā dvādasa mahāsandhiyo, aṅgulisandhiyo ca itarasandhīsu ekābaddhāni hutvā ṭhitāni, yato nesaṃ pakatihatthīnaṃ koṭisahassabalappamāṇaṃ kāyabalaṃ hoti. Vesālinagarābhimukhaṃ akāsi kaṇṭakaparivattane viya kapilanagarābhimukhaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ taṃ nāgāpalokitaṃ nāma jātaṃ? Tadajjhāsayaṃ upādāya. Bhagavā hi nāgāpalokitavaseneva apaloketukāmo jāto, puññānubhāvena panassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ parivatti, tena taṃ ‘‘nāgāpalokitaṃ’’ tveva vuccati. 186. Cái nhìn của voi chúa (Nāgāpalokita) có nghĩa là cái nhìn lại giống như của voi chúa, cái nhìn lại tương tự như cái nhìn của voi chúa. Āhacca có nghĩa là sau khi chạm vào. Giống như những cái móc dính vào nhau có nghĩa là chúng đứng dính liền, gắn chặt vào nhau như những cái móc. Được buộc làm một có nghĩa là được buộc lại với nhau thành một khối. Do đó, có nghĩa là do trạng thái được buộc làm một giống như các đốt xương cổ liền thành một khối. Không chỉ các đốt xương cổ, mà tất cả các xương của chư Phật, ngoại trừ mười hai khớp lớn như khớp vai, v.v... và các khớp ngón tay, đều đứng dính liền làm một ở các khớp khác. Do đó, thân lực của các ngài có sức mạnh bằng một ngàn triệu con voi thường. Ngài đã hướng về thành Vesālī giống như cách quay người của con ngựa Kaṇṭaka hướng về thành Kapilavatthu. Nếu vậy, tại sao nó được gọi là cái nhìn của voi chúa? Tùy thuộc vào ý hướng của ngài. Quả thực, Đức Thế Tôn đã muốn nhìn lại theo cách của voi chúa, nhưng do oai lực của phước báu, nơi ngài đứng đã xoay chuyển. Do đó, nó được gọi là ‘cái nhìn của voi chúa’. ‘‘Idaṃ pacchimakaṃ ānanda tathāgatassa vesāliyā dassana’’nti nayidaṃ vesāliyā apalokanassa kāraṇavacanaṃ anekantikattā, bhūtakathanamattaṃ panetaṃ. Maggasodhanavasena taṃ dassetvā aññadevettha apalokanakāraṇaṃ dassetukāmo ‘‘nanu cā’’tiādimāha. Taṃ taṃ sabbaṃ pacchimadassanameva anukkamena kusināraṃ gantvā parinibbātukāmatāya tato tato nikkhantattā. ‘‘Anacchariyattā’’ti iminā yathāvuttaṃ anekantikattaṃ pariharati, tayidaṃ sodhanamattaṃ. Idaṃ panettha aviparītaṃ kāraṇanti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Na hi bhagavā sāpekkho vesāliṃ apalokesi, ‘‘idaṃ pana me gamanaṃ apunarāgamana’’nti dassanamukhena bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya apalokesi. Tenāha ‘‘apica vesālirājāno’’tiādi. Câu ‘Này Ānanda, đây là lần cuối cùng Như Lai nhìn thấy Vesālī’ không phải là lời nói về nguyên nhân của việc nhìn lại Vesālī, vì nó không phải là duy nhất; đây chỉ là một lời tường thuật sự thật. Sau khi chỉ ra điều đó theo cách làm sáng tỏ vấn đề, để chỉ ra một nguyên nhân khác của việc nhìn lại ở đây, ngài đã nói ‘chẳng phải là...’ v.v... Mỗi cái nhìn ấy đều là cái nhìn cuối cùng, vì ngài đã lần lượt rời khỏi những nơi đó để đi đến Kusinārā với ý muốn nhập Niết-bàn. Bằng câu ‘vì không có gì đáng ngạc nhiên’, ngài bác bỏ tính không duy nhất đã được nói đến. Điều này chỉ là sự làm sáng tỏ. Để chỉ ra rằng đây là nguyên nhân không sai lầm ở đây, ngài đã nói ‘hơn nữa...’ v.v... Đức Thế Tôn đã không nhìn lại Vesālī với sự luyến tiếc, mà ngài đã nhìn lại vì lợi ích cho nhiều người, vì hạnh phúc cho nhiều người, vì lòng bi mẫn đối với thế gian, qua việc cho thấy rằng ‘chuyến đi này của ta là không trở lại’. Do đó, ngài đã nói ‘hơn nữa, các vị vua ở Vesālī...’ v.v... Antakaroti [Pg.165] sakalavaṭṭadukkhassa sakasantāne, parasantāne ca vināsakaro abhāvakaro. Buddhacakkhudhammacakkhudibbacakkhumaṃsacakkhusamantacakkhusaṅkhātehi pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Savāsanānaṃ kilesānaṃ samucchinnattā sātisayaṃ kilesaparinibbānena parinibbuto. Người chấm dứt có nghĩa là người hủy diệt, người làm cho không còn tồn tại toàn bộ khổ đau của vòng luân hồi trong dòng tâm thức của chính mình và trong dòng tâm thức của người khác. Người có mắt, với năm loại mắt được gọi là Phật nhãn, Pháp nhãn, Thiên nhãn, Nhục nhãn, và Toàn nhãn. Đã tịch tịnh với sự tịch tịnh phiền não một cách vượt trội do đã đoạn trừ các phiền não cùng với các tập khí của chúng. Catumahāpadesavaṇṇanā Giải Thích Về Bốn Đại Đối Chiếu. 187. Mahāokāseti mahante okāse. Mahantāni dhammassa patiṭṭhāpanaṭṭhānāni. Yesu patiṭṭhāpito dhammo nicchīyati asandehato, kāni pana tāni? Āgamanavisiṭṭhāni suttotaraṇādīni. Dutiyavikappe apadisantīti apadesā, ‘‘sammukhā metaṃ āvuso bhagavato suta’’ntiādinā kenaci ābhatassa ‘‘dhammo’’ti vinicchinane kāraṇaṃ. Kiṃ pana tanti? Tassa yathābhatassa suttotaraṇādi eva. Yadi evaṃ kathaṃ cattāroti? Yasmā dhammassa dve samparāyā satthā, sāvakā ca, tesu ca sāvakā saṅghagaṇapuggalavasena tividhā, evaṃ ‘‘tumhākaṃ mayā yaṃ dhammo paṭiggahito’’ti apadisitabbānaṃ bhedena cattāro. Tenāha ‘‘sammukhā me taṃ āvuso bhagavato suta’’ntiādi. Tathā ca vuttaṃ nettiyaṃ ‘‘cattāro mahāpadesā buddhāpadeso saṅghāpadeso sambahulattherāpadeso ekattherāpadeso. Ime cattāro mahāpadesā’’ti (netti. 18) buddho apadeso etassāti buddhāpadeso. Esa nayo sesesupi. Tenāha ‘‘buddhādayo…pe… mahākāraṇānī’’ti. 187. Mahāokāse có nghĩa là những nơi chốn to lớn. (Đó là) những nơi chốn to lớn để thiết lập Chánh pháp. (Là những nơi) mà ở đó Chánh pháp được thiết lập và được quyết định không còn nghi ngờ. Vậy, những điều ấy là gì? Là những điều đặc thù về truyền thống như là việc đối chiếu trong Kinh tạng v.v... Theo phương án thứ nhì, apadesā có nghĩa là những điều được viện dẫn, là nguyên nhân trong việc thẩm định là ‘Chánh pháp’ đối với điều đã được người nào đó mang đến (và trình bày) bằng câu nói: ‘Này chư hiền, điều này đã được tôi trực tiếp nghe từ đức Thế Tôn’ v.v... Vậy, thẩm quyền ấy là gì? Chính là việc đối chiếu trong Kinh tạng v.v... đối với điều đã được mang đến đúng như vậy. Nếu thế, tại sao lại có bốn? Bởi vì Chánh pháp có hai nguồn thẩm quyền là bậc Đạo Sư và các vị Thinh văn. Trong số ấy, các vị Thinh văn có ba loại theo phương diện Tăng chúng, một nhóm, và một cá nhân. Như vậy, có bốn (đại chứng) do sự phân chia của những điều cần được viện dẫn là: ‘Chánh pháp nào đã được các ông thọ trì từ tôi.’ Do đó, ngài đã nói: ‘Này chư hiền, điều này đã được tôi trực tiếp nghe từ đức Thế Tôn’ v.v... Và cũng được nói đến trong bộ Nettippakaraṇa rằng: ‘Có bốn đại chứng: Phật đại chứng, Tăng đại chứng, chúng nhiều Trưởng lão đại chứng, và một Trưởng lão đại chứng. Đây là bốn đại chứng.’ (Netti. 18). Đức Phật là chứng cứ của điều này, nên gọi là Phật đại chứng. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các trường hợp còn lại. Do đó, ngài đã nói: ‘Đức Phật v.v... là những nguyên nhân to lớn.’ 188. Neva abhinanditabbanti na sampaṭicchitabbaṃ. Ganthassa sampaṭicchanaṃ nāma savananti āha ‘‘na sotabba’’nti. Padabyañjanānīti padāni ca byañjanāni ca, atthapadāni, byañjanapadāni cāti attho. Pajjati attho etehīti padāni, akkharādīni byañjanapadāni. Pajjitabbato padāni, saṅkāsanādīni atthapadāni. Aṭṭhakathāyaṃpana ‘‘‘padasaṅkhātāni byañjanānī’ti byañjanapadāneva vuttānī’’ti keci, taṃ na, atthaṃ byañjentīti byañjanāni, byañjanapadāni, tehi byañjitabbato byañjanāni, atthapadānīti ubhayasaṅgahato. Imasmiṃ ṭhāneti tenābhatasuttassa imasmiṃ padese. Pāḷi vuttāti kevalo pāḷidhammo pavatto. Attho vuttoti pāḷiyā attho pavatto niddiṭṭho. Anusandhi kathitoti yathāraddhadesanāya, upari desanāya ca anusandhānaṃ kathitaṃ sambandho kathito[Pg.166]. Pubbāparaṃ kathitanti pubbenāparaṃ avirujjhanañceva visesādhānañca kathitaṃ pakāsitaṃ. Evaṃ pāḷidhammādīni sammadeva sallakkhetvā gahaṇaṃ sādhukaṃ uggahaṇanti āha ‘‘suṭṭhu gahetvā’’ti. Sutte otāretabbānīti ñāṇena sutte ogāhetvā tāretabbāni, taṃ pana ogāhetvā taraṇaṃ tattha otaraṇaṃ anuppavesanaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘sutte otāretabbānī’’ti. Saṃsandetvā dassanaṃ sandassananti āha ‘‘vinaye saṃsandetabbānī’’ti. 188. Neva abhinanditabban có nghĩa là không nên chấp nhận. Việc chấp nhận văn bản chính là việc lắng nghe, nên ngài đã nói là ‘không nên lắng nghe.’ Padabyañjanāni là các câu chữ và các mẫu tự, nghĩa là các câu chữ có ý nghĩa và các câu chữ là mẫu tự. Ý nghĩa được đi đến bằng những điều này, nên gọi là các câu chữ (pada); các câu chữ là mẫu tự (byañjanapada) là các mẫu tự v.v... Do cần được đi đến, nên gọi là các câu chữ (pada); các câu chữ có ý nghĩa (atthapada) là sự giải thích v.v... Tuy nhiên, trong Chú giải, một số vị nói rằng: ‘Chỉ có các câu chữ là mẫu tự được nói đến (với từ) ‘các mẫu tự được gọi là câu chữ.’’ Điều ấy không đúng, bởi vì bao gồm cả hai: các mẫu tự (byañjana) là những gì làm hiển lộ ý nghĩa, (tức là) các câu chữ là mẫu tự (byañjanapada); các ý nghĩa (byañjana) là những gì cần được làm hiển lộ bởi chúng, (tức là) các câu chữ có ý nghĩa (atthapada). Imasmiṃ ṭhāne có nghĩa là ở trong đoạn này của bài kinh đã được vị ấy mang đến. Pāḷi vuttā có nghĩa là chỉ có Chánh pháp Pāḷi được trình bày. Attho vutto có nghĩa là ý nghĩa của Pāḷi được trình bày, được chỉ rõ. Anusandhi kathito có nghĩa là sự liên kết với phần thuyết giảng trước đó và phần thuyết giảng sau đó được nói đến, mối tương quan được nói đến. Pubbāparaṃ kathitan có nghĩa là sự không mâu thuẫn của phần sau với phần trước và sự bổ sung thêm chi tiết được nói đến, được làm sáng tỏ. Như vậy, sau khi đã xem xét đúng đắn Chánh pháp Pāḷi v.v..., việc nắm giữ là sự học thuộc lòng kỹ lưỡng, nên ngài đã nói là ‘sau khi đã nắm giữ kỹ lưỡng.’ Sutte otāretabbāni có nghĩa là cần được đưa vào và đối chiếu trong Kinh tạng bằng trí tuệ. Việc đưa vào và đối chiếu ấy chính là sự thâm nhập, sự đưa vào trong đó, nên được nói là ‘cần được đối chiếu trong Kinh tạng.’ Việc so sánh và chỉ ra là sự đối chiếu, nên ngài đã nói là ‘cần được so sánh trong Luật tạng.’ Kiṃ pana taṃ suttaṃ, ko vā vinayoti vicāraṇāya ācariyānaṃ matibhedamukhena tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Vinayoti vibhaṅgapāṭhamāha. So hi mātikāsaññitassa suttassa atthasūcanato ‘‘sutta’’nti vattabbataṃ arahati. Vividhanayattā, visiṭṭhanayattā ca vinayo, khandhakapāṭho. Evanti evaṃ suttavinayesu pariggayhamānesu vinayapiṭakampi na pariyādīyati parivārapāḷiyā asaṅgahitattā. Suttantābhidhammapiṭakāni vā suttaṃ atthasūcanādiatthasambhavato. Evampīti ‘‘suttantābhidhammapiṭakāni suttaṃ, vinayapiṭakaṃ vinayo’’ti evaṃ suttavinayavibhāge vuccamānepi. Na tāva pariyādīyantīti na tāva anavasesato pariggayhanti, kasmāti āha ‘‘asuttanāmakañhī’’tiādi. Yasmā ‘‘sutta’’nti imaṃ nāmaṃ anāropetvā saṅgītampi jātakādibuddhavacanaṃ atthi, tasmā vuttanayena tīṇi piṭakāni na pariyādiṇṇānīti. Suttanipātaudānaitivuttakādīni dīghanikāyādayo viya suttanāmaṃ āropetvā asaṅgītānīti adhippāye panettha jātakādīhi saddhiṃ tānipi gahitāni. Buddhavaṃsacariyāpiṭakānaṃ panettha aggahaṇe kāraṇaṃ maggitabbaṃ, kiṃ vā tena magganena? Sabbopāyaṃ vaṇṇanānayo theravādaṃ dassanamukhena paṭikkhitto evāti. Để chỉ ra ý nghĩa ấy thông qua sự khác biệt về quan điểm của các vị A-xà-lê trong việc thẩm sát câu hỏi: ‘Vậy, Kinh ấy là gì, hay Luật ấy là gì?’, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘ettha ca.’ Vinayo là ngài nói đến văn bản Vibhaṅga. Vì rằng bộ ấy xứng đáng được gọi là ‘Kinh’ do có sự gợi ý về ý nghĩa của Kinh được biết đến là Mātikā (Đề mục). Do có nhiều phương pháp và do có phương pháp đặc thù, nên văn bản Khandhaka là Luật. Evaṃ có nghĩa là khi được hiểu theo cách như vậy về Kinh và Luật, thì ngay cả tạng Luật cũng không được bao gồm trọn vẹn, do văn bản Parivāra không được thu nạp. Hoặc tạng Kinh và tạng Vi Diệu Pháp là Kinh, do có thể có ý nghĩa là sự gợi ý về ý nghĩa v.v... Evampi có nghĩa là ngay cả khi sự phân chia Kinh và Luật được nói đến như vầy: ‘Tạng Kinh và tạng Vi Diệu Pháp là Kinh, tạng Luật là Luật.’ Na tāva pariyādīyanti có nghĩa là vẫn chưa được bao gồm một cách trọn vẹn. (Tại sao vậy?) Ngài nói câu bắt đầu bằng ‘asuttanāmakañhi.’ Bởi vì có những lời dạy của đức Phật như Jātaka (Bổn Sanh) v.v... cũng đã được kết tập mà không được đặt cho tên gọi này là ‘Kinh,’ do đó, theo phương pháp đã nói, ba tạng vẫn chưa được bao gồm trọn vẹn. Với ý rằng các bộ như Suttanipāta (Kinh Tập), Udāna (Phật Tự Thuyết), Itivuttaka (Phật Thuyết Như Vậy) v.v... không được kết tập bằng cách đặt cho tên gọi là Kinh như các bộ Dīghanikāya (Trường Bộ) v.v..., nên ở đây, những bộ ấy cũng được kể đến cùng với Jātaka v.v... Nguyên nhân cho việc không kể đến Buddhavaṃsa (Phật Sử) và Cariyāpiṭaka (Sở Hạnh Tạng) ở đây cần phải được tìm hiểu. Hay là có ích gì với việc tìm hiểu ấy? Phương pháp giải thích bằng mọi cách thức chắc chắn đã bị bác bỏ thông qua việc trình bày quan điểm của Thượng Tọa Bộ. Atthīti kiṃ atthi, asuttanāmakaṃ buddhavacanaṃ natthi evāti dasseti. Tathā hi nidānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) amhehi vuttaṃ ‘‘suttanti sāmaññavidhi, visesavidhayo pare’’ti. Taṃ sabbaṃ paṭikkhipitvā ‘‘suttanti vinayo’’tiādinā vuttaṃ saṃvaṇṇanānayaṃ ‘‘nāyamattho idhādhippeto’’ti paṭisodhetvā. Vineti etena kileseti vinayo, kilesavinayanūpāyo, so eva ca naṃ karotīti kāraṇanti āha ‘‘vinayo pana kāraṇa’’nti. Atthi có nghĩa là có gì? Ngài chỉ ra rằng: ‘Chắc chắn không có lời dạy nào của đức Phật mà không có tên gọi là Kinh.’ Thật vậy, trong phần giải thích về duyên khởi, chúng tôi đã nói rằng: ‘Kinh là quy định chung, những điều khác là các quy định riêng.’ Sau khi đã bác bỏ tất cả điều ấy và đã phản bác phương pháp giải thích được nói đến bằng câu bắt đầu bằng ‘Kinh là Luật’ với câu nói: ‘Đây không phải là ý nghĩa được chủ trương ở đây.’ Vinayo là phương tiện để chế ngự các phiền não bằng phương tiện ấy, là phương pháp chế ngự phiền não. Và chính điều ấy thực hiện việc ấy, nên là nguyên nhân. Do đó, ngài đã nói: ‘Còn Luật là nguyên nhân.’ Dhammeti [Pg.167] pariyattidhamme. Sarāgāyāti sarāgabhāvāya kāmarāgabhavarāgaparibrūhanāya. Saññogāyāti bhavasaṃyojanāya. Ācayāyāti vaṭṭassa vaḍḍhanatthāya. Mahicchatāyāti mahicchabhāvāya. Asantuṭṭhiyāti asantuṭṭhibhāvāya. Saṅgaṇikāyāti kilesasaṅgaṇagaṇasaṅgaṇavihārāya. Kosajjāyāti kusītabhāvāya. Dubbharatāyāti dupposatāya. Virāgāyāti sakalavaṭṭato virajjanatthāya. Visaññogāyāti kāmabhavādīhi visaṃyujjanatthāya. Apacayāyāti sabbassāpi vaṭṭassa apacayanāya, nibbānāyāti attho. Appicchatāyāti paccayappicchatādivasena sabbaso icchāpagamāya. Santuṭṭhiyāti dvādasavidhasantuṭṭhibhāvāya. Pavivekāyāti pavivittabhāvāya, kāyavivekāditadaṅgavivekādivivekasiddhiyā. Vīriyārambhāyāti kāyikassa ceva, cetasikassa ca vīriyassa paggahaṇatthāya. Subharatāyāti sukhaposanatthāya. Evaṃ yo pariyattidhammo uggahaṇadhāraṇaparipucchāmanasikāravasena yoniso paṭipajjantassa sarāgādibhāvaparivajjanassa kāraṇaṃ hutvā virāgādibhāvāya saṃvattati, ekaṃsato eso dhammo. Eso vinayo, sammadeva apāyādīsu apatanavasena dhāraṇato, kilesānaṃ vinayanato, satthu sammāsambuddhassa ovādānusiṭṭhibhāvato etaṃ satthusāsananti dhāreyyāsi jāneyyāsi, avabujjheyyāsīti attho. Catusaccassa sūcanaṃ suttanti āha ‘‘sutteti tepiṭake buddhavacane’’ti. Tepiṭakañhi buddhavacanaṃ saccavinimuttaṃ natthi. Rāgādivinayanakāraṇaṃ tathāgatena suttapadena pakāsitanti āha ‘‘vinayeti etasmiṃ rāgādivinayakāraṇe’’ti. Dhammeti (Pháp) là pháp học. Sarāgāyāti (để có tham ái) là để có trạng thái tham ái, để làm tăng trưởng dục ái và hữu ái. Saññogāyāti (để có sự phối hợp) là để có hữu kiết sử. Ācayāyāti (để có sự tích lũy) là với mục đích làm tăng trưởng vòng luân hồi. Mahicchatāyāti (để có sự ham muốn nhiều) là để có trạng thái ham muốn nhiều. Asantuṭṭhiyāti (để có sự không biết đủ) là để có trạng thái không biết đủ. Saṅgaṇikāyāti (để có sự tụ tập) là để sống tụ tập với phiền não, tụ tập với chúng hội. Kosajjāyāti (để có sự biếng nhác) là để có trạng thái lười biếng. Dubbharatāyāti (để có sự khó nuôi) là để có sự khó nuôi dưỡng. Virāgāyāti (để có sự ly tham) là với mục đích thoát khỏi toàn bộ vòng luân hồi. Visaññogāyāti (để có sự không phối hợp) là với mục đích không bị ràng buộc bởi dục, hữu, v.v... Apacayāyāti (để có sự không tích lũy) là để làm giảm thiểu toàn bộ vòng luân hồi, có nghĩa là để đạt đến Niết-bàn. Appicchatāyāti (để có sự ít ham muốn) là để từ bỏ hoàn toàn ham muốn thông qua việc ít ham muốn về vật dụng, v.v... Santuṭṭhiyāti (để có sự biết đủ) là để có trạng thái biết đủ theo mười hai cách. Pavivekāyāti (để có sự độc cư) là để có trạng thái viễn ly, để thành tựu sự viễn ly như thân viễn ly, chi phần viễn ly, v.v... Vīriyārambhāyāti (để có sự tinh tấn) là với mục đích nỗ lực tinh tấn cả về thân lẫn tâm. Subharatāyāti (để có sự dễ nuôi) là với mục đích dễ dàng nuôi dưỡng. Như vậy, pháp học nào mà đối với người thực hành một cách như lý thông qua việc học thuộc, ghi nhớ, hỏi han, và tác ý, trở thành nguyên nhân cho việc từ bỏ các trạng thái tham ái, v.v... và đưa đến các trạng thái ly tham, v.v..., thì pháp ấy chắc chắn là Pháp. Đó là Luật, vì nó giữ gìn một cách chân chánh khỏi việc rơi vào các cõi khổ, v.v..., vì nó loại trừ các phiền não, vì nó là lời giáo huấn và chỉ dạy của Bậc Đạo Sư, Bậc Chánh Đẳng Giác, nên ngươi hãy ghi nhớ, hãy biết, hãy liễu tri rằng đó là giáo pháp của Bậc Đạo Sư, đó là ý nghĩa. Sự chỉ bày Tứ đế là Kinh, ngài nói “‘kinh’ là lời Phật dạy trong Tam tạng.” Thật vậy, lời Phật dạy trong Tam tạng không có gì ngoài các sự thật. Nguyên nhân loại trừ tham ái, v.v... đã được Đức Như Lai tuyên thuyết bằng thuật ngữ ‘kinh,’ ngài nói “‘trong luật’ là trong nguyên nhân loại trừ tham ái, v.v... này.” Sutte osaraṇañcettha tepiṭake buddhavacane pariyāpannatāvaseneva veditabbaṃ, na aññathāti āha ‘‘suttapaṭipāṭiyā katthaci anāgantvā’’ti. Challiṃ uṭṭhapetvāti arogassa mahato rukkhassa tiṭṭhato upakkamena challiyā sakalikāya, papaṭikāya vā uṭṭhapanaṃ viya arogassa sāsanadhammassa tiṭṭhato byañjanamattena tappariyāpannaṃ viya hutvā challisadisaṃ pubbāparaviruddhatādidosaṃ uṭṭhapetvā paridīpetvā, tādisāni pana ekaṃsato guḷhavessantarādipariyāpannāni hontīti āha ‘‘guḷhavessantara…pe…paññāyantīti attho’’ti. Rāgādivinayeti rāgādīnaṃ vinayanatthe. Tadākāratāya na paññāyamānāni na dissamānāni chaḍḍetabbāni vajjitabbāni na gahetabbāni. Sabbatthāti sabbavāresu. Sự phù hợp với kinh ở đây nên được hiểu chỉ bằng cách bao gồm trong lời Phật dạy trong Tam tạng, không phải cách khác, ngài nói “‘không đến ở bất cứ đâu trong thứ tự của kinh.’” Challiṃ uṭṭhapetvāti (dựng lên vỏ cây) giống như việc dựng lên một mảnh vỏ cây hoặc vỏ ngoài bằng phương cách đối với một cây lớn đang đứng khỏe mạnh, cũng vậy, đối với giáo pháp đang đứng vững mạnh, chỉ bằng văn tự nó trở nên như thể được bao gồm trong đó, rồi dựng lên và phô bày lỗi lầm như mâu thuẫn trước sau, v.v... tương tự như vỏ cây. Những điều như vậy chắc chắn được bao gồm trong Guḷhavessantara, v.v..., ngài nói “‘Guḷhavessantara... được nhận biết, đó là ý nghĩa.’” Rāgādivinayeti (trong việc loại trừ tham ái, v.v...) là với mục đích loại trừ tham ái, v.v... Những gì không được nhận biết, không được thấy theo cách đó thì nên được từ bỏ, nên được tránh xa, không nên được chấp nhận. Sabbatthāti (ở mọi nơi) là trong mọi trường hợp. Imasmiṃ [Pg.168] pana ṭhāneti imasmiṃ mahāpadesaniddesaṭṭhāne. ‘‘Sutte cattāro mahāpadesā’’tiādinā vuttampi avuttena saddhiṃ gahetvā pakiṇṇakakathāya mātikaṃ uddisati. Ñātuṃ icchito attho pañho, tassa vissajjanāni pañhābyākaraṇāni, atthasūcanādiatthena suttaṃ, pāḷi, taṃ suttaṃ anulometi anukūletīti suttānulomaṃ, mahāpadeso. Ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenāti ācariyavādo aṭṭhakathā. Tassa tassa therassa attano eva mati adhippāyoti attanomati. Dhammavinicchaye patteti dhamme vinicchinitabbe upaṭṭhite. Imeti anantaraṃ vuttā cattāro mahāpadesā. Pamīyati dhammo paricchijjati vinicchīyati etenāti pamāṇaṃ. Tenāha ‘‘yaṃ ettha sametī’’tiādi. Itaranti mahāpadesesu asamentaṃ. Puna itaranti akappiyaṃ anulomentaṃ kappiyaṃ paṭibāhantaṃ sandhāyāha. Imasmiṃ pana ṭhāneti (còn ở nơi này) là ở nơi chỉ dẫn về các đại pháp cứ này. Lấy cả những điều đã được nói bắt đầu bằng “‘Trong kinh có bốn đại pháp cứ’” cùng với những điều chưa được nói, ngài nêu lên đề mục của phần tạp luận. Ý nghĩa được muốn biết là câu hỏi, sự giải đáp cho nó là các cách trả lời câu hỏi. Với ý nghĩa chỉ bày ý nghĩa, v.v... là kinh, là Pāli. Điều đó làm cho kinh trở nên thuận theo, làm cho phù hợp, đó là sự thuận theo kinh, là đại pháp cứ. Các vị thầy nói, giải thích Pāli bằng phương tiện này, đó là lời của các vị thầy, là chú giải. Quan điểm, ý kiến của chính vị trưởng lão đó là quan điểm cá nhân. Dhammavinicchaye patteti (khi việc phán quyết về pháp đã đến) là khi việc cần phải phán quyết về pháp đã hiện khởi. Imeti (những điều này) là bốn đại pháp cứ vừa được nói đến. Pháp được đo lường, được xác định, được phán quyết bằng phương tiện này, đó là tiêu chuẩn. Do đó, ngài nói “‘điều nào ở đây phù hợp,’ v.v...” Itaranti (cái khác) là cái không phù hợp trong các đại pháp cứ. Puna itaranti (lại nữa, cái khác) là ngài nói nhắm đến cái làm cho điều không thích hợp trở nên thuận theo và cái ngăn cản điều thích hợp. Ekaṃseneva byākātabbo vissajjetabboti ekaṃsabyākaraṇīyo. Vibhajjāti pucchitamatthaṃ avadhāraṇādibhedena vibhajitvā. Paṭipucchāti pucchantaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā. Ṭhapanīyoti tidhāpi avissajjanīyattā ṭhapanīyo byākaraṇaṃ akatvā ṭhapetabbo. ‘‘Cakkhuṃ anicca’’nti pañhe uttarapadāvadhāraṇaṃ sandhāya ‘‘ekaṃseneva byākātabba’’nti vuttaṃ niccatāya lesassāpi tattha abhāvato. Purimapadāvadhāraṇe pana vibhajjabyākaraṇīyatā cakkhusotesu visesatthasāmaññatthānaṃ asādhāraṇabhāvato. Dvinnaṃ tesaṃ sadisatācodanā paṭipucchanamukheneva byākaraṇīyā paṭikkhepavasena, anuññātavasena ca vissajjitabbatoti āha ‘‘yathā cakkhu, tathā sotaṃ…pe… ayaṃ paṭipucchābyākaraṇīyo pañho’’ti. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti jīvasarīrānaṃ anaññatāpañho. Yassa yena anaññatācoditā, so eva paramatthato nupalabbhatīti vañjhātanayassa matteyyatākittanasadisoti abyākātabbatāya ṭhapanīyo vuttoti. Imāni cattāri pañhabyākaraṇāni pamāṇaṃ teneva nayena tesaṃ pañhānaṃ byākātabbato. Ekaṃseneva byākātabbo vissajjetabboti ekaṃsabyākaraṇīyo (cần được trả lời một cách dứt khoát) là cần được trả lời một cách chắc chắn. Vibhajja (phân tích) là sau khi phân tích ý nghĩa được hỏi theo sự phân biệt về sự xác định, v.v... Paṭipucchā (hỏi lại) là sau khi hỏi lại người đang hỏi. Ṭhapanīyoti (cần được gác lại) là vì không thể trả lời theo cả ba cách, nên cần được gác lại, cần được để qua một bên mà không trả lời. Trong câu hỏi “‘Mắt là vô thường,’” nhắm đến sự xác định của từ sau, đã được nói “‘cần được trả lời một cách dứt khoát’” vì ở đó không có một chút thường nào. Còn khi xác định từ trước, thì cần trả lời phân tích vì ý nghĩa đặc biệt và ý nghĩa chung của mắt và tai không giống nhau. Sự chất vấn về tính tương đồng của hai thứ đó cần được trả lời chỉ bằng cách hỏi lại, vì nó cần được giải đáp bằng cách bác bỏ và bằng cách chấp thuận, ngài nói “‘như mắt, vậy tai... đây là câu hỏi cần trả lời bằng cách hỏi lại.’” Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti (sinh mạng là thân thể) là câu hỏi về sự không khác biệt của sinh mạng và thân thể. Cái mà bị chất vấn về sự không khác biệt với cái kia, chính cái đó không thể tìm thấy trên phương diện chân đế, điều này giống như việc kể về tình mẫu tử của con trai người đàn bà không con, do đó, nó được nói là cần được gác lại vì không thể trả lời được. Bốn cách trả lời câu hỏi này là tiêu chuẩn vì những câu hỏi đó cần được trả lời theo cùng một phương pháp. Vinayamahāpadeso kappiyānulomavidhānato nippariyāyato anulomakappiyaṃ nāma, mahāpadesabhāvena pana taṃsadisatāya suttantamahāpadesesupi ‘‘anulomakappiya’’nti ayaṃ aṭṭhakathāvohāro. Yadipi tattha tattha bhagavatā pavattitapakiṇṇakadesanāva aṭṭhakathā, sā pana dhammasaṅgāhakehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva [Pg.169] vācanāmaggaṃ āropitattā ‘‘ācariyavādo’’ti vuccati ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenāti. Tenāha ‘‘ācariyavādo nāma aṭṭhakathā’’ti. Tisso saṅgītiyo āruḷho eva ca buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo mahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ ābhato pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi sīhaḷabhāsāya ṭhapito nikāyantaraladdhisaṅkarapariharaṇatthaṃ. Attanomati nāma theravādo. Nayaggāhenāti suttādito labbhamānanayaggahaṇena. Anubuddhiyāti suttādīniyeva anugatabuddhiyā. Attano paṭibhānanti attano eva tassa atthassa vuttanayena upaṭṭhānaṃ, yathāupaṭṭhitā atthā eva tathā vuttā. Samentameva gahetabbanti yathā suttena saṃsandati, evaṃ mahāpadesato atthā uddharitabbāti dasseti. Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa kadāci pāḷiyā asaṃsandanāpi siyā, so na gahetabboti dassento āha ‘‘ācariyavādopi suttena samentoyeva gahetabbo’’ti. Sabbadubbalā puggalassa sayaṃ paṭibhānabhāvato. Tathā ca sāpi gahetabbā, kīdisī? Suttena samentā yevāti yojanā. Tāsūti tīsu saṅgītīsu. ‘‘Āgatameva pamāṇa’’nti iminā mahākassapādīhi saṅgītameva ‘‘sutta’’nti idhādhippetanti tadaññassa suttabhāvameva paṭikkhipati. Tadatthā eva hi tisso saṅgītiyo. Tatthāti gārayhasutte. Na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissantīti veditabbāni tassa asuttabhāvato tena ‘‘anulomakappiyaṃ suttena samentameva gahetabba’’nti vuttaṃ evatthaṃ nigamanavasena nidasseti. Sabbattha ‘‘na itara’’nti vacanaṃ tattha tattha gahitāvadhāraṇaphaladassanaṃ daṭṭhabbaṃ. Đại phương tiện về Luật, từ phương pháp tùy thuận thích hợp, được gọi là tùy thuận thích hợp một cách không gián tiếp. Tuy nhiên, do tính chất là đại phương tiện, do sự tương tự ấy, ngay cả trong các đại phương tiện về Kinh cũng có cách dùng trong Chú giải là “tùy thuận thích hợp”. Mặc dù ở chỗ này chỗ kia, những bài thuyết giảng tản mạn do đức Thế Tôn thuyết giảng chính là Chú giải, nhưng vì các vị kết tập Pháp trước tiên đã kết tập ba tạng, rồi thiết lập lối văn xuôi phù hợp với việc giải thích ý nghĩa của nó, nên được gọi là “thuyết của các vị thầy” (ācariyavādo), tức là các vị thầy nói, giải thích Pāḷi bằng cách này. Do đó, có câu nói: “Thuyết của các vị thầy chính là Chú giải”. Và con đường luận giải, là sự giải thích ý nghĩa của lời Phật dạy, đã được trải qua ba kỳ kết tập, đã được trưởng lão Mahinda mang đến đảo Tambapaṇṇi, sau đó được các vị đại trưởng lão ở Tambapaṇṇi ghi lại bằng tiếng Sīhaḷa để tránh sự pha trộn với các học thuyết của các bộ phái khác. Quan điểm riêng được gọi là Thượng tọa bộ. Bằng cách nắm bắt phương pháp (nayaggāhena) nghĩa là bằng cách nắm bắt phương pháp có được từ Kinh tạng v.v... Bằng trí tuệ tùy theo (anubuddhiyā) nghĩa là bằng trí tuệ đi theo chính Kinh tạng v.v... Sự biện tài của chính mình (attano paṭibhānaṃ) nghĩa là sự xuất hiện ý nghĩa ấy cho chính mình theo phương pháp đã nói; các ý nghĩa đã xuất hiện như thế nào thì được nói như thế ấy. Chỉ nên chấp nhận điều phù hợp (samentameva gahetabbaṃ) nghĩa là cho thấy rằng các ý nghĩa từ đại phương tiện phải được rút ra theo cách phù hợp với Kinh. Do sự sai sót trong việc đọc, đôi khi thuyết của các vị thầy cũng có thể không phù hợp với Pāḷi, để chỉ ra rằng điều đó không nên được chấp nhận, ngài nói: “Thuyết của các vị thầy cũng chỉ nên được chấp nhận khi phù hợp với Kinh”. Bởi vì sự biện tài của cá nhân là yếu nhất trong tất cả. Và như vậy, điều đó cũng nên được chấp nhận, nhưng như thế nào? Phải được kết nối là: “Chỉ khi phù hợp với Kinh”. Trong các kỳ ấy (tāsū) nghĩa là trong ba kỳ kết tập. Bằng câu “Chỉ điều đã được truyền lại là tiêu chuẩn”, điều này có nghĩa là chỉ những gì đã được kết tập bởi ngài Mahākassapa v.v... mới được coi là “Kinh” ở đây, và bác bỏ tính chất Kinh của những điều khác. Vì ba kỳ kết tập chính là vì mục đích đó. Ở đó (tattha) nghĩa là trong kinh Gārayha. Cần phải hiểu rằng chúng không đi vào Kinh, cũng không phù hợp với Luật, do chúng không phải là Kinh. Do đó, câu nói “tùy thuận thích hợp chỉ nên được chấp nhận khi phù hợp với Kinh” đã được nói ra để minh họa ý nghĩa này theo cách kết luận. Ở mọi nơi, từ “không phải cái khác” (na itaraṃ) nên được xem là sự trình bày kết quả của sự xác định đã được thực hiện ở chỗ này chỗ kia. Kammāraputtacundavatthuvaṇṇanā Giải Thích Câu Chuyện Về Cunda, Con Trai Người Thợ Rèn 189. Sūkaramaddavanti vanavarāhassa mudumaṃsaṃ. Yasmā cundo ariyasāvako sotāpanno, aññe ca bhagavato, bhikkhusaṅghassa ca āhāraṃ paṭiyādentā anavajjameva paṭiyādenti, tasmā vuttaṃ ‘‘pavattamaṃsa’’nti. Taṃ kirāti ‘‘nātitaruṇassā’’tiādinā vuttavisesaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘mudu ceva siniddhañcā’’ti vuttaṃ. Mudumaṃsabhāvato hi abhisaṅkharaṇavisesena ca ‘‘maddava’’nti vuttaṃ. Ojaṃ pakkhipiṃsu ‘‘ayaṃ bhagavato pacchimako āhāro’’ti puññavisesāpekkhāya, taṃ pana tathāpakkhittadibbojatāya garutaraṃ jātaṃ. 189. Sūkaramaddava nghĩa là thịt mềm của heo rừng. Vì Cunda là bậc Thánh đệ tử, một vị Nhập Lưu, và những người khác khi chuẩn bị vật thực cho đức Thế Tôn và Tăng chúng thì chỉ chuẩn bị những thứ không có lỗi, do đó được nói là “thịt có sẵn” (pavattamaṃsa). Nghe nói rằng đó là loại đặc biệt được nói đến qua câu “không quá non” v.v... Thật vậy, nó được nói là “vừa mềm vừa béo”. Do bản chất là thịt mềm và do cách chế biến đặc biệt nên được gọi là “maddava” (mềm). Họ đã thêm vào các chất bổ dưỡng với hy vọng về phước báu đặc biệt rằng: “Đây là bữa ăn cuối cùng của đức Thế Tôn”. Nhưng do các chất bổ dưỡng thần diệu được thêm vào như vậy, nó đã trở nên khó tiêu hơn. Aññe [Pg.170] yaṃ dujjīraṃ, taṃ ajānantā ‘‘kassaci adatvā vināsita’’nti upavadeyyunti parūpavādamocanatthaṃ bhagavā ‘‘nāhaṃ ta’’ntiādinā sīhanādaṃ nadati. Để tránh sự chỉ trích của người khác, rằng những người khác không biết rằng nó khó tiêu, có thể chỉ trích rằng: “Đã không cho ai mà lại làm hỏng nó”, đức Thế Tôn đã rống lên tiếng rống sư tử bằng câu “Ta không thấy...” v.v... 190. Kathaṃ panāyaṃ sīhanādo nanu taṃ bhagavatopi sammāpariṇāmaṃ na gatanti? Nayidaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, yasmā ‘‘sammadeva taṃ bhagavato pariṇāmaṃ gata’’nti vattuṃ arahati tappaccayā uppannassa vikārassa abhāvato, aññapaccayassa ca vikārassa mudubhāvaṃ āpāditattā. Tenāha ‘‘na pana bhuttappaccayā’’tiādi. Na hi bhagavā, aññe vā pana khīṇāsavā navavedanuppādanavasena āhāraṃ paribhuñjanti aṭṭhaṅgasamannāgatameva katvā āhārassa upabhuñjanato. Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ ‘‘bhattaṃ bhuttāvissa kharo ābādho uppajjī’’tiādi vuttaṃ? Taṃ bhojanuttarakālaṃ uppannattā vuttaṃ. ‘‘Na pana bhuttapaccayā’’ti vutto vāyamattho aṭṭhakathāyaṃ. Katupacitassa laddhokāsassa kammassa vasena balavatipi roge uppanne garusiniddhabhojanappaccayā vedanāniggaho jāto, tenāha ‘‘yadi hī’’tiādi. Patthitaṭṭhāneti icchitaṭṭhāne, icchā cassa tattha gantvā vinetabbaveneyyāpekkhā daṭṭhabbā. Gāthāyampi ‘‘suta’’nti iminā sutamattaṃ, paresaṃ vacanamattametaṃ, na pana bhojanappaccayā ābādhaṃ phusi dhīroti dasseti. 190. Nhưng tiếng rống sư tử này là thế nào, chẳng phải nó cũng không được đức Thế Tôn tiêu hóa tốt sao? Điều này không nên được hiểu như vậy, bởi vì có thể nói rằng “nó đã được đức Thế Tôn tiêu hóa tốt”, do không có sự rối loạn nào phát sinh từ nguyên nhân đó, và do đã làm dịu đi sự rối loạn từ nguyên nhân khác. Do đó, có câu nói: “Không phải do nguyên nhân từ bữa ăn” v.v... Thật vậy, đức Thế Tôn hay các vị lậu tận khác không dùng vật thực theo cách làm phát sinh cảm thọ mới, vì việc dùng vật thực được thực hiện với tám yếu tố. Nếu vậy, tại sao trong Pāḷi lại nói: “Sau khi dùng bữa ăn, một cơn bệnh nặng đã phát sinh” v.v...? Điều đó được nói do nó phát sinh sau bữa ăn. Ý nghĩa này đã được nói trong Chú giải là “không phải do nguyên nhân từ bữa ăn”. Mặc dù một căn bệnh nặng đã phát sinh do nghiệp đã làm và tích lũy đã có cơ hội, nhưng sự chế ngự cảm thọ đã xảy ra do nguyên nhân là bữa ăn nặng và béo, do đó có câu nói: “Nếu thật vậy...” v.v... Tại nơi mong muốn (patthitaṭṭhāne) nghĩa là tại nơi đã muốn; và nên hiểu rằng mong muốn của ngài là đi đến đó vì những chúng sinh cần được giáo hóa. Ngay cả trong kệ, bằng từ “nghe” (sutaṃ), điều này chỉ cho thấy rằng đó chỉ là điều được nghe, chỉ là lời nói của người khác, chứ không phải bậc Trí tuệ đã mắc bệnh do nguyên nhân từ bữa ăn. Pānīyāharaṇavaṇṇanā Giải Thích Về Việc Lấy Nước Uống 191. Pasannabhāvena udakassa acchabhāvo veditabboti āha ‘‘acchodakāti pasannodakā’’ti. Sādurasattā sātatāti āha ‘‘madhurodakā’’ti. Tanukameva salilaṃ visesato sītalaṃ, na bahalanti āha ‘‘tanusītalasalilā’’ti. Nikkaddamāti setabhāvassa kāraṇamāha. Paṅkacikkhallādivasena hi udakassa vivaṇṇatā, sabhāvato pana taṃ setavaṇṇaṃ evāti. 191. Do tính chất trong trẻo, tính chất trong suốt của nước cần được hiểu, nên nói: “nước trong (acchodakā) nghĩa là nước trong trẻo (pasannodakā)”. Do có vị ngon, nên ngọt, nên nói: “nước ngọt (madhurodakā)”. Chỉ nước loãng mới đặc biệt mát, không phải nước đặc, nên nói: “nước loãng và mát (tanusītalasalilā)”. Không có bùn (nikkaddamā) là nói lên nguyên nhân của tính chất trong trắng. Thật vậy, sự đổi màu của nước là do bùn, sình lầy v.v..., còn về bản chất thì nó có màu trắng. Pukkusamallaputtavatthuvaṇṇanā Giải Thích Câu Chuyện Về Pukkusa, Người Con Của Dòng Họ Malla 192. Dhuravāteti paṭimukhavāte. Dīghapiṅgaloti dīgho hutvā piṅgalacakkhuko. Piṅgalakkhiko hi so ‘‘āḷāro’’ti paññāyittha. Evarūpanti dakkhati karissati bhavissatīti īdisaṃ. Īdisesūti yatra yaṃcāti evarūpanipātasaddayuttaṭṭhānesu. 192. Gió ngược (dhuravāte) nghĩa là gió thổi ngược chiều. Cao và mắt nâu (dīghapiṅgalo) nghĩa là người cao và có mắt màu nâu. Thật vậy, người có mắt màu nâu được biết đến là “Āḷāra”. Như thế này (evarūpaṃ) nghĩa là loại này: sẽ thấy, sẽ làm, sẽ là. Trong những trường hợp như thế này (īdisesu) nghĩa là ở những nơi có các từ bất biến như “yatra”, “yaṃca”. 193. Vicarantiyo [Pg.171] meghagabbhato niccharantiyo viya hontīti vuttaṃ ‘‘niccharantīsūti vicarantīsū’’ti. Navavidhāyāti navappakārāya. Navasu hi pakāresu ekavidhāpi asani tappariyāpannatāya ‘‘navavidhā’’ tveva vuccati. Īdisī hi esā ruḷhi aṭṭhavimokkhapattipi samaññā viya. Asaññaṃ karoti, yo tassā saddena, tejasā ca ajjhotthaṭo. Ekaṃ cakkanti ekaṃ maṇḍalaṃ. Saṅkāraṃ tīrentī paricchijjantī viya dassetīti saterā. Gaggarāyamānāti gaggarātisaddaṃ karontī, anuravadassanañhetaṃ. Kapisīsāti kapisīsākāravatī. Macchavilolikāti udake paripphandamānamaccho viya viluḷitākārā. Kukkuṭasadisāti pasāritapakkhakukkuṭākārā. Naṅgalassa kassanakāle kassakānaṃ hatthena gahetabbaṭṭhāne maṇikā hoti, taṃ upādāya naṅgalaṃ ‘‘daṇḍamaṇikā’’ti vuccati, tasmā daṇḍamaṇikākārā daṇḍamaṇikā. Tenāha ‘‘naṅgalasadisā’’ti. Deve vassantepi sajotibhūtatāya udakena atemetabbato mahāsani ‘‘sukkhāsanī’’ti vuttā. Tenāha ‘‘patitaṭṭhānaṃ samugghāṭetī’’ti. 193. Câu ‘niccharantīsūti vicarantīsū’ được nói ra có nghĩa là: ‘Các tia sét di chuyển’ giống như đang đi ra từ trong lòng của đám mây. ‘Navavidhāyā’ có nghĩa là chín loại. Thật vậy, trong chín loại, dù chỉ một loại sấm sét cũng được gọi là ‘chín loại’ vì nó được bao gồm trong đó. Đây là một cách dùng theo quy ước, giống như danh từ chỉ người đã chứng đắc tám giải thoát. ‘Làm cho bất tỉnh’ là (chỉ) người bị âm thanh và sức nóng của nó áp đảo. ‘Ekaṃ cakkaṃ’ có nghĩa là một vòng tròn. ‘Saterā’ là (tia sét) cho thấy hình ảnh giống như đang xác định ranh giới hoặc dọn dẹp một đống rác. ‘Gaggarāyamānā’ có nghĩa là tạo ra tiếng ầm ầm; đây là sự mô tả âm thanh đi kèm. ‘Kapisīsā’ là có hình dạng đầu con khỉ. ‘Macchavilolikā’ là có hình dạng quằn quại như con cá đang giãy giụa trong nước. ‘Kukkuṭasadisā’ là có hình dạng con gà đang xoè cánh. Khi cày, ở chỗ tay người nông dân cầm cái cày có một cái núm (maṇikā), do đó cái cày được gọi là ‘daṇḍamaṇikā’. Vì vậy, ‘daṇḍamaṇikā’ có hình dạng cái cày. Do đó, ngài đã nói ‘giống như cái cày’. Mặc dù trời đang mưa, tia sét lớn được gọi là ‘sét khô’ (sukkhāsanī) vì nó có lửa và không thể bị nước làm ướt. Do đó, ngài đã nói ‘nó xé toạc nơi nó rơi xuống’. Bhusāgāraketi bhusamaye agārake. Tattha kira mahantaṃ palālapuñjaṃ abbhantarato palālaṃ nikkaḍḍhitvā sālāsadisaṃ pabbajitānaṃ vasanayoggaṭṭhānaṃ kataṃ, tadā bhagavā tattha vasi, taṃ pana khalamaṇḍalaṃ sālāsadisanti āha ‘‘khalasālāya’’nti. Etthāti hetumhi bhummavacananti āha ‘‘etasmiṃ kāraṇe’’ti, asanipātena channaṃ janānaṃ hatakāraṇeti attho. So tvaṃ bhanteti ayameva vā pāṭho. ‘Bhusāgārake’ có nghĩa là trong ngôi nhà bằng rơm vào mùa có rơm rạ. Tương truyền, ở nơi ấy, người ta đã lấy rơm rạ từ bên trong một đống rơm lớn ra, tạo thành một nơi ở thích hợp cho các vị xuất gia, giống như một cái sảnh đường. Khi ấy, đức Thế Tôn đã ở đó. Sân đập lúa ấy giống như một sảnh đường, nên ngài nói ‘khalasālāyaṃ’ (trong sảnh đường sân đập lúa). ‘Ettha’ là cách dùng ở thể địa điểm (bhummavacana) với ý nghĩa chỉ nguyên nhân, nên ngài nói ‘etasmiṃ kāraṇe’ (vì lý do này), nghĩa là vì lý do sáu người bị chết do sét đánh. Hoặc cũng có thể đọc là ‘So tvaṃ bhante’. 194. Siṅgī nāma kira uttamaṃ ativiya pabhassaraṃ buddhānaṃ chavivaṇṇobhāsaṃ devalokato āgatasuvaṇṇaṃ. Tenevāha ‘‘siṅgīsuvaṇṇavaṇṇa’’nti. ‘‘Kiṃ pana thero taṃ gaṇhī’’ti sayameva pucchaṃ samuṭṭhāpetvā tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘kiñcāpī’’tiādimāha. Teneva kāraṇenāti upaṭṭhākaṭṭhānassa matthakappatti, paresaṃ vacanokāsapacchedanaṃ, tena vatthena satthu pūjanaṃ, satthu ajjhāsayānuvattananti iminā teneva yathāvuttena catubbidhena kāraṇena. 194. Tương truyền, ‘siṅgī’ là loại vàng thượng hạng, vô cùng rực rỡ, đến từ cõi trời, có ánh sắc như màu da của các vị Phật. Do đó, ngài nói ‘siṅgīsuvaṇṇavaṇṇaṃ’ (màu vàng siṅgī). Tự mình nêu lên câu hỏi ‘Nhưng tại sao Trưởng lão lại nhận lấy nó?’ rồi chỉ ra lý do ở đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘kiñcāpi’. ‘Teneva kāraṇena’ (chính vì lý do ấy) là chính vì bốn lý do đã được nói đến như sau: sự thành tựu đỉnh cao của vị trí thị giả, sự cắt đứt cơ hội nói của người khác, sự cúng dường đức Đạo Sư bằng tấm vải ấy, và sự thuận theo ý định của đức Đạo Sư. 195. Thero ca tāvadeva taṃ siṅgīvaṇṇaṃ maṭṭhadussaṃ bhagavato upanāmesi ‘‘paṭiggaṇhatu me bhante bhagavā imaṃ maṭṭhadussaṃ, taṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā, paṭiggahetvāva naṃ paribhuñji[Pg.172]. Tena vuttaṃ ‘‘bhagavāpi tato ekaṃ nivāsesi, ekaṃ pārupī’’ti. Tāvadeva kira taṃ bhikkhū ovaṭṭikaraṇamattena tunnakammaṃ niṭṭhāpetvā therassa upanesuṃ, thero bhagavato upanāmesi. Hataccikaṃ viyāti paṭihatappabhaṃ, viya-saddo nipātamattaṃ. Bhagavato hi sarīrappabhāhi abhibhuyyamānā tassa vatthayugassa pabhassaratā nāhosi. Antantenevāti anto anto eva, abbhantarato evāti attho. Tenāha ‘‘bahipanassa pabhā natthī’’ti. 195. Và ngay lúc ấy, Trưởng lão đã dâng tấm vải lụa màu vàng siṅgī ấy lên đức Thế Tôn rằng: ‘Bạch Thế Tôn, xin Thế Tôn hãy nhận lấy tấm vải lụa này của con. Điều ấy sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc cho con trong một thời gian dài.’ Đức Thế Tôn đã nhận lấy, và sau khi nhận, ngài đã sử dụng nó. Do đó, có lời nói rằng: ‘Đức Thế Tôn đã mặc một tấm và choàng một tấm.’ Tương truyền, ngay lúc ấy, các vị tỳ khưu đã hoàn tất việc may vá chỉ bằng cách viền mép, rồi dâng lên Trưởng lão, và Trưởng lão đã dâng lên đức Thế Tôn. ‘Hataccikaṃ viya’ có nghĩa là ánh sáng bị lu mờ; từ ‘viya’ chỉ là một tiểu từ. Thật vậy, sự rực rỡ của cặp y ấy đã không còn, vì bị hào quang thân thể của đức Thế Tôn lấn át. ‘Antanteneva’ có nghĩa là chỉ bên trong, bên trong, nghĩa là chỉ từ phía trong. Do đó, ngài nói: ‘Bên ngoài không có ánh sáng.’ ‘‘Pasannarūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti etenetassa āhārassa bhuttappaccayā na so rogoti ayamattho dīpito. Dvīsu kālesu evaṃ hoti dvinnaṃ nibbānadhātūnaṃ samadhigamasamayabhāvato. Upavattane antarena yamakasālānanti ettha vattabbaṃ parato āgamissati. Qua câu ‘làm phát sinh dung sắc trong sáng’, ý nghĩa này được làm rõ: đó không phải là một căn bệnh do việc dùng vật thực ấy gây ra. Điều này xảy ra vào hai thời điểm, vì đó là thời điểm chứng ngộ hai yếu tố Niết-bàn. Về câu ‘tại Upavattana, giữa hai cây sāla song đôi’, những điều cần nói sẽ được đề cập ở phần sau. 196. Sabbaṃ suvaṇṇavaṇṇameva ahosi ativiya parisuddhāya pabhassarāya ekagghanāya bhagavato sarīrappabhāya nirantaraṃ abhibhūtattā. 196. Tất cả đều trở thành màu vàng ròng, vì đã bị hào quang của thân thể đức Thế Tôn, vốn vô cùng thanh tịnh, rực rỡ, và thuần nhất, liên tục bao trùm. Dhammeti pariyattidhamme. Pavattāti pāvacanabhāvena desetā. Puratova nisīdi ovādappaṭikaraṇabhāvato. ‘Dhamme’ (trong Giáo pháp) có nghĩa là trong pháp học (pariyattidhamma). ‘Pavattā’ (người truyền bá) là người thuyết giảng với tư cách là giáo huấn. ‘Purato nisīdi’ (đã ngồi ở phía trước) là do trạng thái sẵn sàng tiếp nhận lời giáo huấn. 197. Dānānisaṃsasaṅkhātā lābhāti vaṇṇadānabaladānādibhedā dānassa ānisaṃsasaññitā diṭṭhadhammikā, samparāyikā ca lābhā icchitabbā. Te alābhāti te sabbe tuyhaṃ alābhā, lābhā eva na honti. Diṭṭheva dhamme paccakkhabhūte imasmiṃyeva attabhāve bhavā diṭṭhadhammikā. Samparetabbato pecca gantabbato ‘‘samparāyo’’ti laddhanāme paraloke bhavā samparāyikā. Diṭṭhadhammikā ca samparāyikā ca diṭṭhadhammikasamparāyikā. Dānānisaṃsasaṅkhātā lābhāti dānānisaṃsabhūtā lābhā. Sabbathā samameva hutvā samaṃ phalaṃ etesaṃ na ekadesenāti samasamaphalā. Piṇḍapātāti tabbisayaṃ dānamayaṃ puññamāha. 197. ‘Dānānisaṃsasaṅkhātā lābhā’ (những lợi lộc được gọi là quả báu của sự bố thí) là những lợi lộc đáng mong muốn, trong hiện tại và trong tương lai, được gọi là quả báu của sự bố thí, với các loại khác nhau như bố thí sắc đẹp, bố thí sức mạnh, v.v. ‘Te alābhā’ (đó là những sự không lợi lộc) có nghĩa là tất cả những điều đó không phải là lợi lộc của ngươi, chúng hoàn toàn không phải là lợi lộc. ‘Diṭṭhadhammikā’ (thuộc về hiện tại) là những gì xảy ra trong chính kiếp sống này, điều có thể thấy rõ. ‘Samparāyikā’ (thuộc về tương lai) là những gì xảy ra ở thế giới bên kia, được đặt tên là ‘samparāya’ vì là nơi sẽ đến sau khi chết. ‘Diṭṭhadhammikasamparāyikā’ là cả trong hiện tại và trong tương lai. ‘Dānānisaṃsasaṅkhātā lābhā’ là những lợi lộc chính là quả báu của sự bố thí. ‘Samasamaphalā’ (có quả hoàn toàn tương đương) là quả của chúng tương đương về mọi mặt, không phải chỉ một phần. ‘Piṇḍapātā’ (vật thực khất thực) ở đây chỉ công đức bố thí liên quan đến đối tượng ấy. Yadi khettavasena nesaṃ samaphalatā adhippetā, satipi ekasantānabhāve puthujjanaarahantabhāvasiddhaṃ nanu tesaṃ khettaṃ visiṭṭhanti dassetuṃ ‘‘nanu cā’’tiādimāha. Parinibbānasamatāyāti kilesaparinibbānakhandhaparinibbānabhāvena parinibbānasamatāya. ‘‘Paribhuñjitvā parinibbuto’’ti etena [Pg.173] yathā paṇītapiṇḍapātaparibhogūpatthambhitarūpakāyasannissayo dhammakāyo sukheneva kilese pariccaji, bhojanasappāyasaṃsiddhiyā evaṃ sukheneva khandhe pariccajīti evaṃ kilesapariccāgassa, khandhapariccāgassa ca sukhasiddhinimittatāya ubhinnaṃ piṇḍapātānaṃ samaphalatā jotitā. ‘‘Piṇḍapātasīsena ca piṇḍapātadānaṃ jotita’’nti vutto vāyamattho. Yathā hi sujātāya ‘‘imaṃ āhāraṃ nissāya mayhaṃ devatāya vaṇṇasukhabalādiguṇā sammadeva sampajjeyyu’’nti uḷāro ajjhāsayo tadā ahosi, evaṃ cundassapi kammāraputtassa ‘‘imaṃ āhāraṃ nissāya bhagavato vaṇṇasukhabalādiguṇā sammadeva sampajjeyyu’’nti uḷāro ajjhāsayoti evampi nesaṃ ubhinnaṃ samaphalatā veditabbā. Satipi catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattīnaṃ devasikaṃ vaḷañjanasamāpattibhāve yathā pana abhisambujjhanadivase abhinavavipassanaṃ paṭṭhapento rūpasattakādi (visuddhi. ṭī. 2.707 vitthāro) vasena cuddasahākārehi sannetvā mahāvipassanāmukhena tā samāpattiyo samāpajji, evaṃ parinibbānadivasepi sabbā tā samāpajjīti evaṃ samāpattisamatāyapi tesaṃ samaphalatā. Cundassa tāva anussaraṇaṃ uḷārataraṃ hotu bhagavato dinnabhāvena aññathattābhāvato, sujātāya pana kathaṃ devatāya dinnanti? Evaṃsaññibhāvatoti āha ‘‘sujātā cā’’tiādi. Aparabhāgeti abhisambodhito aparabhāge. Puna aparabhāgeti parinibbānato parato. Dhammasīsanti dhammānaṃ matthakabhūtaṃ nibbānaṃ. Me gahitanti mama vasena gahitaṃ. Tenāha ‘‘mayhaṃ kirā’’tiādi. Nếu sự đồng đẳng về quả của hai người ấy được chủ trương theo phương diện phước điền, thì dầu cho có sự hiện hữu của một dòng tương tục, há chẳng phải phước điền của các vị ấy là thù thắng do được thành tựu bởi trạng thái của bậc phàm phu và bậc A-la-hán hay sao? Để trình bày điều này, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “nanu cā”. Do sự đồng đẳng về trạng thái Niết-bàn có nghĩa là do sự đồng đẳng về trạng thái Niết-bàn theo phương diện phiền não Niết-bàn và uẩn Niết-bàn. Qua câu “sau khi thọ dụng, ngài đã nhập Niết-bàn,” điều này được làm sáng tỏ rằng: Giống như pháp thân, vốn nương tựa vào sắc thân được nâng đỡ bởi sự thọ dụng vật thực khất thực hảo hạng, đã từ bỏ các phiền não một cách dễ dàng, thì cũng vậy, do sự thích hợp của vật thực, ngài đã từ bỏ các uẩn một cách dễ dàng. Như thế, sự đồng đẳng về quả của hai món vật thực khất thực được làm sáng tỏ do là dấu hiệu cho sự thành tựu dễ dàng của việc từ bỏ phiền não và việc từ bỏ các uẩn. Ý nghĩa của câu “sự cúng dường vật thực khất thực được làm sáng tỏ bởi tiêu đề vật thực khất thực” đã được nói đến. Quả vậy, giống như vào lúc ấy, nàng Sujātā đã có ý hướng cao thượng rằng: “Nương vào vật thực này, mong sao các phẩm chất như là sắc đẹp, an lạc, sức mạnh của vị trời của tôi được thành tựu một cách trọn vẹn,” thì cũng vậy, người con trai của thợ rèn là Cunda đã có ý hướng cao thượng rằng: “Nương vào vật thực này, mong sao các phẩm chất như là sắc đẹp, an lạc, sức mạnh của đức Thế Tôn được thành tựu một cách trọn vẹn.” Theo cách này, sự đồng đẳng về quả của hai người ấy cũng nên được hiểu như vậy. Dầu cho có trạng thái chứng đắc thường ngày hai mươi bốn trăm ngàn ức các định chứng, nhưng giống như vào ngày chứng đắc Chánh Đẳng Giác, khi thiết lập thiền quán mới mẻ, ngài đã nhập vào các định chứng ấy qua cửa ngõ của đại thiền quán sau khi đã kết nối chúng theo mười bốn cách, bắt đầu với bảy loại sắc (chi tiết trong Visuddhi. ṭī. 2.707), thì cũng vậy, vào ngày nhập Niết-bàn, ngài cũng đã nhập vào tất cả các định chứng ấy. Như thế, sự đồng đẳng về quả của hai người ấy cũng là do sự đồng đẳng về các định chứng. Trước hết, sự tưởng nhớ của Cunda là cao thượng hơn do đã được dâng đến đức Thế Tôn và không có sự khác biệt. Nhưng làm thế nào mà của nàng Sujātā lại được dâng đến vị trời? Do có sự nhận thức như vậy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “sujātā cā”. “Vào lúc sau” có nghĩa là vào lúc sau khi chứng đắc Chánh Đẳng Giác. “Lại nữa, vào lúc sau” có nghĩa là sau khi nhập Niết-bàn. “Pháp tối thượng” có nghĩa là Niết-bàn, là đỉnh cao của các pháp. “Đã được ta nắm giữ” có nghĩa là đã được nắm giữ bởi quyền năng của ta. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “mayhaṃ kirā”. Adhipatibhāvo ādhipateyyanti āha ‘‘jeṭṭhabhāvasaṃvattaniyaka’’nti. Trạng thái làm chủ là quyền làm chủ, ngài đã nói là “điều dẫn đến trạng thái tối thượng”. Saṃvareti sīlasaṃvare. Veranti pāṇātipātādipañcavidhaṃ veraṃ. Tañhi veridhammabhāvato, verahetutāya ca ‘‘vera’’nti vuccati. Kosallaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena yutto kusaloti āha ‘‘kusalo pana ñāṇasampanno’’ti. Ñāṇasampadā nāma ñāṇapāripūrī, sā ca aggamaggavasena veditabbā, aggamaggo ca niravasesato kilese pajahatīti āha ‘‘ariyamaggena…pe… jahātī’’ti. Imaṃ pāpakaṃ jahitvāti dānena tāva lobhamacchariyādipāpakaṃ, sīlena pāṇātipātādipāpakaṃ jahitvā tadaṅgavasena pahāya tato samathavipassanādhammehi vikkhambhanavasena, tato maggapaṭipāṭiyā samucchedavasena anavasesaṃ pāpakaṃ pahāya. Tathā [Pg.174] pahīnattā eva rāgādīnaṃ khayā kilesanibbānena sabbaso kilesavūpasamena nibbuto parinibbutoti saupādisesāya nibbānadhātuyā desanāya kūṭaṃ gaṇhanto ‘‘iti cundassa…pe… sampassamāno udānaṃ udānesī’’ti. Trong sự phòng hộ có nghĩa là trong sự phòng hộ của giới. Oán thù có nghĩa là năm loại oán thù bắt đầu với sát sanh. Điều ấy được gọi là “oán thù” vì có bản chất là pháp của kẻ thù và do là nguyên nhân của oán thù. Sự thiện xảo được gọi là trí tuệ, người được hợp thành với điều ấy là người thiện xảo, ngài đã nói là “còn người thiện xảo là người thành tựu trí tuệ”. Sự thành tựu trí tuệ là sự viên mãn của trí tuệ, và điều ấy nên được hiểu theo phương diện đạo cao nhất. Và đạo cao nhất đoạn trừ các phiền não không còn dư sót, nên ngài đã nói là “bởi Thánh đạo... đoạn trừ”. Sau khi đã từ bỏ điều ác này có nghĩa là: Trước hết, sau khi đã từ bỏ điều ác là tham lam, keo kiệt, v.v... bằng sự bố thí; sau khi đã từ bỏ điều ác là sát sanh, v.v... bằng giới, đã từ bỏ theo phương thức chi phần; sau đó, bằng các pháp chỉ và quán theo phương thức đè nén; sau đó, theo thứ tự của các đạo theo phương thức đoạn tuyệt, đã từ bỏ điều ác không còn dư sót. Do đã được từ bỏ như vậy, nên do sự đoạn tận của tham ái, v.v..., do phiền não Niết-bàn, do sự lắng dịu hoàn toàn các phiền não, vị ấy được tịch tịnh, được hoàn toàn tịch tịnh. Khi đưa bài thuyết giảng đến đỉnh điểm với hữu dư y Niết-bàn giới, ngài đã nói rằng: “Như vậy, trong khi thấy rõ... đối với Cunda... ngài đã thốt lên lời cảm hứng”. Catutthabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về phẩm thứ tư đã kết thúc. Yamakasālavaṇṇanā Phần giải về cặp cây Sālā 198. Evaṃ taṃ kusinārāyaṃ hotīti yathā anurādhapurassa thūpārāmo dakkhiṇapacchimadisāyaṃ, evaṃ taṃ uyyānaṃ kusinārāya dakkhiṇapacchimadisāyaṃ hoti. Tasmāti yasmā nagaraṃ pavisitukāmā uyyānato upecca vattanti gacchanti etenāti ‘‘upavattana’’nti vuccati, taṃ sālapantibhāvena ṭhitaṃ sālavanaṃ. Antarenāti vemajjhe. Tassa kira mañcakassāti tattha paññapiyamānassa tassa mañcakassa. Tatrāpi…pe… eko pādabhāgassa, tasmā ‘‘antarena yamakasālāna’’nti vuttaṃ. Saṃsibbitvāti aññamaññaāsattaviṭapasākhatāya saṃsibbitvā viya. ‘‘Ṭhitasākhā’’tipi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘uttarasīsakaṃ mañcakaṃ paññapehī’’ti vuttaṃ, taṃ pacchimadassanaṃ daṭṭhuṃ āgatānaṃ devatānaṃ daṭṭhuṃ yogyatāvasena vuttaṃ. Keci pana ‘‘uttaradisāvilokanamukhaṃ pubbadisāsīsakaṃ katvā mañcakaṃ paññapehīti attho’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. 198. “Như vậy, nơi ấy ở tại Kusinārā” có nghĩa là: Giống như tu viện Thūpārāma ở về hướng tây nam của thành Anurādhapura, khu vườn ấy cũng ở về hướng tây nam của thành Kusinārā. Do đó, bởi vì những người muốn đi vào thành phố, sau khi đi đến từ khu vườn, họ đi qua (vattanti) hoặc đi (gacchanti) bằng con đường này, nên nơi ấy được gọi là “Upavattana.” Đó là khu rừng Sālā đứng thành một hàng cây Sālā. “Ở giữa” có nghĩa là ở chính giữa. “Của chính chiếc giường ấy” có nghĩa là của chiếc giường đang được chuẩn bị ở nơi ấy. Ở đó cũng vậy... một cây ở phía chân giường. Do đó, đã được nói là “ở giữa cặp cây Sālā.” “Đan vào nhau” có nghĩa là giống như được khâu lại với nhau do các cành nhánh quyện vào nhau. Trong Chú giải cũng nói là “các cành cây đứng yên.” Còn điều đã được nói trong Pāḷi rằng: “Hãy dọn một chiếc giường với đầu hướng về phía bắc,” điều ấy được nói vì sự thích hợp cho các vị trời đã đến để chiêm ngưỡng lần cuối cùng có thể nhìn thấy. Tuy nhiên, một số người nói rằng ý nghĩa là: “Hãy dọn một chiếc giường với đầu hướng về phía đông, mặt nhìn về hướng bắc.” Đó chỉ là ý kiến của họ. Ete nāgānamuttamāti ete gottato gocariādināmakā hatthināgesu balena seṭṭhatamā. Majjhimaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.148) pana keci hatthino ito aññathā āgatā, so pana nesaṃ nāmamattakato bhedo daṭṭhabbo. “Những con voi này là tối thượng” có nghĩa là những con voi này, có tên là Gocari, v.v... theo dòng dõi, là những con voi đực ưu tú nhất về sức mạnh. Tuy nhiên, trong Chú giải Trung Bộ Kinh (ma. ni. aṭṭha. 1.148), một số con voi được đề cập khác với ở đây. Sự khác biệt ấy của chúng nên được xem chỉ là sự khác biệt về tên gọi. Paribhuttakālato paṭṭhāya…pe… parikkhayaṃ gataṃ, ‘‘na pana paribhuttappaccayā’’ti heṭṭhā vuttanayeneva attho daṭṭhabbo. Caṅgavāreti ūmiyaṃ. Katokāsassa kammassa vasena yathāsamuṭṭhito rogo ārogyaṃ abhimaddatīti katvā etamatthaṃ dassento ‘‘viyā’’ti vuttaṃ. Yasmā bhagavā heṭṭhā vuttanayena kappaṃ, kappāvasesaṃ vā ṭhātuṃ samattho eva, tattakaṃ kālaṃ [Pg.175] ṭhāne payojanābhāvato āyusaṅkhāre ossajjitvā tādisassa kammassa okāsaṃ adāsi, tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘viyā’’tipi vattuṃ yujjatiyeva. Kể từ lúc đã thọ dụng... cho đến... đã đi đến sự tiêu hủy, ý nghĩa nên được hiểu theo phương cách đã được nói ở dưới là 'chứ không phải do duyên đã thọ dụng'. Caṅgavāra là trong lượn sóng. Do vì nghiệp đã được tạo cơ hội, căn bệnh đã khởi lên đúng như thế đã áp đảo tình trạng không bệnh, vì lý do ấy, để trình bày ý nghĩa này, từ 'viya' (dường như) đã được nói đến. Bởi vì đức Thế Tôn, theo phương cách đã được nói ở dưới, quả thật là có khả năng an trú một kiếp hoặc phần còn lại của kiếp, nhưng do không có lợi ích trong việc an trú khoảng thời gian chừng ấy, ngài đã xả bỏ hành về tuổi thọ và đã cho cơ hội cho nghiệp như thế ấy. Do đó, để trình bày ý nghĩa này, việc nói 'viya' (dường như) cũng là hợp lý. Kusalaṃ kātabbaṃ maññissanti ‘‘evaṃ mahapphalaṃ, evaṃ mahānisaṃsaṃ, mahānubhāvañca taṃ kusala’’nti. Họ sẽ nghĩ rằng việc thiện nên được làm, (nghĩ rằng): 'Việc thiện ấy có quả lớn như vậy, có lợi ích lớn như vậy, và có oai lực lớn'. Ekassāpi sattassa vaṭṭadukkhavūpasamo buddhānaṃ garutaro hutvā upaṭṭhāti atidullabhabhāvato, tasmā ‘‘aparampi passatī’’tiādi vuttaṃ, svāyamattho māgaṇḍiyasuttena (su. ni. 841) dīpetabbo. Sự lắng dịu khổ đau của vòng luân hồi của dù chỉ một chúng sanh, do bản chất vô cùng khó được, hiện khởi lên đối với các đức Phật như là điều trọng đại hơn. Do đó, câu 'còn thấy điều khác nữa' v.v... đã được nói đến. Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng kinh Māgaṇḍiya (Kinh Tập, 841). Tatiyaṃ pana kāraṇaṃ sattānaṃ uppajjanakaanatthapariharaṇanti taṃ dassento puna ‘‘aparampi passatī’’tiādimāha. Còn lý do thứ ba là sự tránh khỏi điều bất lợi sắp sanh khởi cho các chúng sanh, để trình bày điều ấy, ngài lại nói 'còn thấy điều khác nữa' v.v... Sīhaseyyanti. Ettha sayanaṃ seyyā, sīhassa viya seyyā sīhaseyyā, taṃ sīhaseyyaṃ. Atha vā sīhaseyyanti seṭṭhaseyyaṃ, yadidaṃ atthadvayaṃ parato āgamissati. Về tướng nằm của sư tử. Ở đây, sự nằm là seyyā. Tướng nằm giống như của sư tử là sīhaseyyā (tướng nằm của sư tử). Đó là tướng nằm của sư tử. Hoặc là, sīhaseyyā có nghĩa là tướng nằm cao thượng. Hai ý nghĩa này sẽ được đề cập ở phần sau. ‘‘Vāmena passena sentī’’ti evaṃ vuttā kāmabhogiseyyā, dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi dakkhiṇahatthassa sarīraggahaṇādiyogakkhamato, purisavasena cetaṃ vuttaṃ. Tướng nằm của người hưởng dục được nói đến như vầy: 'Họ nằm nghiêng về bên trái'. Không có cái gọi là người nằm nghiêng về bên phải, do tay phải thích hợp cho việc cầm nắm các dụng cụ, v.v... Và điều này được nói theo phương diện của người nam. Ekena passena sayituṃ na sakkonti dukkhuppattito. Họ không thể nằm nghiêng về một bên do sự sanh khởi của khổ. Ayaṃ sīhaseyyāti ayaṃ evaṃ vuttā sīhaseyyā. ‘‘Tejussadattā’’ti iminā sīhassa abhīrubhāvaṃ dasseti. Bhīrukā hi sesamigā attano āsayaṃ pavisitvā santāsapubbakaṃ yathā tathā sayanti, sīho pana abhīrubhāvato satokārī bhikkhu viya satiṃ upaṭṭhāpetvāva sayati. Tenāha ‘‘purimapāde’’tiādi. Dakkhiṇe purimapāde vāmassa purimapādassa ṭhapanavasena dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā. Pacchimapādeti dve pacchimapāde. Vuttanayeneva idhāpi ekasmiṃ ṭhāne pādaṭṭhapanaṃ veditabbaṃ, ṭhitokāsasallakkhaṇaṃ abhīrubhāveneva. ‘‘Sīsaṃ pana ukkhipitvā’’tiādinā vuttā sīhakiriyā anutrāsapabujjhanaṃ viya abhīrubhāvasiddhā dhammatāvasenevāti veditabbā. Sīhavijambhitavijambhanaṃ ativelaṃ ekākārena ṭhapitānaṃ sarīrāvayavānaṃ gamanādikiriyāsu yogyabhāvāpādanatthaṃ. Tikkhattuṃ sīhanādanadanaṃ appesakkhamigajātapariharaṇatthaṃ. Đây là tướng nằm của sư tử, đây là tướng nằm của sư tử được nói đến như vậy. Bằng câu 'do có uy lực nổi bật', (chú giải) trình bày trạng thái không sợ hãi của sư tử. Quả vậy, các loài thú khác là những kẻ nhút nhát, sau khi đi vào nơi ở của mình, chúng nằm một cách ngẫu nhiên với sự kinh hãi đi trước. Còn sư tử, do trạng thái không sợ hãi, nó nằm sau khi đã thiết lập niệm, giống như vị tỳ khưu có chánh niệm. Do đó, ngài nói 'chân trước' v.v... Sau khi đặt hai chân trước tại một nơi, bằng cách đặt chân trước bên trái lên chân trước bên phải. (Và) hai chân sau. Ở đây cũng vậy, việc đặt chân tại một nơi nên được hiểu theo phương cách đã nói. Việc ghi nhận nơi đã đứng cũng chính là do trạng thái không sợ hãi. Hành động của sư tử được nói đến bằng câu 'còn đầu thì nâng lên' v.v..., giống như việc thức dậy không kinh hãi, nên được hiểu là được thành tựu do trạng thái không sợ hãi, chỉ do bản chất tự nhiên. Việc sư tử vươn vai là để làm cho các phần thân thể đã được đặt trong một tư thế quá lâu trở nên thích hợp cho các hành động đi lại, v.v... Việc rống lên tiếng rống sư tử ba lần là để xua đuổi các loài thú có thế lực yếu kém. Seti [Pg.176] abyāvaṭabhāvena pavattati etthāti seyyā, catutthajjhānameva seyyā catutthajjhānaseyyā. Kiṃ pana taṃ catutthajjhānanti? Ānāpānacatutthajjhānaṃ, tato hi vuṭṭhahitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā bhagavā anukkamena aggamaggaṃ adhigantvā tathāgato jātoti. ‘‘Tayidaṃ padaṭṭhānaṃ nāma, na seyyā, tathāpi yasmā ‘catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyī’ti (dī. ni. 2.219) vakkhati, tasmā lokiyacatutthajjhānasamāpatti eva tathāgataseyyā’’ti keci, evaṃ sati parinibbānakālikāva tathāgataseyyāti āpajjati, na ca bhagavā lokiyacatutthajjhānasamāpajjanabahulo vihāsi. Aggaphalavasena pavattaṃ panettha catutthajjhānaṃ veditabbaṃ. Tattha yathā sattānaṃ niddupagamanalakkhaṇā seyyā bhavaṅgacittavasena hoti, sā ca nesaṃ paṭhamajātisamanvayā yebhuyyavuttikā, evaṃ bhagavato ariyajātisamanvayaṃ yebhuyyavuttikaṃ aggaphalabhūtaṃ catutthajjhānaṃ ‘‘tathāgataseyyā’’ti veditabbaṃ. Sīhaseyyā nāma seṭṭhaseyyāti āha ‘‘uttamaseyyā’’ti. Nơi mà người ta nằm, hiện hữu trong trạng thái không bận rộn, đó là seyyā (tướng nằm). Chính thiền thứ tư là tướng nằm, (gọi là) tướng nằm của thiền thứ tư. Vậy thiền thứ tư ấy là gì? Là thiền thứ tư của niệm hơi thở. Vì rằng, sau khi xuất khỏi thiền ấy, phát triển tuệ quán, đức Thế Tôn đã tuần tự chứng đắc đạo cao tột và đã trở thành bậc Như Lai. Một số vị nói: 'Đây được gọi là nền tảng, không phải là tướng nằm. Tuy nhiên, vì sẽ được nói rằng 'sau khi xuất khỏi thiền thứ tư, đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn ngay sau đó' (Trường Bộ Kinh 2.219), do đó, chính sự nhập thiền thứ tư hiệp thế là tướng nằm của Như Lai'. Nếu vậy, sẽ dẫn đến kết luận rằng tướng nằm của Như Lai chỉ có vào lúc nhập Niết-bàn. Và đức Thế Tôn đã không an trú thường xuyên trong việc nhập thiền thứ tư hiệp thế. Ở đây, thiền thứ tư nên được hiểu là trạng thái diễn tiến theo phương diện của quả vị cao tột. Trong đó, giống như tướng nằm của các chúng sanh có đặc tính đi vào giấc ngủ là do tâm hữu phần, và tướng nằm ấy của họ, liên quan đến sự sanh khởi đầu tiên, thường được gọi như vậy; cũng vậy, thiền thứ tư, là quả vị cao tột, liên quan đến sự sanh khởi của bậc Thánh của đức Thế Tôn, thường được gọi là 'tướng nằm của Như Lai', nên được hiểu như vậy. Tướng nằm của sư tử có nghĩa là tướng nằm cao thượng, ngài nói là 'tướng nằm tối thượng'. Natthi etissā uṭṭhānanti anuṭṭhānā, seyyā, taṃ anuṭṭhānaseyyaṃ. ‘‘Ito uṭṭhahissāmī’’ti manasikārassa abhāvato ‘‘uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā’’ti na vuttaṃ. Etthāti etasmiṃ anuṭṭhānaseyyupagamane. Kāyavasena anuṭṭhānaṃ, na cittavasena, cittavasena ca anuṭṭhānaṃ nāma niddupagamananti tadabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niddāvasenā’’tiādi vuttaṃ. Bhavaṅgassāti niddupagamanalakkhaṇassa bhavaṅgassa. Không có sự trỗi dậy từ tướng nằm này, nên gọi là anuṭṭhānā (không trỗi dậy), là tướng nằm, đó là tướng nằm không trỗi dậy. Do không có sự tác ý 'Ta sẽ trỗi dậy từ đây', nên không nói là 'sau khi tác ý tưởng trỗi dậy'. Ettha (ở đây) có nghĩa là trong việc đi vào tướng nằm không trỗi dậy này. Sự không trỗi dậy là theo phương diện của thân, không phải theo phương diện của tâm. Và sự không trỗi dậy theo phương diện của tâm được gọi là đi vào giấc ngủ, để trình bày sự không có điều đó, câu 'do bởi giấc ngủ' v.v... đã được nói đến. Của hữu phần có nghĩa là của hữu phần có đặc tính đi vào giấc ngủ. Sabbapāliphullāti sabbatthakameva vikasanavasena phullā, na ekadesavikasanavasena. Tenāha ‘‘sabbe samantato pupphitā’’ti. Ekacchannāti samphullapupphehi ekākārena sabbattheva chāditā. Ullokapadumānīti heṭṭhā olokentāni viya tiṭṭhanapadumāni. Morapiñchakalāpo viya pañcavaṇṇapupphasañchāditattā. Sabbapāliphullā có nghĩa là nở rộ khắp nơi bằng cách nở bung, không phải bằng cách nở một phần. Do đó, ngài nói 'tất cả đều nở hoa khắp xung quanh'. Ekacchannā có nghĩa là được che phủ khắp nơi một cách đồng nhất bởi những bông hoa đã nở rộ. Ullokapadumāni có nghĩa là những hoa sen đứng như thể đang nhìn xuống dưới. Do được che phủ bởi những bông hoa năm màu, giống như một bó lông công. Nandapokkharaṇīsambhavānīti nandapokkharaṇītīrasambhavāni. Mahātumbamattanti āḷhakamattaṃ. Paviṭṭhānīti khittāni. Sarīrameva okirantīti sarīrameva ajjhokiranti. Nandapokkharaṇīsambhavāni có nghĩa là sanh ra ở bờ hồ sen Nandā. Mahātumbamattaṃ có nghĩa là cỡ một āḷhaka. Paviṭṭhāni có nghĩa là được tung rải. Rải lên chính thân thể có nghĩa là bao phủ chính thân thể. Devatānaṃ [Pg.177] upakappanacandanacuṇṇānīti saṭṭhipi paññāsampi yojanāni vāyanakasetavaṇṇacandanacuṇṇāni. Dibbagandhajālacuṇṇānīti dibbagandhadibbacuṇṇāni. Haritālaañjanacuṇṇādīnipi dibbāni paramasugandhāni evāti veditabbāni. Tenevāha ‘‘sabbadibbagandhavāsavikatiyo’’ti. ‘Bột chiên-đàn thích hợp cho chư thiên’ (nghĩa là) các loại bột chiên-đàn có màu trắng như tấm vải được dệt, bay xa năm mươi, sáu mươi do-tuần. ‘Bột có mạng lưới hương thơm của chư thiên’ (nghĩa là) bột của chư thiên có hương thơm của chư thiên. Cũng nên được hiểu rằng các loại bột như hùng hoàng, thuốc vẽ mắt, v.v... cũng là của chư thiên, có hương thơm tuyệt hảo. Vì thế, ngài đã nói ‘tất cả các loại hương liệu và vật phẩm được chế biến có hương thơm của chư thiên’. Ekacakkavāḷe sannipatitvā antalikkhe vajjanti mahābhinikkhamanakāle viya. Sau khi hội họp lại ở một thế giới, (chư thiên) đi trong hư không giống như trong lúc đại xuất gia. Tāti devatā. Ganthamānā vāti mālaṃ racantiyo eva. Apariniṭṭhitā vāti yathādhippāyaṃ pariyositā eva. Hatthena hatthanti attano hatthena parassa hatthaṃ. Gīvāya gīvanti kaṇṭhagāhavasena attano gīvāya parassa gīvaṃ. Gahetvāti āmasitvā. Mahāyaso mahāyasoti āmeḍitavasena aññamaññaṃ ālāpavacanaṃ. Tā (họ) là chư thiên. Ganthamānā vā (đang kết) chính là đang kết vòng hoa. Apariniṭṭhitā vā (chưa hoàn tất) chính là chưa được hoàn tất theo ý định. Hatthena hatthaṃ (tay trong tay) là tay của mình (nắm) tay của người khác. Gīvāya gīvaṃ (cổ kề cổ) là cổ của mình (kề) cổ của người khác theo cách choàng cổ. Gahetvā (sau khi nắm lấy) là sau khi chạm vào. Mahāyaso mahāyaso (bậc đại danh tiếng, bậc đại danh tiếng) là lời nói chuyện với nhau theo cách lặp lại. 199. Mahantaṃ ussāhanti tathāgatassa pūjāsakkāravasena pavattiyamānaṃ mahantaṃ ussāhaṃ disvā. 199. (Họ nỗ lực to lớn) sau khi thấy sự nỗ lực to lớn đang được tiến hành do sự cúng dường và tôn trọng đối với đức Như Lai. Sāyeva pana paṭipadāti pubbabhāgapaṭipadā eva. Anucchavikattāti adhigantabbassa navavidhalokuttaradhammassa anurūpattā. ‘Chính là con đường thực hành ấy’ chính là con đường thực hành trong giai đoạn đầu. ‘Do sự thích hợp’ là do sự tương xứng với chín loại pháp siêu thế cần được chứng ngộ. Sīlanti cārittasīlamāha. Ācārapaññattīti cārittasīlaṃ. Yāva gotrabhutoti yāva gotrabhuñāṇaṃ, tāva pavattetabbā samathavipassanā sammāpaṭipadā. Idāni taṃ sammāpaṭipadaṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Jinakāḷasuttanti jinamahāvaḍḍhakinā ṭhapitaṃ vajjetabbagahetabbadhammasandassanakāḷasuttaṃ sikkhāpadamariyādaṃ, upāsakopāsikāvāresu ‘‘gandhapūjaṃ mālāpūjaṃ karotī’’ti vacanaṃ cārittasīlapakkhe ṭhapetvā karaṇaṃ sandhāya vuttaṃ, tena bhikkhubhikkhunīnampi tathākaraṇaṃ anuññātamevāti daṭṭhabbaṃ. Với từ Sīlaṃ (giới), ngài nói đến tác hạnh giới. Ācārapaññatti (sự chế định về cách hành xử) là tác hạnh giới. Yāva gotrabhu (cho đến khi chuyển tộc) là cho đến khi có trí chuyển tộc, chừng đó con đường thực hành chân chánh là thiền chỉ và thiền quán cần được tiến hành. Bây giờ, để làm sáng tỏ con đường thực hành chân chánh ấy theo phương pháp phủ định và khẳng định, (câu) bắt đầu bằng ‘tasmā’ (do đó) đã được nói đến. Jinakāḷasuttaṃ (đường mực của đấng chiến thắng) là đường mực chỉ rõ các pháp nên tránh và nên thực hành, là giới hạn của các điều học, đã được thiết lập bởi đấng Chiến Thắng, vị đại kiến trúc sư. Lời nói ‘thực hiện việc cúng dường hương, cúng dường vòng hoa’ trong các phận sự của cận sự nam và cận sự nữ đã được nói đến liên quan đến việc thực hành sau khi đã đặt vào trong phạm vi của tác hạnh giới. Do đó, nên được thấy rằng việc thực hành như vậy cũng đã được cho phép đối với các tỳ-khưu và tỳ-khưu-ni. Ayañhīti dhammānudhammapaṭipadaṃ sandhāya vadati. (Với câu) ‘Ayañhi’ (bởi vì đây là), ngài nói liên quan đến con đường thực hành pháp và tùy pháp. Upavāṇattheravaṇṇanā Phần giải về trưởng lão Upavāṇa. 200. Apanesīti ṭhitappadesato yathā apagacchati, evamakāsi, na pana nibbhacchi. Tenāha ‘‘ānando’’tiādi. Vuttasadisā vāti samacittapariyāyadesanāyaṃ (a. ni. 2.37) vuttasadisā eva. Āvārentoti chādento. 200. Apanesi (đã cho lui ra) là ngài đã làm cho (vị ấy) đi khỏi nơi đang đứng, chứ không phải là đã quở trách. Vì thế, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘Ānanda’. Vuttasadisā vā (hoặc tương tự như đã được nói) chính là tương tự như đã được nói trong bài thuyết giảng về pháp thoại có tâm tương đồng (A. Ni. 2.37). Āvārento (đang che khuất) là đang che lấp. Yasmā [Pg.178] kassapassabuddhassa cetiye ārakkhadevatā ahosi, tasmā therova tejussado, na aññe arahantoti ānetvā yojanā. Bởi vì (vị ấy) đã là vị trời hộ trì ở bảo tháp của đức Phật Kassapa, cho nên chính vị trưởng lão là người có uy lực, chứ không phải các vị A-la-hán khác. Đây là cách liên kết sau khi đã dẫn ra. Idāni āgamanato paṭṭhāya tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘vipassimhi kira sammāsambuddhe’’tiādi āraddhaṃ. ‘‘Cātumahārājikā devatā’’ti idaṃ gobalībaddañāyena gahetabbaṃ bhummadevatādīnampi tappariyāpannattā. Tesaṃ manussānaṃ. Bây giờ, để trình bày ý nghĩa ấy một cách chi tiết, bắt đầu từ sự xuất hiện, (câu chuyện) bắt đầu bằng ‘Vipassimhi kira sammāsambuddhe’ (tương truyền, vào thời đức Chánh Đẳng Giác Vipassī) đã được bắt đầu. Cụm từ ‘chư thiên ở cõi Tứ Đại Thiên Vương’ này nên được hiểu theo phương pháp ‘con bò đực và con bò’ (nghĩa là kể một phần để bao hàm toàn thể), do các vị địa thiên, v.v... cũng được bao gồm trong đó. Của những người ấy. Tatthāti kassapassa bhagavato cetiye. Tattha (ở đó) là ở bảo tháp của đức Thế Tôn Kassapa. 201. Adhivāsentīti rocenti. 201. Adhivāsenti (chấp nhận) là làm cho hài lòng. Chinnapāto viya chinnapāto, taṃ chinnapātaṃ, bhāvanapuṃsakaniddeso yaṃ. Āvaṭṭantīti abhimukhabhāvena vaṭṭanti. Yattha patitā, tato katipayaratanaṭṭhānaṃ vaṭṭanavaseneva gantvā puna yathāpatitameva ṭhānaṃ vaṭṭanavasena āgacchanti. Tenāha ‘‘āvaṭṭantiyo patitaṭṭhānameva āgacchantī’’ti. Vivaṭṭantīti yattha patitā, tato vinivaṭṭanti. Tenāha ‘‘patitaṭṭhānato parabhāgaṃ vaṭṭamānā gacchantī’’ti. Purato vaṭṭanaṃ āvaṭṭanaṃ, itaraṃ tividhampi vivaṭṭananti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Devatā dhāretuṃ na sakkoti udakaṃ viya osīdanato. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Tatthāti pakatipathaviyaṃ. Devatā osīdanti dhātūnaṃ saṇhasukhumālabhāvato. Pathaviyaṃ pathaviṃ māpesunti pakatipathaviyaṃ attano sarīraṃ dhāretuṃ samatthaṃ iddhānubhāvena pathaviṃ māpesuṃ. Chinnapāto (bị cắt rời) giống như vật bị cắt rời. Taṃ chinnapātaṃ (vật bị cắt rời ấy), đây là sự chỉ định ở trung tính theo nghĩa trừu tượng. Āvaṭṭanti (lăn tới) là lăn theo hướng đối diện. Nơi nào đã rơi xuống, từ đó đi đến một nơi cách vài ratana bằng cách lăn, rồi lại trở về chính nơi đã rơi xuống bằng cách lăn. Vì thế, ngài đã nói ‘lăn tới, chúng trở về chính nơi đã rơi’. Vivaṭṭanti (lăn đi) là lăn khỏi nơi đã rơi xuống. Vì thế, ngài đã nói ‘lăn đi, chúng đi đến phần bên kia từ nơi đã rơi’. Để chỉ ra rằng việc lăn về phía trước là āvaṭṭanaṃ (lăn tới), còn ba loại kia là vivaṭṭanaṃ (lăn đi), (câu) bắt đầu bằng ‘apica’ (hơn nữa) đã được nói đến. (Mặt đất) không thể nâng đỡ chư thiên do sự lún xuống giống như nước. Vì thế, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘tattha’ (ở đó). Tattha (ở đó) là trên mặt đất thông thường. Chư thiên bị lún xuống do bản chất vi tế, tinh diệu của các yếu tố (cấu thành thân thể). Pathaviyaṃ pathaviṃ māpesuṃ (họ đã hóa hiện mặt đất trên mặt đất) là trên mặt đất thông thường, họ đã hóa hiện ra mặt đất có khả năng nâng đỡ thân thể của mình bằng thần thông. Kāmaṃ domanasse asatipi ekacco rāgo hotiyeva, rāge pana asati domanassassa asambhavo evāti tadekaṭṭhabhāvatoti āha ‘‘vītarāgāti pahīnadomanassā’’ti. Silāthambhasadisā iṭṭhāniṭṭhesu nibbikāratāya. Thật vậy, dù không có ưu, một số tham ái vẫn có; nhưng khi không có tham ái, ưu chắc chắn không thể có. Do đó, vì chúng có cùng một bản chất, ngài đã nói ‘vītarāgā (đã ly tham) là đã đoạn trừ ưu’. Giống như cột đá do sự không biến đổi đối với các đối tượng khả ái và không khả ái. Catusaṃvejanīyaṭṭhānavaṇṇanā Phần giải về bốn thánh tích tạo sự xúc động. 202. Apāragaṅgāyāti gaṅgāya orambhāge. ‘‘Saṅkārachaḍḍakasammajjaniyo gahetvā’’tiādi attano attano vasanaṭṭhāne vattakaraṇākāradassanaṃ. ‘‘Evaṃ dvīsu kālesū’’tiādi nidassanatthaṃ paccāmasanaṃ, taṃ heṭṭhā adhigataṃ. 202. Apāragaṅgāya (bên kia sông Gaṅgā) là ở bờ bên này của sông Gaṅgā. (Câu) bắt đầu bằng ‘Saṅkārachaḍḍakasammajjaniyo gahetvā’ (sau khi lấy đồ hốt rác và chổi) là sự trình bày về cách thức thực hành phận sự ở nơi ở của chính mình. (Câu) bắt đầu bằng ‘Evaṃ dvīsu kālesū’ (như vậy, vào hai thời điểm) là sự xem xét lại nhằm mục đích minh họa, điều ấy đã được hiểu ở dưới. Kammasādhano [Pg.179] sambhāvanattho bhāvanīya-saddoti āha ‘‘manasā bhāvite sambhāvite’’ti. Dutiyavikappe pana bhāvanaṃ, vaḍḍhanañca paṭipakkhapahānatoti āha ‘‘ye vā’’tiādi. Từ ‘bhāvanīya’ (nên được tu tập) có nghĩa là ‘nên được tôn kính,’ là một từ được hình thành theo nghĩa nghiệp. Vì thế, ngài đã nói ‘manasā bhāvite sambhāvite’ (được tu tập, được tôn kính bằng tâm). Còn trong trường hợp thứ hai, sự tu tập và sự phát triển là do sự đoạn trừ các pháp đối nghịch. Vì thế, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘ye vā’ (hoặc những ai). Buddhādīsu tīsu vatthūsu pasannacittassa, na kammaphalasaddhāmattena. Sā cassa saddhāsampadā evaṃ veditabbāti phalena hetuṃ dassento ‘‘vattasampannassā’’ti āha. Saṃvego nāma sahottappañāṇaṃ, abhijātiṭṭhānādīnipi tassa uppattihetūni bhavantīti āha ‘‘saṃvegajanakānī’’ti. (Điều này nói về) người có tâm tịnh tín đối với ba đối tượng là đức Phật, v.v..., chứ không phải chỉ đơn thuần là niềm tin vào nghiệp và quả của nghiệp. Và để chỉ ra rằng niềm tin đầy đủ của người ấy nên được hiểu như thế này, ngài đã chỉ ra nguyên nhân bằng kết quả và nói ‘vattasampannassa’ (của người có đầy đủ phận sự). Sự xúc động (saṃvego) là trí tuệ đi kèm với sự hổ thẹn và ghê sợ tội lỗi. Và vì các nơi sinh trưởng cao quý, v.v... cũng là nguyên nhân phát sinh của nó, ngài đã nói ‘saṃvegajanakāni’ (tạo ra sự xúc động). Cetiyapūjanatthaṃ cārikā cetiyacārikā. Sagge patiṭṭhahissantiyeva buddhaguṇārammaṇāya kusalacetanāya saggasaṃvattaniyabhāvato. Việc du hành nhằm mục đích cúng dường bảo tháp là cetiyacārikā (du hành chiêm bái bảo tháp). Họ chắc chắn sẽ được tái sanh ở cõi trời do thiện tư có ân đức của đức Phật làm đối tượng có khả năng dẫn đến cõi trời. Ānandapucchākathāvaṇṇanā Phần giải về câu chuyện các câu hỏi của ngài Ānanda. 203. Etthāti mātugāme. Ayaṃ uttamā paṭipatti, yadidaṃ adassanaṃ, dassanamūlakattā tappaccayānaṃ sabbānatthānaṃ. Lobhoti kāmarāgo. Cittacalanā paṭipattiantarāyakaro cittakkhobho. Murumurāpetvāti saaṭṭhikaṃ katvā khādane anuravadassanaṃ. Aparimitaṃ kālaṃ dukkhānubhavanaṃ aparicchinnadukkhānubhavanaṃ. Vissāsoti visaṅgo ghaṭṭanābhāvo. Otāroti tattha cittassa anuppaveso. Asihatthena verīpurisena, pisācenāpi khāditukāmena. Āsīdeti akkamanādivasena bādheyya. Assāti mātugāmassa. Pabbajitehi kattabbakammanti āmisapaṭiggahaṇādi pabbajitehi kātabbaṃ kammaṃ. Satīti vā kāyagatāsati upaṭṭhāpetabbā. 203. Etthāti mātugāme: ‘Ở đây’ là trong người nữ. Ayaṃ uttamā paṭipatti, yadidaṃ adassanaṃ, dassanamūlakattā tappaccayānaṃ sabbānatthānaṃ: Đây là sự thực hành tối thượng, đó là không thấy, vì việc thấy là gốc rễ của tất cả những điều bất lợi do duyên ấy. Lobhoti kāmarāgo: ‘Lòng tham’ là ái dục. Cittacalanā paṭipattiantarāyakaro cittakkhobho: Sự dao động của tâm là sự khuấy động của tâm, là điều gây trở ngại cho sự thực hành. Murumurāpetvāti saaṭṭhikaṃ katvā khādane anuravadassanaṃ: ‘Nhai rau ráu’ là việc thể hiện âm thanh tương ứng trong khi ăn, sau khi đã làm cho có xương. Aparimitaṃ kālaṃ dukkhānubhavanaṃ aparicchinnadukkhānubhavanaṃ: Sự trải nghiệm khổ trong thời gian không giới hạn là sự trải nghiệm khổ không xác định. Vissāsoti visaṅgo ghaṭṭanābhāvo: ‘Sự thân mật’ là không dính mắc, không có sự va chạm. Otāroti tattha cittassa anuppaveso: ‘Cơ hội’ là sự thâm nhập của tâm vào trong đó. Asihatthena verīpurisena, pisācenāpi khāditukāmena: Bởi người thù địch cầm gươm trong tay, hoặc bởi quỷ pīsāca muốn ăn thịt. Āsīdeti akkamanādivasena bādheyya: ‘Sẽ tấn công’ là sẽ làm hại bằng cách xâm phạm v.v... Assāti mātugāmassa: ‘Của người ấy’ là của người nữ. Pabbajitehi kattabbakammanti āmisapaṭiggahaṇādi pabbajitehi kātabbaṃ kammaṃ: ‘Việc làm nên được thực hiện bởi các vị xuất gia’ là việc làm nên được thực hiện bởi các vị xuất gia như việc nhận lãnh vật thực v.v... Satīti vā kāyagatāsati upaṭṭhāpetabbā: Hoặc ‘niệm’ là niệm liên quan đến thân nên được thiết lập. 204. Atantibaddhāti abhāravahā. Pesitacittāti nibbānaṃ pati pesitacittā. 204. Atantibaddhāti abhāravahā: ‘Không bị ràng buộc bởi dây’ là không mang gánh nặng. Pesitacittāti nibbānaṃ pati pesitacittā: ‘Tâm đã được gởi đi’ là tâm đã được gởi đi hướng đến Nibbāna. 205. Vihatenāti kappāsavihananadhanunā pabbajaṭānaṃ vijaṭanavasena hatena. Tenāha ‘‘supothitenā’’ti, asaṅkaraṇavasena suṭṭhu pothitenāti attho, dassanīyasaṃvejanīyaṭṭhānakittanena ca vasanaṭṭhānaṃ kathitaṃ. 205. Vihatenāti kappāsavihananadhanunā pabbajaṭānaṃ vijaṭanavasena hatena: ‘Bởi được đánh’ là bởi được đánh bằng cây cung dùng để đánh bông gòn theo cách gỡ rối những chỗ rối rắm. Tenāha ‘‘supothitenā’’ti, asaṅkaraṇavasena suṭṭhu pothitenāti attho, dassanīyasaṃvejanīyaṭṭhānakittanena ca vasanaṭṭhānaṃ kathitaṃ: Do đó, ngài nói ‘bởi được đánh kỹ,’ có nghĩa là được đánh kỹ theo cách không làm cho lẫn lộn, và nơi ở đã được nói đến bằng việc kể ra các địa điểm đáng chiêm ngưỡng và đáng xúc động. Ānandaacchariyadhammavaṇṇanā Giải Thích Về Các Pháp Hy Hữu Của Ngài Ānanda 207. Theraṃ adisvā āmantesīti tattha adisvā āvajjanto therassa ṭhitaṭṭhānaṃ, pavattiñca ñatvā āmantesi. 207. Theraṃ adisvā āmantesīti tattha adisvā āvajjanto therassa ṭhitaṭṭhānaṃ, pavattiñca ñatvā āmantesi: ‘Sau khi không thấy vị Trưởng lão, ngài đã gọi’ có nghĩa là, ở đó, sau khi không thấy (bằng mắt thường), ngài hướng tâm, biết được nơi vị Trưởng lão đang đứng và diễn biến, rồi đã gọi. Kāyakammassa [Pg.180] hitabhāvo hitajjhāsayena pavattitattāti āha ‘‘hitavuddhiyā katenā’’ti. Sukhabhāvo kāyikadukkhābhāvo, cetasikasukhabhāvo cetasikasukhasamuṭṭhitattā cāti vuttaṃ ‘‘sukhasomanasseneva katenā’’ti. Āvirahovibhāgato advayabhāvato advayenāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Satthu khettabhāvasampattiyā, therassa ajjhāsayasampattiyā ca ‘‘ettakamida’’nti pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pamāṇavirahitattā tassa kammassāti āha ‘‘cakkavāḷampī’’tiādi. Kāyakammassa hitabhāvo hitajjhāsayena pavattitattāti āha ‘‘hitavuddhiyā katenā’’ti: ‘Trạng thái lợi ích của thân nghiệp là do đã được tiến hành với ý hướng lợi ích,’ do đó ngài nói ‘bởi đã được làm vì sự tăng trưởng lợi ích.’ Sukhabhāvo kāyikadukkhābhāvo, cetasikasukhabhāvo cetasikasukhasamuṭṭhitattā cāti vuttaṃ ‘‘sukhasomanasseneva katenā’’ti: ‘Trạng thái an lạc’ là không có khổ về thân, và ‘trạng thái hỷ lạc’ là do được phát sinh từ hỷ lạc của tâm, do đó đã được nói ‘bởi đã được làm với chính sự an lạc và hỷ lạc.’ Āvirahovibhāgato advayabhāvato advayenāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ: Để chỉ ra ý nghĩa này: ‘bởi không có sự phân chia, không có sự tách rời, nên là không hai,’ (câu) bắt đầu bằng ‘yathā’ đã được nói. Satthu khettabhāvasampattiyā, therassa ajjhāsayasampattiyā ca ‘‘ettakamida’’nti pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pamāṇavirahitattā tassa kammassāti āha ‘‘cakkavāḷampī’’tiādi: Do sự thành tựu về phương diện là thửa ruộng của bậc Đạo Sư, và do sự thành tựu về ý hướng của vị Trưởng lão, vì không thể nắm bắt được mức độ ‘chỉ có chừng này,’ nên nghiệp ấy không có giới hạn, do đó ngài nói (câu) bắt đầu bằng ‘cakkavāḷampi.’ Evaṃ pavattitenāti evaṃ odissakamettābhāvanāya vasena pavattitena. Vivaṭṭūpanissayabhūtaṃ kataṃ upacitaṃ puññaṃ etenāti katapuñño, arahattādhigamāya katādhikāroti attho. Tenāha ‘‘abhinīhārasampannosīti dassetī’’ti. Evaṃ pavattitenāti evaṃ odissakamettābhāvanāya vasena pavattitena: ‘Bởi đã được tiến hành như vậy’ là bởi đã được tiến hành theo cách tu tập tâm từ có đối tượng như vậy. Vivaṭṭūpanissayabhūtaṃ kataṃ upacitaṃ puññaṃ etenāti katapuñño, arahattādhigamāya katādhikāroti attho: ‘Người đã tạo phước’ là người mà phước đức, vốn là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi, đã được tạo ra và tích lũy; có nghĩa là người đã tạo ra sự tích lũy để chứng đắc A-la-hán quả. Tenāha ‘‘abhinīhārasampannosīti dassetī’’ti: Do đó, ngài nói ‘ngươi là người thành tựu sự phát nguyện’ để chỉ ra (điều này). 208. Katthaci saṅkucitaṃ hutvā ṭhitaṃ mahāpathaviṃ pattharanto viya, paṭisaṃhaṭaṃ hutvā ṭhitaṃ ākāsaṃ vitthārento viya, catusaṭṭhādhikayojanasatasahassubbedhaṃ cakkavāḷagiriṃ adho osārento viya, aṭṭhasaṭṭhādhikasahassayojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ ukkhipento viya, satayojanāyāmavitthāraṃ mahājambuṃ khandhe gahetvā cālento viyāti pañca hi upamā hi therassa guṇakathā mahantabhāvadassanatthañceva aññesaṃ dukkaṭabhāvadassanatthañca āgatāva. Eteneva cāti ca-saddena ‘‘ahaṃ etarahi arahaṃ sammāsambuddho’’ (dī. ni. 2.4), ‘‘sadevakasmiṃ lokasmiṃ natthi me paṭipuggalo’’ti (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 5.11) ca evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Byattoti khandhakosallādisaṅkhātena veyyattiyena samannāgato. Medhāvīti medhāsaṅkhātāya sammābhāvitāya paññāya samannāgato. 208. Katthaci saṅkucitaṃ hutvā ṭhitaṃ mahāpathaviṃ pattharanto viya, paṭisaṃhaṭaṃ hutvā ṭhitaṃ ākāsaṃ vitthārento viya, catusaṭṭhādhikayojanasatasahassubbedhaṃ cakkavāḷagiriṃ adho osārento viya, aṭṭhasaṭṭhādhikasahassayojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ ukkhipento viya, satayojanāyāmavitthāraṃ mahājambuṃ khandhe gahetvā cālento viyāti pañca hi upamā hi therassa guṇakathā mahantabhāvadassanatthañceva aññesaṃ dukkaṭabhāvadassanatthañca āgatāva: Quả vậy, năm ví dụ này: như là trải rộng đại địa đã bị co rút lại ở nơi nào đó, như là mở rộng hư không đã bị thu hẹp lại, như là hạ thấp núi Chuyển Luân có chiều cao một trăm sáu mươi bốn ngàn do-tuần, như là nhấc bổng núi Sineru có chiều cao một trăm sáu mươi tám ngàn do-tuần, như là vác cây đại Jambu dài và rộng một trăm do-tuần trên vai rồi lắc mạnh, là những lời nói về các đức hạnh của vị Trưởng lão đã được đưa ra để cho thấy sự vĩ đại (của việc làm đó) và cũng để cho thấy sự khó làm đối với những người khác. Eteneva cāti ca-saddena ‘‘ahaṃ etarahi arahaṃ sammāsambuddho’’ (dī. ni. 2.4), ‘‘sadevakasmiṃ lokasmiṃ natthi me paṭipuggalo’’ti (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 5.11) ca evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo: Và bởi chính điều này, bằng từ ‘ca,’ nên hiểu là bao gồm cả những (lời dạy) như: ‘Ta nay là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác’ và ‘Trong thế giới cùng với chư Thiên, không có ai đối bằng Ta.’ Byattoti khandhakosallādisaṅkhātena veyyattiyena samannāgato: ‘Người thông thạo’ là người sở hữu sự thành thạo được gọi là sự khéo léo về các uẩn v.v... Medhāvīti medhāsaṅkhātāya sammābhāvitāya paññāya samannāgato: ‘Người có trí tuệ’ là người sở hữu trí tuệ đã được tu tập đúng đắn, được gọi là medhā (trí tuệ). 209. Paṭisanthāradhammanti pakaticārittavasena vuttaṃ, upagatānaṃ pana bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca pucchāvissajjanavasena ceva cittarucivasena ca yathākālaṃ dhammaṃ desetiyeva, upāsakopāsikānaṃ pana upanisinnakathāvasena. 209. Paṭisanthāradhammanti pakaticārittavasena vuttaṃ, upagatānaṃ pana bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca pucchāvissajjanavasena ceva cittarucivasena ca yathākālaṃ dhammaṃ desetiyeva, upāsakopāsikānaṃ pana upanisinnakathāvasena: ‘Pháp về sự thăm hỏi’ được nói theo cách là thông lệ thường tình. Tuy nhiên, đối với các Tỳ khưu và Tỳ khưu ni đã đến, ngài quả thực thuyết Pháp đúng thời bằng cách hỏi và trả lời, và cũng theo sở thích của tâm họ; còn đối với các nam cư sĩ và nữ cư sĩ thì bằng cách nói chuyện khi họ ngồi gần. Mahāsudassanasuttadesanāvaṇṇanā Giải Thích Về Sự Thuyết Giảng Kinh Đại Thiện Kiến 210. Khuddaka-saddo [Pg.181] patirūpavācī, ka-saddo appatthoti āha ‘‘khuddakanagaraketi nagarapatirūpake sambādhe khuddakanagarake’’ti. Dhuparavisālasaṇṭhānatāya taṃ ‘‘ujjaṅgalanagaraka’’nti vuttanti āha ‘‘visamanagarake’’ti. Aññesaṃ mahānagarānaṃ ekadesappamāṇatāya sākhāsadise. Ettha ca ‘‘khuddakanagarake’’ti iminā tassa nagarassa appakabhāvo vutto, ‘‘ujjaṅgalanagarake’’ti iminā bhūmivipattiyā nihīnabhāvo, ‘‘sākhānagarake’’ti iminā appadhānabhāvo. Sārappattāti vibhavasārādinā sāramahattaṃ pattā. 210. Khuddaka-saddo patirūpavācī, ka-saddo appatthoti āha ‘‘khuddakanagaraketi nagarapatirūpake sambādhe khuddakanagarake’’ti: Từ ‘khuddaka’ có nghĩa là tương tự, từ ‘ka’ có nghĩa là nhỏ, do đó ngài nói ‘trong một thành phố nhỏ’ là trong một thành phố nhỏ hẹp, tương tự như một thành phố. Dhuparavisālasaṇṭhānatāya taṃ ‘‘ujjaṅgalanagaraka’’nti vuttanti āha ‘‘visamanagarake’’ti: Do có hình dạng rộng lớn như khói và mặt trời, nó được gọi là ‘thành phố hoang vu,’ do đó ngài nói ‘trong một thành phố không bằng phẳng.’ Aññesaṃ mahānagarānaṃ ekadesappamāṇatāya sākhāsadise: Tương tự như một nhánh cây do có kích thước bằng một phần của các thành phố lớn khác. Ettha ca ‘‘khuddakanagarake’’ti iminā tassa nagarassa appakabhāvo vutto, ‘‘ujjaṅgalanagarake’’ti iminā bhūmivipattiyā nihīnabhāvo, ‘‘sākhānagarake’’ti iminā appadhānabhāvo: Và ở đây, bằng từ ‘khuddakanagarake,’ trạng thái nhỏ bé của thành phố ấy được nói đến; bằng từ ‘ujjaṅgalanagarake,’ trạng thái thấp kém do sự bất lợi của địa thế được nói đến; bằng từ ‘sākhānagarake,’ trạng thái không quan trọng được nói đến. Sārappattāti vibhavasārādinā sāramahattaṃ pattā: ‘Đã đạt đến cốt lõi’ là đã đạt đến sự vĩ đại về cốt lõi bằng sự giàu có cốt lõi v.v... Kahāpaṇasakaṭanti ettha ‘‘dvikumbhaṃ sakaṭaṃ. Kumbho pana dasambaṇo’’ti vadanti. Dve pavisantīti dve kahāpaṇasakaṭāni dve āyavasena pavisanti. Kahāpaṇasakaṭanti ettha ‘‘dvikumbhaṃ sakaṭaṃ. Kumbho pana dasambaṇo’’ti vadanti: Ở đây, về (câu) ‘một xe tiền kahāpaṇa,’ họ nói: ‘Một xe là hai kumbha. Còn một kumbha là mười ambaṇa.’ Dve pavisantīti dve kahāpaṇasakaṭāni dve āyavasena pavisanti: ‘Hai (xe) đi vào’ là hai xe tiền kahāpaṇa đi vào theo cách là hai nguồn thu nhập. Subhikkhāti sulabhāhārā, sundarāhārā ca. Tenāha ‘‘khajjabhojjasampannā’’ti. Saddaṃ karonteti ravasārinā tuṭṭhabhāvena koñcanādaṃ karonte. Avivittāti asuññā, kadāci ratho paṭhamaṃ gacchati, taṃ añño anubandhanto gacchati, kadāci dutiyaṃ vuttaratho paṭhamaṃ gacchati, itaro taṃ anubandhati evaṃ aññamaññaṃ anubandhamānā. Etthāti kusāvatīnagare. Tassa mahantabhāvato ceva iddhādibhāvato ca niccaṃ payojitāneva bheriādīni tūriyāni, samma sammāti vā aññamaññaṃ piyālāpasaddo samma-saddo. Kaṃsatāḷādisabbatāḷāvacarasaddo tāḷa-saddo, kūṭabheri-saddo kumbhathūṇasaddo. Subhikkhāti sulabhāhārā, sundarāhārā ca. Tenāha ‘‘khajjabhojjasampannā’’ti: ‘Dễ tìm khất thực’ là dễ dàng có được thức ăn, và thức ăn ngon. Do đó, ngài nói ‘đầy đủ vật thực cứng và mềm.’ Saddaṃ karonteti ravasārinā tuṭṭhabhāvena koñcanādaṃ karonte: ‘Phát ra tiếng kêu’ là phát ra tiếng kêu của chim koñca với trạng thái hoan hỷ, vang dội. Avivittāti asuññā, kadāci ratho paṭhamaṃ gacchati, taṃ añño anubandhanto gacchati, kadāci dutiyaṃ vuttaratho paṭhamaṃ gacchati, itaro taṃ anubandhati evaṃ aññamaññaṃ anubandhamānā: ‘Không trống vắng’ là không vắng vẻ. Đôi khi một cỗ xe đi trước, một cỗ xe khác đi theo sau nó; đôi khi cỗ xe được nói thứ hai lại đi trước, cỗ xe kia theo sau nó, cứ như vậy chúng đi theo nhau. Etthāti kusāvatīnagare: ‘Ở đây’ là trong thành Kusāvatī. Tassa mahantabhāvato ceva iddhādibhāvato ca niccaṃ payojitāneva bheriādīni tūriyāni, samma sammāti vā aññamaññaṃ piyālāpasaddo samma-saddo: Do sự vĩ đại và do trạng thái thịnh vượng v.v... của nó, các nhạc cụ như trống bheri v.v... luôn được sử dụng. Hoặc ‘samma samma’ là tiếng samma, là tiếng nói chuyện thân ái với nhau. Kaṃsatāḷādisabbatāḷāvacarasaddo tāḷa-saddo, kūṭabheri-saddo kumbhathūṇasaddo: Tiếng tāḷa là tiếng thuộc về tất cả các loại phách như phách đồng v.v... Tiếng kumbhathūṇa là tiếng trống kūṭabheri. Evarūpā saddā honti kacavarākiṇṇavīthitāya, araññe kandamūlapaṇṇādiggahaṇāya, tattha dukkhajīvikatāya cāti yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Idha na evaṃ ahosi devaloke viya sabbaso paripuṇṇasampattikatāya. Những âm thanh như vậy phát sanh là do đường sá đầy rẫy rác rưởi, là do việc lượm lặt củ, rễ, lá, v.v... ở trong rừng, và là do sanh kế khó khăn ở nơi ấy, nên được sắp xếp theo thứ tự. Ở đây đã không có như vậy, giống như ở cõi trời, là do sự thành tựu viên mãn về mọi phương diện. Mahantaṃ kolāhalanti saddhāsampannānaṃ devatānaṃ, upāsakānañca vasena purato purato mahatī ugghosanā hoti. Tattha bhagavantaṃ uddissa katassa vihārassa abhāvato, bhikkhusaṅghassa ca mahantabhāvato te āgantvā…pe… pesesi. Pesento ca ‘‘kathañhi nāma bhagavā pacchime kāle attano pavattiṃ amhākaṃ nārocesi, nesaṃ domanassaṃ mā ahosī’’ti ‘‘ajja kho vāseṭṭhā’’tiādinā sāsanaṃ pesesi. (Cụm từ) ‘tiếng huyên náo lớn lao’ (có nghĩa là) do các vị trời có đức tin và các cận sự nam nên đã có sự loan báo trọng đại đi ở phía trước. Ở nơi ấy, do không có ngôi tịnh xá được xây dựng dâng lên đức Thế Tôn và do Tăng chúng đông đảo nên sau khi các vị ấy đã đi đến... (vân vân)... ngài đã phái đi. Và trong khi phái đi, (với ý nghĩ rằng): “Làm thế nào mà đức Thế Tôn trong thời gian cuối cùng lại không cho chúng ta biết về sự kiện của ngài, mong rằng các vị ấy không bị ưu phiền,” ngài đã phái đi thông điệp với (lời lẽ) bắt đầu là: “Này hỡi các Vāseṭṭha, hôm nay...” Mallānaṃ vandanāvaṇṇanā Giải về sự đảnh lễ của dòng họ Malla 211. Aghaṃ [Pg.182] dukkhaṃ āventi pakāsentīti aghāvino, pākaṭībhūtadukkhāti āha ‘‘uppannadukkhā’’ti. Ñātisālohitabhāvena kulaṃ parivattati etthāti kulaparivattaṃ. Taṃ taṃkulīnabhāgena ṭhito sattanikāyo ‘‘kulaparivattaso’’ti vuttanti āha ‘‘kulaparivatta’’nti. Te pana taṃtaṃkulaparivattaparicchinnā mallarājāno tasmiṃ nagare vīthiādisabhāgena vasantīti vuttaṃ ‘‘vīthisabhāgena ceva racchāsabhāgena cā’’ti. 211. Aghāvino là những người làm cho bộc lộ, làm cho biểu hiện agha tức là sự khổ đau; (vị ấy) đã nói “uppannadukkhā (những người có sự khổ đau đã sanh khởi)” với ý nghĩa là những người có sự khổ đau đã trở nên rõ rệt. Kulaparivattaṃ là nơi mà gia tộc (kulaṃ) xoay chuyển (parivattati) do có mối quan hệ thân tộc và huyết thống. (Vị ấy) đã nói “kulaparivatta” với ý nghĩa là nhóm chúng sanh đã được an lập theo từng bộ phận gia tộc tương ứng được gọi là “kulaparivattaso.” Còn các vị vua dòng Malla đã được phân định theo từng nhóm gia tộc tương ứng ấy đang sinh sống trong thành phố ấy theo từng khu vực đường sá, v.v... nên được nói là “theo từng khu vực đường đi và theo từng khu vực đường sá.” Subhaddaparibbājakavatthuvaṇṇanā Giải về câu chuyện của du sĩ Subhadda 212. Kaṅkhā eva kaṅkhādhammo. Ekato vāti bhūmiṃ avibhajitvā sādhāraṇatova. Bījato ca aggaṃ gahetvā āhāraṃ sampādetvā dānaṃ bījaggaṃ. Gabbhakāleti gabbhadhāraṇato paraṃ khīraggahaṇakāle. Tenāha ‘‘gabbhaṃ phāletvā khīraṃ niharitvā’’tiādi. Puthukakāleti sassānaṃ nātipakke puthukayogyaphalakāle. Lāyanagganti pakkassa sassassa lavane lavanārambhe dānaṃ adāsi. Lunassa sassassa veṇivasena bandhitvā ṭhapanaṃ veṇikaraṇaṃ. Tassa ārambhe dānaṃ veṇaggaṃ. Veṇiyo pana ekato katvā rāsikaraṇaṃ kalāpo. Tattha aggadānaṃ kalāpaggaṃ. Kalāpato nīharitvā maddane aggadānaṃ khalaggaṃ. Madditaṃ ophuṇitvā dhaññassa rāsikaraṇe aggadānaṃ khalabhaṇḍaggaṃ. Dhaññassa khalato koṭṭhe pakkhipane aggadānaṃ koṭṭhaggaṃ. Uddharitvāti koṭṭhato uddharitvā. 212. Kaṅkhādhammo chính là sự hoài nghi. Hoặc là ekato (chung nhau) có nghĩa là không phân chia đất đai, một cách chung chung. Bījaggaṃ là sự bố thí sau khi chuẩn bị vật thực bằng cách lấy phần đầu tiên từ hạt giống. Vào lúc có thai (gabbhakāle) là vào lúc lấy sữa đầu tiên sau khi đã mang thai. Do đó, vị ấy đã nói: “Sau khi mổ bụng, lấy sữa ra,” v.v... Vào lúc làm cốm (puthukakāle) là vào lúc trái của hoa màu chưa chín lắm, thích hợp (để làm) cốm. Lāyanaggaṃ (vật đầu tiên của việc gặt) có nghĩa là đã dâng vật cúng dường vào lúc bắt đầu gặt, vào lúc gặt hái hoa màu đã chín. Veṇikaraṇaṃ là việc đặt để sau khi bó hoa màu đã được cắt theo từng bó. Veṇaggaṃ là sự cúng dường vào lúc bắt đầu việc ấy. Còn kalāpo là việc chất thành đống sau khi gom các bó lúa lại với nhau. Kalāpaggaṃ là sự cúng dường phần đầu tiên ở đó. Khalaggaṃ là sự cúng dường phần đầu tiên vào lúc đập lúa sau khi đã lấy ra từ đống. Khalabhaṇḍaggaṃ là sự cúng dường phần đầu tiên vào lúc chất thành đống đối với lúa sau khi đã đập và rê sạch. Koṭṭhaggaṃ là sự cúng dường phần đầu tiên vào lúc đổ lúa từ sân đập vào trong kho. Uddharitvā (sau khi đã lấy ra) có nghĩa là sau khi đã lấy ra từ kho. ‘‘Nava aggadānāni adāsī’’ti iminā ‘‘kathaṃ nu kho ahaṃ satthu santike aggatova mucceyya’’nti aggaggadānavasena vivaṭṭūpanissayassa kusalassa katūpacitattā, ñāṇassa ca tathā paripākaṃ gatattā aggadhammadesanāya tassa bhājanabhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘imaṃ aggadhammaṃ tassa desessāmī’’tiādi. Ohīyitvā saṅkocaṃ āpajjitvā. Bằng (câu) này: “Vị ấy đã thực hiện chín sự cúng dường phần đầu tiên,” (chú giải) cho thấy rằng do vị ấy đã thực hiện và tích lũy điều thiện là cận y duyên cho sự thoát khỏi (vòng sanh tử) bằng các sự cúng dường tối thượng (với ước nguyện rằng): “Làm thế nào ta có thể được giải thoát trước tiên ở nơi đức Đạo Sư,” và do trí tuệ cũng đã đạt đến sự thuần thục như thế, nên vị ấy là pháp khí cho bài thuyết giảng về pháp tối thượng. Do đó, ngài đã nói: “Ta sẽ thuyết giảng pháp tối thượng này cho vị ấy,” v.v... Ohīyitvā (sau khi đã bị tụt lại) là sau khi đã đi đến sự co rút. 213. Aññātukāmova na sandiṭṭhiṃ parāmāsī. Abbhaññiṃsūti sandehajātassa pucchāvacananti katvā jāniṃsūti atthamāha. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘sabbeva na abbhaññiṃsū’’ti. Nesanti pūraṇādīnaṃ. Sā paṭiññāti ‘‘karoto kho mahārāja kārayato’’tiādinā (dī. ni. 1.166) paṭiññātā, sabbaññupaṭiññā [Pg.183] eva vā. Niyyānikāti sappāṭihāriyā, tesaṃ vā siddhantasaṅkhātā paṭiññā vaṭṭato nissaraṇaṭṭhena niyyānikāti. Sāsanassa sampattiyā tesaṃ sabbaññutaṃ, tabbipariyāyato ca asabbaññutaṃ gacchatīti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Atthābhāvatoti subhaddassa sādhetabbaatthābhāvato. Okāsābhāvatoti tathā vitthāritaṃ katvā dhammaṃ desetuṃ avasarābhāvato. Idāni tameva okāsābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘paṭhamayāmasmi’’ntiādi vuttaṃ. 213. (Vị ấy) chỉ có ý muốn biết chứ không chấp thủ theo tư kiến. Abbhaññiṃsu (họ đã biết), (vị ấy) nói ý nghĩa là jāniṃsu (họ đã biết) sau khi xem đó là lời hỏi của người có sự hoài nghi đã sanh. Do đó, trong Pāli vị ấy đã nói: “Tất cả đã không biết.” Nesaṃ (của các vị ấy) là của các vị Pūraṇa, v.v... Lời tuyên bố ấy là lời đã được tuyên bố (trong câu) bắt đầu là: “Thưa đại vương, đối với người hành động, đối với người sai bảo hành động,” hoặc chính là lời tuyên bố về sự toàn tri. Niyyānikā (có khả năng hướng dẫn) là có sự kỳ diệu, hoặc lời tuyên bố được gọi là học thuyết của các vị ấy là niyyānikā theo ý nghĩa thoát ra khỏi vòng luân hồi. Nên được hiểu rằng do sự thành tựu của giáo pháp mà sự toàn tri của các vị ấy được biết đến, và do điều ngược lại mà sự không toàn tri (của các vị ấy được biết đến). Do đó, vị ấy đã nói: “Vì thế,” v.v... Do không có mục đích (atthābhāvato) là do không có mục đích cần phải thành tựu cho Subhadda. Do không có cơ hội (okāsābhāvato) là do không có dịp để thuyết giảng pháp được chi tiết như vậy. Bây giờ, để trình bày về chính sự không có cơ hội ấy, (câu) bắt đầu là: “Trong canh đầu,” đã được nói đến. 214. Yesaṃ samaṇabhāvakarānaṃ dhammānaṃ sampādanena samaṇo, te pana ukkaṭṭhaniddesena ariyamaggadhammāti catumaggasaṃsiddhiyā pāḷiyaṃ cattāro samaṇā vuttāti te bāhirasamaye sabbena sabbaṃ natthīti dassento ‘‘paṭhamo sotāpannasamaṇo’’tiādimāha. Purimadesanāyāti ‘‘yasmiñca kho, subhadda, dhammavinaye’’tiādinā vuttāya desanāya. Byatirekato, anvayato ca adhippeto attho vibhāvīyatīti paṭhamanayopettha ‘‘purimadesanāyā’’ti padena saṅgahito vāti daṭṭhabbo. Attano sāsanaṃ niyamento āha ‘‘imasmiṃ kho’’ti yojanā. Āraddhavipassakehīti samādhikammikavipassakehi, sikhāppattavipassake sandhāya vuttaṃ, na paṭṭhapitavipassane. Apare pana ‘‘bāhirakasamaye vipassanārambhassa ganthopi natthevāti avisesavacanameta’’nti vadanti. Adhigataṭṭhānanti adhigatassa kāraṇaṃ, tadatthaṃ pubbabhāgapaṭipadanti attho, yena sotāpattimaggo adhigato, na uparimaggo, so sotāpattimagge ṭhito akuppadhammatāya tassa, tattha vā siddhito ṭhitapubbo bhūtapubbagatiyāti sotāpattimaggaṭṭho sotāpanno, na sesaariyā bhūmantaruppattito. Sotāpanno hi attanā adhigataṭṭhānaṃ sotāpattimaggaṃ aññassa kathetvā sotāpattimaggaṭṭhaṃ kareyya, na aṭṭhamako asambhavato. Esa nayo sesamaggaṭṭhesūti etthāpi imināva nayena attho veditabbo. Paguṇaṃ kammaṭṭhānanti attano paguṇaṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ, eteneva ‘‘avisesavacana’’nti vādo paṭikkhittoti daṭṭhabbo. 214. Vị sa-môn là do sự thành tựu các pháp làm nên trạng thái sa-môn. Tuy nhiên, các pháp ấy, theo sự chỉ dẫn cao tột, chính là các pháp Thánh đạo. Do sự thành tựu bốn đạo, bốn vị sa-môn đã được nói đến trong Pāli. Để chỉ ra rằng các vị ấy hoàn toàn không có trong ngoại giáo, ngài đã nói: “Vị sa-môn thứ nhất là sa-môn Tu-đà-hoàn” v.v... Cụm từ “Purimadesanāya” (bởi bài thuyết giảng trước) có nghĩa là bởi bài thuyết giảng đã được nói đến qua câu “yasmiñca kho, subhadda, dhammavinaye” (này Subhadda, trong Pháp và Luật nào) v.v... Ý nghĩa được dự kiến được làm sáng tỏ cả theo cách phủ định và khẳng định, nên cần hiểu rằng phương pháp thứ nhất ở đây cũng được bao gồm trong từ “purimadesanā” (bởi bài thuyết giảng trước). Khi xác định giáo pháp của mình, ngài đã nói “imasmiṃ kho” (chính trong giáo pháp này), đó là cách liên kết. Cụm từ “āraddhavipassakehīti” (bởi những vị đã khởi sự tu tập minh sát) có nghĩa là bởi những vị tu tập minh sát có định làm nền tảng; điều này được nói đến để ám chỉ những vị đã đạt đến đỉnh cao của minh sát, chứ không phải những vị mới bắt đầu tu tập minh sát. Tuy nhiên, những người khác lại nói rằng: “Trong ngoại giáo, ngay cả kinh sách về việc khởi sự tu tập minh sát cũng không có, vì vậy đây là lời nói không phân biệt.” Cụm từ “adhigataṭṭhānanti” (trạng thái đã chứng đắc) có nghĩa là nguyên nhân của sự chứng đắc, tức là con đường thực hành ở giai đoạn đầu cho mục đích ấy. Vị nào đã chứng đắc đạo Tu-đà-hoàn, chứ không phải đạo cao hơn, vị ấy đứng vững trong đạo Tu-đà-hoàn do tính chất bất động của đạo ấy, hoặc đã từng đứng vững do đã thành tựu ở đó, theo ý nghĩa là đã từng ở trong trạng thái quá khứ, nên gọi là người đứng trong đạo Tu-đà-hoàn, là bậc Tu-đà-hoàn, chứ không phải các bậc Thánh khác do sự sanh khởi ở cảnh giới khác. Thật vậy, bậc Tu-đà-hoàn, sau khi thuyết giảng về đạo Tu-đà-hoàn là trạng thái mình đã chứng đắc cho người khác, có thể làm cho người ấy đứng trong đạo Tu-đà-hoàn, chứ không phải là người thứ tám (bậc A-la-hán) vì điều đó không thể xảy ra. Cần phải hiểu ý nghĩa trong câu “esa nayo sesamaggaṭṭhesūti” (phương pháp này cũng áp dụng cho những vị đứng trong các đạo còn lại) cũng theo cách này. Cụm từ “paguṇaṃ kammaṭṭhānanti” (đề mục thiền định thuần thục) có nghĩa là đề mục thiền minh sát thuần thục của chính mình. Cần hiểu rằng chính bởi điều này mà quan điểm cho rằng “đây là lời nói không phân biệt” đã bị bác bỏ. Sabbaññutaññāṇaṃ adhippetaṃ. Tañhi sabbañeyyadhammāvabodhane ‘‘kusalaṃ chekaṃ nipuṇa’’nti vuccati tattha asaṅgaappaṭihataṃ pavattatīti katvā. Samadhikāni [Pg.184] ekena vassena. Ñāyanti etena catusaccadhammaṃ yāthāvato paṭivijjhantīti ñāyo, lokuttaramaggoti āha ‘‘ariyamaggadhammassā’’ti. Padissati etena ariyamaggo paccakkhato dissatīti padeso, vipassanāti vuttaṃ ‘‘padese vipassanāmagge’’ti. Samaṇopīti ettha pi-saddo ‘‘padesavattī’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabboti āha ‘‘padesavatti…pe… natthīti vuttaṃ hotī’’ti. Nhất thiết trí được dự kiến. Trí tuệ ấy thật vậy, trong việc liễu tri tất cả các pháp cần biết, được gọi là “khéo léo, thiện xảo, tinh tế” vì nó vận hành không vướng mắc, không trở ngại ở đó. Hơn một năm. “Ñāyo” (phương pháp, đạo) là cái mà nhờ đó người ta thấu triệt Tứ Thánh Đế một cách như thật, đó là đạo siêu thế; ngài đã nói “ariyamaggadhammassā” (của pháp Thánh đạo). “Padeso” (phần, khu vực) là cái mà nhờ đó Thánh đạo được thấy một cách trực tiếp, đó là minh sát; đã được nói là “padese vipassanāmagge” (trong một phần của đạo minh sát). Trong câu “samaṇopīti” (ngay cả vị sa-môn), từ “pi” (cũng, ngay cả) nên được mang đến và kết nối cả với từ “padesavattī” (người thực hành một phần), ngài đã nói: “padesavatti… vân vân… natthīti vuttaṃ hoti” (người thực hành một phần... cũng không có, điều này được nói đến). 215. Soti tathāvutto antevāsī. Tenāti ācariyena. Attano ṭhāne ṭhapito hoti parapabbājanādīsu niyuttattā. 215. “Vị ấy” là người đệ tử đã được nói đến như vậy. “Bởi vị ấy” có nghĩa là bởi vị thầy. Vị ấy được đặt vào vị trí của mình (vị thầy) vì đã được giao phó các nhiệm vụ như cho người khác xuất gia v.v... Sakkhisāvakoti paccakkhasāvako, sammukhasāvakoti attho. Bhagavati dharamāneti dharamānassa bhagavato santike. Sesadvayepi eseva nayo. Sabbopi soti sabbo so tividhopi. Ayaṃ pana arahattaṃ patto, tasmā paripuṇṇagatāya matthakappatto pacchimo sakkhisāvakoti. “Sakkhisāvako” (thinh văn chứng kiến) có nghĩa là vị thinh văn trực tiếp, vị thinh văn diện kiến. “Khi Đức Thế Tôn còn tại thế” có nghĩa là ở trước sự hiện diện của Đức Thế Tôn đang còn tại thế. Phương pháp này cũng tương tự trong hai trường hợp còn lại. “Tất cả các vị ấy” có nghĩa là tất cả ba loại vị ấy. Tuy nhiên, vị này đã đắc quả A-la-hán, do đó, với sự đi đến viên mãn, đã đạt đến đỉnh cao, là vị thinh văn chứng kiến cuối cùng. Pañcamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về phẩm tụng thứ năm đã kết thúc. Tathāgatapacchimavācāvaṇṇanā Giải thích về những lời cuối cùng của Như Lai 216. Tanti bhikkhusaṅghassa ovādakaṅgaṃ dassetuṃ…pe… vuttaṃ dhammasaṅgāhakehīti adhippāyo. Suttābhidhammasaṅgahitassa dhammassa atisajjanaṃ sambodhanaṃ desanā, tasseva pakārato ñāpanaṃ veneyyasantāne ṭhapanaṃ paññāpananti ‘‘dhammopi desito ceva paññatto cā’’ti vuttaṃ. Tathā vinayatantisaṅgahitassa kāyavācānaṃ vinayanato ‘‘vinayo’’ti laddhādhivacanassa atthassa atisajjanaṃ sambodhanaṃ desanā, tasseva pakārato ñāpanaṃ asaṅkarato ṭhapanaṃ paññāpananti ‘‘vinayopi desito ceva paññatto cā’’ti vuttaṃ. Adhisīlasikkhāniddesabhāvena sāsanassa mūlabhūtattā vinayo paṭhamaṃ sikkhitabboti taṃ tāva ayamuddesaṃ sarūpato dassento ‘‘mayā hi vo’’tiādimāha. Tattha sattāpattikkhandhavasenāti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamanīyatāvasena. Satthukiccaṃ sādhessati ‘‘idaṃ vo kattabbaṃ, idaṃ vo na kattabba’’nti kattabbākattabbassa vibhāgena anusāsanato. 216. Ý nghĩa là, để chỉ ra phần giáo huấn cho Tăng chúng... vân vân... đã được các vị kết tập kinh điển nói đến. Sự trình bày, sự làm cho giác ngộ về Pháp đã được thu thập trong Tạng Kinh và Tạng Vi Diệu Pháp là “desanā” (sự thuyết giảng); sự làm cho biết về chính điều đó theo các thể loại, sự thiết lập trong tâm của chúng sanh cần được giáo hóa là “paññāpana” (sự chế định), do đó đã được nói rằng: “Pháp đã được Ta thuyết giảng và chế định.” Tương tự, sự trình bày, sự làm cho giác ngộ về ý nghĩa của “Vinaya” (Luật), danh xưng có được do sự rèn luyện thân và khẩu, đã được thu thập trong hệ thống Luật tạng, là “desanā” (sự thuyết giảng); sự làm cho biết về chính điều đó theo các thể loại, sự thiết lập một cách không lẫn lộn là “paññāpana” (sự chế định), do đó đã được nói rằng: “Luật cũng đã được Ta thuyết giảng và chế định.” Vì Luật là nền tảng của giáo pháp do là sự chỉ dẫn về tăng thượng giới học, nên cần phải học trước tiên. Để chỉ ra đề mục này về mặt bản chất, ngài đã nói: “mayā hi vo” (này các Tỳ-khưu, Pháp và Luật đã được Ta...) v.v... Trong đó, “sattāpattikkhandhavasenāti” (theo bảy nhóm tội) có nghĩa là theo phương diện không thể vượt qua của bảy nhóm tội. Nó sẽ hoàn thành nhiệm vụ của bậc Đạo Sư do sự giáo huấn qua việc phân định điều nên làm và không nên làm rằng: “Đây là điều các ngươi nên làm, đây là điều các ngươi không nên làm.” Tena [Pg.185] tenākārenāti tena tena veneyyānaṃ ajjhāsayānurūpena pakārena. Ime dhammeti ime sattatiṃsabodhipakkhiyadhamme. Tappadhānattā suttantadesanāya ‘‘suttantapiṭakaṃ desita’’nti vuttaṃ. Satthukiccaṃ sādhessati taṃtaṃcariyānurūpaṃ sammāpaṭipattiyā anusāsanato. Kusalākusalābyākatavasena nava hetū. ‘‘Satta phassā’’tiādi sattaviññāṇadhātusampayogavasena vuttaṃ. Dhammānulome tikapaṭṭhānādayo cha, tathā dhammapaccanīye, dhammānulomapaccanīye, dhammapaccanīyānulometi catuvīsati samantapaṭṭhānāni etassāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ, taṃ pana paccayānulomādivasena vibhajiyamānaṃ aparimāṇanayaṃ evāti āha ‘‘anantanayamahāpaṭṭhānapaṭimaṇḍita’’nti. Satthukiccaṃ sādhessatīti khandhādivibhāgena ñāyamānaṃ catusaccasambodhāvahattā satthārā sammāsambuddhena kātabbakiccaṃ nipphādessati. “Tena tenākārenāti” (bằng những cách thức ấy) có nghĩa là bằng những thể loại ấy phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được giáo hóa. “Ime dhammeti” (những pháp này) có nghĩa là ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề này. Do sự ưu thắng của các pháp ấy trong các bài thuyết giảng thuộc Kinh tạng, nên đã được nói rằng “Tạng Kinh đã được thuyết giảng.” Nó sẽ hoàn thành nhiệm vụ của bậc Đạo Sư do sự giáo huấn về chánh hạnh phù hợp với các hạnh kiểm khác nhau. Chín nhân theo phương diện thiện, bất thiện, và vô ký. “Bảy xúc” v.v... được nói theo phương diện tương ưng với bảy thức giới. Sáu pháp như tam đề trong phần thuận pháp, tương tự trong phần nghịch pháp, phần thuận-nghịch pháp, và phần nghịch-thuận pháp, như vậy có hai mươi bốn duyên hệ phổ biến, nên gọi là “catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ” (hai mươi bốn duyên hệ phổ biến). Tuy nhiên, pháp ấy khi được phân chia theo duyên thuận v.v... thì thực sự có vô số phương pháp, do đó ngài đã nói “anantanayamahāpaṭṭhānapaṭimaṇḍita” (được trang hoàng bởi Đại Xứ có vô số phương pháp). “Satthukiccaṃ sādhessatīti” (sẽ hoàn thành nhiệm vụ của bậc Đạo Sư) có nghĩa là, khi được biết đến qua sự phân tích uẩn v.v..., vì mang lại sự giác ngộ Tứ Thánh Đế, nó sẽ hoàn thành nhiệm vụ phải làm của bậc Đạo Sư, bậc Chánh Đẳng Giác. Ovadissanti anusāsissanti ovādānusāsanīkiccanipphādanato. “Sẽ khuyên dạy, sẽ giáo huấn” là do hoàn thành nhiệm vụ khuyên dạy và giáo huấn. Cārittanti samudācārā, navesu piyālāpaṃ vuḍḍhesu gāravālāpanti attho. Tenāha ‘‘bhanteti vā āyasmāti vā’’ti. Gāravavacanaṃ hetaṃ yadidaṃ bhanteti vā āyasmāti vā, loke pana ‘‘tatra bhava’’nti, ‘‘devānaṃ piyā’’ti ca gāravavacanameva. Cārittaṃ có nghĩa là cách hành xử tốt đẹp, nghĩa là lời nói thân ái đối với người mới, lời nói kính trọng đối với bậc trưởng thượng. Do đó, ngài đã nói: “‘bhante’ hoặc ‘āyasmā’”. Đây là lời nói kính trọng, tức là ‘bhante’ hoặc ‘āyasmā’, còn ở thế gian, ‘tatra bhava’ (thưa ngài) và ‘devānaṃ piyā’ (người được chư thiên yêu mến) cũng chính là lời nói kính trọng. ‘‘Ākaṅkhamāno samūhanatū’’ti vutte ‘‘na ākaṅkhamāno na samūhanatū’’tipi vuttameva hotīti āha ‘‘vikappavacaneneva ṭhapesī’’ti. Balanti ñāṇabalaṃ. Yadi asamūhananaṃ diṭṭhaṃ, tadeva ca icchitaṃ, atha kasmā bhagavā ‘‘ākaṅkhamāno samūhanatū’’ti avocāti? Tathārūpapuggalajjhāsayavasena. Santi hi keci khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samādāya saṃvattituṃ anicchantā, tesaṃ tathā avuccamāne bhagavati vighāto uppajjeyya, taṃ tesaṃ bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya, tathā pana vutte tesaṃ vighāto na uppajjeyya ‘‘amhākaṃ evāyaṃ doso, yato amhesu eva keci samūhananaṃ na icchantī’’ti. Keci ‘‘sakalassa pana sāsanassa saṅghāyattabhāvakaraṇatthaṃ tathā vutta’’nti vadanti. Yañca kiñci satthārā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ samaṇā sakyaputtiyā sirasā sampaṭicchitvā jīvitaṃ viya rakkhanti. Tathā hi te ‘‘khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni ākaṅkhamāno saṅgho samūhanatū’’ti [Pg.186] vuttepi na samūhaniṃsu, aññadatthu ‘‘purato viya tassa accayepi rakkhiṃsu evā’’ti satthusāsanassa, saṅghassa ca mahantabhāvadassanatthampi tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi āyasmā ānando, aññepi vā bhikkhū ‘‘katamaṃ pana bhante khuddakaṃ, katamaṃ anukhuddaka’’nti na pucchiṃsu samūhanajjhāsayasseva abhāvato. Khi được nói: “Nếu muốn, hãy loại bỏ”, thì cũng có nghĩa là đã được nói: “Nếu không muốn, thì không loại bỏ”. Do đó, ngài nói: “Ngài đã thiết lập bằng lời nói tùy chọn”. Balaṃ có nghĩa là trí tuệ lực. Nếu việc không loại bỏ đã được thấy (là đúng) và chính điều ấy được mong muốn, vậy tại sao đức Thế Tôn lại nói: “Nếu muốn, hãy loại bỏ”? (Là) do khuynh hướng của những hạng người như vậy. Vì có một số người không muốn bị ràng buộc bởi việc thọ trì các học giới nhỏ nhặt và phụ thuộc, nếu đức Thế Tôn không nói như vậy, sự chướng ngại sẽ khởi lên nơi họ, điều đó sẽ dẫn đến bất lợi, đau khổ lâu dài cho họ. Nhưng khi được nói như vậy, sự chướng ngại sẽ không khởi lên nơi họ (vì nghĩ rằng): “Đây là lỗi của chúng ta, vì trong chúng ta có một số người không muốn loại bỏ”. Một số vị nói rằng: “Điều đó được nói như vậy nhằm mục đích làm cho toàn bộ giáo pháp phụ thuộc vào Tăng chúng”. Và bất cứ học giới nào được Bậc Đạo Sư chế định, các vị Sa-môn Thích tử đều cúi đầu tuân nhận và bảo vệ như mạng sống của mình. Thật vậy, dù được nói rằng: “Nếu Tăng chúng muốn, hãy loại bỏ các học giới nhỏ nhặt và phụ thuộc”, các vị ấy cũng đã không loại bỏ, trái lại, các vị ấy đã bảo vệ chúng ngay cả sau khi ngài qua đời, giống như (khi ngài còn) ở trước mặt. Cần phải hiểu rằng điều đó được nói như vậy cũng nhằm mục đích cho thấy sự vĩ đại của giáo pháp của Bậc Đạo Sư và của Tăng chúng. Thật vậy, Tôn giả Ānanda hoặc các vị tỳ khưu khác đã không hỏi: “Bạch ngài, điều nào là nhỏ nhặt, điều nào là phụ thuộc?” chính vì không có ý định loại bỏ. Na taṃ evaṃ gahetabbanti ‘‘nāgasenatthero khuddānukhuddakaṃ jānātī’’tiādinā vuttaṃ taṃ nesaṃ vacanaṃ iminā vuttākārena na gahetabbaṃ adhippāyassa aviditattā. Idāni taṃ adhippāyaṃ vibhāvetuṃ ‘‘nāgasenatthero hī’’tiādi vuttaṃ. Yasmā nāgasenatthero (milindapañhe abhejjavagge vitthāro) paresaṃ vādapathopacchedanatthaṃ saṅgītikāle dhammasaṅgāhakamahātherehi gahitakoṭṭhāsesu ca antimakoṭṭhāsameva gahetvā milindarājānaṃ paññāpesi. Mahākassapatthero pana ekasikkhāpadampi asamūhanitukāmatāya tathā kammavācaṃ sāveti, tasmā taṃ tesaṃ vacanaṃ tathā na gahetabbaṃ. Không nên hiểu điều đó như vậy. Lời nói của họ được bắt đầu bằng: “Trưởng lão Nāgasena biết (học giới) nhỏ nhặt và phụ thuộc”, lời nói ấy không nên được hiểu theo cách đã được nói này, vì ý định (của các vị ấy) không được biết đến. Bây giờ, để làm rõ ý định đó, câu bắt đầu bằng “Vì Trưởng lão Nāgasena” đã được nói. Bởi vì Trưởng lão Nāgasena (chi tiết trong phẩm Abhejjavagga, Milindapañha) nhằm mục đích cắt đứt đường lối tranh luận của người khác, trong số các phần đã được các vị Đại Trưởng lão kết tập Pháp vào thời điểm kết tập, ngài chỉ lấy phần cuối cùng để giải thích cho vua Milinda. Còn Trưởng lão Mahākassapa, do mong muốn không loại bỏ dù chỉ một học giới, đã tuyên đọc yết-ma như vậy. Do đó, lời nói của họ không nên được hiểu như vậy. 217. Dveḷhakanti dvidhāgāho, anekaṃsaggāhoti attho. Vimatīti saṃsayāpatti. Tenāha ‘‘vinicchituṃ asamatthatā’’ti. Taṃ vo vadāmīti taṃ saṃsayavantaṃ bhikkhuṃ sandhāya vo tumhe vadāmi. 217. Dveḷhakaṃ có nghĩa là sự nắm bắt hai chiều, nghĩa là sự nắm bắt không chắc chắn. Vimati là sự rơi vào hoài nghi. Do đó, ngài nói: “sự không có khả năng quyết định”. Taṃ vo vadāmi (Ta nói với các ngươi điều đó) có nghĩa là: Ta nói với các ngươi, nhắm đến vị tỳ khưu có hoài nghi đó. Nikkaṅkhabhāvapaccakkhakaraṇañāṇaṃ yevāti buddhādīsu tesaṃ bhikkhūnaṃ nikkaṅkhabhāvassa paccakkhakāriyābhāvato tamatthaṃ paṭivijjhitvā ṭhitaṃ sabbaññutaññāṇameva. Ettha etasmiṃ atthe. Chính là trí tuệ làm cho chứng ngộ trạng thái không còn hoài nghi. Bởi vì trạng thái không còn hoài nghi của các vị tỳ khưu ấy đối với đức Phật v.v... không thể được làm cho chứng ngộ (bởi người khác), nên đó chính là Nhất thiết trí tuệ đã đứng vững sau khi thấu triệt ý nghĩa ấy. Ettha có nghĩa là trong ý nghĩa này. 218. Appamajjanaṃ appamādo, so pana atthato ñāṇūpasañhitā sati. Yasmā tattha satiyā byāpāro sātisayo, tasmā ‘‘satiavippavāsenā’’ti vuttaṃ. Appamādapadeyeva pakkhipitvā adāsi taṃ atthato, tassa sakalassa buddhavacanassa saṅgaṇhanato ca. 218. Appamajjanaṃ là không dể duôi, về mặt ý nghĩa, đó là niệm tương ưng với trí. Bởi vì ở đó, vai trò của niệm là vượt trội, do đó được nói là “bằng sự không rời xa niệm”. Ngài đã ban cho điều đó về mặt ý nghĩa bằng cách gộp vào trong chính từ “không dể duôi”, và cũng vì nó tổng hợp toàn bộ lời dạy của đức Phật. Parinibbutakathāvaṇṇanā Giải Thích Về Lời Dạy Về Bậc Bát-niết-bàn 219. Jhānādīsu, citte ca paramukkaṃsagatavasībhāvatāya ‘‘ettake kāle ettakā samāpattiyo samāpajjitvā parinibbāyissāmī’’ti kālaparicchedaṃ katvā samāpatti samāpajjanaṃ ‘‘parinibbānaparikamma’’nti adhippetaṃ. Theroti anuruddhatthero. 219. Do trạng thái làm chủ đã đạt đến mức độ cao nhất trong các tầng thiền v.v... và trong tâm, việc nhập các định chứng sau khi đã xác định thời gian rằng: “Trong khoảng thời gian chừng ấy, sau khi nhập chừng ấy định chứng, ta sẽ Bát-niết-bàn” được hiểu là “sự chuẩn bị cho việc Bát-niết-bàn”. Thero có nghĩa là Trưởng lão Anuruddha. Ayampi [Pg.187] cāti yathāvuttapañcasaṭṭhiyā jhānānaṃ samāpannabhāvakathāpi saṅkhepakathā eva, kasmā? Yasmā bhagavā tadāpi devasikaṃ vaḷañjanasamāpattiyo sabbāpi aparihāpetvā samāpajji evāti dassento ‘‘nibbānapuraṃ pavisanto’’tiādimāha. Và lời nói này về trạng thái đã nhập sáu mươi lăm tầng thiền như đã nói cũng chỉ là lời nói tóm tắt. Tại sao? Để chỉ ra rằng bởi vì đức Thế Tôn, ngay cả khi đó, cũng đã nhập tất cả các định chứng thường dùng hằng ngày mà không bỏ sót, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Khi đi vào thành phố Niết-bàn…”. Imāni dvepi samanantarāneva paccavekkhaṇāyapi yebhuyyenānantariyakatāya jhānapakkhikabhāvato, yasmā bhavaṅgacittaṃ sabbapacchimaṃ, tato bhavato cavanato ‘‘cutī’’ti vuccati, tasmā na kevalaṃ ayameva bhagavā, atha kho sabbepi sattā bhavaṅgacitteneva cavantīti dassetuṃ ‘‘ye hi kecī’’tiādi vuttaṃ. Cả hai điều này, do là vô gián và cũng để quán xét, phần lớn thuộc về phần thiền định do tính chất kế tục ngay sau. Bởi vì tâm hữu phần là tâm cuối cùng nhất, từ đó, do sự rơi rụng khỏi kiếp sống, nó được gọi là “tử”. Do đó, để chỉ ra rằng không chỉ đức Thế Tôn này, mà tất cả chúng sinh đều chết với tâm hữu phần, câu bắt đầu bằng “Bất cứ chúng sinh nào” đã được nói. 220. Paṭibhāgapuggalavirahitoti sīlādiguṇehi asadisatāya sadisapuggalarahito. 220. Paṭibhāgapuggalavirahito có nghĩa là không có người tương đương, do sự không tương đồng về các phẩm chất như giới v.v... 221. Saṅkhārā vūpasamanti etthāti vūpasamoti evaṃsaṅkhātaṃ ñātaṃ kathitaṃ nibbānaṃ. 221. Vūpasamo là nơi các pháp hữu vi được lắng dịu, Niết-bàn được gọi, được biết, được nói đến như vậy. 222. Yanti paccatte upayogavacananti āha ‘‘yo kālaṃ akarī’’ti. 222. Yaṃ là một cách dùng trong trường hợp cá nhân, ngài nói: “người đã mệnh chung”. Suvikasitenevāti pītisomanassayogato suṭṭhu vikasitena muditena. Vedanaṃ adhivāsesi abhāvasamudayo kato suṭṭhu pariññātattā. Anāvaraṇavimokkho sabbaso nibbutabhāvato. Suvikasitena có nghĩa là với (tâm) hân hoan, nở rộ tốt đẹp do tương ưng với hỷ và hoan hỷ. Vedanaṃ adhivāsesi (Ngài chịu đựng cảm thọ): sự không khởi sanh (của phiền não) đã được thực hiện do đã liễu tri một cách tốt đẹp. Anāvaraṇavimokkho (sự giải thoát không chướng ngại) là do trạng thái đã hoàn toàn tịch diệt. 223. Ākaronti attano phalāni samānākāre karontīti ākārā, kāraṇāni. Sabbākāravarūpeteti sabbehi ākāravarehi uttamakāraṇehi sīlādiguṇehi samannāgateti attho. 223. Ākārā là những nguyên nhân (kāraṇāni), vì chúng tạo ra kết quả của mình theo một hình thức tương tự. Sabbākāravarūpete có nghĩa là được trang bị tất cả các phương diện cao quý, các nguyên nhân tối thượng, tức là các phẩm chất như giới v.v... 225. Kathaṃbhūtāti kīdisābhūtā. 225. Kathaṃbhūtā có nghĩa là đã trở thành như thế nào. Cullakaddhānanti parittaṃ kālaṃ dvattināḍikāmattaṃ velaṃ. Cullakaddhānaṃ có nghĩa là một khoảng thời gian ngắn, một thời gian khoảng ba mươi hai nāḍikā. Buddhasarīrapūjāvaṇṇanā Giải Thích Về Sự Cúng Dường Xá-lợi Phật 227. Kaṃsatāḷādi tāḷaṃ avacarati etthāti ‘‘tāḷāvacara’’nti vuccati ātatāditūriyabhaṇḍaṃ. Tenāha ‘‘sabbaṃ tūriyabhaṇḍa’’nti. 227. Ở đây, các loại não bạt như não bạt bằng đồng v.v... được sử dụng nên được gọi là ‘tāḷāvacara’ (nhạc cụ gõ), tức là các loại nhạc cụ như nhạc cụ có mặt da căng v.v... Do đó, ngài đã nói là: “Tất cả các loại nhạc cụ.” Dakkhiṇadisābhāgenevāti [Pg.188] aññena disābhāgena anāharitvā yamakasālānaṃ ṭhānato dakkhiṇadisābhāgeneva, tatopi dakkhiṇadisābhāgaṃ haritvā netvā. (Chỉ) bằng hướng nam có nghĩa là: Không rước đi bằng hướng khác mà chỉ bằng hướng nam kể từ địa điểm của hai cây sāla song thọ, và từ nơi ấy cũng đã rước đi, đã dẫn đi về hướng nam. Jetavanasadiseti sāvatthiyā jetavanasadise ṭhāne, ‘‘jetavanasadise ṭhāne’’tipi pāṭho. Giống như tu viện Jetavana có nghĩa là: Tại một địa điểm giống như tu viện Jetavana ở Sāvatthī. Cũng có bài đọc là: “Tại một địa điểm giống như tu viện Jetavana.” 228. Pasādhanamaṅgalasālāyāti abhisekakāle alaṅkaraṇamaṅgalasālāya. 228. Trong sảnh đường cát tường dùng để trang điểm có nghĩa là: Trong sảnh đường cát tường dùng để trang hoàng vào lúc làm lễ quán đảnh. 229. Devadāniyoti tassa corassa nāmaṃ. 229. Devadāniya là tên của tên trộm ấy. Mahākassapattheravatthuvaṇṇanā Giải Thích Câu Chuyện Về Trưởng Lão Mahākassapa (Đại Ca Diếp). 231. Pāvāyāti pāvā nagarato. Āvajjanapaṭibaddhattā jānanassa anāvajjitattā satthu parinibbānaṃ ajānanto ‘‘dasabalaṃ passissāmī’’ti thero cintesi, satthu sarīre vā satthusaññaṃ uppādento tathā cintesi. Tenevāha ‘‘atha bhagavantaṃ ukkhipitvā’’ti. ‘‘Dhuvaṃ parinibbuto bhavissatī’’ti cintesi pārisesañāyena. Jānantopi thero ājīvakaṃ pucchiyeva, pucchane pana kāraṇaṃ sayameva pakāsetuṃ ‘‘kiṃ panā’’tiādi āraddhaṃ. 231. Từ Pāvā có nghĩa là: Từ thành phố Pāvā. Do việc biết được là tùy thuộc vào sự hướng tâm, do không hướng tâm đến nên vị trưởng lão đã không biết được sự viên tịch của đức Đạo Sư và đã nghĩ rằng: “Ta sẽ yết kiến bậc Thập Lực.” Hoặc vị ấy đã nghĩ như vậy trong khi làm khởi sanh tưởng nhớ về đức Đạo Sư ở nơi thân thể của đức Đạo Sư. Do đó, ngài đã nói là: “Rồi, sau khi nâng đức Thế Tôn lên.” Vị ấy đã nghĩ rằng: “Chắc chắn ngài đã viên tịch rồi” bằng phương pháp suy luận. Mặc dù đã biết, vị trưởng lão vẫn hỏi vị tà sư Ājīvaka. Tuy nhiên, để tự mình trình bày lý do của việc hỏi, đoạn bắt đầu bằng “Này, có phải...” đã được bắt đầu. Ajja sattāhaparinibbutoti ajja divasato paṭilomato sattame ahani parinibbuto. Hôm nay đã viên tịch được một tuần có nghĩa là: Đã viên tịch vào ngày thứ bảy tính ngược lại từ ngày hôm nay. 232. Nāḷiyā vāpakenāti nāḷiyā ceva thavikāya ca. 232. Bằng ống đo và túi đựng có nghĩa là: Bằng ống đo và bằng túi đựng. Mañjuketi mañjubhāṇine madhurassare. Paṭibhāneyyaketi paṭibhānavante. Bhuñjitvā pātabbayāgūti paṭhamaṃ bhuñjitvā pivitabbayāgu. Người có giọng nói đáng yêu mến có nghĩa là: Người có lời nói đáng yêu mến, có giọng nói ngọt ngào. Người có tài ứng đối có nghĩa là: Người có tài năng ứng đối. Cháo nên được uống sau khi đã ăn có nghĩa là: Cháo nên được uống sau khi đã ăn trước tiên. Tassāti subhaddassa vuḍḍhapabbajitassa. Của người ấy có nghĩa là: Của Subhadda, người xuất gia vào lúc lớn tuổi. Ārādhitasāsaneti samāhitasāsane. Alanti samattho. Pāpoti pāpapuggalo. Osakkāpetunti hāpetuṃ antaradhāpetuṃ. Giáo pháp đã được thành tựu có nghĩa là: Giáo pháp đã được vững vàng. Đủ rồi có nghĩa là: Có khả năng. Người xấu xa có nghĩa là: Người tội lỗi. Làm cho biến mất có nghĩa là: Làm cho suy giảm, làm cho biến mất. Pañhavārāti pañhā viya vissajjanāni ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’tiādinā, (dha. sa. 1.1) ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādinā [Pg.189] (dha. sa. 1.251) ca pavattāni ekaṃ dve bhūmantarāni. Mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāmāti yathā rukkhe adhivattho pisāco tassa sākhāparivāre naṭṭhe khandhaṃ nissāya vasati, khandhe naṭṭhe mūlaṃ nissāya vasati, mūle pana naṭṭhe anissayova hoti, tathā bhavissāmāti attho. Atha vā mūle naṭṭheti pisācena kira rukkhagacchādīnaṃ kañcideva mūlaṃ chinditvā attano puttassa dinnaṃ, yāva taṃ tassa hatthato na vigacchati, tāva so taṃ padesaṃ adissamānarūpo vicarati. Yadā pana tasmiṃ kenaci acchinnabhāvena vā sativippavāsavasena vā naṭṭhe manussānampi dissamānarūpo vicarati, taṃ sandhāyāha ‘‘mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāmā’’ti. Phần câu hỏi có nghĩa là: Các câu trả lời giống như là các câu hỏi, ví như: “Vào lúc nào, tâm thiện thuộc Dục Giới sanh khởi lên” v.v... (Dh. S. 1.1), và “Vào lúc nào, vị ấy tu tập con đường đưa đến sự tái sanh vào cõi Sắc Giới” v.v... (Dh. S. 1.251) đã được tiến hành qua một hoặc hai cảnh giới trung gian. Khi gốc rễ bị hủy hoại, chúng ta sẽ giống như loài ma quỷ có nghĩa là: Giống như loài ma quỷ trú ngụ ở cây, khi cành lá và quyến thuộc của cây ấy bị hủy hoại, nó nương vào thân cây để trú ngụ; khi thân cây bị hủy hoại, nó nương vào gốc rễ để trú ngụ; còn khi gốc rễ bị hủy hoại, nó trở nên không có nơi nương tựa. Ý nghĩa là chúng ta sẽ trở thành như vậy. Hoặc là, khi gốc rễ bị hủy hoại có nghĩa là: Tương truyền, loài ma quỷ sau khi đã chặt đứt một gốc rễ nào đó của các loại cây cối v.v... đã trao cho đứa con của mình. Chừng nào vật ấy không rời khỏi tay của nó, chừng đó nó đi lại ở nơi ấy với hình dạng không thể được nhìn thấy. Còn khi vật ấy bị hủy hoại do bị ai đó giật lấy hoặc do thất niệm, nó đi lại với hình dạng có thể được nhìn thấy cả đối với loài người. Đề cập đến điều ấy, ngài đã nói là: “Khi gốc rễ bị hủy hoại, chúng ta sẽ giống như loài ma quỷ.” Maṃ kāyasakkhiṃ katvāti taṃ paṭipadaṃ kāyena sacchikatavantaṃ tasmā tassā desanāya sakkhibhūtaṃ maṃ katvā. Paṭicchāpesi taṃ paṭicchāpanaṃ kassapasuttena dīpetabbaṃ. Sau khi đã xem tôi là nhân chứng bằng thân có nghĩa là: Sau khi đã xem tôi, người đã chứng ngộ con đường thực hành ấy bằng thân, do đó là người đã trở thành nhân chứng cho lời thuyết giảng ấy. Ngài đã đắp lên. Việc đắp lên ấy nên được làm sáng tỏ bằng bài kinh Kassapa. 233. Candanaghaṭikābāhullato candanacitakā. 233. Do có nhiều khối gỗ chiên-đàn nên là giàn hỏa táng bằng gỗ chiên-đàn. Taṃ sutvāti taṃ āyasmatā anuruddhattherena vuttaṃ devatānaṃ adhippāyaṃ sutvā. Sau khi đã nghe điều ấy có nghĩa là: Sau khi đã nghe ý định của chư thiên, điều đã được trưởng lão Anuruddha đáng kính nói đến. 234. Dasikatantaṃ vāti paliveṭhitaahatakāsikavatthānaṃ dasaṭhānena tantumattampi vā. Dārukkhandhaṃ vāti candanādicitakadārukkhandhaṃ vā. 234. Hoặc sợi chỉ ở tua vải có nghĩa là: Hoặc thậm chí chỉ là một sợi chỉ ở chỗ tua của các tấm vải mới của xứ Kāsi đã được quấn quanh. Hoặc khúc gỗ có nghĩa là: Hoặc khúc gỗ của giàn hỏa táng bằng gỗ chiên-đàn v.v... 235. Samudāyesu pavattavohārānaṃ avayavesu dissanato sarīrassa avayavabhūtāni aṭṭhīni ‘‘sarīrānī’’ti vuttāni. 235. Do các từ ngữ thông thường được dùng cho các hợp thể cũng được nhận thấy ở các bộ phận, nên các xương là bộ phận của thân thể đã được gọi là “các xá-lợi.” Na vippakiriṃsūti sarūpeneva ṭhitāti attho. ‘‘Sesā vippakiriṃsū’’ti vatvā yathā pana tā vippakiṇṇā ahesuṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Đã không bị phân tán có nghĩa là: Ý nghĩa là đã tồn tại đúng với hình dạng của chúng. Sau khi đã nói: “Các phần còn lại đã bị phân tán,” để trình bày về việc các phần ấy đã bị phân tán như thế nào, đoạn bắt đầu bằng “Trong số ấy” đã được nói đến. Udakadhārā nikkhamitvā nibbāpesunti devatānubhāvena. Evaṃ mahatiyo bahū udakadhārā kimatthāyāti āha ‘‘bhagavato citako mahanto’’ti. Mahā hi so vīsaratanasatiko. Aṭṭhadantakehīti naṅgalehi aṭṭheva hi nesaṃ dantasadisāni potthāni honti, tasmā ‘‘aṭṭhadantakānī’’ti vuccati. Các dòng nước đã tuôn ra và đã dập tắt có nghĩa là: Do oai lực của chư thiên. Vì sao lại có nhiều dòng nước lớn lao như vậy? Ngài đã nói là: “Giàn hỏa táng của đức Thế Tôn thì to lớn.” Thật vậy, giàn hỏa táng ấy to lớn, một trăm hai mươi hắc tay. Bằng các chiếc cày có tám lưỡi có nghĩa là: Bằng các chiếc cày. Thật vậy, chúng có tám lưỡi cày giống như các chiếc răng, vì thế được gọi là “có tám lưỡi.” Dhammakathāva [Pg.190] pamāṇanti ativiya acchariyabbhutabhāvato passantānaṃ, suṇantānañca sātisayaṃ pasādāvahabhāvato, savisesaṃ buddhānubhāvadīpanato. Parinibbutassa hi buddhassa bhagavato evarūpo ānubhāvoti taṃ pavattiṃ kathentānaṃ dhammakathikānaṃ attano ñāṇabalānurūpaṃ pavattiyamānā dhammakathā evettha pamāṇaṃ vaṇṇetabbassa atthassa mahāvisayattā, tasmā vaṇṇanābhūmi nāmesāti adhippāyo. Catujjātiyagandhaparibhaṇḍaṃ kāretvāti tagarakuṅkumayavanapupphatamālapattāni pisitvā katagandhena paribhaṇḍaṃ kāretvā. Khacitvāti tattha tattha olambanavasena racetvā, gandhavatthūni gahetvā ganthitamālā gandhadāmāni ratanāvaḷiyo ratanadāmāni. Bahikilañjaparikkhepassa, antosāṇiparikkhepassa karaṇena sāṇikilañjaparikkhepaṃ kāretvā. Vātaggāhiniyo paṭākā vātapaṭākā. Sarabharūpapādako pallaṅko sarabhamayapallaṅko, tasmiṃ sarabhamayapallaṅke. Chỉ có bài pháp thoại là thước đo có nghĩa là: Do sự kiện là vô cùng kỳ diệu và phi thường, do mang lại đức tin vượt trội cho những người nhìn thấy và những người lắng nghe, và do đặc biệt trình bày về oai lực của đức Phật. Oai lực của đức Phật, đức Thế Tôn, là như thế này đối với vị đã viên tịch, nên bài pháp thoại được tiến hành tương ứng với năng lực trí tuệ của các vị thuyết giảng pháp đang nói về sự kiện ấy chính là thước đo ở đây, do ý nghĩa cần được diễn giải có phạm vi to lớn. Do đó, ý định là: Đây được gọi là mảnh đất của sự diễn giải. Sau khi đã cho làm vật dụng gồm bốn loại hương thơm có nghĩa là: Sau khi đã cho làm vật dụng bằng hương thơm được tạo ra do nghiền nát các loại tagara, nghệ tây, hoa yavana, và lá tamāla. Sau khi đã cho khảm vào có nghĩa là: Sau khi đã cho sắp đặt ở nơi này nơi kia bằng cách treo rủ xuống. Các vòng hoa được kết lại sau khi đã lấy các vật thơm là các tràng hoa thơm. Các chuỗi ngọc báu là các tràng ngọc báu. Sau khi đã cho làm hàng rào bằng chiếu gai bằng việc thực hiện hàng rào bằng chiếu ở bên ngoài và hàng rào bằng vải gai ở bên trong. Các lá phướn đón gió là các lá phướn gió. Chiếc giường có chân là hình dáng của con sarabha là chiếc giường làm bằng hình con sarabha; ở trên chiếc giường làm bằng hình con sarabha ấy. Sattihatthā purisā sattiyo taṃsahacaraṇato yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti, tehi samantato rakkhāpanaṃ pañcakaraṇanti āha ‘‘sattihatthehi purisehi parikkhipāpetvā’’ti. Dhanūhīti etthāpi eseva nayo. Sannāhagavacchikaṃ viya katvā nirantarāvaṭṭhitaārakkhasannāhena gavacchijālaṃ viya katvā. Những người đàn ông tay cầm giáo (sattihatthā purisā) là những ngọn giáo (sattiyo) do đi theo họ, giống như câu ‘những ngọn giáo đi lại.’ Việc bố trí sự bảo vệ xung quanh bởi họ là sự chuẩn bị, nên đã nói ‘cho vây quanh bởi những người đàn ông tay cầm giáo.’ Đối với (cụm từ) ‘bằng những cây cung’ (dhanūhi) cũng theo cách tương tự. Làm giống như một cửa sổ có chấn song (sannāhagavacchikaṃ viya katvā) là làm giống như một mạng lưới cửa sổ bằng cách bố trí lính canh đứng liên tục không gián đoạn. Sādhukīḷitanti saparahitaṃ sādhanaṭṭhena sādhū, tesaṃ kīḷitaṃ uḷārapuññapasavanato, samparāyikatthāvirodhikaṃ kīḷāvihāranti attho. Trò vui của người thiện lành (sādhukīḷitaṃ) là: những người thiện lành (sādhū) vì ý nghĩa thực hành lợi ích cho mình và cho người, trò vui của họ là vì tạo ra phước báu cao thượng, có nghĩa là một cuộc vui chơi không trái ngược với lợi ích trong đời sau. Sarīradhātuvibhajanavaṇṇanā Giải thích về việc phân chia xá-lợi thân thể. 236. Imināva niyāmenāti yena nīhārena mahātale nisinno kañci parihāraṃ akatvā kevalaṃ iminā niyāmeneva. Supinakoti dussupinako. Dukūladupaṭṭaṃ nivāsetvāti dve dukūlavatthāni ekajjhaṃ katvā nivāsetvā. Evañhi tāni sokasamappitassāpi abhassitvā tiṭṭhanti. 236. ‘Bằng chính phương cách này’ (imināva niyāmena) có nghĩa là bằng cách thức nào mà (vị ấy) ngồi trên mặt đất lớn, không thực hiện bất kỳ sự chăm sóc đặc biệt nào, chỉ bằng chính phương cách này. ‘Giấc mộng’ (supinako) là ác mộng. ‘Mặc hai tấm vải dukūla’ (dukūladupaṭṭaṃ nivāsetvā) có nghĩa là mặc hai tấm vải dukūla gộp lại làm một. Vì như vậy, chúng vẫn đứng vững không bị tuột ra ngay cả đối với người đang chìm trong sầu muộn. Abhisekasiñcakoti rajjābhiseke abhisekamaṅgalasiñcako uttamamaṅgalabhāvato. Visaññī jāto yathā taṃ bhagavato guṇavisesāmatarasaññutāya avaṭṭhitapemo pothujjanikasaddhāya patiṭṭhitapasādo katūpakāratāya sañjanitacittamaddavo. ‘Người rưới nước quán đảnh’ (abhisekasiñcako) là người rưới nước trong lễ quán đảnh đăng quang, vì là điềm lành tối thượng. (Vị ấy) đã trở nên bất tỉnh như thế nào, đó là: tình thương được thiết lập do nhận biết được vị cam lồ là những đức tính đặc biệt của Đức Thế Tôn, niềm tịnh tín được an lập bằng đức tin của phàm nhân, tâm mềm mại được sinh khởi do sự biết ơn. Suvaṇṇabimbisakavaṇṇanti [Pg.191] suviracita apassenasadisaṃ. ‘Có màu sắc như chiếc gối tựa bằng vàng’ (suvaṇṇabimbisakavaṇṇaṃ) là giống như một cái gối tựa được chế tác khéo léo. Kasmā panettha pāveyyakā pāḷiyaṃ sabbapacchato gahitā, kiṃ te kusinārāya āsannatarāpi sabbapacchato uṭṭhitā? Āma, sabbapacchato uṭṭhitāti dassetuṃ ‘‘tattha pāveyyakā’’tiādi vuttaṃ. Tại sao ở đây, những người Pāvā được đề cập sau cùng trong bản Pāli? Phải chăng họ, dù ở gần Kusinārā hơn, đã khởi hành sau cùng? Vâng, để chỉ ra rằng họ đã khởi hành sau cùng, nên câu ‘khi ấy, những người Pāvā’ v.v... đã được nói đến. Dhātupāsanatthanti satthu dhātūnaṃ payirupāsanāya. Nesaṃ pakkhā ahesuṃ ‘‘ñāyena tesaṃ santakā dhātuyo’’ti. ‘Vì mục đích tôn thờ xá-lợi’ (dhātupāsanatthaṃ) là vì sự tôn thờ xá-lợi của Bậc Đạo Sư. Phe của họ đã là: ‘Xá-lợi thuộc về họ một cách hợp lý.’ 237. Doṇagajjitaṃ nāma avoca satthu avatthattayūpasaṃhitaṃ. Etadatthameva hi bhagavā maggaṃ gacchanto ‘‘pacchato āgacchanto doṇo brāhmaṇo yāva me padavaḷañjaṃ passati, tāva mā vigacchatū’’ti adhiṭṭhāya aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Doṇopi kho brāhmaṇo ‘‘imāni sadevake loke aggapuggalassa padānī’’ti sallakkhento padānusārena satthu santikaṃ upagacchi, satthāpissa dhammaṃ desesi, tenapi so bhagavati niviṭṭhasaddho ahosi. Etadavoca, kiṃ avocāti āha ‘‘suṇantu…pe… avocā’’ti. 237. Đã nói lên lời sấm rền của Doṇa (Doṇagajjitaṃ) liên quan đến ba trạng thái của Bậc Đạo Sư. Chính vì mục đích này, Đức Thế Tôn khi đang đi trên đường đã chú nguyện rằng: ‘Mong rằng dấu chân của ta đừng biến mất cho đến khi bà-la-môn Doṇa, người đang đi đến từ phía sau, nhìn thấy nó,’ và đã ngồi xuống dưới gốc một cây nọ. Và bà-la-môn Doṇa, trong khi nhận ra rằng ‘đây là dấu chân của bậc tối thượng trong thế gian cùng với chư thiên,’ đã đi đến gần Bậc Đạo Sư theo dấu chân. Bậc Đạo Sư cũng đã thuyết pháp cho vị ấy, do đó, vị ấy cũng đã có đức tin vững chắc nơi Đức Thế Tôn. Đã nói điều này. Đã nói gì? (Chú giải) nói: ‘Xin quý vị hãy lắng nghe... (v.v.)... đã nói.’ Kāyena ekasannipātā vācāya ekavacanā abhinnavacanā evaṃ samaggā hotha. Tassa panidaṃ kāraṇanti āha ‘‘sammodamānā’’ti. Tenāha ‘‘cittenāpi aññamaññaṃ sammodamānā hothā’’ti. Hãy hòa hợp như vậy: cùng hội họp về thân, cùng một lời nói, không khác lời nói về khẩu. Và đây là lý do cho điều đó, nên đã nói: ‘cùng nhau hoan hỷ.’ Do đó, đã nói: ‘Hãy cùng nhau hoan hỷ với nhau cả về ý.’ 238. Tato tato samāgatasaṅghānanti tato tato attano vasanaṭṭhānato samāgantvā sannipatitabhāvena samāgatasaṅghānaṃ. Tathā samāpatitasamūhabhāvena samāgatagaṇānaṃ. Vacanasampaṭicchanena paṭissuṇitvā. 238. ‘Của các Tăng chúng đã tụ hội từ nơi này nơi kia’ (tato tato samāgatasaṅghānaṃ) là của các Tăng chúng đã tụ hội do đã đến và nhóm họp từ nơi cư trú của mình ở nơi này nơi kia. Tương tự, của các nhóm đã tụ hội do đã đến và tập hợp lại. Sau khi đã chấp thuận bằng sự tiếp nhận lời nói. Dhātuthūpapūjāvaṇṇanā Giải thích về việc cúng dường tháp xá-lợi. 239. Yakkhaggāho devatāveso. Khipitakaṃ dhātukkhobhaṃ uppādetvā khipitakarogo. Arocako āhārassa aruccanarogo. 239. Bị dạ-xoa ám (yakkhaggāho) là bị chư thiên nhập. Bệnh hắt hơi (khipitakaṃ) là bệnh hắt hơi do làm phát sinh sự xáo trộn của các yếu tố (trong cơ thể). Bệnh chán ăn (arocako) là bệnh không muốn ăn vật thực. Sattamadivaseti sattavassasattamāsato parato sattame divase. Balānurūpenāti vibhavabalānurūpena. ‘Vào ngày thứ bảy’ (sattamadivase) là vào ngày thứ bảy sau bảy năm bảy tháng. ‘Tùy theo sức lực’ (balānurūpena) là tùy theo sức mạnh của tài sản. Pacchā saṅgītikārakāti dutiyaṃ tatiyaṃ saṅgītikārakā. Dhātūnaṃ antarāyaṃ disvāti tattha tattha cetiye yathāpatiṭṭhāpitabhāveneva ṭhitānaṃ [Pg.192] dhātūnaṃ micchādiṭṭhikānaṃ vasena antarāyaṃ disvā, mahādhātunidhānena sammadeva rakkhitānaṃ anāgate asokena dhammaraññā tato uddharitvā vitthāritabhāve kate sadevakassa lokassa hitasukhāvahabhāvañca disvāti adhippāyo. Paricaraṇamattamevāti gahetvā paricaritabbadhātumattameva. Rājūnaṃ hatthe ṭhapetvā, na cetiyesu. Tathā hi pacchā asokamahārājā cetiyesu dhātūnaṃ na labhati. ‘Những người kết tập về sau’ (pacchā saṅgītikārakā) là những người kết tập lần thứ hai, thứ ba. ‘Thấy sự nguy hiểm cho xá-lợi’ (dhātūnaṃ antarāyaṃ disvā) có nghĩa là: thấy sự nguy hiểm do những người có tà kiến đối với các xá-lợi đang được tôn trí trong các bảo tháp ở nơi này nơi kia đúng như đã được an vị, và thấy được việc mang lại lợi ích và hạnh phúc cho thế gian cùng với chư thiên khi trong tương lai, Pháp vương Asoka lấy ra từ đó và phổ biến rộng rãi các xá-lợi được bảo vệ đúng đắn bằng việc cất giữ trong kho tàng xá-lợi lớn. ‘Chỉ là sự phụng thờ’ (paricaraṇamattameva) là chỉ là xá-lợi nên được lấy và phụng thờ. (Họ) đã đặt trong tay các vị vua, không phải trong các bảo tháp. Vì quả thật, về sau, đại vương Asoka không tìm thấy xá-lợi trong các bảo tháp. Purimaṃ purimaṃ katassa gaṇhanayogyaṃ pacchimaṃ pacchimaṃ kārento aṭṭha aṭṭha haricandanādimaye karaṇḍe ca thūpe ca kāresi. Lohitacandanamayādīsupi eseva nayo. Maṇikaraṇḍesūti lohitaṅkamasāragallaphalikamaye ṭhapetvā avasesamaṇivicittakesu karaṇḍesu. Trong khi làm cái sau cùng có thể chứa đựng cái đã làm trước đó, (vị ấy) đã cho làm tám tráp và tám tháp bằng gỗ chiên-đàn vàng v.v... Đối với những thứ làm bằng gỗ chiên-đàn đỏ v.v... cũng theo cách tương tự. ‘Trong các tráp bằng ngọc’ (maṇikaraṇḍesu) là trong các tráp được trang trí bằng các loại ngọc còn lại, ngoại trừ những cái làm bằng hồng ngọc, mã não, và pha lê. Thūpārāmacetiyappamāṇanti devānaṃpiyatissamahārājena kāritacetiyappamāṇaṃ. ‘Có kích thước của bảo tháp Thūpārāma’ (Thūpārāmacetiyappamāṇaṃ) là có kích thước của bảo tháp đã được đại vương Devānaṃpiyatissa cho xây dựng. Mālā mā milāyantūti ‘‘yāva asoko dhammarājā bahi cetiyāni kāretuṃ ito dhātuyo uddharissati, tāva mālā mā milāyantū’’ti adhiṭṭhahitvā. Āviñchanarajjuyanti aggaḷāviñchanarajjuyaṃ. Kuñcikamuddikanti dvāravivaraṇatthaṃ kuñcikañceva muddikañca. ‘Mong rằng các vòng hoa đừng héo úa’ (mālā mā milāyantū) là sau khi đã chú nguyện rằng: ‘Mong rằng các vòng hoa đừng héo úa cho đến khi Pháp vương Asoka lấy xá-lợi từ đây để cho xây dựng các bảo tháp bên ngoài.’ ‘Trên sợi dây kéo’ (āviñchanarajjuyaṃ) là trên sợi dây kéo then cài. ‘Chìa khóa và ổ khóa’ (kuñcikamuddikaṃ) là cả chìa khóa và ổ khóa để mở cửa. Vāḷasaṅghātayantanti kukkulaṃ paṭibhayadassanaṃ aññamaññapaṭibaddhagamanāditāya saṅghāṭitarūpakayantaṃ yojesi. Tenāha ‘‘kaṭṭharūpakānī’’tiādi. Āṇiyā bandhitvāti anekakaṭṭharūpavicittayantaṃ attano devānubhāvena ekāya eva āṇiyā bandhitvā vissakammo devalokameva gato. ‘‘Samantato’’tiādi pana tasmiṃ dhātunidāne ajātasattuno kiccavisesānuṭṭhānadassanaṃ. ‘Cỗ máy gồm các dã thú kết hợp’ (vāḷasaṅghātayantaṃ) là (vị ấy) đã lắp đặt một cỗ máy có các hình nhân được kết hợp do sự chuyển động v.v... được kết nối với nhau, một đống tro nóng có hình dạng đáng sợ. Do đó, đã nói: ‘những hình nhân bằng gỗ’ v.v... ‘Buộc bằng một cái chốt’ (āṇiyā bandhitvā) là: sau khi buộc cỗ máy đa dạng với nhiều hình nhân bằng gỗ chỉ với một cái chốt duy nhất bằng oai lực chư thiên của mình, Vissakamma đã đi về cõi trời. Còn câu ‘Xung quanh’ v.v... là sự trình bày về việc thực hiện các nhiệm vụ đặc biệt của vua Ajātasattu tại nơi cất giữ xá-lợi đó. ‘‘Asukaṭṭhāne nāma dhātunidhāna’’nti raññā pucchite ‘‘tasmiṃ sannipāte visesalābhino nāhesu’’nti keci. ‘‘Attānaṃ nigūhitvā tassa vuḍḍhatarassa vacanaṃ nissāya vīmaṃsanto jānissatīti na kathesu’’nti apare. Yakkhadāsaketi upahārādividhinā devatāvesanake bhūtāviggāhake. Khi được vua hỏi: ‘Kho tàng xá-lợi ở nơi nào?’, một số người (nói): ‘Chúng tôi không phải là những người nhận được lợi lộc đặc biệt trong cuộc hội họp đó.’ Những người khác (nghĩ): ‘Sau khi che giấu bản thân, nương vào lời của vị trưởng lão hơn kia, trong khi tìm hiểu, (vua) sẽ biết được,’ nên họ đã không nói. ‘Nơi những người hầu của dạ-xoa’ (yakkhadāsake) là nơi những người trừ tà, những người làm cho chư thiên nhập bằng phương pháp cúng tế v.v... Imaṃ padanti ‘‘evametaṃ bhūtapubba’’nti dutiyasaṅgītikārehi ṭhapitaṃ imaṃ padaṃ. Mahādhātunidhānampi tassa atthaṃ katvā tatiyasaṅgītikārāpi ṭhapayiṃsu. Cụm từ này là ‘evametaṃ bhūtapubbaṃ’ (việc này đã xảy ra như vậy trong quá khứ). Cụm từ này đã được các vị kết tập kinh điển lần thứ hai thiết lập. Các vị kết tập kinh điển lần thứ ba cũng đã thiết lập điều ấy sau khi đã giải thích ý nghĩa của nó trong phần Tích Trữ Xá Lợi Lớn. Mahāparinibbānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā. Phần giải thích ý nghĩa ẩn mật trong Chú giải kinh Đại Bát Niết Bàn. 4. Mahāsudassanasuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Đại Thiện Kiến Kusāvatīrājadhānīvaṇṇanā Phần mô tả kinh thành Kusāvatī 242. Sovaṇṇamayāti [Pg.193] suvaṇṇamayā. Ayaṃ pākāroti sabbaratanamayo pākāro. Tayo tayoti anto ca tayo, bahi ca tayoti tayo tayo. 242. Sovaṇṇamayā có nghĩa là được làm bằng vàng. Ayaṃ pākāro (thành lũy này) có nghĩa là thành lũy được làm bằng tất cả các loại châu báu. Tayo tayo (ba lớp ba lớp) có nghĩa là ba lớp ở bên trong và ba lớp ở bên ngoài, do đó là ba lớp ba lớp. Esikatthambho indakhīlo nagarasobhano alaṅkāratthambho. Aṅgīyati ñāyati puthulabhāvo etenāti aṅgaṃ, parikkhepo. Tiporisaṃ aṅgaṃ etissāti tiporisaṅgā. Tenāha ‘‘tenā’’tiādi. Tena pañcahatthappamāṇena tiporisena. Paṇṇaphalesupīti sabbaratanamayānaṃ tālānaṃ paṇṇaphalesupi. Eseva nayoti ‘‘paṇṇesu ekaṃ pattakaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ. Phalesupi eko lekhābhāvo sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo’’tiādiko ayamattho atidiṭṭho. Pākārantareti dvinnaṃ dvinnaṃ pākārānaṃ antare. Ekekā hutvā ṭhitā tālapanti. Esikatthambho là cột trụ cổng thành (indakhīlo), là cột trụ trang trí làm đẹp cho thành phố. Aṅgaṃ là cái mà nhờ đó bề rộng được biết đến, tức là chu vi. Tiporisaṅgā có nghĩa là nó có thước đo là ba porisa. Do đó, đã nói ‘tena’ v.v... (Nghĩa là) bởi ba porisa ấy, với thước đo là năm hắc tay. Paṇṇaphalesupi (trên lá và quả) có nghĩa là trên lá và quả của những cây thốt nốt được làm bằng tất cả các loại châu báu. Đây là phương pháp, ý nghĩa này được chỉ ra như sau: ‘trong số các lá, một phiến lá làm bằng vàng, một phiến làm bằng bạc. Trong số các quả cũng vậy, một phần sọc làm bằng vàng, một phần làm bằng bạc’ v.v... Pākārantare (giữa các thành lũy) có nghĩa là ở giữa từng cặp thành lũy. Hàng cây thốt nốt đứng thành từng cây một. Chekoti paṭu suvisado, so cassa paṭubhāvo manosāroti āha ‘‘sundaro’’ti. Rañjetunti rāgaṃ uppādetuṃ. Khamatevāti rocateva. Na bībhacchetīti na tajjeti, sotasukhabhāvato piyāyitabbo ca hoti. Kumbhathuṇadaddarikādi ekatalaṃ tūriyaṃ. Ubhayatalaṃ pākaṭameva. Sabbato pariyonaddhaṃ caturassaambaṇakaṃ, paṇavādi ca. Vaṃsādīti ādi-saddena saṅkhādikaṃ saṅgaṇhāti. Sumucchitassāti suṭṭhu pariyattassa. Pamāṇeti nātidaḷhanātisithilatāsaṅkhāte majjhime mucchanappamāṇe. Hatthaṃ vā pādaṃ vā cāletvāti hatthalayapādalaye sajjetvā. Naccantāti sākhānaccaṃ naccantā. Cheko có nghĩa là khéo léo, rất rõ ràng. Và sự khéo léo ấy của vị ấy là tinh hoa của tâm ý, do đó nói là ‘sundaro’ (tốt đẹp). Rañjetuṃ có nghĩa là để làm phát sinh sự ưa thích. Khamateva có nghĩa là làm hài lòng. Na bībhaccheti có nghĩa là không làm kinh sợ, và vì có trạng thái dễ chịu cho tai nghe nên trở nên đáng yêu mến. Các nhạc cụ một mặt như kumbhathuṇa, daddarikā, v.v... Nhạc cụ hai mặt thì đã rõ ràng. Nhạc cụ được bịt tứ phía là ambaṇaka hình vuông, paṇava, v.v... Trong từ vaṃsādi (sáo, v.v...), từ ādi (v.v...) bao gồm cả ốc tù và, v.v... Sumucchitassa có nghĩa là được luyện tập thuần thục. Pamāṇe (đúng mức) có nghĩa là ở mức độ điều chỉnh trung bình, được cho là không quá căng, không quá chùng. Hatthaṃ vā pādaṃ vā cāletvā (sau khi cử động tay hoặc chân) có nghĩa là sau khi sắp đặt nhịp điệu của tay và nhịp điệu của chân. Naccantā (khi đang múa) có nghĩa là đang múa điệu múa cành cây. Cakkaratanavaṇṇanā Phần mô tả về Bánh Xe Báu 243. Uposathaṃ vuccati aṭṭhaṅgasamannāgataṃ sabbadivasesu gahaṭṭhehi rakkhitabbasīlaṃ, samādānavasena taṃ tassa atthīti uposathiko, tassa uposathikassa. Tenāha ‘‘samādinnauposathaṅgassā’’ti. Tadāti tasmiṃ [Pg.194] kāle. Kasmiṃ pana kāleti? Yasmiṃ kāle cakkavattibhāvasaṃvattaniyadānasīlādipuññasambhārasamudāgamasampanno pūritacakkavattivatto kāladīpadesavisesapaccājātiyā ceva kularūpabhogādhipateyyādiguṇavisesasampattiyā ca tadanurūpe attabhāve ṭhito hoti, tasmiṃ kāle. Tādise hi kāle cakkavattibhāvī purisaviseso yathāvuttaguṇasamannāgato rājā khattiyo muddhāvasitto visuddhasīlo anuposathaṃ satasahassavissajjanādinā sammāpaṭipattiṃ paṭipajjati, na yadā cakkaratanaṃ uppajjati, tadā eva. Ime ca visesā sabbacakkavattīnaṃ sādhāraṇavasena vuttā. Tenāha ‘‘pātova…pe… dhammatā’’ti. Bodhisattānaṃ pana cakkavattibhāvāvahaguṇāpi cakkavattiguṇāpi sātisayāva honti. 243. Uposatha được gọi là giới được trang bị tám chi phần mà các gia chủ cần phải gìn giữ trong tất cả các ngày. Do việc thọ trì, điều ấy có nơi vị ấy nên gọi là uposathiko (người giữ Bố-tát); (cụm từ) tassa uposathikassa (của người giữ Bố-tát ấy). Do đó, đã nói ‘samādinnauposathaṅgassa’ (của người đã thọ trì các chi phần Bố-tát). Tadā có nghĩa là vào lúc ấy. Nhưng vào lúc nào? Vào lúc mà vị ấy được thành tựu sự tích lũy các phước báu như bố thí, trì giới, v.v... vốn đưa đến trạng thái Chuyển Luân Vương, đã hoàn mãn các phận sự của Chuyển Luân Vương, và đã được đứng vững trong một thân hữu tương xứng do sự thành tựu các phẩm chất đặc biệt về thời gian, châu lục, quốc độ, sự tái sanh, và về dòng dõi, sắc đẹp, tài sản, quyền uy, v.v... thì vào lúc ấy. Thật vậy, vào một thời điểm như thế, bậc nhân sĩ đặc biệt sẽ trở thành Chuyển Luân Vương, một vị vua dòng Sát-đế-lỵ đã làm lễ quán đảnh, có giới hạnh trong sạch, thực hành đúng chánh pháp vào ngày Bố-tát bằng cách bố thí một trăm ngàn, v.v..., chứ không phải chỉ vào lúc Bánh Xe Báu xuất hiện. Và những đặc điểm này được nói đến theo cách chung cho tất cả các vị Chuyển Luân Vương. Do đó, đã nói ‘pātova…pe… dhammatā’ (vào buổi sáng sớm... v.v... đó là pháp tánh). Tuy nhiên, đối với các vị Bồ-tát, cả những phẩm chất đưa đến trạng thái Chuyển Luân Vương lẫn những phẩm chất của Chuyển Luân Vương đều là vượt trội. Vuttappakārapuññakammapaccayanti cakkavattibhāvāvahadānadamasaṃyamādipuññakammahetukaṃ. Nīlamaṇisaṅghātasadisanti indanīlamaṇisañcayasamānaṃ. Dibbānubhāvayuttattāti dassaneyyatā, manuññaghosatā, ākāsagāmitā, obhāsavissajjanā, appaṭighātatā, rañño icchitatthanipphattikāraṇatāti evamādīhi dibbasadisehi ānubhāvehi samannāgatattā, etena dibbaṃ viyāti dibbanti dasseti. Na hi taṃ devalokapariyāpannaṃ. Sahassaṃ arā etassāti vā sahassāraṃ. Sabbehi ākārehīti sabbehi sundarehi paripuṇṇāvayave lakkhaṇasampanne cakke icchitabbehi ākārehi. Paripūranti paripuṇṇaṃ, sā cassā pāripūriṃ idāneva vitthāressati. Vuttappakārapuññakammapaccayanti có nghĩa là có nguyên nhân từ các thiện nghiệp như bố thí, tự điều phục, tự chế ngự, v.v... vốn đưa đến trạng thái Chuyển Luân Vương. Nīlamaṇisaṅghātasadisaṃ (tương tự khối ngọc bích) có nghĩa là giống như một khối ngọc indanīla (lam ngọc). Dibbānubhāvayuttattā (do được trang bị oai lực như chư thiên) có nghĩa là do được trang bị các oai lực tương tự chư thiên như: đáng chiêm ngưỡng, có âm thanh dễ chịu, có khả năng đi trên không, tỏa ra ánh sáng, không bị cản trở, là nguyên nhân thành tựu các mục đích mong muốn của đức vua, v.v... Bằng điều này, ngài cho thấy rằng dibbaṃ (như chư thiên) có nghĩa là ‘giống như chư thiên’. Vì rằng, vật ấy không thuộc về thế giới chư thiên. Hoặc, sahassāraṃ (có một ngàn căm xe) có nghĩa là ‘nó có một ngàn căm xe’. Sabbehi ākārehi (với tất cả các phương diện) có nghĩa là với tất cả các phương diện đáng mong muốn ở một bánh xe có các bộ phận đầy đủ trọn vẹn và được thành tựu các tướng tốt đẹp. Paripūraṃ có nghĩa là đầy đủ trọn vẹn, và sự đầy đủ trọn vẹn của nó sẽ được giải thích chi tiết ngay bây giờ. Panāḷīti chiddaṃ. Suddhasiniddhadantapantiyā nibbivarāyāti adhippāyo. Tassā pana panāḷiyā samantato passassa rajatamayattā sārarajatamayā vuttā. Yasmā cassa cakkassa rathacakkassa viya antobhāvo nāma natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘ubhosupi bāhirantesū’’ti. Kataparikkhepā hoti panāḷīti yojanā. Nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesūti nābhiparikkhepapaṭṭe ceva nābhiyā panāḷiparikkhepapaṭṭe ca. Panāḷī có nghĩa là lỗ hổng. Ý nghĩa là ‘không có kẽ hở trong hàng răng trong sạch và nhẵn bóng’. Nhưng vì phần bên cạnh xung quanh đường rãnh ấy được làm bằng bạc, nên được nói là làm bằng bạc nguyên chất. Bởi vì bánh xe này không có phần bên trong giống như bánh xe ngựa, do đó đã nói ‘ubhosupi bāhirantesū’ (trên cả hai vành ngoài). Cách nối kết câu là: đường rãnh có đường viền được tạo ra. Nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesu (trên các đai viền của đường rãnh đùm xe) có nghĩa là trên đai viền của đùm xe và trên đai viền của đường rãnh của đùm xe. Tesanti arānaṃ. Ghaṭakā nāma alaṅkārabhūtā khuddakapuṇṇaghaṭā. Tathā maṇikā nāma muttāvaḷikā. Paricchedalekhā tassa tassa paricchedadassanavasena ṭhitā paricchinnalekhā. Ādi-saddena mālākammādiṃ saṅgaṇhāti. Suvibhattānevāti aññamaññaṃ asaṃkiṇṇattā suṭṭhu vibhattāni. Tesaṃ có nghĩa là của các căm xe. Ghaṭakā là những bình nước nhỏ đầy đủ dùng làm vật trang trí. Tương tự, maṇikā là những chuỗi ngọc trai. Paricchedalekhā (đường phân định) là những đường được vạch ra để cho thấy sự phân chia của từng phần. Bằng từ ādi (v.v...), ngài bao gồm cả công việc kết hoa, v.v... Suvibhattāneva (được phân chia rõ ràng) có nghĩa là được phân chia rất rõ ràng vì chúng không bị lẫn lộn với nhau. ‘‘Surattā’’tiādīsu [Pg.195] surattaggahaṇena mahānāmavaṇṇataṃ paṭikkhipati, suddhaggahaṇena saṃṅkiliṭṭhataṃ, siniddhaggahaṇena lūkhataṃ. Kāmaṃ tassa cakkaratanassa nemimaṇḍalaṃ asandhikameva nibbattaṃ, sabbatthakameva pana kevalaṃ pavāḷavaṇṇena ca sobhatīti pakaticakkassa sandhiyuttaṭṭhāne surattasuvaṇṇapaṭṭādimayāhi vaṭṭaparicchedalekhāhi paññāyamānāhi sasandhikā viya dissantīti āha ‘‘sandhīsu panassā’’tiādi. Trong các từ ‘surattā’ (có màu sắc tốt đẹp) v.v..., bằng việc dùng từ suratta, ngài bác bỏ màu sắc của cây mahānāma; bằng việc dùng từ suddha (trong sạch), (ngài bác bỏ) sự ô uế; bằng việc dùng từ siniddha (nhẵn bóng), (ngài bác bỏ) sự thô ráp. Thật vậy, vành của Bánh Xe Báu ấy đã được tạo ra không có mối nối. Tuy nhiên, nó chỉ tỏa sáng khắp nơi với màu sắc của san hô. Bởi vì nó trông như thể có các mối nối, do được nhận biết qua các đường phân định hình tròn làm bằng các dải vàng có màu sắc tốt đẹp, v.v... ở nơi mà một bánh xe thông thường có các mối nối, nên ngài đã nói ‘sandhīsu panassa’ (nhưng ở các mối nối của nó) v.v... Nemimaṇḍalapiṭṭhiyanti nemimaṇḍalassa piṭṭhipadese. Ākāsacāribhāvato hissa tattha vātaggāhī pavāḷadaṇḍo hoti. Dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antareti dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antare samīpe padese. Chiddamaṇḍalakhacitoti maṇḍalasaṇṭhānachiddavicitto. Sukusalasamannāhatassāti suṭṭhu kusalena sippinā pahatassa, vāditassāti attho. Vaggūti manoramo. Rajanīyoti suṇantānaṃ rāguppādako. Kamanīyoti kanto. Samosaritakusumadāmāti olambitasugandhakusumadāmā. Nemiparikkhepassāti nemipariyantaparikkhepassa. Nābhipanāḷiyā dvinnaṃ passānaṃ vasena ‘‘dvinnampi nābhipanāḷīna’’nti vuttaṃ. Ekā eva hi sā panāḷi. Yehīti yehi dvīhi mukhehi. Puna yehīti yehi muttakalāpehi. Nemimaṇḍalapiṭṭhiyanti có nghĩa là ở trên bề mặt của vành bánh xe. Do có bản thể di chuyển trong hư không nên ở nơi ấy có cây gậy bằng san hô hứng lấy gió. Dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antareti có nghĩa là ở khu vực gần khoảng giữa của từng nhóm mười cây căm. Chiddamaṇḍalakhacitoti có nghĩa là được trang trí với những lỗ trống có hình dáng tròn. Sukusalasamannāhatassāti có nghĩa là được người thợ khéo léo gảy lên, ý nói là được tấu lên. Vaggūti có nghĩa là làm vui thích. Rajanīyoti có nghĩa là làm phát sanh tham ái cho những người lắng nghe. Kamanīyoti có nghĩa là đáng yêu. Samosaritakusumadāmāti có nghĩa là những tràng hoa thơm được treo rủ xuống. Nemiparikkhepassāti có nghĩa là của vòng tròn ở vành bánh xe. Về ống dẫn của trục bánh xe, do có hai phía nên được nói là ‘của cả hai ống dẫn của trục bánh xe.’ Thật vậy, ống dẫn ấy chỉ là một. Yehīti có nghĩa là bởi hai miệng lỗ nào. Puna yehīti có nghĩa là bởi những chùm ngọc trai nào. Odhāpayamānanti sotuṃ avahitāni kurumānaṃ. Odhāpayamānanti có nghĩa là đang làm cho lắng tai nghe. Cando purato cakkaratanaṃ pacchāti evaṃ pubbāpariyena pubbāparabhāvena. Mặt trăng ở phía trước, bánh xe báu ở phía sau, như vậy là theo thứ tự trước sau, theo tình trạng trước và sau. Antepurassāti anurādhapure rañño antepurassa. Uttarasīhapañjarasadiseti tadā rañño pāsāde tādisassa uttaradisāya sīhapañjarassa labbhamānattā vuttaṃ. Sukhena sakkāti kiñci anāruhitvā, sarīrañca anullaṅghitvā yathāṭhiteneva hatthena pupphamuṭṭhiyo khipitvā sukhena sakkā hoti pūjetuṃ. Antepurassāti có nghĩa là của nội cung của đức vua ở thành Anurādhapura. Uttarasīhapañjarasadiseti được nói đến là do vào lúc bấy giờ ở trong cung điện của đức vua, cửa sổ sư tử tương tự như thế có thể được tìm thấy ở hướng bắc. Sukhena sakkāti có nghĩa là có thể cúng dường một cách dễ dàng bằng cách ném những nắm hoa với bàn tay đang trong tư thế đứng yên, không cần leo trèo gì cả và cũng không cần vươn người. Nānāvirāgaratanappabhāsamujjalanti nānāvidhavicittavaṇṇaratanobhāsapabhassaraṃ. Ākāsaṃ abbhuggantvā pavatteti āgantvā ṭhitaṭṭhānato upari ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte. Nānāvirāgaratanappabhāsamujjalanti có nghĩa là rực rỡ với ánh sáng của các loại bảo vật có màu sắc đa dạng và khác nhau. Ākāsaṃ abbhuggantvā pavatteti có nghĩa là sau khi đã đi đến, đã bay vút lên hư không ở phía trên nơi đã dừng lại, rồi tiếp tục di chuyển. 244. Rājāyuttāti rañño kicce āyuttakapurisā. 244. Rājāyuttāti có nghĩa là những người được bổ nhiệm trong công việc của đức vua. Sineruṃ [Pg.196] vāmapassena katvā tassa dhurataraṃ gacchanto ‘‘vāmapassena sineruṃ pahāyā’’ti vuttaṃ. Sau khi đã để núi Sineru ở phía bên trái, trong khi đi xa hơn ngọn núi ấy, nên được nói là ‘sau khi đã bỏ lại núi Sineru ở phía bên trái.’ Vinibbedhenāti tiriyaṃ vinivijjhanavasena. Sannivesakkhamoti khandhāvārasannivesayogyo. Sulabhāhārupakaraṇoti sukheneva laddhabbadhaññagorasadārutiṇādibhojanasādhano. Vinibbedhenāti có nghĩa là theo cách xuyên thủng theo chiều ngang. Sannivesakkhamoti có nghĩa là thích hợp cho việc đóng quân. Sulabhāhārupakaraṇoti có nghĩa là có phương tiện sinh sống như là các loại hạt, sản phẩm từ sữa, củi, cỏ, v.v… có thể được nhận lấy một cách dễ dàng. Paracakkanti parassa rañño senā, āṇā vā. Paracakkanti có nghĩa là quân đội của vị vua khác, hoặc là mệnh lệnh. Āgamananandanoti āgamanena nandijanano. Gamanena socetīti gamanasocano. Upakappethāti uparūpari kappetha, saṃvidahatha upanethāti attho. Upaparikkhitvāti hetutopi sabhāvatopi phalatopi diṭṭhadhammikasamparāyikādiādīnavatopi vīmaṃsitvā. Vibhāventi paññāya atthaṃ vibhūtaṃ karontīti vibhāvino, paññavanto. Anuyantāti anuvattakā, anuvattakabhāveneva, pana rañño ca mahānubhāvena te jigucchanavasena pāpato anoramantāpi ekacce ottappavasena oramantīti veditabbaṃ. Āgamananandanoti có nghĩa là người tạo ra sự vui mừng do sự đi đến. Gamanena socetīti gamanasocano có nghĩa là người làm cho sầu muộn do sự ra đi. Upakappethāti có nghĩa là các ngươi hãy sắp đặt nhiều lần, hãy chuẩn bị, hãy mang đến. Upaparikkhitvāti có nghĩa là sau khi đã thẩm xét từ nhân, từ tự tánh, từ quả, từ sự nguy hại trong hiện tại và tương lai, v.v… Vibhāventi paññāya atthaṃ vibhūtaṃ karontīti vibhāvino, paññavanto có nghĩa là những người làm cho ý nghĩa được rõ ràng bằng trí tuệ là những người có khả năng làm sáng tỏ, là những bậc trí tuệ. Anuyantāti có nghĩa là những người đi theo. Cần phải được hiểu rằng, chỉ do tình trạng là người đi theo và cũng do đại oai lực của đức vua, một số người trong bọn họ, dầu không từ bỏ điều ác do sự ghê tởm, vẫn từ bỏ do nhờ có sự hổ thẹn tội lỗi. Ogacchamānanti osīdantaṃ. Yojanamattanti vitthārato yojanamattaṃ padesaṃ. Gambhīrabhāvena pana yathā bhūmi dissati, evaṃ ogacchati. Tenāha ‘‘mahāsamuddatala’’ntiādi. Ante cakkaratanaṃ udakena senāya anajjhottharaṇatthaṃ. Puratthimo mahāsamuddo pariyanto etassāti puratthimamahāsamuddapariyanto, taṃ puratthimamahāsamuddapariyantaṃ, puratthimamahāsamuddaṃ pariyantaṃ katvāti attho. Ogacchamānanti có nghĩa là đang rút xuống. Yojanamattanti có nghĩa là khu vực có bề rộng khoảng một do-tuần. Còn về chiều sâu thì rút xuống giống như là mặt đất được nhìn thấy. Do đó, ngài đã nói ‘đáy của đại dương’ v.v… Ở cuối cùng, bánh xe báu có mặt là vì mục đích để cho quân đội không bị nước bao phủ. Puratthimo mahāsamuddo pariyanto etassāti puratthimamahāsamuddapariyanto, có nghĩa là cái ấy có đại dương ở phương đông làm giới hạn; ý nói là, sau khi đã lấy đại dương ở phương đông làm giới hạn. Cāturantāyāti catusamuddantāya, puratthimadisādicatukoṭṭhāsantāya vā. Sobhayamānaṃ viyāti viya-saddo nipātamattaṃ. Attano acchariyaguṇehi sobhantameva hi taṃ tiṭṭhati. Pāḷiyampi hi ‘‘upasobhayamānaṃ’’ tveva vuttaṃ. Cāturantāyāti có nghĩa là có bốn đại dương làm giới hạn, hoặc là có bốn phần bắt đầu bằng hướng đông làm giới hạn. Sobhayamānaṃ viyāti, từ viya chỉ là một tiểu từ. Thật vậy, vật ấy tồn tại và tự nó làm vẻ vang với những phẩm chất kỳ diệu của chính nó. Vì trong Pāḷi cũng được nói chính là ‘upasobhayamānaṃ.’ Hatthiratanavaṇṇanā Giải về Tượng Bảo 246. Haricandanādīhīti ādi-saddena catujjātiyagandhādiṃ saṅgaṇhāti. Āgamanaṃ cintethāti vadanti cakkavattivattassa pūritatāya paricitattā. Kāḷatilakādīnaṃ abhāvena visuddhasetasarīro. Sattapatiṭṭhoti bhūmiphusanakehi vāladhi, varaṅgaṃ, hatthoti imehi ca tīhi, catūhi pādehi cāti [Pg.197] sattahi avayavehi patiṭṭhitattā sattapatiṭṭho. Sabbakaniṭṭhoti sabbehi chaddantakulahatthīhi hīno. Uposathakulā sabbajeṭṭhoti uposathakulato āgacchanto tattha sabbappadhāno āgacchatīti yojanā. Vuttanayenāti ‘‘mahādānaṃ datvā’’tiādinā vuttena nayena. Cakkavattīnaṃ, cakkavattiputtānañca cakkavattiṃ uddissa cintayantānaṃ āgacchati. Apanetvāti attano ānubhāvena apanetvā. Gandhameva hi tassa itare hatthī na sahanti. 246. Haricandanādīhīti, với từ ādi được bao gồm bốn loại hương thơm, v.v… Āgamanaṃ cintethāti, các vị ấy nói như vậy là do sự quen thuộc vì đã thực hành đầy đủ phận sự của vị Chuyển Luân Vương. Có thân thể trắng trong sạch do không có những nốt ruồi đen, v.v… Sattapatiṭṭhoti, là đứng vững vàng trên bảy chi phần do được đứng vững bởi bảy chi phần này là: đuôi, bộ phận sinh dục, và vòi là những bộ phận chạm đất, và cùng với bốn chân. Sabbakaniṭṭhoti có nghĩa là thấp kém hơn tất cả các loài voi thuộc dòng dõi Chaddanta. Uposathakulā sabbajeṭṭhoti, sự liên kết câu là: ‘Khi đến từ dòng dõi Uposatha, con voi ưu việt nhất ở đấy đã đi đến.’ Vuttanayenāti có nghĩa là theo phương cách đã được nói bắt đầu bằng ‘sau khi đã thực hiện việc bố thí vĩ đại.’ Nó đi đến với các vị Chuyển Luân Vương và các người con của Chuyển Luân Vương, là những người đang suy tư hướng đến vị Chuyển Luân Vương. Apanetvāti có nghĩa là sau khi đã loại trừ bằng oai lực của chính nó. Thật vậy, các con voi khác không thể chịu đựng được mùi hương của nó. Gharadhenuvacchako viyāti ghare paricitadhenuyā tattheva jātasaṃvaddhavacchako viya. Sakalapathavinti sakalaṃ jambudīpasaññitaṃ pathaviṃ. Gharadhenuvacchako viyāti có nghĩa là giống như con bê được sanh ra và được nuôi dưỡng ngay tại đấy của con bò cái quen thuộc ở trong nhà. Sakalapathavinti có nghĩa là toàn thể trái đất được biết đến là cõi Diêm-phù-đề. Assaratanavaṇṇanā Giải về Mã Bảo 247. Sindhavakulatoti sindhavassājānīyakulato. 247. Sindhavakulatoti có nghĩa là từ dòng dõi ngựa thuần chủng ở xứ Sindh. Maṇiratanavaṇṇanā Giải về Châu Báu 248. Sakaṭanābhisamapariṇāhanti pariṇāhato mahāsakaṭassa nābhiyā samappamāṇaṃ. Ubhosu antesūti heṭṭhā, upari cāti dvīsu antesu. Kaṇṇikapariyantatoti dvinnaṃ kañcanapadumānaṃ kaṇṇikāya pariyantato. Muttājālake ṭhapetvāti suvisuddhe muttamaye jālake patiṭṭhāpetvā. Aruṇuggamanavelā viyāti aruṇuggamanasīsena sūriyaudayakkhaṇaṃ upalakkheti. 248. Sakaṭanābhisamapariṇāhanti có nghĩa là có kích thước tương đương về chu vi với trục của chiếc xe lớn. Ubhosu antesūti có nghĩa là ở hai đầu, tức là ở bên dưới và ở bên trên. Kaṇṇikapariyantatoti có nghĩa là từ vành ngoài của gương sen của hai đóa sen bằng vàng. Muttājālake ṭhapetvāti có nghĩa là sau khi đã đặt vào trong màng lưới được làm bằng ngọc trai rất trong sạch. Aruṇuggamanavelā viyāti, với tiêu đề ‘thời điểm rạng đông,’ ngài ám chỉ đến khoảnh khắc mặt trời mọc. Itthiratanavaṇṇanā Giải về Nữ Bảo 249. ‘‘Itthiratanaṃ pātubhavatī’’ti vatvā kutassā pātubhāvoti dassetuṃ ‘‘maddarājakulato’’tiādi vuttaṃ. Maddaraṭṭhaṃ kira jambudīpe abhirūpānaṃ itthīnaṃ uppattiṭṭhānaṃ. Tathā hi ‘‘siñcayamahārājassa devī, vessantaramahārājassa devī, bhaddakāpilānī’’ti evamādi itthiratanaṃ maddaraṭṭhe eva uppannaṃ. Puññānubhāvenāti cakkavattirañño puññatejena. 249. Sau khi nói: “Nữ bảo xuất hiện,” để chỉ rõ sự xuất hiện ấy từ đâu, câu “từ hoàng tộc Madda” v.v… được nói đến. Tương truyền, xứ Madda ở cõi Diêm-phù-đề là nơi phát sanh của những người phụ nữ xinh đẹp. Thật vậy, hoàng hậu của đức vua Siñcaya, hoàng hậu của đức vua Vessantara, trưởng lão ni Bhaddakāpilānī, những nữ bảo như thế v.v… đã sanh ra chính tại xứ Madda. “Do oai lực của phước báu” nghĩa là do oai lực phước báu của đức vua Chuyển luân. Saṇṭhānapāripūriyāti hatthapādādisarīrāvayavānaṃ susaṇṭhitāya. Avayavapāripūriyā hi samudāyapāripūrisiddhi. Rūpanti sarīraṃ ‘‘rūpaṃ tveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.306) viya. Dassanīyāti surūpabhāvena passitabbayuttā. Tenāha [Pg.198] ‘‘dissamānāvā’’tiādi. Somanassavasena cittaṃ pasādeti yoniso cintentānaṃ kammaphalasaddhāya vasena. Pasādāvahattāti kāraṇavacanena yathā pāsādikatāya vaṇṇapokkharatāsiddhi vuttā, evaṃ dassanīyatāya pāsādikatāsiddhi, abhirūpatāya ca dassanīyatāsiddhi vattabbāti nayaṃ dasseti. Paṭilomato vā vaṇṇapokkharatāya pāsādikatāsiddhi, pāsādikatāya dassanīyatāsiddhi, dassanīyatāya abhirūpatāsiddhi yojetabbā. Evaṃ sarīrasampattivasena abhirūpatādike dassetvā idāni sarīre dosābhāvavasenapi te dassetuṃ ‘‘abhirūpā vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā pamāṇayuttā, evaṃ ārohapariṇāhayogato ca pāsādikā nātidīghatādayo, evaṃ manussānaṃ dibbarūpatāsampattipīti ‘‘appattā dibbavaṇṇa’’nti vuttaṃ. “Do sự vẹn toàn về hình dáng” là do sự khéo tạo thành của các bộ phận thân thể như tay, chân, v.v… Thật vậy, do sự vẹn toàn của các bộ phận mà sự vẹn toàn của toàn thể được thành tựu. “Sắc” là thân thể, giống như trong câu “chính sắc được gọi là…” (M.i.306) v.v… “Ưa nhìn” là thích hợp để được nhìn ngắm do có hình dáng đẹp. Do đó, ngài nói: “khi được nhìn thấy” v.v… Nàng làm cho tâm hân hoan nhờ sự hoan hỷ, đối với những người suy xét như lý, nhờ vào niềm tin nơi quả của nghiệp. “Do mang lại sự trong sáng” – bằng lời nói chỉ nguyên nhân này, cũng như sự thành tựu về vẻ đẹp của nước da được nói đến bởi sự khả ái, cũng vậy, sự thành tựu về sự khả ái được nói đến bởi sự ưa nhìn, và sự thành tựu về sự ưa nhìn được nói đến bởi sự xinh đẹp, phương pháp này được chỉ ra. Hoặc nên liên kết theo thứ tự ngược lại: từ vẻ đẹp của nước da thành tựu sự khả ái, từ sự khả ái thành tựu sự ưa nhìn, từ sự ưa nhìn thành tựu sự xinh đẹp. Sau khi đã chỉ ra sự xinh đẹp v.v… theo phương diện sự toàn hảo của thân thể như vậy, bây giờ để chỉ ra những điều ấy theo phương diện không có khuyết điểm nơi thân thể, câu “hoặc xinh đẹp” v.v… được nói đến. Ở đây, cũng như nàng có tỷ lệ cân đối, cũng vậy, do sự tương xứng giữa chiều cao và chu vi mà nàng khả ái, không quá cao v.v… Như vậy, sự thành tựu về sắc đẹp như chư thiên đối với loài người được nói là “chưa đạt đến vẻ đẹp của chư thiên.” Ārohasampatti vuttā ubbedhena pāsādikabhāvato. Pariṇāhasampatti vuttā kisathūladosābhāvato. Vaṇṇasampatti vuttā vivaṇṇatābhāvato. Kāyavipattiyāti sarīradosassa. Satavāravihatassāti sattakkhattuṃ vihatassa, ‘‘satavāravihatassā’’ti ca idaṃ kappāsapicuvasena vuttaṃ, tūlapicuno pana vihananameva natthi. Kuṅkumatagaraturukkhayavanapupphāni catujjāti. ‘‘Tamālatagaraturukkhayavanapupphānī’’ti apare. Sự toàn hảo về chiều cao được nói đến do sự khả ái về vóc dáng. Sự toàn hảo về chu vi được nói đến do không có khuyết điểm gầy hoặc mập. Sự toàn hảo về nước da được nói đến do không có sự biến sắc. “Sự khiếm khuyết của thân” là khuyết điểm của thân thể. “Được đánh một trăm lần” là được đánh bảy lần. Và câu “được đánh một trăm lần” này được nói theo nghĩa một cuộn bông gòn, còn đối với cuộn bông gòn tūla thì không có việc đánh bông. Nghệ tây, tagara, turukkha, và hoa yavana là bốn loại. Những người khác nói: “Tamāla, tagara, turukkha, và hoa yavana.” Aggidaḍḍhā viyāti āsanagatena agginā daḍḍhā viya. Paṭhamamevāti rājānaṃ disvāpi kiccantarappasutā ahutvā kiccantarato paṭhamameva, dassanasamakālaṃ evāti attho. Rañño nisajjāya pacchā nipātanaṃ nisīdanaṃ sīlaṃ etissāti pacchānipātinī. Taṃ taṃ attanā rañño kātabbakiccaṃ ‘‘kiṃ karomī’’ti pucchitabbatāya kiṃ karaṇaṃ paṭisāvetīti kiṃkārapaṭissāvinī. “Như bị lửa đốt” là như bị lửa đã cháy đến chỗ ngồi đốt cháy. “Trước tiên” có nghĩa là, dù đã thấy đức vua, nàng không bận tâm đến việc khác, mà trước cả việc khác, nghĩa là ngay cùng lúc nhìn thấy. “Người nằm xuống sau” là người có thói quen nằm xuống, ngồi xuống sau khi đức vua đã ngồi. “Người lắng nghe mệnh lệnh” là người báo cáo việc cần làm, do phải hỏi “Tôi phải làm gì?” về công việc này hay công việc khác mà mình phải làm cho đức vua. Mātugāmo nāma yebhuyyena saṭhajātiko, itthiratanassa pana taṃ natthīti dassetuṃ ‘‘svāssā’’tiādi vuttaṃ. Phụ nữ thường có bản chất gian xảo, nhưng để chỉ ra rằng nữ bảo không có tính chất ấy, câu “vị ấy” v.v… được nói đến. Guṇāti rūpaguṇā ceva ācāraguṇā ca. Purimakammānubhāvenāti katassa purimakammassānubhāvena itthiratanassa tabbhāvasaṃvattaniyassa purimakammassa ānubhāvena. Cakkavattinopi parivārasampattisaṃvattaniyaṃ puññakammaṃ tādisassa phalavisesassa upanissayo hotiyeva. Tenāha ‘‘cakkavattino [Pg.199] puññaṃ upanissāyā’’ti, etena sesesupi saviññāṇakaratanesu attano kammavasena nibbattesupi tesaṃ tesaṃ visesānaṃ tadupanissayatā vibhāvitā evāti daṭṭhabbā. Pubbe ekadesavasena labbhamānā pāripūrī rañño cakkavattibhāvūpagamanato paṭṭhāya sabbākāraparipūrā jātā. “Đức hạnh” là cả đức hạnh về sắc đẹp và đức hạnh về phẩm hạnh. “Do oai lực của nghiệp quá khứ” là do oai lực của nghiệp quá khứ đã được tạo, do oai lực của nghiệp quá khứ của nữ bảo vốn đưa đến trạng thái ấy. Nghiệp phước của đức vua Chuyển luân vốn đưa đến sự toàn hảo về đoàn tùy tùng cũng chính là duyên y chỉ cho quả đặc biệt như vậy. Do đó, ngài nói: “nương nhờ phước báu của đức vua Chuyển luân.” Qua đó, cần phải hiểu rằng ngay cả đối với các bảo vật có thức tánh còn lại, mặc dù chúng được sanh ra do nghiệp của chính mình, nhưng tính chất làm duyên y chỉ cho các đặc tính riêng của chúng cũng được giải thích như vậy. Sự vẹn toàn trước đây chỉ đạt được một phần, kể từ khi đức vua đạt đến địa vị Chuyển luân vương, đã trở nên vẹn toàn về mọi phương diện. Gahapatiratanavaṇṇanā Giải Thích về Cư Sĩ Bảo 250. Pakatiyā vāti sabhāveneva cakkaratanapātubhāvato pubbepi. Yādisaṃ rañño cakkavattissa puññabalaṃ nissāya yathāvuttā cakkaratanānubhāvanibbatti, tādisaṃ etassa puññabalaṃ nissāya gahapatiratanassa kammavipākajaṃ dibbacakkhuṃ nibbattetīti āha ‘‘cakkaratanānubhāvasahita’’nti. Kāraṇassa hi ekasantatipatitatāya, phalassa ca samānakālikatāya tathāvacanaṃ. 250. “Hoặc do tự nhiên” là do tự tánh, ngay cả trước khi luân bảo xuất hiện. Giống như sự phát sanh oai lực của luân bảo như đã nói nương vào phước lực của đức vua Chuyển luân, cũng vậy, thiên nhãn của cư sĩ bảo, vốn sanh từ quả của nghiệp, phát sanh nương vào phước lực của vị ấy, nên ngài nói “cùng với oai lực của luân bảo.” Lời nói như vậy là do nguyên nhân thuộc về cùng một dòng tương tục, và quả thì đồng thời. Pariṇāyakaratanavaṇṇanā Giải Thích về Tướng Quân Bảo 251. ‘‘Ayaṃ dhammo, ayaṃ adhammo’’tiādinā kammassakatāvabodhanasaṅkhātassa paṇḍitabhāvassa atthitāya paṇḍito. Bāhusaccabyattiyā byatto. Sabhāvasiddhāya medhāsaṅkhātāya pakatipaññāya atthitāya medhāvī. Attano yāthāvabuddhamatthaṃ paresaṃ vibhāvetuṃ pakāsetuṃ samatthatāya vibhāvī. Vavatthapetunti nicchituṃ. 251. Vị ấy là bậc “hiền trí” (paṇḍito) do có được trạng thái bậc trí, tức là sự thấu hiểu về nghiệp của chúng sanh, qua việc biết “Đây là pháp, đây là phi pháp” v.v… Vị ấy là bậc “thông thái” (byatto) do sự thành thạo trong việc đa văn. Vị ấy là bậc “minh mẫn” (medhāvī) do có được trí tuệ tự nhiên, gọi là sự thông minh, vốn có sẵn do tự tánh. Vị ấy là bậc “có tài biện giải” (vibhāvī) do có khả năng giải thích, trình bày cho người khác ý nghĩa mà mình đã liễu tri đúng như thật. “Để xác định” là để quyết định. Catuiddhisamannāgatavaṇṇanā Giải Thích về Việc Thành Tựu Bốn Thần Lực 252. Vipaccanaṃ vipāko, vipāko eva vepāko yathā ‘‘vikatameva vekata’’nti. Samaṃ nātisītanāccuṇhatāya avisamaṃ bhuttassa vepāko etissā atthīti samavepākinī, tāya samavepākiniyā. 252. Sự tiêu hóa là vipāka, vipāka chính là vepāka, giống như “vikata chính là vekata.” Sự tiêu hóa thức ăn đã dùng của vị ấy được quân bình, không quá lạnh không quá nóng, không bất thường, nên gọi là “có sự tiêu hóa quân bình” (samavepākinī); do sự tiêu hóa quân bình ấy. Dhammapāsādapokkharaṇivaṇṇanā Giải Thích về Pháp Điện và Hồ Sen 253. Janarāsiṃ kāretvā tena janarāsinā khaṇitvā na māpesi. Kiñcarahīti āha ‘‘rañño panā’’tiādi. Tattha kāraṇaṃ parato āgamissati. Ekāya vedikāya parikkhittā pokkharaṇiyo. Pariveṇaparicchedapariyanteti ettha pariveṇaṃ nāma samantato vivaṭaṅgaṇabhūtaṃ pokkharaṇiyā tīraṃ, tassa paricchedabhūte pariyante ekāya vedikāya [Pg.200] parikkhittā pokkharaṇiyo. Etadahosīti etaṃ ‘‘yaṃnūnāhaṃ imāsu pokkharaṇīsū’’tiādikaṃ ahosīti. Sabbotukanti sabbesu utūsu pupphanakaṃ. Nānāvaṇṇauppalabījādīnīti rattanīlādinānāvaṇṇapupphena pupphanakauppalabījādīni. Jalajathalajamālanti jalajathalajapupphamālaṃ. 253. (Vua) đã không cho tạo ra một đám đông rồi dùng đám đông ấy để đào (hồ). (Vậy thì) tại sao? (Chú giải) nói: "Về phần đức vua..." và các câu tương tự. Nguyên nhân về điều ấy sẽ được đề cập sau. Các hồ sen được bao quanh bởi một hàng rào. Trong câu "ở ranh giới phân định của khuôn viên", ở đây "khuôn viên" có nghĩa là bờ hồ, là khoảng sân trống trải xung quanh; ở ranh giới phân định của bờ hồ ấy, các hồ sen được bao quanh bởi một hàng rào. Câu "việc này đã xảy ra" có nghĩa là việc này, tức là "chắc chắn ta nên... trong các hồ sen này" và các câu tương tự, đã xảy ra. "Mọi mùa" có nghĩa là nở hoa trong tất cả các mùa. "Các loại hạt sen nhiều màu sắc" có nghĩa là các loại hạt sen v.v... nở ra hoa có nhiều màu sắc khác nhau như đỏ, xanh. "Vòng hoa thủy sinh và trên cạn" có nghĩa là vòng hoa kết từ các loài hoa mọc dưới nước và trên cạn. 254. Paricāravasenāti taṅkhaṇikaparicāravasena, idañca paṭhamaṃ paṭṭhapitaniyāmeneva vuttaṃ, pacchā pana yānasayanādīni viya itthiyopi atthikānaṃ pariccattā eva. Tenāha ‘‘itthīhipī’’tiādi. Pariccāgavasenāti nirapekkhapariccāgavasena. Dīyatīti dānaṃ, deyyavatthu. Taṃ aggīyati nissajjīyati etthāti dānaggaṃ, parivesanaṭṭhānaṃ. Tādisāni atthīti yādisāni rañño dānagge khomasukhumādīni vatthāni, tādisāni yesaṃ attano santakāni santi. Ohāyāti pahāya tattheva ṭhapetvā. Attho atthi yesaṃ teti atthikā. Evaṃ anatthikāpi daṭṭhabbā. 254. "Theo cách phục vụ" có nghĩa là theo cách phục vụ nhất thời, và điều này được nói theo quy tắc đã được thiết lập ban đầu, nhưng về sau, cũng giống như xe cộ, giường ghế v.v..., các phụ nữ cũng đã được từ bỏ cho những người có nhu cầu. Do đó, (chú giải) nói: "kể cả các phụ nữ..." và các câu tương tự. "Theo cách từ bỏ" có nghĩa là theo cách từ bỏ không luyến tiếc. Cái được cho đi gọi là "dānaṃ" (vật bố thí), tức là vật đáng để cho. Nơi mà vật ấy được dâng tặng, được từ bỏ, gọi là "dānaggaṃ" (nhà bố thí), tức là nơi phục vụ. "Có những thứ như vậy" có nghĩa là những người có sở hữu riêng những thứ như vậy, giống như các loại vải lanh mịn v.v... trong nhà bố thí của đức vua. "Bỏ lại" có nghĩa là từ bỏ, để lại ngay tại đó. Những người có nhu cầu, họ là "atthikā" (người có nhu cầu). Tương tự, "anatthikā" (người không có nhu cầu) cũng nên được hiểu như vậy. 255. Kalahasaddopīti pi-saddena dānādhippāyena gehato nīhataṃ puna gehaṃ pavesetuṃ na yuttanti imamatthaṃ samucceti. Tenāha ‘‘na kho etaṃ amhākaṃ patirūpa’’ntiādi (dī. ni. 2.255). 255. Trong câu "ngay cả tiếng cãi vã", từ "pi" (cũng, ngay cả) bao hàm ý nghĩa này: "việc đưa trở lại vào nhà một vật đã được mang ra khỏi nhà với ý định bố thí là không thích hợp". Do đó, (chú giải) nói: "Việc này quả không thích hợp với chúng ta..." và các câu tương tự (Trường Bộ Kinh 2.255). 257. Uṇhīsamatthaketi sikhāpariyantamatthake. Paricchedamatthaketi pāsādaṅgaṇaparicchedassa matthake. 257. "Trên đỉnh khăn vành" có nghĩa là trên đỉnh đầu, nơi kết thúc của búi tóc. "Trên đỉnh của ranh giới" có nghĩa là trên đỉnh của ranh giới sân cung điện. 258. Haratīti ativiya pabhassarabhāvena cakkhūni paṭiharantaṃ duddikkhatāya diṭṭhiyo harati apanentaṃ viya hoti. Taṃ pana haraṇaṃ nesaṃ paripphandanenāti āha ‘‘phandāpetī’’ti. 258. "Làm chói" có nghĩa là, do bản chất vô cùng rực rỡ, nó phản chiếu lại mắt, và do khó nhìn, nó dường như lấy đi, loại bỏ tầm nhìn. Nhưng việc "lấy đi" đó là do sự rung động của chúng, nên (chú giải) nói "làm rung động". Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải thích phẩm thứ nhất. Jhānasampattivaṇṇanā Giải thích về sự chứng đắc thiền. 260. Mahatiyā iddhiyāti mahantena icchitatthasamijjhanena. Tesaṃyeva icchiticchitatthānaṃ. ‘‘Anubhavitabbāna’’nti iminā ānubhāva-saddassa kammasādhanataṃ dasseti. Pubbe sampannaṃ katvā deyyadhammapariccāgassa katabhāvaṃ dassento ‘‘sampattipariccāgassā’’ti āha. Attānaṃ dameti etenāti damo. 260. "Với thần thông vĩ đại" có nghĩa là với sự thành tựu vĩ đại những điều mong muốn, chính là những điều đã được mong muốn ấy. Bằng từ "những điều cần được kinh nghiệm", (chú giải) chỉ ra rằng từ "uy lực" có cấu trúc nghiệp cách. Để chỉ ra rằng việc từ bỏ các vật phẩm bố thí đã được thực hiện một cách viên mãn từ trước, (chú giải) nói "của sự từ bỏ tài sản". Cái mà người ta dùng để chế ngự bản thân, đó là "sự chế ngự". Bodhisattapubbayogavaṇṇanā Giải thích về sự tu tập trong quá khứ của Bồ-tát. Assāti [Pg.201] mahāsudassanarañño. Eko theroti appaññāto nāmagottato aññataro puthujjano thero. Theraṃ disvāti aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ disvā. Kaṭṭhattharaṇanti kaṭṭhamayaṃ attharaṇaṃ, dāruphalakanti attho. "Của vị ấy" có nghĩa là của vua Mahāsudassana. "Một vị trưởng lão" có nghĩa là một vị trưởng lão phàm phu nào đó, không rõ tên họ. "Thấy vị trưởng lão" có nghĩa là thấy (vị ấy) đang ngồi dưới một gốc cây nào đó. "Vật trải bằng gỗ" có nghĩa là vật trải được làm bằng gỗ, tức là tấm ván gỗ. Paribhogabhājananti pānīyaparibhojanīyādiparibhogayogyaṃ bhājanaṃ. Ārakaṇṭakanti sūcivijjhanakakaṇṭakaṃ. Pipphalikanti khuddakasatthakaṃ. Udakatumbakanti kuṇḍikaṃ. "Vật dụng để dùng" có nghĩa là vật dụng thích hợp để dùng cho việc uống, ăn v.v... "Dùi nhọn" có nghĩa là cái gai dùng để xỏ kim. "Pipphalikaṃ" có nghĩa là con dao nhỏ. "Bình nước bầu" có nghĩa là bình quân-đì. Kūṭāgāradvāreyeva nivattesīti kūṭāgāraṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya tesaṃ micchāvitakkānaṃ pavattiyā okāsaṃ nādāsi. "Ngài đã ngăn chặn ngay tại cửa lầu có nóc nhọn" có nghĩa là kể từ lúc bước vào lầu có nóc nhọn, ngài đã không cho các tà tầm ấy có cơ hội khởi lên. 261. Kasiṇameva paññāyati mahāpurisassa tattha tattha katādhikārattā, tesañca padesānaṃ suparikammakatakasiṇasadisattā. 261. Chỉ có đề mục biến xứ (kasiṇa) là hiện rõ, vì vị Đại nhân đã có sự thực hành thuần thục ở những nơi đó, và vì những vùng đó giống như các đề mục biến xứ đã được chuẩn bị kỹ lưỡng. 262. Cattāri jhānānīti cattāri kasiṇajjhānāni. Kasiṇajjhānappamaññānaṃyeva vacanaṃ tāsaṃ tadā ādaragāravavasena nibbattitattā. Mahābodhisattānañhi arūpajjhānesu ādaro natthi, abhiññāpadaṭṭhānataṃ pana sandhāya tānipi nibbattenti, tasmā mahāsatto tāpasaparibbājakakāle yattake lokiyaguṇe nibbatteti, te sabbepi tadā nibbattesiyeva. Tenāha ‘‘mahāpuriso panā’’tiādi. 262. "Bốn tầng thiền" có nghĩa là bốn tầng thiền biến xứ. Việc đề cập chỉ đến các thiền biến xứ và các phạm trú là vì vào lúc đó, chúng được phát sinh với sự quan tâm và tôn trọng. Quả vậy, các vị Đại Bồ-tát không có sự quan tâm đến các thiền vô sắc, nhưng các vị ấy cũng phát sinh chúng với mục đích làm nền tảng cho các thắng trí. Do đó, bất cứ phẩm chất thế gian nào mà vị Đại Sĩ phát sinh trong thời gian làm đạo sĩ du phương, tất cả chúng đều đã được phát sinh vào lúc đó. Do đó, (chú giải) nói: "Về phần vị Đại nhân..." và các câu tương tự. Caturāsītinagarasahassādivaṇṇanā Giải thích về tám mươi bốn ngàn thành phố v.v... 263. Abhiharitabbabhattanti upanetabbabhattaṃ. 263. "Thực phẩm cần được mang đến" có nghĩa là thực phẩm cần được dâng lên. 264. Nibaddhavattanti pubbe upanibaddhaṃ pākavattaṃ. 264. "Nhiệm vụ thường xuyên" có nghĩa là nhiệm vụ nấu nướng đã được ấn định từ trước. Subhaddādeviupasaṅkamanavaṇṇanā Giải thích về việc hoàng hậu Subhaddā đến yết kiến. 265. Āvaṭṭetvāti ativisitvā. Yaṃ yaṃ rañño icchitaṃ dānūpakaraṇañceva bhogūpakaraṇañca, tassa tassa tatheva samiddhabhāvaṃ vitthavati. 265. "Āvaṭṭetvā" có nghĩa là sau khi suy xét kỹ lưỡng. Bất cứ vật dụng bố thí và vật dụng hưởng thụ nào mà đức vua mong muốn, bà đều làm cho trạng thái sung túc của chúng được lan rộng ra như vậy. 266. Sace pana rājā jīvite chandaṃ janeyya, ito parampi ciraṃ kālaṃ tiṭṭheyya mahiddhiko mahānubhāvoti evaṃ mahajjhāsayā devī bhogesu, jīvite ca rājānaṃ sāpekkhaṃ kātuṃ vāyami. Tena vuttaṃ ‘‘mā [Pg.202] heva kho rājā’’tiādi. Tenevāha ‘‘tassa kālaṅkiriyaṃ anicchamānā’’tiādi. Chandaṃ janehīti ettha chanda-saddo taṇhāpariyāyoti āha ‘‘pemaṃ uppādehī’’ti. Apekkhati ārammaṇaṃ etāya na vissajjetīti apekkhā, taṇhā. 266. "Nếu đức vua khởi lên lòng ham muốn đối với sự sống, ngài, người có thần thông vĩ đại, có uy lực vĩ đại, sẽ còn tại thế một thời gian dài sau này nữa." Với ý định cao cả như vậy, hoàng hậu đã cố gắng làm cho đức vua luyến tiếc tài sản và sự sống. Do đó, có lời nói rằng: "Xin đức vua đừng..." và các câu tương tự. Chính vì vậy, (chú giải) nói: "Không mong muốn ngài băng hà..." và các câu tương tự. Trong câu "hãy khởi lên lòng ham muốn", từ "chanda" là một từ đồng nghĩa với ái dục, nên (chú giải) nói "hãy khởi lên lòng yêu mến". Cái mà người ta dùng để luyến tiếc, không từ bỏ đối tượng, đó là "sự luyến tiếc", tức là ái dục. 267. Garahitāti ettha kehi garahitā, kasmā ca garahitāti antolīnaṃ codanaṃ vissajjento ‘‘buddhehī’’tiādimāha, tena viññugarahitattā, duggatisaṃvattaniyato ca sāpekkhakālakiriyā parivajjetabbāti dasseti. 267. Trong câu "bị chê trách", để giải đáp câu hỏi ngầm "bị ai chê trách, và tại sao bị chê trách?", (chú giải) nói "bởi các vị Phật..." và các câu tương tự. Qua đó, (chú giải) chỉ ra rằng việc chết với lòng luyến tiếc nên được tránh xa vì nó bị các bậc hiền trí chê trách và vì nó dẫn đến khổ cảnh. 268. Ekamantaṃ gantvāti rañño cakkhupathaṃ vijahitvā. 268. "Đi đến một nơi" có nghĩa là đi ra khỏi tầm mắt của đức vua. Brahmalokūpagamanavaṇṇanā Giải thích về việc đi đến cõi Phạm thiên. 269. Soṇassāti koḷivīsassa soṇassa. Ekā bhattapātīti ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ. Tādisaṃ bhattanti tathārūpaṃ garuṃ madhuraṃ siniddhaṃ bhattaṃ. Bhuttānanti bhuttavantānaṃ. 269. "Của Soṇa" có nghĩa là của Soṇa, người Koḷivīsa. "Một bát cơm" có nghĩa là một phần cơm đã được dọn ra. "Cơm như vậy" có nghĩa là loại cơm bổ dưỡng, ngọt ngào, béo ngậy như thế. "Của những người đã ăn" có nghĩa là của những người đã dùng bữa. 271. Dāsamanussāti dāsā ceva āyuttakamanussā ca. 271. "Những người nô lệ" có nghĩa là cả những người nô lệ và những người làm công. Idāni yathāvuttāya rañño mahāsudassanassa bhogasampattiyā kammasarikkhataṃ uddharanto ‘‘etāni panā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva. Bây giờ, trong khi nêu lên sự tương xứng với nghiệp của tài sản sung túc của đức vua Mahāsudassana đã được nói đến, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘etāni panā,’ điều ấy thật dễ hiểu. 272. Ādito paṭṭhāyāti samudāgamanato paṭṭhāya. Yattha taṃ puññaṃ āyūhitaṃ, yato sā sampatti nibbattā, tato tatiyattabhāvato pabhuti. Mahāsudassanassa jātakadesanā hi tadā samudāgamanato paṭṭhāya bhagavatā desitāti. Paṃsvāgārakīḷaṃ viyāti yathā nāma dārakā paṃsūhi vāpigehabhojanādīni dassentā yathāruci kīḷitvā gamanakāle sabbaṃ taṃ vidhaṃsentā gacchanti, evameva bhagavā mahāsudassanakāle attanā anubhūtaṃ dibbasampattisadisaṃ acinteyyānubhāvasampattiṃ vitthārato dassetvā puna attano desanaṃ ādīnavanissaraṇadassanavasena vivaṭṭābhimukhaṃ viparivattento ‘‘sabbā sā sampatti aniccatāya vipariṇatā vidhaṃsitā’’ti dassento ‘‘passānandā’’tiādimāha. Vipariṇatāti vipariṇāmaṃ sabhāvavigamaṃ gatā. Tenāha ‘‘pakativijahanenā’’tiādi. Pakatīti sabhāvadhammānaṃ udayavayaparicchinno [Pg.203] kakkhaḷaphusanādisabhāvo, so bhaṅgakkhaṇato paṭṭhāya jahito, pariccajanto sabbaso nattheva. Tenāha ‘‘nibbutapadīpo viya apaññattikabhāvaṃ gatā’’ti. 272. ‘Ādito paṭṭhāya’ có nghĩa là kể từ lúc khởi nguồn. Nơi nào phước ấy được tích lũy, từ đâu sự sung túc ấy được sanh khởi, (là) kể từ thân phận thứ ba từ đó. Vì rằng bài thuyết giảng bổn sanh Mahāsudassana khi ấy đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng kể từ lúc khởi nguồn. ‘Paṃsvāgārakīḷaṃ viya’ (có nghĩa là): Giống như những đứa trẻ, trong khi bày ra ao, nhà, thức ăn, v.v... bằng cát, sau khi vui chơi theo ý thích, vào lúc ra đi, chúng phá hủy tất cả những thứ ấy rồi đi, cũng vậy, Đức Thế Tôn, sau khi đã chỉ ra một cách chi tiết sự sung túc có oai lực không thể nghĩ bàn, tương tự như thiên sản, mà chính Ngài đã hưởng trong thời vua Mahāsudassana, rồi lại xoay chuyển bài thuyết giảng của mình hướng về sự thoát ly bằng cách chỉ ra sự nguy hại và sự xuất ly, trong khi chỉ ra rằng ‘tất cả sự sung túc ấy do tính vô thường đã biến hoại, đã bị phá hủy,’ ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘passānandā.’ ‘Vipariṇatā’ có nghĩa là đã đi đến sự biến hoại, sự mất đi tự tánh. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘pakativijahanena.’ ‘Pakati’ là tự tánh như sự xúc chạm thô cứng, v.v... được giới hạn bởi sanh và diệt của các pháp tự tánh; tự tánh ấy, kể từ sát-na hoại, đã bị từ bỏ, trong khi từ bỏ hoàn toàn, nó không còn nữa. Do đó, ngài nói ‘đã đi đến trạng thái không thể chế định, ví như ngọn đèn đã tắt.’ Ettāvatāti ādito paṭṭhāya pavattena ettakena desanāmaggena. Anekāni vassakoṭisatasahassāniyeva ubbedho etissāti anekavassakoṭisatasahassubbedhā. Aniccalakkhaṇaṃ ādāyāti taṃ sampattigataṃ aniccalakkhaṇaṃ desanāya gahetvā vibhāvetvā. Yathā nisseṇimuccane tādisaṃ satahatthubbedhaṃ rukkhaṃ pakatipurisena ārohituṃ na sakkā, evaṃ aniccatāvibhāvanena tassā sampattiyā apekkhānisseṇimuccane kenaci ārohituṃ na sakkāti āha ‘‘aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viyā’’ti. Tenevāti yathāvuttakāraṇeneva, ādito sātisayaṃ kāmesu assādaṃ dassetvāpi upari nesaṃ ‘‘passānandā’’tiādinā ādīnavaṃ, okāraṃ, saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsañca vibhāvetvā desanāya niṭṭhāpitattā. Pubbeti atītakāle. Vasabharājāti vasabhanāmako sīhaḷamahārājā. ‘Ettāvatā’ có nghĩa là bởi con đường thuyết giảng chừng ấy đã được tiến hành kể từ lúc ban đầu. ‘Anekavassakoṭisatasahassubbedhā’ (có nghĩa là) nhiều trăm ngàn ức năm chính là chiều cao của nó. ‘Aniccalakkhaṇaṃ ādāya’ có nghĩa là sau khi lấy và làm rõ tướng vô thường thuộc về sự sung túc ấy bằng bài thuyết giảng. Giống như khi không có thang, một người bình thường không thể trèo lên một cái cây cao một trăm hắc tay như vậy, cũng vậy, khi không có cái thang là sự khao khát đối với sự sung túc ấy do việc làm rõ tính vô thường, không ai có thể trèo lên được, (do đó) ngài nói ‘aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viya.’ ‘Teneva’ có nghĩa là chính vì lý do đã được nói, vì rằng mặc dù ban đầu đã chỉ ra vị ngọt vượt trội trong các dục, nhưng sau đó đã kết thúc bài thuyết giảng bằng cách làm rõ sự nguy hại, sự thấp kém, sự ô nhiễm của chúng và quả báu trong sự xuất ly bằng câu bắt đầu bằng ‘passānandā.’ ‘Pubbe’ có nghĩa là trong thời quá khứ. ‘Vasabharājā’ có nghĩa là vị đại vương người Sīhaḷa tên là Vasabha. Udakapupphuḷādayoti ādi-saddena tiṇagge ussāvabinduādike saṅgaṇhāti. ‘Udakapupphuḷādayo,’ bằng từ ‘ādi,’ bao gồm giọt sương trên ngọn cỏ, v.v... Mahāsudassanassa panāti pana-saddo visesatthajotano, tena mahāsudassanamahārājā jhānābhiññāsamāpattiyo nibbattesi, tadaggena parisuddhe ca samaṇabhāve patiṭṭhito, yato vidhuya eva kāmavitakkādisamaṇabhāvasaṃkilesaṃ suññāgāraṃ pāvisi, evaṃbhūtassāpi tassa kālaṃ kiriyato sattame divase sabbā cakkavattisampatti antarahitā, na tato paraṃ, aho acchariyamanusso anaññasādhāraṇaguṇavisesoti imaṃ visesaṃ dasseti. ‘Mahāsudassanassa pana,’ từ ‘pana’ làm sáng tỏ ý nghĩa đặc biệt. Do đó, (từ này) chỉ ra sự đặc biệt này: Đại vương Mahāsudassana đã làm sanh khởi các thiền, thắng trí, và thiền chứng, và đã an trú trong sa-môn tánh thanh tịnh tột bậc, vì rằng sau khi đã rũ bỏ các phiền não của sa-môn tánh như dục tầm, v.v..., ngài đã đi vào không thất. Ngay cả đối với vị như vậy, vào ngày thứ bảy sau khi mệnh chung, tất cả tài sản của chuyển luân vương đã biến mất, không sau đó. Ồ, một con người kỳ diệu, có những phẩm chất đặc biệt không chung với ai khác! Anāruḷhanti ‘‘rājā kira pubbe gahapatikule nibbattī’’tiādinā, (dī. ni. aṭṭha. 2.260) ‘‘puna theraṃ āmantesī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 2.272) ca vuttamatthaṃ sandhāyāha. So hi imasmiṃ sutte saṅgītiṃ anāruḷho, aññattha pana āgato imissā desanāya piṭṭhivattakabhāvena. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyaṃ evāti. ‘Anāruḷhaṃ,’ ngài nói nhắm đến ý nghĩa đã được nói trong các câu bắt đầu bằng ‘nghe nói đức vua trước đây đã sanh trong gia đình gia chủ’ và ‘lại gọi trưởng lão.’ Vì rằng điều ấy không được đưa vào cuộc kết tập trong kinh này, nhưng đã đến ở nơi khác với tư cách là câu chuyện nền tảng của bài thuyết giảng này. Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều ấy thật dễ hiểu. Mahāsudassanasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā. Phần làm sáng tỏ các ý nghĩa ẩn tàng của bài chú giải kinh Mahāsudassana. 5. Janavasabhasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Janavasabha Nātikiyādibyākaraṇavaṇṇanā Chú giải về lời thọ ký cho (những người ở) Nātika, v.v... 273-275. ‘‘Parito’’ti [Pg.204] padaṃ yathā samantatthavācako, evaṃ samīpatthavācakopi hotīti samantā sāmantāti attho vutto. Āmeḍitena pana samantattho jotito. Yassa pana sāmantā janapadesu ‘‘nātike viharatī’’ti vuttattā nātikassāti viññāto yamattho. Yassa parito janapadesu byākaroti, tattha paricārakārakānaṃ byākaraṇaṃ avuttasiddhaṃ, nidassanavasena vā tassa vakkhamānattā ‘‘parito parito janapadesu’’ icceva vuttaṃ. Paricāraketi upāsake. Tenāha ‘‘buddhadhammasaṅghānaṃ paricārake’’ti. Upapattīsūti nibbattīsu. Ñāṇagatipuññānaṃ upapattīsūti ettha ñāṇagatūpapatti nāma tassa tassa maggañāṇagamanassa nibbatti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ parikkhayā’’tiādi. Puññūpapatti nāma taṃtaṃdevanikāyūpapatti. Sabbatthāti ‘‘vajjimallesū’’tiādike sabbattha catūsupi padesu. Purimesūti pāḷiyaṃ vutte sandhāyāha. Dasasuyevāti tesu eva dasasu janapadesu. Paricārake byākaroti byakātabbānaṃ bahūnaṃ tattha labbhanato. Nātike bhavā nātikiyā. 273-275. Từ ‘parito’ giống như là từ chỉ ý nghĩa ‘xung quanh,’ cũng là từ chỉ ý nghĩa ‘gần,’ do đó ý nghĩa ‘khắp nơi, lân cận’ đã được nói. Tuy nhiên, bằng cách lặp lại, ý nghĩa ‘khắp nơi’ được làm sáng tỏ. Tuy nhiên, ý nghĩa nào được hiểu là ‘của (người ở) Nātika’ do đã được nói ‘ngài trú ở Nātika’ trong các xứ lân cận của xứ nào. Khi ngài thọ ký ở các xứ xung quanh xứ nào, ở đó lời thọ ký cho những người hộ trì là điều tự thành tựu dù không được nói, hoặc vì điều ấy sẽ được nói như một ví dụ, nên chỉ được nói là ‘parito parito janapadesu.’ ‘Paricārake’ có nghĩa là các cận sự nam. Do đó, ngài nói ‘buddhadhammasaṅghānaṃ paricārake.’ ‘Upapattīsu’ có nghĩa là trong các sự tái sanh. Ở đây, trong câu ‘ñāṇagatipuññānaṃ upapattīsu,’ ‘ñāṇagatūpapatti’ là sự thành tựu của việc đi đến đạo và trí tương ứng. Nhắm đến điều này mà đã được nói câu bắt đầu bằng ‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ parikkhayā.’ ‘Puññūpapatti’ là sự tái sanh vào các chúng thiên tương ứng. ‘Sabbattha’ có nghĩa là ở tất cả bốn nơi bắt đầu bằng ‘vajjimallesu.’ ‘Purimesu,’ ngài nói nhắm đến những xứ đã được nói trong Pāli. ‘Dasasuyeva’ có nghĩa là chỉ trong mười xứ ấy. Ngài thọ ký cho những người hộ trì vì có nhiều người cần được thọ ký ở đó. ‘Nātikiyā’ là những người ở Nātika. Niṭṭhaṅgatāti niṭṭhaṃ nicchayaṃ upagatā. ‘Niṭṭhaṅgatā’ có nghĩa là đã đi đến sự kết thúc, sự quyết định. Ānandaparikathāvaṇṇanā Chú giải về cuộc thảo luận của ngài Ānanda 276. Yasmā saṅghasuppaṭipatti nāma dhammasudhammatāya, dhammasudhammatā ca buddhasubuddhatāya, tasmā ‘‘aho dhammo, aho saṅgho’’ti dhammasaṅghaguṇakittanāpi atthato buddhaguṇakittanā eva hotīti ‘‘bhagavantaṃ kittayamānarūpā’’ti padassa ‘‘aho dhammo’’tiādināpi attho vutto. 276. Bởi vì sự diệu hành của Tăng là do sự khéo thuyết của Pháp, và sự khéo thuyết của Pháp là do sự chánh giác của Đức Phật, do đó, việc tán dương các ân đức của Pháp và Tăng rằng ‘Pháp thật vi diệu, Tăng thật vi diệu’ về mặt ý nghĩa cũng chính là việc tán dương ân đức của Đức Phật, (nên) ý nghĩa của cụm từ ‘bhagavantaṃ kittayamānarūpā’ cũng được nói bằng câu bắt đầu bằng ‘aho dhammo.’ 278. Ñāṇagatīti ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’tiādinā āgataṃ pahātabbapahānavasena pavattaṃ maggañāṇagamanaṃ. Yasmā tassā eva ñāṇagatiyā vasena tassa tassa ariyapuggalassa opapātikatādiviseso, tasmā taṃ tādisaṃ tassa abhisamparāyaṃ sandhāyāha ‘‘ñāṇābhisamparāyamevā’’ti. 278. Ñāṇagatīti có nghĩa là sự đi đến bằng đạo trí vốn diễn tiến theo cách đoạn trừ các pháp cần được đoạn trừ, được đề cập đến qua câu ‘do sự đoạn tận năm hạ phần kiết sử’ v.v... Bởi vì chính do sự đi đến bằng trí tuệ ấy mà có sự đặc biệt về hóa sanh v.v... của mỗi bậc Thánh nhân ấy, do đó, nhằm ám chỉ đến đời sau như thế ấy của vị ấy nên (Ngài) đã nói là ‘chính là đời sau bằng trí tuệ’. 279. Upasantaṃ [Pg.205] pati sammati ālokīyatīti upasantapatiso. Upasantadassano upasantaussanno. Bhātirivāti ettha ra-kāro padasandhikaro, iva-saddo bhusatthoti āha ‘‘ativiya bhātī’’ti. 279. Upasantapatiso là người được xem xét, được nhìn nhận là bậc đã tịch tịnh. Người có cái thấy về sự tịch tịnh, người có sự tịch tịnh nổi trội. Trong câu Bhātirivā, ký tự ra là để nối âm, từ iva có nghĩa là ‘rất nhiều,’ do đó (chú giải) nói là ‘sáng chói vô cùng.’ Janavasabhayakkhavaṇṇanā Phần mô tả về dạ-xoa Janavasabha. 280. Jeṭṭhakabhāvena jane vasabhasadisoti janavasabhoti assa devaputtassa nāmaṃ ahosi. 280. Do là bậc tối thượng trong loài người, giống như con bò đầu đàn, nên tên của vị thiên tử này đã là Janavasabha. Ito devalokā cavitvā sattakkhattuṃ manussaloke rājabhūtassa. Manussalokā cavitvā sattakkhattuṃ devabhūtassa. Etthevāti etasmiṃyeva cātumahārājikabhave, etthāpi vessavaṇassa sahabyatāvasena. Sau khi mệnh chung từ cõi trời này, (vị ấy) đã là vua ở cõi người bảy lần. Sau khi mệnh chung từ cõi người, (vị ấy) đã là chư thiên bảy lần. Ettheva có nghĩa là chính trong cõi Tứ Đại Thiên Vương này, và ở đây cũng là do làm bạn đồng hành với vua Vessavaṇa. 281. Āsisanaṃ āsā, patthanā. Āsāsīsena cettha kattukamyatākusalacchandaṃ vadati. Tenevāha ‘‘sakadāgāmimaggatthāyā’’tiādi. Yadaggeti ettha agga-saddo ādipariyāyoti āha ‘‘taṃ divasaṃ ādiṃ katvā’’ti. ‘‘Purimaṃ…pe… avinipāto’’ti idaṃ yathā tattakaṃ kālaṃ sugatito sugatūpapattiyeva ahosi, tathā katūpacitakusalakammattā. Phussassa sammāsambuddhassa kālato pabhuti hi sambhatavivaṭṭūpanissayakusalasambhāro esa devaputto. Anacchariyanti anu anu acchariyaṃ. Tenāha ‘‘punappunaṃ acchariyamevā’’ti. Sayaṃparisāyāti sakāya parisāya. Bhagavato diṭṭhasadisamevāti āvajjanasamanantaraṃ yathā te bhagavato catuvīsatisatasahassamattā sattā ñāṇagatito diṭṭhā, evaṃ tumhehi diṭṭhasadisameva. Vessavaṇassa sammukhā sutaṃ mayāti vadati. 281. Āsisana là sự mong mỏi, sự ước nguyện. Ở đây, với từ āsāsīsa, (chú giải) nói đến thiện dục muốn thực hiện. Do đó, (Ngài) đã nói ‘vì mục đích Nhất lai đạo’ v.v... Trong từ yadagge, từ agga là từ đồng nghĩa với ‘bắt đầu,’ do đó (chú giải) nói là ‘kể từ ngày ấy.’ Câu ‘Trước đây... cho đến... không bị đọa lạc’ này (cho thấy) rằng trong suốt khoảng thời gian ấy, (vị ấy) chỉ tái sanh từ thiện thú đến thiện thú, là do đã tích lũy các nghiệp thiện đã được thực hiện. Thật vậy, vị thiên tử này đã tích tập các tư lương thiện nghiệp có duyên cận y cho sự thoát khỏi vòng luân hồi kể từ thời của Đức Phật Chánh Đẳng Giác Phussa. Anacchariyaṃ là điều kỳ diệu tiếp nối điều kỳ diệu. Do đó, (chú giải) nói là ‘chính là điều kỳ diệu lặp đi lặp lại.’ Sayaṃparisāya có nghĩa là với hội chúng của mình. Bhagavato diṭṭhasadisameva có nghĩa là: ngay sau khi hướng tâm, giống như hai mươi bốn trăm ngàn chúng sanh ấy đã được Đức Thế Tôn thấy bằng sự đi đến của trí tuệ, cũng vậy, (điều ấy) giống như đã được các ngài thấy. (Vị ấy) nói rằng: ‘Tôi đã nghe từ chính kim khẩu của vua Vessavaṇa.’ Devasabhāvaṇṇanā Phần mô tả về hội chúng chư thiên. 282. Vassūpanāyikasaṅgahatthanti vassūpanāyikāya ārakkhāsaṃvidhānavasena bhikkhūnaṃ saṅgahaṇatthaṃ ‘‘vassūpagatā bhikkhū evaṃ sukhena samaṇadhammaṃ karontī’’ti, pavāraṇasaṅgaho panassa pavāretvā satthu santikaṃ gacchantānaṃ bhikkhūnaṃ antarāmagge parissayapariharaṇatthaṃ. Dhammassavanatthaṃ dūraṭṭhānaṃ [Pg.206] gacchantesupi eseva nayo. Attanāpi āgantvā dhammassavanatthaṃ sannipatiyeva. Etthetthāti ettha ettha ayyānaṃ vasanaṭṭhāne. 282. Vassūpanāyikasaṅgahatthanti có nghĩa là vì mục đích hỗ trợ các vị tỳ-khưu bằng cách sắp đặt sự bảo vệ trong mùa an cư kiết hạ, (với ý nghĩ rằng) ‘các vị tỳ-khưu đã an cư như vậy sẽ thực hành sa-môn pháp một cách an lạc.’ Còn sự hỗ trợ trong lễ Tự tứ của vị ấy là vì mục đích tránh khỏi các hiểm nguy trên đường đi cho các vị tỳ-khưu đang đi đến gần Đức Đạo Sư sau khi đã làm lễ Tự tứ. Đối với những vị đi đến nơi xa vì mục đích nghe Pháp, phương pháp này cũng tương tự. (Họ) cũng tự mình đến và tụ hội vì mục đích nghe Pháp. Etthettha có nghĩa là tại nơi này nơi kia, tại trú xứ của các bậc tôn giả. Tadāpīti ‘‘purimāni bhante divasānī’’ti vuttakālepi. Eteneva kāraṇenāti vassūpanāyikanimittameva. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘tadahuposathe pannarase vassūpanāyikāyā’’tiādi. Āsanepi nisajjāya sudhammāya devasabhāya paṭhamaṃ devesu tāvatiṃsesu nisinnesu tassā catūsu dvāresu cattāro mahārājāno nisīdanti, idaṃ nesaṃ āsane nisajjāya cārittaṃ hoti. Tadāpi có nghĩa là cũng vào lúc được nói đến trong câu ‘bạch ngài, trong những ngày trước đây.’ Eteneva kāraṇena có nghĩa là chính vì lý do an cư kiết hạ. Do đó, trong Pāli đã nói là ‘vào ngày Bố-tát rằm tháng ấy, nhân mùa an cư kiết hạ’ v.v... Về việc ngồi vào chỗ ngồi trong hội chúng chư thiên Sudhammā, khi các vị trời ở cõi Ba Mươi Ba đã ngồi xuống trước tiên, bốn vị Đại vương ngồi ở bốn cửa của hội chúng ấy, đây là thông lệ của họ về việc ngồi vào chỗ ngồi. Yenatthenāti yena kiccena yena payojanena. Ārakkhatthanti ārakkhabhūtamatthaṃ. Vuttaṃ vacanaṃ etesanti vuttavacanā, mahārājāno. Yenatthena có nghĩa là với phận sự nào, với mục đích nào. Ārakkhatthaṃ có nghĩa là mục đích đã trở thành sự bảo vệ. Vuttavacanā là những vị có lời nói đã được nói ra, (tức là) các vị Đại vương. 283. Atikkamitvāti abhibhavitvā. 283. Atikkamitvā có nghĩa là sau khi chế ngự. Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā Phần mô tả về câu chuyện của Phạm thiên Sanaṅkumāra. 284. Abhisambhavituṃ adhigantuṃ asakkuṇeyyo anabhisambhavanīyo. Tenāha ‘‘appattabbo’’tiādi. Cakkhuyeva patho rūpadassanassa maggo upāyoti cakkhupatho, tasmiṃ cakkhupathasminti āha ‘‘cakkhupasāde’’ti, cakkhussa gocarayoggo vā cakkhupathoti āha ‘‘āpāthe vā’’ti. Nābhibhavatīti na abhibhavati, gocarabhāvaṃ na gacchatīti attho. Heṭṭhā heṭṭhāti tāvatiṃsato paṭṭhāya heṭṭhā heṭṭhā, na cātumahārājikato paṭṭhāya, nāpi brahmapārisajjato paṭṭhāya. ‘‘Cātumahārājikā hi tāvatiṃsānaṃ yathā jātirūpāni passituṃ sakkonti, tathā brahmāno heṭṭhimā uparimāna’’nti keci, taṃ na yuttaṃ. Na hi heṭṭhimā brahmāno uparimānaṃ mūlapaṭisandhirūpaṃ passituṃ sakkonti, māpitameva passituṃ sakkontīti daṭṭhabbaṃ. 284. Anabhisambhavanīyo là không thể chế ngự, không thể đạt đến. Do đó, (chú giải) nói là ‘không thể đạt đến’ v.v... Cakkhupatho là con đường của mắt, là đường lối, là phương tiện để thấy sắc; ‘trong con đường của mắt ấy’ (chú giải) nói là ‘trong nhãn thần kinh;’ hoặc cakkhupatho là đối tượng thích hợp của mắt, do đó (chú giải) nói là ‘hoặc trong tầm nhìn.’ Nābhibhavati là không chế ngự, có nghĩa là không đi vào trạng thái làm đối tượng. ‘Các cõi thấp hơn’ là các cõi thấp hơn kể từ cõi Ba Mươi Ba trở xuống, không phải kể từ cõi Tứ Đại Thiên Vương, cũng không phải kể từ cõi Phạm Chúng Thiên. Một số người nói rằng: ‘Thật vậy, giống như các vị trời Tứ Đại Thiên Vương có thể thấy sắc tự nhiên của các vị trời Ba Mươi Ba, cũng vậy các vị Phạm thiên ở cõi thấp hơn (có thể thấy) các vị ở cõi cao hơn,’ điều đó không hợp lý. Thật vậy, cần phải hiểu rằng các vị Phạm thiên ở cõi thấp hơn không thể thấy sắc căn bản khi tái sanh của các vị ở cõi cao hơn, họ chỉ có thể thấy sắc được hóa hiện. Suṇantova niddaṃ okkamīti gatiyo upadhārento bahi visaṭavitakkavicchedena saṅkocaṃ āpannacittatāya. Mayhaṃ ayyakassāti bhagavantaṃ sandhāya vadati. ‘Vừa nghe đã chìm vào giấc ngủ’ là do trong khi đang xem xét các cảnh giới, tâm đã đi vào trạng thái co rút lại vì sự cắt đứt các tầm đã lan rộng ra bên ngoài. (Vị ấy) nói ‘của ông tôi’ là nhằm ám chỉ đến Đức Thế Tôn. Pañca sikhā etassāti pañcasikho, pañcasikho viya pañcasikhoti āha ‘‘pañcasikhagandhabbasadiso’’ti. Mamāyantīti piyāyanti. Pañcasikho là vị có năm búi tóc. (Từ pañcasikho trong chánh kinh) có nghĩa là giống như Pañcasikha, do đó (chú giải) nói là ‘giống như nhạc công trời Pañcasikha.’ Mamāyanti có nghĩa là họ yêu mến. 285. Sumuttoti [Pg.207] saradosehi suṭṭhu mutto. Yehi pittasemhādīhi palibuddhattā saro avissaṭṭho siyā, tadabhāvato vissaṭṭhoti dassento āha ‘‘apalibuddho’’ti. Viññāpetīti viññeyyo, antogadhahetuattho kattusādhano esa viññeyyasaddoti āha ‘‘atthaviññāpano’’ti. Sarassa madhuratā nāma maddavanti āha ‘‘madhuro mudū’’ti. Savanaṃ arahatīti savanīyo. Savanārahatāya ca āpāthasukhatāyāti āha ‘‘kaṇṇasukho’’ti. Bindūti piṇḍito. Ākoṭitabhinnakaṃsasaddo viya anekāvayavo ahutvā niravayavo, ekabhāvoti attho. Tenāha ‘‘ekagghano’’ti, etenevassa avisāritā saṃvaṇṇitā daṭṭhabbā. Gambhīruppattiṭṭhānatāya cassa gambhīratāti āha ‘‘nābhimūlato’’tiādi. Evaṃ samuṭṭhitoti jīvhādippahāramattasamuṭṭhito. Amadhuro ca hoti uppattiṭṭhānānaṃ parilahubhāvato. Na ca dūraṃ sāveti vīrabhāvābhāvato. Ninnādī suvipulabhāvato savisesaṃ ninnādo, pāsaṃsaninnādo vā. Tenāha ‘‘mahāmegha…pe… yutto’’ti. 285. Sumutto có nghĩa là hoàn toàn giải thoát khỏi các khuyết điểm của giọng nói. Do bị trói buộc bởi các thứ như đàm, rãi, v.v... nên giọng nói có thể không được trong trẻo, để trình bày rằng do không có các điều ấy nên giọng nói được trong trẻo, ngài đã nói là ‘apalibuddho’ (không bị trói buộc). Viññāpetīti viññeyyo, từ viññeyya này là kattusādhana (danh từ tác nhân) có ý nghĩa nguyên nhân được bao hàm bên trong, nên ngài đã nói là ‘atthaviññāpano’ (làm cho rõ nghĩa). Sự ngọt ngào của giọng nói chính là sự mềm mại, nên ngài đã nói là ‘madhuro mudū’ (ngọt ngào là mềm mại). Savanaṃ arahatīti savanīyo. Và do đáng được nghe và dễ chịu khi nghe, nên ngài đã nói là ‘kaṇṇasukho’ (dễ chịu cho tai). Bindu là tròn trịa. Không có nhiều thành phần như âm thanh của cái bát đồng bị đập vỡ, mà là không có thành phần, có nghĩa là một khối duy nhất. Do đó, ngài đã nói là ‘ekagghano’ (một khối đặc). Cần phải hiểu rằng chính do điều này mà đặc tính không phân tán của giọng nói đã được mô tả. Và do có nơi phát sinh sâu thẳm nên giọng nói có sự sâu lắng, nên ngài đã nói là ‘từ gốc rốn’ v.v... ‘Phát sinh như vậy’ có nghĩa là chỉ phát sinh do sự va chạm của lưỡi, v.v... Và giọng nói không ngọt ngào là do nơi phát sinh quá nhẹ. Và không vang xa là do không có sự mạnh mẽ. Ninnādī (vang dội) là có tiếng vang đặc biệt do rất đầy đặn, hoặc là tiếng vang đáng tán thán. Do đó, ngài đã nói là ‘giống như đám mây lớn... v.v... được trang bị’. Pacchimaṃ pacchimanti dutiyaṃ, catutthaṃ, chaṭṭhaṃ, aṭṭhamañca padaṃ. Purimassa purimassāti yathākkamaṃ paṭhamassa, tatiyassa, pañcamassa, sattamassa ca. Atthoyevāti atthaniddeso eva. Vissaṭṭhatā hissa viññeyyatāya veditabbā, mañjubhāvo savanīyatāya, bindubhāvo avisāritāya, gambhīrabhāvo ninnāditāyāti. Yathāparisanti ettha yathā-saddo parimāṇavācī, na pakārādivācīti āha ‘‘yattakā parisā’’ti, tena parisappamāṇaṃ evassa saro niccharati, ayamassa dhammatāti dasseti. Tenāha ‘‘tattakamevā’’tiādi. ‘Cái sau, cái sau’ có nghĩa là từ thứ hai, thứ tư, thứ sáu, và thứ tám. ‘Của cái trước, của cái trước’ có nghĩa là theo thứ tự của từ thứ nhất, thứ ba, thứ năm, và thứ bảy. ‘Chính là ý nghĩa’ có nghĩa là chính là sự chỉ dẫn về ý nghĩa. Quả vậy, sự trong trẻo của giọng nói ấy cần được biết đến qua sự dễ hiểu, sự ngọt ngào qua sự dễ nghe, sự tròn trịa qua sự không phân tán, sự sâu lắng qua sự vang dội. Ở đây, trong câu ‘yathāparisaṃ’ (tùy theo hội chúng), từ ‘yathā’ chỉ số lượng, chứ không chỉ cách thức, v.v..., nên ngài đã nói là ‘hội chúng có bao nhiêu’. Điều đó cho thấy rằng giọng nói của ngài chỉ phát ra vừa đủ với quy mô của hội chúng, đây là pháp tánh của ngài. Do đó, ngài đã nói là ‘chỉ bấy nhiêu mà thôi’ v.v... ‘‘Ye hi kecī’’tiādi ‘‘yāvañca so bhagavā’’tiādinā vuttassa atthassa hetukittanavasena samatthanaṃ saraṇesu nesaṃ niccasevanena, sīlesu ca patiṭṭhāpanena chakāmasaggasampattianuppādanato. Tenāha ‘‘ye hi keci…pe… vadatī’’ti. Nibbematikagahitasaraṇeti maggenāgatasaraṇagamane. Te hi sabbaso samugghātitavicikicchatāya ratanattaye aveccappasādena samannāgatāyeva, pothujjanikasaddhāya vasena buddhādīnaṃ guṇe ogāhetvā jānanti, aparaneyyabuddhino te pariyāyato nibbematikagahitasaraṇā veditabbā. Gandhabbadevagaṇanti gandhabbadevasamūhaṃ. Tukā [Pg.208] vuccati khīriṇī yā tukātipi vuccati. Tassā cuṇṇaṃ tukāpiṭṭhaṃ. Taṃ koṭṭetvā pakkhittaṃ ghanaṃ nirantaracitaṃ hutvā tiṭṭhati. Câu bắt đầu bằng ‘Bất cứ ai...’ là sự chứng minh bằng cách nêu lên nguyên nhân cho ý nghĩa của điều đã được nói trong câu bắt đầu bằng ‘và cho đến khi nào đức Thế Tôn ấy...’, do việc tạo ra sự thành tựu sáu cõi trời dục giới cho họ qua việc họ thường xuyên nương tựa các nơi quy y và được an lập trong các giới. Do đó, ngài đã nói là ‘bất cứ ai... v.v... nói rằng’. ‘Đã quy y không còn hoài nghi’ có nghĩa là trong sự quy y đã đến bằng con đường đạo. Quả vậy, họ là những người đã hoàn toàn nhổ bật sự hoài nghi, được trang bị niềm tin bất động vào Tam Bảo; thông qua đức tin của phàm phu, họ biết bằng cách thâm nhập vào các đức hạnh của đức Phật, v.v... Họ, những người có trí tuệ không thể lay chuyển, cần được hiểu một cách gián tiếp là những người đã quy y không còn hoài nghi. ‘Gandhabbadevagaṇaṃ’ có nghĩa là nhóm chư thiên càn-thát-bà. ‘Tukā’ được gọi là cây có mủ, cũng được gọi là ‘tukā’. Bột của nó là ‘tukāpiṭṭhaṃ’. Khi bột ấy được giã và cho vào, nó trở nên đặc, kết dính lại không có kẽ hở. Bhāvitaiddhipādavaṇṇanā Mô tả về các thần túc đã được tu tập 287. Supaññattāti suṭṭhu pakārehi ñāpitā bodhitā, asaṅkarato vā ṭhapitā, taṃ pana bodhanaṃ, asaṅkarato ṭhapanañca atthato desanā evāti āha ‘‘sukathitā’’ti. Ijjhanaṭṭhenāti samijjhanaṭṭhena, nippajjanassa kāraṇabhāvenāti attho. Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Iddhiyā pādoti iddhipādo, iddhiyā adhigamupāyoti attho. Tena hi yasmā uparūpari visesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti, tasmā ‘‘pādo’’ti vuccati. Ijjhatīti iddhi, samijjhati nippajjatīti attho. Iddhi eva pādo iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Evaṃ tāva ‘‘cattāro iddhipādā’’ti ettha attho veditabbo. Iddhipahonakatāyāti iddhiyā nipphādane samatthabhāvāya. Iddhivisavitāyāti iddhiyā nipphādane yogyabhāvāya. Anekatthattā hi dhātūnaṃ yogyattho vi-pubbo su-saddo, visavanaṃ vā pajjanaṃ visavitā, tattha kāmakāritā visavitā. Tenāha ‘‘punappuna’’ntiādi. Iddhivikubbanatāyāti vikubbaniddhiyā vividharūpakaraṇāya. Tenāha ‘‘nānappakārato katvā dassanatthāyā’’ti. 287. ‘Supaññattā’ có nghĩa là được làm cho biết, được làm cho giác ngộ bằng những cách thức tốt đẹp, hoặc được thiết lập không có sự hỗn tạp. Nhưng sự làm cho giác ngộ và sự thiết lập không hỗn tạp ấy, về mặt ý nghĩa, chính là sự thuyết giảng, nên ngài đã nói là ‘sukathitā’ (được khéo nói). ‘Với ý nghĩa thành tựu’ có nghĩa là với ý nghĩa hoàn thành, nghĩa là do là nguyên nhân của sự phát sinh. ‘Với ý nghĩa là nền tảng’ có nghĩa là với ý nghĩa là cơ sở. ‘Iddhiyā pādo’ là ‘iddhipādo’ (thần túc), có nghĩa là phương tiện để đạt được thần thông. Quả vậy, vì nhờ đó mà họ tiến đến, đạt được thần thông được gọi là sự thù thắng ngày càng cao, do đó được gọi là ‘pādo’ (túc, nền tảng). ‘Ijjhati’ là ‘iddhi’ (thành tựu, thần thông), có nghĩa là được hoàn thành, được phát sinh. Thần thông chính là nền tảng, ‘iddhipādo’, có nghĩa là phần của thần thông. Như vậy, trước hết cần phải hiểu ý nghĩa ở đây trong câu ‘bốn thần túc’. ‘Iddhipahonakatāya’ có nghĩa là để có khả năng tạo ra thần thông. ‘Iddhivisavitāya’ có nghĩa là để có sự thích hợp trong việc tạo ra thần thông. Quả vậy, do các ngữ căn có nhiều nghĩa, từ ‘su’ đi trước bởi ‘vi’ có nghĩa là thích hợp. Hoặc ‘visavitā’ là ‘visavana’ (sự tuôn chảy) hoặc ‘pajjana’ (sự đi đến). Trong đó, ‘visavitā’ là khả năng hành động theo ý muốn. Do đó, ngài đã nói là ‘nhiều lần’ v.v... ‘Iddhivikubbanatāya’ có nghĩa là đối với thần thông biến hóa, đối với việc tạo ra các hình sắc đa dạng. Do đó, ngài đã nói là ‘với mục đích biểu diễn sau khi đã tạo ra bằng nhiều cách khác nhau’. ‘‘Chandañca bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ, ayaṃ vuccati chandasamādhī’’ti (vibha. 432) imāya pāḷiyā chandādhipati samādhi chandasamādhīti adhipatisaddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati, adhipatisaddatthadassanavasena pana ‘‘chandahetuko, chandādhiko vā samādhi chandasasamādhī’’ti aṭṭhakathāyaṃvuttanti veditabbaṃ. ‘‘Padhānabhūtāti vīriyabhūtā’’ti keci vadanti. Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthañhi padhānaggahaṇanti. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti saṅkhāro, sabbampi vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato aññassa nivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti padhānabhūtā seṭṭhabhūtāti attho. Catubbidhassa pana vīriyassa adhippetattā bahuvacananiddeso kato. Visuṃ samāsayojanavasena yo pubbe iddhipādattho pādassa upāyatthataṃ, koṭṭhāsatthatañca gahetvā yathāyogavasena idha [Pg.209] vutto, so vakkhamānānaṃ paṭilābhapubbabhāgānaṃ kattukaraṇiddhibhāvaṃ, uttaracūḷabhājanīye vā vuttehi chandādīhi iddhipādehi sādhetabbāya iddhiyā kattiddhibhāvaṃ, chandādīnañca karaṇiddhibhāvaṃ sandhāya vuttoti veditabbo, tasmā ‘‘ijjhanaṭṭhena iddhī’’ti ettha kattuattho, karaṇattho ca ekajjhaṃ gahetvā vuttoti kattuatthaṃ tāva dassetuṃ ‘‘nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena vā’’ti vatvā itaraṃ dassento ‘‘ijjhanti etāyā’’tiādimāha. Vuttanti kattha vuttaṃ? Iddhipādavibhaṅgapāṭhe. (Vibha. 434) tathābhūtassāti tenākārena bhūtassa, te chandādidhamme paṭilabhitvā ṭhitassāti attho. ‘‘Vedanākkhandho’’tiādīhi chandādayo antokatvā cattāropi khandhā kathitā. Sesesūti sesiddhipādesu. Do đoạn Pāḷi: ‘Này Tỳ khưu, do tác thành dục làm chủ đạo nên đắc được định, đắc được nhất tâm, đây được gọi là dục định’ (Phân Tích 432), nên được hiểu rằng hợp từ (samāso) dục định (chandasamādhi) được nói đến do đã làm cho từ chủ đạo (adhipati) bị ẩn đi trong câu dục chủ đạo định (chandādhipati samādhi). Tuy nhiên, cần phải biết rằng trong Chú giải đã nói: ‘Định có dục làm nhân, hoặc có dục làm trội hơn được gọi là dục định’ theo cách trình bày ý nghĩa của từ chủ đạo. Một số vị nói: ‘Là thành phần chính yếu (padhānabhūtā) tức là thành phần tinh tấn (vīriyabhūtā).’ Việc dùng từ chính yếu (padhāna) là nhằm mục đích loại trừ các hành đã được tạo tác (saṅkhatasaṅkhāra), v.v. Hoặc là, hành (saṅkhāro) là vì nó tạo tác nên đặc tính này hay đặc tính khác, (đó là) toàn bộ tinh tấn. Ở đây, việc dùng từ chính yếu là nhằm mục đích loại trừ cái khác ngoài (tinh tấn) là tác nhân thành tựu bốn phận sự; do đó, ý nghĩa là thành phần chính yếu (padhānabhūtā) tức là thành phần cao tột (seṭṭhabhūtā). Hơn nữa, do có chủ ý đến bốn loại tinh tấn nên đã dùng số nhiều để chỉ định. Ý nghĩa của như ý túc đã được nói đến ở đây một cách riêng biệt theo sự kết hợp hợp từ, bằng cách lấy ý nghĩa phương tiện và ý nghĩa thành phần của từ ‘túc’ (pāda) tùy theo trường hợp thích hợp, cần phải hiểu rằng điều ấy được nói đến liên quan đến tính cách tác giả thần thông và công cụ thần thông của các phần sơ khởi của sự chứng đắc sẽ được đề cập, hoặc liên quan đến tính cách tác giả thần thông của thần thông cần được thành tựu bởi các như ý túc là dục, v.v. đã được nói trong phần Uttaracūḷabhājanīya, và tính cách công cụ thần thông của dục, v.v. Do đó, ở câu ‘thần thông (iddhi) theo nghĩa thành tựu (ijjhanaṭṭhena)’, cả nghĩa tác giả và nghĩa công cụ đã được gộp chung lại và nói đến. Để chỉ ra nghĩa tác giả, trước tiên ngài nói ‘hoặc theo nghĩa thành tựu bằng phương cách hoàn thành (nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena vā)’, rồi để chỉ ra nghĩa kia, ngài nói ‘họ thành tựu nhờ cái này (ijjhanti etāyā), v.v.’. Được nói đến (vuttanti) – được nói đến ở đâu? Trong bài kinh Phân Tích Như Ý Túc (Iddhipādavibhaṅga). (Phân Tích 434). ‘Của người đã trở thành như vậy (tathābhūtassā)’ có nghĩa là của người đã trở thành theo cách ấy, tức là của người đang trú sau khi đã chứng đắc các pháp dục, v.v. ấy. Bằng các câu ‘thọ uẩn (vedanākkhandho), v.v.’, cả bốn uẩn đã được nói đến, bao gồm cả dục, v.v. ‘Trong các phần còn lại (sesesū)’ tức là trong các như ý túc còn lại. Vīriyiddhipādaniddese ‘‘vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgata’’nti dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ. Tattha purimaṃ samādhivisesanaṃ ‘‘vīriyādhipati samādhi vīriyasamādhī’’ti, dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanaṃ. Dveyeva hi sabbattha samannāgamaṅgāni, samādhi, padhānasaṅkhāro ca. Chandādayo hi samādhivisesanāni, padhānasaṅkhāro pana padhānavacaneneva visesito, na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti. Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva, samannāgamaṅgavasena pana padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hoti. Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi, tathāvisiṭṭheneva ca tena sampayutto padhānasaṅkhāro, sesadhammā ca, tasmā samādhivisesanānaṃ vasena cattāro iddhipādā vuttā, visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃavassayadassanavasena hotīti ‘‘chandasamādhi…pe… iddhipāda’’nti ettha nissayatthepi pāda-sadde upāyatthena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā hoti. Teneva hi abhidhamme uttaracūḷabhājanīye (vibha. 456) ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo’’tiādinā chandādīnameva iddhipādatā vuttā. Pañhapucchake (vibha. 457 ādayo) ‘‘cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhī’’tiādinā ca uddesaṃ katvāpi puna chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo vibhatto. Upāyiddhipādadassanatthameva hi nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ, aññathā catubbidhatā na siyāti. Ayamettha pāḷivasena atthavinicchayo veditabbo. Idāni paṭilābhapubbabhāgānaṃ vasena iddhipāde vibhajitvā dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi [Pg.210] vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. Idha iddhipādakathā saṅkhepeneva vuttāti āha ‘‘vitthārena pana…pe… vuttā’’ti. Trong phần giải thích về tinh tấn như ý túc, từ tinh tấn (vīriya) xuất hiện hai lần trong câu ‘thành tựu tinh tấn định và các hành chính yếu (vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgata)’. Trong đó, từ (tinh tấn) thứ nhất là đặc tính của định: ‘tinh tấn định là định có tinh tấn làm chủ đạo’; từ thứ hai là để chỉ thành phần của sự thành tựu. Thật vậy, ở khắp nơi chỉ có hai thành phần của sự thành tựu, đó là định và các hành chính yếu. Dục, v.v. là các đặc tính của định, còn các hành chính yếu thì chỉ được làm cho đặc biệt bởi từ ‘chính yếu’ chứ không phải bởi dục, v.v. Do đó, ở đây tính chủ đạo của tinh tấn không được nói đến đối với các hành chính yếu. Và tinh tấn chỉ đứng đó làm đặc tính cho định, nhưng theo phương diện là thành phần của sự thành tựu thì nó được nói đến bằng từ ‘các hành chính yếu’. Vì vậy, cũng không phải sự thành tựu được nói là do hai loại tinh tấn. Hơn nữa, vì định được làm cho đặc biệt bởi dục, v.v., và các hành chính yếu cùng các pháp khác tương ưng với chính định đã được làm cho đặc biệt như vậy, cho nên bốn như ý túc được nói đến theo phương diện các đặc tính của định. Và tính cách đặc tính của dục, v.v. có được là do thấy được sự cần thiết tương ứng của chúng. Do đó, trong câu ‘dục định… cho đến… như ý túc’, mặc dù từ ‘túc’ (pāda) có nghĩa là nền tảng (nissayatthe), tính cách như ý túc của dục, v.v. vẫn được nói đến theo nghĩa là phương tiện (upāyatthena). Chính vì lý do đó, trong tạng A-tỳ-đàm, ở phần Uttaracūḷabhājanīya (Phân Tích 456), tính cách như ý túc đã được nói đến cho chính dục, v.v. qua câu bắt đầu bằng ‘bốn như ý túc: dục như ý túc, v.v.’. Trong phần Vấn Đáp (Pañhapucchaka) (Phân Tích 457 trở đi), sau khi đã nêu lên đề mục bắt đầu bằng ‘bốn như ý túc: ở đây, vị Tỳ khưu (tu tập) dục định, v.v.’, thì tính cách thiện, v.v. của chính dục, v.v. lại được phân tích. Thật vậy, việc trình bày các như ý túc làm nền tảng được thực hiện chính là nhằm mục đích chỉ ra các như ý túc làm phương tiện; nếu không, sẽ không có tính cách bốn pháp. Đây là sự quyết đoán về ý nghĩa theo văn bản Pāḷi cần được hiểu ở đây. Bây giờ, để phân chia và trình bày các như ý túc theo phương diện các phần sơ khởi của sự chứng đắc, đoạn bắt đầu bằng ‘hơn nữa (apicā), v.v.’ đã được nói đến; điều đó rất dễ hiểu. Ở đây, bài luận về như ý túc chỉ được nói một cách tóm tắt, nên ngài nói: ‘nhưng một cách chi tiết… cho đến… đã được nói đến’. Kecīti abhayagirivāsino. Tesu hi ekacce ‘‘iddhi nāma anipphannā’’ti vadanti, ekacce ‘‘iddhipādo pana anipphanno’’ti vadanti, anipphannoti ca paramatthato asiddho, natthīti attho. Ābhatoti abhidhammapāṭhato (vibha. 458) dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.287) ānīto purimanayato aññenākārena desanāya pavattattā. Chando eva iddhipādo chandiddhipādo. Eseva nayo sesesupi. Ime panāti imasmiṃ sutte āgatā iddhipādā. Raṭṭhapālatthero (ma. ni. 2.293; a. ni. aṭṭha. 1.1.210; apa. aṭṭha. 2.raṭṭhapālattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro) ‘‘chande sati kathaṃ nānujānissantī’’ti sattāhaṃ bhattāni abhuñjitvā mātāpitaro anujānāpetvā pabbajitvā chandameva avassāya lokuttaraṃ dhammaṃ nibbattesīti āha ‘‘raṭṭhapālatthero…pe… nibbattesī’’ti. Soṇatthero (mahāva. 243; a. ni. 6.55; theragā. aṭṭha. terasanipāta; apa. aṭṭha. 2.soṇakoṭivīsattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro) bhāvanamanuyutto āraddhavīriyo paramasukhumālo pādesu phoṭesu jātesupi vīriyaṃ nappaṭipassambhesīti āha ‘‘soṇatthero vīriyaṃ dhuraṃ katvā’’ti. Sambhūtatthero (theragā. aṭṭha. 2.sammūtattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro) ‘‘cittavato kiṃ nāma na sijjhatī’’ti cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā bhāvanaṃ ārādhesīti āha ‘‘sambhūtatthero cittaṃ dhuraṃ katvā’’ti. Moghatthero vīmaṃsaṃ avassayi, tasmā tassa bhagavā ‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’ti (su. ni. 1125; bu. vaṃ. 54.353; mahā. ni. 186; cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 144; mogharājamāṇavapucchāniddese 88; netti. 5; peṭako. 22, 31) suññatākathaṃ kathesi, paññānissitamānaniggahatthaṃ, paññāya pariggahatthañca dvikkhattuṃ pucchito samāno pañhaṃ kathesi. Tenāha ‘‘āyasmā mogharājā vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvā’’ti. “Một số vị” là các vị ở chùa Abhayagiri. Trong số các vị ấy, một số vị nói rằng: “Thần thông là pháp không thành tựu”, một số vị nói rằng: “Thần túc là pháp không thành tựu”. “Không thành tựu” có nghĩa là không được thành tựu theo chân đế, nghĩa là không có. “Được mang đến” là được mang đến từ bài kinh Abhidhamma (Vibha. 458) trong Chú giải Trường Bộ (Dī. ni. aṭṭha. 2.287) vì sự thuyết giảng đã diễn ra theo một cách khác với phương pháp trước. Dục chính là thần túc, nên gọi là dục thần túc. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp còn lại. “Còn những điều này” là những thần túc đã được đề cập trong kinh này. Trưởng lão Raṭṭhapāla (Ma. ni. 2.293; A. ni. aṭṭha. 1.1.210; Apa. aṭṭha. 2.raṭṭhapālattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro) đã không ăn trong bảy ngày với ý nghĩ “Khi có ý muốn, làm sao cha mẹ lại không cho phép?”, sau khi được cha mẹ cho phép, ngài đã xuất gia và nương vào chính ý muốn đó mà thành tựu pháp siêu thế, do đó nói rằng “Trưởng lão Raṭṭhapāla... đã thành tựu”. Trưởng lão Soṇa (Mahāva. 243; A. ni. 6.55; Theragā. aṭṭha. terasanipāta; Apa. aṭṭha. 2.soṇakoṭivīsattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro) chuyên tâm tu tập, tinh tấn nỗ lực, dù rất yếu đuối và chân bị phồng rộp cũng không từ bỏ tinh tấn, do đó nói rằng “Trưởng lão Soṇa đã lấy tinh tấn làm đầu”. Trưởng lão Sambhūta (Theragā. aṭṭha. 2.sammūtattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro) đã thành tựu việc tu tập bằng cách lấy tâm làm đầu với ý nghĩ “Người có tâm, việc gì mà không thành?”, do đó nói rằng “Trưởng lão Sambhūta đã lấy tâm làm đầu”. Trưởng lão Mogha đã nương vào thẩm sát, vì vậy Đức Thế Tôn đã thuyết về tánh không cho ngài rằng “Hãy quán thế gian là không” (Su. ni. 1125; Bu. vaṃ. 54.353; Mahā. ni. 186; Cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 144; mogharājamāṇavapucchāniddese 88; Netti. 5; Peṭako. 22, 31), để chế ngự ngã mạn nương vào trí tuệ và để nắm giữ bằng trí tuệ, ngài đã hỏi câu hỏi sau khi được hỏi hai lần. Do đó nói rằng “Tôn giả Mogharājā đã lấy thẩm sát làm đầu”. Punappunaṃ chanduppādanaṃ pesanaṃ viya hotīti chandassa upaṭṭhānasadisatā vuttā. Việc khởi lên ý muốn nhiều lần giống như việc sai khiến, do đó sự tương đồng của dục với việc hầu cận đã được nói đến. Parakkamenāti parakkamasīsena sūrabhāvaṃ vadati. Thāmabhāvato ca vīriyassa sūrabhāvasadisatā daṭṭhabbā. “Bằng sự cố gắng” là nói lên sự dũng mãnh bằng sự cố gắng tột bậc. Và nên hiểu sự tương đồng của tinh tấn với sự dũng mãnh là do trạng thái kiên cố. Cintanappadhānattā cittassa mantasaṃvidhānasadisatā vuttā. Do tâm có sự suy tư làm chủ đạo, nên sự tương đồng của tâm với việc sắp đặt mưu kế đã được nói đến. Jātisampatti [Pg.211] nāma visiṭṭhajātitā. ‘‘Sabbadhammesu ca paññā seṭṭhā’’ti vīmaṃsāya jātisampattisadisatā vuttā. Sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 433) pana cittiddhipādassa jātisampattisadisatā, vīmaṃsiddhipādassa mantabalasadisatā ca yojitā. Sự thành tựu về dòng dõi (jātisampatti) là dòng dõi cao quý. “Và trong tất cả các pháp, trí tuệ là cao thượng nhất”, do đó sự tương đồng của thẩm sát với sự thành tựu về dòng dõi đã được nói đến. Tuy nhiên, trong sách Sammohavinodanī (Vibha. aṭṭha. 433), sự tương đồng của tâm thần túc với sự thành tựu về dòng dõi, và sự tương đồng của thẩm sát thần túc với sức mạnh mưu kế đã được áp dụng. Anekaṃ vihitaṃ vidhaṃ etassāti anekavihitanti āha ‘‘anekavidha’’nti. Vidha-saddo koṭṭhāsapariyāyo ‘‘ekavidhena ñāṇavatthū’’tiādīsu (vibha. 751) viyāti āha ‘‘iddhividhanti iddhikoṭṭhāsa’’nti. “Nhiều loại được sắp đặt cho vị ấy” nên gọi là “anekavihitaṃ”, do đó nói là “nhiều loại”. Từ “vidha” là từ đồng nghĩa với “phần”, giống như trong câu “đối tượng của trí tuệ theo một loại” (Vibha. 751), do đó nói rằng “loại thần thông là phần thần thông”. Tividhaokāsādhigamavaṇṇanā Giải thích về việc chứng đắc cơ hội theo ba cách 288. ‘‘Sukhassā’’ti idaṃ tiṇṇampi sukhānaṃ sādhāraṇavacananti āha ‘‘jhānasukhassa maggasukhassa phalasukhassā’’ti. Nānappanāpattatāya pana appadhānattā upacārajjhānasukhassa, vipassanāsukhassa cettha aggahaṇaṃ. Purimesu tāva dvīsu okāsādhigamesu tīṇipi sukhāni labbhanti, tatiye pana kathanti? Tattha kāmaṃ tīṇi na labbhanti, dve pana labbhantiyeva. Yathālābhavasena hetaṃ vuttaṃ. ‘‘Sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’tiādīsu (dī. ni. 1.249; ma. ni. 1.433; 2.259; a. ni. 1.45, 46) viya. Saṃsaṭṭhoti saṃsaggaṃ upagato samaṅgībhūto, so pana tehi samannāgatacittopi hotīti vuttaṃ ‘‘sampayuttacitto’’ti. Ariyadhammanti ariyabhāvakaraṃ dhammaṃ. Upāyatoti vidhito. Pathatoti maggato. Kāraṇatoti hetuto. Yena hi vidhinā dhammānudhammapaṭipatti hoti, so upeti etenāti upāyo, so tadadhigamassa maggabhāvato patho, tassa karaṇato kāraṇanti ca vuccati. 288. “Của lạc” - đây là từ chung cho cả ba loại lạc, do đó nói là “của thiền lạc, của đạo lạc, của quả lạc”. Tuy nhiên, do không phải là sự chứng đắc định khác nhau và không phải là chính yếu, nên lạc của cận hành thiền và lạc của minh sát không được đề cập ở đây. Trước hết, trong hai cách chứng đắc cơ hội đầu tiên, cả ba loại lạc đều có thể đạt được, nhưng trong cách thứ ba thì sao? Ở đó, dù không đạt được cả ba, nhưng hai loại chắc chắn có thể đạt được. Điều này được nói theo khả năng đạt được. Giống như trong các câu “cả sỏi đá, cả bụi cây, cả khi đi, cả khi đứng” (Dī. ni. 1.249; Ma. ni. 1.433; 2.259; A. ni. 1.45, 46). “Hòa hợp” là đã đi đến sự kết hợp, đã hòa nhập. Vị ấy cũng có tâm đi kèm với những điều đó, nên được gọi là “tâm tương ưng”. “Thánh pháp” là pháp làm cho trở thành bậc Thánh. “Bằng phương tiện” là bằng phương pháp. “Bằng con đường” là từ đạo lộ. “Bằng nguyên nhân” là từ nhân duyên. Bởi vì, bằng phương pháp nào mà có sự thực hành pháp và tùy pháp, phương pháp đó được gọi là “phương tiện” (upāya) vì người ta đi đến bằng nó, nó là “con đường” (patha) vì là đạo lộ để chứng đắc điều đó, và nó được gọi là “nguyên nhân” (kāraṇa) vì là tác nhân của điều đó. ‘‘Aniccantiādivasena manasi karotī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yoniso manasikāro nāmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upāyamanasikāroti kusaladhammappavattiyā kāraṇabhūto manasikāro. Pathamanasikāroti tassa eva maggabhūto manasikāro. Anicceti ādiantavantatāya, anaccantikatāya ca anicce tebhūmake saṅkhāre ‘‘anicca’’nti manasikāroti yojanā. Eseva nayo sesesupi. Ayaṃ pana viseso tasmiṃyeva udayabbayapaṭipīḷanatāya dukkhanato, dukkhamato ca dukkhe, avasavattanatthena, anattasabhāvatāya ca anattani, asucisabhāvatāya [Pg.212] asubhe. Sabbampi hi tebhūmakaṃ saṅkhataṃ kilesāsucipaggharaṇato ‘‘asubha’’ntveva vattuṃ arahati. Saccānulomikena vāti saccābhisamayassa anulomanavasena. ‘‘Cittassa āvaṭṭanā’’tiādinā āvajjanāya paccayabhūtā tato purimuppannā manodvārikā kusalajavanappavatti phalavohāreneva tathā vuttā. Tassā hi vasena sā kusaluppattiyā upanissayo hotīti. Āvajjanā hi bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭetīti cittassa āvaṭṭanā, anu anu āvaṭṭetīti anvāvaṭṭanā. Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ābhujatīti ābhogo. Samannāharatīti samannāhāro. Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā anubandhitvā uppajjamāne manasi karoti ṭhapetīti manasikāro. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ upāyamanasikāralakkhaṇo yonisomanasikāro nāma vuccati, yassa vasena puggalo dukkhādīni saccāni āvajjituṃ sakkoti. Để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt rằng: “Tác ý theo cách vô thường v.v…”, nên câu “gọi là như lý tác ý” v.v… đã được nói đến. Ở đây, upāyamanasikāroti (tác ý có phương tiện) là sự tác ý làm nhân cho các thiện pháp sanh khởi. Pathamanasikāroti (tác ý có con đường) là sự tác ý làm đạo lộ cho điều ấy. Anicceti (vô thường là) sự tác ý rằng “vô thường” đối với các pháp hữu vi trong ba cõi là vô thường do có sự bắt đầu và kết thúc, và do không vĩnh viễn. Cách thức này cũng tương tự trong các trường hợp còn lại. Tuy nhiên, đây là sự khác biệt: trong chính các pháp hữu vi ấy, là khổ do bị bức bách bởi sự sanh diệt và do bản chất là khổ; là vô ngã do không tuân theo ý muốn và do bản chất là vô ngã; là bất tịnh do bản chất là bất tịnh. Thật vậy, tất cả các pháp hữu vi trong ba cõi đều đáng được gọi là “bất tịnh” vì chúng là nơi tuôn chảy của các phiền não bất tịnh. Hoặc là Saccānulomikena (bằng cách thuận theo các sự thật) là theo cách thuận theo sự chứng ngộ các sự thật. Bằng câu “Cittassa āvaṭṭanā (sự hướng của tâm)” v.v…, sự sanh khởi của các tốc hành tâm thiện ở ý môn, vốn sanh khởi trước đó và là duyên cho sự hướng tâm, đã được gọi như vậy chỉ theo cách nói về kết quả. Thật vậy, nhờ vào sự sanh khởi ấy mà nó trở thành y chỉ cho sự sanh khởi của thiện pháp. Āvajjanā (hướng tâm) là sự hướng của tâm vì nó hướng tâm hữu phần; anvāvaṭṭanā (sự tùy hướng) là vì nó hướng đi hướng lại nhiều lần. Ābhogo (sự chú ý) là vì nó chú ý đến đối tượng khác với đối tượng của hữu phần. Samannāhāro (sự xem xét) là vì nó xem xét. Manasikāro (sự tác ý) là vì nó đặt vào trong tâm, tức là nó đặt đối tượng ấy vào trong tâm đang sanh khởi theo sau, theo sau. Ayaṃ vuccati (điều này được gọi là), sự như lý tác ý này có đặc tính là tác ý có phương tiện được gọi là như vậy, nhờ đó mà một người có thể hướng tâm đến các sự thật như khổ v.v… Asaṃsaṭṭhoti na saṃsaṭṭho kāmādīhi vivitto vinābhūto. Kāmādivisaṃsaggahetu uppajjanakasukhaṃ nāma vivekajaṃ pītisukhanti āha ‘‘paṭhamajjhānasukha’’nti. Kāmaṃ paṭhamajjhānasukhampi somanassameva, suttesu pana taṃ kāyikasukhassāpi paccayabhāvato visesato ‘‘sukha’’ntveva vuccatīti idhāpi jhānabhūtaṃ somanassaṃ sukhanti, itaraṃ somanassaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sukhā’’ti. Hetumhi nissakkavacananti āha ‘‘jhānasukhapaccayā’’ti. Aparāparaṃ somanassanti jhānādhigamahetu paccavekkhaṇādivasena punappunaṃ uppajjanakasomanassaṃ. Asaṃsaṭṭhoti (không liên hệ là) không liên hệ, ly khai, tách rời khỏi các dục v.v… Lạc sanh ra do nhân là sự không liên hệ với các dục v.v… được gọi là hỷ lạc do ly dục sanh, nên ngài nói là “lạc của sơ thiền”. Mặc dù lạc của sơ thiền cũng chính là hỷ, nhưng trong các kinh, nó được gọi đặc biệt là “lạc” vì nó cũng là duyên cho thân lạc, do đó ở đây hỷ thuộc về thiền được gọi là lạc, còn hỷ khác (thì không). Do đó, đã nói là “sukhā” (do lạc). Lời nói xuất phát từ nhân, nên ngài nói “jhānasukhapaccayā” (do duyên là lạc của thiền). Aparāparaṃ somanassam (hỷ nối tiếp) là hỷ sanh khởi nhiều lần do nhân chứng đắc thiền, theo cách quán xét v.v… Pamodanaṃ pamudo, taruṇapīti, tato pamudā. ‘‘Pāmojjaṃ pītatthāyā’’tiādīsu taruṇapīti ‘‘pāmojja’’nti vuccati, idha pana pakaṭṭho mudo pamudo pāmojjanti adhippetaṃ, tañca somanassarahitaṃ natthīti avinābhāvitāya ‘‘balavataraṃ pītisomanassa’’nti vuttaṃ. Jhānassa ujuvipaccanīkataṃ sandhāya ‘‘pañca nīvaraṇāni vikkhambhetvā’’ti vuttaṃ. Jhānaṃ pana tadekaṭṭhe sabbepi kilese, sabbepi akusale dhamme vikkhambhetiyeva, attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati paṭipakkhadhammehi anabhibhavanīyato. Tasmāti okāsaggahaṇato, laddhokāsatāyāti attho. Maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato vā okāso, assa adhigamo okāsādhigamo. Purimapakkhe pana okāsaṃ avasaraṃ adhigacchati etenāti okāsādhigamo. Pamodanaṃ (sự hoan hỷ) là pamudo (niềm vui), là hỷ non trẻ, từ đó có pamudā (sự vui mừng). Trong các câu như “Pāmojjaṃ pītatthāyā” (hoan hỷ là để có hỷ) v.v…, hỷ non trẻ được gọi là “pāmojja” (hoan hỷ), nhưng ở đây, niềm vui mạnh mẽ, sự vui mừng được hiểu là pāmojja (hoan hỷ), và điều đó không tồn tại nếu không có hỷ, do tính không thể tách rời nên đã được nói là “hỷ và ưu có năng lực hơn”. Liên quan đến việc thiền là đối nghịch trực tiếp, nên đã nói là “sau khi đã chế ngự năm triền cái”. Tuy nhiên, thiền chắc chắn chế ngự tất cả các phiền não, tất cả các pháp bất thiện trong cùng một đối tượng, nó chiếm lấy cơ hội của mình và đứng vững do không bị các pháp đối nghịch áp đảo. Tasmā (do đó) là do đã chiếm được cơ hội, ý nghĩa là do đã có được cơ hội. Hoặc okāso (cơ hội) là do là cơ hội để chứng đắc lạc của đạo và quả, sự chứng đắc của nó là okāsādhigamo (sự chứng đắc cơ hội). Tuy nhiên, theo vế trước, người ta chứng đắc cơ hội, dịp may nhờ vào điều này, nên gọi là okāsādhigamo. Rūpasabhāvatāya[Pg.213], ekantarūpādhīnavuttitāya, savipphārikatāya ca ānāpānavitakkavicārānaṃ thūlabhāvaṃ anujānanto ‘‘kāyavacīsaṅkhārā tāva oḷārikā hontū’’ti āha. Tabbidhuratāya pana ekaccānaṃ vedanāsaññānaṃ thūlataṃ ananujānanto ‘‘cittasaṅkhārā kathaṃ oḷārikā’’ti āha. Itaro ‘‘appahīnattā’’ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘kāyasaṅkhārā hī’’tiādinā tamatthaṃ vivarati. Teti cittasaṅkhārā. Appahīnā saṅkhārā labbhamānasaṅkhāranimittatāya ‘‘oḷārikā’’ti vattuṃ arahanti, pahīnā pana tadabhāvato ‘‘sukhumā’’ti āha ‘‘pahīne upādāya appahīnattā oḷārikā nāma jātā’’ti. Pāḷiyaṃ ‘‘kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā’’ti vuttattā ‘‘sukhanti catutthajjhānikaphalasamāpattisukha’’nti vuttaṃ. ‘‘Cittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā’’ti pana vuttattā ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassā’’ti vuttaṃ. Vacīsaṅkhārapaṭippassaddhi kāyasaṅkhārapaṭippassaddhiyāva siddhāti veditabbā. Tenevāha ‘‘dutiya…pe… visuṃ na vuttānī’’ti. Pāḷiyaṃ pana atthato siddhāpi supākaṭabhāvena vibhāvetuṃ sarūpato gaṇhāti. Na hi ariyavinaye atthāpattivibhāvanā abhidhammadesanāya pakatīti. Yathā nīvaraṇavikkhambhanañca paṭhamassa jhānassa adhigamāya upāyo, evaṃ sukhadukkhavikkhambhanaṃ catutthassa jhānassa adhigamāya upāyoti ‘‘catutthajjhānaṃ sukhaṃ dukkhaṃ vikkhambhetvā’’ti vuttaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Do bản chất là sắc, do sự tồn tại hoàn toàn phụ thuộc vào sắc, và do có sự lan tỏa, ngài chấp nhận tính thô của hơi thở, tầm và tứ, nên đã nói: “Thân hành và khẩu hành trước hết là thô”. Tuy nhiên, do sự thiếu vắng điều đó, ngài không chấp nhận tính thô của một số thọ và tưởng, nên đã nói: “Tâm hành làm sao thô được?”. Vị kia nói lý do là “do chưa được đoạn trừ” và giải thích ý nghĩa đó bằng câu “kāyasaṅkhārā hī” (vì thân hành) v.v… Te (chúng) là các tâm hành. Các hành chưa được đoạn trừ đáng được gọi là “thô” vì tướng của hành vẫn còn có thể đạt được, còn các hành đã được đoạn trừ thì được gọi là “vi tế” do không có điều đó, nên ngài nói: “so với cái đã được đoạn trừ, do chưa được đoạn trừ nên chúng trở thành thô”. Trong Pāli, vì đã nói “kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā” (do sự an tịnh của các thân hành), nên đã nói “sukham (lạc) là lạc của quả thiền nhập định thuộc tứ thiền”. Nhưng vì đã nói “cittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā” (do sự an tịnh của các tâm hành), nên đã nói “nirodhā vuṭṭhahantassa” (của người xuất khỏi diệt định). Cần phải hiểu rằng sự an tịnh của khẩu hành đã được thành tựu ngay bởi sự an tịnh của thân hành. Do đó, ngài nói: “thứ hai…v.v… không được nói riêng”. Tuy nhiên, trong Pāli, mặc dù đã được thành tựu về mặt ý nghĩa, ngài vẫn trình bày theo hình thức để làm cho nó rõ ràng. Vì trong Thánh luật, việc giải thích ý nghĩa suy luận không phải là thông lệ của thuyết giảng A-tỳ-đàm. Giống như việc chế ngự các triền cái là phương tiện để chứng đắc sơ thiền, việc chế ngự lạc và khổ cũng là phương tiện để chứng đắc tứ thiền, nên đã nói: “tứ thiền sau khi đã chế ngự lạc và khổ”. Phần còn lại tương tự như cách đã nói ở dưới. Avijjārāgādīhi saha vajjehīti sāvajjaṃ, akusalaṃ, tadabhāvato anavajjaṃ kusalaṃ. Attano hitasukhaṃ ākaṅkhantena sevanīyato sevitabbaṃ, kusalaṃ, tabbipariyāyato na sevitabbaṃ, akusalaṃ. Lāmakabhāvena hīnaṃ, akusalaṃ, seṭṭhabhāvena paṇītaṃ, kusalanti sāvajjadukādayo tayopi dukā yathārahaṃ etesaṃ kusalākusalakammapathānaṃ vaseneva veditabbā. Sabbanti yathāvuttaṃ sabbaṃ catūhi dukehi saṅgahitaṃ dhammajātaṃ. Yathārahaṃ kaṇhañca sukkañca paṭidvandibhāvato, sappaṭibhāgañca appaṭibhāgañca advayabhāvato. Vaṭṭapaṭicchādikā avijjā pahīyati catunnaṃ ariyasaccānaṃ sammadeva paṭivijjhanato. Tato eva arahattamaggavijjā uppajjati. Sukhanti evaṃ kammapathamukhena tebhūmakadhamme sammasitvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahatte patiṭṭhahantassa yaṃ arahattamaggasukhañceva arahattaphalasukhañca, taṃ idha ‘‘sukha’’nti adhippetaṃ. Antogadhā eva nānantariyabhāvato. Cùng với vô minh, ái dục, v.v... nên cần phải tránh né, (được gọi là) có tội lỗi, là bất thiện. Do không có các điều ấy nên (được gọi là) không có tội lỗi, là thiện. Bởi người mong cầu lợi ích và an lạc cho bản thân nên cần phải thực hành, (được gọi là) thiện. Ngược lại với điều ấy, không nên thực hành, (được gọi là) bất thiện. Do có trạng thái thấp kém nên (được gọi là) hạ liệt, là bất thiện. Do có trạng thái cao thượng nên (được gọi là) cao quý, là thiện. Ba pháp nhị đề là có tội lỗi, v.v... nên được hiểu một cách tương xứng theo uy lực của các nghiệp đạo thiện và bất thiện này. Tất cả (Sabbaṃ) là tất cả các loại pháp đã được nói đến, được thâu nhiếp bởi bốn pháp nhị đề. Một cách tương xứng, (pháp) đen và (pháp) trắng là do có trạng thái đối nghịch; (pháp) có đối phần và (pháp) không có đối phần là do có trạng thái không phải là hai. Vô minh che đậy vòng luân hồi được đoạn trừ do sự chánh giác ngộ bốn Thánh đế. Chính do đó, minh của đạo A-la-hán sanh khởi. An lạc (Sukhanti): Như vậy, đối với người sau khi đã quán xét các pháp trong ba cõi bằng phương pháp nghiệp đạo, đã nỗ lực tu tập minh sát, và đã an trú vào quả vị A-la-hán theo tuần tự của đạo, thì sự an lạc của đạo A-la-hán và sự an lạc của quả A-la-hán nào có được, điều ấy được ngụ ý là “an lạc” ở đây. (Các pháp ấy) đã được bao gồm bên trong do có trạng thái không có sự gián đoạn. Aṭṭhatiṃsārammaṇavasenāti [Pg.214] pāḷiyaṃ āgatānaṃ aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānānaṃ vasena. Vitthāretvā kathetabbā paṭhamajjhānādivasena āgatattāti adhippāyo. ‘‘Katha’’ntiādinā tameva vitthāretvā kathanaṃ nayato dasseti. ‘‘Catuvīsatiyā ṭhānesū’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāparinibbānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.219) vuttameva. ‘‘Nirodhasamāpattiṃ pāpetvā’’ti iminā arūpajjhānānipi gahitāni honti tehi vinā nirodhasamāpattisamāpajjanassa asambhavato, catutthajjhānasabhāvattā ca tesaṃ. Dasa upacārajjhānānīti ṭhapetvā kāyagatāsatiṃ ānāpānañca aṭṭha anussatiyo, saññāvavatthānañcāti dasa upacārajjhānāni. Adhisīlaṃ nāma samādhisaṃvattaniyanti tassa heṭṭhimantena paṭhamajjhānaṃ pariyosānanti vuttaṃ ‘‘adhisīlasikkhā paṭhamaṃ okāsādhigamaṃ bhajatī’’ti. Adhicittaṃ nāma catutthajjhānaniṭṭhaṃ tadantogadhattā arūpajjhānānaṃ, tappariyosānattā phalajjhānānanti vuttaṃ ‘‘adhicittasikkhā dutiya’’nti. Matthakappattā adhipaññāsikkhā nāma aggamaggavijjāti āha ‘‘adhipaññāsikkhā tatiya’’nti. Sikkhattayavasena tayo okāsādhigame nīharantena yathārahaṃ taṃtaṃsuttavasenapi nīharitabbanti dassento ‘‘sāmaññaphalepī’’tiādimāha. Theo uy lực của ba mươi tám đề mục (Aṭṭhatiṃsārammaṇavasenāti) là theo uy lực của ba mươi tám đề mục thiền định đã được đề cập trong Pāli. Ý nghĩa là, (các pháp ấy) nên được thuyết giảng một cách rộng rãi do đã được đề cập theo uy lực của sơ thiền, v.v... Bằng câu “Thế nào?” v.v..., ngài chỉ ra chính sự thuyết giảng rộng rãi ấy theo phương pháp. Điều gì cần phải nói trong câu “ở hai mươi bốn trú xứ” v.v..., điều ấy đã được nói đến trong Chú giải kinh Đại Bát-niết-bàn (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.219). Bằng câu “sau khi đã chứng đạt Diệt thọ tưởng định” này, các thiền vô sắc cũng được bao gồm, vì không có các thiền ấy thì không thể nhập Diệt thọ tưởng định, và vì các thiền ấy có bản chất của thiền thứ tư. Mười thiền cận định (Dasa upacārajjhānāni) là mười thiền cận định gồm tám pháp tùy niệm và pháp phân định tứ đại, ngoại trừ niệm thân và niệm hơi thở. Tăng thượng giới (Adhisīlaṃ) là pháp đưa đến định; do đó, với sơ thiền là mức thấp nhất của nó, được nói là sự kết thúc, như trong câu “Tăng thượng giới học là sự chứng đạt cơ hội thứ nhất”. Tăng thượng tâm (Adhicittaṃ) có thiền thứ tư là điểm kết thúc, do các thiền vô sắc được bao gồm trong đó, và do các thiền quả là sự kết thúc của nó, được nói là “Tăng thượng tâm học là (sự chứng đạt cơ hội) thứ hai”. Tăng thượng tuệ học đã đạt đến đỉnh cao là minh của đạo cao nhất, ngài nói “Tăng thượng tuệ học là (sự chứng đạt cơ hội) thứ ba”. Để chỉ ra rằng, người trình bày ba sự chứng đạt cơ hội theo uy lực của tam học cũng nên trình bày một cách tương xứng theo uy lực của các kinh tương ứng, ngài đã nói “cũng trong kinh Sa-môn quả” v.v... Yadaggena ca tisso sikkhā yathākkamaṃ tayo okāsādhigame bhajanti, tadaggena tappadhānattā yathākkamaṃ tīṇi piṭakāni te bhajantīti dassetuṃ ‘‘tīsu panā’’tiādi vuttaṃ. Tīṇi piṭakāni vibhajitvāti tiṇṇaṃ okāsādhigamānaṃ vasena yathānupubbaṃ tīṇi piṭakāni vitthāretvā kathetuṃ labhissāmāti. Samodhānetvāti samāyojetvā tattha vuttamatthaṃ imassa suttassa atthabhāvena samānetvā. Dukkathitanti asambandhakathanena, atipapañcakathanena vā duṭṭhu kathitanti na sakkā vattuṃ tathākathanasseva sukathanabhāvatoti āha ‘‘tepiṭakaṃ…pe… sukathitaṃ hotī’’ti. Và để chỉ ra rằng, với đỉnh cao nào mà ba học pháp theo thứ tự đạt đến ba sự chứng đạt cơ hội, thì với đỉnh cao ấy, do sự ưu việt của chúng, ba tạng kinh điển theo thứ tự cũng đạt đến các sự chứng đạt ấy, câu “Và trong ba (tạng)” v.v... đã được nói đến. Sau khi đã phân chia ba tạng kinh điển (Tīṇi piṭakāni vibhajitvāti) có nghĩa là: “Chúng ta sẽ có thể thuyết giảng rộng rãi ba tạng kinh điển theo thứ tự, theo uy lực của ba sự chứng đạt cơ hội.” Sau khi đã kết hợp (Samodhānetvāti) là sau khi đã liên kết, sau khi đã làm cho ý nghĩa được nói ở đó tương đồng với ý nghĩa của kinh này. Không thể nói rằng đã được thuyết giảng một cách tồi tệ (Dukkathitanti) do sự thuyết giảng không liên quan hoặc do sự thuyết giảng quá hý luận, bởi vì chính sự thuyết giảng như vậy là sự thuyết giảng tốt đẹp, ngài đã nói: “Tam tạng... được thuyết giảng tốt đẹp.” Catusatipaṭṭhānavaṇṇanā Chú giải về Bốn Niệm Xứ 289. Na kevalaṃ abhidhammapariyāyeneva kusalaṭṭho gahetabbo, atha kho bāhitikapariyāyena pīti āha ‘‘phalakusalassa cā’’ti. Khemaṭṭhenāti catūhipi yogehi anupaddavabhāvena. Sammā samāhitoti samathavasena [Pg.215] ceva vipassanāvasena ca suṭṭhu samāhito. Ekaggacittoti vikkhepassa dūrasamussāritattā ekaggataṃ avikkhepaṃ pattacitto. Attano kāyatoti ajjhattaṃ kāye kāyānupassanāvasena sammā samāhitacitto samāno ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 5.1071, 1072; netti. 40; mi. pa. 1.14) vacanato. Tattha ñāṇadassanaṃ nibbattento tato bahiddhā parassa kāyepi ñāṇadassanaṃ nibbatteti. Tenāha ‘‘parassa kāyābhimukhaṃ ñāṇaṃ pesetī’’ti. Sammā vippasīdatīti sammā samādhānapaccayena abhippasādena ñāṇūpasañhitena ajjhattaṃ kāyaṃ okappeti. Sabbatthāti sabbaṭṭhānesu. Sati kathitāti yojanā. Lokiyalokuttaramissakā kathitā anupassanāñāṇadassanānaṃ tadubhayasādhāraṇabhāvato. 289. Không chỉ nên hiểu ý nghĩa của thiện theo phương pháp của A-tỳ-đàm, mà còn theo phương pháp ngoại điển, ngài đã nói “và của thiện quả”. Với ý nghĩa an ổn (Khemaṭṭhenāti) là do trạng thái không bị phiền não bởi bốn loại ách phược. Chánh định (Sammā samāhito) là định tâm tốt đẹp theo uy lực của cả chỉ và quán. Nhất tâm (Ekaggacittoti) là tâm đã đạt đến sự nhất tâm, không tán loạn, do sự tán loạn đã được loại bỏ xa. Nơi thân của mình (Attano kāyato) là, trong khi có tâm chánh định theo uy lực của sự quán thân nơi thân nội phần, người ấy làm sanh khởi tri kiến ở đó, theo câu “người có tâm định tĩnh biết và thấy như thật” (Saṃ. Ni. 3.5; 5.1071, 1072; Netti. 40; Mi. Pa. 1.14). Từ đó, người ấy cũng làm sanh khởi tri kiến nơi thân của người khác ở bên ngoài. Do đó, ngài nói “hướng trí tuệ đến thân của người khác”. Tín thành một cách chân chánh (Sammā vippasīdati) là người ấy tin tưởng vào thân nội phần với sự tín thành hợp với trí tuệ, do sự định tâm chân chánh làm duyên. Ở mọi nơi (Sabbatthāti) là ở tất cả các trú xứ. Cách kết nối là: “Niệm đã được nói đến”. (Niệm) được nói là sự pha trộn giữa hiệp thế và siêu thế, do tri kiến quán là chung cho cả hai. Sattasamādhiparikkhāravaṇṇanā Chú giải về Bảy Vật Trợ của Định 290. Etthāti imissā kathāya. Jhānakkhassa vīriyacakkassa ariyamaggarathassa sīlaṃ vibhūsanabhāvena vuttanti āha ‘‘alaṅkāro parikkhāro nāmā’’ti. Sattahi nagaraparikkhārehīti nagaraṃ parivāretvā rakkhaṇakehi kataparikkhepo, parikhā, uddāpo, pākāro, esikā, palighā, pākārapakkhaṇḍilanti imehi sattahi nagaraparikkhārehi. Sambharīyati phalaṃ etenāti sambhāro, kāraṇaṃ. Bhesajjañhi byādhivūpasamanena jīvitassa kāraṇaṃ. Parivāraparikkhāravasenāti parivārasaṅkhātaparikkhāravasena. Parikkhāro hi sammādiṭṭhiyādayo maggadhammā sammāsamādhissa sahajātādipaccayabhāvena parikaraṇato abhisaṅkharaṇato. Upecca nissīyatīti upanisā, saha upanisāyāti saupanisoti āha ‘‘saupanissayo’’ti, sahakārīkāraṇabhūto dhammasamūho idha ‘‘upanissayo’’ti adhippeto. Sammā pasatthā sundarā diṭṭhi etassāti sammādiṭṭhi, puggalo, tassa sammādiṭṭhissa. So pana yasmā patiṭṭhitasammādiṭṭhiko, tasmā vuttaṃ ‘‘sammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassā’’ti. Sammāsaṅkappo pahotīti maggasammādiṭṭhiyā dukkhādīsu parijānanādikiccaṃ sādhentiyā kāmavitakkādike samugghāṭento sammāsaṅkappo yathā attano kiccasādhane pahoti, tathā pavattiṃ panassa dassento āha ‘‘sammāsaṅkappo pavattatī’’ti. Esa nayo sabbapadesūti ‘‘sammāsaṅkappassa sammāvācā pahotī’’tiādīsu sesapadesu yathāvuttamatthaṃ atidisati. 290. “Ettha” có nghĩa là trong lời dạy này. Đối với cỗ xe Thánh đạo có thiền là trục xe, có tinh tấn là bánh xe, giới được nói đến với ý nghĩa là vật trang sức, nên đã nói: “gọi là vật trang trí, vật trang bị”. “Bởi bảy vật trang bị cho thành phố” có nghĩa là bởi bảy vật trang bị cho thành phố này: sự phòng vệ được thực hiện bởi những người bảo vệ sau khi đã bao quanh thành phố, hào nước, ụ đất, tường thành, trụ sắt, then cài, và các công sự phụ trên tường thành. “Sambhāro” là cái mà quả được mang lại bởi nó, tức là nguyên nhân. Vì thuốc là nguyên nhân của sự sống do làm dịu bệnh tật. “Theo cách là vật tùy tùng và vật trang bị” có nghĩa là theo cách là vật trang bị được gọi là vật tùy tùng. Thật vậy, các pháp của đạo như chánh kiến v.v... là vật trang bị cho chánh định do việc chuẩn bị, do việc tạo tác theo cách là duyên đồng sanh v.v... “Upanisā” là cái mà người ta đến gần và nương tựa. “Saupaniso” là cùng với upanisā, nên đã nói là “saupanissayo” (có cận y duyên). Ở đây, “upanissayo” được hiểu là tập hợp các pháp trở thành nguyên nhân hỗ trợ. “Sammādiṭṭhi” là người có cái thấy đúng đắn, được tán thán, tốt đẹp. “Tassa sammādiṭṭhissa” là của người có chánh kiến ấy. Và vì vị ấy là người đã an trú trong chánh kiến, do đó đã được nói là “của người đã an trú trong chánh kiến”. “Chánh tư duy có thể sanh khởi” có nghĩa là: khi chánh kiến của đạo đang thực hiện phận sự liễu tri về khổ v.v..., chánh tư duy, trong khi loại bỏ các tầm về dục v.v..., có thể sanh khởi để thực hiện phận sự của mình. Để chỉ ra sự diễn tiến của nó, đã nói là “chánh tư duy diễn tiến”. “Đây là phương pháp trong tất cả các trường hợp” là áp dụng ý nghĩa đã được nói đến cho các trường hợp còn lại như “đối với người có chánh tư duy, chánh ngữ có thể sanh khởi” v.v... Ettha [Pg.216] ca yasmā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahūpakārā sammādiṭṭhi. Tathā hi sā ‘‘paññāpajjoto, paññāsattha’’nti ca vuttā. Tāya hi so avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena nibbānaṃ pāpuṇāti, tasmā ariyamaggakathāyaṃ sammādiṭṭhi ādito gayhati, idha pana puggalādhiṭṭhānadesanāya ‘‘sammādiṭṭhissā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana sammādiṭṭhipuggalo nekkhammasaṅkappādivasena sammadeva saṅkappeti, na micchākāmasaṅkappādivasena, tasmā sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahoti. Yasmā ca sammāsaṅkappo sammāvācāya upakārako. Yathāha ‘‘pubbe kho gahapati vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti, (saṃ. ni. 2.348) tasmā sammāsaṅkappassa sammāvācā pahoti. Yasmā pana ‘‘idañcidañca karissāmā’’ti hi paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā yebhuyyena te te kammantā sammā payojīyanti, tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācassa sammākammanto pahoti. Yasmā pana catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ, tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pūrati, na itarassa, tasmā sammāvācassa sammākammantassa ca sammāājīvo pahoti. Visuddhidiṭṭhisamudāgatasammāājīvassa yoniso padhānassa sambhavato sammāājīvassa sammāvāyāmo pahoti. Yoniso padahantassa kāyādīsu catūsu vatthūsu sati sūpaṭṭhitā hotīti sammāvāyāmassa sammāsati pahoti. Yasmā evaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissa upakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ, tasmā sammāsatissa sammāsamādhi pahotīti. Ayañca nayo pubbabhāge nānākkhaṇikānaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena vutto, maggakkhaṇe pana sammādiṭṭhiādīnaṃ tassa tassa sahajātādivasena vutto ‘‘sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotī’’tiādīnaṃ padānamattho yutto, ayameva ca idhādhippeto. Tenāha ‘‘ayaṃ panattho’’tiādi. Và ở đây, vì chánh kiến có nhiều lợi ích cho hành giả đang thực hành để chứng đắc Nibbāna. Thật vậy, nó được gọi là “ngọn đèn trí tuệ” và “thanh gươm trí tuệ”. Vì nhờ nó, vị ấy xua tan bóng tối vô minh, diệt trừ bọn giặc phiền não, và đạt đến Nibbāna an ổn. Do đó, trong bài thuyết giảng về Thánh đạo, chánh kiến được đề cập trước tiên. Nhưng ở đây, do bài thuyết giảng dựa trên nền tảng cá nhân, nên đã nói là “của người có chánh kiến”. Và vì người có chánh kiến chỉ tư duy một cách đúng đắn theo cách tư duy về sự xuất ly v.v..., chứ không theo cách tư duy sai lầm về dục v.v..., do đó, đối với người có chánh kiến, chánh tư duy có thể sanh khởi. Và vì chánh tư duy hỗ trợ cho chánh ngữ. Như đã nói: “Này gia chủ, sau khi đã tầm và tứ, người ta mới thốt ra lời nói”, do đó, đối với người có chánh tư duy, chánh ngữ có thể sanh khởi. Và vì sau khi đã sắp đặt bằng lời nói trước rằng “chúng ta sẽ làm việc này, việc này”, phần lớn các hành động ấy được thực hiện một cách đúng đắn, do đó lời nói hỗ trợ cho hành động của thân, nên đối với người có chánh ngữ, chánh nghiệp có thể sanh khởi. Và vì chỉ người nào từ bỏ bốn loại khẩu ác hạnh và ba loại thân ác hạnh, và làm viên mãn cả hai thiện hạnh, thì giới thứ tám là mạng mới được viên mãn, chứ không phải người khác, do đó, đối với người có chánh ngữ và chánh nghiệp, chánh mạng có thể sanh khởi. Đối với người có chánh mạng đã được thành tựu bởi kiến thanh tịnh, do có sự tinh tấn như lý, nên đối với người có chánh mạng, chánh tinh tấn có thể sanh khởi. Đối với người tinh tấn như lý, niệm được thiết lập vững chắc trên bốn đối tượng là thân v.v..., nên đối với người có chánh tinh tấn, chánh niệm có thể sanh khởi. Vì niệm được thiết lập vững chắc như vậy, sau khi đã tìm hiểu các chiều hướng của các pháp hỗ trợ và không hỗ trợ cho định, có thể định tâm trên một đối tượng duy nhất, do đó, đối với người có chánh niệm, chánh định có thể sanh khởi. Và phương pháp này được nói trong giai đoạn trước theo cách của chánh kiến v.v... ở các sát-na khác nhau. Nhưng trong sát-na đạo, ý nghĩa của các câu như “đối với người có chánh kiến, chánh tư duy có thể sanh khởi” v.v... được nói theo cách đồng sanh v.v... của từng pháp chánh kiến v.v... là hợp lý, và chính điều này được chủ ý ở đây. Do đó, đã nói: “Và ý nghĩa này” v.v... Maggañāṇeti maggapariyāpannañāṇe ṭhitassa taṃsamaṅgino. Maggapaññā hi catunnaṃ saccānaṃ sammādassanaṭṭhena ‘‘maggasammādiṭṭhī’’ti vuttā, sā eva nesaṃ yāthāvato jānanato paṭivijjhanato idha ‘‘maggañāṇa’’ntipi vuttā. Maggavimuttīti maggena kilesānaṃ vimuccanaṃ samucchedappahānameva. Phalasammādiṭṭhi eva [Pg.217] ‘‘phalasammāñāṇa’’nti pariyāyena vuttaṃ, pariyāyavacanañca vuttanayānusārena veditabbaṃ. Phalavimutti pana paṭippassaddhippahānaṃ daṭṭhabbaṃ. “Trong đạo trí” có nghĩa là của người đã an trú trong trí tuệ thuộc về đạo, người hợp thành với trí tuệ ấy. Thật vậy, tuệ của đạo được gọi là “chánh kiến của đạo” với ý nghĩa là thấy đúng bốn chân lý. Chính tuệ ấy, do biết và thâm nhập chúng như thật, ở đây cũng được gọi là “đạo trí”. “Đạo giải thoát” chính là sự giải thoát khỏi các phiền não bằng đạo, tức là sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt. Chính chánh kiến của quả được gọi một cách tương đương là “quả chánh trí”. Và từ đồng nghĩa này nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Còn “quả giải thoát” nên được xem là sự đoạn trừ bằng cách an tịnh. Amatassa dvārāti ariyamaggamāha. So pana vinā ca ācariyamuṭṭhinā anantaraṃ abāhiraṃ karitvā yāvadeva manussehi suppakāsitattā vivaṭo. Dhammavinītāti ariyadhamme vinītā. So panettha kilesānaṃ samucchedavinayavasena veditabboti āha ‘‘sammāniyyānena niyyātā’’ti. “Cánh cửa bất tử” là nói đến Thánh đạo. Và đạo ấy được mở ra vì đã được khéo tuyên thuyết cho loài người, không có sự che giấu của bậc đạo sư, không làm cho có trong có ngoài. “Được huấn luyện trong Pháp” có nghĩa là được huấn luyện trong Thánh pháp. Ở đây, sự huấn luyện ấy nên được hiểu theo cách điều phục các phiền não bằng sự cắt đứt, nên đã nói: “được dẫn dắt bởi phương tiện xuất ly chân chánh”. Atthīti puthutthavisayaṃ nipātapadaṃ ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’tiādīsu (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; 3.154; saṃ. ni. 4.127; a. ni. 6.29; 10.60; vibha. 356; khu. pā. 2.1.dvattiṃsaākāra; netti. 47) viyāti āha ‘‘anāgāmino ca atthī’’ti. Tenevāha ‘‘atthi cevettha sakadāgāmino’’ti. Bahiddhā saṃyojanapaccayo nibbattihetubhūto puññabhāgo etissā atthīti puññabhāgā, atisayavisiṭṭho cettha atthiattho veditabbo. Ottappamānoti uttasanto bhāyanto. Na pana natthi, atthi evāti dīpeti. Atthi là một bất biến từ có nhiều ý nghĩa, như trong câu “atthi imasmiṃ kāye kesā” (có tóc trong thân này) v.v… (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; 3.154; saṃ. ni. 4.127; a. ni. 6.29; 10.60; vibha. 356; khu. pā. 2.1.dvattiṃsaākāra; netti. 47), nên ngài nói “anāgāmino ca atthi” (và có các vị Bất Lai). Do đó, ngài nói “atthi cevettha sakadāgāmino” (và ở đây có các vị Nhất Lai). Puññabhāgā có nghĩa là “vị ấy có phần phước” (puññabhāgo etissā atthi), là phần phước trở thành nhân sanh khởi, là nhân duyên cho kiết sử bên ngoài. Ở đây, ý nghĩa của từ atthi nên được hiểu là vô cùng đặc biệt. Ottappamāno có nghĩa là run sợ, kinh hãi. Điều này cho thấy rằng không phải là không có, mà chắc chắn là có. 291. Assāti vessavaṇassa. Laddhi pana na atthi paṭividdhasaccattā. ‘‘Abhisamaye viseso natthī’’ti etena sabbepi sabbaññuguṇā sabbabuddhānaṃ sadisā evāti dasseti. 291. Assa có nghĩa là của Vessavaṇa. Nhưng không có tà kiến, vì đã thâm nhập chân lý. Qua câu “abhisamaye viseso natthi” (không có sự khác biệt trong chứng ngộ), điều này cho thấy rằng tất cả các phẩm chất toàn giác của tất cả các vị Phật đều tương tự nhau. 292. Kāraṇassa ekarūpattā imāni pana padānīti na kevalaṃ ‘‘tayidaṃ brahmacariya’’ntiādīni padāni, atha kho ‘‘imamatthaṃ janavasabho yakkho’’tiādīni padāni pīti. 292. Do nguyên nhân có cùng một dạng, nên “những câu này” không chỉ là những câu như “tayidaṃ brahmacariya” (đây là phạm hạnh) v.v…, mà còn là những câu như “imamatthaṃ janavasabho yakkho” (về vấn đề này, dạ xoa Janavasabha) v.v… Janavasabhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā. Giải Thích Ý Nghĩa Sâu Kín Của Chú Giải Kinh Janavasabha. 6. Mahāgovindasuttavaṇṇanā 6. Chú Giải Kinh Mahāgovinda. 293. Pañcakuṇḍalikoti [Pg.218] vissaṭṭhapañcaveṇiko. Catumaggaṭṭhānesūti catunnaṃ maggānaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhānesu. Tattha hi katā sālādayo catūhi disāhi āgatamanussānaṃ upabhogakkhamā honti. ‘‘Evarūpānī’’ti iminā rukkhamūlasodhanādīni ceva yathāsatti annadānādīni ca puññāni saṅgaṇhāti. ‘‘Suvaṇṇakkhandhasadiso attabhāvo iṭṭho kanto manāpo ahosī’’ti pāṭho. Sakaṭasahassamattanti vāhasahassamattaṃ, vāho pana vīsati khārī, khārī soḷasadoṇamattā, doṇaṃ soḷasa nāḷiyo veditabbā. Kumbhaṃ dasambaṇāni. ‘‘Sahassanāḷiyo’’ti keci. Rattasuvaṇṇakaṇṇikanti rattasuvaṇṇamayaṃ vaṭaṃsakaṃ. 293. Pañcakuṇḍaliko có nghĩa là người có năm bím tóc được tháo ra. Catumaggaṭṭhānesu có nghĩa là ở những nơi bốn con đường giao nhau và đi qua. Vì ở đó, các sảnh đường v.v… được xây dựng thích hợp cho việc sử dụng của những người đến từ bốn phương. Bằng câu “evarūpāni” (những loại như vậy), ngài bao gồm các công đức như dọn dẹp gốc cây và cúng dường thực phẩm tùy theo khả năng. Có bản đọc là “suvaṇṇakkhandhasadiso attabhāvo iṭṭho kanto manāpo ahosī” (thân tướng giống như một khối vàng, được mong muốn, đáng yêu, và đẹp lòng). Sakaṭasahassamattaṃ có nghĩa là một ngàn cỗ xe (vāha). Một vāha là hai mươi khārī, một khārī là mười sáu doṇa, một doṇa nên được biết là mười sáu nāḷi. Một kumbha là mười ambaṇa. Một số người nói là “sahassanāḷiyo” (một ngàn nāḷi). Rattasuvaṇṇakaṇṇika có nghĩa là đồ trang sức làm bằng vàng ròng. Yasmā majjhimayāme eva devatā satthāraṃ upasaṅkamituṃ avasaraṃ labhanti, tasmā ‘‘ekakoṭṭhāsaṃ atītāyā’’ti vuttaṃ. Atikkantavaṇṇoti ativiya kamanīyarūpo, kevalakappanti vā manaṃ ūnaṃ avasesaṃ, īsakaṃ asamattanti attho bhagavato hi samīpaṭṭhānaṃ muñcitvā sabbo gijjhakūṭavihāro tena obhāsito. Tenāha ‘‘candimā viyā’’tiādi. Bởi vì chư thiên chỉ có cơ hội đến gần bậc Đạo Sư vào canh giữa, nên có câu nói “ekakoṭṭhāsaṃ atītāyā” (khi một phần đã trôi qua). Atikkantavaṇṇo có nghĩa là có dung sắc vô cùng khả ái. Kevalakappaṃ có nghĩa là toàn bộ, còn lại một chút thiếu sót, nghĩa là hơi không trọn vẹn. Vì ngoại trừ nơi gần đức Thế Tôn, toàn bộ tịnh xá Gijjhakūṭa đã được vị ấy chiếu sáng. Do đó, ngài nói “candimā viyā” (như mặt trăng) v.v… Devasabhāvaṇṇanā Mô Tả Hội Chúng Chư Thiên. 294. Ratanamattakaṇṇikarukkhanissandenāti ratanappamāṇarukkhamayakūṭadānapuññanissandena, tassa vā puññassa nissandaphalabhāvena. Nibbattasabhāyanti samuṭṭhitaupaṭṭhānasālāyaṃ. Maṇimayāti padumarāgādimaṇimayā. Āṇiyoti thambhatulāsaṅghāṭakādīsu vāḷarūpādisaṅghāṭanakaāṇiyo. 294. Ratanamattakaṇṇikarukkhanissandena có nghĩa là do dòng phước báo của việc cúng dường một đỉnh tháp bằng gỗ có kích thước bằng một viên ngọc, hoặc do quả báo tương ứng của phước báu ấy. Nibbattasabhāyaṃ có nghĩa là trong hội trường đã hiện khởi. Maṇimayā có nghĩa là làm bằng các loại ngọc như hồng ngọc v.v… Āṇiyo có nghĩa là các chốt nối, chẳng hạn như các chốt có hình con vật, ở trong các cột, rường, và các mối nối v.v… Gandhabbarājāti gandhabbakāyikānaṃ devatānaṃ rājā. Ye tāvatiṃsānaṃ āsannavāsino cātumahārājikā devā, te purato karonto ‘‘dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno’’ti vutto. Sesesupi tīsu ṭhānesu eseva nayo. Gandhabbarājā có nghĩa là vua của các vị trời thuộc nhóm Càn-thát-bà. Những vị trời ở cõi Tứ Đại Thiên Vương sống gần cõi trời Đao Lợi, ngài đặt họ ở phía trước, nên được nói là “dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno” (đã ngồi xuống, sau khi đặt chư thiên của hai cõi trời ở phía trước). Trong ba trường hợp còn lại, phương pháp cũng tương tự. Nāgarājāti nāgānaṃ adhipati, na pana sayaṃ nāgajātiko. Nāgarājā có nghĩa là chúa tể của các loài rồng (nāga), chứ không phải bản thân ngài thuộc loài rồng. Āsati nisīdati etthāti āsanaṃ, nisajjaṭṭhānanti āha ‘‘nisīdituṃ okāso’’ti. ‘‘Etthā’’ti padaṃ nipātamattaṃ, etthāti vā etasmiṃ pāṭhe. Atthuddhāranayena [Pg.219] vattabbaṃ pubbe vuttaṃ catubbidhameva. Tāvatiṃsā, ekacce ca cātumahārājikā yathāladdhāya sampattiyā thāvarabhāvāya, āyatiṃ sodhanāya ca pañca sīlāni rakkhanti, te tassa visodhanatthaṃ pavāraṇāsaṅgahaṃ karonti. Tena vuttaṃ ‘‘mahāpavāraṇāyā’’tiādi. Āsana là nơi người ta ngồi, ngài nói “nisīdituṃ okāso” (cơ hội để ngồi) có nghĩa là chỗ ngồi. Từ “etthā” chỉ là một bất biến từ, hoặc etthā có nghĩa là “trong bài kinh này.” Điều cần nói theo phương pháp rút ra ý nghĩa chính là bốn phương pháp đã được đề cập trước đây. Chư thiên cõi Đao Lợi và một số chư thiên cõi Tứ Đại Thiên Vương giữ gìn năm giới để tài sản đã đạt được được bền vững và để thanh lọc trong tương lai. Để thanh lọc điều đó, họ thực hiện lễ Tự Tứ. Do đó, có câu nói “mahāpavāraṇāyā” (cho đại lễ Tự Tứ) v.v… Vassasahassanti manussagaṇanāya vassasahassaṃ. Vassasahassaṃ có nghĩa là một ngàn năm theo cách tính của loài người. Pannapalāsoti patitapatto. Khārakajātoti jātakhuddakamakuḷo. Ye hi nīlapattakā ativiya khuddakā makuḷā, te ‘‘khārakā’’ti vuccanti. Jālakajātoti tehiyeva khuddakamakuḷehi jātajālako sabbaso jālo viya jāto. Keci pana ‘‘jālakajātoti ekajālo viya jāto’’ti atthaṃ vadanti. Pārichattako kira khārakaggahaṇakāle sabbatthakameva pallaviko hoti, te cassa pallavā pabhassarapavāḷavaṇṇasamujjalā honti, tena so sabbaso samujjalanto tiṭṭhati. Kuṭumalakajātoti sañjātamahāmakuḷo. Korakajātoti sañjātasūcibhedo sampati vikasamānāvattho. Sabbapāliphulloti sabbaso phullitavikasito. Pannapalāso có nghĩa là đã rụng lá. Khārakajāto có nghĩa là đã sinh ra những nụ nhỏ. Những nụ rất nhỏ có lá màu xanh đậm được gọi là “khārakā.” Jālakajāto có nghĩa là từ những nụ nhỏ ấy đã hình thành một mạng lưới, trở nên giống như một tấm lưới bao phủ khắp nơi. Tuy nhiên, một số người giải thích ý nghĩa của “jālakajāto” là “đã trở thành như một tấm lưới duy nhất.” Cây Pārichattaka, vào thời điểm ra nụ khārakā, quả thật có chồi non ở khắp mọi nơi. Và những chồi non của nó rực rỡ với màu sắc của san hô sáng chói. Do đó, nó đứng đó tỏa sáng khắp nơi. Kuṭumalakajāto có nghĩa là đã hình thành những nụ lớn. Korakajāto có nghĩa là đầu nhọn như kim đã xuyên qua, hiện đang trong trạng thái nở. Sabbapāliphullo có nghĩa là đã nở rộ và bung ra khắp nơi. Kantanakavātoti devānaṃ puññakammapaccayā pupphānaṃ chindanakavāto. Kantatīti chindati. Sampaṭicchanakavātoti chinnānaṃ chinnānaṃ pupphānaṃ sampaṭiggaṇhanakavāto. Naccantoti nānāvidhabhattiṃ sannivesavasena naccanaṃ karonto. Aññataradevatānanti nāmagottavasena appaññātadevatānaṃ. Kantanakavāto có nghĩa là cơn gió cắt những bông hoa, do nghiệp phước của chư thiên. Kantati có nghĩa là cắt. Sampaṭicchanakavāto có nghĩa là cơn gió đón nhận những bông hoa vừa được cắt. Naccanto có nghĩa là thực hiện một điệu múa bằng cách sắp xếp các kiểu mẫu khác nhau. Aññataradevatānaṃ có nghĩa là của các vị trời không được biết đến qua tên và dòng họ. Reṇuvaṭṭīti reṇusaṅghāto. Kaṇṇikaṃ āhaccāti sudhammāya kūṭaṃ āhantvā. Reṇuvaṭṭi có nghĩa là một khối phấn hoa. Kaṇṇikaṃ āhacca có nghĩa là sau khi đập vào đỉnh của hội trường Sudhammā. Aṭṭha divaseti pañcamiyā saddhiṃ pakkhe cattāro divase sandhāya vuttaṃ. Yathāvuttesu aṭṭhasu divasesu dhammassavanaṃ nibaddhaṃ tadā pavattatīti tato aññadā kāritaṃ sandhāyāha ‘‘akāladhammassavanaṃ kārita’’nti. Cetiye chattassa heṭṭhā kātabbavedikā chattavedikā. Cetiyaṃ parikkhipitvā padakkhiṇakaraṇaṭṭhānaṃ antokatvā kātabbavedikā puṭavedikā. Cetiyassa kucchiṃ parikkhipitvā taṃ sambandhameva katvā kātabbavedikā kucchivedikā. Sīharūpapādakaṃ āsanaṃ sīhāsanaṃ. Ubhosu passesu sīharūpayuttaṃ sopānaṃ sīhasopānaṃ. Câu ‘tám ngày’ được nói đến là chỉ bốn ngày trong một nửa tháng cùng với ngày mồng năm. Trong tám ngày đã được nói, việc nghe pháp được quy định diễn ra vào lúc đó, do đó, việc thực hiện vào lúc khác được nói đến là ‘đã cho thực hiện việc nghe pháp phi thời.’ Bệ thờ được làm bên dưới lọng của tháp là bệ lọng. Bệ thờ được làm bao quanh tháp, bao gồm cả nơi đi nhiễu quanh là bệ bao. Bệ thờ được làm bao quanh phần bụng của tháp, được làm liên kết với nó là bệ bụng. Chỗ ngồi có chân hình sư tử là ngai sư tử. Cầu thang có hình sư tử ở hai bên là cầu thang sư tử. Attamanā [Pg.220] honti aniyāmanakabhāvato. Tenevāha ‘‘mahāpuññe purakkhatvā’’tiādi. Pavāraṇāsaṅgahatthāya sannipatitāti veditabbā ‘‘tadahuposathe pannarase pavāraṇāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā’’ti (dī. ni. 2.294) vacanato. Họ hoan hỷ vì không có người hướng dẫn. Vì thế, ngài đã nói: ‘Đặt những người có phước lớn lên trước,’ v.v... Cần được hiểu rằng họ đã tụ họp lại vì mục đích thu nhận lễ Tự tứ, theo như câu: ‘Vào ngày Bố-tát đó, ngày rằm, vào đêm trăng tròn của lễ Tự tứ’ (Trường Bộ Kinh 2.294). 295. Navahi kāraṇehīti ‘‘itipi so bhagavā araha’’ntiādinā (dī. ni. 1.157, 255) vuttehi arahattādīhi navahi buddhānubhāvadīpanehi kāraṇehi. Dhammassa cāti ettha ca-saddo avuttasamuccayatthoti tena sampiṇḍitamatthaṃ dassento ‘‘ujuppaṭipannatādibhedaṃ saṅghassa ca suppaṭipatti’’nti āha. 295. ‘Bởi chín lý do’ có nghĩa là bởi chín lý do là chín điều biểu thị oai lực của Đức Phật, bắt đầu với quả A-la-hán, đã được nói trong câu ‘Đức Thế Tôn ấy là bậc A-la-hán,’ v.v... (Trường Bộ Kinh 1.157, 255). Ở đây, trong câu ‘và của Pháp,’ từ ‘và’ có ý nghĩa bao gồm cả những điều chưa được nói. Do đó, để chỉ ra ý nghĩa được tóm tắt ấy, ngài đã nói: ‘sự thực hành tốt đẹp của Tăng chúng có sự phân biệt như là sự thực hành ngay thẳng, v.v...’. Aṭṭhayathābhuccavaṇṇanā Giải thích về tám sự tán thán đúng như sự thật. 296. Yathā anantameva ānañcaṃ, bhisakkameva bhesajjaṃ, evaṃ yathābhūtā eva yathābhuccāti pāḷiyaṃ vuttanti āha ‘‘yathābhucceti yathābhūte’’ti. Vaṇṇetabbato kittetabbato vaṇṇā, guṇā. Kathaṃ paṭipannoti hetuavatthāyaṃ, phalaavatthāyaṃ, sattānaṃ upakārā vatthāyanti tīsupi avatthāsu lokanāthassa bahujanahitāya paṭipattiyā kathetukamyatāpucchā. Tathā hi naṃ ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā saṅkhepeneva dassento ‘‘dīpaṅkarapādamūle’’tiādimāha. Tattha abhinīharamānoti abhinīhāraṃ karonto. Yaṃ panettha mahābhinīhāre, pāramīsu ca vattabbaṃ, taṃ brahmajālaṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.7) vuttaṃ evāti tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. 296. Giống như ānañcaṃ chính là ananta, bhesajjaṃ chính là bhisakka, cũng vậy, yathābhucca chính là yathābhūtā đã được nói trong Pāli, nên ngài nói: ‘yathābhucca là đúng như sự thật.’ Vì cần được mô tả, vì cần được tán dương, nên gọi là vaṇṇā, tức là các đức hạnh. Câu hỏi ‘đã thực hành như thế nào?’ là câu hỏi về mong muốn được nói về sự thực hành vì lợi ích của nhiều người của bậc Lãnh đạo thế gian trong cả ba trạng thái: trạng thái nhân, trạng thái quả, và trạng thái giúp đỡ chúng sinh. Thật vậy, để chỉ ra điều đó một cách tóm tắt từ đầu cho đến cuối, ngài đã nói: ‘dưới chân đức Phật Nhiên Đăng,’ v.v... Ở đó, ‘đang phát nguyện’ có nghĩa là đang thực hiện sự phát nguyện. Điều gì cần được nói ở đây về đại nguyện và các ba-la-mật, điều đó đã được nói trong sớ giải Phạm Võng (Trường Bộ Sớ giải 1.7), nên cần được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đó. ‘‘Khantivāditāpasakāle’’tiādi (jā. 1.khantīvādījātaka) hetuavatthāyameva anaññasādhāraṇāya sudukkarāya bahujanahitāya paṭipattiyā vibhāvanaṃ. Yathādhippetaṃ hitasukhaṃ yāya kiriyāya vinā na ijjhati, sāpi tadatthā evāti dassetuṃ ‘‘tusitapure yāvatāyukaṃ tiṭṭhantopī’’tiādi vuttaṃ. Câu ‘vào thời của đạo sĩ Khantivādi,’ v.v... (Bổn Sanh 1. Khantīvādījātaka) là sự làm rõ về sự thực hành vì lợi ích của nhiều người, một sự thực hành rất khó làm và không chung với ai khác, ngay trong trạng thái nhân. Để chỉ ra rằng hành động nào mà nếu không có nó thì lợi ích và hạnh phúc như mong muốn không thể thành tựu, thì hành động ấy cũng chính là vì mục đích đó, nên đã nói: ‘dù đang trú ở cõi trời Đâu Suất cho đến hết tuổi thọ,’ v.v... Dhammacakkappavattanādi (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 3.30) pana nibbattitā bahujanahitāya paṭipatti. Āyusaṅkhārossajjanampi ‘‘ettakaṃ kālaṃ tiṭṭhāmī’’ti pavattiyā bahujanahitāya paṭipatti. Anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānavasena bahujanahitāya paṭipatti. Tenāha ‘‘yāvassā’’tiādi. Sesapadānīti ‘‘bahujanasukhāyā’’tiādīni padāni. Pacchimanti ‘‘atthāya hitāya sukhāyā’’ti [Pg.221] padattayaṃ. Purimassāti tato purimassa padattayassa. Atthoti atthaniddeso. Còn việc chuyển Pháp luân, v.v... (Tương Ưng Bộ 5.1081; Đại Phẩm 13; Vô Ngại Giải Đạo 3.30) là sự thực hành vì lợi ích của nhiều người đã được thành tựu. Việc xả bỏ thọ hành cũng là sự thực hành vì lợi ích của nhiều người qua việc diễn tiến ‘Ta sẽ trụ lại trong thời gian chừng ấy.’ Sự thực hành vì lợi ích của nhiều người qua việc Bát-niết-bàn với Vô dư y Niết-bàn giới. Vì thế, ngài đã nói: ‘cho đến khi,’ v.v... ‘Các từ còn lại’ là các từ ‘vì hạnh phúc của nhiều người,’ v.v... ‘Nhóm sau’ là ba từ ‘vì mục đích, vì lợi ích, vì hạnh phúc.’ ‘Của nhóm trước’ là của ba từ đứng trước đó. ‘Ý nghĩa’ là sự giải thích ý nghĩa. Yadipi atītenaṅgena samannāgatā satthāro ahesuṃ, tepi pana buddhā evāti atthato amhākaṃ satthā anaññoti āha ‘‘atītepi buddhato aññaṃ na samanupassāmā’’ti. Yathā ca atīte, evaṃ anāgate cāti ayamattho nayato labbhatīti katvā vuttaṃ ‘‘anāgatepi na samanupassāmā’’ti. Sakko pana devarājā tamatthaṃ atthāpannameva katvā ‘‘na panetarahi’’ iccevāha. Kiṃ sakko kathetīti vicāretvāti ‘‘neva atītaṃse samanupassamā’ti vadanto sakko kiṃ kathetī’’ti vicāraṇaṃ samuṭṭhapetvā. Yasmā atīte buddhā ahesuṃ, anāgate bhavissantīti nāyamattho sakkena devarājena pariññāto, te pana buddhasāmaññena amhākaṃ bhagavatā saddhiṃ gahetvā etarahi aññassa sabbena sabbaṃ abhāvato tathā vuttanti dassetuṃ ‘‘etarahī’’tiādi vuttaṃ. Svākkhātādīnīti svākkhātapadādīni. Kusalādīnīti ‘‘idaṃ kusala’’ntiādīni padāni. Mặc dù trong quá khứ đã có các bậc Đạo sư, nhưng các vị ấy cũng chính là các đức Phật, do đó về mặt ý nghĩa, bậc Đạo sư của chúng ta không phải là vị khác, nên ngài nói: ‘Trong quá khứ, chúng con cũng không thấy vị nào khác ngoài đức Phật.’ Và như trong quá khứ, cũng vậy trong tương lai, ý nghĩa này có thể được suy ra, do đó đã nói: ‘Trong tương lai, chúng con cũng không thấy.’ Còn vua trời Sakka, đã xem ý nghĩa đó là hiển nhiên, chỉ nói rằng: ‘Huống nữa là hiện tại.’ Sau khi xem xét ‘Sakka nói gì?’, đã nêu lên sự thẩm tra: ‘Khi nói “chúng con không thấy trong quá khứ,” Sakka nói gì?’ Để chỉ ra rằng, vì vua trời Sakka không biết rõ ý nghĩa rằng trong quá khứ đã có các đức Phật và trong tương lai sẽ có các đức Phật, nhưng ngài đã gộp chung các vị ấy với Đức Thế Tôn của chúng ta trên phương diện chung là Phật, và vì hiện tại hoàn toàn không có vị nào khác, nên đã nói như vậy, do đó đã nói: ‘hiện tại,’ v.v... ‘Các từ bắt đầu bằng khéo thuyết’ là các từ bắt đầu bằng từ ‘khéo thuyết.’ ‘Các từ bắt đầu bằng thiện’ là các từ ‘đây là thiện,’ v.v... Gaṅgāyamunānaṃ asamāgamaṭṭhāne udakaṃ bhinnavaṇṇaṃ hontampi samāgamaṭṭhāne abhinnavaṇṇaṃ evāti āha ‘‘vaṇṇenapi saṃsandati sametī’’ti. Tattha kira gaṅgodakasadisameva yamunodakaṃ. Yathā nibbānaṃ kenaci kilesena anupakkiliṭṭhatāya parisuddhaṃ, evaṃ nibbānagāminipaṭipadāpi kenaci kilesena anupakkiliṭṭhatāya parisuddhāva icchitabbā. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Yena parisuddhatthena nibbānassa, nibbānagāminiyā paṭipadāya ca ākāsūpamatā, so kenaci anupalepo, anupakkileso cāti āha ‘‘ākāsampi alaggaṃ parisuddha’’nti. Idāni tamatthaṃ nidassanena vibhūtaṃ katvā dassetuṃ ‘‘candimasūriyāna’’ntiādi vuttaṃ. Saṃsandati yujjati paṭipajjitabbatāpaṭipajjanehi aññamaññānucchavikatāya. Mặc dù nước của sông Hằng và sông Yamunā ở nơi chưa hợp lưu có màu sắc khác nhau, nhưng ở nơi hợp lưu thì có màu sắc không khác nhau, nên ngài nói: ‘Hòa hợp, tương hợp cả về màu sắc.’ Nghe nói ở đó, nước sông Yamunā giống hệt như nước sông Hằng. Giống như Niết-bàn thanh tịnh vì không bị ô nhiễm bởi bất kỳ phiền não nào, cũng vậy, con đường đưa đến Niết-bàn cũng cần được mong muốn là thanh tịnh vì không bị ô nhiễm bởi bất kỳ phiền não nào. Vì thế, ngài đã nói: ‘Thật vậy, không,’ v.v... Sự thanh tịnh nào mà do đó Niết-bàn và con đường đưa đến Niết-bàn được ví như hư không, sự thanh tịnh đó là không bị dính mắc, không bị ô nhiễm bởi bất cứ điều gì, nên ngài nói: ‘Hư không cũng không dính mắc, thanh tịnh.’ Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa đó bằng ví dụ, đã nói: ‘của mặt trăng và mặt trời,’ v.v... Hòa hợp, tương xứng do sự phù hợp với nhau giữa điều cần thực hành và sự thực hành. Paṭipadāya ṭhitānanti paṭipadaṃ maggapaṭipattiṃ paṭipajjamānānaṃ. Vusitavatanti brahmacariyavāsaṃ vusitavantānaṃ etesaṃ. Laddhasahāyoti etāsaṃ paṭipadānaṃ vasena laddhasahāyo. Tattha tattha sāvakehi satthu kātabbakicce. Idaṃ pana ‘‘adutiyo’’tiādi suttantare āgatavacanaṃ aññehi asadisaṭṭhena vuttaṃ, na yathāvuttasahāyābhāvato. Apanujjāti apanīya vivajjetvā. ‘‘Apanujjā’’ti ca antogadhāvadhāraṇaṃ idaṃ vacanaṃ ekantikattā tassa apanodassāti vuttaṃ ‘‘apanujjevā’’ti. Paṭipadāya ṭhitānaṃ có nghĩa là của những vị đang thực hành con đường, tức là thực hành pháp hành đạo lộ. Vusitavataṃ có nghĩa là của những vị đã sống xong phạm hạnh. Laddhasahāyo có nghĩa là đã có được bạn đồng hành nhờ vào các con đường thực hành ấy, trong các phận sự phải làm của các vị đệ tử đối với bậc Đạo Sư ở nơi này nơi kia. Tuy nhiên, lời nói này đã được đề cập trong một kinh khác, bắt đầu bằng "adutiyo", được nói với ý nghĩa không ai sánh bằng, chứ không phải vì không có bạn đồng hành như đã nói. Apanujjā có nghĩa là sau khi loại bỏ, sau khi từ bỏ. Và lời nói "apanujjā" này là một lời nói bao hàm sự xác quyết, vì sự loại bỏ đó là dứt khoát, nên được nói là "apanujjevā". Labbhatīti [Pg.222] lābho, so pana ukkaṃsagativijānanena sātisayo, vipulo eva ca idhādhippetoti āha ‘‘mahālābho uppanno’’ti. Ussannapuññanissandasamuppannoti yathāvuttakālaṃ sambhatasuvipulauḷāratarapuññābhisandato nibbatto.‘‘Ime nibbattā, ito paraṃ mayhaṃ okāso natthī’’ti ussāhajāto viya uparūpari vaḍḍhamāno udapādi. Sabbadisāsu hi yamakamahāmegho uṭṭhahitvā mahāmeghaṃ viya sabbapāramiyo ‘‘ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmā’’ti sampiṇḍitā viya bhagavato idaṃ lābhasakkārasilokaṃ nibbattayiṃsu, tato annapānavatthayānamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo upagantvā ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho, kahaṃ purisasīho’’ti bhagavantaṃ pariyesanti, sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anubandhanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya. Sabbaṃ khandhake, tesu tesu ca suttesu āgatanayena veditabbaṃ. Tenāha ‘‘lābhasakkāro mahogho viyā’’tiādi. Labbhati nên là lābho (lợi lộc). Nhưng lợi lộc ấy là vượt trội do sự nhận biết về cảnh giới cao tột, và ở đây được hiểu là to lớn, nên nói "đại lợi lộc đã sanh khởi". Sanh khởi từ kết quả của phước dồi dào có nghĩa là được tạo ra từ dòng phước rất lớn lao, cao thượng đã được tích lũy trong thời gian đã nói. Nó đã sanh khởi và tăng trưởng không ngừng, giống như sự nỗ lực được sanh ra với ý nghĩ "Những điều này đã được tạo ra, từ nay về sau không còn cơ hội cho ta nữa". Thật vậy, ở khắp các phương, giống như đám mây lớn song song nổi lên và tạo ra trận mưa lớn, tất cả các ba-la-mật, như thể được dồn lại với ý nghĩ "chúng ta sẽ cho quả trong một kiếp sống duy nhất", đã tạo ra lợi lộc, cung kính và danh tiếng này cho Đức Thế Tôn. Do đó, các vị Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn v.v... tay cầm vật thực, thức uống, y phục, xe cộ, vòng hoa, hương liệu, vật thoa v.v... đã đến và tìm kiếm Đức Thế Tôn, hỏi rằng: "Đức Phật ở đâu? Đức Thế Tôn ở đâu? Vị Thiên Nhân Sư ở đâu? Vị Ngưu Vương trong loài người ở đâu? Vị Sư Tử trong loài người ở đâu?". Dù mang đến hàng trăm cỗ xe vật dụng nhưng không có cơ hội, họ đứng và đi theo, cỗ xe này nối đuôi cỗ xe kia trong phạm vi khoảng một do tuần, giống như các vị Bà-la-môn ở Andhakavinda v.v... Tất cả nên được hiểu theo cách đã được trình bày trong các thiên (Khandhaka) và trong các kinh điển tương ứng. Do đó, ngài đã nói: "Lợi lộc và cung kính như trận lụt lớn" v.v... Paṭipāṭibhattanti bahūsu ‘‘dānaṃ dassāmā’’ti āhaṭapaṭipāṭikāya uṭṭhitesu anupaṭipāṭiyā dātabba bhattaṃ. Paṭipāṭibhattaṃ có nghĩa là vật thực được dâng cúng theo tuần tự, khi nhiều người đã khởi lên (ý định) theo thứ tự đã được mang đến rằng "chúng tôi sẽ cúng dường". Matthakaṃ patto anaññasādhāraṇattā tassa dānassa. Upāyaṃ ācikkhi nāgarānaṃ asakkuṇeyyarūpena dānaṃ dāpetuṃ. Sālakalyāṇirukkhā rājapariggahā aññehi asādhāraṇā, tasmā tesaṃ padarehi maṇḍapo kārito, hatthino ca rājabhaṇḍabhūtā nāgarehi na sakkā laddhunti tehi chattaṃ dhārāpitaṃ, tathā khattiyadhītāhi veyyāvaccaṃ kāritaṃ. ‘‘Pañca āsanasatānī’’ti idaṃ sālakalyāṇimaṇḍape paññatte sandhāya vuttaṃ, tato bahi pana bahūni paññattāni ahesuṃ. Catujjātiyagandhaṃ pisati buddhappamukhassa saṅghassa pūjanatthañceva pattassa ubbaṭanatthañca. Udakanti pattadhovanaudakaṃ. Anagghāni ahesuṃ anaggharatanābhisaṅkhatattā. Đã đạt đến đỉnh cao vì sự cúng dường ấy không chung cho người khác. (Vua) đã chỉ ra phương cách để khiến dân chúng thực hiện việc cúng dường theo cách mà họ không thể làm được. Cây sala tốt đẹp là tài sản của vua, không chung cho người khác, do đó, một gian đình được làm bằng các tấm ván của chúng. Và voi, là tài sản của vua, dân chúng không thể có được, nên (vua) đã cho chúng che lọng. Cũng vậy, (vua) đã cho các công chúa Sát-đế-lỵ làm công việc phục vụ. "Năm trăm chỗ ngồi" - điều này được nói đến liên quan đến những chỗ được sắp đặt trong gian đình sala tốt đẹp, nhưng bên ngoài đó, đã có nhiều chỗ ngồi được sắp đặt. (Cô) nghiền bốn loại hương liệu vừa để cúng dường Tăng chúng với Đức Phật là vị đứng đầu, vừa để xoa bát. Udakaṃ là nước rửa bát. (Chúng) là vô giá vì được làm bằng những bảo vật vô giá. Sattadhā muddhā phalissati anādarakāraṇādinā. Kāḷaṃ olokessāmīti kāḷaṃ evaṃ anupekkhissāmi, tassa uppajjanakaṃ anatthaṃ pariharissāmīti attho. Đầu sẽ vỡ thành bảy mảnh do nguyên nhân không tôn trọng, v.v... Câu "Ta sẽ nhìn Kāḷa" có nghĩa là: Ta sẽ quan sát Kāḷa như vậy, ý nghĩa là, ta sẽ tránh điều bất lợi có thể sanh khởi cho vị ấy. Kadariyāti [Pg.223] thaddhamaccharino puññakammavimukhā. Devalokaṃ na vajanti puññassa akatattā, maccharibhāvena ca pāpassa pasutattā. Bālāti duccintitacintanādinā bālalakkhaṇayuttā. Nappasaṃsanti dānaṃ pasaṃsitumpi na visahanti. Dhīroti dhītisampanno uḷārapañño parehi kataṃ dānaṃ anumodamānopi, teneva dānānumodaneneva. Sukhī paratthāti paraloke kāyikacetasikasukhasamaṅgī hoti. Kadariyā có nghĩa là những người keo kiệt, bủn xỉn, quay lưng lại với việc phước thiện. Họ không đi đến cõi trời vì không làm phước, và vì tính keo kiệt nên đã tạo ra điều ác. Bālā có nghĩa là những kẻ ngu, có đặc tính của kẻ ngu do suy nghĩ những điều xấu xa, v.v... Họ không tán thán việc bố thí, họ thậm chí không thể chịu đựng được việc tán thán (việc bố thí). Dhīro có nghĩa là bậc trí, người có sự kiên trì, có trí tuệ cao thượng. Dù chỉ tùy hỷ việc bố thí do người khác làm, chỉ bằng sự tùy hỷ việc bố thí ấy, vị ấy được an lạc ở đời sau, có nghĩa là vị ấy có được sự an lạc về thân và tâm ở thế giới bên kia. Vararojo nāma tasmiṃ kāle eko khattiyo, tassa vararojassa. Anavajja…pe… phaleyya abhūtavādibhāvatoti adhippāyo. Atirekapadasahassena tiṃsādhikena aḍḍhateyyagāthāsatena vaṇṇameva kathesi rūpappasannatāya ca. Vào thời điểm đó, có một vị vua Sát-đế-lỵ tên là Vararoja, (câu này nói về) vị vua Vararoja ấy. (Đầu của người nói lời không thật) sẽ vỡ... (v.v)... vì là người nói điều không có thật, đó là ý nghĩa. (Vua) đã chỉ nói lời tán thán với hơn một ngàn từ, với hai trăm tám mươi câu kệ, do sự hoan hỷ về hình sắc. Yāva maññe khattiyāti ettha yāvāti avadhiparicchedavacanaṃ, aññeti nipātamattaṃ, yāva khattiyā khattiye avadhiṃ katvā sabbe devamanussāti adhippāyo. Tenāha ‘‘khattiyā brāhmaṇā’’tiādi. Madapamattoti lābhasakkārasilokamadena pamatto ceva tadanvayena pamādena pamatto ca hutvā. Trong câu "Yāva maññe khattiyā", "yāva" là một từ chỉ giới hạn, phạm vi. "Aññe" chỉ là một tiểu từ. "Yāva khattiyā" có nghĩa là tất cả chư thiên và loài người, lấy các vị Sát-đế-lỵ làm giới hạn. Do đó, ngài nói "các vị Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn" v.v... Madapamatto có nghĩa là đã trở nên say sưa vì sự kiêu mạn do lợi lộc, cung kính, danh tiếng, và cũng đã trở nên phóng dật do sự dể duôi liên quan đến điều đó. Tadanvayamevāti tadanugatameva. Vācā…pe… sametīti vacīkammakāyakammāni aññamaññaṃ aviruddhāni, aññadatthu saṃsandanti. Ajā eva migāti ajāmigā, te ajāmige. Tadanvayameva có nghĩa là chỉ đi theo điều đó. Câu "Lời nói... (v.v)... hòa hợp" có nghĩa là: khẩu nghiệp và thân nghiệp không mâu thuẫn với nhau, trái lại chúng tương hợp. Dê chính là thú, nên gọi là ajāmiga. (Câu này nói về) những con thú dê ấy. Tiṇṇavicikiccho sabbaso atikkantavicikicchākantāro. Nanu ca sabbepi sotāpannā tiṇṇavicikicchā, vigatakathaṃkathā ca? Saccametaṃ, idaṃ pana na tādisaṃ tiṇṇavicikicchataṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho sabbasmiṃ ñeyyadhamme sabbākārāvabodhasaṅkhātasanniṭṭhānavasena sabbaso nirākataṃ sandhāyāti dassento ‘‘yathā hī’’ti ādimāha. Ussannussannattāti paroparabhāvato, ayañca attho bhagavato anekadhātunānādhātuñāṇabalenapi ijjhati. Sabbattha vigatakathaṃkatho sabbadassāvibhāvato. Sabbesaṃ paramatthadhammānaṃ saccābhisamayavasena paṭividdhattā vuttaṃ ‘‘vohāravasenā’’ti vā nāmagottādivasenāti attho. Tiṇṇavicikiccho có nghĩa là người đã hoàn toàn vượt qua vùng hoang địa hoài nghi. Chẳng phải tất cả các vị Dự lưu đều đã vượt qua hoài nghi, đã đoạn trừ sự phân vân sao? Điều đó đúng. Nhưng điều này không được nói đến với ý nghĩa về sự vượt qua hoài nghi như vậy. Mà để chỉ ra rằng (hoài nghi) đã được loại bỏ hoàn toàn bằng sự xác quyết được gọi là sự liễu tri về mọi phương diện trong tất cả các pháp cần biết, ngài đã nói bắt đầu bằng "yathā hi". Do tính chất cao thấp. Và ý nghĩa này cũng thành tựu nhờ vào năng lực của trí biết các giới đa dạng và các giới khác nhau của Đức Thế Tôn. Đã đoạn trừ sự phân vân ở khắp nơi do là bậc Toàn Giác. Vì đã thâm nhập tất cả các pháp chân đế bằng sự chứng ngộ chân lý, nên được nói "theo cách chế định" hoặc có nghĩa là theo tên gọi, dòng họ, v.v... Pariyositasaṅkappoti sabbaso niṭṭhitamanoratho. Nanu ca ariyamaggena pariyositasaṅkappatā nāma soḷasakiccasiddhiyā katakaraṇīyabhāvena, na sabbañeyyadhammāvabodhenāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘pubbe [Pg.224] ananussutesū’’tiādi. Sāvakānaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ viya, hi paccekabuddhānaṃ paccekabodhiñāṇaṃ viya ca sammāsambuddhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ catusaccābhisambodhapubbakamevāti. Ananussutesūti na anussutesu. Sāmanti sayameva. Padadvayenāpi parato ghosena vināti dasseti. Tatthāti nimittatthe bhummaṃ, saccābhisambodhanimittanti attho. Saccābhisambodho ca aggamaggavasenāti daṭṭhabbaṃ. Balesu ca vasībhāvanti dasannaṃ balañāṇānaṃ yathāruci pavatti. Jātattā jātāti sammāsambuddhe vadati. Pariyositasaṅkappo (người có ý nguyện đã được viên mãn) có nghĩa là người có tâm nguyện đã được hoàn thành một cách trọn vẹn. "Chẳng phải rằng trạng thái có ý nguyện đã được viên mãn bằng Thánh đạo là do đã làm xong việc cần làm qua sự thành tựu mười sáu phận sự, chứ không phải do sự giác ngộ tất cả các pháp cần biết hay sao?" - nhắm đến sự chất vấn này, ngài đã nói "trong các pháp trước đây chưa từng được nghe" v.v... Thật vậy, giống như trí tuệ Ba-la-mật của các vị Thinh văn, giống như trí tuệ Giác ngộ riêng của các vị Độc Giác Phật, trí tuệ Toàn Giác của các vị Chánh Đẳng Giác cũng có sự giác ngộ Tứ đế đi trước. Ananussutesu (chưa từng được nghe) có nghĩa là không phải đã được nghe. Sāmaṃ (tự mình) có nghĩa là tự mình biết. Bằng cả hai từ này, ngài chỉ ra rằng (sự giác ngộ ấy) không có tiếng nói từ người khác. Tattha (ở đó) là biến cách thứ bảy mang ý nghĩa nhân duyên, có nghĩa là nhân duyên của sự giác ngộ các chân lý. Và cần hiểu rằng sự giác ngộ các chân lý là theo phương diện của Thánh đạo cao nhất. Và vasībhāva (sự thuần thục) trong các lực có nghĩa là sự vận hành theo ý muốn của mười trí lực. Vì đã sinh khởi nên gọi là jāta (đã sinh), đây là nói về bậc Chánh Đẳng Giác. 297. Tattha tattha rājadhāniādike nibaddhavāsaṃ vasanto. Tīsu maṇḍalesu yathākālaṃ cārikaṃ caranto. 297. Sống một cuộc sống cố định ở các nơi như kinh thành v.v... Du hành trong ba vùng vào những thời điểm thích hợp. 298. Assāti phalassa. Tanti kāraṇaṃ. Dvinnampi ekato uppattiyā kāraṇaṃ natthi, pageva tiṇṇaṃ, catunnaṃ vāti. ‘‘Ettha cā’’tiādi ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti vuttalokadhātuyā pamāṇaparicchedadassanatthaṃ āraddhaṃ. 298. Assa (của nó) có nghĩa là của quả. Taṃ (điều đó) có nghĩa là nguyên nhân. Không có nguyên nhân cho sự sinh khởi cùng lúc của cả hai, huống chi là của ba, hay của bốn. Đoạn bắt đầu bằng "Và ở đây" v.v... được bắt đầu để chỉ ra sự xác định giới hạn về kích thước của thế giới hệ đã được nói đến là "của một thế giới hệ". Yāvatāti yattakena ṭhānena. Pariharantīti sineruṃ parikkhipantā parivattanti. Disāti disāsu, bhummatthe etaṃ paccattavacanaṃ. Bhanti dibbanti. Virocanāti obhāsantā, virocanā vā sobhamānā candimasūriyā bhanti, tato eva disā ca bhanti. Tāva sahassadhāti tattako sahassaloko. Yāvatā (cho đến đâu) có nghĩa là cho đến một khoảng không gian nào đó. Pariharanti (chúng đi vòng quanh) có nghĩa là chúng xoay chuyển, bao quanh núi Sineru. Disā (phương hướng) có nghĩa là disāsu (trong các phương hướng), đây là từ ở số ít mang ý nghĩa của biến cách thứ bảy. Bhanti (chúng chiếu sáng) có nghĩa là chúng tỏa sáng. Virocanā (tỏa sáng) có nghĩa là đang chiếu rọi, hoặc mặt trăng và mặt trời tỏa sáng, rực rỡ, và do đó các phương hướng cũng chiếu sáng. Tāva sahassadhā (cho đến một ngàn lần như vậy) có nghĩa là một ngàn thế giới như thế. Ettakanti imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā imināva saddhiṃ cakkavāḷaṃ dasasahassaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ mahāpadānavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Na paññāyatīti tīsu piṭakesu anāgatattā. Ettakaṃ (chừng ấy) có nghĩa là lấy thế giới này làm trung tâm, cùng với thế giới này là mười ngàn thế giới. Điều gì cần nói ở đây, điều đó đã được nói trong chú giải kinh Mahāpadāna. Na paññāyati (không được biết đến) là do không có trong ba tạng kinh điển. Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā Chú giải về câu chuyện của Sanankumāra 300. Vaṇṇenāti rūpasampattiyā. Suviññeyyattā taṃ anāmasitvā yasasaddasseva atthamāha. Alaṅkāraparivārenāti alaṅkārena ca parivārena ca. Puññasiriyāti puññiddhiyā. 300. Vaṇṇena (bởi sắc đẹp) có nghĩa là bởi sự toàn hảo về sắc tướng. Do dễ hiểu, ngài không đề cập đến điều đó mà chỉ nói về ý nghĩa của từ yasa (danh tiếng). Alaṅkāraparivārena (bởi sự trang hoàng và đoàn tùy tùng) có nghĩa là bởi sự trang hoàng và bởi đoàn tùy tùng. Puññasiriyā (bởi sự huy hoàng của phước báu) có nghĩa là bởi thần lực của phước báu. 301. Sampasādaneti sampasādajanane. Saṃpubbo khā-saddo jānanattho ‘‘saṅkhāyetaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) viyāti āha ‘‘jānitvā modāmā’’ti. 301. Sampasādane (trong sự làm cho tịnh tín) có nghĩa là trong sự làm phát sinh lòng tịnh tín. Từ khā có tiền tố saṃ mang ý nghĩa là biết, giống như trong câu "sau khi biết rõ, vị ấy sử dụng" v.v... (M.N. 2.168), vì vậy ngài nói "biết rồi chúng tôi hoan hỷ". Govindabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā Chú giải về câu chuyện của Bà-la-môn Govinda 304. Yāva [Pg.225] dīgharattanti yāva parimāṇato, aparimitakālaparidīpanametanti āha ‘‘ettakanti…pe… aticiraratta’’nti. Mahāpaññova so bhagavāti tena brahmunā anumatipucchāvasena devānaṃ vuttanti dassento ‘‘mahāpaññova so bhagavā. Noti kathaṃ tumhe maññathā’’ti āha. Sayamevetaṃ pañhaṃ byākātukāmo ‘‘bhūtapubbaṃ bho’’ti ādiṃ āhāti sambandho. Evaṃ pana byākarontena atthato ayampi attho vutto nāma hotīti dassento ‘‘anacchariyameta’’nti ādimāha. Tiṇṇaṃ mārānanti kilesābhisaṅkhāradevaputtamārānaṃ. ‘‘Anacchariyameta’’nti vuttamevatthaṃ nigamanavasena ‘‘kimettha acchariya’’nti punapi vuttaṃ. 304. Yāva dīgharattaṃ (cho đến một thời gian dài) có nghĩa là cho đến một mức độ nào đó; đây là sự chỉ rõ một khoảng thời gian không giới hạn, vì vậy ngài nói "chừng ấy... cho đến... một thời gian rất dài". Để chỉ ra rằng vị Phạm thiên ấy đã nói với các vị trời theo cách hỏi ý kiến rằng "Đức Thế Tôn ấy thật có trí tuệ lớn", ngài nói "Đức Thế Tôn ấy thật có trí tuệ lớn. Chẳng phải vậy sao? Các vị nghĩ thế nào?". Muốn tự mình giải đáp câu hỏi này, ngài đã nói câu bắt đầu bằng "Này các hiền giả, thuở xưa" v.v..., đó là mối liên hệ. Để chỉ ra rằng khi giải thích như vậy, về mặt ý nghĩa, ý nghĩa này cũng được gọi là đã được nói ra, ngài đã nói câu bắt đầu bằng "Điều này không có gì đáng ngạc nhiên". Tiṇṇaṃ mārānaṃ (của ba loại ma) có nghĩa là của phiền não ma, hành ma, và thiên tử ma. Ý nghĩa đã được nói "Điều này không có gì đáng ngạc nhiên" lại được nói một lần nữa theo cách kết luận là "Có gì đáng ngạc nhiên ở đây?". Rañño diṭṭhadhammikasamparāyikaatthānaṃ puro dhānato pure pure saṃvidhānato purohitoti āha ‘‘sabbakiccāni anusāsanapurohito’’ti. Govindiyābhisekenāti govindassa ṭhāne ṭhapanābhisekena. Taṃ kira tassa brāhmaṇassa kulaparamparāgataṃ ṭhānantaraṃ. Jotitattāti āvudhānaṃ jotitattā. Pālanasamatthatāyāti rañño, aparimitassa ca sattakāyassa anatthato paripālanasamatthatāya. Vì đặt lên trước và sắp đặt trước các lợi ích hiện tại và tương lai của nhà vua, nên gọi là purohito (tế sư), vì vậy ngài nói "vị tế sư giáo huấn mọi công việc". Govindiyābhisekena (bởi lễ tấn phong Govinda) có nghĩa là bởi lễ tấn phong đặt vào địa vị của Govinda. Nghe nói rằng đó là một chức vị được truyền lại theo dòng dõi gia đình của vị Bà-la-môn ấy. Jotitattā (do sự sáng chói) có nghĩa là do sự sáng chói của các vũ khí. Pālanasamatthatāya (do khả năng bảo vệ) có nghĩa là do khả năng bảo vệ nhà vua và vô số chúng sinh khỏi những điều bất lợi. Sammā vossajjitvāti suṭṭhu tassevāgāravabhāvena vissajjitvā niyyātetvā. Taṃ tamatthaṃ kiccaṃ passatīti atthadaso. Sammā vossajjitvā (sau khi từ bỏ đúng đắn) có nghĩa là sau khi từ bỏ, giao phó một cách tốt đẹp với thái độ tôn trọng đối với vị ấy. Vị ấy thấy được công việc và lợi ích này hay lợi ích khác, nên gọi là atthadaso (người thấy lợi ích). 305. Bhavanaṃ vaḍḍhanaṃ bhavo, bhavati etenāti vā bhavo, vaḍḍhikāraṇaṃ sandhivasena ma-kārāgamo, o-kārassa ca a-kārādesaṃ katvā ‘‘bhavamatthū’’ti vuttaṃ. Bhavantaṃ jotipālanti pana sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘bhoto’’ti. Mā paccabyāhāsīti mā paṭikkhipīti attho. So pana paṭikkhepo paṭivacanaṃ hotīti āha ‘‘mā paṭibyāhāsī’’ti. Abhisambhosīti kammantānaṃ saṃvidhāne samattho hotīti āha ‘‘saṃvidahitvā’’ti. Bhavābhavaṃ, paññañca vindi paṭilabhīti govindo, mahanto govindo mahāgovindo. ‘‘Go’’ti hi paññāyetaṃ adhivacanaṃ gacchati atthe bujjhatīti. 305. Sự tăng trưởng, sự phát triển là bhavo; hoặc người ta phát triển nhờ điều này, nên gọi là bhavo, là nguyên nhân của sự tăng trưởng. Do sự nối âm, phụ âm ma được thêm vào, và nguyên âm o được đổi thành a, nên được nói là bhavamatthu. Còn câu "ngài Jotipāla" là một cách nói tôn trọng mang ý nghĩa chủ nhân, vì vậy ngài nói bhoto (của ngài). Mā paccabyāhāsi (xin đừng từ chối) có nghĩa là xin đừng khước từ. Và sự khước từ đó là một lời đáp lại, vì vậy ngài nói mā paṭibyāhāsi (xin đừng đáp lại). Abhisambhosi (ngài có thể đảm đương) có nghĩa là ngài có khả năng trong việc sắp xếp các công việc, vì vậy ngài nói saṃvidahitvā (sau khi sắp xếp). Vị ấy đạt được, chứng đắc sự hiện hữu và không hiện hữu, và trí tuệ, nên gọi là Govinda. Govinda vĩ đại là Mahāgovinda. Thật vậy, 'go' là một tên gọi khác của trí tuệ, với ý nghĩa là đi đến, tức là hiểu biết. Rajjasaṃvibhajanavaṇṇanā Chú giải về việc phân chia vương quốc 306. Ekapitikā [Pg.226] vemātukā kaniṭṭhabhātaro. Ayaṃ abhisittoti ayaṃ reṇu rājakumāro pitu accayena rajje abhisitto. Rājakārakāti rājaputtaṃ rajje patiṭṭhāpetāro. 306. Những người em trai cùng cha khác mẹ. Ayaṃ abhisitto (vị này đã được tấn phong) có nghĩa là hoàng tử Reṇu này đã được tấn phong lên ngôi vua sau khi vua cha băng hà. Rājakārakā (những người tạo ra vua) có nghĩa là những người thiết lập hoàng tử lên ngôi vua. 307. Madentīti madanīyāti kattusādhanataṃ dassento ‘‘madakarā’’ti āha. Madakaraṇaṃ pana pamādassa visesakāraṇanti vuttaṃ ‘‘pamādakarā’’ti. 307. Để chỉ ra rằng từ madanīyā (làm say đắm) được hình thành theo nghĩa chủ động là "chúng làm say đắm", ngài nói madakarā (những thứ gây say đắm). Và việc gây say đắm là một nguyên nhân đặc biệt của sự dễ duôi, nên được nói là pamādakarā (những thứ gây dễ duôi). 308. Reṇussa rajjasamīpe dasagāvutamattavitthatāni hutvā aparabhāge tiyojanasataṃ vitthatattā sabbāni cha rajjāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesi. Vitānasadisaṃ caturassabhāvato. 308. Vì ở gần vương quốc của Reṇu, chúng có chiều rộng khoảng mười gāvuta, và ở phần sau có chiều rộng ba trăm do-tuần, nên ngài đã thiết lập tất cả sáu vương quốc có hình dạng như miệng xe bò. Giống như một tấm lọng, do có hình tứ giác. 310. Sahāti gāthāya padaparipūraṇatthaṃ vuttaṃ. Tassa atthaṃ dassento ‘‘teneva sahā’’ti āha. Sahāti vā avinābhāvatthe nipāto, so saha āsuṃ satta bhāradhāti yojetabbo, tena te desantare vasantā vicittena sahabhāvino avinābhāvinoti dīpeti. Rajjabhāraṃ dhārenti attani āropenti vahantīti bhāradhā. 310. Từ sahā được nói ra với mục đích bổ túc cho câu kệ. Khi trình bày ý nghĩa của từ ấy, ngài đã nói: ‘teneva sahā’ (cùng với chính điều ấy). Hoặc, sahā là một bất biến từ có nghĩa là không thể tách rời, từ ấy nên được kết hợp thành ‘saha āsuṃ satta bhāradhā’ (bảy vị gánh vác đã cùng nhau). Qua đó, câu ấy cho thấy rằng các vị ấy, trong khi đang sống ở xứ khác, là những người đồng hành, không thể tách rời một cách kỳ diệu. Bhāradhā (những người gánh vác) là những người nắm giữ, tự mình gánh vác, mang lấy gánh nặng của vương quốc. Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về phẩm tụng đầu tiên đã kết thúc. Kittisaddaabbhuggamanavaṇṇanā Phần giải thích về sự lan truyền của tiếng tăm. 311. Anupurohite ṭhapesīti anupurohite katvā ṭhapesi, anupurohite vā ṭhāne ṭhapesi. Tisavanaṃ karonte sandhāya ‘‘divasassa tikkhattu’’nti vuttaṃ. Dvīsu sandhīsu savanaṃ karonte sandhāya ‘‘sāyaṃ, pāto vā’’ti vuttaṃ. Tato paṭṭhāyāti vatacariyaṃ matthakaṃ pāpetvā nhātakālato pabhuti. 311. Câu anupurohite ṭhapesīti (đã thiết lập các vị phụ tá tế sư) có nghĩa là đã bổ nhiệm làm các vị phụ tá tế sư rồi thiết lập, hoặc đã thiết lập vào địa vị của các vị phụ tá tế sư. Liên quan đến những người thực hiện việc lắng nghe ba lần, câu ‘divasassa tikkhattu’ (ba lần trong ngày) đã được nói đến. Liên quan đến những người thực hiện việc lắng nghe vào hai thời điểm giao thời, câu ‘sāyaṃ, pāto vā’ (vào buổi chiều, hoặc buổi sáng) đã được nói đến. Câu tato paṭṭhāya (kể từ đó) có nghĩa là kể từ lúc tắm gội sau khi đã đưa sự thực hành giới hạnh đến mức tột đỉnh. 312. Abhiuggacchīti uṭṭhahi udapādi. Acintetvāti ‘‘kathaṃ kho ahaṃ brahmunā saddhiṃ manteyya’’nti acintetvā evaṃ cittampi anuppādetvā. Tena samāgamanasseva abhāvato amantetvā. Taṃ disvāti taṃ karuṇābrahmavihārabhāvanaṃ brahmadassanūpāyaṃ disvā ñāṇacakkhunā. 312. Từ abhiuggacchi có nghĩa là đã khởi lên, đã phát sanh. Từ acintetvā (không suy nghĩ) có nghĩa là không suy nghĩ rằng: ‘Làm thế nào ta có thể đàm đạo cùng với Phạm thiên?’, thậm chí không để cho tâm niệm như vậy khởi lên. Do đó, vì không có sự gặp gỡ nên đã không đàm đạo. Từ taṃ disvā (sau khi thấy điều ấy) có nghĩa là sau khi thấy bằng tuệ nhãn phương tiện để thấy Phạm thiên là sự tu tập bi phạm trú ấy. 313. Evanti [Pg.227] evaṃ rañño ārocetvā paṭisallānaṃ upagate. Sabbatthāti sabbesu channaṃ khattiyānaṃ, sattannaṃ brāhmaṇamahāsālānaṃ, sattannaṃ nāṭakasatānaṃ, cattārīsāya ca bhariyānaṃ āpucchanavāresu. 313. Từ evaṃ (như vậy) có nghĩa là sau khi đã tâu lên đức vua như vậy, các vị ấy đã đi đến nơi độc cư. Từ sabbattha (trong tất cả) có nghĩa là trong tất cả các trường hợp cáo từ của sáu vị Sát-đế-lỵ, bảy vị Bà-la-môn đại phú, bảy trăm vũ công, và bốn mươi vị phu nhân. 316. Sādisiyoti jātiyā sādisiyoti āha ‘‘samavaṇṇā samajātikā’’ti. 316. Từ sādisiyo (tương tự) có nghĩa là tương tự về dòng dõi, ngài đã nói: ‘samavaṇṇā samajātikā’ (cùng giai cấp, cùng dòng dõi). 317. Santhāgāranti jhānamanasikārena bahi visaṭavitakkavūpasamanena cittassa santhambhanaṃ agāraṃ, jhānasālanti attho. Gahitāvāti bhāvanānuyogena mahāsattena attano cittasantāne uppādanavasena gahitā eva. Natthi jhāneneva vikkhambhitattā. Visesato hissa karuṇāya bhāvitattā anabhirati ukkaṇṭhanā natthi, mettāya bhāvitattā bhayaparitassanā natthi. Ukkaṇṭhanāti pana brahmadassane ussukkaṃ, paritassanāti tadabhipatthanāti āha ‘‘brahmuno panā’’tiādi. 317. Từ santhāgāra (nhà hội) có nghĩa là ngôi nhà nơi tâm được an định nhờ sự lắng dịu các tầm tản mạn bên ngoài thông qua tác ý về thiền; ý nghĩa là thiền đường. Từ gahitāvā (đã được nắm giữ) có nghĩa là đã thực sự được nắm giữ do vị Đại Sĩ đã nỗ lực tu tập, theo nghĩa là đã được làm cho phát sanh trong dòng tâm thức của chính mình. Không có, vì đã được đè nén bởi chính thiền. Đặc biệt, vì lòng bi của ngài đã được tu tập nên không có sự không hoan hỷ, bồn chồn; vì lòng từ đã được tu tập nên không có sự sợ hãi, kinh hãi. Còn ukkaṇṭhanā (sự bồn chồn) là sự háo hức muốn thấy Phạm thiên, paritassanā (sự kinh hãi) là sự mong cầu điều đó, ngài đã nói: ‘brahmuno panā’ (còn của Phạm thiên)... Brahmunāsākacchāvaṇṇanā Phần giải thích về cuộc đàm đạo với Phạm thiên. 318. Cittutrāsoti cittassa utrāsanamattaṃ. Kathanti sattanikāyanivāsaṭṭhānanāmagottādīnaṃ vasena kena pakārena. Tenāha ‘‘ki’’ntiādi. 318. Từ cittutrāso (sự kinh hãi của tâm) chỉ là sự kinh hãi của tâm. Từ kathaṃ (như thế nào) có nghĩa là bằng cách thức nào, xét theo phương diện tên, họ, nơi ở của nhóm chúng sanh, v.v... Do đó, ngài đã nói: ‘kiṃ’ (cái gì)... Soti ye te panakanasanantabandhasatanasanaṅkumārakālanāmakā loke pākaṭā paññātā brahmāno, tesu sanaṅkumāro nāmāhanti dasseti. Từ so (vị ấy) cho thấy rằng: ‘Trong số các vị Phạm thiên đã xuất hiện, được biết đến trong thế gian với các tên gọi là Panaka, Sanantabandha, Satanasana, Sanaṅkumāra, Kāla, ta là vị có tên là Sanaṅkumāra.’ Agghanti garuṭṭhāniyānaṃ dātabbaṃāhāraṃ. Madhusākanti madhurāhāraṃ, yaṃ kiñci atithino dātabbaṃ āhāraṃ upacāravasena evaṃ vadati. Tenāha ‘‘madhusākaṃ panā’’tiādi. Pucchāmāti nimantanavasena pucchāma. Từ agghaṃ (vật cúng dường) có nghĩa là vật thực nên được dâng cúng đến những bậc đáng tôn kính. Từ madhusāka (rau ngọt) có nghĩa là vật thực ngọt ngào; bất cứ vật thực nào nên được dâng cho khách, ngài nói như vậy theo cách nói lịch sự. Do đó, ngài đã nói: ‘madhusākaṃ panā’ (còn rau ngọt)... Từ pucchāma (chúng tôi hỏi) có nghĩa là chúng tôi hỏi theo cách mời thỉnh. 319. Mahāsatto cattāro brahmavihāre bhāvetvā ṭhitopi tesu ‘‘brahmasahabyatāya maggo’’ti anibbematikatāya ‘‘kaṅkhī’’ti avoca. Keci pana ‘‘tapokammena parikkhīṇasarīratāya, brahmasamāgamena bhayādisamuppattiyā ca paṭiladdhamattehi brahmavihārehi parihīno ahosi, tasmā avikkhambhitavicikicchatāya ‘kaṅkhī’ti avocā’’ti vadanti. Parassa vediyā viditā paravediyā, te pana tassa pākaṭā vibhūtāti āha ‘‘parassa [Pg.228] pākaṭesu paravediyesū’’ti. Tattha kāraṇamāha ‘‘parena sayaṃ abhisaṅkhatattā’’ti. Mamāti kammaṃ mamaṃkāro, mamattanti āha ‘‘idaṃ mama…pe… taṇha’’nti. ‘‘Mama’’nti karoti etenāti hi mamaṃkāro, tathāpavattā taṇhā. Manujesūti niddhāraṇe bhummaṃ, na visayeti āha ‘‘manujesu yo kocī’’ti. ‘‘Ekodibhūto’’ti padassa bhāvatthaṃ tāva dassento ‘‘ekībhūto’’ti vatvā puna taṃ vivaranto ‘‘eko tiṭṭhanto eko nisīdanto’’ti āha. Tādisoti eko hutvā pavattanako. Bhūtoti jāto. Jhāne adhimutti nāma tasmiṃ nibbattite, anibbattite kuto adhimuttīti āha ‘‘jhānaṃ nibbattetvāti attho’’ti. Vissagandho nāma kodhādikilesaparibhāvanāti tesaṃ vikkhambhanena vissagandhavirahito. Etesu dhammesūti pabbajjānaṃ vivekavāsakaruṇābrahmavihārādidhammesu. 319. Vị Đại Sĩ, dù đã an trú sau khi tu tập bốn phạm trú, nhưng vì không chắc chắn rằng chúng là ‘con đường đưa đến sự cộng trú với Phạm thiên,’ nên đã nói là ‘kaṅkhī’ (còn hoài nghi). Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘Do thân thể bị hao mòn bởi khổ hạnh, và do sự khởi sanh của sợ hãi v.v... khi gặp gỡ Phạm thiên, ngài đã bị suy giảm khỏi các phạm trú vừa mới chứng đắc. Vì thế, do sự hoài nghi chưa được đè nén, ngài đã nói là ‘kaṅkhī’.’ Paravediyā là những điều được biết, có thể được biết bởi người khác. Nhưng chúng thì hiển nhiên, rõ ràng đối với vị ấy, nên ngài nói: ‘parassa pākaṭesu paravediyesū’ (trong những điều hiển nhiên đối với người khác, có thể được biết bởi người khác). Ở đây, ngài nêu lý do: ‘parena sayaṃ abhisaṅkhatattā’ (vì được chính người khác tạo tác). Hành động ‘của ta’ là mamaṃkāra (sự chấp ngã); mamatta (sự chấp của ta), ngài nói là: ‘idaṃ mama… (đây là của ta)... tức là ái.’ Thật vậy, mamaṃkāra là cái mà qua đó người ta tạo ra ‘của ta,’ đó là ái vận hành như vậy. Từ manujesu (trong loài người) là sở thuộc cách chỉ sự phân loại, không phải chỉ nơi chốn, ngài nói: ‘manujesu yo kocī’ (bất cứ ai trong loài người). Trước hết, khi trình bày ý nghĩa trừu tượng của từ ‘ekodibhūto,’ ngài nói là ‘ekībhūto’ (trở nên đơn độc), rồi giải thích thêm, ngài nói: ‘eko tiṭṭhanto eko nisīdanto’ (đứng một mình, ngồi một mình). Tādiso (người như vậy) là người hành xử sau khi đã trở nên đơn độc. Bhūto có nghĩa là đã sanh, đã trở thành. Sự quyết tín vào thiền chỉ có khi thiền đã được tạo ra; khi chưa được tạo ra, làm sao có quyết tín? Vì vậy, ngài nói: ‘jhānaṃ nibbattetvāti attho’ (ý nghĩa là ‘sau khi đã tạo ra thiền’). Vissagandha (mùi hôi tanh) là sự thấm đẫm của các phiền não như sân, v.v...; nhờ đè nén chúng mà vị ấy không còn mùi hôi tanh. Etesu dhammesu (trong các pháp này) có nghĩa là trong các pháp của sự xuất gia như sống viễn ly, bi phạm trú, v.v... 320. Avidvāti na viditavā. Āvaritāti kusalānaṃ uttarimanussadhammānaṃ uppattinivāraṇena āvaritā. Pūtikāti byāpannacittatādinā pūtibhūtā. Kilesavasena duggandhaṃ vissagandhaṃ vāyati. Nirayādiapāyesu nibbattanasīlatāya āpāyikāti āha ‘‘apāyūpagā’’ti. Corādīhi upaddutassa pavisitukāmassa pākārakavāṭaparikhādīhi viya nagaraṃ kodhādīhi nivuto pihito brahmaloko assāti nivutabrahmaloko. Pucchati ‘‘kenāvaṭā’’ti vadanto. 320. Từ avidvā có nghĩa là đã không biết. Từ āvaritā (bị che lấp) có nghĩa là bị che lấp do ngăn cản sự phát sanh của các pháp thiện và các pháp thượng nhân. Từ pūtikā (thối rữa) có nghĩa là đã trở nên thối rữa do tâm sân hận, v.v... Do phiền não, nó tỏa ra mùi hôi, mùi tanh. Vì có tính chất tái sanh vào các cõi khổ như địa ngục, nên được gọi là āpāyikā (thuộc cõi khổ); ngài nói là ‘apāyūpagā’ (đi đến cõi khổ). Nivutabrahmaloko (người có cõi Phạm thiên bị che lấp) là người mà đối với họ, cõi Phạm thiên bị ngăn che, bao phủ bởi sân hận, v.v..., giống như thành phố bị ngăn che bởi thành quách, cổng thành, hào lũy, v.v... đối với người bị trộm cướp quấy nhiễu và muốn đi vào. Vị ấy hỏi, nói rằng: ‘kenāvaṭā’ (bị che lấp bởi cái gì?). Musāvādova mosavajjaṃ yathā bhisakkameva bhesajjaṃ. Kujjhanaṃ dussanaṃ. Diṭṭhādīsu adiṭṭhādivāditāvasena paresaṃ visaṃvādanaṃ paravisaṃvādanaṃ. Sadisaṃ patirūpaṃ dassetvā palobhanaṃ sadisaṃ dassetvā vañcanaṃ. Mittānaṃ vihiṃsanaṃ mettibhedo mittadubbhanaṃ. Daḷhamaccharitā thaddhamacchariyaṃ. Attani vijjamānaṃ nihīnataṃ, sadisataṃ vā atikkamitvā maññanaṃ. Paresaṃ sampattiyā asahanaṃ khīyanaṃ. Attasampattiyā nigūhanavasena, parehi sādhāraṇabhāvāsahanavasena ca vividhā icchā ruci etassāti vivicchā. Kadariyatāya mudukaṃ macchariyaṃ. Yattha katthacīti sakasantake, parasantake, hīnātike cāti yattha katthaci ārammaṇe. Lubbhanaṃ ārammaṇassa gahaṇaṃ abhigijjhanaṃ. Majjanaṃ seyyādivasena madanaṃ sampaggaho. Muyhanaṃ ārammaṇassa anavabodho. Etesūti etesu yathāvuttesu kodhādīsu sattasantānassa kilissanato vibādhanato, upatāpanato ca kilesasaññitesu pāpadhammesu. Yuttā payuttā sampayuttā avirahitā. Lời nói dối là lỗi lầm lừa dối, giống như thầy thuốc chính là thuốc chữa bệnh. Sự tức giận là sự làm hư hỏng. Sự lừa dối người khác là sự lừa dối người khác bằng cách nói về những điều không được thấy v.v... như là đã được thấy v.v... Sự lừa gạt bằng cách trình bày vật tương tự là sự dụ dỗ bằng cách trình bày vật tương tự, vật thích hợp. Sự làm hại các bạn hữu, sự phá vỡ tình bạn là sự phản bội bạn bè. Sự bỏn xẻn cứng rắn là sự bỏn xẻn kiên cố. Sự ngã mạn là sự tưởng tượng vượt qua sự thấp kém hoặc sự tương đương đang hiện hữu ở nơi tự thân. Sự bực tức là sự không chịu đựng được tài sản của người khác. Sự đa dạng trong ước muốn là có nhiều ước muốn, sở thích khác nhau do việc che giấu tài sản của mình và do việc không chịu đựng được tình trạng chung với người khác. Sự bỏn xẻn nhẹ nhàng là do tính keo kiệt. Ở bất cứ nơi đâu có nghĩa là ở bất cứ đối tượng nào, tức là ở vật sở hữu của mình, ở vật sở hữu của người khác, và ở vật thấp kém hơn. Sự tham lam là sự nắm giữ, sự thèm muốn đối tượng. Sự say sưa là sự đam mê, sự kiêu hãnh do sự hơn người v.v... Sự si mê là sự không liễu tri đối tượng. Ở trong các pháp ấy có nghĩa là ở trong các ác pháp được gọi là phiền não như là sân hận v.v... đã được nói đến, do làm ô nhiễm, do làm tổn hại, và do làm phiền muộn dòng tương tục của chúng sanh. Đã được gắn liền, đã được áp dụng, đã được tương ưng, không tách rời. Ettha [Pg.229] cāyaṃ brahmā mahāsattena āmagandhe supuṭṭho attano yathāupaṭṭhite pāpadhamme cuddasahi padehi vibhajitvā kathesi, te pana tādisaṃ pavattivisesaṃ upādāya vuttāpi keci puna vuttā, āmagandhasutte (su. ni. 242) pana vuttāpi keci idha sabbaso na vuttā, evaṃ santepi lakkhaṇahāranayena, tadekaṭṭhatāya vā tesaṃ pettha saṅgaho daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘idaṃ pana sutta’’ntiādi. Tattha āmagandhasuttena dīpetvāti idha sarūpato avutte āmagandhepi vuttehi ekalakkhaṇatādinā āmagandhasuttena pakāsetvā kathetabbaṃ tattha nesaṃ sarūpato kathitattā. Āmagandhasuttampi iminā dīpetabbaṃ idha vuttānampi kesañci āmagandhānaṃ tattha avuttabhāvato. Yasmā āmagandhasutte vuttāpi āmagandhā atthato idha saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchanti, tasmā idha vutte pariharaṇavasena dassentena yasmā cettha keci abhidhammanayena akilesasabhāvāpi sattasantānassa vibādhanaṭṭhena ‘‘kilesā’’ti vattabbataṃ arahanti, tasmā ‘‘cuddasasu kilesesū’’ti vuttaṃ. Ở đây, vị Phạm thiên này, sau khi được vị Đại Sĩ hỏi kỹ về mùi hôi tanh, đã phân chia và nói về các ác pháp đã khởi lên cho mình bằng mười bốn đề mục. Tuy nhiên, một số trong các pháp ấy, mặc dù đã được nói đến dựa vào sự diễn tiến đặc biệt như vậy, lại được nói lặp lại. Và một số điều được nói đến trong kinh Mùi Hôi Tanh (Sn 242) lại hoàn toàn không được nói đến ở đây. Dù vậy, sự bao gồm của chúng ở đây nên được hiểu theo phương pháp ứng dụng đặc tính hoặc do chúng có cùng một ý nghĩa. Do đó, đã có lời nói rằng: ‘Còn bài kinh này...’ v.v... Trong đó, câu ‘được làm sáng tỏ bởi kinh Mùi Hôi Tanh’ có nghĩa là: mặc dù ở đây mùi hôi tanh không được nói đến về bản chất, nhưng nên được giải thích và làm sáng tỏ bởi kinh Mùi Hôi Tanh thông qua đặc tính duy nhất v.v... của những điều đã được nói đến, vì bản chất của chúng đã được nói ở đó. Kinh Mùi Hôi Tanh cũng nên được làm sáng tỏ bởi bài kinh này, vì một số mùi hôi tanh được nói đến ở đây lại không được nói đến ở đó. Bởi vì các mùi hôi tanh được nói đến trong kinh Mùi Hôi Tanh, về mặt ý nghĩa, cũng được bao gồm và quy tụ ở đây, do đó, trong khi trình bày về sự tránh xa những điều được nói ở đây, bởi vì ở đây có một số pháp, mặc dù theo phương pháp của A-tỳ-đàm không phải là phiền não về bản chất, nhưng vẫn xứng đáng được gọi là ‘phiền não’ theo ý nghĩa làm tổn hại dòng tương tục của chúng sanh, cho nên đã được nói là ‘trong mười bốn phiền não’. Nimmādaṃ milāpanaṃ khepananti āha ‘‘nimmādetabbā pahātabbā’’ti. Buddhatantīti buddhabhāvīnaṃ paveṇī, buddhabhāvinopi ‘‘buddhā’’ti vuccanti yathā ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’ti. Mahāpurisassa daḷhīkammaṃ katvāti mahāpurisassa ‘‘pabbajissāmaha’’nti pavattacittuppādassa daḷhīkammaṃ katvā. Sự diệt trừ ngã mạn là sự làm cho tàn lụi, sự làm cho cạn kiệt, nên ngài đã nói: ‘Cần được làm cho không còn ngã mạn, cần được từ bỏ’. Dòng dõi của chư Phật là truyền thống của những vị sẽ thành Phật. Những vị sẽ thành Phật cũng được gọi là ‘chư Phật’, giống như trong câu: ‘Vị Phật đã đi đến thành Vương Xá’. Sau khi đã làm cho vững chắc cho bậc Đại nhân có nghĩa là sau khi đã làm cho vững chắc sự sanh khởi của tâm của bậc Đại nhân rằng: ‘Ta sẽ xuất gia’. Reṇurājaāmantanāvaṇṇanā Giải Thích về Lời Ngỏ Cùng Vua Reṇu 321. Mama manaṃ haritvāti mama cittaṃ apanetvā tassa vasena avattitvā. 321. Sau khi đã chiếm đoạt tâm của ta có nghĩa là sau khi đã loại bỏ tâm của ta, không hành động theo sự chi phối của nó. Ekībhāvaṃ upagantvā vutthassāti kāyavivekaparibrūhanena ekībhāvaṃ upagantvā tapokammavasena vutthassa. Kusapattehi paritthatoti barihisehi vediyā samantato santharito. Akācoti vaṇo vaṇasadisakhaṇḍiccavirahito. Tenāha ‘‘akakkaso’’ti. Của người đã đạt đến trạng thái đơn độc và đã xuất khỏi có nghĩa là của người đã đạt đến trạng thái đơn độc bằng sự phát triển thân viễn ly và đã xuất khỏi bằng khổ hạnh. Được trải bằng lá cỏ kusa có nghĩa là được trải khắp xung quanh đàn tế bằng cỏ thiêng. Không tỳ vết có nghĩa là không có vết thương, không có sự sứt mẻ giống như vết thương. Do đó, ngài đã nói là ‘không thô cứng’. Chakhattiyaāmantanāvaṇṇanā Giải Thích về Lời Ngỏ Cùng Sáu Vị Sát-đế-lỵ 322. Sikkheyyāmāti sikkhāpeyyāma, sikkhāpanañcettha atthibhāvāpādananti āha ‘‘upalāpeyyāmā’’ti. 322. Chúng tôi nên học tập có nghĩa là chúng tôi nên dạy bảo. Và ở đây, sự dạy bảo là sự làm cho hiện hữu, nên ngài đã nói: ‘Chúng tôi nên thuyết phục’. 323. Yassa [Pg.230] vīriyārambhassa, khantibalassa ca abhāvena pabbajitānaṃ samaṇadhammo paripuṇṇo, parisuddho ca na hoti, tesu vīriyārambhakhantibalesu te te niyojetuṃ ‘‘ārambhavho’’tiādi vuttaṃ. 323. Do sự thiếu vắng sự tinh tấn và sức mạnh của sự kham nhẫn nào mà phận sự Sa-môn của các vị xuất gia không được viên mãn và trong sạch, để khuyến khích họ vào trong chính những sự tinh tấn và sức mạnh của sự kham nhẫn ấy, lời nói ‘hãy tinh tấn lên’ v.v... đã được thốt ra. Karuṇājhānamaggoti karuṇājhānasaṅkhāto maggo. Ujumaggoti brahmalokagamane ujubhūto maggo. Anuttaroti seṭṭho brahmavihārasabhāvato. Tenāha ‘‘uttamamaggo nāmā’’ti. Sabbhi rakkhito sādhūhi yathā parihāni na hoti, evaṃ paṭipakkhadūrīkaraṇena rakkhito gopito. ‘‘Saddhammo sabbhi vakkhito’’ti keci paṭhanti, tesaṃ saparahitasādhanena sādhūhi buddhādīhi kathito paveditoti attho. Con đường của thiền bi là con đường được gọi là thiền bi. Con đường ngay thẳng là con đường thẳng tắp để đi đến cõi Phạm thiên. Vô thượng là cao tột, do bản chất là Phạm trú. Do đó, ngài đã nói: ‘được gọi là con đường tối thượng’. Được các bậc thiện nhân bảo vệ có nghĩa là được các bậc thiện nhân bảo vệ, hộ trì bằng cách loại bỏ các pháp đối nghịch để không bị suy thoái. Một số người đọc là ‘Diệu pháp được các bậc thiện nhân nói đến.’ Đối với họ, ý nghĩa là: được các bậc thiện nhân như chư Phật v.v... nói đến, tuyên thuyết vì sự thành tựu lợi ích cho mình và cho người. Taṅkhaṇaviddhaṃsanadhammanti yasmiṃ khaṇe virodhidhammasamāyogo, tasmiṃyeva khaṇe vinassanasabhāvaṃ, yo vā so gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi, pāde ca baddhakhuradhārāsamāgamanatopi sīghataratāya atiittaro pavattikkhaṇo, teneva vinassanasabhāvaṃ. Tassa jīvitassa. Gatinti niṭṭhaṃ. Mantāyanti manteyyanti vuttaṃ hotīti āha ‘‘mantetabba’’nti. Karaṇatthe vā bhummanti ‘‘mantāya’’nti idaṃ bhummaṃ karaṇatthe daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘ñātāya’’nti. Sabbapalibodheti sabbepi kusalakiriyāya vibandhe uparodhe. Có pháp bị hủy diệt trong khoảnh khắc ấy có nghĩa là có bản chất bị hoại diệt ngay trong khoảnh khắc có sự kết hợp với pháp đối nghịch. Hoặc là, có bản chất bị hoại diệt bởi chính khoảnh khắc diễn tiến ấy, vốn cực kỳ nhanh hơn cả sự chạm vào nhau của những lưỡi dao cạo được buộc ở đầu và ở chân của các vị thiên tử đang vui thích trong sự di chuyển, chạy đối diện nhau từ bên dưới và bên trên. Của mạng sống ấy. Gati có nghĩa là sự kết thúc. Họ nên bàn bạc có nghĩa là họ nên bàn bạc đã được nói đến, nên ngài đã nói là ‘nên được bàn bạc’. Hoặc, biến cách thứ bảy có ý nghĩa của biến cách thứ ba. ‘Mantāya’ – biến cách thứ bảy này nên được hiểu theo nghĩa của biến cách thứ ba, giống như trong từ ‘ñātāya’. Tất cả các chướng ngại là tất cả các sự ràng buộc, các sự cản trở đối với hành động thiện. Brāhmaṇamahāsālādīnaṃ āmantanāvaṇṇanā Giải Thích về Lời Ngỏ Cùng Các Vị Bà-la-môn Đại Phú Gia v.v... 324. Appesakkhāti appānubhāvāti āha ‘‘pabbajitakālato paṭṭhāyā’’tiādi. 324. Ít có uy thế là ít có năng lực, nên ngài đã nói: ‘Kể từ thời điểm xuất gia...’ v.v... Cakkavatti rājā viya sambhāvito. Được tôn kính như vị vua Chuyển Luân. Mahāgovindapabbajjāvaṇṇanā Giải Thích về Sự Xuất Gia của Mahāgovinda 328. Samāpattīnaṃ ājānanaṃ nāma attapaccakkhatā, sacchikiriyāti āha ‘‘na sakkhiṃsu nibbattetu’’nti. 328. Sự hiểu biết các chứng đắc được gọi là sự tự mình chứng nghiệm, sự chứng ngộ, nên ngài đã nói: ‘Họ đã không thể làm cho phát sanh được’. 329. Imināti ‘‘sarāmaha’’nti iminā padena. ‘‘Sarāmaha’’nti hi vadantena bhagavato mahābrahmunā kathitaṃ ‘‘tatheva ta’’nti bhagavatā paṭiññātameva jātanti. Na vaṭṭe nibbindanatthāya catusaccakammaṭṭhānakathāya abhāvato. Asati pana vaṭṭe nibbidāya virāgānaṃ asambhavo evāti āha [Pg.231] ‘‘na virāgāyā’’tiādi. Ekantameva vaṭṭe nibbindanatthāya anekākāravokāravaṭṭe ādīnavavibhāvanato. 329. Iminā có nghĩa là: Bằng câu này, tức là câu “sarāmaha”. Bởi vì, khi nói “sarāmaha”, điều đã được vị Đại Phạm Thiên nói với đức Thế Tôn đã trở thành điều được đức Thế Tôn thừa nhận là “việc ấy đúng như vậy”. (Pháp thoại này) không phải vì mục đích nhàm chán trong vòng luân hồi, do không có pháp thoại về đề mục Tứ đế. Lại nữa, khi không có sự nhàm chán trong vòng luân hồi thì sự ly tham chắc chắn không thể có được, vì vậy đã nói rằng: “Na virāgāya” (không phải vì sự ly tham), v.v... (Pháp thoại này) chỉ hoàn toàn vì mục đích nhàm chán trong vòng luân hồi, do có sự trình bày về sự nguy hại trong vòng luân hồi có nhiều hình thức và nhiều phương diện. ‘‘Nibbidāyā’’ti iminā padena vipassanā vuttā. Esa nayo sesesupi. Vavatthānakathāti vipassanāmagganibbānānaṃ taṃtaṃpadehi vavatthapetvā kathā. Ayamettha nippariyāyakathāti āha ‘‘pariyāyena panā’’tiādi. Bằng câu “nibbidāya” (vì sự nhàm chán), pháp minh sát (vipassanā) đã được nói đến. Phương pháp này (cũng được áp dụng) trong các câu còn lại. Vavatthānakathā là pháp thoại xác định về minh sát, đạo, và Níp-bàn bằng các từ ngữ tương ứng. Đây là pháp thoại trực tiếp, vì vậy đã nói rằng: “pariyāyena pana” (tuy nhiên, một cách gián tiếp), v.v... 330. Paripūretunti bhāvanāpāripūrivasena paripuṇṇe kātuṃ, nibbattetunti attho. Brahmacariyaciṇṇakulaputtānanti ciṇṇamaggabrahmacariyānaṃ kulaputtānanti ukkaṭṭhaniddesena arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi. 330. Paripūretun có nghĩa là làm cho được viên mãn, làm cho được thành tựu bằng sự sung mãn của việc tu tập. Brahmacariyaciṇṇakulaputtānan có nghĩa là các thiện gia nam tử đã thực hành phạm hạnh của đạo. (Ngài) đã kết thúc bài pháp bằng sự chỉ dẫn cao tột, với đỉnh cao là quả A-la-hán. Abhinandanaṃ nāma sampaṭicchanaṃ ‘‘abhinandanti āgata’’ntiādīsu viya, tañcettha atthato cittassa attamanatāti āha ‘‘cittena sampaṭicchanto abhinanditvā’’ti. ‘‘Sādhu sādhū’’ti vācāya sampahaṃsanā anumodanāti āha ‘‘vācāya sampahaṃsamāno anumoditvā’’ti. Abhinandanaṃ (sự hoan hỷ) là sự chấp nhận, giống như trong câu “abhinandanti āgata” (họ hoan hỷ sự quang lâm), v.v... Và ở đây, về mặt ý nghĩa, đó là sự hài lòng của tâm, vì vậy đã nói rằng: “cittena sampaṭicchanto abhinanditvā” (đã hoan hỷ, chấp nhận bằng tâm). Sự tán dương bằng lời nói “lành thay, lành thay” là anumodanā (sự tùy hỷ), vì vậy đã nói rằng: “vācāya sampahaṃsamāno anumoditvā” (đã tùy hỷ, tán dương bằng lời nói). Mahāgovindasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā. Giải Thích Ý Nghĩa Sâu Kín Của Chú Giải Kinh Đại Chánh Sĩ. 7. Mahāsamayasuttavaṇṇanā 7. Chú Giải Kinh Đại Hội. Nidānavaṇṇanā Chú Giải Phần Duyên Khởi. 331. Udānanti [Pg.232] raññā okkākena jātisambhedaparihāranimittaṃ pavattitaṃ udānaṃ paṭicca. Ekopi janapado ruḷhisaddena ‘‘sakkā’’ti vuccatīti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahānidānavaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Aropiteti kenaci aropite. 331. Udānaṃ (lời cảm hứng) là nói đến lời cảm hứng được thốt lên bởi vua Okkāka vì lý do tránh sự pha trộn dòng dõi. Về điểm “ngay cả một xứ cũng được gọi là ‘Sakkā’ theo từ ngữ thông thường,” điều gì cần được nói ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Chú giải kinh Đại Duyên. Aropite có nghĩa là được gán cho bởi một người nào đó. Āvaraṇenāti setunā. Bandhāpetvāti paṃsupalāsapāsāṇamattikākhaṇḍādīhi āḷiṃ thiraṃ kārāpetvā. Āvaraṇena có nghĩa là bằng đập nước. Bandhāpetvā có nghĩa là đã cho làm bờ đê được vững chắc bằng đất, lá cây, đá, những mảnh đất sét, v.v... ‘‘Jātiṃ ghaṭṭetvā kalahaṃ vaḍḍhayiṃsū’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘koliyakammakarā vadantī’’tiādi vuttaṃ. Để làm cho ý nghĩa được nói một cách tóm tắt là “đã xúc phạm đến dòng dõi, họ đã làm cho cuộc cãi vã gia tăng” được rõ ràng hơn, câu “những người làm công của dòng Koliya nói rằng,” v.v... đã được nói đến. Tīṇi jātakānīti phandanajātakapathavīundriyajātakalaṭukikajātakāni dve jātakānīti rukkhadhamma vaṭṭakajātakāni. Ba câu chuyện Bổn Sanh là Phandana-jātaka, Pathavīundriya-jātaka, và Laṭukika-jātaka. Hai câu chuyện Bổn Sanh là Rukkhadhamma-jātaka và Vaṭṭaka-jātaka. Tenāti bhagavatā. Kalahakāraṇabhāvoti kalahakāraṇassa atthibhāvo. Tena có nghĩa là bởi đức Thế Tôn. Kalahakāraṇabhāvo có nghĩa là sự hiện hữu của nguyên nhân gây cãi vã. Aṭṭhāneti akāraṇe. Veraṃ katvāti virodhaṃ uppādetvā. ‘‘Kuṭhārihattho puriso’’tiādinā phandanajātakaṃ kathesi. ‘‘Duddubhāyati bhaddante’’tiādinā pathavīundriyajātakaṃ kathesi. ‘‘Vandāmi taṃ kuñjarā’’tiādinā laṭukikajātakaṃ kathesi. Aṭṭhāne có nghĩa là không có lý do. Veraṃ katvā có nghĩa là đã tạo ra sự chống đối. Bằng câu “Kuṭhārihattho puriso” (người đàn ông tay cầm búa), v.v..., Ngài đã kể chuyện Bổn sanh Phandana. Bằng câu “Duddubhāyati bhaddante” (thưa ngài, có tiếng ‘duddu’), v.v..., Ngài đã kể chuyện Bổn sanh Pathavīundriya. Bằng câu “Vandāmi taṃ kuñjarā” (tôi đảnh lễ ngài, voi chúa), v.v..., Ngài đã kể chuyện Bổn sanh Laṭukika. ‘‘Sādhū sambahulā ñātī; api rukkhā araññajā; Vāto vahati ekaṭṭhaṃ, brahantampi vanappati’’nti. – “Lành thay, có nhiều quyến thuộc; dẫu là cây cối sinh trong rừng; ngọn gió thổi ngã cây đứng riêng lẻ, dù là cây chúa tể to lớn.” Ādinā rukkhadhammajātakaṃ kathesi. Bằng câu kệ trên, v.v..., Ngài đã kể chuyện Bổn sanh Rukkhadhamma. ‘‘Sammodamānā gacchanti, jālaṃ ādāya pakkhino; Yadā te vivadissanti, tadā ehinti me vasa’’nti. – “Khi sống hòa thuận, các con chim mang theo cả lưới mà bay đi; khi nào chúng cãi vã nhau, bấy giờ chúng sẽ rơi vào tầm kiểm soát của ta.” Ādinā vaṭṭakajātakaṃ kathesi. Bằng câu kệ trên, v.v..., Ngài đã kể chuyện Bổn sanh Vaṭṭaka. ‘‘Attadaṇḍā [Pg.233] bhayaṃ jātaṃ, janaṃ passatha medhagaṃ; Saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti. (su. ni. 1.941); “Từ sự chấp trượng, nỗi sợ hãi đã sanh; hãy nhìn xem dân chúng đang tranh chấp; ta sẽ tuyên thuyết về sự xúc động, như đã được ta kinh nghiệm.” Ādinā attadaṇḍasuttaṃ kathesi. Bằng câu kệ trên, v.v..., Ngài đã kể kinh Chấp Trượng (Attadaṇḍa). Taṃtaṃpalobhanakiriyā kāyavācāhi parakkamantiyo ‘‘ukkaṇṭhantū’’ti sāsanaṃ pesenti. Cố gắng bằng thân và khẩu trong các hành vi quyến rũ khác nhau, họ gửi thông điệp rằng: “Mong rằng họ sẽ trở nên bất mãn.” Kuṇāladaheti kuṇāladahatīre patiṭṭhāya. Pucchitapucchitaṃ kathesi (jā. 2.kuṇālajātaka) ‘‘anukkamena kuṇālasakuṇarājassa pucchanappasaṅgena kuṇālajātakaṃ kathessāmī’’ti. Anabhiratiṃ vinodesi itthīnaṃ dosadassanamukhena kāmānaṃ ādīnavokārasaṃkilesavibhāvanena. Kuṇāladahe có nghĩa là đã trú tại bờ hồ Kuṇāla. Ngài đã thuyết giảng những điều đã được hỏi (jā. 2.kuṇālajātaka) (với ý nghĩ rằng): “Ta sẽ tuần tự kể chuyện Bổn sanh Kuṇāla nhân dịp câu hỏi của vua chim Kuṇāla.” Ngài đã xua tan sự không hoan hỷ bằng cách trình bày về sự ô nhiễm, sự đa dạng, và sự nguy hại của các dục lạc, thông qua phương pháp chỉ ra các lỗi lầm của phụ nữ. Kosajjaṃ vidhamitvā purisathāmaparibrūhanena ‘‘uttamapurisasadisehi no bhavituṃ vaṭṭatī’’ti uppannacittā. Sau khi đã xua tan sự lười biếng, với sự củng cố sức mạnh của nam nhân, tâm của họ đã khởi lên rằng: “Chúng ta phải trở nên giống như những bậc tối thượng.” Avissaṭṭhakammantāti arativinodanato paṭṭhāya avissaṭṭhasamaṇakammantā, aparicattakammaṭṭhānāti attho. Nisīdituṃ vaṭṭatīti bhagavā cintesīti yojanā. Avissaṭṭhakammantā có nghĩa là kể từ khi sự bất mãn được xua tan, công việc của sa-môn đã không bị từ bỏ; ý nghĩa là đề mục thiền định đã không bị buông bỏ. Cách nối kết là: Đức Thế Tôn đã suy nghĩ rằng: “Nên ngồi xuống.” Paduminiyanti padumassare. Vikasiṃsu guṇagaṇavibodhena. ‘‘Ayaṃ imassa…pe… na kathesī’’ti iminā sabbepi te bhikkhū tāvadeva paṭipāṭiyā āgatattā aññamaññassa lajjamānā attanā paṭividdhavisesaṃ bhagavato nārocesunti dasseti. ‘‘Khīṇāsavāna’’ntiādinā tattha kāraṇamāha. Paduminiyan có nghĩa là trong hồ sen. Vikasiṃsu (đã nở ra) là do sự giác ngộ về các phẩm hạnh. Bằng câu “Vị này… v.v… đã không nói với vị kia,” điều này cho thấy rằng tất cả các vị tỳ-khưu ấy, do đã đến tuần tự ngay lúc đó, vì e thẹn lẫn nhau, đã không trình báo với đức Thế Tôn về sự chứng đắc đặc biệt mà mình đã thông suốt. Bằng câu “Khīṇāsavānaṃ” (của các vị lậu tận), v.v..., Ngài đã nói lên lý do ở đó. Osīdamatteti bhagavato santikaṃ upagatamatte. Ariyamaṇḍaleti ariyasamūhe. Pācīnayugandharaparikkhepatoti yugandharapabbatassa pācīnaparikkhepato, na bāhirakehi uccamānaudayapabbatato. Rāmaṇeyyakadassanatthanti buddhuppādapaṭimaṇḍitattā visesato ramaṇīyassa lokassa ramaṇīyabhāvadassanatthaṃ. Ullaṅghitvāti uṭṭhahitvā. Evarūpe khaṇe laye muhutteti yathāvutte candamaṇḍalassa uṭṭhitakkhaṇe uṭṭhitavelāyaṃ uṭṭhitamuhutteti uparūpari kālassa vaḍḍhitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Osīdamatte có nghĩa là ngay khi vừa đến gần sự hiện diện của đức Thế Tôn. Ariyamaṇḍale có nghĩa là trong hội chúng các bậc thánh. Pācīnayugandharaparikkhepato có nghĩa là từ vành đai phía đông của núi Yugandhara, không phải từ ngọn núi bên ngoài được gọi là Udaya. Rāmaṇeyyakadassanatthan có nghĩa là vì mục đích thấy được trạng thái khả ái của thế gian, một thế gian đặc biệt khả ái vì được trang hoàng bởi sự xuất hiện của một vị Phật. Ullaṅghitvā có nghĩa là đã vươn lên. Evarūpe khaṇe laye muhutte (trong khoảnh khắc, trong sát-na, trong chốc lát như vậy) đã được nói để chỉ ra trạng thái thời gian được kéo dài thêm, lần lượt là: trong khoảnh khắc mặt trăng tròn mọc lên, trong thời điểm mọc lên, trong chốc lát mọc lên, như đã được nói. Tathā [Pg.234] tesaṃ bhikkhūnaṃ jātiādivasena bhagavato anurūpaparivāritaṃ dassento ‘‘tatthā’’ti ādimāha. Như vậy, để chỉ ra đoàn tùy tùng thích hợp của đức Thế Tôn dựa trên dòng dõi, v.v... của các vị tỳ-khưu ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “tatthā” (ở đó). Samāpannadevatāti āsannaṭṭhāne jhānasamāpatti samāpannadevatā. Caliṃsūti uṭṭhahiṃsu. Kosamattaṃ ṭhānaṃ saddantaraṃ. Jambudīpe kira ādito tesaṭṭhimattāni nagarasahassāni uppannāni, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, taṃ sandhāyāha ‘‘tikkhattuṃ tesaṭṭhiyā nagarasahassesū’’ti. Te pana sampiṇḍetvā satasahassato paraṃ asītisahassāni, navasahassāni ca honti. Navanavutiyā doṇamukhasatasahassesūti navasatasahassādhikesu navutisatasahassesu doṇamukhesu. Doṇamukhanti ca mahānagarassa āyuppattiṭṭhānabhūtaṃ pādanagaraṃ vuccati. Channavutiyā paṭṭanakoṭisatasahassesūti chakoṭiadhikanavutikoṭisatasahassapaṭṭanesu. Tambapaṇṇidīpādīsu chapaṇṇāsāya ratanākaresu. Evaṃ pana nagaradoṇimukhapaṭṭanaratanākarādivibhāgena kathanaṃ taṃtaṃadhivatthāya vasantīnaṃ devatānaṃ bahubhāvadassanatthaṃ. Yadi dasasahassacakkavāḷesu devatā sannipatitā, atha kasmā pāḷiyaṃ ‘‘dasahi ca lokadhātūhī’’ti vuttanti āha ‘‘dasasahassa…pe… adhippetā’’ti, tena sahassilokadhātu idha ‘‘ekā lokadhātū’’ti vuttāti veditabbaṃ. Samāpannadevatāti là chư thiên đã chứng đắc và an trú thiền định ở nơi gần. Caliṃsūti là đã đứng dậy. Kosamattaṃ ṭhānaṃ saddantaraṃ là khoảng cách của âm thanh. Tương truyền, ở cõi Diêm Phù Đề, lúc ban đầu có sáu mươi ba ngàn thành phố khởi sanh, lần thứ hai cũng vậy, lần thứ ba cũng vậy. Đề cập đến điều ấy, ngài đã nói: ‘tikkhattuṃ tesaṭṭhiyā nagarasahassesū’ (trong sáu mươi ba ngàn thành phố, ba lần). Khi gộp lại, chúng trở thành một trăm tám mươi chín ngàn. Navanavutiyā doṇamukhasatasahassesūti là trong chín mươi chín trăm ngàn (9,900,000) đôṇamukha. Doṇamukhanti được gọi là thành phố phụ, là nơi phát sanh lợi tức cho một đại đô thị. Channavutiyā paṭṭanakoṭisatasahassesūti là trong chín mươi sáu trăm ngàn ức (96 x 100,000 x 10,000,000) thương cảng. Trong năm mươi sáu hầm mỏ châu báu ở đảo Tambapaṇṇi và các nơi khác. Việc nói đến sự phân chia thành phố, đôṇamukha, thương cảng, hầm mỏ châu báu, v.v... như vậy là nhằm mục đích cho thấy số lượng đông đảo của các vị chư thiên cư ngụ tại những nơi tương ứng ấy. Nếu chư thiên từ mười ngàn thế giới hệ tập hợp lại, vậy tại sao trong Pāḷi lại nói ‘dasahi ca lokadhātūhī’ (từ mười thế giới)? Vị ấy nói: ‘dasasahassa…pe… adhippetā’ (mười ngàn... được ám chỉ). Do đó, nên hiểu rằng ở đây một ngàn thế giới được gọi là ‘một thế giới’. Lohapāsādeti ādito kate lohapāsāde. Brahmaloketi heṭṭhime brahmaloke. Yadi tā devatā evaṃ nirantarā, pacchā āgatānaṃ okāso eva na bhaveyyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yathā kho panā’’tiādi. Suddhāvāsakāyaṃ upapannā suddhāvāsakāyikā, tāsaṃ pana yasmā suddhāvāsabhūmi nivāsaṭṭhānaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘suddhāvāsavāsīna’’nti. Āvāsāti āvāsanaṭṭhānabhūtā, devatā pana orambhāgiyānaṃ, itaresañca saṃyojanānaṃ samucchindanena suddho āvāso etesanti suddhāvāsā. Lohapāsādeti là trong Lâu đài Đồng được xây dựng lúc ban đầu. Brahmaloketi là trong các cõi Phạm thiên ở hạ phần. Đề cập đến sự chất vấn rằng: ‘Nếu các vị chư thiên ấy đứng chen chúc như vậy, thì sẽ không có chỗ cho những vị đến sau,’ ngài đã nói: ‘yathā kho panā’ v.v... Những vị sanh vào nhóm Tịnh Cư Thiên được gọi là Suddhāvāsakāyikā. Vì cõi Tịnh Cư là nơi cư ngụ của các vị ấy, nên được nói là ‘suddhāvāsavāsīnaṃ’ (của những vị trú trong cõi Tịnh Cư). Āvāsāti là nơi cư ngụ. Còn chư thiên, do đã đoạn trừ các hạ phần kiết sử và các kiết sử khác, nên nơi ở của các vị ấy được thanh tịnh (suddho āvāso), vì thế gọi là Suddhāvāsā (Tịnh Cư). 332. Puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otari aññattha okāsaṃ alabhamāno. Evaṃ sesāpi. Buddhānaṃ abhimukhamaggo buddhavīthi. Yāva cakkavāḷā ottharituṃ ovarituṃ na sakkā. Pahaṭabuddhavīthiyāvāti buddhānaṃ santikaṃ upasaṅkamantehi tehi devabrahmehi vaḷañjitavīthiyāva. Samiti saṅgati sannipāto samayo, mahanto samayo mahāsamayoti āha ‘‘mahāsamūho’’ti[Pg.235]. Pavaddhaṃ vanaṃ pavananti āha ‘‘vanasaṇḍo’’ti. Devaghaṭāti devasamūhā. 332. Vị ấy đã đáp xuống vành miệng của thế giới hệ phía đông do không tìm được chỗ nào khác. Các vị khác cũng như vậy. Con đường đối diện với chư Phật là buddhavīthi (phố Phật). Không thể bao trùm hay trải rộng cho đến tận thế giới hệ. Pahaṭabuddhavīthiyāvāti là trên chính con đường mà các vị chư thiên và Phạm thiên ấy đã sử dụng khi đi đến yết kiến chư Phật. Samiti, saṅgati, sannipāto có nghĩa là samayo (sự hội họp); một sự hội họp lớn là mahāsamayo, ngài nói là ‘mahāsamūho’ (đại chúng). Khu rừng đã phát triển là pavanaṃ, ngài nói là ‘vanasaṇḍo’ (lùm cây). Devaghaṭāti là các nhóm chư thiên. Samādahaṃsūti samādahitaṃ lokuttarasamādhinā suṭṭhu appitaṃ akaṃsu, yathāsamāhitaṃ pana samādhinā yojitaṃ nāma hotīti vuttaṃ ‘‘samādhinā yojesu’’nti. Sabbesaṃ gomuttavaṅkādīnaṃ dūrasamūhanitattā sabbe…pe… akariṃsu. Nayati asse etehīti nettāni, yottāni. Avīthipaṭipannānaṃ assānaṃ vīthipaṭipādanaṃ rasmiggahaṇena pahotīti ‘‘sabbayottāni gahetvā acodento’’ti vatvā taṃ pana acodanaṃ avāraṇaṃ evāti āha ‘‘acodento avārento’’ti. Samādahaṃsūti là các vị ấy đã làm cho (tâm) được an định vững chắc bằng thiền định siêu thế. Vì ‘yathāsamāhitaṃ’ (như đã được định tĩnh) có nghĩa là ‘được kết hợp với thiền định,’ nên được nói là ‘samādhinā yojesuṃ’ (các vị ấy đã kết hợp với thiền định). Do đã loại bỏ hoàn toàn tất cả những sự quanh co như đường đi của nước tiểu bò, nên các vị ấy đã làm cho tất cả... (thẳng tắp). Nayati asse etehīti nettāni, yottāni: ‘Nettāni’ (dây cương) là vật dùng để dắt ngựa, tức là dây ách. Vì việc đưa những con ngựa đi lạc đường trở lại đúng đường có thể thực hiện được bằng cách nắm lấy dây cương, nên sau khi nói ‘sabbayottāni gahetvā acodento’ (nắm lấy tất cả dây cương, không thúc giục), ngài lại nói rằng ‘không thúc giục’ chính là ‘không ngăn cản’: ‘acodento avārento’ (không thúc giục, không ngăn cản). Yathā khīlaṃ bhittiyaṃ vā bhūmiyaṃ vā ākoṭitaṃ dunnīharaṇaṃ, yathā ca palighaṃ nagarappavesanivāraṇaṃ, yathā ca indakhīlaṃ gambhīranemi sunikhātaṃ dunnīharaṇaṃ, evaṃ rāgādayo sattasantānato dunnīharaṇā, nibbānanagarappavesanivāraṇā cāti te ‘‘khīlaṃ, palighaṃ, indakhīla’’nti ca vuttā. Taṇhāejāya abhāvena anejā paramasantuṭṭhabhāvena cātuddisattā appaṭihatacārikaṃ caranti. Giống như cọc được đóng vào tường hay vào đất thì khó nhổ ra, giống như then cài là vật ngăn cản việc đi vào thành phố, và giống như trụ cửa thành có móng sâu, được chôn kỹ, khó nhổ lên, cũng vậy, tham ái v.v... khó loại bỏ khỏi dòng tâm của chúng sanh, và là vật ngăn cản việc đi vào thành phố Niết Bàn, do đó chúng được gọi là ‘khīlaṃ’ (cọc), ‘palighaṃ’ (then cài), và ‘indakhīlaṃ’ (trụ cửa thành). Do không có sự rung động của ái dục nên các vị ấy là anejā (bất động). Do có trạng thái vô cùng tri túc, các vị ấy đi lại trong bốn phương một cách không bị ngăn ngại. Gatāseti gatā eva, na pana gamissanti pariniṭṭhitasaraṇagamanattāti. Lokuttarasaraṇagamanaṃ adhippetanti āha ‘‘nibbematikasaraṇagamanena gatā’’ti. Te hi niyamena apāyabhūmiṃ na gamissanti, devakāyañca paripūressanti. Ye pana lokiyena saraṇagamanena buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ, sati ca paccayantarasamavāye pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantīti ayamettha attho. Gatāseti là đã đi rồi, chứ không phải sẽ đi, vì việc quy y của các vị ấy đã hoàn tất. Nhắm đến sự quy y siêu thế, ngài nói: ‘nibbematikasaraṇagamanena gatā’ (đã đi bằng sự quy y không còn hoài nghi). Vì rằng các vị ấy chắc chắn sẽ không đi đến cõi khổ, và sẽ làm sung mãn cõi trời. Còn những vị đã quy y Phật bằng sự quy y thế gian, các vị ấy sẽ không đi đến cõi khổ, và khi có sự hội đủ của các duyên khác, sau khi từ bỏ thân người, các vị ấy sẽ làm sung mãn cõi trời. Đây là ý nghĩa ở đây. Devatāsannipātavaṇṇanā Giải Thích về Sự Hội Họp của Chư Thiên 333. Etesanti devatāsannipātānaṃ. Idānīti imasmiṃ kāle. Buddhānanti aññesaṃ buddhānaṃ abhāvā. Cittakallatā cittamaddavaṃ. 333. Etesanti là của các hội chúng chư thiên. Idānīti là trong thời điểm này. Buddhānanti là do không có các vị Phật khác. Cittakallatā là sự mềm mại của tâm. Kiṃ pana bhagavatāva mahante devatāsamāgame tesaṃ nāmagottaṃ kathetuṃ sakkāti? Āma sakkāti dassetuṃ ‘‘buddhā nāma mahantā’’tiādi vuttaṃ. Tattha diṭṭhanti rūpāyatanamāha, sutanti saddāyatanaṃ, mutanti sampattaggāhiindriyavisayaṃ gandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ, viññātanti vuttāvasesaṃ sabbaṃ [Pg.236] ñeyyaṃ, pattanti pariyesitvā, apariyesitvā vā sampattaṃ, pariyesitanti pattaṃ, appattaṃ vā pariyiṭṭhaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti kevalaṃ manasā ālocitaṃ. Katthaci nīlādivasena vibhattarūpārammaṇeti abhidhamme (dha. sa. 615) ‘‘nīlaṃ pītaka’’ntiādinā vibhatte yattha katthaci rūpārammaṇe kiñci rūpārammaṇaṃ vā na atthīti yojanā. Bherisaddādivasenāti etthāpi eseva nayo. Yanti yaṃ ārammaṇaṃ. Etesanti buddhānaṃ. Phải chăng Thế Tôn có thể tuyên thuyết danh tánh và dòng họ của các vị trong một đại hội chư thiên đông đảo như vậy? Để cho thấy rằng: ‘Vâng, có thể,’ nên đã nói: ‘buddhā nāma mahantā’ (chư Phật thật là vĩ đại) v.v... Trong đó, diṭṭhaṃ (cái được thấy) là chỉ cho sắc xứ. Sutaṃ (cái được nghe) là chỉ cho thinh xứ. Mutaṃ (cái được cảm nhận) là chỉ cho hương xứ, vị xứ, và xúc xứ, là đối tượng của các căn đạt đến và nắm bắt. Viññātaṃ (cái được nhận thức) là chỉ cho tất cả những gì có thể biết còn lại ngoài những điều đã nói. Pattaṃ (cái đã đạt được) là cái đã đến, dù được tìm cầu hay không được tìm cầu. Pariyesitaṃ (cái được tìm cầu) là cái đã được tìm kiếm, dù đã đạt được hay chưa đạt được. Anuvicaritaṃ manasā (cái được tâm suy xét) là cái chỉ được tư duy bởi tâm. Trong Abhidhamma (Pháp Tụ 615), câu ‘trong bất kỳ đối tượng sắc nào được phân biệt theo cách xanh, vàng, v.v...’ có sự liên kết như sau: trong bất kỳ đối tượng sắc nào được phân biệt bằng ‘xanh, vàng,’ v.v..., không có đối tượng sắc nào... (mà Ngài không thấy). Bherisaddādivasenāti (theo cách tiếng trống, v.v...) ở đây cũng có cùng phương pháp. Yanti là đối tượng nào. Etesanti là của chư Phật. Idāni yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā samatthetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tadā jānanakiriyāya apariyositabhāvadassanatthaṃ ‘‘jānāmī’’ti vatvā yasmā yaṃ kiñci neyyaṃ nāma, sabbaṃ taṃ bhagavatā aññātaṃ nāma natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘tamahaṃ abbhaññāsi’’nti. Bây giờ, để hỗ trợ cho ý nghĩa đã được nói đến bằng Pāli, câu “yathāhā” (như đã nói) v.v… đã được nói đến. Khi ấy, sau khi đã nói “jānāmi” (tôi biết) nhằm mục đích cho thấy trạng thái chưa hoàn tất của hành động biết, bởi vì bất cứ điều gì gọi là đối tượng cần được biết thì tất cả những điều ấy không có gì gọi là không được đức Thế Tôn biết đến, do đó đã được nói rằng: “tamahaṃ abbhaññāsiṃ” (điều ấy ta đã thắng tri). Na olokenti payojanābhāvato. Viparītā ‘‘na kammāvaraṇena samannāgatā’’tiādinā nayena vuttā. ‘‘Yassa maṅgalā samūhatā’’ti (su. ni. 362) ārabhitvā ‘‘rāgaṃ vinayetha mānusesu dibbesu kāmesu cā’’tiādinā (su. ni. 363) ca rāganiggahakathābāhullato sammāparibbājanīyasuttaṃ rāgacaritānaṃ sappāyaṃ, ‘‘piyamappiyabhūtā kalaha vivādā paridevasokā sahamaccharā cā’’tiādinā (su. ni. 869; mahāni. 98) kalahādayo yato dosato samuṭṭhahanti, so ca doso yato piyabhāvato, so ca piyabhāvo yato chandato samuṭṭhahanti, iti phalato, kāraṇaparamparato ca dose ādīnavavibhāvanabāhullato kalahavivādasuttaṃ (su. ni. 869; mahāni. 98) dosacaritānaṃ sappāyaṃ – (Các vị ấy) không nhìn đến do vì không có sự hữu dụng. Trái lại, đã được nói đến theo phương cách: “na kammāvaraṇena samannāgatā” (không phải là người có nghiệp chướng) v.v… Bắt đầu với câu: “Yassa maṅgalā samūhatā” (Vị nào đã nhổ sạch các điềm triệu chứng) (su. ni. 362) và do vì có nhiều lời nói về việc chế ngự tham ái qua câu: “rāgaṃ vinayetha mānusesu dibbesu kāmesu cā” (hãy nhiếp phục tham ái trong các dục ở cõi người và cõi trời) v.v… (su. ni. 363) nên kinh Sammāparibbājanīya là thích hợp cho những người có tham tánh. Do vì sự tranh cãi v.v… sanh khởi từ sân, và sân ấy (sanh khởi) từ trạng thái thương yêu, và trạng thái thương yêu ấy (sanh khởi) từ dục, như vậy, do vì có nhiều sự trình bày về mối nguy hại ở sân từ hệ quả và từ chuỗi nguyên nhân qua câu: “piyamappiyabhūtā kalaha vivādā paridevasokā sahamaccharā cā” (những điều khả ái và không khả ái, sự tranh cãi, tranh luận, sầu, bi, cùng với bỏn xẻn) v.v… (su. ni. 869; mahāni. 98) nên kinh Kalahavivāda (su. ni. 869; mahāni. 98) là thích hợp cho những người có sân tánh. ‘‘Appañhi etaṃ na alaṃ samāya,Duve vivādassa phalāni brūmi; Etampi disvā na vivādayetha,Khemābhipassaṃ avivādabhūmi’’nti. (su. ni. 902; mahāni. 131) – “Quả thật, điều này là nhỏ nhoi, không đủ cho sự an tịnh. Ta nói rằng sự tranh luận có hai quả. Sau khi thấy được cả điều này, vị ấy không nên tranh luận, trong khi nhận thấy cảnh giới không tranh luận là sự an ổn.” (su. ni. 902; mahāni. 131) Ādinā nayena sammohavidhamanato, paññāparibrūhanato ca mahābyūhasuttaṃ mohacaritānaṃ sappāyaṃ – Theo phương cách v.v… do vì có sự phá tan si mê và do vì có sự làm cho trí tuệ được tăng trưởng nên kinh Mahābyūha là thích hợp cho những người có si tánh. ‘‘Parassa [Pg.237] ce dhammaṃ anānujānaṃ,Bālo, mago hoti nihīnapañño; Sabbeva bālā sunihīnapaññā,Sabbevime diṭṭhiparibbasānā’’ti. (su. ni. 886; mahāni. 115) – “Nếu không công nhận giáo Pháp của người khác, người ấy là kẻ ngu, là con thú, có trí tuệ thấp kém. Tất cả đều là những kẻ ngu, có trí tuệ rất thấp kém, tất cả những người này đều bám chặt vào tà kiến.” (su. ni. 886; mahāni. 115) Ādinā nayena sandiṭṭhiparāmāsitāpanayanamukhena savisayesu diṭṭhiggahaṇesu visaṭavitakkavicchindanavasena pavattattā cūḷabyūhasuttaṃ vitakkacaritānaṃ sappāyaṃ – Theo phương cách v.v… do vì được tiến hành theo cách cắt đứt các tầm tư lan man trong những sự chấp thủ tà kiến ở các đối tượng của chúng, bằng phương pháp loại bỏ sự bám chặt vào tự thân tà kiến, nên kinh Cūḷabyūha là thích hợp cho những người có tầm tánh. ‘‘Mūlaṃ papañcasaṅkhāya (iti bhagavā),Mantā asmīti sabbaṃ uparundhe; Yā kāci taṇhā ajjhattaṃ,Tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe’’ti. (su. ni. 922; mahāni. 151) – (Thế Tôn dạy:) “Cội rễ của các pháp hý luận, biết rằng (đó là) ‘ta là’, hãy ngăn chận tất cả. Bất cứ ái nào ở nội tâm, để nhiếp phục chúng, hãy luôn chánh niệm tu học.” (su. ni. 922; mahāni. 151) Papañcasaṅkhāya mūlaṃ avijjādikilesajātaṃ asmīti pavattamānañcāti sabbaṃ mantā paññāya uparundheyya. Yā kāci ajjhattaṃ rūpataṇhādibhedā taṇhā uppajjeyya, tāsaṃ vinayā vūpasamāya sadā sato upaṭṭhitassati hutvā sikkheyyāti evamādi upadesassa saddhova bhājanaṃ. Tassa hi so atthāvahoti tuvaṭṭakasuttaṃ saddhācaritānaṃ sappāyaṃ – Cội rễ của các pháp hý luận là nhóm phiền não có vô minh đứng đầu, và tất cả những gì vận hành theo (quan niệm) ‘ta là’, vị ấy nên dùng trí tuệ mà ngăn chận. Bất cứ ái nào, có sự phân loại là sắc ái v.v…, sanh khởi ở nội tâm, để nhiếp phục, để làm cho an tịnh chúng, vị ấy nên tu học trong khi luôn là người có niệm, có niệm đã được an trú. Chỉ có người có đức tin mới là vật chứa đựng lời chỉ dạy v.v… này. Do vì điều ấy là có lợi ích cho vị ấy nên kinh Tuvaṭṭaka là thích hợp cho những người có tín tánh. ‘‘Vītataṇho purā bhedā (iti bhagavā),Pubbamantamanissito; Vemajjhe nupasaṅkheyyo,Tassa natthi purakkhata’’nti. (su. ni. 855; mahāni. 84) – (Thế Tôn dạy:) “Vị nào không còn ái trước khi thân hoại, không nương tựa vào quá khứ và vị lai, không thể được tính đếm ở hiện tại, vị ấy không có gì được đặt ra (cho tương lai).” (su. ni. 855; mahāni. 84) Yo sarīrabhedato pubbeva pahīnataṇho, tato eva atītaddhasaññitaṃ purimakoṭṭhāsaṃ taṇhānissayena anissito, vemajjhe paccuppannepi addhani ‘‘ratto’’tiādinā upasaṅkhātabbo, tassa arahato taṇhādiṭṭhipurakkhārānaṃ abhāvā anāgate addhani kiñci purakkhataṃ natthīti ādinā evaṃ gambhīrakathābāhullato pūrābhedasuttaṃ (su. ni. 855; mahāni. 84) buddhicaritānaṃ sappāyanti katvā vuttaṃ ‘‘atha nesaṃ sappāyaṃ …pe… vavatthapetvā’’ti. Manasākāsīti evaṃ cariyāya vasena manasi katvā puna taṃ sadisaṃ attano [Pg.238] desanānikkhepayogyatāvasena manasi akāsi. Attajjhāsayena nu kho jāneyyāti parajjhāsayādiṃ anapekkhitvā mayhaṃyeva ajjhāsayena āraddha desanaṃ jāneyya nu kho. Parajjhāsayenāti sannipatitāya parisāya kassaci ajjhāsayena. Aṭṭhuppattikenāti idha samuṭṭhitaaṭṭhuppattiyā. Pucchāvasenāti kassaci pucchantassa pucchāvasena. Āraddhadesanaṃ jāneyyāti. ‘‘Sace paccekabuddho bhaveyyā’’ti idaṃ imesaṃ suttānaṃ desanāya pucchā paccekabuddhānaṃ bhāriyā, avisayā cāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘sopi na sakkuṇeyyā’’ti. Vị nào đã đoạn tận ái ngay cả trước khi thân hoại, do chính vì thế vị ấy không nương tựa vào phần trước được gọi là quá khứ bằng sự nương tựa của ái, ở khoảng giữa tức là ở hiện tại cũng không thể được tính đếm bằng (cách nói) “là người tham ái” v.v…, do vì vị A-la-hán ấy không có những sự đặt ra trước là ái và tà kiến nên ở tương lai không có điều gì được đặt ra trước. Do vì có nhiều lời nói thâm sâu v.v… như vậy, sau khi đã xem xét rằng kinh Pūrābheda (su. ni. 855; mahāni. 84) là thích hợp cho những người có giác tánh, nên đã được nói rằng: “atha nesaṃ sappāyaṃ …pe… vavatthapetvā” (rồi, sau khi đã xác định sự thích hợp của họ …). Manasākāsi (Ngài đã tác ý) có nghĩa là: sau khi đã tác ý như vậy theo phương diện của tánh, Ngài lại tác ý đến điều tương tự ấy theo phương diện thích hợp cho việc trình bày bài thuyết giảng của chính Ngài. Attajjhāsayena nu kho jāneyyā (liệu họ có thể biết được theo ý muốn của ta hay không) có nghĩa là: không quan tâm đến ý muốn của người khác v.v…, liệu họ có thể biết được bài thuyết giảng đã được bắt đầu theo chính ý muốn của ta hay không. Parajjhāsayena (theo ý muốn của người khác) có nghĩa là: theo ý muốn của một người nào đó trong hội chúng đã được tụ hội. Aṭṭhuppattikena (theo sự kiện phát sanh) có nghĩa là: theo sự kiện phát sanh đã khởi lên ở đây. Pucchāvasena (theo câu hỏi) có nghĩa là: theo câu hỏi của một người nào đó đang hỏi. Āraddhadesanaṃ jāneyyā (họ có thể biết được bài thuyết giảng đã được bắt đầu). Câu: “Sace paccekabuddho bhaveyyā” (Nếu vị ấy là Phật Độc Giác) này đã được nói đến nhằm mục đích cho thấy rằng câu hỏi về bài thuyết giảng của những kinh này là nặng nề đối với các vị Phật Độc Giác và là ngoài khả năng. Do đó, Ngài đã nói: “sopi na sakkuṇeyyā” (ngay cả vị ấy cũng không thể làm được). Ettha ca yasmā na anumatipucchā, kathetukamyatāpucchā vā yuttā, atha kho diṭṭhasaṃsandanapucchāsadisī vā vimaticchedanapucchāsadisī vā pucchā yuttā, tāva puggalajjhāsayavasena pavattitā nāma honti, na yathādhammavasena, tattha yadi bhagavā tathā sayameva pucchitvā sayameva vissajjeyya, suṇantīnaṃ devatānaṃ sammoho bhaveyya ‘‘kiṃ nāmetaṃ bhagavā paṭhamaṃ evamāha, punapi evamāhā’’ti, andhakāraṃ paviṭṭhā viya honti, tasmā vuttaṃ ‘‘evaṃ petā devatā na sakkhissanti paṭivijjhitu’’nti. Yathādhammadesanāyaṃ pana kathetukamyatāvasena pucchanena sammoho hotīti. Sūriyo uggatoti āha devasaṅgho āsannatarabhāvena obhāsassa vipulauḷārabhāvato. Ekissā lokadhātuyāti sutte (dī. ni. 3.161; ma. ni. 3.129; a. ni. 1.277; vibha. 809; netti. 57; mi. pa. 5.1.1) āgatanayena sabbattheva pana apubbaṃ acarimaṃ dve buddhā na honteva. Tenevāha – ‘‘anantāsu…pe… addasā’’ti. Và ở đây, do vì câu hỏi xin sự đồng tình hay câu hỏi về sự muốn nói là không thích hợp, mà đúng hơn câu hỏi tương tự như câu hỏi đối chiếu quan điểm hay câu hỏi tương tự như câu hỏi cắt đứt sự hoài nghi là thích hợp, nên (các câu hỏi) ấy được gọi là được tiến hành theo ý muốn của cá nhân, không phải theo đúng Chánh Pháp. Trong trường hợp ấy, nếu đức Thế Tôn tự mình hỏi rồi tự mình trả lời như vậy, sự si mê sẽ sanh khởi cho các vị trời đang lắng nghe (với ý nghĩ rằng): “Do đâu mà đức Thế Tôn lúc đầu nói như vầy, rồi lại nói như vầy?” và họ giống như đã đi vào bóng tối. Do đó, đã được nói rằng: “evaṃ petā devatā na sakkhissanti paṭivijjhitu’nti” (như vậy, các vị trời này sẽ không thể thâm nhập được). Còn trong bài thuyết giảng đúng theo Chánh Pháp, sự si mê sanh khởi do câu hỏi theo sự muốn nói. Chúng Thiên nói rằng: “Sūriyo uggato” (mặt trời đã mọc lên) do vì sự gần gũi hơn và do vì trạng thái rộng lớn và cao cả của ánh sáng. Ekissā lokadhātuyā (trong một thế giới) là theo phương cách đã được đề cập trong kinh (dī. ni. 3.161; ma. ni. 3.129; a. ni. 1.277; vibha. 809; netti. 57; mi. pa. 5.1.1), tuy nhiên ở khắp mọi nơi, hai vị Phật không cùng sanh khởi, không trước không sau. Do đó, Ngài đã nói: “anantāsu…pe… addasā” (trong vô số … đã thấy). Gāthāyaṃ pucchāmīti nimmitabuddho bhagavantaṃ pucchituṃ okāsaṃ kārāpesi. Muninti buddhamuniṃ. Pahūtapaññanti mahāpaññaṃ. Tiṇṇanti caturoghatiṇṇaṃ. Pāraṅgatanti nibbānappattaṃ, sabbassa vā ñeyyassa pāraṃ pariyantaṃ gataṃ. Parinibbutaṃ saupādisesanibbānavasena. Ṭhitattanti avaṭṭhitacittaṃ lokadhammehi akampaneyyatāya. Nikkhamma gharā panujja kāmeti vatthukāme panūditvā gharāvāsā nikkhamma. Kathaṃ bhikkhu sammā so loke paribbajeyyāti so bhikkhu kathaṃ sammā paribbajeyya gaccheyya vihareyya, anupalitto hutvā lokaṃ atikkameyyāti attho. Gāthāyaṃ pucchāmi có nghĩa là: Vị Phật hóa hiện đã tạo cơ hội để hỏi Đức Thế Tôn. Muniṃ có nghĩa là bậc Phật-mâu-ni. Pahūtapaññaṃ có nghĩa là bậc đại trí tuệ. Tiṇṇaṃ có nghĩa là người đã vượt qua bốn dòng bộc lưu. Pāraṅgataṃ có nghĩa là người đã đạt đến Nibbāna (Niết-bàn), hoặc người đã đi đến bờ kia, đến tận cùng của tất cả các pháp cần được biết. Parinibbutaṃ có nghĩa là đã tịch tịnh, theo nghĩa hữu dư y Niết-bàn. Ṭhitattaṃ có nghĩa là người có tâm vững chắc, không bị lay động bởi các pháp thế gian. Nikkhamma gharā panujja kāme có nghĩa là sau khi đã từ bỏ các dục vọng về vật chất, đã xuất gia từ đời sống tại gia. Kathaṃ bhikkhu sammā so loke paribbajeyyāti có nghĩa là: Vị Tỳ khưu ấy làm thế nào để du hành chân chánh trong thế gian, đi lại, trú ngụ, và vượt qua thế gian mà không bị ô nhiễm. 334. Silokaṃ anukassāmīti [Pg.239] ettha siloko nāma pādasamudayo, isīhi vuccamānā gāthātipi vuccati. Pādova niyatavaṇṇānupubbikānaṃ padānaṃ samūho, taṃ silokaṃ anukassāmi pavattayissāmīti atthoti āha ‘‘akkhara…pe… pavattayissāmī’’ti. Yatthāti adhikaraṇe bhummaṃ. Āmeḍitalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘yesu yesu ṭhānesū’’ti. Bhummāti bhūmipaṭibaddhanivāsā. Taṃ taṃ nissitā taṃ taṃ ṭhānaṃ nissitavanto nissāya vasamānā, tehi saddhiṃ silokaṃ anukassāmīti adhippāyo. ‘‘Ye sitā girigabbhara’’nti iminā tesaṃ vivekavāsaṃ dasseti, ‘‘pahitattā samāhitā’’ti iminā bhāvanābhiyogaṃ. 334. Trong câu Silokaṃ anukassāmi, siloka là một tập hợp các câu (pāda), cũng được gọi là kệ (gāthā) do các vị ẩn sĩ nói ra. Pāda là một tập hợp các từ có thứ tự âm tiết nhất định, ý nghĩa của câu taṃ silokaṃ anukassāmi pavattayissāmi là "tôi sẽ tuyên đọc, sẽ khởi xướng lên kệ tụng ấy," nên đã nói: "akkhara... (cho đến)... pavattayissāmī." Yattha là cách nói ở địa sở cách (bhumma). Đây là sự chỉ định bằng cách tỉnh lược sự lặp lại, nên đã nói: "yesu yesu ṭhānesū" (ở những nơi nào). Bhumma có nghĩa là những chúng sanh cư ngụ gắn liền với mặt đất. Taṃ taṃ nissitā có nghĩa là những người nương tựa, cư trú ở nơi này nơi kia; ý định là "tôi sẽ tuyên đọc kệ tụng cùng với họ." Câu "Ye sitā girigabbhara" (những vị trú trong hang núi) cho thấy nơi ở ẩn dật của họ, câu "pahitattā samāhitā" (tinh cần, định tĩnh) cho thấy sự chuyên tâm tu tập thiền định của họ. Bahujanā pañcasatasaṅkhyattā. Paṭipakkhābhibhavanato, tejussadatāya ca sīhā viya pavivittatāya nilīnā. Ekattanti ekībhāvaṃ. Odātacittā hutvā suddhāti arahattamaggādhigamena pariyodātacittā hutvā suddhā, na kevalaṃ sarīrasuddhiyāva. Vippasannāti ariyamaggappasādena visesato pasannā. Cittassa āvilabhāvakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena anāvilā. Bahujanā có nghĩa là nhiều người, với số lượng là năm trăm vị. Giống như sư tử (sīhā viya) vì đã chế ngự được đối phương và vì có uy lực; ẩn mình trong sự viễn ly. Ekattanti có nghĩa là trạng thái đơn độc. Odātacittā hutvā suddhā có nghĩa là đã trở nên thanh tịnh do tâm được trong sạch nhờ chứng đắc A-la-hán đạo, chứ không chỉ đơn thuần là sự thanh tịnh của thân thể. Vippasannā có nghĩa là đặc biệt trong sáng nhờ sự thanh tịnh của thánh đạo. Anāvilā (không vẩn đục) là do không có các phiền não làm cho tâm bị khuấy động. Bhikkhū jānitvāti bhinnakilese bhikkhū ‘‘ime dibbacakkhunā ete devakāye passantīti jānitvā. Savanante jātattāti dhammassavanapariyosāne ariyajātiyā jātattā. Idaṃ sabbanti idaṃ ‘‘bhiyyo pañcasate’’tiādikaṃ sabbaṃ. Bhikkhū jānitvāti có nghĩa là: đã biết các vị Tỳ khưu đã đoạn tận phiền não, đã biết rằng "những vị này đang nhìn thấy các chúng chư thiên kia bằng thiên nhãn." Savanante jātattāti có nghĩa là: vì đã được sanh ra bằng sự sanh của bậc thánh vào lúc kết thúc việc nghe pháp. Idaṃ sabbanti có nghĩa là: tất cả điều này, tức là tất cả những gì bắt đầu bằng câu "bhiyyo pañcasate" (hơn năm trăm vị). Tadatthāya vīriyaṃ kariṃsūti dibbacakkhuñāṇābhinīhāravasena vīriyaṃ ussāhaṃ akaṃsu. Tenāha ‘‘na taṃ tehī’’tiādi. Sattarinti ta-kārassa ra-kārādesaṃ katvā vuttaṃ, sattatinti attho. ‘‘Sahassa’’nti pana anuvattati, sattatiyogena bahuvacanaṃ. Tenāha ‘‘eke sahassaṃ. Eke sattatisahassānī’’ti. Tadatthāya vīriyaṃ kariṃsūti có nghĩa là: các vị ấy đã nỗ lực, tinh tấn với sự quyết tâm hướng đến thiên nhãn trí. Do đó, đã nói rằng: "na taṃ tehī" v.v... Sattarinti là cách nói được tạo ra bằng cách biến đổi mẫu tự 'ta' thành 'ra', có nghĩa là sattati (bảy mươi). Từ "sahassa" (ngàn) được hiểu tiếp nối, và do kết hợp với "sattati" (bảy mươi) nên dùng ở số nhiều. Do đó, đã nói rằng: "eke sahassaṃ. Eke sattatisahassānī" (một số thấy một ngàn, một số thấy bảy mươi ngàn). Anantanti antarahitaṃ, taṃ pana ativiya mahantaṃ nāma hotīti āha ‘‘vipula’’nti. Anantanti có nghĩa là vô tận, không có giới hạn, nhưng điều đó quả thật là vô cùng to lớn, nên đã nói là "vipula" (rộng lớn). Avekkhitvāti ñāṇacakkhunā visuṃ visuṃ avekkhitvā ‘‘vavatthitvānā’’tipi paṭhanti, so evattho. Taṃ avekkhanaṃ nicchayakaraṇaṃ hotīti āha ‘‘vavatthapetvā’’ti. Pubbe vuttagāthāsu tatiyagāthāya pacchimaddhaṃ, catutthagāthāya purimaddhañca sandhāyāha ‘‘pubbe vuttagāthamevā’’ti. Avekkhitvāti có nghĩa là: sau khi đã quán xét riêng biệt bằng tuệ nhãn. Người ta cũng đọc là "vavatthitvānā", và nó có cùng ý nghĩa. Sự quán xét ấy là sự xác định, nên đã nói là "vavatthapetvā" (sau khi đã xác định). Liên quan đến nửa sau của kệ thứ ba và nửa đầu của kệ thứ tư trong các kệ đã được nói trước đây, nên đã nói là "pubbe vuttagāthamevā" (chính là các kệ đã được nói trước đây). Vijānanampi [Pg.240] dassanaṃ evāti āha ‘‘passatha olokethā’’ti. Vācāyatapavattitabhāvato ‘‘anupaṭipāṭiyāva kittayissāmī’’ti vadati. Sự biết cũng chính là sự thấy, nên đã nói: "passatha olokethā" (hãy xem, hãy nhìn). Do sự việc diễn ra theo sự điều khiển của lời nói, nên ngài nói: "anupaṭipāṭiyāva kittayissāmī" (ta sẽ tuyên thuyết theo thứ tự). 335. Satta sahassāni saṅkhāyāti satta sahassā. Yakkhāyevāti yakkhajātikā eva. Ānubhāvasampannāti mahesakkhā. Iddhimantoti vā mahānubhāvā. Jutimantoti mahappabhā. Vaṇṇavantoti atikkantavaṇṇā. Yasassinoti mahāparivārā ceva patthaṭakittisaddā ca. Samiti-saddo samīpatthoti adhippāyenāha ‘‘bhikkhūnaṃ santika’’nti. 335. Satta sahassāni saṅkhāyāti có nghĩa là bảy ngàn vị. Yakkhāyevāti có nghĩa là chỉ thuộc dòng dõi dạ-xoa. Ānubhāvasampannāti có nghĩa là có đại quyền lực. Iddhimantoti hoặc là mahānubhāvā có nghĩa là có thần thông, có oai lực lớn. Jutimantoti có nghĩa là có ánh sáng lớn. Vaṇṇavantoti có nghĩa là có dung sắc vượt trội. Yasassinoti có nghĩa là có đoàn tùy tùng đông đảo và danh tiếng lẫy lừng. Từ samiti có nghĩa là gần, với ý định đó nên đã nói là "bhikkhūnaṃ santikaṃ" (đến gần các vị Tỳ khưu). Hemavatapabbateti himavato samīpe ṭhitapabbate. Hemavatapabbateti có nghĩa là: trên ngọn núi nằm gần dãy Hy-mã-lạp sơn. Ete sabbepīti ete sattasahassā kāpilavatthavā, chasahassā hemavatā, tisahassā sātāgirāti yathāvuttā sabbepi soḷasasahassā. Ete sabbepīti có nghĩa là: tất cả những vị này, tức là bảy ngàn vị từ Kāpilavatthu, sáu ngàn vị từ Hemavata, ba ngàn vị từ Sātāgira, như đã nói, tất cả là mười sáu ngàn vị. Rājagahanagareti rājagahanagarassa samīpe. Tanti kumbhīraṃ. Rājagahanagareti có nghĩa là: ở gần thành Rājagaha (Vương Xá). Tanti có nghĩa là vị Kumbhīra. 336. Kāmaṃ pācīnadisaṃ pasāsati, tathāpi catūsupi disāsu saparivāradīpesu catūsupi mahādīpesu gandhabbānaṃ jeṭṭhako, kathaṃ? Sabbe te tassa vase vattanti. Kumbhaṇḍānaṃ adhipatītiādīsupi eseva nayo. 336. Mặc dù vị ấy cai quản phương đông, tuy nhiên vị ấy vẫn là thủ lĩnh của các vị càn-thát-bà trong cả bốn phương, trong các hòn đảo phụ thuộc, và trong cả bốn đại châu. Tại sao vậy? Vì tất cả họ đều ở dưới quyền của vị ấy. Cách giải thích này cũng tương tự đối với các trường hợp như "vua của các vị cưu-bàn-trà" v.v... Tassāpi viruḷhassa. Tādisāyevāti dhataraṭṭhassa puttasadisā eva puthutthato, nāmato, balato, iddhiādivisesato ca. Cũng của vị Virūḷha ấy. Tādisāyevāti có nghĩa là: giống hệt như các con trai của vua Dhataraṭṭha, về số lượng, về tên gọi, về sức mạnh, và về các đặc tính như thần thông v.v... Sabbasaṅgāhikavasenāti dasasahassilokadhātuyā paccekaṃ cattāro cattāro mahārājānoti tesaṃ sabbesaṃ saṅgaṇhanavasena. Tenāha ‘‘ayañcetthā’’tiādi. Sabbasaṅgāhikavasenāti có nghĩa là: theo cách bao gồm tất cả, tức là trong mười ngàn thế giới, mỗi thế giới đều có bốn vị đại vương, và đây là cách tính gộp tất cả các vị ấy lại. Do đó, đã nói rằng: "ayañcetthā" v.v... Caturo disāti catūsu disāsu. Caturo disā jalamānā samujjalantā obhāsentā. Yadi evaṃ mahatiyā parisāya āgatānaṃ kathaṃ kāpilavatthave vane ṭhitāti āha ‘‘te panā’’tiādi. Caturo disāti có nghĩa là: ở trong bốn phương. Caturo disā jalamānā samujjalantā obhāsentā có nghĩa là: đang chiếu sáng, rực rỡ, tỏa ánh sáng khắp bốn phương. Nếu họ đã đến với một hội chúng đông đảo như vậy, làm thế nào họ có thể đứng trong khu rừng ở Kāpilavatthu? (Để trả lời,) đã nói rằng: "te panā" v.v... 337. Tesaṃ mahārājānaṃ dāsāti yojanā. Māyāya yuttā, tasmā māyāvino. Vañcanaṃ etesu atthi, vañcane vā niyuttāti vañcanikā. Kerāṭiyasāṭheyyenāti nihīnasaṭhena kammena. Māyā etesaṃ atthīti [Pg.241] māyā, te ca paresaṃ vañcanatthaṃ yena māyākaraṇena ‘‘māyā’’ti vuttā, taṃ dassento ‘‘māyākārakā’’ti āha. 337. Cách nối kết là: (họ là) những người hầu của các vị đại vương ấy. Māyāya yuttā, tasmā māyāvino có nghĩa là: có liên quan đến ảo thuật, do đó họ là những người lừa dối. Vañcanaṃ etesu atthi, vañcane vā niyuttāti vañcanikā có nghĩa là: trong họ có sự lừa dối, hoặc họ chuyên về việc lừa dối. Kerāṭiyasāṭheyyenāti có nghĩa là: bằng hành động xảo trá, thấp hèn. Māyā etesaṃ atthīti māyā, te ca paresaṃ vañcanatthaṃ yena māyākaraṇena ‘‘māyā’’ti vuttā, taṃ dassento ‘‘māyākārakā’’ti āha có nghĩa là: họ có ảo thuật nên được gọi là māyā, và họ được gọi là "māyā" do việc thực hành ảo thuật để lừa dối người khác, để chỉ rõ điều đó, đã nói là "māyākārakā" (những người thực hành ảo thuật). Ettakā dāsāti ettakā kuṭeṇḍuādikā nighaṇḍupariyosānā aṭṭhamahārājānaṃ dāsā. Ettakā dāsāti có nghĩa là: bấy nhiêu người hầu, tức là những vị bắt đầu từ Kuṭeṇḍu cho đến Nighaṇḍu, là những người hầu của tám vị đại vương. Devarājānoti devā hutvā taṃtaṃdevakāyassa rājāno. Citto ca seno ca cittaseno cāti tayo ete devaputtā pāḷiyaṃ ekasesanayena vuttāti āha ‘‘citto cā’’tiādi. Devarājāno (vua cõi trời) có nghĩa là: sau khi là chư thiên, (họ là) các vị vua của các cõi trời tương ứng. Citto, Seno, và Cittaseno, ba vị thiên tử này được nói đến trong Pāli theo phương pháp lược bỏ (ekasesanayena), nên (chú giải) nói: "Citto và..." v.v. Bhikkhusaṅgho samito sannipatito etthāti bhikkhusaṅghasamiti, imaṃ vanaṃ. Tăng chúng đã tụ hội, đã nhóm họp tại đây, vì vậy (gọi là) bhikkhusaṅghasamiti (nơi Tăng chúng tụ hội), (chỉ) khu rừng này. 338. Nāgasadahavāsikāti nāgasadahanivāsino. Tattheko kira nāgarājā, cirakālaṃ vasato tassa parisā mahatī paramparāgatā atthi, taṃ sandhāyāha ‘‘tacchakanāgaparisāyā’’ti. 338. Nāgasadahavāsikā có nghĩa là những vị cư ngụ ở Nāgasadaha. Nghe nói, ở đó có một vị long vương, vị ấy đã sống ở đó một thời gian dài, có đoàn tùy tùng đông đảo được truyền lại từ đời này sang đời khác. Nhắm đến vị ấy mà (kinh) nói: "đoàn tùy tùng của long vương Tacchaka". Yamunavāsinoti yamunāyaṃ vasanakanāgā. Nāgavohārenāti hatthināgavohārena. Yamunavāsino có nghĩa là các long vương sống ở sông Yamunā. Nāgavohārena có nghĩa là theo cách gọi về loài voi chúa. Vuttappakāreti kambalassatare ṭhapetvā itare vuttappakāranāgā. Lobhābhibhūtāti āhāralobhena abhibhūtā. Dibbānubhāvatāti dibbānubhāvato, dibbānubhāvahetu vā dibbā. ‘‘Citrasupaṇṇā’’ti nāmaṃ vicitrasundarapattavantatāya. Theo cách đã nói có nghĩa là ngoại trừ Kambala và Assatara, là các long vương khác đã được nói đến. Bị lòng tham chi phối có nghĩa là bị chi phối bởi lòng tham đối với thức ăn. Do oai lực của chư thiên có nghĩa là nhờ oai lực của chư thiên, hoặc là chư thiên do nhân là oai lực của chư thiên. Tên gọi "Citrasupaṇṇā" là do có những chiếc cánh đẹp đẽ đa dạng. Upavhayantāti upecca kathentā. Kākolūkaahinakulādayo viya aññamaññaṃ jātisamudāgataverāpi samānā mittā viya…pe… haṭṭhatuṭṭhacittā aññamaññasminti adhippāyo. Buddhaṃyeva te saraṇaṃ gatā ‘‘buddhānubhāveneva mayaṃ aññamaññasmiṃ mettiṃ paṭilabhimhā’’ti. Upavhayantā có nghĩa là đến gần và nói chuyện. Ý nghĩa là: giống như quạ và cú, rắn và chồn, v.v., dù có mối thù truyền kiếp với nhau, (họ) vẫn giống như những người bạn... với tâm hoan hỷ, vui vẻ với nhau. Họ đã quy y chính Đức Phật (với ý nghĩ rằng): "Chính nhờ oai lực của Đức Phật mà chúng ta đã có được tâm từ đối với nhau". 339. Bhātaroti methunabhātaro. Tenāha ‘‘sujāya asurakaññāya kāraṇā’’ti. 339. Anh em có nghĩa là anh em đồng hao. Vì thế, (kinh) nói: "vì lý do nàng Sujā, con gái của a-tu-la". Tesūti asuresu. Kālakañcāti evaṃ nāmā. Mahābhismāti bhiṃsanakamahāsarīrā. Abhabbāti sammattaniyāmaṃ okkamituṃ na bhabbā acchandikattā tādisassa chandasseva abhāvato. Trong số họ có nghĩa là trong số các a-tu-la. Kālakañcā là tên gọi như vậy. Mahābhismā có nghĩa là có thân hình to lớn đáng sợ. Không có khả năng có nghĩa là không có khả năng bước vào chánh tánh quyết định, vì không có ước muốn, do không có ước muốn như vậy. Balino [Pg.242] mahāasurassa abbhatītattā tassa putte eva kittento bhagavā ‘‘satañca baliputtāna’’nti ādimāha. So kira sukhumaṃ attabhāvaṃ māpetvā upagacchi. Vì đại a-tu-la Bali đã qua đời, Đức Thế Tôn, khi chỉ kể đến các con trai của vị ấy, đã nói câu bắt đầu bằng "và một trăm người con của Bali". Nghe nói, vị ấy đã hóa hiện một thân thể vi tế và đến gần. 340. Kammaṃ katvāti parikammaṃ katvā. Nibbattāti upacārajjhānena nibbattā. Appanājhānena pana nibbattā brahmāno honti, te parato vakkhati ‘‘subrahmā’’tiādinā (dī. ni. 2.341), ayañca kāmāvacaradevatā vuccati. Tenevāha – ‘‘mettākaruṇākāyikāti mettājhāne ca karuṇājhāne ca parikammaṃ katvā nibbattadevā’’ti. Mettājhāne karuṇājhāneti mettājhānanimittaṃ karuṇājhānanimittaṃ, tadatthanti attho. 340. Sau khi tạo nghiệp có nghĩa là sau khi thực hành sơ khởi. Đã sanh có nghĩa là đã sanh do cận định. Còn những vị sanh do an chỉ định thì trở thành Phạm thiên, các vị ấy sẽ được nói đến ở phần sau bằng câu "Subrahmā..." v.v. (Dī. Ni. 2.341), và vị này được gọi là chư thiên cõi Dục. Chính vì thế, (chú giải) nói: "Mettākaruṇākāyikā có nghĩa là các vị chư thiên đã sanh sau khi thực hành sơ khởi trong thiền tâm từ và thiền tâm bi". "Trong thiền tâm từ, trong thiền tâm bi" có nghĩa là (nhắm đến) đối tượng của thiền tâm từ, đối tượng của thiền tâm bi, đó là ý nghĩa. Te āpodevādayo yathāsakaṃ vaggavasena ṭhitattā dasadhā ṭhitā. Yāva karuṇākāyikā dasa devakāyā. Nānattavaṇṇāti nānāsabhāvavaṇṇavanto. Các vị chư thiên ấy, bắt đầu từ Thủy thiên, do đứng theo từng nhóm riêng của mình nên được chia thành mười loại. Cho đến Karuṇākāyikā là mười chúng chư thiên. Có màu sắc khác nhau có nghĩa là có màu sắc và bản chất khác nhau. Veṇḍudevatāti veṇḍu nāma devatā, evaṃ sahali devatā. Asamadevatā, yamakadevatāti ‘‘dve ayaniyo’’ti vadanti, tappamukhā dve devanikāyāti. Candassūpanisā devā candassa upanissayato vattamānā tassa purato ca pacchato ca passato ca dhāvanakadevā. Tenāha ‘‘candanissitakā devā’’ti. Sūriyassūpanisā, nakkhattanissitāti etthāpi eseva nayo. Kevalaṃ vātavāyanahetavo devatā vātavalāhakā. Tathā kevalaṃ abbhapaṭalasañcaraṇahetavo abbhavalāhakā. Uṇhappavattihetavo uṇhavalāhakā. Vassavalāhakā pana pajjunnasadisāti. Te idha na vuttā. Vasudevatā nāma eko devanikāyo, tesaṃ pubbaṅgamattā vāsavo, sakko. Veṇḍudevatā là chư thiên tên Veṇḍu, tương tự là chư thiên Sahali. Chư thiên Asama, chư thiên Yamaka, (có người) nói là "hai con đường", (nghĩa là) hai chúng chư thiên do các vị ấy dẫn đầu. Chư thiên tùy thuộc mặt trăng là các vị chư thiên di chuyển phía trước, phía sau, và hai bên của mặt trăng, hiện hữu do nương tựa vào mặt trăng. Vì thế, (kinh) nói "chư thiên nương tựa mặt trăng". Ở đây, đối với "tùy thuộc mặt trời", "nương tựa các vì sao" cũng theo cách tương tự. Chư thiên chỉ là nguyên nhân cho gió thổi là Vân-thiên-gió. Tương tự, chư thiên chỉ là nguyên nhân cho các tầng mây di chuyển là Vân-thiên-mây. Chư thiên là nguyên nhân cho sự phát sinh hơi nóng là Vân-thiên-nóng. Còn Vân-thiên-mưa thì tương tự như thần mưa Pajjunna. Các vị ấy không được nói đến ở đây. Có một chúng chư thiên tên là Vasudevatā, vị dẫn đầu của họ là Vāsava, tức là Sakka. Daseteti ete veṇḍudevatādayo vāsavapariyosānā dasa devakāyā. Mười (chúng) này là mười chúng chư thiên, bắt đầu từ Veṇḍudevatā và kết thúc ở Vāsava. Imānīti ‘‘jalamaggī’’ti ca ‘‘sikhārivā’’ti ca imāni tesaṃ nāmāni. Keci pana ma-kāro padasandhikaro ‘‘jalā’’ti ca ‘‘aggī’’ti ca ‘‘sikhārivā’’ti ca imāni tesaṃ nāmānīti vadanti. Eteti tesu eva ‘‘ariṭṭhakā, rojā’’ti ca vuttadevesu ekacce,umāpupphanibhāsino vaṇṇato umāpupphasadisāti evamattho gahetabbo, aññathā ekādasa devakāyā siyuṃ. Những tên này có nghĩa là "jalamaggī" và "sikhārivā" là những tên của họ. Tuy nhiên, một số người nói rằng chữ 'ma' là để nối âm, và "jalā", "aggī", và "sikhārivā" là những tên của họ. "Những vị này" có nghĩa là một số trong số các chư thiên đã được nói đến là "Ariṭṭhakā, Rojā", (họ) "sáng như hoa umā" có nghĩa là giống như hoa umā về màu sắc, nên hiểu ý nghĩa như vậy. Nếu không, sẽ có mười một chúng chư thiên. Daseteti [Pg.243] ete dasa sahabhūdevādayo vāsavanesipariyosānā dasa devakāyā. Teneva nikāyabhedavasena dasadhāva āgatā. Mười (chúng) này là mười chúng chư thiên, bắt đầu từ Sahabhūdeva và kết thúc ở Vāsavanesi. Chính vì thế, họ đã đến thành mười loại theo sự phân chia của các chúng. ‘‘Samānā’’tiādi tesaṃ devānaṃ nikāyasamudāyagataṃ nāmaṃ. Evaṃ sesānampi. "Samānā" v.v. là tên chung cho chúng chư thiên của họ. Tương tự đối với các chúng còn lại. Daseteti ete samānādikā mahāpāragapariyosānā dasa devakāyā. Teneva nikāyabhedena dasadhā āgatā. Mười (chúng) này là mười chúng chư thiên, bắt đầu từ Samānā và kết thúc ở Mahāpāraga. Chính vì thế, họ đã đến thành mười loại theo sự phân chia của các chúng. Sukkādayo tayo devakāyā. Pāmokkhadevāti pamukhā padhānabhūtā devā. Ba chúng chư thiên, bắt đầu từ Sukkā. Pāmokkhadevā có nghĩa là các vị chư thiên lãnh đạo, chư thiên chủ chốt. Disāti disāsu. Devoti megho. Daseteti ete sukkādayo pajjunnapariyosānā dasa devakāyā, te devanikāyabhedena dasadhā āgatā. Phương có nghĩa là trong các phương. Deva có nghĩa là mây (thần mưa). Mười (chúng) này là mười chúng chư thiên, bắt đầu từ Sukkā và kết thúc ở Pajjunna, họ đã đến thành mười loại theo sự phân chia của các chúng chư thiên. Daseteti ete khemiyādayo paranimmitapariyosānā dasa devakāyā, te devanikāyabhedena dasadhāva āgatā. Tattha ‘‘khemiyā, kaṭṭhakādayo ca pañcāpi sadevakāyā tāvatiṃsakāyikā’’ti vadanti. Nāmanvayenāti nāmānugamena ‘‘āpodevatā’’tiādināmasabhāgena. Tenevāha ‘‘nāmabhāgena nāmakoṭṭhāsenā’’ti. Sabbā devatāti dasasahassilokadhātūsu sabbāpi devatā. Niddisati taṃtaṃnāmasabhāgena ekajjhaṃ katvā. Mười (chúng) này là mười chúng chư thiên, bắt đầu từ Khemiyā và kết thúc ở Paranimmitā, họ đã đến thành mười loại theo sự phân chia của các chúng chư thiên. Trong đó, (có người) nói rằng: "Năm chúng chư thiên là Khemiyā, Kaṭṭhakā, v.v. đều thuộc chúng Đao Lợi". "Theo tên gọi" có nghĩa là theo sự phân loại tên gọi như "Āpodevatā" v.v. Chính vì thế, (chú giải) nói "theo phần tên gọi, theo nhóm tên gọi". "Tất cả chư thiên" có nghĩa là tất cả chư thiên trong mười ngàn thế giới. (Ngài) chỉ ra sau khi đã gộp chung theo từng nhóm tên gọi tương ứng. Pavutthāti pavāsaṃ gatā viya apetāti āha ‘‘vigatā’’ti. Pavutthā vā pakārato vutthā vusitā, tena jāti vusitabbā assāti pavuṭṭhajāti. Kāḷakabhāvā saṃkilesadhammā, sabbaso tadabhāvato kāḷakabhāvātītaṃ dasabalaṃ. Lañcanābhāvena vā asitātigo kāḷakabhāvātītāya siriyā cando, tādisaṃ candaṃ viya siriyā virocamānaṃ. Pavutthā có nghĩa là đã rời đi như thể đi xa, nên (chú giải) nói là "đã lìa bỏ". Hoặc "pavutthā" có nghĩa là đã sống một cách trọn vẹn, đã hoàn thành việc sống; do đó, vị ấy có đời sống đã được sống trọn vẹn, nên gọi là "pavuṭṭhajāti". Các pháp phiền não là trạng thái đen tối; Bậc Thập Lực, do hoàn toàn không có các pháp ấy, nên đã vượt qua trạng thái đen tối. Hoặc, mặt trăng, do không có tỳ vết, đã vượt qua màu đen, vượt qua trạng thái đen tối bằng vẻ huy hoàng của nó; (Ngài) tỏa sáng với vẻ huy hoàng giống như mặt trăng như vậy. 341. Eko brahmāti sagāthakavagge (saṃ. ni. 1.98) āgato subrahmadevaputto. Brahmaloke nibbattitvā heṭṭhimesu patiṭṭhitā ariyabrahmāno, na [Pg.244] suddhāvāsabrahmāno. Tissamahābrahmā puthujjano, yo aparabhāge manussesu nibbattitvā moggaliputtatissatthero jāto. 341. Eko brahmā (vị Phạm thiên duy nhất) là vị trời Subrahma đã đến trong phẩm Sagāthakavagga (saṃ. ni. 1.98). Các vị Phạm thiên bậc Thánh đã được sanh trong cõi Phạm thiên và đã được an lập ở các cõi thấp hơn, không phải là các vị Phạm thiên ở Tịnh Cư Thiên. Đại Phạm thiên Tissa là phàm nhân, vị ấy về sau đã sanh vào loài người và đã trở thành trưởng lão Moggaliputtatissa. Sahassaṃ brahmalokānanti brahmaloko etesanti brahmalokā, brahmāno, tesaṃ brahmalokānaṃ sahassaṃ sattalokapariyāyo cāyaṃ lokasaddoti āha ‘‘mahābrahmānaṃ sahassaṃ āgata’’nti. Anantaragāthāyaṃ ‘‘āgatā’’ti vuttapadameva atthavasena vadati. Yatthāti yasmiṃ brahmasahasse. Aññe brahmeti tadaññe brahmāno. Abhibhavitvā tiṭṭhati vaṇṇena, yasasā āyunā ca. Sahassaṃ brahmalokānaṃ (ngàn cõi Phạm thiên) có nghĩa là: Cõi Phạm thiên là của các vị ấy nên là các cõi Phạm thiên, (tức là) các vị Phạm thiên. Ngàn vị Phạm thiên ấy. Và từ ‘loka’ này là thuật ngữ chỉ cho chúng sanh, nên đã nói rằng ‘ngàn vị Đại Phạm thiên đã đến.’ Trong câu kệ tiếp theo, ngài nói về ý nghĩa của chính từ ‘āgatā’ (đã đến) đã được nói đến. Yattha là trong ngàn vị Phạm thiên ấy. Aññe brahme là các vị Phạm thiên khác. Vị ấy đứng vượt trội hơn về dung sắc, danh tiếng, và tuổi thọ. Issarāti teneva vasapavattanena sesabrahmānaṃ adhipatino. Issarā (bậc Tối Thượng) là các vị thủ lĩnh của các Phạm thiên còn lại chính do sự vận hành quyền lực ấy. 342. Kāḷakadhammasamannāgato kāḷakassa pāpimassa mārassa bālabhāvaṃ passatha, yo attano avisaye niratthakaṃ parakkamituṃ vāyamati. 342. Người có phận sự đen tối: Hãy xem sự ngu muội của Māra, kẻ đen tối, kẻ ác độc, kẻ đã cố gắng nỗ lực một cách vô ích trong lãnh vực không phải của mình. Vītarāgabhāvāvahassa dhammassavanassa antarāyakaraṇena avītarāgā rāgena baddhā eva nāma hontīti vuttaṃ ‘‘rāgena baddhaṃ hotū’’ti. Do việc gây trở ngại cho sự nghe Pháp, là điều mang lại trạng thái ly tham, nên những người chưa ly tham quả thật bị trói buộc bởi tham ái. Vì thế, đã được nói rằng ‘mong rằng họ bị trói buộc bởi tham ái.’ Bhayānakaṃ sarañca katvāti bheravaṃ mahantaṃ saddaṃ samuṭṭhapetvā. Bhayānakaṃ sarañca katvā (và đã tạo ra âm thanh đáng sợ) có nghĩa là đã làm phát sanh tiếng động lớn lao, kinh khiếp. Idāni taṃ saddaṃ upamāya dassento ‘‘yathā’’ti ādimāha. Kañcīti tasmiṃ samāgame kañci devataṃ, mānusakaṃ vā attano vase vattetuṃ asakkonto asayaṃvase sayañca na attano vase ṭhito. Tenāha ‘‘asayaṃvasī’’tiādi. Bây giờ, để chỉ ra âm thanh ấy bằng ví dụ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yathā’ (giống như). Kañci (bất cứ ai) là không có khả năng khiến cho bất cứ vị trời hay người nào trong hội chúng ấy đi vào quyền lực của mình, không tự chủ, và tự mình cũng không đứng vững trong quyền lực của mình. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘asayaṃvasī’ (không tự chủ). 343. ‘‘Vītarāgehī’’ti desanāsīsametaṃ. Sabbāyapi hi tattha samāgataparisāya mārasenā apakkantāva. Nesaṃ lomampi iñjayuṃ tesaṃ lomamattampi na cālesuṃ, kuto antarāyakaraṇaṃ. Iti yattakā tattha visesaṃ adhigacchiṃsu, tesaṃ sabbesampi antarāyākaraṇavasena attho vibhāvetabbo, vītarāgaggahaṇena vā sarāgavītarāgavibhāvino ca tattha saṅgahitāti veditabbaṃ. Māro imaṃ gāthaṃ abhāsi acchariyabbhutacittajāto. Kathañhi nāma tāva ghorataraṃ mahatiṃ vibhiṃsakaṃ mayi karontepi sabbe pime nibbikārā samāhitā eva. Kasmā? Vijitāvino ime uttamapurisāti. Tenāha ‘‘sabbe’’tiādi. Yādiso ariyānaṃ dhammanissito [Pg.245] pamodo, na kadāci tādiso anariyānaṃ hotīti ‘‘sāsane bhūtehi ariyehi’’ iccetaṃ vuttaṃ. Vi-saddena vinā kevalopi suta-saddo vikhyātatthavacano hoti ‘‘sutadhammassā’’tiādīsu (mahāva. 5; udā. 11) viyāti āha ‘‘jane vissutā’’ti. 343. ‘Vītarāgehi’ (bởi những vị đã ly tham) là câu kết của bài thuyết giảng. Quả thật, đạo quân của Māra đã rút lui khỏi toàn thể hội chúng đã tụ họp ở nơi ấy. Họ đã không làm lay động dù chỉ một sợi lông của các vị ấy. Huống nữa là việc gây trở ngại? Như vậy, ý nghĩa cần được giải thích theo phương diện không gây trở ngại cho tất cả những ai đã chứng đắc sự đặc biệt ở nơi ấy. Hoặc nên hiểu rằng, qua việc đề cập đến những vị đã ly tham, những người phân biệt được người có tham và người ly tham cũng đã được bao gồm ở đây. Māra, với tâm sanh khởi sự kỳ diệu và phi thường, đã nói lên câu kệ này: ‘Làm sao vậy, mặc dù ta đã thực hiện sự hăm dọa lớn lao và kinh khiếp đến thế, mà tất cả những vị này vẫn không bị biến đổi, vẫn định tĩnh? Tại sao? Bởi vì những bậc tối thượng này là những người chiến thắng.’ Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘sabbe’ (tất cả). Sự hoan hỷ nương tựa vào Pháp của các bậc Thánh như thế nào thì không bao giờ có sự hoan hỷ như thế ấy đối với các kẻ phàm phu. Do đó, câu ‘sāsane bhūtehi ariyehi’ (bởi các bậc Thánh là những người có thật trong giáo pháp) đã được nói đến. Không có tiếp đầu ngữ ‘vi,’ chỉ riêng từ ‘suta’ cũng có nghĩa là nổi danh, giống như trong các trường hợp bắt đầu bằng ‘sutadhammassa’ (của người có pháp đã được nghe) (mahāva. 5; udā. 11). Do đó, ngài đã nói ‘jane vissutā’ (nổi danh trong dân chúng). Dūreti dūre padese. Daharassa antarāyaṃ pariharantī ‘‘na sakkā bhante sakalaṃ kāyaṃ dassetu’’nti avocāti. Dūre (ở xa) là ở một nơi xa. Để tránh sự nguy hiểm cho đứa trẻ, vị ấy đã nói rằng: ‘Bạch ngài, không thể cho thấy toàn bộ thân hình.’ Mahāsamayasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Đại Hội. 8. Sakkapañhasuttavaṇṇanā 8. Chú giải kinh Đế Thích Vấn. Nidānavaṇṇanā Chú giải về phần Duyên khởi. 344. Ambasaṇḍānaṃ [Pg.246] adūrabhavattā ekopi so brāhmaṇagāmo ‘‘ambasaṇḍā’’tveva bahuvacanavasena vuccati, yathā ‘‘varaṇā nagara’’nti. Vedi eva vediko, vediko eva vediyo ka-kārassa ya-kāraṃ katvā, tasmiṃ vediyake. Tenāha ‘‘maṇivedikāsadisenā’’tiādi, indanīlādimaṇimayavedikāsadisenāti attho. Pubbepīti leṇakaraṇato pubbe, guhārūpena ṭhitā, dvāre indasālarukkhavatī ca, tasmā ‘‘indasālaguhā’’ti vuttā purimavohārena. 344. Do ở không xa các lùm xoài, nên ngôi làng Bà-la-môn duy nhất ấy được gọi bằng số nhiều là ‘Ambasaṇḍā,’ giống như ‘thành phố Varaṇā.’ Vedi chính là vediko, vediko chính là vediyo do biến đổi mẫu tự ‘ka’ thành mẫu tự ‘ya,’ (nên có từ) tasmiṃ vediyake (trên ngọn Vediyaka). Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘maṇivedikāsadisena’ (giống như bệ thờ bằng ngọc), có nghĩa là giống như bệ thờ được làm bằng các loại ngọc như ngọc bích v.v... Ussukkaṃ vuccati abhiruci, taṃ pana buddhadassanakāmatāvasena, tathā ussāhanavasena ca pavattiyā ‘‘dhammiko ussāho’’ti vuttaṃ. Sakkena sadiso…pe… natthīti. Yathāha ‘‘appamādena maghavā, devānaṃ seṭṭhataṃ gato’’ti (dha. pa. 30). Parittakenāti aparāparaṃ bahuṃ puññakammaṃ akatvā appamattakeneva puññakammena. Ussukkaṃ (sự nhiệt tâm) được gọi là sự ưa thích. Và điều ấy, do diễn tiến theo ý muốn diện kiến đức Phật và cũng theo sự nỗ lực, nên được gọi là ‘sự nỗ lực hợp pháp.’ Không có ai tương đương với Sakka... Như đã được nói: ‘Do không dể duôi, Maghavā đã đạt đến địa vị cao nhất của chư thiên’ (Dhp. 30). Parittakena (với chút ít) là không làm nhiều nghiệp phước lần này đến lần khác, mà chỉ với nghiệp phước nhỏ nhoi. Sakkopi kāmaṃ mahāpuññakatabhīruttāno hoti, sātisayāya pana dibbasampattiyā viyogahetukena sokena diguṇitena maraṇabhayena saṃtajjito jāto. Tenāha ‘‘sakko pana maraṇabhayābhibhūto ahosī’’ti. Sakka, quả thật, là người không sợ hãi do đã làm phước lớn; tuy nhiên, ông đã trở nên bị hăm dọa bởi nỗi sợ chết, được nhân đôi bởi nỗi sầu muộn do nguyên nhân là sự chia lìa khỏi tài sản cõi trời vượt trội. Do đó, đã nói rằng: ‘Tuy nhiên, Sakka đã bị nỗi sợ chết áp đảo.’ Dibbacakkhunā devatānaṃ dassanaṃ nāma paṭivijjhanasadisanti āha ‘‘paṭivijjhī’’ti. Pāṭiyekko vohāroti āveṇiko piyasamudāhāro. Marisaniyasampattikāti mārisā. Tesañhi sampattiyo mahānubhāvatāya sahanti upaṭṭhahanti, aññe ayonisomanasikāratāya ceva appahukāya ca na sahantiyeva, sā pana nesaṃ marisaniyasampattikatā dukkhavirahitāyāti vuttaṃ ‘‘niddukkhātipi vuttaṃ hotī’’ti. Ekako vāti devaparisāya vinā āgatattā vuttaṃ, mātaliādayo pana tādisā sahāyā tadāpi ahesuṃyeva. Tathā hi vakkhati ‘‘api cāyaṃ āyasmato cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.352). Okāsaṃ nākāsi [Pg.247] sakkassa ñāṇaparipākaṃ āgamento, aññesañca bahūnaṃ devānaṃ dhammābhisamayaṃ upaparikkhamāno. Soti sakko. Việc nhìn thấy các vị trời bằng thiên nhãn quả thật giống như sự thấu suốt, nên ngài đã nói ‘paṭivijjhī’ (đã thấu suốt). Pāṭiyekko vohāro (cách nói riêng) là cách xưng hô thân mật đặc biệt. Marisaniyasampattikā (những người có tài sản đáng kính) là các bậc Mārisa (Hiền giả). Quả thật, tài sản của các vị ấy hiện hữu, chịu đựng được do có oai lực lớn; những người khác, do không như lý tác ý và do không đủ khả năng, nên không thể chịu đựng được. Và trạng thái có tài sản đáng kính ấy của họ là không có đau khổ, nên đã được nói rằng ‘cũng được gọi là không có đau khổ.’ Ekako vā (hoặc một mình) được nói đến do (ngài) đã đến mà không có thiên chúng. Tuy nhiên, những người bạn đồng hành như Mātali v.v... lúc ấy vẫn có mặt. Quả thật, sẽ được nói rằng: ‘Và vị tôn giả này đã xuất khỏi định ấy do tiếng vành xe’ (dī. ni. aṭṭha. 2.352). (Đức Phật) đã không cho cơ hội, trong khi chờ đợi trí tuệ của Sakka được thuần thục và trong khi xem xét sự chứng ngộ Pháp của nhiều vị trời khác. So (vị ấy) là Sakka. Evanti vacanasampaṭicchane nipātoti āha ‘‘evaṃ hotū’’tiādi. Bhaddaṃtavāti pana sakkaṃ uddissa nesaṃ āsi vādo. Evaṃ là một tiểu từ chỉ sự chấp nhận lời nói, nên ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘evaṃ hotu’ (mong rằng được như vậy). Còn bhaddaṃtava (lành thay cho ngài) là lời nói của họ nhắm đến Sakka. 345. Vallabho…pe… dhammaṃ suṇātīti ayamattho govindasuttādīhi (dī. ni. 2.294) dīpetabbo. Iminā katokāseti iminā pañcasikhena katokāse bhagavati. 345. Vallabho…pe… dhammaṃ suṇāti, ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bởi kinh Govinda và các kinh khác (dī. ni. 2.294). Iminā katokāse có nghĩa là: Khi cơ hội đã được tạo ra bởi Pañcasikha này cho đức Thế Tôn. Anucariyanti anucaraṇabhāvaṃ, taṃ panassa anucaraṇaṃ nāma saddhiṃ gamanamevāti āha ‘‘sahacaraṇaṃ ekato gamana’’nti. Anucariyam có nghĩa là trạng thái đi theo. Việc đi theo của vị ấy chính là sự cùng đi. Do đó, đã được nói rằng: “Sự đồng hành, sự cùng đi”. Sovaṇṇamayanti suvaṇṇamayaṃ. Pokkharanti vīṇāya doṇimāha. Daṇḍoti vīṇadaṇḍo. Veṭhakāti tantīnaṃ bandhanāya ceva uppīḷanāya ca dhametabbā veṭhakā. Pattakanti pokkharaṃ. Samapaññāsamucchanā mucchetvāti yathā samapaññāsamucchanā kamato tattha saṃmucchanaṃ kātuṃ sakkā, evaṃ taṃ sajjetvāti attho. ‘‘Samapaññāsamucchanā saṃmucchetvā’’ti ca idaṃ devaloke niyataṃ vīṇāvādanavidhiṃ sandhāya vuttaṃ. Manussaloke pana ekavīsati mucchanā. Tenevāha vīṇopamasuttavaṇṇanāyaṃ – Sovaṇṇamayam có nghĩa là được làm bằng vàng. Pokkharam là nói đến thùng đàn của cây đàn tỳ bà. Daṇḍo là cần đàn tỳ bà. Veṭhakā là các chốt đàn được vặn để buộc và căng dây đàn. Pattakam là mặt đàn (pokkharaṃ). Samapaññāsamucchanā mucchetvā có nghĩa là: Giống như năm mươi bốn âm giai có thể được tạo ra theo thứ tự, đã chuẩn bị nó như vậy. Và câu “samapaññāsamucchanā saṃmucchetvā” này được nói liên quan đến phương pháp chơi đàn tỳ bà cố định ở cõi trời. Còn ở cõi người thì có hai mươi mốt âm giai. Do đó, trong phần chú giải kinh Vīṇopama đã nói rằng – ‘‘Satta sarā tayo gāmā, mucchanā ekavīsati; Tānā cekūnapaññāsa, iccete saramaṇḍalā’’ti. (a. ni. aṭṭha. 3.55; sārattha. ṭī. 3.243); “Bảy nốt nhạc, ba thang âm, hai mươi mốt âm giai; và bốn mươi chín cung bậc, đây là những vòng hợp âm.” (a. ni. aṭṭha. 3.55; sārattha. ṭī. 3.243); Tattha chajjo, usabho, gandhāro, majjhimo, pañcamo, dhevato, nisādoti ete satta sarā. Chajjagāmo, majjhimagāmo, sādhāraṇagāmoti tayo gāmā, sarasamūhāti attho. Manussaloke vādanavidhinā ekekasseva ca sarassa vasena tayo tayo mucchanā katvā ekavīsati mucchanā. Ekekasseva ca sarassa satta satta tānabhedā, yato sarassa mandataravavatthānaṃ hoti, te ekūnapaññāsa tānavisesāti, tisso duve catasso, catasso tisso duve catassoti dvāvīsati sutibhedā icchitā, ayaṃ pana ekekassa sarassa vasena satta satta mucchanā, antarasarassa ca ekāti samapaññāsāya mucchanānaṃ yogyabhāvena vīṇaṃ vajjesi. Tena vuttaṃ ‘‘samapaññāsa [Pg.248] mucchanā saṃmucchetvā’’ti. Sesadeve jānāpento sakkassa gamanakālanti yojanā. Trong đó, chajja, usabha, gandhāra, majjhima, pañcama, dhevata, nisāda là bảy nốt nhạc. Chajjagāma, majjhimagāma, sādhāraṇagāma là ba thang âm, có nghĩa là tập hợp các nốt nhạc. Ở cõi người, theo phương pháp chơi đàn, đối với mỗi một nốt nhạc, tạo ra ba âm giai, thành ra có hai mươi mốt âm giai. Và đối với mỗi một nốt nhạc, có bảy sự phân chia cung bậc, từ đó có trạng thái cao thấp của nốt nhạc, đó là bốn mươi chín cung bậc đặc biệt. Ba, hai, bốn, bốn, ba, hai, bốn, như vậy có hai mươi hai loại suti (vi cung) được chấp nhận. Vị này đã chơi đàn tỳ bà với khả năng tạo ra năm mươi âm giai, tức là bảy âm giai cho mỗi nốt nhạc và một cho nốt trung gian. Do đó, đã được nói rằng “đã điều chỉnh năm mươi âm giai.” Câu này nên được nối kết là: “Thông báo cho các vị trời khác về thời điểm ra đi của Sakka.” 346. Atirivāti ra-kāro padasandhikaro, atīva ativiyāti vuttaṃ hoti. Pakati …pe… agamāsi maraṇabhayasaṃtajjitattā taramānarūpo. Tenevāha ‘‘nanu cā’’tiādi. 346. Atiriva: Chữ ‘ra’ là để nối âm. Có nghĩa là atīva, ativiya (vô cùng, rất mực). Pakati… agamāsi: đã đi… một cách vội vã vì bị đe dọa bởi nỗi sợ hãi cái chết. Do đó, đã nói rằng: “Nanu cā…” và các câu tiếp theo. 347. Buddhā nāma mahākāruṇikā, sadevakassa lokassa hitasukhatthāya eva uppannā, te kathaṃ atthikehi durupasaṅkamāti āha ‘‘ahaṃ sarāgo’’tiādi. Tadantaraṃ paṭisallīnāti yena antarena yena khaṇena upasaṅkameyya, tadantaraṃ paṭisallīnā jhānaṃ samāpannā. Tadantara-saddo vā ‘‘etarahī’’ti iminā samānatthoti āha ‘‘sampati paṭisallīnā vā’’ti. 347. Các đức Phật là những bậc có lòng đại bi, các ngài xuất hiện chỉ vì lợi ích và hạnh phúc cho thế gian cùng với chư thiên. Làm sao các ngài lại khó tiếp cận đối với những người có nhu cầu? (Để giải thích điều này), đã nói rằng: “Tôi là người có tham ái…” và các câu tiếp theo. Tadantaraṃ paṭisallīnā có nghĩa là: trong khoảng thời gian đó, trong khoảnh khắc mà vị ấy có thể đến gần, các ngài đã ẩn mình, đã nhập thiền. Hoặc từ tadantara có cùng ý nghĩa với từ etarahi (bây giờ), do đó đã nói rằng: “hoặc bây giờ các ngài đang ẩn mình”. Pañcasikhagītagāthāvaṇṇanā Chú giải về các kệ tụng trong bài hát của Pañcasikha 348. Sāvesīti yathādhippetamucchanaṃ paṭṭhapetvā vīṇaṃ vādento taṃtaṃṭhānuppattiyā pākaṭībhūtamandatāvavatthaṃ dassento sumadhurakomalamadhupānamattamadhukāravirutāpahāsinilakkhaṇo pasannabhānī samaravaṃ tantissaraṃ sāvesi. 348. Sāvesi có nghĩa là: Sau khi thiết lập âm giai như đã định và trong khi gảy đàn tỳ bà, vị ấy đã thể hiện trạng thái mềm mại được biểu lộ qua sự phát sinh ở các nốt nhạc khác nhau, với đặc tính vượt qua tiếng vo ve của những con ong say mật ngọt ngào và dịu dàng, với sự diễn đạt trong sáng, vị ấy đã làm cho âm thanh của dây đàn, vốn hài hòa, được vang lên. ‘‘Sakyaputtova jhānena, ekodi nipako sato; Amataṃ muni jigīsāno…. “Như vị Thích tử nhờ thiền định, chuyên nhất, khéo léo, chánh niệm; bậc ẩn sĩ mong cầu bất tử…. Yathāpi muni nandeyya, patvā sambodhiṃ uttama’’nti. (dī. ni. 2.348); Cũng như bậc ẩn sĩ sẽ hoan hỷ, khi đạt được giác ngộ tối thượng.” (dī. ni. 2.348); Ca evaṃ buddhūpasañhitā. Buddhūpasañhitā pana buddhānaṃ dhammasarīraṃ ārabbha nissayaṃ katvā pavattitāti āha ‘‘dhammo arahatāṃ ivā’’ti. Dhammūpasañhitā, arahattūpasañhitā ca veditabbā. Và như vậy là liên hệ đến đức Phật. Hơn nữa, liên hệ đến đức Phật có nghĩa là nó diễn ra bằng cách lấy Pháp thân của các đức Phật làm đối tượng và làm nơi nương tựa, do đó đã nói rằng: “như là Pháp của các bậc A-la-hán.” Cần được hiểu là liên hệ đến Pháp và liên hệ đến quả vị A-la-hán. Sūriyasamānasarīrāti sūriyasamānappabhāsarīrā. Tenāha ‘‘tassā kirā’’tiādi. Yasmā timbaruno gandhabbadevarājassa sūriyavaccha sā aṅke jātā, tasmā āha ‘‘yaṃ timbaruṃ devarājānaṃ nissāya tvaṃ jātā’’ti. Kalyāṇaṅgatāya ‘‘kalyāṇī’’ti vuttāti āha ‘‘sabbaṅgasobhanā’’ti. Sūriyasamānasarīrā có nghĩa là thân có ánh sáng như mặt trời. Do đó, đã nói rằng: “Tassā kirā…” và các câu tiếp theo. Bởi vì nàng Suriyavacchasā ấy được sinh ra trên lòng của Timbaru, vua của các vị trời càn-thát-bà, do đó đã nói rằng: “Nàng đã được sinh ra nhờ nương tựa vào vua trời Timbaru.” Do có các chi phần xinh đẹp nên được gọi là “kalyāṇī” (xinh đẹp), do đó đã nói rằng: “xinh đẹp trong tất cả các chi phần.” Rāgāvesavasena [Pg.249] pubbe vuttā gāthā idānipi tameva ārabbha purato ṭhitaṃ viya ālapanto vadati. Do sự ám ảnh của ái dục, bây giờ vị ấy cũng nói lại bài kệ đã được nói trước đây, nói về chính nàng, ngỏ lời như thể nàng đang đứng ở phía trước. Thanudaranti payodharañca udarañca adhippetanti āha ‘‘thanavemajjhaṃ udarañcā’’ti. Thanudaram có ý chỉ cả bầu vú và bụng, do đó đã nói rằng: “phần giữa của bầu vú và bụng.” Kiñci kāraṇanti kiñci pīḷaṃ. Kiñci kāraṇam có nghĩa là bất kỳ sự đau khổ nào. Pakatiṃ jahitvā ṭhitaṃ abhirattabhāvena. Đứng đó, từ bỏ trạng thái tự nhiên, do tình trạng say đắm mãnh liệt. Vāmūrūti ruciraūrū. Tenāha ‘‘vāmākārenā’’tiādi. Vāmavikasitarucirasundarābhirūpacārusaddā hi ekatthā daṭṭhabbā. Na tikhiṇanti na tikkhaṃ na lūkhaṃ na kakkhaḷaṃ. Mandanti mudu siniddhaṃ. Vāmūrū có nghĩa là có đùi đẹp. Do đó, đã nói rằng: “với hình dáng đáng yêu…” và các câu tiếp theo. Thật vậy, các từ vāma, vikasita, rucira, sundara, abhirūpa, cāru nên được xem là có cùng một ý nghĩa (đáng yêu, xinh đẹp). Na tikhiṇam có nghĩa là không sắc, không thô, không cứng. Mandam có nghĩa là mềm mại, mịn màng. Anekabhāvoti anekasabhāvo, so pana bahuvidho nāma hotīti āha ‘‘anekavidho jāto’’ti. Anekabhāgoti anekakoṭṭhāso. Anekabhāvo có nghĩa là có nhiều bản chất. Và điều đó có nhiều loại, do đó đã nói rằng: “đã trở thành nhiều loại.” Anekabhāgo có nghĩa là có nhiều phần. Tayā saddhiṃ vipaccatanti tayā sahitaṃyeva me taṃ kammaṃ vipaccatu, tayā saheva tassa kammassa phalaṃ anubhaveyyanti adhippāyo. Tayā saddhimevāti yathā cakkavattisaṃvattaniyakammaṃ tassa nissandaphalabhūtena itthiratanena saddhiṃyeva vipākaṃ deti, evaṃ taṃ me kammaṃ tayā saddhiṃyeva mayhaṃ vipākaṃ detu. Tayā saddhiṃ vipaccatam có nghĩa là: mong rằng nghiệp ấy của tôi chỉ trổ quả cùng với nàng, ý định là: “mong rằng tôi sẽ hưởng quả của nghiệp ấy chỉ cùng với nàng.” Tayā saddhimeva có nghĩa là: giống như nghiệp dẫn đến việc trở thành một vị chuyển luân vương chỉ cho quả báo cùng với nữ bảo, vốn là quả tương ứng của nó, cũng vậy, mong rằng nghiệp ấy của tôi sẽ cho quả báo cho tôi chỉ cùng với nàng. Ekodīti ekodibhāvaṃ gato, samāhitoti attho. Jigīsānoti jigīsamāno hoti. Tathābhūtova jigīsati nāmāti tathā paṭhamavikappo vutto. Dutiyavikappe pana ‘‘vicaratī’’ti kiriyāpadaṃ āharitvā attho vutto. Ekodi có nghĩa là đã đạt đến trạng thái chuyên nhất, nghĩa là đã định tĩnh. Jigīsāno có nghĩa là đang mong cầu. Cách giải thích thứ nhất được nói như sau: “Là người như vậy, vị ấy mong cầu.” Tuy nhiên, trong cách giải thích thứ hai, ý nghĩa được nêu ra bằng cách thêm vào động từ “vicarati” (vị ấy trú). Nandeyyanti samāgamaṃ patthento vadati atisassirikarūpasobhāya. Nandeyyam: Vị ấy nói, mong muốn được đoàn tụ, vì vẻ đẹp của dung sắc nàng vô cùng lộng lẫy như mặt trăng. 349. Saṃsandatīti sameti, yāya mucchanāya, yena ca ākārena tantissaro pavatto, taṃ mucchanaṃ anativattento, teneva ca ākārena gītassaropi pavattoti attho. Yena ajjhāsayena bhagavā pañcasikhassa gandhabbe vaṇṇaṃ kathesi, yadatthañca kathesi, taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kasmā’’tiādimāha. Natthi bodhimūle eva samucchinnattā. Upekkhako bhagavā anupalittabhāvato. Suvimuttacitto bhagavā chandarāgato, sabbasmā [Pg.250] ca kilesā. Yadi evaṃ kasmā pañcasikhassa gandhabbe vaṇṇaṃ kathesīti āha ‘‘sace panā’’tiādi. 349. "Hòa hợp" có nghĩa là tương hợp. Nghĩa là, âm điệu của đàn và âm điệu của bài hát đã diễn tiến theo cùng một cách thức, không vượt qua giai điệu ấy. Để làm rõ tất cả ý hướng và mục đích mà Đức Thế Tôn đã tán thán tài nghệ của Pañcasikha, (chú giải) đã nói "Tại sao?" v.v... (Dục tham) không có, vì đã được đoạn trừ tận gốc ngay tại cội Bồ-đề. Đức Thế Tôn xả ly, vì không bị ô nhiễm. Tâm của Đức Thế Tôn đã hoàn toàn giải thoát khỏi dục tham và khỏi tất cả phiền não. Nếu vậy, tại sao Ngài lại tán thán tài nghệ của Pañcasikha? (Chú giải) nói "Tuy nhiên, nếu..." v.v... Ganthitāti sandahitā, tā pana nirantaraṃ kathiyamānā rāsikatā viya hontīti āha ‘‘piṇḍitā’’ti. Vohāravacananti bhagavato, bhikkhūnañca purato vattabbaṃ upacāravacanaṃ. "Được kết lại" có nghĩa là được nối kết. Và khi được nói liên tục, chúng trở thành như một khối, nên (chú giải) nói "được gom lại". "Lời nói theo thế gian" là lời nói lịch sự, nên được nói trước mặt Đức Thế Tôn và các vị tỳ-khưu. Upanaccantiyāti upagantvā naccantiyā. "Đang múa gần" có nghĩa là đến gần và đang múa. Sakkūpasaṅkamanavaṇṇanā Giải thích về sự yết kiến của Đế Thích 350. ‘‘Kadā saṃyūḷhā’’tiādīni vadanto paṭisammodati. Vippakārampi dasseyyāti aḍḍhakatābhinayavasena naccampi dasseyya. 350. Nói những lời như "Khi nào được tập hợp?" v.v... là (vị ấy) chào hỏi thân mật. "Cũng nên biểu diễn sự thay đổi" có nghĩa là cũng nên biểu diễn điệu múa bằng cách diễn xuất sự uốn éo. 351. ‘‘Abhivadito sakko devānamindo’’tiādīnaṃ ‘‘tena kho pana samayenā’’tiādīnaṃ (pārā. 16, 24) viya saṅgītikāravacanabhāve saṃsayo natthi, ‘‘evañca pana tathāgatā’’ti idha pana siyā saṃsayoti ‘‘dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitavacana’’nti vatvā itarassāpi tathābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sabbameta’’ntiādi vuttaṃ. Vuḍḍhivacanena vuttoti ‘‘sukhī hotu pañcasikha sakko devānaṃ indo’’ti āsīsavādaṃ vutto. ‘‘Bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti vadanto abhivādeti nāma ‘‘sukhī hotū’’ti āsīsavādassa vadāpanato. Tathā pana āsīsavādaṃ vadanto abhivadati nāma sabbakālaṃ tatheva tiṭṭhanato. 351. Không có nghi ngờ gì về việc những câu như "Đế Thích, vua của chư thiên, đã đảnh lễ" v.v... và "Vào lúc bấy giờ" v.v... (pārā. 16, 24) là lời của các vị kết tập kinh điển. Tuy nhiên, ở đây có thể có nghi ngờ về câu "Và như vậy, các Như Lai...", do đó, sau khi nói "lời được các trưởng lão kết tập pháp đặt vào", để chỉ ra rằng phần kia cũng như vậy, (chú giải) đã nói "Tất cả điều này..." v.v... "Được nói bằng lời chúc tụng" có nghĩa là lời chúc phúc "Mong cho Pañcasikha, Đế Thích, vua của chư thiên, được an lạc" đã được nói. Nói "đảnh lễ chân Đức Thế Tôn bằng đầu" được gọi là đảnh lễ, vì nó khiến người ta nói lời chúc phúc "Mong được an lạc". Tương tự, nói lời chúc phúc được gọi là chào mừng, vì nó luôn đứng vững như vậy. Uruṃ vepullaṃ dassati dakkhatīti urundā vibhattialopena. Vivaṭā aṅgaṇaṭṭhānaṃ. Yo pakatiyā guhāyaṃ andhakāro, so antarahitoti yo tassaṃ guhāyaṃ satthu samantato asītihatthato ayaṃ pākatiko andhakāro, so devānaṃ vatthābharaṇasarīrobhāsehi antarahito, āloko sampajji. Asītihatthe pana buddhālokeneva andhakāro antarahito, na ca samattho devānaṃ obhāso buddhānaṃ abhibhavituṃ. Urundā là do biến cách bị lược bỏ, có nghĩa là "thấy, nhận thấy sự rộng lớn, bao la". "Mở ra" là nơi sân trống. "Bóng tối tự nhiên trong hang đã biến mất" có nghĩa là bóng tối thông thường trong hang động đó, trong phạm vi tám mươi hắc tay xung quanh Đức Đạo Sư, đã biến mất do ánh sáng từ y phục, trang sức và thân thể của chư thiên, và ánh sáng đã hiện khởi. Tuy nhiên, trong phạm vi tám mươi hắc tay, bóng tối đã biến mất chính nhờ Phật quang, và ánh sáng của chư thiên không thể lấn át được (ánh sáng) của các Đức Phật. 352. Cirappaṭikāhanti cirappabhutiko ahaṃ. Aḍḍakaraṇaṃ nāma natthi avivādādhikaraṇaṭṭhāne nibbattattā. Kīḷādīnipīti ādi-saddena dhammassavanādiṃ saṅgaṇhāti. 352. "Tôi đã chờ đợi từ lâu" có nghĩa là tôi đã (chờ) từ lâu. Không có cái gọi là sự tranh cãi, vì nó phát sinh ở nơi không có tranh chấp. "Cả những trò vui chơi v.v...", từ "v.v..." bao gồm cả việc nghe pháp v.v... Salaḷamayagandhakuṭiyanti [Pg.251] salaḷarukkhehi raññā pasenadinā kāritagandhakuṭiyaṃ. Tenassāti tena phaladvayādhigamena pahīnaoḷārikakāmarāgatāya assā bhūjatiyā devaloke abhiratiyeva natthi. Cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhitoti ettha adhippāyaṃ ajānantā ‘‘ārammaṇassa adhimattatāya samāpattito vuṭṭhānaṃ jāta’’nti maññeyyunti taṃ paṭikkhipanto ‘‘samāpanno saddaṃ suṇātīti no vata re vattabbe’’ti āha. Sati ca ārammaṇasaṅghaṭṭanāyaṃ gahaṇenapi bhavitabbanti adhippāyena ‘‘suṇātī’’ti vuttaṃ, itaro ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti vacanamattaṃ nissāya sabbassāpi jhānassa saddo kaṇṭakoti adhippāyena paṭikkhepaṃ asahanto ‘‘nanu bhagavā…pe… bhaṇatī’’ti imameva suttapadaṃ uddhari. Tattha yathā dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhānaṃ, evaṃ ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’ntiādinā sammadeva dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena sabbāsampi lokiyasaññānaṃ aggamaggena samatikkantattā ārammaṇādhigamatāya na kadāci phalasamāpattito vuṭṭhānaṃ hotīti. Tathā pana na suppahīnattā paṭighasaññānaṃ sabbarūpasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti, paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃsamāpannassa ‘‘saddo kaṇṭako’’ti vuttaṃ. Yadi pana paṭighasaññānaṃ vikkhambhitattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhānaṃ hoti, pageva maggaphalasamāpattito. Tenāha ‘‘cakkanemisaddenā’’tiādi. Cakkanemisaddenāti ca nayidaṃ karaṇavacanaṃ hetumhi, karaṇe vā atha kho sahayoge. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavā panā’’tiādi vuttaṃ. "Trong hương thất làm bằng gỗ salaḷa" có nghĩa là trong hương thất được vua Pasenadi cho làm bằng cây salaḷa. "Do đó, đối với vị ấy" có nghĩa là do đã chứng đắc hai quả vị, do đã đoạn trừ dục tham thô thiển, nên vị Bhūjati ấy không có sự ưa thích nào ở cõi trời. Về câu "đã xuất khỏi định ấy do tiếng vành xe", những người không biết ý nghĩa ở đây có thể nghĩ rằng "sự xuất khỏi thiền định đã xảy ra do đối tượng quá mạnh". Bác bỏ điều đó, (chú giải) nói: "Này bạn, không nên nói rằng người nhập định nghe được âm thanh". Và với ý nghĩa rằng khi có sự va chạm của đối tượng thì cũng có thể có sự nắm bắt, nên đã nói "nghe". Người kia, không chấp nhận sự bác bỏ, chỉ dựa vào câu "đối với người nhập sơ thiền, tiếng động là cái gai", với ý nghĩ rằng tiếng động là cái gai đối với tất cả các tầng thiền, đã trích dẫn chính câu kinh này: "Chẳng phải Đức Thế Tôn... đã nói sao?". Ở đó, cũng như do sân tưởng đã được đoạn trừ tốt đẹp bằng cách tu tập đối trị thấy lỗi lầm, nên không có sự xuất khỏi thiền vô sắc ngay cả với âm thanh lớn; cũng vậy, do tất cả các tưởng thế gian đã được siêu việt hoàn toàn bằng đạo cao nhất qua cách tu tập đối trị thấy lỗi lầm như "sanh là đáng sợ, vô sanh là an ổn", nên không bao giờ có sự xuất khỏi quả định do sự đạt được đối tượng. Tuy nhiên, do sân tưởng không được đoạn trừ tốt đẹp, nên có sự xuất khỏi tất cả các thiền sắc. Nhưng sơ thiền không chịu đựng được cả âm thanh nhỏ, nên đối với người nhập thiền ấy, đã nói "tiếng động là cái gai". Nếu do sân tưởng đã được chế ngự mà không có sự xuất khỏi thiền vô sắc ngay cả với âm thanh lớn, thì huống chi là từ đạo và quả định. Do đó, (chú giải) nói "bởi tiếng vành xe" v.v... Và "bởi tiếng vành xe" này không phải là cách dụng cụ trong ý nghĩa nguyên nhân hay công cụ, mà là trong ý nghĩa đồng hành. Để chỉ rõ chính ý nghĩa này, (chú giải) đã nói "Nhưng Đức Thế Tôn..." v.v... Gopakavatthuvaṇṇanā Giải thích về câu chuyện Gopaka 353. Paripūrakārinīti paripuṇṇāni, parisuddhāni ca katvā rakkhitavatī. ‘‘Itthitta’’ntiādi tattha virajjanākāradassanaṃ. Dhitthibhāvaṃitthibhāvassa dhikkāro hetūti attho. Alanti paṭikkhepavacanaṃ, payojanaṃ natthīti attho. Virājetīti jigucchati. Etā sampattiyoti cakkavattisiriādikā etā yathāvuttasampattiyo. Tasmā pubbaparicayena upaṭṭhitanikantivasena. Upaṭṭhānasālanti sudhammadevasabhaṃ. 353. "Người làm cho viên mãn" có nghĩa là người đã giữ gìn (các giới) bằng cách làm cho chúng được trọn vẹn và trong sạch. "Nữ tánh" v.v... là sự chỉ ra cách thức nhàm chán ở đó. "Đáng khinh bỉ thay thân phận nữ nhân" có nghĩa là sự chê bai thân phận nữ nhân là nguyên nhân. "Thôi đủ rồi" là lời nói từ chối, có nghĩa là không có ích lợi gì. "Nhàm chán" có nghĩa là ghê tởm. "Những tài sản này" là những tài sản đã được nói đến như sự huy hoàng của Chuyển luân vương v.v... Do đó, do sự ham muốn đã khởi lên bởi sự quen thuộc từ trước. "Phòng hội họp" là thiện pháp thiên hội. Soti [Pg.252] gopakadevaputto. Vaṭṭetvā vaṭṭetvāti tomarādiṃ vattentena viya codanavacanaṃ parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā. Gāḷhaṃ vijjhitabbāti gāḷhataraṃ ghaṭṭetabbā. "Vị ấy" là thiên tử Gopaka. "Xoay đi xoay lại" có nghĩa là lặp đi lặp lại lời thúc giục, giống như người xoay cây lao v.v... "Nên được xuyên thủng mạnh mẽ" có nghĩa là nên được tác động mạnh mẽ hơn. Kuto mukhāti kuto pavattañāṇamukhā. Tenāha ‘‘aññavihitakā’’ti. Katapuññeti sammā katapuññe dhamme. Kuto mukhāti có nghĩa là: từ đâu là cửa ngõ của trí tuệ đã khởi sanh. Do vậy, ngài đã nói: ‘‘aññavihitakā’’. Katapuññeti là trong các pháp phước đã được làm một cách chân chánh. Dāyoti lābho. So hi dīyati tehi dātabbattā dāyo, yesaṃ dīyati, tehi laddhattā lābhoti ca vuccati. Saṅkhāre…pe… patiṭṭhahiṃsu katādhikārattā. Tattha tāvatiṃsabhavane ṭhitānaṃyeva nibbatto yathā sakkassa indasālaguhāyaṃ ṭhitasseva sakkattabhāvo. Dāyo là sự lợi lộc. Do được cho đi bởi những người ấy, vì là vật nên được cho đi nên (gọi là) dāyo (vật thừa tự), và do được nhận lãnh bởi những người mà vật ấy được cho đi, nên được gọi là lābho (sự lợi lộc). Saṅkhāre…pe… patiṭṭhahiṃsu (đã an trú trong các hành) là do đã có sự tạo tác tích lũy. Ở đó, sự thành tựu chỉ có đối với những vị đang trú ở cõi trời Ba Mươi Ba, giống như trạng thái làm trời Đế Thích chỉ có đối với vị trời Đế Thích đang trú trong hang Indasāla. Nikantiṃ tasmiṃ gandhabbakāye ālayaṃ samucchindituṃ na sakkonto. Không có khả năng đoạn trừ được nikantiṃ (sự ham muốn), tức là sự luyến ái ở trong thân gandhabba ấy. 354. Attanāva veditabboti attanāva adhigantvā veditabbo, na parappaccayikena. Tumhehi vuccamānānīti kevalaṃ tumhehi vuccamānāni. 354. Attanāva veditabboti có nghĩa là: cần phải được biết đến sau khi tự mình chứng ngộ, không phải do duyên người khác. Tumhehi vuccamānānīti là: chỉ được nói ra bởi các ngài. Viyāyāmāti vissaṭṭhaṃ vīriyaṃ santāne pavattema. Pakatiyāti rūpāvacarabhāvena, ‘‘anussara’’nti vā pāṭho. Viyāyāmāti là: chúng tôi làm cho năng lực đã được buông ra được khởi lên trong dòng tương tục. Pakatiyāti là: do trạng thái thuộc Sắc giới, hoặc bản văn là: ‘‘anussara’’nti (hãy tùy niệm). Kāmarāgo eva ‘‘chando rāgo chandarāgo’’tiādi pavattibhedena saṃyojanaṭṭhena ‘‘kāmarāgasaṃyojanānī’’ti, yogaganthādipavattiākārabhedena ‘‘kāmabandhanānī’’ti ca vutto. Pāpimayogānīti ettha pana sesayogaganthānampi vasena attho veditabbo. Chính dục tham, do sự khác biệt trong cách diễn tiến là: ‘‘chando rāgo chandarāgo’’tiādi (dục, tham, dục tham, v.v…), theo ý nghĩa là kiết sử, đã được gọi là ‘‘kāmarāgasaṃyojanānī’’ti (các kiết sử dục tham), và do sự khác biệt về phương diện diễn tiến của các ách buộc, các trói buộc, v.v… đã được gọi là ‘‘kāmabandhanānī’’ti (các trói buộc của dục). Còn ở đây, Pāpimayogānīti, ý nghĩa cần được hiểu theo phương diện của các ách buộc, các trói buộc còn lại. Duvidhānanti vatthukāmakilesakāmavasena duvidhānaṃ. Duvidhānanti là: của hai loại theo phương diện dục đối tượng và dục phiền não. ‘‘Ettha kiṃ, tattha ki’’nti ca padadvaye kinti nipātamattaṃ. Cātuddisabhāveti tesaṃ buddhādīnaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ catuddisayogyabhāve appaṭihaṭabhāve. Buddharatanañhi mahākāruṇikatāya, anāvaraṇañāṇatāya, paramasantuṭṭhatāya ca cātuddisaṃ, dhammaratanaṃ svākkhātatāya, saṅgharatanaṃ suppaṭipannatāya. Tenāha ‘‘sabbadisāsu asajjamāno’’ti. Và trong hai từ ‘‘Ettha kiṃ, tattha ki’’nti, kiṃ chỉ là tiểu từ. Cātuddisabhāveti là: trong trạng thái không bị ngăn ngại, trong trạng thái thích hợp với bốn phương của ba ngôi báu là đức Phật, v.v… của các ngài ấy. Thật vậy, Phật bảo là (thuộc về) bốn phương do lòng đại bi, do trí tuệ không bị che lấp, và do sự tri túc tột cùng; Pháp bảo là (thuộc về) bốn phương do đã được khéo thuyết giảng; Tăng bảo là (thuộc về) bốn phương do đã khéo thực hành. Do vậy, ngài đã nói: ‘‘sabbadisāsu asajjamāno’’ti (không bị dính mắc ở các phương). Majjhimassa paṭhamajjhānassa adhigatattā tāvadeva kāyaṃ brahmapurohitaṃ adhigantvā tāvadeva purimaṃ jhānasatiṃ paṭilabhitvā taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā orambhāgiyasaṃyojanasamucchindanena maggaphalavisesaṃ anāgāmiphalasaṅkhātaṃ visesaṃ ajjhagaṃsu adhigacchiṃsu. Keci pana ‘‘kāmāvacarattabhāvena [Pg.253] maggaphalāni adhigacchiṃsūti adhippāyena pañcamassa jhānassa anadhigatattā suddhāvāsesu na uppajjiṃsu, paṭhamajjhānalābhitāya pana brahmapurohitesu nibbattiṃsū’’ti vadanti. Do đã chứng đắc Sơ thiền bậc trung, sau khi chứng đắc thân Phạm Chúng Thiên ngay khi ấy, sau khi đạt lại được niệm của thiền trước đó ngay khi ấy, sau khi lấy thiền ấy làm nền tảng, sau khi đã phát triển tuệ quán, các vị ấy đã chứng đắc, đã đạt đến sự đặc biệt được gọi là quả vị Bất Lai, là sự đặc biệt của đạo và quả, bằng sự đoạn trừ các hạ phần kiết sử. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Với ý định rằng: ‘Các vị ấy đã chứng đắc đạo và quả với trạng thái hữu tình thuộc Dục giới,’ do không chứng đắc được Ngũ thiền nên các vị ấy đã không sanh khởi ở các cõi Tịnh Cư, tuy nhiên do là người đã đắc Sơ thiền nên các vị ấy đã thành tựu sự sanh khởi ở cõi Phạm Chúng Thiên.” Maghamāṇavavatthuvaṇṇanā Giải Thích Câu Chuyện Về Chàng Thanh Niên Magha 355. Visuddhoti visuddhaajjhāsayo, upanissayasampannoti adhippāyo. Gāmakammakaraṇaṭṭhānanti gāmikānaṃ upaṭṭhānaṭṭhānaṃ vadati. Tāvatakenevāti attanā sodhitaṭṭhāneva aññassa āgantvā avaṭṭhāneneva. Satiṃ paṭilabhitvāti ‘‘aho mayā katakammaṃ saphalaṃ jāta’’nti yoniso cittaṃ uppādetvā. 355. Visuddho là: có khuynh hướng trong sạch, ý nói là: người có đầy đủ cận y duyên. Gāmakammakaraṇaṭṭhānanti là nói đến nơi phục vụ của dân làng. Tāvatakeneva là: chỉ bằng việc người khác đến và đứng ở nơi đã được mình dọn dẹp sạch sẽ. Satiṃ paṭilabhitvāti là: sau khi làm cho tâm sanh khởi một cách như lý rằng: “Ồ! Việc làm đã được ta thực hiện đã trở thành có kết quả.” Pāsāṇeti maggamajjhe uccatarabhāvena ṭhitapāsāṇe. Uccāletvāti uddharitvā. Etassa saggassa gamanamagganti etassa candādīnaṃ uppattiṭṭhānabhūtassa saggassa gamanamaggaṃ puññakammaṃ. Pāsāṇe là: ở tảng đá đã nằm ở giữa đường với tình trạng cao hơn. Uccāletvāti là: sau khi đã nhấc lên. Etassa saggassa gamanamagganti là: việc làm phước đức, là con đường đi đến cõi trời này, cõi trời là nơi sanh khởi của mặt trăng, v.v… này. Sugativasena laddhabbaṃ, kahāpaṇañcāti kahāpaṇaṃ, daṇḍavasena laddhabbaṃ bali daṇḍabali. Gahapatikā kiṃ karissantīti gahapatikā nāma aṭavikā viya visamanissitā, te na kañci anatthaṃ karissanti, evaṃ tayā jānamānena kasmā mayhaṃ na kathitanti yadipi pubbe na kathitaṃ, etarahi pana bhayena kathitaṃ, mā mayhaṃ dosaṃ kareyyātha, ārocitakālato paṭṭhāya na mayhaṃ dosoti vadati. Vật cần phải được nhận lãnh theo phương diện là thiện thú, và kahāpaṇaṃ là đồng kahāpaṇa, thuế cống cần phải được nhận lãnh theo phương diện là hình phạt là thuế cống hình phạt. Gahapatikā kiṃ karissantīti là: các gia chủ, tên gọi là những người sống ở rừng sâu, nương tựa nơi hiểm trở, các người ấy sẽ không làm điều bất lợi nào cả. Do ông đã biết như vậy, tại sao đã không nói cho tôi? Mặc dù trước đây đã không nói, nhưng bây giờ đã nói do sợ hãi, mong các ngài đừng tạo ra lỗi lầm cho tôi. Kể từ lúc đã trình báo, lỗi không phải là của tôi, ông ấy nói (như vậy). Nibaddhanti ekantikaṃ. Nibaddhaṃ là: chắc chắn. Pisuṇesīti pisuṇakammamakāsi, tumhākaṃ antare mayhaṃ pesuññaṃ upasaṃharatīti attho. Puna aharaṇīyaṃ brahmadeyyaṃ katvā. Mayhampīti mayhampi atthāya maṃ uddissa puññakammaṃ karotha. Nīluppalaṃ nāma vikasamānaṃ udakato uggantvāva vikasati, evaṃ ahutvā antoudake pupphitaṃ nīluppalaṃ viya. Amhākaṃ panidaṃ puññakammaṃ bhavantarūpapattiyā vinā imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ detīti yojanā. Cintāmattakampīti domanassavasena cintāmattakampi. Pisuṇesīti là: đã làm việc nói đâm thọc, ý nói là: người ấy mang lời nói đâm thọc của tôi đến giữa các ông. Sau khi đã thực hiện sự cúng dường cao quý không thể mang đi lại được. Mayhampīti là: các người hãy làm việc phước đức nhắm đến tôi, vì lợi ích cho cả tôi nữa. Hoa sen xanh, tên gọi (là thế), khi đang nở thì trồi lên khỏi mặt nước rồi mới nở, không phải như vậy, giống như hoa sen xanh đã nở ở bên trong nước. Còn việc làm phước đức này của chúng tôi cho quả báo ngay trong chính kiếp sống này mà không có sự tái sanh ở kiếp sống khác, đây là sự liên kết (câu văn). Cintāmattakampīti là: ngay cả chỉ là sự suy nghĩ theo phương diện của sự ưu phiền. Pagevāti kālasseva, ativiya pātoti attho. Kaṇṇikūpaganti kaṇṇikayogyaṃ. Tacchetvā maṭṭhaṃ katvā kaṇṇikāya kattabbaṃ sabbaṃ niṭṭhapetvā. Tathā hi sā vatthena veṭhetvā ṭhapitā. Pagevāti là: vào lúc sáng sớm, ý nói là: rất sớm. Kaṇṇikūpaganti là: vật thích hợp làm nóc nhà. Sau khi đẽo gọt, sau khi làm cho nhẵn bóng, sau khi đã hoàn tất tất cả việc cần phải làm đối với nóc nhà. Bởi vì, vật ấy đã được đặt để sau khi được quấn bằng vải. Cayabandhanaṃ [Pg.254] sālāya adhiṭṭhānasajjanaṃ. Kaṇṇikamañcabandhanaṃ kaṇṇikārohanakāle āruhitvā avaṭṭhānaaṭṭakaraṇaṃ. Cayabandhanaṃ là việc chuẩn bị nền móng của ngôi nhà nghỉ. Kaṇṇikamañcabandhanaṃ là việc làm giàn giáo để đứng sau khi leo lên vào lúc dựng nóc nhà. Yassa atthate phalake yassa phalake atthateti yojanā. Yassa atthate phalake là: ở trên tấm ván nào đã được trải ra, đây là sự liên kết (câu văn). Avidūreti sālāya, koviḷārarukkhassa ca avidūre. Sabbajeṭṭhikāti sabbāsaṃ tassa bhariyānaṃ jeṭṭhikā sujātā. Avidūre là: không xa ngôi nhà nghỉ và không xa cây koviḷāra. Sabbajeṭṭhikāti là: Sujātā, người vợ lớn nhất trong tất cả các người vợ của ông ấy. Tassevāti sakkasseva. Santiketi samīpe santikāvacarā hutvā nibbattā. Dhajena saddhiṃ sahassayojaniko pāsādo. Tassevāti là: của chính trời Đế Thích. Santiketi là: đã sanh ra sau khi đã là người hầu cận ở gần. Lâu đài có một ngàn do-tuần cùng với lá cờ. Kakkaṭakavijjhanasūlasadisanti kakkaṭake gaṇhituṃ tassa bilapariyantassa vijjhanasūcisadisaṃ. Kakkaṭakavijjhanasūlasadisanti là: giống như cái kim đâm vào vành hang của con cua để bắt con cua. Maccharūpenāti matamaccharūpena. Osaratīti pilavanto gacchati. Tassāpi bakasakuṇikāya pañca vassasatāni āyu ahosi devanerayikānaṃ viya manussapetatiracchānānaṃ āyuno aparicchinnattā. Maccharūpenāti là: với hình dạng con cá chết. Osaratīti là: đi trong khi đang trôi nổi. Tuổi thọ của con chim diệc mái ấy cũng là năm trăm năm, do tuổi thọ của loài người, ngạ quỷ, và bàng sanh không được xác định rõ ràng giống như của chư thiên và chúng sanh địa ngục. Ukkuṭṭhimakāsīti uccāsaddamakāsi. Ukkuṭṭhimakāsīti là: đã tạo ra tiếng động lớn. Pubbasannivāsenāti purimajātīsu cirasannivāsena. Evañhi ekaccānaṃ diṭṭhamattenapi sineho uppajjati. Tenāha bhagavā – Pubbasannivāsenāti (do đã từng chung sống từ trước) là do đã từng chung sống lâu dài trong các kiếp trước. Thật vậy, đối với một số người, tình thương mến sanh khởi chỉ do việc trông thấy. Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng: ‘‘Pubbeva sannivāsena, paccuppannahitena vā; Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃva yathodake’’ti. (jā. 1.2.174); “Do đã từng chung sống từ trước, hoặc do lợi ích trong hiện tại; như thế, tình thương mến ấy được sanh ra, giống như hoa sen ở trong nước.” (jā. 1.2.174); Avasesesūti asure, sakkaṃ ṭhapetvā dvīsu devalokesu deveva sandhāya vadati. Avasesesūti (về các vị còn lại) là ngài nói đến các vị a-tu-la và các vị chư thiên ở hai cõi trời, ngoại trừ đức vua Sakka (Đế Thích). Atthanissitanti attano, paresañca atthameva hitameva nissitaṃ, taṃ pana hitaṃ sukhassa nidānanti āha ‘‘kāraṇanissita’’nti. Atthanissitanti (nương vào lợi ích) là nương vào chính lợi ích, chính sự tốt đẹp cho bản thân và cho người khác. Hơn nữa, sự tốt đẹp ấy là nhân của sự an lạc, nên ngài nói kāraṇanissitanti (nương vào nguyên nhân). Pañhaveyyākaraṇavaṇṇanā Chú giải về phần giải đáp câu hỏi 357. Kiṃsaṃyojanāti kīdisasaṃyojanā. Satte anatthe saṃyojenti bandhantīti saṃyojanānīti āha ‘‘kiṃbandhanā, kena bandhanena baddhā’’ti. Puthukāyāti bahū sattakāyāti āha ‘‘bahū janā’’ti. Veraṃ vuccati dosoti āha ‘‘averāti appaṭighā’’ti. Āvudhena [Pg.255] sarīre daṇḍo āvudhadaṇḍo, dhanassa dāpanatthena daṇḍo dhanadaṇḍo, tadubhayākaraṇena tato vinimutto adaṇḍo, sampattiharaṇato, saha anatthuppattito ca sapatto, paṭisattūti āha ‘‘asapattāti apaccatthikā’’ti. Byāpajjhaṃ vuccati cittadukkhaṃ, tabbirahitā abyāpajjhāti āha ‘‘vigatadomanassā’’ti. Pubbe ‘‘averā’’ti padena sambaddhāghātakābhāvo vutto. Tenāha ‘‘appaṭighā’’ti. ‘‘Averino’’ti pana imināpi kopamattassapi anuppādanaṃ. Tenāha ‘‘katthaci kopaṃ na uppādetvā’’ti. ‘‘Viharemū’’ti ca padaṃ purimapadehipi yojetabbaṃ ‘‘averā viharemū’’tiādinā. Ayañca averādibhāvo saṃvibhāgena pākaṭo hotīti dassetuṃ ‘‘accharāyā’’ti ādiṃ vatvā ‘‘iti ce nesaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Cittuppatti daḷhatarāpi hutvā pavattatīti dassetuṃ ‘‘dānaṃ datvā, pūjaṃ katvā ca patthayantī’’ti vuttaṃ. Iti ceti ce-saddo anvayasaṃsaggena parikappetīti āha ‘‘evañca nesa’’nti. 357. Kiṃsaṃyojanāti (sự trói buộc nào) là loại trói buộc nào. Do vì trói buộc, cột chặt chúng sanh vào điều bất lợi nên được gọi là các sự trói buộc, ngài nói kiṃbandhanā, kena bandhanena baddhā (sự ràng buộc nào, bị ràng buộc bởi sự ràng buộc nào). Puthukāyāti (nhóm chúng sanh đông đảo) là nhiều nhóm chúng sanh, ngài nói bahū janā (nhiều người). Oán thù được gọi là sân, nên ngài nói averāti appaṭighā (không oán thù là không có sự chống đối). Sự trừng phạt trên thân bằng khí giới là hình phạt bằng khí giới (āvudhadaṇḍo), sự trừng phạt bằng cách bắt phải nộp tài sản là hình phạt bằng tài sản (dhanadaṇḍo), do không thực hiện cả hai điều ấy nên được giải thoát khỏi điều ấy, là người không bị trừng phạt (adaṇḍo). Do vì đoạt lấy tài sản và do vì sự sanh khởi của điều bất lợi nên là kẻ thù (sapatto), là đối phương, ngài nói asapattāti apaccatthikā (không kẻ thù là không có đối phương). Sự phiền não được gọi là sự khổ tâm, người không có điều ấy là người không phiền não (abyāpajjhā), nên ngài nói vigatadomanassā (người đã đoạn trừ ưu phiền). Trước đây, với từ averā (không oán thù), sự không có người sát hại có liên quan đã được nói đến. Do đó, ngài nói appaṭighā (không có sự chống đối). Hơn nữa, với từ averino (những người không oán thù) này cũng là sự không làm sanh khởi dù chỉ là một chút tức giận. Do đó, ngài nói katthaci kopaṃ na uppādetvā (không làm sanh khởi sự tức giận ở bất cứ đâu). Và từ viharemū (mong rằng chúng tôi an trú) nên được kết hợp với các từ đứng trước, bắt đầu là averā viharemū (mong rằng chúng tôi an trú không oán thù). Và để chỉ ra rằng trạng thái không oán thù này v.v... trở nên rõ ràng qua sự chia sớt, sau khi nói accharāyā (búng ngón tay) v.v... câu iti ce nesaṃ hoti (nếu họ có ý nghĩ như vậy) đã được nói đến. Để chỉ ra rằng sự sanh khởi của tâm diễn tiến sau khi đã trở nên vững chắc hơn, câu dānaṃ datvā, pūjaṃ katvā ca patthayantī (sau khi bố thí, cúng dường, họ mong mỏi) đã được nói đến. Trong câu iti ce, từ ce (nếu) được giả định thông qua sự liên kết và kết nối, nên ngài nói evañca nesaṃ (và như vậy đối với họ). Yāya kāyaci paresaṃ sampattiyā khīyanaṃ usūyanaṃ asahanaṃ lakkhaṇaṃ etissāti parasampattikhīyanalakkhaṇā, yadaggena attasampattiyā parehi sādhāraṇabhāvaṃ asahanalakkhaṇaṃ, tadaggenassa ‘‘nigūhanalakkhaṇa’’ntipi vattabbaṃ. Tathā hissa porāṇā ‘‘mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu, mayhameva hotūti macchariya’’nti nibbacanaṃ vadanti. Abhidhamme ‘‘yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā’’tiādinā (dha. sa. 1126) nikkhepakaṇḍe, ‘‘yā etesu paresaṃ lābhādīsu kiṃ iminā imesa’’ntiādinā taṃsaṃvaṇṇanāyañca vuttāneva, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbānīti adhippāyo. Trạng thái nào có đặc tính là bực tức, ganh tỵ, không thể chịu đựng được đối với tài sản của người khác, trạng thái ấy có đặc tính bực tức đối với tài sản của người khác. Ở mức độ nào có đặc tính không thể chịu đựng được việc tài sản của mình trở thành của chung với người khác, ở mức độ ấy cũng nên được gọi là “có đặc tính che giấu.” Thật vậy, các vị xưa giải thích từ nguyên của nó rằng: “Mong rằng điều kỳ diệu này đừng thuộc về người khác, mong rằng nó chỉ thuộc về ta mà thôi, đó là sự bỏn xẻn (macchariya).” Trong tạng Vô Tỷ Pháp, ở phẩm Nikkhepakaṇḍa, bắt đầu bằng câu: “Sự ganh tỵ, tật đố nào đối với lợi lộc, sự tôn trọng, sự kính nể, sự quý mến, sự đảnh lễ, sự cúng dường của người khác...” (dha. sa. 1126), và trong phần chú giải về điều ấy, bắt đầu bằng câu: “Sự ganh tỵ nào đối với lợi lộc v.v... của người khác trong những trường hợp này, với ý nghĩ ‘điều này có ích gì cho họ’...” đã được nói đến. Do đó, ý nghĩa là nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến ở đó. Yasmā pana issāmacchariyāni bahvādīnavāni, tesaṃ vibhāvanā lokassa bahukārā, tasmā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1125) vibhāvitānampi tesaṃ diṭṭhadhammikepi samparāyike piādīnave dassento ‘‘āvāsamacchariyena panā’’tiādimāha. Etthāti etesu issāmacchariyesu, etesu vā āvāsamacchariyādīsu pañcasu macchariyesu. Saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvāva vicarati [Pg.256] tattha laggacittatāya, nihīnajjhāsayatāya ca. Mamāti mayā, ayameva vā pāṭho. Lohitampi mukhato uggacchati cittavighātena saṃtattahadayatāya. Kucchivirecanampi hoti atijalaggino. Añño vibhavapaṭivedhadhammo ariyānaṃyeva hoti, te ca taṃ na maccharāyanti macchariyassa sabbaso pahīnattā. Paṭivedhadhamme macchariyassa asambhavo evāti āha ‘‘pariyattidhammamacchariyena cā’’ti. Vaṇṇamacchariyena dubbaṇṇo, dhammamacchariyena eḷamūgo duppañño hoti. Hơn nữa, do vì sự ganh tỵ và bỏn xẻn có nhiều điều nguy hại, việc giải thích chúng có nhiều lợi ích cho thế gian, do đó, trong khi chỉ ra những điều nguy hại của chúng cả trong hiện tại lẫn trong tương lai, mặc dù chúng đã được giải thích trong Chú giải Vô Tỷ Pháp (dha. sa. aṭṭha. 1125), ngài đã nói bắt đầu bằng câu āvāsamacchariyena panā (hơn nữa, do sự bỏn xẻn về trú xứ). Ettha (ở đây) là trong những trường hợp ganh tỵ và bỏn xẻn này, hoặc trong năm loại bỏn xẻn này, bắt đầu bằng sự bỏn xẻn về trú xứ. Vị ấy đi lại với đống rác đội trên đầu, do tâm dính mắc vào đó và do có khuynh hướng thấp hèn. Mamāti (của tôi) là mayā (bởi tôi), hoặc đây chính là cách đọc. Máu cũng từ miệng trào ra do sự phiền não của tâm, do trái tim bị thiêu đốt. Bệnh tiêu chảy cũng xảy ra đối với người có hỏa giới quá mạnh. Pháp chứng ngộ sự vắng lặng khác chỉ thuộc về các bậc Thánh, và các vị ấy không bỏn xẻn về điều đó, do sự bỏn xẻn đã được đoạn trừ hoàn toàn. Sự bỏn xẻn đối với pháp chứng ngộ là không thể có, nên ngài nói pariyattidhammamacchariyena cā (và do sự bỏn xẻn về pháp học). Do bỏn xẻn về dung sắc nên có dung sắc xấu xí, do bỏn xẻn về pháp nên bị câm ngọng, trí tuệ thấp kém. ‘‘Apicā’’tiādi pañcannaṃ macchariyānaṃ vasena kammasarikkhakavipākadassanaṃ. Āvāsamacchariyena lohagehe paccati paresaṃ āvāsapaccayahitasukhanisedhanato. Kulamacchariyena appalābho hoti parehi kulesu laddhabbalābhanisedhanato, appalābhoti ca alābhoti attho. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati lābhahetu parehi laddhabbassa assādanisedhanato. Sabbathāpi nirassādo hi gūthanirayo. Vaṇṇo nāma na hotīti sarīravaṇṇo, guṇavaṇṇoti duvidhopi vaṇṇo nāmamattenapi na hoti, tattha tattha nibbattamāno virūpo eva hoti. Sampattinigūhanasabhāvena macchariyena virūpite santāne yebhuyyena guṇā patiṭṭhameva na labhanti, ye ca patiṭṭhaheyyuṃ, tesampi vasenassa vaṇṇo na bhaveyya. Te hi tassa loke rattiṃ khittā sarā viya na paññāyanti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye. Sotāpattimaggena pahīyati apāyagamanīyabhāvato. Verādīhi na parimuccantiyeva tapparimuccanāya icchāya appattabbattā jātiādidhammānaṃ sattānaṃ jātiādīhi viya. Bắt đầu bằng Apicā (hơn nữa) là sự trình bày về quả báo tương xứng với nghiệp theo năm loại bỏn xẻn. Do bỏn xẻn về trú xứ nên bị nấu trong nhà sắt, vì đã ngăn cản sự tốt đẹp và an lạc liên quan đến trú xứ của người khác. Do bỏn xẻn về gia đình nên ít có lợi lộc, vì đã ngăn cản lợi lộc mà người khác đáng được nhận trong các gia đình; và appalābho (ít lợi lộc) có nghĩa là alābho (không có lợi lộc). Do bỏn xẻn về lợi lộc nên sanh vào địa ngục phẩn uế, vì đã ngăn cản sự hưởng thụ những gì người khác đáng được nhận làm nhân của lợi lộc. Thật vậy, địa ngục phẩn uế hoàn toàn không có mùi vị. Vaṇṇo nāma na hoti (không có dung sắc) là dung sắc của thân thể và dung sắc của đức hạnh, cả hai loại dung sắc này đều không có dù chỉ trên danh nghĩa; sanh ra ở đâu cũng chỉ có hình dạng xấu xí. Trong dòng tâm thức bị làm cho xấu đi bởi sự bỏn xẻn có bản chất che giấu tài sản, các đức hạnh phần lớn không thể có chỗ đứng. Và nếu chúng có thể có chỗ đứng, thì dung sắc của người ấy cũng không thể có được nhờ vào chúng. Thật vậy, chúng không được nhận biết trong thế gian của người ấy, giống như những mũi tên được bắn vào ban đêm. Do bỏn xẻn về pháp (nên sanh vào) địa ngục tro nóng. (Sự bỏn xẻn) được đoạn trừ bởi đạo quả Tu-đà-hoàn, do nó có trạng thái dẫn đến cõi khổ. Họ không thể thoát khỏi oán thù v.v..., giống như các chúng sanh có bản chất phải sanh v.v... không thể thoát khỏi sự sanh v.v..., vì mong muốn thoát khỏi điều đó là không thể đạt được. Tiṇṇā mettha kaṅkhāti ma-kāro padasandhikaro. Etasmiṃ pañheti etasmiṃ ‘‘kiṃsaṃyojanā nu kho’’ti evaṃ ñātuṃ icchite atthe. Tumhākaṃ vacanaṃ sutvāti ‘‘issāmacchariyasaṃyojanā’’ti evaṃ pavattaṃ tumhākaṃ vissajjanavacanaṃ sutvā. Kaṅkhā tiṇṇāti yathāpucchite atthe saṃsayo tarito vigato desanānussaraṇamattena, na samucchedavasenāti āha ‘‘na maggavasenā’’tiādi. Ayampi kathaṃkathā vigatāti kaṅkhāya vigatattā eva tassā pavattiākāravisesabhūtā ‘‘idaṃ katha idaṃ katha’’nti ayampi kathaṃkathā vigatā apagatā. Tiṇṇā mettha kaṅkhāti: Âm ‘m’ là phụ âm nối âm. Etasmiṃ pañheti: Trong câu hỏi này, có nghĩa là trong vấn đề được mong muốn biết đến như là: “Vậy, các kiết sử là gì?”. Tumhākaṃ vacanaṃ sutvāti: Sau khi nghe lời nói của các ngài, có nghĩa là sau khi nghe lời giải đáp của các ngài đã được trình bày như là: “Các kiết sử là ganh tỵ và bỏn xẻn”. Kaṅkhā tiṇṇāti: Hoài nghi đã được vượt qua, có nghĩa là sự nghi ngờ về vấn đề đã được hỏi đã được vượt qua, đã được xua tan, chỉ bằng sự tùy niệm về lời dạy, chứ không phải bằng sự đoạn trừ. Do đó, có nói: “Không phải bằng phương tiện của đạo” v.v... Ayampi kathaṃkathā vigatāti: Sự phân vân này cũng đã được xua tan, có nghĩa là do hoài nghi đã được xua tan, nên cái cách thức biểu hiện đặc biệt của nó là “việc này thế nào, việc kia thế nào” cũng đã được xua tan, đã được loại bỏ. 358. Nidānādīni [Pg.257] mahānidānasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.95) vuttatthāneva. Piyānaṃ attano pariggahabhūtānaṃ sattasaṅkhārānaṃ parehi sādhāraṇabhāvāsahanavasena, nigūhanavasena ca pavattanato piyasattasaṅkhāranidānaṃ macchariyaṃ, appiyānaṃ pariggahabhūtānaṃ sattānaṃ, saṅkhārānañca asahanavasena pavattiyā appiyasattasaṅkhāranidānā issā. Yañhi kiñci appiyasambandhaṃ bhaddakampi taṃ kodhanassa appiyamevāti. Ubhayanti macchariyaṃ, issā cāti ubhayaṃ. Ubhayanidānanti piyanidānañceva appiyanidānañca. Piyāti iṭṭhā. Keḷāyitāti dhanāyitā. Mamāyitāti mamattaṃ katvā pariggahitā. Issaṃ karotīti ‘‘kiṃ imassa iminā’’ti tassa piyasattalābhāsahanavasena ussūyati, tameva piyasattaṃ yācito. Aho vatassāti sādhu vata assa. ‘‘Imassa puggalassa evarūpaṃ piyavatthu na bhaveyyā’’ti issaṃ karoti usūyaṃ uppādeti. Mamāyantāti keḷāyantā. Appiyeti appiye satte tesaṃ satāpato. Assāti puggalassa, yena te laddhā. Teti sattasaṅkhārā, sacepi amanāpā honti appiyehi samudāgatattā. Viparītavuttitāyāti ayāthāvagāhitāya. Ko añño evarūpassa lābhīti tena attānaṃ sambhāvento issaṃ vā karoti. Aññassa tādisaṃ uppajjamānampi ‘‘aho vatassa evarūpaṃ na bhaveyyā’’ti issaṃ vā karoti, ayañca nayo heṭṭhā vuttanayattā na gahito. 358. Các phần về nhân duyên v.v... có cùng ý nghĩa như đã được nói trong phần chú giải kinh Đại Duyên (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.95). Bỏn xẻn có chúng sanh và các pháp hữu vi khả ái làm nhân duyên, vì nó khởi lên do không thể chịu đựng được việc các chúng sanh và các pháp hữu vi khả ái, vốn là sở hữu của mình, lại trở thành của chung với người khác, và do có khuynh hướng che giấu. Ganh tỵ có chúng sanh và các pháp hữu vi không khả ái làm nhân duyên, vì nó khởi lên do không thể chịu đựng được các chúng sanh và các pháp hữu vi không khả ái. Thật vậy, bất cứ điều gì liên quan đến điều không khả ái, dù là tốt đẹp, đối với người hay sân hận thì cũng đều là không khả ái. Ubhayaṃ (cả hai) là bỏn xẻn và ganh tỵ. Ubhayanidānaṃ (cả hai nhân duyên) là nhân duyên khả ái và nhân duyên không khả ái. Piyā là đáng ưa thích. Keḷāyitā là được quý mến. Mamāyitā là được nắm giữ, xem là của ta. Issaṃ karoti (tạo ra sự ganh tỵ) là người ấy đố kỵ do không thể chịu đựng được việc người khác có được chúng sanh khả ái, nghĩ rằng: “Việc này thì có ích gì cho nó?”, hoặc khi bị hỏi xin chính chúng sanh khả ái ấy. Aho vatassā (Ôi, ước gì cho người ấy) là ước gì cho người ấy được tốt lành. Người ấy tạo ra sự ganh tỵ, sanh khởi lòng đố kỵ, nghĩ rằng: “Mong rằng người này đừng có được vật khả ái như vậy”. Mamāyantā là quý mến. Appiye là đối với các chúng sanh không khả ái, do sự phiền não của họ. Assā là của người đã có được chúng. Te là những chúng sanh và các pháp hữu vi ấy, dù chúng không đáng ưa thích, vì chúng đến từ những điều không đáng ưa thích. Viparītavuttitāyā là do sự hiểu biết sai lệch. Người ấy có thể sanh lòng ganh tỵ khi tự tôn vinh mình, nghĩ rằng: “Ai khác có được lợi lộc như thế này?”. Hoặc khi điều tương tự sanh khởi cho người khác, người ấy cũng sanh lòng ganh tỵ, nghĩ rằng: “Ôi, mong rằng người ấy đừng có được thứ như vậy”. Phương pháp này không được đề cập ở đây vì đã được nói ở phần dưới. Vatthukāmānaṃ pariyesanavasena pavatto chando pariyesanachando. Paṭilābhapaccayo chando paṭilābhachando. Paribhuñjanavasena pavatto chando paribhogachando. Paṭiladdhānaṃ sannidhāpanavasena, saṅgopanavasena ca pavatto chando sannidhichando. Diṭṭhadhammikameva payojanaṃ cintetvā vissajjanavasena pavatto chando vissajjanachando. Tenāha ‘‘katamo’’tiādi. Dục khởi lên do sự tìm cầu các dục vọng về vật chất là dục tìm cầu. Dục là điều kiện cho sự thành tựu là dục thành tựu. Dục khởi lên do sự hưởng thụ là dục hưởng thụ. Dục khởi lên do sự cất giữ và bảo vệ những gì đã đạt được là dục cất giữ. Dục khởi lên do sự cho đi sau khi chỉ suy xét đến lợi ích trong hiện tại là dục cho đi. Do đó, có nói: “Cái nào?” v.v... Ayaṃ pañcavidhopi atthato taṇhāyanamevāti āha ‘‘taṇhāmattamevā’’ti. Năm loại này, về mặt ý nghĩa, thực chất chỉ là ái. Do đó, có nói: “Chỉ là ái mà thôi”. Evaṃ vutto ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti evaṃ mahānidānasutte (dī. ni. 2.103) vutto vinicchayavitakko vitakko nāma, na yo koci vitakko. Idāni yathāvuttaṃ [Pg.258] vinicchayavitakkaṃ atthuddhāranayena nīharitvā dassetuṃ ‘‘vinicchayo’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhasatanti aṭṭhādhikaṃ sataṃ, tañca kho taṇhāvicaritānaṃ sataṃ, na yassa kassacīti dassetuṃ ‘‘taṇhāvicarita’’nti vuttaṃ. Taṇhāvinicchayo nāma taṇhāya vasena vakkhamānanayena ārammaṇassa vinicchinanato. Diṭṭhidassanavasena ‘‘idameva saccaṃ, moghaṃ añña’’nti vinicchinanato diṭṭhivinicchayo nāma. Iṭṭhaṃ paṇītaṃ, aniṭṭhaṃ appaṇītaṃ, piyāyitabbaṃ piyaṃ, appiyāyitabbaṃ appiyaṃ, tesaṃ vavatthānaṃ taṇhāvasena na hoti. Taṇhāvasena hi ekacco kiñci vatthuṃ paṇītaṃ maññati, ekacco hīnaṃ, ekacco piyāyati, ekacco nappiyāyati. Tenāha ‘‘tadeva hī’’tiādi. ‘‘Dassāmī’’ti idaṃ vissajjanachande vuttanayena ceva vaṭṭūpanissayadānavasena ca veditabbaṃ. Tampi hi taṇhāchandahetukanti. Khi được nói như vậy, tầm quyết đoán được đề cập trong kinh Đại Duyên (Dī. Ni. 2.103) là “sự quyết đoán duyên vào lợi lộc”, chứ không phải bất kỳ tầm nào. Bây giờ, để trình bày tầm quyết đoán đã nói trên bằng cách rút ra ý nghĩa của nó, đoạn bắt đầu bằng “sự quyết đoán” v.v... đã được nói đến. Aṭṭhasataṃ (một trăm lẻ tám) là một trăm cộng với tám, và đó là một trăm hành tướng của ái, để chỉ ra rằng không phải của bất kỳ ai khác, nên đã nói là “hành tướng của ái”. Sự quyết đoán do ái là do sự quyết định đối tượng theo cách của ái, theo phương pháp sẽ được giải thích. Sự quyết đoán do tà kiến là do sự quyết định theo cách của tà kiến rằng “chỉ có điều này là thật, điều khác là vô ích”. Sự xác định điều gì là đáng ưa thích, cao quý; không đáng ưa thích, thấp kém; đáng yêu, không đáng yêu, không phải là không do ái. Thật vậy, do ái, có người cho rằng một vật là cao quý, người khác lại cho là thấp kém; có người yêu thích, người khác lại không yêu thích. Do đó, có nói: “Chính vật ấy...” v.v... Câu “Tôi sẽ cho” này nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong phần dục cho đi và theo nghĩa là sự bố thí làm duyên cho vòng luân hồi. Vì điều đó cũng có ái và dục làm nhân. Yattha sayaṃ uppajjanti, taṃ santānaṃ saṃsāre papañcenti vitthārayantīti papañcā. Yassa ca uppannā, taṃ ‘‘ratto’’ti vā ‘‘satto’’ti vā ‘‘micchābhiniviṭṭho’’ti vā papañcenti byañjentīti papañcā. Yasmā taṇhādiṭṭhiyo adhimattā hutvā pavattamānā taṃsamaṅgīpuggalaṃ pamattākāraṃ pāpenti, māno pana jātimadādi vasena mattākārampi, tasmā ‘‘mattapamattākārapāpanaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Saṅkhā vuccati koṭṭhāso bhāgaso saṅkhāyati upaṭṭhātīti. Yasmā papañcasaññā taṃtaṃdvāravasena, ārammaṇavasena ca bhāgaso vitakkassa paccayā honti, na kevalā, tasmā papañcasaññāsaṅkhānidāno vitakko vutto, papañcasaññānaṃ vā anekabhedabhinnattā taṃsamudāyo ‘‘papañcasaññāsaṅkhā’’ti vutto. Papañcasaññāsaṅkhāggahaṇena ca anavaseso dukkhasamudayo vutto taṃtaṃ nimittattā vaṭṭadukkhassāti. Nơi nào chúng tự sanh khởi, chúng làm lan rộng, kéo dài dòng tương tục ấy trong vòng luân hồi, nên gọi là hý luận (papañcā). Và đối với người nào chúng đã sanh khởi, chúng làm lan rộng, biểu hiện người đó là “người tham ái”, “người chấp thủ”, hoặc “người có tà kiến”, nên gọi là hý luận. Bởi vì ái và tà kiến, khi trở nên thái quá, sẽ dẫn dắt người có chúng đến trạng thái phóng dật; còn ngã mạn, qua sự kiêu mạn về dòng dõi v.v..., cũng dẫn đến trạng thái say đắm. Do đó, có nói: “với ý nghĩa dẫn đến trạng thái say đắm và phóng dật”. Saṅkhā được gọi là phần, bộ phận; nó được đếm, hiện ra từng phần. Bởi vì các tưởng hý luận, thông qua các căn và các trần tương ứng, là điều kiện cho tầm theo từng phần, chứ không phải toàn bộ, do đó tầm được nói là có các loại tưởng hý luận làm nhân duyên. Hoặc, vì các tưởng hý luận được chia thành nhiều loại khác nhau, nên tập hợp của chúng được gọi là “các loại tưởng hý luận”. Và bằng việc nắm bắt các loại tưởng hý luận, toàn bộ nguồn gốc của khổ đã được đề cập, vì chúng là những tướng tương ứng của khổ trong vòng luân hồi. Yo nirodho vūpasamoti nirodhasaccamāha. Tassa sāruppanti tassa papañcasaññāsaṅkhāya nirodhassa vūpasamassa adhigamupāyatāya sāruppaṃ anucchavikaṃ, etena vipassanaṃ vadati. Tattha yathāvuttanirodhe ārammaṇakaraṇavasena gacchati pavattatīti tatthagāminī, etena maggaṃ. Tenāha ‘‘saha vipassanāya maggaṃ pucchatī’’ti. Sự đoạn diệt nào là sự lắng dịu, (điều ấy) được gọi là Diệt đế. Thích hợp với điều ấy có nghĩa là: thích hợp, tương xứng với phương tiện chứng đắc sự lắng dịu của sự đoạn diệt các hý luận tưởng và số; bằng điều này, ngài nói đến tuệ quán. Đi đến đó có nghĩa là đi đến, diễn tiến theo cách lấy sự đoạn diệt đã được nói như trên làm đối tượng; bằng điều này, (ngài nói đến) đạo. Do đó, ngài nói: ‘Hỏi về đạo cùng với tuệ quán’. Vedanākammaṭṭhānavaṇṇanā Giải thích về Đề mục Thọ 359. Pucchitameva kathitaṃ. Yasmā sakkena devānaṃ indena papañcasaññāsaṅkhānirodhagāminipaṭipadā pucchitāva, bhagavā ca tadadhigamupāyaṃ arūpakammaṭṭhānaṃ tassa [Pg.259] ajjhāsayavasena vedanāmukhena kathento tisso vedanā ārabhi, iti pucchitameva kathentena pucchānusandhivasena sānusandhimeva ca kathitaṃ. Na hi buddhānaṃ ananusandhikā kathā nāma atthi. Idānissa vedanāmukhena arūpakammaṭṭhānasseva kathane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘devatānañhī’’tiādi vuttaṃ. Karajakāyassa sukhumatāvacaneneva accantamudusukhumālabhāvāpi vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. Kammajanti kammajatejaṃ. Tassa balavabhāvo uḷārapuññakammanibbattattā, ativiya garumadhurasiniddhasuddhāhārajīraṇato ca. Ekāhārampīti ekāhāravārampi. ‘‘Vilīyantī’’ti etena karajakāyassa mandatāya kammajatejassa balavabhāvena āhāravelātikkamena nesaṃ balavatī dukkhavedanā uppajjamānā supākaṭā hotīti dasseti. Nidassanamattañcetaṃ, sukhavedanāpi pana nesaṃ uḷārapaṇītesu ārammaṇesu uparūpari aniggahaṇavasena pavattamānā supākaṭā hutvā upaṭṭhātiyeva. Upekkhāpi tesaṃ kadāci uppajjamānā santapaṇītarūpā eva iṭṭhamajjhatte eva ārammaṇe pavattanato. Tenevāha ‘‘tasmā’’tiādi. 359. Chính điều đã được hỏi đã được nói đến. Bởi vì con đường thực hành đưa đến sự đoạn diệt các hý luận tưởng và số đã được vua chư thiên Sakka hỏi, và Đức Thế Tôn, khi nói về phương tiện chứng đắc điều ấy là đề mục vô sắc theo khuynh hướng của vị ấy qua ngõ thọ, đã bắt đầu với ba loại thọ. Như vậy, do nói về chính điều đã được hỏi, nên đã được nói một cách có liên kết, theo sự liên kết của câu hỏi. Vì rằng, không có bài pháp nào của các Đức Phật mà không có sự liên kết. Bây giờ, để chỉ ra lý do cho việc nói về chính đề mục vô sắc qua ngõ thọ, câu ‘Vì rằng đối với các vị trời’ v.v... đã được nói. Nên hiểu rằng, chỉ bằng lời nói về sự vi tế của thân do nghiệp sanh, trạng thái vô cùng mềm mại, vi tế, và mỏng manh cũng đã được nói đến. Nhiệt do nghiệp sanh có nghĩa là lửa do nghiệp sanh. Trạng thái mạnh mẽ của nó là do được tạo ra bởi nghiệp phước thù thắng, và do sự tiêu hóa các vật thực vô cùng nặng, ngọt, béo, và tinh khiết. Ngay cả một bữa ăn có nghĩa là ngay cả một lần ăn. Bằng từ ‘bị tan rã’, ngài chỉ ra rằng do sự yếu ớt của thân do nghiệp sanh, do sự mạnh mẽ của lửa do nghiệp sanh, và do việc bỏ lỡ giờ ăn, khổ thọ mãnh liệt khởi lên nơi họ trở nên rất rõ ràng. Và đây chỉ là một ví dụ. Hơn nữa, lạc thọ của họ, khi diễn tiến liên tục không bị kiềm chế trong các đối tượng thù thắng và cao quý, cũng trở nên rất rõ ràng và hiện khởi. Cả xả thọ của họ, đôi khi khởi lên, cũng có dạng thanh tịnh và cao quý, do diễn tiến trong đối tượng chỉ là khả hỷ và trung tính. Chính vì thế, ngài đã nói ‘Do đó’ v.v... Rūpakammaṭṭhānanti rūpapariggahaṃ, rūpamukhena vipassanābhinivesanti attho. Arūpakammaṭṭhānanti etthāpi eseva nayo. Tattha rūpakammaṭṭhānena samathābhinivesopi saṅgayhati, vipassanābhiniveso pana idhādhippetoti dassento ‘‘rūpapariggaho arūpapariggahotipi etadeva vuccatī’’ti āha. Catudhātuvavatthānanti ettha yebhuyyena catudhātuvavatthānaṃ vitthārento rūpakammaṭṭhānaṃ kathetīti adhippāyo. Rūpakammaṭṭhānaṃ dassetvāva katheti ‘‘evaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ vuccamānaṃ suṭṭhu vibhūtaṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhātī’’ti. ‘‘Etena idhāpi rūpakammaṭṭhānaṃ ekadesena vibhāvitamevā’’ti vadanti. Đề mục sắc có nghĩa là sự nắm bắt sắc, nghĩa là sự chuyên tâm vào tuệ quán qua ngõ sắc. Đối với đề mục vô sắc, phương pháp cũng tương tự. Trong đó, sự chuyên tâm vào thiền chỉ cũng được bao gồm bởi đề mục sắc, nhưng để chỉ ra rằng sự chuyên tâm vào tuệ quán được chủ ý ở đây, ngài nói: ‘Sự nắm bắt sắc và sự nắm bắt vô sắc cũng được gọi là chính điều này’. Ở đây, trong câu ‘sự xác định tứ đại’, ý muốn nói rằng ngài nói về đề mục sắc bằng cách giải thích chi tiết về sự xác định tứ đại một cách tổng quát. Sau khi đã chỉ ra đề mục sắc, ngài nói: ‘Như vậy, khi đề mục sắc được nói đến, nó hiện khởi một cách rất rõ ràng, hiển nhiên’. Họ nói: ‘Bằng cách này, ở đây đề mục sắc cũng đã được giải thích một phần’. Kāmañcettha vedanāvasena arūpakammaṭṭhānaṃ āgataṃ, tadaññadhammavasenapi arūpakammaṭṭhānaṃ labbhatīti taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘tividho hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhinivesoti anuppaveso, ārambhoti attho. Ārambhe eva hi ayaṃ vibhāgo, sammasanaṃ pana anavasesatova dhamme pariggahetvā pavattatīti. ‘‘Pariggahite rūpakammaṭṭhāne’’ti idaṃ rūpamukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ, arūpamukhena pana vipassanābhiniveso yebhuyyena samathayānikassa icchitabbo, so ca [Pg.260] paṭhamaṃ jhānaṅgāni pariggahetvā tato paraṃ sesadhamme pariggaṇhāti. Paṭhamābhinipātoti sabbe cetasikā cittāyattā cittakiriyābhāvena vuccantīti phasso cittassa paṭhamābhinipāto vutto. Taṃ ārammaṇanti yathāpariggahitaṃ rūpakammaṭṭhānasaññitaṃ ārammaṇaṃ. Uppannaphasso puggalo, cittacetasikarāsi vā ārammaṇena phuṭṭho phassasahajātāya vedanāya taṃsamakālameva vedeti, phasso pana obhāsassa viya padīpo vedanādīnaṃ paccayaviseso hotīti purimakālo viya vuccati, yā tassa ārammaṇābhiniropanalakkhaṇatā vuccati. Phusantoti ārammaṇassa phusanākārena. Ayañhi arūpadhammattā ekadesena anallīyamānopi rūpaṃ viya cakkhuṃ, saddo viya ca sotaṃ, cittaṃ, ārammaṇañca phusanto viya, saṅghaṭṭento viya ca pavattatīti. Tathā hesa ‘‘saṅghaṭṭanaraso’’ti vuccati. Mặc dù ở đây đề mục vô sắc đã đến theo cách của thọ, nhưng để chỉ ra rằng đề mục vô sắc cũng có thể đạt được theo cách của các pháp khác, câu ‘Vì rằng có ba loại’ v.v... đã được nói để trình bày sự phân chia ấy. Trong đó, sự chuyên tâm có nghĩa là sự đi vào, nghĩa là sự bắt đầu. Sự phân chia này chỉ có ở lúc bắt đầu, còn sự quán xét thì diễn tiến bằng cách nắm bắt tất cả các pháp không sót lại. Câu ‘khi đề mục sắc đã được nắm bắt’ này được nói liên quan đến sự chuyên tâm vào tuệ quán qua ngõ sắc. Còn sự chuyên tâm vào tuệ quán qua ngõ vô sắc thì thường được mong muốn đối với người có thiền chỉ là cỗ xe; và vị ấy trước tiên nắm bắt các chi thiền, sau đó nắm bắt các pháp còn lại. Sự va chạm đầu tiên: vì tất cả các tâm sở đều phụ thuộc vào tâm và được gọi là hành động của tâm, nên xúc được gọi là sự va chạm đầu tiên của tâm. Đối tượng ấy có nghĩa là đối tượng được gọi là đề mục sắc đã được nắm bắt như thế. Người có xúc đã sanh khởi, hoặc khối tâm và tâm sở, khi đã được chạm bởi đối tượng, liền cảm thọ ngay lúc đó bằng thọ đồng sanh với xúc. Tuy nhiên, xúc là một duyên đặc biệt cho thọ v.v..., giống như ngọn đèn đối với ánh sáng, nên được nói như là thời điểm trước, điều mà được gọi là đặc tính hướng tâm đến đối tượng của nó. Chạm vào có nghĩa là theo cách chạm vào đối tượng. Vì rằng, pháp này, do là pháp vô sắc, mặc dù không dính vào một phần, nhưng nó diễn tiến như thể đang chạm vào, như thể đang va chạm với tâm và đối tượng, giống như sắc đối với mắt, và giống như âm thanh đối với tai. Do đó, nó được gọi là ‘có sự va chạm là phận sự’. Ārammaṇaṃ anubhavantīti issaravatāya visavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasaṃ saṃvedentī. Phassādīnañhi sampayuttadhammānaṃ ārammaṇe ekadeseneva pavatti phusanādimattabhāvato, vedanāya pana iṭṭhākārasambhogādivasena pavattanato ārammaṇe nippadesato pavatti. Phusanādibhāvena hi ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavanaṃ, vedayitabhāvena gahaṇaṃ yathākāmaṃ sabbānubhavanaṃ, evaṃsabhāvāneva tāni gahaṇānīti na vedanāya viya phassādīnampi yathā sakakiccakaraṇena sāmibhāvānubhavanaṃ codetabbaṃ. Vijānantanti paricchindanavasena visesato jānantaṃ. Viññāṇañhi minitabbavatthuṃ nāḷiyā minanto puriso viya ārammaṇaṃ paricchijja vibhāventaṃ pavattati, na saññā viya sañjānanamattaṃ hutvā. Tathā hi anena kadāci lakkhaṇattayavibhāvanāpi hoti, imesaṃ pana phassādīnaṃ tassa tassa pākaṭabhāvo paccayavisesasiddhassa pubbabhāgassa vasena veditabbo. Cảm thọ đối tượng (anubhavantīti) có nghĩa là cảm nhận hương vị của đối tượng với tư cách là chủ thể, là người có quyền lực, là người làm chủ. Bởi vì đối với các pháp tương ưng như xúc v.v..., sự sanh khởi ở trong đối tượng chỉ là một phần do bản chất chỉ là sự xúc chạm v.v...; còn đối với thọ, do sự sanh khởi theo cách thức hưởng thụ trạng thái khả ái v.v... nên sự sanh khởi ở trong đối tượng là toàn phần. Thật vậy, sự nắm bắt đối tượng bằng bản chất xúc chạm v.v... là sự cảm thọ một phần; sự nắm bắt bằng bản chất cảm giác là sự cảm thọ toàn phần theo ý muốn. Do các sự nắm bắt ấy có tự tánh như vậy, nên không thể chất vấn rằng sự cảm thọ với tư cách làm chủ bằng cách thực hiện phận sự riêng của mình đối với xúc v.v... cũng giống như đối với thọ. Biết rõ (vijānantanti) là biết một cách đặc biệt theo cách thức xác định. Thật vậy, thức sanh khởi phân chia và xác định đối tượng giống như người đàn ông dùng ống đong để đo vật cần được đo, chứ không phải chỉ là sự ghi nhận giống như tưởng. Thật vậy, đôi khi nhờ thức này mà có sự phân tích tam tướng. Còn đối với các pháp này là xúc v.v..., sự biểu hiện rõ ràng của mỗi pháp nên được hiểu là tùy thuộc vào phần trước đã được thành tựu do duyên đặc biệt. Evaṃ tassa tasseva pākaṭabhāvepi ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46; paṭi. ma. 1.3), ‘‘sabbañca kho, bhikkhave, abhijāna’’nti (saṃ. ni. 4.27) ca evamādi vacanato sabbe sammasanupagā dhammā pariggahetabbāti dassento ‘‘tattha yassā’’tiādimāha. Tattha phassapañcamakeyevāti avadhāraṇaṃ tadantogadhattā taggahaṇeneva gahitattā catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ. Phassapañcamakaggahaṇañhi tassa sabbassa sabbacittuppādasādhāraṇabhāvato[Pg.261]. Tattha ca phassacetanāggahaṇena sabbasaṅkhārakkhandhadhammasaṅgaho cetanappadhānattā tesaṃ. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhaṅge ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā (vibha. 21) cetanāva vibhattā, itare pana khandhā sarūpeneva gahitā. Mặc dù sự biểu hiện rõ ràng của mỗi pháp là như vậy, để chỉ ra rằng tất cả các pháp thích hợp cho sự quán xét cần phải được nắm bắt, theo như các câu nói v.v... là: ‘Này các Tỳ khưu, tất cả cần được thắng tri’ và ‘Này các Tỳ khưu, Ta thắng tri tất cả,’ (ngài Vô Úy) đã nói câu ‘tattha yassā’ (trong đó, của pháp nào) v.v... Ở đây, sự xác định ‘chỉ có năm pháp lấy xúc làm thứ năm’ là vì bốn vô sắc uẩn đã được bao gồm trong đó, đã được nắm bắt bằng chính sự nắm bắt ấy. Bởi vì sự nắm bắt năm pháp lấy xúc làm thứ năm là do tất cả chúng đều là pháp phổ thông cho tất cả các sự sanh khởi của tâm. Và trong đó, do sự nắm bắt xúc và tư nên có sự bao gồm tất cả các pháp thuộc hành uẩn, vì tư là pháp chủ đạo của chúng. Thật vậy, trong phần Phân Tích Hành Uẩn thuộc Suttantabhājanīya, chỉ có tư được phân tích qua câu ‘tư sanh từ nhãn xúc’ v.v..., còn các uẩn khác thì được đề cập bằng chính thuật ngữ của chúng. Vatthunissitāti ettha vatthu-saddo karajakāyavisayo, na chabbatthuvisayoti. Kathamidaṃ viññāyatīti āha ‘‘yaṃ sandhāya vutta’’nti. Kattha pana vuttaṃ? Sāmaññaphalasutte. Soti karajakāyo. ‘‘Pañcakkhandhavinimuttaṃ nāmarūpaṃ natthī’’ti idaṃ adhikāravasena vuttaṃ. Aññathā hi khandhavinimuttampi nāmaṃ atthevāti. Avijjādihetukāti avijjātaṇhupādānādihetukā. ‘‘Vipassanāpaṭipāṭiyā aniccaṃ dukkhaṃ anattāti sammasanto vicaratī’’ti iminā balavavipassanaṃ vatvā puna tassa ussukkāpanaṃ, visesādhigamañca dassento ‘‘so’’tiādimāha. Trong câu ‘nương vào vật (vatthunissitaṃ),’ ở đây từ ‘vật’ có nghĩa là thân do nghiệp tạo, chứ không có nghĩa là sáu vật. Làm thế nào để biết được điều này? (Ngài Vô Úy) đã nói: ‘ám chỉ đến điều đã được nói.’ Nhưng đã được nói ở đâu? Trong kinh Sa Môn Quả. ‘Nó’ (so) tức là thân do nghiệp tạo. Câu ‘không có danh sắc nào thoát khỏi năm uẩn’ này được nói theo chủ đề đang bàn. Bởi vì nếu không thì cũng có danh pháp thoát khỏi các uẩn. Do vô minh v.v... làm nhân (avijjādihetukā) có nghĩa là do vô minh, ái, thủ v.v... làm nhân. Sau khi nói về tuệ quán mạnh mẽ bằng câu ‘vị ấy sống quán xét vô thường, khổ, vô ngã theo trình tự của tuệ quán,’ để chỉ ra sự nỗ lực và sự chứng đắc đặc biệt của vị ấy, (ngài Vô Úy) lại nói câu ‘vị ấy’ (so) v.v... Idhāti imasmiṃ sakkapañhasutte. Vedanāvasena cettha arūpakammaṭṭhānakathane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Yathāvuttesu ca tīsu kammaṭṭhānābhinivesesu vedanāvasena kammaṭṭhānābhiniveso sukaro vedanānaṃ vibhūtabhāvatoti dassetuṃ ‘‘phassavasena hī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Na pākaṭaṃ hotī’’ti idaṃ sakkapamukhānaṃ tesaṃ devānaṃ yathā vedanā vibhūtā hutvā upaṭṭhāti, na evaṃ itaradvayanti katvā vuttaṃ. Vedanāya eva ca nesaṃ vibhūtabhāvo vedanāmukhenevettha bhagavatā desanāya āraddhattā. ‘‘Vedanānaṃ uppattiyā pākaṭatāyā’’ti idaṃ sukhadukkhavedanānaṃ vasena vuttaṃ. Tāsañhi pavatti oḷārikā, na itarāya. Tadubhayaggahaṇamukhena vā gahetabbattā itarāyapi pavatti viññūnaṃ pākaṭā evāti sukhadukkhavedanānañhī’’ti visesaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yadā sukhaṃ uppajjatī’’tiādi sukhavedanāya pākaṭabhāvavibhāvanaṃ, tayidaṃ asamāhitabhūmivasena veditabbaṃ. Tattha ‘‘sakalaṃ sarīraṃ kho bhante’’ntiādinā kāmaṃ pavattioḷārikatāya avūpasantasabhāvametaṃ sukhaṃ, sātalakkhaṇatāya pana sampayuttadhamme, nissayañca anuggaṇhantameva pavattatīti dasseti. ‘‘Yadā dukkhaṃ uppajjatī’’tiādīsu vuttavipariyāyena attho veditabbo. ‘Ở đây’ (idha) có nghĩa là trong kinh Đế Thích Vấn này. Và ở đây, lý do cho việc thuyết giảng về đề mục thiền vô sắc theo phương diện thọ cũng chính là phương pháp đã được nói ở dưới. Và để chỉ ra rằng trong ba sự chuyên tâm vào đề mục thiền đã được nói, sự chuyên tâm vào đề mục thiền theo phương diện thọ là dễ dàng vì các cảm thọ có bản chất hiển nhiên, câu ‘bởi vì theo phương diện xúc’ v.v... đã được nói. Câu ‘không được rõ ràng’ này được nói với ý rằng đối với các vị trời ấy do Đế Thích dẫn đầu, thọ hiện khởi một cách hiển nhiên, nhưng hai pháp kia thì không như vậy. Và sự hiển nhiên của thọ đối với họ là do ở đây Đức Thế Tôn đã bắt đầu bài pháp thoại bằng cách lấy thọ làm đầu mối. Câu ‘do sự rõ ràng trong việc sanh khởi của các cảm thọ’ này được nói theo phương diện lạc thọ và khổ thọ. Bởi vì sự diễn tiến của chúng thì thô thiển, không phải của thọ kia (tức xả thọ). Hoặc nên xem sự đề cập đặc biệt ‘bởi vì của lạc thọ và khổ thọ’ là vì sự diễn tiến của thọ kia (xả thọ) cũng rõ ràng đối với bậc trí do nó được nắm bắt thông qua việc nắm bắt cả hai thọ ấy. Câu ‘khi lạc sanh khởi’ v.v... là sự giải thích về bản chất hiển nhiên của lạc thọ, và điều này nên được hiểu theo phương diện của cảnh giới không có định. Ở đây, qua câu ‘Bạch ngài, toàn thân...’ v.v..., (kinh) chỉ ra rằng mặc dù lạc này có tự tánh không an tịnh do sự diễn tiến thô thiển, nhưng nó vẫn sanh khởi trong khi nâng đỡ các pháp tương ưng và vật nương tựa bằng đặc tính dễ chịu của nó. Trong các câu ‘khi khổ sanh khởi’ v.v..., ý nghĩa nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã được nói. Duddīpanāti ñāṇena dīpetuṃ asakkuṇeyyā, dubbiññeyyāti attho. Tenāha ‘‘andhakārā abhibhūtā’’ti. Andhakārāti andhakāragatasadisī, jānitukāme [Pg.262] ca andhakārinī. Pubbāparaṃ samaṃ sukare supalakkhitamaggavasena pāsāṇatale migagatamaggo viya iṭṭhāniṭṭhārammaṇesu sukhadukkhānubhavanehi majjhattārammaṇesu anuminitabbatāya vuttaṃ ‘‘sā sukhadukkhānaṃ…pe… pākaṭā hotī’’ti. Tenāha ‘‘yathā’’tiādi. Nayato gaṇhantassāti etthāyaṃ nayo – yasmā iṭṭhāniṭṭhavisayāya ārammaṇūpaladdhiyā anubhavanato niṭṭhāmajjhattavisayā ca upaladdhi, tasmā na tāya niranubhavanāya bhavitabbaṃ, yaṃ tatthānubhavanaṃ, sā adukkhamasukhā. Tathā anupalabbhamānaṃ rūpādianubhuyyamānaṃ diṭṭhaṃ upalabbhati, yo pana majjhattārammaṇaṃ tabbisayassa viññāṇappavattiyaṃ, tasmā ananubhuyyamānena tena na bhavitabbaṃ. Sakkā hi vattuṃ anubhavamānā majjhattavisayupaladdhi upaladdhibhāvato. Iṭṭhāniṭṭhavisayupaladdhivisayaṃ pana niranubhavanaṃ taṃ anupaladdhisabhāvameva diṭṭhaṃ, taṃ yathārūpanti. Nivattetvāti nīharitvā, ‘‘somanassaṃpāha’’ntiādinā samānajātiyampi bhindanto aññehi arūpadhammehi vivecetvā asaṃsaṭṭhaṃ katvāti attho. Duddīpanā có nghĩa là không thể làm cho sáng tỏ bằng trí tuệ, nghĩa là khó liễu tri. Do đó, ngài đã nói: “bị bóng tối bao trùm.” Andhakārā là tương tự như đi vào trong bóng tối, và làm cho tối tăm đối với người muốn biết. Do sự cần phải được suy luận ở các đối tượng trung tính, thông qua sự cảm thọ khổ và lạc ở các đối tượng đáng ưa và không đáng ưa, giống như dấu chân nai trên phiến đá so với con đường dễ dàng nhận biết rõ ràng trước sau, nên đã được nói rằng: “nó (thọ xả) trở nên hiển nhiên... đối với khổ và lạc.” Do đó, ngài đã nói: “yathā” (giống như), v.v... Ở đây, đối với người nắm bắt theo phương pháp, đây là phương pháp: bởi vì sự nhận thức đối tượng đáng ưa và không đáng ưa là do sự cảm thọ, và cũng có sự nhận thức đối tượng trung tính đã được xác định, cho nên nó không thể là không có sự cảm thọ. Sự cảm thọ ở đó chính là thọ bất khổ bất lạc. Tương tự, sắc... không được nhận thức thì được thấy là đang được cảm thọ, được nhận thức. Còn đối tượng trung tính nào, trong sự diễn tiến của thức về đối tượng ấy, thì do đó, nó không thể là không được cảm thọ. Thật vậy, có thể nói rằng sự nhận thức đối tượng trung tính là đang cảm thọ, do bản chất của nó là sự nhận thức. Nhưng đối tượng của sự nhận thức đối tượng đáng ưa và không đáng ưa, nếu không có sự cảm thọ, thì nó được thấy là có bản chất không nhận thức. Nó như thế nào thì là như vậy. Nivattetvā có nghĩa là sau khi tách ra. Bằng câu “somanassaṃpāhaṃ” (ta nói thọ hỷ), v.v..., trong khi phân chia cả những pháp cùng loại, ngài đã phân biệt nó với các pháp vô sắc khác và làm cho nó không bị pha trộn, đó là ý nghĩa. Ayañca rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā desanā tathāvinetabbapuggalāpekkhāya suttantaresupi (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106, 390, 413, 450, 465, 467; ma. ni. 2.306, 209; 3.67, 342; saṃ. ni. 4.248) āgatā evāti dassento ‘‘na kevala’’ntiādimāha. Tattha mahāsatipaṭṭhāne (dī. ni. 2.273) tathā desanāya āgatabhāvo anantarameva āvi bhavissati, majjhimanikāye satipaṭṭhānadesanāpi (ma. ni. 1.106) tādisī eva. Cūḷataṇhāsaṅkhaye ‘‘evaṃ cetaṃ, devānaṃ inda, bhikkhuno sutaṃ hoti ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti, so sabbaṃ dhammaṃ abhijānāti, sabbaṃ dhammaṃ abhiññāya sabbaṃ dhammaṃ parijānāti, sabbaṃ dhammaṃ pariññāya yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so tāsu vedanāsu aniccānupassī viharati, virāgānupassī’’tiādinā (ma. ni. 1.390) āgataṃ. Tena vuttaṃ ‘‘arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesī’’ti. Mahātaṇhāsaṅkhaye pana ‘‘so evaṃ anurodhavirodhavippahīno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ vedanaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā vedanāsu nandī [Pg.263] sā nirujjhatī’’tiādinā (ma. ni. 1.414) āgataṃ. Cūḷavedalle ‘‘kati panāyyevedanā’’tiādinā (ma. ni. 1.465) āgataṃ. Mahāvedalle ‘‘vedanāti, āvuso, vuccati, kittāvatā nu kho, āvuso, ‘vedanā’ti vuccatī’’tiādinā (ma. ni. 1.450) āgataṃ. Evaṃ raṭṭhapālasuttādīsupi (ma. ni. 2.305) vedanākammaṭṭhānassa āgataṭṭhānaṃ uddharitvā vattabbaṃ. Để chỉ ra rằng bài thuyết giảng này, sau khi nói về đề mục thiền sắc pháp, đã phân biệt đề mục thiền vô sắc pháp thông qua thọ, tùy thuộc vào hạng người cần được giáo huấn như vậy, cũng đã xuất hiện trong các kinh khác (Trường Bộ II.373; Trung Bộ I.106, 390, 413, 450, 465, 467; II.306, 209; III.67, 342), ngài đã nói: “không chỉ,” v.v... Trong đó, việc bài thuyết giảng trong kinh Đại Niệm Xứ (Trường Bộ II.273) đã xuất hiện như vậy sẽ trở nên rõ ràng ngay sau đây. Bài thuyết giảng về niệm xứ trong Trung Bộ (Trung Bộ I.106) cũng tương tự như vậy. Trong kinh Tiểu Ái Đoạn Tận, đã được nói như sau: “Thưa ngài Inda của chư thiên, vị tỳ khưu đã nghe như vầy: ‘Tất cả các pháp không đáng để chấp thủ.’ Vị ấy thắng tri tất cả các pháp, sau khi thắng tri tất cả các pháp, vị ấy biến tri tất cả các pháp, sau khi biến tri tất cả các pháp, vị ấy cảm thọ bất cứ cảm thọ nào, dù là lạc, khổ, hay bất khổ bất lạc, vị ấy sống quán vô thường, quán ly tham trong các cảm thọ ấy,” v.v... (Trung Bộ I.390). Do đó, đã được nói: “ngài đã chỉ ra đề mục thiền vô sắc pháp bằng cách phân biệt nó thông qua thọ.” Còn trong kinh Đại Ái Đoạn Tận, đã được nói như sau: “Vị ấy, sau khi đã từ bỏ thuận và nghịch như vậy, cảm thọ bất cứ cảm thọ nào, dù là lạc, khổ, hay bất khổ bất lạc, vị ấy không hoan hỷ, không tán dương, không chấp chặt vào cảm thọ ấy. Đối với vị ấy, do không hoan hỷ, không tán dương, không chấp chặt vào cảm thọ ấy, hỷ trong các cảm thọ liền được đoạn diệt,” v.v... (Trung Bộ I.414). Trong kinh Tiểu Phương Quảng, đã được nói: “Thưa tôn giả, có bao nhiêu thọ?” v.v... (Trung Bộ I.465). Trong kinh Đại Phương Quảng, đã được nói: “Thưa hiền giả, được gọi là thọ. Thưa hiền giả, do đâu mà được gọi là ‘thọ’?” v.v... (Trung Bộ I.450). Tương tự, trong các kinh như kinh Raṭṭhapāla (Trung Bộ II.305), v.v..., cũng cần phải trích dẫn và nói về nơi mà đề mục thiền về thọ đã xuất hiện. ‘‘Paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā’’ti vuttaṃ, kathaṃ tamettha kathitanti āha ‘‘rūpakammaṭṭhāna’’ntiādi. Saṅkhittaṃ, kathaṃ saṅkhittaṃ? Vedanāya ārammaṇamattakaṃyeva, yebhuyyena vedanā rūpadhammārammaṇā pañcadvāravasena pavattanato. Tena cassā purimasiddhā eva ārammaṇanti vedanaṃ vadantena tassārammaṇadhammā atthato paṭhamataraṃ gahitā eva nāma hontīti imāya atthāpattiyā rūpakammaṭṭhānassevettha paṭhamaṃ gahitatā jotitā, na sarūpeneva gahitattā. Tenāha ‘‘tasmā pāḷiyaṃ nāruḷhaṃ bhavissatī’’ti. Đã được nói: “trước tiên, sau khi nói về đề mục thiền sắc pháp.” Làm thế nào nó được nói ở đây? Ngài nói: “đề mục thiền sắc pháp,” v.v... (là) một cách tóm tắt. Tóm tắt như thế nào? Chỉ là đối tượng của thọ, bởi vì thọ phần lớn sanh khởi qua năm cửa với các sắc pháp làm đối tượng. Do đó, khi nói về thọ, các pháp làm đối tượng của nó, vốn đã được thành tựu trước, thực sự đã được nắm bắt trước về mặt ý nghĩa. Bằng sự suy luận ngụ ý này, việc đề mục thiền sắc pháp được nắm bắt trước tiên ở đây đã được làm sáng tỏ, chứ không phải do nó được nắm bắt bằng chính tự thân của nó. Do đó, ngài đã nói: “vì vậy, nó có lẽ đã không được đưa vào trong Pāli tạng.” 360. Dvīhi koṭṭhāsehīti sevitabbāsevitabbabhāgehi. Evarūpanti yaṃ akusalānaṃ abhibuddhiyā, kusalānañca parihānāya saṃvattati, evarūpaṃ, taṃ pana kāmūpasañhitatāya ‘‘gehanissita’’nti vuccatīti āha ‘‘gehasitasomanassa’’nti. Iṭṭhānanti piyānaṃ. Kantānanti kamanīyānaṃ. Manāpānanti manavaḍḍhanakānaṃ. Tato eva mano ramentīti manoramānaṃ. Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti taṇhāsannissitānaṃ kāmūpasañhitānaṃ. Paṭilābhato samanupassatoti ‘‘aho mayā imāni laddhānī’’ti yathāladdhāni rūpārammaṇādīni assādayato. Atītanti atikkantaṃ. Niruddhanti nirodhappattaṃ. Vipariṇatanti sabhāvavigamena vigataṃ. Samanussaratoti assādanavasena anucintayato. Gehasitanti kāmaguṇanissitaṃ. Kāmaguṇā hi kāmarāgassa gehasadisattā idha ‘‘geha’’nti adhippetā. 360. Dvīhi koṭṭhāsehi (bằng hai phần) là bằng các phần nên thực hành và không nên thực hành. Evarūpaṃ (loại như vậy) là loại nào dẫn đến sự tăng trưởng của các pháp bất thiện và sự suy giảm của các pháp thiện. Loại đó, do liên hệ đến dục, được gọi là “gehanissita” (liên hệ đến gia đình), nên ngài nói là “gehasitasomanassaṃ” (thọ hỷ tại gia). Iṭṭhānaṃ là của những thứ khả ái. Kantānaṃ là của những thứ đáng mong muốn. Manāpānaṃ là của những thứ làm tâm tăng trưởng. Chính vì chúng làm cho tâm vui thích nên là manoramānaṃ. Lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ là của những thứ nương tựa vào ái, liên hệ đến dục. Paṭilābhato samanupassato là khi người ấy thưởng thức các đối tượng sắc, v.v... đã nhận được, (nghĩ rằng): “Ồ, ta đã nhận được những thứ này!” Atītaṃ là đã trôi qua. Niruddhaṃ là đã đạt đến sự diệt. Vipariṇataṃ là đã mất đi do sự mất đi của tự tánh. Samanussarato là khi người ấy suy niệm theo cách thưởng thức. Gehasitaṃ là nương tựa vào các dục trưởng. Các dục trưởng, do tương tự như một ngôi nhà đối với dục ái, nên ở đây được hiểu là “geha” (nhà). Evarūpanti yaṃ akusalānaṃ parihānāya, kusalānañca abhibuddhiyā saṃvattati, evarūpaṃ, taṃ pana pabbajjādivasena pavattiyā nekkhammūpasañhitanti āha ‘‘nekkhammasitaṃ somanassa’’nti. Idāni taṃ pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘tattha katamānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha vipassanālakkhaṇe nekkhamme [Pg.264] dassite itarāni tassa kāraṇato, phalato, atthato ca dassitāneva hontīti vipassanālakkhaṇameva taṃ dassento ‘‘rūpānantvevā’’tiādimāha. Vipariṇāmavirāganirodhanti jarāya vipariṇāmetabbatañceva jarāmaraṇehi palujjanaṃ nirujjhanañca viditvāti yojanā. Uppajjati somanassanti vipassanāya vīthipaṭipattiyā kamena uppannānaṃ pāmojjapītipassaddhīnaṃ upari anappakaṃ somanassaṃ uppajjati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – “Loại như vậy” có nghĩa là điều gì đưa đến sự suy giảm của các pháp bất thiện và sự tăng trưởng của các pháp thiện, là loại như vậy. Điều ấy, do diễn tiến theo cách xuất gia v.v... nên liên hệ đến sự xuất ly, do đó đã nói là “hỷ liên hệ đến xuất ly”. Bây giờ, để trình bày điều ấy theo văn Pāḷi, câu “trong ấy, những gì là...” v.v... đã được nói đến. Ở đây, khi sự xuất ly có đặc tính của minh sát được trình bày, thì những (sự xuất ly) khác cũng được trình bày theo nhân, theo quả, và theo ý nghĩa của nó. Do đó, khi trình bày chính điều có đặc tính của minh sát, ngài đã nói “chính đối với các sắc...” v.v... “Sự biến hoại, ly tham, đoạn diệt” - sự liên kết là: sau khi đã biết rõ trạng thái phải bị biến hoại do sự già, và sự tan rã, đoạn diệt do sự già và sự chết. “Hỷ sanh khởi” - thông qua sự thực hành tuần tự của lộ trình minh sát, sau khi niềm hoan hỷ, phỉ, và khinh an đã tuần tự sanh khởi, một niềm hỷ không nhỏ sanh khởi. Về điều này đã được nói rằng – ‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno; Amānusī rati hoti, sammā dhammaṃ vipassato. “Vị Tỳ khưu vào ngôi nhà trống, tâm được an tịnh, có được niềm vui siêu nhân, khi chánh quán các pháp. Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374) ca – Khi nào quán xét, sự sanh diệt của các uẩn; người ấy đạt được hỷ và hoan hỷ, đó là bất tử cho người trí.” (Pháp Cú 374) và – Nekkhammavasenāti pabbajjādivasena. ‘‘Vaṭṭadukkhato nittharissāmī’’ti pabbajituṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ gacchantassa, pabbajantassa, catupārisuddhisīlaṃ anutiṭṭhantassa, taṃ sodhentassa, dhutaguṇe samādāya vattantassa, kasiṇaparikammādīni karontassa ca yā paṭipatti, sabbā sā idha ‘‘nekkhamma’’nti adhippetā. Yebhuyyena anussatiyā upacārajjhānaṃ niṭṭhātīti katvā ‘‘anussativasenā’’ti vatvā ‘‘paṭhamajjhānādivasenā’’ti vuttaṃ. Ettha ca yathā pabbajjā gharabandhanato nikkhamanaṭṭhena nekkhammaṃ, evaṃ vipassanādayopi taṃpaṭipakkhato. Tenāha – “Theo cách xuất ly” có nghĩa là theo cách xuất gia v.v... Sự thực hành của người đi đến các vị Tỳ khưu để xuất gia với ý nghĩ “Ta sẽ thoát khỏi khổ luân hồi”, của người đang xuất gia, của người đang thực hành Tứ Thanh Tịnh Giới, của người đang thanh lọc giới ấy, của người đang thọ trì và thực hành các hạnh đầu đà, và của người đang thực hiện các công việc chuẩn bị cho đề mục kasina v.v... - tất cả những điều đó ở đây được hiểu là “xuất ly”. Vì phần lớn cận định được thành tựu nhờ tùy niệm, nên sau khi nói “theo cách tùy niệm”, câu “theo cách sơ thiền v.v...” đã được nói đến. Và ở đây, cũng như sự xuất gia là sự xuất ly theo nghĩa thoát khỏi sự ràng buộc của gia đình, thì minh sát v.v... cũng vậy, (là sự xuất ly) khỏi những gì đối nghịch với chúng. Do đó, ngài đã nói – ‘‘Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānañca vipassanā; Sabbepi kusalā dhammā, nekkhammanti pavuccare’’ti. (itivu. aṭṭha. 109); “Sự xuất gia, sơ thiền, Niết Bàn và minh sát; tất cả các pháp thiện, được gọi là sự xuất ly.” (Chú giải Phật Thuyết Như Vậy, 109); Yaṃ ceti ettha ceti nipātamattaṃ somanassassa adhippetattā. Catukkanayavaseneva ca suttantesu jhānakathāti vuttaṃ ‘‘dutiyatatiyajjhānavasenā’’ti. Dvīsūti ‘‘savitakkaṃ savicāraṃ avitakkaṃ avicāra’’nti vuttesu dvīsu somanassesu. Trong câu “yaṃ ce”, từ “ce” ở đây chỉ là một tiểu từ, vì hỷ được nhắm đến. Và vì trong các kinh, sự luận bàn về thiền là theo phương pháp tứ thiền, nên đã nói là “theo cách nhị thiền và tam thiền”. “Trong hai” có nghĩa là trong hai loại hỷ được nói đến là “có tầm có tứ” và “không tầm không tứ”. Savitakkasavicāre somanasseti parittabhūmike, paṭhamajjhāne vā somanasse. Abhiniviṭṭhasomanassesūti vipassanaṃ paṭṭhapitasomanassesu. Pi-saddena sammaṭṭhasomanassesu pīti imamatthaṃ dasseti. Somanassavipassanātopīti [Pg.265] savitakkasavicārasomanassapavattivipassanātopi. Avitakkaavicāra vipassanā paṇītatarā sammasitadhammavasenapi vipassanāya visesasiddhito, yato maggepi tathārūpā visesā ijjhanti. Ayaṃ panattho ‘‘ariyamagga bojjhaṅgādivisesaṃ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’’ti evaṃ pavattena moravāpīvāsimahādattattheravādena dīpetabbo. “Trong hỷ có tầm có tứ” có nghĩa là trong hỷ thuộc Dục giới, hoặc trong hỷ của sơ thiền. “Trong các hỷ đã được an trú” có nghĩa là trong các hỷ đã thiết lập minh sát. Từ “pi” cũng cho thấy ý nghĩa này: “trong các hỷ đã được quán xét đúng đắn”. “Cũng từ sự minh sát về hỷ” có nghĩa là cũng từ sự minh sát về sự diễn tiến của hỷ có tầm có tứ. Minh sát không tầm không tứ thì vi diệu hơn, vì sự thành tựu đặc biệt của minh sát cũng tùy thuộc vào các pháp được quán xét, do đó những sự đặc biệt tương tự cũng được thành tựu trong đạo. Tuy nhiên, ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ bằng quan điểm của Trưởng lão Mahādatta, trú tại Moravāpī, vốn được trình bày như sau: “Các uẩn là đối tượng của minh sát quyết định sự đặc biệt của thánh đạo, các giác chi, v.v...” 361. Gehasitadomanassaṃ nāma kāmaguṇānaṃ appaṭilābhanimittaṃ, vigatanimittañca uppajjanakadomanassaṃ. Appaṭilābhato samanupassatoti appaṭilābhena ‘‘ahameva na labhāmī’’ti paritassanato. Samanussaratoti ‘‘ahu vata me taṃ vata natthī’’tiādinā anussaraṇavasena cintayato. Tenāha ‘‘evaṃ chasu dvāresū’’tiādi. 361. “Ưu liên hệ đến tại gia” là ưu sanh khởi do không đạt được các dục trưởng, và do chúng đã mất đi. “Do thấy từ sự không đạt được” có nghĩa là do sự phiền muộn vì không đạt được, nghĩ rằng “chỉ có ta là không được”. “Do hồi tưởng” có nghĩa là do suy nghĩ bằng cách hồi tưởng rằng “than ôi, ta đã có cái đó, nhưng giờ không còn nữa” v.v... Do đó, ngài đã nói “như vậy, ở sáu căn môn...” v.v... Anuttaresu vimokkhesūti suññataphalādiariyaphalavimokkhesu. Pihanti apekkhaṃ, āsanti attho. Kathaṃ pana lokuttaradhamme ārabbha āsā uppajjatīti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘yaṃ ārammaṇakaraṇavasena tattha pihā pavattatī’’ti avisayattā, puggalassa ca anadhigatabhāvato. Anussavūpaladdhe pana anuttaravimokkhe uddissa pihaṃ upaṭṭhapento ‘‘tattha pihaṃ upaṭṭhapetī’’ti vutto. Tenāha ‘‘kudāssu nāmāha’’ntiādi. Chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvāti yojanā. ‘‘Iṭṭhārammaṇe’’ti ca iminā nayidaṃ domanassaṃ sabhāvato aniṭṭhadhammeyeva ārabbha uppajjanakaṃ, atha kho icchitālābhahetukaṃ icchābhighātavasena yattha katthaci ārammaṇe uppajjanakanti dasseti. Evaṃ ‘‘kudāssu nāmāha’’nti vuttākārena pihaṃ upaṭṭhapetvā evaṃ imampi pakkhaṃ…pe… nāsakkhinti anusocatoti yojanā. ‘‘Imasmiṃ pakkhe, imasmiṃ māse, imasmiṃ saṃvacchare pabbajituṃ nāladdhaṃ, kasiṇaparikammaṃ kātuṃ nāladdha’’ntiādivasena pavattiṃ sandhāya ‘‘nekkhammavasenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Vipassanāvasenā’’tiādīsupi iminā nayena yojanā veditabbā. “Trong các giải thoát vô thượng” có nghĩa là trong các giải thoát của thánh quả, như là Không tánh quả v.v... “Mong mỏi” có nghĩa là trông đợi, ao ước. Nhưng làm thế nào mà sự ao ước lại sanh khởi liên quan đến các pháp siêu thế? Điều này không nên được hiểu rằng “sự mong mỏi diễn ra ở đó theo cách lấy (pháp siêu thế) làm đối tượng”, vì đó không phải là đối tượng của nó, và vì cá nhân ấy chưa chứng đắc được. Nhưng người nào thiết lập sự mong mỏi hướng đến giải thoát vô thượng, vốn được biết đến qua việc nghe truyền lại, thì được nói là “thiết lập sự mong mỏi đối với điều ấy”. Do đó, ngài đã nói “khi nào ta sẽ...” v.v... Sự liên kết là: sau khi đã thiết lập minh sát về vô thường v.v... khi một đối tượng khả ái đi vào phạm vi của sáu căn môn. Và bằng câu “trong đối tượng khả ái”, điều này cho thấy rằng ưu này không phải tự nhiên chỉ sanh khởi liên quan đến các pháp không khả ái, mà đúng hơn, nó sanh khởi liên quan đến bất kỳ đối tượng nào theo cách thất vọng vì mong muốn, do không đạt được điều mong muốn làm nhân. Sự liên kết là: sau khi đã thiết lập sự mong mỏi theo cách được nói là “khi nào ta sẽ...”, người ấy sầu muộn rằng “ta đã không thể... ngay cả trong nửa tháng này...”. Liên quan đến sự việc diễn ra theo cách “trong nửa tháng này, trong tháng này, trong năm này, đã không thể xuất gia, đã không thể thực hiện công việc chuẩn bị cho kasina”, câu “theo cách xuất ly” đã được nói đến. Trong các câu “theo cách minh sát” v.v... cũng vậy, sự liên kết cần được hiểu theo cách này. Yato eva-kāro, tato aññattha niyamoti katvā ‘‘tasmimpi…pe… gehasitadomanassamevā’’ti vuttaṃ. Na hettha gehasitadomanassatā savitakkasavicāre niyatā, atha kho gehasitadomanasse savitakkasavicāratā [Pg.266] niyatā paṭiyoginivattanatthattā eva-kārassa. ‘‘Gehasitadomanassaṃ savitakkasavicārameva, na avitakkaavicāra’’nti. Nekkhammasitadomanassaṃ pana siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkaavicāraṃ. Savitakkasavicārasseva kāraṇabhūtaṃ domanassaṃ savitakkasavicāradomanassaṃ. Kiṃ taṃ? Gehasitadomanassaṃ, yaṃ pana nekkhammādivasena uppannaṃ, taṃ avitakkaavicārassa kāraṇabhūtaṃ avitakkaavicāradomanassanti. Ayañca nayo pariyāyavasena vuttoti āha ‘‘nippariyāyena panā’’tiādi. Yadi evaṃ kasmā ‘‘yaṃ ce avitakkaṃ avicāra’’nti pāḷiyaṃ vuttanti āha ‘‘etassa panā’’tiādi. Maññanavasenāti parikappanavasena. Vuttaṃ pāḷiyaṃ. Do có từ ‘eva’ (chỉ), nên được hiểu là sự giới hạn ở nơi khác, vì vậy đã được nói rằng: ‘tasmimpi…pe… gehasitadomanassamevā’ (chỉ là ưu liên quan đến gia đình). Ở đây, không phải trạng thái ưu liên quan đến gia đình bị giới hạn trong (pháp) có tầm có tứ, mà là trạng thái có tầm có tứ bị giới hạn trong ưu liên quan đến gia đình, vì từ ‘eva’ có ý nghĩa loại trừ đối lập. (Nghĩa là:) ‘Ưu liên quan đến gia đình chỉ có tầm có tứ, không phải không tầm không tứ’. Còn ưu liên quan đến xuất ly thì có thể có tầm có tứ, có thể không tầm không tứ. Ưu là nhân duyên chỉ cho (pháp) có tầm có tứ là ưu có tầm có tứ. Đó là gì? Là ưu liên quan đến gia đình. Còn ưu nào sanh khởi do xuất ly v.v... thì là nhân duyên cho (pháp) không tầm không tứ, (gọi là) ưu không tầm không tứ. Và phương pháp này được nói theo nghĩa bóng, nên ngài nói: ‘nippariyāyena panā’ (còn theo nghĩa đen thì) v.v... Nếu vậy, tại sao trong Pāḷi lại nói: ‘yaṃ ce avitakkaṃ avicāraṃ’ (và pháp nào không tầm không tứ)?, ngài nói: ‘etassa panā’ (còn về điều này) v.v... ‘Maññanavasenāti’ nghĩa là do sự tưởng định. (Điều này) đã được nói trong Pāḷi. Tatrāti tasmiṃ maññane. Ayaṃ idāni vuccamāno nayo. Domanassapaccayabhūteti domanassassa paccayabhūte. Upacārajjhānañhi paṭhamajjhānādīni vā pādakāni katvā maggaphalāni nibbattetukāmassa tesaṃ alābhe domanassassa uppajjane tāni tassa paccayā nāma honti iti te dhammā phalūpacārena ‘‘domanassa’’nti vuttā. Yo pana tathā uppannadomanasso dhuranikkhepaṃ akatvā anukkamena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaphaladhamme nibbatteti, te kāraṇūpacārena ‘‘domanassa’’nti vuttāti imamatthaṃ dassento ‘‘idha bhikkhū’’tiādimāha. Nanu etassa tadā domanassameva uppannaṃ, na domanassahetukā vipassanāmaggaphaladhammā uppannā, tattha kathaṃ domanassasamaññaṃ āropetvā voharatīti āha ‘‘aññesaṃ paṭipattidassanavasena domanassanti gahetvā’’tiādi. Savitakkasavicāradomanasseti savitakkasavicāranimitte domanasse. Tīhi māsehi nibbattetabbā temāsikā, taṃ temāsikaṃ. Imā ca temāsikādayo paṭipadā tathāpavattaukkaṭṭhamajjhimamudindriyavasena veditabbā, adhikamajjhimamudussāhavasena vā. Jaggatīti jāgarikaṃ anuyuñjati. ‘Tatrā’ti (ở đó) nghĩa là trong sự tưởng định ấy. Đây là phương pháp đang được nói đến. ‘Domanassapaccayabhūteti’ (đã trở thành duyên của ưu) nghĩa là trong (pháp) đã trở thành duyên của ưu. Thật vậy, đối với người muốn thành tựu đạo và quả bằng cách lấy cận định thiền hoặc sơ thiền v.v... làm nền tảng, khi không đạt được chúng, ưu sanh khởi, lúc ấy những pháp ấy được gọi là duyên của ưu, do đó những pháp ấy được gọi là ‘ưu’ theo phép ẩn dụ về quả (phalūpacāra). Còn người nào có ưu sanh khởi như vậy mà không từ bỏ gánh nặng, tuần tự nỗ lực tu tập minh sát và thành tựu các pháp đạo quả, thì những pháp ấy được gọi là ‘ưu’ theo phép ẩn dụ về nhân (kāraṇūpacāra). Để chỉ rõ ý nghĩa này, ngài nói: ‘idha bhikkhū’ (này các Tỳ khưu) v.v... Chẳng phải lúc đó chỉ có ưu sanh khởi nơi vị ấy, chứ các pháp minh sát, đạo, quả là nhân của ưu chưa sanh khởi sao? Trong trường hợp đó, làm thế nào lại gán cho chúng danh xưng ‘ưu’ và sử dụng? Ngài nói: ‘aññesaṃ paṭipattidassanavasena domanassanti gahetvā’ (hiểu là ưu theo cách nhìn thấy sự thực hành của người khác) v.v... ‘Savitakkasavicāradomanasse’ti (trong ưu có tầm có tứ) nghĩa là trong ưu có tướng có tầm có tứ. ‘Temāsikā’ là pháp cần được thành tựu trong ba tháng, đó là (pháp) ba tháng. Và những pháp hành này, như pháp ba tháng v.v..., cần được hiểu theo cách các căn thượng, trung, hạ đã diễn tiến như vậy, hoặc theo cách nỗ lực thượng, trung, hạ. ‘Jaggatī’ti (thức tỉnh) nghĩa là thực hành sự tỉnh thức. Mahāsivattheravatthuvaṇṇanā Giải Thích Câu Chuyện về Trưởng Lão Mahāsiva Sahassadvisahassasaṅkhyattā mahāgaṇe. Trong đại chúng có số lượng một ngàn, hai ngàn. Aṭṭhakathātherāti aṭṭhakathāya atthapaṭipucchanakatherā. Antarāmaggeti bhikkhaṃ gahetvā gāmato vihāraṃ paṭigamanamagge. Tayo…pe… gāhāpetvāti tīṇi cattāri uṇhāpanāni. ‘Aṭṭhakathātherā’ti (các trưởng lão Chú giải) nghĩa là các vị trưởng lão được hỏi về ý nghĩa của Chú giải. ‘Antarāmagge’ti (trên đường) nghĩa là trên đường trở về tu viện từ làng sau khi đã nhận vật thực khất thực. ‘Tayo…pe… gāhāpetvā’ti (cho cầm lấy ba...) nghĩa là ba hoặc bốn miếng cơm nóng. Kenaci [Pg.267] papañcenāti kenaci sarīrakiccabhūtena papañcena. Saññaṃ akāsi rattiyaṃ pacchato gacchantaṃ asallakkhento. ‘Kenaci papañcenā’ti (do một sự trễ nải nào đó) nghĩa là do một sự trễ nải nào đó thuộc về nhu cầu của thân thể. Vị ấy đã có một tri giác, không để ý đến người đang đi phía sau vào ban đêm. Kasmā pana thero antevāsikānaṃ anārocetvāva gatoti āha ‘‘thero kirā’’tiādi. Arahattaṃ nāma kinti tadadhigamassa adukkarabhāvaṃ sandhāya vadati. Catūhi iriyāpathehīti catūhipi iriyāpathehi pavattamānassa, tasmā yāva arahattādhigamā sayanaṃ paṭikkhipāmīti adhippāyo. Tại sao vị trưởng lão lại ra đi mà không báo cho các đệ tử nội trú biết? Ngài nói: ‘thero kirā’ (tương truyền, vị trưởng lão) v.v... A-la-hán quả là gì? (Ngài) nói điều này ám chỉ đến tính chất không khó khăn trong việc chứng đắc quả vị ấy. ‘Catūhi iriyāpathehī’ti (bằng bốn oai nghi) nghĩa là của người đang hành hoạt trong cả bốn oai nghi. Do đó, ý định là: ‘Ta sẽ từ bỏ việc nằm cho đến khi chứng đắc A-la-hán quả’. ‘‘Anucchavikaṃ nu kho te eta’’nti saṃvegajāto vīriyaṃ samuttejento arahattaṃ aggahesi ettakaṃ kālaṃ vipassanāya suciṇṇabhāvato ñāṇassa paripākaṃ gatattā. ‘Anucchavikaṃ nu kho te eta’nti (việc này có thích hợp với ngươi chăng?), (vị ấy) sanh lòng chấn động, khích lệ tinh tấn, đã chứng đắc A-la-hán quả, do vì minh sát đã được thực hành thuần thục trong một thời gian dài như vậy và do vì trí tuệ đã đạt đến sự chín muồi. Parimajjīti parimasi. Keci pana ‘‘parimajjīti parivattetvā therena dhoviyamānaṃ pariggahetvā dhovī’’ti atthaṃ vadanti. ‘Parimajjī’ti (đã lau chùi) nghĩa là đã xoa bóp. Nhưng một số vị nói ý nghĩa là: ‘parimajjīti’ nghĩa là lật (y) lại, cầm lấy (y) đang được vị trưởng lão giặt và giặt giúp. Vipassanāya ārammaṇaṃ nāma upacārajjhānapaṭhamajjhānādi. Đối tượng của minh sát là cận định thiền, sơ thiền, v.v... ‘‘Savitakkasavicāradomanasse’’tiādīsu vattabbaṃ somanassesu vuttanayānusārena veditabbaṃ. Điều cần phải nói trong (các trường hợp) như ‘Savitakkasavicāradomanasse’ (trong ưu có tầm có tứ) v.v... cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong các trường hợp về hỷ (somanassa). 362. Evarūpāti yā akusalānaṃ abhibuddhiyā, kusalānaṃ parihānāya ca saṃvattati, evarūpā, sā pana kāmūpasañhitatāya ‘‘gehasitā’’ti vuccatīti āha ‘‘gehasitaupekkhā’’ti. ‘‘Bālassā’’tiādīsu bālakaradhammayogato bālassa attahitaparahitabyāmūḷhatāya mūḷhassa puthūnaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjanassa kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa, odhijino vāyapekkhā, odhiso ca kilesānaṃ jitattā, tenassa sekkhabhāvaṃ paṭikkhipati. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattanavipākassa ajitattā avipākajinassa, vipākajinā vā arahanto appaṭisandhikattā, tenassa asekkhattaṃ paṭikkhipati. Anekādīnave sabbesampi pāpadhammānaṃ mūlabhūte sammohe ādīnavānaṃ adassanasīlatāya anādīnavadassāvino. Āgamādhigamābhāvā assutavato. Ediso ekaṃsena andhaputhujjano nāma hotīti tassa andhaputhujjanabhāvaṃ dassetuṃ punapi ‘‘puthujjanassā’’ti vuttaṃ. Evarūpāti vuttappakārā [Pg.268] sammohapubbikā. Rūpaṃ sā nātivattatīti rūpānaṃ samatikkamanāya kāraṇaṃ na hoti, rūpārammaṇe kilese nātikkamatīti adhippāyo. Aññāṇāvibhūtatāya ārammaṇe ajjhupekkhanavasena pavattamānā lobhasampayuttaupekkhā idhādhippetāti tassa lobhassa anucchavikameva ārammaṇaṃ dassento ‘‘iṭṭhārammaṇe’’ti āha. Anativattamānā anādīnavadassitāya. Tato eva assādānupassanato tattheva laggā. Abhisaṅgassa lobhassa vasena, dummocanīyatāya ca tena laggitā viya hutvā uppannā. 362. Evarūpāti (loại như vậy là): Loại nào đưa đến sự tăng trưởng các pháp bất thiện và sự suy giảm các pháp thiện, là loại như vậy. Do vì liên hệ đến dục nên được gọi là ‘gehasitā’ (y cứ gia đình), ngài đã nói ‘gehasitaupekkhā’ (xả y cứ gia đình). Trong các câu ‘bālassā’ (của kẻ ngu) v.v… do sự tương ưng với các pháp làm cho ngu si nên là của kẻ ngu; do sự mê mờ về lợi ích cho mình và lợi ích cho người khác nên là của người mê muội; do các nguyên nhân như là sự sanh khởi của nhiều phiền não v.v… nên là của phàm phu; do chưa chiến thắng các bộc lưu phiền não bằng các bộc lưu đạo nên là của người chưa chiến thắng bộc lưu; còn người chiến thắng bộc lưu là bậc hữu học, và do đã chiến thắng các phiền não nên là người chiến thắng bộc lưu, do đó (kinh) đã bác bỏ trạng thái hữu học của người ấy. Do chưa chiến thắng quả có sự diễn tiến trên từ hữu thứ bảy trở đi nên là của người chưa chiến thắng quả; còn các vị A-la-hán là những người chiến thắng quả do vì không có sự tái sanh, do đó (kinh) đã bác bỏ trạng thái vô học của người ấy. Do có bản chất không thấy được các sự nguy hại trong si mê là gốc rễ của tất cả các pháp ác có nhiều sự nguy hại, nên là của người không thấy sự nguy hại. Do không có pháp học và pháp hành nên là của người vô văn. Người như vậy chắc chắn được gọi là phàm phu mù quáng, để trình bày trạng thái phàm phu mù quáng của người ấy nên lại được nói là ‘puthujjanassā’ (của phàm phu). Evarūpāti (loại như vậy là): Loại đã được nói, có si mê đi trước. Rūpaṃ sā nātivattatīti (nó không vượt qua sắc): Nó không là nguyên nhân cho sự vượt qua các sắc, ý nghĩa là không vượt qua các phiền não ở đối tượng sắc. Do sự không sáng tỏ của vô minh, loại xả tương ưng với tham đang diễn tiến theo cách thản nhiên ở đối tượng được ngụ ý ở đây, để trình bày đối tượng thích hợp với tham ấy ngài đã nói ‘iṭṭhārammaṇe’ (ở đối tượng đáng hài lòng). Do không thấy sự nguy hại nên không vượt qua. Chính do vì thế, do sự tùy quán vị ngọt nên bị dính mắc ngay ở đó. Do tham là sự dính mắc, và do khó thoát ra nên đã sanh lên giống như bị dính mắc bởi tham ấy. Evarūpāti yā akusalānaṃ pahānāya, kusalānañca abhibuddhiyā saṃvattati, evarūpā, sā pana pabbajjādivasena pavattiyā nekkhammūpasañhitāti āha ‘‘nekkhammasitā’’ti. Idāni taṃ pāḷivasena dassetuṃ ‘‘tattha katamā’’tiādi vuttaṃ, tassattho heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbo. Rūpaṃ sā ativattatīti rūpasmiṃ sammadeva ādīnavadassanato. Rūpaniyātāti kilesehi anabhibhavanīyato. Iṭṭheti sabhāvato, saṅkappato ca iṭṭhe ārammaṇe. Arajjantassāti na rajjantassa rāgaṃ anuppādentassa. Aniṭṭhe adussantassāti ettha vuttanayena attho veditabbo. Samaṃ sammā yoniso na pekkhanaṃ asamapekkhanaṃ, taṃ pana iṭṭhāniṭṭhamajjhatte viya iṭṭhāniṭṭhesupi bālassa hotīti ‘‘iṭṭhāniṭṭhamajjhatte’’ti avatvā ‘‘asamapekkhanena asammuyhantassā’’ti vuttaṃ, tividhepi ārammaṇe asamapekkhanavasena muyhantassāti attho. Vipassanāñāṇasampayuttā upekkhā. Nekkhammasitā upekkhā vedanāsabhāgāti udāsinākārena pavattiyā, upekkhā vedanāya ca sabhāgā. Ettha upekkhā vāti ettha etasmiṃ upekkhāniddese ‘‘upekkhā’’ti gahitā eva. Tasmāti tatramajjhattupekkhāyapi idha upekkhāggahaṇena gahitattā. Tañhi sandhāya ‘‘paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānavasena uppajjanakaupekkhā’’ti vuttaṃ. Evarūpāti (loại như vậy là): Loại nào đưa đến sự đoạn trừ các pháp bất thiện và sự tăng trưởng các pháp thiện, là loại như vậy. Do vì sự diễn tiến theo cách xuất gia v.v… nên liên hệ đến xuất ly, ngài đã nói ‘nekkhammasitā’ (y cứ xuất ly). Bây giờ, để trình bày điều ấy theo bản văn Pāḷi, câu ‘tattha katamā’ (trong ấy, thế nào là) v.v… đã được nói, ý nghĩa của câu ấy nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới. Rūpaṃ sā ativattatīti (nó vượt qua sắc): Do vì thấy được sự nguy hại một cách chân chánh ở trong sắc. Rūpaniyātāti (sự giải thoát khỏi sắc): Do vì không bị các phiền não áp đảo. Iṭṭheti (đáng hài lòng): Ở đối tượng đáng hài lòng do tự tánh và do sự chủ ý. Arajjantassāti (của người không tham ái): Của người không tham ái, không làm sanh khởi tham ái. Aniṭṭhe adussantassāti (ở đối tượng không đáng hài lòng, của người không sân hận): Ở đây, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp đã được nói. Samaṃ sammā yoniso na pekkhanaṃ asamapekkhanaṃ (sự không xem xét một cách bình đẳng, chân chánh, hợp lý là sự không xem xét một cách bình đẳng), điều ấy có nơi người ngu ở các đối tượng đáng hài lòng và không đáng hài lòng giống như ở đối tượng trung tính, do đó đã không nói ‘iṭṭhāniṭṭhamajjhatte’ (ở đối tượng đáng hài lòng, không đáng hài lòng, và trung tính) mà đã nói ‘asamapekkhanena asammuyhantassā’ (của người không si mê do sự không xem xét một cách bình đẳng), ý nghĩa là của người si mê theo cách không xem xét một cách bình đẳng ở cả ba loại đối tượng. Xả tương ưng với tuệ quán. Nekkhammasitā upekkhā vedanāsabhāgāti (xả y cứ xuất ly tương tợ với thọ): Do sự diễn tiến với trạng thái dửng dưng, và tương tợ với thọ xả. Ettha upekkhā vāti (ở đây, hoặc là xả): Ở đây, trong phần giải về xả này, ‘upekkhā’ (xả) chắc chắn đã được đề cập đến. Tasmāti (do đó): Do vì xả trung tánh cũng đã được đề cập đến bằng sự đề cập đến xả ở đây. Chính do nhắm đến điều ấy nên đã nói ‘paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānavasena uppajjanakaupekkhā’ (xả có sự sanh lên theo cách của thiền thứ nhất, thứ nhì, thứ ba, và thứ tư). Tāyapi nekkhammasitaupekkhāyāti niddhāraṇe bhummaṃ. ‘‘Yaṃ nekkhammavasenā’’tiādi heṭṭhā vuttanayattā uttā natthameva. Tāyapi nekkhammasitaupekkhāyāti (cũng do xả y cứ xuất ly ấy): Là biến cách thứ bảy trong ý nghĩa xác định. Câu ‘Yaṃ nekkhammavasenā’ (điều nào do năng lực của xuất ly) v.v… có ý nghĩa rõ ràng do vì phương pháp đã được nói ở dưới. 363. Yadi sakkassa tadā sotāpattiphalapattiyāva upanissayo, atha kasmā bhagavā yāva arahattaṃ desanaṃ vaḍḍhesīti āha ‘‘buddhānañhī’’tiādi. Taruṇasakkoti abhinavo adhunā pātubhūto sakko. Sampati [Pg.269] pātubhāvañhi sandhāya ‘‘taruṇasakko’’ti vuttaṃ, na tassa kumāratā, vuddhatā vā atthi. Gatāgataṭṭhānanti gamanāgamanakāraṇaṃ. Na paññāyati na upalabbhati. Gabbhaseyyakānañhi cavantānaṃ kammajarūpaṃ vigacchati anudeva cittajaṃ, āhārajañca paccayābhāvato, utujaṃ pana sucirampi kālaṃ paveṇiṃ ghaṭṭentaṃ bhassantaṃ vā sosantaṃ vā kilesantaṃ vā viṭṭhataṃ vā hoti, na evaṃ devānaṃ. Tesañhi opapātikattā kammajarūpe antaradhāyante sesatisantatirūpampi tena saddhiṃ antaradhāyati. Tenāha ‘‘dīpasikhāgamanaṃ viya hotī’’ti. Sesadevatā na jāniṃsu punapi sakkattabhāvena tasmiṃyeva ṭhāne nibbattattā. Tīsu ṭhānesūti somanassadomanassaupekkhāvissajjanāvasānaṭṭhānesu. Nibbattitaphalamevāti sappimhā sappimaṇḍo viya āgamanīyapaṭipadāya nibbattitaphalabhūtaṃ lokuttaramaggaphalameva kathitaṃ. Sakuṇikāya viya kiñci gayhūpagaṃ uppatitvā uḍḍetvā ullaṅghitvā. Assāti maggaphalasaññitassa ariyassa dhammassa. 363. Nếu khi ấy Sakka có cận y duyên chỉ cho sự chứng đắc quả Tu-đà-hoàn, vậy tại sao đức Thế Tôn đã mở rộng bài thuyết giảng cho đến A-la-hán? Ngài đã nói ‘buddhānañhī’ (này, của các đức Phật) v.v… Taruṇasakkoti (vị Sakka trẻ): Vị Sakka mới, hiện nay đã xuất hiện. Chính do nhắm đến sự xuất hiện vào lúc này nên đã được nói là ‘taruṇasakko’ (vị Sakka trẻ), chứ vị ấy không có sự trẻ trung hay già cả. Gatāgataṭṭhānanti (nơi đã đi và đã đến): Nguyên nhân của sự đi và sự đến. Na paññāyati (không được biết đến): Không được tìm thấy. Này, đối với các chúng sanh thai sanh đang mệnh chung, sắc do nghiệp tạo biến mất, tiếp theo là sắc do tâm tạo, và sắc do vật thực tạo do vì không có duyên, còn sắc do thời tiết tạo thì hoặc là bị va chạm, hoặc là bị rơi rụng, hoặc là bị khô héo, hoặc là bị hư hoại, hoặc là bị sình thối trong một thời gian dài lâu, đối với các vị chư thiên thì không như vậy. Này, do vì các vị ấy là hóa sanh, trong khi sắc do nghiệp tạo đang biến mất thì các sắc còn lại của dòng tương tục cũng biến mất cùng với sắc ấy. Do đó, ngài đã nói ‘dīpasikhāgamanaṃ viya hoti’ (giống như sự ra đi của ngọn đèn). Các vị chư thiên khác đã không biết do vì vị ấy lại sanh ra ở chính nơi ấy với trạng thái Sakka. Tīsu ṭhānesūti (ở ba nơi): Ở những nơi là lúc cuối cùng của sự từ bỏ hỷ, ưu, và xả. Nibbattitaphalamevāti (chính là quả đã được thành tựu): Chính quả siêu thế là đạo và quả, là quả đã được thành tựu của con đường cần phải đi đến, giống như bơ lỏng từ bơ đặc, đã được nói đến. Giống như con chim nhỏ bay lên, bay đi, vượt qua sau khi đã nắm giữ vật gì. Assāti (của điều ấy): Của pháp của bậc Thánh được gọi là đạo và quả. Pātimokkhasaṃvaravaṇṇanā Phần Giải Thích Về Sự Thu Thúc Giới Bổn 364. Pātimokkhasaṃvarāyāti pātimokkhabhūtasīlasaṃvarāyāti ayamettha atthoti āha ‘‘uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā’’ti. ‘‘Pātimokkhasīlañhi sabbasīlato jeṭṭhakasīla’’nti dīghavāpīvihāravāsi sumatthero vadati, antevāsiko panassa tepiṭakacūḷanāgatthero ‘‘pātimokkhasaṃvaro eva sīlaṃ, itarāni pana ‘sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthī’ti ananujānanto indriyasaṃvaro nāma chadvārarakkhāmattakaṃ, ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppādanamattakaṃ, paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye ‘ida mattha’nti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ, nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ. Tathā hi yassa so bhinno, so itarāni rakkhituṃ abhabbattā asīlo hoti. Yassa pana sabbaso arogo sesānaṃ rakkhituṃ bhabbattā sampannasīlo’’ti vadati, tasmā itaresaṃ tassa parivārabhāvato, sabbaso ekadesena ca tadantogadhabhāvato tadeva padhānasīlaṃ nāmāti āha ‘‘uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā’’ti. Tattha yathā heṭṭhā papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ pucchitena bhagavatā papañcasaññānaṃ, paṭipadāya ca mūlabhūtaṃ vedanaṃ vibhajitvā paṭipadā desitā sakkassa ajjhāsayavasena saṃkilesadhammappahānamukhena vodānadhammapāripūrīti, evaṃ tassā eva paṭipadāya mūlabhūtampi sīlasaṃvaraṃ pucchitena bhagavatā [Pg.270] yato so visujjhati, yathā ca visujjhati, tadubhayaṃ sakkassa ajjhāsayavasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘kāyasamācārampī’’tiādi vuttaṃ saṃkilesadhammappahānamukhena vodānadhammapāripūrīti katvā. Sīlakathāyaṃ asevitabbakāyasamācārādikathane kāraṇaṃ vuttameva, tasmā kammapathavasenāti kusalākusalakammapathavasena. 364. Pātimokkhasaṃvarāyāti có nghĩa là pātimokkhabhūtasīlasaṃvarāyāti (vì sự thu thúc trong giới vốn là Pātimokkha), đây là ý nghĩa ở đây, nên ngài đã nói ‘uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā’ (vì sự thu thúc trong giới tối thượng, cao cả nhất). Trưởng lão Sumatta, trú tại tu viện Dīghavāpī, nói rằng: “Giới Pātimokkha quả là giới cao cả nhất trong tất cả các giới.” Nhưng đệ tử của ngài, trưởng lão Tepiṭakacūḷanāga, không chấp nhận rằng các giới khác có thể được gọi là ‘giới,’ đã nói rằng: “Chỉ có sự thu thúc Pātimokkha mới là giới. Còn sự thu thúc các căn chỉ là việc phòng hộ sáu cửa; sự trong sạch về mạng sống chỉ là việc tạo ra các vật dụng một cách hợp pháp, đúng đắn; giới liên quan đến vật dụng chỉ là việc thọ dụng sau khi đã quán xét các vật dụng đã nhận được rằng ‘đây là mục đích.’ Một cách không cần giải thích thêm, chỉ có sự thu thúc Pātimokkha mới là giới. Thật vậy, người nào có giới ấy bị vi phạm, người ấy là người vô giới vì không có khả năng giữ gìn các giới khác. Nhưng người nào có giới ấy hoàn toàn không bị vi phạm, người ấy là người có giới đầy đủ vì có khả năng giữ gìn các giới còn lại.” Do đó, vì các giới khác là tùy thuộc của giới ấy, và vì chúng hoàn toàn hoặc một phần được bao hàm trong giới ấy, nên chỉ có giới ấy mới được gọi là giới chính. Vì vậy, ngài đã nói ‘uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā’ (vì sự thu thúc trong giới tối thượng, cao cả nhất). Ở đây, cũng giống như ở phần trước, khi được hỏi về con đường thực hành dẫn đến sự đoạn diệt của các khái niệm hý luận, Đức Thế Tôn đã phân tích về các khái niệm hý luận và về thọ, vốn là gốc rễ của con đường thực hành, rồi thuyết giảng con đường ấy theo khuynh hướng của Sakka (Đế Thích), theo phương pháp đoạn trừ các pháp ô nhiễm để làm viên mãn các pháp thanh tịnh. Tương tự như vậy, ở đây, khi được hỏi về sự thu thúc trong giới, vốn cũng là gốc rễ của chính con đường thực hành ấy, để phân tích và chỉ ra cả hai phương diện: từ đâu sự thu thúc ấy được thanh tịnh và làm thế nào nó được thanh tịnh, theo khuynh hướng của Sakka, Đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu bằng ‘kāyasamācārampi’ (cả hành vi của thân) v.v... theo phương pháp đoạn trừ các pháp ô nhiễm để làm viên mãn các pháp thanh tịnh. Trong phần nói về giới, lý do cho việc nói về hành vi của thân không nên thực hành v.v... đã được nêu rõ. Do đó, kammapathavasenāti có nghĩa là theo con đường của nghiệp thiện và bất thiện. Kammapathavasenāti ca kammapathavicāravasena. Kammapathabhāvaṃ apattānampi hi kāyaduccaritādīnaṃ asevitabbakādīnaṃ asevitabbakāyasamācārādibhāvo idha vuccatīti. Paṇṇattivasenāti sikkhāpadapaṇṇattivasena. Yato yato hi yā yā veramaṇī, tadubhayepi vibhāvento paṇṇattivasena katheti nāma. Tenāha ‘‘kāyadvāre’’tiādi. Sikkhāpadaṃ vītikkamati etenāti sikkhāpadavītikkamo, sikkhāpadassa vītikkamanākārena pavatto akusaladhammo yaṃ, tassa asevitabbakāyasamācārāditā. Vītikkamapaṭipakkho avītikkamo, na vītikkamati etenāti avītikkamo, sīlaṃ. Kammapathavasenāti cũng có nghĩa là theo sự thẩm xét về con đường của nghiệp. Bởi vì ở đây, ngay cả những thân hành xấu v.v... chưa đạt đến mức độ là con đường của nghiệp cũng được gọi là trạng thái của hành vi thân không nên thực hành v.v... Paṇṇattivasenāti có nghĩa là theo sự chế định học giới. Bởi vì, khi phân tích cả hai phương diện, tức là từ đâu có sự kiêng cữ nào, thì được gọi là nói theo sự chế định. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘kāyadvāre’ (ở cửa thân) v.v... Sikkhāpadaṃ vītikkamati etenāti sikkhāpadavītikkamo, cái mà qua đó người ta vi phạm học giới; pháp bất thiện nào khởi lên theo cách thức vi phạm học giới, đó là tính chất của hành vi thân không nên thực hành v.v... Đối nghịch với sự vi phạm là sự không vi phạm. Na vītikkamati etenāti avītikkamo, cái mà qua đó người ta không vi phạm, đó là giới. Micchā sammā ca pariyesati etāyāti pariyesanā, ājīvo, atthato paccayagavesanabyāpāro kāyavacīdvāriko. Yadi evaṃ kasmā visuṃ gahaṇanti āha ‘‘yasmā’’tiādi. Ariyā niddosā pariyesanā gavesanāti ariyapariyesanā, ariyehi sādhūhi pariyesitabbātipi ariyapariyesanāti. Vuttavipariyāyato anariyapariyesanā veditabbā. Micchā sammā ca pariyesati etāyāti pariyesanā, cái mà qua đó người ta tìm kiếm một cách tà vạy hoặc chân chánh, tức là mạng sống (ājīvo); về mặt ý nghĩa, đó là sự nỗ lực tìm kiếm các vật dụng qua cửa thân và cửa lời. Nếu vậy, tại sao lại được đề cập riêng? Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yasmā’ (bởi vì) v.v... Ariyā niddosā pariyesanā gavesanāti ariyapariyesanā, sự tìm kiếm cao thượng, không có lỗi lầm; hoặc cũng có nghĩa là sự tìm kiếm nên được thực hiện bởi các bậc Thánh, các bậc thiện nhân. Anariyapariyesanā (sự tìm kiếm không cao thượng) nên được hiểu theo nghĩa ngược lại với những gì đã nói. Jātidhammoti jāyanasabhāvo jāyanapakatiko. Jarādhammoti jīraṇasabhāvo. Byādhidhammoti byādhisabhāvo. Maraṇadhammoti mīyanasabhāvo. Sokadhammoti socanakasabhāvo. Saṃkilesadhammoti saṃkilissanasabhāvo. Jātidhammoti có nghĩa là có bản chất sanh, có tính chất sanh. Jarādhammoti có nghĩa là có bản chất già. Byādhidhammoti có nghĩa là có bản chất bệnh. Maraṇadhammoti có nghĩa là có bản chất chết. Sokadhammoti có nghĩa là có bản chất sầu. Saṃkilesadhammoti có nghĩa là có bản chất ô nhiễm. Puttabhariyanti puttā ca bhariyā ca. Esa nayo sabbattha. Dvandekattavasena tesaṃ niddeso. Jātarūparajatanti ettha pana yato vikāraṃ anāpajjitvā sabbaṃ jātarūpameva hotīti jātarūpaṃ nāma suvaṇṇaṃ. Dhavalasabhāvatāya rajatīti rajataṃ, rūpiyaṃ. Idha pana suvaṇṇaṃ ṭhapetvā yaṃ kiñci upabhogaparibhogārahaṃ ‘‘rajata’’ntveva gahitaṃ vohārūpagamāsakādi. Jātidhammā hete, bhikkhave, upadhayoti ete kāmaguṇūpadhayo nāma honti, te sabbepi jātidhammāti dasseti. Puttabhariyanti là con trai và vợ. Phương pháp này được áp dụng ở mọi nơi. Chúng được chỉ định theo cách hợp nhất của một cặp đôi (dvanda). Trong cụm từ jātarūparajatanti (vàng và bạc), jātarūpaṃ được gọi là vàng (suvaṇṇaṃ) vì tất cả đều là vàng nguyên chất mà không trải qua biến đổi. Dhavalasabhāvatāya rajatīti rajataṃ, là bạc (rūpiyaṃ), được gọi như vậy vì nó có bản chất màu trắng sáng. Tuy nhiên, ở đây, ngoại trừ vàng, bất cứ thứ gì có thể sử dụng và tiêu dùng, như tiền tệ thông thường, māsaka v.v..., đều được coi là “bạc”. Jātidhammā hete, bhikkhave, upadhayoti, câu “Này các Tỳ khưu, những chấp thủ này có bản chất sanh” cho thấy rằng những chấp thủ thuộc về dục lạc này đều có bản chất sanh. Byādhidhammavārādīsu [Pg.271] jātarūparajataṃ na gahitaṃ. Na hetassa sīsarogādayo byādhayo nāma santi, na sattānaṃ viya cutisaṅkhātaṃ maraṇaṃ, na soke uppajjati, cutisaṅkhātaṃ maraṇanti ca ekabhavapariyāpannakhandhanirodho, so tassa natthi, khaṇikanirodho pana khaṇe khaṇe labbhateva. Rāgādīhi pana saṃkilesehi saṃkilissatīti saṃkilesadhammavāre gahitaṃ jātarūpaṃ, tathā utusamuṭṭhānattā jātidhammavāre, malaṃ gahetvā jīraṇato jarādhammavāre ca. Ariyehi na araṇīyā, pariyesanātipi anariyapariyesanā. Trong các phần về bản chất bệnh v.v..., vàng và bạc không được đề cập đến. Bởi vì chúng không có các bệnh như đau đầu v.v..., không có cái chết được gọi là sự mệnh chung như của chúng sanh, và không phát sinh sầu muộn. Cái chết được gọi là sự mệnh chung là sự đoạn diệt của các uẩn trong một kiếp sống, điều đó không có ở chúng; tuy nhiên, sự diệt trong từng khoảnh khắc thì vẫn có thể có được. Nhưng vì chúng bị ô nhiễm bởi các phiền não như tham ái v.v..., nên vàng được đề cập trong phần về bản chất ô nhiễm. Tương tự, vì chúng phát sinh từ thời tiết, nên chúng được đề cập trong phần về bản chất sanh; và vì chúng bị hư hoại do bám bụi bẩn, nên chúng được đề cập trong phần về bản chất già. Ariyehi na araṇīyā, pariyesanātipi anariyapariyesanā, cũng có nghĩa là sự tìm kiếm không nên được thực hiện bởi các bậc Thánh. Idāni anesanāvasenāpi taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Iminā nayena sukkapakkhepi attho veditabbo. Bây giờ, để chỉ ra điều đó theo phương diện tìm kiếm không đúng đắn, câu bắt đầu bằng ‘apica’ (hơn nữa) v.v... đã được nói đến. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong phần thiện (sukkapakkha) cũng nên được hiểu như vậy. Sambhārapariyesanaṃ paharaṇavisādigavesanaṃ, payogavasena payogakaraṇaṃ tajjāvāyāmajananaṃ tādisaṃ upakkamanibbattanaṃ, pāṇātipātādiatthaṃ gamanaṃ, paccekaṃ kāla-saddo yojetabbo ‘‘sambhārapariyesanakālato paṭṭhāya, payogakaraṇakālato paṭṭhāya, gamanakālato paṭṭhāyā’’ti. Itaroti ‘‘sevitabbo’’ti vuttakāyasamācārādiko. Cittampi uppādetabbaṃ. Tathā uppāditacitto hi sati paccayasamavāye tādisaṃ payogaṃ parakkamaṃ karonto paṭipattiyā matthakaṃ gaṇhāti. Tenāha ‘‘cittuppādampi kho ahaṃ, bhikkhave, kusalesu dhammesu bahupakāraṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 1.84). Việc tìm kiếm các vật dụng (sambhārapariyesanaṃ) là việc tìm kiếm vũ khí, chất độc, v.v. Việc thực hiện sự cố gắng (payoga) theo cách cố gắng là sự phát sinh nỗ lực tương ứng, sự tạo ra phương tiện như vậy. Việc đi lại (gamanaṃ) vì mục đích sát sanh, v.v. Từ ‘thời điểm’ (kāla) nên được áp dụng riêng cho từng trường hợp: ‘kể từ thời điểm tìm kiếm vật dụng, kể từ thời điểm thực hiện sự cố gắng, kể từ thời điểm đi lại’. Phần còn lại (itaro) là thân hành thiện, v.v., đã được nói là ‘nên thực hành’. Tâm cũng nên được phát sinh. Vì rằng, người có tâm được phát sinh như vậy, khi có sự hội đủ của các duyên, trong khi thực hiện sự cố gắng và nỗ lực như thế, sẽ đạt đến đỉnh cao của sự thực hành. Do đó, Ngài đã nói: ‘Này các Tỳ khưu, Ta nói rằng ngay cả sự khởi lên của tâm cũng có nhiều lợi ích trong các thiện pháp’ (ma. ni. 1.84). Idāni taṃ matthakappattaṃ asevitabbaṃ, sevitabbañca dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Saṅghabhedādīnanti ādi-saddena lohituppādanādiṃ saṅgaṇhāti. Buddharatanasaṅgharatanupaṭṭhāneheva dhammaratanupaṭṭhānasiddhīti āha ‘‘divasassa dvattikkhattuṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ upaṭṭhānagamanādivasenā’’ti. Dhanuggahapesanaṃ dhanuggahapurisānaṃ uyyojanaṃ. Ādi-saddena pañcavarayācanādiṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Ajātasattuṃ pasādetvā lābhuppādavasena parihīnalābhasakkārassa kulesu viññāpana’’nti evamādiṃ anariyapariyesanaṃ pariyesantānaṃ. Bây giờ, để chỉ ra điều không nên thực hành và điều nên thực hành đã đạt đến đỉnh điểm, câu ‘Lại nữa...’ đã được nói. Trong câu ‘việc chia rẽ Tăng chúng, v.v.’, từ ‘v.v.’ bao gồm cả việc làm chảy máu (Phật), v.v. Vì sự thành tựu của việc phụng sự Pháp bảo chính là nhờ vào việc phụng sự Phật bảo và Tăng bảo, nên đã nói: ‘bằng cách đi đến phụng sự Tam bảo hai hoặc ba lần trong ngày, v.v.’. Việc sai phái cung thủ (dhanuggahapesanaṃ) là việc cử đi những người cầm cung. Từ ‘v.v.’ bao gồm cả việc xin năm điều ước, v.v. (Ám chỉ) những người tìm kiếm sự tìm kiếm không cao thượng, chẳng hạn như ‘làm cho vua Ajātasattu hài lòng và thông báo cho các gia đình về việc lợi lộc và danh vọng đã bị suy giảm để làm phát sinh lợi lộc’. Pāripūriyāti pāripūriatthaṃ. Aggamaggaphalavaseneva hi sevitabbānaṃ pāripūrīti tadatthaṃ sabbā pubbabhāgapaṭipadā, pātimokkhasaṃvaropi aggamaggeneva paripuṇṇo [Pg.272] hotīti tadatthaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ vatvā nigamento ‘‘pātimokkho…pe… hotī’’ti āha. ‘Để được viên mãn’ (pāripūriyā) có nghĩa là vì mục đích viên mãn. Vì sự viên mãn của những điều nên thực hành chính là nhờ vào Thánh đạo và Thánh quả cao nhất, nên vì mục đích đó có tất cả các pháp hành giai đoạn đầu. Và sự thu thúc trong giới bổn cũng được viên mãn chính nhờ Thánh đạo cao nhất, nên vì mục đích đó, sau khi nói về pháp hành giai đoạn đầu, trong phần kết luận, Ngài đã nói: ‘Giới bổn... trở nên...’. Indriyasaṃvaravaṇṇanā Giải thích về sự thu thúc các căn 365. Indriyānaṃ pidhānāyāti indriyānaṃ pidahanatthāya. Indriyāni ca cakkhādīni dvārāni, tesaṃ pidhānaṃ saṃvaraṇaṃ akusaluppattito gopanāti āha ‘‘guttadvāratāyā’’ti. Asevitabbarūpādivasena indriyesu aguttadvāratā asaṃvaro, saṃkilesadhammavippahānavasena vodānadhammapārisuddhīti. Kāmaṃ pāḷiyaṃ asevitabbampi rūpādi dassitaṃ, sakkena pana indriyasaṃvarāya paṭipatti pucchitāti tameva nivattetvā dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃvuttaṃ ‘‘cakkhuviññeyyaṃ rūpampītiādi sevitabbarūpādivasena indriyasaṃvaradassanatthaṃ vutta’’nti. ‘‘Tuṇhī ahosī’’ti vatvā tuṇhībhāvassa kāraṇaṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘kathetukāmopī’’tiādi vuttaṃ. Ayanti sakko devānaṃ indo. 365. ‘Để che đậy các căn’ có nghĩa là vì mục đích che đậy các căn. Các căn là các cửa như mắt, v.v.; việc che đậy chúng, sự thu thúc, là sự bảo vệ khỏi sự phát sinh của bất thiện pháp, do đó đã nói là ‘do sự phòng hộ các cửa’. Sự không phòng hộ các cửa, sự không thu thúc trong các căn, là do các sắc, v.v., không nên thực hành; sự trong sạch của các pháp thanh tịnh là do sự từ bỏ các pháp ô nhiễm. Mặc dù trong kinh văn Pāli, các sắc, v.v., không nên thực hành cũng được chỉ ra, nhưng vì Sakka đã hỏi về sự thực hành để thu thúc các căn, nên để loại bỏ điều đó và chỉ ra (điều nên thực hành), trong Chú giải đã nói: ‘Câu “sắc được nhận biết bởi mắt...” v.v., được nói để chỉ ra sự thu thúc các căn thông qua các sắc, v.v., nên thực hành’. Sau khi nói ‘đã im lặng’, để làm rõ nguyên nhân của sự im lặng bằng cách nói ngược lại, câu ‘dù muốn nói...’ đã được nói. Vị này là Sakka, vua của các vị trời. Rūpanti rūpāyatanaṃ, tassa asevanaṃ nāma adassanaṃ evāti āha ‘‘na sevitabbaṃ na daṭṭhabba’’nti. Yaṃ pana sattasantānagataṃ rūpaṃ passato paṭikūlamanasikāravasena, asubhasaññā vā saṇṭhāti dassanānuttariyavasena. Atha vā kammaphalasaddahanavasena pasādo vā uppajjati. Hutvā abhāvākārasallakkhaṇena aniccasaññāpaṭilābho vā hoti. ‘Sắc’ là sắc xứ; việc không thực hành nó chính là không thấy, do đó đã nói ‘không nên thực hành, không nên thấy’. Nhưng đối với người thấy sắc thuộc về dòng tương tục của chúng sanh, do tác ý về sự ghê tởm, hoặc tưởng về sự bất tịnh được thiết lập, theo cách thấy vô thượng. Hoặc là, do tin tưởng vào quả của nghiệp, sự tịnh tín phát sinh. Hoặc là, do ghi nhận trạng thái không tồn tại sau khi đã có, sự chứng đắc vô thường tưởng xảy ra. Pariyāyakkharaṇato akkharaṃ, vaṇṇo, so eva nirantaruppattiyā samuddito padavākyasaññito, adhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, tayidaṃ kābyanāṭakādigatavevacanavasena, uccāraṇavasena ca vicittasannivesatāya tathāpavattavikappanavasena cittavicittabhāvena upatiṭṭhanakaṃ sandhāyāha ‘‘yaṃ cittakkharaṃ cittabyañjanampi saddaṃ suṇato rāgādayo uppajjantī’’ti. Atthanissitanti samparāyikatthanissitaṃ. Dhammanissitanti vivaṭṭadhammanissitaṃ, lokuttararatanattayadhammanissitaṃ vā. Pasādoti ratanattayasaddhā, kammaphalasaddhāpi. Nibbidā vāti aniccasaññādivasena vaṭṭato ukkaṇṭhā vā. Do sự diễn đạt theo cách thức, nó là một chữ cái (akkharaṃ), một âm (vaṇṇo). Chính nó, khi được kết hợp bởi sự phát sinh liên tục, được gọi là từ và câu, và nó biểu thị ý nghĩa được nhắm đến, nên gọi là văn tự (byañjanaṃ). Ám chỉ đến điều đó, hiện khởi với tính chất đa dạng và hấp dẫn do sự sắp xếp đa dạng theo cách dùng từ đồng nghĩa trong thi ca, kịch nghệ, v.v., và theo cách phát âm, theo cách biến đổi diễn ra như vậy, Ngài đã nói: ‘âm thanh nào có chữ cái hấp dẫn, có văn tự hấp dẫn, khi nghe nó, tham, v.v., phát sinh’. ‘Nương tựa vào ý nghĩa’ là nương tựa vào ý nghĩa liên quan đến đời sau. ‘Nương tựa vào Pháp’ là nương tựa vào Pháp thoát khỏi vòng luân hồi, hoặc nương tựa vào Pháp Tam bảo siêu thế. ‘Tịnh tín’ là niềm tin vào Tam bảo, và cả niềm tin vào quả của nghiệp. ‘Hoặc nhàm chán’ là sự chán ngán đối với vòng luân hồi do vô thường tưởng, v.v. Gandharasāviparodhādivasena seviyamānaṃ ayoniso paṭipannattā asevitabbaṃ nāma. Yoniso paccavekkhitvā seviyamānaṃ sampajaññavasena gahaṇato sevitabbaṃ nāma. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ gandhaṃ ghāyato’’tiādi. Khi được thực hành theo cách không trái ngược với hương và vị, v.v., do đã thực hành không như lý, nó được gọi là không nên thực hành. Khi được thực hành sau khi đã quán xét như lý, do được tiếp nhận với tỉnh giác, nó được gọi là nên thực hành. Do đó đã nói: ‘hương nào khi ngửi...’, v.v. Yaṃ [Pg.273] pana phusatoti yaṃ pana sevitabbaṃ phoṭṭhabbaṃ anipphannasseva phusato. Āsavakkhayo ceva hoti jāgariyānuyogassa matthakappattito. Vīriyañca supaggahitaṃ hoti catutthassa ariyavaṃsassa ukkaṃsanato. Pacchimā ca…pe… anuggahitā hoti sammāpaṭipattiyaṃ niyojanato. ‘Nhưng xúc nào khi chạm vào’ có nghĩa là xúc chạm nào nên được thực hành, khi chạm vào ngay cả khi (kết quả) chưa thành tựu. Sự đoạn tận các lậu hoặc xảy ra, do đã đạt đến đỉnh cao của sự chuyên tâm tỉnh thức. Và tinh tấn được nắm giữ tốt, do sự đề cao Thánh chủng thứ tư. Và thế hệ sau... được hỗ trợ, do được hướng đến chánh hạnh. Ye manoviññeyye dhamme iṭṭhādibhede samannāharantassa āvajjantassa āpāthaṃ āgacchanti. ‘‘Manoviññeyyā dhammā’’ti vibhatti vipariṇāmetabbā, mettādivasena samannāharantassa ye manoviññeyyā dhammā āpāthaṃ āgacchanti, evarūpā sevitabbāti yojanā. Ādi-saddena karuṇādīnañceva aniccādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo. Tiṇṇaṃ therānaṃ dhammāti idāni vuccamānapaṭipattīnaṃ tiṇṇaṃ therānaṃ manoviññeyyā dhammā. Bahi dhāvituṃ na adāsinti antopariveṇaṃ āgatameva rūpādiṃ ārabbha imasmiṃ temāse kammaṭṭhānavinimuttaṃ cittaṃ kadāci uppannapubbaṃ, antopariveṇe ca visabhāgarūpādīnaṃ asambhavo eva, tasmā visaṭavitakkavasena cittaṃ bahi dhāvituṃ na adāsinti dasseti. Nivāsagehato nivāsanagabbhato. Niyakajjhattakhandhapañcakato vipassanāgocarato. Thero kira sabbampi attanā kātabbakiriyaṃ kammaṭṭhānasīseneva paṭipajjati. Những pháp do ý nhận biết, có sự khác biệt như là khả ái v.v..., đi vào tầm nhận thức của người đang tác ý, đang hướng tâm. Cụm từ ‘các pháp do ý nhận biết’ nên được biến đổi cách. Cách kết nối là: những pháp do ý nhận biết nào đi vào tầm nhận thức của người đang tác ý theo cách từ tâm v.v..., những pháp như vậy nên được thực hành. Nên hiểu rằng từ ‘v.v...’ bao gồm cả bi tâm v.v... và vô thường v.v... ‘Các pháp của ba vị trưởng lão’ có nghĩa là các pháp do ý nhận biết của ba vị trưởng lão có sự thực hành đang được nói đến. ‘Không cho phóng đi ra ngoài’ cho thấy rằng: trong ba tháng này, tâm thoát khỏi đề mục thiền định, khởi lên đối với sắc v.v... đã đi vào bên trong tu viện, đã từng có khi sanh khởi. Và vì bên trong tu viện không thể có các sắc v.v... không tương thích, do đó, ngài đã không cho tâm phóng đi ra ngoài theo cách của những tầm tư lan rộng. ‘Từ nhà ở’ có nghĩa là từ phòng ở. ‘Từ năm uẩn thuộc nội phần của chính mình’ có nghĩa là từ đối tượng của thiền minh sát. Tương truyền, vị trưởng lão thực hành tất cả mọi hành vi cần làm của mình với đề mục thiền định làm đầu. 366. Asammohasampajaññavasena advejjhābhāvato eko anto etassāti ekanto, ekanto vādo etesanti ekantavādā. Tenāha ‘‘ekaṃyeva vadantī’’ti, abhinnavādāti attho. Ekācārāti samānācārā. Ekaladdhikāti samānaladdhikā. Ekapariyosānāti samānaniṭṭhānā. 366. Do không có sự phân đôi theo cách của tỉnh giác không si mê, nên có một kết luận, đó là ‘nhất hướng’. Những người có thuyết nhất hướng được gọi là ‘nhất hướng luận giả’. Do đó, có nói rằng ‘họ chỉ nói một điều duy nhất,’ nghĩa là có thuyết không khác biệt. ‘Cùng một cách hành xử’ có nghĩa là có cách hành xử giống nhau. ‘Cùng một giáo lý’ có nghĩa là có giáo lý giống nhau. ‘Cùng một kết cuộc’ có nghĩa là có sự kết thúc giống nhau. Iti sakko pubbe attanā sutaṃ puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ nānāvādā cāraladdhiniṭṭhānaṃ idāni saccapaṭivedhena asārato ñatvā ṭhito, tassa kāraṇaṃ ñātukāmo tameva tāva byatirekamukhena pucchati ‘‘sabbeva dhammā nu kho’’tiādinā. Như vậy, Thiên chủ Sakka, sau khi đã biết rõ sự vô ích của các thuyết, các cách hành xử, các giáo lý, và các kết cuộc khác nhau của nhiều Sa-môn và Bà-la-môn mà trước đây tự mình đã nghe, giờ đây nhờ sự thấu triệt chân lý, đã đứng vững. Muốn biết nguyên nhân của điều đó, ngài trước tiên hỏi chính vị ấy theo cách phủ định bằng câu bắt đầu là ‘phải chăng tất cả các pháp...’. Dhātūti ajjhāsayadhātu uttarapadalopena vuttā, ajjhāsayadhātūti ca atthato ajjhāsayo evāti āha ‘‘anekajjhāsayo nānajjhāsayo’’ti. ‘‘Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hotī’’ti idaṃ nidassanavasena vuttaṃ iriyāpathepi nāma sattā ekajjhāsayā dullabhā, pageva [Pg.274] laddhīsūti dassanatthaṃ. Yaṃ yadeva ajjhāsayanti yaṃ yameva sassatādiajjhāsayaṃ. Abhinivisantīti taṃ taṃ laddhiṃ diṭṭhābhinivesavasena abhimukhā hutvā duppaṭinissaggibhāvena nivisanti, ādānaggāhaṃ gaṇhanti. Thāmena ca parāmāsena cāti diṭṭhithāmena ca diṭṭhiparāmāsena ca. Suṭṭhu gaṇhitvāti ativiya daḷhaggāhaṃ gaṇhitvā. Voharantīti yathābhiniviṭṭhaṃ diṭṭhivādaṃ paññāpenti pare hi gāhenti patiṭṭhapenti. Tenāha ‘‘kathenti dīpenti kittentī’’ti, ugghosentīti attho. ‘Giới’ được nói đến ở đây là ‘khuynh hướng giới’ với sự lược bỏ từ sau. Và ‘khuynh hướng giới’ về mặt ý nghĩa chính là khuynh hướng, nên có nói ‘nhiều khuynh hướng, khuynh hướng khác nhau’. Câu ‘Khi một người muốn đi, người khác lại muốn đứng’ được nói ra như một ví dụ để cho thấy rằng ngay cả trong oai nghi, chúng sanh có cùng khuynh hướng cũng thật khó tìm, huống chi là trong các giáo lý. ‘Họ có khuynh hướng nào’ có nghĩa là họ có khuynh hướng thường kiến v.v... nào. ‘Họ chấp chặt’ có nghĩa là họ hướng đến giáo lý này hay giáo lý kia theo cách cố chấp tà kiến, rồi an trú với thái độ khó từ bỏ, họ nắm giữ một cách bám víu. ‘Bằng sức mạnh và bằng sự chấp thủ’ có nghĩa là bằng sức mạnh của tà kiến và bằng sự chấp thủ tà kiến. ‘Sau khi nắm giữ kỹ’ có nghĩa là sau khi nắm giữ một cách rất kiên cố. ‘Họ tuyên bố’ có nghĩa là họ trình bày, làm cho người khác chấp nhận, và thiết lập học thuyết tà kiến theo như họ đã cố chấp. Do đó, có nói ‘họ nói, họ trình bày, họ tán dương,’ nghĩa là họ công bố. Antaṃ atītā accantā, accantā niṭṭhā etesanti accantaniṭṭhā. Sabbesanti sabbesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Yogakkhemotipi nibbānaṃ catūhipi yogehi anuppaduṭṭhattā. ‘‘Accantayogakkhemā’’ti vattabbe i-kārena niddesena ‘‘accantayogakkhemī’’ti vuttaṃ, accantayogakkhemo vā etesaṃ atthīti accantayogakkhemīti. Caranti upagacchanti, adhigacchantīti attho. Pariyassati parikkhissati vaṭṭadukkhantaṃ āgammāti pariyosānantipi nibbānassa nāmaṃ. ‘Vượt qua giới hạn’ là ‘tuyệt đối’ (accantā). Những người có sự kết thúc tuyệt đối là ‘người có sự kết thúc tuyệt đối’ (accantaniṭṭhā). ‘Của tất cả’ có nghĩa là của tất cả các Sa-môn và Bà-la-môn. ‘An ổn khỏi các ách phược’ cũng là Niết-bàn, vì không bị bốn ách phược làm ô nhiễm. Đáng lẽ phải nói là ‘accantayogakkhemā’, nhưng lại được nói là ‘accantayogakkhemī’ với chỉ định bằng âm ‘i’. Hoặc, ‘sự an ổn tuyệt đối khỏi các ách phược’ là của họ, nên gọi là ‘accantayogakkhemī’. ‘Họ đi đến’ có nghĩa là họ đạt đến, họ chứng ngộ. ‘Sự kết thúc’ cũng là tên của Niết-bàn, vì nó đi đến sự chấm dứt khổ đau của vòng luân hồi. Saṅkhiṇātīti samucchindanena khepeti. Vināsetīti tato eva sabbaso adassanaṃ pāpeti. Vimuttāti vaṭṭadukkhato accantaniggamena visesena muttā. ‘Làm cho cạn kiệt’ có nghĩa là làm cho tiêu hao bằng sự đoạn trừ. ‘Làm cho hoại diệt’ có nghĩa là từ đó làm cho hoàn toàn không còn thấy nữa. ‘Được giải thoát’ có nghĩa là được giải thoát một cách đặc biệt bằng sự thoát ra hoàn toàn khỏi khổ đau của vòng luân hồi. ‘‘Issāmacchariyaṃ eko pañho’’ti kasmā vuttaṃ, nanu issāmacchariyaṃ vissajjananti? Saccametaṃ, yo pana ñātuṃ icchito attho, so pañho. So eva ca vissajjīyatīti nāyaṃ doso, aññathā ambaṃ puṭṭhassa labujaṃ byākaraṇaṃ viya siyā, evaṃ pañhasīsena pañhabyākaraṇaṃ vadati. Tathā hi ‘‘piyāppiya’’ntiādinā vissajjanapadāneva gahitāni, ‘‘piyāppiyaṃ eko’’tiādīsupi eseva nayo. Papañcasaññāti saññāsīsena papañcā eva vuttāti āha ‘‘papañco eko’’ti. Ettha ca yathā pātimokkhasaṃvarapucchā kāyasamācārādivibhāgena vissajjitattā tayo pañhā jātā, evaṃ indriyasaṃvarapucchā rūpādivibhāgena vissajjitattā cha pañhā siyuṃ. Tathā sati ekūnavīsati pucchā siyuṃ, atha indriyasaṃvaratāsāmaññena ekova pañho kato, evaṃ sati pātimokkhasaṃvarapucchābhāvasāmaññena tepi tayo ekova pañhoti sabbeva dvādaseva pañhā bhaveyyunti? Nayidamevaṃ. Yasmā kāyasamācārādīsu vibhajja vuccamānesu mahāvisayatāya aparimāṇo vibhāgo sambhavati [Pg.275] vissajjetuṃ. Sakalampi vinayapiṭakaṃ tassa niddeso. Rūpādīsu pana vibhajja vuccamānesu appavisayatāya na tādiso vibhāgo sambhavati vissajjetuṃ. Iti mahāvisayatāya pātimokkhasaṃvarapucchā tayo pañhā katā, indriyasaṃvarapucchā pana appavisayatāya ekova pañho kato. Tena vuttaṃ ‘‘cuddasa mahāpañhā’’ti. Tại sao lại nói ‘ghen tỵ và bỏn xẻn là một câu hỏi’? Chẳng phải ghen tỵ và bỏn xẻn là câu trả lời sao? Điều đó đúng. Nhưng ý nghĩa được mong muốn biết đến, đó là câu hỏi. Và chính điều đó được trả lời, nên đây không phải là lỗi. Nếu không, sẽ giống như trả lời về quả mít khi được hỏi về quả xoài. Như vậy, ngài nói lời giải đáp câu hỏi bằng chính tiêu đề của câu hỏi. Thật vậy, các từ trong câu trả lời như ‘thích và không thích’ đã được lấy. Trong các câu như ‘thích và không thích là một,’ phương pháp này cũng tương tự. ‘Tưởng về hý luận’ có nghĩa là chính các hý luận được nói đến qua tiêu đề ‘tưởng’, nên có nói ‘hý luận là một’. Ở đây, cũng như câu hỏi về sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha, do được trả lời bằng cách phân chia theo thân hành v.v..., đã trở thành ba câu hỏi; tương tự, câu hỏi về sự thu thúc các căn, do được trả lời bằng cách phân chia theo sắc v.v..., lẽ ra phải có sáu câu hỏi. Nếu vậy, sẽ có mười chín câu hỏi. Nhưng do tính chất chung của sự thu thúc các căn, nó được xem là một câu hỏi duy nhất. Nếu vậy, do tính chất chung của sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha, ba câu hỏi kia cũng là một câu hỏi duy nhất, và như thế tất cả chỉ có mười hai câu hỏi thôi sao? Không phải như vậy. Bởi vì khi nói về thân hành v.v... một cách phân chia, do phạm vi rộng lớn, có thể có sự phân chia vô hạn để trả lời. Toàn bộ Tạng Luật là lời giải thích cho điều đó. Nhưng khi nói về sắc v.v... một cách phân chia, do phạm vi nhỏ hẹp, không thể có sự phân chia như vậy để trả lời. Do đó, vì phạm vi rộng lớn, câu hỏi về sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha được xem là ba câu hỏi. Còn câu hỏi về sự thu thúc các căn, do phạm vi nhỏ hẹp, được xem là một câu hỏi duy nhất. Vì thế, đã nói là ‘mười bốn đại vấn’. 367. Calanaṭṭhenāti kampanaṭṭhena. Taṇhā hi kāmarāgarūparāgaarūparāgādivasena pavattiyā anavaṭṭhitatāya sayampi calati, yattha uppannā, tampi santānaṃ bhavādīsu parikaḍḍhanena cāleti, tasmā calanaṭṭhena taṇhā ejā nāma. Pīḷanaṭṭhenāti vibādhanaṭṭhena tassa tassa dukkhassa hetubhāvena. Padussanaṭṭhenāti adhammarāgādibhāvena, sammukhaparaṃmukhena, kilesāsucipaggharaṇena ca pakārato dussanaṭṭhena gaṇḍo. Anuppaviṭṭhaṭṭhenāti āsayassa dunnīharaṇīyabhāvena anuppavisanaṭṭhena. Kaḍḍhati attano ca ruciyā upaneti. Uccāvacanti paṇītabhāvaṃ, nihīnabhāvañca. Yesu samaṇabrāhmaṇesu. ‘‘Yesāha’’ntipi pāḷi, tassā keci ‘‘yesaṃ aha’’nti atthaṃ vadanti. Evanti sutānurūpaṃ, uggahānurūpañca. ‘‘Ahaṃ kho pana bhante aññesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ dhammācariyo hontopi bhagavato sāvako…pe… sambodhiparāyaṇo’’ti evaṃ attano sotāpannabhāvaṃ jānāpeti. 367. Calanaṭṭhenāti (với ý nghĩa là rung động) là với ý nghĩa là lay động. Bởi vì ái, do sự không đứng yên trong việc diễn tiến theo cách thức của dục ái, sắc ái, vô sắc ái, v.v..., tự nó rung động, và nơi nào nó sanh khởi, nó cũng làm cho dòng tương tục ấy lay động bằng cách lôi kéo trong các cõi hữu, v.v... Do đó, với ý nghĩa là rung động, ái được gọi là ejā (sự rung động). Pīḷanaṭṭhenāti (với ý nghĩa là bức bách) là với ý nghĩa là làm khổ não, do là nhân của sự đau khổ này hay sự đau khổ kia. Padussanaṭṭhenāti (với ý nghĩa là làm hư hoại) là với ý nghĩa làm hư hoại một cách đặc biệt do trạng thái tham phi pháp, v.v..., do có mặt và không có mặt, và do sự rỉ chảy của cấu uế phiền não, nên (gọi là) gaṇḍo (mụn nhọt). Anuppaviṭṭhaṭṭhenāti (với ý nghĩa là đã đi vào trong) là với ý nghĩa xâm nhập do trạng thái khó nhổ ra khỏi nơi tiềm ẩn. Kaḍḍhati (nó lôi kéo) và upaneti (nó đem đến gần) ruciyā (sự ưa thích) attano (của chính nó). Uccāvacanti (cao và thấp) là trạng thái cao thượng và trạng thái thấp hèn. Yesu samaṇabrāhmaṇesu (ở nơi các vị Sa-môn và Bà-la-môn nào). ‘‘Yesāha’’ntipi pāḷi (cũng có Pāḷi là “yesāhaṃ”), một số vị nói ý nghĩa của từ ấy là ‘‘yesaṃ aha’’nti (tôi của những vị nào). Evanti (như vậy) là phù hợp với điều đã được nghe và phù hợp với điều đã học hỏi. ‘‘Ahaṃ kho pana bhante aññesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ dhammācariyo hontopi bhagavato sāvako…pe… sambodhiparāyaṇo’’ti (Bạch ngài, dù con là vị pháp sư của các Sa-môn và Bà-la-môn khác, nhưng con là đệ tử của đức Thế Tôn... hướng đến sự giác ngộ hoàn toàn), bằng cách ấy, vị ấy cho biết trạng thái Tu-đà-hoàn của mình. Somanassapaṭilābhakathāvaṇṇanā Giải Thích Về Câu Chuyện Đạt Được Hỷ Lạc 368. Samāpannoti samogāḷho pavattasampahāro viyātibyūḷho. Jiniṃsūti yathā asurā puna sīsaṃ ukkhipituṃ nāsakkhiṃsu, evaṃ devā vijiniṃsuyevāti dassento āha ‘‘devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsū’’ti. Tādiso hissa jayo sātisayaṃ vedapaṭilābhāya ahosi. Duvidhampi ojanti dibbaṃ, asuraṃ cāti dvippakārampi ojaṃ. Devāyeva paribhuñjissanti asurānaṃ pavesābhāvato. Daṇḍassa avacaraṇaṃ āvaraṇaṃ daṇḍāvacaro, saha daṇḍāvacarenāti sadaṇḍāvacaro, daṇḍena paharitvā vā āvaritvā vā sādhetabbanti attho. 368. Samāpannoti (đã giao chiến) là đã nhập cuộc, cuộc tấn công đã diễn ra, đã dàn trận. Jiniṃsūti (đã chiến thắng), để chỉ rằng chư Thiên đã thực sự chiến thắng theo cách mà các a-tu-la không thể ngóc đầu dậy được nữa, ngài đã nói ‘‘devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsū’’ti (chư Thiên đã chiến thắng các a-tu-la để họ không quay trở lại nữa). Chiến thắng như vậy của vị ấy đã là để đạt được cảm thọ một cách vượt trội. Duvidhampi ojanti (cả hai loại tinh túy) là cả hai loại tinh túy, tức là của chư Thiên và của a-tu-la. Devāyeva paribhuñjissanti (chỉ chư Thiên sẽ hưởng dụng) vì các a-tu-la không có sự đi vào. Daṇḍassa avacaraṇaṃ āvaraṇaṃ daṇḍāvacaro (sự di chuyển, sự che chắn của cây gậy là daṇḍāvacaro), saha daṇḍāvacarenāti sadaṇḍāvacaro (cùng với daṇḍāvacara là sadaṇḍāvacaro), ý nghĩa là được thực hiện bằng cách đánh hoặc che chắn bằng cây gậy. 369. Imasmiṃyeva okāseti imissameva indasālaguhāyaṃ. Devabhūtassa meti pubbepi devabhūtassa sakkasseva me bhūtassa. Satoti idānipi sakkasseva sato punarāyu ca me laddho. 369. Imasmiṃyeva okāseti (ngay tại nơi này) là ngay tại hang Indasāla này. Devabhūtassa meti (của tôi, người đã trở thành vị trời) là của tôi, người đã là Sakka, đã trở thành vị trời cả trước đây. Satoti (đang là), ngay cả bây giờ đang là Sakka, và tuổi thọ mới đã được tôi đắc lại. Diviyā [Pg.276] kāyāti dibbā, khandhapañcakasaṅkhātā kāyāti āha ‘‘dibbā attabhāvā’’ti. ‘‘Amūḷho gabbhaṃ essāmī’’ti iminā ariyasāvakānaṃ andhaputhujjanānaṃ viya sammohamaraṇaṃ, asampajānagabbhokkamanañca natthi, atha kho asammohamaraṇañceva sampajānagabbhokkamanañca hotīti dasseti. Ariyasāvakā niyatagatikattā sugatīsu eva uppajjanti, tatthāpi manussesu uppajjantā uḷāresu eva kulesu paṭisandhiṃ gaṇhissanti, sakkassāpi tādiso ajjhāsayo. Tena vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘yattha me ramatī mano’’ti, taṃ sandhāyāha ‘‘yattha me’’tiādi. Sakko pana attano dibbānubhāvenāpi tādisaṃ jānituṃ sakkotiyeva. Diviyā kāyāti (các thân cõi trời) là các thân cõi trời, được gọi là các thân bao gồm năm uẩn, ngài nói ‘‘dibbā attabhāvā’’ti (các tự thể cõi trời). ‘‘Amūḷho gabbhaṃ essāmī’’ti (tôi sẽ đi vào thai mẹ không si mê), bằng câu này, ngài chỉ ra rằng đối với các bậc Thánh đệ tử, không có cái chết trong si mê và sự đi vào thai mẹ không tỉnh giác như các kẻ phàm phu mù quáng, mà trái lại, có cái chết không si mê và sự đi vào thai mẹ có tỉnh giác. Các bậc Thánh đệ tử, do có cảnh giới chắc chắn, chỉ sanh vào các cõi lành. Ngay cả ở đó, khi sanh làm người, họ sẽ chỉ tái sanh trong các gia đình cao quý. Sakka cũng có khuynh hướng như vậy. Do đó, trong Pāḷi đã nói ‘‘yattha me ramatī mano’’ti (nơi nào tâm tôi ưa thích), liên quan đến điều đó, ngài nói ‘‘yattha me’’ti v.v... Hơn nữa, Sakka quả thực có thể biết được điều như vậy ngay cả bằng thiên thần lực của mình. Kāraṇenāti yuttena ariyasāvakabhāvassa anucchavikena. Tenāha ‘‘samenā’’ti. Kāraṇenāti (với lý do) là với điều thích hợp, tương xứng với trạng thái của bậc Thánh đệ tử. Do đó, ngài nói ‘‘samenā’’ti (với sự công bằng). Sakadāgāmimaggaṃ sandhāya vadati chaṭṭhe atthavase anāgāmimaggassa vakkhamānattā. Ājānitukāmoti appattaṃ visesaṃ paṭivijjhitukāmo. Manussaloke anto bhavissati puna mānussūpapattiyā abhāvato. Ngài nói liên quan đến đạo Nhất lai, vì trong lợi ích thứ sáu, đạo Bất lai sẽ được nói đến. Ājānitukāmoti (muốn biết rõ) là muốn chứng ngộ sự đặc biệt chưa đạt được. Manussaloke anto bhavissati (sẽ có sự kết thúc trong cõi người) vì không có sự tái sanh làm người lần nữa. Punadevāti manussesu uppanno tato cavitvā punadeva. Imasmiṃ tāvatiṃsadevalokasmiṃ. Uttamo, kīdisoti āha ‘‘sakko’’tiādi. Punadevāti (lại làm trời) là đã sanh làm người, từ đó mệnh chung, lại làm trời. Imasmiṃ tāvatiṃsadevalokasmiṃ (trong thế giới chư Thiên Tāvatiṃsa này). Uttamo (vị tối thượng), vị như thế nào? Ngài nói ‘‘sakko’’ti v.v... Antime bhaveti mama sabbabhavesu antime sabbapariyosāne bhave. ‘‘Āyunā’’ti iminā ca taṃsahabhāvino sabbepi vaṇṇādike saṅgaṇhāti. ‘‘Paññāyā’’ti ca iminā sabbepi saddhāsativīriyādike. Tasmiṃ attabhāveti tasmiṃ sabbantime sakkattabhāve. Akaniṭṭhagāmī hutvāti antarāyaparinibbāyiādibhāvaṃ anupagantvā ekaṃsato uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī eva hutvā. Tato eva anukkamena avihādīsu nibbattanto. Evamāhāti ‘‘so nivāso bhavissatī’’ti evamāha. ‘‘Avihādīsu…pe… nibbattissatī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘esa kirā’’tiādi vuttaṃ. Ayañca nayo na kevalaṃ sakkasseva, atha kho mahāseṭṭhimahāupāsikānampi hotiyevāti dassento ‘‘sakko devarājā’’tiādimāha. Antime bhaveti (trong kiếp sống cuối cùng) là trong kiếp sống cuối cùng của tôi, kiếp sống kết thúc tất cả mọi kiếp. ‘‘Āyunā’’ti (với tuổi thọ), bằng từ này, ngài bao gồm tất cả những thứ cùng tồn tại như sắc đẹp, v.v... ‘‘Paññāyā’’ti (với trí tuệ), bằng từ này, (ngài bao gồm) tất cả những thứ như đức tin, chánh niệm, tinh tấn, v.v... Tasmiṃ attabhāveti (trong tự thể ấy) là trong tự thể làm Sakka cuối cùng ấy. Akaniṭṭhagāmī hutvāti (trở thành vị đi đến cõi Akaniṭṭha), không đạt đến trạng thái Bát-niết-bàn trung gian, v.v..., mà chắc chắn trở thành vị thượng lưu đi đến cõi Akaniṭṭha. Từ đó, tuần tự sanh vào các cõi Avihā, v.v... Evamāhāti (ngài đã nói như vậy), ngài đã nói như vầy: ‘‘so nivāso bhavissatī’’ti (đó sẽ là nơi trú ngụ). Để giải thích ý nghĩa được nói tóm tắt là ‘‘Avihādīsu…pe… nibbattissatī’’ti (sẽ sanh vào cõi Avihā... v.v...), câu ‘‘esa kirā’’ti v.v... đã được nói. Và để chỉ ra rằng phương pháp này không chỉ dành cho Sakka, mà còn dành cho các đại phú gia, các đại nữ cận sự, ngài đã nói ‘‘sakko devarājā’’ti v.v... 370. Bhavasampattinibbānasampattīnaṃ vasena aparipuṇṇajjhāsayatāya aniṭṭhitamanoratho taṃ taṃ pattukāmoyeva hutvā ṭhito. Ye ca samaṇeti [Pg.277] ye ca pabbajite. Pavivittavihārinoti ‘‘anekavivekattayaṃ paribrūhetvā viharantī’’ti maññāmi. 370. Do khuynh hướng chưa được viên mãn về phương diện thành tựu trong các cõi hữu và thành tựu Niết-bàn, nên tâm nguyện chưa hoàn thành, vị ấy đứng đó với mong muốn đạt được điều này điều kia. Ye ca samaṇeti (và các vị Sa-môn nào) là và các vị xuất gia nào. Pavivittavihārinoti (những vị sống độc cư), tôi nghĩ là ‘‘anekavivekattayaṃ paribrūhetvā viharantī’’ti (họ sống, sau khi đã phát triển ba loại viễn ly đa dạng). Sampādanāti maggassa upasampādanaṃ tassa sampāpanaṃ sammadeva pāpanaṃ. Virādhanāti anārādhanā anupāyapaṭipatti. Na sambhontīti anabhisambhuṇanti. Yathāpucchite atthe anabhisambhuṇanaṃ nāma sammā kathetuṃ asamatthatā evāti āha ‘‘sampādetvā kathetuṃ na sakkontī’’ti. Sampādanāti (sự thành tựu) là sự đảm nhận con đường, sự đạt đến nó, sự đạt đến một cách chân chánh. Virādhanāti (sự thất bại) là sự không thành tựu, sự thực hành sai phương pháp. Na sambhontīti (họ không thể) là anabhisambhuṇanti (họ không thể quán xuyến). Việc không thể quán xuyến ý nghĩa đã được hỏi chính là sự không có khả năng nói một cách chân chánh, do đó ngài nói ‘‘sampādetvā kathetuṃ na sakkontī’’ti (họ không thể thành tựu và nói ra). Tasmāti yasmā ādiccena samānagottatāya. Tenevāha ‘‘ādicca nāma gottenā’’ti, tasmā. Ādicco bandhu etassāti ādiccabandhu, atha vā ādiccassa bandhūti ādiccabandhu, bhagavā, taṃ ādiccabandhunaṃ. Ādicco hi sotāpannatāya bhagavato orasaputto. Tenevāha – Tasmāti (do đó), bởi vì có cùng dòng họ với mặt trời (Ādicca). Chính vì thế, ngài đã nói ‘‘ādicca nāma gottenā’’ti (tên dòng họ là Ādicca), do đó. Ādicco bandhu etassāti ādiccabandhu (Mặt trời là quyến thuộc của vị này, nên là Ādiccabandhu - Thân Quyến của Mặt Trời), hoặc là ādiccassa bandhūti ādiccabandhu (quyến thuộc của Mặt trời là Ādiccabandhu), tức là đức Thế Tôn, taṃ ādiccabandhunaṃ (đến vị Thân Quyến của Mặt Trời ấy). Vì rằng, Ādicca (vị trời Mặt Trời), do là bậc Tu-đà-hoàn, nên là người con ruột của đức Thế Tôn. Chính vì thế, ngài đã nói – ‘‘Yo andhakāre tamasi pabhaṅkaro,Verocano maṇḍalī uggatejo; Mā rāhu gilī caraṃ antalikkhe,Pajaṃ mamaṃ rāhu pamuñca sūriya’’nti. (saṃ. ni. 1.91); ‘‘Vị nào tạo ra ánh sáng trong đêm tối mịt mù, là Verocano (Đấng Tỏa Sáng), có vầng sáng, có uy lực mãnh liệt; Hỡi Rāhu, chớ nuốt vị ấy đang đi giữa không trung, Hỡi Rāhu, hãy thả Sūriya (Mặt Trời), người con của ta.’’ (saṃ. ni. 1.91); Sāmanti sāmaṃpayogaṃ, satthu pana sāvakassa sāmaṃpayogo nāma sanipāto evāti āha ‘‘namakkāraṃ karomā’’ti. Sāmanti sāmaṃpayogaṃ (họ tự mình nỗ lực để được an tịnh). Nhưng đối với bậc Đạo Sư và người đệ tử, sự nỗ lực của chính mình (sāmaṃpayogo) chính là sự hội họp. Vì thế, ngài đã nói: ‘Chúng ta hãy đảnh lễ’. 371. Parāmasitvāti ‘‘imāya nāma pathaviyaṃ nisinnena mayā ayaṃ acchariyadhammo adhigato’’ti somanassajāto, ‘‘imāya nāma pathaviyaṃ evaṃ acchariyabbhutaṃ buddharatanaṃ uppanna’’nti acchariyabbhutacittajāto ca pathaviṃ parāmasitvā. Patthitapañhāti dīgharattānusayitasaṃsayasamugghātatthaṃ ‘‘kadā nu kho bhagavantaṃ pucchituṃ labhāmī’’ti evaṃ abhipatthitapañhā. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyamevāti. 371. Parāmasitvā (sau khi chạm vào) có nghĩa là: Sanh khởi hỷ lạc rằng: ‘Chính do ta ngồi trên mặt đất này mà pháp kỳ diệu này đã được chứng ngộ,’ và sanh khởi tâm kỳ diệu chưa từng có rằng: ‘Chính trên mặt đất này mà Phật bảo kỳ diệu chưa từng có như vậy đã sanh khởi,’ rồi chạm vào mặt đất. Patthitapañhā (những câu hỏi đã được mong mỏi) là những câu hỏi đã được tha thiết mong mỏi như vầy: ‘Khi nào ta mới có dịp được hỏi Đức Thế Tôn?’ nhằm mục đích nhổ lên tận gốc những hoài nghi đã ngủ ngầm từ lâu. Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều ấy quả thật dễ hiểu. Sakkapañhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā. Phần giải thích ý nghĩa ẩn mật trong Chú giải kinh Vấn đề của Đế Thích. 9. Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Đại Niệm Xứ Uddesavārakathāvaṇṇanā Chú giải về chương Đề Cương 373. ‘‘Kasmā [Pg.278] bhagavā idaṃ suttamabhāsī’’ti asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchati, sādhāraṇaṃ pana ‘‘pākaṭa’’nti anāmasitvā ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādi vuttaṃ. Samuṭṭhānanti hi desanānidānaṃ, taṃ sādhāraṇāsādhāraṇabhedato duvidhaṃ, sādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ ajjhattikaṃ samuṭṭhānaṃ nāma bhagavato mahākaruṇā. Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi. Yathāha ‘‘sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’tiādi. (Dī. ni. 2.69; ma. ni. 1.283; 2.339; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9) bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ nāma dasasahassamahābrahmaparivārassa sahampatimahābrahmuno ajjhesanaṃ. Tathā cāha ‘‘brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā’’ti. (Dī. ni. 2.69; ma. ni. 1.283; 2.339; saṃ. ni. 1.179; mahāva. 9) tadajjhesanuttarakālañhi dhammapaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭipassambhetvā bhagavā dhammaṃ desetuṃ ussāhajāto ahosi. Yathā ca mahākaruṇā, evaṃ dasabalañāṇādayo ca desanāya ajjhattasamuṭṭhānabhāve vattabbā. Sabbañhi ñeyyadhammaṃ, tesaṃ desetabbappakāraṃ, sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānitvā bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti. Asādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhameva. Tattha ajjhattikaṃ yāya mahākaruṇāya, yena ca desanāñāṇena idaṃ suttaṃ pavattitaṃ, tadubhayaṃ veditabbaṃ, bāhiraṃ pana dassetuṃ ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādimāha. Tena vuttaṃ ‘‘asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchatī’’ti, tena ‘‘attajjhāsayādīsu catūsu suttanikkhepesu kataroya’’nti suttanikkhepo pucchito hotīti itaro ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādinā ‘‘parajjhāsayoyaṃ suttanikkhepo’’ti dasseti. 373. ‘Vì sao Đức Thế Tôn thuyết giảng kinh này?’ là hỏi về nguyên nhân khởi sanh đặc biệt. Còn nguyên nhân phổ thông thì đã ‘hiển nhiên,’ nên không đề cập đến, mà nói rằng: ‘Vì các cư dân xứ Kuru’ v.v... Nguyên nhân khởi sanh (samuṭṭhāna) chính là nhân duyên của bài thuyết giảng. Nguyên nhân ấy có hai loại, do sự phân biệt giữa phổ thông và đặc biệt. Nguyên nhân phổ thông cũng có hai loại, do sự phân biệt giữa bên trong và bên ngoài. Trong đó, nguyên nhân khởi sanh phổ thông bên trong chính là lòng đại bi của Đức Thế Tôn. Chính do lòng đại bi ấy thúc đẩy mà tâm của Đức Thế Tôn đã khởi lên để thuyết pháp cho chúng sanh cần được tế độ. Như có lời dạy: ‘Và do lòng bi mẫn đối với chúng sanh, ngài đã nhìn khắp thế gian bằng Phật nhãn’ v.v... Còn nguyên nhân khởi sanh phổ thông bên ngoài chính là lời thỉnh cầu của Đại Phạm Thiên Sahampati cùng với đoàn tùy tùng mười ngàn vị Đại Phạm Thiên. Như có lời dạy: ‘Và sau khi biết được lời thỉnh cầu của Phạm Thiên.’ Chính sau khi được thỉnh cầu, Đức Thế Tôn đã làm lắng dịu tâm không hăng hái sanh khởi do việc quán xét Pháp, và đã trở nên nhiệt tâm để thuyết Pháp. Và cũng như lòng đại bi, mười trí lực v.v... cũng cần được nói đến là những nguyên nhân khởi sanh bên trong của bài thuyết giảng. Quả vậy, sau khi biết như thật tất cả các pháp cần biết, cách thức thuyết giảng chúng, và khuynh hướng, tùy miên v.v... của chúng sanh, Đức Thế Tôn, với sự thiện xảo về xứ và phi xứ v.v..., đã tuyên thuyết bài giảng với nhiều phương pháp đa dạng, phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ. Nguyên nhân đặc biệt cũng có hai loại, do sự phân biệt giữa bên trong và bên ngoài. Trong đó, nguyên nhân bên trong cần được hiểu là cả hai: lòng đại bi và trí tuệ thuyết giảng mà nhờ đó kinh này đã được tuyên thuyết. Còn để chỉ ra nguyên nhân bên ngoài, ngài đã nói: ‘Vì các cư dân xứ Kuru’ v.v... Do đó, có lời nói rằng: ‘hỏi về nguyên nhân khởi sanh đặc biệt.’ Qua đó, câu hỏi về cách trình bày kinh (suttanikkhepa) đã được đặt ra: ‘Đây là cách nào trong bốn cách trình bày kinh: theo khuynh hướng của tự thân v.v...?’ Vị kia đã chỉ ra bằng câu: ‘Vì các cư dân xứ Kuru’ v.v... rằng: ‘Đây là cách trình bày kinh theo khuynh hướng của người khác.’ Kururaṭṭhaṃ kira tadā taṃnivāsisattānaṃ yonisomanasikāravantatādinā yebhuyyena suppaṭipannatāya, pubbe ca katapuññatābalena tadā utuādisampattiyuttameva ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘utupaccayādisampannattā’’ti. Ādi-saddena bhojanādisampattiṃ saṅgaṇhāti. Keci pana ‘‘pubbe [Pg.279] pavattakuruvattadhammānuṭṭhānavāsanāya uttarakuru viya yebhuyyena utuādisampannameva hontaṃ bhagavato kāle sātisayaṃ utusappāyādiyuttaṃ taṃ raṭṭhaṃ ahosī’’ti vadanti. Cittasarīrakallatāyāti cittassa, sarīrassa ca arogatāya. Anuggahitapaññābalāti laddhūpakārañāṇānubhāvā, anu anu vā āciṇṇapaññātejā. Ekavīsatiyā ṭhānesuti kāyānupassanāvasena cuddasasu ṭhānesu, vedanānupassanāvasena ekasmiṃ ṭhāne, tathā cittānupassanāvasena, dhammānupassanāvasena pañcasu ṭhānesūti evaṃ ekavīsatiyā ṭhānesu. Kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvāti catusaccakammaṭṭhānaṃ yathā arahattaṃ pāpeti, evaṃ desanāvasena arahatte pakkhipitvā. Suvaṇṇacaṅkoṭakasuvaṇṇamañjūsāsu pakkhittāni sumanacampakādinānāpupphāni, maṇimuttādisattaratanāni ca yathā bhājanasampattiyā savisesaṃ sobhanti, kiccakarāni ca honti manuññabhāvato, evaṃ sīladassanādisampattiyā bhājanavisesabhūtāya kururaṭṭhavāsiparisāya desitā bhagavato ayaṃ desanā bhiyyoso mattāya sobhati, kiccakārī ca hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘yathā hi puriso’’tiādinā. Etthāti kururaṭṭhe. Tương truyền rằng, vào lúc bấy giờ, xứ Kuru đã được sung túc về thời tiết v.v... do phần lớn các chúng sanh cư ngụ ở đó có sự thực hành tốt đẹp nhờ có như lý tác ý v.v..., và do năng lực của các phước báu đã được tạo trong quá khứ. Do đó, có lời nói rằng: ‘do được sung túc về thời tiết, nhân duyên v.v...’ Từ ‘v.v...’ (ādi) bao gồm cả sự sung túc về vật thực v.v... Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘Do thói quen thực hành các bổn phận của người Kuru đã được lưu hành từ trước, xứ ấy phần lớn đã được sung túc về thời tiết v.v... giống như xứ Uttarakuru, và vào thời của Đức Thế Tôn, xứ ấy đã được ưu đãi đặc biệt về thời tiết thuận lợi v.v...’ Cittasarīrakallatāya (do sự lành mạnh của tâm và thân) có nghĩa là do sự không bệnh tật của tâm và của thân. Anuggahitapaññābalā (có năng lực trí tuệ được hỗ trợ) có nghĩa là có năng lực của trí tuệ đã nhận được sự trợ giúp, hoặc có uy lực của trí tuệ đã được thực hành nhiều lần. Ekavīsatiyā ṭhānesu (trong hai mươi mốt nơi) có nghĩa là trong hai mươi mốt nơi như sau: mười bốn nơi theo cách quán thân, một nơi theo cách quán thọ, tương tự một nơi theo cách quán tâm, và năm nơi theo cách quán pháp. Kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvā (sau khi đặt đề mục nghiệp xứ vào quả A-la-hán) có nghĩa là sau khi đặt đề mục nghiệp xứ về Tứ đế vào quả A-la-hán theo cách thuyết giảng, để đề mục ấy có thể đưa đến quả A-la-hán. Để chỉ ra ý nghĩa này: ‘Cũng như các loại hoa khác nhau như hoa lài, hoa sứ v.v... và bảy loại báu vật như ngọc, châu v.v... được đặt trong những chiếc tráp vàng, hộp vàng, chúng trở nên rực rỡ một cách đặc biệt và hữu dụng do sự hoàn hảo của vật chứa, vì chúng đẹp mắt; cũng vậy, bài thuyết giảng này của Đức Thế Tôn, được thuyết cho hội chúng cư dân xứ Kuru, những người giống như những vật chứa đặc biệt do sự hoàn hảo về giới, chánh kiến v.v..., đã trở nên rực rỡ ở mức độ cao hơn và hữu hiệu,’ ngài đã nói: ‘Ví như một người’ v.v... Ettha (ở đây) có nghĩa là ở xứ Kuru. Pakatiyāti sarasatopi, imissā satipaṭṭhānasuttadesanāya pubbepīti adhippāyo. Anuyuttā viharanti satthu desanānusārato bhāvanānuyogaṃ. Pakatiyā (một cách tự nhiên) có nghĩa là ngay cả do bản chất của họ; ý muốn nói là: ngay cả trước khi có bài thuyết giảng kinh Niệm Xứ này. Họ sống chuyên tâm (anuyuttā viharanti) vào việc thực hành thiền định theo lời dạy của bậc Đạo Sư. Vissaṭṭhaattabhāvenāti aniccādivasena kismiñci yonisomanasikāre cittaṃ aniyojetvā rūpādiārammaṇe abhirativasena vissaṭṭhacittena bhavituṃ na vaṭṭati, pamādavihāraṃ pahāya appamattena bhavitabbanti adhippāyo. Vissaṭṭhaattabhāvena (với tâm buông thả) có nghĩa là: Không nên có tâm buông thả do sự ưa thích các đối tượng như sắc v.v..., mà không hướng tâm vào bất cứ sự như lý tác ý nào theo cách quán vô thường v.v... Ý muốn nói là: cần phải từ bỏ sự sống buông lung và trở nên không buông lung. Ekāyanoti ettha ayana-saddo maggapariyāyo. Na kevalaṃ ayanameva, atha kho aññepi bahū maggapariyāyāti paduddhāraṃ karonto ‘‘maggassa hī’’ti ādiṃ vatvā yadi maggapariyāyo ayana-saddo, kasmā puna ‘‘maggo’’ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tasmā’’tiādi. Tattha ekamaggoti eko eva maggo. Na hi nibbānagāmimaggo añño atthīti. Nanu satipaṭṭhānaṃ idha maggoti adhippetaṃ, tadaññe ca bahū maggadhammā atthīti? Saccaṃ atthi, te pana satipaṭṭhānaggahaṇeneva gahitā tadavinābhāvato. Tathā [Pg.280] hi ñāṇavīriyādayo niddese gahitā, uddese pana satiyā eva gahaṇaṃ veneyyajjhāsayavasenāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Na dvidhāpathabhūto’’ti iminā imassa maggassa anekamaggabhāvābhāvaṃ viya anibbānagāmibhāvābhāvañca dasseti. Ekenāti asahāyena. Asahāyatā ca duvidhā attadutiyatābhāvena vā, yā ‘‘vūpakaṭṭhakāyatā’’ti vuccati, taṇhādutiyatābhāvena vā, yā ‘‘pavivittacittatā’’ti vuccati. Tenāha ‘‘vūpakaṭṭhena pavivittacittenā’’ti. Seṭṭhopi loke ‘‘eko’’ti vuccati ‘‘yāva pare ekāhaṃ vo karomī’’tiādīsūti āha ‘‘ekassāti seṭṭhassā’’ti. Yadi saṃsārato nissaraṇaṭṭho ayanaṭṭho, aññesampi upanissayasampannānaṃ sādhāraṇato, kathaṃ bhagavatoti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Imasmiṃ khoti ettha kho-saddo avadhāraṇe, tasmā imasmiṃ yevāti attho. Desanābhedoyeva heso, yadidaṃ ‘‘maggo’’ti vā ‘‘ayano’’ti vā. Ayana-saddo vā kammakaraṇādivibhāgo. Tenāha ‘‘atthato pana eko vā’’ti. Ở đây, trong từ ‘ekāyano’, từ ‘ayana’ là từ đồng nghĩa với đạo lộ. Không chỉ là ‘ayana’ mà thôi, nhưng còn có nhiều từ đồng nghĩa khác với đạo lộ nữa, khi thực hiện việc trích dẫn từ ngữ, ngài đã nói ‘maggassa hī’ v.v... và nếu từ ‘ayana’ là từ đồng nghĩa với đạo lộ, tại sao lại nói là ‘maggo’ nữa? Nhắm đến sự chất vấn ấy, ngài đã nói ‘tasmā’ v.v... Ở đó, ‘ekamaggo’ là chỉ một đạo lộ duy nhất. Vì không có đạo lộ nào khác đi đến Nibbāna. Chẳng phải ở đây niệm xứ được xem là đạo lộ, và có nhiều pháp đạo lộ khác nữa hay sao? Đúng là có, nhưng các pháp ấy đã được bao gồm bởi sự nắm giữ niệm xứ, do vì không tách rời khỏi niệm xứ. Thật vậy, trí tuệ, tinh tấn v.v... đã được đề cập trong phần chi tiết (niddesa), nhưng trong phần đề mục (uddesa) thì chỉ có niệm được đề cập, điều này nên được hiểu là tùy theo khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ. Bằng câu ‘không phải là con đường có hai ngã rẽ’, ngài cho thấy rằng đạo lộ này không phải là nhiều đạo lộ, cũng như không phải là con đường không đi đến Nibbāna. ‘Ekena’ có nghĩa là không có bạn đồng hành. Và sự không có bạn đồng hành có hai loại: hoặc là không có người thứ hai làm bạn, được gọi là ‘thân viễn ly’; hoặc là không có ái dục làm bạn, được gọi là ‘tâm viễn ly’. Do đó, ngài nói ‘với thân viễn ly, với tâm viễn ly’. Bậc tối thắng ở đời cũng được gọi là ‘eka’, như trong câu ‘cho đến khi ta làm cho các ngươi trở thành độc nhất’ v.v..., ngài nói ‘ekassa có nghĩa là của bậc tối thắng’. Nếu ý nghĩa của ‘ayana’ là thoát khỏi vòng luân hồi, và điều này cũng chung cho những người khác có đầy đủ duyên lành, tại sao lại nói là của đức Thế Tôn? Ngài nói ‘kiñcāpī’ v.v... Ở đây, trong câu ‘imasmiṃ kho’, từ ‘kho’ có nghĩa là nhấn mạnh, do đó có nghĩa là ‘chỉ trong cái này mà thôi’. Đây chỉ là sự khác biệt trong cách thuyết giảng, dù nói là ‘maggo’ hay ‘ayano’. Hoặc từ ‘ayana’ có sự phân chia về nghiệp, công cụ v.v... Do đó, ngài nói ‘nhưng về mặt ý nghĩa thì là một’. Nānāmukhabhāvanānayappavattoti kāyānupassanādimukhena tatthāpi ānāpānādimukhena bhāvanānayena pavatto. Ekāyananti ekagāminaṃ, nibbānagāminanti attho. Nibbānañhi adutiyabhāvato, seṭṭhabhāvato ca ‘‘eka’’nti vuccati. Yathāha ‘‘ekañhi saccaṃ na dutīyamatthī’’ti (su. ni. 890). ‘‘Yāvatā bhikkhave dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā virāgo tesaṃ aggaṃ akkhāyatī’’ti. (A. ni. 4.34; itivu. 90) khayo eva antoti khayanto, jātiyā khayantaṃ diṭṭhavāti jātikhayantadassī. Avibhāgena sabbepi satte hitena anukampatīti hitānukampī. Atariṃsūti tariṃsu. Pubbeti purimakā buddhā, pubbe vā atītakāle. ‘Nānāmukhabhāvanānayappavatto’ có nghĩa là được tiến hành theo phương pháp tu tập với nhiều cửa ngõ, tức là với cửa ngõ quán thân v.v..., và trong đó cũng có cửa ngõ niệm hơi thở vào ra v.v... ‘Ekāyanaṃ’ có nghĩa là đi đến một nơi, nghĩa là đi đến Nibbāna. Vì Nibbāna được gọi là ‘eka’ (độc nhất) do không có cái thứ hai và do là tối thắng. Như đã nói: ‘Chân lý chỉ có một, không có cái thứ hai’ (Sn. 890). Và: ‘Này các Tỳ khưu, trong tất cả các pháp, dù là hữu vi hay vô vi, sự ly tham được xem là cao thượng nhất’ (A. iv. 34; It. 90). ‘Khayanto’ là sự chấm dứt chính là sự đoạn tận. ‘Jātikhayantadassī’ là người đã thấy sự đoạn tận của sanh. ‘Hitānukampī’ là người có lòng bi mẫn đối với tất cả chúng sanh không phân biệt, vì lợi ích của họ. ‘Atariṃsu’ có nghĩa là họ đã vượt qua. ‘Pubbe’ có nghĩa là các vị Phật quá khứ, hoặc trong thời quá khứ. Tanti tesaṃ vacanaṃ, taṃ vā kiriyāvuttivācakattaṃ na yujjati. Na hi saṅkheyyappadhānatāya sattavācino ekasaddassa kiriyāvuttivācakatā atthi. ‘‘Sakimpi uddhaṃ gaccheyyā’’tiādīsu (a. ni. 7.72) viya sakiṃ ayanoti iminā byañjanena bhavitabbaṃ. Evamatthaṃ yojetvāti ‘‘ekaṃ ayanaṃ assā’’ti evaṃ samāsapadatthaṃ yojetvā. Ubhayathāpīti purimanayena, pacchimanayena ca. Na yujjati idhādhippetamaggassa anekavāraṃ pavattisabbhāvato. Tenāha ‘‘kasmā’’tiādi. ‘‘Anekavārampi ayatī’’ti purimanayassa ayuttatādassanaṃ, ‘‘anekañcassa ayanaṃ hotī’’ti pacchimanayassa. ‘Taṃ’ là lời nói của các vị ấy, hoặc sự diễn đạt hành động ấy là không hợp lý. Vì từ ‘eka’, vốn có nghĩa chính là số đếm để chỉ một thực thể, không thể có chức năng diễn đạt hành động. Phải là bằng văn tự này: ‘sakiṃ ayano’ (đi một lần), giống như trong câu ‘dù chỉ một lần đi lên cõi trên’ v.v... (A. vii. 72). ‘Evamatthaṃ yojetvā’ có nghĩa là sau khi kết hợp ý nghĩa của từ ghép như vầy: ‘ekaṃ ayanaṃ assā’ (nó có một sự đi). ‘Ubhayathāpi’ là theo cả hai cách, tức là cách trước và cách sau. Không hợp lý, vì đạo lộ được đề cập ở đây có sự hiện hữu của việc khởi lên nhiều lần. Do đó, ngài nói ‘kasmā’ v.v... Câu ‘ayatī anekavārampi’ (nó đi nhiều lần) cho thấy sự không hợp lý của cách trước, và câu ‘anekañcassa ayanaṃ hoti’ (và sự đi của nó là nhiều) cho thấy sự không hợp lý của cách sau. Imasmiṃ [Pg.281] padeti ‘‘ekāyano ayaṃ bhikkhave maggo’’ti imasmiṃ vākye, imasmiṃ vā ‘‘pubbabhāgamaggo, lokuttaramaggo’’ti vidhānapade. Missakamaggoti lokiyena missako lokuttaramaggo. Visuddhiādīnaṃ nippariyāyahetukaṃ saṅgaṇhanto ācariyatthero ‘‘missakamaggo’’ti āha. Itaro pariyāyahetu idhādhippetoti ‘‘pubbabhāgamaggo’’ti avoca. ‘Imasmiṃ pade’ có nghĩa là trong câu này: ‘Này các Tỳ khưu, đây là con đường độc nhất’, hoặc trong cụm từ mô tả này: ‘đạo lộ sơ khởi, đạo lộ siêu thế’. ‘Missakamaggo’ (đạo lộ hỗn hợp) là đạo lộ siêu thế được trộn lẫn với đạo lộ thế gian. Vị trưởng lão giảng sư, khi bao gồm cả nhân trực tiếp của các thanh tịnh v.v..., đã nói là ‘đạo lộ hỗn hợp’. Vị khác, vì nhân gián tiếp được đề cập ở đây, đã nói là ‘đạo lộ sơ khởi’. Saddaṃ sutvāti ‘‘kālo bhante dhammasavanāyā’’ti kālārocanasaddaṃ paccakkhato, paramparāya ca sutvā. Evaṃ ukkhipitvāti evaṃ ‘‘sundaraṃ manoharaṃ imaṃ kathaṃ chaḍḍemā’’ti achaḍḍentā ucchubhāraṃ viya paggahetvā na vicaranti. Āluḷetīti viluḷito ākulo hotīti attho. Ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggoti ettāvatā idhādhippetatthe siddhe tasseva alaṅkāratthaṃ so pana yassa pubbabhāgamaggo, taṃ dassetuṃ ‘‘maggānaṭṭhaṅgiko’’tiādikā gāthāpi paṭisambhidāmaggatova ānetvā ṭhapitā. ‘Saddaṃ sutvā’ có nghĩa là sau khi nghe âm thanh thông báo thời gian: ‘Bạch ngài, đã đến lúc nghe pháp’, một cách trực tiếp hoặc gián tiếp. ‘Evaṃ ukkhipitvā’ có nghĩa là như vầy, không từ bỏ với suy nghĩ ‘chúng ta hãy từ bỏ bài pháp thoại hay đẹp, làm vui lòng này’, họ không đi lang thang mà nâng nó lên như một bó mía. ‘Āluḷeti’ có nghĩa là bị khuấy động, trở nên bối rối. Khi ý nghĩa được đề cập ở đây đã được xác lập rằng ‘con đường độc nhất được gọi là đạo lộ niệm xứ sơ khởi’, để tô điểm cho chính điều đó, và để chỉ ra đạo lộ mà nó là phần sơ khởi, bài kệ bắt đầu bằng ‘maggānaṭṭhaṅgiko’ v.v... cũng đã được trích dẫn từ Paṭisambhidāmagga và đặt vào đây. Nibbānagamanaṭṭhenāti nibbānaṃ gacchati adhigacchati etenāti nibbānagamanaṃ,soyeva aviparītasabhāvatāya attho, tena nibbānagamanaṭṭhena, nibbānādhigamūpāyatāyāti attho. Magganīyaṭṭhenāti gavesitabbatāya. ‘‘Gamanīyaṭṭhenā’’ti vā pāṭho, upagantabbatāyāti attho. ‘‘Rāgādīhī’’ti iminā rāgadosamohānaṃyeva gahaṇaṃ ‘‘rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho mala’’nti (vibha. 924) vacanato. ‘‘Abhijjhāvisamalobhādīhī’’ti pana iminā sabbesampi upakkilesānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ te visuṃ uddhaṭā. ‘‘Sattānaṃ visuddhiyā’’ti vuttassa atthassa ekantikataṃ dassento ‘‘tathā hī’’tiādimāha. Kāmaṃ ‘‘visuddhiyā’’ti sāmaññajotanā, cittasseva pana visuddhi idhādhippetāti dassetuṃ ‘‘rūpamalavasena panā’’tiādi vuttaṃ. Na kevalaṃ aṭṭhakathāvacanameva, atha kho idaṃ ettha āhacca bhāsitanti dassento ‘‘tathā hī’’tiādimāha. "Theo ý nghĩa là con đường đến Nibbāna" (Nibbānagamanaṭṭhenāti) có nghĩa là: Do cái này mà đi đến, chứng đạt Nibbāna, nên gọi là con đường đến Nibbāna (nibbānagamanaṃ). Chính điều ấy là ý nghĩa do bản chất không sai lệch. Do ý nghĩa là con đường đến Nibbāna ấy, nghĩa là do là phương tiện để chứng đạt Nibbāna. "Theo ý nghĩa cần được tìm cầu" (Magganīyaṭṭhenāti) là do cần được tìm kiếm. Hoặc có bản đọc là "gamanīyaṭṭhenā", nghĩa là cần được đi đến. Bằng từ "do tham, v.v..." (rāgādīhī), chính là chỉ lấy tham, sân, si, theo như câu "tham là cấu uế, sân là cấu uế, si là cấu uế" (Vibh. 924). Còn bằng từ "do tham lam bất chính, v.v..." (abhijjhāvisamalobhādīhi), để bao gồm tất cả các tùy phiền não, chúng được nêu ra riêng biệt. Để chỉ ra tính chất chắc chắn của ý nghĩa đã được nói trong câu "vì sự thanh tịnh của chúng sanh", ngài nói "thật vậy" (tathā hi), v.v... Mặc dù từ "vì sự thanh tịnh" (visuddhiyā) chỉ có ý nghĩa chung, nhưng để chỉ ra rằng chính sự thanh tịnh của tâm được chủ ý ở đây, nên đã nói "còn về phương diện cấu uế của sắc" (rūpamalavasena pana), v.v... Để chỉ ra rằng không chỉ là lời của Chú giải, mà điều này đã được nói đến một cách đặc biệt ở đây, ngài nói "thật vậy" (tathā hi), v.v... Sā panāyaṃ cittavisuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anuppādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antonijjhānaṃ soko. Ñātibyasanādinimittameva sokāvatiṇṇato ‘‘kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtakā’’tiādinā (ma. ni. 2.353, 354; saṃ. ni. 2.63) paridevanavasena vācāvippalāpo paridavanaṃ [Pg.282] paridevo. Āyatiṃ anuppajjanaṃ idha samatikkamoti āha ‘‘pahānāyā’’ti. Taṃ panassa samatikkamāvahataṃ nidassanavasena dassento ‘‘ayañhī’’tiādimāha. Và sự thanh tịnh của tâm này, khi được thành tựu, vì đưa đến sự không sanh khởi của sầu, v.v..., cho nên đã được nói "để vượt qua sầu và bi", v.v... Trong đó, sầu (soko) là sự sầu muộn (socanaṃ), sự thiêu đốt của tâm, sự thiêu đốt bên trong do duyên cớ là sự mất mát người thân, v.v... Chính do duyên cớ là sự mất mát người thân, v.v..., vì đã rơi vào sầu muộn, nên bi (paridevo) là sự than khóc (paridavanaṃ), sự nói năng lảm nhảm theo cách than van như "đứa con trai duy nhất của ta ở đâu, đứa con trai duy nhất của ta ở đâu", v.v... (Ma. Ni. 2.353, 354; Saṃ. Ni. 2.63). Sự không sanh khởi trong tương lai ở đây là sự vượt qua, nên ngài nói "để đoạn trừ". Và để chỉ ra bằng ví dụ về việc mang lại sự vượt qua ấy, ngài nói "vị này thật vậy", v.v... Tattha yaṃ pubbe, taṃ visodhehīti atītesu khandhesu taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ. Pacchāti parato. Teti tuyhaṃ. Māhūti mā ahu. Kiñcananti rāgādikiñcanaṃ, etena anāgatesu khandhesu saṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ. Majjheti tadubhayavemajjhe. No ce gahessasīti na upādiyissasi ce, etena paccuppanne khandhappabandhe upādānappavatti vuttā. Upasanto carissasīti evaṃ addhattayagatasaṃkilesavisodhane sati nibbutasabbapariḷāhatāya upasanto hutvā viharissasīti arahattanikūṭena gāthaṃ niṭṭhapesi. Tenāha ‘‘imaṃ gātha’’ntiādi. Trong đó, câu "cái gì ở trước, hãy thanh lọc cái đó" nói về sự thanh lọc phiền não tham ái trong các uẩn quá khứ. "Sau" (Pacchā) là sau đó. "Của ngươi" (Te) là tuyhaṃ. "Mong rằng không có" (Māhū) là mā ahu. "Chướng ngại" (Kiñcanaṃ) là chướng ngại tham ái, v.v... Bằng câu này, sự thanh lọc phiền não trong các uẩn vị lai được nói đến. "Ở giữa" (Majjhe) là ở khoảng giữa của cả hai. "Nếu ngươi không nắm giữ" (No ce gahessasi) là nếu ngươi không chấp thủ. Bằng câu này, sự diễn tiến của chấp thủ trong dòng uẩn hiện tại được nói đến. "Ngươi sẽ sống an tịnh" (Upasanto carissasi) có nghĩa là: khi đã thanh lọc phiền não thuộc ba thời như vậy, do đã dập tắt mọi sự thiêu đốt, ngươi sẽ sống an tịnh. Ngài kết thúc bài kệ với đỉnh cao là A-la-hán quả. Do đó, ngài nói "bài kệ này", v.v... Puttāti orasā, aññepi vā dinnakakittimādayo ye keci. Pitāti janako, aññepi vā pituṭṭhāniyā. Bandhavāti ñātakā. Ayañhettha attho – puttā vā pitā vā bandhavā vā antakena maccunā adhipannassa abhibhūtassa maraṇato tāṇāya na honti. Kasmā? Natthi ñātīsu tāṇatāti. Na hi ñātīnaṃ vasena maraṇato ārakkhā atthi, tasmā paṭācāre ‘‘ubho puttā kālaṅkatā’’tiādinā (apa. therī 1.498) mā niratthakaṃ paridevi, dhammaṃyeva pana yāthāvato passāti adhippāyo. Sotāpattiphale patiṭṭhitāti yathānulomaṃ pavattitāya sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya pariyosāne sahassanayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhahi. Kathaṃ panāyaṃ satipaṭṭhānamaggavasena sotāpattiphale patiṭṭhāsīti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Na hi catusaccakammaṭṭhānakathāya vinā sāvakānaṃ ariyamaggādhigamo atthi. ‘‘Imaṃ gāthaṃ sutvā’’ti panidaṃ sokavinodanavasena pavattitāya gāthāya paṭhamaṃ sutattā vuttaṃ, sāpi hi saccadesanāya parivārabandhā eva aniccatākathāti katvā. Itaragāthāyaṃ pana vattabbameva natthi. Bhāvanāti paññābhāvanā. Sā hi idha adhippetā. Tasmāti yasmā rūpādīnaṃ aniccādito anupassanāpi satipaṭṭhānabhāvanāva, tasmā. Tepīti santatimahāmattapaṭācārāpi. "Con trai" (Puttā) là con ruột, hoặc bất kỳ người con nào khác như con cho, con nuôi, v.v... "Cha" (Pitā) là người sinh thành, hoặc những người khác ở địa vị người cha. "Bà con" (Bandhavā) là quyến thuộc. Đây là ý nghĩa ở đây: con trai, cha, hay bà con không thể là nơi nương tựa khỏi cái chết cho người bị thần chết, tử thần áp đảo, chế ngự. Tại sao? Vì "không có sự che chở nơi quyến thuộc". Thật vậy, không có sự bảo vệ khỏi cái chết nhờ vào quyến thuộc. Do đó, đối với Paṭācārā, ý muốn nói là: đừng than khóc vô ích về việc "cả hai con trai đã chết", v.v... (Apa. therī 1.498), mà hãy thấy pháp đúng như thật. "Đã an trú trong Tu-đà-hoàn quả" nghĩa là: vào cuối bài pháp thoại đặc biệt được thuyết giảng theo trình tự thuận thứ, được trang hoàng bởi ngàn phương pháp, bà đã an trú trong Tu-đà-hoàn quả. Nhưng làm thế nào bà ấy an trú trong Tu-đà-hoàn quả bằng con đường niệm xứ? Ngài nói "bởi vì", v.v... Thật vậy, không có sự chứng đắc Thánh đạo của các vị Thinh văn nếu không có bài thuyết giảng về đề mục nghiệp xứ Tứ đế. Còn câu "sau khi nghe bài kệ này" được nói do bài kệ được nghe trước tiên, bài kệ này đã được thuyết giảng theo cách để xua tan sầu muộn; bởi vì bài kệ ấy cũng chính là bài nói về vô thường, được kết hợp làm quyến thuộc cho bài thuyết giảng về các sự thật. Còn về bài kệ kia thì không có gì phải nói. "Tu tập" (Bhāvanā) là sự tu tập trí tuệ. Thật vậy, điều đó được chủ ý ở đây. "Do đó" (Tasmā) là: bởi vì sự quán chiếu sắc, v.v... theo phương diện vô thường, v.v... cũng chính là sự tu tập niệm xứ, do đó... "Họ cũng vậy" (Tepi) là đại thần Santati và Paṭācārā cũng vậy. Pañcasate [Pg.283] coreti satasatacoraparivāre pañcacore paṭipāṭiyā pesesi, te araññaṃ pavisitvā theraṃ pariyesantā anukkamena therassa samīpe samāgacchiṃsu. Tenāha ‘‘te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsū’’ti. Vedanaṃ vikkhambhetvāti ūruṭṭhibhedapaccayaṃ dukkhavedanaṃ amanasikārena vinodetvā. Pītipāmojjaṃ uppajji vippaṭisāralesassapi asambhavato. Tenāha ‘‘parisuddhaṃ sīlaṃ nissāyā’’ti. Therassa hi sīlaṃ paccavekkhato parisuddhaṃ sīlaṃ nissāya uḷāraṃ pītipāmojjaṃ uppajjamānaṃ ūruṭṭhibhedajanitaṃ dukkhavedanaṃ vikkhambhesi. Tiyāmarattinti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, tenassa vipassanāyaṃ appamādaṃ, paṭipattiussukkāpanañca dasseti. Pādānīti pāde. Saṃyamessāmīti saññapessāmi, saññattiṃ karissāmīti attho. Aṭṭiyāmīti jigucchāmi. Harāyāmīti lajjāmi. Vipassisanti sampassiṃ. "Năm trăm tên cướp" nghĩa là ông ta đã lần lượt phái đi năm tên cướp, mỗi tên có đoàn tùy tùng là một trăm tên cướp. Họ đi vào rừng, tìm kiếm vị trưởng lão, và lần lượt đến gần ngài. Do đó, ngài nói "họ đến, vây quanh vị trưởng lão và ngồi xuống". "Sau khi chế ngự cảm thọ" nghĩa là sau khi loại bỏ khổ thọ do duyên xương đùi bị gãy bằng cách không tác ý. Hỷ và hân hoan đã sanh khởi, vì ngay cả một chút hối hận cũng không có. Do đó, ngài nói "nhờ vào giới trong sạch". Thật vậy, khi vị trưởng lão quán xét giới của mình, hỷ và hân hoan cao thượng sanh khởi nhờ vào giới trong sạch đã chế ngự khổ thọ do xương đùi bị gãy gây ra. "Suốt ba canh đêm" là cách nói chỉ sự liên tục không gián đoạn. Bằng cách đó, nó cho thấy sự không dể duôi trong tuệ quán và sự nỗ lực thực hành của ngài. "Pādāni" là pāde (các bàn chân). "Tôi sẽ chế ngự" (Saṃyamessāmi) có nghĩa là tôi sẽ làm cho biết, tôi sẽ ra hiệu. "Tôi ghê tởm" (Aṭṭiyāmi) là jigucchāmi. "Tôi xấu hổ" (Harāyāmi) là lajjāmi. "Tôi đã thấy rõ" (Vipassiṃ) là sampassiṃ. Pacalāyantānanti pacalāyikānaṃ niddaṃ upagatānaṃ. Agatinti agocaraṃ. Vatasampannoti dhutaguṇasampanno. Pamādanti pacalāyanaṃ sandhāyāha. Oruddhamānasoti uparuddhaadhicitto. Pañjarasminti sarīre. Sarīrañhi nhārusambandhaaṭṭhisaṅghāṭatāya idha ‘‘pañjara’’nti vuttaṃ. "Của những người đang ngủ gật" (Pacalāyantānaṃ) là của những người ngủ gật, đã đi vào giấc ngủ. "Không phải là nơi đến" (Agatiṃ) là không phải cảnh giới. "Người đầy đủ hạnh nguyện" (Vatasampanno) là người đầy đủ các phẩm hạnh đầu-đà. Ngài nói "sự dể duôi" (pamādaṃ) là để chỉ sự ngủ gật. "Người có tâm bị giam hãm" (Oruddhamānaso) là người có tăng thượng tâm bị ngăn che. "Trong cái lồng" (Pañjarasmiṃ) là trong thân thể. Thật vậy, thân thể ở đây được gọi là "cái lồng" vì nó là một khối xương được nối kết bởi các gân. Pītavaṇṇāya pana paṭākāya kāyaṃ pariharaṇato, mallayuddhacittakatāya ca ‘‘pītamallo’’ti paññāto pabbajitvā pītamallatthero nāma jāto. Tīsu rajjesūti paṇḍucoḷagoḷarajjesu. ‘‘Sabbamallā sīhaḷadīpe sakkārasammānaṃ labhantī’’ti tambapaṇṇidīpaṃ āgamma. Taṃyeva aṅkusaṃ katvāti ‘‘rūpādayo ‘mamā’ti na gahetabbā’’ti natumhākavaggena pakāsitamatthaṃ attano cittamattahatthino aṅkusaṃ katvā. Pādesu avahantesūti ativelaṃ caṅkamanena akkamituṃ asamatthesu. Jaṇṇukehi caṅkamati ‘‘nisinne niddāya avasaro hotī’’ti. Byākaritvāti attano vīriyārambhassa saphalatāpavedanamukhena sabrahmacārīnaṃ tattha ussāhaṃ janento aññaṃ byākaritvā. Bhāsitanti vacanaṃ, kassa pana tanti āha ‘‘buddhaseṭṭhassa sabbalokaggavādino’’ti. ‘‘Na tumhāka’’ntiādi tassa pavattiākāradassanaṃ. Tayidaṃ me saṅkhārānaṃ accantavūpasamakāraṇanti dassento ‘‘aniccā vatā’’ti gāthamāhari, tena idānāhaṃ saṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhaṅgasaṅkhātassa rogassa abhāvena arogo parinibbutoti dasseti. Do choàng tấm phướn màu vàng và do được khắc họa trong trận đấu vật nên vị ấy được biết đến với tên gọi ‘Pītamalla’ (Lực sĩ Vàng), sau khi xuất gia đã trở thành Trưởng lão Pītamalla. ‘Trong ba vương quốc’ có nghĩa là trong các vương quốc Paṇḍu, Coḷa, và Goḷa. Vị ấy đã đến đảo Tambapaṇṇi (Tích Lan) với suy nghĩ rằng: ‘Tất cả các lực sĩ đều nhận được sự tôn trọng và kính nể ở đảo Sīhaḷa.’ ‘Lấy chính điều ấy làm cái móc câu’ có nghĩa là lấy ý nghĩa được công bố trong phẩm Natumhāka rằng ‘sắc v.v... không nên được nắm giữ là ‘của tôi’’ làm cái móc câu cho tâm trí của mình, vốn như con voi điên. ‘Khi đôi chân không còn đi được nữa’ có nghĩa là khi chúng không thể bước đi do kinh hành quá mức. Vị ấy kinh hành bằng đầu gối với suy nghĩ rằng: ‘Nếu ngồi thì sẽ có cơ hội cho cơn buồn ngủ.’ ‘Sau khi tuyên bố’ có nghĩa là sau khi tuyên bố sự chứng đắc, bằng cách thông báo về kết quả của nỗ lực tinh tấn của mình, vị ấy đã tạo ra sự nhiệt tâm nơi các vị đồng phạm hạnh. ‘Lời nói’ là lời phát biểu. Nhưng của ai? Vị ấy nói: ‘của bậc Tối Thắng Giác Ngộ, bậc thuyết giảng cao tột trong tất cả các thế giới.’ ‘Không phải của các ngươi’ v.v... là sự trình bày về cách thức diễn ra của nó. Để chỉ ra rằng: ‘Đây là nguyên nhân cho sự lắng dịu hoàn toàn các hành của ta,’ vị ấy đã dẫn ra câu kệ ‘Aniccā vatā (Than ôi, các hành là vô thường).’ Qua đó, vị ấy chỉ ra rằng: ‘Bây giờ, ta, do không còn căn bệnh được gọi là sự tan hoại trong từng khoảnh khắc của các hành, nên đã không còn bệnh, đã tịch diệt hoàn toàn.’ Assāti [Pg.284] sakkassa. Upapattīti devūpapatti. Puna pākatikāva ahosi sakkabhāveneva upapannattā. ‘Của vị ấy’ là của Sakka (Đế Thích). ‘Sự tái sanh’ là sự tái sanh làm chư thiên. Vị ấy đã trở lại bình thường vì đã tái sanh với thân phận của Sakka. Subrahmāti evaṃnāmo. Accharānaṃ nirayūpapattiṃ disvā tato pabhuti satataṃ pavattamānaṃ attano cittutrāsaṃ sandhāyāha ‘‘niccaṃ utrastamidaṃ citta’’ntiādi. Tattha utrastanti santastaṃ bhītaṃ. Ubbigganti saṃviggaṃ. Utrastanti vā saṃviggaṃ. Ubbigganti bhayavasena saha nissayena sañcalitaṃ. Anuppannesūti anāgatesu. Kiccesūti tesu tesu itikattabbesu. ‘‘Kicchesū’’ti vā pāṭho, dukkhesūti attho, nimittatthe cetaṃ bhummaṃ, bhāvidukkhanimittanti attho. Uppatitesūti uppannesu kiccesūti yojanā. Tadā attano parivārassa uppannaṃ dukkhaṃ sandhāya vadati. ‘Subrahmā’ là tên gọi như vậy. Sau khi thấy sự tái sanh vào địa ngục của các tiên nữ, từ đó trở đi, đề cập đến sự kinh hoàng trong tâm trí mình vốn liên tục khởi lên, vị ấy đã nói: ‘Tâm này luôn kinh hãi’ v.v... Trong đó, ‘kinh hãi’ (utrastaṃ) có nghĩa là hoảng sợ, sợ hãi. ‘Lo âu’ (ubbiggaṃ) có nghĩa là xúc động. Hoặc ‘kinh hãi’ có nghĩa là xúc động. ‘Lo âu’ có nghĩa là bị rung chuyển cùng với nền tảng của nó do sự sợ hãi. ‘Trong những việc chưa phát sanh’ có nghĩa là trong tương lai. ‘Trong các phận sự’ có nghĩa là trong những việc cần phải làm. Hoặc có bản đọc là ‘kicchesu,’ có nghĩa là ‘trong những khổ đau;’ đây là thất cách (locative) mang ý nghĩa chỉ điềm báo, có nghĩa là ‘do điềm báo của khổ đau trong tương lai.’ ‘Khi đã phát sanh’ được liên kết với ‘trong các phận sự đã phát sanh.’ Khi ấy, vị ấy nói điều này khi đề cập đến nỗi khổ đã phát sanh cho đoàn tùy tùng của mình. Bojjhāti bodhito, ariyamaggatoti attho. ‘‘Aññatrā’’ti ca padaṃ apekkhitvā nissakkavacanaṃ, bodhiṃ ṭhapetvāti attho. Sesesupi eseva nayo. Tapasāti tapokammato, tena maggādhigamassa upāyabhūtaṃ sallekhapaṭipadaṃ dasseti. Indriyasaṃvarāti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇato, etena satisaṃvarasīsena sabbampi saṃvarasīlaṃ, lakkhaṇahāranayena vā sabbampi catupārisuddhisīlaṃ dasseti. Sabbanissaggāti sabbassapi nissajjanato sabbakilesappahānato. Kilesesu hi nissaṭṭhesu kammavaṭṭaṃ, vipākavaṭṭañca nissaṭṭhameva hotīti. Sotthinti khemaṃ anupaddavataṃ. ‘Từ sự giác ngộ’ (bojjhā) có nghĩa là từ Thánh đạo. Và từ ‘aññatrā’ (ngoại trừ) là một từ chỉ sự loại trừ, có nghĩa là ‘ngoại trừ sự giác ngộ.’ Đối với các từ còn lại cũng theo phương pháp tương tự. ‘Từ khổ hạnh’ (tapasā) là từ việc thực hành khổ hạnh; qua đó, ngài chỉ ra pháp hành khắc khổ vốn là phương tiện để chứng đắc đạo. ‘Từ sự thu thúc các căn’ (indriyasaṃvarā) là từ sự thu thúc sáu căn với ý là căn thứ sáu; qua đó, với tiêu đề là sự thu thúc bằng niệm, ngài chỉ ra tất cả giới thu thúc, hoặc theo phương pháp suy diễn đặc tính (lakkhaṇahāra), ngài chỉ ra tất cả bốn loại giới thanh tịnh (catupārisuddhisīlaṃ). ‘Từ sự từ bỏ tất cả’ (sabbanissaggā) là từ sự xả ly tất cả, từ sự đoạn tận tất cả phiền não. Vì khi các phiền não được từ bỏ, nghiệp luân và quả luân cũng được từ bỏ. ‘An ổn’ (sotthi) có nghĩa là sự an toàn, không bị tai họa. Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo, ariyamaggoti āha ‘‘ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. Taṇhāvānavirahitattāti taṇhāsaṅkhātavānavivittattā. Taṇhā hi khandhehi khandhaṃ, kammunā phalaṃ, sattehi ca dukkhaṃ vinati saṃsibbatīti ‘‘vāna’’nti vuccati, tayidaṃ natthi ettha vānaṃ, na vā etasmiṃ adhigate puggalassa vānanti nibbānaṃ, asaṅkhatā dhātu. Parappaccayena vinā paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha ‘‘attapaccakkhatāyā’’ti. ‘Người ta chắc chắn đi đến Niết Bàn,’ hoặc ‘nó được biết đến, được thâm nhập bởi cái này,’ do đó nó là ‘ñāya’ (phương pháp, đạo lộ). Thánh đạo, ngài nói: ‘Ñāya được gọi là Thánh đạo Tám ngành.’ ‘Do không có mũi tên ái dục’ (taṇhāvānavirahitattā) có nghĩa là do thoát khỏi mũi tên được gọi là ái dục. Vì ái dục được gọi là ‘vāna’ (sự đan kết, mũi tên) bởi vì nó đan kết/khâu vá uẩn này với uẩn khác, nghiệp với quả của nó, và chúng sanh với khổ đau. ‘Ở đây không có vāna đó,’ hoặc ‘khi điều này được chứng đắc, cá nhân không còn vāna,’ do đó nó là ‘nibbāna’ (Niết Bàn), là pháp vô vi. ‘Sự chứng ngộ (sacchikiriyā) là sự trực nhận mà không cần duyên từ người khác,’ ngài nói, ‘bằng sự tự mình trực nhận’ (attapaccakkhatāya). Nanu ‘‘visuddhiyā’’ti cittavisuddhiyā adhippetattā visuddhiggahaṇenevettha sokasamatikkamādayopi gahitā eva honti, te puna kasmā gahitāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Sāsanayuttikovideti saccapaṭiccasamuppādādilakkhaṇāyaṃ dhammanītiyaṃ cheke. Taṃ tamatthaṃ [Pg.285] ñāpetīti ye ye bodhaneyyapuggalā saṅkhepavitthārādivasena yathā yathā bodhetabbā, attano desanāvilāsena bhagavā te te tathā tathā bodhento taṃ tamatthaṃ ñāpeti. Taṃ taṃ pākaṭaṃ katvā dassentoti atthāpattiṃ agaṇento taṃ tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassento. Na hi sammāsambuddho atthāpattiñāpakādisādhanīyavacanāti. Saṃvattatīti jāyati, hotīti attho. Yasmā anatikkantasokaparidevassa na kadāci cittavisuddhi atthi sokaparidevasamatikkamanamukheneva cittavisuddhiyā ijjhanato, tasmā āha ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamena hotī’’ti. Yasmā pana domanassapaccayehi dukkhadhammehi phuṭṭhaṃ puthujjanaṃ sokādayo abhibhavanti, pariññātesu ca tesu te na honti, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamo dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamenā’’ti. Ñāyassāti aggamaggassa, tatiyamaggassa ca. Tadadhigamena hi yathākkamaṃ dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamo. Sacchikiriyābhisamayasahabhāvīpi itarābhisamayo tadavinābhāvato sacchikiriyābhisamayahetuko viya vutto. Ñāyassādhigamo nibbānassa sacchikiriyāyāti phalañāṇena vā paccakkhakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, ‘‘nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti sampadānavacanañcetaṃ daṭṭhabbaṃ. Chẳng phải vì ‘để thanh tịnh’ (visuddhiyā) được chủ ý là để thanh tịnh tâm, nên qua việc đề cập đến ‘thanh tịnh,’ sự vượt qua sầu muộn v.v... cũng đã được bao gồm rồi sao? Tại sao chúng lại được đề cập đến một lần nữa? Để trả lời câu hỏi này, đoạn văn bắt đầu bằng ‘Ở đó, mặc dù...’ đã được nói đến. ‘Bậc thông thạo lý luận của giáo pháp’ (sāsanayuttikovide) có nghĩa là bậc thiện xảo trong phương pháp của Chánh pháp, được đặc trưng bởi các chân lý, duyên khởi, v.v... ‘Ngài làm cho biết ý nghĩa này hay ý nghĩa kia’ có nghĩa là: bất cứ cá nhân nào cần được giác ngộ, theo bất cứ cách nào họ cần được giác ngộ — một cách tóm tắt, chi tiết, v.v... — Đức Thế Tôn, với sự khéo léo trong thuyết giảng của mình, đã giác ngộ họ theo đúng cách đó, làm cho biết ý nghĩa này hay ý nghĩa kia. ‘Chỉ bày bằng cách làm cho nó hiển lộ’ có nghĩa là chỉ bày ý nghĩa này hay ý nghĩa kia bằng cách làm cho nó hiển lộ, không cần dựa vào sự hàm ý. Vì một bậc Chánh Đẳng Giác không có lời nói cần được xác lập bằng các phương tiện như hàm ý, chỉ dẫn, v.v... ‘Đưa đến’ (saṃvattati) có nghĩa là phát sanh, là có. Bởi vì đối với người chưa vượt qua sầu và bi, không bao giờ có sự thanh tịnh tâm, vì sự thanh tịnh tâm chỉ thành tựu được thông qua việc vượt qua sầu và bi, do đó ngài đã nói: ‘nó có được qua sự vượt qua sầu và bi.’ Và bởi vì sầu muộn v.v... chế ngự một kẻ phàm phu bị các pháp khổ đau do ưu não làm cho xúc chạm, nhưng khi những điều này được liễu tri, chúng không còn tồn tại, do đó đã được nói rằng: ‘sự vượt qua sầu và bi là nhờ sự chấm dứt của khổ và ưu.’ ‘Của đạo lộ’ (ñāyassa) có nghĩa là của đạo cao nhất (A-la-hán) và của đạo thứ ba (A-na-hàm). Vì nhờ sự chứng đắc chúng mà khổ và ưu lần lượt chấm dứt. Mặc dù các sự chứng ngộ khác đồng sanh với sự chứng ngộ bằng trực nghiệm, nhưng vì chúng không thể tách rời khỏi nó, nên chúng được nói đến như thể chúng được gây ra bởi sự chứng ngộ bằng trực nghiệm. ‘Sự chứng đắc đạo lộ để chứng ngộ Niết Bàn’ được nói với ý chỉ sự trực nhận bằng tuệ quả. Và ‘để chứng ngộ Niết Bàn’ (nibbānassa sacchikiriyāya) nên được hiểu là một biểu thức chỉ định cách (dative). Vaṇṇabhaṇananti pasaṃsāvacanaṃ. Tayidaṃ na idheva, atha kho aññatthāpi satthu āciṇṇaṃ evāti dassento ‘‘yatheva hī’’tiādimāha. Tattha ādimhi kalyāṇamādi vā kalyāṇaṃ etassāti ādikalyāṇaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Atthasampattiyā sātthaṃ. Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Sīlādipañcadhammakkhandhapāripūrito, upanetabbassa abhāvato ca kevalaparipuṇṇaṃ. Nirupakkilesato apanetabbassa ca abhāvato parisuddhaṃ. Seṭṭhacariyabhāvato sāsanabrahmacariyaṃ, maggabrahmacariyañca vo pakāsessāmīti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.147) vuttanayeneva veditabbo. Ariyavaṃsāti ariyānaṃ buddhādīnaṃ vaṃsā paveṇiyo. Aggaññāti aggāti jānitabbā sabbavaṃsehi seṭṭhabhāvato. Rattaññāti cirarattāti jānitabbā. Vaṃsaññāti buddhādīnaṃ vaṃsāti jānitabbā. Porāṇāti purātanā anadhunātanattā. Asaṅkiṇṇāti avikiṇṇā anapanītā. Asaṅkiṇṇapubbāti ‘‘kiṃ imehī’’ti ariyehi na apanītapubbā[Pg.286]. Na saṅkīyantīti idānipi tehi na apanīyanti. Na saṅkīyissantīti anāgatepi tehi na apanīyissanti. Appaṭikuṭṭhā…pe… viññūhīti ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā, tehi appaccakkhatā aninditā, agarahitāti attho. ‘‘Visuddhiyā’’tiādīhīti visuddhiādidīpanehi. Padehīti vākyehi, visuddhiatthatādibhedabhinnehi vā dhammakoṭṭhāsehi. Upaddaveti anatthe. Visuddhinti visujjhanaṃ saṃkilesappahānaṃ. Vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Pariyāpuṇanaṃ paricayo. Atthassa hadaye ṭhapanaṃ dhāraṇaṃ. Parivattanaṃ vācanaṃ. Vaṇṇabhaṇananti có nghĩa là lời tán dương. Để trình bày rằng: ‘Điều ấy không chỉ ở đây, mà còn ở nơi khác nữa, chính là thông lệ của đức Thế Tôn’, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘yatheva hī’. Trong ấy, ādikalyāṇaṃ (toàn thiện ở phần đầu) là có phần đầu tốt đẹp, hoặc có sự tốt đẹp ở phần đầu của nó. Phương pháp này cũng tương tự trong hai câu còn lại. Sātthaṃ (có ý nghĩa) là do sự thành tựu về ý nghĩa. Sabyañjanaṃ (có văn cú) là do sự thành tựu về văn cú. Kevalaparipuṇṇaṃ (hoàn toàn đầy đủ) là do được viên mãn với năm pháp uẩn bắt đầu là giới, và do không có gì cần phải bổ sung thêm. Parisuddhaṃ (thanh tịnh) là do không có phiền não và do không có gì cần phải loại bỏ. ‘Ta sẽ tuyên thuyết cho các ngươi phạm hạnh của giáo pháp và phạm hạnh của đạo lộ’ là do bản chất của sự thực hành cao thượng. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga). Ariyavaṃsā có nghĩa là dòng dõi, truyền thống của các bậc Thánh, các đức Phật v.v... Aggaññā nên được biết là ‘tối thượng’ (agga) do là cao quý nhất trong tất cả các dòng dõi. Rattaññā nên được biết là ‘lâu đời’ (ciraratta). Vaṃsaññā nên được biết là ‘dòng dõi’ (vaṃsa) của các đức Phật v.v... Porāṇā (cổ xưa) là do đã có từ xưa, không phải là hiện tại. Asaṅkiṇṇā (không bị pha tạp) có nghĩa là không bị phân tán, không bị loại bỏ. Asaṅkiṇṇapubbā (trước kia không bị pha tạp) là trước kia không bị các bậc Thánh loại bỏ với suy nghĩ: ‘Những điều này có ích gì?’. Na saṅkīyanti (hiện tại không bị pha tạp) là hiện tại cũng không bị các vị ấy loại bỏ. Na saṅkīyissanti (vị lai không bị pha tạp) là trong tương lai cũng sẽ không bị các vị ấy loại bỏ. Appaṭikuṭṭhā…pe… viññūhi (không bị các bậc hiền trí chê trách) có nghĩa là không bị các vị sa-môn, bà-la-môn hiền trí ở trên đời bác bỏ, không bị chỉ trích, không bị khiển trách. ‘Visuddhiyā’tiādīhi là bằng những sự trình bày về thanh tịnh v.v... Padehi là bằng các câu, hoặc bằng các phần Pháp được phân biệt bởi sự khác nhau về thanh tịnh, ý nghĩa v.v... Upaddave có nghĩa là trong sự bất lợi. Visuddhiṃ có nghĩa là sự thanh tịnh, sự đoạn trừ các phiền não. Uggaho là việc học thuộc lòng. Pariyāpuṇanaṃ là sự quen thuộc. Dhāraṇaṃ là việc ghi nhớ ý nghĩa trong tâm. Parivattanaṃ là việc đọc lại. Gandhārakoti gandhāradese uppanno. Pahontīti sakkonti. Aniyyānikamaggāti micchāmaggā, micchattaniyatāniyatamaggāpi vā. Suvaṇṇanti kūṭasuvaṇṇampi vuccati. Maṇīti kācamaṇipi, muttāti veḷujāpi, pavāḷanti pallavopi vuccatīti rattajambunadādipadehi te visesitā. Gandhārako có nghĩa là được sanh ra ở xứ Gandhāra. Pahonti có nghĩa là có thể. Aniyyānikamaggā có nghĩa là các tà đạo, hoặc cũng là các con đường chắc chắn hoặc không chắc chắn trong tà kiến. Suvaṇṇaṃ cũng được gọi là vàng giả. Maṇi cũng là ngọc thủy tinh, muttā cũng là sản phẩm từ tre, pavāḷa cũng được gọi là chồi non, do đó chúng được phân biệt bằng các từ như vàng ròng sông Jambu v.v... Na tato heṭṭhāti idhādhippetakāyādīnaṃ vedanādisabhāvattābhāvā, kāyavedanācittavimuttassa tebhūmakadhammassa visuṃ vipallāsavatthantarabhāvena gahitattā ca heṭṭhā gahaṇesu vipallāsavatthūnaṃ aniṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, pañcamassa pana vipallāsavatthuno abhāvā ‘‘na uddha’’nti āha. Ārammaṇavibhāgena hettha satipaṭṭhānavibhāgoti. Tayo satipaṭṭhānāti satipaṭṭhāna-saddassa atthuddhāradassanaṃ, na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhāna-saddassa atthadassananti. Ādīsu hi satigocaroti ettha ādi-saddena ‘‘phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, nāmarūpasamudayā cittassa samudayo, manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo’’ti (saṃ. ni. 5.408) ‘‘satipaṭṭhānā’’ti vuttānaṃ sabhigocarānaṃ pakāsake suttappadese saṅgaṇhāti. Evaṃ ‘‘paṭisambhidāpāḷiya’’mpi (paṭi. ma. 2.34) avasesapāḷippadesadassanattho ādi-saddo daṭṭhabbo. Satiyā paṭṭhānanti satiyā patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ. Dānādīni karontassa rūpādīni satiyā ṭhānaṃ hontīti taṃnivāraṇatthamāha ‘‘padhānaṃ ṭhāna’’nti. Pa-saddo hi idha ‘‘paṇītā dhammā’’tiādīsu (dha. saṃ. mātikā 14) viya padhānatthadīpakoti adhippāyo. Na tato heṭṭhā (không thấp hơn thế) được nói với ý nghĩa là không có sự xác lập các đối tượng của sự điên đảo trong các sự nắm bắt ở bên dưới, là do thân v.v... được đề cập ở đây không có bản chất của thọ v.v..., và do pháp thuộc ba cõi, vốn tách biệt với thân, thọ, và tâm, đã được xem như là một đối tượng khác của sự điên đảo. Nhưng do không có đối tượng thứ năm của sự điên đảo, nên ngài đã nói ‘na uddhaṃ’ (không cao hơn). Ở đây, sự phân chia niệm xứ là do sự phân chia đối tượng. Tayo satipaṭṭhānā (ba niệm xứ) là sự trình bày về việc rút ra ý nghĩa của từ ‘niệm xứ’, chứ không phải là sự trình bày ý nghĩa của từ ‘niệm xứ’ đã được nói trong Pāli ở đây. Thật vậy, trong câu ‘satigocaro ở phần đầu v.v...’, từ ‘ādi’ (v.v...) bao gồm các đoạn kinh trình bày về các đối tượng của niệm đã được nói là ‘niệm xứ’ trong câu (Saṃ. ni. 5.408): ‘Do sự sanh khởi của xúc nên có sự sanh khởi của các thọ, do sự sanh khởi của danh-sắc nên có sự sanh khởi của tâm, do sự sanh khởi của sự tác ý nên có sự sanh khởi của các pháp’. Tương tự, trong ‘Pāli của Phân Tích Đạo’ (Paṭisambhidāmagga Pāli) cũng vậy, từ ‘ādi’ nên được xem là có mục đích trình bày các đoạn Pāli còn lại. Satiyā paṭṭhānaṃ có nghĩa là nơi cần phải thiết lập niệm. Để ngăn ngừa (quan điểm) rằng đối với người đang thực hành bố thí v.v..., sắc v.v... là nơi chốn của niệm, ngài đã nói ‘padhānaṃ ṭhānaṃ’ (nơi chốn chính yếu). Ý nghĩa là, tiếp đầu ngữ ‘pa-’ ở đây, giống như trong câu ‘paṇītā dhammā’ (các pháp cao thượng) v.v... (Dhammasaṅgaṇī, mātikā 14), có ý nghĩa chỉ sự chính yếu. Ariyoti ariyaṃ sabbasattaseṭṭhaṃ sammāsambuddhamāha. Etthāti etasmiṃ saḷāyatanavibhaṅgasutte.(Ma. ni. 3.310) suttekadesena hi suttaṃ dasseti. Tattha hi – Ariyo là nói đến bậc Thánh, đức Chánh Đẳng Giác, là bậc cao quý nhất trong tất cả chúng sanh. Etthā có nghĩa là trong kinh Phân Biệt Sáu Xứ này (Saḷāyatanavibhaṅgasutta, Ma. ni. 3.310). Thật vậy, ngài trình bày kinh bằng một phần của kinh. Vì ở đó có nói rằng – ‘‘Tayo [Pg.287] satipaṭṭhānā yadariyo…pe… arahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ. Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti. Na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Yadariyo sevati…pe… arahati. ‘Có ba niệm xứ này mà bậc Thánh thực hành… vị ấy là xứng đáng.’ Điều này đã được nói như vậy, và điều này được nói dựa vào đâu? Này các Tỳ khưu, ở đây, bậc Đạo Sư thuyết Pháp cho các đệ tử, là bậc có lòng bi mẫn, tìm cầu lợi ích, vì lòng bi mẫn mà (nghĩ rằng): ‘Điều này là vì lợi ích cho các ngươi, điều này là vì hạnh phúc cho các ngươi.’ Các đệ tử của vị ấy không muốn lắng nghe, không lắng tai, không chú tâm để hiểu biết, và đi ngược lại lời giáo huấn của bậc Đạo Sư. Này các Tỳ khưu, trong trường hợp ấy, đức Như Lai không có buồn lòng, cũng không cảm nhận sự buồn lòng, và vị ấy an trú không bị phiền não, có chánh niệm và tỉnh giác. Này các Tỳ khưu, đây là niệm xứ thứ nhất mà bậc Thánh thực hành… vị ấy là xứng đáng. Puna caparaṃ, bhikkhave, satthā…pe...idaṃ vo sukhāyāti. Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti…pe… na ca vokkamma satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, na ca attamano hoti, na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti, anattamanatā ca attamanatā ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dutiyaṃ. Lại nữa, này các Tỳ khưu, bậc Đạo Sư… ‘điều này là vì hạnh phúc cho các ngươi.’ Một số đệ tử của vị ấy không muốn lắng nghe… và (một số) không đi ngược lại lời giáo huấn của bậc Đạo Sư. Này các Tỳ khưu, trong trường hợp ấy, đức Như Lai không có buồn lòng, cũng không cảm nhận sự buồn lòng, và không có vui lòng, cũng không cảm nhận sự vui lòng. Sau khi đã tránh xa cả hai, sự buồn lòng và sự vui lòng, vị ấy an trú với tâm xả, có chánh niệm và tỉnh giác. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là (niệm xứ) thứ hai. Puna caparaṃ, bhikkhave…pe… sukhāyāti, tassa sāvakā sussūsanti…pe… vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, tatiya’’nti (ma. ni. 3.311). Lại nữa, này các Tỳ khưu… ‘vì hạnh phúc cho các ngươi,’ các đệ tử của vị ấy muốn lắng nghe… và hành động (theo lời giáo huấn). Này các Tỳ khưu, trong trường hợp ấy, đức Như Lai có vui lòng và cảm nhận sự vui lòng, và vị ấy an trú không bị phiền não, có chánh niệm và tỉnh giác. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là (niệm xứ) thứ ba.” (Ma. ni. 3.311). Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā, niccaṃ upaṭṭhitassatitāya tadubhayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Buddhānaṃyeva hi niccaṃ upaṭṭhitassatitā hoti āveṇikadhammabhāvato, na paccekabuddhādīnaṃ. Pa-saddo ārambhaṃ joteti, ārambho ca pavattīti katvā āha ‘‘pavattayitabbatoti attho’’ti. Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhapetabbaṃ satipaṭṭhānaṃ. Ana-saddo hi bahulaṃvacanena kammatthopi hotīti. Tathāssa kattuatthopi labbhatīti ‘‘paṭṭhātīti paṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Paṭṭhātīti ettha pa-saddo bhusatthavisiṭṭhaṃ pakkhandanaṃ dīpetīti ‘‘okkanditvā pakkhanditvā pattharitvā pavattatīti attho’’ti āha. Puna bhāvatthaṃ sati, saddaṃ, paṭṭhānasaddañca [Pg.288] vaṇṇento ‘‘atha vā’’tiādimāha, tena purimavikappe sati, saddo, paṭṭhāna-saddo ca kattuatthoti viññāyati. Saraṇaṭṭhenāti cirakatassa, cirabhāsitassa ca anussaraṇaṭṭhena. Idanti yaṃ ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, idaṃ. Idha imasmiṃ suttapadese adhippetaṃ. Như vậy, sự không bị thấm đẫm bởi các thuận và nghịch, sự vượt qua cả hai điều ấy nhờ vào niệm luôn được an lập, được gọi là ‘niệm xứ’. Thật vậy, chỉ có các vị Phật mới có niệm luôn được an lập, do đó là một pháp bất cộng, chứ không phải các vị Độc Giác Phật v.v... Tiếp đầu ngữ ‘pa’ làm sáng tỏ sự khởi đầu, và vì sự khởi đầu là sự diễn tiến nên đã nói rằng ‘có nghĩa là cần được làm cho diễn tiến’. Do niệm là công cụ, sự an lập cần được thiết lập, (đó là) niệm xứ. Thật vậy, tiếp vị ngữ ‘ana’ theo quy tắc ‘bahulaṃvacana’ (đa dạng cách dùng) cũng có thể mang nghĩa đối tượng (nghiệp). Tương tự, nghĩa chủ thể cũng có thể được hiểu, nên đã nói rằng ‘paṭṭhātīti paṭṭhāna’ (nó an lập, nên là sự an lập). Ở đây trong từ ‘paṭṭhāti’, tiếp đầu ngữ ‘pa’ chỉ sự xông vào được đặc trưng bởi nghĩa là ‘mạnh mẽ’, nên đã nói rằng ‘có nghĩa là sau khi vồ lấy, sau khi nhảy vào, sau khi trải ra, nó diễn tiến’. Lại nữa, khi giải thích từ ‘sati’ và từ ‘paṭṭhāna’ theo nghĩa trạng thái, ngài nói ‘atha vā’ (hoặc là) v.v... Do đó, được hiểu rằng trong cách giải thích trước, từ ‘sati’ và từ ‘paṭṭhāna’ mang nghĩa chủ thể. ‘Saraṇaṭṭhena’ (với nghĩa là nhớ lại) là với nghĩa tưởng nhớ lại điều đã làm từ lâu và đã nói từ lâu. ‘Idaṃ’ (điều này) là điều đã được nói là ‘chính niệm là niệm xứ’. ‘Idha’ (ở đây) có nghĩa là được chủ ý trong đoạn kinh này. Yadi evanti. Yadi sati eva satipaṭṭhānaṃ, sati nāma eko dhammo, evaṃ sante kasmā ‘‘satipaṭṭhānā’’ti bahuvacananti āha ‘‘satibahuttā’’tiādi. Yadi bahukā tā satiyo, atha kasmā ‘‘maggo’’ti ekavacananti yojanā. Maggaṭṭhenāti niyyānaṭṭhena. Niyyāniko hi maggadhammo, teneva niyyānikabhāvena ekattūpagato ekantato nibbānaṃ gacchati, atthikehi ca tadatthaṃ maggīyatīti āha ‘‘vuttañheta’’nti, attanāva pubbe vuttaṃ paccāharati. Tattha catassopi cetāti kāyānupassanādivasena catubbidhāpi ca etā satiyo. Aparabhāgeti ariyamaggakkhaṇe. Kiccaṃ sādhayamānāti pubbabhāge kāyādīsu subhasaññādividhamanavasena visuṃ visuṃ pavattitvā maggakkhaṇe satiyeva tattha catubbidhassapi vipallāsassa samucchedavasena pahānakiccaṃ sādhayamānā ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ gacchati. Catukiccasādhaneneva hettha bahuvacananiddeso. Evañca satīti evaṃ maggaṭṭhena ekattaṃ upādāya ‘‘maggo’’ti ekavacanena, ārammaṇabhedena catubbidhataṃ upādāya ‘‘cattāro’’ti ca vattabbatāya sati vijjamānattā. Vacanānusandhinā ‘‘ekāyano aya’’ntiādikā desanā sānusandhikāva, na ananusandhikāti adhippāyo. Vuttamevatthaṃ nidassanena paṭipādetuṃ ‘‘mārasenappamaddana’’nti (saṃ. ni. 5.224) suttapadaṃ ānetvā ‘‘yathā’’tiādinā nidassanaṃ saṃsandati. ‘‘Tasmā’’tiādi nigamanaṃ. ‘Yadi evaṃ’ (Nếu vậy). Nếu niệm chính là niệm xứ, và niệm là một pháp duy nhất, trong trường hợp đó tại sao lại dùng số nhiều ‘satipaṭṭhānā’ (các niệm xứ)? Ngài trả lời ‘satibahuttā’ (do niệm có nhiều), v.v... Nếu các niệm ấy là nhiều, vậy tại sao lại dùng số ít ‘maggo’ (con đường)? Đây là cách liên kết. ‘Maggaṭṭhena’ (với nghĩa là con đường) là với nghĩa xuất ly. Thật vậy, pháp đạo có tính chất xuất ly. Chính do tính chất xuất ly ấy mà nó đạt đến sự duy nhất, đi đến Niết Bàn một cách chắc chắn, và được những người có nhu cầu tìm cầu vì mục đích ấy. Ngài nói ‘vuttañhetaṃ’ (điều này đã được nói), ngài nhắc lại điều chính mình đã nói trước đây. Ở đây, ‘catassopi cetā’ (cả bốn niệm này) là bốn loại niệm này theo cách quán thân, v.v... ‘Aparabhāge’ (trong giai đoạn sau) là trong sát-na Thánh đạo. ‘Kiccaṃ sādhayamānā’ (hoàn thành phận sự): trong giai đoạn đầu, sau khi đã diễn tiến riêng biệt theo cách loại trừ tưởng về tịnh v.v... trong thân v.v..., trong sát-na đạo, chính niệm hoàn thành phận sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt cả bốn loại điên đảo, và đi đến Niết Bàn bằng cách lấy (Niết Bàn) làm đối tượng. Chính do việc hoàn thành bốn phận sự mà ở đây có sự chỉ định bằng số nhiều. ‘Evañca sati’ (và khi như vậy): vì có thể nói bằng số ít ‘maggo’ dựa trên sự duy nhất theo nghĩa là con đường, và có thể nói ‘cattāro’ (bốn) dựa trên sự tứ phân do khác biệt đối tượng. Do sự liên kết của lời nói, bài thuyết pháp bắt đầu bằng ‘ekāyano ayaṃ’ (đây là con đường độc nhất) là có sự liên kết, chứ không phải không có sự liên kết, đó là chủ ý. Để trình bày ý nghĩa đã nói bằng một ví dụ, ngài dẫn một đoạn kinh ‘mārasenappamaddanaṃ’ (sự nhiếp phục quân ma) và kết nối ví dụ bằng cách nói ‘yathā’ (như là), v.v... ‘Tasmā’ (do đó), v.v... là phần kết luận. Visesato kāyo, vedanā ca assādassa kāraṇanti tappahānatthaṃ tesu taṇhāvatthūsu oḷārikasukhumesu asubhadukkhabhāvadassanāni mandatikkhapaññehi taṇhācaritehi sukarānīti tāni tesaṃ ‘‘visuddhimaggo’’ti vuttāni. Tathā ‘‘niccaṃ attā’’ti abhinivesavatthutāya diṭṭhiyā visesakāraṇesu cittadhammesu aniccānattatādassanāni sarāgādivasena, saññāphassādivasena, nīvaraṇādivasena ca nātippabhedātippabhedagatesu tesu tappahānatthaṃ mandatikkhapaññānaṃ diṭṭhicaritānaṃ sukarānīti tesaṃ tāni ‘‘visuddhimaggo’’ti vuttāni. Ettha ca yathā cittadhammānampi taṇhāya [Pg.289] vatthubhāvo sambhavati, tathā kāyavedanānampi diṭṭhiyāti satipi nesaṃ catunnampi taṇhādiṭṭhivatthubhāve yo yassā sātisayapaccayo, taṃ dassanatthaṃ visesaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Tikkhapaññasamathayāniko oḷārikārammaṇaṃ pariggaṇhanto tattha aṭṭhatvā jhānaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya vedanaṃ pariggaṇhātīti vuttaṃ ‘‘oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato’’ti. Vipassanāyānikassa pana sukhume citte, dhammesu ca cittaṃ pakkhandatīti cittadhammānupassanānaṃ mandatikkhapaññavipassanāyānikānaṃ visuddhimaggatā vuttā. Đặc biệt, thân và thọ là nguyên nhân của vị ngọt, nên để đoạn trừ điều đó, việc thấy tính chất bất tịnh và khổ trong các đối tượng của ái ấy, dù thô hay tế, là dễ dàng đối với những người có trí tuệ chậm và bén thuộc ái hành. Do đó, những pháp ấy được gọi là ‘con đường thanh tịnh’ cho họ. Tương tự, trong tâm và các pháp là những nguyên nhân đặc biệt cho tà kiến, là đối tượng của sự chấp thủ ‘thường, ngã’, việc thấy tính chất vô thường và vô ngã trong chúng—những pháp không quá đa dạng và cũng không quá không đa dạng theo cách có tham v.v..., theo cách tưởng, xúc v.v..., và theo cách các triền cái v.v...—để đoạn trừ tà kiến ấy, là dễ dàng đối với những người có trí tuệ chậm và bén thuộc kiến hành. Do đó, những pháp ấy được gọi là ‘con đường thanh tịnh’ cho họ. Ở đây, cũng như tâm và các pháp có thể là đối tượng của ái, thân và thọ cũng có thể là đối tượng của tà kiến. Mặc dù cả bốn đều là đối tượng của ái và tà kiến, cần phải hiểu rằng việc nêu lên một cách đặc biệt được thực hiện để chỉ ra cái nào là duyên vượt trội cho cái nào. Người theo chỉ thừa có trí tuệ bén, khi nắm bắt đối tượng thô, không đứng vững ở đó, mà nhập thiền, xuất thiền rồi nắm bắt thọ. Điều này được nói là ‘do không đứng vững trong đối tượng thô’. Còn đối với người theo quán thừa, tâm hướng vào tâm và các pháp vi tế. Do đó, quán tâm và quán pháp được nói là con đường thanh tịnh cho những người theo quán thừa có trí tuệ chậm và bén. Tesaṃ tatthāti ettha tattha-saddassa ‘‘pahānattha’’nti etena yojanā. Parato tesaṃ tatthāti etthāpi eseva nayo. Pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmoghassa vatthu, bhavesu sukhaggahaṇavasena bhavassādo hotīti bhavoghassa vedanā vatthu, santatighanaggahaṇavasena visesato citte attābhiniveso hotīti diṭṭhoghassa cittaṃ vatthu, dhammesu vinibbhogassa dukkarattā, dhammānaṃ dhammamattatāya duppaṭivijjhattā ca sammoho hotīti avijjoghassa dhammā vatthu, tasmā tesu tesaṃ pahānatthaṃ cattārova vuttā. Trong câu ‘tesaṃ tattha’ (của chúng ở đó), từ ‘tattha’ (ở đó) được liên kết với ‘pahānatthaṃ’ (để đoạn trừ). Về sau, trong câu ‘tesaṃ tattha’, cũng theo cách tương tự. Vì năm dục trưởng dưỡng được tìm thấy một cách đặc biệt trong thân, nên thân đặc biệt là đối tượng của dục bộc. Vì có vị ngọt của hữu do việc nắm bắt cái lạc trong các cõi hữu, nên thọ là đối tượng của hữu bộc. Vì có sự chấp thủ về ngã đặc biệt trong tâm do việc nắm bắt sự liên tục và khối đặc, nên tâm là đối tượng của kiến bộc. Vì sự phân tích các pháp là khó khăn, và vì các pháp khó thâm nhập do chúng chỉ là pháp thuần túy, nên có sự si mê. Do đó, các pháp là đối tượng của vô minh bộc. Do đó, để đoạn trừ chúng (các bộc lưu) trong chúng (các đối tượng), chỉ có bốn (niệm xứ) được nói đến. Evaṃ kāyādīnaṃ kāmoghādivatthubhāvakathaneneva kāmayogakāmāsavādīnampi vatthubhāvo dīpito hoti oghehi tesaṃ atthato anaññattā. Yadaggena ca kāyo kāmoghādīnaṃ vatthu, tadaggena abhijjhākāyaganthassa vatthu. ‘‘Dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā visesena byāpādakāyaganthassa vatthu. Citte niccaggahaṇavasena sassatassa attano sīlena suddhīti ādi parāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ vatthu. Nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā vatthu. Kāyassa kāmupādānavatthutā vuttanayāva. Yadaggena hi kāyo kāmoghassa vatthu, tadaggena kāmupādānassapi vatthu atthato abhinnattā. Sukhavedanassādavasena paralokanirapekkho ‘‘natthi dinna’’ntiādikaṃ (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.95, 225; 3.91, 116; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221; vibha. 938) parāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā vatthu[Pg.290]. Cittadhammānaṃ itarupādānavatthutā tatiyacatutthaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva. Kāyavedanānaṃ chandadosāgativatthutā kāmoghabyāpādakāyaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva. Santatighanaggahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ vatthu. Dhammasabhāvānavabodhe bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā vatthu. Như vậy, chỉ bằng cách trình bày thân v.v... là đối tượng của bộc lậu về dục v.v..., thì việc là đối tượng của ách phược về dục, lậu hoặc về dục v.v... cũng được chỉ rõ, vì theo ý nghĩa thì các pháp ấy không khác với các bộc lậu. Và trong khi thân là đối tượng của bộc lậu về dục v.v..., thì trong khi ấy (thân) là đối tượng của thân triền tham ái. Do câu “Tùy miên sân hận ẩn tàng đối với khổ thọ”, nên thọ là khổ khổ, hoại khổ, hành khổ đặc biệt là đối tượng của thân triền sân hận. Do cách thức nắm giữ tâm là thường còn, nên có sự chấp thủ rằng tự ngã thường hằng được thanh tịnh bằng giới v.v...; vì thế, tâm là đối tượng của giới cấm thủ. Đối với người không thấy được pháp hữu vi đúng theo thực tánh bằng cách phân định danh sắc, thì có sự cố chấp chân lý này được gọi là tà kiến về thường hữu và hư vô; vì thế, các pháp là đối tượng của (tà kiến) ấy. Việc thân là đối tượng của dục thủ cũng theo phương pháp đã được nói đến. Vì trong khi thân là đối tượng của bộc lậu về dục, thì trong khi ấy (thân) cũng là đối tượng của dục thủ, do không khác nhau về ý nghĩa. Do cách thức thưởng thức lạc thọ, người không quan tâm đến thế giới khác đã làm sanh khởi sự chấp thủ rằng “không có sự bố thí” v.v...; vì thế, thọ là đối tượng của kiến thủ. Việc tâm và các pháp là đối tượng của các thủ khác cũng theo phương pháp đã được nói đến trong phần giải thích về triền thứ ba và thứ tư. Việc thân và thọ là đối tượng của thiên vị do tham và thiên vị do sân cũng theo phương pháp đã được nói đến trong phần giải thích về bộc lậu về dục và thân triền sân hận. Do cách thức nắm giữ tâm có tham v.v... là liên tục và vững chắc, nên có sự si mê; vì thế, tâm là đối tượng của thiên vị do si. Khi không liễu tri được tự tánh của các pháp, thì có sự sợ hãi; vì thế, các pháp là đối tượng của thiên vị do sợ. Āhārasamudayā kāyassa samudayā, phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, (saṃ. ni. 5.408) saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti (ma. ni. 3.126; udā. 1; vibha. 225) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārā kāyādiparijānanena pariññātā hontīti āha ‘‘catubbidhāhārapariññattha’’nti. Pakaraṇanayoti nettipakaraṇavasena suttantasaṃvaṇṇanānayo. Do sự sanh khởi của vật thực nên có sự sanh khởi của thân, do sự sanh khởi của xúc nên có sự sanh khởi của các thọ, theo (lời dạy): “Do các hành làm duyên nên có thức, do thức làm duyên nên có danh sắc”, nên các vật thực là đoàn thực, xúc thực, tư niệm thực, và thức thực vốn là sự sanh khởi của thân v.v... được liễu tri bằng sự liễu tri thân v.v...; vì thế, (chú giải) đã nói: “nhằm mục đích liễu tri bốn loại vật thực”. “Phương pháp của bộ luận” là phương pháp luận giải kinh tạng theo bộ Nettipakaraṇa. Saraṇavasenāti kāyādīnaṃ, kusalādidhammānañca upadhāraṇavasena. Saranti gacchanti nibbānaṃ etāyāti satīti imasmiṃ atthe ekatte ekasabhāve nibbāne samosaraṇaṃ samāgamo ekattasamosaraṇaṃ. Etadeva hi dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. “Theo cách thức ghi nhớ” là theo cách thức ghi nhận thân v.v... và các pháp thiện v.v... Theo ý nghĩa này: “Các vị ấy đi đến, tiến đến Nibbāna bằng pháp này, nên (pháp ấy) là niệm”, thì sự hội tụ, sự tập hợp ở nơi Nibbāna là một, có một tự tánh, (được gọi là) sự hội tụ thành một. Chính để chỉ rõ điều này mà (chú giải) đã nói: “Ví như...” v.v... Ekanibbānapavesahetubhūto vā samānatāya eko satipaṭṭhānasabhāvo ekattaṃ, tattha samosaraṇaṃ ekattasamosaraṇaṃ, taṃsabhāgatāva, ekanibbānapavesahetubhāvaṃ pana dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādimāha. Etasmiṃ atthe saraṇekattasamosaraṇāni saheva satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇattena vuttānīti daṭṭhabbāni, purimasmiṃ visuṃ. Saraṇavasenāti vā gamanavasenāti atthe sati tadeva gamanaṃ samosaraṇanti, samosaraṇe vā sati-saddatthavasena avuccamāne dhāraṇatāva satīti sati-saddatthantarābhāvā purimaṃ satibhāvassa kāraṇaṃ, pacchimaṃ ekabhāvassāti nibbānasamosaraṇepi sahitāneva tāni satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇāni vuttāni honti. Hoặc, tự tánh của niệm xứ là một do sự tương đồng trong việc là nhân đưa đến sự chứng nhập Nibbāna duy nhất, (đó là) sự hợp nhất. Sự hội tụ ở nơi ấy là sự hội tụ thành một, chính là có cùng tự tánh ấy. Và để chỉ rõ việc là nhân đưa đến sự chứng nhập Nibbāna duy nhất, (chú giải) đã nói: “Ví như...” v.v... Theo ý nghĩa này, cần phải hiểu rằng sự ghi nhớ và sự hội tụ thành một được nói đến cùng nhau với tính cách là nguyên nhân cho sự hợp nhất của niệm xứ; trong (ý nghĩa) trước, (chúng) là riêng biệt. Hoặc, khi “theo cách thức ghi nhớ” có ý nghĩa là “theo cách thức đi đến”, thì chính sự đi đến ấy là sự hội tụ. Hoặc, khi sự hội tụ không được nói đến theo ý nghĩa của từ “niệm” (sati), thì do không có ý nghĩa nào khác cho từ “niệm” ngoài việc là sự ghi nhận, nên (yếu tố) trước là nguyên nhân cho trạng thái niệm, và (yếu tố) sau là cho trạng thái hợp nhất. Như vậy, ngay cả trong sự hội tụ ở Nibbāna, chúng cũng được nói đến cùng nhau là các nguyên nhân cho sự hợp nhất của niệm xứ. ‘‘Cuddasavidhena, navavidhena, soḷasavidhena, pañcavidhenā’’ti idaṃ upari pāḷiyaṃ (dī. ni. 2.374) āgatānaṃ ānāpānapabbādīnaṃ vasena vuttaṃ, tesaṃ pana anantarabhedavasena, tadanugatabhedavasena ca bhāvanāya anekavidhatā labbhatiyeva, catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍasadisatā kāyānupassanāditaṃtaṃsatipaṭṭhānabhāvanānubhāvassa daṭṭhabbā. (Các câu) “Theo mười bốn cách, theo chín cách, theo mười sáu cách, theo năm cách” này được nói đến tùy theo các đề mục niệm hơi thở v.v... đã được đề cập ở phần trên trong Pāḷi. Tuy nhiên, sự đa dạng của việc tu tập chắc chắn có được do cách thức phân loại trực tiếp và cách thức phân loại tùy thuộc của các đề mục ấy. Sự tương tự như kho hàng ở bốn phương cần được hiểu là oai lực của việc tu tập niệm xứ tương ứng, như là quán thân v.v... Kathetukamyatāpucchā [Pg.291] itarāsaṃ pucchānaṃ idha asambhavato, niddesādivasena desetukamyatāya ca tathā vuttattā. ‘‘Idhā’’ti vuccamānapaṭipattisampādakassa bhikkhuno sannissayadassanaṃ, so cassa sannissayo sāsanato añño natthīti vuttaṃ ‘‘idhāti imasmiṃ sāsane’’ti. Dhamma…pe… lapanametaṃ tesaṃ attano sammukhābhimukhabhāvakaraṇatthaṃ, tañca dhammassa sakkaccasavanatthaṃ. ‘‘Gocare bhikkhave caratha sake pettike visaye’’tiādi (dī. ni. 3.80; saṃ. ni. 5.372) vacanato bhikkhugocarā ete dhammā, yadidaṃ kāyānupassanādayo. Tattha yasmā kāyānupassanādipaṭipattiyā bhikkhu hoti, tasmā ‘‘kāyānupassī viharatī’’tiādinā bhikkhuṃ dasseti bhikkhumhi taṃniyamatoti āha ‘‘paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato’’ti. Satthucariyānuvidhāyakattā, sakalasāsanasampaṭiggāhakattā ca sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvo. Tasmiṃ gahiteti bhikkhumhi gahite. Bhikkhuparisāya jeṭṭhabhāvato rājagamanañāyena itarā parisāpi atthato gahitāva hontīti āha ‘‘sesā’’tiādi. Evaṃ paṭhamaṃ kāraṇaṃ vibhajitvā itarampi vibhajituṃ ‘‘yo ca ima’’ntiādi vuttaṃ. (Đây là) câu hỏi do muốn thuyết giảng, vì các câu hỏi khác không thể có ở đây, và vì đã được nói như vậy do có ý muốn giảng dạy bằng cách trình bày v.v... Từ “Ở đây” là sự chỉ rõ nơi nương tựa của vị tỳ khưu, người thành tựu pháp hành đang được nói đến. Và vì nơi nương tựa của vị ấy không có gì khác ngoài giáo pháp này, nên đã được nói: “‘Ở đây’ là trong giáo pháp này”. Lời gọi này là nhằm mục đích làm cho các vị ấy hướng về đối diện với mình, và điều ấy là nhằm mục đích lắng nghe Chánh pháp một cách kính cẩn. Theo (lời dạy): “Này các tỳ khưu, hãy đi trong hành xứ của các con, trong lãnh địa của tổ tiên” v.v..., nên các pháp này, tức là quán thân v.v..., là hành xứ của tỳ khưu. Ở đây, vì vị ấy là tỳ khưu do pháp hành quán thân v.v..., cho nên bằng (câu) “vị ấy sống quán thân” v.v..., (Đức Thế Tôn) chỉ ra vị tỳ khưu, vì điều ấy được quy định ở nơi vị tỳ khưu; do đó, (chú giải) nói: “do sự chỉ rõ trạng thái tỳ khưu bằng pháp hành”. Do việc noi theo hạnh của bậc Đạo Sư và do việc tiếp nhận toàn bộ giáo pháp, nên (vị ấy) là vật chứa đựng cho sự giáo huấn về tất cả các loại. “Khi vị ấy được đề cập” là khi vị tỳ khưu được đề cập. Do là bậc trưởng thượng trong hội chúng tỳ khưu, theo phương châm về chuyến đi của đức vua, nên các hội chúng khác cũng được kể đến về mặt ý nghĩa; do đó, (chú giải) nói: “các (hội chúng) còn lại” v.v... Sau khi đã phân tích nguyên nhân thứ nhất như vậy, để phân tích (nguyên nhân) khác, (chú giải) đã nói: “Và vị nào...” v.v... Samaṃ careyyāti kāyādi visamacariyaṃ pahāya kāyādīhi samaṃ careyya. Rāgādivūpasamena santo, indriyadamena danto, catumagganiyāmena niyato, seṭṭhacaritāya brahmacārī, sabbattha kāyadaṇḍādioropanena nidhāya daṇḍaṃ. Ariyabhāve ṭhito so evarūpo bāhitapāpasamitapāpabhinnakilesatāhi ‘‘brāhmaṇo, samaṇo, bhikkhū’’ti ca veditabbo. “Nên đi một cách bình đẳng” có nghĩa là: sau khi từ bỏ sự thực hành không bình đẳng về thân v.v..., nên đi một cách bình đẳng bằng thân v.v. Vị ấy là người tịch tịnh (santo) do sự lắng dịu tham ái v.v., là người được điều phục (danto) do sự chế ngự các căn, là người chắc chắn (niyato) do sự chắc chắn của bốn đạo, là người sống phạm hạnh (brahmacārī) do sự thực hành cao thượng, là người đã đặt xuống hình phạt (nidhāya daṇḍaṃ) do việc từ bỏ hình phạt về thân v.v. ở mọi nơi. Vị như vậy, đã an trú trong trạng thái bậc Thánh, do đã loại trừ các điều ác, đã làm lắng dịu các điều ác, đã phá tan các phiền não, nên được biết là “Bà-la-môn”, “Sa-môn”, và “Tỳ-khưu”. ‘‘Ayañceva kāyo, bahiddhā ca nāmarūpa’’ntiādīsu khandhapañcakaṃ, tathā ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī’’tiādīsu (ma. ni. 1.271, 287; pārā. 11), ‘‘yā tasmiṃ samaye kāyassa passaddhi paṭippassaddhī’’tiādīsu ca vedanādayo cetasikā khandhā kāyoti vuccantīti tato visesanatthaṃ ‘‘kāyeti rūpakāye’’ti āha. Kesādīnañca dhammānanti kesādisaññitānaṃ bhūtupādādhammānaṃ. Evaṃ ‘‘cayaṭṭho sarīraṭṭho kāyaṭṭho’’ti saddanayena kāya-saddaṃ dassetvā idāni niruttinayenapi taṃ dassetuṃ ‘‘yathā cā’’tiādi vuttaṃ. Āyantīti uppajjanti. Trong các câu như: “chính thân này, và danh sắc bên ngoài” v.v..., (từ ‘thân’) chỉ cho năm uẩn; tương tự, trong các câu như: “cảm thọ lạc bằng thân” v.v... (M.i.271, 287; Pārā. 11), và trong các câu như: “sự khinh an, sự tĩnh lặng của thân vào lúc ấy” v.v..., các uẩn tâm sở như thọ v.v. được gọi là thân. Do đó, để phân biệt, ngài đã nói: “thân ở đây là sắc thân”. “Của các pháp tóc v.v.” có nghĩa là của các pháp đại chủng và sở tạo được gọi là tóc v.v. Như vậy, sau khi đã trình bày từ “kāya” theo phương pháp ngữ pháp là “có nghĩa là sự tích tụ, có nghĩa là thân thể, có nghĩa là thân”, bây giờ, để trình bày nó theo phương pháp từ nguyên học, câu “và như thế nào” v.v. đã được nói. “Chúng đến” có nghĩa là chúng sanh khởi. Asammissatoti [Pg.292] vedanādayopi ettha sitā, ettha paṭibaddhāti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tato asammissatoti attho. Samūhavisayatāya cassa kāya-saddassa, samudāyupādānatāya ca asubhākārassa ‘‘kāye’’ti ekavacanaṃ, tathā ārammaṇādivibhāgena anekabhedabhinnampi cittaṃ cittabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘citte’’ti ekavacanaṃ, vedanā pana sukhādibhedabhinnā visuṃ visuṃ anupassitabbāti dassentena ‘‘vedanāsū’’ti bahuvacanena vuttā, tatheva ca niddeso pavattito, dhammā ca paropaṇṇāsabhedā, anupassitabbākārena ca anekabhedā evāti tepi bahuvacanavaseneva vuttā. “Không pha trộn” có nghĩa là: mặc dù thọ v.v. cũng nương tựa ở đây, cũng liên hệ ở đây, ngay cả khi có trường hợp quán niệm thọ v.v. trong thân, (quán thân) là không pha trộn với chúng. Do từ “kāya” có đối tượng là một tập hợp, và do tướng bất tịnh được nắm bắt một cách tổng hợp, nên (dùng) số ít là “kāye” (trong thân). Tương tự, tâm, mặc dù được phân chia thành nhiều loại theo sự phân biệt đối tượng v.v., được gộp chung lại theo tính chất chung của tâm, (nên dùng) số ít là “citte” (trong tâm). Còn thọ, để chỉ ra rằng chúng, vốn được phân chia thành các loại như lạc v.v., cần được quán niệm riêng rẽ, đã được nói bằng số nhiều là “vedanāsu” (trong các thọ), và phần giải thích cũng được tiến hành theo cách đó. Các pháp cũng có hơn năm mươi loại, và theo phương diện cần được quán niệm cũng có nhiều loại, nên chúng cũng được nói bằng số nhiều. Avayavīgāhasamaññātidhāvanasārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi, tāni ca kesādīhi, kesādike ca bhūtupādāyarūpehi vinibbhuñjanto ‘‘tathā na kāye’’tiādimāha. Pāsādādinagarāvayavasamūhe avayavīvādinopi avayavīgāhaṃ na karonti, ‘‘nagaraṃ nāma koci attho atthī’’ti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ. Aṅgapaccaṅgasamūho, kesalomādisamūho, bhūtupādāyasamūho ca yathāvuttasamūho, tabbinimutto kāyopi nāma koci natthi, pageva itthiādayoti āha ‘‘kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissatī’’ti. ‘‘Koci dhammo’’ti iminā sattajīvādiṃ paṭikkhipati, avayavī pana kāyapaṭikkhepeneva paṭikkhittoti. Yadi evaṃ kathaṃ kāyādisamaññātidhāvanānīti āha ‘‘yathāvuttadhamma…pe… karontī’’ti. Tathā tathāti kāyādiākārena. Để ngăn chặn sự chấp thủ vào toàn thể, sự chạy theo danh xưng, và sự chấp giữ vào cốt lõi, khi phân tách thân khỏi các chi phần lớn nhỏ, phân tách chúng khỏi tóc v.v., và phân tách tóc v.v. khỏi các sắc đại chủng và sở tạo, ngài đã nói: “cũng vậy, không ở trong thân” v.v. Trong tập hợp các bộ phận của thành phố như cung điện v.v., ngay cả những người theo thuyết toàn thể cũng không chấp thủ vào toàn thể; tuy nhiên, có thể có sự chạy theo danh xưng của một số người rằng “có một thực thể gọi là thành phố”, do đó ví dụ về thành phố đã được đưa ra đối với sự chạy theo danh xưng người nam, người nữ v.v. Tập hợp các chi phần lớn nhỏ, tập hợp tóc, lông v.v., và tập hợp đại chủng và sở tạo là những tập hợp đã được nói đến; ngoài những thứ đó, không có gì gọi là thân, huống chi là người nữ v.v. (Do đó) ngài nói: “thân, hay người nữ, hay người nam, hay bất kỳ pháp nào khác có được thấy không?”. Bằng câu “bất kỳ pháp nào khác”, ngài bác bỏ chúng sanh, sinh mạng v.v.; còn toàn thể thì đã bị bác bỏ cùng với sự bác bỏ thân. Nếu vậy, làm thế nào có sự chạy theo danh xưng thân v.v.? Ngài nói: “đối với các pháp đã được nói... họ làm...”. “Như thế, như thế” có nghĩa là theo hình tướng của thân v.v. Yaṃ passatīti yaṃ itthiṃ, purisaṃ vā passati. Nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti? Saccametaṃ, ‘‘itthiṃ passāmi, purisaṃ passāmī’’ti pana pavattasaññāya vasena ‘‘yaṃ passatī’’ti vuttaṃ micchādassanena vā diṭṭhiyā yaṃ passati, na taṃ diṭṭhaṃ taṃ rūpāyatanaṃ na hotīti attho viparītaggāhavasena micchāparikappitarūpattā. Atha vā taṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ na hoti, acakkhuviññāṇaviññeyyattā diṭṭhaṃ vā taṃ na hoti. Yaṃ diṭṭhaṃ, taṃ na passatīti yaṃ rūpāyatanaṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ, taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho. Apassaṃ bajjhateti imaṃ attabhāvaṃ yathābhūtaṃ paññācakkhunā apassanto ‘‘etaṃ [Pg.293] mama, eso hamasmi, eso me attā’’ti kilesabandhanena bajjhati. “Cái mà nó thấy” có nghĩa là người nữ hay người nam mà nó thấy. Chẳng phải không có sự thấy người nam, người nữ bằng mắt sao? Điều này đúng. Tuy nhiên, câu “cái mà nó thấy” được nói theo tưởng đã khởi lên rằng “tôi thấy người nữ, tôi thấy người nam”. Hoặc, cái mà nó thấy bằng tà kiến hay tà tri kiến, cái đó không phải là cái được thấy, nó không phải là sắc xứ, có nghĩa là do nó là sắc được tưởng tượng sai lầm bởi sự chấp thủ điên đảo. Hoặc, cái được gọi là tập hợp tóc, v.v., đại chủng và sở tạo không phải là cái được thấy, vì nó không thể được nhận biết bằng nhãn thức, hoặc nó không phải là cái được thấy. “Cái được thấy, nó không thấy” có nghĩa là: sắc xứ được gọi là tập hợp tóc, v.v., đại chủng và sở tạo đã được thấy, nó không thấy cái đó một cách như thật bằng tuệ nhãn. “Không thấy, nó bị trói buộc” có nghĩa là: không thấy tự thể này một cách như thật bằng tuệ nhãn, nó bị trói buộc bởi sự trói buộc của phiền não (với ý nghĩ) “cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”. Na aññadhammānupassīti na aññasabhāvānupassī, asubhādito aññākārānupassī na hotīti attho. ‘‘Kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādinā taṃ evatthaṃ pākaṭaṃ karoti. Pathavīkāyanti kesādikoṭṭhāsaṃ pathaviṃ dhammasamūhattā ‘‘kāyo’’ti vadati, lakkhaṇapathavimeva vā anekappabhedaṃ sakalasarīragataṃ, pubbāpariyabhāvena ca pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā ‘‘kāyo’’ti vadati. ‘‘Āpokāya’’ntiādīsupi eseva nayo. “Không phải là người quán niệm các pháp khác” có nghĩa là không phải là người quán niệm các tự tánh khác; có nghĩa là không phải là người quán niệm các tướng khác với bất tịnh v.v. Bằng câu “Điều gì đã được nói?” v.v., ngài làm rõ chính ý nghĩa đó. “Địa thân”: ngài gọi phần đất gồm tóc v.v. là “thân” vì nó là một tập hợp các pháp; hoặc, ngài gọi chính đất theo đặc tính, có nhiều loại khác nhau, có mặt trong toàn bộ cơ thể, và diễn tiến theo thứ tự trước sau, được nắm bắt như một tập hợp, là “thân”. Trong các câu “thủy thân” v.v. cũng theo phương pháp này. Evaṃ gahetabbassāti ‘‘ahaṃ mama’’nti evaṃ attattaniyabhāvena andhabālehi gahetabbassa. “Của cái cần được nắm bắt như vậy” có nghĩa là: của cái cần được nắm bắt bởi những kẻ phàm phu mù quáng theo cách là tự ngã và sở hữu của tự ngã như “tôi”, “của tôi”. Idāni sattannaṃ anupassanākārānampi vasena kāyānupassanaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha aniccato anupassatīti catusamuṭṭhānikaṃ kāyaṃ ‘‘anicca’’nti anupassati, evaṃ passanto evañcassa aniccākārampi ‘‘anupassatī’’ti vuccati. Tathābhūtassa cassa niccaggāhassa lesopi na hotīti vuttaṃ ‘‘no niccato’’ti. Tathā hesa ‘‘niccasaññaṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 3.35) vutto. Ettha ca ‘‘aniccato eva anupassatī’’ti eva-kāro luttaniddiṭṭhoti tena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘no niccato’’ti vuttaṃ. Na cettha dukkhato anupassanādinivattanaṃ āsaṅkitabbaṃ paṭiyogīnivattanaparattā eva-kārassa, upari desanāruḷhattā ca tāsaṃ. ‘‘Dukkhato anupassatī’’tiādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – aniccassa dukkhattā tameva ca kāyaṃ dukkhato anupassati, dukkhassa anattattā anattato anupassati. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, na taṃ abhinanditabbaṃ, yañca na abhinanditabbaṃ, na tattha rañjitabbaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjatī’’ti. So evaṃ arajjanto rāgaṃ nirodheti, no samudeti samudayaṃ na karotīti attho. Evaṃ paṭipanno ca paṭinissajjati, no ādiyati. Ayañhi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ kāyaṃ tannissayakhandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ‘‘pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cā’’ti vuccati, tasmā tāya samannāgato bhikkhu vuttanayena kilese pariccajati, nibbāne ca pakkhandati, tathābhūto ca nibbattanavasena kilese [Pg.294] na ādiyati, nāpi adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ, tena vuttaṃ ‘‘paṭinissajjati, no ādiyatī’’ti. Idānissa tāhi anupassanāhi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha niccasaññanti ‘‘saṅkhārā niccā’’ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ. Diṭṭhicittavipallāsappahānamukheneva saññāvipallāsappahānanti saññāggahaṇaṃ, saññāsīsena vā tesampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Nandinti sappītikataṇhaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Bây giờ, để trình bày về quán thân theo phương diện của bảy loại tùy quán, (chú giải) đã bắt đầu bằng câu “apicā” (lại nữa), v.v... Trong ấy, câu “aniccato anupassati” (tùy quán là vô thường) có nghĩa là vị ấy tùy quán thân do bốn nhân sanh là “vô thường.” Khi thấy như vậy, việc thấy tướng vô thường của vị ấy cũng được gọi là “tùy quán.” Và đối với vị đã là như vậy, không có một chút chấp thủ nào về thường, điều này được nói đến qua câu “no niccato” (không phải là thường). Thật vậy, vị ấy được nói là “từ bỏ thường tưởng” (Paṭi. Ma. 3.35). Và ở đây, trong câu “aniccato eva anupassati” (tùy quán chính là vô thường), từ “eva” đã bị lược bỏ, nên để chỉ rõ ý nghĩa được loại trừ bởi từ ấy, câu “no niccato” (không phải là thường) đã được nói đến. Ở đây, không nên nghi ngờ việc loại trừ các pháp tùy quán về khổ, v.v..., vì từ “eva” có mục đích loại trừ đối nghịch, và vì các pháp ấy đã được trình bày ở phần trên. Trong các câu “dukkhato anupassati” (tùy quán là khổ), v.v..., phương pháp cũng tương tự. Tuy nhiên, có sự khác biệt này: vì cái vô thường là khổ, nên vị ấy tùy quán chính thân ấy là khổ; vì cái khổ là vô ngã, nên vị ấy tùy quán là vô ngã. Hơn nữa, vì cái gì vô thường, khổ, vô ngã thì không đáng để hoan hỷ, và cái gì không đáng để hoan hỷ thì không nên tham đắm ở đó, do đó đã được nói rằng: “nhàm chán, không hoan hỷ; ly tham, không tham đắm.” Vị ấy, khi không tham đắm như vậy, thì diệt trừ tham, không làm cho sanh khởi, nghĩa là không tạo ra sự sanh khởi. Và khi thực hành như vậy, vị ấy từ bỏ, không chấp thủ. Thật vậy, pháp tùy quán vô thường này, qua phương diện tương ứng, được gọi là “sự từ bỏ bằng cách xả ly và sự từ bỏ bằng cách lao vào,” vì nó từ bỏ các phiền não cùng với thân và các hành uẩn nương tựa vào thân, và vì nó lao vào Niết-bàn, vốn trái ngược với các pháp hữu vi, bằng cách thấy rõ các lỗi của pháp hữu vi và hướng tâm về Niết-bàn. Do đó, vị tỳ khưu đã thành tựu pháp ấy, theo phương pháp đã nói, từ bỏ các phiền não và lao vào Niết-bàn. Và vị đã là như vậy, không chấp thủ các phiền não theo cách làm cho chúng phát sanh, cũng không chấp thủ đối tượng hữu vi theo cách không thấy lỗi của nó. Do đó, đã được nói rằng: “từ bỏ, không chấp thủ.” Bây giờ, để chỉ ra sự đoạn trừ các pháp nào xảy ra nhờ các pháp tùy quán ấy, câu “aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati” (khi tùy quán là vô thường, vị ấy từ bỏ thường tưởng), v.v... đã được nói đến. Trong ấy, “thường tưởng” là tưởng điên đảo sanh khởi rằng “các hành là thường.” Việc nắm bắt “tưởng” là để chỉ sự đoạn trừ tưởng điên đảo thông qua việc đoạn trừ tà kiến và tâm điên đảo, hoặc nên hiểu rằng việc nắm bắt “tưởng” là để bao gồm cả các pháp ấy. “Hoan hỷ” là ái đi kèm với hỷ. Phần còn lại theo phương pháp đã nói. ‘‘Viharatī’’ti iminā kāyānupassanāsamaṅgino iriyāpathavihāro vuttoti āha ‘‘iriyatī’’ti, iriyāpathaṃ pavattetīti attho. Ārammaṇakaraṇavasena abhibyāpanato ‘‘tīsu bhavesū’’ti vuttaṃ, uppajjanavasena pana kilesā parittabhūmakā evāti. Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva, ātappa-saddo viya pana ātāpasaddo vīriyeyeva niruḷhoti vuttaṃ ‘‘vīriyassetaṃ nāma’’nti. Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññe dhammā. Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya, atisayassa vā dīpakoti ātāpīgahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti. Sammā, samantato, sāmañca pajānanto sampajāno, asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvena sammā aviparītaṃ, sabbākārapajānanena samantato, uparūpari visesāvahabhāvena pavattiyā sāmaṃ pajānantoti attho. Yadi paññāya anupassati, kathaṃ satipaṭṭhānatāti āha ‘‘na hī’’tiādi. Sabbatthikanti sabbattha bhavaṃ sabbattha līne, uddhate ca citte icchitabbattā. Sabbe vā līne, uddhate ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā. Satiyā laddhupakārāya eva paññāya ettha yathāvutte kāye kammaṭṭhāniko bhikkhu kāyānupassī viharati. Anto saṅkhepo antoolīyano, kosajjanti attho. Upāyapariggaheti ettha sīlavisodhanādi, gaṇanādi, uggahakosallādi ca upāyo, tabbipariyāyato anupāyo veditabbo. Yasmā ca upaṭṭhitassati yathāvuttaṃ upāyaṃ na pariccajati, anupāyañca na upādiyati, tasmā vuttaṃ ‘‘muṭṭhassatī …pe… asamattho hotī’’ti. Tenāti upāyānupāyānaṃ pariggahaparivajjanesu, pariccāgāpariggahesu ca asamatthabhāvena. Assa yogino. Bằng từ “viharati” (trú), sự an trú trong oai nghi của người thành tựu quán thân được nói đến, nên (chú giải) nói “iriyati” (đi lại), nghĩa là duy trì oai nghi. Câu “trong ba cõi” được nói đến vì sự bao trùm theo phương diện lấy làm đối tượng; tuy nhiên, theo phương diện sanh khởi, các phiền não chỉ thuộc về cõi Dục. Mặc dù sự đoạn trừ phiền não là sự nhiệt tâm, điều đó cũng có ở chánh kiến, v.v..., nhưng vì từ “ātāpa” (nhiệt tâm) cũng giống như từ “ātappa” (sự nung nấu), chỉ được dùng phổ biến cho tinh tấn, nên đã được nói rằng: “đây là tên gọi của tinh tấn.” Hoặc là, sự nhiệt tâm ấy của tinh tấn, vốn sanh khởi theo cách nỗ lực của các pháp tương ưng trong việc đoạn trừ đối nghịch, là vượt trội, nên chỉ có tinh tấn mới được gọi như vậy, chứ không phải các pháp khác. Và trong từ “ātāpī” (có nhiệt tâm), hậu tố “ī” này dùng để tán thán, hoặc để chỉ sự vượt trội, nên việc dùng từ “ātāpī” cho thấy sự thành tựu chánh cần. “Sampajāno” (tỉnh giác) là người biết rõ một cách đúng đắn, toàn diện, và tự mình. Nghĩa là: biết rõ một cách đúng đắn, không sai lầm, do không có sự tùy quán các pháp khác trong việc phân định không hỗn tạp; biết rõ một cách toàn diện, do biết rõ tất cả các phương diện; và biết rõ tự mình, do sự tiến triển mang lại sự đặc biệt ngày càng cao. Nếu vị ấy tùy quán bằng trí tuệ, tại sao lại là niệm xứ? (Chú giải) nói “na hi” (thật vậy không), v.v... “Sabbatthika” (cần thiết trong mọi trường hợp) là điều có mặt ở khắp nơi, vì nó được mong muốn trong tâm thụ động và tâm trạo cử ở khắp nơi. Hoặc là, “sabbatthikā” (có tất cả những gì cần thiết) là vì nhờ nó mà có tất cả các giác chi cần được tu tập trong tâm thụ động và tâm trạo cử. Chính bằng trí tuệ đã nhận được sự hỗ trợ của niệm, vị tỳ khưu hành thiền tùy quán thân trong thân đã được nói đến ở đây. “Anto saṅkhepo” (sự co rút bên trong) là sự thu mình bên trong, nghĩa là sự lười biếng. Ở đây, trong việc nắm bắt phương tiện, phương tiện là sự thanh lọc giới, v.v..., sự đếm, v.v..., và sự khéo léo trong việc học thuộc, v.v...; nên hiểu rằng phi phương tiện là điều ngược lại. Và vì người có niệm an trú không từ bỏ phương tiện đã nói và không chấp thủ phi phương tiện, do đó đã được nói rằng: “người thất niệm... không có khả năng.” “Tena” (do đó) là do không có khả năng trong việc nắm bắt và tránh né phương tiện và phi phương tiện, trong việc từ bỏ và không nắm bắt. Của vị hành giả ấy. Yasmā [Pg.295] satiyevettha satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ, tasmāssa sampayuttadhammā vīriyādayo aṅganti āha ‘‘sampayogaṅgañcassa dassetvā’’ti. Aṅga-saddo cettha kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo. Satiggahaṇeneva cettha samādhissāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tassā samādhikkhandhe saṅgahitattā. Yasmā vā satisīsenāyaṃ desanā. Na hi kevalāya satiyā kilesappahānaṃ sambhavati, nibbānādhigamo vā, nāpi kevalā sati pavattati, tasmāssa jhānadesanāyaṃ savitakkādivacanassa viya sampayogaṅgadassanatāti aṅga-saddassa avayavapariyāyatā daṭṭhabbā. Pahānaṅganti ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādīsu (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.271, 287, 297; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123; pārā. 11) viya pahātabbaṅgaṃ dassetuṃ. Yasmā ettha lokiyamaggo adhippeto, na lokuttaramaggo, tasmā pubbabhāgiyameva vinayaṃ dassento ‘‘tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā’’ti āha. Tesaṃ dhammānanti vedanādidhammānaṃ. Tesañhi tattha anadhippetattā ‘‘atthuddhāranayenetaṃ vutta’’nti vuttaṃ. Tatthāti vibhaṅge. Etthāti ‘‘loke’’ti etasmiṃ pade. Bởi vì niệm chính là niệm xứ đã được nói ở đây, do đó các pháp tương ưng của nó là tinh tấn v.v... là các chi phần, nên (chú giải) nói: ‘và sau khi chỉ ra chi phần tương ưng của nó.’ Từ ‘aṅga’ (chi phần) ở đây nên được hiểu là đồng nghĩa với nguyên nhân. Chỉ bằng việc nắm giữ niệm, ở đây cũng nên hiểu là việc nắm giữ định, vì niệm được bao gồm trong định uẩn. Hoặc bởi vì bài thuyết giảng này có niệm làm đầu. Thật vậy, chỉ với niệm đơn thuần thì không thể đoạn trừ phiền não, hay chứng đắc Níp-bàn, và niệm đơn thuần cũng không thể tồn tại; do đó, giống như lời nói ‘cùng với tầm’ v.v... trong bài thuyết giảng về thiền, việc chỉ ra chi phần tương ưng là như vậy, nên từ ‘aṅga’ cần được hiểu là đồng nghĩa với thành phần. ‘Chi phần đoạn trừ’ là để chỉ ra chi phần cần được đoạn trừ, giống như trong các câu ‘ly dục’ v.v... Bởi vì ở đây đạo thế gian được chủ trương, không phải đạo siêu thế, do đó, khi chỉ ra sự chế ngự thuộc giai đoạn đầu, (chú giải) nói: ‘bằng sự chế ngự theo từng phần hoặc bằng sự chế ngự do đè nén.’ ‘Của các pháp ấy’ là của các pháp như thọ v.v... Vì chúng không được chủ trương ở đó, nên được nói rằng: ‘điều này được nói theo phương pháp trích dẫn ý nghĩa.’ ‘Ở đó’ là trong bộ Phân Tích. ‘Ở đây’ là trong từ ‘loke’ (trong thế gian). Avisesena dvīhipi nīvaraṇappahānaṃ vuttanti katvā puna ekekena vuttaṃ pahānavisesaṃ dassetuṃ ‘‘visesenā’’ti āha. Atha vā ‘‘vineyya nīvaraṇānī’’ti avatvā abhijjhādomanassavinayavacanassa payojanaṃ dassento ‘‘visesenā’’tiādimāha. Kāyānupassanābhāvanāya hi ujuvipaccanīkānaṃ anurodhavirodhādīnaṃ pahānadassanaṃ etassa payojananti. Kāyasampattimūlakassāti rūpabalayobbanārogyādisarīrasampadānimittassa. Vuttavipariyāyato kāyavipattimūlako virodho veditabbo. Kāyabhāvanāyāti kāyānupassanābhāvanāya. Sā hi idha kāyabhāvanāti adhippetā. Subhasukhabhāvādīnanti ādi-saddena manuññaniccatādisaṅgaho daṭṭhabbo. Asubhāsukhabhāvādīnanti ettha pana ādi-saddena amanuññaaniccatādīnaṃ. Tenāti anurodhādippahānavacanena. ‘‘Yogānubhāvo hī’’tiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. Yogānubhāvo hi bhāvanānubhāvo. Yogasamatthoti yogamanuyuñjituṃ samattho. Purimena hi ‘‘anurodhavirodhavippamutto’’tiādivacanena bhāvanaṃ anuyuttassa ānisaṃso vutto, dutiyena bhāvanaṃ anuyuñjantassa paṭipatti. Na hi anurodhavirodhādīhi upaddutassa bhāvanā ijjhati. Cho rằng việc đoạn trừ hai triền cái đã được nói một cách không phân biệt, để chỉ ra sự đoạn trừ đặc biệt được nói đến bởi từng cái một, (chú giải) nói: ‘một cách đặc biệt.’ Hoặc là, để chỉ ra lợi ích của lời nói về việc chế ngự tham ái và ưu mà không nói ‘chế ngự các triền cái,’ (chú giải) đã nói ‘một cách đặc biệt’ v.v... Thật vậy, việc thấy sự đoạn trừ các pháp đối nghịch trực tiếp là thuận theo và chống đối v.v... bằng việc tu tập quán thân là lợi ích của điều này. ‘Có nguồn gốc từ sự thành tựu của thân’ là của dấu hiệu về sự thành tựu của thân thể như sắc, lực, tuổi trẻ, không bệnh v.v... Sự chống đối có nguồn gốc từ sự bất thành của thân nên được hiểu theo cách ngược lại với điều đã nói. ‘Bằng việc tu tập thân’ là bằng việc tu tập quán thân. Thật vậy, điều đó được chủ trương là tu tập thân ở đây. ‘Của các trạng thái tịnh, lạc v.v...’ là nên hiểu rằng từ ‘ādi’ (v.v...) bao gồm cả khả ái, thường hằng v.v... Còn ở đây, ‘của các trạng thái bất tịnh, khổ v.v...’ thì từ ‘ādi’ (bao gồm) các pháp không khả ái, vô thường v.v... ‘Bởi điều đó’ là bởi lời nói về việc đoạn trừ thuận theo v.v... Câu ‘Thật vậy, uy lực của sự thực hành’ v.v... là sự làm rõ ý nghĩa đã được nói. ‘Yogānubhāvo’ (uy lực của sự thực hành) chính là ‘bhāvanānubhāvo’ (uy lực của sự tu tập). ‘Yogasamattho’ (có khả năng thực hành) là có khả năng chuyên tâm thực hành. Thật vậy, bằng câu trước ‘thoát khỏi thuận theo và chống đối’ v.v..., quả báu của người chuyên tâm tu tập được nói đến; bằng câu sau, sự thực hành của người đang chuyên tâm tu tập (được nói đến). Thật vậy, việc tu tập của người bị thuận theo và chống đối v.v... quấy nhiễu không thể thành tựu. Anupassīti [Pg.296] etthāti ‘‘anupassī’’ti etasmiṃ pade labbhamānāya anupassanāya anupassanājotanāya kammaṭṭhānaṃ vuttanti evamattho daṭṭhabbo, aññathā ‘‘anupassanāyā’’ti karaṇavacanaṃ na yujjeyya. Anupassanā eva hi kammaṭṭhānaṃ, na ettha ārammaṇaṃ adhippetaṃ, yujjati vā. Kāyapariharaṇaṃ vuttanti sambandho. Kammaṭṭhānapariharaṇassa cettha atthasiddhattā ‘‘kāyapariharaṇa’’ntveva vuttaṃ. Kammaṭṭhānikassa hi kāyapariharaṇaṃ yāvadeva kammaṭṭhānaṃ pariharaṇatthanti. Kammaṭṭhānapariharaṇassa vā ‘‘ātāpī’’tiādinā (dī. ni. 2.373) vuccamānattā ‘‘kāyapariharaṇa’’ntveva vuttaṃ. Kāyaggahaṇena vā nāmakāyassāpi gahaṇaṃ, na rūpakāyasseva, teneva kammaṭṭhānapariharaṇampi saṅgahitaṃ hoti, evañca katvā ‘‘viharatīti ettha vuttavihārenā’’ti etthaggahaṇañca samatthitaṃ hoti ‘‘kāyānupassī viharatī’’ti vihārassa visesetvā vuttattā. ‘‘Ātāpī’’tiādi pana saṅkhepato vuttassa kammaṭṭhānapariharaṇassa saha sādhanena vitthāretvā dassanaṃ. Ātāpenāti ātāpaggahaṇena. ‘‘Satisampajaññenā’’tiādīsupi eseva nayo. Sabbatthakakammaṭṭhānanti buddhānussati, mettā, maraṇassati, asubhabhāvanā ca. Idañhi catukkaṃ yoginā parihariyamānaṃ ‘‘sabbatthakakammaṭṭhāna’’nti vuccati, sabbattha kammaṭṭhānānuyogassārakkhabhūtattā satisampajaññabalena avicchinnassa pariharitabbattā satisampajaññaggahaṇena tassa vuttatā vuttā. Satiyā vā samatho vutto tassā samādhikkhandhena saṅgahitattā. ‘Ở đây, trong từ anupassī’ là nên hiểu ý nghĩa như sau: trong từ ‘anupassī’ (người tùy quán), đề mục thiền được nói đến bằng sự tùy quán có được, để làm sáng tỏ sự tùy quán; nếu không, lời nói ở cách công cụ ‘anupassanāya’ (bằng sự tùy quán) sẽ không hợp lý. Thật vậy, sự tùy quán chính là đề mục thiền, ở đây đối tượng không được chủ trương, hoặc là hợp lý. ‘Sự duy trì thân được nói đến’ là mối liên hệ. Vì sự duy trì đề mục thiền ở đây đã được thành tựu về mặt ý nghĩa, nên chỉ nói là ‘sự duy trì thân.’ Thật vậy, sự duy trì thân của người hành thiền là chỉ để duy trì đề mục thiền. Hoặc vì sự duy trì đề mục thiền được nói đến bằng các từ ‘ātāpī’ (nhiệt tâm) v.v..., nên chỉ nói là ‘sự duy trì thân.’ Hoặc bằng việc nắm giữ thân, cũng là nắm giữ danh thân, không chỉ riêng sắc thân, do đó sự duy trì đề mục thiền cũng được bao gồm; và làm như vậy, việc nắm giữ ở đây ‘bằng sự an trú đã được nói ở đây trong từ viharati’ cũng được chứng minh, vì sự an trú đã được nói một cách đặc biệt là ‘kāyānupassī viharati’ (an trú tùy quán thân). Còn ‘ātāpī’ (nhiệt tâm) v.v... là sự trình bày chi tiết cùng với phương tiện của sự duy trì đề mục thiền đã được nói một cách tóm tắt. ‘Bằng sự nhiệt tâm’ là bằng việc nắm giữ sự nhiệt tâm. Trong các câu ‘bằng niệm và tỉnh giác’ v.v... cũng theo phương pháp này. ‘Đề mục thiền phổ thông’ là niệm Phật, tâm từ, niệm sự chết, và tu tập về sự bất tịnh. Bốn pháp này, khi được hành giả duy trì, được gọi là ‘đề mục thiền phổ thông,’ vì chúng là sự bảo vệ cho việc thực hành đề mục thiền ở mọi nơi, và vì chúng phải được duy trì không gián đoạn bằng sức mạnh của niệm và tỉnh giác, nên việc nói về nó bằng cách nắm giữ niệm và tỉnh giác đã được nói. Hoặc bằng niệm, chỉ được nói đến, vì niệm được bao gồm trong định uẩn. Vibhaṅge(vibha. kāyānupassanāniddese) pana attho vuttoti yojanā. Tenāti saddatthaṃ anādiyitvā bhāvatthasseva vibhajanavasena pavattena vibhaṅgapāṭhena saha. Aṭṭhakathānayoti saddatthassāpi vivaraṇavasena yathārahaṃ vutto atthasaṃvaṇṇanānayo. Yathā saṃsandatīti yathā atthato, adhippāyato ca avilomento aññadatthu saṃsandati sameti, evaṃ veditabbo. Tuy nhiên, trong bộ Phân Tích (trong phần giải thích về quán thân của bộ Phân Tích), ý nghĩa đã được nói, đây là sự liên kết. ‘Bởi điều đó’ là cùng với đoạn kinh Phân Tích, vốn tiến hành theo cách phân tích chỉ ý nghĩa thực chất mà không quan tâm đến ý nghĩa của từ. ‘Phương pháp của chú giải’ là phương pháp giải thích ý nghĩa được nói một cách thích hợp theo cách giải thích cả ý nghĩa của từ. ‘Như thế nào nó tương hợp’ là nên được hiểu như sau: như thế nào nó không trái ngược về mặt ý nghĩa và chủ ý, mà lại tương hợp, phù hợp. Vedanādīnaṃ puna vacaneti ettha nissayapaccayabhāvavasena cittadhammānaṃ vedanāsannissitattā, pañcavokārabhave arūpadhammānaṃ rūpapaṭibaddhavuttito ca vedanāya kāyādianupassanāppasaṅgepi āpanne tato asammissato vavatthānaṃ dassanatthaṃ, ghanavinibbhogādidassanatthañca dutiyaṃ vedanāggahaṇaṃ, tena na vedanāyaṃ kāyānupassī, cittadhammānupassī vā, atha kho vedanānupassī [Pg.297] evāti vedanāsaṅkhāte vatthusmiṃ vedanānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā ‘‘yasmiṃ samaye sukhā vedanā, na tasmiṃ samaye dukkhā, adukkhamasukhā vā vedanā, yasmiṃ vā pana samaye dukkhā, adukkhamasukhā vā vedanā, na tasmiṃ samaye itarā vedanā’’ti vedanābhāvasāmaññe avatvā taṃ taṃ vedanaṃ vinibbhujjitvā dassanena ghanavinibbhogo dhuvabhāvaviveko dassito hoti, tena tāsaṃ khaṇamattāvaṭṭhānadassanena aniccatāya, tato eva dukkhatāya, anattatāya ca dassanaṃ vibhāvitaṃ hoti. Ghanavinibbhogādīti ādi-saddena ayampi attho veditabbo. Ayañhi vedanāyaṃ vedanānupassī eva, na aññadhammānupassī. Kiṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma bālo amaṇisabhāvepi udakapubbuḷake maṇiākārānupassī hoti, na evaṃ ayaṃ ṭhitiramaṇīyepi vedayite, pageva itarasmiṃ manuññākārānupassī, atha kho khaṇapabhaṅguratāya, avasavattitāya kilesāsucipaggharaṇatāya ca aniccaanattaasubhākārānupassī, vipariṇāmadukkhatāya, saṅkhāradukkhatāya ca visesato dukkhānupassī yevāti. Evaṃ citta dhammesupi yathārahaṃ punavacane payojanaṃ vattabbaṃ. Lokiyā eva sammasanacārassa adhippetattā. ‘‘Kevalaṃ panidhā’’tiādinā ‘‘idha ettakaṃ veditabba’’nti veditabbaparicchedaṃ dasseti. ‘‘Esa nayo’’ti iminā yathā cittaṃ, dhammā ca anupassitabbā, tathā tāni anupassanto citte cittānupassī, dhammesu dhammānupassīti veditabboti imamatthaṃ atidisati. Dukkhatoti dukkhasabhāvato, dukkhanti anupassitabbāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. Trong câu ‘việc lặp lại về thọ, v.v...’, ở đây, việc đề cập đến thọ lần thứ hai là nhằm mục đích cho thấy sự phân định không pha trộn từ các pháp ấy, ngay cả khi trường hợp quán niệm thân, v.v... trong thọ đã xảy ra, do các pháp thuộc tâm nương nhờ vào thọ theo thể cách duyên y chỉ, và do các pháp vô sắc trong cõi năm uẩn có sự hiện hữu gắn liền với sắc; và cũng nhằm mục đích cho thấy sự phân giải khối đặc, v.v... Do đó, bằng cách chỉ ra chính phương thức quán niệm thọ trong đối tượng được gọi là thọ, rằng ‘vị ấy không phải là người quán niệm thân trong thọ, hay người quán niệm tâm, pháp trong thọ, mà chính là người quán niệm thọ’, sự phân định không pha trộn đã được chỉ ra. Tương tự, bằng cách không nói một cách chung chung về bản chất của thọ mà phân tích và chỉ ra từng loại thọ rằng: ‘Vào lúc nào có lạc thọ, lúc ấy không có khổ thọ hay bất khổ bất lạc thọ; hoặc vào lúc nào có khổ thọ hay bất khổ bất lạc thọ, lúc ấy không có thọ kia’, sự phân giải khối đặc, sự tách biệt khỏi bản chất thường hằng đã được chỉ ra. Do đó, bằng cách thấy được sự tồn tại chỉ trong một khoảnh khắc của chúng, sự thấy biết về tính vô thường, và từ đó là tính khổ, và tính vô ngã đã được làm sáng tỏ. Qua từ ‘ādi’ trong ‘ghanavinibbhogādi’ (sự phân giải khối đặc, v.v...), ý nghĩa này cũng cần được hiểu. Vị này quả thật chỉ là người quán niệm thọ trong thọ, không phải là người quán niệm các pháp khác. Điều gì đã được nói? – Giống như kẻ ngu phu quán niệm hình tướng của ngọc trong bọt nước vốn không có bản chất là ngọc, vị này cũng không như vậy, không quán niệm hình tướng đáng ưa thích ngay cả trong cảm thọ được cho là đứng vững và khả ái, huống chi là trong các cảm thọ khác. Trái lại, vị ấy là người quán niệm các hình tướng vô thường, vô ngã, bất tịnh do tính chất mong manh trong khoảnh khắc, do tính không thể điều khiển, và do là nơi tuôn chảy của các phiền não bất tịnh; và đặc biệt là người quán niệm khổ do khổ vì biến đổi và khổ do các hành. Tương tự, mục đích của việc lặp lại trong các đề mục tâm và pháp cũng nên được trình bày tùy theo trường hợp. Bởi vì chỉ có sự thực hành quán xét thuộc về thế gian mới được nhắm đến. Bằng câu ‘Kevalaṃ panidhā’ (Tuy nhiên, chỉ ở đây), v.v..., ngài chỉ ra sự giới hạn của những gì cần được biết: ‘chừng ấy điều cần được biết ở đây’. Bằng câu ‘Esa nayo’ (Đó là phương pháp), ngài mở rộng ý nghĩa này rằng: ‘cũng như tâm và các pháp cần được quán niệm, người quán niệm chúng như vậy được biết là người quán niệm tâm trong tâm, người quán niệm pháp trong các pháp’. ‘Dukkhato’ (do khổ) có nghĩa là do bản chất khổ, cần được quán niệm là ‘khổ’. Phương pháp này cũng tương tự cho hai từ còn lại. Yo sukhaṃ dukkhato addāti yo bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vipariṇāmadukkhatāya ‘‘dukkhā’’ti paññācakkhunā addakkhi. Dukkhaṃ addakkhi sallatoti dukkhaṃ vedanaṃ pīḷājananato, antotudanato, dunnīharaṇato ca sallato addakkhi passi. Adukkhamasukhanti upekkhāvedanaṃ. Santanti sukhadukkhāni viya anoḷārikatāya, paccayavasena vūpasantasabhāvatāya ca santaṃ. Aniccatoti hutvāabhāvato, udayavayavantato, tāvakālikato, niccapaṭipakkhato ca ‘‘anicca’’nti yo addakkhi. Sa ve sammaddaso bhikkhu ekaṃsena, paribyattaṃ vā vedanāya sammāpassanakoti attho. ‘Vị nào thấy lạc là khổ’ có nghĩa là vị tỳ khưu nào đã thấy lạc thọ là ‘khổ’ bằng tuệ nhãn do bản chất khổ vì biến đổi. ‘Đã thấy khổ như mũi tên’ có nghĩa là đã thấy, đã nhận ra khổ thọ như là mũi tên do nó tạo ra sự đau đớn, do nó đâm xuyên bên trong, và do nó khó nhổ ra. ‘Bất khổ bất lạc’ chính là xả thọ. ‘Tịch tịnh’ là tịch tịnh do không thô thiển như lạc và khổ, và do có bản chất lắng dịu tùy theo duyên. ‘Là vô thường’ có nghĩa là vị nào đã thấy là ‘vô thường’ do nó không tồn tại sau khi đã có, do nó có sự sanh diệt, do nó là tạm thời, và do nó đối nghịch với sự thường hằng. ‘Vị tỳ khưu ấy thật sự là người có chánh kiến’ có nghĩa là vị ấy chắc chắn là, hoặc là vị tỳ khưu thấy đúng một cách rõ ràng về thọ. Dukkhātipīti [Pg.298] saṅkhāradukkhatāya dukkhā itipi. Taṃ dukkhasminti sabbaṃ taṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ antogadhaṃ pariyāpannaṃ vadāmi saṅkhāradukkhatānativattanato. Sukhadukkhatopi cāti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmañāṇasukhatāya, vipariṇāmaṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi ca sukhato, tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho. Satta anupassanā heṭṭhā pakāsitā eva. Sesanti yathāvuttaṃ sukhādivibhāgato sesaṃ sāmisanirāmisādibhedaṃ vedanānupassanāyaṃ vattabbaṃ. ‘Cũng là khổ’ có nghĩa là cũng là khổ do bản chất khổ của các hành. ‘Cái ấy ở trong khổ’ có nghĩa là: Ta nói rằng tất cả cảm thọ ấy được bao gồm, được hàm chứa trong khổ do không vượt qua được bản chất khổ của các hành. ‘Và cũng từ lạc và khổ’ có nghĩa là cả ba loại thọ cũng cần được quán niệm từ phương diện lạc, và cả ba loại thọ cũng cần được quán niệm từ phương diện khổ, bởi vì đã được nói rằng có sự an lạc trong việc biết được sự đứng vững và biến đổi của lạc, v.v..., và có sự đau khổ trong việc không biết được sự biến đổi và đứng vững của chúng. Bảy pháp quán đã được giải thích ở dưới. ‘Phần còn lại’ có nghĩa là phần còn lại, tức là sự phân biệt về thọ vật chất và phi vật chất, v.v..., khác với sự phân loại về lạc, v.v... đã được nói, cần được trình bày trong phần quán niệm thọ. Ārammaṇa…pe… bhedānanti rūpādiārammaṇanānattassa nīlāditabbhedassa, chandādiadhipatinānattassa hīnāditabbhedassa, ñāṇajhānādisahajātanānattassa sasaṅkhārikāsaṅkhārikasavitakkāditabbhedassa, kāmāvacarādibhūminānattassa ukkaṭṭhamajjhimāditabbhedassa, kusalādikammanānattassa devagatisaṃvattaniyatāditabbhedassa, kaṇhasukkavipākanānattassa diṭṭhadhammavedanīyatāditabbhedassa, parittabhūmakādikiriyānānattassa tihetukāditabbhedassa vasena anupassitabbanti yojanā. Ādi-saddena savatthukāvatthukādinānattassa puggalattayasādhāraṇāditabbhedassa ca saṅgaho daṭṭhabbo. Salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānanti phusanāditaṃtaṃlakkhaṇānañceva aniccatādisāmaññalakkhaṇānañca vasenāti yojanā. Suññatadhammassāti anattatāsaṅkhātasuññatāsabhāvassa. Yaṃ vibhāvetuṃ abhidhamme‘‘tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’’tiādinā (dha. sa. 121) suññatāvāradesanā pavattā, taṃ pahīnameva pubbe pahīnattā, tasmā tassa tassa puna pahānaṃ na vattabbaṃ. Na hi kilesā pahīyamānā ārammaṇavibhāgena pahīyanti anāgatānaṃyeva uppajjanārahānaṃ pahātabbattā, tasmā abhijjhādīnaṃ ekattha pahānaṃ vatvā itarattha na vattabbaṃ evāti imamatthaṃ dasseti ‘‘kāmañcetthā’’tiādinā. Atha vā maggacittakkhaṇe ekattha pahīnaṃ sabbattha pahīnameva hotīti visuṃ visuṃ pahānaṃ na vattabbaṃ. Maggena hi pahīnāti vattabbataṃ arahanti. Tattha purimāya codanāya nānāpuggalaparihāro, na hi ekassa pahīnaṃ tato aññassa pahīnaṃ nāma hoti. Pacchimāya nānācittakkhaṇikaparihāro. Nānācittakkhaṇeti hi lokiyamaggacittakkhaṇeti adhippāyo. Pubbabhāgamaggo hi idhādhippeto. Lokiyabhāvanāya ca kāye pahīnaṃ na vedanādīsu vikkhambhitaṃ [Pg.299] hoti. Yadipi nappavatteyya, paṭipakkhabhāvanāya suppahīnattā tattha sā ‘‘abhijjhādomanassassa appavattī’’ti na vattabbā, tasmā punapi tappahānaṃ vattabbameva. Ekattha pahīnaṃ sesesupi pahīnaṃ hotīti lokuttarasatipaṭṭhānabhāvanaṃ, lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Pañcapi khandhā upādānakkhandhā loko’’ti (vibha. 362, 364, 366) hi vibhaṅgecatūsupi ṭhānesu vuttanti. “Ārammaṇa…pe… bhedānanti” có nghĩa là: Nên được liên kết rằng “anupassitanti - tùy quán” là do sự đa dạng của đối tượng như sắc v.v... và sự khác biệt của chúng như màu xanh v.v...; do sự đa dạng của chủ như dục v.v... và sự khác biệt của chúng như hạ liệt v.v...; do sự đa dạng của pháp câu sanh như trí, thiền v.v... và sự khác biệt của chúng như hữu hành, vô hành, có tầm v.v...; do sự đa dạng của cảnh giới như dục giới v.v... và sự khác biệt của chúng như thượng, trung v.v...; do sự đa dạng của nghiệp như thiện v.v... và sự khác biệt của chúng như có khả năng dẫn đến cõi trời v.v...; do sự đa dạng của quả đen, trắng và sự khác biệt của chúng như hiện pháp thọ v.v...; do sự đa dạng của duy tác như thuộc cảnh giới nhỏ v.v... và sự khác biệt của chúng như tam nhân v.v... Nên hiểu rằng từ “ādi - v.v...” bao gồm cả sự đa dạng như có vật, không có vật v.v... và sự khác biệt của chúng như chung cho ba hạng người v.v... “Salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānanti” có nghĩa là: Nên được liên kết rằng “vasena - do” là do các tướng riêng như xúc v.v... và các tướng chung như vô thường v.v... “Suññatadhammassāti” có nghĩa là: Của bản chất tánh không được gọi là vô ngã. Để làm rõ điều này, trong tạng Vi Diệu Pháp, bài thuyết về phẩm tánh không đã được tiến hành bắt đầu bằng câu “tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’tiādinā - lại nữa, trong lúc bấy giờ, có các pháp, có các uẩn” (Dhs. 121). Điều đó đã được đoạn trừ rồi vì đã được đoạn trừ trước đó, do đó không nên nói lại việc đoạn trừ điều ấy. Thật vậy, các phiền não khi được đoạn trừ không phải được đoạn trừ theo sự phân chia đối tượng, vì chỉ những phiền não có khả năng sanh khởi trong tương lai mới cần được đoạn trừ. Do đó, sau khi đã nói về việc đoạn trừ tham ái v.v... ở một nơi, thì không nên nói lại ở nơi khác. Để chỉ rõ ý nghĩa này, có câu bắt đầu bằng “kāmañcetthā’tiādinā - dù rằng ở đây”. Hoặc là, trong sát-na tâm đạo, điều đã được đoạn trừ ở một nơi thì cũng đã được đoạn trừ ở mọi nơi, do đó không nên nói riêng rẽ về việc đoạn trừ. Thật vậy, chúng xứng đáng được gọi là “đã được đoạn trừ bởi đạo”. Trong đó, đối với sự chất vấn trước, câu trả lời là về các cá nhân khác nhau; thật vậy, sự đoạn trừ của một người không thể gọi là sự đoạn trừ của người khác. Đối với sự chất vấn sau, câu trả lời là về các sát-na tâm khác nhau. Thật vậy, “nānācittakkhaṇeti - các sát-na tâm khác nhau” có ý nghĩa là các sát-na tâm đạo thế gian. Ở đây, đạo phần đầu được ám chỉ. Và do sự tu tập thế gian, điều đã được đoạn trừ ở thân thì không được chế ngự ở thọ v.v... Mặc dù nó không khởi sanh, nhưng vì đã được đoạn trừ tốt đẹp bởi sự tu tập đối trị, nên ở đó không thể nói rằng “đó là sự không khởi sanh của tham ái và ưu”. Do đó, việc đoạn trừ đó vẫn cần phải được nói lại. Việc nói rằng “điều đã được đoạn trừ ở một nơi thì cũng được đoạn trừ ở những nơi còn lại” là nhắm đến sự tu tập niệm xứ siêu thế, hoặc chỉ là sự không khởi sanh ở mọi nơi do sự tu tập thế gian. Thật vậy, trong bộ Phân Tích, ở cả bốn nơi đều có nói rằng “pañcapi khandhā upādānakkhandhā loko’ti - năm uẩn, thủ uẩn, thế gian” (Vbh. 362, 364, 366). Uddesavāravaṇṇanāya līnatthappakāsanā. Phần giải thích ý nghĩa ẩn tàng trong chương Đại Cương. Kāyānupassanā Quán Thân Ānāpānapabbavaṇṇanā Giải Thích Chương Hơi Thở 374. Ārammaṇavasenāti anupassitabbakāyādiārammaṇavasena. Catudhā bhinditvāti uddesavasena catudhā bhinditvā. Tato catubbidhasatipaṭṭhānato ekekaṃ satipaṭṭhānaṃ gahetvā kāyaṃ vibhajantoti pāṭhaseso. 374. “Ārammaṇavasenāti” có nghĩa là: Theo phương diện đối tượng cần được tùy quán như thân v.v... “Catudhā bhinditvāti” có nghĩa là: Sau khi đã phân chia thành bốn theo phương diện đại cương. “Tato” có nghĩa là: Sau đó, từ bốn loại niệm xứ ấy, lấy từng niệm xứ một rồi phân tích thân. Đây là phần còn lại của câu. Kathañcāti ettha kathanti pakārapucchā, tena niddisiyamāne kāyānupassanāpakāre pucchati. Ca-saddo byatireko, tena uddesavārena apākaṭaṃ niddesavārena vibhāviyamānaṃ visesaṃ joteti. Bāhirakesupi ito ekadesassa sambhavato sabbappakāraggahaṇaṃ kataṃ ‘‘sabbappakārakāyānupassanānibbattakassā’’ti, tena ye ime ānāpānapabbādivasena āgatā cuddasappakārā, tadantogadhā ca ajjhattādianupassanāppakārā, tathā kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153) vuttā kesādivaṇṇasaṇṭhānakasiṇārammaṇacatukkajjhānappakārā, lokiyādippakārā ca, te sabbepi anavasesato saṅgaṇhāti. Ime ca pakārā imasmiṃyeva sāsane, na ito bahiddhāti vuttaṃ ‘‘sabbappakāra…pe… paṭisedhano cā’’ti. Tattha tathābhāvapaṭisedhanoti sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa aññasāsanassa nissayabhāvapaṭisedhano, etena idha bhikkhaveti ettha idha-saddo antogadhaevasaddatthoti dasseti. Santi hi ekapadānipi avadhāraṇāni yathā ‘‘vāyubhakkho’’ti. Tenāha ‘‘idheva bhikkhave [Pg.300] samaṇo’’tiādi. Paripuṇṇasamaṇappakaraṇadhammo hi so puggalo, yo sabbappakārakāyānupassanānibbattako. Parappavādāti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakārā vādā titthāyatanāni. Trong câu “Kathañcāti”, “kathan” là câu hỏi về phương cách, do đó nó hỏi về phương cách quán thân đang được trình bày. Từ “ca” có nghĩa là khác biệt, do đó nó làm sáng tỏ điểm đặc biệt đang được làm rõ trong chương Tường Giải mà chưa được làm rõ trong chương Đại Cương. Vì một phần của điều này cũng có thể có ở ngoại đạo, nên việc nắm bắt tất cả các phương cách đã được thực hiện qua câu “sabbappakārakāyānupassanānibbattakassā’ti - của người thực hành tất cả các phương cách quán thân”. Do đó, nó bao gồm không sót một phương cách nào trong số mười bốn phương cách đã được đề cập theo chương Hơi Thở v.v..., các phương cách tùy quán nội phần v.v... được bao hàm trong đó, cũng như các phương cách về bốn thiền với đối tượng biến xứ về màu sắc, hình dáng của tóc v.v... đã được nói trong kinh Niệm Thân (M. 119), và các phương cách thế gian v.v... Và các phương cách này chỉ có trong giáo pháp này, không có ở bên ngoài, điều này đã được nói qua câu “sabbappakāra…pe… paṭisedhano cā’ti - và sự phủ định... tất cả các phương cách”. Trong đó, “tathābhāvapaṭisedhanoti” có nghĩa là sự phủ định rằng giáo pháp khác là nơi nương tựa cho người thực hành tất cả các phương cách quán thân. Bằng điều này, nó cho thấy rằng trong câu “idha bhikkhave - này các Tỳ khưu, ở đây”, từ “idha - ở đây” bao hàm ý nghĩa của từ “eva - chỉ”. Thật vậy, có những từ xác định chỉ bằng một từ, ví dụ như “vāyubhakkho - người ăn gió”. Do đó, có câu nói bắt đầu bằng “idheva bhikkhave samaṇo’tiādi - này các Tỳ khưu, chỉ ở đây mới có Sa-môn”. Thật vậy, người thực hành tất cả các phương cách quán thân là người có pháp làm cho trọn vẹn phận sự Sa-môn. “Parappavādāti” có nghĩa là các học thuyết, các căn cứ của ngoại đạo khác. Araññādikasseva bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ ‘‘imassahī’’tiādi vuttaṃ. Duddamo damathaṃ anupagato goṇo kūṭagoṇo. Dohanakāle yathā thanehi anavasesato khīraṃ na paggharati, evaṃ dohapaṭibandhinī kūṭadhenu. Rūpa-saddādike paṭicca uppajjanakaassādo rūpārammaṇādiraso. Pubbe āciṇṇārammaṇanti pabbajjato pubbe, anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ. Nibandheyyāti bandheyya. Satiyāti sammadeva kammaṭṭhānassa sallakkhaṇavasena pavattāya satiyā. Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe. Daḷhanti thiraṃ, yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati, tathā thāmagataṃ katvāti attho. Để chỉ ra rằng chỉ có rừng v.v... mới là trú xứ phù hợp cho việc tu tập, câu bắt đầu bằng “imassahī’tiādi - thật vậy, đối với người này” đã được nói. Bò đực khó thuần hóa, chưa được thuần hóa là “kūṭagoṇo - bò đực xảo quyệt”. Giống như vào lúc vắt sữa, sữa không chảy ra hết từ các vú, bò cái cản trở việc vắt sữa như vậy là “kūṭadhenu - bò cái xảo quyệt”. Vị ngọt sanh khởi do duyên vào sắc, thanh v.v... là “rūpārammaṇādiraso - vị của đối tượng sắc v.v...”. “Pubbe āciṇṇārammaṇanti” có nghĩa là đối tượng đã quen thuộc trước khi xuất gia, hoặc đối tượng đã quen thuộc trong vòng luân hồi vô thủy. “Nibandheyyāti” có nghĩa là “bandheyya - trói buộc”. “Satiyāti” có nghĩa là: Bằng niệm được tiến hành một cách đúng đắn theo phương diện ghi nhận đề mục. “Ārammaṇeti” có nghĩa là: Trong đối tượng của đề mục. “Daḷhanti” có nghĩa là: Vững chắc. Nghĩa là, làm cho có sức mạnh để định cận hành và an chỉ của người có niệm được thành tựu. Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānanti sabbesaṃ buddhānaṃ, ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ, buddhasāvakānañca visesādhigamassa aññena kammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa padaṭṭhānabhūtaṃ. ‘Là nền tảng cho sự chứng đắc đặc biệt và hiện tại lạc trú’ có nghĩa là: là nền tảng cho sự chứng đắc đặc biệt của tất cả các vị Phật, của một số vị Phật Độc Giác, và của các vị Thinh Văn của Đức Phật; và là nền tảng cho sự hiện tại lạc trú của những vị đã chứng đắc các pháp đặc biệt bằng một đề mục thiền khác. Vatthuvijjācariyo viya bhagavā yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadisanato. Bhikkhu dīpisadiso araññe ekako viharitvā paṭipakkhanimmathanavasena icchitatthasādhanato phalamuttamanti sāmaññaphalaṃ sandhāya vadati. Parakkamajavayoggabhūminti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ. Đức Thế Tôn giống như vị thầy về khoa học địa lý (vatthuvijjācariya) vì Ngài chỉ dạy nơi cư trú thích hợp cho các hành giả. Vị tỳ khưu giống như con báo vì sống một mình trong rừng, vị ấy thành tựu mục đích mong muốn bằng cách đè bẹp đối phương. Khi nói ‘quả tối thượng’, Ngài nói đến quả Sa-môn. ‘Mảnh đất thích hợp cho sự nỗ lực nhanh chóng’ có nghĩa là mảnh đất làm cho thích hợp với sự nhanh chóng của nỗ lực trong việc tu tập. Addhānavasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena dīghaṃ vā assasanto, ittaravasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena rassaṃ vā assasantoti yojanā. Evaṃ sikkhatoti assāsapassāsānaṃ dīgharassatāpajānanasabbakāyappaṭisaṃvedanaoḷārikoḷārikapaṭippassambhanavasena bhāvanaṃ sikkhato, tathābhūto vā hutvā tisso sikkhā pavattayato. Assāsapassāsanimitteti assāsapassāsasannissayena upaṭṭhitapaṭibhāganimitte. Assāsapassāse pariggaṇhāti rūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto, yo ‘‘assāsapassāsakammiko’’ti vutto. Jhānaṅgāni pariggaṇhāti arūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto. Vatthu nāma karajakāyo cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato. Añño satto vā puggalo vā natthīti visuddhidiṭṭhi ‘‘tayidaṃ [Pg.301] dhammamattaṃ, na ahetukaṃ, nāpi issarādivisamahetukaṃ, atha kho avijjādihetuka’’nti addhāttayepi kaṅkhāvitaraṇena vitiṇṇakaṅkho. ‘‘Yaṃ kiñci bhikkhu rūpa’’ntiādinā (ma. ni. 1.361; 2.113; 3.86, 89; paṭi. ma. 1.54) nayena kalāpasammasanavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā. Udayavayānupassanādivasena vipassanaṃ vaḍḍhento. Anukkamena maggapaṭipāṭiyā. Cú pháp là: ‘thở vào dài’ theo cách của hơi thở vào và hơi thở ra diễn tiến theo thời gian dài, hoặc ‘thở vào ngắn’ theo cách của hơi thở vào và hơi thở ra diễn tiến theo thời gian ngắn. ‘Vị ấy tập như vậy’ có nghĩa là: vị ấy tập tu tập bằng cách tuệ tri sự dài ngắn của hơi thở vào và hơi thở ra, cảm nhận toàn thân, và làm cho an tịnh các hành thô thiển; hoặc sau khi đã trở thành như vậy, vị ấy thực hành ba học giới. ‘Trong tướng của hơi thở vào và hơi thở ra’ có nghĩa là trong quang tướng (paṭibhāganimitta) đã khởi lên nhờ nương vào hơi thở vào và hơi thở ra. Vị ấy nắm bắt hơi thở vào và hơi thở ra, hướng tâm đến minh sát qua ngõ sắc pháp; vị ấy được gọi là ‘người thực hành hơi thở vào và hơi thở ra’. Vị ấy nắm bắt các thiền chi, hướng tâm đến minh sát qua ngõ vô sắc pháp. ‘Vật’ (vatthu) là thân do nghiệp sanh (karajakāya) vì là nơi sanh khởi của tâm và tâm sở. Với tri kiến đã được thanh lọc rằng ‘không có chúng sanh hay cá nhân nào khác’, vị ấy đã vượt qua hoài nghi bằng cách đoạn trừ hoài nghi trong ba thời, (nghĩ rằng) ‘đây chỉ là pháp, không phải vô nhân, cũng không phải do nhân không tương xứng như đấng sáng tạo v.v..., mà là do nhân như vô minh v.v...’ Sau khi áp đặt tam tướng bằng cách quán xét các uẩn theo phương pháp bắt đầu bằng ‘Này Tỳ khưu, bất cứ sắc nào...’ (v.v...). Phát triển minh sát bằng cách quán sự sanh diệt v.v... Theo tuần tự của tiến trình đạo. ‘‘Parassa vā assāsapassāsakāye’’ti idaṃ sammasanavāravasenāyaṃ pāḷi pavattāti katvā vuttaṃ, samathavasena pana parassa assāsapassāsakāye appanānimittuppatti eva natthi. Aṭṭhapetvāti antarantarā na ṭhapetvā. Aparāparaṃ sañcaraṇakāloti ajjhattabahiddhādhammesupi nirantaraṃ vā bhāvanāya pavattanakālo kathito. Ekasmiṃ kāle panidaṃ ubhayaṃ na labbhatīti ‘‘ajjhattaṃ, bahiddhā’’ti ca vuttaṃ idaṃ dhammadvayaṃ ghaṭitaṃ ekasmiṃ kāle ekato ārammaṇabhāvena na labbhati, ekajjhaṃ ālambituṃ na sakkāti attho. ‘Hay trong thân hơi thở vào và hơi thở ra của người khác’ – đoạn kinh văn này được nói là diễn tiến theo cách của phần quán niệm (sammasanavāra). Còn theo cách của thiền chỉ (samatha), thì không có sự sanh khởi của tướng an chỉ (appanānimitta) trong thân hơi thở vào và hơi thở ra của người khác. ‘Không đặt sang một bên’ có nghĩa là không đặt sang một bên một cách gián đoạn. ‘Thời gian di chuyển tới lui’ – thời gian thực hành thiền định một cách liên tục trên cả các pháp bên trong và bên ngoài đã được nói đến. ‘Nhưng trong một lúc, cả hai điều này không thể có được’ – ý nghĩa là: hai pháp này được nói là ‘bên trong’ và ‘bên ngoài’ không thể có được cùng nhau như một đối tượng trong cùng một lúc; không thể bắt chúng làm đối tượng đồng thời. Samudeti etasmāti samudayo, so eva kāraṇaṭṭhena dhammoti samudayadhammo. Assāsapassāsānaṃ uppattihetu karajakāyādi, tassa anupassanasīlo samudayadhammānupassī, taṃ pana samudayadhammaṃ upamāya dassento ‘‘yathā nāmā’’tiādimāha. Tattha bhastanti ruttiṃ. Gaggaranāḷinti ukkāpanāḷiṃ. Teti karajakāyādike. Yathā assāsapassāsakāyo karajakāyādisambandhī taṃnimittatāya, evaṃ karajakāyādayopi assāsapassāsakāyasambandhino taṃnimittabhāvenāti ‘‘samudayadhammā kāyasmi’’nti vattabbataṃ labhantīti vuttaṃ ‘‘samudaya…pe… vuccatī’’ti. Pakativācī vā dhamma-saddo ‘‘jātidhammāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.131; 3.310; paṭi. ma. 1.33) viyāti kāyassa paccayasamavāye uppajjanakapakatikāyānupassī vā ‘‘samudayadhammānupassī’’ti vutto. Tenāha ‘‘karajakāyañcā’’tiādi. Evañca katvā kāyasminti bhummavacanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati. ‘Nó sanh khởi từ cái này, vì vậy là tập khởi (samudaya)’; chính cái đó, với ý nghĩa là nguyên nhân, là pháp, nên gọi là pháp tập khởi (samudayadhamma). Nguyên nhân sanh khởi của hơi thở vào và hơi thở ra là thân do nghiệp sanh v.v...; người có tính hay quán xét điều đó là người quán pháp tập khởi. Để chỉ ra pháp tập khởi ấy bằng ví dụ, Ngài đã nói ‘Ví như...’ v.v... Trong đó, ‘ống bễ’ là hộp tạo âm thanh. ‘Ống thổi của ống bễ’ là vòi thổi. ‘Những cái ấy’ là thân do nghiệp sanh v.v... Giống như thân hơi thở vào và hơi thở ra có liên quan đến thân do nghiệp sanh v.v... vì nó là nhân của thân ấy, cũng vậy, thân do nghiệp sanh v.v... cũng có liên quan đến thân hơi thở vào và hơi thở ra vì là nhân của chúng. Do đó, câu ‘các pháp tập khởi trong thân’ trở nên thích hợp, và vì vậy đã được nói là ‘tập khởi... v.v... được gọi là’. Hoặc, từ ‘dhamma’ chỉ bản chất, như trong ‘có bản chất sanh’ v.v...; do đó, người quán thân có bản chất sanh khởi từ sự tập hợp của các duyên được gọi là ‘người quán pháp tập khởi’. Vì thế, Ngài nói ‘thân do nghiệp sanh...’ v.v... Và làm như vậy, cách dùng sở thuộc cách (bhummavacana) trong từ ‘kāyasmiṃ’ (trong thân) là rất thích hợp. Vayadhammānupassīti ettha ahetukattepi vināsassa yesaṃ hetudhammānaṃ abhāve yaṃ na hoti, tadabhāvo tassa abhāvassa hetu viya voharīyatīti upacārato karajakāyādiabhāvo assāsapassāsakāyassa vayakāraṇaṃ vutto. Tenāha ‘‘yathā bhastāyā’’tiādi[Pg.302]. Ayaṃ tāvettha paṭhamavikappavasena atthavibhāvanā. Dutiyavikappavasena upacārena vināyeva attho veditabbo. Ở đây, về câu ‘người quán pháp đoạn diệt’: mặc dù sự hủy diệt là vô nhân, sự vắng mặt của các pháp làm nhân mà khi chúng vắng mặt thì một cái gì đó không tồn tại, sự vắng mặt đó được nói đến một cách ẩn dụ như là nhân cho sự vắng mặt của nó. Do đó, bằng cách chuyển nghĩa, sự vắng mặt của thân do nghiệp sanh v.v... được nói là nguyên nhân cho sự đoạn diệt của thân hơi thở vào và hơi thở ra. Vì thế, Ngài nói ‘Ví như của ống bễ...’ v.v... Trước hết, đây là sự giải thích ý nghĩa theo phương án thứ nhất. Theo phương án thứ hai, ý nghĩa nên được hiểu mà không cần chuyển nghĩa. Ajjhattabahiddhānupassanā viya bhinnavatthuvisayatāya samudayavayadhammānupassanāpi ekakāle na labbhatīti āha ‘‘kālena samudayaṃ kālena vayaṃ anupassanto’’ti. ‘‘Atthi kāyo’’ti eva-saddo luttaniddiṭṭhoti ‘‘kāyova atthī’’ti vatvā avadhāraṇena nivattitaṃ dassento ‘‘na satto’’tiādimāha. Tassattho – yo rūpādīsu sattavisattatāya, paresañca sajjāpanaṭṭhena, satvaguṇayogato vā ‘‘satto’’ti parehi parikappito, tassa sattanikāyassa pūraṇato ca cavanupapajjanadhammatāya galanato ca ‘‘puggalo’’ti, thīyati saṃhaññati ettha gabbhoti ‘‘itthī’’ti, puri pure bhāge seti pavattatīti ‘‘puriso’’ti, āhito ahaṃ māno etthāti ‘‘attā’’ti, attano santakabhāvena ‘‘attaniya’’nti, paro na hotīti katvā ‘‘aha’’nti, mama santakanti katvā ‘‘mamā’’ti, vuttappakāravinimutto aññoti katvā ‘‘kocī’’ti, tassa santakabhāvena ‘‘kassacī’’ti, vikappetabbo koci natthi, kevalaṃ ‘‘kāyo eva atthī’’ti. Dasahipi padehi attattaniyasuññatameva kāyassa vibhāveti. Evanti ‘‘kāyova atthī’’tiādinā vuttappakārena. Cũng giống như việc quán xét bên trong và bên ngoài, do có đối tượng và cơ sở khác nhau, việc quán xét các pháp sanh và diệt cũng không thể có được trong cùng một lúc, nên ngài đã nói: “Khi thì quán xét sự sanh khởi, khi thì quán xét sự diệt tận”. Trong câu “Atthi kāyo” (có thân), từ eva đã được tỉnh lược, nên nói là “kāyova atthī” (chỉ có thân), và để chỉ ra điều được loại trừ bởi sự nhấn mạnh này, ngài đã nói “na satto” (không phải là chúng sanh), v.v... Ý nghĩa của điều đó là: Cái mà người khác quan niệm là “chúng sanh” (satto) do sự dính mắc, bám víu vào sắc v.v..., hoặc do ý nghĩa làm cho người khác dính mắc, hoặc do sự liên kết với các phẩm chất của chúng sanh; là “người” (puggalo) do việc lấp đầy nhóm chúng sanh này và do bản chất phải chết đi và tái sanh, do sự tan rã; là “nữ nhân” (itthī) vì bào thai được hình thành, kết tụ ở đó; là “nam nhân” (puriso) vì nằm, hiện hữu ở phần trước, trong thành phố; là “tự ngã” (attā) vì ngã mạn được đặt vào đó; là “của tự ngã” (attaniyaṃ) do thuộc về sở hữu của tự ngã; là “tôi” (ahaṃ) vì không phải là người khác; là “của tôi” (mamaṃ) vì là sở hữu của tôi; là “một ai đó” (kocī) vì là một người khác ngoài những loại đã nói; là “của một ai đó” (kassacī) do thuộc về sở hữu của người đó – không có một ai như vậy để quan niệm, mà chỉ đơn thuần là “chỉ có thân”. Bằng cả mười từ này, ngài làm sáng tỏ tính không về tự ngã và sở hữu của tự ngã đối với thân. “Như vậy” (evaṃ) có nghĩa là theo cách đã được nói đến, bắt đầu bằng “chỉ có thân”. Ñāṇapamāṇatthāyāti kāyānupassanāñāṇaṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya. Satipamāṇatthāyāti kāyapariggāhikaṃ satiṃ pavattanasatiṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya. Imassa hi vuttanayena ‘‘atthi kāyo’’ti aparāparuppattivasena paccupaṭṭhitā sati bhiyyoso mattāya tattha ñāṇassa, satiyā ca paribrūhanāya hoti. Tenāha ‘‘satisampajaññānaṃ vuḍḍhatthāyā’’ti. Imissā bhāvanāya taṇhādiṭṭhiggāhānaṃ ujupaṭipakkhattā vuttaṃ ‘‘taṇhā…pe… viharatī’’ti. Tathābhūto ca loke kiñcipi ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā gahetabbaṃ na passati, kuto gaṇheyyāti āha ‘‘na ca kiñcī’’tiādi. Evampīti ettha pi-saddo heṭṭhā niddiṭṭhassa tādisassa atthassa abhāvato avuttasamuccayatthoti dassento ‘‘upari atthaṃ upādāyā’’ti āha yathā ‘‘antamaso tiracchānagatāyapi, ayampi pārājiko hotī’’ti. (Pārā. 42) evanti pana niddiṭṭhākārassa paccāmasanaṃ nigamanavasena katanti āha ‘‘iminā pana…pe… dassetī’’ti. “Để có mức độ của trí tuệ” có nghĩa là để đưa trí tuệ quán thân đến mức độ cao nhất. “Để có mức độ của niệm” có nghĩa là để đưa niệm ghi nhận thân, niệm khởi lên, đến mức độ cao nhất. Thật vậy, đối với vị này, niệm được thiết lập theo cách đã nói “có thân” do sự sanh khởi liên tục, trở nên có mức độ dồi dào hơn cho trí tuệ và cho sự tăng trưởng của niệm ở đó. Do đó, ngài đã nói “vì sự tăng trưởng của niệm và tỉnh giác”. Vì sự tu tập này là đối nghịch trực tiếp với sự chấp thủ của tham ái và tà kiến, nên đã được nói “tham ái... cho đến... vị ấy sống”. Và người như vậy không thấy bất cứ điều gì trong đời đáng để nắm giữ là “tôi” hay “của tôi”, thì làm sao có thể nắm giữ được? Nên ngài đã nói “và không chấp thủ bất cứ điều gì”, v.v... Trong câu “Evampi” (ngay cả như vậy), để chỉ ra rằng từ “pi” ở đây có ý nghĩa bao gồm cả điều chưa được nói, do không có ý nghĩa tương tự đã được chỉ ra trước đó, ngài đã nói “liên quan đến ý nghĩa ở trên”, giống như trong câu “ngay cả đối với loài thú, điều này cũng là tội bất cộng trụ”. (Pārā. 42) Còn từ “evaṃ” (như vậy) là sự xem xét lại phương cách đã được chỉ ra, được thực hiện theo cách kết luận, nên ngài đã nói “bằng điều này... cho đến... ngài chỉ ra”. Pubbabhāgasatipaṭṭhānassa [Pg.303] idha adhippetattā vuttaṃ ‘‘sati dukkhasacca’’nti. Sā pana sati yasmiṃ attabhāve, tassa samuṭṭhāpikā taṇhā, tassāpi samuṭṭhāpikā eva nāma hoti tadabhāve abhāvatoti āha ‘‘tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā’’ti, yathā ‘‘saṅkhārapaccayā’’ti (ma. ni. 3.126; udā. 1; vibha. 484). Taṃviññāṇabījataṃsantatisambhūto sabbopi lokiyo viññāṇappabandho ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ’’ tveva vuccati suttantanayena. Appavattīti appavattinimittaṃ, ubhinnaṃ appavattiyā nimittabhūtoti attho. Na pavattati etthāti vā appavatti. ‘‘Dukkhaparijānano’’tiādi ekantato catukiccasādhanavaseneva ariyamaggassa pavattīti dassetuṃ vuttaṃ. Avuttasiddho hi tassa bhāvanāpaṭivedho. Catusaccavasenāti catusaccakammaṭṭhānavasena. Ussakkitvāti visuddhiparamparāya āruhitvā, bhāvanaṃ upari netvāti attho. Niyyānamukhanti vaṭṭadukkhato nissaraṇūpāyo. Do niệm xứ ở giai đoạn sơ khởi được chủ định ở đây, nên đã được nói “niệm là khổ đế”. Còn niệm đó ở trong thân mạng nào, thì tham ái làm sanh khởi thân mạng đó, cũng được gọi là tác nhân làm sanh khởi niệm ấy, vì khi không có thân mạng đó thì niệm cũng không có, nên ngài đã nói “tham ái trước kia là tác nhân làm sanh khởi niệm ấy”, giống như trong câu “do duyên các hành” (ma. ni. 3.126; udā. 1; vibha. 484). Toàn bộ dòng thức thế gian, được sanh ra từ dòng tương tục của hạt giống thức đó, được gọi là “do duyên các hành, thức sanh khởi” theo phương pháp của kinh tạng. “Sự không diễn tiến” (appavatti) là dấu hiệu của sự không diễn tiến, có nghĩa là trở thành nguyên nhân cho sự không diễn tiến của cả hai. Hoặc là nơi mà nó không diễn tiến, đó là sự không diễn tiến. Câu “liễu tri khổ” v.v... được nói để chỉ ra rằng thánh đạo diễn tiến hoàn toàn theo cách hoàn thành bốn phận sự. Thật vậy, sự tu tập và sự chứng ngộ của đạo ấy được thành tựu một cách mặc nhiên. “Theo cách của Tứ đế” có nghĩa là theo cách của đề mục thiền Tứ đế. “Sau khi đã nỗ lực” (ussakkitvā) có nghĩa là sau khi đã đi lên theo trình tự của các thanh tịnh, tức là sau khi đã đưa sự tu tập lên cao hơn. “Lối thoát” (niyyānamukhaṃ) là phương tiện thoát ra khỏi khổ đau của vòng luân hồi. Ānāpānapabbavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về chương Hơi thở Vô-Ra đã chấm dứt. Iriyāpathapabbavaṇṇanā Phần giải về chương Oai nghi. 375. Iriyāpathavasenāti iriyanaṃ iriyā, kiriyā, idha pana kāyikapayogo veditabbo. Iriyānaṃ patho pavattimaggoti iriyāpatho, gamanādivasena pavattā sarīrāvatthā. Gacchanto vā hi satto kāyena kātabbakiriyaṃ karoti ṭhito vā nisinno vā nipanno vāti, tesaṃ iriyāpathānaṃ vasena, iriyāpathavibhāgenāti attho. Puna caparanti puna ca aparaṃ, yathāvuttaānāpānakammaṭṭhānato bhiyyopi aññaṃ kāyānupassanākammaṭṭhānaṃ kathemi, suṇāthāti vā adhippāyo. ‘‘Gacchanto vā’’tiādi gamanādimattajānanassa, gamanādigatavisesajānanassa ca sādhāraṇavacanaṃ, tattha gamanādimattajānanaṃ na idha nādhippetaṃ, gamanādigatavisesajānanaṃ pana adhippetanti taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘tattha kāma’’ntiādi vuttaṃ. Sattūpaladdhinti ‘‘satto atthī’’ti upaladdhiṃ sattaggāhaṃ. Na pajahati na pariccajati ‘‘ahaṃ gacchāmi, mama gamana’’nti gāhasabbhāvato. Tato eva attasaññaṃ ‘‘atthi attā kārako vedako’’ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ [Pg.304] na ugghāṭeti nāpaneti appaṭipakkhabhāvato, ananubrūhanato vā. Evaṃ bhūtassa cassa kuto kammaṭṭhānādibhāvoti āha ‘‘kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hotī’’ti. ‘‘Imassa panā’’tiādi sukkapakkho, tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo. Tameva hi atthaṃ vivarituṃ ‘‘idañhī’’tiādi vuttaṃ. 375. “Theo cách của oai nghi” (iriyāpathavasena): Sự chuyển động (iriyanaṃ) là oai nghi (iriyā), là hành động (kiriyā), ở đây nên được hiểu là sự vận dụng của thân. Con đường (patho) của các chuyển động (iriyānaṃ) là oai nghi (iriyāpatho), là trạng thái của thân thể diễn tiến theo cách đi, v.v... Thật vậy, một chúng sanh thực hiện hành động phải làm bằng thân khi đang đi, hoặc đang đứng, hoặc đang ngồi, hoặc đang nằm. “Theo cách của các oai nghi ấy” có nghĩa là theo sự phân chia các oai nghi. “Puna caparaṃ” (lại nữa) có nghĩa là “và lại nữa, một điều khác”, ý muốn nói: Ta sẽ nói về một đề mục thiền quán thân khác, ngoài đề mục thiền hơi thở đã được nói, các vị hãy lắng nghe. Câu “Gacchanto vā” (khi đang đi) v.v... là lời nói chung cho cả việc biết đơn thuần về sự đi lại v.v... và việc biết về các đặc tính trong sự đi lại v.v... Trong đó, việc biết đơn thuần về sự đi lại v.v... không được chủ định ở đây, nhưng việc biết về các đặc tính trong sự đi lại v.v... thì được chủ định, để phân biệt và chỉ ra điều đó, ngài đã nói “trong đó, này các Tỳ khưu” v.v... “Sự nhận thức về chúng sanh” (sattūpaladdhi) là sự chấp thủ về chúng sanh, nhận thức rằng “có một chúng sanh”. Vị ấy không từ bỏ, không xả ly do có sự chấp thủ “tôi đi, sự đi của tôi”. Chính vì thế, vị ấy không lật đổ, không loại bỏ tưởng sai lầm về tự ngã, diễn tiến như là “có một tự ngã, là người làm, người cảm thọ”, do không có yếu tố đối nghịch, hoặc do không trau dồi. Đối với người như vậy, làm sao có được trạng thái là đề mục thiền, v.v...? Nên ngài đã nói “không phải là đề mục thiền hay sự tu tập niệm xứ”. Câu “Còn đối với vị này” v.v... là phần thiện (bạch pháp), ý nghĩa của nó nên được hiểu ngược lại với điều đã nói. Thật vậy, để làm rõ chính ý nghĩa đó, ngài đã nói “điều này” v.v... Tattha ko gacchatīti sādhanaṃ, kiriyañca avinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya kattupucchā, sā kattubhāvavisiṭṭhaattapaṭikkhepatthā dhammamattasseva gamanasiddhidassanato. Kassa gamananti tamevatthaṃ pariyāyantarena vadati sādhanaṃ, kiriyañca vinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya akattusambandhībhāvavibhāvanato. Paṭikkhepatthañhi antonītaṃ katvā ubhayatthaṃ kiṃ-saddo pavatto. Kiṃ kāraṇāti pana paṭikkhittakattukāya gamanakiriyāya aviparītakāraṇapucchā. Idañhi gamanaṃ nāma attā manasā saṃyujjati, mano indriyehi, indriyāni attehīti evamādi micchākāraṇavinimuttaanurūpapaccayahetuko dhammānaṃ pavattiākāraviseso. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Ở đây, câu hỏi ‘ai đi?’ là câu hỏi về tác nhân của hành động đi, bằng cách xem tác nhân và hành động là không thể tách rời. Câu hỏi ấy nhằm mục đích bác bỏ một tự ngã được phú cho bản chất của tác nhân, vì nó xác chứng rằng sự đi chỉ là của các pháp mà thôi. Câu hỏi ‘sự đi của ai?’ diễn đạt cùng một ý nghĩa ấy bằng một cách khác, bằng cách xem tác nhân và hành động là có thể tách rời, do việc hiển thị trạng thái không có mối liên hệ với tác nhân đối với hành động đi. Thật vậy, từ ‘cái gì’ (hay ‘ai’) được sử dụng trong cả hai trường hợp với ý nghĩa bác bỏ đã được ngụ ý. Còn câu hỏi ‘do nguyên nhân gì?’ là câu hỏi về nguyên nhân không sai lệch của hành động đi, mà tác nhân của nó đã bị bác bỏ. Bởi vì, cái gọi là sự đi này là một dạng thức đặc biệt trong tiến trình của các pháp, có nguyên nhân là các duyên tương ứng, thoát khỏi các nguyên nhân sai lầm như là ‘tự ngã kết hợp với tâm, tâm với các căn, các căn với các đối tượng’. Do đó, ngài đã nói ‘ở đó’ v.v... Na koci satto vā puggalo vā gacchati dhammamattasseva gamanasiddhito, tabbinimuttassa ca kassaci abhāvato. Idāni dhammamattasseva gamanasiddhiṃ dassetuṃ ‘‘cittakiriyāvāyodhātuvipphārenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cittakiriyā ca sā, vāyodhātuyā vipphāro vipphandanañcāti cittakiriyāvāyodhātuvipphāro, tena. Ettha ca cittakiriyaggahaṇena anindriyabaddhavāyodhātuvipphāraṃ nivatteti, vāyodhātuvipphāraggahaṇena cetanāvacīviññattibhedaṃ cittakiriyaṃ nivatteti, ubhayena pana kāyaviññattiṃ vibhāveti. ‘‘Gacchatī’’ti vatvā yathā pavattamāne kāye ‘‘gacchatī’’ti vohāro hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tanti gantukāmatāvasena pavattacittaṃ. Vāyaṃ janetīti vāyodhātuadhikaṃ rūpakalāpaṃ uppādeti, adhikatā cettha sāmatthiyato, na pamāṇato. Gamanacittasamuṭṭhitaṃ sahajātarūpakāyassa thambhanasandhāraṇacalanānaṃ paccayabhūtena ākāravisesena pavattamānaṃ vāyodhātuṃ sandhāyāha ‘‘vāyo viññattiṃ janetī’’ti. Adhippāyasahabhāvī hi vikāro viññatti. Yathāvuttaadhikabhāveneva ca vāyogahaṇaṃ, na vāyodhātuyā eva janakabhāvato, aññathā viññattiyā [Pg.305] upādāyarūpabhāvo durupapādo siyā. Purato abhinīhāro puratobhāgena kāyassa pavattanaṃ, yo ‘‘abhikkamo’’ti vuccati. Không có chúng sanh hay cá nhân nào đi cả, vì sự đi được xác chứng chỉ là của các pháp, và vì không có bất cứ ai tách rời khỏi các pháp ấy. Bây giờ, để chỉ ra sự xác chứng rằng sự đi chỉ là của các pháp, câu ‘do hành động của tâm và sự rung động của phong đại’ v.v... đã được nói đến. Ở đây, ‘hành động của tâm và sự rung động, sự chấn động của phong đại’ chính là ‘hành động của tâm và sự rung động của phong đại’; do bởi điều đó. Trong đó, việc đề cập đến ‘hành động của tâm’ là để loại trừ sự rung động của phong đại không liên quan đến các căn; việc đề cập đến ‘sự rung động của phong đại’ là để loại trừ hành động của tâm được phân chia thành tư và khẩu biểu; nhưng do cả hai, ngài giải thích về thân biểu. Sau khi nói ‘đi’, để chỉ ra rằng trong thân đang diễn tiến như thế nào mà có quy ước ‘đi’, câu ‘do đó’ v.v... đã được nói đến. ‘Nó’ tức là tâm sanh khởi do ý muốn đi. ‘Sanh ra gió’ có nghĩa là sanh ra một nhóm sắc pháp trong đó phong đại chiếm ưu thế; và ở đây, sự ưu thế là về phương diện năng lực, không phải về phương diện số lượng. Ngài nói ‘gió sanh ra biểu tri’ là nhắm đến phong đại đang diễn tiến với dạng thức đặc biệt, là duyên cho sự chống đỡ, duy trì và chuyển động của thân sắc đồng sanh, được sanh khởi từ tâm muốn đi. Bởi vì, biểu tri là một sự biến đổi đi kèm với chủ ý. Và việc đề cập đến ‘gió’ chỉ theo nghĩa ưu thế như đã nói, không phải vì chỉ riêng phong đại là tác nhân sanh khởi, nếu không thì bản chất của biểu tri là sắc y sinh sẽ khó được thành lập. Sự đưa ra phía trước là sự diễn tiến của thân về phía trước, được gọi là ‘bước tới’. ‘‘Eseva nayo’’ti atidesena saṅkhepato vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘tatrāpi hī’’tiādi vuttaṃ. Koṭito paṭṭhāyāti heṭṭhimakoṭito paṭṭhāya pādatalato paṭṭhāya. Ussitabhāvoti ubbiddhabhāvo. Sau khi nói một cách tóm tắt bằng cách loại suy với câu ‘đây là phương pháp’, để giải thích ý nghĩa ấy, câu ‘bởi vì ở đó cũng vậy’ v.v... đã được nói đến. ‘Bắt đầu từ phần cuối’ có nghĩa là bắt đầu từ phần cuối bên dưới, bắt đầu từ lòng bàn chân. ‘Trạng thái được nâng lên’ là trạng thái được nhấc lên. Evaṃ pajānatoti evaṃ cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva gamanādi hotīti pajānato. Tassa evaṃ pajānanāya nicchayagamanatthaṃ ‘‘evaṃ hotī’’ti vicāraṇā vuccati loke yathābhūtaṃ ajānantehi micchābhinivesavasena, lokavohāravasena vā. Atthi panāti attano evaṃ vīmaṃsanavasena pucchāvacanaṃ. Natthīti nicchayavasena sattassa paṭikkhepavacanaṃ. ‘‘Yathā panā’’tiādi tasseva atthassa upamāya vibhāvanaṃ, taṃ suviññeyyameva. ‘Biết như vậy’ có nghĩa là biết rằng sự đi v.v... xảy ra chỉ do hành động của tâm và sự rung động của phong đại. Để đạt đến sự xác quyết trong việc biết như vậy của vị ấy, sự thẩm sát ‘có phải như vậy không?’ được nói đến, (điều mà) trong thế gian những người không biết như thật (thường nói) do sự cố chấp sai lầm hoặc do quy ước thế gian. ‘Nhưng có hay không?’ là câu hỏi theo cách tự mình thẩm xét. ‘Không có’ là lời bác bỏ về một chúng sanh, theo cách xác quyết. ‘Ví như...’ v.v... là sự giải thích ý nghĩa ấy bằng ví dụ, điều đó khá dễ hiểu. Nāvā mālutavegenāti yathā acetanā nāvā vātavegena desantaraṃ yāti, yathā ca acetano tejanaṃ kaṇḍo jiyāvegena desantaraṃ yāti, tathā acetano kāyo vātāhato yathāvuttavāyunā nīto desantaraṃ yātīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Sace pana koci vadeyya ‘‘yathā nāvātejanānaṃ pellakassa purisassa vasena desantaragamanaṃ, evaṃ kāyassāpī’’ti, hotu, evaṃ icchito vāyamattho yathā hi nāvātejanānaṃ saṃhatalakkhaṇasseva purisassa vasena gamanaṃ, na asaṃhatalakkhaṇassa, evaṃ kāyassāpīti. Kā no hāni, bhiyyopi dhammamattatāva patiṭṭhaṃ labhati, na purisavādo. Tenāha ‘‘yantasuttavasenā’’tiādi. ‘Thuyền do sức gió’ có nghĩa là: cũng như chiếc thuyền vô tri đi đến nơi khác do sức gió, và cũng như mũi tên vô tri đi đến nơi khác do sức của dây cung, cũng vậy, thân này vô tri, bị gió tác động, được dẫn đi bởi ngọn gió đã nói ở trên, đi đến một nơi khác. Sự liên kết của ví dụ nên được hiểu như vậy. Nhưng nếu có ai đó nói rằng: ‘cũng như việc đi đến nơi khác của thuyền và tên là do một người thúc đẩy chúng, thân này cũng vậy’, thì cứ cho là như vậy, đây chính là ý nghĩa chúng tôi mong muốn. Bởi vì, cũng như sự đi của thuyền và tên là do một người có đặc tính là một tổ hợp, chứ không phải là người có đặc tính không phải là một tổ hợp, thân này cũng vậy. Chúng tôi có thiệt hại gì đâu? Trái lại, bản chất chỉ là các pháp lại càng được thiết lập, chứ không phải là thuyết về một cá nhân. Do đó, ngài nói ‘do máy móc và dây kéo’ v.v... Tattha payuttanti heṭṭhā vuttanayena gamanādikiriyāvasena paccayehi payojitaṃ. Ṭhātīti tiṭṭhati. Etthāti imasmiṃ loke. Vinā hetupaccayeti gantukāmatācittataṃsamuṭṭhānavāyodhātuādihetupaccayehi vinā. Tiṭṭheti tiṭṭheyya. Vajeti vajeyya gaccheyya ko nāmāti sambandho. Paṭikkhepattho cettha kiṃ-saddoti hetupaccayavirahena ṭhānagamanapaṭikkhepamukhena [Pg.306] sabbāyapi dhammappavattiyā paccayādhīnavuttitāvibhāvanena attasuññatā viya aniccadukkhatāpi vibhāvitāti daṭṭhabbā. ‘Được tác động ở đó’ có nghĩa là được tác động bởi các duyên theo cách thức đã nói dưới đây, qua các hành động đi lại v.v... ‘Đứng’ có nghĩa là nó đứng. ‘Ở đây’ có nghĩa là trong thế gian này. ‘Không có nhân duyên’ có nghĩa là không có các nhân duyên như ý muốn đi, tâm, phong đại sanh từ tâm ấy v.v... ‘Sẽ đứng’ có nghĩa là nó sẽ đứng. ‘Sẽ đi’ có nghĩa là nó sẽ đi, nó sẽ di chuyển. Mối liên hệ là ‘thật vậy là cái gì?’. Và ở đây, từ ‘cái gì’ có ý nghĩa bác bỏ. Cần phải hiểu rằng, bằng cách bác bỏ sự đứng và sự đi khi không có nhân duyên, qua việc hiển thị rằng toàn bộ tiến trình của các pháp đều phụ thuộc vào duyên, không chỉ tánh không về tự ngã mà cả tánh vô thường và khổ cũng được giải thích. Paṇihitoti yathā yathā paccayehi pakārehi nihito ṭhapito. Sabbasaṅgāhikavacananti sabbesampi catunnaṃ iriyāpathānaṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhanavacanaṃ, pubbe visuṃ visuṃ iriyāpathānaṃ vuttattā idaṃ nesaṃ ekajjhaṃ gahetvā vacananti attho. Purimanayo vā iriyāpathappadhāno vuttoti tattha kāyo appadhāno anunipphādīti idha kāyaṃ padhānaṃ, apadhānañca iriyāpathaṃ anunipphādiṃ katvā dassetuṃ dutiyanayo vuttoti evampettha dvinnaṃ nayānaṃ viseso veditabbo. Ṭhitoti pavatto. ‘Được đặt để’ có nghĩa là được đặt để, được thiết lập theo bất cứ cách thức nào bởi các duyên. ‘Lời nói bao hàm tất cả’ có nghĩa là lời nói gom chung cả bốn oai nghi lại với nhau. Bởi vì trước đây các oai nghi đã được nói đến một cách riêng rẽ, ý nghĩa là đây là lời nói đề cập đến chúng một cách chung lại. Hoặc là, phương pháp trước được nói với các oai nghi là chính, ở đó thân là phụ, là hệ quả; còn ở đây, phương pháp thứ hai được nói đến để chỉ ra thân là chính, và các oai nghi là phụ, là hệ quả. Như vậy, sự khác biệt giữa hai phương pháp ở đây cần được hiểu rõ. ‘Được thiết lập’ có nghĩa là đã diễn tiến. Iriyāpathapariggaṇhanampi iriyāpathavato kāyasseva pariggaṇhanaṃ tassa avatthāvisesabhāvatoti vuttaṃ ‘‘iriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharatī’’ti. Tenevettha rūpakkhandhavaseneva samudayādayo uddhaṭā. Esa nayo sesavāresupi. Ādināti ettha ādi-saddena yathā ‘‘taṇhāsamudayā kammasamudayā āhārasamudayā’’ti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatīti ime cattāro ākārā saṅgayhanti, evaṃ ‘‘avijjānirodhā’’ti ādayopi pañca ākārā saṅgahitāti daṭṭhabbā. Sesaṃ vuttanayameva. Việc nắm bắt oai nghi cũng chính là việc nắm bắt thân có oai nghi, vì đó là trạng thái đặc biệt của thân ấy, nên có lời dạy rằng: “Với việc nắm bắt oai nghi, vị ấy trú trong sự quán thân nơi thân.” Chính vì thế, ở đây các pháp sanh khởi v.v… đã được rút ra theo cách của sắc uẩn. Phương pháp này cũng áp dụng cho các phần còn lại. Ở đây, với từ “ādi” (v.v…), cũng như khi thấy đặc tính sanh khởi qua các câu “do ái sanh, do nghiệp sanh, do vật thực sanh,” vị ấy thấy được sự sanh khởi của sắc uẩn, bốn phương diện này được bao gồm. Tương tự, cần phải hiểu rằng năm phương diện bắt đầu bằng “do vô minh diệt” v.v… cũng được bao gồm. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được trình bày. Iriyāpathapabbavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về chương oai nghi đã kết thúc. Catusampajaññapabbavaṇṇanā Phần giải về chương bốn sự tỉnh giác. 376. Catusampajaññavasenāti samantato pakārehi, pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno, sampajānassa bhāvo sampajaññaṃ, tathāpavattaṃ ñāṇaṃ, hatthavikārādibhedabhinnattā cattāri sampajaññāni samāhaṭāni catusampajaññaṃ, tassa vasena. ‘‘Abhikkante’’tiādīni sāmaññaphale (dī. ni. aṭṭha. 1.214; dī. ni. ṭī. 1.214 vākyakhandhepi) vaṇṇitāni, na puna vaṇṇetabbāni, tasmā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāya līnatthappakāsanāpi tattha vihitanayeneva gahetabbā. ‘‘Abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādi vacanato abhikkamādigatacatusampajaññapariggaṇhanena rūpakāyassevettha samudayadhammānupassitādi adhippetoti āha ‘‘rūpakkhandhasseva samudayo ca vayo ca [Pg.307] nīharitabbo’’ti. Rūpadhammānaṃyeva hi pavattiākāravisesā abhikkamādayoti. Sesaṃ vuttanayameva. 376. Theo cách của bốn sự tỉnh giác (catusampajaññavasena) có nghĩa là: Vị biết một cách toàn diện, hoặc biết một cách ưu việt, đặc biệt, được gọi là người có tỉnh giác (sampajāno). Trạng thái của người có tỉnh giác là sự tỉnh giác (sampajañña), là trí tuệ vận hành như vậy. Do được phân chia thành các loại khác nhau như cử động của tay v.v…, bốn sự tỉnh giác được tập hợp lại gọi là bốn sự tỉnh giác (catusampajañña), theo cách đó. Các từ bắt đầu bằng “khi đi tới” (abhikkante) v.v… đã được giải thích trong kinh Sa Môn Quả (Sāmaññaphala), không cần giải thích lại. Do đó, việc làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn tàng trong các phần chú giải tương ứng cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được quy định ở đó. Theo câu “Khi đi tới, khi đi lui, vị ấy là người hành động có tỉnh giác” v.v…, việc nắm bắt bốn sự tỉnh giác liên quan đến việc đi tới v.v… ở đây được hiểu là sự quán sát các pháp sanh khởi v.v… của chính sắc thân, nên có lời nói rằng: “Chính sự sanh và diệt của sắc uẩn cần được rút ra.” Thật vậy, việc đi tới v.v… chính là những phương thức biểu hiện đặc biệt của các sắc pháp. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được trình bày. Catusampajaññapabbavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về chương bốn sự tỉnh giác đã kết thúc. Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā Phần giải về chương tác ý đến sự bất tịnh. 377. Paṭikkūlamanasikāravasenāti jigucchanīyatāya paṭikūlameva paṭikkūlaṃ, yo paṭikkūlasabhāvo paṭikkūlākāro, tassa manasi karaṇavasena. Antarenāpi hi bhāvavācinaṃ saddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘paṭassa sukka’’nti. Yasmā visuddhimagge (visuddhi. 1.182) vuttaṃ, tasmā tattha, taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. ṭī. 1.182 ādayo) vuttanayena ‘‘imameva kāya’’nti ādīnamattho veditabbo. 377. Theo cách tác ý đến sự bất tịnh (paṭikkūlamanasikāravasena) có nghĩa là: Do tính chất đáng ghê tởm (jigucchanīyatāya), nó chính là sự bất tịnh (paṭikkūla). Theo cách tác ý đến bản chất bất tịnh, phương diện bất tịnh ấy. Thật vậy, ngay cả khi không có từ chỉ trạng thái, ý nghĩa về trạng thái vẫn được hiểu, như trong câu “màu trắng của tấm vải” (paṭassa sukkaṃ). Bởi vì điều này đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga), do đó, ý nghĩa của các câu bắt đầu bằng “chính thân này” (imameva kāyaṃ) nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày ở đó và trong phần chú giải của nó. Vatthādīhi pasibbakākārena bandhitvā kataṃ āvāṭanaṃ putoḷi. Nānākārā ekasmiṃ ṭhāne sammissāti ettāvatā nānāvaṇṇānaṃ kesādīnañca upameyyatā. Vibhūtakāloti paṇṇattiṃ samatikkamitvā kesādīnaṃ asubhākārassa upaṭṭhitakālo. Iti-saddassa ākāratthataṃ dassento ‘‘eva’’nti vatvā taṃ ākāraṃ sarūpato dassento ‘‘kesādipariggaṇhanenā’’tiādimāha. Kesādisaññitānañhi asucibhāvānaṃ paramaduggandhajegucchapaṭikkūlākārassa samudayato anupassanā idha kāyānupassanāti. Sesaṃ vuttanayameva. Cái túi đựng (āvāṭanaṃ) được làm bằng cách buộc vải v.v… theo hình dạng của một cái bao được gọi là putoḷi (cái bị). Trong chừng mực mà nhiều loại khác nhau được trộn lẫn ở một nơi, có sự tương đồng giữa các loại màu sắc khác nhau (của ngũ cốc) và tóc v.v… (của cơ thể). Thời điểm hiển lộ (vibhūtakālo) là thời điểm mà, sau khi vượt qua khái niệm, phương diện bất tịnh của tóc v.v… hiện khởi. Để chỉ ra rằng từ “iti” có nghĩa là phương diện (ākāra), ngài nói “evaṃ” (như vậy), và để chỉ ra phương diện đó một cách cụ thể, ngài nói “bằng việc nắm bắt tóc v.v…” và các câu tiếp theo. Thật vậy, sự quán sát từ lúc sanh khởi phương diện cực kỳ hôi thối, đáng ghê tởm, và bất tịnh của các trạng thái ô uế được gọi là tóc v.v…, ở đây chính là sự quán thân. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được trình bày. Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về chương tác ý đến sự bất tịnh đã kết thúc. Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā Phần giải về chương tác ý đến các giới. 378. Dhātumanasikāravasenāti pathavīdhātuādikā catasso dhātuyo ārabbha pavattabhāvanāmanasikāravasena, catudhātuvavatthānavasenāti attho. Dhātumanasikāro, dhātukammaṭṭhānaṃ, catudhātuvavatthānanti hi atthato ekaṃ. Goghātakoti jīvikatthāya gunnaṃ ghātako. Antevāsikoti kammakaraṇavasena tassa samīpavāsī taṃ nissāya jīvanako[Pg.308]. Vinivijjhitvāti ekasmiṃ ṭhāne aññamaññaṃ vinivijjhitvā. Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāteti catunnaṃ mahāpathānaṃ tāya eva vinivijjhanaṭṭhānatāya vemajjhasaṅkhāte. Yasmā te cattāro mahāpathā catūhi disāhi āgantvā tattha samohitā viya honti, tasmā taṃ ṭhānaṃ catumahāpathaṃ, tasmiṃ catumahāpathe. Ṭhita-saddo ‘‘ṭhito vā’’tiādīsu (dī. ni. 1.263; a. ni. 5.28) ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamaṅgitāya, ṭhā-saddassa vā gatinivattiatthatāya aññattha ṭhapetvā gamanaṃ sesairiyāpathasamaṅgitāya bodhako, idha pana yathā tathā rūpakāyassa pavattiākārabodhako adhippetoti āha ‘‘catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathā ṭhita’’nti. Tattha ākārenāti ṭhānādinā rūpakāyassa pavattiākārena. Ṭhānādayo hi iriyāpathasaṅkhātāya kiriyāya patho pavattimaggoti ‘‘iriyāpatho’’ti vuccantīti vutto vāyamattho. Yathāṭhitanti yathāpavattaṃ, yathāvuttaṃ ṭhānamevettha paṇidhānanti adhippetanti āha ‘‘yathā ṭhitattā ca yathāpaṇihita’’nti. ‘‘Ṭhita’’nti vā kāyassa ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ, ‘‘paṇihita’’nti tadaññairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. ‘‘Ṭhita’’nti vā kāyasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ tasmiṃ tasmiṃ khaṇe sakiccavasena avaṭṭhānaparidīpanaṃ, paṇihitanti paccayavasena tehi tehi paccayehi pakārato nihitaṃ paṇihitanti evampettha attho veditabbo. Paccavekkhatīti pati pati avekkhati, ñāṇacakkhunā vinibbhujjitvā visuṃ visuṃ passati. 378. Theo cách tác ý đến các giới (dhātumanasikāravasena) có nghĩa là theo cách tu tập tác ý khởi lên lấy bốn giới là địa đại v.v… làm đối tượng, tức là theo cách phân tích bốn giới. Thật vậy, tác ý đến các giới (dhātumanasikāro), đề mục nghiệp xứ về giới (dhātukammaṭṭhānaṃ), và sự phân tích bốn giới (catudhātuvavatthānaṃ) về mặt ý nghĩa là một. Người đồ tể (goghātako) là người giết bò để sinh sống. Người học việc (antevāsiko) là người sống gần ông ta để làm việc, sống nương tựa vào ông ta. Sau khi xẻ ra (vinivijjhitvā) là sau khi phân tách chúng ra khỏi nhau tại một nơi. Tại nơi được gọi là trung tâm của các con đường lớn (mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāte) có nghĩa là tại nơi được gọi là trung tâm vì đó là nơi giao nhau của bốn con đường lớn. Bởi vì bốn con đường lớn ấy từ bốn hướng đến và dường như hội tụ tại đó, nên nơi đó được gọi là ngã tư đường (catumahāpathaṃ), tại ngã tư đường ấy. Từ “ṭhita” (đứng) trong các câu như “khi đang đứng” (ṭhito vā) v.v… chỉ sự có mặt của oai nghi được gọi là đứng, hoặc do gốc từ “ṭhā” có nghĩa là dừng lại sự di chuyển, nó chỉ sự có mặt của các oai nghi còn lại ngoài việc đi. Nhưng ở đây, nó được hiểu là để chỉ phương thức biểu hiện của sắc thân theo bất kỳ cách nào, nên ngài nói: “yathā ṭhita” (như nó được thiết lập) là do nó được thiết lập theo bất kỳ cách nào trong bốn oai nghi. Ở đây, “theo cách” (ākārena) có nghĩa là theo phương thức biểu hiện của sắc thân qua việc đứng v.v… Thật vậy, đứng v.v… được gọi là “oai nghi” (iriyāpatho) vì chúng là con đường (patho), là lối đi (pavattimaggo) của hành động (kiriyā) được gọi là oai nghi; ý nghĩa này đã được nói đến. “Yathāṭhitaṃ” (như nó được thiết lập) có nghĩa là như nó diễn ra. Sự thiết lập như đã nói ở đây được hiểu là sự sắp đặt, nên ngài nói: “do nó được thiết lập và như nó được sắp đặt” (yathā ṭhitattā ca yathāpaṇihitaṃ). Hoặc, “ṭhita” (được thiết lập) là sự trình bày về sự liên kết của thân với oai nghi gọi là đứng; “paṇihita” (được sắp đặt) là sự trình bày về sự liên kết với các oai nghi khác. Hoặc, “ṭhita” là sự trình bày về trạng thái của các sắc pháp được gọi là thân trong từng khoảnh khắc theo chức năng của chúng; “paṇihita” là được sắp đặt một cách đặc biệt bởi các duyên này hay duyên khác; ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Quán xét (paccavekkhati) là xem xét từng phần một, sau khi phân tích bằng tuệ nhãn, vị ấy thấy chúng một cách riêng biệt. Idāni vuttamevatthaṃ bhāvatthavibhāvanavasena dassetuṃ ‘‘yathā goghātakassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha posentassāti maṃsūpacayaparibrūhanāya kuṇḍakabhattakappāsaṭṭhiādīhi saṃvaḍḍhentassa. Vadhitaṃ matanti hiṃsitaṃ hutvā mataṃ. Matanti ca matamattaṃ. Tenevāha ‘‘tāvadevā’’ti. Gāvīti saññā na antaradhāyatīti yāni aṅgapaccaṅgāni yathāsanniviṭṭhāni upādāya gāvīsamaññā matamattāyapi gāviyā tesaṃ taṃsannivesassa avinaṭṭhattā. Vilīyanti bhijjanti vibhujjantīti bīlā, bhāgā va-kārassa ba-kāraṃ, ikārassa ca īkāraṃ katvā. Bīlasoti bīlaṃ bīlaṃ katvā. Vibhajitvāti aṭṭhisaṅghātato maṃsaṃ vivecetvā, tato vā vivecitaṃ maṃsaṃ bhāgaso katvā. Tenevāha ‘‘maṃsasaññā pavattatī’’ti. Pabbajitassāpi apariggahitakammaṭṭhānassa. Ghanavinibbhoganti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujjanaṃ vivecanaṃ. Dhātuso [Pg.309] paccavekkhatoti ghanavinibbhogakaraṇena dhātuṃ dhātuṃ pathavīādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā paccavekkhantassa. Sattasaññāti attānudiṭṭhivasena pavattā sattasaññāti vadanti, vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva yāthāvato ghanavinibbhogassa sampādanato. Evañhi sati yathāvuttaopammatthena upameyyattho aññadatthu saṃsandati sameti. Tenevāha ‘‘dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī’’ti. Dakkhoti cheko taṃtaṃsamaññāya kusalo ‘‘yathājāte sūnasmiṃ naṅguṭṭhakhuravisāṇādivante aṭṭhimaṃsādiavayavasamudāye avibhatte gāvīsamaññā, na vibhatte. Vibhatte pana aṭṭhimaṃsādiavayavasamaññā’’ti jānanato. Catumahāpatho viya catuiriyāpathoti gāviyā ṭhitacatumahāpatho viya kāyassa pavattimaggabhūto catubbidho iriyāpatho yasmā visuddhimagge (visuddhi. 1.305) vitthāritā, tasmā tattha, taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. ṭī. 1.306) vuttanayena veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva. Bây giờ, để trình bày ý nghĩa đã được nói đến theo cách thức làm rõ ý nghĩa thực tại, câu bắt đầu bằng “yathā goghātakassā” (như người đồ tể) đã được nói đến. Trong đó, ‘posentassa’ (của người nuôi) có nghĩa là của người nuôi dưỡng bằng cám, cơm, hạt bông, v.v... để làm cho thịt được tích tụ và tăng trưởng. ‘Vadhitaṃ mataṃ’ (đã bị giết chết) có nghĩa là đã bị sát hại rồi chết. Và ‘mataṃ’ (chết) chỉ là sự chết. Do đó, ngài nói “tāvadevā” (chỉ đến chừng đó). ‘Gāvīti saññā na antaradhāyati’ (tưởng về con bò không biến mất) là vì đối với con bò dù chỉ mới chết, do sự sắp đặt của các bộ phận và chi phần ấy không bị hủy hoại, nên danh xưng ‘con bò’ dựa vào các bộ phận và chi phần được sắp đặt như thế nào thì vẫn không biến mất. ‘Vilīyanti bhijjanti vibhujjantīti bīlā, bhāgā’ (chúng bị tan rã, bị vỡ ra, bị phân chia, đó là các phần), bằng cách đổi ‘va-kāra’ thành ‘ba-kāra’ và ‘ikāra’ thành ‘īkāra’. ‘Bīlaso’ có nghĩa là làm thành từng phần, từng phần. ‘Vibhajitvā’ (sau khi phân chia) có nghĩa là sau khi tách thịt ra khỏi khối xương, hoặc sau khi đã tách ra rồi lại chia thịt ấy thành từng phần. Do đó, ngài nói “maṃsasaññā pavattatī” (tưởng về thịt khởi lên). Ngay cả đối với vị đã xuất gia mà chưa nắm giữ đề mục thiền. ‘Ghanavinibhogaṃ’ (sự phân tích khối đặc) là sự phân tích, sự tách biệt các khối đặc là dòng tương tục, tập hợp, và phận sự. ‘Dhātuso paccavekkhato’ (của người quán xét theo các giới) là của người quán xét bằng cách thực hiện sự phân tích khối đặc, tách riêng từng giới một, các giới như địa đại, v.v... ‘Sattasaññā’ (tưởng về chúng sanh), họ nói rằng đó là tưởng về chúng sanh khởi lên do tự ngã kiến; ngay cả tưởng về chúng sanh khởi lên theo cách dùng thông thường cũng hợp lý là biến mất vào lúc đó, do đã thành tựu được sự phân tích khối đặc một cách như thật. Khi được như vậy, ý nghĩa của đối tượng so sánh mới thực sự tương ứng, phù hợp với ý nghĩa của ví dụ đã được nói đến. Do đó, ngài nói “dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī” (tâm chỉ an trú theo các giới). ‘Dakkho’ (người khéo léo) là người thiện xảo, thông thạo các danh xưng tương ứng, do biết rằng: “Như trong lò mổ, khi tập hợp các bộ phận như xương, thịt, v.v... có đuôi, móng, sừng, v.v... chưa được phân chia, thì có danh xưng ‘con bò’, chứ không phải khi đã được phân chia. Trái lại, khi đã được phân chia thì có danh xưng của các bộ phận như xương, thịt, v.v...”. ‘Catumahāpatho viya catuiriyāpatho’ (bốn oai nghi như ngã tư đường) là bốn loại oai nghi, là con đường diễn tiến của thân, giống như ngã tư đường nơi con bò đứng. Bởi vì điều này đã được giải thích chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga 1.305), nên cần phải được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đó và trong phần chú giải của nó (Visuddhi.ṭī. 1.306). Phần còn lại có ý nghĩa như đã nói. Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải về chương tác ý các giới. Navasivathikapabbavaṇṇanā Giải về chín chương tử thi 379. Sivathikāya apaviddhauddhumātakādipaṭisaṃyuttānaṃ odhiso pavattānaṃ kathānaṃ, tadabhidheyyānañca uddhumātakādiasubhabhāgānaṃ sivathikapabbānīti saṅgītikārehi gahitasamaññā. Tenāha ‘‘sivathikapabbehi vibhajitu’’nti. Maritvā ekāhātikkantaṃ ekāhamataṃ. Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti samuṭṭhitena. Uddhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā. Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ. Vinīlameva vinīlakanti ka-kārena padavaḍḍhanaṃ anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti (dha. sa. 616). Paṭikkūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ vinīlanti vinīlakanti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti. (Dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213; mahāva. 285) paribhinnaṭṭhānehi kākakaṅkādīhi. Vissandamānapubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho. Tathābhāvanti vissandamānapubbabhāvaṃ. 379. Các bài thuyết giảng được tiến hành theo từng phần, liên quan đến các tử thi sình trương v.v... bị vất bỏ trong nghĩa địa, và các phần bất tịnh như sình trương v.v... là đối tượng được đề cập của chúng, được các vị kết tập kinh điển đặt cho danh xưng là ‘sivathikapabbāni’ (các chương về tử thi). Do đó, ngài nói “sivathikapabbehi vibhajituṃ” (để phân chia theo các chương về tử thi). ‘Ekāhamataṃ’ (chết một ngày) là đã chết và trôi qua một ngày. ‘Uddhaṃ jīvitapariyādānā’ (sau khi mạng sống chấm dứt) có nghĩa là sau khi mạng sống đã hết, sau khi chết. ‘Samuggatena’ (do đã phát sanh) có nghĩa là do đã khởi lên. ‘Uddhumātattā’ (do sình trương) là do sình lên, sình lên, do bị sưng phồng. ‘Vinīlaṃ’ (màu xanh bầm) là màu xanh trộn lẫn với màu trắng và đỏ, bị biến đổi khác đi; hoặc ‘vinīlaṃ’ là màu xanh đã biến đổi từ màu sắc trước đó. ‘Vinīlameva vinīlakaṃ’ (chính là màu xanh bầm), tiếp vĩ ngữ ‘ka’ là sự thêm vào từ ngữ mà không có ý nghĩa khác, như trong “pītakaṃ lohitakaṃ” (màu vàng, màu đỏ) (Dhs. 616). ‘Paṭikkūlattā’ (do đáng ghê tởm) là do đáng kinh tởm. Để chỉ ra rằng tiếp vĩ ngữ ‘ka’ này có ý nghĩa đáng chê bai, như trong ‘kucchitaṃ vinīlaṃti vinīlakaṃ’ (màu xanh bầm đáng chê bai), câu “pāpako kittisaddo abbhuggacchati” (tiếng xấu đồn vang) (Dī. ni. 3.316; A. ni. 5.213; Mahāva. 285) đã được nói đến. Từ những chỗ bị rách nát bởi quạ, diều hâu, v.v... ‘Vissandamānapubbaṃ’ (đang chảy mủ) là mủ đang rỉ ra, có nghĩa là mủ đang chảy ra đây đó. ‘Tathābhāvaṃ’ (trạng thái như vậy) là trạng thái đang chảy mủ. So [Pg.310] bhikkhūti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu. Upasaṃharati sadisataṃ. ‘‘Ayampi kho’’tiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ, arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva. Usmāti kammajatejo. Evaṃ pūtikasabhāvoyevāti evaṃ ativiya duggandhajegucchapaṭikkūlapūbhikasabhāvo eva, na āyuādīnaṃ avigame viya mattasoti adhippāyo. Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha ‘‘evaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’ti. ‘So bhikkhu’ (vị Tỳ khưu ấy) là vị Tỳ khưu đã được nói đến trong câu “passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ” (vị ấy có thể thấy một thi thể bị vất bỏ trong nghĩa địa). ‘Upasaṃharati’ (liên hệ) là áp dụng sự tương đồng. Câu bắt đầu bằng “Ayampi kho” (Thân này cũng vậy) là sự trình bày cách thức liên hệ. ‘Āyu’ (mạng sống) là sắc mạng quyền; còn vô sắc mạng quyền ở đây chỉ có thể đi đến cùng với thức. ‘Usmā’ (hơi ấm) là hơi nóng do nghiệp sanh. ‘Evaṃ pūtikasabhāvoyevā’ (chỉ có bản chất thối rữa như vậy) có nghĩa là chỉ có bản chất thối rữa, hôi thối, đáng kinh tởm, đáng ghê tởm như vậy, chứ không phải chỉ ở mức độ vừa phải như khi mạng sống v.v... chưa mất đi, đó là chủ ý. ‘Ediso bhavissati’ (sẽ trở nên như thế này) có nghĩa là sẽ có trạng thái như vậy, ngài nói “evaṃ uddhumātādibhedo bhavissati” (sẽ có sự khác biệt như sình trương v.v... như vậy). Luñcitvā luñcitvāti uppāṭetvā uppāṭetvā. Sāvasesamaṃsalohitayuttanti sabbaso akhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ. ‘‘Aññena hatthaṭṭhika’’nti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento ‘‘catusaṭṭhibhedampī’’tiādimāha. ‘Luñcitvā luñcitvā’ (sau khi rỉa, sau khi rỉa) có nghĩa là sau khi cấu xé, sau khi cấu xé. ‘Sāvasesamaṃsalohitayuttaṃ’ (còn dính thịt và máu sót lại) là do chưa bị ăn hết hoàn toàn, nên còn dính thịt và máu sót lại một ít đây đó. Bằng câu “aññena hatthaṭṭhikaṃ” (xương tay một nơi), sự vương vãi của các xương tay một cách không phân biệt đã được làm sáng tỏ. Để trình bày sự vương vãi không còn sót lại của chúng, ngài nói câu bắt đầu bằng “catusaṭṭhibhedampī” (ngay cả sáu mươi bốn loại). Terovassikānīti tirovassaṃ gatāni, tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha ‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’ti. Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvoti so yathā hoti, taṃ dassento ‘‘abbhokāse’’tiādimāha. Terovassikānevāti saṃvaccharamattātikkantāni eva. Khajjamānatādivasena dutiyasivathikapabbādīnaṃ vavatthāpitattā vuttaṃ ‘‘khajjamānatādīnaṃ vasena yojanā kātabbā’’ti. ‘Terovassikāni’ (quá một năm) là đã trôi qua một năm. Và vì chúng là những thứ đã trải qua một năm, nên ngài nói “atikkantasaṃvaccharāni” (đã quá một năm). Ở đây, ‘pūtibhāvo’ (trạng thái mục nát) là trạng thái vụn nát do đã cũ, do đã mất đi tính chất rắn chắc. Để trình bày trạng thái ấy diễn ra như thế nào, ngài nói câu bắt đầu bằng “abbhokāse” (ngoài trời). ‘Terovassikānevā’ (chỉ quá một năm) là chỉ mới trôi qua khoảng một năm. Do các chương tử thi thứ hai v.v... được thiết lập theo tình trạng bị ăn v.v..., nên có nói rằng “khajjamānatādīnaṃ vasena yojanā kātabbā” (cần phải áp dụng theo tình trạng bị ăn v.v...). Navasivathikapabbavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải về chín chương tử thi. Imāneva dveti avadhāraṇena appanākammaṭṭhānaṃ tattha niyameti aññapabbesu tadabhāvato. Yato hi eva-kāro, tato aññattha niyameti, tena pabbadvayassa vipassanākammaṭṭhānatāpi appaṭisiddhā daṭṭhabbā aniccatādidassanato. Saṅkhāresu ādīnavavibhāvanāni sivathikapabbānīti āha ‘‘sivathikānaṃ ādīnavānupassanāvasena vuttattā’’ti. Iriyāpathapabbādīnaṃ appanāvahatā pākaṭā evāti ‘‘sesāni dvādasapī’’ti vuttaṃ. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Với sự xác định 'chỉ hai đề mục này', ngài đã quy định đề mục an chỉ ở đây, vì không có điều đó ở các đề mục khác. Bởi vì từ 'eva' (chỉ) có ở đâu, nó giới hạn ở nơi khác. Do đó, cần phải hiểu rằng tính chất là đề mục thiền quán của hai đề mục này cũng không bị ngăn cản, vì thấy được vô thường v.v... Ngài nói rằng các đề mục về tử thi là những sự trình bày về sự nguy hại trong các pháp hữu vi, vì đã được nói theo cách quán xét sự nguy hại của các tử thi. Tính chất dẫn đến an chỉ của các đề mục oai nghi v.v... là rõ ràng, nên đã nói 'cả mười hai đề mục còn lại'. Điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều đó nên được hiểu là dễ hiểu. Kāyānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về Quán Thân đã kết thúc. Vedanānupassanāvaṇṇanā Phần giải về Quán Thọ 380. Sukhaṃ [Pg.311] vedananti ettha sukhayatīti sukhā. Sampayuttadhamme, kāyañca laddhassāde karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati vā kāyikaṃ, cetasikañcābādhanti sukhā. ‘‘Sukaraṃ okāsadānaṃ etissāti sukhā’’ti apare. Vedayati ārammaṇarasaṃ anubhavatīti vedanā. Vedayamānoti anubhavamāno. ‘‘Kāma’’ntiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ iriyāpathapabbe vuttanayameva. Sampajānassa vediyanaṃ sampajānavediyanaṃ. 380. Trong câu 'cảm thọ lạc', (lạc) là vì nó làm cho an lạc. Nghĩa là nó làm cho các pháp tương ưng và thân có được hương vị. Hoặc, lạc là vì nó ăn, đào bới sự đau khổ về thân và tâm một cách tốt đẹp. Những người khác nói: 'Lạc là vì nó dễ dàng cho cơ hội (để phát sinh)'. Thọ là vì nó cảm nhận, tức là kinh nghiệm hương vị của đối tượng. 'Đang cảm thọ' nghĩa là đang kinh nghiệm. Điều cần nói về 'dục' v.v... cũng theo phương pháp đã nói trong đề mục oai nghi. Sự cảm nhận của người có tỉnh giác là sự cảm nhận có tỉnh giác. Vatthuārammaṇāti rūpādiārammaṇā. Rūpādiārammaṇañhettha vedanāya pavattiṭṭhānatāya ‘‘vatthū’’ti adhippetaṃ. Assāti bhaveyya. Dhammavinimuttassa kattu abhāvato dhammasseva kattubhāvaṃ dassento ‘‘vedanāva vedayatī’’ti āha. ‘‘Vohāramattaṃ hotī’’ti etena ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti idaṃ vohāramattanti dasseti. 'Đối tượng vật' là các đối tượng sắc v.v... Ở đây, các đối tượng sắc v.v... được hiểu là 'vật' vì là nơi phát sinh của thọ. 'Assā' có nghĩa là 'có thể có'. Vì không có người làm nào tách rời khỏi các pháp, để chỉ ra rằng chính pháp là người làm, ngài đã nói 'chính thọ cảm nhận'. Bằng câu 'chỉ là cách nói thông thường', ngài chỉ ra rằng câu 'đang cảm thọ lạc, tôi cảm thọ lạc' này chỉ là cách nói thông thường. Nitthunantoti balavato vedanāvegassa nirodhane ādīnavaṃ disvā tassa avasaradānavasena nitthunanto. Vegasandhāraṇe hi atimahantaṃ dukkhaṃ uppajjatīti aññampi vikāraṃ uppādeyya, tena thero aparāparaṃ parivattati. Vīriyasamathaṃ yojetvāti adhivāsanavīriyassa adhimattattā tassa hāpanavasena samādhinā samarasatāpādanena vīriyasamathaṃ yojetvā. Saha paṭisambhidāhīti lokuttarapaṭisambhidāhi saha. Ariyamaggakkhaṇe hi paṭisambhidānaṃ asammohavasena adhigamo, atthapaṭisambhidāya pana ārammaṇakaraṇavasenapi. Lokiyānampi vā sati uppattikāle tattha samatthataṃ sandhāyāha ‘‘saha paṭisambhidāhī’’ti. Samasīsīti vārasamasīsī hutvā, paccavekkhaṇavārassa anantaravāre parinibbāyīti attho. 'Rên rỉ' có nghĩa là, sau khi thấy sự nguy hại trong việc ngăn chặn cơn thọ mãnh liệt, đã rên rỉ theo cách cho nó một cơ hội. Bởi vì khi kìm nén cơn đau, một sự khổ rất lớn sẽ phát sinh và có thể tạo ra một sự biến đổi khác, do đó, vị trưởng lão xoay trở qua lại. 'Sau khi áp dụng sự quân bình tinh tấn' có nghĩa là, vì tinh tấn chịu đựng đã trở nên quá mức, sau khi áp dụng sự quân bình tinh tấn bằng cách làm cho nó giảm bớt và đạt đến trạng thái quân bình với định. 'Cùng với các tuệ phân tích' nghĩa là cùng với các tuệ phân tích siêu thế. Bởi vì trong khoảnh khắc Thánh đạo, sự chứng đắc các tuệ phân tích là do không si mê, còn đối với nghĩa phân tích tuệ thì cũng do việc lấy nó làm đối tượng. Hoặc, ngài nói 'cùng với các tuệ phân tích' là nhắm đến khả năng của chúng vào lúc phát sinh, ngay cả đối với các tuệ phân tích hiệp thế. 'Ngang bằng' có nghĩa là, sau khi đã có các phiên ngang bằng, ngài đã nhập Niết-bàn trong phiên ngay sau phiên phản khán. Yathā ca sukhaṃ, evaṃ dukkhanti yathā ‘‘sukhaṃ ko vedayatī’’tiādinā sampajānavediyanaṃ sandhāya vuttaṃ, evaṃ dukkhampi. Tattha dukkhayatīti dukkhā, sampayuttadhamme, kāyañca pīḷeti vibādhatīti attho. Duṭṭhuṃ vā khādati, khanati kāyikaṃ, cetasikañca sātanti dukkhā. ‘‘Dukkaraṃ okāsadānaṃ etissāti dukkhā’’ti apare. Arūpakammaṭṭhānanti arūpapariggahaṃ, arūpadhammamukhena vipassanābhinivesananti attho. Na pākaṭaṃ hoti phassassa, cittassa ca avibhūtākārattā. Tenāha ‘‘andhakāraṃ viya khāyatī’’ti. ‘‘Na pākaṭaṃ hotī’’ti ca [Pg.312] idaṃ tādise puggale sandhāya vuttaṃ, tesaṃ ādito vedanāva vibhūtatarā hutvā upaṭṭhāti. Evañhi yaṃ vuttaṃ sakkapañhavaṇṇanā dīsu ‘‘phasso pākaṭo hoti, viññāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti, (dī. ni. aṭṭha. 2.359) taṃ avirodhitaṃ hoti. Vedanāvasena kathiyamānaṃ kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hotīti yojanā. ‘‘Vedanānaṃ uppattipākaṭatāyā’’ti ca idaṃ sukhadukkhavedanānaṃ vasena vuttaṃ. Tāsañhi pavatti oḷārikā, na itarāya. Tadubhayaggahaṇamukhena vā gahetabbattā itarāyapi pavatti viññūnaṃ pākaṭā evāti ‘‘vedanāna’’nti avisesaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sakkapañhe vuttanayeneva veditabbo, tasmā tattha vattabbo atthaviseso tattha līnatthappakāsaniyaṃ vuttanayeneva gahetabbo. Như lạc, khổ cũng vậy, nghĩa là như đã nói về sự cảm nhận có tỉnh giác bắt đầu bằng câu 'ai cảm thọ lạc?', khổ cũng vậy. Trong đó, khổ là vì nó làm cho khổ, nghĩa là nó bức não và làm phiền các pháp tương ưng và thân. Hoặc, khổ là vì nó ăn, đào bới sự an lạc về thân và tâm một cách xấu xa. Những người khác nói: 'Khổ là vì nó khó khăn cho cơ hội (để phát sinh)'. 'Đề mục vô sắc' có nghĩa là sự nắm bắt vô sắc, tức là sự hướng tâm đến thiền quán qua cửa các pháp vô sắc. Nó không rõ ràng vì trạng thái không hiển lộ của xúc và tâm. Do đó, ngài nói 'nó hiện ra như bóng tối'. Và câu 'nó không rõ ràng' này được nói nhắm đến những hạng người như vậy, đối với họ, ngay từ đầu, chính thọ hiện khởi một cách rõ ràng hơn. Như vậy, điều đã được nói trong phần giải kinh Sakka-pañha v.v... rằng 'xúc trở nên rõ ràng, thức trở nên rõ ràng' sẽ không bị mâu thuẫn. Nên hiểu rằng đề mục thiền được nói theo cách của thọ thì trở nên rõ ràng. Và câu 'vì sự rõ ràng trong sự phát sinh của các thọ' này được nói theo cách của lạc thọ và khổ thọ. Bởi vì sự diễn tiến của chúng thì thô, không như của thọ kia. Hoặc, vì thọ kia cũng có thể được nắm bắt qua cửa nắm bắt cả hai thọ ấy, nên sự diễn tiến của nó cũng rõ ràng đối với người có trí, do đó cần hiểu việc dùng từ 'các thọ' là không phân biệt. Nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong kinh Sakka-pañha, do đó, ý nghĩa đặc biệt nào có ở đó thì nên được lấy theo phương pháp đã nói trong Līnatthappakāsanī ở đó. Pubbe ‘‘vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatī’’ti vedanāya ārammaṇādhīnavuttitāya ca anattatāya ca pajānanaṃ vuttaṃ, idāni tassā aniccatādipajānanaṃ dassento ‘‘ayaṃ aparopi pajānanapariyāyo’’ti āha. Yathā ekasmiṃ khaṇe cittadvayassa asambhavo ekajjhaṃ anekantapaccayābhāvato, evaṃ vedanādvayassa visiṭṭhārammaṇavuttito cāti āha ‘‘sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato’’ti. Nidassanamattañcetaṃ tadā upekkhāvedanāyapi abhāvato, tena sukhavedanākkhaṇe bhūtapubbānaṃ itaravedanānaṃ hutvāabhāvapajānanena sukhavedanāyapi hutvā abhāvo ñāto eva hotīti tassā pākaṭabhāvameva dassento ‘‘imissā ca sukhāya vedanāya ito paṭhamaṃ abhāvato’’ti āha, eteneva ca tāsampi vedanānaṃ pākaṭabhāvo dassitoti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘vedanā nāma aniccā adhuvā vipariṇāmadhammā’’ti. Aniccaggahaṇena hi vedanānaṃ viddhaṃsanabhāvo dassito viddhaste aniccatāya suviññeyyattā. Adhuvaggahaṇena pākaṭabhāvo tassa asadābhāvitādibhāvanato. Vipariṇāmaggahaṇena dukkhabhāvo tassa aññathattadīpanato, tena sukhāpi vedanā dukkhā, pageva itarāti tissannampi vedanānaṃ dukkhatā dassitā hoti. Iti ‘‘yadaniccaṃ dukkhaṃ, taṃ ekantato anattā’’ti tīsupi vedanāsu lakkhaṇattayapajānanā jotitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘itiha tattha sampajāno hotī’’ti. Trước đây, sự tuệ tri về tính chất tùy thuộc đối tượng và về tính vô ngã của thọ đã được nói đến qua câu: “‘Lấy vật làm đối tượng, chính thọ cảm nhận’”. Bây giờ, để trình bày sự tuệ tri về tính vô thường v.v… của thọ ấy, ngài nói: “Đây cũng là một phương pháp tuệ tri khác”. Giống như sự không thể có hai tâm trong một sát-na do không có nhiều nhân duyên đồng thời, cũng vậy, sự không thể có hai thọ do chúng có đối tượng đặc thù, nên ngài nói: “Vì trong khoảnh khắc của lạc thọ, không có khổ thọ”. Và đây chỉ là sự nêu gương, vì khi ấy cũng không có xả thọ. Do đó, trong khoảnh khắc của lạc thọ, nhờ tuệ tri sự không hiện hữu sau khi đã có của các thọ khác đã từng hiện hữu, nên sự không hiện hữu sau khi đã có của chính lạc thọ cũng được biết đến. Để chỉ rõ trạng thái hiển nhiên ấy, ngài nói: “Và vì lạc thọ này trước đây không có”. Cần hiểu rằng, qua điều này, trạng thái hiển nhiên của các thọ kia cũng được trình bày. Vì thế, ngài nói: “Thọ quả là vô thường, không bền vững, có bản chất biến đổi”. Thật vậy, qua việc nắm bắt tính vô thường, bản chất hủy hoại của các thọ được trình bày, vì khi đã bị hủy hoại, tính vô thường rất dễ nhận biết. Qua việc nắm bắt tính không bền vững, trạng thái hiển nhiên được trình bày, do bản chất không thường hằng của nó. Qua việc nắm bắt sự biến đổi, bản chất khổ được trình bày, do nó cho thấy sự đổi khác. Do đó, ngay cả lạc thọ cũng là khổ, huống chi các thọ khác. Như vậy, tính khổ của cả ba loại thọ được trình bày. Như thế, cần hiểu rằng sự tuệ tri ba tướng trong cả ba loại thọ được làm sáng tỏ qua câu: “Cái gì vô thường là khổ, cái đó hoàn toàn là vô ngã”. Vì thế, ngài nói: “Như vậy, vị ấy tỉnh giác ở nơi ấy”. Idāni [Pg.313] tamatthaṃ suttena (ma. ni. 2.205) sādhetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādimāha. Tattha neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedetīti tasmiṃ sukhavedanāsamaṅgisamaye neva dukkhaṃ vedanaṃ vedeti niruddhattā, anuppannattā ca yathākkamaṃ atītānāgatānaṃ. Paccuppannāya pana asambhavo vutto eva. Sakiccakkhaṇamattāvaṭṭhānato aniccā. Samecca sambhuyya paccayehi katattā saṅkhatā. Vatthārammaṇādipaccayaṃ paṭicca uppannattā paṭiccasamuppannā. Khayavayapalujjananirujjhanapakatitāya khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammāti daṭṭhabbā. Bây giờ, để chứng minh ý nghĩa ấy bằng kinh (M.ii.205), ngài nói: “Và điều này cũng đã được nói” v.v… Trong đó, câu “vị ấy không cảm thọ khổ thọ vào lúc ấy” có nghĩa là: vào lúc đang có lạc thọ, vị ấy không cảm thọ khổ thọ, vì các thọ quá khứ đã diệt và các thọ vị lai chưa sanh, theo thứ tự. Còn sự không thể có của thọ hiện tại thì đã được nói đến rồi. (Thọ) là vô thường vì chỉ tồn tại trong khoảnh khắc thực hiện phận sự của nó. Là hữu vi vì được tạo ra bởi các duyên hội hợp lại. Là duyên sanh vì sanh khởi nương vào các duyên như vật, cảnh v.v… Cần được hiểu là có bản chất hủy hoại, có bản chất tiêu vong, có bản chất ly tham, có bản chất đoạn diệt, vì có tự tánh là hoại diệt, tan rã, hư nát, và chấm dứt. Kilesehi āmasitabbato āmisaṃ nāma, pañca kāmaguṇā, ārammaṇakaraṇavasena saha āmisehīti sāmisaṃ. Tenāha ‘‘pañcakāmaguṇāmisanissitā’’ti. Được gọi là vật chất (āmisa) vì có thể bị các phiền não chạm đến, đó là năm dục trưởng dưỡng. Cùng với vật chất (saha āmisehi) theo nghĩa lấy làm đối tượng, nên gọi là hữu tài (sāmisaṃ). Vì thế, ngài nói: “Nương vào năm dục trưởng dưỡng vật chất”. Ito paranti ‘‘atthi vedanā’’ti evamādi pāḷiṃ sandhāyāha ‘‘kāyānupassanāyaṃ vuttanayamevā’’ti. Về phần tiếp theo, ngài nói: “Chính là phương pháp đã được nói trong Thân quán niệm” là nhắm đến đoạn Pāli bắt đầu bằng: “Có thọ” (atthi vedanā). Vedanānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải về Thọ Quán Niệm. Cittānupassanāvaṇṇanā Giải về Tâm Quán Niệm 381. Sampayogavasena pavattamānena saha rāgenāti sarāgaṃ. Tenāha ‘‘lobhasahagata’’nti. Vītarāganti ettha kāmaṃ sarāgapadapaṭiyoginā vītarāgapadena bhavitabbaṃ, sammasanacārassa pana adhippetattā tebhūmakasseva gahaṇanti ‘‘lokiyakusalābyākata’’nti vatvā ‘‘idaṃ panā’’tiādinā tameva adhippāyaṃ vivarati. Sesāni dve dosamūlāni, dve mohamūlānīti cattāri akusalacittāni. Tesañhi rāgena sampayogābhāvato nattheva sarāgatā, taṃnimittakatāya pana siyā taṃsahitakāle soti nattheva vītarāgatāpīti dukkhavinimuttatā evettha labbhatīti āha ‘‘neva purimapadaṃ na pacchimapadaṃ bhajantī’’ti. Yadi evaṃ padesikaṃ pajānanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, dukantarapariyāpannattā tesaṃ. Ye pana ‘‘paṭipakkhabhāve agayhamāne sampayogābhāvo evettha pamāṇaṃ ekaccaabyākatānaṃ viyā’’ti icchanti, tesaṃ matena sesākusalacittānampi dutiyapadasaṅgaho veditabbo[Pg.314]. Dutiyadukepi vuttanayena attho veditabbo. Akusalamūlesu saha moheneva vattatīti samohanti āha ‘‘vicikicchāsahagatañceva uddhaccasahagatañcā’’ti. Yasmā cettha ‘‘saheva mohenāti samoha’’nti purimapadāvadhāraṇampi labbhatiyeva, tasmā vuttaṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi. Yathā pana atimūḷhatāya pāṭipuggalikanayena savisesamohavantatāya ‘‘momūhacitta’’nti vattabbato vicikicchāuddhaccasahagatadvayaṃ visesato ‘‘samoha’’nti vuccati, na tathā sesākusalacittānīti ‘‘vaṭṭantiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Sampayogavasena thinamiddhena anupatitaṃ anugatanti thinamiddhānupatitaṃ, pañcavidhaṃsasaṅkhārikākusalacittaṃ saṅkucitacittaṃ, saṅkucitacittaṃ nāma ārammaṇe saṅkocanavasena pavattanato. Paccayavisesavasena thāmajātena uddhaccena sahagataṃ saṃsaṭṭhanti uddhaccasahagataṃ, aññathā sabbampi akusalacittaṃ uddhaccasahagatamevāti. Pasaṭacittaṃ nāma ārammaṇe savisesaṃ vikkhepavasena visaṭabhāvena pavattanato. 381. “Tâm có tham” (sarāgaṃ) là tâm cùng với tham (saha rāgena) đang diễn tiến theo cách tương ưng. Vì thế, ngài nói: “Tâm câu hành với tham” (lobhasahagata). Ở đây, về từ “tâm ly tham” (vītarāgaṃ), lẽ ra phải là từ đối lập với từ “có tham”, nhưng vì ý muốn nói đến sự thực hành quán chiếu, nên chỉ lấy các tâm thuộc ba cõi. Do đó, sau khi nói: “Tâm thiện và vô ký thuộc thế gian”, ngài đã làm rõ ý định ấy bằng câu: “Còn điều này…” v.v… Bốn tâm bất thiện còn lại là hai tâm sân căn và hai tâm si căn. Chúng không phải là “có tham” vì không tương ưng với tham. Nhưng chúng cũng không phải là “ly tham” vì có thể do tham làm nhân hoặc sanh khởi cùng lúc với tham. Do đó, ở đây chỉ có thể hiểu là chúng thoát khỏi cặp đối lập này, nên ngài nói: “Chúng không thuộc về từ đầu tiên cũng không thuộc về từ cuối cùng”. Nếu vậy, có phải sẽ dẫn đến sự tuệ tri cục bộ không? Không dẫn đến, vì chúng được bao gồm trong các cặp đối lập khác. Còn những vị chủ trương rằng: “Khi không xét đến tính đối lập, thì chính sự không tương ưng là tiêu chuẩn, giống như một số tâm vô ký”, theo quan điểm của họ, cần phải hiểu rằng các tâm bất thiện còn lại cũng được bao gồm trong từ thứ hai (ly tham). Trong cặp đối lập thứ hai, ý nghĩa cũng cần được hiểu theo cách đã nói. Trong các tâm bất thiện căn, vì chúng vận hành cùng với si, nên gọi là “tâm có si” (samohaṃ), ngài nói: “Tâm câu hành với hoài nghi và tâm câu hành với trạo cử”. Bởi vì ở đây, sự nhấn mạnh vào từ đầu tiên “cùng với si là có si” cũng có thể được chấp nhận, nên đã nói: “Nhưng vì…” v.v… Tuy nhiên, giống như do sự si mê tột độ, theo cách cá nhân, do có si đặc biệt, nên hai tâm câu hành với hoài nghi và trạo cử được gọi đặc biệt là “có si” và có thể được gọi là “tâm si ám”, còn các tâm bất thiện khác thì không như vậy, nên ngài nói một cách dè dặt: “Chúng chỉ vận hành”. “Tâm co rút” (saṅkhittaṃ cittaṃ) là tâm bị hôn trầm và thụy miên theo sau, đi cùng, đó là năm loại tâm bất thiện hữu trợ. Được gọi là tâm co rút vì nó diễn tiến theo cách co rút trên đối tượng. “Tâm tán loạn” (vikkhittaṃ cittaṃ) là tâm câu hành, liên hệ với trạo cử sanh ra từ sức mạnh do các duyên đặc biệt. Nếu không, tất cả tâm bất thiện đều câu hành với trạo cử. Được gọi là tâm phân tán vì nó diễn tiến một cách phân tán trên đối tượng, với sự phóng dật đặc biệt. Kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya ca dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandādīhi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ, taṃ pana rūpārūpabhūmigataṃ tato mahantassa loke abhāvato. Tenāha ‘‘rūpārūpāvacara’’nti. Tassa cettha paṭiyogī parittaṃ evāti āha ‘‘amahaggatanti kāmāvacara’’nti. Attānaṃ uttarituṃ samatthehi saha uttarehīti sauttaraṃ. Tappaṭipakkhena anuttaraṃ. Tadubhayaṃ upādāyupādāya veditabbanti āha ‘‘sauttaranti kāmāvacarantiādi. Paṭipakkhavikkhambhanasamatthena samādhinā sammadeva āhitaṃ samāhitaṃ. Tenāha ‘‘yassā’’tiādi. Yassāti yassa cittassa. Yathāvuttena samādhinā na samāhitanti asamāhitaṃ. Tenāha ‘‘ubhayasamādhirahita’’nti. Tadaṅgavimuttiyā vimuttaṃ, kāmāvacarakusalacittaṃ, vikkhambhanavimuttiyā vimuttaṃ, mahaggatacittanti tadubhayaṃ sandhāyāha ‘‘tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimutta’’nti. Yattha tadubhayavimutti natthi, taṃ ubhayavimuttirahitanti gayhamāne lokuttaracittepi siyāsaṅkāti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘samuccheda…pe… okāsova natthī’’ti āha. Okāsabhāvo ca sammasanacārassa adhippetattā veditabbo. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva. Đã trở nên to lớn (mahaggataṃ) do có năng lực đè nén các phiền não, do có quả báo to lớn, và do có sự tương tục dài lâu; hoặc đã đi đến, đã thực hành bằng những pháp vĩ đại như ý muốn cao thượng v.v... nên gọi là đại hành. Trạng thái ấy lại thuộc về cảnh giới sắc và vô sắc, vì không có gì to lớn hơn thế ở trong đời. Do đó, ngài đã nói: ‘Thuộc sắc giới và vô sắc giới.’ Đối lập với điều này ở đây chính là nhỏ nhoi, nên ngài nói: ‘Vô đại hành tức là thuộc dục giới.’ Cùng với những pháp cao hơn có khả năng vượt qua chính mình, nên gọi là hữu thượng. Đối nghịch với nó là vô thượng. Cả hai điều ấy cần được hiểu bằng cách lần lượt xem xét, nên ngài nói: ‘Hữu thượng tức là thuộc dục giới’ v.v... Được đặt vào đúng cách bởi định có khả năng đè nén các pháp đối nghịch, nên gọi là định tĩnh. Do đó, ngài nói: ‘Của cái nào’ v.v... ‘Của cái nào’ tức là của tâm nào. Không được định tĩnh bởi định đã nói, nên gọi là bất định. Do đó, ngài nói: ‘Không có cả hai loại định.’ Được giải thoát bởi sự giải thoát nhất thời là tâm thiện dục giới; được giải thoát bởi sự giải thoát bằng cách đè nén là tâm đại hành. Nhắm đến cả hai điều ấy, ngài nói: ‘Được giải thoát bởi sự giải thoát nhất thời và sự giải thoát bằng cách đè nén.’ Nếu hiểu rằng ‘không có cả hai sự giải thoát’ là nơi không có cả hai sự giải thoát ấy, thì có thể nảy sinh nghi ngờ cả đối với tâm siêu thế. Để ngăn chặn điều đó, ngài đã nói: ‘Đoạn tuyệt... không có cơ hội.’ Và sự không có cơ hội cần được hiểu là điều được nhắm đến cho sự thực hành thẩm sát. Bất cứ điều gì ở đây không được phân chia về mặt ý nghĩa thì đã rõ ràng do phương pháp đã được nói ở dưới. Cittānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về Quán Tâm đã chấm dứt. Dhammānupassanā Quán Pháp Nīvaraṇapabbavaṇṇanā Giải về Phẩm Triền Cái 382. Pahātabbādidhammavibhāgadassanavasena [Pg.315] pañcadhā dhammānupassanā niddiṭṭhāti ayamattho pāḷito eva viññāyatīti tamatthaṃ ulliṅgento ‘‘pañcavidhena dhammānupassanaṃ kathetu’’nti āha. Yadi evaṃ kasmā nīvaraṇādivaseneva niddiṭṭhanti? Vineyyajjhāsayato. Yesañhi veneyyānaṃ pahātabbadhammesu paṭhamaṃ nīvaraṇāni vibhāgena vattabbāni, tesaṃ vasenettha bhagavatā paṭhamaṃ nīvaraṇesu dhammānupassanā kathitā. Tathā hi kāyānupassanāpi samathapubbaṅgamā desitā, tato pariññeyyesu khandhesu, āyatanesu ca bhāvetabbesu bojjhaṅgesu, pariññeyyādivibhāgesu saccesu ca uttarā desanā, tasmā cettha samathabhāvanāpi yāvadeva vipassanatthā icchitā. Vipassanāpadhānā, vipassanābahulā ca satipaṭṭhānadesanāti tassā vipassanābhinivesavibhāgena desitabhāvaṃ vibhāvento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha khandhāyatanadukkhasaccavasena missakapariggahakathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampīti pi-saddena sakalapañcupādānakkhandhapariggahaṃ sampiṇḍeti itaresaṃ tadantogadhattā. 382. Ý nghĩa này: ‘Quán pháp được chỉ ra theo năm cách, qua việc trình bày sự phân chia các pháp cần được đoạn trừ v.v...’ được biết đến từ chính văn Pāḷi. Để chỉ ra ý nghĩa ấy, ngài nói: ‘Để thuyết giảng về quán pháp theo năm loại.’ Nếu vậy, tại sao lại được chỉ ra theo cách của triền cái v.v...? Là do theo ý hướng của chúng sanh cần được giáo hóa. Đối với những chúng sanh cần được giáo hóa nào mà trong các pháp cần đoạn trừ, trước tiên cần phải giải thích về các triền cái, thì đối với họ, ở đây đức Thế Tôn đã thuyết giảng trước tiên về quán pháp trong các triền cái. Tương tự như vậy, quán thân cũng được thuyết giảng với thiền chỉ đi trước, sau đó là bài thuyết giảng tiếp theo về các uẩn, xứ cần được liễu tri, về các giác chi cần được tu tập, và về các đế trong sự phân chia cần được liễu tri v.v... Do đó, ở đây việc tu tập thiền chỉ cũng được mong muốn chỉ vì mục đích của thiền quán. Bài thuyết giảng về niệm xứ có thiền quán là chính, có nhiều thiền quán. Để giải thích rằng nó được thuyết giảng với sự phân chia theo khuynh hướng về thiền quán, ngài đã nói: ‘Hơn nữa’ v.v... Ở đó, cần phải thấy lời nói về sự nắm bắt hỗn hợp theo cách của uẩn, xứ, và khổ đế. ‘Sự nắm bắt cả tưởng uẩn và hành uẩn’ – bằng từ ‘pi’ (cũng), ngài tóm gộp cả sự nắm bắt toàn bộ năm thủ uẩn, vì những uẩn khác đã được bao hàm trong đó. ‘‘Kaṇhasukkadhammānaṃ yuganandhatā natthī’’ti pajānanakāle abhāvā ‘‘abhiṇhasamudācāravasenā’’ti vuttaṃ. Saṃvijjamānanti attano santāne upalabbhamānaṃ. Yathāti yenākārena, so pana ‘‘kāmacchandassa uppādo hotī’’ti vuttattā kāmacchandassa kāraṇākārova, atthato kāraṇamevāti āha ‘‘yena kāraṇenā’’ti. Ca-saddo vakkhamānatthasamuccayattho. Vì không có sự đồng thời khởi lên của các pháp đen và trắng vào lúc biết, nên được nói là ‘do sự thường xuyên biểu hiện.’ ‘Hiện hữu’ (saṃvijjamānaṃ) tức là đang được tìm thấy trong dòng tương tục của chính mình. ‘Như thế nào’ (yathā) tức là theo cách thức nào; nhưng vì đã được nói rằng ‘sự sanh khởi của tham dục xảy ra,’ nên đó chính là cách thức nguyên nhân của tham dục. Về mặt ý nghĩa, đó chính là nguyên nhân, nên ngài nói: ‘do nguyên nhân nào.’ Từ ‘ca’ (và) có ý nghĩa tập hợp các ý nghĩa sẽ được nói đến. Tatthāti ‘‘yathā cā’’tiādinā vuttapade. Subhampīti kāmacchandopi. So hi attano gahaṇākārena ‘‘subha’’nti vutto, tenākārena pavattanakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā ‘‘nimitta’’nti ca. Iṭṭhaṃ, iṭṭhākārena vā gayhamānaṃ rūpādi subhārammaṇaṃ. Ākaṅkhitassa hitasukhassa pattiyā anupāyabhūto manasikāro anupāyamanasikāro. Tanti ayonisomanasikāraṃ. Tatthāti tasmiṃ sabhāgahetubhūte, ārammaṇabhūte ca duvidhe subhanimitte. Āhāroti paccayo attano phalaṃ āharatīti katvā. ‘Ở đó’ (tattha) là trong câu được nói bắt đầu bằng ‘và như thế nào’ v.v... ‘Tịnh’ (subhaṃ) cũng là tham dục. Nó được gọi là ‘tịnh’ do cách thức nắm bắt của nó, và được gọi là ‘tướng’ (nimitta) vì nó là dấu hiệu cho một tham dục khác khởi lên theo cách thức ấy. Đối tượng khả ái, hoặc đối tượng tịnh như sắc v.v... được nắm bắt theo cách khả ái. Sự tác ý không phải là phương tiện để đạt được lợi ích và hạnh phúc mong muốn là sự tác ý không phải phương tiện. Đó là tác ý không như lý. ‘Ở đó’ (tattha) là trong tịnh tướng hai loại ấy, vừa là nhân tương tự, vừa là đối tượng. ‘Vật thực’ (āhāro) là duyên, vì nó mang lại quả của chính nó. Asubhanti [Pg.316] asubhajjhānaṃ uttarapadalopena, taṃ pana dasasu aviññāṇakaasubhesu ca kesādīsu saviññāṇakaasubhesu ca pavattaṃ daṭṭhabbaṃ. Kesādīsu hi saññā ‘‘asubhasaññā’’ti girimānandasutte (a. ni. 10.60) vuttā. Ettha ca catubbidhassa ayonisomanasikārassa, yonisomanasikārassa ca gahaṇaṃ niravasesadassanatthaṃ katanti daṭṭhabbaṃ, tesu pana asubhesu ‘‘subha’’nti, ‘‘asubha’’nti ca manasikāro idhādhippeto, tadanukūlattā pana itare pīti. ‘Bất tịnh’ (asubhaṃ) là thiền bất tịnh, do lược bỏ từ sau; cần phải thấy rằng nó diễn ra trong mười đề mục bất tịnh vô thức và trong các đề mục bất tịnh hữu thức như tóc v.v... Thật vậy, trong kinh Girimānanda, tưởng về tóc v.v... được gọi là ‘tưởng bất tịnh.’ Và ở đây, cần phải thấy rằng việc đề cập đến bốn loại tác ý không như lý và tác ý như lý được thực hiện nhằm mục đích trình bày không bỏ sót. Tuy nhiên, trong số đó, sự tác ý ‘là tịnh’ và ‘là bất tịnh’ đối với những vật bất tịnh là điều được nhắm đến ở đây; còn những cái khác cũng (được bao gồm) vì chúng thuận theo đó. Ekādasasu asubhesu paṭikkūlākārassa uggaṇhanaṃ, yathā vā tattha uggahanimittaṃ uppajjati, tathā paṭipatti asubhanimittassa uggaho. Upacārappanāvahāya asubhabhāvanāya anuyuñjanā asubhabhāvanānuyogo. ‘‘Bhojane mattaññuno mitāhārassa thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmacchando pahīyatī’’ti vadanti, ayameva ca attho niddesepi vuccati. Yo pana bhojanassa paṭikkūlataṃ, tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca upanissayabhūtassa ativiya jegucchataṃ, kāyassa ca āhāraṭṭhitikattaṃ sammadeva jānāti, so sabbaso bhojane pamāṇassa jānanena bhojanemattaññū nāma. Tādisassa hi kāmacchando pahīyateva. Sự nắm bắt tướng bất tịnh là việc nắm bắt phương diện đáng ghê tởm trong mười một đề mục bất tịnh, hoặc là sự thực hành theo cách mà học tướng (uggahanimitta) sanh khởi ở đó. Sự chuyên tâm tu tập bất tịnh là sự nỗ lực trong việc tu tập bất tịnh, mang lại cận hành và an chỉ. Người ta nói rằng: ‘Đối với người biết tiết độ trong ăn uống, ăn uống có chừng mực, tham dục không tìm được cơ hội do không bị hôn trầm thụy miên xâm chiếm, nên được đoạn trừ.’ Và chính ý nghĩa này cũng được nói trong bộ Niddesa. Người nào biết đúng đắn sự đáng ghê tởm của thức ăn, sự ghê tởm tột cùng của sự biến đổi của nó, của vật chứa nó và của nền tảng của nó, và biết rằng thân này tồn tại nhờ thức ăn, người ấy được gọi là người biết tiết độ trong ăn uống do biết được chừng mực trong ăn uống về mọi mặt. Đối với một người như vậy, tham dục chắc chắn được đoạn trừ. Asubhakammikatissatthero dantaṭṭhidassāvī. Pahīnassāti vikkhambhanavasena pahīnassa. Ito paresupi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo. Abhidhammapariyāyena (dha. sa. 1159, 1503) sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇanti āha ‘‘arahattamaggenā’’ti. Trưởng lão Tissa, người thực hành đề mục bất tịnh, đã thấy xương răng. (Cụm từ) ‘Pahīnassa’ (đã được đoạn trừ) có nghĩa là đã được đoạn trừ bằng cách trấn áp. Trong những trường hợp tương tự về sau, phương pháp cũng như vậy. Theo pháp môn A-tỳ-đàm, (ngài) đã nói rằng tất cả tham ái là triền cái tham dục, (và được đoạn trừ) ‘bằng A-la-hán đạo’. Paṭighampi purimuppannaṃ paṭighanimittaṃ parato uppajjanakassa paṭighassa kāraṇanti katvā. Sân hận cũng vậy, tướng sân hận đã sanh khởi trước được xem là nguyên nhân cho sân hận sanh khởi về sau. Mejjati siniyhatīti mitto, hitesī puggalo, tasmiṃ mitte bhavā, mittassa vā esāti mettā, hitesitā, tassā mettāya. Appanāpi upacāropi vaṭṭati sādhāraṇavacanabhāvato. ‘‘Cetovimuttī’’ti vutte appanāva vaṭṭati appanaṃ appattāya paṭipakkhato suṭṭhu muccanassa abhāvato. Tanti yonisomanasikāraṃ. Tatthāti mettāya. Bahulaṃ pavattayatoti bahulīkāravato. Người bạn (mitto) là người có lòng thương mến (mejjati), có lòng trìu mến (siniyhati), là người có lòng mong cầu lợi ích. Tâm từ (mettā) là trạng thái phát sinh nơi người bạn ấy, hoặc là (tâm) của người bạn ấy, (cũng có nghĩa là) lòng mong cầu lợi ích. (Nói về) tâm từ ấy. Cả an chỉ và cận hành đều được chấp nhận, vì đây là một từ ngữ chung. Khi nói ‘tâm giải thoát’, chỉ có an chỉ mới được chấp nhận, bởi vì khi chưa đạt đến an chỉ thì không thể có sự giải thoát hoàn toàn khỏi các pháp đối nghịch. (Tanti) có nghĩa là như lý tác ý. (Tattha) có nghĩa là trong tâm từ ấy. (Bahulaṃ pavattayati) có nghĩa là do sự thực hành nhiều lần. Sattesu [Pg.317] mettāyanassa hitūpasaṃhārassa uppādanaṃ pavattanaṃ mettānimittassa uggaho, paṭhamuppanno mettāmanasikāro parato uppajjanakassa kāraṇabhāvato mettāmanasikārova mettānimittaṃ. Kammameva sakaṃ etesanti kammassakā, sattā, tabbhāvo kammassakatā, kammadāyādatā. Dosamettāsu yāthāvato ādīnavānisaṃsānaṃ paṭisaṅkhānaṃ vīmaṃsā idha paṭisaṅkhānaṃ. Mettāvihārikalyāṇamittavantatā idha kalyāṇamittatā. Odissakaanodissakadisāpharaṇānanti (odhisakaanodhisakadisāpharaṇānaṃ ma. ni. aṭṭha. 1.115) attaatipiyasahāyamajjhattaverivasena odissakatā, sīmāsambhede kate anodissakatā. Ekādidisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggahaṇe veditabbā. Vihāraracchāgāmādivasena vā odissakadisāpharaṇaṃ. Vihārādiuddesarahitaṃ puratthimādidisāvasena anodissakadisāpharaṇanti evaṃ dvidhā uggahaṇaṃ sandhāya ‘‘odissakaanodissakadisāpharaṇāna’’nti vuttaṃ. Uggahoti ca yāva upacārā daṭṭhabbo. Uggahitāya āsevanā bhāvanā. Tattha sabbe sattā, pāṇā, bhūtā, puggalā, attabhāvapariyāpannāti etesaṃ vasena pañcavidhā, ekekasmiṃ averā hontu, abyāpajjhā, anīghā, sukhī attānaṃ pariharantūti catudhā pavattito vīsatividhā anodissakapharaṇā mettā. Sabbā itthiyo, purisā, ariyā, anariyā, devā, manussā, vinipātikāti sattodhikaraṇavasena pavattā sattavidhā, aṭṭhavīsati vidhā vā, dasahi disāhi disodhikaraṇavasena pavattā dasavidhā, ekekāya vā disāya sattādiitthādiaverādibhedena asītādhikacatusatappabhedā ca odhiso pharaṇā veditabbā. Sự nắm giữ tướng từ là sự làm cho sanh khởi, làm cho diễn tiến lòng thương yêu và sự mang lại lợi ích cho chúng sanh. Tác ý về tâm từ sanh khởi lần đầu tiên, do là nguyên nhân cho (tâm từ) sanh khởi về sau, nên chính tác ý về tâm từ đó là tướng từ. Chúng sanh là những người có nghiệp là của riêng mình; trạng thái đó là nghiệp tư hữu, là sự thừa tự nghiệp. Ở đây, sự quán xét là sự thẩm sát, sự quán xét như thật về sự nguy hại và lợi ích của sân hận và tâm từ. Ở đây, thiện hữu là việc có được người bạn lành sống với tâm từ. (Cụm từ) ‘sự biến mãn các phương có chỉ định và không chỉ định’ (được giải thích như sau): sự biến mãn có chỉ định là theo cách (hướng đến) bản thân, người rất thân, bạn bè, người trung lập, và kẻ thù; sự biến mãn không chỉ định là khi đã phá vỡ các ranh giới. Sự biến mãn các phương hướng cần được hiểu trong việc nắm giữ (tướng) từ theo cách biến mãn một phương, v.v. Hoặc sự biến mãn các phương có chỉ định là theo cách (hướng đến) một ngôi chùa, một con đường, một ngôi làng, v.v. Sự biến mãn các phương không chỉ định là theo cách (hướng đến) các phương như phương đông, v.v., mà không chỉ định chùa, v.v. Do nhắm đến hai cách nắm giữ như vậy nên đã nói là ‘sự biến mãn các phương có chỉ định và không chỉ định’. Và sự nắm giữ cần được hiểu là cho đến (giai đoạn) cận hành. Sự tu tập là sự thực hành nhiều lần đối với (tướng) đã được nắm giữ. Trong đó, tâm từ biến mãn không chỉ định có hai mươi loại, được tiến hành theo bốn cách: ‘mong rằng họ không có oan trái, không có sân hận, không có phiền não, và sống an lạc’ đối với mỗi loại trong năm loại (đối tượng) là: tất cả chúng sanh, sinh vật, loài hữu tình, cá nhân, và những gì thuộc về thân mạng. Sự biến mãn có chỉ định cần được hiểu là có bảy loại, hoặc hai mươi tám loại, được tiến hành theo bảy đối tượng: tất cả phụ nữ, nam giới, bậc Thánh, phàm nhân, chư thiên, loài người, và loài đọa xứ; và có mười loại được tiến hành theo mười phương hướng; hoặc có các loại khác nhau đến bốn trăm tám mươi, do sự phân biệt của (các nhóm) chúng sanh v.v., phụ nữ v.v., và (các mong ước) không oan trái v.v., trong mỗi phương hướng. Yena ayonisomanasikārena aratiādikāni uppajjanti, so aratiādīsu ayonisomanasikāro. Tena nipphādetabbe hi idaṃ bhummaṃ. Esa nayo ito paresupi. Ukkaṇṭhitā pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca uppajjanabhāvariñcanā. Kāyavinamanāti karajakāyassa virūpenākārena namanā. Līnākāroti saṅkocāpatti. Phi như lý tác ý mà do đó sự bất mãn v.v. sanh khởi, đó là phi như lý tác ý trong sự bất mãn v.v. Thật vậy, sở thuộc cách này được dùng trong ý nghĩa được tạo ra bởi cái đó. Phương pháp này cũng áp dụng cho những trường hợp sau. Sự chán nản là sự từ bỏ trạng thái phát sanh trong các trú xứ vắng lặng và trong các thiện pháp cao thượng. Sự uốn éo thân là sự uốn cong thân thể vật lý một cách không bình thường. Dáng vẻ co rút là sự rơi vào trạng thái co rúm. Kusaladhammapaṭipattiyā paṭṭhapanasabhāvatāya, tappaṭipakkhānaṃ visosanasabhāvatāya ca ārambhadhātuādito pavattavīriyanti āha ‘‘paṭhamārambhavīriya’’nti. Yasmā paṭhamārambhamattassa kosajjavidhamanaṃ, thāmagamanañca [Pg.318] natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘kosajjato nikkhantatāya tato balavatara’’nti. Yasmā pana aparāparuppattiyā laddhāsevanaṃ uparūpari visesaṃ āvahantaṃ ativiya thāmagatameva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavatara’’nti. Do có bản chất thiết lập sự thực hành các thiện pháp và có bản chất làm khô héo các pháp đối nghịch, nên tinh tấn được tiến hành từ sơ khởi giới v.v. được gọi là ‘tinh tấn sơ khởi’. Bởi vì chỉ riêng sự nỗ lực ban đầu thì không có sự phá tan lười biếng và không đạt đến sức mạnh, do đó đã nói là ‘mạnh hơn cái đó do đã thoát khỏi lười biếng’. Lại nữa, bởi vì (tinh tấn) được thực hành nhiều lần do sự sanh khởi liên tục, mang lại sự đặc biệt ngày càng cao, trở nên vô cùng mạnh mẽ, do đó đã nói là ‘mạnh hơn cả cái đó do đã vượt qua các trạng thái cao hơn nữa’. Atibhojane nimittaggāhoti atibhojane thinamiddhassa nimittaggāho, ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ hoti, ettake na hotīti thinamiddhassa kāraṇākāraṇagāho hotīti attho. Byatirekavasena cetaṃ vuttaṃ, tasmā ‘‘ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ na hotī’’ti bhojane mattaññutā ca atthato dassitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘catupañca…pe… na hotī’’ti. Divā sūriyālokanti divā gahitanimittaṃ sūriyālokaṃ rattiyaṃ manasi karontassāpīti evamettha attho veditabbo. Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā vuttaṃ ‘‘dhutaṅganissitasappāyakathāyapī’’ti. (Cụm từ) ‘sự nắm giữ tướng trong việc ăn quá độ’ có nghĩa là sự nắm giữ tướng của hôn trầm thụy miên trong việc ăn quá độ. Nghĩa là, đó là sự nắm bắt nguyên nhân và phi nguyên nhân của hôn trầm thụy miên, (biết rằng) khi ăn chừng này thì bữa ăn đó là nguyên nhân của hôn trầm thụy miên, khi ăn chừng này thì không phải. Điều này được nói theo cách phủ định, do đó cần phải hiểu rằng sự tiết độ trong ăn uống cũng được chỉ ra về mặt ý nghĩa qua (câu) ‘khi ăn chừng này thì bữa ăn đó không phải là nguyên nhân của hôn trầm thụy miên’. Do đó, ngài đã nói ‘bốn năm (miếng)... v.v... không phải’. (Cụm từ) ‘ánh sáng mặt trời ban ngày’ ở đây cần được hiểu ý nghĩa như sau: ngay cả đối với người tác ý vào ban đêm về ánh sáng mặt trời, tướng đã được nắm giữ vào ban ngày. Do các pháp đầu đà nương vào tinh tấn, nên đã nói ‘cũng trong câu chuyện thích hợp liên quan đến pháp đầu đà’. Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ cetaso avūpasamāvahatāya uddhaccena samānalakkhaṇamevāti ‘‘avūpasamo nāma avūpasantākāro, uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato’’ti vuttaṃ. Hối quá cũng vậy, do diễn tiến theo cách hối tiếc về những điều đã làm và chưa làm, và do mang lại sự không an tịnh cho tâm, nên có đặc tính tương tự như trạo cử. Do đó đã nói rằng: ‘Sự không an tịnh, tức là trạng thái không lắng dịu, về mặt ý nghĩa chính là trạo hối’. Bahussutassa ganthato, atthato ca suttādīni vicārentassa tabbahulavihārino atthavedādipaṭilābhasabbhāvato vikkhepo na hotīti, yathāvidhipaṭipattiyā, yathānurūpapatikārappavattiyā ca katākatānusocanañca na hotīti ‘‘bāhusaccenapi…pe… uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’ti āha. Yadaggena bāhusaccena uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, tadaggena paripucchakatāvinayapakataññutāhipi taṃ pahīyatīti daṭṭhabbaṃ. Vuddhasevitā ca vuddhasīlitaṃ āvahatīti cetovūpasamakarattā uddhaccakukkuccappahānakārī vuttā. Vuddhattaṃ pana anapekkhitvā kukkuccavinodakā vinayadharā kalyāṇamittā vuttāti daṭṭhabbā. Vikkhepo ca pabbajitānaṃ yebhuyyena kukkuccahetuko hotīti ‘‘kappiyākappiyaparipucchābahulassā’’tiādinā vinayanayeneva paripucchakatādayo niddiṭṭhā. Pahīne uddhaccakukkucceti niddhāraṇe bhummaṃ. Kukkuccassa domanassasahagatattā anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo vutto. Đối với người đa văn, trong khi thẩm sát các kinh điển v.v... về phương diện văn cú và về phương diện ý nghĩa, và là vị thường trú trong pháp ấy, do sự kiện có được sự chứng đạt về sự thông hiểu ý nghĩa v.v..., sự tán loạn không sanh khởi. Và do sự thực hành đúng phương pháp, và do sự tiến hành việc sửa chữa tương xứng, sự hối tiếc về việc đã làm và chưa làm cũng không sanh khởi. Do đó, đã được nói rằng: “Cũng do sự đa văn... trạo cử và hối quá được từ bỏ.” Cần phải được hiểu rằng, trong chừng mực nào trạo cử và hối quá được từ bỏ do sự đa văn, trong chừng mực ấy nó cũng được từ bỏ do sự thường hay chất vấn, sự thành thạo trong Luật, và sự biết ơn. Và sự thân cận bậc trưởng thượng được nói là tác nhân từ bỏ trạo cử và hối quá vì mang lại đức hạnh của bậc trưởng thành, do là việc làm cho tâm được an tịnh. Tuy nhiên, không kể đến tuổi tác, những vị thông suốt Luật là người xua tan hối quá được gọi là bạn lành, cần phải được hiểu như vậy. Và vì sự tán loạn của các vị xuất gia phần lớn có hối quá làm nhân, nên sự thường hay chất vấn v.v... đã được chỉ ra theo phương thức của Luật tạng qua câu “đối với người thường hay hỏi về điều thích hợp và không thích hợp” v.v... Trong câu “khi trạo cử và hối quá đã được từ bỏ” (pahīne uddhaccakukkucceti), (biến cách) địa phương cách có ý nghĩa chỉ định. Do vì hối quá đi kèm với ưu, sự không sanh khởi trong tương lai được nói đến (là thành tựu) bởi đạo Bất Lai. Tiṭṭhati [Pg.319] pavattati etthāti ṭhānīyā vicikicchāya ṭhānīyā vicikicchāṭhānīyā, vicikicchāya kāraṇabhūtā dhammā, tiṭṭhatīti vā ṭhānīyā, vicikicchā ṭhānīyā etissāti vicikicchāṭhānīyā, atthato vicikicchā eva. Sā hi purimuppannā parato uppajjanakavicikicchāya sabhāgahetutāya asādhāraṇaṃ kāraṇaṃ. (Nó) đứng, (nó) hiện hành ở trong đó, nên là cơ sở (ṭhānīyā). Cơ sở của hoài nghi là các cơ sở của hoài nghi (vicikicchāṭhānīyā), (nghĩa là) các pháp đã trở thành nguyên nhân của hoài nghi. Hoặc, (nó) đứng, nên là cơ sở (ṭhānīyā). Hoài nghi là cơ sở của nó, nên là các cơ sở của hoài nghi (vicikicchāṭhānīyā). Về mặt ý nghĩa, đó chính là hoài nghi. Vì rằng, hoài nghi đã sanh khởi trước là nguyên nhân đặc biệt cho hoài nghi sanh khởi về sau, do là nhân đồng loại. Kusalākusalāti kosallasambhūtaṭṭhena kusalā, tappaṭipakkhato akusalā. Ye akusalā, te sāvajjā, asevitabbā, hīnā ca. Ye kusalā, te anavajjā, sevitabbā, paṇītā ca. Kusalā vā hīnehi chandādīhi āraddhā hīnā, paṇītehi paṇītā. Kaṇhāti kāḷakā cittassa apabhassarabhāvakaraṇā. Sukkāti odātā cittassa pabhassarabhāvakaraṇā. Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhā. Sukkābhijātihetuto sukkā. Te eva sappaṭibhāgā. Kaṇhā hi ujuvipaccanīkatāya sukkasappaṭibhāgā, tathā sukkāpi itarehi. Atha vā kaṇhasukkā ca sappaṭibhāgā ca kaṇhasukkasappaṭibhāgā. Sukhā hi vedanā dukkhāya vedanāya sappaṭibhāgā, dukkhā ca vedanā sukhāya vedanāya sappaṭibhāgāti. Thiện và bất thiện (Kusalākusalāti): là thiện theo ý nghĩa được sanh ra từ sự khéo léo, là bất thiện do đối nghịch với điều ấy. Những pháp nào là bất thiện, chúng đáng bị khiển trách, không nên thực hành, và là hạ liệt. Những pháp nào là thiện, chúng không đáng bị khiển trách, nên được thực hành, và là cao thượng. Hoặc, các pháp thiện được khởi đầu bởi các dục vọng hạ liệt v.v... là hạ liệt, (được khởi đầu) bởi những điều cao thượng là cao thượng. Hắc (Kaṇhā): là màu đen, vì làm cho tâm không trong sáng. Bạch (Sukkā): là màu trắng, vì làm cho tâm trong sáng. Hoặc, là hắc do là nhân cho sanh thú đen tối. Là bạch do là nhân cho sanh thú trong sáng. Chính chúng là có đối phần. Vì pháp hắc, do hoàn toàn đối nghịch, có pháp bạch làm đối phần; cũng vậy, pháp bạch cũng có các pháp kia (làm đối phần). Hoặc, hắc bạch và có đối phần là hắc bạch có đối phần. Vì rằng, lạc thọ có khổ thọ làm đối phần, và khổ thọ có lạc thọ làm đối phần. Kāmaṃ bāhusaccaparipucchakatāhi sabbāpi aṭṭhavatthukā vicikicchā pahīyati, tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti katvā āha ‘‘tīṇi ratanāni ārabbhā’’ti. Ratanattayaguṇāvabodhe ‘‘satthari kaṅkhatī’’tiādi (dha. sa. 1008, 1123, 1167, 1241, 1263, 1270; vibha. 915) vicikicchāya asambhavoti. Vinaye pakataññutā ‘‘sikkhāya kaṅkhatī’’ti vuttāya vicikicchāya pahānaṃ karotīti āha ‘‘vinaye ciṇṇavasībhāvassāpī’’ti. Okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāti saddheyyavatthuno anupavisanasaddhāsaṅkhātaadhimokkhena adhimuccanabahulassa, adhimuccanañca adhimokkhuppādanamevāti daṭṭhabbaṃ, saddhāya vā ninnapoṇatāadhimutti adhimokkho. Mặc dù tất cả tám loại hoài nghi đều được từ bỏ do sự đa văn và sự thường hay chất vấn, tuy nhiên, vì các hoài nghi còn lại có gốc rễ từ hoài nghi về Tam Bảo, nên đã nói rằng: “liên quan đến ba ngôi báu”. Khi đã liễu tri các đức tính của Tam Bảo, hoài nghi như “nghi ngờ về bậc Đạo Sư” v.v... không thể sanh khởi. Sự thành thạo trong Luật tạng tạo ra sự từ bỏ hoài nghi được nói là “nghi ngờ về học giới”, do đó đã nói rằng: “cũng của người đã thực hành và thuần thục trong Luật tạng”. “Của người có nhiều thắng giải được gọi là tín vững chắc” có nghĩa là của người có nhiều sự tin quyết thông qua thắng giải được gọi là niềm tin thâm nhập vào đối tượng đáng tin. Và cần phải hiểu rằng, sự tin quyết chính là sự sanh khởi của thắng giải. Hoặc, thắng giải (adhimokkha) là sự hướng đến, xuôi về của niềm tin. Samudayavayāti samudayavayadhammā. Subhanimittaasubhanimittādīsūti ‘‘subhanimittādīsu asubhanimittādīsū’’ti ādi-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha paṭhamena ādi-saddena paṭighanimittādīnaṃ saṅgaho, dutiyenamettācetovimuttiādīnaṃ. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttanayameva. Sanh và diệt (Samudayavayāti) có nghĩa là các pháp sanh và diệt. Trong câu “ở nơi tịnh tướng, bất tịnh tướng, v.v...” (Subhanimittaasubhanimittādīsū), từ “v.v...” (ādi) cần được áp dụng cho mỗi từ: “ở nơi tịnh tướng v.v...” và “ở nơi bất tịnh tướng v.v...”. Trong đó, với từ “v.v...” thứ nhất, các tướng sân v.v... được bao gồm. Với (từ “v.v...”) thứ hai, tâm giải thoát do từ bi v.v... (được bao gồm). Phần còn lại cần được nói ở đây, chính là theo phương pháp đã được trình bày. Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú Giải về Chương Triền Cái đã kết thúc. Khandhapabbavaṇṇanā Chú Giải về Chương Uẩn 383. Upādānehi [Pg.320] ārammaṇakaraṇādivasena upādātabbā vā khandhā upādānakkhandhā. 383. Các uẩn đáng bị chấp thủ bởi các thủ, qua phương diện làm đối tượng v.v..., là các thủ uẩn. Iti rūpanti ettha iti-saddo idaṃ-saddena samānatthoti adhippāyenāha ‘‘idaṃ rūpa’’nti. Tayidaṃ sarūpaggahaṇabhāvato anavasesapariyādānaṃ hotīti āha ‘‘ettakaṃ rūpaṃ, na ito paraṃ rūpaṃ atthī’’ti. Itīti vā pakāratthe nipāto, tasmā ‘‘iti rūpa’’nti iminā bhūtupādādivasena yattako rūpassa pabhedo, tena saddhiṃ rūpaṃ anavasesato pariyādiyitvā dasseti. Sabhāvatoti ruppanasabhāvato, cakkhādivaṇṇādisabhāvato ca. Vedanādīsupīti ettha ‘‘ayaṃ vedanā, ettakā vedanā, na ito paraṃ vedanā atthīti sabhāvato vedanaṃ pajānātī’’tiādinā, sabhāvatoti ca ‘‘anubhavanasabhāvato, sātādisabhāvato cā’’ti evamādinā yojetabbaṃ. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva. Trong câu “sắc là vậy” (iti rūpaṃ), với ý rằng từ “iti” có cùng nghĩa với từ “idaṃ” (này), nên đã nói “đây là sắc”. Và điều này, do là sự nắm bắt tự tánh, trở thành sự bao hàm không còn sót lại, nên đã nói: “sắc chỉ có chừng ấy, không có sắc nào khác ngoài cái này”. Hoặc, “iti” là một bất biến từ có nghĩa là loại. Do đó, qua câu “sắc là vậy”, nó chỉ ra sắc một cách không còn sót lại, cùng với tất cả các sự phân chia của sắc theo phương diện đại chủng và sở tạo v.v... “Do tự tánh” (Sabhāvato) có nghĩa là do tự tánh bị biến hoại, và do tự tánh của mắt, cảnh sắc v.v... Trong trường hợp của thọ v.v... (Vedanādīsupi), ở đây cần được kết hợp theo cách như sau: “đây là thọ, thọ chỉ có chừng ấy, không có thọ nào khác ngoài cái này; vị ấy biết rõ thọ do tự tánh” v.v..., và “do tự tánh” (sabhāvato) có nghĩa là “do tự tánh cảm nghiệm, và do tự tánh lạc v.v...”. Phần còn lại, do theo phương pháp đã được trình bày, nên rất dễ hiểu. Khandhapabbavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú Giải về Chương Uẩn đã kết thúc. Āyatanapabbavaṇṇanā Chú Giải về Chương Xứ 384. Chasu ajjhattikabāhiresūti ‘‘chasu ajjhattikesu chasu bāhiresū’’ti ‘‘chasū’’ti padaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ. Kasmā panetāni ubhayāni chaḷeva vuttāni? Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato. Cakkhuviññāṇavīthiyā pariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ, rūpāyatanameva ca ārammaṇaṃ, tathā itarāni itaresaṃ, chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadeso uppattidvāraṃ, asādhāraṇañca dhammāyatanaṃ ārammaṇaṃ. Cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti, vibhāveti cāti attho. Suṇātīti sotaṃ. Ghāyatīti ghānaṃ. Jīvitanimittatāya raso jīvitaṃ, taṃ jīvitaṃ avhāyatīti jivhā. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyo uppattidesoti kāyo. Munāti ārammaṇaṃ vijānātīti mano. Rūpayati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ. Sappati attano paccayehi harīyati sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti saddo. Gandhayati attano vatthuṃ sūcetīti gandho[Pg.321]. Rasanti taṃ sattā assādentīti raso. Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ. Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā. Sabbāni pana āyānaṃ tananādiatthena āyatanāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. 2.510, 511, 512; visuddhi. ṭī. 2.510) vuttanayeneva veditabbo. 384. Về ‘trong sáu nội và ngoại xứ,’ từ ‘trong sáu’ nên được liên kết riêng với ‘trong sáu nội xứ’ và ‘trong sáu ngoại xứ.’ Nhưng tại sao cả hai loại này đều được nói là sáu? Vì sự xác định cửa và đối tượng cho sự sanh khởi của sáu thân thức. Thật vậy, đối với thân thức thuộc lộ trình nhãn thức, nhãn xứ chính là cửa sanh khởi, và sắc xứ chính là đối tượng. Tương tự, các xứ khác đối với các thức khác. Còn đối với thức thứ sáu, một phần của ý xứ được gọi là tâm hữu phần là cửa sanh khởi, và pháp xứ không chung là đối tượng. ‘Thấy’ là nhãn, có nghĩa là nó thưởng thức và làm rõ sắc. ‘Nghe’ là nhĩ. ‘Ngửi’ là tỷ. Vị là sự sống vì là dấu hiệu của sự sống, cái gọi mời sự sống đó là thiệt. ‘Là nơi sanh khởi, là nơi phát sanh của các pháp hữu lậu đáng chê trách’ là thân. ‘Suy nghĩ, biết rõ đối tượng’ là ý. ‘Biến đổi, biểu lộ trạng thái đi đến sự thay đổi màu sắc’ là sắc. ‘Di chuyển, được mang đi bởi các duyên của nó, đi đến trạng thái có thể được biết bởi nhĩ thức’ là thanh. ‘Báo hiệu, chỉ ra vật của nó’ là khí. ‘Chúng sanh thưởng thức, nếm nó’ là vị. ‘Được xúc chạm’ là xúc. ‘Mang giữ tự tánh của mình’ là các pháp. Tất cả chúng đều là xứ theo ý nghĩa là nơi phát sanh, nơi mở rộng v.v. Đây là phần tóm tắt, còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Visuddhimagga-saṃvaṇṇanā (Visuddhi. 2.510, 511, 512; Visuddhi. ṭī. 2.510). Cakkhuñca pajānātīti (dī. ni. 2.384; ma. ni. 1.117) ettha cakkhu nāma pasādacakkhu, na sasambhāracakkhu, nāpi dibbacakkhuādikanti āha cakkhupasādanti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo’’ti. (Dha. sa. 596) ca-saddo vakkhamānatthasamuccayattho. Yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti aviparītassa attano rasassa ceva lakkhaṇassa ca vasena, rūpesu āviñchanakiccassa ceva rūpābhighātārahabhūtapasādalakkhaṇassa ca daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtapasādalakkhaṇassa ca vasenāti attho. Atha vā yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti yāthāvasarasavasena ceva lakkhaṇavasena ca, yāthāvasarasoti ca aviparītasabhāvo veditabbo. So hi rasīyati aviraddhapaṭivedhavasena assādīyati ramīyatīti ‘‘raso’’ti vuccati, tasmā salakkhaṇavasenāti vuttaṃ hoti. Lakkhaṇavasenāti aniccādisāmaññalakkhaṇavasena. Trong câu ‘và tuệ tri con mắt,’ ở đây ‘con mắt’ là nhãn tịnh sắc, không phải là nhãn cầu, cũng không phải là thiên nhãn v.v., nên ngài nói là ‘nhãn tịnh sắc.’ Liên quan đến điều này, có câu nói: ‘Nhãn nào là sự trong trẻo y cứ vào bốn đại chủng.’ Từ ‘ca’ có ý nghĩa tập hợp các ý nghĩa sẽ được nói đến. ‘Theo phận sự và tướng trạng như thật’ có nghĩa là: theo phận sự và tướng trạng không sai lạc của nó, tức là theo phận sự lôi kéo các sắc, theo tướng trạng là sắc thần kinh có khả năng tiếp xúc với sắc, và theo tướng trạng là sắc thần kinh do nghiệp sanh khởi từ ý muốn thấy. Hoặc là, ‘theo phận sự và tướng trạng như thật’ có nghĩa là theo phận sự như thật và theo tướng trạng. ‘Phận sự như thật’ nên được hiểu là tự tánh không sai lạc. Thật vậy, nó được thưởng thức, được nếm, được ưa thích theo cách thấu triệt không sai lầm, nên được gọi là ‘rasa’ (phận sự). Do đó, được nói là ‘theo tướng trạng của nó.’ ‘Theo tướng trạng’ có nghĩa là theo các tướng chung như vô thường v.v. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.204, 400; ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43, 45; 2.4.60) samuditāniyeva rūpāyatanāni cakkhuviññāṇuppattihetu, na visuṃ visunti imassa atthassa jotanatthaṃ ‘‘rūpe cā’’ti puthuvacanaggahaṇaṃ, tāya eva ca desanāgatiyā kāmaṃ idhāpi ‘‘rūpe ca pajānātī’’ti vuttaṃ, rūpabhāvasāmaññena pana sabbaṃ ekajjhaṃ gahetvā bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpañcāti ekavacanavasena attho. Sarasalakkhaṇa vasenāti cakkhuviññāṇassa visayabhāvakiccassa vasena ceva cakkhupaṭihananalakkhaṇassa vasena cāti yojetabbaṃ. Trong các câu như ‘Do duyên nhãn và các sắc, nhãn thức sanh khởi,’ chính các sắc xứ được tập hợp lại là nhân cho sự sanh khởi của nhãn thức, chứ không phải riêng lẻ từng cái. Để làm rõ ý nghĩa này, từ ‘và các sắc’ được dùng ở số nhiều. Và theo cách trình bày đó, ở đây cũng đã nói ‘và tuệ tri các sắc.’ Tuy nhiên, bằng cách gộp tất cả lại với nhau theo tính chất chung của sắc, ý nghĩa được hiểu theo số ít là ‘và sắc do bốn nguồn sanh ở bên ngoài.’ ‘Theo phận sự và tướng trạng’ nên được liên kết là: theo phận sự làm đối tượng cho nhãn thức và theo tướng trạng là sự va chạm với nhãn. Ubhayaṃ paṭiccāti cakkhuṃ upanissayapaccayavasena paccayabhūtaṃ, rūpe ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayavasena paccayabhūte ca paṭicca. Kāmaṃ ayaṃ suttantasaṃvaṇṇanā, nippariyāyakathā nāma abhidhammasannissitā evāti abhidhammanayeneva saṃyojanāni dassento ‘‘kāmarāga…pe… avijjāsaṃyojana’’nti [Pg.322] āha. Tattha kāmesu rāgo, kāmo ca so rāgo cāti vā kāmarāgo. So eva bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ. Ayañhi yassa saṃvijjati, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojeti bandhati iti dukkhena sattaṃ, bhavādike vā bhavantarādīhi, kammunā vā vipākaṃ saṃyojeti bandhatīti saṃyojanaṃ. Evaṃ paṭighasaṃyojaṃādīnampi yathārahamattho vattabbo. Sarasalakkhaṇavasenāti ettha pana sattassa vaṭṭato anissajjanasaṅkhātassa attano kiccassa ceva yathāvuttabandhanasaṅkhātassa lakkhaṇassa ca vasenāti yojetabbaṃ. ‘Do duyên cả hai’ có nghĩa là do duyên nhãn, vốn là duyên theo cách cận y duyên, và do duyên các sắc, vốn là duyên theo cách cảnh trưởng duyên và cảnh cận y duyên. Mặc dù đây là sớ giải kinh tạng, nhưng vì lời nói không ẩn ý thực sự dựa vào A-tỳ-đàm, nên ngài đã chỉ ra các kiết sử theo phương pháp A-tỳ-đàm khi nói ‘dục ái… cho đến… vô minh kiết sử.’ Trong đó, ‘dục ái’ là tham ái trong các dục, hoặc nó là dục và nó là tham ái. Chính nó là kiết sử theo ý nghĩa trói buộc. Thật vậy, điều này, khi tồn tại nơi ai, nó trói buộc, cột chặt cá nhân đó vào vòng luân hồi. Do đó, nó trói buộc chúng sanh với khổ, hoặc trói buộc kiếp sống này với kiếp sống khác, hoặc trói buộc nghiệp với quả, nên gọi là kiết sử. Tương tự, ý nghĩa của sân kiết sử v.v. cũng nên được giải thích cho phù hợp. Ở đây, ‘theo phận sự và tướng trạng’ nên được liên kết là: theo phận sự của nó được gọi là không buông tha chúng sanh khỏi vòng luân hồi, và theo tướng trạng được gọi là sự trói buộc như đã nói. Bhavassādadiṭṭhissādanivattanatthaṃ kāmassādaggahaṇaṃ. Assādayatoti abhiramantassa. Abhinandatoti sappītikataṇhāvasena nandantassa. Padadvayenāpi balavato kāmarāgassa paccayabhūtā kāmarāguppatti vuttā. Esa nayo sesesupi. Aniṭṭhārammaṇeti ettha ‘‘āpāthagate’’ti vibhattivipariṇāmanavasena ‘‘āpāthagata’’nti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Etaṃ ārammaṇanti etaṃ evaṃsukhumaṃ evaṃdubbibhāgaṃ ārammaṇaṃ. ‘‘Niccaṃ dhuva’’nti idaṃ nidassanamattaṃ. ‘‘Ucchijjissati vinassissatīti gaṇhato’’ti evamādīnampi saṅgaho icchitabbo. Paṭhamāya sakkāyadiṭṭhiyā anurodhavasena ‘‘satto nu kho’’ti, itarāya anurodhavasena ‘‘sattassa nu kho’’ti vicikicchato. Attattaniyādigāhānugatā hi vicikicchā diṭṭhiyā asati abhāvato. Bhavaṃ patthentassāti ‘‘īdise sampattibhave yasmā amhākaṃ idaṃ iṭṭhaṃ rūpārammaṇaṃ sulabhaṃ jātaṃ, tasmā āyatimpi ediso, ito vā uttaritaro sampattibhavo bhaveyyā’’ti bhavaṃ nikāmentassa. Evarūpanti evarūpaṃ rūpaṃ. Taṃsadise hi tabbohāravasenevaṃ vuttaṃ. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro yathā ‘‘sā eva tittirī, tāni eva osadhānī’’ti. Usūyatoti usūyaṃ issaṃ uppādayato. Aññassa maccharāyatoti aññena asādhāraṇabhāvakaraṇena macchariyaṃ karoto. Sabbeheva yathāvuttehi navahi saṃyojanehi. Việc nắm giữ vị ngọt của dục là để loại bỏ vị ngọt của tà kiến về vị ngọt của hữu. 'Người thưởng thức' có nghĩa là người vui thích. 'Người hoan hỷ' có nghĩa là người vui mừng do ái dục có hỷ đi kèm. Bằng cả hai từ này, sự phát sinh của tham dục, vốn là nhân duyên cho tham dục mạnh mẽ, đã được nói đến. Phương pháp này cũng áp dụng cho những trường hợp còn lại. Ở đây, trong câu 'đối tượng không mong muốn', từ 'đã đi vào tầm' nên được liên kết bằng cách thay đổi biến cách của 'āpāthagate'. 'Đối tượng này' có nghĩa là đối tượng vi tế và khó phân biệt như vậy. 'Thường hằng, bền vững' chỉ là một ví dụ. Cũng cần phải bao gồm cả những trường hợp như 'người chấp thủ rằng nó sẽ bị đoạn diệt, sẽ bị hủy hoại'. Do thuận theo thân kiến thứ nhất, người ấy hoài nghi 'có phải là một chúng sinh không?'; do thuận theo thân kiến kia, người ấy hoài nghi 'có phải của một chúng sinh không?'. Bởi vì hoài nghi đi theo sự chấp thủ về tự ngã và sở hữu của tự ngã, nên nó không tồn tại khi không có tà kiến. 'Người mong cầu hữu' có nghĩa là người khao khát hữu, nghĩ rằng: 'Bởi vì trong một cảnh giới hữu đầy đủ như thế này, đối tượng sắc khả ái này đã trở nên dễ dàng có được cho chúng ta, do đó, trong tương lai cũng mong có một cảnh giới hữu đầy đủ như vậy, hoặc cao hơn thế nữa'. 'Sắc như vậy' có nghĩa là sắc có tính chất như vậy. Điều này được nói như vậy do cách dùng từ cho những thứ tương tự. Quả thật, có cách dùng từ cho những thứ tương tự, như 'chính con chim cút ấy, chính những dược thảo ấy'. 'Ganh tỵ' có nghĩa là người làm phát sinh sự ganh ghét, đố kỵ. 'Bỏn xẻn với người khác' có nghĩa là người thực hành sự bỏn xẻn bằng cách làm cho nó không thể chia sẻ với người khác. Bởi tất cả chín kiết sử đã được đề cập. Tañca kāraṇanti subhanimittapaṭighanimittādivibhāgaṃ iṭṭhāniṭṭhādirūpārammaṇañceva tajjāyonisomanasikārañcāti tassa tassa saṃyojanassa kāraṇaṃ. Avikkhambhitāsamūhatabhūmiladdhuppannaṃ taṃ sandhāya ‘‘appahīnaṭṭhena uppannassā’’ti vuttaṃ. Vattamānuppannatā samudācāraggahaṇeneva gahitā. Yena kāraṇenāti yena vipassanāsamathabhāvanāsaṅkhātena kāraṇena[Pg.323]. Tañhi tassa tadaṅgavasena ceva vikkhambhanavasena ca pahānakāraṇaṃ. Issāmacchariyānaṃ apāyagamanīyatāya paṭhamamaggavajjhatā vuttā. Yadi evaṃ ‘‘tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hotī’’ti (a. ni. 4.241) suttapadaṃ kathanti? Taṃ suttantapariyāyena vuttaṃ. Yathānulomasāsanā hi suttantadesanā, ayaṃ pana abhidhammanayena saṃvaṇṇanāti nāyaṃ dosoti. Oḷārikassāti thūlassa, yato abhiṇhasamuppattipariyuṭṭhānatibbatāva hoti. Aṇusahagatassāti vuttappakārābhāvena aṇubhāvaṃ sukhumabhāvaṃ gatassa. Uddhaccasaṃyojanassapettha anuppādo vuttoyevāti daṭṭhabbo yathāvuttasaṃyojanehi avinābhāvato. Ekatthatāya sotādīnaṃ sabhāvasarasalakkhaṇavasena pajānanā, tappaccayānaṃ saṃyojanānaṃ uppādādipajānanā ca vuttanayeneva veditabbāti dassento ‘‘eseva nayo’’ti atidisati. 'Và nguyên nhân đó' có nghĩa là sự phân biệt tịnh tướng, sân tướng, v.v., đối tượng sắc khả ái, không khả ái, v.v., và tác ý như lý phát sinh từ đó, là nguyên nhân của mỗi kiết sử tương ứng. Liên quan đến cái đã phát sinh trên nền tảng chưa được chế ngự và chưa được nhổ bật gốc, câu 'của cái đã phát sinh theo nghĩa chưa được đoạn trừ' đã được nói đến. Sự phát sinh trong hiện tại được hiểu qua việc nắm bắt sự biểu hiện ra bên ngoài. 'Bởi nguyên nhân nào' có nghĩa là bởi nguyên nhân được gọi là sự tu tập thiền minh sát và thiền chỉ. Bởi vì đó là nguyên nhân đoạn trừ của nó, cả bằng cách đoạn trừ từng phần và bằng cách chế ngự. Việc tật đố và xan tham bị đoạn trừ bởi đạo đầu tiên được nói đến do chúng dẫn đến cõi khổ. Nếu vậy, câu kinh 'do đoạn tận ba kiết sử, vị ấy trở thành bậc Dự lưu' (A.N. 4.241) có nghĩa là gì? Điều đó được nói theo cách trình bày của Kinh tạng. Bởi vì giáo pháp của Kinh tạng là lời dạy tuần tự, còn đây là sự giải thích theo phương pháp của A-tỳ-đàm, nên không có lỗi này. 'Của cái thô' có nghĩa là của cái thô thiển, vì nó có tính chất thường xuyên phát sinh, bao trùm và mãnh liệt. 'Của cái đi kèm với sự vi tế' có nghĩa là của cái đã trở nên vi tế, tinh tế do không có các đặc tính đã nói. Cần phải hiểu rằng ở đây, sự không phát sinh của trạo cử kiết sử cũng đã được nói đến, vì nó không thể tách rời khỏi các kiết sử đã được đề cập. Để chỉ ra rằng sự nhận biết tai v.v. về phương diện tự tánh, âm thanh và đặc tính, và sự nhận biết sự phát sinh v.v. của các kiết sử là nhân duyên của chúng, cần được hiểu theo phương pháp đã nói, ngài đã chuyển dẫn bằng câu 'đây là cùng một phương pháp'. Attano vā dhammesūti attano ajjhattikāyatanadhammesu, attano ubhayadhammesu vā. Imasmiṃ pakkhe ajjhattikāyatanapariggaṇhanenāti ajjhattikāyatanapariggaṇhanamukhenāti attho. Evañca anavasesato saparasantānesu āyatanānaṃ pariggaho siddho hoti. Parassa vā dhammesūti etthāpi eseva nayo. Rūpāyatanassāti aḍḍhekādasappabhedassa rūpasabhāvassa āyatanassa rūpakkhandhe ‘‘vuttanayena nīharitabbo’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Sesakkhandhesūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesu. Vuttanayenāti iminā atidesena rūpakkhandhe ‘‘āhārasamudayā’’ti viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’ti sesakhandhesu ‘‘phassasamudayā’’ti imaṃ visesaṃ vibhāveti, itaraṃ pana sabbattha samānanti khandhapabbe viya āyatanapabbepi lokuttaranivattanaṃ pāḷiyaṃ gahitaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘lokuttaradhammā na gahetabbā’’ti. Sesaṃ vuttanayameva. 'Hoặc trong các pháp của tự thân' có nghĩa là trong các pháp thuộc nội xứ của tự thân, hoặc trong các pháp của cả hai (nội và ngoại) của tự thân. Trong trường hợp này, 'bằng sự nắm bắt các nội xứ' có nghĩa là 'thông qua việc nắm bắt các nội xứ'. Và như vậy, việc nắm bắt các xứ trong dòng tương tục của tự thân và của người khác một cách không sót lại được thành tựu. Trong câu 'hoặc trong các pháp của người khác', phương pháp cũng tương tự. 'Của sắc xứ', tức là của xứ có tự tánh là sắc, có mười một loại rưỡi, nên được liên kết với sắc uẩn bằng cách đưa vào câu 'nên được trình bày theo phương pháp đã nói'. 'Trong các uẩn còn lại' có nghĩa là trong thọ uẩn, tưởng uẩn và hành uẩn. Bằng sự chuyển dẫn 'theo phương pháp đã nói' này, ngài làm rõ sự khác biệt này: trong sắc uẩn là 'do sự tập khởi của vật thực', trong thức uẩn là 'do sự tập khởi của danh sắc', trong các uẩn còn lại là 'do sự tập khởi của xúc'. Còn phần khác thì giống nhau ở mọi nơi. Giống như trong chương về uẩn, trong chương về xứ cũng vậy, sự loại trừ pháp siêu thế không được đề cập trong Pāli, nên đã nói rằng 'các pháp siêu thế không nên được nắm bắt'. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã nói. Āyatanapabbavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về chương Xứ đã kết thúc. Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā Phần giải thích về chương Giác Chi 385. Bujjhanakasattassāti kilesaniddāya paṭibujjhanakasattassa, ariyasaccānaṃ vā paṭivijjhanakasattassa. Aṅgesūti kāraṇesu, avayavesu vā[Pg.324]. Udayavayañāṇuppattito paṭṭhāya sambodhipaṭipadāyaṃ ṭhito nāma hotīti āha ‘‘āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhī’’ti. Suttantadesanā nāma pariyāyakathā, ayañca satipaṭṭhānadesanā lokiyamaggavasena pavattāti vuttaṃ ‘‘yogāvacaroti sambodhī’’ti, aññathā ‘‘ariyasāvako’’ti vadeyya. 385. 'Của chúng sinh giác ngộ' có nghĩa là của chúng sinh thức tỉnh khỏi giấc ngủ phiền não, hoặc của chúng sinh thấu triệt các Thánh đế. 'Các chi phần' có nghĩa là các nguyên nhân, hoặc các thành phần. Bắt đầu từ khi tuệ sinh diệt phát sinh, vị ấy được gọi là người đứng vững trên con đường giác ngộ, do đó ngài nói 'bắt đầu từ hành giả đã khởi sự tu tập minh sát, sự giác ngộ là của hành giả'. Lời dạy trong Kinh tạng là lời nói có ẩn ý, và bài thuyết giảng về Tứ Niệm Xứ này diễn ra theo con đường thế gian, do đó đã nói 'sự giác ngộ là của hành giả'. Nếu không, ngài đã nói là 'Thánh đệ tử'. ‘‘Satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā’’ti padassa attho ‘‘vicikicchāṭṭhānīyā’’ti ettha vuttanayena veditabbo. Tanti yonisomanasikāraṃ. Tatthāti satiyaṃ, nipphādetabbe cetaṃ bhummaṃ. Ý nghĩa của từ 'là nền tảng của niệm giác chi' nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong câu 'là nền tảng của hoài nghi'. 'Cái đó' là tác ý như lý. 'Ở đó' có nghĩa là 'trong niệm'. Và đây là cách dùng sở thuộc cách với ý nghĩa 'cái cần được thành tựu'. Sati ca sampajaññañca satisampajaññaṃ. Atha vā satippadhānaṃ abhikkantādisātthakabhāvapariggaṇhanañāṇaṃ satisampajaññaṃ. Taṃ sabbattha satokārībhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya hoti. Yathā paccanīkadhammappahānaṃ, anurūpadhammasevanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti, evaṃ satirahitapuggalavivajjanā, satokārīpuggalasevanā, tattha ca yuttappayuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘satisampajañña’’ntiādinā. Tissadattatthero nāma, yo bodhimaṇḍe suvaṇṇasalākaṃ gahetvā ‘‘aṭṭhārasasu bhāsāsu katarabhāsāya dhammaṃ kathemī’’ti parisaṃ pavāresi. Abhayattheroti dattābhayattheramāha. Niệm và tỉnh giác là niệm-tỉnh giác. Hay là, trí tuệ nắm bắt được trạng thái có ý nghĩa của sự đi tới v.v... với niệm là chính yếu là niệm-tỉnh giác. Điều ấy là nhân sanh khởi của niệm giác chi do vì mang lại trạng thái thực hành có niệm ở khắp nơi. Giống như việc từ bỏ các pháp đối nghịch và sự thân cận các pháp tương ứng là nhân sanh khởi của các pháp thiện chưa sanh, cũng vậy việc tránh xa người không có niệm, sự thân cận người thực hành có niệm, và sự thích hợp và không thích hợp ở đó là nhân sanh khởi của niệm giác chi, (đức Phật) trình bày ý nghĩa này bằng câu “niệm-tỉnh giác” v.v... Vị trưởng lão tên Tissadatta là người đã cầm thẻ bằng vàng ở Bồ-đề đoàn và đã thỉnh mời hội chúng rằng: “Tôi sẽ thuyết Pháp bằng ngôn ngữ nào trong mười tám ngôn ngữ?” Vị trưởng lão Abhaya là nói đến trưởng lão Dattābhaya. Dhammānaṃ, dhammesu vā vicayo dhammavicayo, so eva sambojjhaṅgo, tassa dhammavicayasambojjhaṅgassa. ‘‘Kusalākusalā dhammā’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Tattha yonisomanasikārabahulīkāroti kusalādīnaṃ taṃtaṃsabhāvasarasalakkhaṇaādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppanno ñāṇasampayuttacittuppādo. So hi aviparītamanasikāratāya ‘‘yonisomanasikāro’’ti vutto, tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikā eva, tassa abhiṇhaṃ pavattanaṃ bahulīkāro. Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Pāripūriyāti paribrūhanāya. Sự thẩm sát các pháp, hay trong các pháp là trạch pháp, chính điều ấy là giác chi, (của) trạch pháp giác chi ấy. Điều cần được nói ở trong (các câu) “các pháp thiện và bất thiện” v.v... thì giống như phương pháp đã được nói ở dưới. Ở đó, sự thực hành nhiều lần như lý tác ý là sự sanh khởi của tâm tương ưng trí tuệ được sanh lên do duyên giác ngộ một cách như thật về tự tánh, tự tướng, đặc tướng v.v... của từng pháp thiện v.v... Thật vậy, điều ấy được gọi là “như lý tác ý” do vì là sự tác ý không sai lệch, sự hướng tâm cũng có chiều hướng như vậy do sự hướng đến điều ấy, sự diễn tiến thường xuyên của điều ấy là sự thực hành nhiều lần. Để được nhiều hơn là để được lặp đi lặp lại. Để được quảng đại là để có trạng thái rộng lớn. Để được viên mãn là để được tăng trưởng. Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo. Ācariye payirupāsitvā pañcapi nikāye saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānabhūtaṃ, taṃ taṃ ‘‘idaṃ bhante kathaṃ, imassa ko attho’’ti khandhāyatanādiatthaṃ [Pg.325] pucchantassa dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjati. Tenāha ‘‘khandhadhātu…pe… bahulatā’’ti. Vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇanti ettha cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ, tappaṭibaddhāni cīvarāni ca ‘‘vatthūnī’’ti adhippetāni, tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ajjhattikabāhirāna’’ntiādi. Ussannadosanti vātādiussannadosaṃ. Sedamalamakkhitanti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ. Ca-saddena aññampi sarīrassa, cittassa ca pīḷāvahaṃ saṅgaṇhāti. Senāsanaṃ vāti vā-saddena pattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Avisade sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa tāni visayo? Antarantarā pavattanakacittuppādavasenevaṃ vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu. Ñāṇampīti pi-saddo sampiṇḍanattho, tena na kevalaṃ taṃ vatthuyeva, atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotīti nissayāparisuddhiyā taṃnissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayino aparisuddhiṃ dasseti. Trạng thái hay hỏi là trạng thái của người hỏi sau khi đã học thuộc lòng. Sau khi thân cận vị thầy, sau khi học thuộc lòng cả năm bộ Nikāya cùng với Chú giải, trạch pháp giác chi sanh khởi đến người hỏi về ý nghĩa của uẩn, xứ v.v... rằng: “Thưa ngài, điều này là thế nào, ý nghĩa của điều này là gì?” đối với bất cứ điều gì là chỗ khúc mắc ở đó. Do đó, ngài đã nói: “uẩn, giới ... cho đến ... sự thực hành nhiều lần.” Ở đây, sự làm cho trong sạch các vật dụng: thân thể là nơi diễn tiến của tâm và tâm sở, và các y phục liên quan đến thân thể ấy được xem là “các vật dụng,” việc làm cho chúng trở nên trong sạch là làm cho chúng như thế nào để mang lại sự an lạc cho tâm. Do đó, đã được nói: “thuộc nội và ngoại” v.v... Lỗi lầm trội hơn là lỗi lầm trội hơn về gió v.v... Bị vấy bẩn bởi mồ hôi và cáu bẩn là bị vấy bẩn bởi mồ hôi và bởi cáu bẩn của thân thể được gọi là ghét. Bằng từ “ca,” (tác giả) bao gồm cả điều khác mang lại sự bức bách cho thân thể và tâm. Hay sàng tọa: bằng từ “vā,” cần hiểu là sự bao gồm cả bát v.v... Khi không trong sạch, hay khi trở thành đối tượng. Làm thế nào những thứ ấy là đối tượng của người chuyên tâm tu tập? Đã được nói như vậy do năng lực của sự sanh khởi của tâm diễn tiến ở giữa chừng. Thật vậy, những sự sanh khởi của tâm ấy dẫn đến trạng thái không trong sạch của sự nhất tâm. (Khi các vật dụng) là y duyên v.v... đối với tâm và tâm sở. Cả trí tuệ: từ “pi” có ý nghĩa tóm gộp, do đó, không chỉ vật dụng ấy, mà khi vật dụng ấy không trong sạch thì trí tuệ cũng không trong sạch, (tác giả) trình bày sự không trong sạch của chủ thể do sự không trong sạch của đối tượng, giống như sự không trong sạch của vật được nương tựa do sự không trong sạch của vật nương tựa. Samabhāvakaraṇanti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. Saddheyyavatthusmiṃ paccayavasena adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena, paññāya avisadatāya, vīriyādīnañca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti. Tenāha ‘‘itarāni mandānī’’ti. Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato, itaresañca mandattā. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho, paggahova kiccaṃ paggahakiccaṃ, ‘‘kātuṃ na sakkotī’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ. Vikkhepapaṭikkhepo, yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so avikkhepo. Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ dassanakiccaṃ. Kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā. Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā. Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Tanti saddhindriyaṃ. Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyassa vatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ [Pg.326] balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hotīti. Tena vuttaṃ ‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā, yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabba’’nti. Tathā amanasikārenāti yenākārena bhāvanaṃ anuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesena kiccuttariyato, vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito. Dutiyakappe pana yathā manasi karoto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena, vīriyādīnaṃ paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo. Samabhāvakaraṇanti (làm cho quân bình) là làm cho có trạng thái không hơn không kém về phận sự. Tín quyền trở nên mạnh mẽ do phận sự quyết đoán được sắc bén hơn tùy theo nhân duyên trong đối tượng đáng tin, do tuệ không được sáng suốt, và do tấn v.v... bị dãi đãi v.v... Do đó, ngài nói: ‘itarāni mandāni’ (các pháp khác yếu ớt). Tatoti (do đó) là do tín quyền có trạng thái mạnh mẽ và do các pháp khác yếu ớt. Sự sách tấn, sự trợ lực cho các pháp tương ưng bằng cách không để rơi vào phe biếng nhác là paggaho (sự nâng đỡ), phận sự chính là sự nâng đỡ là paggahakiccaṃ (phận sự nâng đỡ), nên được đem đến và liên kết với ‘kātuṃ na sakkotī’ (không thể thực hiện). Sự đi đến đối tượng và an trú, hoặc sự không từ bỏ là upaṭṭhānaṃ (sự an trú). Sự loại trừ phóng dật, hoặc pháp nào mà các pháp tương ưng không bị phóng dật, đó là avikkhepo (sự không phóng dật). Pháp nào thấy được tự tánh của đối tượng một cách như thật giống như (thấy) sắc bằng mắt, đó là dassanakiccaṃ (phận sự thấy). Không thể thực hiện được là do bị tín quyền mạnh mẽ áp đảo. Vì rằng, trong các pháp đồng sanh, sự thành tựu ý nghĩa chỉ có được do trạng thái đồng một vị của các pháp đang đồng diễn tiến trong khi đang thực hiện ý nghĩa của quyền, chứ không phải cách khác. Tasmāti (do đó) là ngài xem xét lại chính điều đã được nói với tính cách là nguyên nhân. Taṃ (điều ấy) là tín quyền. Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti (bằng sự quán xét tự tánh của các pháp) là bằng sự thẩm sát như thật về sự phân chia nhân và quả của nhân v.v... của đối tượng đáng tin nào mà tín quyền đã trở nên mạnh mẽ do sự diễn tiến vượt trội của việc quyết đoán về các đức tính cao thượng v.v... Thật vậy, khi được thọ trì theo tự tánh và bản chất theo phương pháp như vậy, sự quyết đoán sẽ không có sự khuếch trương do phận sự của tuệ được vượt trội qua việc nhận biết rằng: ‘Đây là tự tánh của các pháp này.’ Vì rằng, trong các pháp chính yếu, cũng như khi tín có trạng thái mạnh mẽ thì tuệ có trạng thái yếu ớt, cũng vậy khi tuệ có trạng thái mạnh mẽ thì tín có trạng thái yếu ớt. Do đó, có lời dạy rằng: ‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā, yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabba’ (điều ấy nên được làm cho giảm thiểu bằng sự quán xét tự tánh của các pháp, hoặc đã trở nên mạnh mẽ do tác ý như thế nào thì nên được làm cho giảm thiểu bằng sự không tác ý như thế ấy). Tathā amanasikārenāti (bằng sự không tác ý như thế ấy) được nói là bằng sự không chuyên tâm tu tập theo cách thức mà tín quyền đã trở nên mạnh mẽ nơi người đang chuyên tâm tu tập. Ở đây, trạng thái mạnh mẽ của tín quyền có hai cách: hoặc do sự vượt trội về phận sự bởi nhân duyên đặc biệt của chính nó, hoặc do phận sự yếu ớt của tấn v.v... Trong đó, phương pháp làm giảm thiểu đã được trình bày trong trường hợp thứ nhất. Còn trong trường hợp thứ hai, tín quyền đã trở nên mạnh mẽ do phận sự yếu ớt của tấn v.v... nơi người tác ý như thế nào, thì nên được làm cho giảm thiểu bằng sự không tác ý như thế ấy, bằng sự tác ý đem lại trạng thái phận sự sắc bén cho tấn v.v..., trong khi làm cho tín quyền quân bình với các pháp ấy. Theo phương pháp này, phương pháp làm giảm thiểu cũng nên được hiểu trong các quyền còn lại. Vakkalittheravatthūti. So hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpakāyadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘kiṃ te vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho vakkali dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87; dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; a. ni. aṭṭha. 1.1.208; dha. pa. aṭṭha. 2.380; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.130; dha. sa. aṭṭha. 1007; theragā. aṭṭha. 2.vakkalittheragāthāvaṇṇanā) ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi, atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsaṃ vissajjanena attānaṃ dassetvā – Vakkalittheravatthūti (câu chuyện về trưởng lão Vakkali). Vị trưởng lão ấy do có sự quyết đoán bằng đức tin đã được tích lũy, đã chỉ chuyên chú vào việc ngắm nhìn sắc thân của đức Đạo Sư mà sống, dầu đã được đức Đạo Sư khuyên dạy và hướng dẫn vào đề mục thiền định bằng (lời dạy) rằng: ‘Này Vakkali, có ích gì cho ngươi với việc nhìn thấy thân thể hôi thối này? Này Vakkali, người nào thấy Pháp, người ấy thấy ta’ v.v... (S iii. 120; D.A. i. 25; A.A. i. 140; Dhp.A. iv. 118; Paṭis.A. 600; Dhs.A. 35; Thag.A. ii. 141), nhưng vị ấy đã không chuyên tâm vào điều ấy, bị xua đuổi, đã leo lên nơi vách núi để gieo mình xuống. Khi ấy, đức Đạo Sư vẫn ngồi y nguyên như thế, đã cho vị ấy thấy chính Ngài bằng cách phóng hào quang và – ‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane; Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) – ‘Vị tỳ khưu nhiều hân hoan, có đức tin trong sạch nơi giáo pháp của đức Phật, vị ấy có thể chứng đạt trạng thái an tịnh, sự an lạc của việc lắng dịu các hành.’ (Dhp. 381) – Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi vakkalī’’ti āha. So tena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi. Saddhāya balavabhāvato vipassanāvīthiṃ na otarati, taṃ ñatvā bhagavā tassa indriyasamattapaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanaye [Pg.327] ṭhatvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggappaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’nti. Etthāti saddhindriyassa adhimattabhāve sesindriyānaṃ sakiccākaraṇe. Sau khi nói lên câu kệ, Ngài đã phán rằng: ‘ehi vakkali’ (hãy đến đây, Vakkali). Vị ấy được rưới chan bằng chính lời bất tử ấy, đã trở nên hoan hỷ, thỏa thích và đã thiết lập thiền minh sát. Do trạng thái mạnh mẽ của tín, vị ấy không đi vào lộ trình của thiền minh sát. Đức Thế Tôn biết được điều ấy, đã thanh lọc và ban cho đề mục thiền định để thành tựu sự quân bình các quyền cho vị ấy. Vị ấy an trú trong phương pháp đã được đức Đạo Sư ban cho, đã nỗ lực thực hành thiền minh sát và đã đạt đến quả A-la-hán theo thứ tự của các đạo. Do đó, điều này được nói rằng: ‘vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ’ (câu chuyện về trưởng lão Vakkali là ví dụ ở đây). Etthāti (ở đây) là trong trường hợp tín quyền có trạng thái quá mức và các quyền còn lại không thực hiện phận sự của chúng. Itarakiccabhedanti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. Passaddhādīti ādi-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Hāpetabbanti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati samādhipakkhiyattā tassā. Tathā hi samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ ‘‘passaddhaādibhāvanāya hāpetabba’’nti. Soṇattherassa vatthūti sukumārasoṇattherassa vatthu. (Mahāva. 242; a. ni. aṭṭha. 1.1.205) so hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo’’ti taṃ ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānaṃ anuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇūpamovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavīthiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojetvā bhāvento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’nti. Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi. “Sự khác biệt của các phận sự khác” (itarakiccabhedanti) có nghĩa là sự đặc biệt của các phận sự như là sự có mặt, v.v... (upaṭṭhānādikiccavisesaṃ). “Khinh an, v.v...” (passaddhādīti): bởi từ “v.v...” (ādi-saddena) nên được hiểu là bao gồm các giác chi định và xả. “Nên được làm cho giảm bớt” (hāpetabban'ti): giống như trạng thái mạnh mẽ của tín quyền được giảm bớt bằng cách quán xét bản chất của các pháp, cũng vậy, sự thái quá của tấn quyền được giảm bớt bằng cách tu tập khinh an, v.v... vì chúng thuộc về phe định. Thật vậy, giống như việc tu tập tấn, v.v... bảo vệ sự thái quá của định quyền khỏi rơi vào sự lười biếng, cũng vậy, (việc tu tập khinh an, v.v...) bảo vệ sự thái quá của tấn quyền khỏi rơi vào sự trạo cử, chắc chắn làm cho nó giảm bớt. Do đó, đã được nói rằng: “nên được làm cho giảm bớt bằng cách tu tập khinh an, v.v...”. “Câu chuyện về trưởng lão Soṇa” (Soṇattherassa vatthūti) là câu chuyện về trưởng lão Soṇa tinh tế (sukumārasoṇattherassa vatthu). (Mahāva. 242; a. ni. aṭṭha. 1.1.205) Vị tôn giả ấy sau khi nhận đề mục thiền từ đức Đạo Sư, trong khi đang trú tại rừng Sītavana, đã suy nghĩ rằng: “Thân của ta tinh tế, và không thể đạt được hạnh phúc chỉ bằng hạnh phúc, sa môn pháp cần phải được thực hành dù phải chịu khổ hạnh”. Vị ấy đã quyết tâm chỉ kinh hành và đi đứng, nỗ lực tinh tấn, và dù các mụn nước đã nổi lên ở lòng bàn chân, vị ấy đã xả bỏ cảm thọ, nỗ lực kiên cố, nhưng do sự tinh tấn quá mức đã không thể làm phát sinh được trạng thái đặc biệt nào. Đức Đạo Sư đã đi đến đó, giáo huấn bằng ví dụ cây đàn tỳ bà, chỉ ra phương pháp áp dụng sự quân bình của tinh tấn, đã thanh lọc đề mục thiền rồi đi đến núi Gijjhakūṭa. Vị trưởng lão cũng đã áp dụng sự quân bình của tinh tấn theo phương pháp được đức Đạo Sư ban cho, trong khi tu tập đã làm cho minh sát trở nên mạnh mẽ và đã an trú vào A-la-hán quả. Do đó, đã được nói rằng: “câu chuyện về trưởng lão Soṇa nên được trình bày”. “Đối với những cái còn lại” (sesesupi'ti) là đối với niệm quyền, định quyền và tuệ quyền. Samatanti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnānadhikabhāvaṃ, tathā samādhivīriyānaṃ. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññaṃ nātivattanaṃ visesato icchitabbaṃ, yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati. ‘‘Balavasaddho’’tiādi byatirekamukhena vuttasseva atthassa samatthanaṃ. Tassattho yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so mudhappasanno hoti, na aveccappasanno. Tathā hi avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā. Kerāṭikapakkhanti [Pg.328] sāṭheyyapakkhaṃ bhajati. Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetupatirūpakehi vañcito, evaṃbhūto ca sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati saññattiṃ na gacchati. Tenāha ‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho, anatthāvahova, evaṃ, samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho, anatthāvahova, tathā na avikkhepāvaho, vikkhepāvahovāti. Kosajjaṃ abhibhavati, tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo. Uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi eseva nayo. Tadubhayanti saddhāpaññādvayaṃ, samādhivīriyadvayañca. Samaṃ kātabbanti samarasaṃ kātabbaṃ. “Sự quân bình” (samatanti) là trạng thái không hơn không kém lẫn nhau của tín và tuệ, tương tự đối với định và tấn. Giống như đối với tín và tuệ, là những pháp dẫn đầu riêng biệt, việc chúng không vượt qua nhau về phận sự là điều đặc biệt được mong muốn, vì do sự quân bình của chúng mà an chỉ định (appanā) thành tựu; cũng vậy, khi có sự đồng đều của định và tấn, vốn thuộc về phe lười biếng và trạo cử, thì do sự hỗ trợ lẫn nhau, an chỉ định thành tựu một cách đúng đắn do các pháp tương ưng không rơi vào hai cực đoan. “Người có tín mạnh, v.v...” (balavasaddho'tiādi) là sự chứng minh cho ý nghĩa đã được nói theo cách phủ định. Ý nghĩa của nó là: người nào có tín mạnh mẽ nhưng trí tuệ không sáng suốt, người đó có niềm tin mù quáng, không phải là niềm tin bất động. Thật vậy, người ấy tin vào điều không đáng tin, giống như các đệ tử của ngoại đạo. “Rơi vào phe xảo trá” (kerāṭikapakkhanti) là theo phe lừa dối. Người có tuệ vượt trội nhưng thiếu tín, bị lừa dối bởi những lý lẽ ngụy biện, suy diễn rằng: “chỉ cần tâm sanh khởi cũng có phước báu bố thí mà không cần từ bỏ vật để cho”, v.v... Người như vậy, có tâm bị hủy hoại bởi lý luận suông, không chấp nhận lời của bậc trí, không đi đến sự hiểu biết. Do đó, ngài nói: “giống như căn bệnh phát sinh từ thuốc, trở nên không thể chữa trị”. Giống như ở đây, sự không quân bình lẫn nhau của tín và tuệ không mang lại lợi ích, mà chỉ mang lại tai hại; cũng vậy, sự không quân bình lẫn nhau của định và tấn không mang lại lợi ích, mà chỉ mang lại tai hại; tương tự, không mang lại sự không tán loạn, mà chỉ mang lại sự tán loạn. Sự lười biếng chế ngự, do đó không đạt được an chỉ định, đó là ý nghĩa. “Sự trạo cử chế ngự”, ở đây cũng cùng một phương pháp. “Cả hai đó” (tadubhayan'ti) là cặp tín và tuệ, và cặp định và tấn. “Nên được làm cho quân bình” (samaṃ kātabban'ti) là nên được làm cho đồng đều. Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa. Evanti evaṃ sante, saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho. Saddahantoti ‘‘pathavī pathavīti manasikaraṇamattena kathaṃ jhānuppattī’’ti acintetvā ‘‘addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto. Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhippadhānattā jhānassa. Ubhinnanti samādhipaññānaṃ. Samādhikammikassa samādhino adhimattatāya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘samatāyapī’’ti, samabhāvenāpīti attho. Appanāti lokiyappanā. Tathā hi ‘‘hotiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha ‘‘samathavipassanaṃ yuganandhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.5). “Đối với người thực hành định” (samādhikammikassā'ti) là đối với người có đề mục thiền chỉ. “Như vậy” (evan'ti) có nghĩa là khi như vậy, tức là khi tín có trạng thái mạnh hơn một chút. “Người có lòng tin” (saddahanto'ti) là người không suy nghĩ rằng: “làm sao thiền có thể sanh khởi chỉ bằng cách tác ý đất, đất?”, mà tin tưởng, làm sanh khởi lòng tin rằng: “chắc chắn phương pháp được đức Chánh Đẳng Giác nói ra sẽ thành tựu”. “Người tin chắc” (okappento'ti) là người tin chắc, đi vào bằng cách quyết định giống như đã thâm nhập vào đề mục. Nhất tâm mạnh mẽ là phù hợp vì thiền có định làm chủ đạo. “Của cả hai” (ubhinnan'ti) là của định và tuệ. Đối với người thực hành định, cùng với sự thái quá của định, sự thái quá của tuệ cũng được mong muốn. (Do đó) ngài nói “cũng bởi sự quân bình” (samatāyapī'ti), có nghĩa là “cũng bởi trạng thái quân bình”. “An chỉ định” (appanā'ti) là an chỉ định thế gian. Thật vậy, ngài nói một cách nghi ngờ “có thể có”. Nhưng an chỉ định siêu thế thì được mong muốn chỉ với trạng thái quân bình của chúng. Như đã nói: “tu tập chỉ và quán song hành” (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.5). Yadi visesato saddhāpaññānaṃ, samādhivīriyānañca samatāva icchitā, kathaṃ satīti āha ‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’ti. Sabbatthāti līnuddhaccapakkhikesu pañcasu indriyesu. Uddhaccapakkhikekadese gaṇhanto ‘‘saddhāvīriyapaññāna’’nti āha. Aññathā pīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi ‘‘kosajjapakkhikena samādhinā’’ icceva vuttaṃ, na ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. Sāti sati. Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko. Tenāti tena sabbattha icchitabbaṭṭhena kāraṇena. Āha aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā sabbattha līne, uddhate ca citte icchitabbattā, sabbe [Pg.329] vā līne, uddhate ca citte bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā. Cittanti kusalaṃ cittaṃ. Tassa hi sati paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha ‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’tiādi. Nếu sự quân bình của tín và tuệ, của định và tấn được mong muốn một cách đặc biệt, thì niệm như thế nào? (Vị ấy) đã nói: «Còn niệm thì mạnh mẽ ở mọi nơi là điều thích hợp». «Ở mọi nơi» tức là trong năm quyền thuộc về phe thụ động và phe năng động. Khi đề cập đến một phần của phe năng động, vị ấy đã nói «tín, tấn, và tuệ». Nếu không, hỷ cũng nên được kể đến. Thật vậy, chỉ được nói là «với định thuộc phe lười biếng», chứ không phải «với khinh an, định, và xả». «Sā» là niệm. Người được giao phó trong mọi công việc của vua là người làm mọi việc. «Tena» (bởi vì thế) có nghĩa là bởi vì lý do đó, nó được mong muốn ở mọi nơi. (Vị ấy) đã nói trong Chú giải. «Sabbatthikā» (cần thiết ở mọi nơi) là vì nó được giao phó ở mọi nơi, được mong muốn ở mọi nơi khi tâm thụ động và khi tâm năng động; hoặc là các giác chi cần được tu tập khi tâm thụ động và khi tâm năng động đều có mặt nhờ vào nó, do đó gọi là «sabbatthikā». «Tâm» là thiện tâm. Thật vậy, đối với tâm ấy, niệm là nơi nương tựa, là cứu cánh, để đạt được điều chưa đạt, để chứng ngộ điều chưa chứng ngộ. Do đó, vị ấy đã nói «có sự hộ trì là hiện trạng» v.v... Khandhādibhede anogāḷhapaññānanti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ. Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā. Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha ‘‘samapaññāsa lakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā’’ti. Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvaggahaṇanti āha ‘‘gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā’’ti. Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato gambhīrañāṇacariyaṃ, tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā, tassā paccavekkhaṇāti āha ‘‘gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā’’ti. Yathā sativepullappatto nāma arahā eva, evaṃ paññāvepullappattotipi so evāti āha ‘‘arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotī’’ti. Vīriyādīsupi eseva nayo. «Những người có trí tuệ chưa thâm nhập vào sự phân biệt các uẩn v.v...» có nghĩa là những người có trí năng chưa được thiết lập vững chắc trong các uẩn, xứ v.v... ngay cả về phương diện pháp học và đa văn. Thật vậy, việc thân cận người đa văn mang lại văn tuệ. Ngay cả người có tuệ quán non trẻ, vì đã đứng vững trong tu tuệ, chắc chắn được gọi là người có trí tuệ. Do đó, vị ấy nói «việc thân cận người có tuệ sanh diệt, tuệ nắm bắt các tướng trạng tương đương với trí tuệ của mình». Việc nhận thức sự thâm sâu của trí tuệ phân định các pháp ấy tùy theo sự thâm sâu của các pháp cần biết, (vị ấy) đã nói «với trí tuệ thâm sâu khởi lên trong các uẩn v.v... thâm sâu». Thật vậy, pháp cần biết ấy, vì cần được thực hành bởi trí tuệ như vậy, nên là hành xứ của trí tuệ thâm sâu; hoặc sự vận hành của trí tuệ ấy trong đó một cách phân biệt là hành xứ của trí tuệ thâm sâu; sự quán xét về điều đó, (vị ấy) đã nói «sự quán xét về sự phân biệt bằng trí tuệ thâm sâu». Giống như người đã đạt đến sự sung mãn của niệm chính là bậc A-la-hán, cũng vậy, người đã đạt đến sự sung mãn của tuệ cũng chính là vị ấy. Do đó, (vị ấy) nói «sự tu tập trở nên viên mãn nhờ A-la-hán đạo». Đối với tấn v.v... cũng theo phương pháp này. ‘‘Tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamentī’’tiādinā (ma. ni. 3.250, 267; a. ni. 3.36) vuttapañcavidhabandhanakammakāraṇā niraye nibbattasattassa yebhuyyena sabbapaṭhamaṃ karontīti, devadūtasuttādīsu tassa ādito vuttattā ca āha ‘‘pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā’’ti. Sakaṭavahanādikāleti ādi-saddena tadaññamanussehi, tiracchānehi ca vibādhiyamānakālaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Ekaṃ buddhantara’’nti idaṃ aparāparaṃ petesu eva uppajjanakasattavasena vuttaṃ, ekaccānaṃ vā petānaṃ ekaccatiracchānānaṃ viya tathā dīghāyukatāpi siyāti tathā vuttaṃ. Tathā hi ‘‘kālo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ labhitvā ṭhito metteyyassapi bhagavato sammukhībhāvaṃ labhissatī’’ti vadanti, yaṃ tassa kappāyukatā vuttā. Vì nghiệp năm cách trói buộc được nói đến qua câu «Họ đóng cọc sắt nung đỏ vào tay» v.v... (M. iii. 182; A. i. 141) thường được thực hiện trước tiên đối với chúng sanh tái sanh trong địa ngục, và vì điều đó được nói đến ở phần đầu trong các kinh như kinh Thiên Sứ, nên (vị ấy) đã nói «bắt đầu từ nghiệp năm cách trói buộc». Trong câu «vào lúc kéo xe v.v...», từ «v.v...» bao gồm cả thời gian bị những người khác và các loài bàng sanh khác làm khổ não. Câu «một Phật kỳ» này được nói về chúng sanh liên tục tái sanh trong loài ngạ quỷ; hoặc được nói như vậy vì một số ngạ quỷ, giống như một số loài bàng sanh, có thể có tuổi thọ dài như thế. Thật vậy, người ta nói rằng: «Long vương Kāla, sau khi được diện kiến bốn vị Phật, vẫn đang tồn tại và sẽ được diện kiến cả Đức Thế Tôn Metteyya», điều này cho thấy tuổi thọ của vị ấy là một kiếp. Ānisaṃsadassāvinoti ‘‘vīriyāyatto eva sabbo lokuttaro, lokiyo ca visesādhigamo’’ti evaṃ vīriye ānisaṃsadassanasīlassa. Gamanavīthinti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ, saha vipassanāya ariyamaggapaṭipāṭi[Pg.330], sattavisuddhiparamparā vā. Sā hi bhikkhuno vaṭṭaniyyānāya gantabbā paṭipadāti katvā gamanavīthi nāma. Kāyadaḷhībahuloti yathā tathā kāyassa daḷhīkammappasuto. Piṇḍanti raṭṭhapiṇḍaṃ. Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā piṇḍāpacāyanaṃ. «Người thấy được lợi ích» là người có thói quen thấy được lợi ích trong sự tinh tấn rằng: «Tất cả sự chứng đắc đặc biệt, cả siêu thế lẫn hiệp thế, đều tùy thuộc vào sự tinh tấn». «Con đường đi» là con đường đưa đến Niết-bàn cùng với giai đoạn chuẩn bị của nó, là thứ tự của Thánh đạo cùng với tuệ quán, hoặc là chuỗi bảy thanh tịnh. Thật vậy, đó là con đường mà vị tỳ-khưu phải đi để thoát khỏi vòng luân hồi, do đó được gọi là «con đường đi». «Thường làm cho thân thể cường tráng» là người chuyên tâm vào việc làm cho thân thể cường tráng bằng cách này hay cách khác. «Vật thực» là vật thực khất thực trong xứ. «Sự tôn kính vật thực» là sự đáp lại vật thực khất thực bằng cách làm cho sự cúng dường của các thí chủ đối với mình trở thành quả lớn nhờ vào sự chánh hạnh của mình. Nīharantoti pattathavikato nīharanto. Taṃ saddaṃ sutvāti taṃ upāsikāya vacanaṃ attano vasanapaṇṇasāladvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvā. Manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampattīti imā tisso sampattiyo. Dātuṃ sakkhissasīti ‘‘tayi katena dānamayena, veyyāvaccamayena ca puññakammena khettavisesabhāvūpagamanena aparāparaṃ devamanussasampattiyo, ante nibbānasampattiñca dātuṃ sakkhissasī’’ti thero attānaṃ pucchati. Sitaṃ karonto vāti ‘‘akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkanta’’nti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto eva. «Khi đang lấy ra» là đang lấy ra từ túi đựng bát. «Sau khi nghe tiếng ấy» là sau khi nghe lời nói của nữ cận sự ấy bằng thiên nhĩ thông do có năm thắng trí, trong khi đang đứng ở cửa am lá nơi mình ở. Ba sự thành tựu này là: thành tựu cõi người, thành tựu cõi trời, và thành tựu Niết-bàn. «Ngươi sẽ có thể cho chứ?» Vị trưởng lão tự hỏi mình: «Nhờ phước nghiệp bố thí và phước nghiệp phục vụ được làm đối với ngươi, do ta đã trở thành một phước điền đặc biệt, ngươi sẽ có thể cho các thành tựu cõi trời và cõi người trong các kiếp sau, và cuối cùng là thành tựu Niết-bàn chứ?». «Hoặc khi đang mỉm cười» là khi đang mỉm cười do niềm hân hoan sanh khởi vào lúc cuối sự quán xét rằng: «Ta đã vượt qua khổ luân hồi một cách không khó khăn». Vippaṭipannanti jātidhammakuladhammādilaṅghanena asammāpaṭipannaṃ. Evaṃ yathā asammāpaṭipanno putto tāya eva asammāpaṭipattiyā kulasantānato bāhiro hutvā pitu santikā dāyajjassa na bhāgī, evaṃ. Kusītopi tena kusītabhāvena asammāpaṭipanno satthu santikā laddhabbaariyadhanadāyajjassa na bhāgī. Āraddhavīriyova labhati sammāpaṭipajjanato. Uppajjati vīriyasambojjhaṅgoti yojanā, evaṃ sabbattha. «Người hành xử sai trái» là người hành xử không đúng đắn bằng cách vi phạm các bổn phận về dòng dõi, gia tộc v.v... Giống như người con trai hành xử không đúng đắn, do chính sự hành xử không đúng đắn ấy, bị loại ra khỏi dòng dõi gia tộc và không được hưởng gia tài từ cha mình, cũng vậy. Người lười biếng cũng vậy, do chính sự lười biếng ấy mà hành xử không đúng đắn, không được hưởng gia tài thánh sản có thể nhận được từ bậc Đạo Sư. Chỉ người có tinh tấn đã được khởi sự mới nhận được, do hành xử đúng đắn. Cú pháp là «tấn giác chi sanh khởi». Cũng vậy ở mọi nơi. Mahāti sīlādīhi guṇehi mahanto vipulo anaññasādhāraṇo. Taṃ panassa guṇamahattaṃ dasasahassilokadhātukampanena loke pākaṭanti dassento ‘‘satthuno hī’’tiādimāha. «Vĩ đại» là to lớn, rộng lớn, không chung với ai khác về các đức hạnh như giới v.v... Để chỉ ra rằng sự vĩ đại về đức hạnh ấy của ngài đã được biểu hiện trên thế gian qua sự rung chuyển của mười ngàn thế giới, (vị ấy) đã nói «Thật vậy, của bậc Đạo Sư» v.v... Yasmā satthusāsane pabbajitassa pabbajjūpagamena sakyaputtassabhāvo sampajāyati, tasmā buddhaputtabhāvaṃ dassento ‘‘asambhinnāyā’’tiādimāha. Bởi vì đối với người đã xuất gia trong giáo pháp của bậc Đạo Sư, bản tánh của người con trai dòng họ Thích Ca được thành tựu qua việc chấp nhận đời sống xuất gia, do đó, khi trình bày về bản tánh của người con của đức Phật, ngài đã nói (những lời) bắt đầu là ‘asambhinnāya’. Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānakathikānaṃ puggalānaṃ dūrato vajjanā kusītapuggalaparivajjanā. ‘‘Divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’tiādinā [Pg.331] (ma. ni. 1.423; 3.65; saṃ. ni. 4.120; mahāni. 161) bhāvanāraddhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā āraddhavīriyapuggalasevanā. Tenāha ‘‘kucchiṃ pūretvā’’tiādi. Visuddhimagge (visuddhi. 1.64) pana jātimahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇāti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ, thinamiddhavinodanatā, sammappadhānapaccavekkhaṇatāti idaṃ dvayaṃ gahitaṃ. Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva sammappadhānapaccavekkhaṇā gahitā hoti lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato. Thinamiddhavinodanaṃ tadadhimuttatāya eva gahitaṃ hoti, vīriyuppādane yuttappayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthasiddhameva. Tattha thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevana- tadadhimuttatāpaṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena, apāyabhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā. Việc tránh xa những hạng người lười biếng, những người ngay cả danh xưng của sự tu tiến cũng không biết, những người có nhiều sự cứng nhắc của thân, những người sau khi ăn thỏa thích liền chuyên tâm vào lạc thú của việc nằm ngủ v.v., những người nói chuyện bàng sanh, chính là sự tránh xa người biếng nhác. Việc thỉnh thoảng đi đến gần những người đã khởi sự tinh tấn, có sự cố gắng kiên cố, do đã khởi sự tu tiến (như đã được nói) bắt đầu là ‘ban ngày bằng cách đi kinh hành và ngồi,’ chính là sự thân cận người đã khởi sự tinh tấn. Do đó, ngài đã nói (những lời) bắt đầu là ‘sau khi đã làm cho bụng được no đủ.’ Tuy nhiên, trong bộ Visuddhimagga, hai điều này là sự quán xét về sự trọng đại của dòng dõi và sự quán xét về sự trọng đại của các vị đồng phạm hạnh đã không được đề cập; hai điều này là sự loại trừ hôn trầm thụy miên và sự quán xét về chánh cần đã được đề cập. Ở đó, sự quán xét về chánh cần được đề cập chính là do đã được chỉ ra về quả báu, vì là sự thể hiện rằng việc chứng đắc các pháp đặc biệt thuộc hiệp thế và siêu thế là tùy thuộc vào sự tinh tấn. Sự loại trừ hôn trầm thụy miên được đề cập chính là do sự hướng tâm đến điều ấy, vì đối với người đã chuyên cần trong việc phát sanh tinh tấn, sự loại trừ hôn trầm thụy miên là điều đương nhiên thành tựu. Ở đó, sự loại trừ hôn trầm thụy miên, sự tránh xa người biếng nhác, sự thân cận người đã khởi sự tinh tấn, và sự hướng tâm đến điều ấy nên được hiểu là những yếu tố làm phát sanh tinh tấn giác chi theo cách loại trừ các duyên đối nghịch; còn các pháp như sự quán xét về sự đáng sợ của cảnh khổ, v.v., (nên được hiểu là những yếu tố làm phát sanh tinh tấn giác chi) theo cách khích lệ. Purimuppannā pīti parato uppajjanakapītiyā visesakāraṇasabhāgahetubhāvato ‘‘pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā’’ti vuttā, tassā pana bahuso pavattiyā puthuttaṃ upādāya bahuvacananiddeso. Yathā sā uppajjati, evaṃ paṭipatti tassā uppādakamanasikāro. Hỷ đã sanh khởi trước, do là nhân tương tợ và là nguyên nhân đặc biệt đối với hỷ sẽ sanh khởi sau, nên đã được nói rằng: ‘Chính hỷ là các pháp làm nền tảng cho hỷ giác chi.’ Tuy nhiên, do sự đa dạng trong việc sanh khởi nhiều lần của hỷ ấy, nên có sự chỉ định bằng số nhiều. Sự thực hành theo cách mà hỷ ấy sanh khởi, đó chính là sự tác ý làm phát sanh hỷ ấy. ‘‘Buddhānussatī’’tiādīsu vattabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.123) vuttanayeneva veditabbaṃ. Điều cần phải nói trong (các đề mục) bắt đầu là ‘niệm Phật’ nên được hiểu chính theo phương pháp đã được nói trong bộ Visuddhimagga. Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ ‘‘yāva upacārā’’ti. Sakalasarīraṃ pharamānoti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno. Dhammaguṇe anussarantassāpi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti yojanā, evaṃ sesaanussatīsu. Pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāyañca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā. Saṅkhārānaṃ sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tathā paññāya pavattito bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti āha ‘‘samāpattiyā…pe… paccavekkhantassāpī’’ti. Tattha ‘‘vikkhambhitā kilesā’’ti pāṭho. Te hi na samudācarantīti. Iti-saddo kāraṇattho, yasmā na samudācaranti, tasmā taṃ nesaṃ asamudācāraṃ paccavekkhantassāti yojanā[Pg.332]. Na hi kilese paccavekkhantassa bojjhaṅguppatti yuttā. Pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena thūsasamahadayatā lūkhatā, sā tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha ‘‘asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve’’ti. Do niệm Phật được hoàn thành với cận định, nên đã được nói là ‘cho đến cận định.’ (Cụm từ) ‘làm cho toàn thân được thấm nhuần’ có nghĩa là làm cho toàn thân được thấm nhuần bởi các sắc vi tế do hỷ làm sanh khởi. Nên được liên kết rằng: ‘Đối với người đang niệm các ân đức của Pháp, hỷ giác chi làm cho toàn thân được thấm nhuần cũng sanh khởi cho đến cận định.’ Tương tự như vậy trong các pháp niệm còn lại. Và cũng nên được liên kết với sự quán xét các bài kinh làm phát sanh niềm tịnh tín, vì điều ấy cũng có khuynh hướng như vậy do là nền tảng của sự giải thoát. Ngài đã nói (những lời) bắt đầu là ‘đối với người... sau khi xuất khỏi thiền chứng... đang quán xét’ để chỉ rằng: ‘Ngay cả trong sự lắng dịu một phần của các hành, sự tác ý tu tiến, do được tiến hành bởi trí tuệ giống như trong sự lắng dịu hoàn toàn, trở nên có khả năng trấn áp các phiền não, mang lại cận định, và đi kèm với hỷ và hân hoan như vậy, trở thành (nguyên nhân) cho sự phát sanh của hỷ giác chi.’ Ở đó, có đoạn văn là ‘các phiền não đã được trấn áp.’ Vì quả thật chúng không khởi lên. Từ ‘iti’ (như vậy) có nghĩa là nguyên nhân. Nên được liên kết rằng: ‘Bởi vì chúng không khởi lên, do đó, đối với người đang quán xét sự không khởi lên ấy của chúng.’ Vì quả thật, sự phát sanh của giác chi không thích hợp đối với người đang quán xét các phiền não. Trong những trường hợp đáng tịnh tín, sự khô khan là trạng thái tâm cứng nhắc do không có sự tịnh tín và yêu mến. Điều đó được nhận biết qua việc không thể hiện sự tôn trọng và kính cẩn ở đó. Do đó, ngài đã nói ‘trong trạng thái khô khan được biểu thị qua hành động không tôn trọng.’ Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi eva yathāvuttabodhiaṅgabhūto passaddhisambojjhaṅgo, tassa passaddhisambojjhaṅgassa evaṃ uppādo hotīti yojanā. Chính sự khinh an có đặc tính là sự lắng dịu của những ưu phiền nơi thân và tâm là khinh an giác chi, một chi phần của sự giác ngộ như đã được nói. Nên được liên kết rằng: ‘Sự phát sanh của khinh an giác chi ấy là như vậy.’ Paṇītabhojanasevanatāti paṇītasappāyabhojanaseva natā. Utuiriyāpathasukhaggahaṇena sappāyautuiriyāpathaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tañhi tividhampi sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kallatāpādanavasena cittassa kallataṃ āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti. Ahetukaṃ sattesu labbhamānaṃ sukhadukkhanti ayameko anto, issarādivisamahetukanti pana ayaṃ dutiyo. Ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti. Majjhatto payogo yassa so majjhattapayogo, tassa bhāvo majjhattapayogatā. Ayañhi pahāya sāraddhakāyataṃ passaddhakāyatāya kāraṇaṃ hontī passaddhidvayaṃ āvahati, eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjanapassaddhakāyapuggalasevanānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ. (Cụm từ) ‘sự thọ dụng vật thực vi tế’ có nghĩa là sự thọ dụng vật thực vi tế và thích hợp. Qua việc nắm bắt sự thoải mái của thời tiết và oai nghi, nên hiểu là việc nắm bắt thời tiết và oai nghi thích hợp. Vì quả thật, ba điều thích hợp ấy khi được sử dụng, bằng cách tạo ra sự thích ứng cho thân, sẽ mang lại sự thích ứng cho tâm, và trở thành nguyên nhân cho cả hai loại khinh an. ‘Hạnh phúc và đau khổ được tìm thấy nơi chúng sanh là không có nguyên nhân’ – đây là một cực đoan. ‘Là do nguyên nhân không tương xứng như Thượng Đế, v.v.’ – đây là cực đoan thứ hai. Không đi đến cả hai cực đoan này, (mà chủ trương rằng) ‘nó xảy ra theo nghiệp riêng của mỗi người’ – đây là con đường trung đạo. Sự nỗ lực trung dung là sự nỗ lực của người trung lập; trạng thái của nó là sự nỗ lực trung dung. Vì quả thật, điều này, sau khi từ bỏ trạng thái thân căng thẳng, trở thành nguyên nhân cho trạng thái thân khinh an, mang lại cả hai loại khinh an. Chính vì điều này, nên được hiểu rằng việc mang lại điều ấy của sự tránh xa người có thân căng thẳng và sự thân cận người có thân khinh an đã được giải thích. Yathāsamāhitākārasallakkhaṇavasena gayhamāno purimuppanno samatho eva samathanimittaṃ. Nānārammaṇe paribbhamanena vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo, vikkhepo. Tathā hi so anavaṭṭhānaraso, bhantatāpaccupaṭṭhāno ca vutto, ekaggatābhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo, samādhi. So eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ. Tenāha ‘‘avikkhepaṭṭhena ca abyagganimitta’’nti. Chính sự định đã sanh khởi trước, được nắm bắt theo cách ghi nhận trạng thái đã được định tĩnh, là tướng của định. Do đi lang thang trong các đối tượng khác nhau, nó phóng đi nhiều hướng, nên gọi là ‘byagga’ (phóng dật), tức là sự tán loạn. Vì quả thật, nó được nói là có phận sự không an trú và có sự hiện hữu là sự bối rối. Do là trạng thái nhất tâm, nó đối nghịch với ‘byagga,’ nên gọi là ‘abyagga’ (không phóng dật), tức là định. Nên được nói rằng chính nó là tướng, giống như trước đây. Do đó, ngài đã nói ‘và tướng không phóng dật theo nghĩa không tán loạn.’ Vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā ca paññāvahā vuttā, samādhānāvahāpi tā honti samādhānāvahabhāveneva paññāvahabhāvatoti vuttaṃ ‘‘vatthuvisada…pe… veditabbā’’ti. Việc làm cho các nền tảng được trong sạch và việc thiết lập sự quân bình của các căn đã được nói là mang lại trí tuệ. Chúng cũng mang lại sự định tĩnh, và đã được nói (những lời) bắt đầu là ‘việc làm cho các nền tảng được trong sạch... nên được hiểu’ để chỉ rằng chính do là trạng thái mang lại sự định tĩnh nên mới là trạng thái mang lại trí tuệ. Karaṇabhāvanākosallānaṃ avinābhāvato, rakkhanakosallassa ca taṃmūlakattā ‘‘nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā’’ [Pg.333] icceva vuttaṃ. Kasiṇanimittassāti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Asubhanimittassāpi hi yassa kassaci jhānuppattinimittassa uggahaṇakosallaṃ nimittakusalatā evāti. Atisithilavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogamandataṃ, pamodavekallañca saṅgaṇhāti. Tassa paggaṇhananti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuddharaṇaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – Do sự thiện xảo trong việc thực hành và sự thiện xảo trong việc tu tập là không thể tách rời, và do sự thiện xảo trong việc hộ trì có gốc rễ từ đó, nên đã được nói rằng: "Sự thiện xảo về tướng chính là sự thiện xảo trong việc nắm bắt tướng biến xứ". Và (cụm từ) "của tướng biến xứ" nên được hiểu là một ví dụ. Thật vậy, sự thiện xảo trong việc nắm bắt bất cứ tướng nào làm phát sanh thiền, chẳng hạn như tướng bất tịnh, cũng chính là sự thiện xảo về tướng. (Trong cụm từ) "do sự tinh tấn quá buông lỏng, v.v...", từ "v.v..." bao gồm cả sự yếu kém trong việc vận dụng trí tuệ và sự thiếu vắng niềm hoan hỷ. "Sự sách tấn nó" có nghĩa là nâng đỡ tâm thụ động đó ra khỏi trạng thái thụ động bằng cách làm phát khởi Trạch pháp giác chi, v.v... Điều này đã được Đức Thế Tôn nói đến: ‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitunti. Evaṃ bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234). "Này các Tỳ khưu, vào lúc nào tâm bị thụ động, lúc ấy là thời điểm để tu tập Trạch pháp giác chi, là thời điểm để tu tập Tinh tấn giác chi, là thời điểm để tu tập Hỷ giác chi. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, tâm thụ động đó dễ được làm cho phấn chấn lên nhờ các pháp này. Ví như, này các Tỳ khưu, một người muốn nhóm một đốm lửa nhỏ, người ấy bỏ vào đó cỏ khô, phân bò khô, củi khô, và thổi hơi miệng vào, chứ không rắc bụi lên, người ấy có thể nhóm lên đốm lửa nhỏ ấy không? Thưa vâng, bạch Thế Tôn." (Tương Ưng Bộ, tập 5, trang 234). Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā, sā anantaraṃ vibhāvitā eva. Āraddhavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogabalavataṃ, pamodubbilāvanañca saṅgaṇhāti. Tassa niggaṇhananti tassa uddhatassa cittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā – Ở đây, nên hiểu rằng sự tu tập và làm phát khởi Trạch pháp giác chi, v.v... là tùy theo vật thực của mỗi pháp, và điều đó đã được giải thích ngay sau đây. (Trong cụm từ) "do sự tinh tấn quá mức, v.v...", từ "v.v..." bao gồm cả sự mạnh mẽ trong việc vận dụng trí tuệ và sự hoan hỷ quá trớn. "Sự chế ngự nó" có nghĩa là ngăn chặn tâm trạo cử đó khỏi trạng thái trạo cử bằng cách làm phát khởi Định giác chi, v.v... Điều này cũng đã được Đức Thế Tôn nói đến: ‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni…pe… paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti. Evaṃ bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234). "Này các Tỳ khưu, vào lúc nào tâm bị trạo cử, lúc ấy là thời điểm để tu tập Khinh an giác chi, là thời điểm để tu tập Định giác chi, là thời điểm để tu tập Xả giác chi. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, tâm trạo cử đó dễ được làm cho lắng dịu nhờ các pháp này. Ví như, này các Tỳ khưu, một người muốn dập tắt một đống lửa lớn, người ấy bỏ vào đó cỏ tươi... (v.v.)... và rắc bụi lên, người ấy có thể dập tắt đống lửa lớn ấy không? Thưa vâng, bạch Thế Tôn." (Tương Ưng Bộ, tập 5, trang 234). Etthāpi [Pg.334] yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā, tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva. Samādhisambojjhaṅgassa anantaraṃ vakkhati. Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena. Yathā hi dānaṃ alobhapadhānaṃ, sīlaṃ adosapadhānaṃ, evaṃ bhāvanā amohapadhānā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti, anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa yogino cittassa abhiruciṃ na janeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti, tathā bhāvanāya sammadeva avīthipaṭipattiyā upasamasukhaṃ na vindati, tenāpi cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘paññāpayoga…pe… nirassādaṃ hotī’’ti. Tassa saṃveguppādanaṃ, pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento ‘‘aṭṭha saṃvegavatthūnī’’tiādimāha. Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ, duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādi aññamaññaṃ vibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ, tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni. Ye pana sattā āhārūpajīvino, tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ jīvikādukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanāti ayaṃ bhāvanācittassa sampahaṃsitabbasamaye vuttanayena saṃvegajananavasena ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā, saṃvegajananapubbakapasāduppādanena tosanāti attho. Ở đây cũng vậy, nên hiểu rằng sự tu tập và làm phát khởi Khinh an giác chi, v.v... là tùy theo vật thực của mỗi pháp. Trong đó, sự tu tập Khinh an giác chi đã được nói đến. (Sự tu tập) Định giác chi sẽ được nói đến ngay sau đây. "Do sự yếu kém trong việc vận dụng trí tuệ" có nghĩa là do sự tác động của trí tuệ không có hiệu lực. Thật vậy, cũng như bố thí có vô tham làm chính, giới có vô sân làm chính, cũng vậy, tu tập có vô si làm chính. Trong đó, khi trí tuệ không mạnh mẽ, thì sự tu tập không mang lại sự thù thắng từ trước đến sau; giống như thức ăn không được chuẩn bị kỹ lưỡng không làm phát sanh sự ưa thích cho tâm của hành giả, do đó nó trở nên vô vị; cũng vậy, do sự thực hành không đúng đường lối, người ấy không tìm thấy được sự an lạc của tịch tịnh trong việc tu tập, do đó tâm cũng trở nên vô vị. Vì thế, đã được nói rằng: "do sự vận dụng trí tuệ... (v.v.)... trở nên vô vị". Để chỉ ra rằng "sự làm phát sanh lòng cảm thương và sự làm phát sanh niềm tịnh tín là phương pháp trị liệu cho nó", ngài đã nói: "tám sự việc gây cảm thương", v.v... Trong đó, sanh, già, bệnh, chết xảy ra tương ứng trong thiện thú và ác thú, nên cần hiểu khổ ở cõi dữ là khác, (khổ này) có năm loại trói buộc, v.v..., đói khát, v.v..., và sự hành hạ lẫn nhau, v.v... làm nhân. Tất cả những điều này được xem là thuộc về kiếp sống hiện tại của các chúng sanh ấy, nên các khổ có luân hồi làm gốc rễ trong thời quá khứ và vị lai được xem xét riêng. Còn những chúng sanh nào sống nhờ vào vật thực, và trong đó, sống nhờ vào kết quả của sự nỗ lực, thì cái khổ về sinh kế không chung với những chúng sanh khác của họ được xem là sự việc gây cảm thương thứ tám. "Đây được gọi là sự khích lệ đúng lúc" có nghĩa là: đây là sự khích lệ đúng đắn tâm tu tập vào lúc cần được khích lệ, theo phương cách đã nói, bằng cách làm phát sanh lòng cảm thương và làm phát sanh niềm tịnh tín; nghĩa là làm cho hoan hỷ bằng cách làm phát sanh niềm tịnh tín có sự phát sanh lòng cảm thương đi trước. Sammāpaṭipattiṃ āgammāti līnuddhaccavirahena, samathavīthipaṭipattiyā ca sammā avisamaṃ sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma. ‘‘Alīna’’ntiādīsu kosajjapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ, uddhaccapakkhikānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ, paññāpayogasampattiyā, upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ, tato eva ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ. Tattha alīnatāya paggahe, anuddhatatāya niggahe, anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati. Alīnānuddhatatā hi ārammaṇe samappavattaṃ, anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ, samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ. Samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatāti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye bhāvanācittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāsaṅkhātaṃ [Pg.335] paṭipakkhaṃ abhibhuyya pekkhanā vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato, vipassanāya adhiṭṭhānabhāvūpagamanato ca upacārajjhānampi samādhāna kiccanipphattiyā puggalassa samāhitabhāvasādhanaṃ evāti tattha samadhurabhāvenāha ‘‘upacāraṃ vā appanaṃ vā’’ti. Sammāpaṭipattiṃ āgamma có nghĩa là: Do không có sự thụ động và trạo cử, và do sự thực hành con đường của chỉ tịnh, do sự thực hành tu tập một cách chân chánh, không bất bình đẳng, một cách đúng đắn. Trong các câu bắt đầu bằng “alīnaṃ”, không thụ động là do các pháp thuộc phe lười biếng không có cường độ mạnh, không trạo cử là do các pháp thuộc phe trạo cử không có cường độ mạnh, không hưởng vị là do sự thành tựu của việc áp dụng trí tuệ và do sự chứng đắc an lạc của sự tĩnh lặng, do đó, tâm tiến hành một cách quân bình trên đối tượng, đã thực hành con đường của chỉ tịnh. Ở đây, do không thụ động nên không cần phải nỗ lực sách tấn, do không trạo cử nên không cần phải nỗ lực chế ngự, do không hưởng vị nên không cần phải nỗ lực làm cho phấn khởi. Thật vậy, sự không thụ động và không trạo cử là sự tiến hành quân bình trên đối tượng, sự không hưởng vị là sự thực hành con đường của chỉ tịnh, hoặc do sự tiến hành quân bình nên không thụ động, không trạo cử. Cần phải hiểu rằng do sự thực hành con đường của chỉ tịnh nên không hưởng vị. Điều này được gọi là sự xả trong thời điểm thích hợp, nghĩa là trong thời điểm cần phải xả, sự không bận tâm trong việc sách tấn, chế ngự, và làm cho phấn khởi của tâm tu tập, được gọi là sự quán sát sau khi đã chế ngự được đối nghịch. Do sự trấn áp các đối nghịch và do sự đạt đến trạng thái làm nền tảng cho minh sát, ngay cả cận định thiền cũng chính là phương tiện thành tựu trạng thái định tĩnh của cá nhân do sự hoàn thành phận sự của sự định tâm, vì vậy, ở đây, với ý nghĩa bình đẳng, ngài nói “hoặc cận định, hoặc an chỉ định”. Upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. Anurodhavirodhavippahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato, asati ca asijjhanato. So ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha ‘‘sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā’’ti. Tadubhaye ca virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgabhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassetuṃ ‘‘sattamajjhattatā’’tiādi vuttaṃ. Tenāha ‘‘sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā’’ti. Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho. Tathā cāha ‘‘upekkhā rāgabahulassa visuddhimaggo’’ti (visuddhi. 1.267). Dvīhākārehīti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ, attasuññatāpaccavekkhaṇanti imehi dvīhi kāraṇehi. Dvīhevāti avadhāraṇaṃ saṅkhyāsamānatādassanatthaṃ. Saṅkhyā evettha samānā, na saṅkhyeyyaṃ sabbathā samānanti. Assāmikabhāvo anattaniyatā. Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ, aññaṃ vā kiñci attaniyaṃ nāma siyā, so pana koci natthevāti adhippāyo. Anaddhaniyanti na addhānakkhamaṃ na ciraṭṭhāyi, ittaraṃ aniccanti attho. Tāvakālikanti tasseva vevacanaṃ. Về các pháp là nền tảng của xả giác chi, điều gì cần nói ở đây, điều đó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới. Trạng thái trung lập do từ bỏ sự thiên vị và chống đối là nguyên nhân của xả giác chi, vì khi có nó thì thành tựu, và khi không có thì không thành tựu. Và trạng thái trung lập đó có hai loại theo đối tượng, nên ngài nói “trung lập đối với chúng sanh, trung lập đối với các hành”. Và sự chống đối cả hai điều đó đã được loại bỏ chính bằng sự tu tập khinh an giác chi, nên để chỉ ra phương pháp từ bỏ chính sự thiên vị, ngài đã nói “trung lập đối với chúng sanh” v.v... Do đó, ngài nói “sự tránh xa người quyến luyến chúng sanh và các hành”. Thật vậy, đặc biệt tham ái là đối nghịch của xả. Và cũng như vậy, ngài đã nói “xả là con đường thanh tịnh cho người có nhiều tham ái”. Bằng hai cách có nghĩa là: bằng hai nguyên nhân này là sự quán xét về nghiệp là của riêng và sự quán xét về tánh không của tự ngã. Bằng hai cách là sự xác định nhằm chỉ ra sự tương đồng về số lượng. Chỉ có số lượng ở đây là tương đồng, chứ không phải đối tượng được đếm là hoàn toàn tương đồng. Trạng thái không có chủ sở hữu là sự không thuộc về tự ngã. Thật vậy, khi có tự ngã, do trạng thái sở hữu của nó, có thể có y hoặc bất cứ thứ gì khác gọi là thuộc về tự ngã, nhưng người đó thì không hề có, đó là ý nghĩa. Không bền vững có nghĩa là không chịu đựng được thời gian, không tồn tại lâu dài, tạm thời, vô thường. Tạm thời là từ đồng nghĩa của nó. Mamāyatīti mamattaṃ karoti ‘‘mamā’’ti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati. Mamāyati có nghĩa là: làm thành của ta, đứng vững sau khi đã nắm giữ bằng ái dục với ý nghĩ “của ta”. Mamāyantāti mānaṃ dabbaṃ karontā. Mamāyantā có nghĩa là: những người làm cho ngã mạn thành vật chất. Ayaṃ satipaṭṭhānadesanā pubbabhāgamaggavasena desitāti pubbabhāgiyabojjhaṅge sandhāyāha ‘‘bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasacca’’nti. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva. Bài thuyết giảng về Tứ Niệm Xứ này được thuyết giảng theo phương diện đạo sơ khởi, vì vậy, nhắm đến các giác chi thuộc phần sơ khởi, ngài nói “niệm là sự thâu tóm các giác chi là khổ đế”. Phần còn lại thì dễ hiểu vì đã được giải thích theo phương pháp đã nói. Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về chương Giác Chi đã kết thúc. Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về Phẩm Tụng Đầu Tiên đã kết thúc. Catusaccapabbavaṇṇanā Giải thích chương Tứ Đế 386. Yathāsabhāvatoti [Pg.336] aviparītasabhāvato. Bādhanakkhaṇato yo yo vā sabhāvo yathāsabhāvo, tato, ruppanādi kakkhaḷādisabhāvatoti attho. Janikaṃ samuṭṭhāpikanti pavattalakkhaṇassa dukkhassa janikaṃ nimittalakkhaṇassa samuṭṭhāpikaṃ. Purimataṇhanti yathāpariggahitassa dukkhassa nibbattito puretaraṃ siddhaṃ taṇhaṃ. Siddhe hi kāraṇe tassa phaluppatti. Ayaṃ dukkhasamudayoti pajānātīti yojanā. Ayaṃ dukkhanirodhoti etthāpi eseva nayo. Ubhinnaṃ appavattinti dukkhaṃ, samudayo cāti dvinnaṃ appavattinimittaṃ, tadubhayaṃ na pavatti etāyāti appavatti, asaṅkhatā dhātu. Dukkhaṃ dukkhasaccaṃ parijānāti pariññābhisamayavasena paricchindatīti dukkhaparijānano, ariyamaggo, taṃ dukkhaparijānanaṃ. Sesapadadvayepi iminā nayena attho veditabbo. 386. Yathāsabhāvato có nghĩa là: từ bản chất không sai lạc. Từ đặc tính bức bách, hoặc bất cứ bản chất nào là bản chất thật, từ đó, có nghĩa là từ bản chất bị hoại diệt v.v..., cứng rắn v.v... Janikaṃ samuṭṭhāpikaṃ có nghĩa là: là tác nhân sinh ra của khổ có đặc tính diễn tiến, là tác nhân làm phát sinh của đặc tính nhân. Purimataṇhaṃ có nghĩa là: ái dục đã được thành tựu trước hơn sự phát sinh của khổ đã được liễu tri. Thật vậy, khi nguyên nhân đã thành tựu thì quả của nó mới phát sinh. Cần nối kết là: vị ấy tuệ tri rằng “đây là sự tập khởi của khổ”. Trong câu “đây là sự diệt khổ” cũng theo phương pháp này. Ubhinnaṃ appavatti có nghĩa là: dấu hiệu của sự không diễn tiến của cả hai, tức là khổ và tập khởi, cả hai điều đó không diễn tiến do cái này, nên gọi là sự không diễn tiến, là pháp vô vi. Vị ấy liễu tri khổ, tức là khổ đế, có nghĩa là xác định bằng cách liễu tri và chứng ngộ, nên gọi là sự liễu tri khổ, tức là thánh đạo, đó là sự liễu tri khổ. Trong hai câu còn lại, ý nghĩa cũng cần được hiểu theo phương pháp này. Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā Giải thích về sự trình bày Khổ Đế 388. Evaṃ vuttāti evaṃ uddesavasena vuttā. Sabbasattānaṃ pariyādānavacanaṃ byāpanicchāvasena āmeḍitaniddesabhāvato. Sattanikāyeti sattānaṃ nikāye, sattaghaṭe sattasamūheti attho. Devamanussādibhedāsu hi gatīsu bhummadevādikhattiyādihatthiādikhuppipāsikāditaṃtaṃjātivisiṭṭho sattasamūho sattanikāyo. Nippariyāyato khandhānaṃ paṭhamābhinibbatti jātīti katvā ‘‘jananaṃ jātī’’ti vatvā svāyaṃ uppādavikāro aparinipphanno yesu khandhesu icchitabbo, te teneva saddhiṃ dassetuṃ ‘‘savikārāna’’ntiādi vuttaṃ. Savikārānanti uppādasaṅkhātena vikārena savikārānaṃ. Jātiādīni hi tīṇi lakkhaṇāni dhammānaṃ vikāravisesāti. ‘‘Upasaggamaṇḍitavevacana’’nti iminā kevalaṃ upasaggena padavaḍḍhanaṃ katanti dasseti. Anupaviṭṭhākārenāti aṇḍakosaṃ, vatthikosañca ogāhanākārena. Nibbattisaṅkhātenāti āyatanānaṃ pāripūrisaṃsiddhisaṅkhātena. 388. Evaṃ vuttā có nghĩa là: được nói như vậy, tức là được nói theo cách tóm tắt. Lời nói bao gồm tất cả chúng sanh là do trạng thái trình bày lặp lại với ý định bao quát. Sattanikāye có nghĩa là: trong bộ loại chúng sanh, trong tập hợp chúng sanh, trong nhóm chúng sanh. Thật vậy, trong các cõi có sự khác biệt như trời, người v.v..., nhóm chúng sanh được phân biệt bởi từng loài đó như địa thiên v.v..., Sát-đế-lỵ v.v..., voi v.v..., ngạ quỷ đói khát v.v... được gọi là bộ loại chúng sanh. Vì theo nghĩa đen, sự phát sinh đầu tiên của các uẩn là sanh, nên sau khi nói “sự sanh là sanh”, để chỉ ra các uẩn ấy cùng với sự biến đổi phát sinh ấy chưa được hoàn thành mà trong đó nó được mong muốn, ngài đã nói “savikārānaṃ” v.v... Savikārānaṃ có nghĩa là: của những pháp có sự biến đổi, với sự biến đổi được gọi là sự phát sinh. Thật vậy, ba tướng trạng là sanh v.v... là những sự biến đổi đặc biệt của các pháp. Bằng câu “từ đồng nghĩa được trang điểm bằng tiếp đầu ngữ”, ngài chỉ ra rằng sự gia tăng từ ngữ chỉ được thực hiện bằng tiếp đầu ngữ. Anupaviṭṭhākārena có nghĩa là: theo cách thức đi vào, tức là theo cách thức thâm nhập vào vỏ trứng và bào thai. Nibbattisaṅkhātena có nghĩa là: bằng cái được gọi là sự phát sinh, tức là bằng cái được gọi là sự hoàn thành viên mãn của các xứ. Atha vā jananaṃ jātīti aparipuṇṇāyatanaṃ jātimāha. Sañjātīti sampuṇṇāyatanaṃ. Sampuṇṇā hi jāti sañjāti. Okkamanaṭṭhena okkantīti aṇḍajajalābujavasena [Pg.337] jāti. Te hi aṇḍakosaṃ, vatthikosañca okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti. Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbattīti saṃsedajaopapātikavasena. Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti. Abhibyattā nibbatti abhinibbatti. ‘‘Jananaṃ jātī’’tiādi āyatanavasena, yonivasena ca dvīhi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyitvā jātiṃ dassetuṃ vuttaṃ. ‘‘Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… abhinibbattī’’ti sattavasena vuttattā sammutikathā. Pātubhāvoti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena ‘‘āyatanānaṃ paṭilābho’’ti imassa padassa saṅgaho daṭṭhabbo. Ayampi hi paramatthakathāti. Ekavokārabhavādīsūti ekacatupañcavokārabhavesu. Tasmiṃ khandhānaṃ pātubhāve sati. Āyatanānaṃ paṭilābhoti ekacatuvokārabhavesu dvinnaṃ dvinnaṃ āyatanānaṃ vasena, sesesu rūpadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānaṃ pañcannaṃ, kāmadhātuyaṃ vikalāvikalindriyānaṃ vasena sattannaṃ, navannaṃ, dasannaṃ, punadasannaṃ, ekādasannañca āyatanānaṃ vasena saṅgaho daṭṭhabbo. Pātubhavantāneva, na kutoci āgatāni. Paṭiladdhāni nāma honti sattasantānassa tassa saṃvijjamānattā. Āyatanānaṃ paṭilābhoti vā āyatanānaṃ attalābho veditabbo. Hay là, câu ‘sự sanh là sanh’ (jananaṃ jāti) nói về sự sanh với xứ chưa đầy đủ. ‘Sự sanh khởi’ (sañjāti) là (sự sanh với) xứ đã đầy đủ. Vì sự sanh đã đầy đủ là sự sanh khởi. ‘Sự nhập vào’ (okkanti) theo nghĩa nhập vào là sự sanh theo cách noãn sanh và thai sanh. Vì các chúng sanh ấy thụ lấy sự tái sanh giống như đi vào, thâm nhập vào vỏ trứng và túi bào thai. ‘Sự hiện hữu’ (abhinibbatti) theo nghĩa hiện khởi là (sự sanh) theo cách thấp sanh và hóa sanh. Vì các chúng sanh ấy hiện hữu một cách rõ ràng rồi sanh ra. Sự sanh khởi được biểu lộ là sự hiện hữu. Câu ‘sự sanh là sanh’ v.v... được nói để trình bày về sự sanh bằng cách bao gồm tất cả chúng sanh qua từng cặp từ theo phương diện xứ và theo phương diện thai. Câu ‘của các chúng sanh này hay chúng sanh kia... (pe)... sự hiện hữu’ là lời nói theo quy ước (sammutikathā) vì được nói theo phương diện chúng sanh. Ở đây, trong từ ‘sự xuất hiện’ (pātubhāvo), từ ‘iti’ có nghĩa là khởi đầu, hoặc có nghĩa là loại. Do đó, cần phải hiểu rằng có sự bao gồm thuật ngữ ‘sự đắc được các xứ’ (āyatanānaṃ paṭilābho) này. Vì đây cũng là lời nói theo nghĩa chân đế (paramatthakathā). ‘Trong các cõi hữu uẩn một v.v...’ (ekavokārabhavādīsūti) là trong các cõi hữu một uẩn, bốn uẩn, và năm uẩn. Khi có sự xuất hiện của các uẩn ấy. ‘Sự đắc được các xứ’ (āyatanānaṃ paṭilābho) cần được hiểu là sự bao gồm theo phương diện hai xứ trong các cõi hữu một uẩn và bốn uẩn; trong các cõi còn lại, theo phương diện năm xứ đang sanh khởi vào sát-na tái sanh trong sắc giới; và theo phương diện bảy, chín, mười, mười lăm, và mười một xứ trong dục giới tùy theo các căn thiếu sót hay không thiếu sót. Chúng chỉ xuất hiện, chứ không đến từ nơi nào. Chúng được gọi là đã đắc được vì sự hiện hữu của chúng trong dòng tương tục của chúng sanh ấy. Hoặc ‘sự đắc được các xứ’ cần được hiểu là sự đắc được tự thể của các xứ. 389. Sabhāvaniddesoti sarūpaniddeso. Sarūpañhetaṃ jiṇṇatāya, yadidaṃ ‘‘jarā’’ti, ‘‘vayohānīti vā. Jīraṇameva jīraṇatā, jīrantassa vā ākāro tā-saddena vuttoti āha ‘‘ākārabhāvaniddeso’’ti. Khaṇḍitadantā khaṇḍitā nāma uttarapadalopena. Yassa vikārassa vasena satto ‘‘khaṇḍito’’ti vuccati, taṃ khaṇḍiccaṃ. Tathā palitāni assa santīti ‘‘palito’’ti vuccati, taṃ pāliccaṃ. Valittacatāya vā vali taco assāti valittaco. 389. ‘Sự trình bày về tự tánh’ (sabhāvaniddeso) là sự trình bày về tự thể (sarūpaniddeso). Tự thể của sự già yếu này, chính là ‘già’ (jarā), hay là ‘sự suy giảm của tuổi tác’ (vayohāni). Chính sự già đi là trạng thái già đi (jīraṇatā), hoặc hình thái của người đang già đi được nói bằng từ có tiếp vĩ ngữ ‘tā’, vì vậy ngài nói ‘sự trình bày về trạng thái hình thái’ (ākārabhāvaniddeso). ‘Răng gãy’ (khaṇḍitadantā) được gọi là ‘gãy’ (khaṇḍitā) do sự lược bỏ từ phía sau. Trạng thái biến đổi mà do đó chúng sanh được gọi là ‘bị gãy’ (khaṇḍito), đó là ‘sự gãy rụng’ (khaṇḍiccaṃ). Tương tự, người có tóc bạc (palitāni) được gọi là ‘người tóc bạc’ (palito), trạng thái đó là ‘sự bạc tóc’ (pāliccaṃ). Hoặc do da nhăn nheo (valittacatāya), người có da (taco) nhăn (vali) là người có da nhăn (valittaco). Phalūpacārenāti phalavohārena. ‘Bằng cách ẩn dụ về kết quả’ (phalūpacārenāti) là bằng cách dùng từ ngữ chỉ kết quả (phalavohārena). 390. Cavanameva cavanatā, cavantassa vā ākāro tā-saddena vutto. Khandhā bhijjantīti ekabhavapariyāpannassa khandhasantānassa pariyosānabhūtā khandhā bhijjanti, teneva bhedena nirodhanaṃ adassanaṃ gacchanti, tasmā bhedo antaradhānaṃ maraṇaṃ. Maccumaraṇanti maccusaṅkhātaṃ ekabhavapariyāpannajīvitindriyupacchedabhūtaṃ maraṇaṃ. Tenāha ‘‘na khaṇikamaraṇa’’nti. ‘‘Maccu [Pg.338] maraṇa’’nti samāsaṃ akatvā yo ‘‘maccū’’ti vuccati bhedo, yañca maraṇaṃ pāṇacāgo, idaṃ vuccati maraṇanti visuṃ sambandho na na yujjati. Kālakiriyāti maraṇakālo, anatikkamanīyattā visesena ‘‘kālo’’ti vuttoti tassa kiriyā, atthato cutikhandhānaṃ bhedappattiyeva, kālassa vā antakassa kiriyāti yā loke vuccati, sā cuti, maraṇanti attho. Ayaṃ sabbāpi sammutikathāva ‘‘yaṃ tesaṃ tesaṃ sattāna’’ntiādinā sattavasena vuttattā. Ayaṃ paramatthakathā paramatthato labbhamānānaṃ ruppanādisabhāvānaṃ dhammānaṃ vinassanajotanābhāvato. 390. Chính sự từ trần là trạng thái từ trần (cavanatā), hoặc hình thái của người đang từ trần được nói bằng từ có tiếp vĩ ngữ ‘tā’. ‘Các uẩn bị tan rã’ (khandhā bhijjanti) có nghĩa là các uẩn, vốn là sự kết thúc của dòng tương tục các uẩn thuộc về một kiếp sống, bị tan rã; do chính sự tan rã ấy mà chúng đi đến sự diệt tận, sự biến mất. Do đó, sự tan rã, sự biến mất là sự chết. ‘Cái chết của tử thần’ (maccumaraṇaṃ) là cái chết được gọi là tử thần (maccu), vốn là sự chấm dứt của mạng căn thuộc về một kiếp sống. Do đó, ngài nói ‘không phải là cái chết trong từng sát-na’ (na khaṇikamaraṇa). Không tạo thành hợp từ ‘maccu maraṇaṃ’, sự liên kết riêng biệt rằng ‘sự tan rã được gọi là tử thần (maccu), và sự chết là sự từ bỏ sinh mạng, đây được gọi là sự chết’ cũng không phải là không hợp lý. ‘Sự làm của thời gian’ (kālakiriyā) là thời điểm chết; do không thể vượt qua được nên được đặc biệt gọi là ‘thời gian’ (kālo), và đây là hành động của nó; về mặt ý nghĩa, đó chính là sự đạt đến sự tan rã của các uẩn tử. Hoặc, điều được gọi trong thế gian là ‘hành động của thời gian hay của đấng kết liễu’, đó là sự tử, có nghĩa là sự chết. Tất cả những điều này đều là lời nói theo quy ước (sammutikathā) vì được nói theo phương diện chúng sanh qua câu ‘điều nào của các chúng sanh này hay chúng sanh kia’ v.v... Đây là lời nói theo nghĩa chân đế (paramatthakathā) vì nó làm sáng tỏ sự hoại diệt của các pháp có tự tánh bị biến hoại v.v..., những pháp được tìm thấy trong ý nghĩa chân đế. Attāti bhavati ettha cittanti attabhāvo, khandhasamūho, tassa nikkhepo nikkhipanaṃ, pātanaṃ vināsoti attho. Aṭṭhakathāyaṃpana ‘‘maraṇaṃ pattassā’’tiādinā nikkhepahetutāya patanaṃ ‘‘nikkhepo’’ti phalūpacārena vuttanti dasseti. ‘‘Khandhānaṃ bhedo’’ti pabandhavasena pavattamānassa dhammasamūhassa vināsajotanāti ekadesato paramatthakathā, ‘‘jīvitindriyassa upacchedo’’ti panettha na koci vohāraleso pīti āha ‘‘jīvitindriyassa upacchedo pana sabbākārato paramatthato maraṇa’’nti. Evaṃ santepi yassa khandhabhedassa pavattattā ‘‘tisso mato, phusso mato’’ti vohāro hoti, so bhedo khandhappabandhassa anupacchinnatāya ‘‘sammutimaraṇa’’nti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘etadeva sammutimaraṇantipi vuccatī’’ti. Tenāha ‘‘jīvitindriyupacchedameva hī’’tiādi. Sabbaso pabandhasamucchedo hi samucchedamaraṇanti. ‘Tự thể’ (attabhāvo) là nơi tâm tồn tại (bhavati ettha cittaṃ), tức là nhóm các uẩn; ‘sự quăng bỏ’ (nikkhepo) của nó có nghĩa là sự vứt bỏ, sự rơi rụng, sự hủy diệt. Tuy nhiên, trong Chú giải, qua câu ‘của người đã chết’ v.v..., ngài chỉ ra rằng sự rơi rụng, vì là nguyên nhân của sự quăng bỏ, được gọi là ‘sự quăng bỏ’ (nikkhepo) theo cách ẩn dụ về kết quả. ‘Sự tan rã của các uẩn’ (khandhānaṃ bhedo) là sự làm sáng tỏ sự hủy diệt của nhóm các pháp đang diễn tiến theo dòng tương tục, nên đây là lời nói theo nghĩa chân đế một phần (ekadesato paramatthakathā). Về câu ‘sự chấm dứt của mạng căn’ (jīvitindriyassa upacchedo), ở đây không có một chút dấu vết nào của cách nói thông thường, vì vậy ngài nói: ‘Tuy nhiên, sự chấm dứt của mạng căn là sự chết theo nghĩa chân đế về mọi phương diện’. Mặc dù vậy, do sự diễn tiến của sự tan rã các uẩn nào mà có cách nói thông thường rằng ‘ông Tissa đã chết, ông Phussa đã chết’, sự tan rã ấy, do dòng tương tục của các uẩn chưa bị cắt đứt, xứng đáng được gọi là ‘cái chết theo quy ước’ (sammutimaraṇa). Vì vậy, ngài nói: ‘Chính điều này cũng được gọi là cái chết theo quy ước’. Do đó, ngài nói: ‘Vì chính sự chấm dứt của mạng căn...’ v.v... Quả vậy, sự cắt đứt hoàn toàn dòng tương tục là cái chết đoạn tuyệt (samucchedamaraṇa). 391. Byasanenāti anatthena. ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 721) viya dhamma-saddo hetupariyāyoti āha ‘‘dukkhakāraṇenā’’ti. Socananti lakkhitabbatāya socanalakkhaṇo. Socitassa socanakassa puggalassa, cittassa vā bhāvo socitabhāvo. Abbhantareti attabhāvassa anto. Attano lūkhasabhāvatāya sosento. Thāmagamanena samantato sosanavasena parisosento. 391. ‘Bởi sự bất hạnh’ (byasanenāti) là bởi sự vô ích (anatthena). Giống như trong câu ‘pháp vô ngại giải’ (dhammapaṭisambhidā) v.v..., từ ‘pháp’ (dhamma) là từ đồng nghĩa với nguyên nhân (hetu), vì vậy ngài nói ‘bởi nguyên nhân của khổ’ (dukkhakāraṇenā). ‘Sự sầu muộn’ (socanaṃ) có đặc tính là sầu muộn vì nó cần được ghi nhận như vậy. Trạng thái của người hay của tâm đang sầu muộn, đang đau buồn là trạng thái sầu muộn (socitabhāvo). ‘Bên trong’ (abbhantare) là bên trong tự thể. ‘Làm cho khô héo’ (sosento) do tự tánh thô ráp của chính nó. ‘Làm cho khô kiệt’ (parisosento) là làm cho khô héo khắp nơi bằng cách làm khô héo với sự đi đến tận cùng sức lực. 392. ‘‘Ādissa ādissa devanti paridevanti etenāti ādevo’’ti ādevana-saddaṃ katvā assumocanādivikāraṃ āpajjantānaṃ tabbikārāpattiyā [Pg.339] so saddo kāraṇabhāvena vutto. Taṃ taṃ vaṇṇanti taṃ taṃ guṇaṃ. Tassevāti ādevaparidevasseva. Bhāvaniddesāti ‘‘ādevitattaṃ paridevitatta’’nti bhāvaniddesā. 392. ‘Họ than khóc (devanti), họ than khóc thảm thiết (paridevanti) bằng cách kể đi kể lại (ādissa ādissa) điều này, vì vậy gọi là sự than van (ādevo)’. Sau khi tạo ra âm thanh than van, đối với những người rơi vào trạng thái bất thường như rơi lệ v.v..., âm thanh ấy được nói là nguyên nhân do sự rơi vào trạng thái bất thường đó của họ. ‘Phẩm chất này hay phẩm chất kia’ (taṃ taṃ vaṇṇaṃ) là đức hạnh này hay đức hạnh kia (taṃ taṃ guṇaṃ). ‘Của chính điều ấy’ (tassevāti) là của chính sự than van và than khóc thảm thiết ấy. ‘Sự trình bày về trạng thái’ (bhāvaniddesāti) là những sự trình bày về trạng thái như ‘trạng thái đã than van’ (ādevitattaṃ) và ‘trạng thái đã than khóc thảm thiết’ (paridevitattaṃ). 393. Nissayabhūto kāyo etassa atthīti kāyikaṃ. Tenāha ‘‘kāyapasādavatthuka’’nti. Dukkaraṃ khamanaṃ etassāti dukkhamanaṃ, so eva attho sabhāvoti dukkhamanaṭṭho, tena. Sātavidhuratāya asātaṃ. 393. Thân là nơi nương tựa của nó, do đó gọi là thuộc về thân (kāyikaṃ). Vì thế, ngài đã nói: ‘có sắc thần kinh thân làm vật nền (kāyapasādavatthukaṃ)’. Sự chịu đựng điều này là khó khăn, do đó là sự khó chịu (dukkhamanaṃ); chính ý nghĩa ấy là bản chất, do đó là ý nghĩa của sự khó chịu. Do vì thiếu vắng sự hài lòng nên là không hài lòng (asātaṃ). 394. Cetasi bhavanti cetasikaṃ, taṃ pana yasmā cittena samaṃ pakārehi yuttaṃ, tasmā āha ‘‘cittasampayutta’’nti. 394. Sanh khởi trong tâm (cetasi) nên gọi là sở hữu tâm (cetasikaṃ). Lại nữa, vì nó tương hợp với tâm (citta) qua nhiều phương diện, do đó ngài nói: ‘tương ưng với tâm (cittasampayuttaṃ)’. 395. Sabbavisayapaṭipattinivāraṇavasena samantato sīdanaṃ saṃsīdanaṃ. Uṭṭhātumpi asakkuṇeyyatākaraṇavasena atibalavaṃ, virūpaṃ vā sīdanaṃ visīdanaṃ. Cittakilamathoti visīdanākārena cittassa parikhedo. Upāyāso, sayaṃ na dukkho dosattā, saṅkhārakkhandhapariyāpannadhammantarattā vā. Ye pana domanassameva ‘‘upāyāso’’ti vadeyyuṃ, te ‘‘upāyāso tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā sampayutto, ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutto’’ti (dhātu. 249). Imāya pāḷiyā paṭikkhipitabbā. Upa-saddo bhusatthoti āha ‘‘balavataraṃ āyāso upāyāso’’ti. Dhammamattatādīpano bhāvaniddeso dhammato aññassa kattuabhāvajotano, asati ca kattari tena kattabbassa, pariggahetabbassa ca abhāvo evāti āha ‘‘attattaniyābhāvadīpakābhāvaniddesā’’ti. 395. Sự chìm đắm hoàn toàn theo cách ngăn chặn sự tiếp cận với tất cả đối tượng là sự buồn rầu (saṃsīdanaṃ). Sự chìm đắm rất mạnh mẽ hoặc bất thường theo cách làm cho không thể đứng dậy được là sự chán nản (visīdanaṃ). Sự mệt mỏi của tâm (cittakilamatho) là sự kiệt quệ của tâm dưới hình thức chán nản. Sự tuyệt vọng (upāyāso), tự nó không phải là khổ (dukkha), vì nó là sân (dosa), hoặc vì nó là một pháp khác được bao gồm trong hành uẩn (saṅkhārakkhandha). Còn những ai nói rằng chính ưu (domanassa) là ‘sự tuyệt vọng (upāyāso)’, họ nên bị bác bỏ bởi câu Pāli này: ‘Sự tuyệt vọng tương ưng với ba uẩn, một xứ, một giới; và tương ưng với một uẩn, một xứ, một giới bởi một số phương diện’ (Dhātu. 249). Tiếp đầu ngữ upa- có nghĩa là ‘mạnh mẽ’, do đó ngài nói: ‘sự phiền muộn (āyāso) mạnh hơn là sự tuyệt vọng (upāyāso)’. Sự trình bày về trạng thái (bhāvaniddeso) làm sáng tỏ rằng đó chỉ là pháp đơn thuần, cho thấy sự không có người làm nào khác ngoài pháp; và khi không có người làm, thì cũng không có việc phải làm bởi người ấy và không có cái để nắm giữ. Do đó, ngài nói: ‘sự trình bày về trạng thái làm sáng tỏ sự không có tự ngã và sở hữu của tự ngã’. 398. Jātidhammānanti ettha dhamma-saddo pakatipariyāyoti āha ‘‘jātisabhāvāna’’nti, jāyanapakatikānanti vuttaṃ hoti. Maggabhāvanāya maggabhāvanicchāhetukatā icchitabbāti tādisaṃ icchaṃ nivattento ‘‘vinā maggabhāvana’’nti āha. Aparo nayo na kho panetanti yametaṃ ‘‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma, na ca vata no jāti āgaccheyyā’’ti evaṃ pahīnasamudayesu ariyesu vijjamānaṃ ajātidhammattaṃ, parinibbutesu ca vijjamānaṃ jātiyā anāgamanaṃ icchitaṃ, taṃ icchantassāpi maggabhāvanāya vinā appattabbato[Pg.340], anicchantassāpi bhāvanāya pattabbato na icchāya pattabbaṃ nāma hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Vakkhamānatthasampiṇḍanattho pi-saddoti āha ‘‘upari sesāni upādāya pi-kāro’’ti. Yanti hetuatthe karaṇe paccattavacananti āha ‘‘yenapi dhammenā’’ti. Hetuattho hi ayaṃ dhamma-saddo, alabbhaneyyabhāvo ettha hetu veditabbo. Tanti vā icchitassa vatthuno alabbhanaṃ, evamettha ‘‘yampīti yenapī’’ti vibhattivipallāsena attho vutto. Yadā pana yaṃ-saddo ‘‘iccha’’nti etaṃ apekkhati, tadā alābhavisiṭṭhā icchā vuttā hoti. Yadā pana ‘‘na labhatī’’ti etaṃ apekkhati, tadā icchāvisiṭṭho alābho vutto hoti, so pana atthato añño dhammo natthi, tathāpi alabbhaneyyavatthugatā icchāva vuttā hoti. Sabbatthāti ‘‘jarādhammāna’’ntiādinā āgatesu sabbavāresu. 398. Ở đây, trong câu ‘có pháp sanh (jātidhammānaṃ)’, từ ‘pháp (dhamma)’ là từ đồng nghĩa với ‘bản chất’, do đó ngài nói ‘có bản chất sanh (jātisabhāvānaṃ)’, có nghĩa là ‘có bản chất của việc sanh khởi’. Do việc tu tập đạo lộ là điều đáng mong muốn, được gây ra bởi ý muốn tu tập đạo lộ, nên khi ngăn chặn ý muốn như vậy, ngài nói ‘không có sự tu tập đạo lộ’. Một phương pháp khác: ‘nhưng điều này không phải vậy’. Điều được mong muốn rằng: ‘Ôi, mong rằng chúng ta không có pháp sanh, và mong rằng sự sanh sẽ không đến với chúng ta!’, trạng thái không có pháp sanh này hiện hữu nơi các bậc Thánh đã đoạn tận tập đế, và sự không đến của sanh này hiện hữu nơi các vị đã nhập Niết-bàn, điều đó dù người mong muốn cũng không thể đạt được nếu không có sự tu tập đạo lộ, và dù người không mong muốn cũng có thể đạt được nhờ sự tu tập, nên nó không phải là điều có thể đạt được bằng ý muốn. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Từ ‘pi’ (cũng) có ý nghĩa tóm tắt những điều sẽ được nói, do đó ngài nói: ‘từ pi được dùng để chỉ những phần còn lại ở trên’. Từ ‘yaṃ’ là biến cách thứ ba số ít trong ý nghĩa nguyên nhân hoặc công cụ, do đó ngài nói ‘bởi pháp nào (yenapi dhammena)’. Thật vậy, từ ‘pháp (dhamma)’ này có nghĩa là nguyên nhân; trạng thái không thể đạt được ở đây nên được hiểu là nguyên nhân. Hoặc, ‘taṃ’ là sự không đạt được đối tượng mong muốn. Do đó, ở đây ý nghĩa của ‘yampi’ được nói là ‘yenapi’ qua sự thay đổi biến cách. Khi từ ‘yaṃ’ quy chiếu đến ‘icchaṃ’ (sự mong muốn), thì sự mong muốn được đặc trưng bởi sự không đạt được được nói đến. Khi nó quy chiếu đến ‘na labhati’ (không đạt được), thì sự không đạt được được đặc trưng bởi sự mong muốn được nói đến. Nhưng về mặt ý nghĩa, không có pháp nào khác. Tuy nhiên, chính sự mong muốn đối với đối tượng không thể đạt được đã được nói đến. ‘Trong tất cả các trường hợp’ có nghĩa là trong tất cả các trường hợp được đề cập, bắt đầu bằng ‘có pháp già (jarādhammānaṃ)’. Samudayasaccaniddesavaṇṇanā Giải Thích Về Phần Trình Bày Tập Đế 400. Punabbhavakaraṇaṃ punobbhavo uttarapadalopaṃ katvā mano-saddassa viya purimapadassa o-kārantatā daṭṭhabbā. Atha vā sīlanaṭṭhena ika-saddena gamitatthattā kiriyāvācakassa saddassa adassanaṃ daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘asūpabhakkhanasīlo asūpiko’’ti. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘punabbhavaṃ deti, punabbhavāya saṃvattati, punappunaṃ bhave nibbattetīti ponobbhavikā’’ti (vibha. aṭṭha. 203) attho vutto so ‘‘taddhitā’’ iti bahuvacananiddesato, vicittattā vā taddhitavuttiyā, abhidhānalakkhaṇattā vā taddhitānaṃ tesupi atthesu ponobbhavikasaddasiddhi sambhaveyyāti katvā vutto. Tattha kammunā sahajātā punabbhavaṃ deti, asahajātā kammasahāyabhūtā punabbhavāya saṃvattati, duvidhāpi punappunaṃ bhave nibbattetīti daṭṭhabbā. Nandanaṭṭhena, rañjanaṭṭhena ca nandīrāgo, yo ca nandīrāgo, yā ca taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, ubhayametaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānanti taṇhā ‘‘nandīrāgena saddhiṃ atthato ekattameva gatā’’ti vuttā. Tabbhāvattho hettha saha-saddo ‘‘sanidassanā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 9) viya. Tasmā nandīrāgasahagatāti nandīrāgabhāvaṃ gatā sabbāsupi avatthāsu nandīrāgabhāvassa apaccakkhāya vattanatoti attho. Rāgasambandhena uppannassāti vuttaṃ. Rūpārūpabhavarāgassa visuṃ vuccamānattā kāmabhave eva bhavapatthanuppatti vuttāti veditabbā. 400. Sự tạo ra tái sanh (punabbhavakaraṇaṃ) là tái sanh (punobbhavo); nên hiểu rằng nguyên âm cuối của từ đứng trước trở thành ‘o’ sau khi đã lược bỏ từ đứng sau, giống như trường hợp của từ mano. Hoặc, nên hiểu rằng từ chỉ hành động không xuất hiện vì ý nghĩa đã được truyền đạt bởi hậu tố -ika trong nghĩa là thói quen, như trong câu ‘asūpiko’ (người có thói quen không ăn súp). Tuy nhiên, trong Sammohavinodanī, ý nghĩa được giải thích là: ‘nó cho tái sanh, nó dẫn đến tái sanh, nó tạo ra sự hiện hữu lặp đi lặp lại, do đó là ponobbhavikā’ (Vibh. aṭṭha. 203). Ý nghĩa này được nói đến do sự chỉ định số nhiều ‘taddhitā’ (các hậu tố), hoặc do sự đa dạng của các cấu trúc hậu tố, hoặc do bản chất từ vựng của các hậu tố, nên sự hình thành của từ ponobbhavika cũng có thể xảy ra trong những ý nghĩa đó. Trong đó, (ái) đồng sanh với nghiệp thì cho tái sanh; (ái) không đồng sanh nhưng là trợ thủ cho nghiệp thì dẫn đến tái sanh; cả hai loại nên được hiểu là tạo ra sự hiện hữu lặp đi lặp lại. Hỷ tham (nandīrāga) có nghĩa là vui thích và say đắm. Cả hỷ tham và ái (taṇhā) theo nghĩa khao khát, cả hai đều có cùng một ý nghĩa, chỉ có từ ngữ là khác nhau. Do đó, ái được nói là ‘đã đạt đến trạng thái đồng nhất về mặt ý nghĩa với hỷ tham’. Ở đây, từ saha có nghĩa là ‘trạng thái của nó’, giống như trong ‘các pháp có biểu hiện (sanidassanā dhammā)’. Do đó, ‘câu hành với hỷ tham (nandīrāgasahagatā)’ có nghĩa là đã đạt đến trạng thái hỷ tham, vận hành mà không từ bỏ trạng thái hỷ tham trong mọi hoàn cảnh. Được nói là ‘của cái đã sanh khởi liên quan đến tham ái’. Vì tham ái đối với hữu sắc và hữu vô sắc được nói riêng, nên cần hiểu rằng sự sanh khởi của sự mong muốn hiện hữu chỉ được nói đến trong cõi dục. Tasmiṃ [Pg.341] tasmiṃ piyarūpe paṭhamuppattivasena ‘‘uppajjatī’’ti vuttaṃ, punappunaṃ pavattivasena ‘‘nivisatī’’ti. Pariyuṭṭhānānusayavasena vā uppattinivesā yojetabbā. Sampattiyanti manussasobhagge, devatte ca. Attano cakkhunti savatthukaṃ cakkhuṃ vadati, sapasādaṃ vā maṃsapiṇḍaṃ. Vippasannaṃ pañcapasādanti parisuddhasuppasannanīlapītalohitakaṇhaodātavaṇṇavantaṃ. Rajatapanāḷikaṃ viya chiddaṃ abbhantare odātattā. Pāmaṅgasuttaṃ viya ālambakaṇṇabaddhaṃ. Tuṅgā uccā dīghā nāsikā tuṅganāsā, evaṃ laddhavohāraṃ attano ghānaṃ. ‘‘Laddhavohārā’’ti vā pāṭho, tasmiṃ sati tuṅgā nāsā yesaṃ te tuṅganāsā, evaṃ laddhavohārā sattā attano ghānanti yojanā kātabbā. Jivhaṃ…pe… maññanti vaṇṇasaṇṭhānato, kiccato ca. Kāyaṃ…pe… maññanti ārohapariṇāhasampattiyā. Manaṃ…pe… maññanti atītādiatthacintanasamatthaṃ. Attanā paṭiladdhāni ajjhattañca sarīragandhādīni, bahiddhā ca vilepanagandhādīni. Uppajjamānā uppajjatīti yadā uppajjamānā hoti, tadā ettha uppajjatīti sāmaññena gahitā uppādakiriyā lakkhaṇabhāvena vuttā, visayavisiṭṭhā ca lakkhitabbabhāvena. Na hi sāmaññavisesehi nānattavohāro na hotīti. Uppajjamānāti vā anicchito uppādo hetubhāvena vutto, uppajjatīti nicchito phalabhāvena yadi uppajjamānā hoti, ettha uppajjatīti. Ở trong sắc khả ái ấy, theo nghĩa sanh khởi lần đầu tiên nên được nói là ‘sanh khởi,’ theo nghĩa diễn tiến nhiều lần nên được nói là ‘an trú.’ Hoặc sự sanh khởi và sự an trú nên được liên kết theo nghĩa phiền não hiện hành và phiền não tùy miên. Sự thành tựu là vẻ đẹp của loài người và cảnh giới chư thiên. Con mắt của mình là nói đến con mắt có vật nền, hoặc khối thịt có thần kinh thị giác. Năm thần kinh trong sáng là có các màu xanh, vàng, đỏ, đen, trắng đã được thanh lọc và rất trong sáng. Giống như ống dẫn nước bằng bạc, có lỗ hổng bên trong vì tính chất trong trắng. Giống như sợi chỉ viền, được buộc vào vành tai treo lủng lẳng. Mũi cao, thẳng, dài là mũi cao; như vậy, khứu giác của mình đã nhận được cách gọi này. Hoặc có bản đọc là ‘laddhavohārā,’ khi ấy, tuṅganāsā là những chúng sanh có mũi cao; như vậy, nên thực hiện sự liên kết là ‘khứu giác của mình’ của các chúng sanh đã nhận được cách gọi này. Họ cho rằng lưỡi...v.v... (là khả ái) do màu sắc, hình dáng, và do phận sự. Họ cho rằng thân...v.v... (là khả ái) do sự thành tựu về chiều cao và bề ngang. Họ cho rằng ý...v.v... (là khả ái) vì có khả năng suy tư về các đối tượng quá khứ v.v... Những thứ do tự mình đạt được, bên trong là mùi hương của cơ thể v.v..., và bên ngoài là mùi hương của vật thoa v.v... Trong câu ‘đang sanh khởi thì sanh khởi,’ khi (ái) đang sanh khởi, thì nó sanh khởi ở đây. Như vậy, hành động sanh khởi được hiểu một cách tổng quát đã được nói theo nghĩa là tướng trạng, và (hành động sanh khởi) đặc thù theo đối tượng được nói theo nghĩa là cái được biểu thị. Bởi vì không phải là không có cách gọi khác nhau giữa cái chung và cái riêng. Hoặc, ‘đang sanh khởi’ là sự sanh khởi không mong muốn được nói theo nghĩa là nhân; ‘thì sanh khởi’ là (sự sanh khởi) được xác định theo nghĩa là quả. (Nghĩa là) nếu nó đang sanh khởi, thì nó sanh khởi ở đây. Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā Giải Thích Về Sự Trình Bày Diệt Đế 401. ‘‘Sabbāni nibbānavevacanānevā’’ti vatvā tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘nibbānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha āgammāti nimittaṃ katvā. Nibbānahetuko hi taṇhāya asesavirāganirodho. Khayagamanavasena virajjati. Appavattigamanavasena nirujjhati. Anapekkhatāya cajanavasena, hānivasena vā cajīyati. Puna yathā nappavattati, tathā dūra khipanavasena paṭinissajjīyati. Bandhanabhūtāya mocanavasena muccati. Asaṃkilesavasena na allīyati. Kasmā panetaṃ nibbānaṃ ekameva samānaṃ nānānāmehi vuccatīti? Paṭipakkhanānatāyāti dassento ‘‘ekameva hī’’tiādimāha. Saṅkhatadhammavidhurasabhāvattā nibbānassa nāmānipi guṇanemittikattā saṅkhatadhammavidhurāneva hontīti vuttaṃ ‘‘sabbasaṅkhatānaṃ nāmapaṭipakkhavasenā’’ti. Asesaṃ virajjati taṇhā etthāti asesavirāgoti. Esa nayo sesesupi. Ayaṃ pana viseso – natthi etassa uppādo, na [Pg.342] vā etasmiṃ adhigate puggalassa uppādoti anuppādo, asaṅkhatadhammo. ‘‘Appavatta’’ntiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. Āyūhanaṃ samudayo, tappaṭipakkhavasena anāyūhanaṃ. 401. Sau khi nói: ‘Tất cả đều là các từ đồng nghĩa của Nibbāna,’ để làm cho ý nghĩa ấy được rõ ràng hơn, đoạn văn bắt đầu bằng ‘bởi vì Nibbāna’... Ở đây, ‘nhờ vào’ có nghĩa là lấy làm đối tượng. Thật vậy, sự đoạn diệt và ly tham không còn dư tàn của ái là do Nibbāna làm nhân. Nó ly tham theo nghĩa đi đến sự tận diệt. Nó đoạn diệt theo nghĩa đi đến sự không diễn tiến. Nó được từ bỏ theo nghĩa xả ly do không luyến tiếc, hoặc theo nghĩa từ bỏ. Nó được buông bỏ theo nghĩa quăng đi xa để không còn diễn tiến trở lại. Nó được giải thoát theo nghĩa thoát khỏi cái đã trở thành sự trói buộc. Nó không bám víu theo nghĩa không bị ô nhiễm. Nhưng tại sao Nibbāna này, dù chỉ là một, lại được gọi bằng nhiều tên khác nhau? Để chỉ ra rằng ‘do sự đa dạng của các pháp đối nghịch,’ ngài đã nói đoạn bắt đầu bằng ‘thật vậy, chỉ là một’... Do bản chất của Nibbāna là trái ngược với các pháp hữu vi, nên các tên gọi của Nibbāna, vì là tên gọi theo phẩm chất, cũng trái ngược với các pháp hữu vi. Điều này được nói trong câu: ‘theo nghĩa là tên gọi đối nghịch với tất cả các pháp hữu vi.’ Sự ly tham không dư tàn là nơi mà ái ly tham không còn dư tàn. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: Vô sanh là không có sự sanh khởi của pháp này, hoặc khi đã chứng đắc pháp này thì không có sự sanh khởi của cá nhân; đó là pháp vô vi. Trong các từ như ‘không diễn tiến’ v.v..., ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp này. Sự vun bồi là tập đế; sự không vun bồi là theo nghĩa đối nghịch với nó. Taṇhā appahīne sati yattha uppajjati, pahāne pana sati tattha tatthevassā abhāvo sudassitoti āha ‘‘tattheva abhāvaṃ dassetu’’nti. Apaññattinti apaññāpanaṃ, ‘‘titta alābu atthī’’ti vohārābhāvaṃ vā. Tittaalābuvalliyā appavattiṃ icchanto puriso viya ariyamaggo, tassa tassā appavattininnacittassa mūlacchedanaṃ viya maggassa nibbānārammaṇassa taṇhāya pahānaṃ, tadappavatti viya taṇhāya appavattibhūtaṃ nibbānaṃ daṭṭhabbaṃ. Khi ái chưa được đoạn trừ, nó sanh khởi ở nơi nào, nhưng khi đã được đoạn trừ, sự vắng mặt của nó ngay tại nơi ấy là điều dễ thấy. Vì vậy, ngài nói: ‘để chỉ ra sự vắng mặt ngay tại nơi ấy.’ Sự không được biết đến là sự không cho biết, hoặc là sự vắng mặt của cách nói ‘có trái bầu đắng.’ Thánh đạo giống như người muốn cho dây bầu đắng không mọc lên; sự đoạn trừ ái của đạo lấy Nibbāna làm đối tượng giống như việc chặt đứt gốc rễ của tâm hướng đến sự không mọc lên của dây bầu ấy; Nibbāna, vốn là sự không diễn tiến của ái, nên được xem như sự không mọc lên của dây bầu ấy. Dutiyaupamāyaṃ dakkhiṇadvāraṃ viya nibbānaṃ, coraghātakā viya maggo. Dakkhiṇadvāre ghātitāpi corā pacchā ‘‘aṭaviyaṃ corā ghātitā’’ti vuccanti, evaṃ nibbānaṃ āgamma niruddhāpi taṇhā ‘‘cakkhādīsu niruddhā’’ti vuccati tattha kiccakaraṇābhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Purimā vā upamā maggena niruddhāya ‘‘piyarūpasātarūpesu niruddhā’’ti vattabbatādassanatthaṃ vuttā, pacchimā nibbānaṃ āgamma niruddhāya ‘‘piyarūpasātarūpesu niruddhā’’ti vattabbatādassanatthaṃ vuttāti ayaṃ etāsaṃ viseso. Trong ví dụ thứ hai, Nibbāna giống như cổng phía nam, đạo giống như những người giết trộm. Mặc dù những tên trộm bị giết ở cổng phía nam, sau đó người ta vẫn nói ‘những tên trộm đã bị giết trong rừng.’ Tương tự như vậy, ái, mặc dù được đoạn diệt nhờ vào Nibbāna, vẫn được nói là ‘được đoạn diệt ở mắt v.v...’ bởi vì không còn phận sự phải làm ở nơi đó. Điều này nên được hiểu như vậy. Hoặc, ví dụ trước được nói để chỉ ra rằng (ái) được đoạn diệt bởi đạo nên được gọi là ‘được đoạn diệt trong các sắc khả ái, khả hỷ;’ ví dụ sau được nói để chỉ ra rằng (ái) được đoạn diệt nhờ vào Nibbāna nên được gọi là ‘được đoạn diệt trong các sắc khả ái, khả hỷ.’ Đây là sự khác biệt giữa chúng. Maggasaccaniddesavaṇṇanā Giải Thích Về Sự Trình Bày Đạo Đế 402. Aññamaggapaṭikkhepanatthanti titthiyehi parikappitassa maggassa dukkhanirodhagāminipaṭipadābhāvapaṭikkhepanatthaṃ, aññassa vā maggabhāvapaṭikkhepo aññamaggapaṭikkhepo, tadatthaṃ. ‘‘Aya’’nti pana attano, tesu ca bhikkhūsu ekaccānaṃ paccakkhabhāvato āsannapaccakkhavacanaṃ. Ārakattāti niruttinayena ariyasaddasiddhimāha. Ariyabhāvakarattāti ariyakaraṇo ariyoti uttarapadalopena, puggalassa ariyabhāvakarattā ariyaṃ karotīti vā ariyo, ariyaphalapaṭilābhakarattā vā ariyaṃ phalaṃ labhāpeti janetīti ariyo. Purimena cettha attano kiccavasena, pacchimena phalavasena ariyanāmalābho vuttoti daṭṭhabbo. Catusaccapaṭivedhāvahaṃ kammaṭṭhānaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ, catusaccaṃ vā uddissa pavattaṃ bhāvanākammaṃ yogino sukhavisesānaṃ ṭhānabhūtanti catusaccakammaṭṭhānaṃ. Purimāni dve saccāni [Pg.343] vaṭṭaṃ pavattihetubhāvato. Pacchimāni vivaṭṭaṃ nivattitadadhigamupāyabhāvato. Vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso sarūpato pariggahasabbhāvato. Vivaṭṭe natthi avisayattā, visayatte ca payojanābhāvato. Purimāni dve saccāni uggaṇhitvāti sambandho. Kammaṭṭhānapāḷiyā hi tadatthasallakkhaṇena vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Tenāha ‘‘vācāya punappunaṃ parivattento’’ti. Iṭṭhaṃ kantanti nirodhamaggesu ninnabhāvaṃ dasseti, na abhinandanaṃ, tanninnabhāvoyeva ca tattha kammakaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. 402. Aññamaggapaṭikkhepanatthanti: Có nghĩa là để bác bỏ sự kiện con đường do các ngoại đạo tưởng định không phải là con đường đưa đến sự diệt khổ. Hoặc sự bác bỏ tính chất con đường của (con đường) khác là sự bác bỏ con đường khác, vì mục đích ấy. Còn (từ) “ayaṃ” (này) là lời nói chỉ sự trực nhận gần, do là sự trực nhận của chính mình và của một số vị tỳ khưu trong các vị ấy. Ārakattāti: (Từ) ārakattā (xa lìa) nói lên sự hình thành của từ ariya (Thánh) theo phương pháp từ nguyên học. Ariyabhāvakarattāti: Do làm cho trở thành bậc Thánh. Ariyakaraṇo ariyo (người làm cho trở thành bậc Thánh là bậc Thánh) là do sự lược bỏ hậu tố. Hoặc do làm cho cá nhân trở thành bậc Thánh, (nghĩa là) làm cho trở thành bậc Thánh nên là bậc Thánh. Hoặc do làm cho thành tựu Thánh quả, (nghĩa là) làm cho thành tựu, làm cho sanh khởi quả vị Thánh nên là bậc Thánh. Ở đây, cần phải hiểu rằng sự thành tựu danh xưng Thánh được nói đến, đối với (trường hợp) trước là theo phận sự của chính nó, đối với (trường hợp) sau là theo quả vị. Đề mục nghiệp xứ mang lại sự thông suốt Tứ đế là đề mục nghiệp xứ Tứ đế. Hoặc nghiệp tu tập được tiến hành nhắm đến Tứ đế là nền tảng cho các sự an lạc đặc biệt của hành giả nên là đề mục nghiệp xứ Tứ đế. Hai đế trước là luân hồi, do là nhân của sự diễn tiến. Hai đế sau là thoát ly luân hồi, do là phương tiện để chứng ngộ sự chấm dứt ấy. Sự chuyên chú vào đề mục nghiệp xứ trong luân hồi là do có sự nắm bắt theo tự tánh. Trong sự thoát ly luân hồi thì không có, do không phải là đối tượng, và nếu là đối tượng thì cũng do không có lợi ích. Có sự liên kết (với câu) “sau khi đã học thuộc hai đế trước.” Thật vậy, sự học thuộc lòng bằng cách ghi nhận ý nghĩa của nó trong bản văn về đề mục nghiệp xứ là sự học thuộc. Do đó, ngài nói: “trong khi lặp đi lặp lại bằng lời nói.” Iṭṭhaṃ kantanti: (Từ) iṭṭhaṃ kantaṃ (đáng ưa, đáng thích) cho thấy sự hướng về Diệt đế và Đạo đế, chứ không phải là sự hoan hỷ. Và cần phải hiểu rằng chính sự hướng về đó là sự thực hành nghiệp xứ ở đây. Ekapaṭivedhenevāti ekañāṇeneva paṭivijjhanena. Paṭivedho paṭighātābhāvena visaye nissaṅgacārasaṅkhātaṃ nibbijjhanaṃ. Abhisamayo avirajjhitvā visayassa adhigamasaṅkhāto avabodho. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti paricchinditvā jānanameva vuttanayena paṭivedhoti pariññāpaṭivedho, tena. Idañca yathā tasmiṃ ñāṇe pavatte pacchā dukkhassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti, tathā pavattiṃ gahetvā vuttaṃ, na pana maggañāṇassa ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā (ma. ni. 2.484; 3.104) pavattanato. Pahīnassa puna appahātabbatāya pakaṭṭhaṃ hānaṃ cajanaṃ samucchindanaṃ, pahānameva vuttanayena paṭivedhoti pahānapaṭivedho, tena. Ayampi yasmiṃ kilese appahīyamāne maggabhāvanāya na bhavitabbaṃ, asati ca maggabhāvanāya yo uppajjeyya, tassa kilesassa paṭighātaṃ karontassa anuppattidhammataṃ āpādentassa ñāṇassa tathāpavattiyaṃ paṭighātābhāvena nissaṅgacāraṃ upādāya evaṃ vutto. Sacchikiriyā paccakkhakaraṇaṃ anussavākāraparivitakkādike muñcitvā sarūpato ārammaṇakaraṇaṃ ‘‘idaṃ ta’’nti yathāsabhāvato gahaṇaṃ, sā eva vuttanayena paṭivedhoti sacchikiriyāpaṭivedho, tena. Ayaṃ panassa āvaraṇassa asamucchindanato ñāṇaṃ nirodhaṃ ālambituṃ na sakkoti, tassa samucchindanato taṃ sarūpato vibhāventameva pavattatīti evaṃ vutto. Bhāvanā uppādanā, vaḍḍhanā ca. Tattha paṭhamamagge uppādanaṭṭhena, dutiyādīsu vaḍḍhanaṭṭhena, ubhayatthāpi vā ubhayathāpi veditabbaṃ. Paṭhamamaggepi hi yathārahaṃ vuṭṭhānagāminiyaṃ pavattaṃ parijānanādiṃ vaḍḍhento pavattoti vaḍḍhanaṭṭhena bhāvanā sakkā viññātuṃ. Dutiyādīsupi appahīnakilesappahānato, puggalantarabhāvasādhanato ca uppādanaṭṭhena bhāvanā sakkā viññātuṃ, sā eva vuttanayena paṭivedhoti bhāvanāpaṭivedho, tena. Ayampi [Pg.344] hi yathā ñāṇe pavatte pacchā maggadhammānaṃ sarūpaparicchede sammoho na hoti, tathā pavattimeva gahetvā vutto. Ekapaṭivedhenevāti: Có nghĩa là bằng sự thâm nhập chỉ với một trí tuệ. Sự thông suốt (paṭivedha) là sự thâm nhập được gọi là sự vận hành không vướng mắc trong đối tượng do không có sự chướng ngại. Sự chứng ngộ (abhisamaya) là sự giác ngộ được gọi là sự đạt đến đối tượng mà không có sự tách rời. Chính sự biết sau khi đã xác định rằng: “Đây là khổ, khổ chỉ có chừng ấy, không có nhiều hơn thế nữa” là sự thông suốt theo phương cách đã được nói, (tức là) sự thông suốt bằng liễu tri, do sự thông suốt ấy. Và điều này được nói bằng cách nắm lấy sự diễn tiến theo cách mà khi trí tuệ ấy khởi lên, sau đó không có sự si mê trong việc xác định tự tánh v.v... của khổ, chứ không phải do sự khởi lên của đạo tuệ theo cách “đây là khổ” v.v... Sự từ bỏ, sự xả ly, sự đoạn trừ một cách triệt để do tính chất không thể bị từ bỏ lại của (phiền não) đã được từ bỏ, chính sự từ bỏ là sự thông suốt theo phương cách đã được nói, (tức là) sự thông suốt bằng đoạn tận, do sự thông suốt ấy. Điều này cũng được nói như vậy là y cứ vào sự vận hành không vướng mắc do không có sự chướng ngại trong sự diễn tiến như thế của trí tuệ, là trí tuệ làm cho phiền não ấy có trạng thái không sanh khởi, là trí tuệ chống lại phiền não mà nếu phiền não ấy không được từ bỏ thì sự tu tập đạo sẽ không thể có, và nếu không có sự tu tập đạo thì phiền não ấy sẽ sanh khởi. Sự thực chứng (sacchikiriyā) là sự trực nhận, là sự bắt lấy đối tượng theo tự tánh sau khi đã từ bỏ các sự suy xét theo kiểu nghe truyền lại v.v..., là sự nắm bắt theo đúng thực tánh rằng: “Đây là cái đó.” Chính sự thực chứng ấy là sự thông suốt theo phương cách đã được nói, (tức là) sự thông suốt bằng thực chứng, do sự thông suốt ấy. Còn điều này được nói như vậy là do chướng ngại của nó chưa được đoạn trừ nên trí tuệ không thể bắt Niết-bàn làm đối tượng, do sự đoạn trừ chướng ngại ấy nên trí tuệ khởi lên trong khi đang phân tích rõ đối tượng ấy theo tự tánh. Sự tu tập (bhāvanā) là sự làm cho sanh khởi và sự làm cho tăng trưởng. Ở đó, trong đạo đầu tiên là theo nghĩa làm cho sanh khởi, trong các đạo thứ hai v.v... là theo nghĩa làm cho tăng trưởng, hoặc trong cả hai trường hợp, cần được hiểu theo cả hai cách. Thật vậy, ngay cả trong đạo đầu tiên, sự tu tập cũng có thể được hiểu theo nghĩa làm cho tăng trưởng, do khởi lên trong khi làm tăng trưởng sự liễu tri v.v... đã diễn tiến trong (tuệ) xuất khởi theo mức độ tương xứng. Ngay cả trong các đạo thứ hai v.v..., sự tu tập cũng có thể được hiểu theo nghĩa làm cho sanh khởi, do sự từ bỏ các phiền não chưa được từ bỏ, và do sự thành tựu trạng thái của cá nhân khác. Chính sự tu tập ấy là sự thông suốt theo phương cách đã được nói, (tức là) sự thông suốt bằng tu tập, do sự thông suốt ấy. Thật vậy, điều này cũng được nói bằng cách nắm lấy chính sự diễn tiến theo cách mà khi trí tuệ khởi lên, sau đó không có sự si mê trong việc xác định tự tánh của các đạo pháp. Tiṭṭhantu tāva yathādhigatā maggadhammā, yathāpavattesu phaladhammesupi ayaṃ yathādhigatasaccadhammesu viya vigatasammohova hoti. Tenevāha ‘‘diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo’’ti (mahāva. 18; dī. ni. 1.299; ma. ni. 2.69) yato sacassa dhammatāsañcoditā yathādhigatasaccadhammālambaniyo maggavīthito parato maggaphalapahīnāvasiṭṭhakilesanibbānānaṃ paccavekkhaṇā pavattanti, dukkhasaccammopi sakkāyadiṭṭhiādayo. Ayañca atthavaṇṇanā ‘‘pariññābhisamayenā’’tiādīsupi vibhāvetabbā. Ekābhisamayena abhisametīti etthāha vitaṇḍavādī ‘‘ariyamaggañāṇaṃ catūsu saccesu nānābhisamayavasena kiccakara’’nti, so abhidhamme (kathā. 274) odhisokathāya saññāpetabbo. Idāni tameva ekābhisamayaṃ vitthāravasena vibhāvetuṃ ‘‘evamassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Pubbabhāge…pe… paṭivedho hotī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu paṭivedho pubbabhāgiyo na hotīti? Saccametaṃ nippariyāyato, idha pana uggahādivasena pavatto avabodho pariyāyato tathā vutto. Paṭivedhanimittattā vā uggahādivasena pavattaṃ dukkhādīsu pubbabhāge ñāṇaṃ ‘‘paṭivedho’’ti vuttaṃ, na paṭivijjhanasabhāvaṃ. Kiccatoti pubbabhāgehi dukkhādiñāṇehi kātabbakiccassa idha nipphattito, imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato, pariññāditoti attho. Ārammaṇapaṭivedhoti sacchikiriyāpaṭivedhamāha. Sāti paccavekkhaṇā. Idhāti imasmiṃ ṭhāne. Uggahādīsu vuccamānesu na vuttā anavasarattā. Adhigame hi sati tassā siyā avasaro. Hãy tạm gác lại các pháp đạo đã được chứng ngộ, ngay cả đối với các pháp quả đã diễn tiến, vị này cũng không còn mê lầm như đối với các pháp chân lý đã được chứng ngộ. Do đó, Ngài đã nói: ‘Là người đã thấy pháp, đã đạt đến pháp, đã biết pháp, đã thâm nhập pháp’ (mahāva. 18; dī. ni. 1.299; ma. ni. 2.69). Bởi vì, sau lộ trình đạo lấy các pháp chân lý đã được chứng ngộ làm đối tượng, được thúc đẩy bởi pháp tánh của chân lý, các sự quán xét về đạo, quả, các phiền não đã đoạn trừ, các phiền não còn sót lại, và Níp-bàn diễn ra; đối với khổ đế cũng vậy, như thân kiến v.v... (đã được đoạn trừ). Và sự giải thích ý nghĩa này cũng cần được làm rõ trong các đoạn như ‘bằng sự thông suốt qua tuệ tri’. Ở đây, về câu ‘thông suốt bằng một sự thông suốt duy nhất’, người ngụy biện nói rằng: ‘Thánh đạo trí thực hiện phận sự đối với bốn chân lý bằng cách thông suốt riêng rẽ’, người ấy cần được làm cho hiểu rõ bằng Odhisokathā trong tạng Abhidhamma (kathā. 274). Bây giờ, để giải thích chi tiết về chính sự thông suốt duy nhất ấy, câu ‘như vậy, đối với vị ấy’ v.v... đã được nói. Tại sao lại nói: ‘Trong giai đoạn đầu… sự liễu ngộ xảy ra’? Chẳng phải sự liễu ngộ không thuộc giai đoạn đầu sao? Điều này đúng theo nghĩa đen. Nhưng ở đây, sự hiểu biết diễn ra qua việc học thuộc v.v... được gọi như vậy theo nghĩa bóng. Hoặc do là nhân của sự liễu ngộ, trí tuệ trong giai đoạn đầu về khổ v.v... diễn ra qua việc học thuộc v.v... được gọi là ‘sự liễu ngộ’, chứ không phải là bản chất của sự xuyên thấu. Về phương diện phận sự: vì phận sự cần được thực hiện bởi các trí tuệ về khổ v.v... trong giai đoạn đầu đã được hoàn thành ở đây, hoặc vì phận sự của chính trí tuệ này là làm sáng tỏ khổ v.v..., tức là tuệ tri v.v... Sự liễu ngộ đối tượng nói lên sự liễu ngộ bằng cách thực chứng. ‘Nó’ là sự quán xét. ‘Ở đây’ là ở nơi này. Khi nói về việc học thuộc v.v..., nó không được đề cập đến vì không phải lúc. Bởi vì khi có sự chứng đắc, thì mới có cơ hội cho nó. Taṃyeva hi anavasaraṃ dassetuṃ ‘‘imassa cā’’tiādi vuttaṃ. Pubbe pariggahatoti kammaṭṭhānapariggahato pubbe. Uggahādivasena saccānaṃ pariggaṇhanañhi pariggaho. Tathā tāni pariggaṇhanato manasikāradaḷhatāya pubbabhāgiyā dukkhapariññādayo honti yevāti āha ‘‘pariggahato paṭṭhāya hotī’’ti. Aparabhāgeti maggakkhaṇe. Duddasattāti attano pavattikkhaṇavasena pākaṭānipi pakatiñāṇena sabhāvarasato daṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā. Gambhīreneva ca bhāvanāñāṇena, tathāpi matthakappattena ariyamaggañāṇeneva yāthāvato passitabbattā gambhīrāni[Pg.345]. Tenāha ‘‘lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīra’’nti. Itarāni asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikatāya accantasukhappattāya anuppattibhavatāya, anuppannapubbatāya ca pavattivasena apākaṭattā ca paramagambhīrattā, tathā paramagambhīrañāṇeneva passitabbatāya pakatiñāṇena daṭṭhuṃ na sakkuṇeyyānīti duddasāni. Tenāha ‘‘itaresaṃ panā’’tiādi. Payogoti kiriyā, vāyāmo vā. Tassa mahantatarassa icchitabbataṃ, dukkarataratañca upamāhi dasseti ‘‘bhavaggaggahaṇattha’’ntiādinā. Paṭivedhakkhaṇeti ariyassa maggassa catusaccasampaṭivedhakkhaṇe. Ekameva taṃ ñāṇanti dukkhādīsu pariññādikiccasādhanavasena ekameva taṃ maggañāṇaṃ hoti. Để chỉ ra chính sự không phải lúc ấy, câu ‘và của vị này’ v.v... đã được nói. ‘Trước khi nắm bắt’ là trước khi nắm bắt đề mục thiền. Sự nắm bắt chính là việc thấu hiểu các chân lý qua việc học thuộc v.v... Do việc thấu hiểu chúng như vậy, nhờ sự vững chắc của tác ý, các tuệ tri về khổ v.v... thuộc giai đoạn đầu chắc chắn xảy ra, nên Ngài nói ‘bắt đầu từ sự nắm bắt’. ‘Trong giai đoạn sau’ là trong khoảnh khắc đạo. ‘Khó thấy’ là vì, mặc dù chúng rõ ràng về phương diện khoảnh khắc diễn tiến của chúng, nhưng không thể thấy được bản chất và vai trò của chúng bằng trí tuệ thông thường. Và chúng sâu xa vì chỉ có thể được thấy như thật bằng trí tuệ tu tập, hơn nữa là bằng thánh đạo trí đã đạt đến đỉnh cao. Do đó, Ngài nói: ‘Nhưng về phương diện liễu ngộ các đặc tính, cả hai đều sâu xa’. Các pháp còn lại (diệt và đạo) thì khó thấy vì chúng không ô nhiễm và không phải là pháp làm ô nhiễm, vì đã đạt đến sự an lạc tuyệt đối, vì là trạng thái chưa từng đạt đến, và vì chưa từng sanh khởi trước đây, do đó không rõ ràng về phương diện diễn tiến, và vì vô cùng sâu xa; và cũng vì chúng chỉ có thể được thấy bằng trí tuệ vô cùng sâu xa, không thể thấy được bằng trí tuệ thông thường. Do đó, Ngài nói: ‘Còn đối với các pháp còn lại…’ v.v... ‘Sự nỗ lực’ là hành động, hay sự cố gắng. Ngài chỉ ra sự cần thiết của sự nỗ lực lớn lao hơn và sự khó khăn hơn của nó bằng các ví dụ như ‘để nắm bắt cõi hữu đảnh’ v.v... ‘Trong khoảnh khắc liễu ngộ’ là trong khoảnh khắc thánh đạo liễu ngộ bốn chân lý. ‘Trí tuệ ấy chỉ là một’ có nghĩa là đạo trí ấy chỉ là một về phương diện hoàn thành các phận sự như tuệ tri v.v... đối với khổ v.v... Imesu tīsu ṭhānesūti imesu viramitabbatāvasena jotitesu tīsu kāmabyāpādavihiṃsāvitakkavatthūsu. Visuṃ visuṃ uppannassa tividhaakusalasaṅkappassa. Padapacchedatoti ettha gatamaggo ‘‘pada’’nti vuccati, yena ca upāyena kāraṇena kāmavitakko uppajjati, so tassa gatamaggoti tassa pacchedo ghāto padapacchedo, tato padapacchedato. Anuppattidhammatāpādanaṃ anuppattisādhanaṃ, tassa vasena. Maggakiccasādhanena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova tividhakiccasādhano kusalasaṅkappo uppajjati. Tividhākusalasaṅkappasamucchedanameva hettha tividhakiccasādhanaṃ daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena ‘‘imesu catūsu ṭhānesū’’tiādīsupi attho veditabbo. ‘Trong ba trường hợp này’ có nghĩa là trong ba đối tượng của tầm là dục, sân, và hại, đã được làm sáng tỏ về phương diện cần phải từ bỏ. Của ba loại tư duy bất thiện đã sanh khởi riêng rẽ. Về ‘sự đoạn tuyệt con đường’: ở đây, con đường đã đi qua được gọi là ‘pada’. Và phương tiện hay nguyên nhân nào mà dục tầm sanh khởi, đó là con đường đã đi qua của nó. Sự đoạn tuyệt, sự hủy diệt nó là ‘padapacchedo’. Do đó, ‘padapacchedato’ là do sự đoạn tuyệt con đường ấy. ‘Việc tạo ra trạng thái không sanh khởi’ là việc thực hiện sự không sanh khởi, bằng cách đó. Bằng cách hoàn thành phận sự của đạo, làm viên mãn đạo chi, chỉ một tư duy thiện duy nhất hoàn thành ba phận sự sanh khởi. Ở đây, chính sự đoạn trừ ba loại tư duy bất thiện cần được xem là sự hoàn thành ba phận sự. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong các câu như ‘trong bốn trường hợp này’ v.v... cũng cần được hiểu. Musāvādāveramaṇiādayoti ettha yasmā sikkhāpadavibhaṅge (vibha. 703) viraticetanā, sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānīti āgatānīti tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘viratiyopi honti cetanāyopī’’ti (vibha. aṭṭha. 703) sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ, tasmā keci ‘‘ādi-saddena na kevalaṃ pisuṇavācā veramaṇiādīnaṃyeva saṅgaho, atha kho tādisānaṃ cetanānampi saṅgaho’’ti vadanti, taṃ pubbabhāgavasena vuccamānattā yujjeyya, musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo, subhāsitādivācābhāsanādikāle ca cetanāyo yojetabbā, maggakkhaṇe pana viratiyova icchitabbā cetanānaṃ amaggaṅgattā. Ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya, ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvābhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito, taṃsiddhiyaṃ aṅgattayatāsiddhito ca. Trong câu ‘sự kiêng cữ nói dối v.v...’: ở đây, vì trong phần phân tích học giới (vibha. 703) có nói rằng các tác ý kiêng cữ và tất cả các pháp tương ưng đều là học giới, nên trong sách Sammohavinodanī (vibha. aṭṭha. 703), dựa vào các tác ý kiêng cữ là chính, đã nói rằng ‘chúng vừa là sự kiêng cữ, vừa là tác ý’. Do đó, một số người nói rằng: ‘Từ ‘ādi’ (v.v...) không chỉ bao gồm sự kiêng cữ nói hai lưỡi v.v..., mà còn bao gồm cả các tác ý tương tự’. Điều đó có thể hợp lý nếu được nói theo phương diện giai đoạn đầu. Hoặc, trong lúc kiêng cữ nói dối v.v..., đó là các sự kiêng cữ; và trong lúc nói lời thiện ngôn v.v..., đó là các tác ý cần được kết hợp. Tuy nhiên, trong khoảnh khắc đạo, chỉ có các sự kiêng cữ mới được chấp nhận, vì các tác ý không phải là đạo chi. Giống như một trí tuệ duy nhất có thể là trí tuệ về khổ v.v..., và giống như một sự kiêng cữ duy nhất có thể là sự kiêng cữ nói dối v.v..., nhưng vì một tác ý duy nhất không có bản chất hoàn thành ba phận sự của chánh ngữ v.v..., nên không thể thành tựu được trạng thái chánh ngữ v.v...; và nếu nó thành tựu, thì không thể thành tựu được ba chi phần. Bhikkhussa [Pg.346] ājīvahetukaṃ kāyavacīduccaritaṃ nāma ayoniso āhārapariyesanahetukameva siyāti āha ‘‘khādanīya…pe… duccarita’’nti. Kāyavacīduccaritaggahaṇañca kāyavacīdvāreyeva ājīvapakopo, na manodvāreti dassanatthaṃ. Tenāha ‘‘imesuyeva sattasu ṭhānesū’’ti. Thân ác hạnh và khẩu ác hạnh vì lý do sinh kế của vị tỳ khưu được gọi là chỉ vì lý do tìm kiếm vật thực một cách không như lý, nên ngài đã nói: “vật thực… cho đến… ác hạnh”. Và việc đề cập đến thân ác hạnh và khẩu ác hạnh là để cho thấy rằng sự bại hoại về sinh kế chỉ xảy ra qua thân môn và khẩu môn, chứ không phải qua ý môn. Do đó, ngài đã nói: “chỉ trong bảy trường hợp này”. Anuppannānanti asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā anuppannānaṃ. Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā pāpakā akusalā dhammā nāma na santi. Tenāha ‘‘ekasmiṃ bhave’’tiādi. Yasmiṃ bhave ayaṃ imaṃ vīriyaṃ ārabhati, tasmiṃ ekasmiṃ bhave. Janetīti uppādeti. Tādisaṃ chandaṃ kurumāno evaṃ chandaṃ janeti nāma. Vāyāmaṃ karotīti payogaṃ parakkamaṃ karoti. Vīriyaṃ pavattetīti kāyikacetasikavīriyaṃ pakārato vatteti. Vīriyena cittaṃ paggahitaṃ karotīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipento kosajjapātato nisedhanena paggahitaṃ karoti. Padahanaṃ pavattetīti padhānaṃ vīriyaṃ karoti. Paṭipāṭiyā panetāni cattāri padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni. (Những pháp) chưa sanh khởi: là những pháp chưa sanh khởi theo nghĩa là chưa biểu hiện hoặc theo nghĩa là đối tượng chưa được kinh nghiệm. Nếu không thì, trong vòng luân hồi vô thủy này, thực sự không có các pháp ác bất thiện nào được gọi là chưa sanh khởi. Do đó, ngài đã nói: “trong một kiếp” v.v… Trong kiếp nào mà vị này khởi lên sự tinh tấn này, (thì được hiểu là) trong một kiếp ấy. Sanh khởi: là làm cho phát sanh. Người tạo ra ước muốn như vậy được gọi là làm sanh khởi ước muốn. Nỗ lực: là thực hiện sự cố gắng, sự gắng sức. Tinh tấn: là vận hành sự tinh tấn thuộc thân và thuộc tâm theo nhiều cách. Nâng đỡ tâm bằng sự tinh tấn: là bằng chính sự tinh tấn đồng sanh ấy, trong khi nâng tâm lên, người ấy làm cho tâm được nâng đỡ bằng cách ngăn chặn sự rơi vào biếng nhác. Thực hành sự nỗ lực: là thực hiện sự tinh tấn chính. Bốn thuật ngữ này theo thứ tự nên được liên kết với các hành động thực hành, tu tập, làm cho sung mãn, và thực hiện liên tục. Uppannapubbānanti sadisavohārena vuttaṃ. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro yathā ‘‘sā eva tittiri, tāni eva osadhānī’’ti. Tenāha ‘‘idāni tādise’’ti. Uppannānanti ‘‘anuppannā’’ti avattabbataṃ āpannānaṃ. Pahānāyāti pajahanatthāya. Anuppannānaṃ kusalānanti ettha kusalāti uttarimanussadhammā adhippetā, tesañca uppādo nāma adhigamo paṭilābho, tappaṭikkhepena anuppādo appaṭilābhoti āha ‘‘appaṭiladdhānaṃ paṭhamajjhānādīna’’nti. ‘‘Ṭhitiyā vīriyaṃ ārabhatī’’ti vutte na khaṇaṭhiti adhippetā tadatthaṃ vīriyārabbhena payojanābhāvato, atha kho pabandhaṭhiti adhippetāti āha ‘‘punappunaṃ uppattipabandhavasena ṭhitattha’’nti. Sammussanaṃ paṭipakkhadhammavasena adassanamupagamananti tappaṭikkhepena asammussanaṃ asammosoti āha ‘‘asammosāyāti avināsanattha’’nti. Bhiyyobhāvo punappunaṃ bhavanaṃ, so pana uparūpari uppattīti āha ‘‘uparibhāvāyā’’ti. Vepullaṃ abhiṇhappavattiyā paguṇabalavabhāvāpattīti vuttaṃ ‘‘vepullāyāti vipulabhāvāyā’’ti, mahantabhāvāyāti attho. Bhāvanāya paripūraṇatthanti jhānādibhāvanāparibrūhanatthaṃ. (Những pháp) đã từng sanh khởi: được nói theo cách dùng từ tương tự. Vì rằng có cách dùng từ ấy cho những thứ tương tự như nó, ví như “chính con chim cút ấy, chính các dược thảo ấy”. Do đó, ngài đã nói: “bây giờ, đối với những pháp tương tự như vậy”. (Những pháp) đã sanh khởi: là những pháp đã đạt đến trạng thái không thể được gọi là “chưa sanh khởi”. Để đoạn trừ: là với mục đích đoạn trừ. Trong câu “các pháp thiện chưa sanh khởi”, ở đây “pháp thiện” được hiểu là các pháp siêu nhân; và sự sanh khởi của chúng được gọi là sự chứng đắc, sự đạt được; do sự phủ định điều đó, sự không sanh khởi là sự không đạt được, nên ngài đã nói: “của sơ thiền v.v… chưa đạt được”. Khi nói “khởi lên sự tinh tấn để an trú”, sự an trú trong khoảnh khắc không được ám chỉ, vì không có lợi ích gì trong việc khởi lên sự tinh tấn cho mục đích đó; mà đúng hơn, sự an trú liên tục được ám chỉ, nên ngài đã nói: “với mục đích an trú bằng cách sanh khởi liên tục hết lần này đến lần khác”. Sự quên lãng là sự đi đến chỗ không thấy được do các pháp đối nghịch; do sự phủ định điều đó, sự không quên lãng là sự không lầm lẫn, nên ngài đã nói: “để không lầm lẫn có nghĩa là với mục đích không bị hủy hoại”. Sự tăng trưởng là sự trở thành hết lần này đến lần khác; và điều đó là sự sanh khởi ngày càng cao hơn, nên ngài đã nói: “để tăng trưởng”. Sự phát triển đầy đủ là sự đạt đến trạng thái thuần thục và mạnh mẽ do sự diễn ra thường xuyên, nên được nói là “để phát triển đầy đủ có nghĩa là để có trạng thái rộng lớn”, nghĩa là để có trạng thái vĩ đại. Để hoàn thiện sự tu tập: là với mục đích làm tăng trưởng sự tu tập thiền định v.v… Catūsu [Pg.347] ṭhānesūti anuppannākusalānuppādanādīsu catūsu ṭhānesu. Kiccasādhanavasenāti catubbidhassapi kiccassa ekajjhaṃ nipphādanavasena. Trong bốn trường hợp: là trong bốn trường hợp bắt đầu với việc không làm sanh khởi các pháp bất thiện chưa sanh khởi. Theo cách hoàn thành phận sự: là theo cách hoàn thành đồng thời cả bốn loại phận sự. Jhānāni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānāti yadipi samādhiupakārakehi abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhasabhāvehi vitakkādīhi sampayogabhedato bhāvanātisayappavattānaṃ catunnaṃ jhānānaṃ vasena sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ, sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāppahānacatusatikiccaṃ, eko samādhi catujhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepi, tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇe pīti attho. Nānāmaggavasenāti paṭhamamaggādinānāmaggavasena jhānāni nānā. Dutiyādayopi maggā dutiyādīnaṃ jhānānaṃ. Ayaṃ panassāti ettha maggabhāvena catubbidhampi ekattena gahetvā ‘‘assā’’ti vuttaṃ, assa maggassāti attho. Ayanti pana ayaṃ jhānavasena sabbasadisasabbāsadisekaccasadisatā viseso. Các thiền khác nhau cả trong giai đoạn chuẩn bị lẫn trong khoảnh khắc đạo: có nghĩa là, mặc dù chánh định được phân chia theo bốn thiền, vốn tiến hành với sự tu tập vượt trội do sự khác biệt trong việc tương ưng với tầm v.v…, là những pháp hỗ trợ cho định và có bản chất là hướng tâm, nhận chìm, làm cho hoan hỷ, làm tăng trưởng, và an tịnh lạc; tuy nhiên, cũng giống như tinh tấn có bốn phận sự của tinh tấn bắt đầu với việc không làm sanh khởi các pháp bất thiện chưa sanh khởi, và cũng giống như niệm có bốn phận sự của niệm là đoạn trừ các tưởng về tịnh v.v… trong thân v.v… vốn là bất tịnh, khổ, vô thường, và vô ngã, một định không thể hoàn thành phận sự của bốn định; do đó, định của sơ thiền trong giai đoạn chuẩn bị cũng chính là (định) trong khoảnh khắc đạo, tương tự như vậy, định của tứ thiền trong giai đoạn chuẩn bị cũng chính là (định) trong khoảnh khắc đạo. Đó là ý nghĩa. Theo các đạo khác nhau: là các thiền khác nhau theo các đạo khác nhau, bắt đầu với sơ đạo. Các đạo thứ hai v.v… (cũng tương ứng với) các thiền thứ hai v.v… Còn câu “điều này của nó”, ở đây, do xem bốn loại (đạo) là một theo phương diện là đạo, nên đã nói là “của nó”, có nghĩa là “của đạo này”. Còn “điều này” chính là sự khác biệt này theo phương diện thiền: hoàn toàn tương tự, hoàn toàn không tương tự, và một phần tương tự. Pādakajjhānaniyamena hotīti idha pādakajjhānaniyamaṃ dhuraṃ katvā vuttaṃ, yathā cettha, evaṃ sammohavinodaniyampi (vibha. aṭṭha. 205). Aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 350) pana vipassanāniyamo vutto sabbavādāvirodhato, idha pana sammasitajjhānapuggalajjhāsayavādanivattanato pādakajjhānaniyamo vutto. Vipassanāniyamo pana sādhāraṇattā idhāpi na paṭikkhittoti daṭṭhabbo. Aññe ca ācariyavādā parato vakkhamānā vibhajitabbāti yathāvuttameva tāva pādakajjhānaniyamaṃ vibhajanto āha ‘‘pādakajjhānaniyamena tāvā’’ti. Paṭhamajjhāniko hoti, yasmā āsannapadese vuṭṭhitasamāpatti maggassa attano sadisabhāvaṃ karoti bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa. Paripuṇṇāneva hontīti aṭṭha satta ca hontīti attho. Satta honti sammāsaṅkappassa abhāvato. Cha honti pītisambojjhaṅgassa abhāvato. Maggaṅgabojjhaṅgānaṃ sattachabhāvaṃ atidisati ‘‘esa nayo’’ti. Arūpe catukkapañcakajjhānaṃ…pe… vuttaṃ aṭṭhasāliniyanti adhippāyo. Nanu tattha ‘‘arūpe tikacatukkajjhānaṃ uppajjatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) vuttaṃ, na ‘‘catukkapañcakajjhāna’’nti? Saccametaṃ, yesu pana saṃsayo atthi, tesaṃ uppattidassanena[Pg.348], tena atthato ‘‘catukkapañcakajjhānaṃ uppajjatī’’ti vuttameva hotīti evamāhāti veditabbaṃ. Samudāyañca apekkhitvā ‘‘tañca lokuttaraṃ, na lokiya’’nti āha ‘‘avayavekattaṃ liṅgasamudāyassa visesakaṃ hotī’’ti. Catutthajjhānameva hi tattha lokiyaṃ uppajjati, na catukkaṃ, pañcakaṃ vāti. Ettha kathanti pādakajjhānassa abhāvā kathaṃ daṭṭhabbanti attho. Taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti, tajjhānikaṃpaṭhamaphalādiṃ pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāyāti adhippāyo. Tikacatukkajjhānikaṃ pana maggaṃ bhāvetvā tattha uppannassa arūpacatutthajjhānaṃ, tajjhānikaṃ phalañca pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāya aññajhānikāpi uppajjantīti, jhānaṅgādiniyāmikā pubbābhisaṅkhārasamāpattipādakaṃ, na sammasitabbāti phalassāpi pādakatā daṭṭhabbā. Câu ‘do sự quy định của thiền nền tảng’ (pādakajjhānaniyamena hoti) ở đây được nói đến bằng cách lấy sự quy định của thiền nền tảng làm chính. Như ở đây, cũng vậy trong Sammohavinodanī (Vibh. aṭṭha. 205). Tuy nhiên, trong Aṭṭhasālinī (Dha. sa. aṭṭha. 350), sự quy định của minh sát được nói đến do không mâu thuẫn với tất cả các học thuyết. Nhưng ở đây, sự quy định của thiền nền tảng được nói đến do sự bác bỏ học thuyết về ý hướng của người có thiền được quán xét. Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng sự quy định của minh sát không bị bác bỏ ở đây vì tính phổ thông của nó. Và các học thuyết khác của các vị thầy sẽ được phân tích sau, nên trước hết, vị ấy phân tích sự quy định của thiền nền tảng như đã nói và nói rằng: ‘Trước hết, do sự quy định của thiền nền tảng.’ Vị ấy là người thuộc sơ thiền, vì định đã xuất khởi ở nơi gần làm cho đạo có trạng thái tương tự với chính nó, giống như màu đất đối với màu của con kỳ đà. ‘Chỉ có đầy đủ’ có nghĩa là có tám và bảy. Có bảy do không có chánh tư duy. Có sáu do không có hỷ giác chi. Vị ấy chỉ ra trạng thái bảy và sáu của đạo chi và giác chi bằng câu ‘đây là phương pháp.’ Ý muốn nói rằng trong cõi vô sắc, thiền tứ và thiền ngũ… được nói đến trong Aṭṭhasālinī. Chẳng phải ở đó đã nói rằng ‘trong cõi vô sắc, thiền tam và thiền tứ sanh khởi’ (Dha. sa. aṭṭha. 350), chứ không phải ‘thiền tứ và thiền ngũ’ sao? Điều này đúng, nhưng đối với những trường hợp có sự nghi ngờ, bằng cách chỉ ra sự sanh khởi của chúng, do đó, về mặt ý nghĩa, câu ‘thiền tứ và thiền ngũ sanh khởi’ thực sự đã được nói đến, nên hiểu như vậy. Và xét đến toàn thể, vị ấy nói ‘và cái đó là siêu thế, không phải hiệp thế’ rằng ‘sự thống nhất của các bộ phận là đặc điểm của tập hợp các dấu hiệu.’ Vì chỉ có thiền thứ tư hiệp thế sanh khởi ở đó, chứ không phải thiền tứ phần hay thiền ngũ phần. ‘Ở đây như thế nào?’ có nghĩa là nên hiểu như thế nào do không có thiền nền tảng. Ý muốn nói rằng ba đạo sanh khởi cho người có thiền đó, bằng cách lấy quả sơ thiền v.v... thuộc thiền đó làm nền tảng để tu tập đạo cao hơn. Tuy nhiên, sau khi tu tập đạo thuộc thiền tam và thiền tứ, đối với người sanh ở đó, thiền thứ tư vô sắc và quả thuộc thiền đó được lấy làm nền tảng để tu tập đạo cao hơn, nên các thiền khác cũng sanh khởi. Do đó, cần phải thấy rằng quả cũng có tính nền tảng, vì sự chuẩn bị trước và định nhập nền tảng quy định các thiền chi v.v... không cần phải được quán xét. Keci panāti moravāpīmahādattattheraṃ sandhāyāha. Puna kecīti tipiṭakacūḷābhayattheraṃ. Tatiyavāre kecīti ‘‘pādakajjhānameva niyametī’’ti evaṃ vādinaṃ tipiṭakacūḷanāgattherañceva anantaraṃ vutte dve ca there ṭhapetvā itare there sandhāya vadati. Câu ‘tuy nhiên, một số vị’ (keci pana) là nói đến trưởng lão Mahādatta ở Moravāpī. Lại nữa, câu ‘một số vị’ (keci) là nói đến trưởng lão Tipiṭaka Cūlābhaya. Lần thứ ba, câu ‘một số vị’ (keci) là nói đến các vị trưởng lão khác, ngoại trừ trưởng lão Tipiṭaka Cūlanāga, người có chủ trương rằng ‘chỉ quy định thiền nền tảng,’ và hai vị trưởng lão đã được đề cập ngay trước đó. 403. Sasantatipariyāpannānaṃ dukkhasamudayānaṃ appavattibhāvena pariggayhamāno nirodhopi sasantatipariyāpanno viya hotīti katvā vuttaṃ ‘‘attano vā cattāri saccānī’’ti. Parassa vāti etthāpi eseva nayo. Tenāha bhagavā ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññāpemi, lokasamudayañca paññāpemi, lokanirodhañca paññāpemi, lokanirodhagāminipaṭipadañca paññāpemī’’ti (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45) kathaṃ pana ādikammiko nirodhamaggasaccāni pariggaṇhātīti? Anussavādisiddhamākāraṃ pariggaṇhāti. Evañca katvā lokuttarabojjhaṅge uddissāpi pariggaho na virujjhati. Yathāsambhavatoti sambhavānurūpaṃ, ṭhapetvā nirodhasaccaṃ sesasaccavasena samudayavayāti veditabbāti attho. 403. Do sự diệt (nirodha) được liễu tri bằng trạng thái không tiếp diễn của khổ và tập thuộc dòng tương tục của chính mình, nên nó cũng giống như thuộc dòng tương tục của chính mình, vì vậy câu ‘hoặc bốn sự thật của chính mình’ đã được nói đến. ‘Của người khác’ ở đây cũng theo phương pháp tương tự. Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Chính trong thân dài một sải này, có tưởng và có tâm, Ta tuyên bố về thế gian, về thế gian tập khởi, về thế gian đoạn diệt, và về con đường đưa đến thế gian đoạn diệt’ (S. i. 107; A. ii. 45). Nhưng làm thế nào một hành giả sơ cơ liễu tri được Diệt đế và Đạo đế? Vị ấy liễu tri phương thức đã thành tựu qua việc nghe v.v... Và làm như vậy, sự liễu tri nhắm đến các giác chi siêu thế cũng không mâu thuẫn. ‘Tùy theo khả năng’ (yathāsambhavaṃ) có nghĩa là phù hợp với khả năng, có nghĩa là cần phải hiểu rằng, ngoại trừ Diệt đế, sự sanh và diệt theo cách của các đế còn lại. Catusaccapabbavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về chương Bốn Sự Thật đã hoàn tất. Dhammānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về Quán Pháp đã hoàn tất. 404. ‘‘Aṭṭhikasaṅkhalikaṃ [Pg.349] samaṃsa’’ntiādikā satta sivathikā aṭṭhikakammaṭṭhānatāya itarāsaṃ uddhumātakādīnaṃ sabhāvenevāti navannaṃ sivathikānaṃ appanākammaṭṭhānatā vuttā. Dveyevāti ānāpānaṃ, dvattiṃsākāroti imāni dveyeva. Abhinivesoti vipassanābhiniveso, so pana sammasaniyadhammapariggaho. Iriyāpathā, ālokitādayo ca rūpadhammānaṃ avatthāvisesamattatāya na sammasanupagā viññattiādayo viya. Nīvaraṇabojjhaṅgā ādito na pariggahetabbāti vuttaṃ ‘‘iriyāpatha…pe… na jāyatī’’ti. Kesādiapadesena tadupādānadhammā viya iriyāpathādiapadesena tadavatthā rūpadhammā pariggayhanti, nīvaraṇādimukhena ca taṃsampayuttā, taṃnissayadhammāti adhippāyena mahāsivatthero ca iriyāpathādīsupi ‘‘abhiniveso jāyatī’’ti avoca. ‘‘Atthi nu kho me’’tiādi pana sabhāvato iriyāpathādīnaṃ ādikammikassa anicchitabhāvadassanaṃ. Apariññāpubbikā hi pariññāti. 404. Bảy nghĩa địa bắt đầu với ‘bộ xương còn dính thịt’ (aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsaṃ) là đề mục xương, còn các đề mục khác như tử thi sình trương v.v... là do tự tánh của chúng, như vậy tính cách đề mục an chỉ của chín nghĩa địa đã được nói đến. ‘Chỉ có hai’ là hơi thở và ba mươi hai thể trược. ‘Sự chuyên chú’ (abhiniveso) là sự chuyên chú vào minh sát, đó chính là sự liễu tri các pháp cần được quán xét. Các oai nghi, hành vi nhìn tới v.v... chỉ là những trạng thái đặc biệt của các sắc pháp, nên không thích hợp để quán xét, giống như các biểu tri v.v... Các triền cái và giác chi không nên được liễu tri từ đầu, nên đã nói rằng ‘oai nghi… không sanh khởi.’ Giống như các pháp được chấp thủ đó được liễu tri qua danh nghĩa tóc v.v..., các sắc pháp ở trạng thái đó cũng được liễu tri qua danh nghĩa oai nghi v.v...; và qua ngõ các triền cái v.v..., các pháp tương ưng và các pháp y cứ vào chúng cũng được liễu tri. Với ý này, trưởng lão Mahāsiva cũng đã nói rằng ‘sự chuyên chú sanh khởi’ ngay cả trong các oai nghi v.v... Câu bắt đầu bằng ‘Có hay không nơi ta’ (Atthi nu kho me) là sự chỉ ra trạng thái không mong muốn của các oai nghi v.v... đối với hành giả sơ cơ theo tự tánh của chúng. Vì sự liễu tri (pariññā) được đi trước bởi sự chưa liễu tri (apariññā). Kāmaṃ ‘‘idha bhikkhave bhikkhū’’tiādinā uddesaniddesesu tattha tattha bhikkhuggahaṇaṃ kataṃ taṃpaṭipattiyā bhikkhubhāvadassanatthaṃ, desanā pana sabbasādhāraṇāti dassetuṃ ‘‘yo hi koci bhikkhave’’ icceva vuttaṃ, na bhikkhu yevāti dassento ‘‘yo hi koci bhikkhu vā’’tiādimāha. Dassanamaggena ñātamariyādaṃ anatikkamitvā jānantī sikhāppattā aggamaggapaññā aññā nāma, tassa phalabhāvato aggaphalaṃ pīti āha ‘‘aññāti arahatta’’nti. Thật vậy, trong các phần đề mục và giải thích, việc đề cập đến ‘vị tỳ khưu’ ở đây và ở đó bằng các câu như ‘này các tỳ khưu, ở đây vị tỳ khưu…’ đã được thực hiện nhằm mục đích cho thấy bản chất của tỳ khưu qua sự thực hành ấy. Tuy nhiên, để cho thấy rằng bài pháp này là chung cho tất cả, chỉ có câu ‘này các tỳ khưu, bất cứ ai…’ được nói đến. Để cho thấy rằng không chỉ riêng tỳ khưu, ngài đã nói ‘bất cứ ai, dù là tỳ khưu…’. Trí tuệ của thánh đạo cao tột, đã đạt đến đỉnh cao, biết mà không vượt qua giới hạn đã được biết bởi đạo kiến, được gọi là aññā (chánh trí). Vì nó là quả của đạo ấy, nên quả vị cao tột cũng vậy, ngài nói: ‘aññā tức là A-la-hán quả’. Appatarepi kāle sāsanassa niyyānikabhāvaṃ dassentoti yojanā. Niyyātentoti nigamento. Nên hiểu rằng (câu này) cho thấy tính chất hướng đến giải thoát của giáo pháp ngay cả trong thời gian ngắn hơn. ‘Niyyātento’ (hướng đến) có nghĩa là kết luận. Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā. Phần làm sáng tỏ những ý nghĩa ẩn sâu của bài chú giải kinh Đại Niệm Xứ. 10. Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Pāyāsirājañña. 406. Bhagavatā [Pg.350] evaṃ gahitanāmattāti yojanā. Yasmā rājaputtā loke ‘‘kumāro’’ti voharīyanti. Ayañca rañño kittimaputto, tasmā āha ‘‘rañño…pe… sañjāniṃsū’’ti. 406. Nên hiểu rằng vì cái tên đã được Đức Thế Tôn đặt như vậy. Bởi vì các vương tử ở đời được gọi là ‘kumāra’ (hoàng tử), và vị này là con nuôi của đức vua, do đó, ngài nói: ‘của đức vua… (v.v)… họ đã nhận biết’. Assāti therassa. Puññāni karonto kappasatasahassaṃ devesu ceva manussesu ca uppajjitvā visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi indriyānaṃ aparipakkattā. Tatiyadivaseti pabbataṃ āruḷhadivasato tatiye divase. ‘Assa’ (của vị ấy) tức là của vị trưởng lão. Trong một trăm ngàn kiếp, trong khi làm các công đức, sanh lên cõi trời và cõi người, vị ấy đã không thể thành tựu được sự đặc biệt vì các căn chưa thuần thục. ‘Tatiyadivase’ (vào ngày thứ ba) có nghĩa là vào ngày thứ ba kể từ ngày leo lên núi. Tesaṃ sāvakabodhiyā niyatatāya, puññasambhārassa ca sātisayattā vinipātaṃ agantvā ekaṃ buddhantaraṃ…pe… anubhavantānaṃ. Devatāyāti pubbe sahadhammacāriniyā suddhāvāsadevatāya. Vì các vị ấy đã chắc chắn về quả vị Thinh văn giác, và vì sự tích lũy công đức của các vị ấy là vượt trội, nên các vị ấy không đi đến đọa xứ, trải qua một Phật kỳ… (v.v)… ‘Devatāya’ (bởi vị trời) có nghĩa là bởi vị trời ở cõi Tịnh Cư, người trước đây là bạn đồng phạm hạnh. ‘‘Kuladārikāya kucchimhi uppanno’’ti vatvā taṃ evassa uppannabhāvaṃ mūlato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘sā cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāti kuladārikā. Ca-saddo byatirekattho, tena vuccamānaṃ visesaṃ joteti. Kulagharanti patikulagehaṃ. Gabbhanimittanti gabbhassa saṇṭhitabhāvanimittaṃ. Satipi visākhāya ca sāvatthivāsikulapariyāpannatte tassā tattha padhānabhāvadassanatthaṃ ‘‘visākhañcā’’ti vuttaṃ yathā ‘‘brāhmaṇā āgatā vāsiṭṭhopi āgato’’ti. Devatāti idhapi sā eva suddhāvāsadevatā. Pañheti ‘‘bhikkhu bhikkhu ayaṃ vammiko’’tiādinā (ma. ni. 1.249) āgate pannarasapañhe. Sau khi nói ‘đã sanh ra trong bụng của một thiếu nữ gia tộc’, để cho thấy sự sanh ra của chính vị ấy từ lúc ban đầu, câu ‘và cô ấy…’ đã được nói đến. Ở đây, ‘sā’ (cô ấy) là thiếu nữ gia tộc. Từ ‘ca’ (và) có ý nghĩa phân biệt, nó làm nổi bật sự đặc biệt đang được nói đến. ‘Kulaghara’ (nhà của gia tộc) có nghĩa là nhà của bên chồng. ‘Gabbhanimitta’ (dấu hiệu mang thai) là dấu hiệu cho thấy sự hình thành của bào thai. Mặc dù Visākhā cũng thuộc về một gia tộc ở Sāvatthī, để cho thấy vai trò chính của bà ở đó, câu ‘và Visākhā’ đã được nói đến, giống như câu ‘các vị Bà-la-môn đã đến, và Vāsiṭṭha cũng đã đến’. ‘Devatā’ (vị trời): ở đây cũng chính là vị trời ở cõi Tịnh Cư ấy. ‘Pañhe’ (các câu hỏi): là mười lăm câu hỏi được nêu ra bắt đầu bằng ‘này tỳ khưu, này tỳ khưu, đây là cái gò mối…’ (M.i.249). Setabyāti itthiliṅgavasena tassa nagarassa nāmaṃ. Uttarenāti ena-saddayogena ‘‘setabya’’nti upayogavacanaṃ pāḷiyaṃ vuttaṃ. Atthavacanena pana uttarasaddaṃ apekkhitvā setabyatoti nissakkappayogo kato. Anabhisittakarājāti khattiyajātiko abhisekaṃ appatto. ‘Setabyā’ là tên của thành phố đó, theo giống cái. Trong câu ‘uttarena’ (về phía bắc), do sự kết hợp với từ ‘ena’, trong kinh Pāli, từ ‘setabyaṃ’ được dùng ở đối cách. Tuy nhiên, trong phần giải nghĩa, xét đến từ ‘uttara’ (phía bắc), cách xuất xứ cách ‘setabyato’ đã được sử dụng. ‘Anabhisittakarājā’ (vị vua chưa làm lễ đăng quang) có nghĩa là người thuộc dòng dõi Sát-đế-lỵ chưa nhận lễ đăng quang. Pāyāsirājaññavatthuvaṇṇanā Chú giải câu chuyện về Vương tử Pāyāsi. 407. Diṭṭhiyeva diṭṭhigatanti gata-saddena padavaḍḍhanamāha, diṭṭhiyā vā gatamattaṃ [Pg.351] diṭṭhigataṃ, ayāthāvaggāhitāya gantabbābhāvato diṭṭhiyā gahaṇamattaṃ, kevalo micchābhinivesoti attho, taṃ pana diṭṭhigataṃ tassa ayonisomanasikārādivasena uppajjitvā paṭipakkhasammukhībhāvābhāvato, anurūpāhāralābhato ca samudācārappattaṃ jātanti pāḷiyaṃ ‘‘uppannaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Taṃ taṃ kāraṇaṃ apadisitvāti tato idhāgacchanakassa, ito tattha gacchanakassa ca apadisanato ‘‘tattha tattheva sattānaṃ ucchijjanato’’ti evamādi taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭirūpakaṃ apadisitvā. 407. ‘Diṭṭhigata’ (kiến xứ) chính là ‘diṭṭhi’ (tà kiến); từ ‘gata’ chỉ là một sự thêm từ. Hoặc ‘diṭṭhigata’ chỉ đơn thuần là sự đi đến của tà kiến; vì không có nơi nào để đi đến do sự nắm giữ không như thật, nên nó chỉ là sự nắm giữ của tà kiến, ý nghĩa là, nó chỉ đơn thuần là sự cố chấp sai lầm. Và tà kiến ấy của ông ta, sau khi sanh khởi do không như lý tác ý v.v., đã trở thành biểu hiện ra bên ngoài do không có sự đối diện với pháp đối trị và do nhận được sự nuôi dưỡng thích hợp, nên trong kinh Pāli đã nói là ‘đã sanh khởi’. ‘Sau khi viện dẫn lý do này lý do kia’ có nghĩa là: do việc viện dẫn về người đi từ đó đến đây, và người đi từ đây đến đó, sau khi viện dẫn những lý do tương tự này kia như ‘vì các chúng sanh bị đoạn diệt ngay tại nơi đó’. 408. Āpannānadhippetatthavisaye ayaṃ purā-saddapayogoti āha ‘‘purā…pe… saññāpetīti yāva na saññāpetī’’ti. 408. Ngài nói rằng việc sử dụng từ ‘purā’ này là trong lĩnh vực ý nghĩa không mong muốn đã xảy ra: ‘purā… (v.v)… saññāpeti’ có nghĩa là ‘chừng nào chưa làm cho hiểu’. Candimasūriyaupamāvaṇṇanā Chú giải ví dụ về mặt trăng và mặt trời. 411. Yathā candimasūriyā uḷāravipulobhāsatāya aññena obhāsena anabhibhavanīyā, evamayampi paññāobhāsenāti dassento ‘‘candima…pe… aññenā’’tiādimāha. Ādīhīti ādi-saddena ‘‘kittake ṭhāne ete pavattenti, kittakañca ṭhānaṃ nesaṃ ābhā pharatī’’ti evamādimpi codanaṃ saṅgaṇhāti. Paliveṭhessatīti ābandhissati, anuyuñjissatīti attho. Nibbeṭhetuṃ taṃ vissajjetuṃ. Tasmāti yasmā yathāvuttaṃ codanaṃ nibbeṭhetuṃ na sakkoti, tasmā. Attano anicchitaṃ saṅghātanaṃ pakkhaṃ paṭijānanto ‘‘parasmiṃ loke, na imasmi’’ntiādimāha. 411. Để cho thấy rằng giống như mặt trăng và mặt trời, do ánh sáng to lớn và rộng khắp, không thể bị ánh sáng khác lấn át, vị này cũng vậy với ánh sáng trí tuệ, ngài đã nói: ‘mặt trăng… (v.v)… bởi cái khác’. ‘Ādīhi’ (bởi những điều bắt đầu…): bằng từ ‘ādi’, ngài bao gồm cả sự chất vấn như ‘chúng vận hành ở bao nhiêu nơi, và ánh sáng của chúng lan tỏa đến bao nhiêu nơi?’. ‘Paliveṭhessati’ (sẽ bao vây) có nghĩa là sẽ trói buộc, sẽ tra hỏi. ‘Nibbeṭhetuṃ’ (để gỡ rối) có nghĩa là để giải đáp điều đó. ‘Tasmā’ (do đó): bởi vì không thể giải đáp sự chất vấn đã nói, do đó. Thừa nhận một phe phái đã bị đánh bại, không được mình mong muốn, ông ta nói: ‘ở thế giới bên kia, không phải ở thế giới này…’. Kathaṃ panāyaṃ natthikadiṭṭhi ‘‘devo’’ti paṭijānātīti tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavā panā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Devāpi devattabhāveneva ucchijjanti, manussāpi manussattabhāveneva ucchijjantī’’ti evaṃ vā assa diṭṭhi, evañca katvā ‘‘devā te, na manussā’’ti vacanañca na virujjhati. Evaṃ candeti candavimāne, na ca cande vā kathiyante. Để cho thấy lý do tại sao người có đoạn kiến này lại thừa nhận ‘là chư thiên’, câu ‘nhưng Đức Thế Tôn…’ đã được nói đến. Hoặc có lẽ tà kiến của ông ta là như vầy: ‘Chư thiên cũng bị đoạn diệt ngay trong thân phận chư thiên, loài người cũng bị đoạn diệt ngay trong thân phận loài người’. Và khi hiểu như vậy, câu nói ‘họ là chư thiên, không phải loài người’ cũng không mâu thuẫn. Tương tự, ‘cande’ (trong mặt trăng) có nghĩa là trong cung điện mặt trăng, chứ không phải được nói về (quả cầu) mặt trăng. 412. Ābādho etesaṃ atthīti ābādhikā. Dukkhaṃ sañjātaṃ etesanti dukkhitā. Saddhāya ayitabbā saddhāyikā, saddhāya pavattiṭṭhānabhūtā. Tenāha ‘‘ahaṃ tumhe’’tiādi. Paccayo pattiyāyanaṃ etesu atthīti paccayikā. 412. ‘Ābādhikā’ (những người có bệnh) là những người có bệnh tật. ‘Dukkhitā’ (những người đau khổ) là những người có sự đau khổ đã sanh khởi. ‘Saddhāyikā’ (những người có đức tin) là những người cần được tiếp cận bằng đức tin, là những người có nền tảng cho đức tin phát khởi. Do đó, ngài nói: ‘Ta đối với các ngươi…’. ‘Paccayikā’ (những người đáng tin cậy) là những người có sự tin tưởng, sự tín nhiệm nơi họ. Coraupamāvaṇṇanā Chú giải ví dụ về tên trộm. 413. Uddisitvāti [Pg.352] upecca dassetvā. Kammakāraṇikasattesūti nerayikānaṃ saṅghātanakasattesu. Kammamevāti tehi tehi nerayikehi katakammameva. Kammakāraṇaṃ karotīti āyūhanānurūpaṃ taṃ taṃ kāraṇaṃ karoti, tathā dukkhaṃ uppādetīti attho. Nirayapālāti ettha iti-saddo ādiattho, tena tattha sabbaṃ nirayakaṇḍapāḷiṃ (ma. ni. 3.259) saṅgaṇhāti. Evaṃ suttato (ma. ni. 3.259) nirayapālānaṃ atthibhāvaṃ dassetvā idāni yuttitopi dassetuṃ ‘‘manussaloke’’tiādi vuttaṃ. Tattha nerayike niraye pālenti tato niggantuṃ appadānavasena rakkhantīti nirayapālā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ papañcasūdanīṭīkāyaṃ gahetabbaṃ. 413. Uddisitvāti có nghĩa là upecca dassetvā (sau khi đến gần và chỉ ra). Kammakāraṇikasattesūti có nghĩa là nerayikānaṃ saṅghātanakasattesu (trong các chúng sanh hành hạ của các chúng sanh địa ngục). Kammamevāti có nghĩa là chính nghiệp đã được tạo bởi các chúng sanh địa ngục ấy. Kammakāraṇaṃ karotīti có nghĩa là tạo ra nhân duyên này hay nhân duyên kia tương ứng với sự tích lũy, theo đó làm phát sanh khổ đau. Nirayapālāti, ở đây từ iti có nghĩa là v.v..., do đó, ở đây bao gồm toàn bộ đoạn kinh về địa ngục (ma. ni. 3.259). Như vậy, sau khi đã chỉ ra sự hiện hữu của các ngục tốt từ kinh điển (ma. ni. 3.259), bây giờ để chỉ ra từ lý luận, câu “manussaloke” (trong thế giới loài người), v.v... đã được nói đến. Ở đó, họ canh giữ (pālenti) các chúng sanh địa ngục (nerayike) trong địa ngục (niraye), bảo vệ (rakkhanti) bằng cách không cho phép (appadānavasena) thoát ra (niggantuṃ) khỏi nơi đó, vì vậy gọi là nirayapālā (ngục tốt). Điều gì cần được nói ở đây, điều đó nên được hiểu từ Papañcasūdanīṭīkā. Gūthakūpapurisaupamāvaṇṇanā Giải Thích Ví Dụ Người Đàn Ông Trong Hố Phân 415. Nimmajjathāti niravasesato majjatha sodhetha. Taṃ pana tassa tassa gūthassa tathā sodhanaṃ apanayanaṃ hotīti āha ‘‘apanethā’’ti. 415. Nimmajjathāti có nghĩa là niravasesato majjatha sodhetha (các ngươi hãy chùi rửa, làm sạch không còn sót lại). Và việc làm sạch thứ phân này hay thứ phân kia như vậy chính là sự loại bỏ, vì thế ngài nói “apanethā” (các ngươi hãy loại bỏ). Asucīti asuddho, so pana yasmā manavaḍḍhanako manoharo na hoti, tasmā āha ‘‘amanāpo’’ti. Asucisaṅkhātaṃ asucibhāgataṃ attano sabhāvataṃ gato pattoti asucisaṅkhātoti āha ‘‘asucikoṭṭhāsabhūto’’ti. Duggandhoti duṭṭhagandho aniṭṭhagandho, so pana na yo koci, atha kho pūtigandhoti āha ‘‘kuṇapagandho’’ti. Jigucchitabbayuttoti hīḷitabbayutto. Paṭikūlo ghānindriyassa paṭikūlarūpo. Ubbādhatīti uparūpari bādhati. Manussānaṃ gandho…pe… bādhati ativiya asucisabhāvattā, asucimhiyeva jātasaṃvaddhanabhāvato, devānañca ghānapasādassa tikkhavisadabhāvato. Asucīti là asuddho (không trong sạch). Và bởi vì nó không làm tăng trưởng tâm ý (manavaḍḍhanako), không làm đẹp lòng (manoharo), cho nên ngài nói “amanāpo” (khôngน่าพอใจ). Asucisaṅkhātaṃ có nghĩa là đã đi đến, đã đạt đến bản chất của chính nó là phần bất tịnh, vì thế ngài nói “asucikoṭṭhāsabhūto” (đã trở thành một phần của sự bất tịnh). Duggandhoti là duṭṭhagandho (mùi hôi), aniṭṭhagandho (mùi khôngน่าพอใจ). Và đó không phải là bất kỳ mùi nào, mà là mùi hôi thối, vì thế ngài nói “kuṇapagandho” (mùi tử thi). Jigucchitabbayuttoti là hīḷitabbayutto (đáng bị khinh miệt). Paṭikūlo là hình thức đáng ghê tởm đối với khứu giác. Ubbādhatīti là uparūpari bādhati (làm phiền não lặp đi lặp lại). Mùi của con người... làm phiền não (chư thiên) vì bản chất quá bất tịnh, vì được sinh ra và lớn lên trong sự bất tịnh, và vì khứu giác của chư thiên nhạy bén và trong sáng. 416. Dūre nibbattā paranimmitavasavattiādayo. 416. Dūre nibbattā là các vị trời Tha Hóa Tự Tại và các vị khác được sanh ra ở nơi xa. 419. Sundaradhammeti sobhanaguṇe. Sugatisukhanti sugati ceva tappariyāpannaṃ sukhañca. 419. Sundaradhammeti có nghĩa là sobhanaguṇe (trong các phẩm chất tốt đẹp). Sugatisukhanti có nghĩa là cõi lành và hạnh phúc bao gồm trong đó. Gabbhinīupamāvaṇṇanā Giải Thích Ví Dụ Người Phụ Nữ Mang Thai 420. Puññakammato [Pg.353] eti uppajjatīti ayo, sukhaṃ. Tappaṭipakkhato anayo, dukkhaṃ. Apakkanti na siddhaṃ na niṭṭhānappattaṃ. Na paripācenti na niṭṭhānaṃ pāpenti. Na upacchindanti attavinipātassa sāvajjabhāvato. Āgamentīti udikkhanti. Nibbisanti yassa pana taṃ kammaphalaṃ nibbisanto niyuñjanto, nibbisanti vā nibbesaṃ vetanaṃ paṭikaṅkhanto bhatapuriso yathā. 420. Ayo là điều đến (eti), sanh khởi (uppajjati) từ nghiệp phước thiện, tức là hạnh phúc. Anayo là từ điều đối nghịch với nó, tức là khổ đau. Apakkanti là chưa thành tựu, chưa đạt đến sự hoàn mãn. Na paripācenti là không làm cho hoàn mãn. Na upacchindanti (họ không cắt đứt) là vì sự có lỗi của việc tự hủy hoại. Āgamentīti là udikkhanti (họ trông chờ). Nibbisanti là đang hưởng, đang thọ dụng quả của nghiệp ấy; hoặc nibbisanti giống như người làm thuê mong đợi tiền công. 421. Ubbhinditvāti upasaggena padavaḍḍhanamattanti āha ‘‘bhinditvā’’ti. 421. Ubbhinditvāti, (tiếp đầu ngữ u) chỉ là sự thêm vào cho từ ngữ, vì thế ngài nói “bhinditvā” (sau khi phá vỡ). Supinakaupamāvaṇṇanā Giải Thích Ví Dụ Giấc Mơ 422. ‘‘Nikkhamantaṃ vā pavisantaṃ vā jīva’’nti idaṃ tassa ajjhāsayavasena vuttaṃ. So hi ‘‘sattānaṃ supinadassanakāle attabhāvato jīvo bahi nikkhamitvā taṃtaṃārāmarāmaṇeyyakadassanādivasena ito cito ca paribbhamitvā punadeva attabhāvaṃ anupavisatī’’ti evaṃ pavattamicchāgāhavipallattacitto. Athassa thero khuddakāya āṇiyā vipulaṃ āṇiṃ nīharanto viya jīvasamaññāmukhena ucchedadiṭṭhiṃ nīharitukāmo ‘‘api nu tā tuyhaṃ jīvaṃ passanti pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā’’ti āha. Yattha pana tathārūpā jīvasamaññā, taṃ dassento ‘‘cittācāraṃ jīvanti gahetvā āhā’’ti vuttaṃ. 422. Câu “Nikkhamantaṃ vā pavisantaṃ vā jīva” (sinh mạng đi ra hay đi vào) này được nói theo khuynh hướng của người ấy. Vì người ấy có tâm trí bị điên đảo bởi tà kiến cho rằng: “Vào lúc chúng sanh thấy giấc mơ, sinh mạng từ thân thể đi ra ngoài, đi lang thang đây đó qua việc thấy các khu vườn khả ái v.v..., rồi lại đi vào lại thân thể.” Bấy giờ, vị trưởng lão, giống như người dùng cái nêm nhỏ để nhổ cái cọc lớn, muốn loại bỏ đoạn kiến bằng phương tiện của thuật ngữ ‘sinh mạng’, đã nói rằng: “Vậy họ có thấy sinh mạng của ông đi vào hay đi ra không?” Để chỉ ra nơi mà thuật ngữ ‘sinh mạng’ như vậy được dùng, câu “ngài đã nói sau khi xem hoạt động của tâm là sinh mạng” đã được nói đến. 423. Veṭhetvāti vekhadānasaṅkhepena veṭhetvā. Cavanakāleti cavanassa cutiyā pattakāle, na cavamānakāle. Rūpakkhandhamattamevāti katipayarūpadhammasaṅghātamattameva. Utusamuṭṭhānarūpadhammasamūhamattameva hi tadā labbhati, matta-saddo vā visesanivattiattho, tena kammajāditisantatirūpavisesaṃ nivatteti. Appavattā hontīti appavattikā honti, na upalabbhatīti attho. Viññāṇe pana jīvasaññī, tasmā ‘‘viññāṇakkhandho gacchatī’’ti āha, tattha anupalabbhanatoti adhippāyo. 423. Veṭhetvāti là sau khi bao bọc bằng sự tóm tắt của lời giải thích. Cavanakāleti là vào lúc cái chết đã đến, không phải vào lúc đang chết. Rūpakkhandhamattamevāti có nghĩa là chỉ là sự tập hợp của một vài sắc pháp. Vì vào lúc đó, chỉ có nhóm sắc pháp sanh từ thời tiết được tìm thấy. Hoặc từ matta (chỉ) có ý nghĩa loại trừ đặc tính, do đó nó loại trừ đặc tính của dòng sắc sanh từ nghiệp, v.v... Appavattā hontīti có nghĩa là appavattikā honti (chúng không diễn tiến), nghĩa là không được tìm thấy. Nhưng người ta có tưởng về sinh mạng trong thức, do đó ngài nói “viññāṇakkhandho gacchatī” (thức uẩn đi), ở đây ý muốn nói là do nó không còn được tìm thấy (ở đó). Santattaayoguḷaupamāvaṇṇanā Giải Thích Ví Dụ Hòn Sắt Nung Nóng 424. Vūpasantatejanti vigatusmaṃ. 424. Vūpasantatejanti là vigatusmaṃ (đã mất hơi nóng). 425. Āmatoti ettha ā-saddo āmisa-saddo viya upaḍḍhapariyāyoti āha ‘‘addhamato’’ti, āmatoti vā īsaṃ darathena [Pg.354] usmanā yuttamaraṇo marantoti attho. Mīyamāno hi avigatusmo hoti, na mato viya vigatusmo. Tenāha ‘‘marituṃ āraddho hotī’’ti. Tathā rūpassa odhunanaṃ nāmassa orato parivattanamevāti āha ‘‘orato karothā’’ti. Orato kātukāmassa pana saṃparivattanaṃ sandhunanaṃ, taṃ pana parato karaṇanti āha ‘‘parato karothā’’ti. Paramukhaṃ katassa ito cito parivattanaṃ niddhunananti āha ‘‘aparāparaṃ karothā’’ti. Indriyāni aparibhinnānīti adhippāyena ‘‘tañcāyatanaṃ na paṭisaṃvedetī’’ti vuttaṃ. 425. Trong từ āmatoti, từ ā giống như từ āmisa, là từ đồng nghĩa với upaḍḍha (một nửa), vì thế ngài nói “addhamato” (chết một nửa). Hoặc āmato có nghĩa là đang chết, cái chết còn có một chút hơi nóng. Vì người đang chết thì chưa mất hơi nóng, không giống như người đã chết đã mất hơi nóng. Do đó, ngài nói “marituṃ āraddho hotī” (người ấy đã bắt đầu chết). Tương tự, sự rũ bỏ (odhunanaṃ) của sắc chính là sự lật qua (parivattanaṃ) của danh từ phía bên này (orato), vì thế ngài nói “orato karothā” (hãy làm ở phía bên này). Đối với người muốn làm từ phía bên này, sự lật qua lật lại hoàn toàn là sandhunanaṃ (sự rung lắc). Và đó là việc làm ở phía bên kia (parato), vì thế ngài nói “parato karothā” (hãy làm ở phía bên kia). Đối với người đã quay mặt đi, sự lật qua đây đó là niddhunanaṃ (sự giũ sạch), vì thế ngài nói “aparāparaṃ karothā” (hãy làm tới lui). Với ý rằng “các căn chưa bị hư hoại”, câu “vị ấy không cảm thọ xứ ấy” đã được nói đến. Saṅkhadhamaupamāvaṇṇanā Giải Thích Ví Dụ Người Thổi Tù Và 426. Saṅkhaṃ dhamati, dhamāpetīti vā saṅkhadhamo. Upalāpetvāti uparūpari saddayogavasena sallāpetvā, saddayuttaṃ katvāti attho. Taṃ pana atthato dhamanamevāti āha ‘‘dhamitvā’’ti. 426. Saṅkhadhamo là người thổi (dhamati) tù và, hoặc là người khiến tù và được thổi (dhamāpeti). Upalāpetvāti có nghĩa là sau khi làm cho nó nói chuyện bằng cách liên tục áp dụng âm thanh, nghĩa là sau khi làm cho nó có âm thanh. Nhưng điều đó, về mặt ý nghĩa, chính là sự thổi, vì thế ngài nói “dhamitvā” (sau khi thổi). Aggikajaṭilaupamāvaṇṇanā Giải Thích Ví Dụ Vị Bện Tóc Thờ Lửa 428. Āhito aggi etassa atthīti aggiko, svāssa aggikabhāvo yasmā aggihutamālāvedisampādanehi ceva indhanadhūmabarihisasappitelūpaharaṇehi balipupphadhūmagandhādiupahārehi ca tassa payirupāsanāya icchito, tasmā vuttaṃ ‘‘aggiparicārako’’ti. Āyuṃ pāpuṇāpeyyanti yathā cirajīvī hoti, evaṃ āyuṃ pacchimavayaṃ pāpeyyaṃ. Vaḍḍhiṃ gameyyanti sarīrāvayave, guṇāvayave ca phātiṃ pāpeyyaṃ. Araṇī yugaḷanti uttarāraṇī, adharāraṇīti araṇīdvayaṃ. 428. Người có ngọn lửa được đặt lên (để thờ cúng) là người thờ lửa (aggiko). Trạng thái thờ lửa của người ấy là vì người ấy mong muốn phụng sự ngọn lửa ấy bằng việc chuẩn bị lễ vật cúng dường, vòng hoa, bàn thờ, và bằng việc dâng cúng củi, khói, cỏ tế, bơ sữa, dầu, và bằng việc dâng cúng vật tế, hoa, hương, mùi thơm, v.v... Do đó, được gọi là ‘người hầu hạ lửa’ (aggiparicārako). (Mong rằng tôi) có thể đạt được tuổi thọ (āyuṃ pāpuṇāpeyyaṃ) có nghĩa là: như là người sống lâu, mong rằng tôi có thể đạt được tuổi thọ, đến tuổi già. (Mong rằng tôi) có thể đạt được sự tăng trưởng (vaḍḍhiṃ gameyyaṃ) có nghĩa là: mong rằng tôi có thể đạt được sự phát triển về các phần của thân thể và các phần của đức hạnh. Cặp que đánh lửa (araṇī yugaḷaṃ) có nghĩa là hai que đánh lửa: que trên và que dưới. 429. Evanti ‘‘bālo pāyāsirājañño’’tiādippakārena. Tayāti theraṃ sandhāya vadati. Vuttayuttakāraṇamakkhalakkhaṇenāti vuttayuttakāraṇassa makkhanasabhāvena. Yugaggāhalakkhaṇenāti samadhuraggahaṇalakkhaṇena. Palāsenāti palāsetīti palāso, parassa guṇe uttaritare ḍaṃsitvā viya chaḍḍento attano guṇehi same karotīti attho. Samakaraṇaraso hi palāso, tena palāsena. 429. Như vậy (evaṃ) có nghĩa là theo cách thức như: ‘vua Pāyāsi ngu si’, v.v... Bởi ngài (tayā) là nói về vị trưởng lão. Với đặc tính phủ nhận lý do hợp lý đã được nói (vuttayuttakāraṇamakkhalakkhaṇena) có nghĩa là với bản chất phủ nhận lý do hợp lý đã được nói. Với đặc tính chấp giữ một bên (yugaggāhalakkhaṇena) có nghĩa là với đặc tính chấp giữ một cách ngang bằng. Bởi sự cạnh tranh (palāsena) có nghĩa là: người cạnh tranh (palāso) là người cạnh tranh. Nghĩa là, khi đức hạnh của người khác vượt trội, người ấy như thể cắn xé, loại bỏ, và làm cho bằng với đức hạnh của mình. Quả vậy, sự cạnh tranh (palāso) có bản chất là làm cho bằng nhau. Do đó, (nói là) bởi sự cạnh tranh (palāsena). Dvesatthavāhaupamāvaṇṇanā Giải Thích Về Ví Dụ Sáu Mươi Hai Cỗ Xe. 430. Haritakapattanti [Pg.355] haritabbapattaṃ, appapattanti attho. Tenāha ‘‘antamaso’’tiādi. Sannaddhadhanukalāpanti ettha kalāpanti tūṇīramāha, tañca sannayhato dhanunā vinā na sannayhatīti āha ‘‘sannaddhadhanukalāpa’’nti. Āsittodakāni vaṭumānīti gamanamaggā ceva taṃtaṃudakamaggā ca sammadeva devena phuṭṭhattā tahaṃ tahaṃ paggharitaudaka sandamānaudakā. Tenāha ‘‘paripuṇṇasalilā maggā ca kandarā cā’’ti. 430. Lá xanh (haritakapattanti) có nghĩa là lá có thể hái, nghĩa là lá non. Do đó, ngài nói: ‘tối thiểu là’, v.v... Trong câu cung và ống tên đã được trang bị (sannaddhadhanukalāpaṃ), ống tên (kalāpaṃ) có nghĩa là ống đựng tên. Và vì khi trang bị, người ta không trang bị (ống tên) mà không có cung, nên ngài nói ‘cung và ống tên đã được trang bị’ (sannaddhadhanukalāpaṃ). Những con đường có nước tưới (āsittodakāni vaṭumānīti) có nghĩa là các con đường đi lại và các dòng nước ở nơi này nơi kia, vì đã được trời mưa thấm nhuần, nên có nước chảy tràn, nước tuôn chảy ở nơi này nơi kia. Do đó, ngài nói: ‘các con đường và khe núi đầy nước’. Yathābhatenāti sakaṭesu yathāṭhapitena, yathā ‘‘amma ito karohī’’ti vutte ṭhapesīti attho karaṇakiriyāya kiriyāsāmaññavācībhāvato. Tasmā yathāropitena, yathāgahitenāti attho vutto. Như đã được mang theo (yathābhataṃ) có nghĩa là như đã được đặt trên các cỗ xe. Giống như khi nói: ‘Này mẹ, hãy làm từ đây’, có nghĩa là ‘đã đặt’, vì động từ ‘làm’ (karaṇa) là một từ chỉ hành động chung. Do đó, ý nghĩa được nói là: ‘như đã được chất lên’, ‘như đã được lấy’. Akkhadhuttakaupamāvaṇṇanā Giải Thích Về Ví Dụ Người Chơi Xúc Xắc. 434. Parājayaguḷanti yena guḷena, yāya salākāya ṭhitāya ca parājayo hoti, taṃ adassanaṃ gamento gilati. Pajjohananti pakārehi juhanakammaṃ. Taṃ pana balidānavasena karīyatīti āha ‘‘balikamma’’nti. 434. Viên sỏi thua cuộc (parājayaguḷaṃ) có nghĩa là: viên sỏi nào, que thăm nào mà khi nó ở lại thì có sự thua cuộc, người ấy nuốt nó đi, làm cho nó không được nhìn thấy. Sự cúng tế (pajjohanaṃ) có nghĩa là hành động cúng tế bằng nhiều cách. Và vì điều đó được thực hiện bằng cách dâng cúng vật tế, nên ngài nói là ‘hành động cúng tế’ (balikamma). Sāṇabhārikaupamāvaṇṇanā Giải Thích Về Ví Dụ Người Mang Vải Gai. 436. Gāmapattanti gāmo eva hutvā āpajjitabbaṃ, suññabhāvena anāvasitabbaṃ. Tenāha ‘‘vuṭṭhitagāmapadeso’’ti. Gāmapadanti yathā purisassa pādanikkhittaṭṭhānaṃ adhigataparicchedaṃ ‘‘pada’’nti vuccati, evaṃ gāmavāsīhi āvasitaṭṭhānaṃ adhigatanivutthāgāraṃ ‘‘gāmapada’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘ayamevattho’’ti. Susannaddhoti sukhena gahetvā gamanayogyatāvasena suṭṭhu sajjito. Taṃ pana susajjanaṃ suṭṭhu bandhanavasenevāti āha ‘‘subaddho’’ti. 436. Đạt đến làng (gāmapattaṃ) có nghĩa là: nên trở thành một ngôi làng, không nên bị bỏ trống. Do đó, ngài nói: ‘một khu vực làng đã được thiết lập’. Dấu vết làng (gāmapadaṃ) có nghĩa là: giống như nơi một người đặt chân xuống, có giới hạn xác định, được gọi là ‘dấu chân’ (pada), cũng vậy, nơi dân làng sinh sống, có những ngôi nhà đã được ở, được gọi là ‘dấu vết làng’ (gāmapada). Do đó, ngài nói: ‘đây chính là ý nghĩa’. Được trang bị kỹ (susannaddho) có nghĩa là được chuẩn bị tốt để có thể dễ dàng mang đi. Và sự chuẩn bị tốt đó chính là nhờ việc buộc chặt, nên ngài nói là ‘được buộc chặt’ (subaddho). Ayādīnampi lohabhāve satipi loha-saddo sāsane tambalohe niruḷhoti āha ‘‘lohanti tambaloha’’nti. Mặc dù sắt (aya), v.v... cũng là kim loại (loha), nhưng từ ‘loha’ trong giáo pháp đã trở thành từ thông dụng để chỉ đồng, nên ngài nói: ‘lohaṃ là đồng’. Saraṇagamanavaṇṇanā Giải Thích Về Việc Quy Y. 437. Abhiraddhoti [Pg.356] ārādhitacitto, sāsanassa ārādhitacittatā pasīdanavasenāti āha ‘‘abhippasanno’’ti. Pañhupaṭṭhānānīti pañhesu upaṭṭhānāni mayā pucchitatthesu tumhākaṃ vissajjanavasena ñāṇupaṭṭhānāni. 437. Người hài lòng (abhiraddho) có nghĩa là người có tâm hài lòng. Sự hài lòng của tâm đối với giáo pháp là do sự trong sạch, nên ngài nói là ‘rất trong sạch’ (abhippasanno). Sự hiện khởi trong các câu hỏi (pañhupaṭṭhānāni) có nghĩa là sự hiện khởi trong các câu hỏi, (tức là) sự hiện khởi của trí tuệ của các ngài qua việc trả lời những điều tôi đã hỏi. Yaññakathāvaṇṇanā Giải Thích Về Bài Giảng Tế Lễ. 438. Saṅghātanti saṃ-saddo padavaḍḍhanamattanti āha ‘‘ghāta’’nti. Vipākaphalenāti sadisaphalena. Mahapphalo na hoti gavādipāṇaghātena upakkiliṭṭhabhāvato. Guṇānisaṃsenāti uddayaphalena. Ānubhāvajutiyāti paṭipakkhavigamanajanitena sabhāvasaṅkhātena tejena. Na mahājutiko hoti aparisuddhabhāvato. Vipākavipphāratāyāti vipākaphalassa vipulatāya, pāripūriyāti attho. Duṭṭhukhetteti usabhādidosehi dūsitakhette, taṃ pana vappābhāvato asāraṃ hotīti āha ‘‘nissārakhette’’ti. Dubbhūmeti kucchitabhūmibhāge, svāssa kucchitabhāvo asāratāya vā siyā ninnatādidosavasena vā. Tattha paṭhamo pakkho paṭhamapadena dassitoti itaraṃ dassento ‘‘visamabhūmibhāge’’ti āha. Daṇḍābhighātādinā chinnabhinnāni. Pūtīnīti gomayalepadānādisukhena asukkhāpitattā pūtibhāvaṃ gatāni. Tāni pana yasmā sāravantāni na honti, tasmā vuttaṃ ‘‘nissārānī’’ti. Vātātapahatānīti vātena ca ātapena ca vinaṭṭhabījasāmatthiyāni. Tenāha ‘‘pariyādinnatejānī’’ti. Yaṃ yathājātavīhiādigatena taṇḍulena aṅkuruppādanayogyabījasāmatthiyaṃ, taṃ taṇḍulasāro, tassa ādānaṃ gahaṇaṃ tathāuppajjanameva. Etāni pana bījāni na tādisāni khaṇḍādidosavantatāya. Dhārāya khette anuppavesanaṃ nāma vassanameva, taṃ paṭikkhepavasena dassento āha ‘‘na sammā vasseyyā’’ti. Aṅkuramūlapattādīhīti cettha aṅkurakandādīhi uddhaṃ vuddhiṃ, mūlajaṭādīhi heṭṭhā viruḷhiṃ, pattapupphādīhi samantato ca vepullanti yojanā. 438. Sự giết hại (saṅghātaṃ): từ ‘saṃ’ chỉ là một từ thêm vào, nên ngài nói là ‘sự giết’ (ghātaṃ). Với quả dị thục (vipākaphalena) có nghĩa là với quả tương xứng. Không có quả lớn vì bị ô nhiễm bởi việc giết hại các sinh vật như bò, v.v... Với lợi ích (guṇānisaṃsena) có nghĩa là với quả trong tương lai. Với sự rực rỡ của oai lực (ānubhāvajutiyā) có nghĩa là với năng lực, được gọi là bản chất, được sinh ra từ sự loại bỏ các đối nghịch. Không có sự rực rỡ lớn vì không trong sạch. Với sự lan rộng của quả dị thục (vipākavipphāratāya) có nghĩa là với sự to lớn của quả dị thục, nghĩa là sự viên mãn. Trên mảnh ruộng xấu (duṭṭhukhette) có nghĩa là trên mảnh ruộng bị hư hỏng bởi các lỗi như đất mặn, v.v... Và vì không thể gieo trồng, nó trở nên vô giá trị, nên ngài nói là ‘trên mảnh ruộng không có cốt lõi’ (nissārakhette). Trên vùng đất xấu (dubbhūme) có nghĩa là trên một phần đất đáng chê. Trạng thái đáng chê của nó có thể là do sự vô giá trị hoặc do các lỗi như lồi lõm, v.v... Trong đó, trường hợp đầu tiên đã được chỉ ra bởi từ đầu tiên, nên để chỉ trường hợp còn lại, ngài nói là ‘trên một phần đất không bằng phẳng’ (visamabhūmibhāge). (Hạt giống) bị cắt, bị vỡ do bị đập bằng gậy, v.v... Bị thối (pūtīni) có nghĩa là: vì không được làm khô một cách dễ dàng như việc trát phân bò, v.v..., chúng trở nên thối rữa. Và vì chúng không có cốt lõi, nên được gọi là ‘không có cốt lõi’ (nissārāni). Bị gió và nắng làm hỏng (vātātapahatāni) có nghĩa là (những hạt giống) có khả năng nảy mầm bị hủy hoại bởi gió và nắng. Do đó, ngài nói là ‘có năng lực đã bị lấy đi’ (pariyādinnatejāni). Khả năng của hạt giống thích hợp để sinh ra mầm bằng hạt gạo có được từ lúa, v.v... đã mọc lên như thế nào, đó là cốt lõi của hạt gạo; việc lấy đi, nắm giữ nó chính là việc sinh ra như vậy. Nhưng những hạt giống này không như vậy vì có các lỗi như bị vỡ, v.v... Việc cho dòng nước vào ruộng chính là mưa. Để chỉ sự phủ định điều đó, ngài nói là ‘trời không mưa đúng cách’ (na sammā vasseyyā). Trong câu ‘bởi mầm, rễ, lá, v.v...’ (aṅkuramūlapattādīhi), cách phối hợp câu là: sự tăng trưởng lên trên bởi mầm, củ, v.v...; sự phát triển xuống dưới bởi rễ, rễ con, v.v...; và sự phát triển rộng khắp xung quanh bởi lá, hoa, v.v... Aparūpaghātenāti paresaṃ vibādhanena. Uppannapaccayatoti nibbattitaghāsacchādanādideyyadhammato. Gavādighātenapi hi tattha paṭiggāhakānaṃ ghāso saṅkīyati. ‘‘Aparūpaghātitāyā’’ti idaṃ sīlavantatāya kāraṇavacanaṃ[Pg.357]. Guṇātirekanti guṇātirittaṃ, sīlādilokuttaraguṇehi visiṭṭhanti attho. Vipulāti saddhāsampadādivasena uḷārā. Aparūpaghātena có nghĩa là bằng sự làm tổn hại người khác. Uppannapaccayato có nghĩa là từ vật thí cúng như cỏ, vật che đậy đã được tạo ra. Vì rằng, ngay cả bằng việc giết hại bò v.v..., cỏ cho những người nhận ở đó cũng bị nghi ngờ. ‘Aparūpaghātitāya’ (bởi sự không làm tổn hại người khác) này là lời nói về nguyên nhân của việc có giới hạnh. Guṇātirekaṃ có nghĩa là vượt trội về đức hạnh, nghĩa là đặc biệt bởi các đức hạnh siêu thế như giới v.v... Vipulā có nghĩa là rộng lớn, do bởi tín thành tựu v.v... Uttaramāṇavavatthuvaṇṇanā Giải Thích Câu Chuyện Về Thanh Niên Uttara 439. Atha kho tehi sakuṇḍakehi taṇḍulehi siddhaṃbhattaṃ uttaṇḍulameva hotīti āha ‘‘uttaṇḍulabhatta’’nti. Bilaṅgaṃ vuccati āranālaṃ bilaṅgato nibbattanato, tadeva kañjiyato jātanti kañjiyaṃ, taṃ dutiyaṃ etassāti bilaṅgadutiyaṃ, taṃ ‘‘kañjikadutiya’’nti ca vuttaṃ. Dhorakānīti dhoviyāni. Yasmā thūlatarānipi ‘‘thūlānī’’ti vattabbataṃ arahanti, tasmā ‘‘thūlāni cā’’ti vuttaṃ. Guḷadasānīti suttānaṃ thūlatāya, kañjikassa bahalatāya ca piṇḍitadasāni. Tenāha ‘‘puñjapuñja…pe… dasānī’’ti. Anuddisatīti anu anu katheti. 439. Rồi, cơm được nấu bằng những hạt gạo có cám ấy chỉ là cơm có nhiều gạo sống, vì vậy đã nói là ‘uttaṇḍulabhattaṃ’. Bilaṅga được gọi là nước cháo loãng vì được tạo ra từ cháo loãng, chính nó được sinh ra từ nước cơm chua nên gọi là kañjiya, cái đó là thứ hai của món này nên là bilaṅgadutiyaṃ, điều đó cũng được gọi là ‘kañjikadutiyaṃ’. Dhorakāni có nghĩa là những thứ cần được giặt. Bởi vì ngay cả những thứ thô hơn cũng đáng được gọi là ‘thô’, do đó đã nói là ‘và thô’. Guḷadasāni có nghĩa là những tua vải bị vón cục do sự thô của sợi chỉ và sự đặc của nước cơm chua. Do đó, đã nói ‘những tua vải... từng đống...’. Anuddisati có nghĩa là nói đi nói lại. 440. Asakkaccanti na sakkaccaṃ anādarakāraṃ, taṃ pana kammaphalasaddhāya abhāvena hotīti āha ‘‘saddhāvirahita’’nti. Acittīkatanti cittīkārapaccupaṭṭhāpanavasena na cittīkataṃ. Tenāha ‘‘cittīkāravirahita’’ntiādi. Cittīkārarahitaṃ vā acittīkataṃ, yathā kataṃ paresaṃ vimhayāvahaṃ hoti, tathā akataṃ. Cittassa uḷārapaṇītabhāvo pana asakkaccadāneneva bādhito. Apaviddhanti chaḍḍanīyadhammaṃ viya apaviddhaṃ katvā, etena tasmiṃ dāne gāravākaraṇaṃ vadati. Serīsakaṃ nāmāti ‘‘serīsaka’’nti evaṃ nāmakaṃ. Tucchanti parijanaparicchedavirahato rittaṃ. 440. Asakkaccaṃ có nghĩa là không cung kính, là hành động không tôn trọng. Điều đó xảy ra do không có niềm tin vào quả của nghiệp, vì vậy đã nói là ‘không có niềm tin’. Acittīkataṃ có nghĩa là không được trân trọng, theo nghĩa là không có sự hiện diện của sự trân trọng. Do đó, đã nói ‘không có sự trân trọng’ v.v... Hoặc acittīkataṃ là không có sự trân trọng, được làm theo cách không gây kinh ngạc cho người khác. Tuy nhiên, trạng thái cao thượng và tinh tế của tâm bị cản trở bởi chính sự bố thí không cung kính. Apaviddhaṃ có nghĩa là làm như vứt bỏ, giống như một vật đáng vứt bỏ. Bằng điều này, ngài nói về việc không tôn trọng trong sự bố thí ấy. Serīsakaṃ nāma có nghĩa là có tên như vậy là ‘Serīsaka’. Tucchaṃ có nghĩa là trống rỗng, do không có đoàn tùy tùng và giới hạn. Pāyāsidevaputtavaṇṇanā Giải Thích Về Thiên Tử Pāyāsi 441. Tassānubhāvenāti tassa dānassa ānubhāvena. Sirīsarukkhoti pabhassarakhandhaviṭapasākhāpalāsasampanno manuññadassano dibbo sirīsarukkho. Aṭṭhāsīti phalassa kammasarikkhataṃ dassento vimānadvāre nibbattitvā aṭṭhāsi. Pubbāciṇṇavasenāti purimajātiyaṃ tattha nivāsaparicayanavasena. Na kevalaṃ pubbāciṇṇavaseneva, atha kho utusukhumavasena pīti dassento ‘‘tattha kirassa utusukhaṃ hotī’’ti āha. 441. Tassānubhāvena có nghĩa là do oai lực của sự bố thí ấy. Sirīsarukkho là cây Sirīsa cõi trời, có vẻ ngoài khả ái, được trang bị thân, cành, nhánh, lá rực rỡ. Aṭṭhāsi (đã đứng) có nghĩa là, để chỉ ra sự tương xứng của quả với nghiệp, đã sinh ra và đứng ở cửa thiên cung. Pubbāciṇṇavasena có nghĩa là do thói quen đã ở nơi đó trong kiếp trước. Để chỉ ra rằng không chỉ do thói quen đã thực hành từ trước, mà còn do sự vi tế của thời tiết, ngài đã nói: ‘nghe nói, ở đó có sự dễ chịu của thời tiết đối với vị ấy’. Soti [Pg.358] uttaro māṇavo. Yadi asakkaccaṃ dānaṃ datvā pāyāsi tattha nibbatto, pāyāsissa paricārikā sakkaccaṃ dānaṃ datvā kathaṃ tattha nibbattāti āha ‘‘pāyāsissa panā’’ti. Nikantivasenāti pāyāsimhi sāpekkhāvasena, pubbepi vā tattha nivutthapubbatāya. Disācārikavimānanti ākāsaṭṭhaṃ hutvā disāsu vicaraṇakavimānaṃ, na rukkhapabbatasikharādisambandhaṃ. Vaṭṭaniaṭaviyanti vimānavīthiyanti. So (vị ấy) là thanh niên Uttara. Nếu Pāyāsi, sau khi bố thí không cung kính, đã sanh về nơi đó, thì làm thế nào người nữ tỳ của Pāyāsi, sau khi bố thí một cách cung kính, lại sanh về nơi đó? (Để trả lời), ngài đã nói ‘Còn của Pāyāsi...’. Nikantivasena có nghĩa là do sự quyến luyến đối với Pāyāsi, hoặc do trước đây đã từng sống ở đó. Disācārikavimānaṃ là thiên cung du hành trong các phương hướng, tồn tại trong không gian, không liên quan đến cây, đỉnh núi v.v... Vaṭṭaniaṭaviyaṃ có nghĩa là trên con đường của thiên cung. Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā. Phần Giải Thích Ý Nghĩa Sâu Kín Của Chú Giải Kinh Pāyāsirājañña. Niṭṭhitā ca mahāvaggaṭṭhakathāya līnatthappakāsanā. Phần Giải Thích Ý Nghĩa Sâu Kín Của Chú Giải Đại Phẩm Đã Chấm Dứt. Mahāvaggaṭīkā niṭṭhitā. Phụ Chú Giải Đại Phẩm Đã Chấm Dứt.