නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

දීඝනිකායෙ

The Collection of Long Discourses

සීලක්ඛන්ධවග්ගටීකා

The Sub-commentary on the Division of Morality

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Introduction

සංවණ්ණනාරම්භෙ [Pg.1] රතනත්තයවන්දනා සංවණ්ණෙතබ්බස්ස ධම්මස්ස පභවනිස්සයවිසුද්ධිපටිවෙදනත්ථං, තං පන ධම්මසංවණ්ණනාසු විඤ්ඤූනං බහුමානුප්පාදනත්ථං, තං සම්මදෙව තෙසං උග්ගහධාරණාදික්කමලද්ධබ්බාය සම්මාපටිපත්තියා සබ්බහිතසුඛනිප්ඵාදනත්ථං. අථ වා මඞ්ගලභාවතො, සබ්බකිරියාසු පුබ්බකිච්චභාවතො, පණ්ඩිතෙහි සම්මාචරිතභාවතො, ආයතිං පරෙසං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනතො ච සංවණ්ණනායං රතනත්තයපණාමකිරියා. අථ වා රතනත්තයපණාමකරණං පූජනීයපූජාපුඤ්ඤවිසෙසනිබ්බත්තනත්ථං, තං අත්තනො යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස කම්මස්ස බලානුප්පාදනත්ථං, අන්තරා ච තස්ස අසඞ්කොචනත්ථං, තදුභයං අනන්තරායෙන අට්ඨකථාය පරිසමාපනත්ථං. ඉදමෙව ච පයොජනං ආචරියෙන ඉධාධිප්පෙතං. තථා හි වක්ඛති – ‘‘ඉති මෙ පසන්නමතිනො…පෙ… තස්සානුභාවෙනා’’ති. වත්ථුත්තයපූජා හි නිරතිසයපුඤ්ඤක්ඛෙත්තසම්බුද්ධියා අපරිමෙය්‍යප්පභාවො පුඤ්ඤාතිසයොති බහුවිධන්තරායෙපි ලොකසන්නිවාසෙ අන්තරායනිබන්ධනසකලසංකිලෙසවිද්ධංසනාය පහොති, භයාදිඋපද්දවඤ්ච නිවාරෙති. යථාහ –

At the commencement of the exposition, homage is paid to the Triple Gem to make known the origin, basis, and purity of the Dhamma to be expounded. This is also to inspire great esteem among the wise for the exposition of the Dhamma, so that through the right practice to be obtained by the process of learning, retaining, and so on, they may rightly accomplish all welfare and happiness. Alternatively, the act of paying homage to the Triple Gem is performed in this exposition because it is auspicious, because it is a preliminary duty in all undertakings, because it is rightly practiced by the wise, and because it leads to others following the example in the future. Or, paying homage to the Triple Gem is for the purpose of generating the special merit of venerating the venerable. This is for the purpose of producing strength for one’s own kamma, which is the cause of benefits as they are obtained, and for preventing its decline in the meantime. Both of these are for the purpose of completing the commentary without hindrance. This very purpose is intended here by the Teacher. For he will say: “Thus I, with a mind of faith… by its power.” Indeed, the veneration of the three objects, being an unsurpassed field of merit, is a supreme excellence of merit with immeasurable power. Thus, even in a world with many kinds of obstacles, it is able to destroy all defilements that are the cause of hindrances, and it wards off dangers such as fear. As it is said—

‘‘පූජාරහෙ පූජයතො, බුද්ධෙ යදි ව සාවකෙ’’තිආදි (ධ. ප. 1.195; අප. 1.10.1), තථා –

“When one honors those worthy of honor, whether Buddhas or their disciples,” and so on (Dhp. 195; Ap. I.10.1), and likewise –

‘‘යෙ භික්ඛවෙ බුද්ධෙ පසන්නා, අග්ගෙ තෙ පසන්නා. අග්ගෙ ඛො පන පසන්නානං අග්ගො විපාකො හොතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90).

“Monks, those who have faith in the Buddha have faith in what is foremost. For those who have faith in what is foremost, the result is foremost,” and so on (AN 4.34; It. 90).

‘‘බුද්ධොති [Pg.2] කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති;

වරමෙව හි සා පීති, කසිණෙනපි ජම්බුදීපස්ස.ධම්මොති…පෙ… සඞ්ඝොති…පෙ… දීපස්සා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.6);

“For one proclaiming ‘Buddha,’ whatever joy arises in the body, that joy is indeed better than the whole of Jambudīpa. For one proclaiming ‘Dhamma’… and so on… for one proclaiming ‘Saṅgha’… and so on… than the island.” (DA 1.6);

තථා –

And likewise –

‘‘යස්මිං, මහානාම, සමයෙ අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොතී’’තිආදි (අ. නි. 6.10; 11.11),

“Mahānāma, at the time when a noble disciple recollects the Tathāgata, on that occasion his mind is not overcome by lust, nor by hatred… and so on… nor by delusion,” and so on (AN 6.10; 11.11),

‘‘අරඤ්ඤෙ රුක්ඛමූලෙ වා…පෙ…භයං වා ඡම්භිතත්තං වා,ලොමහංසො න හෙස්සතී’’ති. (සං. නි. 1.249) ච

“In the forest or at the foot of a tree… and so on… Fear or dread will not be, nor will the hair stand on end.” (SN 1.249); and

තත්ථ යස්ස වත්ථුත්තයස්ස වන්දනං කත්තුකාමො, තස්ස ගුණාතිසයයොගසන්දස්සනත්ථං ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්තිආදිනා ගාථත්තයමාහ. ගුණාතිසයයොගෙන හි වන්දනාරහභාවො, වන්දනාරහෙ ච කතා වන්දනා යථාධිප්පෙතප්පයොජනං සාධෙතීති. තත්ථ යස්සා දෙසනාය සංවණ්ණනං කත්තුකාමො, සා න විනයදෙසනා විය කරුණාප්පධානා, නාපි අභිධම්මදෙසනා විය පඤ්ඤාප්පධානා, අථ ඛො කරුණාපඤ්ඤාප්පධානාති තදුභයප්පධානමෙව තාව සම්මාසම්බුද්ධස්ස ථොමනං කාතුං තංමූලකත්තා සෙසරතනානං ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්තිආදි වුත්තං.

Herein, wishing to pay homage to the Triple Gem, he spoke three verses beginning with “karuṇāsītalahadaya” to show its connection with the excellence of qualities. For worthiness of homage comes through the connection with the excellence of qualities, and homage paid to one who is worthy accomplishes its intended purpose. Therein, the teaching that he wishes to expound is not, like the Vinaya teaching, predominantly compassion, nor, like the Abhidhamma teaching, predominantly wisdom; rather, it is predominantly both compassion and wisdom. Therefore, to first offer praise to the Perfectly Self-Enlightened One, who is pre-eminent in both and is the root of the other gems, the verses beginning with “karuṇāsītalahadaya” were spoken.

තත්ථ කිරතීති කරුණා, පරදුක්ඛං වික්ඛිපති, අපනෙතීති අත්ථො. අථ වා කිණාතීති කරුණා, පරදුක්ඛෙ සති කාරුණිකං හිංසති, විබාධතීති අත්ථො, පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං කම්පනං හදයඛෙදං කරොතීති වා කරුණා. අථ වා කමිති සුඛං, තං රුන්ධතීති කරුණා. එසා හි පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා, අත්තසුඛනිරපෙක්ඛතාය කාරුණිකානං සුඛං රුන්ධති විබන්ධතීති. කරුණාය සීතලං කරුණාසීතලං, කරුණාසීතලං හදයං අස්සාති කරුණාසීතලහදයො, තං කරුණාසීතලහදයං. තත්ථ කිඤ්චාපි පරෙසං හිතොපසංහාරසුඛාදිඅපරිහානිච්ඡනසභාවතාය, බ්‍යාපාදාරතීනං උජුවිපච්චනීකතාය ච සත්තසන්තානගතසන්තාපවිච්ඡෙදනාකාරප්පවත්තියා මෙත්තාමුදිතානම්පි චිත්තසීතලභාවකාරණතා උපලබ්භති, තථාපි [Pg.3] දුක්ඛාපනයනාකාරප්පවත්තියා පරූපතාපාසහනරසා අවිහිංසාභූතා කරුණා විසෙසෙන භගවතො චිත්තස්ස චිත්තපස්සද්ධි විය සීතීභාවනිමිත්තන්ති වුත්තං ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්ති. කරුණාමුඛෙන වා මෙත්තාමුදිතානම්පි හදයසීතලභාවකාරණතා වුත්තාති දට්ඨබ්බං.

Herein, `karuṇā` is so called because ‘it scatters’ (kirati); the meaning is that it disperses, it removes the suffering of others. Alternatively, `karuṇā` is so called because ‘it harms’ (kiṇāti); the meaning is that when others suffer, it harms or distresses the compassionate one. Or, `karuṇā` is so called because when others suffer, it causes the good to tremble and their hearts to ache. Alternatively, `kam` means happiness, and `ruṇā` is from the root `rudh`, to obstruct; thus `karuṇā` is that which obstructs it. For this compassion is characterized by the desire to remove the suffering of others; due to the compassionate one’s disregard for their own happiness, it obstructs and binds their happiness. ‘Cooled by compassion’ is `karuṇāsītalaṃ`. One whose heart is cooled by compassion is `karuṇāsītalahadayo`; this is the meaning of `karuṇāsītalahadayaṃ`. Herein, although for loving-kindness and sympathetic joy a cause for the mind’s coolness is also found—due to their nature of wishing for others’ welfare, happiness, and non-decline of prosperity, their being the direct opposite of ill will and aversion, and their proceeding in a way that cuts off the distress in the continuum of beings—nevertheless, compassion, which proceeds by way of removing suffering, has the function of not enduring the affliction of others, and is a state of non-harming, is especially said to be a cause for the cooling of the Blessed One’s mind, just as tranquility of mind is. Or, it should be understood that through the gateway of compassion, the quality of being a cause for the heart’s coolness is stated also for loving-kindness and sympathetic joy.

අථ වා අසාධාරණඤාණවිසෙසනිබන්ධනභූතා සාතිසයං නිරවසෙසඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං විය සවිසයබ්‍යාපිතාය මහාකරුණාභාවං උපගතා කරුණාව භගවතො අතිසයෙන හදයසීතලභාවහෙතූති ආහ ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්ති. අථ වා සතිපි මෙත්තාමුදිතානං සාතිසයෙ හදයසීතීභාවනිබන්ධනත්තෙ සකලබුද්ධගුණවිසෙසකාරණතාය තාසම්පි කාරණන්ති කරුණාව භගවතො හදයසීතලභාවකාරණං වුත්තා. කරුණානිදානා හි සබ්බෙපි බුද්ධගුණා. කරුණානුභාවනිබ්බාපියමානසංසාරදුක්ඛසන්තාපස්ස හි භගවතො පරදුක්ඛාපනයනකාමතාය අනෙකානිපි අසඞ්ඛෙය්‍යානි කප්පානං අකිලන්තරූපස්සෙව නිරවසෙසබුද්ධකරධම්මසම්භරණනියතස්ස සමධිගතධම්මාධිපතෙය්‍යස්ස ච සන්නිහිතෙසුපි සත්තසඞ්ඛාරසමුපනීතහදයූපතාපනිමිත්තෙසු න ඊසකම්පි චිත්තසීතීභාවස්සඤ්ඤථත්තමහොසීති. එතස්මිඤ්ච අත්ථවිකප්පෙ තීසුපි අවත්ථාසු භගවතො කරුණා සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බං.

Alternatively, he said, “a heart cooled by compassion,” because the Blessed One’s compassion—which is the foundation for the distinction of his unique knowledge, has attained the state of great compassion by pervading its objects like the superior and complete knowledge of omniscience—is the cause for the exceeding coolness of his heart. Or, although loving-kindness and sympathetic joy are a superior basis for the cooling of the heart, compassion alone is stated to be the cause of the cooling of the Blessed One’s heart, because it is the cause of all the special qualities of a Buddha and is thus the cause of those states as well. For all the qualities of a Buddha have compassion as their source. Indeed, for the Blessed One—whose torment of saṃsāric suffering was extinguished by the power of compassion, who desired to remove the suffering of others, who for many incalculable eons tirelessly accumulated the factors that make a Buddha, and who attained mastery over the Dhamma—there was not even the slightest alteration in the coolness of his mind, even when confronted with signs, produced by the formations of beings, that brought torment to the heart. And in this alternative interpretation, it should be understood that the Blessed One’s compassion is included in all three states.

පජානාතීති පඤ්ඤා, යථාසභාවං පකාරෙහි පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. පඤ්ඤාව ඤෙය්‍යාවරණප්පහානතො පකාරෙහි ධම්මසභාවාවජොතනට්ඨෙන පජ්ජොතොති පඤ්ඤාපජ්ජොතො, සවාසනප්පහානතො විසෙසෙන හතං සමුග්ඝාටිතං විහතං, පඤ්ඤාපජ්ජොතෙන විහතං පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතං. මුය්හන්ති තෙන, සයං වා මුය්හති, මොහනමත්තමෙව වා තන්ති මොහො, අවිජ්ජා, ස්වෙව විසයසභාවපටිච්ඡාදනතො අන්ධකාරසරික්ඛතාය තමො වියාති තමො, පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතො මොහතමො එතස්සාති පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතමො, තං පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතමං. සබ්බෙසම්පි හි ඛීණාසවානං සතිපි පඤ්ඤාපජ්ජොතෙන අවිජ්ජාන්ධකාරස්ස විහතභාවෙ සද්ධාධිමුත්තෙහි විය දිට්ඨිප්පත්තානං සාවකෙහි, පච්චෙකසම්බුද්ධෙහි ච සවාසනප්පහානෙන සම්මාසම්බුද්ධානං කිලෙසප්පහානස්ස විසෙසො විජ්ජතීති සාතිසයෙන අවිජ්ජාප්පහානෙන භගවන්තං ථොමෙන්තො ආහ ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති.

‘One understands,’ thus it is `paññā` (wisdom); the meaning is that it penetrates the true nature of things in various ways. Wisdom itself is a lamp (`pajjoto`), thus `paññāpajjoto` (the lamp of wisdom), because by abandoning the veil over the knowable, it illuminates the nature of phenomena in various ways. ‘Destroyed by the lamp of wisdom’ (`paññāpajjotavihataṃ`) means especially struck, uprooted, destroyed. ‘One is deluded by it,’ or ‘one is deluded,’ or it is merely a state of delusion, thus it is `moho` (delusion), which is ignorance (`avijjā`). Because it conceals the true nature of its object, it is like darkness (`tamo`), thus it is called `tamo`. ‘One for whom the darkness of delusion is destroyed by the lamp of wisdom’ is `paññāpajjotavihatamohatamo`. Although for all whose taints are destroyed—such as disciples liberated by faith or attained to the view, and Paccekabuddhas—the darkness of ignorance is destroyed by the lamp of wisdom, still, for the Perfectly Self-Enlightened Buddhas there is a distinction in the abandoning of defilements, which is the abandoning of them together with their latent tendencies. Thus, praising the Blessed One for this superior abandoning of ignorance, he said, “one for whom the darkness of delusion is destroyed by the lamp of wisdom.”

අථ [Pg.4] වා අන්තරෙන පරොපදෙසං අත්තනො සන්තානෙ අච්චන්තං අවිජ්ජාන්ධකාරවිගමස්ස නිබ්බත්තිතත්තා, තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතාය, බලෙසු ච වසීභාවස්ස සමධිගතත්තා, පරසන්තතියඤ්ච ධම්මදෙසනාතිසයානුභාවෙන සම්මදෙව තස්ස පවත්තිතත්තා භගවාව විසෙසතො මොහතමවිගමෙන ථොමෙතබ්බොති ආහ ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථවිකප්පෙ ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතො’’ති පදෙන භගවතො පටිවෙධපඤ්ඤා විය දෙසනාපඤ්ඤාපි සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන එකසෙසනයෙන වා සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බං.

Alternatively, because the utter removal of the darkness of ignorance arose in his own being, apart from the instruction of others, and because he attained omniscience and mastery over the powers, and because through the surpassing power of his teaching, it was rightly established in the successions of others, the Blessed One is especially to be praised for dispelling the darkness of delusion—hence it is said: “the darkness of delusion destroyed by the lamp of wisdom.” In this interpretation, the term “lamp of wisdom” should be understood to include the Blessed One's wisdom of penetration as well as the wisdom of teaching, either through a general description or by way of the ekasesa method.

අථ වා භගවතො ඤාණස්ස ඤෙය්‍යපරියන්තිකත්තා සකලඤෙය්‍යධම්මසභාවාබොධනසමත්ථෙන අනාවරණඤාණසඞ්ඛාතෙන පඤ්ඤාපජ්ජොතෙන සබ්බඤෙය්‍යධම්මසභාවච්ඡාදකස්ස මොහන්ධකාරස්ස විධමිතත්තා අනඤ්ඤසාධාරණො භගවතො මොහතමවිනාසොති කත්වා වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති. එත්ථ ච මොහතමවිධමනන්තෙ අධිගතත්තා අනාවරණඤාණං කාරණූපචාරෙන සකසන්තානෙ මොහතමවිධමනං දට්ඨබ්බං. අභිනීහාරසම්පත්තියා සවාසනප්පහානමෙව හි කිලෙසානං ‘‘ඤෙය්‍යාවරණප්පහාන’’න්ති, පරසන්තානෙ පන මොහතමවිධමනස්ස කාරණභාවතො අනාවරණඤාණං ‘‘මොහතමවිධමන’’න්ති වුච්චතීති.

Alternatively, because the darkness of delusion that obscures the inherent nature of all knowable things is dispelled by the lamp of wisdom—which is designated as unobstructed knowledge, capable of awakening to the inherent nature of all knowable phenomena since the Blessed One's knowledge encompasses all that is knowable—the Blessed One's destruction of the darkness of delusion is unique. Thus, it is said: 'the darkness of delusion destroyed by the lamp of wisdom.' Here, since unobstructed knowledge is attained upon the destruction of the darkness of delusion, it should be seen, by way of causal transference, as the dispelling of the darkness of delusion in one's own continuum. Indeed, by the attainment of the aspiration, the very abandonment of defilements together with their latent tendencies is 'the abandonment of the obstruction to the knowable.' In the continuum of others, however, since unobstructed knowledge is the cause for dispelling the darkness of delusion, it is called 'the dispelling of the darkness of delusion.'

කිං පන කාරණං අවිජ්ජාවිග්ඝාතො යෙවෙකො පහානසම්පත්තිවසෙන භගවතො ථොමනානිමිත්තං ගය්හති, න පන සාතිසයනිරවසෙසකිලෙසප්පහානන්ති? තප්පහානවචනෙනෙව තදෙකට්ඨතාය සකලසංකිලෙසගණසමුග්ඝාතජොතිතභාවතො. න හි සො තාදිසො කිලෙසො අත්ථි, යො නිරවසෙසඅවිජ්ජාප්පහානෙන න පහීයතීති. අථ වා විජ්ජා විය සකලකුසලධම්මසමුප්පත්තියා නිරවසෙසාකුසලධම්මනිබ්බත්තියා, සංසාරප්පවත්තියා ච අවිජ්ජා පධානකාරණන්ති තබ්බිග්ඝාතවචනෙන සකලසංකිලෙසගණසමුග්ඝාතො වුත්තොයෙව හොතීති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති.

What then is the reason that the destruction of ignorance alone is taken as the basis for praising the Blessed One, by virtue of the attainment of abandoning, and not the surpassing and complete abandoning of all defilements? Because by the very statement of its abandonment, since it has the same meaning, the uprooting of the entire mass of defilements is illuminated. For there is no such defilement that is not abandoned by the complete abandonment of ignorance. Alternatively, just as knowledge is for the arising of all wholesome states, ignorance is the primary cause for the production of all unwholesome states and for the continuation of saṃsāra. Therefore, by the statement of its destruction, the uprooting of the entire mass of defilements is indeed stated. Thus it is said: 'the darkness of delusion destroyed by the lamp of wisdom.'

නරා ච අමරා ච නරාමරා, සහ නරාමරෙහීති සනරාමරො, සනරාමරො ච සො ලොකො චාති සනරාමරලොකො, තස්ස ගරුති සනරාමරලොකගරු, තං සනරාමරලොකගරුං. එතෙන දෙවමනුස්සානං විය තදවසිට්ඨසත්තානම්පි යථාරහං ගුණවිසෙසාවහතො භගවතො උපකාරිතං [Pg.5] දස්සෙති. න චෙත්ථ පධානාපධානභාවො චොදෙතබ්බො. අඤ්ඤො හි සද්දක්කමො, අඤ්ඤො අත්ථක්කමො. එදිසෙසු හි සමාසපදෙසු පධානම්පි අප්පධානං විය නිද්දිසීයති යථා – ‘‘සරාජිකාය පරිසායා’’ති (අප. අට්ඨ. 1.82). කාමඤ්චෙත්ථ සත්තසඞ්ඛාරභාජනවසෙන තිවිධො ලොකො, ගරුභාවස්ස පන අධිප්පෙතත්තා ගරුකරණසමත්ථස්සෙව යුජ්ජනතො සත්තලොකස්සවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. සො හි ලොකියන්ති එත්ථ පුඤ්ඤපාපානි තබ්බිපාකො චාති ‘‘ලොකො’’ති වුච්චති. අමරග්ගහණෙන චෙත්ථ උපපත්තිදෙවා අධිප්පෙතා.

"Narā ca amarā ca narāmarā" means "humans and immortals." "Saha narāmarehīti sanarāmaro" means "together with humans and immortals." "Sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko" means "that world with humans and immortals." "Tassa garu" means "revered by that world," thus "sanarāmaralokagaru." By this, the helpfulness of the Blessed One is shown, which brings about special qualities for devas and humans, as well as for the remaining beings according to their worthiness. Here, the matter of primary and secondary should not be questioned, for the order of words is one thing, and the order of meaning is another. In such compound terms, even what is primary may be indicated as if it were secondary, as in the phrase "with an assembly including its king." Moreover, although the world is threefold—the world of beings, the world of formations, and the receptacle world—since reverence is intended here, the meaning should be taken in terms of the world of beings, as only they are capable of showing reverence. For it is called 'loka' because wholesome and unwholesome deeds and their results are experienced therein. By the term "immortals" here, deities by birth are intended.

අථ වා සමූහත්ථො ලොක-සද්දො සමුදායවසෙන ලොකීයති පඤ්ඤාපීයතීති. සහ නරෙහීති සනරා, සනරා ච තෙ අමරා චෙති සනරාමරා, තෙසං ලොකොති සනරාමරලොකොති පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. අමර-සද්දෙන චෙත්ථ විසුද්ධිදෙවාපි සඞ්ගය්හන්ති. තෙ හි මරණාභාවතො පරමත්ථතො අමරා. නරාමරානංයෙව ච ගහණං උක්කට්ඨනිද්දෙසවසෙන, යථා – ‘‘සත්ථා දෙවමනුස්සාන’’න්ති (දී. නි. 1.157). තථා හි සබ්බානත්ථපරිහරණපුබ්බඞ්ගමාය නිරවසෙසහිතසුඛවිධානතප්පරාය නිරතිසයාය පයොගසම්පත්තියා සදෙවමනුස්සාය පජාය අච්චන්තුපකාරිතාය, අපරිමිතනිරුපමප්පභාවගුණවිසෙසසමඞ්ගිතාය ච සබ්බසත්තුත්තමො භගවා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං උත්තමං ගාරවට්ඨානං, තෙන වුත්තං – ‘‘සනරාමරලොකගරු’’න්ති.

Alternatively, the word 'loka' has the meaning of a collection, because it is seen or designated as an aggregate. 'Saha narehīti sanarā,' 'sanarā ca te amarā ceti sanarāmarā,' 'tesaṃ lokoti sanarāmaraloko'—this should be construed in the same way as before. By the word 'immortals' here, pure deities are also included, for they are, in the ultimate sense, immortal due to the absence of death. The inclusion of only humans and immortals is by way of a pre-eminent designation, as in the phrase, "the Teacher of devas and humans." Indeed, the Blessed One, the foremost of all beings, is the supreme object of reverence for innumerable beings in innumerable world-systems, owing to his unsurpassed attainment of practice, which is preceded by the removal of all harm and is dedicated to establishing complete welfare and happiness; owing to his extreme helpfulness to the populace of devas and humans; and owing to his being endowed with special qualities of limitless and incomparable power. Thus, it is said: "revered by the world of humans and immortals."

සොභනං ගතං ගමනං එතස්සාති සුගතො. භගවතො හි වෙනෙය්‍යජනුපසඞ්කමනං එකන්තෙන තෙසං හිතසුඛනිප්ඵාදනතො සොභනං, තථා ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජන (දී. නි. 2.33; 3.198-200; ම. නි. 2.385, 386) පටිමණ්ඩිතරූපකායතායදුතවිලම්බිත- ඛලිතානුකඩ්ඪනනිප්පීළනුක්කුටිකකුටිලාකුලතාදිදොසරහිතං විලාසිතරාජහංසවසභවාරණමිගරාජගමනං කායගමනං ඤාණගමනඤ්ච විපුලනිම්මලකරුණාසතිවීරියාදිගුණවිසෙසසහිතමභිනීහාරතො යාව මහාබොධි අනවජ්ජතාය සොභනමෙවාති.

His going is beautiful, thus he is the Well-Gone (Sugata). For the Blessed One’s approach to those worthy of training is entirely beautiful because it unfailingly brings about their welfare and happiness. Likewise, his bodily movement—his physical form adorned with the major and minor characteristics—is free from faults such as being too fast or too slow, stumbling, dragging the feet, pressing down, squatting, being crooked, or being hurried. His gait—a bodily movement as well as a movement of wisdom—is graceful like that of a royal swan, a noble bull, a noble elephant, or a lion king, and it is accompanied by special qualities such as vast, immaculate compassion, mindfulness, and energy. From his aspiration up to the great enlightenment, his conduct was always beautiful on account of being blameless.

අථ වා සයම්භුඤාණෙන සකලම්පි ලොකං පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන පරිජානන්තො ඤාණෙන සම්මා ගතො අවගතොති සුගතො. තථා ලොකසමුදයං [Pg.6] පහානාභිසමයවසෙන පජහන්තො අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදෙන්තො සම්මා ගතො අතීතොති සුගතො. ලොකනිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන සම්මා ගතො අධිගතොති සුගතො. ලොකනිරොධගාමිනිපටිපදං භාවනාභිසමයවසෙන සම්මා ගතො පටිපන්නොති සුගතො. සොතාපත්තිමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති, න පච්චෙති, න පච්චාගච්ඡතීති සුගතොතිආදිනා නයෙන අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. අථ වා සුන්දරං ඨානං සම්මාසම්බොධිං නිබ්බානමෙව වා ගතො අධිගතොති සුගතො. යස්මා වා භූතං තච්ඡං අත්ථසඤ්හිතං විනෙය්‍යානං යථාරහං කාලයුත්තමෙව ච ධම්මං භාසති, තස්මා සම්මා ගදතීති සුගතො, ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. ඉති සොභනගමනතාදීහි සුගතො, තං සුගතං.

Alternatively, having fully understood the entire world through the knowledge of self-enlightenment by means of the penetration of full understanding, he has rightly gone, fully known—thus, the Well-Gone One. Likewise, having abandoned the origin of the world by means of the penetration of relinquishment, bringing it to a state of non-arising, he has rightly gone, transcended—thus, the Well-Gone One. Having realized the cessation of the world, Nibbāna, by means of the penetration of direct experience, he has rightly gone, attained—thus, the Well-Gone One. Having practiced the path leading to the cessation of the world by means of the penetration of cultivation, he has rightly gone, practiced—thus, the Well-Gone One. The defilements that are abandoned by the path of stream-entry, to those defilements he does not return, they do not recur, they do not come back—thus, the Well-Gone One. By this and other methods, this meaning should be elucidated. Alternatively, having gone to the beautiful state—supreme enlightenment or Nibbāna itself—he has attained it, thus, the Well-Gone One. Or because he speaks the Dhamma that is true, factual, beneficial, appropriate to the time, and suitable for those to be trained, therefore he speaks rightly—thus, the Well-Gone One, with the 'd' sound changed to a 't.' Thus, by his beautiful going and so on, he is the Well-Gone One—to that Sugata.

පුඤ්ඤපාපකම්මෙහි උපපජ්ජනවසෙන ගන්තබ්බතො ගතියො, උපපත්තිභවවිසෙසා. තා පන නිරයාදිවසෙන පඤ්චවිධා, තාහි සකලස්සාපි භවගාමිකම්මස්ස අරියමග්ගාධිගමෙන අවිපාකාරහභාවකරණෙන නිවත්තිතත්තා භගවා පඤ්චහිපි ගතීහි සුට්ඨු මුත්තො විසංයුත්තොති ආහ – ‘‘ගතිවිමුත්ත’’න්ති. එතෙන භගවතො කත්ථචිපි ගතියා අපරියාපන්නතං දස්සෙති, යතො භගවා ‘‘දෙවාතිදෙවො’’ති වුච්චති, තෙනෙවාහ –

Destinies are destinations to be gone to based on meritorious and demeritorious deeds; they are particular states of existence at rebirth. These are fivefold, such as the hell realm and so on. Through the attainment of the noble path, all kamma leading to existence is turned back, rendered incapable of producing a result. Therefore, the Blessed One is perfectly freed and disjoined from all five destinies—hence he is called 'freed from destinies.' This shows that the Blessed One is not included in any destiny whatsoever, which is why the Blessed One is called 'the deva surpassing devas.' Thus it is said—

‘‘යෙන දෙවූපපත්‍යස්ස, ගන්ධබ්බො වා විහඞ්ගමො;

යක්ඛත්තං යෙන ගච්ඡෙය්‍යං, මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ;

තෙ මය්හං ආසවා ඛීණා, විද්ධස්තා විනළීකතා’’ති. (අ. නි. 4.36);

"By which there would be rebirth as a deva, or as a gandhabba or a bird; by which I might go to the state of a yakkha, or attain the human state—those taints of mine are destroyed, shattered, and uprooted."

තංතංගතිසංවත්තනකානඤ්හි කම්මකිලෙසානං අග්ගමග්ගෙන බොධිමූලෙයෙව සුප්පහීනත්තා නත්ථි භගවතො ගතිපරියාපන්නතාති අච්චන්තමෙව භගවා සබ්බභවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසසත්තනිකායෙහි සුපරිමුත්තො, තං ගතිවිමුත්තං. වන්දෙති නමාමි, ථොමෙමීති වා අත්ථො.

Because the actions and defilements that conduce to various destinations have been thoroughly abandoned by the supreme path at the very root of enlightenment, there is for the Blessed One no inclusion in any destination. Thus, the Blessed One is completely liberated from all existences, wombs, destinations, stations of consciousness, abodes of beings, and communities of beings. Him, liberated from destinations, I venerate. 'I venerate' means 'I pay homage' or 'I praise'—such is the meaning.

අථ වා ගතිවිමුත්තන්ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුප්පත්තියා භගවන්තං ථොමෙති. එත්ථ හි ද්වීහාකාරෙහි භගවතො ථොමනා වෙදිතබ්බා – අත්තහිතසම්පත්තිතො, පරහිතපටිපත්තිතො ච. තෙසු අත්තහිතසම්පත්ති අනාවරණඤාණාධිගමතො, සවාසනානං සබ්බෙසං කිලෙසානං අච්චන්තප්පහානතො, අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තිතො ච වෙදිතබ්බා. පරහිතපටිපත්ති ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛචිත්තස්ස [Pg.7] සබ්බදුක්ඛනිය්‍යානිකධම්මදෙසනාතො, විරුද්ධෙසුපි නිච්චං හිතජ්ඣාසයතො, ඤාණපරිපාකකාලාගමනතො ච. සා පනෙත්ථ ආසයතො පයොගතො ච දුවිධා පරහිතපටිපත්ති, තිවිධා ච අත්තහිතසම්පත්ති පකාසිතා හොති. කථං? ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්ති එතෙන ආසයතො පරහිතපටිපත්ති, සම්මා ගදනත්ථෙන සුගත-සද්දෙන පයොගතො පරහිතපටිපත්ති, ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතමං ගතිවිමුත්ත’’න්ති එතෙහි චතුසච්චපටිවෙධත්ථෙන ච සුගත-සද්දෙන තිවිධාපි අත්තහිතසම්පත්ති, අවසිට්ඨෙන, ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති එතෙන ච සබ්බාපි අත්තහිතසම්පත්තිපරහිතපටිපත්ති පකාසිතා හොතීති.

Alternatively, by 'liberated from destinations,' he praises the Blessed One for attaining the element of Nibbāna without residue remaining. Here, the praise of the Blessed One should be understood in two ways: through the accomplishment of his own welfare and through the practice for the welfare of others. Among these, the accomplishment of his own welfare is understood from the attainment of unobstructed knowledge, the complete abandonment of all defilements along with their underlying tendencies, and the realization of Nibbāna without residue remaining. The practice for the welfare of others is understood from teaching the Dhamma that leads to the cessation of all suffering with a mind free from concern for gain and honor, always intending the welfare of even those who oppose him, and teaching when the time for the maturing of knowledge arrives. Here, the practice for the welfare of others is shown in two ways—by intention and by effort—while the accomplishment of his own welfare is shown in three ways. How? 'With a heart cooled by compassion'—this shows the practice for the welfare of others by intention. The term 'Sugata,' meaning 'one who speaks rightly,' shows the practice for the welfare of others by effort. 'Liberated from destinations, having dispelled the darkness of delusion with the lamp of wisdom'—these words, along with the term 'Sugata' in the sense of penetrating the four truths, show all three aspects of the accomplishment of his own welfare. Moreover, 'having dispelled the darkness of delusion with the lamp of wisdom' shows all aspects of both the accomplishment of his own welfare and the practice for the welfare of others.

අථ වා තීහාකාරෙහි භගවතො ථොමනා වෙදිතබ්බා – හෙතුතො, ඵලතො, උපකාරතො ච. තත්ථ හෙතු මහාකරුණා, සා පඨමපදෙන නිදස්සිතා. ඵලං චතුබ්බිධං – ඤාණසම්පදා, පහානසම්පදා, ආනුභාවසම්පදා, රූපකායසම්පදා චාති. තාසු ඤාණප්පහානසම්පදා දුතියපදෙන සච්චප්පටිවෙධත්ථෙන ච සුගත-සද්දෙන පකාසිතා හොන්ති. ආනුභාවසම්පදා තතියපදෙන, රූපකායසම්පදා යථාවුත්තකායගමනසොභනත්ථෙන සුගත-සද්දෙන, ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනපාරිපූරියා (දී. නි. 2.33; 3.198-200; ම. නි. 2.385-386) විනා තදභාවතො. උපකාරො අන්තරං අබාහිරං කරිත්වා තිවිධයානමුඛෙන විමුත්තිධම්මදෙසනා, සො සම්මා ගදනත්ථෙන සුගත-සද්දෙන පකාසිතො හොතීති වෙදිතබ්බං.

Alternatively, the praise of the Blessed One should be understood in three ways: by way of cause, fruit, and benefit. Here, the cause is great compassion, which is shown by the first expression. The fruit is fourfold: the accomplishment of knowledge, the accomplishment of abandonment, the accomplishment of power, and the accomplishment of the physical body. Among these, the accomplishments of knowledge and abandonment are revealed by the second expression and by the word 'Sugata' in its sense of penetrating the truths. The accomplishment of power is indicated by the third expression, while the accomplishment of the physical body is shown by the word 'Sugata' in its sense of the beauty of the body's movement as previously stated, since this would be absent without the complete fulfillment of the major and minor characteristics (dī. ni. 2.33; 3.198-200; ma. ni. 2.385-386). The benefit is the teaching of the Dhamma of liberation through the threefold vehicle, making no distinction between internal and external. This is revealed by the word 'Sugata' in its sense of speaking well; so it should be understood.

තත්ථ ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්ති එතෙන සම්මාසම්බොධියා මූලං දස්සෙති. මහාකරුණාසඤ්චොදිතමානසො හි භගවා සංසාරපඞ්කතො සත්තානං සමුද්ධරණත්ථං කතාභිනීහාරො අනුපුබ්බෙන පාරමියො පූරෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අධිගතොති කරුණා සම්මාසම්බොධියා මූලං. ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති එතෙන සම්මාසම්බොධිං දස්සෙති. අනාවරණඤාණපදට්ඨානඤ්හි මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච අනාවරණඤාණං ‘‘සම්මාසම්බොධී’’ති වුච්චතීති. සම්මා ගදනත්ථෙන සුගත-සද්දෙන සම්මාසම්බොධියා පටිපත්තිං දස්සෙති, ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛල්ලිකත්තකිලමථානුයොග- සස්සතුච්ඡෙදාභිනිවෙසාදිඅන්තද්වයරහිතාය කරුණාපඤ්ඤාපරිග්ගහිතාය [Pg.8] මජ්ඣිමාය පටිපත්තියා පකාසනතො සුගත-සද්දස්ස. ඉතරෙහි සම්මාසම්බොධියා පධානාප්පධානභෙදං පයොජනං දස්සෙති. සංසාරමහොඝතො සත්තසන්තාරණඤ්චෙත්ථ පධානං පයොජනං, තදඤ්ඤමප්පධානං. තෙසු පධානෙන පරහිතප්පටිපත්තිං දස්සෙති, ඉතරෙන අත්තහිතසම්පත්තිං, තදුභයෙන අත්තහිතාය පටිපන්නාදීසු (පු. ප. 24, 173) චතූසු පුග්ගලෙසු භගවතො චතුත්ථපුග්ගලභාවං දස්සෙති. තෙන ච අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවං උත්තමවන්දනීයභාවං, අත්තනො ච වන්දනකිරියාය ඛෙත්තඞ්ගතභාවං දස්සෙති.

Here, 'with a heart cooled by compassion' indicates the root of Supreme Perfect Enlightenment. For the Blessed One, motivated by great compassion, resolved to rescue beings from the mire of saṃsāra, gradually fulfilled the perfections, and attained unsurpassed Supreme Perfect Enlightenment—thus compassion is the root of Supreme Perfect Enlightenment. 'Having dispelled the darkness of delusion with the lamp of wisdom' indicates Supreme Perfect Enlightenment. For unobstructed knowledge is the basis of path-knowledge, and path-knowledge is the basis of unobstructed knowledge—this is called 'Supreme Perfect Enlightenment.' By the term 'Sugata,' in the sense of 'speaking rightly,' the practice leading to Supreme Perfect Enlightenment is indicated, through its revelation of the Middle Way, embraced by compassion and wisdom, free from the two extremes of indulgence in sensual pleasures and devotion to self-mortification, as well as from views adhering to eternalism and annihilationism. Through the other terms, the distinction between the principal and secondary benefits of Supreme Perfect Enlightenment is shown. Here, the principal benefit is the rescue of beings from the great flood of saṃsāra, while the other benefits are secondary. By the principal benefit, the practice for the welfare of others is indicated; by the secondary, the accomplishment of his own welfare. Through both, the Blessed One's status as the fourth type of person (pu. pa. 24, 173)—one who practices for his own welfare and for the welfare of others—is shown. Thereby, his unsurpassed worthiness of offerings, his supreme venerableness, and his being a field of merit for acts of veneration are also indicated.

එත්ථ ච කරුණාග්ගහණෙන ලොකියෙසු මහග්ගතභාවප්පත්තාසාධාරණගුණදීපනතො භගවතො සබ්බලොකියගුණසම්පත්ති දස්සිතා හොති, පඤ්ඤාග්ගහණෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානමග්ගඤාණදීපනතො සබ්බලොකුත්තරගුණසම්පත්ති. තදුභයග්ගහණසිද්ධො හි අත්ථො ‘‘සනරාමරලොකගරු’’න්තිආදිනා විපඤ්චීයතීති. කරුණාග්ගහණෙන ච උපගමනං නිරුපක්කිලෙසං දස්සෙති, පඤ්ඤාග්ගහණෙන අපගමනං. තථා කරුණාග්ගහණෙන ලොකසමඤ්ඤානුරූපං භගවතො පවත්තිං දස්සෙති, ලොකවොහාරවිසයත්තා කරුණාය, පඤ්ඤාග්ගහණෙන සමඤ්ඤායානවිධාවනං. සභාවානවබොධෙන හි ධම්මානං සමඤ්ඤං අතිධාවිත්වා සත්තාදිපරාමසනං හොතීති. තථා කරුණාග්ගහණෙන මහාකරුණාසමාපත්තිවිහාරං දස්සෙති, පඤ්ඤාග්ගහණෙන තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණං, චතුසච්චඤාණං, චතුප්පටිසම්භිදාඤාණං, චතුවෙස්සාරජ්ජඤාණං. කරුණාග්ගහණෙන මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණස්ස ගහිතත්තා සෙසාසාධාරණඤාණානි, ඡ අභිඤ්ඤා, අට්ඨසු පරිසාසු (ම. නි. 1.151) අකම්පනඤාණානි, දස බලානි, චුද්දස බුද්ධඤාණානි, සොළස ඤාණචරියා, අට්ඨාරස බුද්ධධම්මා, (දී. නි. අට්ඨ. 3.305; විභ. මූල. ටී. ගන්ථාරම්භවණ්ණනාය) චතුචත්තාරීස ඤාණවත්ථූනි, (සං. නි. 2.34) සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනීති (සං. නි. 2.34) එවමාදීනං අනෙකෙසං පඤ්ඤාප්පභෙදානං වසෙන ඤාණචාරං දස්සෙති.

Here, by the inclusion of compassion, the accomplishment of all the Blessed One's mundane qualities is shown, through the manifestation of the uncommon qualities attained in sublime worldly states. By the inclusion of wisdom, the accomplishment of all supramundane qualities is shown, through the manifestation of the path-knowledge that is the basis for the knowledge of omniscience. Indeed, the meaning established by the inclusion of both is elaborated by phrases such as 'teacher of the world with its humans and gods,' and so forth. By the inclusion of compassion, his approach is shown to be free from defilements; by the inclusion of wisdom, his withdrawal. Likewise, by the inclusion of compassion, the Blessed One’s conduct in accordance with worldly convention is shown, since compassion pertains to the sphere of worldly interaction. By the inclusion of wisdom, the non-adherence to convention is shown, for by not comprehending the intrinsic nature of phenomena, one overruns conventions and becomes attached to concepts such as 'a being.' Moreover, by the inclusion of compassion, the abiding in the meditative attainment of great compassion is shown. By the inclusion of wisdom, the unobstructed knowledge regarding the three times, the knowledge of the four truths, the knowledge of the four analytical knowledges, and the knowledge of the four kinds of fearlessness are shown. And since the knowledge of the attainment of great compassion is included by the inclusion of compassion, the range of knowledge is demonstrated through the various divisions of wisdom, such as the remaining unshared knowledges, the six direct knowledges, the unshaken knowledges in the eight assemblies (ma. ni. 1.151), the ten powers, the fourteen kinds of Buddha-knowledge, the sixteen modes of knowledge-conduct, the eighteen unique Buddha-qualities (dī. ni. aṭṭha. 3.305; vibha. mūla. ṭī. ganthārambhavaṇṇanāya), the forty-four bases of knowledge (saṃ. ni. 2.34), and the seventy-seven bases of knowledge (saṃ. ni. 2.34).

තථා කරුණාග්ගහණෙන චරණසම්පත්තිං, පඤ්ඤාග්ගහණෙන විජ්ජාසම්පත්තිං. කරුණාග්ගහණෙන සත්තාධිපතිතා, පඤ්ඤාග්ගහණෙන ධම්මාධිපතිතා. කරුණාග්ගහණෙන ලොකනාථභාවො, පඤ්ඤාග්ගහණෙන අත්තනාථභාවො. තථා කරුණාග්ගහණෙන පුබ්බකාරිභාවො, පඤ්ඤාග්ගහණෙන කතඤ්ඤුතා[Pg.9]. තථා කරුණාග්ගහණෙන අපරන්තපතා, පඤ්ඤාග්ගහණෙන අනත්තන්තපතා. කරුණාග්ගහණෙන වා බුද්ධකරධම්මසිද්ධි, පඤ්ඤාග්ගහණෙන බුද්ධභාවසිද්ධි. තථා කරුණාග්ගහණෙන පරෙසං තාරණං, පඤ්ඤාග්ගහණෙන සයං තාරණං. තථා කරුණාග්ගහණෙන සබ්බසත්තෙසු අනුග්ගහචිත්තතා, පඤ්ඤාග්ගහණෙන සබ්බධම්මෙසු විරත්තචිත්තතා දස්සිතා හොති. සබ්බෙසඤ්ච බුද්ධගුණානං කරුණා ආදි, තන්නිදානභාවතො. පඤ්ඤා පරියොසානං, තතො උත්තරිකරණීයාභාවතො. ඉති ආදිපරියොසානදස්සනෙන සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති. තථා කරුණාග්ගහණෙන සීලක්ඛන්ධපුබ්බඞ්ගමො සමාධික්ඛන්ධො දස්සිතො හොති. කරුණානිදානඤ්හි සීලං, තතො පාණාතිපාතාදිවිරතිප්පවත්තිතො, සා ච ඣානත්තයසම්පයොගිනීති. පඤ්ඤාවචනෙන පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. සීලඤ්ච සබ්බබුද්ධගුණානමාදි, සමාධි මජ්ඣෙ, පඤ්ඤා පරියොසානන්ති. එවම්පි ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණා සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති, නයතො දස්සිතත්තා. එසො එව හි නිරවසෙසතො බුද්ධගුණානං දස්සනුපායො, යදිදං නයග්ගාහණං. අඤ්ඤථා කො නාම සමත්ථො භගවතො ගුණෙ අනුපදං නිරවසෙසතො දස්සෙතුං. තෙනෙවාහ –

Thus, by grasping compassion, the perfection of conduct; by grasping wisdom, the perfection of knowledge. By grasping compassion, mastery over beings; by grasping wisdom, mastery over phenomena. By grasping compassion, the state of being a protector of the world; by grasping wisdom, the state of being a protector of oneself. Thus, by grasping compassion, the state of being a benefactor; by grasping wisdom, gratitude. Thus, by grasping compassion, not tormenting others; by grasping wisdom, not tormenting oneself. Or, by grasping compassion, the achievement of the qualities that make a Buddha; by grasping wisdom, the achievement of the state of a Buddha. Thus, by grasping compassion, the deliverance of others; by grasping wisdom, one's own deliverance. Thus, by grasping compassion, a mind of helpfulness towards all beings is shown; by grasping wisdom, a mind of dispassion towards all phenomena. And of all the qualities of a Buddha, compassion is the beginning, because it is their source. Wisdom is the culmination, because there is nothing further to be done beyond it. Thus, by showing the beginning and the culmination, all the qualities of a Buddha are shown. Thus, by grasping compassion, the aggregate of concentration, preceded by the aggregate of virtue, is shown. For virtue has compassion as its source, since it proceeds from the abstinence from killing living beings and so forth, and it is associated with the three jhānas. By the word 'wisdom', the aggregate of wisdom is shown. And virtue is the beginning of all a Buddha's qualities, concentration is the middle, and wisdom is the culmination. In this way too, all the qualities of a Buddha are shown to be excellent in the beginning, in the middle, and in the end, because they are shown by way of method. This indeed is the means for showing the qualities of a Buddha without remainder, that is, the grasping of the method. Otherwise, who indeed would be able to show the qualities of the Blessed One word by word and without remainder? Therefore, it was said:

‘‘බුද්ධොපි බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං,කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො;

ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ,වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.304;

දී. නි. අට්ඨ. 3.141;

ම. නි. අට්ඨ. 3.425, උදා. අට්ඨ. 53;

බු. වං. අට්ඨ. 4.4;

චරියා. අට්ඨ. නිදානකථායං, පකිණ්ණකකථායං;

අප. අට්ඨ. 2.6.20);

"Even a Buddha might speak the praise of a Buddha for an entire aeon, speaking of nothing else; the aeon would be exhausted in that long interval, but the praise of the Tathāgata would not be exhausted." (D.A.I 304; D.A.III 141; M.A.III 425; Ud.A. 53; Bu.A. 4.4; Cariyā.A.Nidānakathāyaṃ, Pakiṇṇakakathāyaṃ; Ap.A.II 6.20);

තෙනෙව ච ආයස්මතා සාරිපුත්තත්ථෙරෙනාපි බුද්ධගුණපරිච්ඡෙදනං පති අනුයුත්තෙන ‘‘නො හෙතං භන්තෙ’’ති (දී. නි. 2.145) පටික්ඛිපිත්වා, ‘‘අපි ච මෙ භන්තෙ ධම්මන්වයො විදිතො’’ති (දී. නි. 2.146) වුත්තං.

For this very reason, when the Venerable Elder Sāriputta was questioned about delimiting the qualities of the Buddha, he too, having rejected it by saying, 'It is not so, venerable sir,' (D.II 145) said, 'But, venerable sir, the sequence of the Dhamma is known to me.' (D.II 146)

එවං සඞ්ඛෙපෙන සකලසබ්බඤ්ඤුගුණෙහි භගවන්තං අභිත්ථවිත්වා ඉදානි සද්ධම්මං ථොමෙතුං ‘‘බුද්ධොපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ බුද්ධොති කත්තුනිද්දෙසො. බුද්ධභාවන්ති කම්මනිද්දෙසො. භාවෙත්වා, සච්ඡිකත්වාති ච පුබ්බකාලකිරියානිද්දෙසො. යන්ති අනියමතො කම්මනිද්දෙසො. උපගතොති අපරකාලකිරියානිද්දෙසො. වන්දෙති කිරියානිද්දෙසො, තන්ති [Pg.10] නියමනං. ධම්මන්ති වන්දනකිරියාය කම්මනිද්දෙසො. ගතමලං, අනුත්තරන්ති ච තබ්බිසෙසනං.

Having thus briefly extolled the Blessed One with all the qualities of the Omniscient One, he now begins to praise the true Dhamma, saying 'buddhopī' and so on. Therein, 'buddha' is a designation of the agent. 'Buddhabhāvaṃ' is a designation of the object. 'Bhāvetvā' and 'sacchikatvā' are designations of prior action. 'Yaṃ' is a designation of the object without specification. 'Upagato' is a designation of subsequent action. 'Vande' is a designation of the action, and 'taṃ' is a specification. 'Dhammaṃ' is a designation of the object of the act of homage. 'Gatamalaṃ' and 'anuttaraṃ' are its qualifiers.

තත්ථ බුද්ධ-සද්දස්ස තාව ‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො’’තිආදිනා (මහානි. 192; චූළනි. 95-97; පටි. ම. 1.162) නිද්දෙසනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අථ වා සවාසනාය අඤ්ඤාණනිද්දාය අච්චන්තවිගමතො, බුද්ධියා වා විකසිතභාවතො බුද්ධවාති බුද්ධො, ජාගරණවිකසනත්ථවසෙන. අථ වා කස්සචිපි ඤෙය්‍යධම්මස්ස අනවබුද්ධස්ස අභාවෙන ඤෙය්‍යවිසෙසස්ස කම්මභාවෙන අග්ගහණතො කම්මවචනිච්ඡාය අභාවෙන අවගමනත්ථවසෙනෙව කත්තුනිද්දෙසො ලබ්භතීති බුද්ධවාති බුද්ධො, යථා ‘‘දික්ඛිතො න දදාතී’’ති, අත්ථතො පන පාරමිතාපරිභාවිතො සයම්භූඤාණෙන සහ වාසනාය විහතවිද්ධස්තනිරවසෙසකිලෙසො මහාකරුණාසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිඅපරිමෙය්‍ය ගුණගණාධාරො ඛන්ධසන්තානො බුද්ධො. යථාහ –

Herein, first, the meaning of the word 'Buddha' should be understood by way of the explanation, as in: 'He has understood the truths, thus he is the Buddha; he awakens the populace, thus he is the Buddha,' and so forth (Mahāni. 192; Cūḷani. 95-97; Paṭi.Ma. I.162). Or, because of the complete removal of the sleep of ignorance together with its latent tendencies, or because of the blossomed state of wisdom, he is called 'Buddha'—in the sense of awakening and blossoming. Or, because there is no knowable phenomenon that has not been understood by him, and because there is no grasping of a specific knowable as an object, and because there is no desire for an expression of the object, the designation of the agent is obtained merely in the sense of understanding—thus, 'Buddha' means 'the awakened one,' just as in 'The initiated one does not give.' But in reality, the Buddha is the continuum of aggregates that has been perfected by the perfections, the one with self-originated knowledge whose defilements, along with their latent tendencies, have been struck down, destroyed, and are without remainder, the repository of an immeasurable host of qualities such as great compassion, the knowledge of omniscience, and so on. As it is said:

‘‘බුද්ධොති යො සො භගවා සයම්භූ අනාචරියකො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣි, තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, බලෙසු ච වසීභාව’’න්ති (මහානි. 192; චූළනි. 95-97; පටි. ම. 1.162).

"The Buddha is that Blessed One who is self-originated, without a teacher, who by himself fully awakened to the truths regarding phenomena unheard of before, and therein attained omniscience and mastery over the powers." (Mahāni. 192; Cūḷani. 95-97; Paṭi.Ma. I.162).

අපි-සද්දො සම්භාවනෙ, තෙන ‘‘එවං ගුණවිසෙසයුත්තො සොපි නාම භගවා’’ති වක්ඛමානගුණෙ ධම්මෙ සම්භාවනං දීපෙති. බුද්ධභාවන්ති සම්මාසම්බොධිං. භාවෙත්වාති උප්පාදෙත්වා, වඩ්ඪෙත්වා ච. සච්ඡිකත්වාති පච්චක්ඛං කත්වා. උපගතොති පත්තො, අධිගතොති අත්ථො, එතස්ස ‘‘බුද්ධභාව’’න්ති එතෙන සම්බන්ධො. ගතමලන්ති විගතමලං, නිද්දොසන්ති අත්ථො. වන්දෙති පණමාමි, ථොමෙමි වා. අනුත්තරන්ති උත්තරරහිතං, ලොකුත්තරන්ති අත්ථො. ධම්මන්ති යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායතො ච, සංසාරතො ච අපතමානෙ කත්වා ධාරයතීති ධම්මො.

The particle 'api' is in the sense of possibility. Thereby, it indicates the possibility regarding the Dhamma with the qualities about to be described, as in: 'Even that Blessed One, endowed with such distinguished qualities...' 'Buddhabhāvaṃ' means Supreme Perfect Enlightenment. 'Bhāvetvā' means having produced and cultivated. 'Sacchikatvā' means having directly realized. 'Upagato' means attained, achieved; this is connected with 'buddhabhāvaṃ.' 'Gatamalaṃ' means devoid of stain, faultless is the meaning. 'Vande' means I venerate or I praise. 'Anuttaraṃ' means without a superior, supramundane is the meaning. 'Dhamma' means that which sustains those who practice in accordance with what is taught, making them not fall into states of deprivation and into saṃsāra—thus it is 'Dhamma'.

අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – එවං විවිධගුණසමන්නාගතො බුද්ධොපි භගවා යං අරියසඞ්ඛාතං ධම්මං භාවෙත්වා, ඵලනිබ්බානසඞ්ඛාතං පන සච්ඡිකත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අධිගතො, තමෙතං බුද්ධානම්පි බුද්ධභාවහෙතුභූතං සබ්බදොසමලරහිතං අත්තනො උත්තරිතරාභාවෙන අනුත්තරං පටිවෙධසද්ධම්මං නමාමීති. පරියත්තිසද්ධම්මස්සාපි තප්පකාසනත්තා ඉධ සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අථ [Pg.11] වා ‘‘අභිධම්මනයසමුද්දං භාවෙත්වා අධිගච්ඡි, තීණි පිටකානි සම්මසී’’ති ච අට්ඨකථායං වුත්තත්තා පරියත්තිධම්මස්සාපි සච්ඡිකිරියාසම්මසනපරියායො ලබ්භතීති සොපි ඉධ වුත්තො යෙවාති දට්ඨබ්බො. තථා ‘‘යං ධම්මං භාවෙත්වා, සච්ඡිකත්වා’’ති ච වුත්තත්තා බුද්ධකරධම්මභූතාහි පාරමිතාහි සහ පුබ්බභාගෙ අධිසීලසික්ඛාදයොපි ඉධ ධම්ම-සද්දෙන සඞ්ගහිතාති වෙදිතබ්බා. තාපි හි විගතපටිපක්ඛතාය විගතමලා, අනඤ්ඤසාධාරණතාය අනුත්තරා චාති. තථා හි සත්තානං සකලවට්ටදුක්ඛනිස්සරණාය කතමහාභිනීහාරො මහාකරුණාධිවාසපෙසලජ්ඣාසයො පඤ්ඤාවිසෙසපරියොදාතනිම්මලානං දානදමසඤ්ඤමාදීනං උත්තමධම්මානං සතසහස්සාධිකානි කප්පානං චත්තාරි අසඞ්ඛෙය්‍යානි සක්කච්චං නිරන්තරං නිරවසෙසං භාවනාපච්චක්ඛකරණෙහි කම්මාදීසු අධිගතවසීභාවො, අච්ඡරියාචින්තෙය්‍යමහානුභාවො, අධිසීලඅධිචිත්තානං පරමුක්කංසපාරමිප්පත්තො භගවා පච්චයාකාරෙ චතුවීසතිකොටිසතසහස්සමුඛෙන මහාවජිරඤාණං පෙසෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති.

Herein, the concise meaning is this: Thus endowed with various qualities, even the Buddha, the Blessed One, having developed the Dhamma reckoned as noble and having realized that which is reckoned as fruit and Nibbāna, attained unsurpassed perfect enlightenment. To that very true Dhamma of penetration—which is the cause of Buddhahood even for Buddhas, which is devoid of all faults and stains, and which is unsurpassed due to having nothing superior to it—I pay homage. The inclusion of the true Dhamma of learning should also be understood here, as it serves to reveal that Dhamma of penetration. Alternatively, since it is stated in the commentary, 'Having developed the ocean of the Abhidhamma method, he attained it; he comprehended the three Piṭakas,' the aspect of realizing and comprehending the Dhamma of learning is also obtained. Therefore, it should be understood that this too is stated here. Likewise, since it is said, 'having developed and realized that Dhamma,' it should be known that the trainings in higher virtue and so on in the preliminary stage, along with the perfections that constitute the Dhamma that makes a Buddha, are also included here by the word 'Dhamma.' For these too are devoid of stain because their opposites are eliminated, and they are unsurpassed because they are not shared by others. For indeed, the Blessed One—having made the great aspiration for the release of beings from all the suffering of the cycle; with a disposition amiable and patient due to great compassion; having attained mastery over kamma and so on through developing and directly realizing without remainder, respectfully and continuously for four incalculable aeons and a hundred thousand more, the supreme dhammas of giving, self-control, restraint, and so on, which are utterly pure and cleansed by the excellence of wisdom; possessing marvelous, inconceivable great power; having reached the highest summit of perfection in higher virtue and higher mind—sent forth the great diamond-like knowledge through twenty-four trillion approaches to the structure of conditionality and fully awakened to unsurpassed perfect enlightenment.

එත්ථ ච ‘‘භාවෙත්වා’’ති එතෙන විජ්ජාසම්පදාය ධම්මං ථොමෙති, ‘සච්ඡිකත්වා’ති එතෙන විමුත්තිසම්පදාය. තථා පඨමෙන ඣානසම්පදාය, දුතියෙන විමොක්ඛසම්පදාය. පඨමෙන වා සමාධිසම්පදාය, දුතියෙන සමාපත්තිසම්පදාය. අථ වා පඨමෙන ඛයඤාණභාවෙන, දුතියෙන අනුප්පාදඤාණභාවෙන. පුරිමෙන වා විජ්ජූපමතාය, දුතියෙන වජිරූපමතාය. පුරිමෙන වා විරාගසම්පත්තියා, දුතියෙන නිරොධසම්පත්තියා. තථා පඨමෙන නිය්‍යානභාවෙන, දුතියෙන නිස්සරණභාවෙන. පඨමෙන වා හෙතුභාවෙන, දුතියෙන අසඞ්ඛතභාවෙන. පඨමෙන වා දස්සනභාවෙන, දුතියෙන විවෙකභාවෙන. පඨමෙන වා අධිපතිභාවෙන, දුතියෙන අමතභාවෙන ධම්මං ථොමෙති. අථ වා ‘‘යං ධම්මං භාවෙත්වා බුද්ධභාවං උපගතො’’ති එතෙන ස්වාක්ඛාතතාය ධම්මං ථොමෙති, ‘‘සච්ඡිකත්වා’’ති එතෙන සන්දිට්ඨිකතාය. තථා පුරිමෙන අකාලිකතාය, පච්ඡිමෙන එහිපස්සිකතාය. පුරිමෙන වා ඔපනෙය්‍යිකතාය, පච්ඡිමෙන පච්චත්තං වෙදිතබ්බතාය ධම්මං ථොමෙති.

Herein, by “having developed,” the Dhamma is praised in terms of the accomplishment of knowledge, and by “having realized,” it is praised in terms of the accomplishment of liberation. Similarly, by the first, it is praised in terms of the accomplishment of jhāna, and by the second, in terms of the accomplishment of release. Or, by the first, it is praised in terms of the accomplishment of concentration, and by the second, in terms of the accomplishment of attainment. Alternatively, by the first, it is praised in terms of the state of knowledge of destruction, and by the second, in terms of the state of knowledge of non-arising. Or, by the first, it is praised in terms of the simile of lightning, and by the second, in terms of the simile of a diamond. Or, by the first, it is praised in terms of the attainment of dispassion, and by the second, in terms of the attainment of cessation. Similarly, by the first, it is praised in terms of the nature of leading out, and by the second, in terms of the nature of deliverance. Or, by the first, it is praised in terms of the nature of a cause, and by the second, in terms of the nature of the unconditioned. Or, by the first, it is praised in terms of the nature of seeing, and by the second, in terms of the nature of seclusion. Or, by the first, it is praised in terms of the nature of a dominant condition, and by the second, in terms of the nature of the deathless. Or, by the phrase “the Dhamma which, having developed, he attained the state of a Buddha,” the Dhamma is praised in terms of being well-proclaimed, and by “having realized,” it is praised in terms of being visible here and now. Similarly, by the former, it is praised in terms of being immediate, and by the latter, in terms of being inviting to come and see. Or, by the former, it is praised in terms of being leading inwards, and by the latter, in terms of being knowable by the wise, each for themselves.

‘‘ගතමල’’න්ති ඉමිනා සංකිලෙසාභාවදීපනෙන ධම්මස්ස පරිසුද්ධතං දස්සෙති, ‘‘අනුත්තර’’න්ති එතෙන අඤ්ඤස්ස විසිට්ඨස්ස අභාවදීපනෙන විපුලපරිපුණ්ණතං. පඨමෙන වා පහානසම්පදං ධම්මස්ස දස්සෙති, දුතියෙන පභාවසම්පදං. භාවෙතබ්බතාය වා ධම්මස්ස ගතමලභාවො යොජෙතබ්බො[Pg.12]. භාවනාගුණෙන හි සො දොසානං සමුග්ඝාතකො හොතීති. සච්ඡිකාතබ්බභාවෙන අනුත්තරභාවො යොජෙතබ්බො. සච්ඡිකිරියානිබ්බත්තිතො හි තදුත්තරිකරණීයාභාවතො අනඤ්ඤසාධාරණතාය අනුත්තරොති. තථා ‘‘භාවෙත්වා’’ති එතෙන සහ පුබ්බභාගසීලාදීහි සෙක්ඛා සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා දස්සිතා හොන්ති, ‘‘සච්ඡිකත්වා’’ති එතෙන සහ අසඞ්ඛතාය ධාතුයා අසෙක්ඛා සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා දස්සිතා හොන්තීති.

By “gone is the taint,” the purity of the Dhamma is shown by indicating the absence of defilement. By “unsurpassed,” its vastness and completeness are shown by indicating the absence of anything superior. By the first, the accomplishment of abandonment in the Dhamma is shown; by the second, the accomplishment of its power. Alternatively, the state of being free from taint should be connected to the Dhamma as something to be developed, for through the quality of development, it becomes the uprooter of faults. The unsurpassed nature should be connected to the state of being realized, because, arising from the act of realization, there is nothing further to be done beyond it, and thus it is unsurpassed due to its being unique and not shared by others. Furthermore, by “having developed”—together with the preliminary practice of virtue and so forth—the aggregates of virtue, concentration, and wisdom of the trainees are shown. By “having realized”—together with the unconditioned element—the aggregates of virtue, concentration, and wisdom of those beyond training are shown.

එවං සඞ්ඛෙපෙනෙව සබ්බධම්මගුණෙහි සද්ධම්මං අභිත්ථවිත්වා, ඉදානි අරියසඞ්ඝං ථොමෙතුං ‘‘සුගතස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුගතස්සාති සම්බන්ධනිද්දෙසො, තස්ස ‘‘පුත්තාන’’න්ති එතෙන සම්බන්ධො. ඔරසානන්ති පුත්තවිසෙසනං. මාරසෙනමථනානන්ති ඔරසපුත්තභාවෙ කාරණනිද්දෙසො, තෙන කිලෙසප්පහානමෙව භගවතො ඔරසපුත්තභාවකාරණං අනුජානාතීති දස්සෙති. අට්ඨන්නන්ති ගණනපරිච්ඡෙදනිද්දෙසො, තෙන ච සතිපි තෙසං සත්තවිසෙසභාවෙන අනෙකසතසහස්සසඞ්ඛ්‍යභාවෙ ඉමං ගණනපරිච්ඡෙදං නාතිවත්තන්තීති දස්සෙති, මග්ගට්ඨඵලට්ඨභාවානතිවත්තනතො. සමූහන්ති සමුදායනිද්දෙසො. අරියසඞ්ඝන්ති ගුණවිසිට්ඨසඞ්ඝාතභාවනිද්දෙසො, තෙන අසතිපි අරියපුග්ගලානං කායසාමග්ගියං අරියසඞ්ඝභාවං දස්සෙති, දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතභාවතො. තත්ථ උරසි භවා ජාතා, සංවද්ධා ච ඔරසා. යථා හි සත්තානං ඔරසපුත්තා අත්තජාතතාය පිතුසන්තකස්ස දායජ්ජස්ස විසෙසෙන භාගිනො හොන්ති, එවමෙතෙපි අරියපුග්ගලා සම්මාසම්බුද්ධස්ස සවනන්තෙ අරියාය ජාතියා ජාතතාය භගවතො සන්තකස්ස විමුත්තිසුඛස්ස, අරියධම්මරතනස්ස ච එකන්තභාගිනොති ඔරසා විය ඔරසා. අථ වා භගවතො ධම්මදෙසනානුභාවෙන අරියභූමිං ඔක්කමමානා, ඔක්කන්තා ච අරියසාවකා භගවතො උරොවායාමජනිතාභිජාතතාය නිප්පරියායෙන ‘‘ඔරසපුත්තා’’ති වත්තබ්බතං අරහන්ති. සාවකෙහි පවත්තියමානාපි හි ධම්මදෙසනා භගවතො ‘‘ධම්මදෙසනා’’ ඉච්චෙව වුච්චති, තංමූලකත්තා, ලක්ඛණාදිවිසෙසාභාවතො ච.

Having thus briefly extolled the true Dhamma with all its virtues, now, in order to praise the Noble Sangha, the text begins with “of the Sugata.” Herein, “of the Sugata” is a relational designation, its relation being with “sons.” “True-born” is a specification of the sons. “Destroyers of Māra’s army” is a designation of the reason for being true-born sons, thereby indicating that the very destruction of defilements is acknowledged as the reason for being the Blessed One’s true-born sons. “Eight” is a designation defining the enumeration, and by this it is shown that even though their number is in the hundreds of thousands due to their individual distinctions, they do not exceed this defined enumeration, because they do not go beyond the state of those standing on the path and those standing in the fruit. “Assembly” is a designation of the collection. “Noble Sangha” is a designation of the group distinguished by their virtues, thereby indicating that the state of the Noble Sangha exists even without bodily unity among the noble individuals, since they are united by a commonality of view and virtue. Herein, those born in and grown from the breast are “true-born.” Just as the true-born sons of beings, being born from oneself, are especially entitled to a share of their father’s inheritance, so too these noble individuals, having been born into the noble birth at the conclusion of hearing the teaching of the Perfectly Self-Enlightened One, are exclusively entitled to the Blessed One’s inheritance of the bliss of liberation and the jewel of the noble Dhamma—thus, they are like true-born sons. Alternatively, the noble disciples who are entering or have entered the noble state by the power of the Blessed One’s teaching of the Dhamma, being of a noble lineage generated from the Blessed One’s breast through effort, rightly deserve to be called “true-born sons” without qualification. For even a teaching of the Dhamma delivered by disciples is called “the Blessed One’s teaching of the Dhamma,” because it has him as its root and because there is no difference in its characteristics and so forth.

යදිපි අරියසාවකානං අරියමග්ගාධිගමසමයෙ භගවතො විය තදන්තරායකරණත්ථං දෙවපුත්තමාරො, මාරවාහිනී වා න එකන්තෙන අපසාදෙති, තෙහි පන අපසාදෙතබ්බතාය කාරණෙ විමථිතෙ තෙපි විමථිතා [Pg.13] එව නාම හොන්තීති ආහ – ‘‘මාරසෙනමථනාන’’න්ති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ‘මාරමාරසෙනමථනාන’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘මාරසෙනමථනාන’’න්ති එකදෙසසරූපෙකසෙසො කතොති දට්ඨබ්බං. අථ වා ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරමාරානං විය දෙවපුත්තමාරස්සාපි ගුණමාරණෙ සහායභාවූපගමනතො කිලෙසබලකායො ‘‘සෙනා’’ති වුච්චති. යථාහ – ‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා’’තිආදි (සු. නි. 438; මහානි. 28, 68; චූළනි. 47). සා ච තෙහි දියඩ්ඪසහස්සභෙදා, අනන්තභෙදා වා කිලෙසවාහිනී සතිධම්මවිචයවීරියසමථාදිගුණපහරණෙහි ඔධිසො විමථිතා, විහතා, විද්ධස්තා චාති මාරසෙනමථනා, අරියසාවකා. එතෙන තෙසං භගවතො අනුජාතපුත්තතං දස්සෙති.

Although at the time of attaining the noble path, noble disciples are not entirely assailed by Māra the deity-son or his army for the purpose of creating an obstacle, as the Blessed One was, yet because the causes for such an attack are destroyed by them, they too are indeed called ‘destroyers’—hence the phrase, “destroyers of Māra’s army.” In this context, though one might say “destroyers of Māra and Māra’s army,” it should be understood that the phrase “destroyers of Māra’s army” is used as a partial representation of the whole. Alternatively, just as there are the Māras of the aggregates and formations, so too for the deity-son Māra, because he becomes an ally in the destruction of virtue, the host of defilements is termed his “army.” As it is said: “Desire is your first army…” (Snp 438; Mahāni. 28, 68; Cūḷani. 47). And that army of defilements, with its fifteen hundred or countless divisions, is specifically struck down, defeated, and destroyed by the noble disciples with the weapons of virtues such as mindfulness, investigation of phenomena, energy, and tranquility. Thus, they are the destroyers of Māra’s army. By this, it is shown that they are the Blessed One’s true spiritual offspring.

ආරකත්තා කිලෙසෙහි, අනයෙ න ඉරියනතො, අයෙ ච ඉරියනතො අරියා, නිරුත්තිනයෙන. අථ වා සදෙවකෙන ලොකෙන ‘‘සරණ’’න්ති අරණීයතො උපගන්තබ්බතො, උපගතානඤ්ච තදත්ථසිද්ධිතො අරියා, අරියානං සඞ්ඝොති අරියසඞ්ඝො, අරියො ච සො, සඞ්ඝො චාති වා අරියසඞ්ඝො, තං අරියසඞ්ඝං. භගවතො අපරභාගෙ බුද්ධධම්මරතනානම්පි සමධිගමො සඞ්ඝරතනාධීනොති අස්ස අරියසඞ්ඝස්ස බහූපකාරතං දස්සෙතුං ඉධෙව ‘‘සිරසා වන්දෙ’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

They are ‘noble’ (ariyā) in an etymological sense because of being far (ārakattā) from defilements, because of not moving (na iriyanato) in a wrong course (anaye), and because of moving (iriyanato) in a right course (aye). Or, they are noble because they are to be gone to (araṇīyato) as a refuge by the world with its gods, and because for those who have gone to them, the goal is achieved. The Sangha of the noble ones is the Noble Sangha; or, it is both noble and a Sangha, hence the Noble Sangha. To show the great helpfulness of this Noble Sangha—since in the period after the Blessed One, even the attainment of the Buddha and Dhamma jewels is dependent on the Sangha jewel—it is said here, “I bow my head in reverence.” This should be understood.

එත්ථ ච ‘‘සුගතස්ස ඔරසානං පුත්තාන’’න්ති එතෙන අරියසඞ්ඝස්ස පභවසම්පදං දස්සෙති, ‘‘මාරසෙනමථනාන’’න්ති එතෙන පහානසම්පදං, සකලසංකිලෙසප්පහානදීපනතො. ‘‘අට්ඨන්නම්පි සමූහ’’න්ති එතෙන ඤාණසම්පදං, මග්ගට්ඨඵලට්ඨභාවදීපනතො. ‘‘අරියසඞ්ඝ’’න්ති එතෙන පභවසම්පදං දස්සෙති, සබ්බසඞ්ඝානං අග්ගභාවදීපනතො. අථ වා ‘‘සුගතස්ස ඔරසානං පුත්තාන’’න්ති අරියසඞ්ඝස්ස විසුද්ධනිස්සයභාවදීපනං, ‘‘මාරසෙනමථනාන’’න්ති සම්මාඋජුඤායසාමීචිප්පටිපන්නභාවදීපනං, ‘‘අට්ඨන්නම්පි සමූහ’’න්ති ආහුනෙය්‍යාදිභාවදීපනං, ‘‘අරියසඞ්ඝ’’න්ති අනුත්තරපුඤ්ඤක්ඛෙත්තභාවදීපනං. තථා ‘‘සුගතස්ස ඔරසානං පුත්තාන’’න්ති එතෙන අරියසඞ්ඝස්ස ලොකුත්තරසරණගමනසබ්භාවං දීපෙති. ලොකුත්තරසරණගමනෙන හි තෙ භගවතො ඔරසපුත්තා ජාතා. ‘‘මාරසෙනමථනාන’’න්ති එතෙන අභිනීහාරසම්පදාසිද්ධං පුබ්බභාගෙ සම්මාපටිපත්තිං දස්සෙති. කතාභිනීහාරා හි සම්මා පටිපන්නා මාරං, මාරපරිසං වා අභිවිජිනන්ති. ‘‘අට්ඨන්නම්පි සමූහ’’න්ති එතෙන [Pg.14] විද්ධස්තවිපක්ඛෙ සෙක්ඛාසෙක්ඛධම්මෙ දස්සෙති, පුග්ගලාධිට්ඨානෙන මග්ගඵලධම්මානං පකාසිතත්තා. ‘‘අරියසඞ්ඝ’’න්ති අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවං දස්සෙති. සරණගමනඤ්ච සාවකානං සබ්බගුණානමාදි, සපුබ්බභාගප්පටිපදා සෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො මජ්ඣෙ, අසෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො පරියොසානන්ති ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණා සඞ්ඛෙපතො සබ්බෙ අරියසඞ්ඝගුණා පකාසිතා හොන්ති.

Herein, by 'the true-born sons of the Sugata' is shown the excellence of the Noble Sangha's origin; by 'the destroyers of Māra’s army' is shown the excellence of abandonment, as it indicates the complete abandoning of all defilements. By 'the assembly of the eight' is shown the excellence of knowledge, as it indicates their state as those on the path and those who have attained the fruit. By 'the Noble Sangha' is shown their excellence of origin, as it indicates their supreme status among all Sanghas. Alternatively, 'the true-born sons of the Sugata' indicates the Noble Sangha's state of having a pure foundation; 'the destroyers of Māra’s army' indicates their state of having practiced rightly, uprightly, methodically, and properly; 'the assembly of the eight' indicates their state of being worthy of offerings, etc.; and 'the Noble Sangha' indicates their state as an unsurpassed field of merit. Furthermore, by 'the true-born sons of the Sugata' is indicated the Noble Sangha's true state of having gone for refuge in the supramundane. For it is by going for refuge in the supramundane that they are born as the Blessed One’s true-born sons. By 'the destroyers of Māra’s army' is shown the right practice in the preliminary stage, accomplished through the perfection of aspiration. For those who have made the aspiration and practice rightly conquer Māra or Māra's host. By 'the assembly of the eight' are shown the qualities of learners and non-learners, who have vanquished opposing factors, since the path and fruition states are declared with individuals as their basis. 'The Noble Sangha' shows their status as the foremost of those worthy of offerings. And going for refuge is the beginning of all virtues for disciples; the learners' aggregates of virtue, etc., along with the preliminary practice, are the middle; and the non-learners' aggregates of virtue, etc., are the end. Thus, in brief, all the virtues of the Noble Sangha are declared as beautiful in the beginning, beautiful in the middle, and beautiful in the end.

එවං ගාථාත්තයෙන සඞ්ඛෙපතො සකලගුණසඞ්කිත්තනමුඛෙන රතනත්තයස්ස පණාමං කත්වා, ඉදානි තං නිපච්චකාරං යථාධිප්පෙතෙ පයොජනෙ පරිණාමෙන්තො ‘‘ඉති මෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ රතිජනනට්ඨෙන රතනං, බුද්ධධම්මසඞ්ඝා. තෙසඤ්හි ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා යථාභූතගුණෙ ආවජ්ජන්තස්ස අමතාධිගමහෙතුභූතං අනප්පකං පීතිපාමොජ්ජං උප්පජ්ජති. යථාහ –

Having thus paid homage to the Triple Gem in three verses, by way of a brief proclamation of all their virtues, now, directing that reverence toward the intended purpose, he says, 'iti me,' and so on. Herein, 'ratana' (gem) has the meaning of generating delight—namely, the Buddha, Dhamma, and Sangha. For when one reflects on their true qualities, as in 'Iti pi so Bhagavā,' etc., abundant joy and gladness arise, which is the cause for attaining the Deathless. As it is said—

‘‘යස්මිං, මහානාම, සමයෙ අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොසපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති තථාගතං ආරබ්භ. උජුගතචිත්තො ඛො පන, මහානාම, අරියසාවකො ලභති අත්ථවෙදං, ලභති ධම්මවෙදං, ලභති ධම්මූපසංහිතං පාමොජ්ජං, පමුදිතස්ස පීති ජායතී’’තිආදි (අ. නි. 6.10; අ. නි. 11.11).

"At the time, Mahānāma, when a noble disciple recollects the Tathāgata, their mind is not overwhelmed by lust, not overwhelmed by hatred, not overwhelmed by delusion. At that time, their mind is quite upright, directed toward the Tathāgata. With a quite upright mind, Mahānāma, the noble disciple gains understanding of the meaning, gains understanding of the Dhamma, gains joy connected with the Dhamma. For one who is joyful, rapture arises," and so on (A. Ni. 6.10; A. Ni. 11.11).

චිත්තීකතාදිභාවො වා රතනට්ඨො. වුත්තඤ්හෙතං –

Or, the meaning of 'gem' is that it is esteemed, etc. For it is said:

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතී’’ති. (ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3;

දී. නි. අට්ඨ. 2.33;

සු. නි. අට්ඨ. 1.226;

මහානි. අට්ඨ. 50);

"Esteemed, of great value, incomparable, rarely seen, Enjoyed by beings of high status— Therefore, it is called a gem."

චිත්තීකතභාවාදයො ච අනඤ්ඤසාධාරණා බුද්ධාදීසු එව ලබ්භන්තීති. වන්දනාව වන්දනාමයං, යථා ‘‘දානමයං, සීලමය’’න්ති (දී. නි. 3.305; ඉතිවු. 60; නෙත්ති. 34). වන්දනා චෙත්ථ කායවාචාචිත්තෙහි තිණ්ණං රතනානං ගුණනින්නතා, ථොමනා වා. පුජ්ජභවඵලනිබ්බත්තනතො පුඤ්ඤං, අත්තනො සන්තානං පුණාතීති වා. සුවිහතන්තරායොති සුට්ඨු විහතන්තරායො, එතෙන අත්තනො පසාදසම්පත්තියා, රත්තනත්තයස්ස [Pg.15] ච ඛෙත්තභාවසම්පත්තියා තං පුඤ්ඤං අත්ථප්පකාසනස්ස උපඝාතකඋපද්දවානං විහනනෙ සමත්ථන්ති දස්සෙති. හුත්වාති පුබ්බකාලකිරියා, තස්ස ‘‘අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති එතෙන සම්බන්ධො. තස්සාති යං රතනත්තයවන්දනාමයං පුඤ්ඤං, තස්ස. ආනුභාවෙනාති බලෙන.

And the qualities of being esteemed, etc., are found exclusively in the Buddha and others. The phrase `vandanāmayaṃ` means 'consisting of homage,' just as in `dānamayaṃ` ('consisting of giving') and `sīlamayaṃ` ('consisting of virtue'). Here, homage is the inclination of body, speech, and mind toward the virtues of the Triple Gem, or it is praise. It is 'merit' (`puñña`) because it generates the fruit of a venerable state, or because it purifies (`puṇāti`) one's own mental continuum. `Suvihatantarāyo` means 'with obstacles well-removed,' that is, thoroughly removed. By this is shown that, due to one's own attainment of confidence and the Triple Gem’s attainment of the state of a field of merit, that merit is capable of removing the destructive disturbances that obstruct the clarification of the meaning. `Hutvā` ('having been') is a verb of prior action, and it is connected with 'I will clarify the meaning.' `Tassa` ('of that') refers to that merit consisting of homage to the Triple Gem. `Ānubhāvena` ('by its power') means by its strength.

එවං රතනත්තයස්ස නිපච්චකාරකරණෙ පයොජනං දස්සෙත්වා, ඉදානි යස්සා ධම්මදෙසනාය අත්ථං සංවණ්ණෙතුකාමො, තස්සා තාව ගුණාභිත්ථවනවසෙන උපඤ්ඤාපනත්ථං ‘‘දීඝස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දීඝසුත්තඞ්කිතස්සාති දීඝප්පමාණසුත්තලක්ඛිතස්ස, එතෙන ‘‘දීඝො’’ති අයං ඉමස්ස ආගමස්ස අත්ථානුගතා සමඤ්ඤාති දස්සෙති. නනු ච සුත්තානියෙව ආගමො, කස්ස පන සුත්තෙහි අඞ්කනන්ති? සච්චමෙතං පරමත්ථතො, සුත්තානි පන උපාදායපඤ්ඤත්තො ආගමො. යථා හි අත්ථබ්‍යඤ්ජනසමුදායෙ ‘‘සුත්ත’’න්ති වොහාරො, එවං සුත්තසමුදායෙ ‘‘ආගමො’’ති වොහාරො. පටිච්චසමුප්පාදාදිනිපුණත්ථසබ්භාවතො නිපුණස්ස. ආගමිස්සන්ති එත්ථ, එතෙන, එතස්මා වා අත්තත්ථපරත්ථාදයොති ආගමො, ආගමො ච සො වරො චාති ආගමවරො, ආගමසම්මතෙහි වා වරොති ආගමවරො, තස්ස. බුද්ධානං අනුබුද්ධා බුද්ධානුබුද්ධා, බුද්ධානං සච්චපටිවෙධං අනුගම්ම පටිවිද්ධසච්චා අග්ගසාවකාදයො අරියා. තෙහි අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන, ගුණසංවණ්ණනාවසෙන ච සංවණ්ණිතස්ස. අථ වා බුද්ධා ච අනුබුද්ධා ච බුද්ධානුබුද්ධාති යොජෙතබ්බං. සම්මාසම්බුද්ධෙනෙව හි තිණ්ණම්පි පිටකානං අත්ථවණ්ණනාක්කමො භාසිතො, යා ‘‘පකිණ්ණකදෙසනා’’ති වුච්චති, තතො සඞ්ගායනාදිවසෙන සාවකෙහීති ආචරියා වදන්ති.

Having thus shown the purpose of paying reverence to the Triple Gem, now, to introduce the Dhamma teaching whose meaning he wishes to explain, the phrase 'of the Dīgha' (`dīghassa`), etc., is stated by way of praising its qualities. Herein, `dīghasuttaṅkitassa` means 'marked by long suttas,' which shows that 'Dīgha' is a designation for this Āgama that is in accordance with its meaning. But are not the suttas themselves the Āgama? By what, then, is the Āgama marked by suttas? This is true in an ultimate sense, but the Āgama is a convention established in dependence on the suttas. For just as the term 'sutta' is used for a collection of meaning and wording, so the term 'Āgama' is used for a collection of suttas. It is 'subtle' (`nipuṇassa`) due to the presence of subtle meanings such as dependent origination. It is an 'Āgama' because one's own welfare, the welfare of others, etc., come (`āgamissanti`) to it (`ettha`), by it (`etena`), or from it (`etasmā`). It is an 'excellent Āgama' (`āgamavaro`) because it is an Āgama and it is excellent (`varo`), or because it is excellent among what is approved as Āgama; 'of that' (`tassa`). `Buddhānubuddhā` means those enlightened after the Buddhas; they are the noble ones, such as the chief disciples, who have penetrated the truth by following after the Buddhas' penetration of the truth. By them it was commented upon by way of explaining its meaning and praising its virtues. Alternatively, `buddhānubuddhā` should be construed as 'the Buddhas and those enlightened after them.' For the sequence of the explanation of the meaning of all three Piṭakas was spoken by the Perfectly Self-Enlightened One himself—which is called the 'miscellaneous teaching'—and thereafter by the disciples by way of the councils, etc.; so the teachers say.

සද්ධාවහගුණස්සාති බුද්ධාදීසු පසාදාවහසම්පත්තිකස්ස. අයඤ්හි ආගමො බ්‍රහ්මජාලාදීසු (දී. නි. 1.5-7, 26-28) සීලදිට්ඨාදීනං අනවසෙසනිද්දෙසාදිවසෙන, මහාපදානාදීසු (දී. නි. 2.3-5) පුරිමබුද්ධානම්පි ගුණනිද්දෙසාදිවසෙන, පාථිකසුත්තාදීසු (දී. නි. 3.3,4) තිත්ථියෙ නිමද්දිත්වා අප්පටිවත්තියසීහනාද නදනාදිවසෙන, අනුත්තරියසුත්තාදීසු (අ. නි. 6.8) ච විසෙසතො බුද්ධගුණවිභාවනෙන රතනත්තයෙ සාතිසයප්පසාදං ආවහති. සංවණ්ණනාසු චායං ආචරියස්ස පකති, යා තංතංසංවණ්ණනාසු ආදිතො තස්ස තස්ස සංවණ්ණෙතබ්බස්ස ධම්මස්ස විසෙසගුණකිත්තනෙන ථොමනා. තථා හි පපඤ්චසූදනීසාරත්ථප්පකාසිනීමනොරථපූරණීසු අට්ඨසාලිනීආදීසු ච යථාක්කමං ‘‘පරවාදමථනස්ස ඤාණප්පභෙදජනනස්ස [Pg.16] ධම්මකථිකපුඞ්ගවානං විචිත්තප්පටිභානජනනස්ස තස්ස ගම්භීරඤාණෙහි ඔගාළ්හස්ස අභිණ්හසො නානානයවිචිත්තස්ස අභිධම්මස්සා’’තිආදිනා ථොමනා කතා.

'Of that which has the quality of inspiring faith' means of that which has the excellence of inspiring confidence in the Buddha and others. For this Āgama inspires supreme confidence in the Triple Gem: in the Brahmajāla Sutta and others, by way of the exhaustive exposition of morality, views, etc.; in the Mahāpadāna Sutta and others, by way of the description of the virtues of past Buddhas as well; in the Pāthika Sutta and others, by way of crushing the sectarians and roaring the irreversible lion’s roar; and in the Anuttariya Sutta and others, by especially elaborating on the Buddha’s virtues. Moreover, it is this teacher’s custom in the commentaries to praise at the outset, by proclaiming the special virtues of whatever Dhamma is to be commented upon. Thus, in the Papañcasūdanī, Sāratthappakāsinī, Manorathapūraṇī, Aṭṭhasālinī, and others, praises have been made in sequence, such as: 'of that which is the crusher of others’ doctrines, the generator of the divisions of knowledge, the generator of varied and brilliant eloquence for the foremost of Dhamma preachers; of the Abhidhamma, which is immersed in profound knowledge and constantly varied with manifold methods,' and so on.

අත්ථො කථීයති එතායාති අත්ථකථා, සා එව අට්ඨකථා, ත්ථ-කාරස්ස ට්ඨ-කාරං කත්වා, යථා ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො’’ති (පටි. ම. 2.8). ආදිතො තිආදිම්හි පඨමසඞ්ගීතියං. ඡළභිඤ්ඤතාය පරමෙන චිත්තවසීභාවෙන සමන්නාගතත්තා, ඣානාදීසු පඤ්චවිධවසිතාසබ්භාවතො ච වසිනො, ථෙරා මහාකස්සපාදයො. තෙසං සතෙහි පඤ්චහි. යාති යා අට්ඨකථා. සඞ්ගීතාති අත්ථං පකාසෙතුං යුත්තට්ඨානෙ ‘‘අයං එතස්ස අත්ථො, අයං එතස්ස අත්ථො’’ති සඞ්ගහෙත්වා වුත්තා. අනුසඞ්ගීතා ච යසත්ථෙරාදීහි පච්ඡාපි දුතියතතියසඞ්ගීතීසු, ඉමිනා අත්තනො සංවණ්ණනාය ආගමනසුද්ධිං දස්සෙති.

The meaning is explained by this, hence it is called a commentary (atthakathā). That very commentary is also called aṭṭhakathā, by changing the 'ttha' to 'ṭṭha', as in 'suffering has the meaning of oppression' (Paṭi. Ma. 2.8). 'From the beginning' (ādito) refers to the first council. Because they were endowed with the highest mastery of mind through the sixfold higher knowledges, and because they possessed the fivefold mastery in jhāna and other attainments, they were masters (vasino), the elders such as Mahākassapa and others. By those five hundred. That which is the commentary (yā aṭṭhakathā). 'Recited' (saṅgītā) means it was spoken, having been compiled in the appropriate places to explain the meaning, thus: 'this is the meaning of this, this is the meaning of that.' And it was subsequently recited (anusaṅgītā) by elders such as Yasa and others in the second and third councils. By this, he shows the purity of the transmission for his own commentary.

සීහස්ස ලානතො ගහණතො සීහළො, සීහකුමාරො. තංවංසජාතතාය තම්බපණ්ණිදීපෙ ඛත්තියානං, තෙසං නිවාසතාය තම්බපණ්ණිදීපස්ස ච සීහළභාවො වෙදිතබ්බො. ආභතාති ජම්බුදීපතො ආනීතා. අථාති පච්ඡා. අපරභාගෙ හි අසඞ්කරත්ථං සීහළභාසාය අට්ඨකථා ඨපිතාති. තෙනස්ස මූලට්ඨකථා සබ්බසාධාරණා න හොතීති ඉදං අත්ථප්පකාසනං එකන්තෙන කරණීයන්ති දස්සෙති. තෙනෙවාහ – ‘‘දීපවාසීනමත්ථායා’’ති. තත්ථ දීපවාසීනන්ති ජම්බුදීපවාසීනං. දීපවාසීනන්ති වා සීහළදීපවාසීනං අත්ථාය සීහළභාසාය ඨපිතාති යොජනා.

From taking and capturing the lion, [he was called] Sīhaḷa, the lion-prince. Because khattiyas were born in that lineage on the island of Tambapaṇṇi, and because of their dwelling there, the island of Tambapaṇṇi's state as 'Sīhaḷa' should be understood. 'Ābhatā' means brought from Jambudīpa. 'Atha' means afterward. Indeed, in a later period, for the sake of non-confusion, the commentary was established in the Sinhala language. He shows that because of this, its root commentary is not common to all, and therefore this explanation of the meaning must absolutely be done. For that reason he said: 'for the sake of the island-dwellers.' Therein, 'island-dwellers' means the dwellers of Jambudīpa. Or, the construction is: 'for the sake of the island-dwellers' means for the sake of the dwellers of the Sinhala island it was established in the Sinhala language.

අපනෙත්වානාති කඤ්චුකසදිසං සීහළභාසං අපනෙත්වා. තතොති අට්ඨකථාතො. අහන්ති අත්තානං නිද්දිසති. මනොරමං භාසන්ති මාගධභාසං. සා හි සභාවනිරුත්තිභූතා පණ්ඩිතානං මනං රමයතීති. තෙනෙවාහ – ‘‘තන්තිනයානුච්ඡවික’’න්ති, පාළිගතියා අනුලොමිකං පාළිභාසායානුවිධායිනින්ති අත්ථො. විගතදොසන්ති අසභාවනිරුත්තිභාසන්තරරහිතං.

‘Having removed’ (apanetvāna) means having removed the Sinhala language, which is like a cloak. ‘From that’ (tato) means from the commentary. ‘I’ (ahaṃ) refers to oneself. ‘Language pleasing to the mind’ (manoramaṃ bhāsaṃ) means the Magadhan language. For it delights the minds of the wise, being the inherent language of expression. Therefore he said, ‘in conformity with the method of the texts’ (tantinayānucchavikaṃ), meaning in accordance with the Pāḷi style, following the Pāḷi language. ‘Free from faults’ (vigatadosaṃ) means devoid of any other language that is not the inherent language of expression.

සමයං අවිලොමෙන්තොති සිද්ධන්තං අවිරොධෙන්තො, එතෙන අත්ථදොසාභාවමාහ. අවිරුද්ධත්තා එව හි ථෙරවාදාපි ඉධ පකාසියිස්සන්ති. ථෙරවංසපදීපානන්ති ථිරෙහි සීලක්ඛන්ධාදීහි සමන්නාගතත්තා ථෙරා, මහාකස්සපාදයො. තෙහි ආගතා ආචරියපරම්පරා ථෙරවංසො, තප්පරියාපන්නා [Pg.17] හුත්වා ආගමාධිගමසම්පන්නත්තා පඤ්ඤාපජ්ජොතෙන තස්ස සමුජ්ජලනතො ථෙරවංසපදීපා, මහාවිහාරවාසිනො ථෙරා, තෙසං. විවිධෙහි ආකාරෙහි නිච්ඡීයතීති විනිච්ඡයො, ගණ්ඨිට්ඨානෙසු ඛීලමද්දනාකාරෙන පවත්තා විමතිච්ඡෙදකථා. සුට්ඨු නිපුණො සණ්හො විනිච්ඡයො එතෙසන්ති සුනිපුණවිනිච්ඡයා. අථ වා විනිච්ඡිනොතීති විනිච්ඡයො, යථාවුත්තවිසයං ඤාණං. සුට්ඨු නිපුණො ඡෙකො විනිච්ඡයො එතෙසන්ති සුනිපුණවිනිච්ඡයා, එතෙන මහාකස්සපාදිථෙරපරම්පරාභතො, තතොයෙව ච අවිපරීතො සණ්හසුඛුමො මහාවිහාරවාසීනං විනිච්ඡයොති තස්ස පමාණභූතතං දස්සෙති.

‘Not violating the doctrine’ (samayaṃ avilomento) means not contradicting the established doctrine; by this, he indicates the absence of fault in meaning. Indeed, because of being non-contradictory, the views of the Theras will also be expounded here. ‘Of the lamps of the lineage of the Elders’ (theravaṃsapadīpānaṃ) means: because they are endowed with steadfast qualities such as the aggregates of morality, etc., they are the Elders (therā), such as Mahākassapa and others. The lineage of teachers that has come down from them is the lineage of the Elders (theravaṃso). Being included in that, and because of their accomplishment in scripture and realization, and because they illuminate that lineage with the lamp of wisdom, they are the ‘lamps of the lineage of the Elders’—the Elders dwelling in the Mahāvihāra; of them. ‘Because it is decided in various ways, it is an analysis (vinicchayo)’; it is the discourse that cuts through doubt, proceeding in the manner of driving a stake into knotty points. ‘Thoroughly skilled and subtle is their analysis,’ hence they are of ‘thoroughly skilled analysis’ (sunippuṇavinicchayā). Or else, ‘because it analyzes, it is an analysis (vinicchayo)’; this is the knowledge regarding the aforementioned subject. ‘Thoroughly skilled and expert is their analysis,’ hence they are of ‘thoroughly skilled analysis’ (sunippuṇavinicchayā). By this he shows that because the analysis of the Mahāvihāra-dwellers is brought down from the lineage of Elders such as Mahākassapa, it is therefore undistorted, gentle, and subtle, thus demonstrating its authoritativeness.

සුජනස්ස චාති ච-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන න කෙවලං ජම්බුදීපවාසීනමෙව අත්ථාය, අථ ඛො සාධුජනතොසනත්ථඤ්චාති දස්සෙති, තෙන ච තම්බපණ්ණිදීපවාසීනම්පි අත්ථායාති අයමත්ථො සිද්ධො හොති, උග්ගහණාදිසුකරතාය තෙසම්පි බහුපකාරත්තා. චිරට්ඨිතත්ථන්ති චිරට්ඨිතිඅත්ථං, චිරකාලට්ඨිතියාති අත්ථො. ඉදඤ්හි අත්ථප්පකාසනං අවිපරීතබ්‍යඤ්ජනසුනික්ඛෙපස්ස අත්ථසුනයස්ස ච උපායභාවතො සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතියා සංවත්තති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

‘And for good people’ (sujanassa ca): the word ‘ca’ (and) has the purpose of conjoining, indicating that it is not only for the benefit of those dwelling in Jambudīpa but also for pleasing virtuous people. By this, the meaning is established that it is also for the benefit of those living on the island of Tambapaṇṇi, since it is easy to learn and of great help to them too. ‘For the sake of long stability’ (ciraṭṭhitatthaṃ) means for the sake of long-lasting stability, that is, for its endurance over a long time. For this exposition of meaning, being a means for the well-placed, undistorted phrasing and for the good method of understanding the meaning, contributes to the long endurance of the True Dhamma. As the Blessed One has said—

‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා සද්ධම්මස්ස ඨිතියා අසම්මොසාය අනන්තරධානාය සංවත්තන්ති. කතමෙ ද්වෙ? සුනික්ඛත්තඤ්ච පදබ්‍යඤ්ජනං, අත්ථො ච සුනීතො’’ති (අ. නි. 2.21).

“Bhikkhus, these two things lead to the stability, non-confusion, and non-disappearance of the True Dhamma. What two? Well-placed words and phrasing, and well-understood meaning.”

යං අත්ථවණ්ණනං කත්තුකාමො, තස්සා මහත්තං පරිහරිතුං ‘‘සීලකථා’’තිආදි වුත්තං. තෙනෙවාහ – ‘‘න තං ඉධ විචාරයිස්සාමී’’ති. අථ වා යං අට්ඨකථං කත්තුකාමො, තදෙකදෙසභාවෙන විසුද්ධිමග්ගො ච ගහෙතබ්බොති කථිකානං උපදෙසං කරොන්තො තත්ථ විචාරිතධම්මෙ උද්දෙසවසෙන දස්සෙති ‘‘සීලකථා’’ තිආදිනා. තත්ථ සීලකථාති චාරිත්තවාරිත්තාදිවසෙන සීලවිත්ථාරකථා. ධුතධම්මාති පිණ්ඩපාතිකඞ්ගාදයො (විසුද්ධි. 1.22; ථෙරගා. අට්ඨ. 2.845, 849) තෙරස කිලෙසධුනනකධම්මා. කම්මට්ඨානානි සබ්බානීති පාළියං ආගතානි අට්ඨතිංස, අට්ඨකථායං ද්වෙති නිරවසෙසානි යොගකම්මස්ස භාවනාය පවත්තිට්ඨානානි. චරියාවිධානසහිතොති රාගචරිතාදීනං සභාවාදිවිධානෙන සහිතො. ඣානානි චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානි, සමාපත්තියො [Pg.18] චතස්සො අරූපසමාපත්තියො. අට්ඨපි වා පටිලද්ධමත්තානි ඣානානි, සමාපජ්ජනවසීභාවප්පත්තියා සමාපත්තියො. ඣානානි වා රූපාරූපාවචරජ්ඣානානි, සමාපත්තියො ඵලසමාපත්තිනිරොධසමාපත්තියො.

Wishing to compose a commentary on the meaning, to avoid its great extent, ‘the discussion on virtue’ and so on was said. Therefore he said, ‘I will not examine that here.’ Alternatively, wishing to compose a commentary, while giving instruction to the preachers that the Visuddhimagga should be taken as a part of it, he shows the matters examined therein by way of summary, with ‘the discussion on virtue’ and so on. Therein, ‘the discussion on virtue’ (sīlakathā) is the detailed discourse on virtue by way of conduct, restraint, and so on. ‘The ascetic practices’ (dhutadhammā) are the thirteen practices that shake off defilements, such as the alms-food-eater’s practice. ‘All meditation subjects’ (kammaṭṭhānāni sabbāni) means the thirty-eight that have come down in the Pāḷi and two in the commentary, thus without remainder, all the bases for the proceeding of the development of yogic practice. ‘Together with the classification of temperaments’ (cariyāvidhānasahito) means together with the classification of the nature, etc., of those with lustful temperament and so on. ‘The jhānas’ are the four fine-material jhānas; ‘the attainments’ (samāpattiyo) are the four immaterial attainments. Or, the eight jhānas are those merely attained; the attainments are the mastery in entering them. Or, the jhānas are the fine-material and immaterial jhānas; the attainments are the fruition attainment and the cessation attainment.

ලොකියලොකුත්තරභෙදා ඡ අභිඤ්ඤායො සබ්බා අභිඤ්ඤායො. ඤාණවිභඞ්ගාදීසු ආගතනයෙන එකවිධාදිනා පඤ්ඤාය සඞ්කලෙත්වා සම්පිණ්ඩෙත්වා නිච්ඡයො පඤ්ඤාසඞ්කලනනිච්ඡයො.

The six higher knowledges (abhiññāyo), with their division into mundane and supramundane, are all the higher knowledges. The determination (nicchayo) made by collecting and summarizing with wisdom in a onefold way and so on, according to the method that has come down in the Ñāṇavibhaṅga and other texts, is the ‘determination by the collection of wisdom’ (paññāsaṅkalananicchayo).

පච්චයධම්මානං හෙතාදීනං පච්චයුප්පන්නධම්මානං හෙතුපච්චයාදිභාවො පච්චයාකාරො, තස්ස දෙසනා පච්චයාකාරදෙසනා, පටිච්චසමුප්පාදකථාති අත්ථො. සා පන ඝනවිනිබ්භොගස්ස සුදුක්කරතාය සණ්හසුඛුමා, නිකායන්තරලද්ධිසඞ්කරරහිතා, එකත්තනයාදිසහිතා ච තත්ථ විචාරිතාති ආහ – ‘‘සුපරිසුද්ධනිපුණනයා’’ති. පටිසම්භිදාදීසු ආගතනයං අවිස්සජ්ජෙත්වාව විචාරිතත්තා අවිමුත්තතන්ති මග්ගා.

The mode of conditions (paccayākāro) is the state of being the root-condition and so on for dependently arisen phenomena on the part of conditioning phenomena such as the root, etc. The teaching of this is the ‘teaching of the mode of conditions’ (paccayākāradesanā), which means the discourse on dependent origination. And because the analysis of what is compact is extremely difficult, it is subtle and refined, free from confusion with the tenets of other schools, and is examined there together with the method of unity and so on; therefore he said: ‘with a very pure and subtle method’ (suparisuddhanipuṇanayā). Because it is examined without abandoning the method that has come down in the Paṭisambhidāmagga and other texts, it does not deviate from the textual method.

ඉති පන සබ්බන්ති ඉති-සද්දො පරිසමාපනෙ, පන-සද්දො වචනාලඞ්කාරෙ, එතං සබ්බන්ති අත්ථො. ඉධාති ඉමිස්සා අට්ඨකථායං. න විචාරයිස්සාමි, පුනරුත්තිභාවතොති අධිප්පායො.

Regarding ‘iti pana sabbaṃ’: the word ‘iti’ is for conclusion, the word ‘pana’ is a verbal embellishment; the meaning is ‘all this.’ ‘Here’ (idha) means in this commentary. The intention behind ‘I will not examine’ (na vicārayissāmi) is: because it would be a repetition.

ඉදානි තස්සෙව අවිචාරණස්ස එකන්තකාරණං නිද්ධාරෙන්තො ‘‘මජ්ඣෙ විසුද්ධිමග්ගො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘මජ්ඣෙ ඨත්වා’’ති එතෙන මජ්ඣෙභාවදීපනෙන විසෙසතො චතුන්නං ආගමානං සාධාරණට්ඨකථා විසුද්ධිමග්ගො, න සුමඞ්ගලවිලාසිනීආදයො විය අසාධාරණට්ඨකථාති දස්සෙති. ‘‘විසෙසතො’’ති ඉදං විනයාභිධම්මානම්පි විසුද්ධිමග්ගො යථාරහං අත්ථවණ්ණනා හොති යෙවාති කත්වා වුත්තං.

Now, specifying the definitive reason for that non-examination, he says, ‘the Visuddhimagga in the middle,’ and so on. Therein, with ‘standing in the middle’ (majjhe ṭhatvā), by this indication of its being in the middle, he shows that the Visuddhimagga is a commentary common especially to the four Nikāyas, not an uncommon commentary like the Sumaṅgalavilāsinī and others. The word ‘especially’ (visesato) is said because the Visuddhimagga is indeed also an explanation of the meaning for the Vinaya and Abhidhamma, as is fitting.

ඉච්චෙවාති ඉති එව. තම්පීති විසුද්ධිමග්ගම්පි. එතායාති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා. එත්ථ ච ‘‘සීහළදීපං ආභතා’’තිආදිනා අත්ථප්පකාසනස්ස නිමිත්තං දස්සෙති, ‘‘දීපවාසීනමත්ථාය, සුජනස්ස ච තුට්ඨත්ථං, චිරට්ඨිතත්ථඤ්ච ධම්මස්සා’’ති එතෙන පයොජනං, අවසිට්ඨෙන කරණප්පකාරං. සීලකථාදීනං අවිචාරණම්පි හි ඉධ කරණප්පකාරො එවාති.

‘Thus indeed’ (icceva) means ‘iti eva.’ ‘That too’ (tampi) means the Visuddhimagga. ‘By this’ (etāya) means by the Sumaṅgalavilāsinī. Here, with ‘having brought it to the island of Sri Lanka’ (sīhaḷadīpaṃ ābhatā) and so on, he shows the occasion for the explanation of the meaning; with ‘for the benefit of the island dwellers, for the satisfaction of good people, and for the long duration of the Dhamma’ (dīpavāsīnamatthāya, sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ, ciraṭṭhitatthañca dhammassā), this shows the purpose; and with the remainder, the manner of making. For here, even the non-examination of discourses on virtue and so on is indeed the manner of making.

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the introduction to the text is concluded.

නිදානකථාවණ්ණනා

The Commentary on the Introductory Discourse.

විභාගවන්තානං [Pg.19] සභාවවිභාවනං විභාගදස්සනවසෙනෙව හොතීති පඨමං තාව වග්ගසුත්තවසෙන විභාගං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ දීඝාගමො නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති ‘‘දීඝස්ස ආගමවරස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති යදිදං වුත්තං, තස්මිං වචනෙ. යස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමීති පටිඤ්ඤාතං, සො දීඝාගමො නාම වග්ගසුත්තවසෙන එවං විභාගොති අත්ථො. අථ වා තත්ථාති ‘‘දීඝාගමනිස්සිතමත්ථ’’න්ති එතස්මිං වචනෙ. යො දීඝාගමො වුත්තො, සො වග්ගාදිවසෙන එදිසොති අත්ථො. අත්තනො සංවණ්ණනාය පඨමමහාසඞ්ගීතියං නික්ඛිත්තානුක්කමෙනෙව පවත්තභාවදස්සනත්ථං ‘‘තස්ස වග්ගෙසු…පෙ… වුත්තං නිදානමාදී’’ති ආහ. කස්මා පන චතූසු ආගමෙසු දීඝාගමො පඨමං සඞ්ගීතො, තත්ථ ච සීලක්ඛන්ධවග්ගො ආදිතො නික්ඛිත්තො, තස්මිඤ්ච බ්‍රහ්මජාලන්ති? නායමනුයොගො කත්ථචිපි න පවත්තති, අපි ච සද්ධාවහගුණතො දීඝනිකායො පඨමං සඞ්ගීතො. සද්ධා හි කුසලධම්මානං බීජං. යථාහ – ‘‘සද්ධා බීජං තපො වුට්ඨී’’ති, (සං. නි. 1.197; සු. නි. 77) සද්ධාවහගුණතා චස්ස දස්සිතායෙව. කිඤ්ච කතිපයසුත්තසඞ්ගහතො, අප්පපරිමාණතො ච ගහණධාරණාදිසුඛතො. තථාහෙස චතුත්තිංසසුත්තසඞ්ගහො චතුසට්ඨිභාණවාරපරිමාණො ච. සීලකථාබාහුල්ලතො පන සීලක්ඛන්ධවග්ගො පඨමං නික්ඛිත්තො. සීලඤ්හි සාසනස්ස ආදි, සීලපතිට්ඨානත්තා සබ්බගුණානං. තෙනෙවාහ – ‘‘තස්මා තිහ, ත්වං භික්ඛු, ආදිමෙව විසොධෙහි කුසලෙසු ධම්මෙසු. කො චාදි කුසලානං ධම්මානං? සීලඤ්ච සුවිසුද්ධ’’න්තිආදි (සං. නි. 5.395). එතෙන චස්ස වග්ගස්ස අන්වත්ථසඤ්ඤතා වුත්තා හොති. දිට්ඨිවිනිවෙඨනකථාභාවතො පන සුත්තන්තපිටකස්ස නිරවසෙසදිට්ඨිවිභජනං බ්‍රහ්මජාලං පඨමං නික්ඛිත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙපිටකෙ හි බුද්ධවචනෙ බ්‍රහ්මජාලසදිසං දිට්ඨිගතානි නිග්ගුම්බං නිජ්ජටං කත්වා විභත්තසුත්තං නත්ථීති.

The discernment of the nature of those with divisions comes about through the very act of seeing divisions. First, to show the division by way of grouped discourses, he begins with, ‘Here, the Long Collection is called…’ (tattha dīghāgamo nāma). Here, ‘here’ (tattha) refers to the statement, ‘I will explain the meaning of the long, excellent collection.’ The meaning is: ‘What I will explain is called the Long Collection, divided in this way by grouped discourses.’ Alternatively, ‘here’ (tattha) refers to the statement, ‘the meaning dependent on the Long Collection.’ The meaning is: ‘What is called the Long Collection is of this kind by way of groups, etc.’ To show the continuity of its transmission, following the arrangement established at the First Great Council for its own exposition, he said: ‘In its groups… the introduction and so on are stated’ (tassa vaggesu…pe… vuttaṃ nidānamādi). But why, among the four Āgamas, was the Dīgha Nikāya recited first, and why, within it, was the Sīlakkhandha Vagga placed at the beginning, with the Brahmajāla as its first discourse? This question does not arise just anywhere, but the Dīgha Nikāya was recited first due to its quality of inspiring faith. For faith is the seed of wholesome qualities, as it is said: ‘Faith is the seed, austerity the rain’ (Saṃ. Ni. 1.197; Su. Ni. 77). Its quality of inspiring faith has already been shown. Moreover, it is easy to grasp, memorize, and retain due to its collection of a few suttas and its limited extent. Indeed, this collection comprises thirty-four suttas and sixty-four recitation sections. Because of the abundance of discussions on virtue, the Sīlakkhandha Vagga was placed first. For virtue is the beginning of the teaching, the foundation of all good qualities. Hence he said: ‘Therefore, monk, here, first purify the beginning of wholesome qualities. And what is the beginning of wholesome qualities? Virtue well purified,’ and so on (Saṃ. Ni. 5.395). By this, the appropriateness of this division’s name is explained. Furthermore, because of its nature as a discourse on dispelling wrong views, it should be understood that the Brahmajāla, which thoroughly dissects all wrong views, was placed first in the Suttanta Piṭaka. For in the Tipiṭaka, there is no discourse in the Buddha’s words comparable to the Brahmajāla—one that uproots and utterly destroys wrong views so thoroughly.

පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා

The Commentary on the Account of the First Great Council.

යස්සා පඨමමහාසඞ්ගීතියං නික්ඛිත්තානුක්කමෙන සංවණ්ණනං කත්තුකාමො, තං, තස්සා ච තන්තිආරුළ්හාය ඉධ වචනෙ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘පඨමමහාසඞ්ගීති…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති ආහ. තත්ථ යථාපච්චයං තත්ථ තත්ථ දෙසිතත්තා[Pg.20], පඤ්ඤත්තත්තා ච විප්පකිණ්ණානං ධම්මවිනයානං සඞ්ගහෙත්වා ගායනං කථනං සඞ්ගීති, එතෙන තංතංසික්ඛාපදානං සුත්තානඤ්ච ආදිපරියොසානෙසු, අන්තරන්තරා ච සම්බන්ධවසෙන ඨපිතං සඞ්ගීතිකාරවචනං සඞ්ගහිතං හොති. මහාවිසයත්තා, පූජනීයත්තා ච මහතී සඞ්ගීති මහාසඞ්ගීති, පඨමා මහාසඞ්ගීති පඨමමහාසඞ්ගීති, තස්සා පවත්තිකාලො පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලො, තස්මිං පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ. නිදානන්ති ච දෙසනං දෙසකාලාදිවසෙන අවිදිතං විදිතං කත්වා නිදස්සෙතීති නිදානං. සත්තානං දස්සනානුත්තරියසරණාදිපටිලාභහෙතුභූතාසු විජ්ජමානාසුපි අඤ්ඤාසු භගවතො කිරියාසු ‘‘බුද්ධො බොධෙය්‍ය’’න්ති (බු. වං. අට්ඨ. රතනචඞ්කමනකණ්ඩවණ්ණනා; චරියා. උද්ධානගාථාවණ්ණනා) පටිඤ්ඤාය අනුලොමතො වෙනෙය්‍යානං මග්ගඵලප්පත්තීනං හෙතුභූතා කිරියා නිප්පරියායෙන බුද්ධකිච්චන්ති ආහ – ‘‘ධම්මචක්කප්පවත්තනඤ්හි ආදිං කත්වා’’ති. තත්ථ සද්ධින්ද්‍රියාදිධම්මොයෙව පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති ධම්මචක්කං. අථ වා චක්කන්ති ආණා, ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මඤ්ච තං චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං, ධම්මෙන ඤායෙන චක්කන්තිපි ධම්මචක්කං. යථාහ –

Wishing to compose a commentary on the First Great Council in the order it was laid down, and showing the reason for its inclusion in the canonical text here, he says: 'The First Great Council... should be understood.' There, because the scattered Dhamma and Vinaya were taught and designated in various places according to circumstances, the recitation and speaking that gathers them together is called a Council (saṅgīti). By this, the words of the Council-makers, placed at the beginning, end, and intermittently in connection with the training rules and suttas, are included. Due to its vast scope and venerability, a great council is called a Mahāsaṅgīti. The first Great Council is the Paṭhamamahāsaṅgīti. The time of its occurrence is the Paṭhamamahāsaṅgītikāla; at that time of the First Great Council. The term 'nidāna' also means making known what was previously unknown by explaining the time, place, and so on, of the teaching. Among the various actions of the Blessed One, which exist as causes for beings to attain the unsurpassed vision, refuge, and so on, the action that is the cause for the attainment of paths and fruits for those to be trained, in accordance with the declaration 'The Buddha would awaken' (Bu. Va. Aṭṭha. Ratanacaṅkamanakaṇḍavaṇṇanā; Cariyā. Uddhānagāthāvaṇṇanā), is directly called the Buddha’s activity, as he said: 'Indeed, beginning with the turning of the Wheel of Dhamma.' There, the Dhamma itself, such as the faculty of faith, is called the Wheel (cakka) in the sense of setting in motion; hence, the Wheel of Dhamma (dhammacakka). Alternatively, 'cakka' means command, and because it is not separate from the Dhamma, it is Dhamma and it is a wheel—thus, the Wheel of Dhamma. Or, it is a wheel by means of the Dhamma, by justice—thus, the Wheel of Dhamma. As it is said—

‘‘ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං, චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්චාති ධම්මචක්කං, ධම්මෙන පවත්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම්මචරියාය පවත්තෙතීති ධම්මචක්ක’’න්තිආදි (පටි. ම. 2, 39, 41).

"He sets the Dhamma in motion and the wheel, thus it is the Dhamma-wheel; he sets the wheel in motion and the Dhamma, thus it is the Dhamma-wheel; he sets it in motion with the Dhamma, thus it is the Dhamma-wheel; he sets it in motion through the practice of the Dhamma, thus it is the Dhamma-wheel," and so on (Paṭi. Ma. 2, 39, 41).

‘‘කතබුද්ධකිච්චෙ’’ති එතෙන බුද්ධකත්තබ්බස්ස කස්සචිපි අසෙසිතභාවං දස්සෙති. නනු ච සාවකෙහි විනීතාපි විනෙය්‍යා භගවතායෙව විනීතා හොන්ති, යතො සාවකභාසිතං සුත්තං ‘‘බුද්ධවචන’’න්ති වුච්චති, සාවකවිනෙය්‍යා ච න තාව විනීතාති? නායං දොසො තෙසං විනයනුපායස්ස සාවකෙසු ඨපිතත්තා. තෙනෙවාහ –

By 'the Buddha's work is done,' this shows that nothing whatsoever of what was to be done by the Buddha was left remaining. But surely, are not even those to be trained by the disciples ultimately trained by the Blessed One, since a discourse spoken by a disciple is called 'the word of the Buddha'? And are those to be trained by disciples not yet trained? This is no fault, because the method for their training was established among the disciples. Therefore, it is said—

‘‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ භික්ඛූ න සාවකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා…පෙ… උප්පන්නං පරප්පවාදං සහ ධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්ස’’න්තිආදි (දී. නි. 2.168; සං. නි. 5.822; උදා. 51).

"I will not attain final Nibbāna, O Evil One, until my monks are disciples: skilled, trained, confident, learned, upholders of the Dhamma... until, having thoroughly refuted with the Dhamma any opposing doctrines that have arisen, they teach the Dhamma accompanied by wonders," and so on (Dī. Ni. 2.168; Saṃ. Ni. 5.822; Udā. 51).

‘‘කුසිනාරාය’’න්තිආදි භගවතො පරිනිබ්බුතදෙසකාලවිසෙසදස්සනං ‘‘අපරිනිබ්බුතො භගවා’’ති ගාහස්ස මිච්ඡාභාවදස්සනත්ථං, ලොකෙ ජාතසංවද්ධභාවදස්සනත්ථඤ්ච[Pg.21]. තථා හි මනුස්සභාවස්ස සුපාකටකරණත්ථං මහාබොධිසත්තා චරිමභවෙ දාරපරිග්ගහාදීනිපි කරොන්තීති. උපාදීයතෙ කම්මකිලෙසෙහීති උපාදි, විපාකක්ඛන්ධා කටත්තා ච රූපං. සො පන උපාදි කිලෙසාභිසඞ්ඛාරමාරනිම්මථනෙන නිබ්බානප්පත්තියං අනොස්සට්ඨො, ඉධ ඛන්ධමච්චුමාරනිම්මථනෙන ඔස්සට්ඨො නිස්සෙසිතොති අයං අනුපාදිසෙසා, නිබ්බානධාතු. නිබ්බානධාතූති චෙත්ථ නිබ්බුතිමත්තං අධිප්පෙතං, ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ චායං කරණනිද්දෙසො. ‘‘ධාතුභාජනදිවසෙ’’ති ඉදං න ‘‘සන්නිපතිතාන’’න්ති එතස්ස විසෙසනං, උස්සාහජනනස්ස පන විසෙසනං, ‘‘ධාතුභාජනදිවසෙ භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසී’’ති. ධාතුභාජනදිවසතො හි පුරිමපුරිමතරදිවසෙසු භික්ඛූ සමාගතාති. අථ වා ධාතුභාජනදිවසෙ සන්නිපතිතානං කායසාමග්ගීවසෙන සහිතානන්ති අත්ථො. සඞ්ඝස්ස ථෙරො සඞ්ඝත්ථෙරො, සො පන සඞ්ඝො කිං පරිමාණානන්ති ආහ – ‘‘සත්තන්නං භික්ඛුසතසහස්සාන’’න්ති. නිච්චසාපෙක්ඛතාය හි එදිසෙසු සමාසො හොතියෙව, යථා – ‘‘දෙවදත්තස්ස ගරුකුල’’න්ති.

“At Kusinārā,” and so on—this indicates the specific place and time of the Blessed One's final Nibbāna, in order to show the falsity of the view, “the Blessed One has not attained final Nibbāna,” and also to show that he was born and grew up in the world. Indeed, for the sake of making the human state very clear, the great bodhisattas in their final existence even undertake such things as taking a wife. That which is clung to by kamma and defilements is “upādi”; this refers to the resultant aggregates and form produced by kamma. That upādi, not relinquished at the attainment of Nibbāna through the crushing of the Māra of defilements and formations, is here relinquished without remainder through the crushing of the Māra of the aggregates and death—this is the Nibbāna-element with no residue remaining. Here, by “Nibbāna-element,” mere extinction is intended, and this is an instrumental designation in the sense of “being of such a nature.” The phrase “on the day of the relic distribution” does not qualify “of those who had gathered,” but rather qualifies the generation of effort, as in: “On the day of the relic distribution, he inspired effort in the bhikkhus.” For the bhikkhus had assembled on the days preceding the relic distribution. Alternatively, it means that on the day of the relic distribution, those who had gathered were united by way of bodily harmony. The elder of the Saṅgha is the Saṅghatthera; as to the size of that Saṅgha, it is said: “of seven hundred thousand bhikkhus.” For in such cases, a compound is indeed used due to constant association, as in “Devadatta’s teacher’s-family.”

ආයස්මා මහාකස්සපො පුන දුල්ලභභාවං මඤ්ඤමානො භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසීති සම්බන්ධො. ‘‘ධාතුභාජනදිවසෙ සන්නිපතිතාන’’න්ති ඉදං ‘‘භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසී’’ති එත්ථ ‘‘භික්ඛූන’’න්ති ඉමිනාපි පදෙන සම්බන්ධනීයං. සුභද්දෙන වුඩ්ඪපබ්බජිතෙන වුත්තවචනමනුස්සරන්තොති සම්බන්ධො. තත්ථ අනුස්සරන්තො ධම්මසංවෙගවසෙනාති අධිප්පායො. ‘‘සද්ධම්මං අන්තරධාපෙය්‍යුං සඞ්ගායෙය්‍යං…පෙ… චිරට්ඨිතිකං තස්ස කිමඤ්ඤං ආණණ්‍යං භවිස්සතී’’ති එතෙසං පදානං ‘‘ඉති චින්තයන්තො’’ති එතෙන සම්බන්ධො. තථා ‘‘යඤ්චාහ’’න්ති එතස්ස ‘‘අනුග්ගහිතො පසංසිතො’’ති එතෙන සම්බන්ධො. යං පාපභික්ඛූති එත්ථ යන්ති නිපාතමත්තං, කාරණනිද්දෙසො වා, යෙන කාරණෙන අන්තරධාපෙය්‍යුං, තදෙතං කාරණං විජ්ජතීති අත්ථො, අද්ධනියන්ති අද්ධානමග්ගගාමි, අද්ධානක්ඛමන්ති අත්ථො.

The Venerable Mahākassapa, again, considering the rarity of the opportunity, aroused effort in the bhikkhus—this is the connection. The phrase “On the day of the relic distribution, of those who had gathered” is also to be connected with the word “bhikkhus” in the clause “he aroused effort in the bhikkhus.” Recalling the words spoken by Subhadda, who had gone forth in old age—this is the connection. There, the meaning is that he was recalling with a sense of spiritual urgency concerning the Dhamma. “Lest they cause the true Dhamma to disappear, I should hold a council… so that it may long endure—what other freedom from debt will there be for him?”—these words are connected with “thus thinking.” Similarly, “and that which I” is connected with “supported and praised.” In the phrase “Because wicked bhikkhus,” the word “yaṃ” is merely a particle, or it indicates a reason; the meaning is: the reason by which they might cause it to disappear, that reason exists. “Addhaniya” means one who travels a long road; the meaning is “capable of enduring the journey.”

යඤ්චාහන්ති එත්ථ යන්ති යස්මා, යෙන කාරණෙනාති වුත්තං හොති, කිරියාපරාමසනං වා එතං, තෙන ‘‘අනුග්ගහිතො පසංසිතො’’ති එත්ථ අනුග්ගණ්හනං පසංසනඤ්ච පරාමසති. ‘‘චීවරෙ සාධාරණපරිභොගෙනා’’ති එත්ථ ‘‘අත්තනා සමසමට්ඨපනෙනා’’ති ඉධ අත්තනා-සද්දං ආනෙත්වා චීවරෙ අත්තනා [Pg.22] සාධාරණපරිභොගෙනාති යොජෙතබ්බං. යස්ස යෙන හි සම්බන්ධො දූරට්ඨම්පි ච තස්ස තන්ති අථ වා භගවතා චීවරෙ සාධාරණපරිභොගෙන භගවතා අනුග්ගහිතොති යොජනීයං, එතස්සාපි හි කරණනිද්දෙසස්ස සහයොගකත්තුත්ථජොතකත්තසම්භවතො. යාවදෙති යාවදෙව, යත්තකං කාලං, යත්තකෙ වා සමාපත්තිවිහාරෙ, අභිඤ්ඤාවිහාරෙ වා ආකඞ්ඛන්තො විහරාමි චෙව වොහරාමි ච, තථා කස්සපොපීති අත්ථො. ඉදඤ්ච නවානුපුබ්බවිහාරඡළභිඤ්ඤභාවසාමඤ්ඤෙන ථුතිමත්තං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. න හි ආයස්මා මහාකස්සපො භගවා විය දෙවසිකං චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛ්‍යා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති, යමකපාටිහාරියාදිවසෙන වා අභිඤ්ඤායො වළඤ්ජෙතීති. තෙනෙවාහ – ‘‘නවානුපුබ්බවිහාරඡළභිඤ්ඤාප්පභෙදෙ’’ති. තස්ස කිමඤ්ඤං ආණණ්‍යං භවිස්සති, අඤ්ඤත්‍ර ධම්මවිනයසඞ්ගායනාති අධිප්පායො. ‘‘නනු මං භගවා’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං උපමාවසෙන විභාවෙති.

Here, in “yañcāhaṃ,” “yaṃ” means “because,” that is to say, “for which reason”; or it is a reference to an action, and thus in “supported and praised,” it refers to the supporting and praising. In “with shared use of the robe,” the word “by myself” should be supplied here and construed as “by myself with shared use of the robe,” meaning “by placing myself on an equal footing with him.” For whatever connection one has with another, even if distant, that is their tradition. Alternatively, it should be construed as “supported by the Blessed One through the shared use of the robe,” for it is possible for this instrumental designation to indicate a co-agent. “As long as” means “for just as long,” for whatever length of time, or in whatever meditative attainments or abidings in higher knowledge I desire, I both dwell and conduct myself; the meaning is that Kassapa does so as well. And this should be seen as merely a statement of praise regarding the commonality of possessing the nine progressive abidings and the six higher knowledges. For the Venerable Mahākassapa does not, like the Blessed One, daily enter into twenty-four hundred-thousand crores of meditative attainments, nor does he employ the higher knowledges by way of the twin miracle, and so on. Therefore, he said: “in the various kinds of nine progressive abidings and six higher knowledges.” What other freedom from debt will there be for him, other than the recitation of the Dhamma and Vinaya? This is the meaning. With “Did not the Blessed One...” and so forth, he clarifies this same meaning by way of a simile.

තතො පරන්ති තතො භික්ඛූනං උස්සාහජනනතො පරතො. පුරෙ අධම්මො දිප්පතීති අපිනාම දිබ්බති, යාව අධම්මො ධම්මං පටිබාහිතුං සමත්ථො හොති, තතො පුරෙතරමෙවාති අත්ථො. ආසන්නෙ අනිච්ඡිතෙ හි අයං පුරෙ-සද්දො. දිප්පතීති ච දිප්පිස්සති. පුරෙසද්දසන්නියොගෙන හි අනාගතත්ථෙ අයං වත්තමානප්පයොගො, යථා – ‘‘පුරා වස්සති දෙවො’’ති.

“After that” means after the inspiring of effort in the bhikkhus. “Before the un-Dhamma shines”—that is, before it can shine, before the un-Dhamma becomes capable of repelling the Dhamma; the meaning is that this should be done even earlier than that. For this word “pure” (before) is used for an imminent and undesirable situation. And “dippati” (it shines) means “it will shine.” Indeed, due to its connection with the word “pure,” this present tense is used with a future meaning, as in the phrase, “Before the god rains.”

‘‘සකලනවඞ්ගසත්ථුසාසනපරියත්තිධරෙ…පෙ… එකූනපඤ්චසතෙ පරිග්ගහෙසී’’ති එතෙන සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවපරියන්තානං යථාවුත්තපුග්ගලානං සතිපි ආගමාධිගමසබ්භාවෙ සහ පටිසම්භිදාහි පන තෙවිජ්ජාදිගුණයුත්තානං ආගමාධිගමසම්පත්තියා උක්කංසගතත්තා සඞ්ගීතියා බහුපකාරතං දස්සෙති. ඉදං වුත්තං සඞ්ගීතික්ඛන්ධකෙ, (පාරා. 437) අපච්චක්ඛං නාම නත්ථි පගුණප්පවත්තිභාවතො, සමන්තපාසාදිකායං පන ‘‘අසම්මුඛා පටිග්ගහිතං නාම නත්ථී’’ති (පාරා. අට්ඨ. පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා) වුත්තං, තං ‘‘ද්වෙ සහස්සානි භික්ඛුතො’’ති වුත්තම්පි භගවතො සන්තිකෙ පටිග්ගහිතමෙවාති කත්වා වුත්තං. චතුරාසීතිසහස්සානීති ධම්මක්ඛන්ධෙ සන්ධායාහ. පවත්තිනොති පගුණානි. ආනන්දත්ථෙරස්ස නවප්පායාය පරිසාය විබ්භමනෙන මහාකස්සපත්ථෙරො එවමාහ – ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’ති. තත්ථ මත්තන්ති පමාණං. ඡන්දා ආගමනං වියාති පදවිභාගො. ‘‘කිඤ්චාපි සෙක්ඛො’’ති ඉදං [Pg.23] න සෙක්ඛානං අගතිගමනසබ්භාවෙන වුත්තං, අසෙක්ඛානමෙව පන උච්චිනිතත්තාති දට්ඨබ්බං. පඨමමග්ගෙනෙව හි චත්තාරි අගතිගමනානි පහීයන්තීති. ‘‘අභබ්බො ඡන්දා…පෙ… අගතිං ගන්තු’’න්ති ච ධම්මසඞ්ගීතියා තස්ස යොග්‍යභාවදස්සනෙන විජ්ජමානගුණකථනං. පරියත්තොති අධීතො.

By the words, “He selected four hundred and ninety-nine… bearers of the entire ninefold teaching of the Teacher,” it is shown that the council was of great benefit. This is because, although there were individuals present up to the limit of Arahants of dry insight who possessed both learning and realization, it was especially due to those endowed with qualities such as the threefold knowledge along with the analytical knowledges, who had reached the pinnacle of accomplishment in learning and realization. This is stated in the Saṅgīti Khandhaka. There is nothing called “not directly perceived” because of its being well-practiced and current. However, in the Samantapāsādikā, it is said, “There is nothing called ‘received without being present.’” That is said by considering that even what was taught to the “two thousand bhikkhus” was indeed received in the presence of the Blessed One. “Eighty-four thousand” refers to the sections of the Dhamma. “Current” means well-practiced. Due to the Venerable Ānanda's agitation in the assembly, which was mostly new, the Venerable Mahākassapa said, “This young man does not know moderation.” Here, “moderation” means measure. “As if coming out of desire” is the word-division. “Although a trainee”—this is not said to imply that trainees are capable of going to wrong paths, but it should be understood that only non-trainees (arahants) were being selected. For the four wrong paths are abandoned by the first path itself. “He is incapable of… going to a wrong path out of desire”—this is a statement of his existing qualities, showing his suitability for the recitation of the Dhamma. “Learned” means studied.

ගාවො චරන්ති එත්ථාති ගොචරො, ගොචරො විය ගොචරො, භික්ඛාචරණට්ඨානං. විසභාගපුග්ගලො සුභද්දසදිසො. සත්තිපඤ්ජරන්ති සත්තිඛග්ගාදිහත්ථෙහි පුරිසෙහි මල්ලරාජූනං භගවතො ධාතුආරක්ඛකරණං සන්ධායාහ. තං පලිබොධං ඡින්දිත්වා තං කරණීයං කරොතූති සඞ්ගාහකෙන ඡින්දිතබ්බං ඡින්දිත්වා එකන්තකරණීයං කරොතූති අත්ථො. මහාජනන්ති බහුජනං. ගන්ධකුටිං වන්දිත්වා පරිභොගචෙතියභාවතොති අධිප්පායො. යථා තන්ති යථා අඤ්ඤොපි යථාවුත්තසභාවො, එවන්ති අත්ථො. සංවෙජෙසීති ‘‘නනු භගවතා පටිකච්චෙව අක්ඛාතං – ‘සබ්බෙහෙව පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො’’’තිආදිනා (දී. නි. 2.183; සං. නි. 5.379; අ. නි. 10.48; චූළව. 437) සංවෙගං ජනෙසි. උස්සන්නධාතුකන්ති උපචිතදොසං. භෙසජ්ජමත්තාති අප්පකං භෙසජ්ජං. අප්පත්ථො හි අයං මත්තා-සද්දො, ‘‘මත්තාසුඛපරිච්චාගො’’තිආදීසු (ධ. ප. 290) විය. දුතියදිවසෙති දෙවතාය සංවෙජිතදිවසතො, ජෙතවනවිහාරං පවිට්ඨදිවසතො වා දුතියදිවසෙ. ආණාව චක්කං ආණාචක්කං.

"Cows wander here, hence 'gocara' (pasture); 'gocara' is like a pasture, meaning a place for alms-seeking. A person of dissimilar nature is like Subhadda. "The cage of spears" refers to the Malla kings having men holding spears, swords, and the like, guarding the relics of the Blessed One. Having cut off that obstacle, let him accomplish that task—thus, having cut off what should be cut off by the compiler, let him accomplish what is exclusively to be done—this is the meaning. "The great multitude" means many people. Having paid homage to the perfumed chamber, intending it as a shrine of use—this is the purport. "As in the text," and as in other things of the nature described—such is the meaning. "He stirred urgency" by saying, "Indeed, the Blessed One foretold from the beginning: 'All that is dear and pleasing is subject to separation, subject to becoming otherwise.'" "With accumulated humors" means with accumulated faults. "A little medicine" means a small amount of medicine. For this word "mattā" means 'little', as in "the relinquishment of moderate pleasures" and similar phrases. "On the second day" means the day after being stirred by the deity, or the second day after entering the Jetavana Monastery. "The wheel of command" is the command-wheel.

එතදග්ගන්ති එසො අග්ගො. ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන හි අයං නිද්දෙසො. යදිදන්ති ච යො අයං, යදිදං ඛන්ධපඤ්චකන්ති වා යොජෙතබ්බං. ‘‘පඨමං ආවුසො උපාලි පාරාජිකං කත්ථ පඤ්ඤත්ත’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු තස්ස සඞ්ගීතියා පුරිමකාලෙ පඨමභාවො න යුත්තොති? නො න යුත්තො, භගවතා පඤ්ඤත්තානුක්කමෙන පාතිමොක්ඛුද්දෙසානුක්කමෙන ච පඨමභාවස්ස සිද්ධත්තා. යෙභුය්‍යෙන හි තීණි පිටකානි භගවතො ධරමානකාලෙ ඨිතානුක්කමෙනෙව සඞ්ගීතානි, විසෙසතො විනයාභිධම්මපිටකානීති දට්ඨබ්බං. ‘‘වත්ථුම්පි පුච්ඡී’’තිආදි ‘කත්ථ පඤ්ඤත්ත’න්තිආදිනා දස්සිතෙන සහ තදවසිට්ඨම්පි සඞ්ගහෙත්වා දස්සනවසෙන වුත්තං. පඨමපාරාජිකෙති පඨමපාරාජිකපාළියං (පාරා. 24), තෙනෙවාහ – ‘‘න හි තථාගතා එකබ්‍යඤ්ජනම්පි නිරත්ථකං වදන්තී’’ති.

"This is the foremost" means this is the highest. This explanation is due to the inversion of grammatical gender. The phrase "yadidaṃ" should be connected with "yo ayaṃ" or "that which is the five aggregates." "Why is it said, ‘Friend Upāli, where was the first pārājika rule laid down?’? Isn’t it inappropriate for it to be considered first at the time of the recitation?” It is not inappropriate, because the first position is established by the order of the Blessed One’s enactments and the sequence of reciting the Pātimokkha. Indeed, for the most part, the three Piṭakas were compiled following the order maintained during the Blessed One’s lifetime, especially the Vinaya and Abhidhamma Piṭakas—this should be understood. "The question about the incident, etc.," is stated by way of showing, including what remains along with what is shown by "where was it laid down," etc. "The first pārājika" means in the text of the first pārājika (Pārā. 24), therefore he said: "For the Tathāgatas do not speak even a single syllable without meaning."

ජාතකාදිකෙ [Pg.24] ඛුද්දකනිකායපරියාපන්නෙ, යෙභුය්‍යෙන ච ධම්මනිද්දෙසභූතෙ තාදිසෙ අභිධම්මපිටකෙ සඞ්ගණ්හිතුං යුත්තං, න පන දීඝනිකායාදිප්පකාරෙ සුත්තන්තපිටකෙ, නාපි පඤ්ඤත්තිනිද්දෙසභූතෙ විනයපිටකෙති දීඝභාණකා ‘‘ජාතකාදීනං අභිධම්මපිටකෙ සඞ්ගහො’’ති වදන්ති. චරියාපිටකබුද්ධවංසානඤ්චෙත්ථ අග්ගහණං, ජාතකගතිකත්තා. මජ්ඣිමභාණකා පන ‘‘අට්ඨුප්පත්තිවසෙන දෙසිතානං ජාතකාදීනං යථානුලොමදෙසනාභාවතො තාදිසෙ සුත්තන්තපිටකෙ සඞ්ගහො යුත්තො, න පන සභාවධම්මනිද්දෙසභූතෙ යථාධම්මසාසනෙ අභිධම්මපිටකෙ’’ති ජාතකාදීනං සුත්තන්තපිටකපරියාපන්නතං කථයන්ති. තත්ථ ච යුත්තං විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

Because it is proper to include in the Abhidhamma Piṭaka the Jātaka and similar texts, which are included in the Khuddaka Nikāya and are for the most part expositions of the Dhamma—but not in the Suttanta Piṭaka like the Dīgha Nikāya and others, nor in the Vinaya Piṭaka, which is an exposition of rules—the Dīghabhāṇakas say: 'The inclusion of the Jātaka and similar texts is in the Abhidhamma Piṭaka.' The non-inclusion of the Cariyāpiṭaka and Buddhavaṃsa here is because they are of the Jātaka type. On the other hand, the Majjhimabhāṇakas assert that the Jātaka and similar texts are included in the Suttanta Piṭaka, arguing, "Since the Jātaka and similar texts are taught in terms of events of occurrence, and because their teaching is not in accordance with the natural order of phenomena, they should be included in the Suttanta Piṭaka, not in the Abhidhamma Piṭaka, which is in the nature of an exposition of the essential nature of phenomena, according to the true doctrine." In this matter, one should carefully consider and adopt what is appropriate.

එවං නිමිත්තපයොජනකාලදෙසකාරකකරණප්පකාරෙහි පඨමං සඞ්ගීතිං දස්සෙත්වා ඉදානි තත්ථ වවත්ථාපිතසිද්ධෙසු ධම්මවිනයෙසු නානප්පකාරකොසල්ලත්ථං එකවිධාදිභෙදෙ දස්සෙතුං ‘‘එවමෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ විමුත්තිරසන්ති විමුත්තිගුණං, විමුත්තිසම්පත්තිකං වා, අග්ගඵලනිප්ඵාදනතො, විමුත්තිකිච්චං වා, කිලෙසානං අච්චන්තං විමුත්තිසම්පාදනතො. කෙචි පන ‘‘විමුත්තිඅස්සාද’’න්ති වදන්ති.

Having first shown the initial recitation by means of sign, purpose, time, place, agent, instrument, and manner, now, in order to show the different kinds of skill regarding the Dhamma and Vinaya that were established there, in terms of their divisions beginning with the onefold, he said, "Thus is this," and so on. Here, "the taste of liberation" refers to the quality of liberation, or the accomplishment of liberation, because of accomplishing the highest fruit, or the function of liberation, because of bringing about complete liberation from the defilements. But some say, "the enjoyment of liberation."

කිඤ්චාපි අවිසෙසෙන සබ්බම්පි බුද්ධවචනං කිලෙසවිනයනෙන විනයො, යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායපතනාදිතො ධාරණෙන ධම්මො, ඉධාධිප්පෙතෙ පන ධම්මවිනයෙ නිද්ධාරෙතුං ‘‘තත්ථ විනයපිටක’’න්තිආදිමාහ. අවසෙසං බුද්ධවචනං ධම්මො, ඛන්ධාදිවසෙන සභාවධම්මදෙසනාබාහුල්ලතො. අථ වා යදිපි ධම්මොයෙව විනයොපි, පරියත්තියාදිභාවතො, විනයසද්දසන්නිධානෙ පන භින්නාධිකරණභාවෙන පයුත්තො ධම්ම-සද්දො විනයතන්තිවිධුරං තන්තිං දීපෙති යථා ‘‘පුඤ්ඤඤාණසම්භාරා, ගොබලිබද්ධ’’න්ති ච.

Although all the Buddha's word is, without distinction, discipline (vinaya) because it tames defilements, and Dhamma because it protects one who practices as instructed from falling into the states of loss, here, however, in what is intended, he said, "There, the Vinaya Piṭaka," and so on, to distinguish it. The remaining Buddha's word is Dhamma, due to the abundance of teachings on the nature of phenomena like the aggregates and so on. Or, although the Vinaya is also Dhamma, because of its nature as learning and so on, nevertheless, when the word 'Dhamma' is used in proximity to the word 'Vinaya,' it, employed with a separate sense, indicates a text distinct from the Vinaya texts, just as in "merit and knowledge as requisites," and "a cow and a bullock."

‘‘අනෙකජාතිසංසාර’’න්ති අයං ගාථා භගවතා අත්තනො සබ්බඤ්ඤුතඤාණපදට්ඨානං අරහත්තප්පත්තිං පච්චවෙක්ඛන්තෙන එකූනවීසතිමස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස අනන්තරං භාසිතා. තෙනාහ ‘‘ඉදං පඨමබුද්ධවචන’’න්ති. ඉදං කිර සබ්බබුද්ධෙහි අවිජහිතං උදානං. අයමස්ස සඞ්ඛෙපත්ථො – අහං ඉමස්ස අත්තභාවගෙහස්ස කාරකං තණ්හාවඩ්ඪකිං ගවෙසන්තො යෙන ඤාණෙන තං දට්ඨුං සක්කා, තස්ස බොධිඤාණස්සත්ථාය දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතාභිනීහාරො [Pg.25] එත්තකං කාලං අනෙකජාතිසංසාරං අනෙකජාතිසතසහස්සසඞ්ඛ්‍යං සංසාරවට්ටං අනිබ්බිසං තං ඤාණං අවින්දන්තො අලභන්තොයෙව සන්ධාවිස්සං සංසරිං. යස්මා ජරාව්‍යාධිමරණමිස්සතාය ජාති නාමෙසා පුනප්පුනං උපගන්තුං දුක්ඛා, න ච සා තස්මිං අදිට්ඨෙ නිවත්තති, තස්මා තං ගවෙසන්තො සන්ධාවිස්සන්ති අත්ථො. දිට්ඨොසීති ඉදානි මයා සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පටිවිජ්ඣන්තෙන දිට්ඨො අසි. පුන ගෙහන්ති පුන ඉමං අත්තභාවසඞ්ඛාතං මම ගෙහං. න කාහසි න කරිස්සසි. තව සබ්බා අවසෙසාකිලෙසඵාසුකා මයා භග්ගා. ඉමස්ස තයා කතස්ස අත්තභාවගෙහස්ස කූටං අවිජ්ජාසඞ්ඛාතං කණ්ණිකමණ්ඩලං විසඞ්ඛතං විද්ධංසිතං. විසඞ්ඛාරං නිබ්බානං ආරම්මණකරණවසෙන ගතං අනුපවිට්ඨං ඉදානි මම චිත්තං, අහඤ්ච තණ්හානං ඛයසඞ්ඛාතං අරහත්තමග්ගං අජ්ඣගා අධිගතො පත්තොස්මීති. අයං මනසා පවත්තිතධම්මානමාදි. ‘‘යදා හවෙ පාතුභවන්ති ධම්මා’’ති (උදා. 1, 2, 3) අයං පන වාචාය පවත්තිතධම්මානං ආදීති වදන්ති. අන්තොජප්පනවසෙන කිර භගවා ‘‘අනෙකජාතිසංසාර’’න්තිආදිමාහ (ධ. ප. 153). ‘‘පාටිපදදිවසෙ’’ති ඉදං ‘‘සබ්බඤ්ඤුභාවප්පත්තස්සා’’ති න එතෙන සම්බන්ධිතබ්බං, ‘‘පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නා’’ති එතෙන පන සම්බන්ධිතබ්බං. විසාඛපුණ්ණමායමෙව හි භගවා පච්චූසසමයෙ සබ්බඤ්ඤුතං පත්තොති.

"Through many a birth in saṃsāra" — this verse was spoken by the Blessed One while reviewing his attainment of arahantship, which was the basis for his omniscient knowledge, immediately after the nineteenth knowledge of reflection. Therefore, it is said, "This is the first utterance of the Buddha." This, indeed, is the exclamation common to all Buddhas. The concise meaning is this: Seeking the maker of this house of existence—craving, the builder—having made the aspiration at the feet of Dīpaṅkara Buddha for the sake of that enlightenment-knowledge by which it is possible to see him, I wandered through saṃsāra for an incalculable length of time, birth after birth, hundreds of thousands of existences, unable to find or attain that knowledge. Because birth, bound up with aging, sickness, and death, is painful to undergo again and again, and because it does not cease until that maker is seen, I wandered in search of it. "Now you are seen" — now, as I penetrated omniscient knowledge, you have been seen. "No more house-building" — no more will you construct this house of existence for me. All your remaining defilement-rafters have been destroyed by me. The ridgepole of this house of existence you built—the pinnacle-circle, which is ignorance—has been dismantled, demolished. My mind has now entered the unconditioned, Nibbāna, as its object, and I have reached, attained, the path of arahantship, which is the destruction of craving. This is the beginning of the Dhamma unfolding in the mind. "When the Dhammas become manifest" (Udāna 1, 2, 3) — this, they say, is the beginning of the Dhamma unfolding in speech. The Blessed One, they say, spoke these words beginning with "Through many a birth in saṃsāra" through inner reflection (Dhammapada 153). "On the first day of the lunar fortnight" — this should not be connected with "the attainment of omniscience," but with "the reflection that arose for one who was reflecting." For the Blessed One attained omniscience at dawn on the full moon of Visākha.

වයධම්මාති අනිච්චලක්ඛණමුඛෙන දුක්ඛානත්තලක්ඛණම්පි සඞ්ඛාරානං විභාවෙති ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති (සං. නි. 3.15; පටි. ම. 2.10) වචනතො. ලක්ඛණත්තයවිභාවනනයෙනෙව ච තදාරම්මණං විපස්සනං දස්සෙන්තො සබ්බතිත්ථියානං අවිසයභූතං බුද්ධාවෙණිකං චතුසච්චකම්මට්ඨානාධිට්ඨානං අවිපරීතං නිබ්බානගාමිනිප්පටිපදං පකාසෙතීති දට්ඨබ්බං. ඉදානි තත්ථ සම්මාපටිපත්තියං නියොජෙති ‘‘අප්පමාදෙන සම්පාදෙථා’’ති. අථ වා ‘‘වයධම්මා සඞ්ඛාරා’’ති එතෙන සඞ්ඛෙපෙන සංවෙජෙත්වා ‘‘අප්පමාදෙන සම්පාදෙථා’’ති සඞ්ඛෙපෙනෙව නිරවසෙසං සම්මාපටිපත්තිං දස්සෙති. අප්පමාදපදඤ්හි සික්ඛාත්තයසඞ්ගහිතං කෙවලපරිපුණ්ණං සාසනං පරියාදියිත්වා තිට්ඨතීති.

“All conditioned things are subject to decay” reveals, through the characteristic of impermanence, the characteristics of suffering and non-self in formations, as stated in the words: “What is impermanent is suffering, and what is suffering is non-self” (Saṃ. Ni. 3.15; Paṭi. Ma. 2.10). And by demonstrating insight meditation having that as its object, through the method of revealing the three characteristics, it should be understood that it proclaims the path leading to Nibbāna—undistorted, unique to the Buddhas, beyond the scope of all other sects, and grounded in the meditation subject of the Four Noble Truths. Now, it directs one toward right practice with the words: “Strive on with diligence.” Alternatively, having stirred spiritual urgency with the brief statement, “All conditioned things are subject to decay,” it then presents the entirety of right practice concisely with the words: “Strive on with diligence.” For the term “diligence” stands, having encompassed the entire and complete teaching, which is comprised of the threefold training.

පඨමසඞ්ගීතියං අසඞ්ගීතං සඞ්ගීතික්ඛන්ධකකථාවත්ථුප්පකරණාදි. කෙචි පන ‘‘සුභසුත්තම්පි (දී. නි. 1.444) පඨමසඞ්ගීතියං අසඞ්ගීත’’න්ති වදන්ති, තං පන න යුජ්ජති. පඨමසඞ්ගීතිතො [Pg.26] පුරෙතරමෙව හි ආයස්මතා ආනන්දෙන ජෙතවනෙ විහරන්තෙන සුභස්ස මාණවස්ස භාසිතන්ති.

In the First Council, what was not recited were the Saṅgīti Sutta, the Khandhakas, the Kathāvatthu, and other treatises. However, some say that the Subha Sutta (Dī. Ni. 1.444) was also not recited in the First Council, but this is not correct. For it was spoken by the venerable Ānanda to the young man Subha while dwelling in Jetavana even before the First Council took place.

දළ්හිකම්මසිථිලීකරණප්පයොජනා යථාක්කමං පකතිසාවජ්ජපණ්ණත්තිසාවජ්ජෙසු සික්ඛාපදෙසු. තෙනාති විවිධනයත්තාදිනා. එතන්ති විවිධවිසෙසනයත්තාති ගාථාවචනං. එතස්සාති විනයස්ස.

The purposes of strengthening and loosening are, respectively, with regard to the training rules concerning what is naturally blameworthy and what is blameworthy by enactment. The word 'tena' (by that) refers to 'by various methods and so on.' The word 'etaṃ' (this) refers to the statement of the verse concerning various distinguishing methods. The word 'etassa' (of this) refers to the Vinaya.

අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදෙති යො තං සුත්තං සජ්ඣායති, සුණාති, වාචෙති, චින්තෙති, දෙසෙති ච, සුත්තෙන සඞ්ගහිතො සීලාදිඅත්ථො තස්සාපි හොති, තෙන පරස්ස සාධෙතබ්බතො පරස්සාපි හොතීති, තදුභයං තං සුත්තං සූචෙති දීපෙති. තථා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකං ලොකියලොකුත්තරඤ්චාති එවමාදිභෙදෙ අත්ථෙ ආදි-සද්දෙන සඞ්ගණ්හාති. අත්ථ-සද්දො චායං හිතපරියායවචනං, න භාසිතත්ථවචනං, යදි සියා, සුත්තං අත්තනොපි භාසිතත්ථං සූචෙති, පරස්සාපීති අයමත්ථො වුත්තො සියා. සුත්තෙන ච යො අත්ථො පකාසිතො සො තස්සෙව හොතීති, න තෙන පරත්ථො සූචිතො හොති, තෙන සූචෙතබ්බස්ස පරත්ථස්ස නිවත්තෙතබ්බස්ස අභාවා අත්ථගහණඤ්ච න කත්තබ්බං. අත්තත්ථපරත්ථවිනිම්මුත්තස්ස භාසිතත්ථස්ස අභාවා ආදිග්ගහණඤ්ච න කත්තබ්බං. තස්මා යථාවුත්තස්ස හිතපරියායස්ස අත්ථස්ස සුත්තෙ අසම්භවතො සුත්තධාරස්ස පුග්ගලස්ස වසෙන අත්තත්ථපරත්ථා වුත්තා.

One who recites, listens to, repeats, contemplates, and teaches that sutta, the meaning of virtue and so on, included in the sutta, belongs also to him. Since it should be accomplished for another, it belongs also to another. Thus, the sutta indicates and illuminates both. In this way, with the term “ādi,” meanings such as the visible-condition benefit, the future-condition benefit, the mundane, and the supramundane are included. This term “attha” (meaning) here refers to the synonym of benefit, not to the meaning of what is spoken. If it were, the sutta would indicate the spoken meaning for oneself and also for another—this meaning would have been stated. Moreover, the meaning explained by the sutta belongs only to it. It does not indicate a meaning for another, because there is no need to indicate or reject the meaning for another; nor should the grasping of meaning be done. Since there is no spoken meaning devoid of self-benefit or other-benefit, the inclusion of “ādi” should not be done. Therefore, because the synonym of benefit, as stated, cannot arise from the sutta itself, the self-benefit and other-benefit are stated in terms of the individual who retains the sutta.

අථ වා සුත්තං අනපෙක්ඛිත්වා යෙ අත්තත්ථාදයො අත්ථප්පභෙදා වුත්තා ‘‘න හඤ්ඤදත්ථත්ථිපසංසලාභා’’ති එතස්ස පදස්ස නිද්දෙසෙ (මහානි. 63; චූළනි. 85) ‘‘අත්තත්ථො, පරත්ථො, උභයත්ථො, දිට්ඨධම්මිකො අත්ථො, සම්පරායිකො අත්ථො, උත්තානො අත්ථො, ගම්භීරො අත්ථො, ගූළ්හො අත්ථො, පටිච්ඡන්නො අත්ථො, නෙය්‍යො අත්ථො, නීතො අත්ථො, අනවජ්ජො අත්ථො, නික්කිලෙසො අත්ථො, වොදානො අත්ථො, පරමත්ථො’’ති තෙ සුත්තං සූචෙතීති අත්ථො. ඉමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ අත්ථ-සද්දො භාසිතත්ථපරියායොපි හොති. එත්ථ හි පුරිමකා පඤ්ච අත්ථප්පභෙදා හිතපරියායා, තතො පරෙ ඡ භාසිතත්ථභෙදා, පච්ඡිමකා පන උභයසභාවා. තත්ථ දුරධිගමතාය විභාවනෙ අලද්ධගාධො ගම්භීරො. න විවටො ගූළ්හො. මූලුදකාදයො විය පංසුනා අක්ඛරසන්නිවෙසාදිනා තිරොහිතො පටිච්ඡන්නො[Pg.27]. නිද්ධාරෙත්වා ඤාපෙතබ්බො නෙය්‍යො. යථාරුතවසෙන වෙදිතබ්බො නීතො. අනවජ්ජනික්කිලෙසවොදානා පරියායවසෙන වුත්තා, කුසලවිපාකකිරියාධම්මවසෙන වා. පරමත්ථො නිබ්බානං, ධම්මානං අවිපරීතසභාවො එව වා. අථ වා ‘‘අත්තනා ච අප්පිච්ඡො හොතී’’ති අත්තත්ථං, ‘‘අප්පිච්ඡාකථඤ්ච පරෙසං කත්තා හොතී’’ති පරත්ථං සූචෙති. එවං ‘‘අත්තනා ච පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොතී’’තිආදි (අ. නි. 4.99, 265) සුත්තානි යොජෙතබ්බානි. විනයාභිධම්මෙහි ච විසෙසෙත්වා සුත්ත-සද්දස්ස අත්ථො වත්තබ්බො. තස්මා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසප්පවත්තාය දෙසනාය අත්තහිතපරහිතතාදීනි සාතිසයං පකාසිතානි හොති තප්පරභාවතො, න ආණාධම්මසභාවවසප්පවත්තායාති ඉදමෙව ච ‘‘අත්ථානං සූචනතො සුත්ත’’න්ති වුත්තං.

Alternatively, independently of the sutta, the various categories of meaning, such as benefit for oneself, etc., are stated: “Not for the sake of killing, stealing, praise, or gain”—in the explanation of this phrase (Mahāni. 63; Cūḷani. 85), “benefit for oneself, benefit for others, benefit for both, visible-in-this-life benefit, future benefit, obvious benefit, profound benefit, hidden benefit, concealed benefit, inferable benefit, directly expressed benefit, blameless benefit, stainless benefit, purified benefit, ultimate benefit”—these indicate the sutta. In this analysis of meaning, the term 'attha' also has the meaning of what is spoken. Here, the first five categories of benefit pertain to welfare, the next six pertain to the divisions of spoken meaning, and the last ones pertain to the nature of both. Among these, 'profound' is difficult to understand due to its depth. 'Hidden' means not openly revealed. 'Concealed' is obscured like roots and water covered by dust, or by the arrangement of letters, etc. 'Inferable' must be made known through deduction. 'Directly expressed' is to be known as heard. 'Blameless,' 'stainless,' and 'purified' are stated figuratively, or in terms of wholesome results and effective actions. The 'ultimate benefit' is Nibbāna, or simply the non-perverted nature of phenomena. Alternatively, “being oneself of few wishes” indicates benefit for oneself, “and being a doer of talk on fewness of wishes for others” indicates benefit for others. Similarly, suttas such as “being oneself abstaining from killing living beings,” etc. (A. Ni. 4.99, 265) should be connected. Moreover, the meaning of the term 'sutta' should be stated by distinguishing it from Vinaya and Abhidhamma. Therefore, in teachings proceeding in accordance with the disposition of the one to be taught, self-benefit, the benefit of others, etc., are revealed especially due to the prominence of that, not in teachings proceeding in accordance with the nature of command and principle. Hence, it is said: “A sutta is that which indicates meanings.”

සුත්තෙ ච ආණාධම්මසභාවා ච වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයං අනුවත්තන්ති, න විනයාභිධම්මෙසු විය වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයො ආණාධම්මසභාවෙ. තස්මා වෙනෙය්‍යානං එකන්තහිතපටිලාභසංවත්තනිකා සුත්තන්තදෙසනා හොතීති ‘‘සුවුත්තා චෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. පසවතීති ඵලති. ‘‘සුත්තාණා’’ති එතස්ස අත්ථං පකාසෙතුං ‘‘සුට්ඨු ච නෙ තායතී’’ති වුත්තං. අත්තත්ථාදිවිධානෙසු ච සුත්තස්ස පමාණභාවො, අත්තත්ථාදීනඤ්ච සඞ්ගාහකත්තං යොජෙතබ්බං තදත්ථප්පකාසනපධානත්තා සුත්තස්ස. විනයාභිධම්මෙහි විසෙසනඤ්ච යොජෙතබ්බං. එතන්ති ‘‘අත්ථානං සූචනතො’’තිආදිකං අත්ථවචනං. එතස්සාති සුත්තස්ස.

In the Suttas, the nature of command and principle accords with the disposition of those to be trained, unlike in the Vinaya and Abhidhamma where the disposition of those to be trained accords with the nature of command and principle. Therefore, the teaching of the suttas leads solely to the attainment of benefit for those to be trained—hence it is said, “Well spoken here,” and so on. It procreates—it bears fruit. To explain the meaning of 'suttāṇa' (sutta as protection), it is said, “And it well protects them.” Moreover, in the arrangement of meanings such as benefit for oneself, the sutta serves as the standard, and one should connect its role of gathering the meanings for oneself and so on, because the sutta primarily aims at clarifying that meaning. One should also connect the distinction from the Vinaya and Abhidhamma. The word 'etaṃ' (this) refers to the statement of meaning such as “because of indicating the meanings.” The word 'etassa' (of this) refers to the sutta.

අභික්කමන්තීති එත්ථ අභි-සද්දො කමනකිරියාය වුද්ධිභාවං අතිරෙකතං දීපෙති, අභිඤ්ඤාතා අභිලක්ඛිතාති එත්ථ ඤාණලක්ඛණකිරියානං සුපාකටතාවිසෙසං, අභික්කන්තෙනාති එත්ථ කන්තියා අධිකත්තං විසිට්ඨතන්ති යුත්තං කිරියාවිසෙසකත්තා උපසග්ගස්ස. අභිරාජා අභිවිනයෙති පන පූජිතපරිච්ඡින්නෙසු රාජවිනයෙසු අභි-සද්දො පවත්තතීති කථමෙතං යුජ්ජෙය්‍යාති? පූජනපරිච්ඡෙදනකිරියාදීපනතො, තාහි ච කිරියාහි රාජවිනයානං යුත්තත්තා. එත්ථ හි අතිමාලාදීසු අති-සද්දො විය, අභි-සද්දො යථා සහ සාධනෙන කිරියං වදතීති අභිරාජඅභිවිනය-සද්දා සිද්ධා, එවං අභිධම්මසද්දෙ අභි-සද්දො සහ සාධනෙන වුඩ්ඪියාදිකිරියං දීපෙතීති අයමත්ථො දස්සිතොති දට්ඨබ්බො.

In 'abhikkamanti' (they go forth), the prefix 'abhi-' indicates an increase or excess in the action of going. In 'abhiññātā abhilakkhitā' (well-known, well-marked), it signifies a distinct clarity and excellence in the actions of knowing and marking. In 'abhikkantena' (by one who is attractive), it conveys the surpassing or distinguished nature of attraction. This is appropriate because the prefix serves to specify the action. But how can this be justified in 'abhirājā' (supreme king) and 'abhivinaya' (higher discipline), where the prefix 'abhi-' applies to kings and disciplines that are honored and defined? It is because it indicates the act of honoring and defining, and such actions are fitting for kings and disciplines. Here, just as the prefix 'ati-' in words like 'atimāla' (excessive garland), the prefix 'abhi-' conveys an action along with its means, and so the words 'abhirāja' and 'abhivinaya' are established. Similarly, in the term 'abhidhamma,' the prefix 'abhi-' signifies an action of growth and so on, along with its means—this is the meaning to be understood here.

භාවනාඵරණවුඩ්ඪීහි [Pg.28] වුඩ්ඪිමන්තොපි ධම්මා වුත්තා. ආරම්මණාදීහීති ආරම්මණසම්පයුත්තකම්මද්වාරපටිපදාදීහි. අවිසිට්ඨන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨෙසු විනයසුත්තාභිධම්මෙසු අවිසිට්ඨං සමානං. තං පිටකසද්දන්ති අත්ථො. යථාවුත්තෙනාති ‘‘එවං දුවිධත්ථෙනා’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන.

Qualities (dhammas) are also said to be endowed with growth through the increase of development and pervasion. By 'ārammaṇādīhi' (by means of the object, etc.) is meant by means of the object, association, action-door, and practice, etc. 'Avisiṭṭhaṃ' (not distinct) means being not distinct, being the same, among the Vinaya, Suttas, and Abhidhamma, which are distinguished from each other. That is the meaning of the word 'Piṭaka.' By 'yathāvuttena' (as stated) is meant in the manner explained by 'thus with twofold meaning,' and so on.

කථෙතබ්බානං අත්ථානං දෙසකායත්තෙන ආණාදිවිධිනා අතිසජ්ජනං පබොධනං දෙසනා. සාසිතබ්බපුග්ගලගතෙන යථාපරාධාදිසාසිතබ්බභාවෙන අනුසාසනං විනයනං සාසනං. කථෙතබ්බස්ස සංවරාසංවරාදිනො අත්ථස්ස කථනං වචනපටිබද්ධතාකරණං කථා. කථීයති වා එත්ථාති කථා. සංවරාසංවරස්ස කථා සංවරාසංවරකථා. එස නයො ඉතරෙසුපි. භෙද-සද්දො විසුං විසුං යොජෙතබ්බො ‘‘දෙසනාභෙදං සාසනභෙදං කථාභෙදඤ්ච යථාරහං පරිදීපයෙ’’ති. භෙදන්ති ච නානත්තන්ති අත්ථො. සික්ඛා ච පහානානි ච ගම්භීරභාවො ච සික්ඛාප්පහානගම්භීරභාවං, තඤ්ච පරිදීපයෙ. එත්ථ යථාති උපාරම්භනිස්සරණධම්මකොසරක්ඛණහෙතුපරියාපුණනං සුප්පටිපත්ති දුප්පටිපත්තීති එතෙහි පකාරෙහි. ආණං පණෙතුං අරහතීති ආණාරහො සම්මාසම්බුද්ධත්තා. වොහාරපරමත්ථානම්පි සබ්භාවතො ආහ ආණාබාහුල්ලතොති. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. පචුරාපරාධා සෙය්‍යසකාදයො. අජ්ඣාසයො ආසයොව අත්ථතො දිට්ඨි, ඤාණඤ්ච. වුත්තඤ්චෙතං –

Desanā (teaching) is the sending forth and awakening of matters to be spoken, on the part of the teacher, through the method of command and so forth. Sāsana (instruction) is the admonishing, training, and disciplining of individuals who should be admonished, according to their faults and so forth. Kathā (discourse) is the speaking of matters concerning restraint and non-restraint, the act of making speech connected to the subject. Or, kathā is that in which something is spoken. The discourse on restraint and non-restraint is the saṃvarāsaṃvarakathā. This is the method for others as well. The word 'bheda' (division) should be applied separately: “He should explain the divisions of teaching, instruction, and discourse as is appropriate.” And 'bheda' means diversity. 'Sikkhāppahānagambhīrabhāvaṃ' means training, abandonments, and profundity, and he should explain that. Here, 'yathā' (as is appropriate) refers to methods such as reproach, escape, the treasury of Dhamma, protection, cause, mastery, good practice, and bad practice. 'Āṇāraho' (worthy of command) means one who is worthy of issuing commands, being a Sammāsambuddha. He speaks of conventional and ultimate truths in their real nature due to the abundance of his command. This is the same method for others as well. Those with many faults are Seyyasaka and others. Ajjhāsaya (inclination) is, in meaning, simply disposition (āsaya), which is view and knowledge. And this was said—

‘‘සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨි ච, ඛන්ති චෙවානුලොමිකෙ;

යථාභූතඤ්ච යං ඤාණං, එතං ආසයසද්දිත’’න්ති. (විසුද්ධි. ටී. 1.136);

“The view of eternalism and annihilationism, and forbearance in what is agreeable; And knowledge as it really is—this is called disposition.”

අනුසයා කාමරාගභවරාගදිට්ඨිපටිඝවිචිකිච්ඡාමානාවිජ්ජාවසෙන සත්ත අනාගතා කිලෙසා, අතීතා පච්චුප්පන්නා ච තථෙව වුච්චන්ති. න හි කාලභෙදෙන ධම්මානං සභාවභෙදො අත්ථීති. චරියාති ඡ මූලචරියා, අන්තරභෙදෙන අනෙකවිධා, සංසග්ගවසෙන තෙසට්ඨි හොන්ති. තෙ පන අම්හෙහි අසම්මොහන්තරධානසුත්තටීකායං විභාගතො දස්සිතා, අත්ථිකෙහි තතො ගහෙතබ්බා. අථ වා චරියාති චරිතං, තං සුචරිතදුච්චරිතවසෙන දුවිධං. අධිමුත්ති නාම සත්තානං පුබ්බපරිචයවසෙන අභිරුචි, සා දුවිධා හීනපණීතභෙදෙන. ඝනවිනිබ්භොගාභාවතො දිට්ඨිමානතණ්හාවසෙන ‘‘අහං මමා’’ති සඤ්ඤිනො. මහන්තො සංවරො අසංවරො. බුද්ධිඅත්ථො හි අය’මකාරො යථා ‘‘අසෙක්ඛා ධම්මා’’ති (ධ. ස. 11).

The latent tendencies are seven future defilements, namely, sensual desire, desire for existence, views, aversion, doubt, conceit, and ignorance. Past and present defilements are also called by the same name, for there is no difference in the nature of things based on a difference in time. Practices are the six root practices, which are of many kinds due to intermediate distinctions, and by association they become sixty-three. These have been shown in detail in our subcommentary on the Asammohantaradhānasutta, and those who are interested should take them from there. Alternatively, practice means behavior, which is of two kinds: good behavior and bad behavior. Inclination is the preference of beings based on past habits, and it is of two kinds: inferior and superior. Due to the lack of dispelling compactness, those who perceive 'I' and 'mine' do so by way of views, conceit, and craving. Great is restraint, and great is non-restraint. For this letter 'a' has the meaning of increase, as in 'asekkhā dhammā' (the qualities of those beyond training) (Dh. Sa. 11).

තීසුපි [Pg.29] චෙතෙසු එතෙ ධම්මත්ථදෙසනා පටිවෙධාති එත්ථ තන්තිඅත්ථො තන්තිදෙසනා තන්තිඅත්ථපටිවෙධො ච තන්තිවිසයා හොන්තීති විනයපිටකාදීනං අත්ථදෙසනාපටිවෙධාධාරභාවො යුත්තො, පිටකානි පන තන්ති යෙවාති තෙසං ධම්මාධාරභාවො කථං යුජ්ජෙය්‍යාති? තන්තිසමුදායස්ස අවයවතන්තියා ආධාරභාවතො. අවයවස්ස හි සමුදායො ආධාරභාවෙන වුච්චති, යථා – ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති. ධම්මාදීනඤ්ච දුක්ඛොගාහභාවතො තෙහි විනයාදයො ගම්භීරාති විනයාදීනඤ්ච චතුබ්බිධො ගම්භීරභාවො වුත්තො. තස්මා ධම්මාදයො එව දුක්ඛොගාහත්තා ගම්භීරා, න විනයාදයොති න චොදෙතබ්බමෙතං සමුඛෙන, විසයවිසයීමුඛෙන ච විනයාදීනංයෙව ගම්භීරභාවස්ස වුත්තත්තා. ධම්මො හි විනයාදයො, තෙසං විසයො අත්ථො, ධම්මත්ථවිසයා ච දෙසනාපටිවෙධොති. තත්ථ පටිවෙධස්ස දුක්කරභාවතො ධම්මත්ථානං, දෙසනාඤාණස්ස දුක්කරභාවතො දෙසනාය ච දුක්ඛොගාහභාවො වෙදිතබ්බො, පටිවෙධස්ස පන උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා, තබ්බිසයඤාණුප්පත්තියා ච දුක්කරභාවතො දුක්ඛොගාහතා වෙදිතබ්බා.

In these three, these—Dhamma, meaning, teaching, and penetration—[are found]. Here, the meaning of the text, the teaching of the text, and the penetration of the text’s meaning all pertain to the scope of the text. Thus, it is fitting that the Vinaya Piṭaka and others are the basis for teaching meaning and for penetration, but since the Piṭakas themselves are the text, how can they be the basis for the Dhamma? Because the collection of texts is the basis for its constituent parts. For the collection is called the basis of its parts, just as 'branches [are on] a tree.' And because the Dhamma and so on are difficult to fathom, the Vinaya and so on are profound, and the fourfold profundity of the Vinaya and others has been stated. Therefore, one should not object outright that only the Dhamma and others are profound due to being difficult to fathom, and not the Vinaya and others, because the profundity of the Vinaya and others is stated in terms of their respective objects and that which possesses the object. For the Dhamma is the Vinaya and so on; their object is the meaning; and teaching and penetration have Dhamma and meaning as their object. There, the difficult-to-fathom nature of Dhamma and meaning is to be understood from the difficulty of penetration, and that of teaching from the difficulty of the knowledge of teaching. Moreover, because penetration is impossible to generate, and because the arising of knowledge pertaining to its object is difficult, its difficult-to-fathom nature is to be understood.

‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’ති එතෙන වචනෙන ධම්මස්ස හෙතුභාවො කථං ඤාතබ්බොති? ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා’’ති එතස්ස සමාසපදස්ස අවයවපදත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘හෙතුම්හි ඤාණ’’න්ති වුත්තත්තා. ‘‘ධම්මෙ පටිසම්භිදා’’ති එත්ථ හි ‘‘ධම්මෙ’’ති එතස්ස අත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘හෙතුම්හී’’ති වුත්තං, ‘‘පටිසම්භිදා’’ති එතස්ස ච අත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘ඤාණ’’න්ති. තස්මා හෙතුධම්ම-සද්දා එකත්ථා, ඤාණපටිසම්භිදා-සද්දා චාති ඉමමත්ථං වදන්තෙන සාධිතො ධම්මස්ස හෙතුභාවො, අත්ථස්ස හෙතුඵලභාවො ච එවමෙව දට්ඨබ්බො.

“Knowledge in the cause is the analytical knowledge of Dhamma”—by this statement, how is the nature of Dhamma as cause to be understood? Because it is stated as “knowledge in the cause” by one who shows the meaning of the constituent words of the compound word “analytical knowledge of Dhamma.” For here, in the expression “analytical knowledge in Dhamma,” the meaning of “in Dhamma” is shown by the term “in the cause,” and the meaning of “analytical knowledge” by the term “knowledge.” Therefore, the words 'cause' and 'Dhamma' have the same meaning, and so do the words 'knowledge' and 'analytical knowledge'. By stating this meaning, the nature of Dhamma as cause is established, and the nature of the meaning as cause-and-effect should be seen in the same way.

යථාධම්මන්ති චෙත්ථ ධම්ම-සද්දො හෙතුං හෙතුඵලඤ්ච සබ්බං සඞ්ගණ්හාති. සභාවවාචකො හෙස, න පරියත්තිහෙතුභාවවාචකො, තස්මා යථාධම්මන්ති යො යො අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිධම්මො, තස්මිං තස්මින්ති අත්ථො. ධම්මානුරූපං වා යථාධම්මං. දෙසනාපි හි පටිවෙධො විය අවිපරීතසවිසයවිභාවනතො ධම්මානුරූපං පවත්තති, යතො ‘අවිපරීතාභිලාපො’ති වුච්චති. ධම්මාභිලාපොති අත්ථබ්‍යඤ්ජනකො අවිපරීතාභිලාපො, එතෙන ‘‘තත්‍ර ධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 718) එත්ථ වුත්තං සභාවධම්මනිරුත්තිං දස්සෙති, සද්දසභාවත්තා දෙසනාය. තථා හි නිරුත්තිපටිසම්භිදාය [Pg.30] පරිත්තාරම්මණාදිභාවො පටිසම්භිදාවිභඞ්ගපාළියං (විභ. 749) වුත්තො. අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘තං සභාවනිරුත්තිං සද්දං ආරම්මණං කත්වා’’තිආදිනා (විභ. අට්ඨ. 642) සද්දාරම්මණතා දස්සිතා. ‘‘ඉමස්ස අත්ථස්ස අයං සද්දො වාචකො’’ති වචනවචනීයෙ වවත්ථපෙත්වා තංතංවචනීය විභාවනවසෙන පවත්තිතො හි සද්දො දෙසනාති. ‘‘අනුලොමාදිවසෙන වා කථන’’න්ති එතෙන තස්සා ධම්මනිරුත්තියා අභිලාපං කථනං තස්ස වචනස්ස පවත්තනං දස්සෙති. ‘‘අධිප්පායො’’ති එතෙන ‘‘දෙසනාති පඤ්ඤත්තී’’ති එතං වචනං ධම්මනිරුත්තාභිලාපං සන්ධාය වුත්තං, න තබ්බිනිමුත්තං පඤ්ඤත්තිං සන්ධායාති දස්සෙති.

Here, the term 'dhamma' in 'yathādhammanti' encompasses both cause and effect—everything. For it is a term that refers to intrinsic nature, not to the nature of being a cause for scriptural teaching. Therefore, 'yathādhammanti' means 'in accordance with each and every phenomenon, such as ignorance and formations.' Alternatively, 'yathādhammaṃ' means 'in accordance with the Dhamma.' For teaching, just like penetration, proceeds in a manner consistent with the Dhamma, because it clarifies its object without distortion—hence it is called 'undistorted speech.' 'Dhammābhilāpo' refers to undistorted speech that expresses both meaning and phrasing. By this, he explains the statement, 'Here, the knowledge of the language of the Dhamma is the analytical knowledge of language' (Vibh. 718), indicating the natural terminology of phenomena, since teaching has the nature of sound. Indeed, in the Vibhaṅga (Vibh. 749), it is stated that the analytical knowledge of language has limited objects, etc. And in the commentary (Vibh. Aṭṭha. 642), the fact that sound is the object is shown by the passage beginning, 'having made that natural language, which is sound, the object...' For teaching is the sound that proceeds by way of clarifying this or that expressible thing, after having determined the expression and the expressible thus: 'This sound conveys this meaning.' 'Or by speaking in accordance with sequence, etc.'—this indicates the utterance, the speaking, the production of that speech, which is the natural terminology of phenomena. 'Intention'—this shows that the statement, 'Teaching is designation,' is said with reference to the expression of the language of the Dhamma, not with reference to designation apart from it.

නනු ච ‘‘ධම්මො තන්තී’’ති ඉමස්මිං පක්ඛෙ ධම්මස්ස සද්දසභාවත්තා ධම්මදෙසනානං විසෙසො න සියාති? න, තෙසං තෙසං අත්ථානං බොධකභාවෙන ඤාතො, උග්ගහණාදිවසෙන ච පුබ්බෙ වවත්ථාපිතො සද්දප්පබන්ධො ධම්මො, පච්ඡා පරෙසං අවබොධනත්ථං පවත්තිතො තදත්ථප්පකාසකො සද්දො දෙසනාති. අථ වා යථාවුත්තසද්දසමුට්ඨාපකො චිත්තුප්පාදො දෙසනා, මුසාවාදාදයො විය. ‘‘වචනස්ස පවත්තන’’න්ති ච යථාවුත්තචිත්තුප්පාදවසෙන යුජ්ජති. සො හි වචනං පවත්තෙති, තඤ්ච තෙන පවත්තීයති දෙසීයති. ‘‘සො ච ලොකියලොකුත්තරො’’ති එවං වුත්තං අභිසමයං යෙන පකාරෙන අභිසමෙති, යං අභිසමෙති, යො ච තස්ස සභාවො, තෙහි පාකටං කාතුං ‘‘විසයතො අසම්මොහතො ච අත්ථානුරූපං ධම්මෙසූ’’තිආදිමාහ. තත්ථ හි විසයතො අත්ථාදිඅනුරූපං ධම්මාදීසු අවබොධො අවිජ්ජාදිධම්මසඞ්ඛාරාදිඅත්ථතදුභයපඤ්ඤාපනාරම්මණො ලොකියො අභිසමයො, අසම්මොහතො අත්ථාදිඅනුරූපං ධම්මාදීසු අවබොධො නිබ්බානාරම්මණො මග්ගසම්පයුත්තො යථාවුත්තධම්මත්ථපඤ්ඤත්තීසු සම්මොහවිද්ධංසනො ලොකුත්තරො අභිසමයොති. අභිසමයතො අඤ්ඤම්පි පටිවෙධත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තෙසං තෙසං වා’’තිආදිමාහ. ‘පටිවෙධනං පටිවෙධො’ති ඉමිනා හි වචනත්ථෙන අභිසමයො, ‘පටිවිජ්ඣීයතීති පටිවෙධො’ති ඉමිනා තංතංරූපාදිධම්මානං අවිපරීතසභාවො ච ‘‘පටිවෙධො’’ති වුච්චතීති.

But then, in this view that 'the Dhamma is the text,' since the Dhamma has the nature of sound, would there not be a distinction among Dhamma teachings? No. The Dhamma is a sequence of sounds, known as that which awakens understanding of various meanings and previously established by way of learning and so on. Afterwards, the sound that clarifies that meaning, set forth for the purpose of others' understanding, is the teaching. Alternatively, the mental process that produces the aforesaid sound is the teaching, just like false speech and so on. And 'the utterance of speech' is justified by way of the aforesaid mental process, for it produces speech, and that speech is produced and taught by it. To make clear by what manner one comprehends the comprehension thus stated as 'And that is both mundane and supramundane,' what one comprehends, and what its nature is, he says: 'in the Dhammas, in conformity with the meaning, from the standpoint of the object and from non-delusion,' etc. Herein, mundane comprehension is the understanding in the Dhammas and so on, in conformity with the meaning and so on, from the standpoint of the object, which has as its object the designation of the meaning of phenomena such as ignorance and formations, or of both. Supramundane comprehension is the understanding in the Dhammas and so on, in conformity with the meaning and so on, from the standpoint of non-delusion, which has Nibbāna as its object, is associated with the path, and dispels delusion in the aforesaid designations of Dhamma and meaning. To show another meaning of penetration apart from comprehension, he says: 'of these and those, or...' etc. For by this word-meaning, 'penetrating is penetration,' it is comprehension (abhisamaya). And by this, 'because it is thoroughly penetrated, it is penetration,' the undeviating nature of those various phenomena, such as form, etc., is also called 'penetration.'

යථාවුත්තෙහි ධම්මාදීහි පිටකානං ගම්භීරභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඉදානි යස්මා එතෙසු පිටකෙසූ’’තිආදිමාහ. යො චෙත්ථාති එතෙසු තංතංපිටකගතෙසු ධම්මාදීසු යො පටිවෙධො, එතෙසු ච පිටකෙසු තෙසං තෙසං ධම්මානං යො අවිපරීතසභාවොති යොජෙතබ්බං. දුක්ඛොගාහතා ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදීනං [Pg.31] ධම්මත්ථානං දුප්පටිවිජ්ඣතාය, තෙසං පඤ්ඤාපනස්ස දුක්කරභාවතො තංදෙසනාය, පටිවෙධනසඞ්ඛාතස්ස පටිවෙධස්ස උප්පාදනවිසයිකරණානං අසක්කුණෙය්‍යත්තා, අවිපරීතසභාවසඞ්ඛාතස්ස පටිවෙධස්ස දුවිඤ්ඤෙය්‍යතාය එව වෙදිතබ්බා.

To demonstrate the profundity of the Piṭakas by means of the aforesaid dhammas and so on, he now says, 'Now, because in these Piṭakas...' Herein, 'yo cettha' should be connected thus: whatever penetration there is into the dhammas and so on found in those respective Piṭakas, and whatever is the undeviating nature of those various dhammas in these Piṭakas. And the difficulty of fathoming is to be understood as due to the difficulty of penetrating the Dhamma-meaning of ignorance, formations, and so on; due to the difficulty of designating them, which is the teaching; due to the impossibility of making an object of the production of penetration, which is designated as 'penetrating;' and due to the difficulty of knowing the penetration, which is designated as 'undeviating nature.'

යන්ති යං පරියත්තිදුග්ගහණං සන්ධාය වුත්තං. අත්ථන්ති භාසිතත්ථං, පයොජනත්ථඤ්ච. න උපපරික්ඛන්තීති න විචාරෙන්ති. න නිජ්ඣානං ඛමන්තීති නිජ්ඣානපඤ්ඤං නක්ඛමන්ති, නිජ්ඣායිත්වා පඤ්ඤාය දිස්වා රොචෙත්වා ගහෙතබ්බා න හොන්තීති අධිප්පායො. ඉතීති එවං එතාය පරියත්තියා. වාදප්පමොක්ඛානිසංසා අත්තනො උපරි පරෙහි ආරොපිතවාදස්ස නිග්ගහස්ස පමොක්ඛප්පයොජනා හුත්වා ධම්මං පරියාපුණන්ති, වාදප්පමොක්ඛා වා නින්දාපමොක්ඛා. යස්ස චත්ථායාති යස්ස ච සීලාදිපූරණස්ස අනුපාදාවිමොක්ඛස්ස වා අත්ථාය ධම්මං පරියාපුණන්ති ඤායෙන පරියාපුණන්තීති අධිප්පායො. අස්සාති අස්ස ධම්මස්ස. නානුභොන්තීති න වින්දන්ති. තෙසං තෙ ධම්මා දුග්ගහිතත්තා උපාරම්භමානදබ්බමක්ඛපලාසාදිහෙතුභාවෙන දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති. භණ්ඩාගාරෙ නියුත්තො භණ්ඩාගාරිකො, භණ්ඩාගාරිකො විය භණ්ඩාගාරිකො, ධම්මරතනානුපාලකො. අඤ්ඤත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා භණ්ඩාගාරිකස්සෙව සතො පරියත්ති භණ්ඩාගාරිකපරියත්ති.

'Yaṃ' refers to what was said concerning the wrong grasping of the scriptures. 'Atthaṃ' refers to both the meaning of what is spoken and its purpose. 'They do not examine' means they do not investigate. 'They do not tolerate deep reflection' means they do not approve of wisdom born of reflection; the intention is that they are not to be accepted after reflecting, seeing with wisdom, and approving. 'Iti' means thus, by this scripture. With the benefit of freedom from disputes—having the purpose of liberation from the censure of accusations placed upon them by others—they learn the Dhamma; or, freedom from disputes is freedom from blame. 'For whose sake?'—for the sake of which fulfillment of virtue, etc., or for the sake of liberation without clinging, they learn the Dhamma; the intention is that they learn it properly. 'Assa' means of this Dhamma. 'They do not experience' means they do not find. For them, those teachings, being wrongly grasped, conduce to long-term harm and suffering, becoming causes for reproach, conceit, hypocrisy, denigration, rivalry, and so on. One appointed to the storehouse is a storekeeper. Like a storekeeper is a storekeeper, a guardian of the Dhamma-treasure. The learning of one who is merely a storekeeper, without regard for any other purpose, is the storekeeper's learning.

‘‘තාසංයෙවා’’ති අවධාරණං පාපුණිතබ්බානං ඡළභිඤ්ඤාචතුප්පටිසම්භිදාදීනං විනයෙ පභෙදවචනාභාවං සන්ධාය වුත්තං. වෙරඤ්ජකණ්ඩෙ (පාරා. 12) හි තිස්සො විජ්ජාව විභත්තා. දුතියෙ පන ‘‘තාසංයෙවා’’ති අවධාරණං චතස්සො පටිසම්භිදා අපෙක්ඛිත්වා කතං, න තිස්සො විජ්ජා. තා හි ඡසු අභිඤ්ඤාසු අන්තොගධාති සුත්තෙ විභත්තා යෙවාති.

'Of those very ones'—this specification is stated with reference to the absence of a detailed statement in the Vinaya concerning the things to be attained, namely, the six higher knowledges, the four analytical knowledges, and so on. For in the Verañja section (Pārā. 12), only the three true knowledges are analyzed. In the second case, however, the specification 'of those very ones' is made in consideration of the four analytical knowledges, not the three true knowledges. For these are included within the six higher knowledges and are thus analyzed in the Sutta.

දුග්ගහිතං ගණ්හාති, ‘‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, යථා තදෙවිදං විඤ්ඤාණං සන්ධාවති සංසරති අනඤ්ඤ’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.396). ධම්මචින්තන්ති ධම්මසභාවවිචාරණං, ‘‘චිත්තුප්පාදමත්තෙනෙව දානං හොති, සයමෙව චිත්තං අත්තනො ආරම්මණං හොති, සබ්බං චිත්තං අසභාවධම්මාරම්මණ’’න්ති ච එවමාදි. තෙසන්ති තෙසං පිටකානං.

He grasps it wrongly, as in: 'As I understand the Dhamma taught by the Blessed One, it is this very consciousness that runs on and transmigrates, not another,' and so on (MN 38, M I 258). 'Dhammacintā' means investigation into the nature of phenomena, such as: 'Giving occurs by the mere arising of a thought; consciousness itself is its own object; all consciousness has as its object phenomena that are without intrinsic nature,' and so on. 'Tesaṃ' means 'of those Piṭakas.'

එතන්ති එතං බුද්ධවචනං. අත්ථානුලොමතො අනුලොමිකො. අනුලොමිකතංයෙව විභාවෙතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදි වුත්තං. එකනිකායම්පීති එකසමූහම්පි[Pg.32]. පොණිකා චික්ඛල්ලිකා ච ඛත්තියා, තෙසං නිවාසො පොණිකනිකායො චික්ඛල්ලිකනිකායො ච.

'Etaṃ' means this, the word of the Buddha. It is conformable (anulomiko) because it conforms to the meaning. To clarify this very conformity, it is said, 'But why?' and so on. 'Ekanikāyampi' means even a single collection. Poṇikā and Cikkhallikā were khattiyas; their dwelling was the Poṇikanikāya and the Cikkhallikanikāya.

නවප්පභෙදන්ති එත්ථ කථං නවප්පභෙදං? සගාථකඤ්හි සුත්තං ගෙය්‍යං, නිග්ගාථකඤ්ච සුත්තං වෙය්‍යාකරණං, තදුභයවිනිමුත්තඤ්ච සුත්තං උදානාදිවිසෙසසඤ්ඤාරහිතං නත්ථි, යං සුත්තඞ්ගං සියා, මඞ්ගලසුත්තාදීනඤ්ච (ඛු. පා. 5.2; සු. නි. 225) සුත්තඞ්ගසඞ්ගහො න සියා, ගාථාභාවතො, ධම්මපදාදීනං විය, ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො වා සියා, සගාථකත්තා, සගාථවග්ගස්ස විය, තථා උභතොවිභඞ්ගාදීසු සගාථකප්පදෙසානන්ති? වුච්චතෙ –

Herein, regarding 'of nine kinds,' how is it of nine kinds? For a sutta with verses is Geyya, and a sutta without verses is Veyyākaraṇa. But there exists no sutta that is free from both of these and also lacks a special designation such as Udāna, which could be a Suttaṅga. Furthermore, the Maṅgala Sutta and others could not be included in the Suttaṅga because they are in verse form, like the Dhammapada and other works; or else they would have to be included in the Geyyaṅga because they contain verses, like the Sagāthavagga. And what of the sections with verses in the Ubhatovibhaṅga and other texts? It is said—

‘‘සුත්තන්ති සාමඤ්ඤවිධි, විසෙසවිධයො පරෙ;

සනිමිත්තා නිරුළ්හත්තා සහතාඤ්ඤෙන නාඤ්ඤතො’’. (සාරත්ථ. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා);

'Sutta' is the general category, the others are specific categories; they are distinguished by their characteristics, by being established through usage, by association with another, and not from another.

සබ්බස්සාපි හි බුද්ධවචනස්ස සුත්තන්ති අයං සාමඤ්ඤවිධි. තෙනෙවාහ ආයස්මා මහාකච්චානො නෙත්තියං – ‘‘නවවිධසුත්තන්තපරියෙට්ඨී’’ති (නෙත්ති. සඞ්ගහවාර). ‘‘එත්තකං තස්ස භගවතො සුත්තාගතං සුත්තපරියාපන්නං (පාචි. 255, 1242), සකවාදෙ පඤ්චසුත්තසතානී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; කථා. අට්ඨ. නිදානකථා) එවමාදි ච එතස්ස අත්ථස්ස සාධකං.

For 'sutta' is the general category for all the Buddha's word. For that reason the Venerable Mahākaccāna said in the Netti: 'the ninefold search for the suttanta.' The statements, 'This much of the Blessed One's teaching has come down as sutta, is included in the suttas,' and 'five hundred suttas in one's own doctrine,' and so on, are evidence for this meaning.

විසෙසවිධයො පරෙ සනිමිත්තා තදෙකදෙසෙසු ගෙය්‍යාදයො විසෙසවිධයො තෙන තෙන නිමිත්තෙන පතිට්ඨිතා. තථා හි ගෙය්‍යස්ස සගාථකත්තං තබ්භාවනිමිත්තං. ලොකෙපි හි සසිලොකං සගාථකං (නෙත්ති. අට්ඨ. 13) චුණ්ණියගන්ථං ‘ගෙය්‍ය’න්ති වදන්ති. ගාථාවිරහෙ පන සති පුච්ඡං කත්වා විස්සජ්ජනභාවො වෙය්‍යාකරණස්ස තබ්භාවනිමිත්තං. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනඤ්හි ‘බ්‍යාකරණ’න්ති වුච්චති, බ්‍යාකරණමෙව වෙය්‍යාකරණං. එවං සන්තෙ සගාථකාදීනම්පි පුච්ඡං කත්වා විස්සජ්ජනවසෙන පවත්තානං වෙය්‍යාකරණභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, ගෙය්‍යාදිසඤ්ඤානං අනොකාසභාවතො, ‘ගාථාවිරහෙ සතී’ති විසෙසිතත්තා ච. තථා හි ධම්මපදාදීසු කෙවලං ගාථාබන්ධෙසු, සගාථකත්තෙපි සොමනස්සඤාණමයිකගාථායුත්තෙසු, ‘වුත්තඤ්හෙත’න්තිආදිවචනසම්බන්ධෙසු, අබ්භුතධම්මපටිසංයුත්තෙසු ච සුත්තවිසෙසෙසු යථාක්කමං ගාථාඋදානඉතිවුත්තකඅබ්භුතධම්මසඤ්ඤා පතිට්ඨිතා, තථා සතිපි [Pg.33] ගාථාබන්ධභාවෙ භගවතො අතීතාසු ජාතීසු චරියානුභාවප්පකාසකෙසු ජාතකසඤ්ඤා, සතිපි පඤ්හාවිස්සජ්ජනභාවෙ, සගාථකත්තෙ ච කෙසුචි සුත්තන්තෙසු වෙදස්ස ලභාපනතො වෙදල්ලසඤ්ඤා පතිට්ඨිතාති එවං තෙන තෙන සගාථකත්තාදිනා නිමිත්තෙන තෙසු තෙසු සුත්තවිසෙසෙසු ගෙය්‍යාදිසඤ්ඤා පතිට්ඨිතාති විසෙසවිධයො සුත්තඞ්ගතො පරෙ ගෙය්‍යාදයො. යං පනෙත්ථ ගෙය්‍යඞ්ගාදිනිමිත්තරහිතං, තං සුත්තඞ්ගං විසෙසසඤ්ඤාපරිහාරෙන සාමඤ්ඤසඤ්ඤාය පවත්තනතොති. නනු ච සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යං, නිග්ගාථකං සුත්තං වෙය්‍යාකරණන්ති සුත්තඞ්ගං න සම්භවතීති චොදනා තදවත්ථා වාති? න තදවත්ථා, සොධිතත්තා. සොධිතඤ්හි පුබ්බෙ ගාථාවිරහෙ සති පුච්ඡාවිස්සජ්ජනභාවො වෙය්‍යාකරණස්ස තබ්භාවනිමිත්තන්ති.

The others, Geyya and so on, are specific categories established in particular portions by this or that characteristic. For instance, the characteristic for Geyya is its having verses. In the world, too, a prose text with stanzas and verses is called 'geyya.' But when there are no verses, the characteristic for Veyyākaraṇa is the act of giving a reply to a question that has been posed. For a question and answer is called a 'byākaraṇa' (explanation), and Veyyākaraṇa is just that. If so, would texts with verses also become Veyyākaraṇa when they proceed by way of question and answer? They would not, because there is no opportunity for the designations Geyya, etc., and because of the qualification 'when there are no verses.' Thus, for certain specific suttas—such as the Dhammapada and others consisting only of verse compositions; those with verses of joy and knowledge; those connected with statements beginning 'Thus was it said...'; and those connected with wonderful and marvelous phenomena—the designations Gāthā, Udāna, Itivuttaka, and Abbhutadhamma are respectively established. Similarly, though they are verse compositions, those that illuminate the Blessed One's conduct and power in past lives receive the designation Jātaka. And though they have a question-and-answer format and verses, certain suttas receive the designation Vedalla because they bring about joy and understanding. In this way, by this or that characteristic—such as having verses—the designations Geyya and so on are established for those specific suttas. Thus Geyya and the others are specific categories apart from Suttaṅga. Whatever here is devoid of the characteristics of Geyyaṅga and so on, that is Suttaṅga, which proceeds by the general designation, having relinquished a specific designation. But is not the objection—'If a sutta with verses is Geyya, and a sutta without verses is Veyyākaraṇa, then Suttaṅga is not possible'—still standing? It is not still standing, as it has been resolved. For it was resolved earlier that the characteristic for Veyyākaraṇa is the act of giving a reply to a question when there are no verses.

යඤ්ච වුත්තං – ‘‘ගාථාභාවතො මඞ්ගලසුත්තාදීනං (ඛු. පා. 5.1, 2, 3) සුත්තඞ්ගසඞ්ගහො න සියා’’ති, තං න, නිරුළ්හත්තා. නිරුළ්හො හි මඞ්ගලසුත්තාදීනං සුත්තභාවො. න හි තානි ධම්මපදබුද්ධවංසාදයො විය ගාථාභාවෙන පඤ්ඤාතානි, අථ ඛො සුත්තභාවෙන. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං ‘‘සුත්තනාමක’’න්ති නාමග්ගහණං කතං. යඤ්ච පන වුත්තං – ‘‘සගාථකත්තා ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො සියා’’ති, තදපි නත්ථි, යස්මා සහතාඤ්ඤෙන. සහ ගාථාහීති හි සගාථකං. සහභාවො නාම අත්ථතො අඤ්ඤෙන හොති, න ච මඞ්ගලසුත්තාදීසු කථාවිනිමුත්තො කොචි සුත්තපදෙසො අත්ථි, යො ‘සහ ගාථාහී’ති වුච්චෙය්‍ය, න ච සමුදායො නාම කොචි අත්ථි, යදපි වුත්තං – ‘‘උභතොවිභඞ්ගාදීසු සගාථකප්පදෙසානං ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො සියා’’ති තදපි න, අඤ්ඤතො. අඤ්ඤා එව හි තා ගාථා ජාතකාදිපරියාපන්නත්තා. අතො න තාහි උභතොවිභඞ්ගාදීනං ගෙය්‍යඞ්ගභාවොති. එවං සුත්තාදීනං අඞ්ගානං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරාභාවො වෙදිතබ්බො.

As to what was said—'The Maṅgala Sutta and others could not be included in the Suttaṅga because they consist of verses'—that is not so, because of being established through usage. For the status of the Maṅgala Sutta and others as 'sutta' is established by usage. They are not known as being verses, like the Dhammapada, Buddhavaṃsa, and so on, but rather as being suttas. That is why in the commentary the term 'named sutta' is used. As to what was said—'Because they contain verses, they could be included in the Geyyaṅga'—that too is not the case, because of association with another. For 'sagāthakaṃ' means 'together with verses.' Association occurs with something that is substantially different. But in the Maṅgala Sutta and others, there is no portion of the sutta separate from the discourse that could be said to be 'together with verses,' nor is there any such composite. As to what was said—'The sections with verses in the Ubhatovibhaṅga and others could be included in the Geyyaṅga'—that too is not so, because they are from another. For those verses are indeed 'other,' since they are included in the Jātaka and so on. Therefore they do not confer the status of Geyyaṅga on the Ubhatovibhaṅga and other texts. In this way, the absence of mutual confusion among the Aṅgas—Sutta and the rest—should be understood.

‘‘අයං ධම්මො…පෙ… අයං විනයො, ඉමානි චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානී’’ති බුද්ධවචනං ධම්මවිනයාදිභෙදෙන වවත්ථපෙත්වා සඞ්ගායන්තෙන මහාකස්සපප්පමුඛෙන වසිගණෙන අනෙකච්ඡරියපාතුභාවපටිමණ්ඩිතාය සඞ්ගීතියා ඉමස්ස දීඝාගමස්ස පඨමමජ්ඣිමබුද්ධවචනාදිභාවො වවත්ථාපිතොති දස්සෙති, ‘‘එවමෙතං අභෙදතො’’තිආදිනා.

By the passage beginning 'Thus this without division,' he shows how the status of this Long Collection as the first, middle, etc., of the Buddha's word was established. This was done by the assembly of masters headed by Mahākassapa, who rehearsed the Buddha's word—'This is the Dhamma… this is the Vinaya, these are the eighty-four thousand aggregates of the Dhamma'—having first classified it by way of Dhamma, Vinaya, and so on. They did this at the council, which was adorned with the appearance of many wonders.

නිදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Here ends the commentary on the introductory story.

1. බ්‍රහ්මජාලසුත්තවණ්ණනා

1. The Commentary on the Brahmajāla Sutta

පරිබ්බාජකකථාවණ්ණනා

Commentary on the Talk with the Wanderers

එවං [Pg.34] පඨමමහාසඞ්ගීතිං දස්සෙත්වා යදත්ථං සා ඉධ දස්සිතා, ඉදානි තං නිගමනවසෙන දස්සෙතුං ‘‘ඉමිස්සා’’තිආදිමාහ.

Having thus shown the First Great Council, now, in order to show by way of conclusion the purpose for which it was shown here, he spoke, beginning with 'of this,' and so on.

1. එත්තාවතා ච බ්‍රහ්මජාලස්ස සාධාරණතො බාහිරනිදානං දස්සෙත්වා ඉදානි අබ්භන්තරනිදානං සංවණ්ණෙතුං ‘‘තත්ථ එව’’න්තිආදි වුත්තං. අථ වා ඡහි ආකාරෙහි සංවණ්ණනා කාතබ්බා සම්බන්ධතො පදතො පදවිභාගතො පදත්ථතො අනුයොගතො පරිහාරතො චාති. තත්ථ සම්බන්ධො නාම දෙසනාසම්බන්ධො. යං ලොකියා ‘‘උම්මුග්ඝාතො’’ති වදන්ති. සො පන පාළියා නිදානපාළිවසෙන, නිදානපාළියා පන සඞ්ගීතිවසෙන වෙදිතබ්බොති පඨමමහාසඞ්ගීතිං දස්සෙන්තෙන නිදානපාළියා සම්බන්ධස්ස දස්සිතත්තා පදාදිවසෙන සංවණ්ණනං කරොන්තො ‘‘එවන්ති නිපාතපද’’න්තිආදිමාහ. ‘‘මෙතිආදීනී’’ති එත්ථ අන්තරා-සද්ද-ච-සද්දානං නිපාතපදභාවො, වත්තබ්බො, න වා වත්තබ්බො තෙසං නයග්ගහණෙන ගහිතත්තා, තදවසිට්ඨානං ආපටි-සද්දානං ආදි-සද්දෙන සඞ්ගණ්හනතො. ‘‘පදවිභාගො’’ති පදානං විසෙසො, න පන පදවිග්ගහො. අථ වා පදානි ච පදවිභාගො ච පදවිභාගො, පදවිග්ගහො ච පදවිභාගො ච පදවිභාගොති වා එකසෙසවසෙන පදපදවිග්ගහාපි පදවිභාග සද්දෙන වුත්තාති වෙදිතබ්බං. තත්ථ පදවිග්ගහො ‘‘භික්ඛූනං සඞ්ඝො’’තිආදිභෙදෙසු පදෙසු දට්ඨබ්බො.

1. And having thus far shown the external introduction to the Brahmajāla in a general way, now, to explain the internal introduction, it is said, 'Therein, thus...' etc. Alternatively, the explanation should be made in six ways: by connection, by word, by word-division, by word-meaning, by inquiry, and by resolution. Therein, 'connection' is the connection of the discourse, what worldly people call 'the plunge.' This should be understood by way of the Pāli as the introduction to the Pāli, and by way of the introduction to the Pāli as the council. Therefore, since the connection of the introduction to the Pāli has been shown by showing the First Great Council, the commentator, explaining by way of the words, etc., said, beginning with 'evaṃ is a particle-word.' Here, in 'me, etc.', should the status as particles of the intervening words 'antarā' and 'ca' be stated, or not stated? It need not be, since their method is grasped by implication, and because the remaining words, starting from 'āpaṭi', are included by the word 'ādi' (etc.). 'Word-division' means the distinction of words, not word-analysis. Alternatively, 'words and word-division' is 'word-division'; or 'word-analysis and word-division' is 'word-division'. It should be understood that by the principle of ellipsis, even word-analysis is expressed by the term 'word-division'. Therein, word-analysis should be seen in instances such as 'the Sangha of bhikkhus'.

අත්ථතොති පදත්ථතො. තං පන පදත්ථං අත්ථුද්ධාරක්කමෙන පඨමං එවං-සද්දස්ස දස්සෙන්තො ‘‘එවංසද්දො තාවා’’තිආදිමාහ. අවධාරණාදීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ඉදමත්ථපුච්ඡාපරිමාණාදිඅත්ථානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තථා හි ‘‘එවංගතානි, එවංවිධො, එවමාකාරො’’තිආදීසු ඉදං-සද්දස්ස අත්ථෙ එවං-සද්දො. ගත-සද්දො හි පකාරපරියායො, තථා විධාකාර-සද්දා ච. තථා හි විධයුත්තගත-සද්දෙ ලොකියා පකාරත්ථෙ වදන්ති. ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති, ‘‘එවං සු තෙ සුන්හාතා සුවිලිත්තා කප්පිතකෙසමස්සු, ආමුත්තමාලාභරණා ඔදාතවත්ථවසනා පඤ්චහි [Pg.35] කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරෙන්ති, සෙය්‍යථාපි ත්වං එතරහි සාචරියකොති? නො හිදං භො ගොතමා’’ති ච ආදීසු පුච්ඡායං. ‘‘එවං ලහුපරිවත්තං, එවං ආයුපරියන්තො’’ති ච ආදීසු පරිමාණෙ. නනු ච ‘‘එවං නු ඛො, එවං සු තෙ, එවං ආයුපරියන්තො’’ති එත්ථ එවං-සද්දෙන පුච්ඡනාකාරපරිමාණාකාරානං වුත්තත්තා ආකාරත්ථො එව එවං-සද්දො ති? න, විසෙසසබ්භාවතො. ආකාරමත්තවාචකො හෙත්ථ ආකාරත්ථොති අධිප්පෙතො, යථා ‘‘එවං බ්‍යාඛොතිආදීසු පන න ආකාරවිසෙසවාචකො එවඤ්ච කත්වා ‘‘එවං ජාතෙන මච්චෙනා’’තිආදීනි උපමාදීසු උදාහරණානි උපපන්නානි හොන්ති. තථා හි ‘‘යථාපි…පෙ… බහු’’න්ති? එත්ථ පුප්ඵරාසිට්ඨානියතො මනුස්සුපපත්තිසප්පුරිසූපනිස්සයසද්ධම්මසවනයොනිසොමනසිකාරභොගසම්පත්තිආදිදානාදිපුඤ්ඤකිරියාහෙතුසමුදායතො සොභාසුගන්ධතාදිගුණයොගතො මාලාගුණසදිසියො පහූතා පුඤ්ඤකිරියා මරිතබ්බසභාවතාය මච්චෙන සත්තෙන කත්තබ්බාති ජොදිතත්තා පුප්ඵරාසිමාලාගුණාව උපමා, තෙසං උපමාකාරො යථා-සද්දෙන අනියමතො වුත්තොති එවං-සද්දො උපමාකාරනිගමනත්ථොති වත්තුං යුත්තං. සො පන උපමාකාරො නියමියමානො අත්ථතො උපමාව හොතීති ආහ ‘‘උපමායං ආගතො’’ති.

‘By meaning’ means by the meaning of the word. Showing first the meaning of the word ‘evaṃ’ by the method of extracting the meaning, he said, beginning with ‘the word evaṃ, in the first place...’ In ‘in affirmation, etc.’ (avadhāraṇādīti), it should be seen that the word ‘ādi’ (etc.) includes such meanings as ‘this matter,’ ‘question,’ and ‘measure.’ For example, in phrases like ‘evaṃgatāni’ (gone thus), ‘evaṃvidho’ (of such a kind), ‘evamākāro’ (of such a nature), the word ‘evaṃ’ conveys the meaning of ‘idaṃ’ (this). The word ‘gata’ is synonymous with manner, and likewise, the words ‘vidhā’ and ‘ākāra’ too. Indeed, worldly people use the word ‘gata’ connected with ‘vidhā’ to denote manner. In questions like ‘Is it so? Is it not so? What is it? How is it?’ and in statements like ‘Are your disciples, good Gotama, thus well bathed, well anointed, with hair and beard trimmed, adorned with garlands and jewelry, dressed in white clothes, indulging in the five strands of sensual pleasures, fully endowed and complete, just as you yourself are now with your teacher? No, good Gotama,’ the word ‘evaṃ’ is used in questioning. In expressions like ‘so swiftly changing,’ ‘so limited is the lifespan,’ it denotes measure. But is it not that in phrases like ‘Is it so?,’ ‘Thus are your disciples...,’ and ‘so limited is the lifespan,’ since the word ‘evaṃ’ is used to express the manner of questioning and the manner of measure, the word ‘evaṃ’ then signifies manner alone? No, because of the existence of a specific difference. Here, ‘in the sense of manner’ is intended to mean ‘denoting mere manner,’ as in ‘thus he explained,’ etc.; but it is not denoting a specific manner. And so, examples from similes and the like, such as ‘thus by a mortal who is born,’ are appropriate. For instance, in the passage ‘just as... much,’ here, the comparison is with a heap of flowers. Because it is stated that many meritorious actions—which are like garlands of flowers on account of possessing qualities like beauty and fragrance, arising from the collective cause of a human rebirth, reliance on good people, hearing the good Dhamma, wise attention, attainment of wealth, and meritorious deeds such as giving—should be done by a mortal being, one who by nature must die, the heap of flowers and the qualities of the garland are the simile. The manner of comparison is expressed indefinitely by the word ‘yathā’ (as); therefore, the word ‘evaṃ’ serves to conclude the manner of the simile. But that manner of comparison, when specified, becomes a simile in meaning; hence it is said, ‘it comes in a simile.’

තථා එවං ඉමිනා ආකාරෙන ‘‘අභික්කමිතබ්බ’’න්තිආදිනා උපදිසියමානාය සමණසාරුප්පාය ආකප්පසම්පත්තියා යො තත්ථ උපදිසනාකාරො, සො අත්ථතො උපදෙසොයෙවාති වුත්තං ‘‘එවං තෙ…පෙ… උපදෙසෙ’’ති. තථා එවමෙතං භගවා, එවමෙතං සුගතාති එත්ථ ච භගවතා යථාවුත්තමත්ථං අවිපරීතතො ජානන්තෙහි කතං තත්ථ සංවිජ්ජමානගුණානං පකාරෙහි හංසනං උදග්ගතාකරණං සම්පහංසනං, යො තත්ථ සම්පහංසනාකාරොති යොජෙතබ්බං. එවමෙවං පනායන්ති එත්ථ ගරහණාකාරොති යොජෙතබ්බං. සො ච ගරහණාකාරො ‘‘වසලී’’තිආදි ඛුංසනසද්දසන්නිධානතො ඉධ එවං-සද්දෙන පකාසිතොති විඤ්ඤායති. යථා [Pg.36] චෙත්ථ, එවං උපමාකාරාදයොපි උපමාදිවසෙන වුත්තානං පුප්ඵරාසිආදිසද්දානං සන්නිධානතොති දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච වදෙහීති ‘‘යථාහං වදාමි, එවං සමණං ආනන්දං වදෙහී’’ති වදනාකාරො ඉදානි වත්තබ්බො එවං-සද්දෙන නිදස්සීයතීති නිදස්සනත්ථො වුත්තො. එවං නොති එත්ථාපි තෙසං යථාවුත්තධම්මානං අහිතදුක්ඛාවහභාවෙ සන්නිට්ඨානජනනත්ථං අනුමතිග්ගහණවසෙන ‘‘සංවත්තන්ති, නො වා, කථං වා එත්ථ හොතී’’ති පුච්ඡාය කතාය ‘‘එවං නො එත්ථ හොතී’’ති වුත්තත්තා තදාකාරසන්නිට්ඨානං එවං-සද්දෙන විභාවිතන්ති විඤ්ඤායති, සො පන තෙසං ධම්මානං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තනාකාරො නියමියමානො අවධාරණත්ථො හොතීති ආහ ‘‘එවං නො එත්ථ හොතීති ආදීසු අවධාරණෙ’’ති. එවං භන්තෙති පන ධම්මස්ස සාධුකං සවනමනසිකාරෙ සන්නියොජිතෙහි භික්ඛූහි අත්තනො තත්ථ ඨිතභාවස්ස පටිජානනවසෙන වුත්තත්තා එත්ථ එවං-සද්දො වචනසම්පටිච්ඡනත්ථො වුත්තො, තෙන එවං භන්තෙ, සාධු භන්තෙ, සුට්ඨු භන්තෙති වුත්තං හොති.

Likewise, with regard to the accomplishment of conduct befitting a recluse, which is being instructed in this manner with phrases like ‘one should go forward,’ the manner of instruction there is in meaning instruction itself; thus it is said: ‘Thus, you... in the instruction.’ Likewise, in ‘so it is, Blessed One, so it is, Sugata,’ those who understand the meaning as spoken by the Blessed One without distortion rejoice in the qualities present there, expressing delight and upliftment; the manner of rejoicing there should be understood accordingly. In ‘Evamevaṃ panāyanti,’ the manner of reproach should be understood. That manner of reproach is made clear here by the word ‘evaṃ’ due to the proximity of scornful words such as ‘outcast.’ Just as in this case, so too the manner of simile, etc., should be seen from the proximity of words such as ‘heap of flowers,’ which are used by way of simile, etc. In ‘And thus you should speak,’ the manner of speaking, ‘As I speak, so should you speak to the ascetic Ānanda,’ is now indicated by the word ‘evaṃ’; thus it is said to be in the sense of an illustration. In ‘Thus for us’ (evaṃ no), too, for the purpose of producing a conclusion about the fact that the aforesaid things are unconducive to welfare and bring suffering, a question was asked by way of seeking consent: ‘Do they conduce, or not? Or how is it here?’ Since the reply was given, ‘For us (no) it is thus (evaṃ) here,’ the conclusion about that state is clarified by the word ‘evaṃ’. But that manner of conducing to what is not for their welfare and is for their suffering, being specified, becomes the meaning of affirmation. Thus he said: ‘in “For us it is thus here,” etc., it is in the sense of affirmation.’ As for ‘Thus, venerable sir,’ since this was spoken by the bhikkhus who were directed to listen and attend carefully to the Dhamma, by way of acknowledging their own establishment in it, the word ‘evaṃ’ here is said to be in the sense of accepting what was said. By this is meant: ‘Thus, venerable sir; good, venerable sir; excellent, venerable sir.’

නානානයනිපුණන්ති එකත්තනානත්තඅබ්‍යාපාරඑවංධම්මතාසඞ්ඛාතා, නන්දියාවට්ට තිපුක්ඛලසීහවික්කීළිතඅඞ්කුසදිසාලොචනසඞ්ඛාතා වා ආධාරාදිභෙදවසෙන නානාවිධා නයා නානානයා, නයා වා පාළිගතියො, තා ච පඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිආදිවසෙන සංකිලෙභාගියාදිලොකියාදිතදුභයවොමිස්සතාදිවසෙන කුසලාදිවසෙන ඛන්ධාදිවසෙන සඞ්ගහාදිවසෙන සමයවිමුත්තාදිවසෙන ඨපනාදිවසෙන කුසලමූලාදිවසෙන තිකපට්ඨානාදිවසෙන ච නානප්පකාරාති නානානයා, තෙහි නිපුණං සණ්හසුඛුමන්ති නානානයනිපුණං. ආසයොව අජ්ඣාසයො, තෙ ච සස්සතාදිභෙදෙන, තත්ථ ච අප්පරජක්ඛතාදිවසෙන අනෙකා, අත්තජ්ඣාසයාදයො එව වා සමුට්ඨානං උප්පත්තිහෙතු එතස්සාති අනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං. අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නන්ති අත්ථබ්‍යඤ්ජනපරිපුණ්ණං උපනෙතබ්බාභාවතො, සඞ්කාසනපකාසනවිවරණවිභජනඋත්තානීකරණපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡහි අත්ථපදෙහි, අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසවසෙන ඡහි බ්‍යඤ්ජනපදෙහි ච සමන්නාගතන්ති වා අත්ථො දට්ඨබ්බො.

‘Skilled in various methods’ (nānānayanipuṇaṃ): The methods (nayā) are various. They are designated as the nature of being thus, free from concern with unity and diversity; or designated as the investigation similar to the auspicious diagram (nandiyāvaṭṭa), the three-pronged fork (tipukkhala), the lion’s play (sīhavikkīḷita), and the goad (aṅkusa). Or the methods (nayā), the traditions of the Pāli, are of various kinds: by way of concepts and sub-concepts; by way of what is worldly and pertains to defilement; by way of what is mixed with both; by way of what is wholesome, etc.; by way of the aggregates, etc.; by way of inclusion, etc.; by way of the temporarily liberated, etc.; by way of establishment, etc.; by way of the wholesome roots, etc.; and by way of the Paṭṭhāna with its triads, etc. Because it is skilled (nipuṇaṃ)—subtle and fine—in these various methods, it is ‘skilled in various methods.’ ‘Arisen from numerous dispositions’ (anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ): ‘Intention’ (āsaya) is disposition (ajjhāsaya). These are of many kinds, such as eternalism, etc., and therein, by way of having little dust, etc., they are numerous. Or, one’s own dispositions, etc., are the source (samuṭṭhāna), the cause of origin, for this. ‘Endowed with meaning and phrasing’ (atthabyañjanasampannaṃ): It is complete in meaning and phrasing, as there is nothing to be added. It should be understood as being endowed with six aspects of meaning—illuminating, making clear, opening up, analyzing, making plain, and designating—and with six aspects of phrasing: letters, words, syllables, form, grammar, and exposition.

විවිධපාටිහාරියන්ති එත්ථ පාටිහාරියපදස්ස වචනත්ථං ‘‘පටිපක්ඛහරණතො රාගාදිකිලෙසාපනයනතො පාටිහාරිය’’න්ති වදන්ති. භගවතො පන පටිපක්ඛා රාගාදයො න සන්ති, යෙ හරිතබ්බා. පුථුජ්ජනානම්පි විගතූපක්කිලෙසෙ [Pg.37] අට්ඨගුණසමන්නාගතෙ චිත්තෙ හතපටිපක්ඛෙ ඉද්ධිවිධං පවත්තති, තස්මා තත්ථ පවත්තවොහාරෙන ච න සක්කා ඉධ ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වත්තුං. සචෙ පන මහාකාරුණිකස්ස භගවතො වෙනෙය්‍යගතා ච කිලෙසා පටිපක්ඛා, තෙසං හරණතො ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වුත්තං, එවං සති යුත්තමෙතං. අථ වා භගවතො ච සාසනස්ස ච පටිපක්ඛා තිත්ථියා, තෙසං හරණතො පාටිහාරියං. තෙ හි දිට්ඨිහරණවසෙන, දිට්ඨිප්පකාසනෙ අසමත්ථභාවෙන ච ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීහි හරිතා අපනීතා හොන්තීති. ‘‘පටී’’ති වා අයං සද්දො ‘‘පච්ඡා’’ති එතස්ස අත්ථං බොධෙති ‘‘තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි, අඤ්ඤො ආගඤ්ඡි බ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු විය, තස්මා සමාහිතෙ චිත්තෙ, විගතූපක්කිලෙසෙ ච කතකිච්චෙන පච්ඡා හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පටිහාරියං, අත්තනො වා උපක්කිලෙසෙසු චතුත්ථජ්ඣානමග්ගෙහි හරිතෙසු පච්ඡා හරණං පටිහාරියං. ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනියො ච විගතූපක්කිලෙසෙන, කතකිච්චෙන ච සත්තහිතත්ථං පුන පවත්තෙතබ්බා, හරිතෙසු ච අත්තනො උපක්කිලෙසෙසු පරසත්තානං උපක්කිලෙසහරණානි හොන්තීති පටිහාරියානි භවන්ති. පටිහාරියමෙව පාටිහාරියං. පටිහාරියෙ වා ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීසමුදායෙ භවං එකෙකං ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වුච්චති. පටිහාරියං වා චතුත්ථජ්ඣානං මග්ගො ච පටිපක්ඛහරණතො, තත්ථ ජාතං, තස්මිං වා නිමිත්තභූතෙ, තතො වා ආගතන්ති පාටිහාරියං. තස්ස පන ඉද්ධිආදිභෙදෙන විසයභෙදෙන ච බහුවිධස්ස භගවතො දෙසනාය ලබ්භමානත්තා ආහ ‘‘විවිධපාටිහාරිය’’න්ති.

Regarding 'varied marvels,' here the meaning of the word 'pāṭihāriya' is explained as 'pāṭihāriya' because it removes what is adverse and gets rid of defilements such as lust. However, the Blessed One has no adversaries such as lust and other defilements to be removed. Even for worldlings, when the mind is free from imperfections and endowed with eight qualities, with adversaries destroyed, the variety of supernormal power operates; therefore, based on the usage there, it is not possible to call it 'pāṭihāriya' here. If, however, the defilements of those to be trained are the adversaries for the greatly compassionate Blessed One, then it is called 'pāṭihāriya' because of their removal; in this case, it is appropriate. Alternatively, the adversaries of the Blessed One and his Dispensation are the sectarians, and their removal is 'pāṭihāriya.' For they are removed and gotten rid of by the marvels of supernormal power, mind-reading, and instruction, by way of removing their views and because of their inability to proclaim their own views. Or, this word 'paṭi' conveys the meaning 'after,' as in such passages as 'after he had entered, another brahmin came.' Therefore, 'pāṭihāriya' is what is to be brought about afterwards by one whose mind is concentrated, free from imperfections, and who has done what had to be done. Or, 'pāṭihāriya' is the removal afterwards when one's own imperfections have been removed by the fourth jhāna and the paths. The marvels of supernormal power, mind-reading, and instruction are to be brought about again for the welfare of beings by one who is free from imperfections and has done what had to be done. And when one's own imperfections have been removed, the removals of the imperfections of other beings become marvels. A marvel itself is 'pāṭihāriya.' Or, in the collection of the marvels of supernormal power, mind-reading, and instruction, each one is called a 'pāṭihāriya.' Or, the fourth jhāna and the path are 'pāṭihāriya' because of their removal of adversaries; or 'pāṭihāriya' is what is born there, or has that as its basis, or comes from that. Since this is obtainable from the teaching of the Blessed One, which is of many kinds due to the distinctions of supernormal power, etc., and the distinctions of its domain, he said 'varied marvels'.

න අඤ්ඤථාති භගවතො සම්මුඛා සුතාකාරතො න අඤ්ඤථාති අත්ථො, න පන භගවතො දෙසිතාකාරතො. අචින්තෙය්‍යානුභාවා හි භගවතො දෙසනා. එවඤ්ච කත්වා ‘‘සබ්බප්පකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතු’’න්ති ඉදං වචනං සමත්ථිතං හොති. ධාරණබලදස්සනඤ්ච න විරුජ්ඣති සුතාකාරාවිරජ්ඣනස්ස අධිප්පෙතත්තා. න හෙත්ථ අත්ථන්තරතාපරිහාරො ද්වින්නම්පි අත්ථානං එකවිසයත්තා, ඉතරථා ථෙරො භගවතො දෙසනාය සබ්බථා පටිග්ගහණෙ සමත්ථො අසමත්ථො චාති ආපජ්ජෙය්‍යාති.

'Not otherwise' means not otherwise than the way it was heard in the presence of the Blessed One; this is the meaning. It does not mean not otherwise than the way it was taught by the Blessed One, for the Blessed One’s teaching is of inconceivable power. This being so, the statement, 'Who is capable of understanding it in every way?' is supported. And the demonstration of the power of retention is not contradicted, because what is intended is non-deviation from the way it was heard. Here there is no exclusion of another meaning, since both meanings pertain to the same subject. Otherwise, it would follow that the elder is both capable and incapable of grasping the Blessed One’s teaching in every way.

‘‘යො පරො න හොති, සො අත්තා’’ති එවං වුත්තාය නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතාය සසන්තතියං වත්තනතො තිවිධොපි මෙ-සද්දො කිඤ්චාපි එකස්මිංයෙව [Pg.38] අත්ථෙ දිස්සති, කරණසම්පදානසාමිනිද්දෙසවසෙන පන විජ්ජමානභෙදං සන්ධායාහ ‘‘මෙ-සද්දො තීසු අත්ථෙසු දිස්සතී’’ති.

Because it occurs with reference to one's own continuity—spoken of thus: 'What is not another, that is the self,' and designated as one's own and internal—although the word 'me' is seen in only one sense, it is threefold. However, referring to the existing distinction by way of indicating the agent, recipient, and owner, it is said: 'The word 'me' is seen in three meanings.'

කිඤ්චාපි උපසග්ගො කිරියං විසෙසෙති, ජොතකභාවතො පන සතිපි තස්මිං සුත-සද්දො එව තං තමත්ථං අනුවදතීති අනුපසග්ගස්ස සුත-සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ සඋපසග්ගස්ස ගහණං න විරුජ්ඣතීති දස්සෙන්තො ‘‘සඋපසග්ගො ච අනුපසග්ගො චා’’ති ආහ. අස්සාති සුත-සද්දස්ස. කම්මභාවසාධනානි ඉධ සුත-සද්දෙ සම්භවන්තීති වුත්තං ‘‘උපධාරිතන්ති වා උපධාරණන්ති වා අත්ථො’’ති. මයාති අත්ථෙ සතීති යදා මෙසද්දස්ස කත්තුවසෙන කරණනිද්දෙසො, තදාති අත්ථො. මමාති අත්ථෙ සතීති යදා සම්බන්ධවසෙන සාමිනිද්දෙසො, තදා.

Showing that 'although a prefix qualifies the action, since it is merely indicative, even when it is present it is the word suta itself that expresses that particular meaning; therefore, in extracting the meaning of the unprefixed word suta, taking the prefixed form is not contradictory,' he said, 'both with a prefix and without a prefix.' 'Of it' means of the word suta. Because passive and abstract derivations are possible here for the word suta, it was said: 'The meaning is "it was ascertained" or "ascertainment."' 'When there is the meaning "by me"' means when there is an indication of the agent by the instrumental case of the word 'me.' 'When there is the meaning "of me"' is when there is an indication of the owner by way of relation.

සුතසද්දසන්නිධානෙ පයුත්තෙන එවංසද්දෙන සවනකිරියාජොතකෙන භවිතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘එවන්ති සොතවිඤ්ඤාණාදිවිඤ්ඤාණකිච්චනිදස්සන’’න්ති. ආදි-සද්දෙන සම්පටිච්ඡනාදීනං පඤ්චද්වාරිකවිඤ්ඤාණානං තදභිනිහටානඤ්ච මනොද්වාරිකවිඤ්ඤාණානං ගහණං වෙදිතබ්බං. සබ්බෙසම්පි වාක්‍යානං එවකාරත්ථසහිතත්තා ‘‘සුත’’න්ති එතස්ස සුතං එවාති අයමත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො’’ති, එතෙන අවධාරණෙන නිරාකතං දස්සෙති. යථා ච සුතං සුතං එවාති නියමෙතබ්බං, තං සම්මා සුතං හොතීති ආහ ‘‘අනූනාධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සන’’න්ති. අථ වා ‘‘සද්දන්තරත්ථාපොහනවසෙන සද්දො අත්ථං වදතී’’ති සුතන්ති අසුතං න හොතීති අයමෙතස්ස අත්ථොති වුත්තං ‘‘අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො’’ති, ඉමිනා දිට්ඨාදිවිනිවත්තනං කරොති. ඉදං වුත්තං හොති. න ඉදං මයා දිට්ඨං, න සයම්භුඤාණෙන සච්ඡිකතං, අථ ඛො සුතං, තඤ්ච ඛො සම්මදෙවාති. තෙනෙවාහ ‘‘අනූනාධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සන’’න්ති. අවධාරණත්ථෙ වා එවං-සද්දෙ අයං අත්ථයොජනා කරීයතීති තදපෙක්ඛස්ස සුත-සද්දස්ස අයමත්ථො වුත්තො ‘‘අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො’’ති. තෙනෙව ආහ ‘‘අනූනාධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සන’’න්ති. සවනසද්දො චෙත්ථ කම්මත්ථො වෙදිතබ්බො සුය්‍යතීති.

It is said that the word 'evaṃ', when used in proximity to the word 'suta', must be an indicator of the act of hearing; thus it is said: ''Evaṃ' is an indication of the function of ear-consciousness and other consciousnesses.' By the word 'etc.,' the inclusion of the five sense-door consciousnesses such as receiving, and the mind-door consciousnesses brought to bear on that, should be understood. Because all the sentences include the meaning of the particle 'eva' (indeed), from the word 'suta' this meaning is obtained: 'it is indeed heard.' Thus he says, 'by the rejection of the state of not-hearing,' showing what is negated by this emphasis. And just as what is heard should be determined as 'indeed heard,' so it is correctly heard. Thus he says: 'an indication of grasping without deficiency, excess, or distortion.' Alternatively, since 'a word expresses its meaning by way of excluding the meanings of other words,' 'heard' means 'not unheard.' This is its meaning. Thus it is said, 'by the rejection of the state of not-hearing.' By this he effects the exclusion of seeing, etc. This is what is said: 'This was not seen by me, nor realized by self-originating knowledge, but it was heard, and that indeed correctly.' For that reason he says: 'an indication of grasping without deficiency, excess, or distortion.' Or, when the word 'evaṃ' has the sense of emphasis, this connection of meaning is made. With reference to that, this meaning of the word 'suta' is stated: 'by the rejection of the state of not-hearing.' For that reason he says: 'an indication of grasping without deficiency, excess, or distortion.' And here the word 'savana' (hearing) should be understood in the passive sense: 'it is heard.'

එවං සවනහෙතුසුණන්තපුග්ගලසවනවිසෙසවසෙන පදත්තයස්ස එකෙන පකාරෙන අත්ථයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි පකාරන්තරෙහිපි තං දස්සෙතුං ‘‘තථා එව’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ තස්සාති යා සා භගවතො සම්මුඛා ධම්මස්සවනාකාරෙන පවත්තා මනොද්වාරවිඤ්ඤාණවීථි, තස්සා. සා හි නානප්පකාරෙන [Pg.39] ආරම්මණෙ පවත්තිතුං සමත්ථා. තථා ච වුත්තං ‘‘සොතද්වාරානුසාරෙනා’’ති. නානප්පකාරෙනාති වක්ඛමානානං අනෙකවිහිතානං බ්‍යඤ්ජනත්ථග්ගහණානානාකාරෙන, එතෙන ඉමිස්සා යොජනාය ආකාරත්ථො එවං-සද්දො ගහිතොති දීපෙති. පවත්තිභාවප්පකාසනන්ති පවත්තියා අත්ථිභාවප්පකාසනං. ‘‘සුතන්ති ධම්මප්පකාසන’’න්ති යස්මිං ආරම්මණෙ වුත්තප්පකාරා විඤ්ඤාණවීථි නානප්පකාරෙන පවත්තා, තස්ස ධම්මත්තා වුත්තං, න සුතසද්දස්ස ධම්මත්ථත්තා. වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පාකටීකරණං ‘‘අයඤ්හෙත්ථා’’තිආදි. තත්ථ විඤ්ඤාණවීථියාති කරණත්ථෙ කරණවචනං. මයාති කත්ථුඅත්ථෙ.

Thus, having shown in one way the connection of meaning for the three words based on the particulars of the cause of hearing, the person hearing, and the hearing itself, now in order to show it in other ways too, 'just so,' etc., is said. Therein, 'of that' refers to that cognitive series of mind-door consciousness which occurred in the presence of the Blessed One in the manner of hearing the Dhamma. For it is capable of occurring in various ways in relation to an object. And so it was said: 'in accordance with the ear-door.' 'In various ways' means in the various manners of grasping the letter and the meaning of the many things to be explained; by this he shows that in this explanation the word 'evaṃ' is taken in the sense of 'manner' (ākāra). 'Indication of the state of occurrence' means the indication of the existence of the occurrence. ''Heard' is an indication of the Dhamma': this is said because that object in which the aforesaid cognitive series occurred in various ways is Dhamma, not because the word 'suta' itself has the meaning 'Dhamma.' The clarification of what has been said is 'this here,' etc. Therein, 'by the cognitive series' is the instrumental case in the instrumental sense. 'By me' is in the sense of the agent.

‘‘එවන්ති නිද්දිසිතබ්බප්පකාසන’’න්ති නිදස්සනත්ථං එවං-සද්දං ගහෙත්වා වුත්තං නිදස්සෙතබ්බස්ස නිද්දිසිතබ්බත්තාභාවාභාවතො, තෙන එවං-සද්දෙන සකලම්පි සුත්තං පච්චාමට්ඨන්ති දස්සෙති. සුත-සද්දස්ස කිරියාසද්දත්තා, සවනකිරියාය ච සාධාරණවිඤ්ඤාණප්පබන්ධපටිබද්ධත්තා තත්ථ ච පුග්ගලවොහාරොති වුත්තං ‘‘සුතන්ති පුග්ගලකිච්චප්පකාසන’’න්ති. න හි පුග්ගලවොහාරරහිතෙ ධම්මප්පබන්ධෙ සවනකිරියා ලබ්භතීති.

“‘Evaṃ’ is an indication of what is to be pointed out”: this is said taking the word ‘evaṃ’ in the sense of an example, because what is to be indicated is necessarily something to be pointed out. Thus he shows that by this word ‘evaṃ’ the entire sutta is referred back to. Because the word ‘suta’ is a verb, and because the act of hearing is connected with a general continuum of consciousness where there is personal designation, it is said: “‘Suta’ is an indication of a person's action.” For the act of hearing is not found in a continuum of dhammas devoid of personal designation.

‘‘යස්ස චිත්තසන්තානස්සා’’තිආදිපි ආකාරත්ථමෙව එවං-සද්දං ගහෙත්වා පුරිමයොජනාය අඤ්ඤථා අත්ථයොජනං දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ ආකාරපඤ්ඤත්තීති උපාදාපඤ්ඤත්ති එව, ධම්මානං පවත්තිආකාරුපාදානවසෙන තථා වුත්තා. ‘‘සුතන්ති විසයනිද්දෙසො’’ති සොතබ්බභූතො ධම්මො සවනකිරියාකත්තුපුග්ගලස්ස සවනකිරියාවසෙන පවත්තිට්ඨානන්ති කත්වා වුත්තං. චිත්තසන්තානවිනිමුත්තස්ස පරමත්ථතො කස්සචි කත්තු අභාවෙපි සද්දවොහාරෙන බුද්ධිපරිකප්පිතභෙදවචනිච්ඡාය චිත්තසන්තානතො අඤ්ඤං විය තංසමඞ්ගිං කත්වා වුත්තං ‘‘චිත්තසන්තානෙන තංසමඞ්ගිනො’’ති. සවනකිරියාවිසයොපි සොතබ්බධම්මො සවනකිරියාවසෙන පවත්තචිත්තසන්තානස්ස ඉධ පරමත්ථතො කත්තුභාවතො, සවනවසෙන චිත්තප්පවත්තියා එව වා සවනකිරියාභාවතො තංකිරියාකත්තු ච විසයො හොතීති කත්වා වුත්තං ‘‘තංසමඞ්ගිනො කත්තු විසයෙ’’ති. සුතාකාරස්ස ච ථෙරස්ස සම්මානිච්ඡිතභාවතො ආහ ‘‘ගහණසන්නිට්ඨාන’’න්ති, එතෙන වා අවධාරණත්ථං එවං-සද්දං ගහෙත්වා අයං අත්ථයොජනා කතාති දට්ඨබ්බං.

“Of which continuity of mind,” etc., is also said to show a different connection of meaning from the previous explanation, taking the word ‘evaṃ’ in the sense of ‘manner.’ Therein, ‘concept of manner’ is just a concept of appropriation (upādāpaññatti), so called because it is based on the appropriation of the manner of occurrence of phenomena. “‘Suta’ is an indication of the object”: this is said on the grounds that the Dhamma to be heard is the place of occurrence for the person who performs the act of hearing, by way of the act of hearing. Although in an ultimate sense there is no agent apart from the continuity of mind, due to linguistic convention and the wish to express a distinction conceived by the intellect, it is spoken of as if it were something other than the continuity of mind, by making it something endowed with it. Thus it is said: “by the continuity of mind of one endowed with it.” The object of the act of hearing, the Dhamma to be heard, is an object for the agent endowed with it, because the continuity of mind occurring by way of the act of hearing is here, in an ultimate sense, the agent; or because the act of hearing is just the occurrence of mind by way of hearing. Thus it is said: “in the object of the agent endowed with it.” And because the manner of what was heard was correctly determined by the elder, he says, “the conclusion of the grasping.” Or it should be seen that this connection of meaning is made by taking the word ‘evaṃ’ in the sense of emphasis.

පුබ්බෙ [Pg.40] සුතානං නානාවිහිතානං සුත්තසඞ්ඛාතානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනානං උපධාරිතරූපස්ස ආකාරස්ස නිදස්සනස්ස අවධාරණස්ස වා පකාසනසභාවො එවං-සද්දොති තදාකාරාදිඋපධාරණස්ස පුග්ගලපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතධම්මප්පබන්ධබ්‍යාපාරතාය වුත්තං ‘‘එවන්ති පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො’’ති. සවනකිරියා පන පුග්ගලවාදිනොපි විඤ්ඤාණනිරපෙක්ඛා නත්ථීති විසෙසතො විඤ්ඤාණබ්‍යාපාරොති ආහ ‘‘සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො’’ති. මෙති සද්දප්පවත්තියා එකන්තෙනෙව සත්තවිසයත්තා, විඤ්ඤාණකිච්චස්ස ච තත්ථෙව සමොදහිතබ්බතො ‘‘මෙති උභයකිච්චයුත්තපුග්ගලනිද්දෙසො’’ති වුත්තං. අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිසභාවා යථාක්කමං එවං-සද්ද සුත-සද්දානං අත්ථාති තෙ තථාරූපපඤ්ඤත්තිඋපාදානබ්‍යාපාරභාවෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එවන්ති පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො. සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො’’ති. එත්ථ ච කරණකිරියාකත්තුකම්මවිසෙසප්පකාසනවසෙන පුග්ගලබ්‍යාපාවිසයපුග්ගලබ්‍යාපාරනිදස්සනවසෙන ගහණාකාරගාහකතබ්බිසයවිසෙසනිද්දෙසවසෙන කත්තුකරණ බ්‍යාපාරකත්තුනිද්දෙසවසෙන ච දුතියාදයො චතස්සො අත්ථයොජනා දස්සිතාති දට්ඨබ්බං.

The word ‘evaṃ’ has the nature of making clear the form that has been borne in mind, the mode, the indication, or the determination of the meaning and phrasing of the various discourses previously heard, which are known as suttas. It is said, “‘Evaṃ’ is a description of a person’s function,” because it is spoken of in terms of the operation of the continuity of phenomena that is the basis for the designation of a person who bears in mind that mode, etc. But since even for the personalists the act of hearing is not independent of consciousness, it is an operation of consciousness in particular. Thus he said: “‘Sutaṃ’ is a description of consciousness’s function.” Since the word ‘me’ in its occurrence pertains exclusively to the domain of a being, and since the function of consciousness must be comprised therein, it is said: “‘Me’ is a description of a person connected with both functions.” The meanings of the words ‘evaṃ’ and ‘sutaṃ’ have the nature of a non-existent designation and an existent designation respectively. Showing them in terms of the operation of grasping such designations, he said: “‘Evaṃ’ is a description of a person’s function. ‘Sutaṃ’ is a description of consciousness’s function.” And here it should be seen that four applications of the meaning are shown: (1) by way of making clear the distinctions of instrument, action, agent, and object; (2) by way of indicating the sphere of a person’s activity and the person’s activity; (3) by way of describing the distinctions of the mode of grasping, the grasper, and its object; and (4) by way of describing the agent, instrument, operation, and agent.

සබ්බස්සාපි සද්දාධිගමනීයස්ස අත්ථස්ස පඤ්ඤත්තිමුඛෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බත්තා, සබ්බපඤ්ඤත්තීනඤ්ච විජ්ජමානාදිවසෙන ඡසු පඤ්ඤත්තිභෙදෙසු අන්තොගධත්තා තෙසු ‘‘එව’’න්තිආදීනං පඤ්ඤත්තීනං සරූපං නිද්ධාරෙන්තො ආහ ‘‘එවන්ති ච මෙති චා’’තිආදි. තත්ථ එවන්ති ච මෙති ච වුච්චමානස්ස අත්ථස්ස ආකාරාදිනො, ධම්මානඤ්ච අසල්ලක්ඛණභාවතො අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවොති ආහ ‘‘සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති. තත්ථ සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙනාති භූතත්ථඋත්තමත්ථවසෙන. ඉදං වුත්තං හොතියො මායාමරීචිආදයො විය අභූතත්ථො, අනුස්සවාදීහි ගහෙතබ්බො විය අනුත්තමත්ථො ච න හොති, සො රූපසද්දාදිසභාවො රුප්පනානුභවනාදිසභාවො වා අත්ථො ‘‘සච්චිකට්ඨො, පරමත්ථ චා’’ති වුච්චති, න තථා එවං මෙති පදානමත්ථොති, එතමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘කිඤ්හෙත්ථ ත’’න්තිආදි වුත්තං. සුතන්ති පන සද්දායතනං සන්ධායාහ ‘‘විජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති. තෙනෙව හි ‘‘යඤ්හි තමෙත්ථ සොතෙන උපලද්ධ’’න්ති වුත්තං, ‘‘සොතද්වාරානුසාරෙන උපලද්ධ’’න්ති පන වුත්තෙ අත්ථබ්‍යඤ්ජනාදිසබ්බං ලබ්භති. තං තං උපාදාය වත්තබ්බතොති සොතපථං ආගතෙ ධම්මෙ උපාදාය තෙසං උපධාරිතාකාරාදිනො පච්චාමසනවසෙන ‘‘එව’’න්ති, සසන්තතිපරියාපන්නෙ ඛන්ධෙ උපාදාය ‘‘මෙ’’ති [Pg.41] වත්තබ්බත්තාති අත්ථො. දිට්ඨාදිසභාවරහිතෙ සද්දායතනෙ පවත්තමානොපි සුතවොහාරො ‘‘දුතියං තතිය’’න්තිආදිකො විය පඨමාදීනි දිට්ඨමුතවිඤ්ඤාතෙ අපෙක්ඛිත්වා පවත්තොති ආහ ‘‘දිට්ඨාදීනි උපනිධාය වත්තබ්බතො’’ති. අසුතං න හොතීති හි ‘‘සුත’’න්ති පකාසිතො යමත්ථොති.

Since every meaning ascertainable through sound must be approached only through the gate of designation, and since all designations are included in the six kinds of designation, such as ‘existent,’ determining the nature of designations such as ‘evaṃ,’ he says, “‘Evanti ca meti cā,’” etc. Here, because the mode, etc., of the meaning expressed by ‘evaṃ’ and ‘me,’ and phenomena themselves, lack a self-characteristic, they are a non-existent designation. Thus he says: “In the sense of real and ultimate meaning, they are a non-existent designation.” Here, ‘in the sense of real and ultimate meaning’ means in the sense of real meaning and highest meaning. This is what is meant: that meaning which is not an unreal meaning like a magical illusion or a mirage, nor a non-ultimate meaning to be grasped through oral tradition, but which has the nature of form, sound, etc., or the nature of being affected, experienced, etc., is called ‘real and ultimate.’ But the meaning of the words ‘evaṃ’ and ‘me’ is not like that. To make this very meaning clearer, it is said, “‘Kiñhettha tan,’” etc. However, with reference to the sound base, he says ‘sutaṃ’ is ‘an existent designation.’ For this reason it is said: “For that which is apprehended here by the ear.” But if it were said, “apprehended in accordance with the ear-door,” then all meaning and phrasing would be obtained. “It is to be spoken of with reference to this or that” means: with reference to a phenomenon that has entered the path of the ear, by way of reviewing its apprehended mode, etc., one says ‘evaṃ’; with reference to the aggregates included in one’s own continuity, one says ‘me.’ This is the meaning. Although the convention ‘heard’ occurs in relation to the sound base, which is devoid of the nature of the seen, etc., still, like ‘second,’ ‘third,’ etc., it occurs with reference to the seen, sensed, and cognized. Thus he says: “It is to be spoken of by taking the seen, etc., as a basis.” For ‘sutaṃ’ (heard) is explained as having the meaning ‘it is not unheard.’

අත්තනා පටිවිද්ධා සුත්තස්ස පකාරවිසෙසා ‘‘එව’’න්ති ථෙරෙන පච්චාමට්ඨාති ආහ ‘‘අසම්මොහං දීපෙතී’’ති. ‘‘නානප්පකාරපටිවෙධසමත්ථො හොතී’’ති එතෙන වක්ඛමානස්ස සුත්තස්ස නානප්පකාරතං දුප්පටිවිජ්ඣතඤ්ච දස්සෙති. ‘‘සුතස්ස අසම්මොසං දීපෙතී’’ති සුතාකාරස්ස යාථාවතො දස්සියමානත්තා වුත්තං. අසම්මොහෙනාති සම්මොහාභාවෙන, පඤ්ඤාය එව වා සවනකාලසම්භූතාය තදුත්තරකාලපඤ්ඤාසිද්ධි, එවං අසම්මොසෙනාති එත්ථාපි වත්තබ්බං. බ්‍යඤ්ජනානං පටිවිජ්ඣිතබ්බො ආකාරො නාතිගම්භීරො, යථාසුතධාරණමෙව තත්ථ කරණීයන්ති සතියා බ්‍යාපාරො අධිකො, පඤ්ඤා තත්ථ ගුණීභූතාති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමායා’’තිආදි පඤ්ඤාය පුබ්බඞ්ගමාති කත්වා. පුබ්බඞ්ගමතා චෙත්ථ පධානභාවො ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා’’තිආදීසු විය, පුබ්බඞ්ගමතාය වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ආවජ්ජනාදීනං විය අප්පධානත්තෙ පඤ්ඤා පුබ්බඞ්ගමා එතිස්සාති අයම්පි අත්ථො යුජ්ජති, එවං ‘‘සතිපුබ්බඞ්ගමායා’’ති එත්ථාපි වුත්තනයානුසාරෙන යථාසම්භවමත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නස්සාති අත්ථබ්‍යඤ්ජනපරිපුණ්ණස්ස, සඞ්කාසනපකාසනවිවරණවිභජනඋත්තානීකරණපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡහි අත්ථපදෙහි, අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසවසෙන ඡහි බ්‍යඤ්ජනපදෙහි ච සමන්නාගතස්සාති වා අත්ථො දට්ඨබ්බො.

The special features of the sutta penetrated by himself are reviewed by the elder as ‘thus’; hence he says, “it illuminates non-delusion.” By “He is capable of penetration in various ways,” he shows the multifaceted nature and the difficulty of penetrating the sutta that is about to be spoken. “It illuminates non-oblivion of what was heard” is said because the mode of what was heard is shown as it really is. “By non-delusion” means by the absence of delusion; or by the wisdom that arose at the time of hearing, there is the accomplishment of wisdom at a later time. The same should be said here for “by non-oblivion.” The mode in which the phrasing is to be penetrated is not very profound; what should be done there is simply to retain what has been heard. Thus the operation of mindfulness is primary, while wisdom is secondary. This is said in the phrase “by that which has wisdom as its forerunner,” taking it as “wisdom is its forerunner.” Here, its being a forerunner is its being primary, as in “mind is their forerunner.” Or, if its being a forerunner is secondary, like adverting in eye-consciousness, etc., then this meaning also fits: “wisdom is the forerunner of this mindfulness.” Similarly, in the case of “by that which has mindfulness as its forerunner,” the meaning should be understood as is suitable according to the method stated. “Endowed with meaning and phrasing” means complete in meaning and phrasing; or the meaning should be seen as endowed with the six items of meaning—indication, making clear, exposition, analysis, making plain, and designation—and with the six items of phrasing—letters, words, phrases, mode, etymology, and description.

යොනිසොමනසිකාරං දීපෙතීති එවං-සද්දෙන වුච්චමානානං ආකාරනිදස්සනාවධාරණත්ථානං අවිපරීතසද්ධම්මවිසයත්තාති අධිප්පායො. ‘‘අවික්ඛෙපං දීපෙතී’’ති ‘‘බ්‍රහ්මජාලං කත්ථ භාසිත’’න්තිආදි පුච්ඡාවසෙන පකරණප්පත්තස්ස වක්ඛමානස්ස සුත්තස්ස සවනං සමාධානමන්තරෙන න සම්භවතීති කත්වා වුත්තං. ‘‘වික්ඛිත්තචිත්තස්සා’’තිආදි තස්සෙවත්ථස්ස සමත්ථනවසෙන වුත්තං. සබ්බසම්පත්තියාති අත්ථබ්‍යඤ්ජනදෙසකපයොජනාදිසම්පත්තියා. අවිපරීතසද්ධම්මවිසයෙහි විය ආකාරනිදස්සනාවධාරණත්ථෙහි යොනිසොමනසිකාරස්ස, සද්ධම්මස්සවනෙන විය ච අවික්ඛෙපස්ස යථා යොනිසොමනසිකාරෙන [Pg.42] ඵලභූතෙන අත්තසම්මාපණිධිපුබ්බෙකතපුඤ්ඤතානං සිද්ධි වුත්තා තදවිනාභාවතො, එවං අවික්ඛෙපෙන ඵලභූතෙන කාරණභූතානං සද්ධම්මස්සවනසප්පුරිසූපනිස්සයානං සිද්ධි දස්සෙතබ්බා සියා අස්සුතවතො, සප්පුරිසූපනිස්සයරහිතස්ස ච තදභාවතො.

‘It illuminates wise attention’: the intention is that the meanings expressed by the word ‘evaṃ’—the mode, indication, and determination—have as their object the undistorted good Dhamma. ‘It illuminates non-distraction’ is said because, in the context of the questions such as ‘Where was the Brahmajāla Sutta spoken?’, the hearing of the sutta about to be spoken is not possible without concentration. The words ‘for one with a distracted mind,’ etc., are stated to support this very meaning. By ‘all accomplishment’ is meant accomplishment in meaning, phrasing, teacher, purpose, etc. Just as by wise attention, which is the result, the accomplishment of right aspiration for oneself and of merit formerly done is stated because of its inseparability from them, so by non-distraction, which is the result, the accomplishment of its causes—listening to the good Dhamma and resorting to true persons—should be shown; for one who has not heard and for one who lacks resort to true persons, this is absent.

‘‘න හි වික්ඛිත්තචිත්තො’’තිආදිනා සමත්ථනවචනෙන පන අවික්ඛෙපෙන කාරණභූතෙන සප්පුරිසූපනිස්සයෙන ච ඵලභූතස්ස සද්ධම්මස්සවනස්ස සිද්ධි දස්සිතා. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො යුත්තො සියාසද්ධම්මස්සවනසප්පුරිසූපනිස්සයා න එකන්තෙන අවික්ඛෙපස්ස කාරණං බාහිරඞ්ගත්තා, අවික්ඛෙපො පන සප්පුරිසූපනිස්සයො විය සද්ධම්මස්සවනස්ස එකන්තකාරණන්ති. එවම්පි අවික්ඛෙපෙන සප්පුරිසූපනිස්සයසිද්ධිජොතනා න සමත්ථිතාව, නො න සමත්ථිතා වික්ඛිත්තචිත්තානං සප්පුරිසපයිරුපාසනාභාවස්ස අත්ථසිද්ධත්තා. එත්ථ ච පුරිමං ඵලෙන කාරණස්ස සිද්ධිදස්සනං නදීපූරෙන විය උපරි වුට්ඨිසබ්භාවස්ස, දුතියං කාරණෙන ඵලස්ස සිද්ධිදස්සනං දට්ඨබ්බං එකන්තෙන වස්සිනා විය මෙඝවුට්ඨානෙන වුට්ඨිප්පවත්තියා.

But by the supporting statement beginning ‘For not with a distracted mind,’ the accomplishment of listening to the good Dhamma, which is the result, is shown by non-distraction and by resorting to true persons, which are the cause. Here this may be the intended meaning: listening to the good Dhamma and resorting to true persons are not the exclusive cause of non-distraction, because they are external factors; but non-distraction, like resorting to true persons, is an exclusive cause of listening to the good Dhamma. Even so, the demonstration of the accomplishment of resorting to true persons through non-distraction is not fully supported. Yet it is not unsupported, because it is implicitly established that those with distracted minds do not associate with true persons. And here, the former—showing the accomplishment of the cause from the result—should be seen as being like inferring the existence of rain upstream from the flooding of a river. The latter—showing the accomplishment of the result from the cause—should be seen as being like inferring the occurrence of rain from the rising of clouds that will definitely bring rain.

භගවතො වචනස්ස අත්ථබ්‍යඤ්ජනපභෙදපරිච්ඡෙදවසෙන සකලසාසනසම්පත්තිඔගාහනාකාරො නිරවසෙසපරහිතපාරිපූරිකාරණන්ති වුත්තං ‘‘එවං භද්දකො ආකාරො’’ති. යස්මා න හොතීති සම්බන්ධො. පච්ඡිමචක්කද්වයසම්පත්තින්ති අත්තසම්මාපණිධිපුබ්බෙකතපුඤ්ඤතාසඞ්ඛාතං ගුණද්වයං. අපරාපරං වුත්තියා චෙත්ථ චක්කභාවො, චරන්ති එතෙහි සත්තා සම්පත්තිභවෙසූති වා. යෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සානං චතුචක්කං වත්තතී’’තිආදි. පුරිමපච්ඡිමභාවො චෙත්ථ දෙසනාක්කමවසෙන දට්ඨබ්බො. පච්ඡිමචක්කද්වයසිද්ධියාති පච්ඡිමචක්කද්වයස්ස අත්ථිතාය. සම්මාපණිහිතත්තො පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤො සුද්ධාසයො හොති තදසුද්ධිහෙතූනං කිලෙසානං දූරීභාවතොති ආහ ‘‘ආසයසුද්ධි සිද්ධා හොතී’’ති. තථා හි වුත්තං ‘‘සම්මාපණිහිතං චිත්තං, සෙය්‍යසො නං තතො කරෙ’’ති, ‘‘කතපුඤ්ඤොසි ත්වං ආනන්ද, පධානං අනුයුඤ්ජ ඛිප්පං හොහිසි අනාසවොති ච. තෙනෙවාහ ‘‘ආසයසුද්ධියා අධිගමබ්‍යත්තිසිද්ධී’’ති. පයොගසුද්ධියාති යොනිසොමනසිකාරපුබ්බඞ්ගමස්ස ධම්මස්සවනපයොගස්ස විසදභාවෙන. තථා චාහ ‘‘ආගමබ්‍යත්තිසිද්ධී’’ති. සබ්බස්ස වා කායවචීපයොගස්ස [Pg.43] නිද්දොසභාවෙන. පරිසුද්ධකායවචීපයොගො හි විප්පටිසාරාභාවතො අවික්ඛිත්තචිත්තො පරියත්තියං විසාරදො හොතීති.

The manner of the Blessed One’s speech, by way of the distinction and determination of the meaning and the phrasing, is a mode of encompassing all the assets of the teaching and is the reason for the complete fulfillment of the welfare of others without remainder—thus it is said, 'This is an excellent manner.' The connection is: 'Because it is not.' The attainment of the latter two wheels is the pair of qualities designated as right self-direction and merit made in the past. Here, their wheel-like nature is due to their successive operation, or because beings fare on to prosperous existences by means of them. This is what is referred to in the statement, 'Monks, there are these four wheels, possessed of which, gods and humans possess the four wheels,' and so on. The former and latter aspect here should be seen in accordance with the sequence of the discourse. The accomplishment of the latter two wheels is by the existence of the latter two wheels. One with a rightly directed mind and who has made merit in the past has a pure disposition, because the defilements that are the cause of its impurity have been removed—thus it is said, 'Purity of disposition is accomplished.' For it is said: 'A rightly directed mind does for one what is better than that,' and 'You have made merit, Ānanda; apply yourself to the striving, and you will soon be taintless.' Therefore it is said: 'Through purity of disposition, the accomplishment of attainment and competence is achieved.' Through purity of application: by the clarity of the application of listening to the Dhamma, which is preceded by wise attention. Thus it is said: 'The accomplishment of scriptural learning and competence is achieved.' Or, through the faultlessness of all bodily and verbal application. For one whose bodily and verbal application is pure, being free from remorse, has an undistracted mind and becomes expert in the scriptural teaching.

‘‘නානප්පකාරපටිවෙධදීපකෙනා’’තිආදිනා අත්ථබ්‍යඤ්ජනෙසු ථෙරස්ස එවං-සද්ද සුත-සද්දානං අසම්මොහාසම්මොසදීපනතො චතුපටිසම්භිදාවසෙන අත්ථයොජනං දස්සෙති. තත්ථ ‘‘සොතබ්බප්පභෙදපටිවෙධදීපකෙනා’’ති එතෙන අයං සුත-සද්දො එවං-සද්දසන්නිධානතො, වක්ඛමානාපෙක්ඛාය වා සාමඤ්ඤෙනෙව සොතබ්බධම්මවිසෙසං ආමසතීති දස්සෙති. මනොදිට්ඨිකරණාපරියත්තිධම්මානං අනුපෙක්ඛනසුප්පටිවෙධා විසෙසතො මනසිකාරපටිබද්ධාති තෙ වුත්තනයෙන යොනිසොමනසිකාරදීපකෙන එවං-සද්දෙන යොජෙත්වා, සවනධාරණවචීපරිචයා පරියත්තිධම්මානං විසෙසෙන සොතාවධානපටිබද්ධාති තෙ අවික්ඛෙපදීපකෙන සුත-සද්දෙන යොජෙත්වා දස්සෙන්තො සාසනසම්පත්තියා ධම්මස්සවනෙ උස්සාහං ජනෙති. තත්ථ ධම්මාති පරියත්තිධම්මා. මනසානුපෙක්ඛිතාති ‘‘ඉධ සීලං කථිතං, ඉධ සමාධි, ඉධ පඤ්ඤා, එත්තකා එත්ථ අනුසන්ධියො’’තිආදිනා නයෙන මනසා අනුපෙක්ඛිතා. දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති නිජ්ඣානක්ඛන්තිභූතාය, ඤාතපරිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය වා දිට්ඨියා තත්ථ තත්ථ වුත්තරූපාරූපධම්මෙ ‘‘ඉති රූපං, එත්තකං රූප’’න්තිආදිනා සුට්ඨු වවත්ථපෙත්වා පටිවිද්ධා.

By the phrase 'by the lamp illuminating the penetration of various kinds,' and so on, the Elder shows the application of the meaning in terms of the four analytical knowledges by illuminating the non-delusion and non-confusion concerning the words 'thus' and 'heard' in the meaning and phrasing. Here, by the phrase 'by the lamp illuminating the penetration of the varieties of what is to be heard,' he shows that this word 'heard,' due to its proximity to the word 'thus,' or in anticipation of what will be said, generally touches upon the specific qualities of the Dhamma that is to be heard. The good penetration through reflection upon the scriptural teachings that are to be made objects of mind and view is especially connected with attention. By connecting those with the word 'thus' by means of the lamp of wise attention in the way described, and by connecting these with the word 'heard' by means of the lamp of non-distraction—since hearing, retaining, and verbal familiarity with the scriptural teachings are especially connected with attentiveness of ear—he shows this, thereby generating diligence in listening to the Dhamma for the sake of the accomplishment of the teaching. Here, 'Dhamma' refers to the scriptural teachings. 'Reflected upon with the mind' means reflected upon with the mind in this way: 'Here virtue is discussed, here concentration, here wisdom; these are the connections here,' and so on. 'Thoroughly penetrated by view' means well-determined and penetrated by a view that has become acceptance through reflection, or by what is designated as full understanding as known, in regard to the material and immaterial phenomena stated here and there, having thoroughly established them thus: 'Such is form, this much is form,' and so on.

‘‘සකලෙන වචනෙනා’’ති පුබ්බෙ තීහි පදෙහි විසුං විසුං යොජිතත්තා වුත්තං. අසප්පුරිසභූමින්ති අකතඤ්ඤුතං ‘‘ඉධෙකච්චො පාපභික්ඛු තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මවිනයං පරියාපුණිත්වා අත්තනො දහතී’’ති එවං වුත්තං අනරියවොහාරාවත්ථං. සා එව අනරියවොහාරාවත්ථා අසද්ධම්මො. නනු ච ආනන්දත්ථෙරස්ස ‘‘මමෙදං වචන’’න්ති අධිමානස්ස, මහාකස්සපත්ථෙරාදීනඤ්ච තදාසඞ්කාය අභාවතො අසප්පුරිසභූමිසමතික්කමාදිවචනං නිරත්ථකං ති? නයිදං එවං ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති වදන්තෙන අයම්පි අත්ථො විභාවිතොති දස්සනතො. කෙචි පන ‘‘දෙවතානං පරිවිතක්කාපෙක්ඛං තථාවචනන්ති එදිසී චොදනා අනවකාසා’’ති වදන්ති. තස්මිං කිර ඛණෙ එකච්චානං දෙවතානං එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි ‘‘තථාගතො ච පරිනිබ්බුතො, අයඤ්ච ආයස්මා දෙසනාකුසලො, ඉදානි ධම්මං දෙසෙති, සක්‍යකුලප්පසුතො තථාගතස්ස භාතා චූළපිතුපුත්තො, කිං නු ඛො සයං සච්ඡිකත ධම්මං දෙසෙති, උදාහු භගවතොයෙව වචනං යථාසුත’’න්ති. එවං [Pg.44] තදාසඞ්කිතප්පකාරතො අසප්පුරිසභූමිසමොක්කමාදිතො අතික්කමාදි විභාවිතන්ති. අත්තනො අදහන්තොති ‘‘මමෙත’’න්ති අත්තනි අට්ඨපෙන්තො. අප්පෙතීති නිදස්සෙති. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙසු යථාරහං සත්තෙ නෙතීති නෙත්ති, ධම්මොයෙව නෙත්ති ධම්මනෙත්ති.

'With the entire statement'—this is said because it was previously connected with the three terms, each one separately. 'The plane of an unworthy person' refers to ingratitude, the state of ignoble behavior spoken of thus: 'Here, some bad monk, having learned the Dhamma and Vinaya proclaimed by the Tathāgata, appropriates it for himself.' That very state of ignoble behavior is the bad Dhamma. But isn't the statement about transcending the plane of an unworthy person and so on meaningless, since Venerable Ānanda had no conceit, 'This is my statement,' and Venerable Mahākassapa and others had no such suspicion? This is not so. For by one who says, 'Thus have I heard,' this meaning too is clarified, because it is shown. Some, however, say that such a criticism is out of place because 'the statement was made in consideration of the thoughts of the deities.' For at that moment, it is said, a thought arose in the minds of certain deities thus: 'The Tathāgata has attained final Nibbāna, and this venerable one is skilled in discourse. Now he teaches the Dhamma. He is born in the Sakyan clan, the son of the Tathāgata’s paternal uncle. Does he teach a Dhamma he has realized for himself, or is it the Blessed One’s word just as he heard it?' Thus, by dispelling the suspicion that arose in this way, the transcending of the plane of an unworthy person is clarified. 'Not making it his own' means not establishing it in oneself as 'this is mine.' 'He presents' means he indicates. Because it leads beings as is fitting in regard to the meanings pertaining to the present life, the future life, and the ultimate goal, it is guidance (netti); the Dhamma itself is guidance, the Dhamma-guidance.

දළ්හතරනිවිට්ඨා විචිකිච්ඡා කඞ්ඛා. නාතිසංසප්පනං මතිභෙදමත්තං විමති. අස්සද්ධියං විනාසෙති භගවතො දෙසිතත්තා, සම්මුඛා චස්ස පටිග්ගහිතත්තා, ඛලිතදුරුත්තාදිග්ගහණදොසාභාවතො ච. එත්ථ ච පඨමාදයො තිස්සො අත්ථයොජනා ආකාරාදිඅත්ථෙසු අග්ගහිතවිසෙසමෙව එවං-සද්දං ගහෙත්වා දස්සිතා, තතො පරා තිස්සො ආකාරත්ථමෙව එවං-සද්දං ගහෙත්වා විභාවිතා. පච්ඡිමා පන තිස්සො යථාක්කමං ආකාරත්ථං නිදස්සනත්ථං අවධාරණත්ථඤ්ච එවං-සද්දං ගහෙත්වා යොජිතාති දට්ඨබ්බං.

Doubt (vicikicchā) that is more firmly settled is perplexity (kaṅkhā). Hesitation (vimati) is a mere difference of opinion that does not spread very far. Lack of faith is destroyed because it was taught by the Blessed One, because it was received in his presence, and because there is no fault of grasping what is stumbled upon, badly spoken, etc. Here, the first three applications of meaning are shown by taking the word 'thus' in its meanings of 'manner,' etc., without grasping a specific one. The next three are explained by taking the word 'thus' only in the sense of 'manner.' But the last three should be seen as connected by taking the word 'thus' successively in the sense of 'manner,' in the sense of 'example,' and in the sense of 'emphasis.'

එක-සද්දො අඤ්ඤසෙට්ඨාසහායසඞ්ඛ්‍යදීසු දිස්සති. තථාහෙස ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්තී’’තිආදීසු අඤ්ඤත්ථෙ දිස්සති, ‘‘චෙතසො එකොදිභාව’’න්තිආදීසු සෙට්ඨත්ථෙ, ‘‘එකො වූපකට්ඨො’’තිආදීසු අසහායෙ, ‘‘එකොව ඛො භික්ඛවෙ ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු සඞ්ඛ්‍යයං, ඉධාපි සඞ්ඛ්‍යයන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකන්ති ගණනපරිච්ඡෙදනිද්දෙසො’’ති. කාලඤ්ච සමයඤ්චාති යුත්තකාලඤ්ච පච්චයසාමග්ගිඤ්ච. ඛණොති ඔකාසො. තථාගතුප්පාදාදිකො හි මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ඔකාසො තප්පච්චයපටිලාභහෙතුත්තා. ඛණො එව ච සමයො. යො ‘‘ඛණො’’ති ච ‘‘සමයො’’ති ච වුච්චති, සො එකො වාති හි අත්ථො. මහාසමයොති මහාසමූහො. සමයොපි ඛොති සික්ඛාපදපූරණස්ස හෙතුපි. සමයප්පවාදකෙති දිට්ඨිප්පවාදකෙ. තත්ථ හි නිසින්නා තිත්ථියා අත්තනො අත්තනො සමයං පවදන්තීති. අත්ථාභිසමයාති හිතපටිලාභා. අභිසමෙතබ්බොති අභිසමයො, අභිසමයො අත්ථොති අභිසමයට්ඨොති පීළන ආදීනි අභිසමෙතබ්බභාවෙන එකීභාවං උපනෙත්වා වුත්තානි. අභිසමයස්ස වා පටිවෙධස්ස [Pg.45] විසයභූතභාවො අභිසමයට්ඨොති තානෙව තථා එකත්තෙන වුත්තානි. තත්ථ පීළනං දුක්ඛසච්චස්ස තං සමඞ්ගීනො හිංසනං අවිප්ඵාරිකතාකරණං. සන්තාපොදුක්ඛදුක්ඛතාදිවසෙන සන්තාපනං පරිදහණං.

The word 'one' (eka) is seen in the senses of other, best, alone, number, and so on. For instance, in such passages as 'some (eke) assert thus,' it is seen in the sense of 'other'; in 'unification (ekodibhāva) of the mind,' it is in the sense of 'best'; in 'alone (eko), secluded,' it is in the sense of 'alone'; in 'monks, there is only one (eko) moment and occasion for living the holy life,' it is in the sense of 'number.' Here too, it is in the sense of number, thus he says: '"One" is an indication of numerical determination.' 'Time and occasion' means the suitable time and the convergence of conditions. 'Moment' (khaṇa) means opportunity. For the arising of a Tathāgata and so on is an opportunity for the holy life of the path, as it is a cause for obtaining the conditions for it. The moment is itself the occasion (samayo). The meaning is that what is called 'moment' and 'occasion' is just one. 'Great occasion' (mahāsamayo) means great assembly. 'Occasion' is also a cause for the fulfillment of the training rules. 'Proclaimers of doctrines' (samayappavādakā) means proclaimers of views, for there, seated sectarians proclaim their own respective doctrines. 'Breakthrough to the meaning' (atthābhisamayo) means the attainment of benefit. What is to be fully understood is a breakthrough (abhisamayo); the breakthrough is the meaning (attho), thus 'the meaning of the breakthrough' (abhisamayaṭṭho). Thus, such things as 'oppression' are spoken of by bringing them to unity through their nature of being what is to be fully understood. Or, the state of being the objective field for breakthrough or penetration is 'the meaning of the breakthrough'; thus those same things are spoken of as one. Therein, 'oppression' is a characteristic of the truth of suffering: the afflicting of one endowed with it, the causing of it to be intense. Torment is scorching and consuming, by way of suffering-as-suffering, and so on.

තත්ථ සහකාරීකාරණං සන්නිජ්ඣ සමෙති සමවෙතීති සමයො, සමවායො. සමෙති සමාගච්ඡති මග්ගබ්‍රහ්මචරියමෙත්ථ තදාධාරපුග්ගලෙහීති සමයො, ඛණො. සමෙති එත්ථ, එතෙනව සංගච්ඡති සත්තො, සභාවධම්මො වා සහජාතාදීහි, උප්පාදාදීහි වාති සමයො, කාලො. ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය අත්ථතො අභූතොපි හි කාලො ධම්මප්පවත්තියා අධිකරණං, කරණං විය ච කප්පනාමත්තසිද්ධෙන රූපෙන වොහරීයතීති. සමං, සහ වා අවයවානං අයනං පවත්ති අවට්ඨානන්ති සමයො, සමූහො, යථා ‘‘සමුදායො’’ති. අවයවසහාවට්ඨානමෙව හි සමූහොති. අවසෙසපච්චයානං සමාගමෙ එති ඵලං එතස්මා උප්පජ්ජති පවත්තති චාති සමයො, හෙතු යථා ‘‘සමුදයො’’ති. සමෙති සංයොජනභාවතො සම්බන්ධො එති අත්තනො විසයෙ පවත්තති, දළ්හග්ගහණභාවතො වා සංයුත්තා අයන්ති පවත්තන්ති සත්තා යථාභිනිවෙසං එතෙනාති සමයො, දිට්ඨි. දිට්ඨිසංයොජනෙන හි සත්තා අතිවිය බජ්ඣන්තීති. සමිති සඞ්ගති සමොධානන්ති සමයො, පටිලාභො. සමස්ස යානං, සම්මා වා යානං අපගමොති සමයො, පහානං. අභිමුඛං ඤාණෙන එතබ්බො අභිසමෙතබ්බොති අභිසමයො, ධම්මානං අවිපරීතො සභාවො. අභිමුඛභාවෙන සම්මා එති ගච්ඡති බුජ්ඣතීති අභිසමයො, ධම්මානං යථාභූතසභාවාවබොධො. එවං තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ සමය-සද්දස්ස පවත්ති වෙදිතබ්බා. සමය-සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ අභිසමය-සද්දස්ස උදාහරණං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අස්සාති සමය-සද්දස්ස. කාලො අත්ථො සමවායාදීනං අත්ථානං ඉධ අසම්භවතො දෙසදෙසකපරිසානං විය සුත්තස්ස නිදානභාවෙන කාලස්ස අපදිසිතබ්බතො ච.

Herein, because a contributory cause comes together, converges, it is a 'samaya,' a concurrence. Because the path and the holy life come together, assemble, in it through the persons who are their basis, it is a 'samaya,' an occasion. Because a being or a natural phenomenon comes together, converges, here or by means of this with co-nascent things, etc., or with arising, etc., it is a 'samaya,' time. For although time is in reality non-existent, being merely the occurrence of phenomena, it is designated as the basis and as the instrument for the occurrence of phenomena, just as a form established by mere convention is. Because there is an even or a joint going, occurrence, and state of the components, it is a 'samaya,' a collection, as in 'aggregate' (samudāya). For a collection is just the joint state of the components. Because when the remaining conditions come together, the fruit comes, arises, and proceeds from this, it is a 'samaya,' a cause, as in 'origin' (samudaya). Because a connection comes together in the sense of a fetter, and proceeds in its own domain; or because beings, bound, go and proceed by this according to their adherence due to its firm grip, it is a 'samaya,' a view. For beings are exceedingly bound by the fetter of views. Because there is a meeting, a coming together, a conjunction, it is a 'samaya,' an attainment. Because it is the going of what is tranquil, or the right going, a departure, it is a 'samaya,' abandonment. Because it is to be gone to, to be fully understood, by knowledge directly confronting it, it is 'abhisamaya' (full understanding), the unperverted nature of phenomena. Because one rightly comes, goes, and understands in a state of confrontation, it is 'abhisamaya,' the comprehension of the true nature of phenomena. Thus the usage of the word 'samaya' is to be understood in these various meanings. In the extraction of the meaning of the word 'samaya,' the example of the word 'abhisamaya' should be understood in the way that has been stated. Of this word 'samaya,' the meaning is 'time,' because the meanings of concurrence, etc., are not possible here, and because time is to be designated as the introductory setting of the sutta, as for the assemblies of teachers and disciples from various countries.

කස්මා පනෙත්ථ අනියාමිතවසෙනෙව කාලො නිද්දිට්ඨො, න උතුසංවච්ඡරාදිවසෙන නියමෙත්වාති ආහ ‘‘තත්ථ කිඤ්චාපී’’තිආදි. උතුසංවච්ඡරාදිවසෙන නියමං අකත්වා සමය-සද්දස්ස වචනෙ අයම්පි ගුණො ලද්ධො හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ වා ඉමෙ’’තිආදිමාහ. සාමඤ්ඤජොතනා හි විසෙසෙ අවතිට්ඨතීති. තත්ථ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො දෙවසිකං [Pg.46] ඣානසමාපත්තීහි වීතිනාමනකාලො, විසෙසතො සත්තසත්තාහානි. පකාසාති දසසහස්සිලොකධාතුයා පකම්පනඔභාසපාතුභාවාදීහි පාකටා. යථාවුත්තප්පභෙදෙසුයෙව සමයෙසු එකදෙසං පකාරන්තරෙහි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘යො චාය’’න්තිආදිමාහ. තථා හි ඤාණකිච්චසමයො අත්තහිතපටිපත්තිසමයො ච අභිසම්බොධිසමයො. අරියතුණ්හිභාවසමයො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො. කරුණාකිච්චපරහිතපටිපත්තිධම්මිකථාසමයො දෙසනාසමයෙව.

Why, then, is time indicated here in an unrestricted way, and not fixed by way of seasons, years, etc.? He says: 'Therein, although…' etc. Showing that by not making a restriction by way of seasons, years, etc., this benefit is also obtained in the utterance of the word 'samaya,' he says: 'Or these…' etc. For a general indication stands in the particular. Therein, the time of dwelling happily in this very life is the time of passing the days with the jhānic attainments, especially the seven weeks. 'Manifestations' means made manifest by the quaking, the appearance of a radiance, etc., in the ten-thousand-world-system. To show this by collecting in other ways a portion of the times with the divisions as stated, he says: 'And this…' etc. For the time of the task of knowledge and the time of the practice for one's own welfare is the time of full enlightenment. The time of noble silence is the time of dwelling happily in this very life. The time of the task of compassion, the practice for the welfare of others, and talk on the Dhamma is just the time of teaching.

කරණවචනෙන නිද්දෙසො කතො යථාති සම්බන්ධො. තත්ථාති අභිධම්මවිනයෙසු. තථාති භුම්මකරණෙහි. අධිකරණත්ථ ආධාරත්ථො. භාවො නාම කිරියා, කිරියාය කිරියන්තරලක්ඛණං භාවෙනභාවලක්ඛණං. තත්ථ යථා කාලො සභාවධම්මපරිච්ඡින්නො සයං පරමත්ථතො අවිජ්ජමානොපි ආධාරභාවෙන පඤ්ඤාතො තඞ්ඛණප්පවත්තානං තතො පුබ්බෙ පරතො ච අභාවතො ‘‘පුබ්බණ්හෙ ජාතො, සායන්හෙ ගච්ඡතී’’ති, ච ආදීසු, සමූහො ච අවයවවිනිමුත්තො අවිජ්ජමානොපි කප්පනාමත්තසිද්ධො අවයවානං ආධාරභාවෙන පඤ්ඤාපීයති ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා, යවරාසියං සම්භූතො’’තිආදීසු, එවං ඉධාපීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අධිකරණඤ්හි…පෙ… ධම්මාන’’න්ති. යස්මිං කාලෙ, ධම්මපුඤ්ජෙ වා කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති, තස්මිංයෙව කාලෙ, ධම්මපුඤ්ජෙ ච ඵස්සාදයොපි හොන්තීති අයඤ්හි තත්ථ අත්ථො. යථා ච ගාවීසු දුය්හමානාසු ගතො, දුද්ධාසු ආගතොති දොහනකිරියාය ගමනකිරියා ලක්ඛීයති, එවං ඉධාපි ‘‘යස්මිං සමයෙ, තස්මිං සමයෙ’’ති ච වුත්තෙ සතීති අයමත්ථො විඤ්ඤායමානො එව හොති පදත්ථස්ස සත්තාවිරහාභවතොති සමයස්ස සත්තාකිරියාය චිත්තස්ස උප්පාදකිරියා, ඵස්සාදීනං භවනකිරියා ච ලක්ඛීයති. යස්මිං සමයෙති යස්මිං නවමෙ ඛණෙ, යොනිසොමනසිකාරාදිහෙතුම්හි, පච්චයසමවායෙ වා සති කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති, තස්මිංයෙව ඛණෙ, හෙතුම්හි, පච්චයසමවායෙ ච සති ඵස්සාදයොපි හොන්තීති උභයත්ථ සමය-සද්දෙ භුම්මනිද්දෙසො කතො ලක්ඛණභූතභාවයුත්තොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඛණ…පෙ… ලක්ඛීයතී’’ති.

The connection is: 'as the indication is made by the instrumental expression.' 'Therein' means in the Abhidhamma and Vinaya. 'Thus' means by the locative and instrumental. The meaning of 'basis' (adhikaraṇa) is the meaning of 'receptacle' (ādhāra). 'State' (bhāva) means action. The marking of one action by another action is the 'locative absolute' (bhāvenabhāvalakkhaṇa). Therein, just as time, though in the ultimate sense non-existent in itself, being defined by natural phenomena, is designated as a receptacle because of the non-existence before and after of things occurring at that moment, as in 'born in the morning, goes in the evening,' etc.; and just as a collection, though non-existent apart from its components, being established by mere convention, is designated as a receptacle for its components, as in 'a branch on the tree,' 'produced in a heap of barley,' etc.; so too here, showing this he says: 'For the basis... of phenomena.' For this is the meaning there: 'At whatever time, or in whatever collection of phenomena, a wholesome sense-sphere consciousness has arisen, at that very time, and in that collection of phenomena, contact and the other states also exist.' And just as in 'he went when the cows were being milked, he came when they had been milked,' the action of going is marked by the action of milking, so too here, when it is said, 'at which time... at that time,' this meaning is indeed understood because the meaning of the word is devoid of a being. Thus the action of the arising of consciousness and the action of the occurrence of contact and the other states are marked by the action of the being of the time. 'At which time' means: when, at the ninth moment, or when the cause such as wise attention, or the concurrence of conditions, is present, a wholesome sense-sphere consciousness has arisen, at that very moment, or when that cause or concurrence of conditions is present, contact and the other states also exist. Showing that in both cases the word 'samaya' is given a locative indication connected with the state that is the mark, he says: 'The moment... is marked.'

හෙතුඅත්ථො කරණත්ථො ච සම්භවති ‘‘අන්නෙන වසති, අජ්ඣෙනෙන වසති, ඵරසුනා ඡින්දති, කුදාලෙන ඛණතී’’තිආදීසු විය. වීතික්කමඤ්හි සුත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතාපෙත්වා ඔතිණ්ණවත්ථුකං පුග්ගලං පටිපුච්ඡිත්වා, විගරහිත්වා [Pg.47] ච තං තං වත්ථුං ඔතිණ්ණකාලං අනතික්කමිත්වා තෙනෙව කාලෙන සික්ඛාපදානි පඤ්ඤපෙන්තො භගවා විහරති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුඤ්ච අපෙක්ඛමානො තතියපාරාජිකාදීසු වියාති.

The meaning of cause and the meaning of instrument are possible, just as in such examples as: 'he lives by means of food,' 'he lives by means of study,' 'he cuts with an axe,' 'he digs with a spade.' For having heard of a transgression, having had the Saṅgha of bhikkhus assemble, having questioned the person who was the subject of the case, and having reproached him, without letting the time when that case occurred pass by, the Blessed One dwells laying down the training rules at that very time, while attending to the reason for the laying down of the training rules, as in the case of the third pārājika, etc.

අච්චන්තමෙව ආරම්භතො පට්ඨාය යාව දෙසනානිට්ඨානං පරහිතපටිපත්තිසඞ්ඛාතෙන කරුණාවිහාරෙන. තදත්ථජොතනත්ථන්ති අච්චන්තසංයොගත්ථජොතනත්ථං. උපයොගවචනනිද්දෙසො කතො යථා ‘‘මාසං අජ්ඣෙතී’’ති.

Continuously from the beginning of the undertaking right up to the conclusion of the teaching, by the abiding in compassion reckoned as the practice for the welfare of others. 'To illuminate that meaning' means to illuminate the meaning of continuous connection. The indication is made by an expression of extent, as in 'he studies for a month.'

පොරාණාති අට්ඨකථාචරියා. අභිලාපමත්තභෙදොති වචනමත්තෙන විසෙසො. තෙන සුත්තවිනයෙසු විභත්තිබ්‍යතයො කතොති දස්සෙති.

'The ancients' means the commentary teachers. 'A difference in mere expression' means a difference only in utterance. By this he shows that an interchange of cases has been made in the Suttas and Vinaya.

සෙට්ඨන්ති සෙට්ඨවාචකං වචනං සෙට්ඨන්ති වුත්තං සෙට්ඨගුණසහචරණතො. තථා උත්තමන්ති එත්ථාපි. ගාරවයුත්තොති ගරුභාවයුත්තො ගරුගුණයොගතො, ගරුකරණාරහතාය වා ගාරවයුත්තො.

'Best' means the word expressive of the best; it is called 'best' because it accompanies the quality of being best. So too with 'highest.' 'Worthy of reverence' means connected with the state of being venerable because of its connection with the quality of venerableness, or worthy of reverence because of its worthiness to be revered.

වුත්තොයෙව න පන ඉධ වත්තබ්බො විසුද්ධිමග්ගස්ස ඉමිස්සා අට්ඨකථාය එකදෙසභාවතොති අධිප්පායො.

The intention is that this has already been stated, but it is not to be stated here because the Visuddhimagga is a part of this commentary.

අපිච භගෙ වනි, වමීති වා භගවා, භගෙ සීලාදිගුණෙ වනි භජි සෙවි, තෙ වා විනෙය්‍යසන්තානෙසු ‘‘කථං නු ඛො උප්පජ්ජෙය්‍යු’’න්ති වනි යාචි පත්ථයීති භගවා, භගං වා සිරිං, ඉස්සරියං, යසඤ්ච වමි ඛෙලපිණ්ඩං විය ඡඩ්ඩයීති භගවා. තථා හි භගවා හත්ථගතං සිරිං, චතුද්දීපිස්සරියං, චක්කවත්තිසම්පත්තිසන්නිස්සයඤ්ච සත්තරතනසමුජ්ජලං යසං අනපෙක්ඛො පරිච්චජීති. අථ වා භානි නාම නක්ඛත්තානි, තෙහි සමං ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති භගා, සිනෙරුයුගන්ධරාදිගතා භාජනලොකසොභා. තෙ භගවා වමි තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන පජහතීති එවම්පි භගෙ වමීති භගවා.

Again, 'bhagavā' is from 'bhage vani' or 'vamīti.' He partook of (bhaji), he served (sevi), the shares (bhage), that is, the qualities of virtue, etc.; or he desired (vani), he requested (yāci), he wished (patthayi) for them in the mental continuities of those to be trained, thinking: 'How indeed might they arise?'—thus he is bhagavā. Or he vomited (vami), that is, he discarded like a ball of phlegm, the shares (bhagaṃ), that is, fortune, sovereignty, and fame—thus he is bhagavā. For the Blessed One, being without concern, abandoned the fortune that had come into his hands, the sovereignty over the four continents, and the fame resplendent with the seven treasures that is the support for the fortune of a wheel-turning monarch. Or else, 'bhāni' are the constellations. The splendors of the receptacle world located in Sineru, Yugandhara, etc., are 'bhagā' because they go and proceed along with them. The Blessed One vomited (vami) them, that is, he abandons them by the abandoning of the desire and lust connected with them. Thus too, 'bhagavā' is from 'bhage vami.'

‘‘ධම්මසරීරං පච්චක්ඛං කරොතී’’ති ‘‘යො වො ආනන්ද මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’’ති වචනතො ධම්මස්ස සත්ථුභාවපරියායො විජ්ජතීති කත්වා වුත්තං.

'He directly experiences the Dhamma-body': this is said on the grounds that, from the statement, 'Ānanda, the Dhamma and Vinaya that I have taught and laid down for you will be your Teacher after my passing,' there exists the alternative of the Dhamma's being the Teacher.

වජිරසඞ්ඝාතසමානකායො [Pg.48] පරෙහි අභෙජ්ජසරීරත්තා. න හි භගවතො රූපකායෙ කෙනචි අන්තරායො සක්කා කාතුන්ති. දෙසනාසම්පත්තිං නිද්දිසති වක්ඛමානස්ස සකලසුත්තස්ස ‘‘එව’’න්ති නිද්දිසනතො. සාවකසම්පත්තිං නිද්දිසති පටිසම්භිදාප්පත්තෙන පඤ්චසු ඨානෙසු භගවතා එතදග්ගෙ ඨපිතෙන මයා මහාසාවකෙන සුතං, තඤ්ච ඛො මයාව සුතං, න අනුස්සවිතං, න පරම්පරාභතන්ති ඉමස්සත්ථස්ස දීපනතො. කාලසම්පත්තිං නිද්දිසති ‘‘භගවා’’ති පදස්ස සන්නිධානෙ පයුත්තස්ස සමය-සද්දස්ස කාලස්ස බුද්ධුප්පාදපටිමණ්ඩිතභාවදීපනතො. බුද්ධුප්පාදපරමා හි කාලසම්පදා. තෙනෙතං වුච්චති –

His body is like a solid diamond because his body is unbreakable by others. For no one is able to cause harm to the Blessed One's physical body. He indicates the accomplishment of the teaching by the designation 'evaṃ' (thus) for the entire sutta that is about to be spoken. He indicates the accomplishment of the disciples by clarifying this meaning: 'It was heard by me, the great disciple who has attained the analytical knowledges and was placed by the Blessed One at the head in five respects; and it was heard by me myself, not from hearsay, not handed down by tradition.' He indicates the accomplishment of time by showing that the time indicated by the word 'samaya,' used in proximity to the word 'Bhagavā,' is adorned with the arising of a Buddha. For the supreme accomplishment of time is the arising of a Buddha. Therefore it is said:

‘‘කප්පකසායෙ කලියුගෙ, බුද්ධුප්පාදො අහො මහච්ඡරියං;

හුතාවහමජ්ඣෙ ජාතං, සමුදිතමකරන්දමරවින්ද’’න්ති.

In the stain of the eon, the age of strife, the arising of a Buddha—ah, a great wonder! A lotus with abundant nectar, born in the middle of a sacrificial fire.

භගවාති දෙසකසම්පත්තිං නිද්දිසති ගුණවිසිට්ඨසත්තුත්තමගාරවාධිවචනතො.

'Bhagavā' indicates the accomplishment of the Teacher, because it is an appellation of reverence for the supreme being distinguished by qualities.

විජ්ජන්තරිකායාති විජ්ජුනිච්ඡරණක්ඛණෙ. අන්තරතොති හදයෙ. අන්තරාති ආරබ්භ නිප්ඵත්තීනං වෙමජ්ඣෙ. අන්තරිකායාති අන්තරාළෙ. එත්ථ ච ‘‘තදන්තරං කො ජානෙය්‍ය, එතෙසං අන්තරා කප්පා, ගණනාතො අසඞ්ඛියා, අන්තරන්තරා කථං ඔපාතෙතී’’ති ච ආදීසු විය කාරණවෙමජ්ඣෙසු වත්තමානා අන්තරා-සද්දා එව උදාහරිතබ්බා සියුං, න පන චිත්තඛණවිවරෙසු වත්තමානා අන්තරන්තරිකා-සද්දා. අන්තරා-සද්දස්ස හි අයං අත්ථුද්ධාරොති. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො සියා – යෙසු අත්ථෙසු අන්තරා-සද්දො වත්තති, තෙසු අන්තරසද්දොපි වත්තතීති සමානත්ථත්තා අන්තරා-සද්දත්ථෙ වත්තමානො අන්තර-සද්දො උදාහටො, අන්තරා-සද්දො එව වා ‘‘යස්සන්තරතො’’ති එත්ථ ගාථාසුඛත්ථං රස්සං කත්වා වුත්තොති දට්ඨබ්බං. අන්තරා-සද්දො එව පන ඉක-සද්දෙන පදං වඩ්ඪෙත්වා ‘‘අන්තරිකා’’ති වුත්තොති එවමෙත්ථ උදාහරණොදාහරිතබ්බානං විරොධාභාවො දට්ඨබ්බො. අයොජියමානෙ උපයොගවචනං න පාපුණාති සාමිවචනස්ස පසඞ්ගෙ අන්තරා-සද්දයොගෙන උපයොගවචනස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘අන්තරාසද්දෙන යුත්තත්තා උපයොගවචනං කත’’න්ති.

"Vijjantarikāyāti" means at the moment of a lightning flash. "Antaratoti" means in the heart. "Antarāti" means in the middle of things that have arisen in dependence. "Antarikāyāti" means in the interval. And here, as in such passages as, "Who would know that interval? Between them are eons, incalculable by counting," and "How does he fell them in between?" it is the word antarā occurring in the sense of intervals between causes that should be cited as examples, not the words antara and antarikā occurring in the sense of intervals between moments of consciousness. For this is the extraction of the meaning of the word antarā. Or this might be the intention here: in the meanings in which the word antarā occurs, the word antara also occurs; thus, because they are synonymous, the word antara occurring in the meaning of the word antarā is cited. Or it should be seen that in the phrase "yassantarato," the word antarā itself is stated shortened for the sake of metrical grace in the verse. Or it should be seen that the word antarā itself, when the word is extended with the suffix -ika, is stated as "antarikā." Thus, in this way, the absence of contradiction between the example and what is to be exemplified should be seen. When it is not connected, the locative case is not obtained, since in the context of the genitive case, the locative case is desired through its connection with the word "antarā." Therefore he said: "Because of its connection with the word antarā, the locative case is made."

‘‘නියතො [Pg.49] සම්බොධිපරායණො, අට්ඨානමෙතං භික්ඛවෙ අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, ‘‘නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ තිආදිවචනතො දිට්ඨිසීලානං නියතසභාවත්තා සොතාපන්නාපි අඤ්ඤමඤ්ඤං දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතා, පගෙව සකදාගාමිආදයො. ‘‘තථාරූපාය දිට්ඨියා දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො විහරති, තථාරූපෙසු සීලෙසු සීලසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති වචනතො පුථුජ්ජනානම්පි දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතභාවො ලබ්භතියෙව.

“He is fixed, with enlightenment as his destination. Monks, it is impossible, it is no occasion, that a person accomplished in view would intentionally deprive a living being of life.” From such statements as, “That is not possible,” it is because of the fixed nature of view and virtue that even stream-enterers are united with one another by commonality in view and virtue, how much more so once-returners and others. In accordance with the passage, “He dwells having attained commonality in view through such a view; he dwells having attained commonality in virtue through such virtues,” even for worldlings a state of being united by commonality in view and virtue is certainly obtained.

සුප්පියොපි ඛොති එත්ථ ඛො-සද්දො අවධාරණත්ථො ‘‘අස්සොසි ඛො’’තිආදීසු විය. තෙන අද්ධානමග්ගපටිපන්නො අහොසියෙව, නාස්ස මග්ගපටිපත්තියා කොචි අන්තරායො අහොසීති අයමත්ථො දීපිතො හොති. තත්‍රාති වා කාලස්ස පටිනිද්දෙසො. සොපි හි ‘‘එකං සමය’’න්ති පුබ්බෙ අධිකතො. යඤ්හි සමයං භගවා අන්තරා රාජගහඤ්ච නාළන්දඤ්ච අද්ධානමග්ගපටිපන්නො, තස්මිංයෙව සමයෙ සුප්පියොපි තං මග්ගං පටිපන්නො අවණ්ණං භාසති, බ්‍රහ්මදත්තො ච වණ්ණං භාසතීති. පරියායති පරිවත්තතීති පරියායො, වාරො. පරියායෙති දෙසෙතබ්බමත්ථං පටිපාදෙතීති පරියායො, දෙසනා. පරියායති අත්තනො ඵලං පරිග්ගහෙත්වා පවත්තතීති පරියායො, කාරණන්ති එවං පරියාය-සද්දස්ස වාරාදීසු පවත්ති වෙදිතබ්බා. කාරණෙනාති කාරණපතිරූපකෙන. තථා හි වක්ඛති ‘‘අකාරණමෙව කාරණන්ති වත්වා’’ති. කස්මා පනෙත්ථ ‘‘අවණ්ණං භාසතී’’ති, ‘‘වණ්ණං භාසතී’’ති ච වත්තමානකාලනිද්දෙසො කතො, නනු සඞ්ගීතිකාලතො සො අවණ්ණවණ්ණානං භාසිතකාලො අතීතොති? සච්චමෙතං, ‘‘අද්ධානමග්ගපටිපන්නො හොතී’’ති එත්ථ හොති-සද්දො විය අතීතකාලත්ථො භාසති-සද්දො ච දට්ඨබ්බො. අථ වා යස්මිං කාලෙ තෙහි අවණ්ණො වණ්ණො ච භාසීයති, තං අපෙක්ඛිත්වා එවං වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘තත්‍රාති කාලස්ස පටිනිද්දෙසො’’ති ඉදඤ්ච වචනං සමත්ථිතං හොති.

In “Suppiyopi kho,” the word “kho” has the sense of emphasis, as in “assosi kho” (he indeed heard) and so on. By this, the meaning is illuminated that he was indeed journeying along the road and there was no obstacle to his journey. Or “tatra” is a reference to time. For it too was previously referred to by “at one time.” For at the time when the Blessed One was journeying on the highway between Rājagaha and Nāḷandā, at that very time Suppiya too was journeying on that road, speaking dispraise, while Brahmadatta spoke praise. Because it turns around (pariyāyati), it is a “pariyāya,” a turn. Because it expounds (pariyāyeti) the meaning to be taught, it is a “pariyāya,” a discourse. Because it proceeds (pariyāyati) having grasped its own fruit, it is a “pariyāya,” a reason. Thus the occurrence of the word “pariyāya” in the sense of “turn,” etc., should be understood. “By means of a reason” means by what has the semblance of a reason. For it will be said: “having said that what is not a reason is a reason.” Why here is the present tense designation used, “he speaks dispraise” and “he speaks praise”? Is it not the case that from the time of the communal recitation that time of speaking dispraise and praise was past? This is true. Just as the word “hoti” in “addhānamaggapaṭipanno hoti” has a past-tense meaning, so too the word “bhāsati” should be seen. Or, it is said thus with reference to the time when dispraise and praise were spoken by them. And by doing so, this statement, “‘tatra’ is a reference to time,” is also supported.

අකාරණන්ති අයුත්තිං, අනුපපත්තින්ති අත්ථො. න හි අරසරූපතාදයො දොසා භගවති සංවිජ්ජන්ති, ධම්මසඞ්ඝානඤ්ච දුරක්ඛාතදුප්පටිපන්නතාදයොති. අකාරණන්ති වා යුත්තකාරණරහිතං, පටිඤ්ඤාමත්තන්ති අධිප්පායො[Pg.50]. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථෙ කාරණන්ති වත්වාති කාරණං වාති වත්වාති අත්ථො. අරසරූපාදීනඤ්චෙත්ථ ජාතිවුඩ්ඪෙසු අභිවාදනාදිසාමීචිකම්මාකරණං කාරණං, තථා උත්තරිමනුස්සධම්මාලමරියඤාණදස්සනාභාවස්ස සුන්දරිකාමගුණාදිනවබොධො, සංසාරස්ස ආදිකොටියා අපඤ්ඤායනපටිඤ්ඤා, අබ්‍යාකතවත්ථුබ්‍යාකරණන්ති එවමාදයො, තථා අසබ්බඤ්ඤුතාදීනං කමාවබොධාදයො යථාරහං නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා තථාති ජාතිවුඩ්ඪානං අනභිවාදනාදිආකාරෙන.

“Without reason” means without logic, without basis; this is the meaning. For faults such as tastelessness and the like are not found in the Blessed One, nor are the Dhamma and the Sangha badly expounded or badly practiced. Or “without reason” means devoid of a proper reason; “a mere assertion” is the intention. And in this sense, the phrase “having said it is a reason” means “or having said it is a reason.” Here, the reason for tastelessness and so on is the non-performance of courteous duties such as paying homage to those senior in birth. Likewise, for the absence of the noble knowledge and vision of states beyond the human, the reasons are the new understanding concerning the qualities of the Sundarikā and so on, the assertion that the beginning point of saṃsāra is not discerned, and the non-declaration of undeclared matters, and so on. Likewise, for not being omniscient and so on, the gradual understanding and so on should be determined as appropriate. “In such and such a way” means in the manner of not paying homage to those senior in birth, and so on.

අවණ්ණං භාසමානොති අවණ්ණංභාසනහෙතු. හෙතුඅත්ථො හි අයං මාන-සද්දො. අනයබ්‍යසනං පාපුණිස්සති එකන්තමහාසාවජ්ජත්තා රතනත්තයොපවාදස්ස. තෙනෙවාහ –

“Speaking dispraise” means because of speaking dispraise. For this “-māna” suffix has the sense of cause. He will come to ruin and disaster because slander of the Triple Gem is extremely blameworthy. Therefore it is said:

‘‘යො නින්දියං පසංසති,තං වා නින්දති යො පසංසියො;

විචිනාති මුඛෙන සො කලිං,කලිනා තෙන සුඛං න වින්දතී’’ති.

“He who praises what is blameworthy, or blames what is praiseworthy, gathers demerit with his mouth; through that demerit he finds no happiness.”

‘‘අම්හාකං ආචරියො’’තිආදිනා බ්‍රහ්මදත්තස්ස සංවෙගුප්පත්තිං, අත්තනො ආචරියෙ කාරුඤ්ඤප්පවත්තිඤ්ච දස්සෙත්වා කිඤ්චාපි අන්තෙවාසිනා ආචරියස්ස අනුකූලෙන භවිතබ්බං, අයං පන පණ්ඩිතජාතිකත්තා න එදිසෙසු තං අනුවත්තතීති, ඉදානි තස්ස කම්මස්සකතඤ්ඤාණප්පවත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘ආචරියෙ ඛො පනා’’තිආදිමාහ. වණ්ණං භාසිතුං ආරද්ධො ‘‘අපිනාමායං එත්තකෙනාපි රතනත්තයාවණ්ණතො ඔරමෙය්‍යා’’ති. වණ්ණීයතීති වණ්ණො, ගුණො. වණ්ණනං ගුණසඞ්කිත්තනන්ති වණ්ණො, පසංසා. සංඤ්ඤූළ්හාති ගන්ථිතා, නිබන්ධිතාති අත්ථො. අතිත්ථෙන පක්ඛන්දො ධම්මකථිකොති න වත්තබ්බො අපරිමාණගුණත්තා බුද්ධාදීනං, නිරවසෙසානඤ්ච තෙසං ඉධ පකාසනං පාළිසංවණ්ණනායෙව සම්පජ්ජතීති. අනුස්සවාදීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ආකාරපරිවිතක්කදිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියො සඞ්ගණ්හාති. අත්තනො ථාමෙන වණ්ණං අභාසි, න පන බුද්ධාදීනං ගුණානුරූපන්ති අධිප්පායො. අසඞ්ඛ්‍යය්‍යාපරිමිතප්පභෙදා හි බුද්ධාදීනං ගුණා. වුත්තඤ්හෙතං –

By “Our teacher,” etc., having shown the arising of Brahmadatta’s sense of spiritual urgency and the arising of his compassion for his own teacher, and that although a pupil should be compliant with his teacher, this one, being of a wise nature, does not follow him in such matters, now, showing the arising of his knowledge of ownership of kamma, he says, “But for the teacher…,” etc. He began to speak praise, thinking: “Perhaps with just this much he might desist from dispraising the Triple Gem.” Because it is praised (vaṇṇīyati), it is praise (vaṇṇo), a quality. The extolling, the proclaiming of qualities, is praise (vaṇṇo), commendation. “Saṃññūḷhā” means woven, bound; this is the meaning. It cannot be said, “The preacher of the Dhamma, being himself not satisfied, rushes on,” because the qualities of the Buddha and others are immeasurable, and their complete exposition here is accomplished only by the commentary on the Pāli text. In “by hearsay,” etc., the word “etc.” includes reasoned contemplation, reflection on views, and meditative acceptance. He spoke praise with his own strength, not in a way corresponding to the qualities of the Buddha and others; this is the intention. For the qualities of the Buddha and others are of innumerable, immeasurable, and diverse kinds. For it has been said:

‘‘බුද්ධොපි [Pg.51] බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං,කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො;

ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ,වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’ති.

“Even a Buddha might speak the praise of a Buddha, for an eon, speaking of nothing else; the eon would be exhausted in that long stretch of time, but the praise of the Tathāgata would not be exhausted.”

ඉධාපි වක්ඛති ‘‘අප්පමත්තකං ඛො පනෙත’’න්තිආදි.

Here too it will be said, “But this is just a trifle,” and so on.

ඉති හ තෙති එත්ථ ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනං. හ-කාරො නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘එවං තෙ’’ති.

In “iti ha te,” “iti” is a reference to the manner that has been spoken of. The syllable “ha” is a mere particle; thus the phrase means “thus to you.”

ඉරියාපථානුබන්ධනෙන අනුබන්ධා හොන්ති, න පන සම්මාපටිපත්තිඅනුබන්ධනෙනාති අධිප්පායො. තස්මිං කාලෙති යස්මිං සංවච්ඡරෙ උතුම්හි මාසෙ පක්ඛෙ වා භගවා තං අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො, තස්මිං කාලෙ. තෙනෙව හි කිරියාවිච්ඡෙදදස්සනවසෙන ‘‘රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරතී’’ති වත්තමානකාලනිද්දෙසො කතො. සොති එවං රාජගහෙ වසමානො භගවා. තං දිවසන්ති යං දිවසං අද්ධානමග්ගපටිපන්නො, තං දිවසං. තං අද්ධානං පටිපන්නො නාළන්දායං වෙනෙය්‍යානං විවිධ හිතසුඛනිප්ඵත්තිං ආකඞ්ඛමානො ඉමිස්සා ච අට්ඨුප්පත්තියා තිවිධසීලාලඞ්කතං නානාවිධකුහනලපනාදිමිච්ඡාජීවවිද්ධංසනං ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිජාලවිනිවෙඨනං දසසහස්සිලොකධාතුපකම්පනං බ්‍රහ්මජාලසුත්තන්තං දෙසෙස්සාමීති. එත්තාවතා ‘‘කස්මා පන භගවා තං අද්ධානං පටිපන්නො’’ති චොදනා විසොධිතා හොති. ‘‘කස්මා ච සුප්පියො අනුබන්ධො’’ති අයං පන චොදනා ‘‘භගවතො තං මග්ගං පටිපන්නභාවං අජානන්තො’’ති එතෙන විසොධිතා හොති. න හි සො භගවන්තං දට්ඨුමෙව ඉච්ඡතීති. තෙනෙවාහ ‘‘සචෙ පන ජානෙය්‍ය, නානුබන්ධෙය්‍යා’’ති.

They were following his physical path, not following the right practice; this is the intention. “At that time” means in whatever year, season, month, or fortnight the Blessed One was journeying on that road, at that time. For this reason, by way of showing the interruption of the action, the present tense designation is made: “he wanders for alms in Rājagaha.” “He” means the Blessed One thus dwelling in Rājagaha. “On that day” means on the day he was journeying on the road. He journeyed on that road desiring the attainment of various benefits and happiness for those in Nāḷandā who were ready to be trained, and also, for the sake of this occasion, intending to teach the Brahmajāla Suttanta, which is adorned with the threefold virtue, which destroys various kinds of deceitful talk and wrong livelihood, which disentangles the net of sixty-two views, and which causes the ten-thousand-world-system to tremble. With this, the objection, “Why did the Blessed One journey on that road?” is cleared up. And the objection, “And why did Suppiya follow?” is cleared up by this: “Not knowing that the Blessed One was journeying on that road.” For he did not wish just to see the Blessed One. Therefore it is said: “But if he had known, he would not have followed.”

නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨපභස්සරවසෙන ‘‘ඡබ්බණ්ණරස්මියො. ‘‘සමන්තා අසීතිහත්ථප්පමාණෙ’’ති තාසං රස්මීනං පකතියා පවත්තිට්ඨානවසෙන වුත්තං. ‘‘තස්මිං කිර සමයෙ’’ති ච තස්මිං අද්ධානගමනසමයෙ බුද්ධසිරියා අනිගූහිතභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. න හි තදා තස්සා නිගූහනෙ පක්කුසාතිඅභිගමනාදීසු විය කිඤ්චිපි කාරණං අත්ථීති. රතනාවෙළං රතනවටංසකං. චීනපිට්ඨචුණ්ණං සින්ධනචුණ්ණං.

“The six-colored rays” means by way of blue, yellow, red, white, crimson, and brilliant. “In a measure of eighty cubits all around” is said with regard to the natural place of diffusion of those rays. And “At that time, it seems” is said to show the unhidden state of the Buddha’s glory at the time of that journey. For at that time there was no reason at all for its concealment, as there was, for example, on the occasion of Pakkusāti’s approach. “Ratanāveḷaṃ” means a jeweled diadem. “Cīnapiṭṭhacuṇṇaṃ” means powder of Chinese flour; “sindhanacuṇṇaṃ” means powder from Sindh.

බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛෙපවිලාසිනී [Pg.52] ච අස්ස භගවතො ලක්ඛණමාලාති මහාපුරිසලක්ඛණානි අඤ්ඤමඤ්ඤපටිබද්ධත්තා එවමාහ. ද්වත්තිංසාය චන්දමණ්ඩලානං මාලා කෙනචි ගන්ථෙත්වා ඨපිතා යදි සියාති පරිකප්පනවසෙනාහ ‘‘ගන්ථෙත්වා ඨපිතද්වත්තිංසචන්දමාලායා’’ති. සිරිං අභිභවන්තී ඉවාති සම්බන්ධො. එස නයො සූරියමාලායාතිආදීසුපි. මහාථෙරාති මහාසාවකෙ සන්ධායාහ. එවං ගච්ඡන්තං භගවන්තං භික්ඛූ ච දිස්වා අථ අත්තනො පරිසං අවලොකෙසීති සම්බන්ධො. ‘‘යස්මා පනෙසා’’තිආදිනා ‘‘කස්මා ච සො රතනත්තයස්ස අවණ්ණං භාසතී’’ති චොදනං විසොධෙති. ඉතීති එවං, වුත්තප්පකාරෙනාති අත්ථො. ඉමෙහි ද්වීහීති ලාභපරිවාරහානිං නිගමනවසෙන දස්සෙති. භගවතො විරොධානුනයාභාවවීමංසනත්ථං එතෙ අවණ්ණං වණ්ණඤ්ච භාසන්තීති අපරෙ. ‘‘මාරෙන අන්වාවිට්ඨා එවං කරොන්තී’’ති ච වදන්ති.

And the garland of marks of the Blessed One, resplendent with the surrounding fathom-wide aura, is so called because the marks of a great man are interconnected. By way of conjecture, it says 'like a garland of thirty-two moons strung together,' as if to say, 'if a garland of thirty-two moon-discs were strung together by someone and set in place.' The connection is 'as if overpowering its splendor.' This is the method also in regard to the garland of suns and so on. 'Great elder' refers to the great disciples. The connection is: 'And having seen the Blessed One walking thus, the bhikkhus then looked at their own assembly.' With 'Because this one...,' etc., it clarifies the charge, 'And why does he speak dispraise of the Three Jewels?' 'Iti' means 'thus,' that is, 'in the way stated.' With 'by these two,' it shows the loss of gain and retinue by way of conclusion. Others say: 'They speak dispraise and praise in order to investigate the Blessed One's lack of opposition and compliance.' And some say: 'Possessed by Māra, they act in this way.'

2. අම්බලට්ඨිකාය අවිදූරෙ භවත්තා උය්‍යානං අම්බලට්ඨිකා යථා ‘‘වරුණානගරං, ගොදාගාමො’’ති. කෙචි පන ‘‘අම්බලට්ඨිකාති යථාවුත්තනයෙනෙව එකගාමො’’ති වදන්ති. තෙසං මතෙ අම්බලට්ඨිකායන්ති සමීපත්ථෙ භුම්මවචනං. රාජාගාරකං වෙස්සවණමහාරාජදෙවායතනන්ති එකෙ. බහුපරිස්සයොති බහුපද්දවො. ‘‘සද්ධිං අන්තෙවාසිනා බ්‍රහ්මදත්තෙන මාණවෙනා’’ති වුත්තං සීහළට්ඨකථායං. තඤ්ච ඛො පාළි ආරුළ්හවසෙනෙව, න පන තදා සුප්පියස්ස පරිසාය අභාවතො. කස්මා පනෙත්ථ බ්‍රහ්මදත්තොයෙව පාළි ආරුළ්හො, න සුප්පියස්ස පරිසාති? පයොජනාභාවතො. යථා චෙතං, එවං අඤ්ඤම්පි එදිසං පයොජනාභාවතො සඞ්ගීතිකාරෙහි න සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. කෙචි පන ‘‘වුත්තන්ති පාළියං වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති පාළිආරුළ්හවසෙන පාළියං වුත්තන්ති ආපජ්ජනතො. තස්මා යථාවුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බො. පරිවාරෙත්වා නිසින්නො හොතීති සම්බන්ධො.

2. Because it was not far from Ambalaṭṭhikā, the park was called Ambalaṭṭhikā, just as 'the city of Varuṇa, the village of Godā.' Some, however, say: 'Ambalaṭṭhikā is a single village in the way already stated.' In their opinion, 'at Ambalaṭṭhikā' is a locative of proximity. Some say the royal rest house was a shrine to the great king Vessavaṇa. 'Fraught with many dangers' means fraught with many perils. 'With his pupil, the young man Brahmadatta' is said in the Sinhala commentary. And that is only by way of its inclusion in the Pāli, not because Suppiya's assembly was absent then. Why is only Brahmadatta included in the Pāli here, and not Suppiya's assembly? Because there was no purpose. Just as this is so, it should be understood that other such instances were not included by the compilers of the canon because there was no purpose. Some, however, say, '“is said” means is said in the Pāli,' but that is not tenable, as it would follow that it is said in the Pāli simply by virtue of its inclusion in the Pāli. Therefore, the meaning here should be taken in the way already stated. The connection is: 'he was sitting surrounded.'

3. කථාධම්මොති කථාසභාවො, කථාධම්මො උපපරික්ඛාවිධීති කෙචි. නීයතීති නයො, අත්ථො. සද්දසත්ථං අනුගතො නයො සද්දනයො. තත්ථ හි අනභිණ්හවුත්තිකෙ අච්ඡරිය-සද්දො ඉච්ඡිතො. තෙනෙවාහ ‘‘අන්ධස්ස පබ්බතාරොහණං වියා’’ති. අච්ඡරායොග්ගන්ති අච්ඡරියන්ති නිරුත්තිනයො[Pg.53], සො පන යස්මා පොරාණට්ඨකථායං ආගතො, තස්මා ආහ ‘‘අට්ඨකථානයොති. යාවඤ්චිදං සුප්පටිවිදිතාති සම්බන්ධො, තස්ස යත්තකං සුට්ඨු පටිවිදිතා, තං එත්තකන්ති න සක්කා අම්හෙහි පටිවිජ්ඣිතුං, අක්ඛාතුං වාති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘තෙන සුප්පටිවිදිතතාය අප්පමෙය්‍යතං දස්සෙතී’’ති.

3. 'The nature of the talk' means the substance of the talk; some say 'the nature of the talk' is the method of investigation. 'That by which one is led' is a method (nayo), a meaning. The method that follows grammar is the grammatical method. There, the word 'wonderful' (acchariya) is intended for what is rarely spoken of. Hence it says, 'like a blind person's climbing of a mountain.' 'Fit for a finger-snap' (accharāyogga) means 'wonderful' (acchariya); this is the etymological method. But because this comes from the ancient commentary, it is called the 'commentarial method.' The connection is with 'how well this has been penetrated.' The meaning is: 'We are unable to penetrate or to declare just how well it has been penetrated by him.' Hence it says: 'By its being well penetrated, he shows its immeasurability.'

පකතත්ථපටිනිද්දෙසො තං-සද්දොති තස්ස ‘‘භගවතා’’තිආදීහි පදෙහි සමානාධිකරණභාවෙන වුත්තස්ස යෙන අභිසම්බුද්ධභාවෙන භගවා පකතො සුපාකටො ච හොති, තං අභිසම්බුද්ධභාවං සද්ධිං ආගමනපටිපදාය අත්ථභාවෙන දස්සෙන්තො ‘‘යො සො…පෙ… අභිසම්බුද්ධො’’ති ආහ. සතිපි ඤාණදස්සන-සද්දානං ඉධ පඤ්ඤාවෙවචනභාවෙ තෙන තෙන විසෙසෙන නෙසං සවිසයවිසෙසප්පවත්තිදස්සනත්ථං අසාධාරණඤාණවිසෙසවසෙන විජ්ජත්තයවසෙන විජ්ජාභිඤ්ඤානාවරණවසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමංසචක්ඛුවසෙන පටිවෙධදෙසනාඤාණවසෙන ච තදත්ථං යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තෙසං තෙස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ආසයානුසයං ජානතාආසයානුසයඤාණෙන. සබ්බඤෙය්‍යධම්මං පස්සතා සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණෙහි.

The word 'that' (taṃ) is a reference back to the established meaning. Showing that state of perfect self-enlightenment—by which the Blessed One is established and made manifest, and which is spoken of in apposition with terms such as 'by the Blessed One'—together with the path of its arrival as its meaning, he said: 'He who...pe... has become perfectly self-enlightened.' Although the words 'knowledge' and 'vision' are here synonyms for wisdom, in order to show the occurrence of their specific functions in their respective domains, he connects and shows their meaning by way of various distinctions: by way of the special unique knowledges, by way of the three true knowledges, by way of the true knowledges and direct knowledges and the obstructions, by way of the knowledge of omniscience and the fleshly eye, and by way of the knowledge of penetration and the knowledge of teaching, saying: 'of those...,' etc. Therein, 'knowing their dispositions and underlying tendencies' is by the knowledge of dispositions and underlying tendencies. 'Seeing all knowable things' is by the knowledges of omniscience and unobstructedness.

පුබ්බෙනිවාසාදීහීති පුබ්බෙනිවාසාසවක්ඛයඤාණෙහි. පටිවෙධපඤ්ඤායාති අරියමග්ගපඤ්ඤාය. අරීනන්ති කිලෙසාරීනං, පඤ්චවිධමාරානං වා, සාසනපච්චත්ථිකානං වා අඤ්ඤතිත්ථියානං, තෙසං හනනං පාටිහාරියෙහි අභිභවනං, අප්පටිභානතාකරණං, අජ්ඣුපෙක්ඛනඤ්ච. කෙසිවිනයසුත්තඤ්චෙත්ථ නිදස්සනං.

'By past abodes, etc.' means by the knowledges of the recollection of past abodes and the destruction of the taints. 'By penetrative wisdom' means by the wisdom of the noble path. 'Of enemies' means of the enemies that are the defilements, or of the five kinds of Māra, or of the adversaries of the teaching, the sectarians of other schools; their 'slaying' is overcoming them by means of psychic powers, rendering them speechless, and regarding them with equanimity. And the Kesivinaya Sutta is an example here.

තථා ඨානාඨානාදීනි ජානතා, යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පස්සතා, සවාසනානං ආසවානං ඛීණත්තා අරහතා, අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිතො අවිපරීතාවබොධතො සම්මාසම්බුද්ධෙන. අථ වා තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණතාය ජානතා, තිණ්ණම්පි කම්මානං ඤාණානුපරිවත්තිතො නිසම්මකාරිතාය පස්සතා, දවාදීනම්පි අභාවසාධිකාය පහානසම්පදාය අරහතා, ඡන්දාදීනං අහානිහෙතුභූතාය අපරික්ඛයපටිභානසාධිකාය සබ්බඤ්ඤුතාය සම්මාසම්බුද්ධෙනාති එවං දසබලට්ඨාරසාවෙණිකබුද්ධධම්මෙහිපි යොජනා වෙදිතබ්බා.

By one who knows possibilities and impossibilities, etc.; who sees beings faring according to their kamma; an arahant because the taints with their latent tendencies are destroyed; a perfectly self-enlightened one because of his non-inverted understanding of things to be directly known, etc., in their various divisions. Alternatively: by one who knows because his knowledge is unobstructed in the three times; who sees by carefully considering the knowledge that revolves around the three kinds of kamma; an arahant through the accomplishment in abandonment that establishes the absence even of such things as sport; a perfectly self-enlightened one through the omniscience that establishes unimpaired discernment, which is the cause for the non-decline of such things as zeal. Thus the application should be understood also in terms of the ten powers and the eighteen unique qualities of a Buddha.

යදිපි [Pg.54] හීනකල්‍යාණභෙදෙන දුවිධාව අධිමුත්ති පාළියං වුත්තා, පවත්තිආකාරවසෙන පන අනෙකභෙදභින්නාති ආහ ‘‘නානාධිමුත්තිකතා’’ති. සා පන අධිමුත්ති අජ්ඣාසයධාතු, තදපි තථා තථා දස්සනං ඛමනං රොචනඤ්චාති ආහ ‘‘නානාජ්ඣාසයතා…පෙ… රුචිතා’’ති. නානාධිමුත්තිකතඤාණෙනාති චෙත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤාණං අධිප්පෙතං, න දසබලඤාණන්ති ආහ ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙනා’’ති. ඉති හ මෙති එත්ථ එවං-සද්දත්ථො ඉති-සද්දො, හ-කාරො නිපාතමත්තං සරලොපො ච කතොති දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘එවං ඉමෙ’’ති.

Although inclination (adhimutti) is said in the Pāli to be only twofold, divided into inferior and superior, he said 'diversity of inclinations' (nānādhimuttikatā) because it is divided into many kinds according to its mode of occurrence. That inclination is the element of disposition (ajjhāsayadhātu), and that too is seeing, accepting, and approving in various ways; hence he said 'diversity of dispositions...pe...diversity of preferences' (nānājjhāsayatā...pe...rucitā). Here, by 'the knowledge of the diversity of inclinations,' the knowledge of omniscience is intended, not the knowledge of the ten powers; hence he said 'by the knowledge of omniscience' (sabbaññutañāṇenā). To show that in 'iti ha me,' the word 'iti' has the meaning of the word 'evaṃ' (thus), that 'ha' is a mere particle, and that a vowel has been elided, it is said, 'thus these' (evaṃ ime).

4. අරහත්තමග්ගෙන සමුග්ඝාතං කතං, යතො ‘‘නත්ථි අබ්‍යාවටමනො’’ති බුද්ධධම්මෙසු වුච්චති. වීතිනාමෙත්වා ඵලසමාපත්තීහි. නිවාසෙත්වා විහාරනිවාසනපරිවත්තනවසෙන. ‘‘කදාචි එකකො’’තිආදි තෙසං තෙසං විනෙය්‍යානං විනයනානුකූලං භගවතො උපසඞ්කමදස්සනං. පාදනික්ඛෙපසමයෙ භූමියා සමභාවාපත්ති සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය නිස්සන්දඵලං, න ඉද්ධිනිම්මානං. ‘‘ඨපිතමත්තෙ දක්ඛිණපාදෙ’’ති බුද්ධානං සබ්බදක්ඛිණතාය වුත්තං. අරහත්තෙ පතිට්ඨහන්තීති සම්බන්ධො.

4. It has been eradicated by the path of arahantship, which is why it is said among the Buddha's qualities: 'There is no unbusied mind.' Having spent the time with the attainments of fruition. Having dressed, by way of changing the robe worn in the dwelling. 'Sometimes alone,' etc., refers to the Blessed One's approaching and seeing those to be trained in a way suitable for their training. At the time of placing his foot, the ground's becoming level is a natural consequence of his well-planted feet, not a creation of psychic power. 'As soon as the right foot is placed' is said because Buddhas are auspicious in every respect. The connection is: 'they become established in arahantship.'

දුල්ලභා සම්පත්තීති සතිපි මනුස්සත්තපටිලාභෙ පතිරූපදෙසවාසඉන්ද්‍රියාවෙකල්ලසද්ධාපටිලාභාදයො ගුණා දුල්ලභාති අත්ථො. චාතුමහාරාජිකභවනන්ති චාතුමහාරාජිකදෙවලොකෙ සුඤ්ඤවිමානානි ගච්ඡන්තීති අත්ථො. එස නයො තාවතිංසභවනාදීසුපි. කාලයුත්තන්ති ඉමිස්සා වෙලාය ඉමස්ස එවං වත්තබ්බන්ති තංතංකාලානුරූපං. සමයයුත්තන්ති තස්සෙව වෙවචනං, අට්ඨුප්පත්තිඅනුරූපං වා. අථ වා සමයයුත්තන්ති හෙතූදාහරණසහිතං. කාලෙන සාපදෙසඤ්හි භගවා ධම්මං දෙසෙති. උතුං ගණ්හපෙති, න පන මලං පක්ඛාලෙතීති අධිප්පායො. න හි භගවතො කායෙ රජොජල්ලං උපලිම්පතීති.

'A rare accomplishment': the meaning is that even when one has obtained a human existence, such qualities as residence in a suitable country, completeness of faculties, the obtaining of faith, and so on, are rare. 'The realm of the Four Great Kings' means they go to the empty celestial mansions in the world of the Four Great Kings. This is the method also for the realm of the Tāvatiṃsa gods and so on. 'Connected with the time' (kālayutta) means suitable for the particular time, as when one says, 'At this time, this should be said in this way about this.' 'Connected with the occasion' (samayayutta) is a synonym for that, or it means suitable to the matter that has arisen. Alternatively, 'connected with the occasion' means accompanied by reason and example. For the Blessed One teaches the Dhamma at the right time and with a reasoned basis. The intention is that he makes them grasp the season, but he does not wash away the dirt. For dust and grime do not adhere to the Blessed One's body.

කිලාසුභාවො කිලමථො. සීහසෙය්‍යං කප්පෙති සරීරස්ස කිලාසුභාවමොචනත්ථන්ති යොජෙතබ්බං. ‘‘බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙතී’’ති ඉදං පච්ඡිමයාමෙ භගවතො බහුලආචිණ්ණවසෙන වුත්තං. අප්පෙකදා අවසිට්ඨබලඤාණෙහි සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙන ච භගවා තමත්ථං සාධෙතීති. ‘‘ඉමෙ දිට්ඨිට්ඨානා’’තිආදිදෙසනා සීහනාදො. තෙසං ‘‘වෙදනාපච්චයා තණ්හා’’ තිආදිනා පච්චයාකාරං සමොධානෙත්වා. ‘‘සිනෙරුං [Pg.55] උක්ඛිපන්තො විය නභං පහරන්තො විය චා’’ති ඉදං බ්‍රහ්මජාලදෙසනාය අනඤ්ඤසාධාරණත්තා සුදුක්කරතාදස්සනත්ථං වුත්තං. එතන්ති ‘‘යෙන, තෙනා’’ති එතං පදද්වයං. යෙනාති වා හෙතුම්හි කරණවචනං, යෙන කාරණෙන සො මණ්ඩලමාළො උපසඞ්කමිතබ්බො, තෙන කාරණෙන උපසඞ්කමීති අත්ථො, කාරණං පන ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ’’තිආදිනා අට්ඨකථායං වුත්තංඑව. කට්ඨන්ති නිසීදනයොග්‍යං දාරුක්ඛන්ධං.

'The state of being not well' is fatigue. It should be connected thus: 'He adopts the lion's posture for the purpose of releasing the body from its state of being not well.' 'He surveys the world with the Buddha-eye': this is said with reference to the Blessed One's frequent practice in the last watch of the night. Sometimes the Blessed One accomplishes that purpose with the remaining powers and knowledges and with the knowledge of omniscience. A teaching such as 'These are the grounds for views' is a lion's roar. Having connected the conditional structure for them with 'with feeling as condition, craving,' etc. 'Like lifting up Mount Sineru and like striking the sky': this is said to show the extreme difficulty of the teaching in the Brahmajāla, on account of its being unique. 'This' (etaṃ) refers to these two words: 'by which' (yena), 'by that' (tena). 'By which' is an instrumental of cause. The meaning is: 'For which reason that assembly hall should be approached, for that reason he approached.' The reason, however, is stated in the commentary as 'these bhikkhus,' etc. 'A piece of wood' means a log suitable for sitting on.

පුරිමොති ‘‘කතමාය නු භවථා’’ති එවං වුත්තො අත්ථො. කා ච පන වොති එත්ථ ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකෙ. තෙන යථාපුච්ඡිතාය කථාය වක්ඛමානං විප්පකතභාවං ජොතෙති. පන-සද්දො වචනාලඞ්කාරො. යාය හි කථාය තෙ භික්ඛූ සන්නිසින්නා, සා එව අන්තරාකථාභූතා විප්පකතා විසෙසෙන පුන පුච්ඡීයතීති. අඤ්ඤාති අන්තරාසද්දස්ස අත්ථමාහ. අඤ්ඤත්ථෙ හි අයං අන්තරා-සද්දො ‘‘භූමන්තරං සමයන්තර’’න්තිආදීසු විය. අන්තරාති වා වෙමජ්ඣෙති අත්ථො. නනු ච තෙහි භික්ඛූහි සා කථා යථාධිප්පායං ‘‘ඉති හ මෙ’’තිආදිනා නිට්ඨපිතා යෙවාති? න නිට්ඨාපිතා භගවතො උපසඞ්කමනෙන උපච්ඡින්නත්තා. යදි හි භගවා තස්මිං ඛණෙ න උපසඞ්කමෙය්‍ය භිය්‍යොපි තප්පටිබද්ධායෙව කථා පවත්තෙය්‍යුං, භගවතො උපසඞ්කමනෙන පන න පවත්තෙසුං. තෙනෙවාහ අයං ඛො…පෙ… අනුප්පත්තො’’ති. කස්මා පනෙත්ථ ධම්මවිනයසඞ්ගහෙ කරියමානෙ නිදානවචනං, නනු භගවතො වචනමෙව සඞ්ගහෙතබ්බන්ති? වුච්චතෙදෙසනාය ඨිතිඅසම්මොසසද්ධෙය්‍යභාවසම්පාදනත්ථං. කාලදෙසදෙසකවත්ථුධම්මපටිග්ගාහකපටිබද්ධා හි දෙසනා චිරට්ඨිතිකා හොති, අසම්මොසධම්මා සද්ධෙය්‍යා ච. දෙසකාලකත්තුසොතුනිමිත්තෙහි උපනිබන්ධො විය වොහාරවිනිච්ඡයො, තෙනෙව චායස්මතා මහාකස්සපෙන ‘‘බ්‍රහ්මජාලං ආවුසො ආනන්ද කත්ථ භාසිත’’න්තිආදිනා දෙසාදිපුච්ඡාසු කතාසු තාසං විස්සජ්ජනං කරොන්තෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන නිදානං භාසිතන්ති තයිදමාහ ‘‘කාල…පෙ… නිදානං භාසිත’’න්ති.

The former means: this is the meaning when it is said, ‘For what talk are you now assembled?’ And in the phrase ‘Kā ca pana vo,’ the particle ‘ca’ is used in the sense of contrast. It thereby illuminates the interrupted state of the talk that was being discussed, which is now being inquired about. The particle ‘pana’ is a verbal embellishment. For that very talk for which those bhikkhus were assembled, that same talk, being an ‘in-between talk,’ was interrupted, and it is this that is now being specifically asked about again. ‘Aññā’ explains the meaning of the word ‘antarā.’ For this word ‘antarā’ is used here in the sense of ‘other,’ as in such expressions as ‘another region’ and ‘another time.’ Or ‘antarā’ means ‘in the middle.’ But was not that talk already concluded by those bhikkhus according to their intention, with such phrases as 'Thus it seems to me'? No, it was not concluded, because it was cut short by the arrival of the Blessed One. For if the Blessed One had not approached at that moment, the talk connected with that topic would have proceeded even further; but because of the Blessed One’s arrival, it did not proceed. Therefore it is said: ‘This... has arrived.’ Why, when the Dhamma and Vinaya were being compiled, was the introductory section included? Should not only the Blessed One’s speech have been compiled? It is said: For the purpose of establishing the stability of the teaching, its freedom from confusion, and its credibility. For a teaching that is connected to the time, place, teacher, subject matter, Dhamma, and recipient endures for a long time, is free from confusion, and is credible. Just as a legal decision is bound by the signs of the speaker, time, agent, and listener, so too, when the Venerable Mahākassapa asked questions about the place, etc., saying, ‘Friend Ānanda, where was the Brahmajāla Sutta spoken?’, the Treasurer of the Dhamma, in answering them, stated the introduction. Thus it is said: ‘The time... the introduction was spoken.’

අපිච සත්ථුසිද්ධියා නිදානවචනං. තථාගතස්ස හි භගවතො පුබ්බරචනානුමානාගමතක්කාභාවතො සම්මාසම්බුද්ධත්තසිද්ධි. සම්මාසම්බුද්ධභාවෙන හිස්ස පුබ්බරචනාදීනං අභාවො සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරතාය, එකප්පමාණත්තා [Pg.56] ච ඤෙය්‍යධම්මෙසු. තථා ආචරියමුට්ඨිධම්මමච්ඡරියසත්ථුසාවකානුරොධාභාවතො ඛීණාසවත්තසිද්ධි. ඛීණා සවතාය හිස්ස ආචරියමුට්ඨිආදීනං අභාවො, විසුද්ධා ච පරානුග්ගහප්පවත්ති. ඉති දෙසකදොසභූතානං දිට්ඨිචාරිත්තසම්පත්තිදූසකානං අවිජ්ජාතණ්හානං අභාවසූචකෙහි, ඤාණප්පහානසම්පදාභි බ්‍යඤ්ජනකෙහි ච සම්බුද්ධවිසුද්ධභාවෙහි පුරිමවෙසාරජ්ජද්වයසිද්ධි, තතො එව ච අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මෙසු සම්මොහාභාවසිද්ධිතො පච්ඡිමවෙසාරජ්ජද්වයසිද්ධීති භගවතො චතුවෙසාරජ්ජසමන්නාගමො, අත්තහිතපරහිතප්පටිපත්ති ච පකාසිතා හොති නිදානවචනෙන සම්පත්තපරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපං ඨානුප්පත්තිකප්පටිභානෙන ධම්මදෙසනාදීපනතො, ‘‘ජානතා පස්සතා’’තිආදි වචනතො ච. තෙන වුත්තං ‘‘සත්ථුසිද්ධියා නිදානවචන’’න්ති.

Furthermore, the introductory statement establishes the Teacher’s authority. For the Blessed One, the Tathāgata, the attainment of perfect self-enlightenment is established by the absence of prior composition, inference, tradition, or reasoning. Because he is a Perfectly Self-Enlightened One, he has no need for prior composition and the like, on account of the unimpeded range of his knowledge in all things and the single standard of his knowledge regarding all knowable phenomena. Similarly, the attainment of the destruction of the taints is established by the absence of a ‘teacher’s fist,’ of stinginess with the Dhamma, and of favoritism towards disciples. Because his taints are destroyed, he is free from the ‘teacher’s fist’ and the like, and his conduct is pure, proceeding for the benefit of others. Thus, through the indications of the absence of ignorance and craving—which are faults in a teacher that corrupt right view, conduct, and attainment—and through the manifestations of the accomplishment in knowledge and abandonment and the purity of the Enlightened One, the first pair of grounds of self-confidence is established. And from that itself, through the establishment of the absence of delusion regarding obstructive and emancipating phenomena, the latter pair of grounds of self-confidence is established. Thus, the Blessed One’s possession of the four grounds of self-confidence and his practice for his own welfare and the welfare of others are revealed by the introductory statement, through its illuminating the teaching of the Dhamma with a brilliance that arises from the occasion and is appropriate to the disposition of the assembled company, and by such statements as ‘by one who knows and sees.’ Therefore it is said: ‘The introductory statement establishes the Teacher’s authority.’

තථා සත්ථුසිද්ධියා නිදානවචනං. ඤාණකරුණාපරිග්ගහිතසබ්බකිරියස්ස හි භගවතො නත්ථි නිරත්ථිකා පවත්ති, අත්තහිතත්ථා වා, තස්මා පරෙසංයෙව අත්ථාය පවත්තසබ්බකිරියස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සකලම්පි කායවචීමනොකම්මං සත්ථුභූතං, න කබ්‍යරචනාදිසාසනභූතං. තෙන වුත්තං ‘‘සත්ථුසිද්ධියා නිදානවචන’’න්ති. අපිච සත්ථුනො පමාණභූතතාවිභාවනෙන සාසනස්ස පමාණභාවසිද්ධියා නිදානවචනං. ‘‘භගවතා’’ති හි ඉමිනා තථාගතස්ස ගුණවිසිට්ඨසත්තුත්තමාදිභාවදීපනෙන, ‘‘ජානතා’’තිආදිනා ආසයානුසයඤාණාදිපයොගදීපනෙන ච අයමත්ථො සාධිතො හොති. ඉදමෙත්ථ නිදානවචනපයොජනස්ස මුඛමත්තදස්සනං. කො හි සමත්ථො බුද්ධානුබුද්ධෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන භාසිතස්ස නිදානස්ස පයොජනානි නිරවසෙසතො විභාවෙතුන්ති.

Again, the introductory statement establishes the Teacher’s authority. For the Blessed One, all of whose actions are encompassed by knowledge and compassion, there is no purposeless activity, nor any for his own benefit. Therefore, for the Perfectly Self-Enlightened One, all of whose actions proceed solely for the benefit of others, every bodily, verbal, and mental action constitutes the instruction of a Teacher, not a poetic composition or the like. Hence it is said: ‘The introductory statement establishes the Teacher’s authority.’ Furthermore, the introductory statement establishes the authoritativeness of the Dispensation by demonstrating that the Teacher is the standard of authority. Indeed, this point is established by the word ‘by the Blessed One,’ which reveals the Tathāgata’s superior qualities, his state as the supreme being, etc., and by the words ‘by one who knows,’ etc., which reveal his application of the knowledge of dispositions and underlying tendencies, and so on. This is merely a glimpse into the purpose of the introductory statement. For who is able to explain exhaustively the purposes of the introduction spoken by the Treasurer of the Dhamma, who has understood what the Buddha understood?

නිදානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Introduction is finished.

5. නික්ඛිත්තස්සාති දෙසිතස්ස. දෙසනාපි හි දෙසෙතබ්බස්ස සීලාදිඅත්ථස්ස විනෙය්‍යසන්තානෙසු නික්ඛිපනතො ‘‘නික්ඛෙපො’’ති වුච්චති. තත්ථ යථා අනෙකසතඅනෙකසහස්සභෙදානිපි සුත්තන්තානි සංකිලෙසභාගියාදිසාසනප්පට්ඨානනයෙන සොළසවිධතං නාතිවත්තන්ති, එවං අත්තජ්ඣාසයාදිසුත්තනික්ඛෙපවසෙන චතුබ්බිධභාවන්ති ආහ ‘‘චත්තාරො සුත්තනික්ඛෙපා’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ අත්තජ්ඣාසයස්ස, අට්ඨුප්පත්තියා ච පරජ්ඣාසයපුච්ඡාහි [Pg.57] සද්ධිං සංසග්ගභෙදො සම්භවති අජ්ඣාසයපුච්ඡානුසන්ධිසබ්භාවතො, අත්තජ්ඣාසයඅට්ඨුප්පත්තීනං පන අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසග්ගො නත්ථීති නයිධ නිරවසෙසො විත්ථාරනයො සම්භවති, තස්මා ‘‘චත්තාරො සුත්තනික්ඛෙපා’’ති වුත්තං. අථ වා යදිපි අට්ඨුප්පත්තියා අජ්ඣාසයෙන සියා සංසග්ගභෙදො, තදන්තොගධත්තා පන සෙසනික්ඛෙපානං මූලනික්ඛෙපවසෙන චත්තාරොව දස්සිතාති දට්ඨබ්බං. සො පනායං සුත්තනික්ඛෙපො සාමඤ්ඤභාවතො පඨමං විචාරෙතබ්බො, තස්මිං විචාරිතෙ යස්සා අට්ඨුප්පත්තියා ඉදං සුත්තං නික්ඛිත්තං, තස්සා විභාගවසෙන ‘‘මමං වා භික්ඛවෙ’’තිආදිනා (දී. නි. 1.5, 6), ‘‘අප්පමත්තකං ඛො පනෙත’’න්තිආදිනා (දී. නි. 1.7), ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ’’තිආදිනා (දී. නි. 1.28) ච පවත්තානං සුත්තානං සුත්තපදෙසානං වණ්ණනා වුච්චමානා තංතංඅනුසන්ධිදස්සනසුඛතාය සුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොතීති ආහ ‘‘සුත්තනික්ඛෙපං විචාරෙත්වා වුච්චමානා පාකටා හොතී’’ති.

5. ‘Of what was laid down’ means of what was taught. For the teaching itself is called a ‘laying down’ (nikkhepa) because it lays down in the mental continuities of those to be trained the meaning of such things as virtue, which are to be taught. Here, just as the suttas, though divided into many hundreds and thousands, do not go beyond the sixteenfold classification by way of the establishment of the teaching concerning the side of defilement, etc., so too, with respect to the ways of laying down suttas based on one’s own disposition, etc., they are fourfold. Thus it is said: ‘There are four ways of laying down a sutta.’ Although here a mixed type is possible for one's own disposition, and for the arising of an issue, in combination with another's disposition and with questions—due to the existence of a connection between disposition and question—nevertheless, since there is no mutual combination between one’s own disposition and the arising of an issue, a completely exhaustive method of detailed exposition is not possible here. Therefore it is said: ‘There are four ways of laying down a sutta.’ Or, although there might be a mixed type involving the arising of an issue and a disposition, since the remaining ways of laying down are included within that, it should be understood that only four are shown as the basic ways. This way of laying down a sutta, being a general matter, should be investigated first. When it has been investigated, the commentary being spoken on the sutta passages that were delivered—such as ‘Bhikkhus, whether of myself...’ (DN 1.5-6), ‘But this, bhikkhus, is a small, trivial matter...’ (DN 1.7), and ‘There are, bhikkhus...’ (DN 1.28)—becomes easy to understand by way of the division of that arising of an issue on account of which this sutta was laid down, because it makes it easy to see the respective connections. Therefore it is said: ‘When the way of laying down a sutta has been investigated, what is being explained becomes clear.’

‘‘සුත්තනික්ඛෙපා’’තිආදීසු නික්ඛිපනං නික්ඛෙපො, සුත්තස්ස නික්ඛෙපො සුත්තස්ස කථනං සුත්තනික්ඛෙපො, සුත්තදෙසනාති අත්ථො. නික්ඛිපීයතීති වා නික්ඛෙපො, සුත්තංයෙව නික්ඛෙපො සුත්තනික්ඛෙපො. අත්තනො අජ්ඣාසයො අත්තජ්ඣාසයො, සො අස්ස අත්ථි සුත්තදෙසනාකාරණභූතොති අත්තජ්ඣාසයො. අත්තනො අජ්ඣාසයො එතස්සාති වා අත්තජ්ඣාසයො. පරජ්ඣාසයොති එත්ථාපි එසෙව නයො. පුච්ඡාය වසො පුච්ඡාවසො, සො එතස්ස අත්ථීති පුච්ඡවසිකො. අරණීයතො අත්ථො, සුත්තදෙසනාය වත්ථු. අත්ථස්ස උප්පත්ති අත්ථුප්පත්ති, අත්ථුප්පත්තියෙව අට්ඨුප්පත්ති, සා එතස්ස අත්ථීති අට්ඨුප්පත්තිකො. අථ වා නික්ඛිපීයති සුත්තං එතෙනාති සුත්තනික්ඛෙපො, අත්තජ්ඣාසයාදි එව. එතස්මිං පන අත්ථවිකප්පෙ අත්තනො අජ්ඣාසයො අත්තජ්ඣාසයො, පරෙසං අජ්ඣාසයො පරජ්ඣාසයො, පුච්ඡීයතීති පුච්ඡා, පුච්ඡිතබ්බො අත්ථො. සොතබ්බවසප්පවත්තං ධම්මප්පටිග්ගාහකානං වචනං පුච්ඡාවසිකා, තදෙව නික්ඛෙපසද්දාපෙක්ඛාය පුල්ලිඞ්ගවසෙන වුත්තං ‘‘පුච්ඡාවසිකො’’ති. තථා අට්ඨුප්පත්තියෙව ‘‘අට්ඨුප්පත්තිකො’’ති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

In such phrases as ‘ways of laying down a sutta,’ a ‘laying down’ (nikkhepa) is a placing down. The laying down of a sutta (suttanikkhepa) is the speaking of a sutta; the meaning is the teaching of a sutta. Or, a ‘laying down’ is what is laid down; the sutta itself is the laying down, hence ‘suttanikkhepa.’ One’s own disposition is `attajjhāsayo`; it is so called because it exists as the cause for teaching a sutta. Or, `attajjhāsayo` means ‘one who has one’s own disposition.’ The same method applies to `parajjhāsayo` (another’s disposition). Mastery over a question is `pucchāvaso`; one who has this is `pucchavasiko`. The meaning of `attha` is 'from a matter to be undertaken,' the subject matter for the teaching of a sutta. The arising of an issue is `atthuppatti`; `aṭṭhuppatti` is just a variant of this. One for whom this exists is `aṭṭhuppattiko`. Alternatively, `suttanikkhepo` means ‘that by which a sutta is laid down,’ namely, one’s own disposition, etc. In this alternative meaning, one’s own disposition is `attajjhāsayo`; others’ disposition is `parajjhāsayo`; a question (`pucchā`) is what is asked, the matter to be questioned. The speech of the recipients of the Dhamma, which proceeds from a state of readiness to listen, is `pucchāvasikā` (fem.); this same word, in dependence on the word `nikkhepa`, is stated in the masculine gender as `pucchavasiko`. Similarly, `aṭṭhuppatti` itself becomes `aṭṭhuppattiko`. Thus the meaning should be understood here.

එත්ථ ච පරෙසං ඉන්ද්‍රියපරිපාකාදිකාරණනිරපෙක්ඛතා අත්තජ්ඣාසයස්ස විසුං නික්ඛෙපභාවො යුත්තො. තෙනෙවාහ ‘‘කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව කථෙතී’’ති. පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකානං පන පරෙසං අජ්ඣාසයපුච්ඡානං [Pg.58] දෙසනානිමිත්තභූතානං උප්පත්තියං පවත්තිතානං කථං අට්ඨුප්පත්තියං අනවරොධො, පුච්ඡාවසිකඅට්ඨුප්පත්තිකානං වා පරජ්ඣාසයානුරොධෙන පවත්තිතදෙසනත්තා කථං පරජ්ඣාසයෙ අනවරොධොති න චොදෙතබ්බමෙතං. පරෙසඤ්හි අභිනීහාරපරිපුච්ඡාදිවිනිමුත්තස්සෙව සුත්තදෙසනාකාරණුප්පාදස්ස අට්ඨුප්පත්තිභාවෙන ගහිතත්තා පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකානං විසුං ගහණං. තථා හි ධම්මදායාදසුත්තාදීනං (ම. නි. 1.29) ආමිසුප්පාදාදිදෙසනානිමිත්තං ‘‘අට්ඨුප්පත්තී’’ති වුච්චති. පරෙසං පුච්ඡං විනා අජ්ඣාසයමෙව නිමිත්තං කත්වා දෙසිතො පරජ්ඣාසයො, පුච්ඡාවසෙන දෙසිතො පුච්ඡාවසිකොති පාකටො යමත්ථොති. අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව කථෙසි ධම්මතන්තිඨපනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. සම්මප්පධානසුත්තන්තහාරකොති අනුපුබ්බෙන නිද්දිට්ඨානං සංයුත්තකෙ සම්මප්පධානපටිසංයුත්තානං සුත්තානං ආවළි, තථා ඉද්ධිපාදහාරකාදි. විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා සද්ධින්ද්‍රියාදයො. අභිනීහාරන්ති පණිධානං.

Here, it is appropriate for 'one's own disposition' to be a distinct way of laying down, due to its non-dependence on such causes as the maturation of others' faculties. Hence it is said: 'He speaks solely from his own inclination.' However, one should not raise this objection: For those whose teaching is prompted by another's inclination or a question, which serve as the occasion for the teaching, how are they not included under 'occasion for the teaching'? Or, for those suttas based on a question or on an occasion for teaching, since the teaching proceeds in accordance with another's inclination, how are they not included under 'another's inclination'? For the arising of a cause for a sutta's teaching that is free from others' formal request, repeated questioning, etc., is taken as being an 'occasion for the teaching'; hence 'another's inclination' and 'based on a question' are taken separately. Thus, for suttas like the Dhammadāyāda Sutta (MN 1.29), the occasion for the teaching—such as the arising of material things—is called an 'occasion for the teaching.' A teaching given based on another's inclination without their question is 'another's inclination'; one given based on a question is 'based on a question'—the meaning of this is clear. It should be understood that the statement 'he spoke from his own inclination' is for the purpose of establishing the Dhamma tradition. `Sammappadhāna Suttanta-hāraka` refers to the series of suttas connected with the right strivings in the Saṃyutta Nikāya, arranged in sequence. Similarly, there are sections on the bases of psychic power, etc. The qualities that lead to the maturing of liberation are the faculty of faith, etc. `Abhinīhāra` means aspiration.

වණ්ණාවණ්ණෙති එත්ථ ‘‘අච්ඡරියං ආවුසො’’තිආදිනා භික්ඛුසඞ්ඝෙන වුත්තො වණ්ණොපි සඞ්ගහිතො, තං පන අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ අඤ්ඤෙ ච ධම්මා’’තිආදිනා උපරි දෙසනං ආරභිස්සතීති. ‘‘මමං වා භික්ඛවෙ පරෙ වණ්ණං භාසෙය්‍යු’’න්ති ඉමිස්සා දෙසනාය බ්‍රහ්මදත්තෙන වුත්තවණ්ණො අට්ඨුප්පත්තීති කත්වා වුත්තං ‘‘අන්තෙවාසී වණ්ණං. ඉති ඉමං වණ්ණාවණ්ණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා’’ති. වා-සද්දො උපමානසමුච්චයසංසයවවස්සග්ගපදපූරණවිකප්පාදීසු බහූසු අත්ථෙසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘පණ්ඩිතො වාපි තෙන සො’’තිආදීසු (ධ. ප. 63) උපමානෙ දිස්සති, සදිසභාවෙති අත්ථො. ‘‘තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්තී’’තිආදීසු (සු. නි. 203) සමුච්චයෙ, ‘‘කෙ වා ඉමෙ, කස්ස වා’’තිආදීසු (පාරා. 296) සංසයෙ, ‘‘අයං වා ඉමෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං සබ්බබාලො සබ්බමූළ්හො’’තිආදීසු වවස්සග්ගෙ, ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’තිආදීසු (සං. නි. 2.154) පදපූරණෙ, ‘‘යෙ හි කෙචි භික්ඛවෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.170) විකප්පෙ, ඉධායං විකප්පෙයෙවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වා-සද්දො විකප්පනත්ථො’’ති. පර-සද්දො අත්ථෙව අඤ්ඤත්ථෙ ‘‘අහඤ්චෙව ඛො පන ධම්මං දෙසෙය්‍යං, පරෙ ච මෙ න ආජානෙය්‍යු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.64, 65; ම. නි. 1.281; ම. නි. 2.223; සං. නි. 1.172; මහාව. 4, 8) අත්ථි අධිකෙ [Pg.59] ‘‘ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණ’’න්තිආදීසු (පටි. ම. මාතිකා 68, 1.111) අත්ථි පච්ඡාභාගෙ ‘‘පරතො ආගමිස්සතී’’තිආදීසු. අත්ථි පච්චනීකභාවෙ ‘‘උප්පන්නං පරප්පවාදං සහ ධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.168). ඉධාපි පච්චනීකභාවෙති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරෙති පටිවිරුද්ධා’’ති.

On 'praise and dispraise': Here, the praise spoken by the Saṅgha of bhikkhus with such words as, 'It is wonderful, friend!' is also included. However, having made that the occasion for the teaching, he will begin the teaching further on with such words as, 'There are, bhikkhus, other qualities....' For the teaching, 'Or, bhikkhus, if others should speak praise of me,' the praise spoken by Brahmadatta is the occasion for the teaching. Having taken it as such, it is said: 'the disciple's praise. Thus, having made this praise and dispraise the occasion for the teaching....' The particle `vā` is seen in many meanings, such as comparison, conjunction, doubt, determination, expletive, and alternative. For example, in such phrases as 'he is wise thereby' (Dhp 63), it is seen in the sense of comparison, meaning 'similar to.' In such phrases as 'The wise, the sage, also feel that' (Sn 203), it is in the sense of conjunction. In such phrases as 'Who are these, or whose are they?' (Vin Pārā 296), it is in the sense of doubt. In such phrases as 'This one among these ascetics and brahmins is the most foolish, the most deluded,' it is in the sense of determination. In such phrases as 'This boy did not know moderation' (SN 2.154), it is an expletive. In such phrases as 'Whatever ascetics or brahmins, bhikkhus...' (MN 1.170), it is in the sense of alternative. To show that here it is in the sense of alternative, he says: 'The particle `vā` has the meaning of an alternative.' The word `para` is found in the sense of 'other' in such passages as: 'I might teach the Dhamma, but others might not understand me' (DN 2.64–65; MN 1.281; MN 2.223; SN 1.172; Mv 4, 8). It is found in the sense of 'superior' in such passages as 'knowledge of the superiority and inferiority of others' faculties' (Paṭisambhidāmagga Mātikā 68; 1.111). It is found in the sense of 'later' in such passages as 'he will come later.' It is found in the sense of 'hostile' in such passages as 'having duly refuted with reason any hostile talk that has arisen' (DN 2.168). To show that here, too, it is in the sense of 'hostile,' he says: '`Pare` means those who are opposed.'

ඊදිසෙසුපීති එත්ථ පි-සද්දො සම්භාවනෙ, තෙන රතනත්තයනිමිත්තම්පි අකුසලචිත්තප්පවත්ති න කාතබ්බා, පගෙව වට්ටාමිසලොකාමිසනිමිත්තන්ති දස්සෙති. සභාවධම්මතො අඤ්ඤස්ස කත්තුඅභාවජොතනත්ථං ආහනතීති කත්තුඅත්ථෙ ආඝාතසද්දං දස්සෙති, තත්ථ ආහනතීති හිංසති විබාධති, උපතාපෙති චාති අත්ථො. ආහනති එතෙන, ආහනනමත්තං වා ආඝාතොති කරණභාවත්ථාපි සම්භවන්තියෙව. එවං අවයවභෙදනෙන ආඝාත-සද්දස්ස අත්ථං වත්වා ඉදානි තත්ථ පරියායෙනපි අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කොපස්සෙතං අධිවචන’’න්ති ආහ. අයඤ්ච නයො ‘‘අප්පච්චයො අනභිරද්ධී’’තිආදීසුපි යථාසම්භවං වත්තබ්බො. අප්පතීතා හොන්ති තෙනාති පාකටපරියායෙන අප්පච්චය-සද්දස්ස අත්ථදස්සනං, තංමුඛෙන පන න පච්චෙති තෙනාති අප්පච්චයොති දට්ඨබ්බං. අභිරාධයතීති සාධයති. ද්වීහීති ආඝාතඅනභිරද්ධිපදෙහි. එකෙනාති අප්පච්චයපදෙන. සෙසානන්ති සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධානං, සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණඅවසිට්ඨසඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ඛාතානං වා. කරණන්ති උප්පාදනං. ආඝාතාදීනඤ්හි පවත්තියා පච්චයසමවායනං ඉධ ‘‘කරණ’’න්ති වුත්තං, තං පන අත්ථතො උප්පාදනමෙව. අනුප්පාදනඤ්හි සන්ධාය භගවතා ‘‘න කරණීයා’’ති වුත්තන්ති. පටික්ඛිත්තමෙව එකුප්පාදෙකවත්ථුකෙකාරම්මණෙකනිරොධභාවතො.

Here in `īdisesupi`, the particle `pi` is in the sense of possibility. He thereby shows that an unwholesome course of thought should not be engaged in even with the Triple Gem as the object, still less with worldly and material things as the object. To show that by its intrinsic nature there is no other agent, he explains the word `āghāta` (resentment) in the agentive sense, from `āhanati` (he strikes). There, `āhanati` means he harms, he obstructs, and he torments. 'One strikes with this,' or 'it is merely a striking'—thus `āghāta` can also possibly have the sense of the instrument or the state of being. Having thus explained the meaning of the word `āghāta` by analyzing its components, he now shows its meaning by way of a synonym, saying: 'This is a synonym for anger.' This method should be applied as is suitable to such terms as `appaccayo` (displeasure) and `anabhiraddhi` (dissatisfaction). 'They are displeased by it'—this shows the meaning of the word `appaccaya` by way of a clear synonym. By way of that, however, it should be understood as `appaccayo` because 'one does not trust in it.' `Abhirādhayati` means to propitiate or satisfy. 'By two' refers to the terms `āghāta` and `anabhiraddhi`. 'By one' refers to the term `appaccaya`. 'Of the remaining' refers to the aggregates of perception and consciousness, or to what are designated as the formations aggregate remaining apart from perception and consciousness. `Karaṇa` means production. For the conjunction of conditions for the occurrence of resentment and the like is here called `karaṇa`, but that, in meaning, is just production. It was with reference to non-production that the Blessed One said they 'are not to be done.' It is rejected because of having a single origination, a single basis, a single object, and a single cessation.

තත්ථාති තස්මිං මනොපදොසෙ. තුම්හන්ති ‘‘තුම්හාක’’න්ති ඉමිනා සමානත්ථො එකො සද්දො ‘‘යථා අම්හාක’’න්ති ඉමිනා සමානත්ථො ‘‘අම්හ’’න්ති අයං සද්දො. යථාහ, ‘‘තස්මා හි අම්හං දහරා න මිය්‍යරෙ’’ති (ජා. 1.9.93, 99). ‘‘අන්තරායො’’ති ඉදං මනොපදොසස්ස අකරණීයතාය කාරණවචනං. යස්මා තුම්හාකංයෙව ච භවෙය්‍ය තෙන කොපාදිනා පඨමජ්ඣානාදීනං අන්තරායො, තස්මා තෙ කොපාදිපරියායෙන වුත්තා ආඝාතාදයො න කරණීයාති අත්ථො. තෙන නාහං ‘‘සබ්බඤ්ඤූ’’ති ඉස්සරභාවෙන තුම්හෙ තතො නිවාරෙමි, අථ ඛො ඉමිනා නාම කාරණෙනාති දස්සෙති. තං පන කාරණවචනං [Pg.60] යස්මා ආදීනවවිභාවනං හොති, තස්මා ආහ ‘‘ආදීනවං දස්සෙන්තො’’ති. ‘‘අපි නු තුම්හෙ’’තිආදිනා මනොපදොසො න කාලන්තරභාවිනොයෙව හිතසුඛස්ස අන්තරායකරො, අථ ඛො තඞ්ඛණප්පවත්තිරහස්සපි හිතසුඛස්ස අන්තරායකරොති මනොපදොසෙ ආදීනවං දළ්හතරං කත්වා දස්සෙති. යෙසං කෙසඤ්චි ‘‘පරෙ’’තිආදීසු විය න පටිවිරුද්ධානංයෙවාති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘කුපිතො’’තිආදි.

`Tattha` means: in that corruption of mind. `Tumhaṃ` is a single word synonymous with `tumhākaṃ` (of you), just as `amhaṃ` is a word synonymous with `amhākaṃ` (of us). As it is said: 'Therefore our young ones do not die' (Jā 1.9.93, 99). 'An obstacle': this states the reason why corruption of mind should not be engaged in. The meaning is: because through that anger and so on there would be an obstacle for you yourselves to the first jhāna and so on, therefore those states of resentment and so on, spoken of by way of the synonym 'anger,' etc., should not be engaged in. He thereby shows: 'I do not restrain you from that with the lordly power of being "the All-Knowing One," but rather for this reason.' And since that statement of the reason is an explanation of the danger, he therefore says, 'showing the danger.' With 'But do you...?' etc., he shows the danger in corruption of mind more firmly, pointing out that it is not an obstacle only to welfare and happiness that will come to be at a later time, but is an obstacle even to the private welfare and happiness that occurs at that very moment. The meaning is that it is not only towards those who are opposed, as in the case of 'others' for some people. Therefore he says, 'one who is angry,' etc.

අන්ධතමන්ති අන්ධභාවකරතමං. යන්ති යත්ථ. භුම්මත්ථෙ හි එතං පච්චත්තවචනං. යස්මිං කාලෙ කොධො සහතෙ නරං, අන්ධතමං තදා හොතීති සම්බන්ධො. යන්ති වා කාරණවචනං, යස්මා කොධො උප්පජ්ජමානො නරං අභිභවති, තස්මා අන්ධතමං තදා හොති, යදා කොධොති අත්ථො යංතංසද්දානං එකන්තසම්බන්ධිභාවතො. අථ වා යන්ති කිරියාය පරාමසනං. කොධො සහතෙති යදෙතං කොධස්ස සහනං අභිභවනං, එතං අන්ධකාරතමභවනන්ති අත්ථො. අථ වා යං නරං කොධො සහතෙ අභිභවති, තස්ස අන්ධතමං තදා හොති, තතො ච කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සතීති. අන්තරතොති අබ්භන්තරතො, චිත්තතො වා.

`Andhatamaṃ` (deepest darkness) means that which makes one most blind. `Yaṃ` means `yattha` (where). For this is an accusative used in the sense of the locative. The connection is: 'At what time anger overcomes a person, at that time there is deepest darkness.' Or, `yaṃ` is a word indicating reason. The meaning is: 'Because arising anger overwhelms a person, therefore there is deepest darkness then, when there is anger.' This is because of the invariable correlation of the words `yaṃ` and `taṃ`. Or, `yaṃ` is a reference to the action. The meaning is: 'Anger overcomes'—this overcoming, this overwhelming by anger, is the state of deepest darkness. Or: 'What person anger overcomes, for him there is deepest darkness then.' And because of that, 'the angry one does not know the goal, the angry one does not see the Dhamma.' `Antarato` means from within, or from the mind.

‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කාරණ’’න්ති ඉමිනා සබ්බඤ්ඤූ එව අම්හාකං සත්ථා අවිපරීතධම්මදෙසනත්තා, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො එකන්තනිය්‍යානිකත්තා, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො සංකිලෙසරහිතත්තාති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කාරණ’’න්ති එතෙන ච ‘‘න සබ්බඤ්ඤූ’’තිආදිවචනං අභූතං අතච්ඡන්ති නිබ්බෙඨිතං හොති. දුතියං පදන්ති ‘‘අතච්ඡ’’න්ති පදං. පඨමස්සාති ‘‘අභූත’’න්ති පදස්ස. චතුත්ථඤ්චාති ‘‘න ච පනෙතං අම්හෙසු සංවිජ්ජතී’’ති පදං. තතියස්සාති ‘‘නත්ථි චෙතං අම්හෙසූ’’ති පදස්ස. අවණ්ණෙයෙවාති කාරණපතිරූපකං වත්වා දොසපතිට්ඨාපනවසෙන නින්දනෙ එව. න සබ්බත්ථාති කෙවලං අක්කොසනඛුංසනවම්භනාදීසු න එකන්තෙන නිබ්බෙඨනං කාතබ්බන්ති අත්ථො. වුත්තමෙවත්ථං ‘‘යදි හී’’තිආදිනා පාකටං කත්වා දස්සෙති.

By this, 'For this and that reason,' he shows this meaning: our Teacher is truly the All-Knowing One because he teaches the Dhamma without distortion; the Dhamma is well-proclaimed because it leads exclusively to deliverance; the Saṅgha is of good practice because it is free from defilements. And by this, 'For this and that reason,' the statement 'he is not all-knowing,' etc., is refuted as being unreal and untrue. The second phrase is 'untrue'; this pertains to the first phrase, 'unreal.' The fourth phrase is 'and this is not found in us'; this pertains to the third phrase, 'and this does not exist in us.' 'Only in dispraise': only in censure by way of establishing a fault after stating a semblance of a reason. 'Not in all cases': the meaning is that a refutation should not be made absolutely in cases of mere abuse, reviling, contempt, etc. He makes this same meaning clear and shows it with the passage beginning, 'For if....'

6. ආනන්දන්ති පමොදන්ති එතෙන ධම්මෙන තංසමඞ්ගිනො සත්තාති ආනන්ද-සද්දස්ස කරණත්ථතං දස්සෙති. සොභනං මනො අස්සාති සුමනො, සොභනං වා මනො සුමනො, තස්ස භාවො සොමනස්සන්ති තදඤ්ඤධම්මානම්පි සම්පයුත්තානං සොමනස්සභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති රුළ්හීසද්දත්තා [Pg.61] යථා ‘‘පඞ්කජ’’න්ති දස්සෙන්තො ‘‘චෙතසිකසුඛස්සෙතං අධිවචන’’න්ති ආහ. උබ්බිලයතීති උබ්බිලං, භින්දති පුරිමාවත්ථාය විසෙසං ආපජ්ජතීති අත්ථො. උබ්බිලමෙව උබ්බිලාවිතං, තස්ස භාවො උබ්බිලාවිතත්තං. යාය උප්පන්නාය කායචිත්තං වාතපූරිතභස්තා විය උද්ධුමායනාකාරප්පත්තං හොති, තස්සා ගෙහස්සිතාය ඔදග්ගියපීතියා එතං අධිවචනං. තෙනෙවාහ ‘‘උද්ධච්චාවහායා’’තිආදි. ඉධාපි ‘‘කිඤ්චාපි තෙසං භික්ඛූනං උබ්බිලාවිතමෙව නත්ථි, අථ ඛො ආයතිං කුලපුත්තානං එදිසෙසුපි ඨානෙසු අකුසලුප්පත්තිං පටිසෙධෙන්තො ධම්මනෙත්තිං ඨපෙතී’’ති, ‘‘ද්වීහි පදෙහි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, එකෙන වෙදනාක්ඛන්ධො වුත්තො’’ති එත්ථ ‘‘තෙසං වසෙන සෙසානම්පි සම්පයුත්තධම්මානං කරණං පටික්ඛිත්තමෙවා’’ති ච අට්ඨකථායං, ‘‘පි-සද්දො සම්භාවනෙ’’තිආදිනා ඉධ ච වුත්තනයෙන අත්ථො යථාසම්භවං වෙදිතබ්බො. ‘‘තුම්හංයෙවස්ස තෙන අන්තරායො’’ති එත්ථාපි ‘‘අන්තරායොති ඉද’’න්තිආදිනා හෙට්ඨා අවණ්ණපක්ඛෙ වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

6. ‘Ānandanti pamodanti etena dhammena taṃsamaṅgino sattāti’ shows that the word ‘ānanda’ has an instrumental sense: beings endowed with this Dhamma delight and rejoice in it. ‘Sobhanaṃ mano assāti sumano, sobhanaṃ vā mano sumano, tassa bhāvo somanassanti’ means: one who has a beautiful mind is a ‘sumano,’ or a beautiful mind is ‘sumano,’ and the state of that is ‘somanassa’ (gladness). ‘Tadaññadhammānampi sampayuttānaṃ somanassabhāvo āpajjatīti?’: Does the state of gladness also apply to other associated states? ‘Nāpajjati ruḷhīsaddattā’: It does not, because it is a conventional term, just as when explaining ‘paṅkaja,’ it is said: ‘This is a designation for mental pleasure.’ ‘Ubbilayatīti ubbilaṃ, bhindati purimāvatthāya visesaṃ āpajjatīti attho’: ‘Ubbilayati’ means ‘ubbilaṃ’; the meaning is that it breaks with the former state and attains a special condition. ‘Ubbilameva ubbilāvitaṃ, tassa bhāvo ubbilāvitattaṃ’: ‘Ubbilaṃ’ itself is ‘ubbilāvitaṃ,’ and its state is ‘ubbilāvitattaṃ.’ ‘Yāya uppannāya kāyacittaṃ vātapūritabhastā viya uddhumāyanākārappattaṃ hoti, tassā gehassitāya odaggiyapītiyā etaṃ adhivacanaṃ’: This is a designation for the uplifting rapture based on the household life, by which, when it has arisen, the body and mind become as if inflated like a bellows filled with wind. ‘Tenevāha ‘‘uddhaccāvahāyā’’tiādi’: Therefore it is said, ‘leading to restlessness,’ etc. Here too: ‘Although those bhikkhus have no elation whatsoever, still, in order to prevent the arising of unwholesome states for clansmen in the future in such situations, he lays down a guideline of the Dhamma.’ And in the commentary, concerning ‘the aggregate of formations is stated by two terms, the aggregate of feeling by one,’ it is said that ‘by means of these, the function of the other associated states is also rejected.’ ‘‘‘Pi-saddo sambhāvane’’tiādinā idha ca vuttanayena attho yathāsambhavaṃ veditabbo’: And here the meaning should be understood as is appropriate according to the method stated, as in ‘the particle “pi” is in the sense of possibility,’ etc. ‘‘‘Tumhaṃyevassa tena antarāyo’’ti etthāpi ‘‘antarāyoti ida’’ntiādinā heṭṭhā avaṇṇapakkhe vuttanayena attho veditabbo’: Here too, the meaning of ‘For you, that would be an obstacle’ should be understood according to the method stated below in the section on dispraise, as in ‘“obstacle” means this,’ etc.

කස්මා පනෙතන්ති ච වක්ඛමානංයෙව අත්ථං මනසි කත්වා චොදෙති. ආචරියො ‘‘සච්චං වණ්ණිත’’න්ති තමත්ථං පටිජානිත්වා ‘‘තං පන නෙක්ඛම්මනිස්සිත’’න්තිආදිනා පරිහරති. තත්ථ එතන්ති ආනන්දාදීනං අකරණීයතාවචනං. නනු භගවතා වණ්ණිතන්ති සම්බන්ධො. කසිණෙනාති කසිණතාය සකලභාවෙන. කෙචි පන ‘‘ජම්බුදීපස්සාති කරණෙ සාමිවචන’’න්ති වදන්ති, තෙසං මතෙන කසිණජම්බුදීප-සද්දානං සමානාධිකරණභාවො දට්ඨබ්බො. තස්මාති යස්මා ගෙහස්සිතපීතිසොමනස්සං ඣානාදීනං අන්තරායකරං, තස්මා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘සොමනස්සං පාහං දෙවානං ඉන්ද දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි අසෙවිතබ්බම්පී’’ති (දී. නි. 2.359). ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි යෙන සම්පයුත්තා පීති අන්තරායකරී, තං දස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ ‘‘ඉදඤ්හි ලොභසහගතං පීතිසොමනස්ස’’න්ති වත්තබ්බං සියා, පීතිග්ගහණෙන පන සොමනස්සම්පි ගහිතමෙව හොති සොමනස්සරහිතාය පීතියා අභාවතොති පීතියෙව ගහිතාති දට්ඨබ්බං. අථ වා සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බවිභාගවචනතො සොමනස්සස්ස පාකටො අන්තරායකරභාවො, න තථා පීතියාති පීතියෙව ලොභසහගතත්තෙන [Pg.62] විසෙසෙත්වා වුත්තා. ‘‘ලුද්ධො අත්ථ’’න්තිආදිගාථානං ‘‘කුද්ධො අත්ථ’’න්තිආදි ගාථාසු විය අත්ථො දට්ඨබ්බො.

And with the words, ‘But why this?,’ he raises an objection, having in mind the meaning about to be stated. The teacher, having acknowledged that meaning by saying, ‘Truly, it is praised,’ answers it with, ‘But that is based on renunciation,’ and so on. Here, ‘this’ refers to the statement that it should not be done by Ānanda and others. The connection is: Is it not what was praised by the Blessed One? ‘With the kasiṇa’ means entirely, with its whole being. Some, however, say: ‘“Of Jambudīpa” is a genitive in the sense of the instrument.’ According to their view, the words ‘kasiṇa’ and ‘Jambudīpa’ should be understood as being in apposition. ‘Therefore’ means: because rapture and gladness based on the household life are an obstacle to jhāna and so on, therefore... For this has been said by the Blessed One: ‘Gladness, O Indra, king of the gods, I say is twofold: to be cultivated and not to be cultivated.’ ‘For this,’ and so on, is said to show with what the rapture is associated when it is an obstacle. Here, it might be said, ‘This is rapture and gladness accompanied by greed.’ But by the mention of rapture, gladness is also included, since there is no rapture devoid of gladness. Thus it should be understood that only rapture is mentioned. Alternatively, from the statement distinguishing what is to be cultivated and not to be cultivated, the obstructive nature of gladness is evident, but not so for rapture; therefore, only rapture is specified as being accompanied by greed. The meaning of the verses beginning ‘The greedy one does not know the goal’ should be understood in the same way as the verses beginning ‘The angry one does not know the goal.’

‘‘මමං වා භික්ඛවෙ පරෙ වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, ධම්මස්ස වා වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, සඞ්ඝස්ස වා වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, තත්‍ර චෙ තුම්හෙ අස්සථ ආනන්දිනො සුමනා උබ්බිලාවිතා, අපි නු තුම්හෙ පරෙසං සුභාසිතදුබ්භාසිතං ආජානෙය්‍යාථාති. නො හෙතං භන්තෙ’’ති අයං තතියවාරො, සො දෙසනාකාලෙ නීහරිත්වා දෙසෙතබ්බපුග්ගලාභාවතො දෙසනාය අනාගතොපි තදත්ථසම්භවතො අත්ථතො ආගතොයෙවාති දට්ඨබ්බො යථා තං කථාවත්ථුපකරණං විත්ථාරවසෙනාති අධිප්පායො. ‘‘අත්ථතො ආගතො යෙවා’’ති එතෙන සංවණ්ණනාකාලෙ තථා බුජ්ඣනකසත්තානං වසෙන සො වාරො ආනෙත්වා වත්තබ්බොති දස්සෙති. ‘‘යථෙව හී’’තිආදිනා තමෙවත්ථසම්භවං විභාවෙති. වුත්තනයෙනාති ‘‘තත්‍ර තුම්හෙහීති තස්මිං වණ්ණෙ තුම්හෙහී’’තිආදිනා, ‘‘දුතියං පදං පඨමස්ස පදස්ස, චතුත්ථඤ්ච තතියස්ස වෙවචන’’න්තිආදිනා ච වුත්තනයෙන.

‘Bhikkhus, if others were to speak in praise of me, or in praise of the Dhamma, or in praise of the Sangha, and on that account you were to be joyful, glad, and elated, would you be able to know whether what they said was well-spoken or ill-spoken?’ ‘No, venerable sir.’ This is the third section. Although it was not delivered in the discourse because at the time of the teaching there was no person to whom it should be taught after being extracted, it should be seen as having come by way of meaning because its meaning is possible. The intention is that this is like the detailed treatment in the Kathāvatthu. By ‘having come by way of meaning,’ it shows that at the time of commenting, that section should be brought in and stated for the sake of beings who can understand it in that way. By ‘Just as,’ and so on, he clarifies the possibility of that meaning. ‘According to the method stated’ means according to the method stated in such passages as ‘“there by you” means “in that praise by you”’ and ‘the second term is a synonym for the first, and the fourth for the third.’

චූළසීලවණ්ණනා

An Explanation of the Minor Morality

7. නිවත්තො අමූලකත්තා විස්සජ්ජෙතබ්බතාභාවතො. අනුවත්තතියෙව විස්සජ්ජෙතබ්බතාය අධිකතභාවතො. අනුසන්ධිං දස්සෙස්සති ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ’’තිආදිනා. ඔරන්ති වා අපරභාගො ‘‘ඔරතො භොගං, ඔරං පාර’’න්තිආදීසු විය. අථ වා හෙට්ඨාඅත්ථො ඔර-සද්දො ‘‘ඔරං ආගමනාය යෙ පච්චයා, තෙ ඔරම්භාගියානි සංයොජනානී’’තිආදීසු විය. සීලඤ්හි සමාධිපඤ්ඤායො අපෙක්ඛිත්වා අපරභාගො, හෙට්ඨාභූතඤ්ච හොතීති. සීලමත්තකන්ති එත්ථ මත්ත-සද්දො අප්පකත්ථො වා ‘‘භෙසජ්ජමත්තා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.447) විය. විසෙසනිවත්තිඅත්ථො වා ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ධම්මා (ධ. ස. තිකමාතිකා 6), මනොමත්තා ධාතු මනොධාතූ’’ති ච ආදීසු විය. ‘‘අප්පමත්තකං, ඔරමත්තක’’න්ති පදද්වයෙන සාමඤ්ඤතො වුත්තොයෙව හි අත්ථො සීලමත්තකන්ති විසෙසවසෙන වුත්තො. අථ වා සීලෙනපි තදෙකදෙසස්සෙව සඞ්ගහණත්ථං [Pg.63] අප්පකත්ථවාචකො, විසෙසනිවත්තිඅත්ථො එව වා ‘‘සීලමත්තක’’න්ති එත්ථ මත්ත-සද්දො වුත්තො. තථා හි ඉන්ද්‍රියසංවරපච්චයසන්නිස්සිතසීලානි ඉධ දෙසනං අනාරුළ්හානි. න හි තානි පාතිමොක්ඛආජීවපාරිසුද්ධිසීලානි විය සබ්බපුථුජ්ජනෙසු පාකටානීති. ‘‘උස්සාහං කත්වා’’ති එතෙන ‘‘වදමානො’’ති එත්ථ සත්තිඅත්ථං මාන-සද්දං දස්සෙති.

7. It is settled, because it is baseless and there is no need to answer it. It continues only because there is an abundance of reasons for it to be answered. He will show the connection with ‘There is, bhikkhus,’ and so on. Alternatively, ‘oraṃ’ means the near side, as in ‘wealth on the near side,’ ‘the near shore and the far shore,’ and so on. Or the word ‘ora’ means what is lower, as in ‘the conditions for coming to the near side, these are the lower fetters,’ and so on. For virtue, in relation to concentration and wisdom, is on the near side and is also lower. Regarding ‘a mere matter of virtue,’ here the word ‘matta’ can mean ‘a small amount,’ as in ‘a mere dose of medicine,’ and so on. Or it can mean ‘only,’ for the purpose of exclusion, as in ‘states that are only without applied and sustained thought,’ and ‘the mind-element is only the mind-element,’ and so on. For the meaning generally stated by the two words ‘a trifle, a minor matter’ is stated specifically by ‘a mere matter of virtue.’ Alternatively, the word ‘matta’ in ‘a mere matter of virtue’ is used to mean ‘a small amount’ in order to include only a part of virtue, or it is used to mean ‘only’ for the purpose of exclusion. For the virtue of restraint of the sense faculties and the virtue consisting in the right use of the requisites are not taken up in this discourse. For these are not as evident to all worldlings as are the Pātimokkha restraint and the purification of livelihood. By ‘having made an effort,’ he shows that the suffix ‘-māna’ in ‘vadamāno’ (speaking) has the sense of exertion.

අලඞ්කරණං විභූසනං අලඞ්කාරො, කුණ්ඩලාදිපසාධනං වා. ඌනට්ඨානපූරණං මණ්ඩනං. මණ්ඩනෙති මණ්ඩනහෙතු. අථ වා මණ්ඩතීති මණ්ඩනො, මණ්ඩනජාතිකො පුරිසො. බහුවචනත්ථෙ ච ඉදං එකවචනං, මණ්ඩනසීලෙසූති අත්ථො. පරිපූරකාරීති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා, තෙන සකලම්පි සීලථොමන සුත්තං දස්සෙති. චන්දනන්ති චන්දනසහචරණතො චන්දනගන්ධො, තථා තගරාදීසුපි. සතඤ්ච ගන්ධොති එත්ථ ගන්ධො වියාති ගන්ධොති වුත්තො සීලනිබන්ධනො ථුතිඝොසො. සීලඤ්හි කිත්තියා නිමිත්තං. යථාහ ‘‘සීලවතො සීලසම්පන්නස්ස කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතී’’ති (දී. නි. 2.150; අ. නි. 5.213; මහාව. 285). පවායතීති පකාසති. ගන්ධාව ගන්ධජාතා.

Adorning, embellishing, is ‘alaṅkāra’ (adornment); or the preparation of earrings and so on. Filling a deficient place is ‘maṇḍana’ (embellishment). ‘Maṇḍane’ means for the sake of embellishment. Alternatively, one who embellishes is an ‘embellisher,’ a person of an embellishing nature. And this singular is used in a plural sense; the meaning is ‘in those with a nature to embellish.’ Regarding ‘one who fulfills,’ here the word ‘iti’ means ‘and so on’ or indicates the manner; thereby it points to the entire sutta in praise of virtue. ‘Sandalwood’ means the scent of sandalwood because of its association with sandalwood; similarly for tagara, and so on. ‘And the scent of the good’: here, the sound of praise connected with virtue is called ‘scent’ because it is like a scent. For virtue is the basis for renown. As it is said: ‘A fair report of fame goes up for a virtuous person, one accomplished in virtue.’ ‘Spreads’ means shines forth. ‘Fragrances’ means kinds of fragrance.

‘‘අප්පකං බහුක’’න්ති ඉදං පාරාපාරං විය අඤ්ඤමඤ්ඤං උපනිධාය වුච්චතීති ආහ ‘‘උපරිගුණෙ උපනිධායා’’ති. සීලඤ්හීති එත්ථ හි-සද්දො හෙතුඅත්ථො, තෙන ඉදං දස්සෙති ‘‘යස්මා සීලං කිඤ්චාපි පතිට්ඨාභාවෙන සමාධිස්ස බහුකාරං, පභාවාදිගුණවිසෙසෙ පනස්ස උපනිධාය කලම්පි න උපෙති, තථා සමාධි ච පඤ්ඤායා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. ඉදානි ‘‘කථ’’න්ති පුච්ඡිත්වා සමාධිස්ස ආනුභාවං විත්ථාරතො විභාවෙති. ‘‘අභි…පෙ… මූලෙ’’ති ඉදං යමකපාටිහාරියස්ස සුපාකටභාවදස්සනත්ථං, අඤ්ඤෙහි බොධිමූලඤාතිසමාගමාදීසු කතපාටිහාරියෙහි විසෙසනත්ථඤ්ච වුත්තං. යමකපාටිහාරියකරණත්ථාය හි භගවතො චිත්තෙ උප්පන්නෙ තදනුච්ඡවිකං ඨානං ඉච්ඡිතබ්බන්ති රතනමණ්ඩපාදි සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො ආණාය විස්සකම්මුනා නිම්මිතන්ති වදන්ති, භගවතාව නිම්මිතන්ති අපරෙ. ‘‘යො කොචි එවරූපං පාටිහාරියං කාතුං සමත්ථො අත්ථි චෙ, ආගච්ඡතූ’’ති චොදනාසදිසත්තා වුත්තං ‘‘අත්තාදානපරිදීපන’’න්ති. තත්ථ අත්තාදානං අනුයොගො, තිත්ථියානං තථා [Pg.64] කාතුං අසමත්ථත්තා, ‘‘කරිස්සාමා’’ති පුබ්බෙ උට්ඨිතත්තා තිත්ථියපරිමද්දනං.

He says ‘by comparison with higher qualities’ because ‘little’ and ‘much’ are stated in comparison with each other, like the near and far shores. Here, in ‘For virtue,’ the particle ‘hi’ has the sense of reason. Thereby he shows this: ‘Because virtue, although it is of great help to concentration by being its foundation, does not come up to even a fraction of it when compared with its special qualities such as power, and similarly concentration in comparison with wisdom.’ Therefore he says, ‘Therefore,’ and so on. Now, having asked ‘How?,’ he explains in detail the power of concentration. ‘Abhi…pe… at the root’ is said to show the very clear nature of the Twin Miracle and to distinguish it from other miracles performed at the foot of the Bodhi tree, at the assembly of relatives, and so on. For when the thought arose in the Blessed One’s mind to perform the Twin Miracle, a suitable place was desired. Some say that the Jewelled Pavilion and so on were created by Vissakamma by order of Sakka, king of the gods; others say they were created by the Blessed One himself. Because it is like a challenge—‘Let whoever is able to perform such a miracle come forward’—it is called ‘a display of self-assumption.’ Here, ‘self-assumption’ means a challenge. Because the sectarians were unable to do so, and because they had previously stood up saying, ‘We will do it,’ it was a crushing of the sectarians.

උපරිමකායතොතිආදි පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.116).

The passage beginning ‘From the upper body,’ and so on, is from the Paṭisambhidāmagga (Paṭi. Ma. 1.116).

තත්ථායං පාළිසෙසො –

Here is the remainder of the Pāli text:

‘‘හෙට්ඨිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, උපරිමකායතො උදකධාරා පවත්තති. පුරත්ථිමකායතො අග්ගි, පච්ඡිමකායතො උදකං. පච්ඡිමකායතො අග්ගි, පුරත්ථිමකායතො උදකං. දක්ඛිණඅක්ඛිතො අග්ගි, වාමඅක්ඛිතො උදකං. වාමඅක්ඛිතො අග්ගි, දක්ඛිණඅක්ඛිතො උදකං. දක්ඛිණකණ්ණසොතතො අග්ගි, වාමකණ්ණසොතතො උදකං. වාමකණ්ණසොතතො අග්ගි, දක්ඛිණකණ්ණසොතතො උදකං. දක්ඛිණනාසිකාසොතතො අග්ගි, වාමනාසිකාසොතතො උදකං. වාමනාසිකාසොතතො අග්ගි, දක්ඛිණනාසිකාසොතතො උදකං. දක්ඛිණඅංසකූටතො අග්ගි, වාමඅංසකූටතො උදකං. වාමඅංසකූටතො අග්ගි, දක්ඛිණඅංසකූටතො උදකං. දක්ඛිණහත්ථතො අග්ගි, වාමහත්ථතො උදකං. වාමහත්ථතො අග්ගි, දක්ඛිණහත්ථතො උදකං. දක්ඛිණපස්සතො අග්ගි, වාමපස්සතො උදකං. වාමපස්සතො අග්ගි, දක්ඛිණපස්සතො උදකං. දක්ඛිණපාදතො අග්ගි, වාමපාදතො උදකං. වාමපාදතො අග්ගි, දක්ඛිණපාදතො උදකං. අඞ්ගුලඞ්ගුලෙහි අග්ගි, අඞ්ගුලන්තරිකාහි උදකං. අඞ්ගුලන්තරිකාහි අග්ගි, අඞ්ගුලඞ්ගුලෙහි උදකං. එකෙකලොමතො අග්ගි, එකෙකලොමතො උදකං. ලොමකූපතො ලොමකූපතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, ලොමකූපතො ලොමකූපතො උදකධාරා පවත්තතී’’ති (පටි. ම. 1.116).

From the lower part of the body a mass of fire proceeds; from the upper part of the body a stream of water proceeds. From the front of the body fire, from the back of the body water. From the back of the body fire, from the front of the body water. From the right eye fire, from the left eye water. From the left eye fire, from the right eye water. From the right ear-hole fire, from the left ear-hole water. From the left ear-hole fire, from the right ear-hole water. From the right nostril fire, from the left nostril water. From the left nostril fire, from the right nostril water. From the right shoulder fire, from the left shoulder water. From the left shoulder fire, from the right shoulder water. From the right hand fire, from the left hand water. From the left hand fire, from the right hand water. From the right side fire, from the left side water. From the left side fire, from the right side water. From the right foot fire, from the left foot water. From the left foot fire, from the right foot water. From the fingers and toes fire, from the spaces between them water. From the spaces between them fire, from the fingers and toes water. From each body-hair fire, from each body-hair water. From every hair-pore a mass of fire proceeds; from every hair-pore a stream of water proceeds.

අට්ඨකථායං පන ‘‘එකෙකලොමකූපතො’’ති ආගතං.

In the commentary, however, it is given as: 'from each single hair-pore.'

‘‘ඡන්නං වණ්ණානන්ති ආදිනයප්පවත්ත’’න්ති එත්ථාපි නීලානං පීතකානං ලොහිතකානං ඔදාතානං මඤ්ජිට්ඨානං පභස්සරානන්ති අයං පාළිසෙසො. ‘‘සුවණ්ණවණ්ණා රස්මියො’’ති ඉදං තාසං යෙභුය්‍යතාය වුත්තං. විත්ථාරෙතබ්බන්ති එත්ථාපි [Pg.65] ‘‘සත්ථා තිට්ඨති, නිම්මිතො චඞ්කමති වා නිසීදති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙතී’’තිආදිනා චතූසු ඉරියාපථෙසු එකෙකමූලකා සත්ථුවසෙන චත්තාරො, නිම්මිතවසෙන චත්තාරොති සබ්බෙව අට්ඨ වාරෙ විත්ථාරෙතබ්බං.

In the passage beginning 'Of six colors,' here too the remaining Pāli text is: blue, yellow, red, white, crimson, and radiant. The phrase 'golden-colored rays' is stated on account of their prevalence. 'To be elaborated': here too, by way of the passage beginning 'the Teacher stands, while the created image walks or sits or lies down,' it should be elaborated in all eight cases: four in the four postures with the Teacher as the basis, and four with the created image as the basis.

මධුපායාසන්ති මධුසිත්තං පායාසං. අත්තා මිත්තො මජ්ඣත්තො වෙරීති චතූසු සීමසම්භෙදවසෙන චතුරඞ්ගසමන්නාගතං මෙත්තාකම්මට්ඨානං. ‘‘චතුරඞ්ගසමන්නාගත’’න්ති ඉදං පන ‘‘වීරියාධිට්ඨාන’’න්ති එතෙනාපි යොජෙතබ්බං. තත්ථ ‘‘කාමං තචො ච න්හාරු චා’’තිආදිපාළි (ම. නි. 2.184; සං. නි. 2.22; අ. නි. 2.5; අ. නි. 8.13; මහානි. 196) වසෙන චතුරඞ්ගසමන්නාගතතා වෙදිතබ්බා. ‘‘කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො’’තිආදිනා (දී. නි. 2.57; සං. නි. 2.4) ජරාමරණමුඛෙන පච්චයාකාරෙ ඤාණං ඔතාරෙත්වා. ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානන්ති එත්ථාපි ‘‘සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණ’’න්ති පදං විභත්තිවිපරිණාමං කත්වා යොජෙතබ්බං. තම්පි හි සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණමෙවාති වදන්ති. ඡත්තිංසකොටිසතසහස්සමුඛෙන මහාවජිරඤාණගබ්භං ගණ්හාපෙන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා. ද්වත්තිංසදොණගණ්හනප්පමාණං කුණ්ඩං කොලම්බො. දරිභාගො කන්දරො. චක්කවාළපාදෙසු මහාසමුද්දො චක්කවාළමහාසමුද්දො.

Honey-rice-pudding means rice pudding sprinkled with honey. The meditation subject of loving-kindness is endowed with four factors by way of breaking down the barriers regarding four persons: oneself, a friend, a neutral person, and a hostile person. This phrase 'endowed with four factors' should also be connected with 'the resolution of energy.' Therein, the fourfold endowment should be understood by way of the Pāli passage beginning, 'Willingly, let only skin, sinews, and bone remain…' Having directed knowledge to the structure of conditionality through the gateway of aging-and-death, by way of the passage beginning, 'Alas, this world has fallen into affliction…' In regard to 'the fourth jhāna based on mindfulness of breathing,' here too the phrase 'practiced by all Buddhas' should be connected by changing the case ending. For they say that this too is indeed practiced by all Buddhas. Having developed insight, causing it to grasp the womb of the great diamond knowledge through the thirty-six hundred thousand koṭi gateways. A `kuṇḍa` or `kolamba` is a vessel with a capacity of thirty-two `doṇa`s. A mountain cleft is a cave. The great ocean at the foot of the world-sphere is the world-sphere’s great ocean.

‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා’’තිආදි පුථුජ්ජනෙ ලබ්භමානවිභාගදස්සනත්ථං වුත්තං, න මූලපරියායවණ්ණනාදීසු විය පුථුජ්ජනවිසෙසනිද්ධාරණත්ථං. සබ්බොපි හි පුථුජ්ජනො භගවතො උපරි ගුණෙ විභාවෙතුං න සක්කොති, තිට්ඨතු පුථුජ්ජනො, සාවකපච්චෙකබුද්ධානම්පි අවිසයා බුද්ධගුණා. තථා හි වක්ඛති ‘‘සොතාපන්නා’’තිආදි (දී. නි. අට්ඨ. 1.8). වාචුග්ගතකරණං උග්ගහො. අත්ථපරිපුච්ඡනං පරිපුච්ඡා. අට්ඨකථාවසෙන අත්ථස්ස සවනං සවනං. බ්‍යඤ්ජනත්ථානං සුනික්ඛෙපසුදස්සනෙන ධම්මස්ස පරිහරණං ධාරණං. එවං සුතධාතපරිචිතානං මනසානුපෙක්ඛනං පච්චවෙක්ඛණං. බහූනං නානප්පකාරානං කිලෙසානං සක්කායදිට්ඨියා ච අවිහතත්තා තා ජනෙන්ති, තාහි වා ජනිතාති පුථුජ්ජනා. අවිඝාතමෙව වා ජන-සද්දො වදති. පුථු සත්ථාරානං මුඛුල්ලොකිකාති එත්ථ පුථූ ජනා සත්ථුපටිඤ්ඤා එතෙසන්ති පුථුජ්ජනාති වචනත්ථො. පුථු…පෙ… අවුට්ඨිතාති එත්ථ ජනෙතබ්බා, ජායන්ති වා එත්ථාති ජනා, ගතියො. පුථූ ජනා එතෙසන්ති පුථුජ්ජනා. ඉතො පරෙ ජායන්ති එතෙහීති ජනා, අභිසඞ්ඛාරාදයො. තෙ එතෙසං පුථූ විජ්ජන්තීති පුථුජ්ජනා. අභිසඞ්ඛරණාදි අත්ථො එව වා ජන-සද්දො දට්ඨබ්බො. කාමරාගභවරාගදිට්ඨිඅවිජ්ජා ඔඝා. රාගග්ගිආදයො [Pg.66] සන්තාපා. තෙයෙව, සබ්බෙපි වා කිලෙසා පරිළාහා. පුථු පඤ්චසු කාමගුණෙසු රත්තාති එත්ථ ජායතීති ජනො, රාගො ගෙධොති එවං ආදිකො. පුථු ජනො එතෙසන්ති පුථුජ්ජනා, පුථූසු වා ජනා ජාතා රත්තාති එවං රාගාදිඅත්ථො එව වා ජන-සද්දො දට්ඨබ්බො. පලිබුද්ධාති සම්බුද්ධා, උපද්දුතා වා. ‘‘පුථූනං ගණනපථමතීතාන’’න්තිආදිනා පුථූ ජනා පුථුජ්ජනාති දස්සෙති.

The passage beginning 'Two worldlings' is stated to show the distinction that can be made among worldlings, not to determine the specific characteristics of a worldling as in the commentary on the Mūlapariyāya Sutta and so on. For no worldling at all can fathom the qualities of the Blessed One. Let alone a worldling, the qualities of a Buddha are beyond the range even of the disciples and paccekabuddhas. For so it will be said: 'stream-enterers,' etc. Learning by heart is 'learning.' Questioning about the meaning is 'inquiry.' Hearing the meaning by way of the commentary is 'hearing.' Retaining the Dhamma by clearly depositing and discerning the phrasing and the meaning is 'retention.' Thus, for those familiar with the element of what has been heard, mental consideration is 'reviewing.' They are called 'worldlings' (`puthujjanā`) because, since the numerous and diverse defilements and identity view have not been struck down, they generate (`janenti`) them, or are generated (`janitā`) by them. Or the word `jana` just means 'generation.' Here, where it is said they 'look up to the face of many teachers,' the meaning of the word `puthujjana` is that 'many (`puthū`) are the people (`janā`) who claim to be their teachers.' Here, where it is said they have 'not risen up from the many...': `janā` means that which is to be generated or that in which one is born, i.e., destinies. They have many (`puthū`) destinies (`janā`), hence `puthujjanā`. Further, `janā` means that by which they are born hereafter, i.e., formations, etc. These exist for them in many (`puthū`) ways, hence `puthujjanā`. Or the word `jana` should be seen as having the meaning of 'forming,' etc. The floods are sensual lust, lust for existence, views, and ignorance. The fevers are the fire of lust, etc. Those same things, or all defilements, are the torments. Here, where it is said they are 'attached in many ways to the five cords of sensual pleasure': `jana` is that which is born—lust, greed, and so on. They have much (`puthu`) of such `jana`, hence `puthujjanā`. Or the word `jana` should be seen as having the meaning of lust, etc., in the sense that they are born (`jātā`) and attached (`rattā`) to many (`puthūsu`) things. 'Ensnared' (`palibuddhā`) means bound (`sambaddhā`) or oppressed (`upaddutā`). By the phrase 'having gone beyond the count of the many,' it shows that `puthujjanā` means the many folk.

යෙහි ගුණවිසෙසෙහි නිමිත්තභූතෙහි භගවති තථාගත-සද්දො පවත්තො, තංදස්සනත්ථං ‘‘අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතො’’තිආදිමාහ. ගුණනෙමිත්තකානෙව හි භගවතො සබ්බානි නාමානි. යථාහ –

To show by which special qualities, serving as marks, the word 'Tathāgata' is applied to the Blessed One, he said: 'For eight reasons the Blessed One is a Tathāgata,' and so on. For indeed, all the names of the Blessed One are based on his qualities as their mark. As it is said:

‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි, සගුණෙන මහෙසිනො;

ගුණෙන නාමමුද්ධෙය්‍යං, අපි නාමසහස්සතො’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. 1313;

උදා. අට්ඨ. 53;

පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.76);

Innumerable are the names of the Great Sage, possessed of qualities; By a quality a name may be designated, even from a thousand names.

තථා ආගතොති එත්ථ ආකාරනියමනවසෙන ඔපම්මසම්පටිපාදනත්ථො තථා-සද්දො. සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසාවට්ඨානතො පටිපදාගමනත්ථො ආගත-සද්දො, න ඤාණගමනත්ථො ‘‘තථලක්ඛණං ආගතො’’තිආදීසු (දී. නි. අට්ඨ. 1.7; ම. නි. අට්ඨ. 1.12; සං. නි. අට්ඨ. 2.4.78; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.170; උදා. අට්ඨ. 18; පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.37; ථෙරගා. අට්ඨ. 1.3; ඉතිවු. අට්ඨ. 38; මහානි. අට්ඨ. 14) විය, නාපි කායගමනාදිඅත්ථො ‘‘ආගතො ඛො මහාසමණො, මාගධානං ගිරිබ්බජ’’න්තිආදීසු (මහාව. 62) විය. තත්ථ යදාකාරනියමනවසෙන ඔපම්මසම්පටිපාදනත්ථො තථා-සද්දො, තං කරුණාපධානත්තා මහාකරුණාමුඛෙන පුරිමබුද්ධානං ආගමනපටිපදං උදාහරණවසෙන සාමඤ්ඤතො දස්සෙන්තො යංතංසද්දානං එකන්තසම්බන්ධභාවතො ‘‘යථා සබ්බලොක…පෙ… ආගතා’’ති ආහ. තං පන පටිපදං මහාපදානසුත්තාදීසු (දී. නි. 2.4) සම්බහුලනිද්දෙසෙන සුපාකටානං ආසන්නානඤ්ච විපස්සීආදීනං ඡන්නං සම්මාසම්බුද්ධානං වසෙන නිදස්සෙන්තො ‘‘යථා විපස්සී භගවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යෙන අභිනීහාරෙනාති මනුස්සත්තලිඞ්ගසම්පත්තිහෙතුසත්ථාරදස්සනපබ්බජ්ජාඅභිඤ්ඤාදිගුණසම්පත්තිඅධිකාරඡන්දානං වසෙන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතෙන කායප්පණිධානමහාපණිධානෙන[Pg.67]. සබ්බෙසඤ්හි බුද්ධානං කායප්පණිධානං ඉමිනාව අභිනීහාරෙන සමිජ්ඣතීති. එවං මහාභිනීහාරවසෙන ‘‘තථාගතො’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි පාරමීපූරණවසෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා විපස්සී භගවා…පෙ… කස්සපො භගවා දානපාරමිං පූරෙත්වා’’තිආදිමාහ.

Here, in the phrase 'Thus Come' (Tathā āgato), the word 'tathā' has the meaning of demonstrating a simile by way of determining the mode. The word 'āgata' has the meaning of having come along a path, by establishing a specific instance through a general indication; it does not have the meaning of having come to knowledge, as in 'he has come to the true nature,' nor the meaning of bodily arrival, as in 'the great ascetic has come to Giribbaja of the Magadhans.' Therein, when the word 'tathā' has the meaning of demonstrating a simile by way of determining the mode, showing in a general way, by way of example, the course of arrival of previous Buddhas through the gateway of great compassion (since compassion is predominant), and because of the invariable connection of the relative pronouns, he said: 'Just as all the world… have come.' Then, indicating that path by way of the six Perfectly Self-Enlightened Ones who are recent and well-known from the numerous descriptions in the Mahāpadāna Sutta and others—Vipassī and so on—he said: 'Just as the Blessed One Vipassī…' Therein, 'by which aspiration' means by the great resolution of bodily dedication, which is endowed with eight factors: the human state, possession of the right physical characteristics, a cause, seeing a Teacher, the going forth, possession of qualities, meritorious service, and will. For the bodily dedication of all Buddhas succeeds only through this aspiration. Having thus shown the meaning of the word 'Tathāgata' by way of the great aspiration, now to show it by way of the fulfillment of the perfections, he said: 'Just as the Blessed One Vipassī… having fulfilled the perfection of giving… the Blessed One Kassapa…' and so on.

එත්ථ ච සුත්තන්තිකානං මහාබොධියානපටිපදාය කොසල්ලජනනත්ථං පාරමීසු අයං විත්ථාරකථා – කා පනෙතා පාරමියො? කෙනට්ඨෙන පාරමියො? කතිවිධා චෙතා? කො තාසං කමො? කානි ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානි? කො පච්චයො? කො සංකිලෙසො? කිං වොදානං? කො පටිපක්ඛො? කා පටිපත්ති? කො විභාගො? කො සඞ්ගහො? කො සම්පාදනූපායො? කිත්තකෙන කාලෙන සම්පාදනං? කො ආනිසංසො? කිං චෙතාසං ඵලන්ති?

And here, for the purpose of generating skill in the practice of the great vehicle of awakening for the Suttantikas, is this detailed discourse on the perfections: What are these perfections? In what sense are they perfections? How many kinds are there? What is their sequence? What are their characteristic, function, manifestation, and proximate cause? What is their condition? What is their defilement? What is their purification? What is their opposite? What is the practice? What is the analysis? What is the summary? What is the means of their accomplishment? In how much time are they accomplished? What is their benefit? What is their fruit?

තත්‍රිදං විස්සජ්ජනං – කා පනෙතා පාරමියොති. තණ්හාමානාදීහි අනුපහතා කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතා දානාදයො ගුණා පාරමියො.

Herein is the explanation. What are these perfections? The perfections are those qualities, beginning with giving, that are unspoiled by craving, conceit, and so on, and are guided by compassion and skill in means.

කෙනට්ඨෙන පාරමියොති දානසීලාදිගුණවිසෙසයොගෙන සත්තුත්තමතාය පරමා මහාසත්තා බොධිසත්තා, තෙසං භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදිකිරියා. අථ වා පරතීති පරමො, දානාදිගුණානං පූරකො පාලකො ච බොධිසත්තො. පරමස්ස අයං, පරමස්ස වා භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදිකිරියාව. අථ වා පරං සත්තං අත්තනි මවති බන්ධති ගුණවිසෙසයොගෙන, පරං වා අධිකතරං මජ්ජති සුජ්ඣති සංකිලෙසමලතො, පරං වා සෙට්ඨං නිබ්බානං විසෙසෙන මයති ගච්ඡති, පරං වා ලොකං පමාණභූතෙන ඤාණවිසෙසෙන ඉධලොකං විය මුනාති පරිච්ඡින්දති, පරං වා අතිවිය සීලාදිගුණගණං අත්තනො සන්තානෙ මිනොති පක්ඛිපති, පරං වා අත්තභූතතො ධම්මකායතො අඤ්ඤං, පටිපක්ඛං වා තදනත්ථකරං කිලෙසචොරගණං මිනාති හිංසතීති පරමො, මහාසත්තො. ‘‘පරමස්ස අය’’න්තිආදි වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. පාරෙ වා නිබ්බානෙ මජ්ජති සුජ්ඣති සත්තෙ ච සොධෙති, තත්ථ වා සත්තෙ මවති බන්ධති යොජෙති, තං වා මයති ගච්ඡති ගමෙති ච, මුනාති වා තං [Pg.68] යාථාවතො, තත්ථ වා සත්තෙ මිනොති පක්ඛිපති, කිලෙසාරිං වා සත්තානං තත්ථ මිනාති හිංසතීති පාරමී, මහාපුරිසො. තස්ස භාවො, කම්මං වා පාරමිතා, දානාදිකිරියාව. ඉමිනා නයෙන පාරමීනං සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො.

In what sense is it a 'perfection' (pāramī)? Because of their connection with the special qualities of giving, virtue, and so on, the great beings, the bodhisattas, are supreme (paramā) through their excellence among beings. Their state or their action is a perfection (pāramī), that is, the practice of giving and so on. Alternatively, he is supreme (parama) because he excels (parati); the bodhisatta is the one who fulfills and protects the qualities of giving and so on. This belongs to the supreme one, or it is the state or action of the supreme one, which is a perfection (pāramī), namely, the practice of giving and so on. Or, he binds other beings to himself by his connection with special qualities; or, he is especially cleansed from the stain of defilements; or, he especially goes to the supreme Nibbāna; or, with his special knowledge as a standard, he knows and defines the other world just like this world; or, he places an exceedingly great collection of qualities like virtue in his own mental continuum; or, he harms and destroys what is other than his own being, the Dhamma-body—that is, the opposing band of thieves, the defilements, which cause his detriment. Thus he is 'parama,' a great being. The phrase 'this belongs to the supreme one,' etc., should be applied in the way stated. Or, on the further shore (pāre), which is Nibbāna, he is purified and he purifies beings; or, there he binds and yokes beings; or, he goes to it and causes others to go to it; or, he knows it as it really is; or, he places beings there; or, there he harms the enemy of beings, the defilements. Thus he is a 'pāramī,' a great person. His state or his action is a perfection (pāramitā), namely, the practice of giving and so on. In this way, the literal meaning of the perfections should be understood.

කතිවිධාති සඞ්ඛෙපතො දසවිධා, තා පන පාළියං සරූපතො ආගතායෙව. යථාහ –

How many kinds are there? In brief, there are ten kinds. And these are indeed found in the Pāli canon in their own form. As it is said:

‘‘විචිනන්තො තදා දක්ඛිං, පඨමං දානපාරමි’’න්තිආදි (බු. වං. 116).

“Then, while investigating, I saw first the perfection of giving,” and so on (Bu.va. 116).

යථා චාහ –

And as it is said:

‘‘කති නු ඛො භන්තෙ බුද්ධකාරකා ධම්මා? දස ඛො සාරිපුත්ත බුද්ධකාරකා ධම්මා. කතමෙ දස? දානං ඛො සාරිපුත්ත බුද්ධකාරකො ධම්මො, සීලං නෙක්ඛම්මං පඤ්ඤා වීරියං ඛන්ති සච්චමධිට්ඨානං මෙත්තා උපෙක්ඛා බුද්ධකාරකො ධම්මො, ඉමෙ ඛො සාරිපුත්ත දස බුද්ධකාරකා ධම්මාති. ඉදමවොච භගවා, ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

“Venerable sir, how many qualities are there that make a Buddha?” “Sāriputta, there are ten qualities that make a Buddha. What ten? Giving, Sāriputta, is a quality that makes a Buddha; virtue, renunciation, wisdom, energy, patience, truthfulness, determination, loving-kindness, and equanimity are qualities that make a Buddha. These, Sāriputta, are the ten qualities that make a Buddha.” This is what the Blessed One said. Having said this, the Sugata, the Teacher, further said this:

‘දානං සීලඤ්ච නෙක්ඛම්මං, පඤ්ඤා වීරියෙන පඤ්චමං;

ඛන්ති සච්චං අධිට්ඨානං, මෙත්තුපෙක්ඛාති තෙ දසා’ති’’.

“Giving, virtue, and renunciation, wisdom with energy as the fifth; patience, truth, determination, loving-kindness and equanimity—these are the ten.”

කෙචි පන ‘‘ඡබ්බිධා’’ති වදන්ති, තං එතාසං සඞ්ගහවසෙන වුත්තං. සො පන සඞ්ගහො පරතො ආවිභවිස්සති.

Some, however, say that they are “sixfold,” but that is said by way of including these ten; that inclusion will become clear later.

කො තාසං කමොති එත්ථ කමො නාම දෙසනාක්කමො, සො ච පඨමසමාදානහෙතුකො, සමාදානං පවිචයහෙතුකං, ඉති යථා ආදිම්හි පවිචිතා සමාදින්නා ච, තථා දෙසිතා. තත්ථ ච දානං සීලස්ස බහූපකාරං සුකරඤ්චාති තං ආදිම්හි වුත්තං. දානං සීලපරිග්ගහිතං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසන්ති දානානන්තරං සීලං වුත්තං. සීලං නෙක්ඛම්මපරිග්ගහිතං, නෙක්ඛම්මං පඤ්ඤාපරිග්ගහිතං, පඤ්ඤා වීරියපරිග්ගහිතා, වීරියං ඛන්තිපරිග්ගහිතං, ඛන්ති සච්චපරිග්ගහිතා, සච්චං අධිට්ඨානපරිග්ගහිතං, අධිට්ඨානං මෙත්තාපරිග්ගහිතං, මෙත්තා උපෙක්ඛාපරිග්ගහිතා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසාති මෙත්තානන්තරං උපෙක්ඛා වුත්තා. උපෙක්ඛා පන කරුණාපරිග්ගහිතා, කරුණා ච උපෙක්ඛාපරිග්ගහිතාති වෙදිතබ්බා. කථං පන මහාකාරුණිකා බොධිසත්තා සත්තෙසු උපෙක්ඛකා හොන්තීති? උපෙක්ඛිතබ්බයුත්තෙසු කඤ්චි කාලං උපෙක්ඛකා [Pg.69] හොන්ති, න පන සබ්බත්ථ, සබ්බදා චාති කෙචි. අපරෙ පන න සත්තෙසු උපෙක්ඛකා, සත්තකතෙසු පන විප්පකාරෙසු උපෙක්ඛකා හොන්තීති.

What is their order? Here, the order is the order of the teaching, and this is because of the order of undertaking them, while the undertaking is because of investigation. Thus, as they were investigated and undertaken in the beginning, so they were taught. Therein, giving was stated first because it is of great help to virtue and is easy to do. After giving, virtue was stated because giving, when supported by virtue, is of great fruit and great benefit. Virtue is supported by renunciation, renunciation by wisdom, wisdom by energy, energy by patience, patience by truthfulness, truthfulness by determination, and determination by loving-kindness; after loving-kindness, equanimity was stated because loving-kindness, when supported by equanimity, is of great fruit and great benefit. However, it should be understood that equanimity is supported by compassion, and compassion by equanimity. But how can the greatly compassionate bodhisattas be equanimous toward beings? Some say that they are equanimous at certain times toward those who should be regarded with equanimity, but not in all cases and at all times. Others, however, say that they are not equanimous toward beings, but toward the wrongdoings committed by beings.

අපරො නයො – පචුරජනෙසුපි පවත්තියා සබ්බසත්තසාධාරණත්තා, අප්පඵලත්තා, සුකරත්තා ච ආදිම්හි දානං වුත්තං. සීලෙනදායකපටිග්ගාහකසුද්ධිතො, පරානුග්ගහං වත්වා පරපීළානිවත්තිවචනතො, කිරියධම්මං වත්වා අකිරියධම්මවචනතො, භොගසම්පත්තිහෙතුං වත්වා භවසම්පත්තිහෙතුවචනතො ච දානස්ස අනන්තරං සීලං වුත්තං. නෙක්ඛම්මෙන සීලසම්පත්තිසිද්ධිතො, කායවචීසුචරිතං වත්වා මනොසුචරිතවචනතො, විසුද්ධසීලස්ස සුඛෙනෙව ඣානසමිජ්ඣනතො, කම්මාපරාධප්පහානෙන පයොගසුද්ධිං වත්වා කිලෙසාපරාධප්පහානෙන ආසයසුද්ධිවචනතො, වීතික්කමප්පහානෙන චිත්තස්ස පරියුට්ඨානප්පහානවචනතො ච සීලස්ස අනන්තරං නෙක්ඛම්මං වුත්තං. පඤ්ඤාය නෙක්ඛම්මස්ස සිද්ධිපරිසුද්ධිතො, ඣානාභාවෙ පඤ්ඤාභාවවචනතො. සමාධිපදට්ඨානා හි පඤ්ඤා, පඤ්ඤාපච්චුපට්ඨානො ච සමාධි. සමථනිමිත්තං වත්වා උපෙක්ඛානිමිත්තවචනතො, පරහිතජ්ඣානෙන පරහිතකරණූපායකොසල්ලවචනතො ච නෙක්ඛම්මස්ස අනන්තරං පඤ්ඤා වුත්තා. වීරියාරම්භෙන පඤ්ඤාකිච්චසිද්ධිතො, සත්තසුඤ්ඤතාධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිං වත්වා සත්තහිතාය ආරම්භස්ස අච්ඡරියතාවචනතො, උපෙක්ඛානිමිත්තං වත්වා පග්ගහනිමිත්තවචනතො, නිසම්මකාරිතං වත්වා උට්ඨානවචනතො ච. නිසම්මකාරිනො හි උට්ඨානං ඵලවිසෙසමාවහතීති පඤ්ඤාය අනන්තරං වීරියං වුත්තං.

Another method: Giving was stated first because it occurs even among the masses, is common to all beings, is of lesser fruit, and is easy to do. After giving, virtue was stated because of the purity of the giver and recipient through virtue; because having spoken of helping others, it speaks of refraining from harming others; because having spoken of a doctrine of action, it speaks of a doctrine of non-action; and because having spoken of the cause for accomplishment in wealth, it speaks of the cause for accomplishment in existence. After virtue, renunciation was stated because the accomplishment of virtue is perfected by renunciation; because having spoken of good conduct of body and speech, it speaks of good conduct of mind; because for one of purified virtue, jhāna is easily accomplished; because having spoken of purity of application by abandoning offenses in action, it speaks of purity of disposition by abandoning offenses of defilement; and because it speaks of abandoning the obsessions of the mind by abandoning transgression. After renunciation, wisdom was stated because the fulfillment and purity of renunciation is achieved through wisdom; because it is said that in the absence of jhāna there is an absence of wisdom—for wisdom has concentration as its proximate cause, and concentration has wisdom as its manifestation; because having spoken of the sign of serenity, it speaks of the sign of equanimity; and because through meditation on the welfare of others, it speaks of skill in the means for acting for the welfare of others. After wisdom, energy was stated because the task of wisdom is accomplished by the undertaking of energy; because having spoken of patience with the contemplation of the doctrine of the emptiness of beings, it speaks of the wonder of the undertaking for the welfare of beings; because having spoken of the sign of equanimity, it speaks of the sign of exertion; and because having spoken of considered action, it speaks of striving—for to one who acts with consideration, striving brings a special fruit.

වීරියෙන තිතික්ඛාසිද්ධිතො. වීරියවා හි ආරද්ධවීරියත්තා සත්තසඞ්ඛාරෙහි උපනීතං දුක්ඛං අභිභුය්‍ය විහරති වීරියස්ස තිතික්ඛාලඞ්කාරභාවතො. වීරියවතො හි තිතික්ඛා සොභති. පග්ගහනිමිත්තං වත්වා සමථනිමිත්තවචනතො, අච්චාරම්භෙන උද්ධච්චදොසප්පහානවචනතො. ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තියා හි උද්ධච්චදොසො පහීයති. වීරියවතො සාතච්චකරණවචනතො. ඛන්තිබහුලො හි අනුද්ධතො සාතච්චකාරී හොති. අප්පමාදවතො පරහිතකිරියාරම්භෙ පච්චුපකාරතණ්හාභාවවචනතො. යාථාවතො ධම්මනිජ්ඣානෙ හි සති තණ්හා න හොති. පරහිතාරම්භෙ පරමෙපි පරකතදුක්ඛසහනභාවවචනතො ච වීරියස්ස අනන්තරං ඛන්ති වුත්තා[Pg.70]. සච්චෙන ඛන්තියා චිරාධිට්ඨානතො, අපකාරිනො අපකාරඛන්තිං වත්වා තදුපකාරකරණෙ අවිසංවාදවචනතො, ඛන්තියා අපවාදවාචාවිකම්පනෙන භූතවාදිතාය අවිජහනවචනතො, සත්තසුඤ්ඤතාධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිං වත්වා තදුපබ්‍රූහිතඤාණසච්චවචනතො ච ඛන්තියා අනන්තරං සච්චං වුත්තං. අධිට්ඨානෙන සච්චසිද්ධිතො. අචලාධිට්ඨානස්ස හි විරති සිජ්ඣති. අවිසංවාදිතං වත්වා තත්ථ අචලභාවවචනතො. සච්චසන්ධො හි දානාදීසු පටිඤ්ඤානුරූපං නිච්චලොව පවත්තති. ඤාණසච්චං වත්වා සම්භාරෙසු පවත්තිනිට්ඨාපනවචනතො. යථාභූතඤාණවා හි බොධිසම්භාරෙසු අධිතිට්ඨති, තෙ ච නිට්ඨාපෙති පටිපක්ඛෙහි අකම්පියභාවතොති සච්චස්ස අනන්තරං අධිට්ඨානං වුත්තං. මෙත්තාය පරහිතකරණසමාදානාධිට්ඨානසිද්ධිතො, අධිට්ඨානං වත්වා හිතූපසංහාරවචනතො. බොධිසම්භාරෙ හි අධිතිට්ඨමානො මෙත්තාවිහාරී හොති. අචලාධිට්ඨානස්ස සමාදානාවිකොපනතො, සමාදානසම්භවතො ච අධිට්ඨානස්ස අනන්තරං මෙත්තා වුත්තා. උපෙක්ඛාය මෙත්තාවිසුද්ධිතො, සත්තෙසු හිතූපසංහාරං වත්වා තදපරාධෙසු උදාසීනතාවචනතො, මෙත්තාභාවනං වත්වා තන්නිස්සන්දභාවනාවචනතො, ‘‘හිතකාමසත්තෙපි උපෙක්ඛකො’’ති අච්ඡරියගුණභාවවචනතො ච මෙත්තාය අනන්තරං උපෙක්ඛා වුත්තාති එවමෙතාසං කමො වෙදිතබ්බො.

After energy, patience was stated because forbearance is accomplished by energy. For one with energy, having aroused it, dwells overcoming the suffering produced by beings and conditioned things, because forbearance is an adornment for energy. Indeed, forbearance shines in one who possesses energy. It was stated after energy because, having spoken of the sign of exertion, it speaks of the sign of serenity; because it speaks of abandoning the fault of restlessness through excessive effort—for by patience with contemplating the Dhamma, the fault of restlessness is abandoned; because it speaks of constant practice for one with energy—for one who is full of patience, being unagitated, is a constant doer; because for one who is heedful, it speaks of the absence of craving for a return favor when undertaking action for the welfare of others—for when there is contemplation of the Dhamma as it really is, there is no craving; and because it speaks of enduring suffering caused by others even in the supreme undertaking for the welfare of others. After patience, truthfulness was stated because through truthfulness, patience is long-lasting; because having spoken of patience toward a wrongdoer, it speaks of not being false when conferring a benefit on him; because through patience, by not being shaken by words of blame, it speaks of not abandoning truthful speech; and because having spoken of patience with contemplating the doctrine of the emptiness of beings, it speaks of the truth of the knowledge that is augmented by that. After truthfulness, determination was stated because truthfulness is accomplished by determination. For the abstinence of one with unshakable determination succeeds. It was stated after truthfulness because having spoken of truthfulness, it speaks of being unshakable in that—for one who is bound by truth acts unmovingly in giving, etc., in accordance with his promise; and because having spoken of the truth of knowledge, it speaks of engaging in and completing the accumulations—for one with knowledge of things as they are is determined upon the accumulations for enlightenment and brings them to completion, being unshakable by opponents. After determination, loving-kindness was stated because the determination to undertake action for the welfare of others is accomplished by loving-kindness; because having spoken of determination, it speaks of bringing about welfare—for one who is determined upon the accumulations for enlightenment dwells in loving-kindness; and because for one with unshakable determination, the undertaking is not violated, and because the undertaking is possible. After loving-kindness, equanimity was stated because loving-kindness is purified by equanimity; because having spoken of bringing about the welfare of beings, it speaks of indifference to their offenses; because having spoken of the development of loving-kindness, it speaks of the development of its outflow; and because it speaks of the wonderful quality: ‘He is equanimous even toward a being who wishes him well.’ In this way, the order of these should be understood.

කානි ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානීති? එත්ථ අවිසෙසෙන තාව සබ්බාපි පාරමියො පරානුග්ගහලක්ඛණා, පරෙසං උපකාරකරණරසා, අවිකම්පනරසා වා, හිතෙසිතාපච්චුපට්ඨානා, බුද්ධත්තපච්චුපට්ඨානා වා, මහාකරුණාපදට්ඨානා, කරුණූපායකොසල්ලපදට්ඨානා වා.

What are their characteristics, functions, manifestations, and proximate causes? Here, without distinction, all the perfections have the characteristic of assisting others; the function of benefiting others, or the function of being unshakeable; the manifestation of wishing for their welfare, or the manifestation of Buddhahood; the proximate cause of great compassion, or the proximate cause of compassion and skill in means.

විසෙසෙන පන යස්මා කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතා අත්තුපකරණපරිච්චාගචෙතනා දානපාරමිතා. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතං කායවචීසුචරිතං අත්ථතො අකත්තබ්බවිරති, කත්තබ්බකරණචෙතනාදයො ච සීලපාරමිතා. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතො ආදීනවදස්සනපුබ්බඞ්ගමො කාමභවෙහි නික්ඛමනචිත්තුප්පාදො නෙක්ඛම්මපාරමිතා. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතො ධම්මානං සාමඤ්ඤවිසෙසලක්ඛණාවබොධො පඤ්ඤාපාරමිතා. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතො කායචිත්තෙහි පරහිතාරම්භො වීරියපාරමිතා. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතං සත්තසඞ්ඛාරාපරාධසහනං අදොසප්පධානො තදාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො ඛන්තිපාරමිතා[Pg.71]. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතං විරතිචෙතනාදිභෙදං අවිසංවාදනං සච්චපාරමිතා. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතං අචලසමාදානාධිට්ඨානං තදාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො අධිට්ඨානපාරමිතා. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතො ලොකස්ස හිතූපසංහාරො අත්ථතො අබ්‍යාපාදො මෙත්තාපාරමිතා. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතා අනුනයපටිඝවිද්ධංසිනී ඉට්ඨානිට්ඨෙසු සත්තසඞ්ඛාරෙසු සමප්පවත්ති උපෙක්ඛාපාරමිතා.

Moreover, because the volition to relinquish one's own possessions, embraced by compassion and skill in means, is the perfection of giving. Good conduct of body and speech, embraced by compassion and skill in means—which in essence is abstinence from what should not be done and the volition to do what should be done, and so on—is the perfection of virtue. The arising of a thought of renunciation from sensual pleasures and states of existence, preceded by seeing the danger in them and embraced by compassion and skill in means, is the perfection of renunciation. The understanding of the general and specific characteristics of phenomena, embraced by compassion and skill in means, is the perfection of wisdom. The undertaking for the welfare of others with body and mind, embraced by compassion and skill in means, is the perfection of energy. The endurance of offenses from beings and things, a mental state proceeding in that way with non-aversion as its chief feature, embraced by compassion and skill in means, is the perfection of patience. Non-deception, of various kinds such as the volition of abstinence, embraced by compassion and skill in means, is the perfection of truthfulness. An unwavering undertaking and determination, a mental state proceeding in that way, embraced by compassion and skill in means, is the perfection of resolve. The furthering of the world's welfare, which in essence is non-ill will, embraced by compassion and skill in means, is the perfection of loving-kindness. An even-minded disposition towards agreeable and disagreeable beings and things, which destroys attraction and repulsion, embraced by compassion and skill in means, is the perfection of equanimity.

තස්මා පරිච්චාගලක්ඛණං දානං, දෙය්‍යධම්මෙ ලොභවිද්ධංසනරසං, අනාසත්තිපච්චුපට්ඨානං, භවවිභවසම්පත්තිපච්චුපට්ඨානං වා, පරිච්චජිතබ්බවත්ථුපදට්ඨානං. සීලනලක්ඛණං සීලං, සමාධානලක්ඛණං, පතිට්ඨානලක්ඛණඤ්චාති වුත්තං හොති. දුස්සීල්‍යවිද්ධංසනරසං, අනවජ්ජරසං වා, සොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, හිරොත්තප්පපදට්ඨානං. කාමතො භවතො ච නික්ඛමනලක්ඛණං නෙක්ඛම්මං, තදාදීනවවිභාවනරසං, තතො එව විමුඛභාවපච්චුපට්ඨානං, සංවෙගපදට්ඨානං. යථාසභාවපටිවෙධලක්ඛණා පඤ්ඤා, අක්ඛලිතපටිවෙධලක්ඛණා වා කුසලිස්සාසඛිත්තඋසුපටිවෙධො විය, විසයොභාසනරසා පදීපො විය, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානා අරඤ්ඤගතසුදෙසකො විය, සමාධිපදට්ඨානා, චතුසච්චපදට්ඨානා වා. උස්සාහලක්ඛණං වීරියං, උපත්ථම්භනරසං, අසංසීදනපච්චුපට්ඨානං, වීරියාරම්භවත්ථු (අ. නි. 8.80) පදට්ඨානං, සංවෙගපදට්ඨානං වා. ඛමනලක්ඛණා ඛන්ති, ඉට්ඨානිට්ඨසහනරසා, අධිවාසනපච්චුපට්ඨානා, අවිරොධපච්චුපට්ඨානා වා, යථාභූතදස්සනපදට්ඨානා. අවිසංවාදනලක්ඛණං සච්චං, යාථාවවිභාවනරසං [යථාසභාවවිභාවනරසං (චරියා. අට්ඨ. පකිණ්ණකකථාය)], සාධුතාපච්චුපට්ඨානං, සොරච්චපදට්ඨානං. බොධිසම්භාරෙසු අධිට්ඨානලක්ඛණං අධිට්ඨානං, තෙසං පටිපක්ඛාභිභවනරසං, තත්ථ අචලතාපච්චුපට්ඨානං, බොධිසම්භාරපදට්ඨානං. හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා මෙත්තා, හිතූපසංහාරරසා, ආඝාතවිනයනරසා වා, සොම්මභාවපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං මනාපභාවදස්සනපදට්ඨානා. මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා උපෙක්ඛා, සමභාවදස්සනරසා, පටිඝානුනයවූපසමපච්චුපට්ඨානා, කම්මස්සකතාපච්චවෙක්ඛණපදට්ඨානා. එත්ථ ච කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතතා දානාදීනං පරිච්චාගාදිලක්ඛණස්ස විසෙසනභාවෙන වත්තබ්බා, යතො තානි පාරමීසඞ්ඛ්‍යං ලභන්තීති.

Therefore, the characteristic of giving (dāna) is relinquishing; its function is to destroy greed for the objects to be given; its manifestation is non-attachment or the attainment of prosperity in future existences; its proximate cause is the object to be relinquished. The characteristic of virtue (sīla) is composing or being a foundation; its function is to eliminate misconduct or to produce blamelessness; its manifestation is purity; its proximate cause is moral shame and fear of wrongdoing. The characteristic of renunciation (nekkhamma) is departing from sensual pleasures and existence; its function is to reveal their dangers; its manifestation is detachment from them; its proximate cause is a sense of spiritual urgency. The characteristic of wisdom (paññā) is penetrating things according to their true nature or unerring penetration, like the penetration of an arrow shot by a skilled archer; its function is illuminating its object, like a lamp; its manifestation is non-delusion, like a good guide in a forest; its proximate cause is concentration or the Four Noble Truths. The characteristic of energy (vīriya) is exertion; its function is supporting; its manifestation is unshaken persistence; its proximate cause is a basis for initiating effort or a sense of spiritual urgency. The characteristic of patience (khanti) is endurance; its function is tolerating the desirable and undesirable; its manifestation is forbearance or non-opposition; its proximate cause is seeing things as they truly are. The characteristic of truthfulness (sacca) is non-deceptiveness; its function is revealing things as they are; its manifestation is probity; its proximate cause is docility. The characteristic of determination (adhiṭṭhāna) is resolve regarding the requisites of enlightenment; its function is to overcome their opposites; its manifestation is steadfastness in them; its proximate cause is the requisites of enlightenment. The characteristic of loving-kindness (mettā) is promoting welfare; its function is to provide benefit or to remove resentment; its manifestation is amiability; its proximate cause is seeing beings as lovable. The characteristic of equanimity (upekkhā) is promoting neutrality; its function is seeing things impartially; its manifestation is the subsiding of aversion and attraction; its proximate cause is reflecting on ownership of kamma. Here, compassion and skill in means should be understood as distinguishing factors for the characteristics of giving and the like—such as relinquishing—because they enable these qualities to be classified as perfections.

කො [Pg.72] පච්චයොති අභිනීහාරො පච්චයො. යො හි අයං ‘‘මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්තී’’තිආදි (බු. වං. 2.59) අට්ඨධම්මසමොධානසම්පාදිතො ‘‘තිණ්ණො තාරෙය්‍යං, මුත්තො මොචෙය්‍යං, බුද්ධො බොධෙය්‍යං, සුද්ධො සොධෙය්‍යං, දන්තො දමෙය්‍යං, සන්තො සමෙය්‍යං, අස්සත්ථො අස්සාසෙය්‍යං, පරිනිබ්බුතො පරිනිබ්බාපෙය්‍ය’’න්තිආදිනා (චරියා. අට්ඨ. පකිණ්ණකකථාය) පවත්තො අභිනීහාරො, සො අවිසෙසෙන සබ්බපාරමීනං පච්චයො. තප්පවත්තියා හි උද්ධං පාරමීනං පවිචයුපට්ඨානසමාදානාධිට්ඨානනිප්ඵත්තියො මහාපුරිසානං සම්භවන්ති.

What is the condition? The aspiration is the condition. Indeed, this aspiration, which arises from the accomplishment of the eight conditions—such as “human existence and the possession of the right gender”—and which is expressed in such terms as “Having crossed over, may I lead others across; being liberated, may I liberate others; being awakened, may I awaken others; being purified, may I purify others; being tamed, may I tame others; being calmed, may I calm others; being consoled, may I console others; having attained final Nibbāna, may I lead others to final Nibbāna,” etc., is without distinction the condition for all perfections. For it is from the time of its arising onwards that the investigation, establishment, undertaking, determination, and accomplishment of the perfections come to be for great beings.

යථා ච අභිනීහාරො, එවං මහාකරුණා, උපායකොසල්ලඤ්ච. තත්ථ උපායකොසල්ලං නාම දානාදීනං බොධිසම්භාරභාවස්ස නිමිත්තභූතා පඤ්ඤා, යාහි කරුණූපායකොසල්ලතාහි මහාපුරිසානං අත්තසුඛනිරපෙක්ඛතා, නිරන්තරං පරහිතකරණපසුතතා, සුදුක්කරෙහිපි මහාබොධිසත්තචරිතෙහි විසාදාභාවො, පසාදසම්බුද්ධිදස්සනසවනානුස්සරණාවත්ථාසුපි සත්තානං හිතසුඛපටිලාභහෙතුභාවො ච සම්පජ්ජති. තථා හි පඤ්ඤාය බුද්ධභාවසිද්ධි, කරුණාය බුද්ධකම්මසිද්ධි. පඤ්ඤාය සයං තරති, කරුණාය පරෙ තාරෙති. පඤ්ඤාය පරදුක්ඛං පරිජානාති, කරුණාය පරදුක්ඛපටිකාරං ආරභති. පඤ්ඤාය ච දුක්ඛෙ නිබ්බින්දති, කරුණාය දුක්ඛං සම්පටිච්ඡති. තථා පඤ්ඤාය පරිනිබ්බානාභිමුඛො හොති, කරුණාය තං න පාපුණාති. තථා කරුණාය සංසාරාභිමුඛො හොති, පඤ්ඤාය තත්‍ර නාභිරමති. පඤ්ඤාය ච සබ්බත්ථ විරජ්ජති, කරුණානුගතත්තා න ච න සබ්බෙසං අනුග්ගහාය පවත්තො, කරුණාය සබ්බෙපි අනුකම්පති, පඤ්ඤානුගතත්තා න ච න සබ්බත්ථ විරත්තචිත්තො. පඤ්ඤාය ච අහංකාරමමංකාරාභාවො, කරුණාය ආලසියදීනතාභාවො. තථා පඤ්ඤාකරුණාහි යථාක්කමං අත්තපරනාථතා, ධීරවීරභාවො, අනත්තන්තපඅපරන්තපතා, අත්තහිතපරහිතනිප්ඵත්ති, නිබ්භයාභිංසනකභාවො, ධම්මාධිපතිලොකාධිපතිතා, කතඤ්ඤුපුබ්බකාරිභාවො, මොහතණ්හාවිගමො, විජ්ජාචරණසිද්ධි, බලවෙසාරජ්ජනිප්ඵත්තීති සබ්බස්සාපි පාරමිතාඵලස්ස විසෙසෙන උපායභාවතො පඤ්ඤාකරුණා පාරමීනං පච්චයො. ඉදඤ්ච ද්වයං පාරමීනං විය පණිධානස්සාපි පච්චයො.

Just as the aspiration is, so too are great compassion and skill in means. Here, skill in means is the wisdom that is the cause for giving and other qualities to become requisites of enlightenment. Through this compassion and skill in means, great beings, indifferent to their own happiness, are constantly devoted to the welfare of others. They remain undaunted even by the most difficult practices of the great bodhisattvas, and they become a cause for beings to attain welfare and happiness even in states of faith, clear understanding, seeing, hearing, and recollection. Indeed, through wisdom, the attainment of Buddhahood is accomplished; through compassion, the work of a Buddha is accomplished. By wisdom, one crosses over; by compassion, one helps others cross over. By wisdom, one fully understands the suffering of others; by compassion, one undertakes to remedy that suffering. By wisdom, one becomes disenchanted with suffering; by compassion, one accepts suffering. Thus, by wisdom, one inclines toward final liberation; by compassion, one does not attain it. By compassion, one inclines toward the cycle of existence; by wisdom, one does not delight in it. By wisdom, one becomes dispassionate toward all; yet, being guided by compassion, one is ever inclined to help all beings. By compassion, one has compassion for all; yet, being guided by wisdom, one's mind is not without dispassion. By wisdom, there is the absence of the conceit 'I am' and 'mine'; by compassion, there is the absence of laziness and dejection. Thus, through wisdom and compassion, respectively, one becomes one's own protector and the protector of others; becomes steadfast and heroic; is not afflicted by tormenting oneself or tormenting others; accomplishes one’s own welfare and that of others; becomes fearless and intrepid; attains mastery over the Dhamma and mastery over the world; becomes grateful and a benefactor; dispels delusion and craving; achieves knowledge and conduct; and brings about the perfection of strength and intrepidity. Because wisdom and compassion are especially the means for all the fruits of the perfections, they are the conditions for the perfections. And these two are a condition for the aspiration, just as they are for the perfections.

තථා [Pg.73] උස්සාහඋම්මඞ්ගඅවත්ථානහිතචරියා ච පාරමීනං පච්චයොති වෙදිතබ්බා, යා බුද්ධභාවස්ස උප්පත්තිට්ඨානතාය ‘‘බුද්ධභූමියො’’ති පවුච්චන්ති. යථාහ –

Thus, striving, ingenuity, steadfastness, and beneficial conduct are to be understood as the conditions for the perfections, which are called “Buddha-grounds” because they serve as the basis for the arising of Buddhahood. As it is said:

‘‘කති පන භන්තෙ බුද්ධභූමියො? චතස්සො ඛො සාරිපුත්ත බුද්ධභූමියො. කතමා චතස්සො? උස්සාහො ච හොති වීරියං, උමඞ්ගො ච හොති පඤ්ඤාභාවනා, අවත්ථානඤ්ච හොති අධිට්ඨානං, මෙත්තාභාවනා ච හොති හිතචරියා. ඉමා ඛො සාරිපුත්ත චතස්සො බුද්ධභූමියො’’ති (සු. නි. අට්ඨ. 1.ඛග්ගවිසාණසුත්තවණ්ණනායම්පි).

“Venerable sir, how many Buddha-grounds are there?” “There are four Buddha-grounds, Sāriputta. What are the four? Striving, which is energy; ingenuity, which is the development of wisdom; steadfastness, which is determination; and the development of loving-kindness, which is beneficial conduct. These, Sāriputta, are the four Buddha-grounds.”

තථා නෙක්ඛම්මපවිවෙකඅලොභාදොසාමොහනිස්සරණප්පභෙදා ඡ අජ්ඣාසයා. වුත්තඤ්හෙතං –

Likewise, there are six kinds of inclinations: renunciation, seclusion, non-greed, non-aversion, non-delusion, and escape. As it is stated:

‘‘නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා කාමෙ දොසදස්සාවිනො, පවිවෙක…පෙ… සඞ්ගණිකාය, අලොභ…පෙ… ලොභෙ, අදොස…පෙ… දොසෙ, අමොහ…පෙ… මොහෙ, නිස්සරණජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා සබ්බභවෙසු දොසදස්සාවිනො’’ති (විසුද්ධි. අට්ඨ. 1.49 වාක්‍යඛන්ධෙපි).

“Bodhisattvas, inclined to renunciation, see danger in sensual pleasures; inclined to seclusion… in company; inclined to non-greed… in greed; inclined to non-aversion… in aversion; inclined to non-delusion… in delusion; and inclined to escape, see danger in all forms of existence.”

තස්මා එතෙ බොධිසත්තානං ඡ අජ්ඣාසයා දානාදීනං පච්චයාති වෙදිතබ්බා. න හි ලොභාදීසු ආදීනවදස්සනෙන, අලොභාදිඅධිකභාවෙන ච විනා දානාදිපාරමියො සම්භවන්ති. අලොභාදීනඤ්හි අධිකභාවෙන පරිච්චාගාදිනින්නචිත්තතා අලොභජ්ඣාසයාදිතාති. යථා චෙතෙ, එවං දානජ්ඣාසයතාදයොපි. යථාහ –

Therefore, these six inclinations of Bodhisattvas are to be understood as the conditions for giving and the other perfections. For without seeing the danger in greed and the like, and without an abundance of non-greed and the like, the perfections such as giving cannot arise. For it is through the abundance of non-greed and the like that there is a mind inclined toward relinquishment and so forth—this is the inclination towards non-greed and the like. Just as these are, so too are the inclinations toward giving and the rest. As it is said:

‘‘කති පන භන්තෙ බොධාය චරන්තානං බොධිසත්තානං අජ්ඣාසයා? දස ඛො සාරිපුත්ත බොධාය චරන්තානං බොධිසත්තානං අජ්ඣාසයා. කතමෙ දස? දානජ්ඣාසයා සාරිපුත්ත බොධිසත්තා මච්ඡෙරෙ දොසදස්සාවිනො, සීල…පෙ… උපෙක්ඛජ්ඣාසයා සාරිපුත්ත බොධිසත්තා සුඛදුක්ඛෙසු දොසදස්සාවිනො’’ති.

“Venerable sir, how many inclinations do bodhisattvas have who are practicing for enlightenment?” “Sāriputta, there are ten inclinations of bodhisattvas who are practicing for enlightenment. What are the ten? The inclination to giving, Sāriputta, is for a bodhisattva to see danger in stinginess; the inclination to virtue… and so on up to… the inclination to equanimity, Sāriputta, is for a bodhisattva to see danger in pleasure and pain.”

එතෙසු හි මච්ඡෙරඅසංවරකාමවිචිකිච්ඡාකොසජ්ජඅක්ඛන්තිවිසංවාදඅනධිට්ඨානබ්‍යාපාද- සුඛදුක්ඛසඞ්ඛාතෙසු ආදීනවදස්සනපුබ්බඞ්ගමා දානාදිනින්නචිත්තතාසඞ්ඛාතා දානජ්ඣාසයතාදයො දානාදිපාරමීනං නිබ්බත්තියා කාරණන්ති[Pg.74]. තථා අපරිච්චාගපරිච්චාගාදීසු යථාක්කමං ආදීනවානිසංසපච්චවෙක්ඛණා දානාදිපාරමීනං පච්චයො.

Herein, seeing the danger in stinginess, lack of restraint, sensual desire, doubt, indolence, impatience, dishonesty, lack of determination, ill will, and what are called pleasure and pain, is the forerunner of the disposition for generosity and the like, which is called the mind's inclination towards generosity and so on. These are the causes for the arising of the perfections such as generosity. Likewise, reflection on the danger in non-relinquishment and the benefit in relinquishment, in due order, is the condition for the perfections such as generosity.

තත්ථායං පච්චවෙක්ඛණාවිධි – ඛෙත්තවත්ථුහිරඤ්ඤසුවණ්ණගොමහිංසදාසිදාසපුත්තදාරාදිපරිග්ගහබ්‍යාසත්තචිත්තානං සත්තානං ඛෙත්තාදීනං වත්ථුකාමභාවෙන බහුපත්ථනීයභාවතො, රාජචොරාදිසාධාරණභාවතො, විවාදාධිට්ඨානතො, සපත්තකරණතො, නිස්සාරතො, පටිලාභපරිපාලනෙසු පරවිහෙඨනහෙතුතො, විනාසනිමිත්තඤ්ච සොකාදිඅනෙකවිහිතබ්‍යසනාවහතො, තදාසත්තිනිදානඤ්ච මච්ඡෙරමලපරියුට්ඨිතචිත්තානං අපායූපපත්තිසම්භවතොති එවං විවිධවිපුලානත්ථාවහා එතෙ අත්ථා නාම, තෙසං පරිච්චාගොයෙවෙකො සොත්ථිභාවොති පරිච්චාගෙ අප්පමාදො කරණීයො.

Herein is the method of reflection: For beings whose minds are engrossed in possessions such as fields, lands, gold, silver, cattle, buffalo, male and female slaves, children, and spouses, these possessions—fields and the like—are desirable as objects of sensual pleasure, highly cherished, common to kings and thieves, grounds for disputes, causes of enmity, without substance, a cause of harming others in their acquisition and protection, and a condition for destruction, bringing about various misfortunes such as sorrow. Moreover, attachment to them is the basis, for those whose minds are enveloped by the stain of miserliness, for the possibility of rebirth in the lower realms. Thus, these things bring about many diverse and extensive dangers. Their abandonment is the only state of well-being. Therefore, one should be diligent in abandoning them.

අපිච ‘‘යාචකො යාචමානො අත්තනො ගුය්හස්ස ආචික්ඛනතො මය්හං විස්සාසිකො’’ති ච ‘‘පහාය ගමනීයං අත්තනො සන්තකං ගහෙත්වා පරලොකං යාහීති මය්හං උපදෙසකො’’ති ච ‘‘ආදිත්තෙ විය අගාරෙ මරණග්ගිනා ආදිත්තෙ ලොකෙ තතො මය්හං සන්තකස්ස අපවාහකසහායො’’ති ච ‘‘අපවාහිතස්ස චස්ස නිජ්ඣායනික්ඛෙපට්ඨානභූතො’’ති ච ‘‘දානසඞ්ඛාතෙ කල්‍යාණකම්මස්මිං සහායභාවතො, සබ්බසම්පත්තීනං අග්ගභූතාය පරමදුල්ලභාය බුද්ධභූමියා සම්පත්තිහෙතුභාවතො ච පරමො කල්‍යාණමිත්තො’’ති ච පච්චවෙක්ඛිතබ්බං.

Furthermore, one should reflect: "The beggar, by asking, points out my hidden fault; thus he is my confidant." And: "He is my instructor, showing me how to take to the next world my possessions that must otherwise be left behind." And: "Like a house on fire, the world is ablaze with the fire of death, so he is a companion in carrying away my possessions from it." And: "He is the repository for what is given away, and the basis for contemplating that act." And: "Through companionship in the meritorious act known as giving, and because it is a cause for the attainment of Buddhahood—the foremost of all attainments and exceedingly difficult to obtain—he is a supreme spiritual friend." Thus, one should reflect.

තථා ‘‘උළාරෙ කම්මනි අනෙනාහං සම්භාවිතො, තස්මා සා සම්භාවනා අවිතථා කාතබ්බා’’ති ච ‘‘එකන්තභෙදිතාය ජීවිතස්ස අයාචිතෙනපි මයා දාතබ්බං, පගෙව යාචිතෙනා’’ති ච ‘‘උළාරජ්ඣාසයෙහි ගවෙසිත්වාපි දාතබ්බො, සයමෙවාගතො මම පුඤ්ඤෙනා’’ති ච ‘‘යාචකස්ස දානාපදෙසෙන මය්හමෙවායමනුග්ගහො’’ති ච ‘‘අහං විය අයං සබ්බොපි ලොකො මයා අනුග්ගහෙතබ්බො’’ති ච ‘‘අසති යාචකෙ කථං මය්හං දානපාරමී පූරෙය්‍යා’’ති ච ‘‘යාචකානමෙවත්ථාය මයා සබ්බො පරිග්ගහෙතබ්බො’’ති ච ‘‘අයාචිත්වා මම සන්තකං යාචකා සයමෙව කදා ගණ්හෙය්‍යු’’න්ති ච ‘‘කථමහං යාචකානං පියො චස්සං මනාපො’’ති ච ‘‘කථං වා තෙ මය්හං පියා චස්සු මනාපා’’ති ච ‘‘කථං වාහං [Pg.75] දදමානො, දත්වාපි ච අත්තමනො අස්සං පමුදිතො පීතිසොමනස්සජාතො’’ති ච ‘‘කථං වා මෙ යාචකා භවෙය්‍යුං, උළාරො ච දානජ්ඣාසයො’’ති ච ‘‘කථං වාහමයාචිතොයෙව යාචකානං හදයමඤ්ඤාය දදෙය්‍ය’’න්ති ච ‘‘සති ධනෙ යාචකෙ ච අපරිච්චාගො මහතී මය්හං වඤ්චනා’’ති ච ‘‘කථං වාහං අත්තනො අඞ්ගානි ජීවිතං වාපි යාචකානං පරිච්චජෙය්‍ය’’න්ති ච පච්චවෙක්ඛිතබ්බං.

Moreover, one should reflect: "Through this noble act, I am esteemed; therefore, that esteem should be made genuine." And: "Since life is certain to end, I should give even without being asked, all the more so when asked." And: "A gift should be given even after searching for one with noble aspirations, yet this one has come on his own through my merit." And: "Through the act of giving to a beggar, it is actually I who receive a blessing." And: "This entire world should be helped by me, just as I would help myself." And: "Without a beggar, how could my perfection of giving be fulfilled?" And: "I should acquire everything for the sake of beggars." And: "When will beggars, without being asked, take what is mine by their own accord?" And: "How can I become dear and pleasing to beggars?" And: "How can they become dear and pleasing to me?" And: "How can I, while giving, and after giving, be content, delighted, and filled with joy and gladness?" And: "How can it be that beggars exist for me, and that my disposition for giving is noble?" And: "How can I, without being asked, understand the hearts of beggars and give to them?" And: "When wealth and a beggar exist, not giving is a great deception of myself." And: "How can I give even my limbs or life to beggars?" Thus, one should reflect.

අපිච ‘‘අත්ථො නාමායං නිරපෙක්ඛං දායකං අනුගච්ඡති යථා තං නිරපෙක්ඛං ඛෙපකං කිටකො’’ති අත්ථෙ නිරපෙක්ඛතාය චිත්තං උප්පාදෙතබ්බං. යාචමානො පන යදි පියපුග්ගලො හොති, ‘‘පියො මං යාචතී’’ති සොමනස්සං උප්පාදෙතබ්බං. අථ උදාසීනපුග්ගලො හොති, ‘‘අයං මං යාචමානො අද්ධා ඉමිනා පරිච්චාගෙන මිත්තො හොතී’’ති සොමනස්සං උප්පාදෙතබ්බං. දදන්තොපි හි යාචකානං පියො හොතීති. අථ පන වෙරීපුග්ගලො යාචති, ‘‘පච්චත්ථිකො මං යාචති, අයං මං යාචමානො අද්ධා ඉමිනා පරිච්චාගෙන වෙරීපි පියො මිත්තො හොතී’’ති විසෙසතො සොමනස්සං උප්පාදෙතබ්බං. එවං පියපුග්ගලෙ විය මජ්ඣත්තවෙරීපුග්ගලෙසුපි මෙත්තාපුබ්බඞ්ගමං කරුණං උපට්ඨපෙත්වාව දාතබ්බං.

Furthermore, one should generate a mind of detachment regarding the benefit, [reflecting]: "This thing called benefit follows the detached giver, just as a chip of wood follows the detached thrower." However, if the one who asks is a beloved person, one should generate joy, thinking, "A beloved one is asking me." If the person is neutral, one should generate joy, thinking, "This person asking me will surely become a friend through this act of giving." For indeed, one who gives becomes dear to those who ask. But if a hostile person asks, one should especially generate joy, thinking, "An adversary is asking me. Surely, through this act of giving, even this enemy will become a beloved friend." Thus, just as with a beloved person, one should give to neutral and hostile individuals only after establishing compassion preceded by loving-kindness.

සචෙ පනස්ස චිරකාලපරිභාවිතත්තා ලොභස්ස දෙය්‍යධම්මවිසයා ලොභධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙන බොධිසත්තපටිඤ්ඤෙන ඉති පටිසඤ්චික්ඛිතබ්බං ‘‘නනු තයා සප්පුරිස සම්බොධාය අභිනීහාරං කරොන්තෙන සබ්බසත්තානං උපකාරත්ථාය අයං කායො නිස්සට්ඨො, තප්පරිච්චාගමයඤ්ච පුඤ්ඤං, තත්ථ නාම තෙ බාහිරෙපි වත්ථුස්මිං අතිසඞ්ගප්පවත්ති හත්ථිසිනානසදිසී හොති, තස්මා තයා න කත්ථචි සඞ්ගො උප්පාදෙතබ්බො. සෙය්‍යථාපි නාම මහතො භෙසජ්ජරුක්ඛස්ස තිට්ඨතො මූලං මූලත්ථිකා හරන්ති, පපටිකං, තචං, ඛන්ධං, විටපං, සාරං, සාඛං, පලාසං, පුප්ඵං, ඵලං ඵලත්ථිකා හරන්ති, න තස්ස රුක්ඛස්ස ‘මය්හං සන්තකං එතෙ හරන්තී’’ති විතක්කසමුදාචාරො හොති, එවමෙව සබ්බලොකහිතාය උස්සුක්කමාපජ්ජන්තෙන මයා මහාදුක්ඛෙ අකතඤ්ඤුකෙ නිච්චාසුචිම්හි කායෙ පරෙසං උපකාරාය විනියුජ්ජමානෙ අණුමත්තොපි මිච්ඡාවිතක්කො න උප්පාදෙතබ්බො, කො වා එත්ථ විසෙසො අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු මහාභූතෙසු එකන්තභෙදනවිකිරණවිද්ධංසනධම්මෙසු, කෙවලං පන සම්මොහවිජම්භිතමෙතං, යදිදං ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසො. තස්මා බාහිරෙසු විය අජ්ඣත්තිකෙසුපි කරචරණනයනාදීසු[Pg.76], මංසාදීසු ච අනපෙක්ඛෙන හුත්වා ‘තංතදත්ථිකා හරන්තූ’ති නිස්සට්ඨචිත්තෙන භවිතබ්බ’’න්ති. එවං පටිසඤ්චික්ඛතො චස්ස බොධාය පහිතත්තස්ස කායජීවිතෙසු නිරපෙක්ඛස්ස අප්පකසිරෙනෙව කායවචීමනොකම්මානි සුවිසුද්ධානි හොන්ති. සො විසුද්ධකායවචීමනොකම්මන්තො විසුද්ධාජීවො ඤායපටිපත්තියං ඨිතො, ආයාපායුපායකොසල්ලසමන්නාගමෙන භිය්‍යොසො මත්තාය දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගෙන, අභයදානසද්ධම්මදානෙහි ච සබ්බසත්තෙ අනුග්ගණ්හිතුං සමත්ථො හොතීති. අයං තාව දානපාරමියං පච්චවෙක්ඛණානයො.

If, due to long-cultivated greed, greedy states should arise in him regarding objects suitable for giving, then that one who has vowed to be a Bodhisatta should reflect thus: "Is it not so, good man, that when you made the aspiration for perfect Awakening, you relinquished this body for the benefit of all beings? And the merit consists in that very relinquishment. In that case, that your excessive attachment should arise even toward external objects is like an elephant’s hide. Therefore, you must not generate attachment anywhere. Just as, when a great medicinal tree is standing, those who need its root take the root, and others take the bark, trunk, branches, heartwood, twigs, leaves, flowers, or fruits, yet that tree has no thought, ‘They are taking what belongs to me,’ even so, as I strive for the welfare of the whole world, not the slightest wrong thought should arise when this body—fraught with great suffering, ungrateful, and ever impure—is employed for others’ benefit. What difference is there between the internal and external great elements, all subject to the nature of inevitable breaking up, scattering, and destruction? This is merely the flourishing of delusion—this insistence, ‘This is mine, this I am, this is my self.’ Therefore, being without longing for internal things like hands, feet, eyes, and flesh, just as for external things, one should have a mind of relinquishment, thinking, ‘Let those who have need of this or that take it.’" For one reflecting thus, whose mind is set on Awakening and who is without longing for body and life, his bodily, verbal, and mental actions become thoroughly purified with little trouble. Being pure in bodily, verbal, and mental actions, of pure livelihood, and established in the right practice, through being endowed with skill in the means of income and expenditure, he becomes capable of helping all beings to a greater degree by the relinquishment of gifts, and by the gift of fearlessness and the gift of the good Dhamma. This, then, is the method of reflection on the perfection of giving.

සීලපාරමියං පන එවං පච්චවෙක්ඛිතබ්බං – ඉදඤ්හි සීලං නාම ගඞ්ගොදකාදීහි විසොධෙතුං අසක්කුණෙය්‍යස්ස දොසමලස්ස වික්ඛාලනජලං, හරිචන්දනාදීහි විනෙතුං අසක්කුණෙය්‍යරාගාදිපරිළාහවිනයනං, හාරමකුටකුණ්ඩලාදීහි පචුරජනාලඞ්කාරෙහි අසාධාරණො සාධූනං අලඞ්කාරවිසෙසො, සබ්බදිසාවායනතො අකිත්තිමො, සබ්බකාලානුරූපො ච සුරභිගන්ධො, ඛත්තියමහාසාලාදීහි දෙවතාහි ච වන්දනීයාදිභාවාවහනතො පරමො වසීකරණමන්තො, චාතුමහාරාජිකාදි දෙවලොකාරොහනසොපානපන්ති, ඣානාභිඤ්ඤානං අධිගමුපායො, නිබ්බානමහානගරස්ස සම්පාපකමග්ගො, සාවකබොධිපච්චෙකබොධිසම්මාසම්බොධීනං පතිට්ඨානභූමි, යං යං වා පනිච්ඡිතං පත්ථිතං, තස්ස තස්ස සමිජ්ඣනූපායභාවතො චින්තාමණිකප්පරුක්ඛාදිකෙ ච අතිසෙති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ඉජ්ඣති භික්ඛවෙ සීලවතො චෙතොපණිධි විසුද්ධත්තා’’ති (අ. නි. 8.35). අපරම්පි වුත්තං ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ භික්ඛවෙ භික්ඛු සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො ච අස්සං මනාපො ච ගරු ච භාවනීයො චාති, සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’තිආදි (ම. නි. 1.61), තථා ‘‘අවිප්පටිසාරත්ථානි ඛො ආනන්ද කුසලානි සීලානී’’ති (අ. නි. 10.1; 11.1), ‘‘පඤ්චිමෙ ගහපතයො ආනිසංසා සීලවතො සීලසම්පදායා’’ති (දී. නි. 2.150; උදා. 76; මහාව. 185) සුත්තානඤ්ච වසෙන සීලස්ස ගුණා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා, තථා අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තාදීනං (අ. නි. 7.72) වසෙන සීලවිරහෙ ආදීනවා.

Now, the perfection of virtue should be reflected upon as follows: This virtue is water that washes away the stains of defilements, which cannot be cleansed by the waters of the Ganges and other rivers. It is the allaying of the burning fever of lust and other afflictions, which cannot be subdued by yellow sandalwood and other remedies. It is the supreme adornment of the virtuous, unique among the ornaments of many people, unmatched by necklaces, crowns, earrings, and other common ornaments; a natural fragrance, wafting in all directions and suitable for all times. It is the highest means of mastery, revered by great warrior nobles and deities alike, bringing about the state of being worthy of veneration. It is the staircase leading to the heavenly realms of the Four Great Kings and beyond. It is the way to attain meditative absorptions and higher knowledge, the road leading to the great city of Nibbāna, and the foundation for the enlightenment of disciples, paccekabuddhas, and fully awakened Buddhas. It surpasses even the wish-fulfilling gem and the wish-fulfilling tree in its capacity to bring about the success of whatever one conceives of or desires. As the Blessed One has said: "Monks, the aspiration of the virtuous succeeds because of their purity" (A.N. 8.35). It is further stated: "If a monk wishes to be dear, agreeable, respected, and esteemed by his fellow practitioners of the holy life, he should fulfill the training in virtue" (M.N. 1.61). Likewise: "Ānanda, wholesome virtues are for the sake of non-regret" (A.N. 10.1; 11.1). "Householders, there are these five benefits for one accomplished in virtue" (D.N. 2.150; Ud. 76; Mahāvagga 185). The qualities of virtue should be contemplated in accordance with these suttas, and the dangers of lacking virtue should be considered as taught in the Aggikkhandhopama Sutta (A.N. 7.72) and others.

පීතිසොමනස්සනිමිත්තතො, අත්තානුවාදපරානුවාදදණ්ඩදුග්ගතිභයාභාවතො, විඤ්ඤූහි පාසංසභාවතො, අවිප්පටිසාරහෙතුතො, සොත්ථිට්ඨානතො[Pg.77], අභිජනසාපතෙය්‍යාධිපතෙය්‍යායුරූපට්ඨානබන්ධුමිත්තසම්පත්තීනං අතිසයනතො ච සීලං පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. සීලවතො හි අත්තනො සීලසම්පදාහෙතු මහන්තං පීතිසොමනස්සං උප්පජ්ජති ‘‘කතං වත මයා කුසලං, කතං කල්‍යාණං, කතං භීරුත්තාණ’’න්ති. තථා සීලවතො අත්තා න උපවදති, න පරෙ විඤ්ඤූ, දණ්ඩදුග්ගතිභයානං සම්භවොයෙව නත්ථි, ‘‘සීලවා පුරිසපුග්ගලො කල්‍යාණධම්මො’’ති විඤ්ඤූනං පාසංසො හොති. තථා සීලවතො ය්වායං ‘‘කතං වත මයා පාපං, කතං ලුද්දං, කතං කිබ්බිස’’න්ති දුස්සීලස්ස විප්පටිසාරො උප්පජ්ජති, සො න හොති. සීලඤ්ච නාමෙතං අප්පමාදාධිට්ඨානතො, භොගබ්‍යසනාදිපරිහාරමුඛෙන මහතො අත්ථස්ස සාධනතො, මඞ්ගලභාවතො ච පරමං සොත්ථිට්ඨානං, නිහීනජච්චොපි සීලවා ඛත්තියමහාසාලාදීනං පූජනීයො හොතීති කුලසම්පත්තිං අතිසෙති සීලසම්පදා, ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි මහාරාජ, ඉධ තෙ අස්ස පුරිසො දාසො කම්මකරො’’තිආදි (දී. නි. 1.183) වචනඤ්චෙත්ථ සාධකං. චොරාදීහි අසාධාරණතො, පරලොකානුගමනතො, මහප්ඵලභාවතො, සමථාදිගුණාධිට්ඨානතො ච බාහිරධනං අතිසෙති සීලං, පරමස්ස චිත්තිස්සරියස්ස අධිට්ඨානභාවතො ඛත්තියාදීනං ඉස්සරියං අතිසෙති සීලං. සීලනිමිත්තඤ්හි තංතංසත්තනිකායෙසු සත්තානං ඉස්සරියං වස්සසතදීඝප්පමාණතො ජීවිතතො එකාහම්පි සීලවතො ජීවිතස්ස විසිට්ඨතාවචනතො, සති ච ජීවිතෙ සික්ඛානික්ඛෙපස්ස මරණතාවචනතො සීලං ජීවිතතො විසිට්ඨතරං. වෙරීනම්පි මනුඤ්ඤභාවාවහනතො, ජරාරොගවිපත්තීහි අනභිභවනීයතො ච රූපසම්පත්තිං අතිසෙති සීලං. පාසාදහම්මියාදිට්ඨානවිසෙසෙ, රාජයුවරාජසෙනාපතිආදිට්ඨානවිසෙසෙ ච අතිසෙති සීලං සුඛවිසෙසාධිට්ඨානභාවතො. සභාවසිනිද්ධෙ සන්තිකාවචරෙපි බන්ධුජනෙ මිත්තජනෙ ච අතිසෙති එකන්තහිතසම්පාදනතො, පරලොකානුගමනතො ච. ‘‘න තං මාතා පිතා කයිරා’’තිආදි (ධ. ප. 43) වචනඤ්චෙත්ථ සාධකං. තථා හත්ථිඅස්සරථාදිභෙදෙහි, මන්තාගදසොත්ථානප්පයොගෙහි ච දුරාරක්ඛං අත්තානං ආරක්ඛභාවෙන සීලමෙව විසිට්ඨතරං අත්තාධීනතො, අපරාධීනතො, මහාවිසයතො ච. තෙනෙවාහ ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්තිආදි (ජා. 1.9.102). එවමනෙකගුණසමන්නාගතං සීලන්ති පච්චවෙක්ඛන්තස්ස අපරිපුණ්ණා චෙව සීලසම්පදා පාරිපූරිං ගච්ඡති අපරිසුද්ධා ච පාරිසුද්ධිං.

One should reflect on virtue as a cause of joy and happiness, as freedom from self-reproach, blame by others, punishment, and fear of bad destinations, as praised by the wise, as a cause of non-regret, as a foundation of well-being, and as surpassing the attainments of lineage, wealth, sovereignty, longevity, beauty, standing, relatives, and friends. For a virtuous person, great joy and happiness arise due to their own virtue, thinking, "I have done what is wholesome, I have done what is good, I have done a refuge from fear." Moreover, the virtuous do not reproach themselves, nor are they blamed by the wise. There is simply no possibility of punishment or fear of bad destinations. The wise praise them, saying, "This virtuous person is endowed with good qualities." Furthermore, the regret that arises in the immoral—"I have done evil, I have done cruel deeds, I have done wicked deeds"—does not occur in the virtuous. Virtue is indeed the supreme foundation of well-being, rooted in heedfulness. It secures great benefits by avoiding the loss of wealth and other misfortunes, and it is a source of blessings. Even a low-born person who is virtuous is worthy of honor by great warrior nobles and the like; thus, the attainment of virtue surpasses the attainment of family. As the saying goes, "What do you think, great king? If here you had a man as a slave, a worker..." (Dīgha Nikāya 1.183), this statement is proof here. Virtue surpasses external wealth because it is not shared with thieves and the like, accompanies one to the next life, yields great fruits, and serves as the foundation for qualities like tranquility. Virtue surpasses the sovereignty of kings and the like because it is the foundation of supreme mastery over the mind. Indeed, virtue is the mark of sovereignty for beings in their respective groups of beings, because a single day of virtuous life is more excellent than a life lasting a hundred years; and because, when life is present, the abandoning of training is said to be death, virtue is more excellent than life. Moreover, virtue surpasses the attainment of beauty because it brings even enemies to a state of agreeableness and cannot be overcome by the misfortunes of aging and sickness. Virtue surpasses distinctions of palaces and mansions, as well as distinctions of kings, princes, and generals, because it is the foundation of special happiness. Virtue also surpasses relatives and friends, even those naturally affectionate and dwelling nearby, because it brings complete welfare and accompanies one to the next life. As the verse states, "Not even mother or father can do that..." (Dhammapada 43), this statement is proof here. Furthermore, virtue itself is more excellent as a protector for oneself, who is difficult to protect, than elephants, horses, chariots, or the use of spells, charms, and auspicious rites, because it is self-dependent, not dependent on others, and has a vast scope. Thus it is said, "Dhamma surely protects the one who practices Dhamma" (Jātaka 1.9.102). Reflecting on virtue endowed with such manifold qualities, incomplete virtue becomes complete, and impure virtue becomes purified.

සචෙ [Pg.78] පනස්ස දීඝරත්තං පරිචයෙන සීලපටිපක්ඛා ධම්මා දොසාදයො අන්තරන්තරා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙන බොධිසත්තපටිඤ්ඤෙන එවං පටිසඤ්චික්ඛිතබ්බං ‘‘නනු තයා සම්බොධාය පණිධානං කතං, සීලවිකලෙන ච න සක්කා ලොකියාපි සම්පත්තියො පාපුණිතුං, පගෙව ලොකුත්තරා, සබ්බසම්පත්තීනං පන අග්ගභූතාය සම්මාසම්බොධියා අධිට්ඨානභූතෙන සීලෙන පරමුක්කංසගතෙන භවිතබ්බං. තස්මා ‘කිකීව අණ්ඩ’න්තිආදිනා (විසුද්ධි. 1.19; දී. නි. අට්ඨ. 1.7) වුත්තනයෙන සම්මා සීලං පරිරක්ඛන්තෙන සුට්ඨු තයා පෙසලෙන භවිතබ්බං. අපි ච තයා ධම්මදෙසනාය යානත්තයෙ සත්තානං අවතාරණපරිපාචනානි කාතබ්බානි, සීලවිකලස්ස ච වචනං න පච්චෙතබ්බං හොති අසප්පායාහාරවිචාරස්ස විය වෙජ්ජස්ස තිකිච්ඡනං, තස්මා කථාහං සද්ධෙය්‍යො හුත්වා සත්තානං අවතාරණපරිපාචනානි කරෙය්‍ය’’න්ති සභාවපරිසුද්ධසීලෙන භවිතබ්බං. කිඤ්ච ‘‘ඣානාදිගුණවිසෙසයොගෙන මෙ සත්තානං උපකාරකරණසමත්ථතා, පඤ්ඤාපාරමීආදිපරිපූරණඤ්ච, ඣානාදයො ච ගුණා සීලපාරිසුද්ධිං විනා න සම්භවන්තී’’ති සම්මදෙව සීලං පරිසොධෙතබ්බං.

If, however, qualities opposed to virtue—such as anger and the like—arise intermittently over a long period of time due to familiarity, then one who has made the resolution to become a bodhisattva should reflect thus: "Did you not make the aspiration for enlightenment? With impaired virtue, it is not possible to attain even worldly successes, let alone the supramundane. Moreover, for supreme perfect enlightenment, which is the foremost of all attainments, one must possess virtue that is the foundation and has reached the highest excellence. Therefore, as stated in the phrase ‘like a hen guarding its egg,’ you must rightly guard your virtue and be thoroughly gentle. Furthermore, through your teaching of the Dhamma, you must guide and mature beings in the three vehicles. But if your virtue is flawed, your words will not be accepted, just as a doctor’s treatment is not trusted if they indulge in unsuitable food. Thus, how could I, by being trustworthy, guide and mature beings?" One must maintain virtue that is naturally pure. And further: "Through the special qualities of jhāna and so on, I will be capable of benefiting beings and fulfilling the perfection of wisdom, etc. But jhāna and other qualities cannot arise without purity of virtue." Therefore, one must rightly purify virtue.

තථා ‘‘සම්බාධො ඝරාවාසො රජොපථො’’තිආදිනා (දී. නි. 1.191; ම. නි. 1.291; සං. නි. 2.154; ම. නි. 2.10) ඝරාවාසෙ ‘‘අට්ඨිකඞ්කලූපමා කාමා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.234; පාචි. 417; මහානි. 3, 6;), ‘‘මාතාපි පුත්තෙන විවදතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.168, 178) ච කාමෙසු ‘‘සෙය්‍යථාපි පුරිසො ඉණං ආදාය කම්මන්තෙ පයොජෙය්‍යා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.218) කාමච්ඡන්දාදීසු ආදීනවදස්සනපුබ්බඞ්ගමා වුත්තවිපරියායෙන ‘‘අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.1.91; සං. නි. 1.154) පබ්බජ්ජාදීසු ආනිසංසපටිසඞ්ඛාවසෙන නෙක්ඛම්මපාරමියං පච්චවෙක්ඛණා වෙදිතබ්බා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො, විත්ථාරො පන දුක්ඛක්ඛන්ධ (ම. නි. 1.163) වීමංසසුත්තාදි (ම. නි. 1.487) වසෙන දුක්ඛක්ඛන්ධආසිවිසොපමසුත්තාදිවසෙන (චරියා. අට්ඨ. පකිණ්ණකකථායං) වෙදිතබ්බො.

Thus, the reviewing of the perfection of renunciation should be understood as being preceded by seeing the disadvantages: in household life, as in 'Living in a house is cramped, a path of dust,' and so on (Dīgha Nikāya 1.191; Majjhima Nikāya 1.291; Saṃyutta Nikāya 2.154; Majjhima Nikāya 2.10); in sensual pleasures, as in 'sensual pleasures are like a skeleton,' and so on (Majjhima Nikāya 1.234; Pācittiya 417; Mahāniddesa 3, 6), and 'a mother may quarrel with her son,' and so on (Majjhima Nikāya 1.168, 178); and in sensual desires and the like, as in 'just as a man might take a loan and invest it in work,' and so on (Dīgha Nikāya 1.218). Conversely, it should be understood by way of reflecting on the benefits of renunciation and the like, as in 'The life of homelessness is the open air,' and so on (Dīgha Nikāya 1.191; Saṃyutta Nikāya 1.154). This is the meaning in brief here; the detailed explanation, however, should be understood by way of the Dukkhakkhandha Sutta (Majjhima Nikāya 1.163), the Vīmaṃsa Sutta and others (Majjhima Nikāya 1.487), and by way of the Dukkhakkhandha Sutta, the Āsīvisopama Sutta, and others (in the miscellaneous section of the Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā).

තථා ‘‘පඤ්ඤාය විනා දානාදයො ධම්මා න විසුජ්ඣන්ති, යථාසකං බ්‍යාපාරසමත්ථා ච න හොන්තී’’ති පඤ්ඤාගුණා මනසි කාතබ්බා. යථෙව හි ජීවිතෙන විනා සරීරයන්තං න සොභති, න ච අත්තනො කිරියාසු පටිපත්තිසමත්ථං හොති, යථා ච චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි විඤ්ඤාණෙන විනා යථාසකං විසයෙසු කිච්චං කාතුං නප්පහොන්ති, එවං සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි පඤ්ඤාය [Pg.79] විනා සකිච්චපටිපත්තියං අසමත්ථානීති පරිච්චාගාදිපටිපත්තියං පඤ්ඤා පධානකාරණං. උම්මීලිතපඤ්ඤාචක්ඛුකා හි මහාසත්තා අත්තනො අඞ්ගපච්චඞ්ගානිපි දත්වා අනත්තුක්කංසකා, අපරවම්භකා ච හොන්ති, භෙසජ්ජරුක්ඛා විය විකප්පරහිතා කාලත්තයෙපි සොමනස්සජාතා. පඤ්ඤාවසෙන උපායකොසල්ලයොගතො පරිච්චාගො පරහිතප්පවත්තියා දානපාරමිභාවං උපෙති. අත්තත්ථඤ්හි දානං වුඩ්ඪිසදිසං හොති.

Thus, the qualities of wisdom should be kept in mind: "Without wisdom, virtues such as generosity and the like are not purified, nor are they capable of their respective functions." For just as a body without life does not shine, nor is it capable of engaging in its own activities, and just as faculties like the eye cannot perform their functions in their respective objects without consciousness, so too the faculties like faith are incapable of engaging in their respective duties without wisdom. Therefore, wisdom is the principal cause in practices like giving and the like. Indeed, great beings with the eye of wisdom opened, even after giving away their own limbs, are not self-exalting and not disparagers of others. Like medicinal trees, they are free from discrimination and become joyful in all three times. Through wisdom and the application of skillful means, giving, by its inclination to benefit others, reaches the state of the perfection of generosity. For giving for one's own benefit is like interest.

තථා පඤ්ඤාය අභාවෙන තණ්හාදිසංකිලෙසාවියොගතො සීලස්ස විසුද්ධියෙව න සම්භවති, කුතො සබ්බඤ්ඤුගුණාධිට්ඨානභාවො. පඤ්ඤවා එව ච ඝරාවාසෙ කාමගුණෙසු සංසාරෙ ච ආදීනවං, පබ්බජ්ජාය ඣානසමාපත්තියං නිබ්බානෙ ච ආනිසංසං සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙන්තො පබ්බජිත්වා ඣානසමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා නිබ්බානනින්නො, පරෙ ච තත්ථ පතිට්ඨපෙතීති.

Thus, in the absence of wisdom, due to non-separation from defilements such as craving, the purification of virtue is not possible; how then could there be a foundation for the qualities of an omniscient one? It is the wise one who, thoroughly considering the drawbacks in household life, sensual pleasures, and saṃsāra, as well as the advantages in renunciation, meditative attainments, and Nibbāna, goes forth. Having developed meditative attainments, one is inclined toward Nibbāna and establishes others there as well.

වීරියඤ්ච පඤ්ඤාරහිතං යදිච්ඡිතමත්ථං න සාධෙති දුරාරම්භභාවතො. වරමෙව හි අනාරම්භො දුරාරම්භතො, පඤ්ඤාසහිතෙන පන වීරියෙන න කිඤ්චි දුරධිගමං උපායපටිපත්තිතො. තථා පඤ්ඤවා එව පරාපකාරාදිඅධිවාසකජාතියො හොති, න දුප්පඤ්ඤො. පඤ්ඤාවිරහිතස්ස ච පරෙහි උපනීතා අපකාරා ඛන්තියා පටිපක්ඛමෙව අනුබ්‍රූහෙන්ති, පඤ්ඤවතො පන තෙ ඛන්තිසම්පත්තියා පරිබ්‍රූහනවසෙන අස්සා ථිරභාවාය සංවත්තන්ති. පඤ්ඤවා එව තීණි සච්චානි තෙසං කාරණානි පටිපක්ඛෙ ච යථාභූතං ජානිත්වා පරෙසං අවිසංවාදකො හොති. තථා පඤ්ඤාබලෙන අත්තානං උපත්ථම්භෙත්වා ධිතිසම්පදාය සබ්බපාරමීසු අචලසමාදානාධිට්ඨානො හොති, පඤ්ඤවා එව ච පියමජ්ඣත්තවෙරීවිභාගං අකත්වා සබ්බත්ථ හිතූපසංහාරකුසලො හොති. තථා පඤ්ඤාවසෙන ලාභාදිලොකධම්මසන්නිපාතෙ නිබ්බිකාරතාය මජ්ඣත්තො හොති. එවං සබ්බාසං පාරමීනං පඤ්ඤාව පාරිසුද්ධිහෙතූති පඤ්ඤාගුණා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

Energy without wisdom fails to achieve its desired goal due to its poor initiation. Indeed, it is better not to begin at all than to begin poorly. But with energy accompanied by wisdom, nothing is hard to attain when approached with the right method. Likewise, only the wise is of the nature to endure harm from others and the like—not the unwise. For one without wisdom, the harms brought by others strengthen what is contrary to patience, but for the wise, those same harms, by way of developing the accomplishment of patience, conduce to its steadfastness. The wise, knowing the three truths, their causes, and their opposing factors as they truly are, is not deceptive to others. Moreover, supported by the power of wisdom, through the accomplishment of fortitude, one becomes established in an unshakable resolve and undertaking of all the perfections. The wise, without making distinctions between the dear, the neutral, and the hostile, becomes skilled in promoting welfare everywhere. Through wisdom, one remains equanimous and unaltered amid the arising of worldly conditions such as gain and the like. Thus, wisdom alone is the cause of purification for all the perfections—these qualities of wisdom should be contemplated.

අපිච පඤ්ඤාය විනා න දස්සනසම්පත්ති, අන්තරෙන ච දිට්ඨිසම්පදං න සීලසම්පදා, සීලදිට්ඨිසම්පදාරහිතස්ස න සමාධිසම්පදා, අසමාහිතෙන ච න සක්කා අත්තහිතමත්තම්පි සාධෙතුං, පගෙව උක්කංසගතං පරහිතන්ති පරහිතාය පටිපන්නෙන ‘‘නනු තයා සක්කච්චං පඤ්ඤාපාරිසුද්ධියං ආයොගො කරණීයො’’ති බොධිසත්තෙන අත්තා ඔවදිතබ්බො. පඤ්ඤානුභාවෙන හි මහාසත්තො [Pg.80] චතුරධිට්ඨානාධිට්ඨිතො චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි (දී. නි. 3.210, 313; අ. නි. 10.32) ලොකං අනුග්ගණ්හන්තො සත්තෙ නිය්‍යානිකමග්ගෙ අවතාරෙති, ඉන්ද්‍රියානි ච නෙසං පරිපාචෙති. තථා පඤ්ඤාබලෙන ඛන්ධායතනාදීසු පවිචයබහුලො පවත්තිනිවත්තියො යාථාවතො පරිජානන්තො දානාදයො ගුණෙ විසෙසනිබ්බෙධභාගියභාවං නයන්තො බොධිසත්තසික්ඛාය පරිපූරකාරී හොතීති එවමාදිනා අනෙකාකාරවොකාරෙ පඤ්ඤාගුණෙ වවත්ථපෙත්වා පඤ්ඤාපාරමී අනුබ්‍රූහෙතබ්බා.

Moreover, without wisdom there is no attainment of vision; without the attainment of right view there is no attainment of virtue; for one lacking in the attainment of virtue and right view there is no attainment of concentration. And one who is unconcentrated cannot achieve even one's own welfare, how much less the supreme welfare of others. Therefore, the Bodhisatta, being committed to the welfare of others, should admonish himself thus: "Should you not diligently strive for the purification of wisdom?" For by the power of wisdom, the Great Being, firmly established in the four resolves and employing the four bases of beneficence, benefits the world, leads beings onto the path of liberation, and matures their faculties. Similarly, by the strength of wisdom, being abundant in the analysis of the aggregates, sense bases, and so forth, comprehending arising and cessation as they truly are, and leading the qualities of generosity and the like to a state partaking of distinction and penetration, one fulfills the training of a Bodhisatta. Thus, having established the manifold virtues of wisdom in various ways, the perfection of wisdom should be developed.

තථා දිස්සමානපාරානිපි ලොකියානි කම්මානි නිහීනවීරියෙන පාපුණිතුං අසක්කුණෙය්‍යානි, අගණිතඛෙදෙන පන ආරද්ධවීරියෙන දුරධිගමං නාම නත්ථි. නිහීනවීරියො හි ‘‘සංසාරමහොඝතො සබ්බසත්තෙ සන්තාරෙස්සාමී’’ති ආරභිතුමෙව න සක්කුණොති. මජ්ඣිමො ආරභිත්වා අන්තරාවොසානමාපජ්ජති. උක්කට්ඨවීරියො පන අත්තසුඛනිරපෙක්ඛො ආරම්භපාරං අධිගච්ඡතීති වීරියසම්පත්ති පච්චවෙක්ඛිතබ්බා. අපිච ‘‘යස්ස අත්තනොයෙව සංසාරපඞ්කතො සමුද්ධරණත්ථමාරම්භො, තස්සාපි වීරියස්ස සිථිලභාවෙන මනොරථානං මත්ථකප්පත්ති න සක්කා සම්භාවෙතුං, පගෙව සදෙවකස්ස ලොකස්ස සමුද්ධරණත්ථං කතාභිනීහාරෙනා’’ති ච ‘‘රාගාදීනං දොසගණානං මත්තමහාගජානං විය දුන්නිවාරයභාවතො, තන්නිදානානඤ්ච කම්මසමාදානානං උක්ඛිත්තාසිකවධකසදිසභාවතො, තන්නිමිත්තානඤ්ච දුග්ගතීනං සබ්බදා විවටමුඛභාවතො, තත්ථ නියොජකානඤ්ච පාපමිත්තානං සදා සන්නිහිතභාවතො, තදොවාදකාරිතාය ච බාලස්ස පුථුජ්ජනභාවස්ස සති සම්භවෙ යුත්තං සයමෙව සංසාරදුක්ඛතො නිස්සරිතු’’න්ති ච ‘‘මිච්ඡාවිතක්කා වීරියානුභාවෙන දූරී භවන්තී’’ති ච ‘‘යදි පන සම්බොධි අත්තාධීනෙන වීරියෙන සක්කා සමධිගන්තුං, කිමෙත්ථ දුක්කර’’න්ති ච එවමාදිනා නයෙන වීරියස්ස ගුණාපච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

Similarly, even worldly tasks whose completion is in sight cannot be accomplished by one with feeble energy, but for one with aroused energy who does not count the fatigue, nothing is unattainable. Indeed, one with feeble energy cannot even begin to think, "I will ferry all beings across the great flood of saṃsāra." One with middling energy starts but gives up midway. But one with strong energy, indifferent to personal comfort, reaches the end of the undertaking—thus, the accomplishment of energy should be contemplated. Moreover, the qualities of energy should be contemplated in such ways as these: "Even for one whose undertaking is only to extricate oneself from the mire of saṃsāra, the pinnacle of one's wishes cannot be attained if one's energy is weak; how much more so for one who has resolved to deliver the world with its devas?" And: "Since the hosts of defilements, such as lust, are like rutting elephants, hard to restrain; and the courses of action rooted in them are like an executioner with a raised sword; and the woeful states resulting from them always have their mouths wide open; and evil friends, who instigate such actions, are ever-present; and since the state of a foolish worldling, prone to act on their advice, exists, it is fitting to escape the suffering of saṃsāra by one's own effort." And: "By the power of energy, wrong thoughts are kept at a distance." And: "If awakening can be attained by energy under one’s own control, what difficulty is there in that?"

තථා ‘‘ඛන්ති නාමායං නිරවසෙසගුණපටිපක්ඛස්ස කොධස්ස විධමනතො ගුණසම්පාදනෙ සාධූනමප්පටිහතමායුධං, පරාභිභවනෙ සමත්ථානං අලඞ්කාරො, සමණබ්‍රාහ්මණානං බලසම්පදා, කොධග්ගිවිනයනී උදකධාරා, කල්‍යාණස්ස කිත්තිසද්දස්ස සඤ්ජාතිදෙසො, පාපපුග්ගලානං වචීවිසවූපසමකරො මන්තාගදො, සංවරෙ ඨිතානං පරමා ධීරපකති, ගම්භීරාසයතාය සාගරො, දොසමහාසාගරස්ස වෙලා, අපායද්වාරස්ස පිධානකවාටං, දෙවබ්‍රහ්මලොකානං [Pg.81] ආරොහණසොපානං, සබ්බගුණානං අධිවාසනභූමි, උත්තමා කායවචීමනොවිසුද්ධී’’ති මනසි කාතබ්බං. අපි ච ‘‘එතෙ සත්තා ඛන්තිසම්පත්තියා අභාවතො ඉධ චෙව තපන්ති, පරලොකෙ ච තපනීයධම්මානුයොගතො’’ති ච ‘‘යදිපි පරාපකාරනිමිත්තං දුක්ඛං උප්පජ්ජති, තස්ස පන දුක්ඛස්ස ඛෙත්තභූතො අත්තභාවො, බීජභූතඤ්ච කම්මං මයාව අභිසඞ්ඛත’’න්ති ච ‘‘තස්ස දුක්ඛස්ස ආණණ්‍යකාරණමෙත’’න්ති ච ‘‘අපකාරකෙ අසති කථං මය්හං ඛන්තිසම්පදා සම්භවතී’’ති ච ‘‘යදිපායං එතරහි අපකාරකො, අයං නාම පුබ්බෙ අනෙන මය්හං උපකාරො කතො’’ති ච ‘‘අපකාරො එව වා ඛන්තිනිමිත්තතාය උපකාරො’’ති ච ‘‘සබ්බෙපිමෙ සත්තා මය්හං පුත්තසදිසා, පුත්තකතාපරාධෙසු ච කො කුජ්ඣිස්සතී’’ති ච ‘‘යෙන කොධභූතාවෙසෙන අයං මය්හං අපරජ්ඣති, සො කොධභූතාවෙසො මයා විනෙතබ්බො’’ති ච ‘‘යෙන අපකාරෙන ඉදං මය්හං දුක්ඛං උප්පන්නං, තස්ස අහම්පි නිමිත්ත’’න්ති ච ‘‘යෙහි ධම්මෙහි අපරාධො කතො, යත්ථ ච කතො, සබ්බෙපි තෙ තස්මිංයෙව ඛණෙ නිරුද්ධා, කස්සිදානි කෙන කොධො කාතබ්බො’’ති ච ‘‘අනත්තතාය සබ්බධම්මානං කො කස්ස අපරජ්ඣතී’’ති ච පච්චවෙක්ඛන්තෙන ඛන්තිසම්පදා බ්‍රූහෙතබ්බා.

Thus, it should be borne in mind: ‘Patience is the unhindered weapon of the good in accomplishing virtues, by destroying anger, which is the opponent of all virtues without exception; it is the ornament of those capable of overcoming others; the strength of ascetics and brahmins; the stream of water that extinguishes the fire of anger; the birthplace of good repute; the mantra-medicine that neutralizes the verbal poison of evil persons; the supreme steadfast nature of those established in restraint; an ocean due to its profound disposition; the shore of the great ocean of hatred; the closing door-panel of the door to the lower realms; the stairway for ascending to the worlds of devas and brahmas; the dwelling place of all virtues; the highest purity of body, speech, and mind.’ Furthermore, the perfection of patience should be developed by reflecting: ‘These beings suffer both here and in the next life due to the absence of the perfection of patience and their engagement in practices that cause torment.’ And: ‘Even if suffering arises because of another's wrongdoing, this body is the field for that suffering, and the karma is the seed sown by me alone.’ And: ‘This is the cause for becoming free from debt regarding that suffering.’ And: ‘If there were no one who harmed me, how could my perfection of patience arise?’ And: ‘Even if this person harms me now, this very person has previously done me a favor.’ And: ‘Harm itself is a benefit because it is the condition for patience.’ And: ‘All these beings are like my own children; who would be angry with their children for their transgressions?’ And: ‘The possession by the demon of anger that causes this person to offend me must be subdued by me.’ And: ‘I too am a condition for the harm by which this suffering has arisen in me.’ And: ‘The mental states by which the offense was committed, and where it was committed, have all ceased in that very instant; so now, towards whom and by whom should anger be made?’ And: ‘Since all things are without self, who wrongs whom?’

යදි පනස්ස දීඝරත්තං පරිචයෙන පරාපකාරනිමිත්තකො කොධො චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨෙය්‍ය, ඉති පටිසඤ්චික්ඛිතබ්බං ‘‘ඛන්ති නාමෙසා පරාපකාරස්ස පටිපක්ඛපටිපත්තීනං පච්චුපකාරකාරණ’’න්ති ච ‘‘අපකාරො ච මය්හං දුක්ඛුප්පාදනෙන දුක්ඛුපනිසාය සද්ධාය, සබ්බලොකෙ අනභිරතිසඤ්ඤාය ච පච්චයො’’ති ච ‘‘ඉන්ද්‍රියපකතිරෙසා, යදිදං ඉට්ඨානිට්ඨවිසයසමායොගො, තත්ථ අනිට්ඨවිසයසමායොගො මය්හං න සියාති තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’’ති ච ‘‘කොධවසිකො සත්තො කොධෙන උම්මත්තො වික්ඛිත්තචිත්තො, තත්ථ කිං පච්චපකාරෙනා’’ති ච ‘‘සබ්බෙ පිමෙ සත්තා සම්මාසම්බුද්ධෙන ඔරසපුත්තා විය පරිපාලිතා, තස්මා න තත්ථ මයා චිත්තකොපොපි කාතබ්බො’’ති ච ‘‘අපරාධකෙ ච සති ගුණෙ ගුණවති මයා න කොපො කාතබ්බො’’ති ච ‘‘අසති ගුණෙ විසෙසෙන කරුණායිතබ්බො’’ති ච ‘‘කොපෙන ච මය්හං ගුණයසා නිහීයන්තී’’ති ච ‘‘කුජ්ඣනෙන මය්හං දුබ්බණ්ණදුක්ඛසෙය්‍යාදයො සපත්තකන්තා ආගච්ඡන්තී’’ති ච ‘‘කොධො ච නාමායං සබ්බාහිතකාරකො [Pg.82] සබ්බහිතවිනාසකො බලවා පච්චත්ථිකො’’ති ච ‘‘සති ච ඛන්තියා න කොචි පච්චත්ථිකො’’ති ච ‘‘අපරාධකෙන අපරාධනිමිත්තං යං ආයතිං ලද්ධබ්බං දුක්ඛං, සති ච ඛන්තියා මය්හං තදභාවො’’ති ච ‘‘චින්තනෙන කුජ්ඣන්තෙන ච මයා පච්චත්ථිකොයෙව අනුවත්තිතො හොතී’’ති ච ‘‘කොධෙ ච මයා ඛන්තියා අභිභූතෙ තස්ස දාසභූතො පච්චත්ථිකො සම්මදෙව අභිභූතො හොතී’’ති ච ‘‘කොධනිමිත්තං ඛන්තිගුණපරිච්චාගො මය්හං න යුත්තො’’ති ච ‘‘සති ච කොධෙ ගුණවිරොධිනි (ගුණවිරොධපච්චනීධම්මෙ චරියා. අට්ඨ. පකිණ්ණකකථායං) කිං මෙ සීලාදිධම්මා පාරිපූරිං ගච්ඡෙය්‍යුං, අසති ච තෙසු කථාහං සත්තානං උපකාරබහුලො පටිඤ්ඤානුරූපං උත්තමං සම්පත්තිං පාපුණිස්සාමී’’ති ච ‘‘ඛන්තියා ච සති බහිද්ධා වික්ඛෙපාභාවතො සමාහිතස්ස සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චතො දුක්ඛතො සබ්බෙ ධම්මා අනත්තතො නිබ්බානඤ්ච අසඞ්ඛතාමතසන්තපණීතාදිභාවතො නිජ්ඣානං ඛමන්ති ‘බුද්ධධම්මා ච අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යපභාවා’ති’’, තතො ච ‘‘අනුලොමියං ඛන්තියං ඨිතො ‘කෙවලා ඉමෙ ච අත්තත්තනියභාවරහිතා ධම්මමත්තා යථාසකං පච්චයෙහි උප්පජ්ජන්ති වයන්ති, න කුතොචි ආගච්ඡන්ති, න කුහිඤ්චි ගච්ඡන්ති, න ච කත්ථචි පතිට්ඨිතා, න චෙත්ථ කොචි කස්සචි බ්‍යාපාරො’ති අහංකාරමමංකාරානධිට්ඨානතා නිජ්ඣානං ඛමති, යෙන බොධිසත්තො බොධියා නියතො අනාවත්තිධම්මො හොතී’’ති එවමාදිනා ඛන්තිපාරමියං පච්චවෙක්ඛණා වෙදිතබ්බා.

If, however, anger rooted in another’s wrongdoing persists in his mind for a long time due to familiarity, he should reflect thus: ‘Patience is indeed the counter-practice to wrongdoing, the cause of returning a favor.’ And: ‘Harm done to me is a condition for the arising of suffering, for faith which has suffering as its proximate cause, and for the perception of dissatisfaction with the whole world.’ And: ‘This is the nature of the faculties—the encounter with pleasant and unpleasant objects. That I should not encounter unpleasant objects—how could that possibly be obtained?’ And: ‘A being under the sway of anger is mad and distracted in mind. What use is retaliation here?’ And: ‘All these beings are nurtured by the Fully Enlightened One as if they were his own children. Therefore, I should not harbor even a trace of anger toward them.’ And: ‘If the offender has virtues, is virtuous, I should not be angry.’ And: ‘If he lacks virtues, he should be regarded with special compassion.’ And: ‘By anger, my own virtues and fame decline.’ And: ‘By becoming angry, I invite ugliness, suffering, and poor sleep—things dear to my enemies.’ And: ‘Anger is indeed the cause of all that is unbeneficial, the destroyer of all that is beneficial—a powerful adversary.’ And: ‘With patience, there is no adversary.’ And: ‘With patience, I am free from that future suffering which is to be obtained by the wrongdoer on account of the wrongdoing.’ And: ‘By thinking and being angry, I am only following the adversary’s lead.’ And: ‘But if anger is overcome by me through patience, then that adversary, who is a slave to it, is truly overcome.’ And: ‘To abandon the virtue of patience on account of anger is not fitting for me.’ And: ‘If anger, which opposes virtues, is present, how can my moral qualities and other virtues reach fulfillment? Without them, how can I, being of great benefit to beings, attain the highest fulfillment in accordance with my vow?’ And: ‘With patience, due to the absence of external distraction, for one who is composed, all conditioned formations are fit for contemplation as impermanent and as suffering, all things as non-self, and Nibbāna as unconditioned, deathless, peaceful, sublime, and so forth. And they are fit for contemplation because “the qualities of the Buddha are of inconceivable and immeasurable power.”’ Then: ‘Established in conformity-patience, the non-establishment of “I-making” and “mine-making” is fit for contemplation thus: “These are merely phenomena, devoid of self or what belongs to self, arising and ceasing according to their respective conditions. They come from nowhere, go nowhere, and are not established anywhere. And here there is no agent acting upon any other.” By this, the Bodhisatta becomes destined for enlightenment, of a non-returning nature.’ In these and other ways, the reflection on the perfection of patience should be understood.

තථා ‘‘සච්චෙන විනා සීලාදීනං අසම්භවතො, පටිඤ්ඤානුරූපං පටිපත්තියා අභාවතො ච සච්චධම්මාතික්කමෙ ච සබ්බපාපධම්මානං සමොසරණතො, අසච්චසන්ධස්ස අප්පච්චයිකභාවතො, ආයතිඤ්ච අනාදෙය්‍යවචනතාවහනතො, සම්පන්නසච්චස්ස ච සබ්බගුණාධිට්ඨානභාවතො, සච්චාධිට්ඨානෙන සබ්බබොධිසම්භාරානං පාරිසුද්ධිපාරිපූරිසමන්වායතො, සභාවධම්මාවිසංවාදනෙන සබ්බබොධිසම්භාරකිච්චකරණතො, බොධිසත්තපටිපත්තියා ච පරිනිප්ඵත්තිතො’’තිආදිනා සච්චපාරමියා සම්පත්තියො පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

Similarly, the accomplishments of the perfection of truth should be reflected upon in these and other ways: ‘Since virtues like morality cannot exist without truth; and since without it there is no practice in accordance with one’s pledge; and since all evil qualities converge upon the transgression of the truth; since one of false promise is untrustworthy; since in the future it leads to one’s words being unworthy of acceptance; since one accomplished in truth is the foundation of all virtues; since through the foundation of truth all the requisites of enlightenment are accompanied by purification and fulfillment; since by not contradicting the true nature of things one performs the functions of all the requisites of enlightenment; and since the practice of a Bodhisatta is brought to perfection by it.’

තථා ‘‘දානාදීසු දළ්හසමාදානං, තම්පටිපක්ඛසන්නිපාතෙ ච නෙසං අචලාවත්ථානං, තත්ථ ච ථිරභාවං විනා න දානාදිසම්භාරා සම්බොධිනිමිත්තා සම්භවන්තී’’තිආදිනා අධිට්ඨානෙ ගුණා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

Similarly, the qualities of resolution should be reflected upon in these and other ways: ‘There should be firm commitment to generosity and so on, and their unshakeable establishment when opposing forces gather; for without firmness therein, the requisites of generosity and so on do not arise as a condition for enlightenment.’

තථා [Pg.83] ‘‘අත්තහිතමත්තෙ අවතිට්ඨන්තෙනාපි සත්තෙසු හිතචිත්තතං විනා න සක්කා ඉධලොකපරලොකසම්පත්තියො පාපුණිතුං, පගෙව සබ්බසත්තෙ නිබ්බානසම්පත්තියං පතිට්ඨාපෙතුකාමෙනා’’ති ච ‘‘පච්ඡා සබ්බසත්තානං ලොකුත්තරසම්පත්තිං ආකඞ්ඛන්තෙන ඉදානි ලොකියසම්පත්තිං ආකඞ්ඛා යුත්තරූපා’’ති ච ‘‘ඉදානි ආසයමත්තෙන පරෙසං හිතසුඛූපසංහාරං කාතුං අසක්කොන්තො කදා පයොගෙන තං සාධෙස්සාමී’’ති ච ‘‘ඉදානි මයා හිතසුඛූපසංහාරෙන සංවද්ධිතා පච්ඡා ධම්මසංවිභාගසහායා මය්හං භවිස්සන්තී’’ති ච ‘‘එතෙහි විනා න මය්හං බොධිසම්භාරා සම්භවන්ති, තස්මා සබ්බබුද්ධගුණවිභූතිනිප්ඵත්තිකාරණත්තා මය්හං එතෙ පරමං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තරං කුසලායතනං උත්තමං ගාරවට්ඨාන’’න්ති ච ‘‘සවිසෙසං සත්තෙසු සබ්බෙසු හිතජ්ඣාසයතා පච්චුපට්ඨපෙතබ්බා, කිඤ්ච කරුණාධිට්ඨානතොපි සබ්බසත්තෙසු මෙත්තා අනුබ්‍රූහෙතබ්බා. විමරියාදීකතෙන හි චෙතසා සත්තෙසු හිතසුඛූපසංහාරනිරතස්ස තෙසං අහිතදුක්ඛාපනයනකාමතා බලවතී උප්පජ්ජති දළ්හමූලා, කරුණා ච සබ්බෙසං බුද්ධකාරකධම්මානමාදි චරණං පතිට්ඨා මූලං මුඛං පමුඛ’’න්ති එවමාදිනා මෙත්තාය ගුණා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

Furthermore, one should reflect on the qualities of loving-kindness in this way: even while remaining solely intent on one’s own welfare, without a mind inclined toward the welfare of beings, one cannot attain prosperity in this life or the next—much less establish all beings in the attainment of Nibbāna. For one who later aspires to the supramundane attainment of all beings, it is fitting now to aspire for worldly prosperity. Even if one is currently unable to bring welfare and happiness to others merely through inclination, one should resolve, ‘When will I accomplish this through effort?’ One should also think, ‘Those whom I now nurture with welfare and happiness will later become my companions in sharing the Dhamma.’ Without these, my requisites for enlightenment cannot arise. Therefore, because they are the cause for the accomplishment of all the glorious qualities of the Buddhas, for me, these beings are the supreme field of merit, the unsurpassed source of goodness, and the highest object of reverence. A special disposition for their welfare should be established toward all beings. Moreover, from a basis of compassion, loving-kindness should be further cultivated toward all beings. For when the mind is made boundless and intent on bringing welfare and happiness to beings, a strong and deeply rooted desire arises to remove their harm and suffering. And compassion is the beginning, the conduct, the foundation, the root, the face, and the foremost of all the qualities that lead to Buddhahood.

තථා ‘‘උපෙක්ඛාය අභාවෙ සත්තෙහි කතා විප්පකාරා චිත්තස්ස විකාරං උප්පාදෙය්‍යුං, සති ච චිත්තවිකාරෙ දානාදිසම්භාරානං සම්භවොයෙව නත්ථී’’ති ච ‘‘මෙත්තාසිනෙහෙන සිනෙහිතෙ චිත්තෙ උපෙක්ඛාය විනා සම්භාරානං පාරිසුද්ධි න හොතී’’ති ච ‘‘අනුපෙක්ඛකො සම්භාරෙසු පුඤ්ඤසම්භාරං තබ්බිපාකඤ්ච සත්තහිතත්ථං පරිණාමෙතුං න සක්කොතී’’ති ච ‘‘උපෙක්ඛාය අභාවෙ දෙය්‍යපටිග්ගාහකෙසු විභාගං අකත්වා පරිච්චජිතුං න සක්කොතී’’ති ච ‘‘උපෙක්ඛාරහිතෙන ජීවිතපරික්ඛාරානං ජීවිතස්ස ච අන්තරායං අමනසිකරිත්වා සංවරවිසොධනං කාතුං න සක්කා’’ති ච ‘‘උපෙක්ඛාවසෙන අරතිරතිසහස්සෙව නෙක්ඛම්මබලසිද්ධිතො, උපපත්තිතො ඉක්ඛනවසෙනෙව සබ්බසම්භාරකිච්චනිප්ඵත්තිතො, අච්චාරද්ධස්ස වීරියස්ස අනුපෙක්ඛනෙ පධානකිච්චාකරණතො, උපෙක්ඛතොයෙව තිතික්ඛානිජ්ඣානසම්භවතො, උපෙක්ඛාවසෙන සත්තසඞ්ඛාරානං අවිසංවාදනතො, ලොකධම්මානං අජ්ඣුපෙක්ඛනෙන සමාදින්නධම්මෙසු අචලාධිට්ඨානසිද්ධිතො, පරාපකාරාදීසු අනාභොගවසෙනෙව මෙත්තාවිහාරනිප්ඵත්තිතොති සබ්බබොධිසම්භාරානං සමාදානාධිට්ඨානපාරිපූරිනිප්ඵත්තියො උපෙක්ඛානුභාවෙන සම්පජ්ජන්තී’’ති එවං ආදිනා නයෙන උපෙක්ඛාපාරමී [Pg.84] පච්චවෙක්ඛිතබ්බා. එවං අපරිච්චාගපරිච්චාගාදීසු යථාක්කමං ආදීනවානිසංසපච්චවෙක්ඛණා දානාදිපාරමීනං පච්චයොති වෙදිතබ්බා.

Similarly, the perfection of equanimity should be reflected upon in this way: Without equanimity, harm done by beings might cause a disturbance in the mind, and with a disturbance of mind, there is no possibility for the requisites like generosity to arise. When the mind is imbued with the affection of loving-kindness, the purity of the requisites is not achieved without equanimity. One lacking equanimity is unable to dedicate the accumulation of merit and its result for the welfare of beings. Without equanimity, one cannot relinquish offerings without making distinctions between the gift and the recipient. One devoid of equanimity cannot accomplish the purification of restraint, being unable to disregard danger to life and its necessities. Through equanimity, dislike and delight are overcome, hence the accomplishment of the power of renunciation; by seeing from the perspective of rebirth, all the duties of the requisites are accomplished; because without equanimity towards excessive effort, the main task of striving is not accomplished; from equanimity itself, patience and meditative absorption arise; through equanimity, one is not at variance with beings and their formations; by observing worldly conditions with equanimity, steadfast resolve in the undertaken practices is accomplished; and by not attending to harm from others, the dwelling in loving-kindness is perfected. Thus, the undertaking, resolve, and complete fulfillment of all the requisites for enlightenment are accomplished by the power of equanimity. In this way, the reflection on the dangers and benefits of non-relinquishment, relinquishment, and so forth, in due order, should be understood as a condition for the perfections of generosity and the others.

තථා සපරික්ඛාරා පඤ්චදස චරණධම්මා පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො. තත්ථ චරණධම්මා නාම සීලසංවරො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ජාගරියානුයොගො, සත්ත සද්ධම්මා, චත්තාරි ඣානානි ච. තෙසු සීලාදීනං චතුන්නං තෙරසපි ධුතධම්මා, අප්පිච්ඡතාදයො ච පරික්ඛාරො. සද්ධම්මෙසු සද්ධාය බුද්ධධම්මසඞ්ඝසීලචාගදෙවතූපසමානුස්සති- ලූඛපුග්ගලපරිවජ්ජනසිනිද්ධපුග්ගලසෙවනපසාදනීය- ධම්මපච්චවෙක්ඛණතදධිමුත්තතා පරික්ඛාරො, හිරොත්තප්පානං අකුසලාදීනවපච්චවෙක්ඛණඅපායාදීනවපච්චවෙක්ඛණකුසලධම්මුපත්ථම්භන- භාවපච්චවෙක්ඛණහිරොත්තප්ප රහිතපුග්ගලපරිවජ්ජනහිරොත්තප්පසම්පන්නපුග්ගලසෙවනතදධිමුත්තතා, බාහුසච්චස්ස පුබ්බයොගපරිපුච්ඡකභාවසද්ධම්මාභියොගඅනවජ්ජවිජ්ජාට්ඨානාදි- පරිචයපරිපක්කින්ද්‍රියතාකිලෙසදූරීභාවඅප්පස්සුතපරිවජ්ජනබහුස්සුතසෙවනතදධිමුත්තතා, වීරියස්ස අපායභයපච්චවෙක්ඛණගමනවීථිපච්චවෙක්ඛණධම්මමහත්තපච්චවෙක්ඛණ- ථිනමිද්ධවිනොදනකුසීතපුග්ගලපරිවජ්ජනආරද්ධවීරියපුග්ගල- සෙවනසම්මප්පධානපච්චවෙක්ඛණතදධිමුත්තතා, සතියා සතිසම්පජඤ්ඤමුට්ඨස්සතිපුග්ගලපරිවජ්ජනඋපට්ඨිතස්සතිපුග්ගලසෙවනතදධිමුත්තතා, පඤ්ඤාය පරිපුච්ඡකභාවවත්ථුවිසදකිරියාඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනදුප්පඤ්ඤ- පුග්ගලපරිවජ්ජනපඤ්ඤවන්තපුග්ගලසෙවනගම්භීරඤාණචරියපච්ච- වෙක්ඛණතදධිමුත්තතා, චතුන්නං ඣානානං සීලාදිචතුක්කං අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු පුබ්බභාගභාවනා, ආවජ්ජනාදිවසීභාවකරණඤ්ච පරික්ඛාරො. තත්ථ සීලාදීහි පයොගසුද්ධියා සත්තානං අභයදානෙ, ආසයසුද්ධියා ආමිසදානෙ, උභයසුද්ධියා ච ධම්මදානෙ සමත්ථො හොතීතිආදිනා චරණාදීනං දානාදිසම්භාරානං පච්චයභාවො යථාරහං නිද්ධාරෙතබ්බො, අතිවිත්ථාරභයෙන න නිද්ධාරයිම්හ. එවං සම්පත්තිචක්කාදයොපි දානාදීනං පච්චයොති වෙදිතබ්බා.

Similarly, there are the fifteen practices of conduct along with their requisites, and the five higher knowledges. Among these, the practices of conduct are: restraint in virtue, guarding the sense doors, moderation in eating, devotion to wakefulness, the seven good qualities, and the four jhānas. Of these, for the four beginning with virtue, the thirteen ascetic practices and qualities like fewness of wishes are the requisites. For the good qualities, the requisites are as follows. For faith: recollection of the Buddha, Dhamma, Saṅgha, virtue, generosity, deities, and peace; avoiding coarse people and associating with the refined; reflecting on inspiring qualities and being resolved on them. For conscience and moral shame: reflecting on the dangers of unwholesome states, the perils of the lower realms, and the state of being supported by wholesome qualities; avoiding those devoid of conscience and moral shame, associating with those who possess them, and being resolved on these qualities. For much learning: prior application, questioning, dedication to the true Dhamma, familiarity with blameless fields of knowledge, maturity of faculties, being far from defilements, avoiding the unlearned, associating with the learned, and being resolved on this. For energy: reflecting on the fear of the lower realms, reflecting on the path of progress, reflecting on the greatness of the Dhamma, dispelling sloth and torpor, avoiding the lazy, associating with the energetic, reflecting on right effort, and being resolved on it. For mindfulness: mindfulness and clear comprehension, avoiding the unmindful, associating with the mindful, and being resolved on it. For wisdom: a questioning attitude, making the subject-matter clear, bringing the faculties to balance, avoiding the unwise, associating with the wise, reflecting on the profound conduct of knowledge, and being resolved on it. For the four jhānas, the requisites are the fourfold foundation beginning with virtue, the preliminary development on the thirty-eight objects, and the making of mastery in adverting and so on. Herein, through purity of practice by means of virtue and so on, one becomes capable of giving fearlessness to beings; through purity of intention, of giving material gifts; and through purity of both, of giving the gift of the Dhamma. In this way, the status of the practices of conduct and so on as conditions for the requisites of generosity and so on should be determined as appropriate. We have not elaborated for fear of excessive detail. Thus, the wheels of accomplishment and other factors should also be understood as conditions for generosity and the like.

කො සංකිලෙසොති අවිසෙසෙන තණ්හාදීහි පරාමට්ඨභාවො පාරමීනං සංකිලෙසො, විසෙසෙන දෙය්‍යපටිග්ගාහකවිකප්පා දානපාරමියා සංකිලෙසො, සත්තකාලවිකප්පා සීලපාරමියා, කාමභවතදුපසමෙසු අභිරතිඅනභිරතිවිකප්පා නෙක්ඛම්මපාරමියා, ‘‘අහං මමා’’ති විකප්පා පඤ්ඤාපාරමියා, ලීනුද්ධච්චවිකප්පා වීරියපාරමියා, අත්තපරවිකප්පා ඛන්තිපාරමියා, අදිට්ඨාදීසු දිට්ඨාදිවිකප්පා සච්චපාරමියා, බොධිසම්භාරතබ්බිපක්ඛෙසු දොසගුණවිකප්පා [Pg.85] අධිට්ඨානපාරමියා, හිතාහිතවිකප්පා මෙත්තාපාරමියා, ඉට්ඨානිට්ඨවිකප්පා උපෙක්ඛාපාරමියා සංකිලෙසොති වෙදිතබ්බො.

What is defilement? Generally, the defilement of the perfections is their being grasped by craving and so on. Specifically, the defilements are as follows: for the perfection of giving, the distinction between the gift and the recipient; for the perfection of virtue, the distinction regarding beings and time; for the perfection of renunciation, the distinction between delight and non-delight in sensual pleasures, existence, and their appeasement; for the perfection of wisdom, the distinction of “I” and “mine”; for the perfection of energy, the distinction of sluggishness and agitation; for the perfection of patience, the distinction between self and others; for the perfection of truth, the distinction of seen and unseen, and so on; for the perfection of resolution, the distinction between faults and virtues regarding the requisites for enlightenment and their opposites; for the perfection of loving-kindness, the distinction between beneficial and unbeneficial; for the perfection of equanimity, the distinction between the liked and disliked. This should be understood as defilement.

කිං වොදානන්ති තණ්හාදීහි අනුපඝාතො, යථාවුත්තවිකප්පවිරහො ච එතාසං වොදානන්ති වෙදිතබ්බං. අනුපහතා හි තණ්හාමානදිට්ඨිකොධූපනාහමක්ඛපලාසඉස්සාමච්ඡරියමායාසාඨෙය්‍යථම්භසාරම්භ- මදපමාදාදීහි කිලෙසෙහි දෙය්‍යපටිග්ගාහකවිකප්පාදිරහිතා ච දානාදිපාරමියො පරිසුද්ධා පභස්සරා භවන්තීති.

What is purification? It should be understood as non-affliction by craving and the like, and the absence of the aforementioned distinctions. For the perfections of giving and so forth, when unharmed by defilements such as craving, conceit, wrong view, anger, resentment, denigration, hypocrisy, envy, stinginess, deceit, dishonesty, obstinacy, rivalry, intoxication, and heedlessness, and when devoid of distinctions such as those between the gift and the recipient, they become pure and radiant.

කො පටිපක්ඛොති අවිසෙසෙන සබ්බෙපි කිලෙසා සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා එතාසං පටිපක්ඛො, විසෙසෙන පන පුබ්බෙ වුත්තා මච්ඡෙරාදයොති වෙදිතබ්බා. අපිච දෙය්‍යපටිග්ගාහකදානඵලෙසු අලොභාදොසාමොහගුණයොගතො ලොභදොසමොහපටිපක්ඛං දානං, කායාදිදොසවඞ්කාපගමනතො ලොභාදිපටිපක්ඛං සීලං, කාමසුඛපරූපඝාතඅත්තකිලමථපරිවජ්ජනතො දොසත්තයපටිපක්ඛං නෙක්ඛම්මං, ලොභාදීනං අන්ධීකරණතො, ඤාණස්ස ච අනන්ධීකරණතො ලොභාදිපටිපක්ඛා පඤ්ඤා, අලීනානුද්ධතඤායාරම්භවසෙන ලොභාදිපටිපක්ඛං වීරියං, ඉට්ඨානිට්ඨසුඤ්ඤතානං ඛමනතො ලොභාදිපටිපක්ඛා ඛන්ති, සතිපි පරෙසං උපකාරෙ අපකාරෙ ච යථාභූතප්පවත්තියා ලොභාදිපටිපක්ඛං සච්චං, ලොකධම්මෙ අභිභුය්‍ය යථාසමාදින්නෙසු සම්භාරෙසු අචලනතො ලොභාදිපටිපක්ඛං අධිට්ඨානං, නීවරණවිවෙකතො ලොභාදිපටිපක්ඛා මෙත්තා, ඉට්ඨානිට්ඨෙසු අනුනයපටිඝවිද්ධංසනතො, සමප්පවත්තිතො ච ලොභාදිපටිපක්ඛා උපෙක්ඛාති දට්ඨබ්බං.

What is the opposite? Generally, all defilements and all unwholesome states are the opposite of these perfections. Specifically, the previously mentioned stinginess, etc., should be understood as the specific opposites. Moreover: generosity is the antidote to greed, hatred, and delusion by virtue of its association with the qualities of non-greed, non-hatred, and non-delusion in respect to the gift, the recipient, and the fruit of giving. Virtue is the antidote to greed, etc., by abandoning the crookedness of body, etc. Renunciation is the antidote to the three faults by avoiding sensual pleasures, harming others, and self-mortification. Wisdom is the antidote to greed, etc., by blinding them and not blinding knowledge. Energy is the antidote to greed, etc., by undertaking in a way that is neither slack nor agitated. Patience is the antidote to greed, etc., by enduring the pleasant and the unpleasant. Truth, by acting according to reality even when there is benefit or harm from others, is the antidote to greed, etc. Determination is the antidote to greed, etc., by overcoming the worldly conditions and not wavering in the requisites undertaken. Loving-kindness is the antidote to greed, etc., by seclusion from the hindrances. Equanimity is the antidote to greed, etc., by destroying attraction and repulsion towards the desired and undesired, and by proceeding evenly. Thus it should be understood.

කා පටිපත්තීති සුඛූපකරණසරීරජීවිතපරිච්චාගෙන භයාපනූදනෙන ධම්මොපදෙසෙන ච බහුධා සත්තානං අනුග්ගහකරණං දානෙ පටිපත්ති. තත්ථායං විත්ථාරනයො – ‘‘ඉමිනාහං දානෙන සත්තානං ආයුවණ්ණසුඛබලපටිභානාදිසම්පත්තිං රමණීයං අග්ගඵලසම්පත්තිං නිප්ඵාදෙය්‍ය’’න්ති අන්නදානං දෙති, තථා සත්තානං කම්මකිලෙසපිපාසවූපසමාය පානං දෙති, තථා සුවණ්ණවණ්ණතාය, හිරොත්තප්පාලඞ්කාරස්ස ච නිප්ඵත්තියා වත්ථානි දෙති, තථා ඉද්ධිවිධස්ස චෙව නිබ්බානසුඛස්ස ච නිප්ඵත්තියා යානං දෙති, තථා සීලගන්ධනිප්ඵත්තියා ගන්ධං, බුද්ධගුණසොභානිප්ඵත්තියා මාලාවිලෙපනං, බොධිමණ්ඩාසනනිප්ඵත්තියා ආසනං[Pg.86], තථාගතසෙය්‍යානිප්ඵත්තියා සෙය්‍යං, සරණභාවනිප්ඵත්තියා ආවසථං, පඤ්චචක්ඛුපටිලාභාය පදීපෙය්‍යං දෙති. බ්‍යාමප්පභානිප්ඵත්තියා රූපදානං, බ්‍රහ්මස්සරනිප්ඵත්තියා සද්දදානං, සබ්බලොකස්ස පියභාවාය රසදානං, බුද්ධසුඛුමාලභාවාය ඵොට්ඨබ්බදානං, අජරාමරණභාවාය භෙසජ්ජදානං, කිලෙසදාසබ්‍යවිමොචනත්ථං දාසානං භුජිස්සතාදානං, සද්ධම්මාභිරතියා අනවජ්ජඛිඩ්ඩාරතිහෙතුදානං, සබ්බෙපි සත්තෙ අරියාය ජාතියා අත්තනො පුත්තභාවූපනයනාය පුත්තදානං, සකලස්ස ලොකස්ස පතිභාවූපගමනාය දාරදානං, සුභලක්ඛණසම්පත්තියා සුවණ්ණමණිමුත්තාපවාළාදිදානං, අනුබ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා නානාවිධවිභූසනදානං, සද්ධම්මකොසාධිගමාය විත්තකොසදානං, ධම්මරාජභාවාය රජ්ජදානං, ඣානාදිසම්පත්තියා ආරාමුය්‍යානාදිවනදානං, චක්කඞ්කිතෙහි පාදෙහි බොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනාය චරණදානං, චතුරොඝනිත්ථරණාය සත්තානං සද්ධම්මහත්ථදානත්ථං හත්ථදානං, සද්ධින්ද්‍රියාදිපටිලාභාය කණ්ණනාසාදිදානං, සමන්තචක්ඛුපටිලාභාය චක්ඛුදානං, ‘‘දස්සනසවනානුස්සරණපාරිචරියාදීසු සබ්බකාලං සබ්බසත්තානං හිතසුඛාවහො, සබ්බලොකෙන ච උපජීවිතබ්බො මෙ කායො භවෙය්‍යා’’ති මංසලොහිතාදිදානං, ‘‘සබ්බලොකුත්තමො භවෙය්‍ය’’න්ති උත්තමඞ්ගදානං දෙති.

What is the practice? The practice of giving is benefiting beings in many ways—through the relinquishing of comforts and requisites, one’s body and life; through the dispelling of fear; and through the teaching of the Dhamma. Here is the detailed explanation: "By this gift, may I bring beings the attainment of long life, beauty, happiness, strength, ready wit, and other excellent qualities, as well as the supreme attainment of bliss." Thus, one gives food. For the quenching of beings' thirst for kamma and defilements, one gives drink. For the attainment of a golden complexion and the adornment of moral shame and moral dread, one gives clothing. For the attainment of psychic powers and the bliss of Nibbāna, one gives vehicles. For the attainment of the fragrance of virtue, one gives perfumes. For the attainment of the splendor of the Buddha’s qualities, one gives garlands and ointments. For the attainment of the seat of enlightenment, one gives a seat. For the attainment of the Tathāgata’s resting place, one gives a bed. For the attainment of refuge, one gives shelter. For the attainment of the five eyes, one gives lamps. For the attainment of a fathom-wide aura, one gives forms. For the attainment of the Brahma-like voice, one gives sounds. For becoming dear to the whole world, one gives tastes. For the attainment of the Buddha’s refined nature, one gives tactile objects. For freedom from aging and death, one gives medicine. For liberation from the slavery of defilements, one gives freedom to slaves. For delight in the true Dhamma, one gives gifts that are the cause of blameless amusements and pleasure. For leading all beings to the noble birth and to become like one’s own children, one gives one's children. For becoming the master of the entire world, one gives a spouse. For the attainment of auspicious marks, one gives gold, gems, pearls, and corals. For the attainment of minor marks, one gives various ornaments. For the attainment of the treasure of the true Dhamma, one gives the treasure of wealth. For becoming a righteous king, one gives a kingdom. For the attainment of meditative achievements, one gives parks, groves, and forests. For approaching the seat of enlightenment with feet marked by wheels, one gives one's feet. For the purpose of giving the hand of the true Dhamma to beings for crossing the four floods, one gives one's hands. For the attainment of faculties like faith, one gives ears, noses, etc. For the attainment of all-seeing vision, one gives the eye. "May my body be of use to all beings at all times for seeing, hearing, recollecting, serving, and bringing them welfare and happiness. May the whole world sustain itself through me." Thus, one gives flesh, blood, etc. "May I become the highest in all the world." Thus, one gives the gift of the head.

එවං දදන්තො ච න අනෙසනාය දෙති, න පරොපඝාතෙන, න භයෙන, න ලජ්ජාය, න දක්ඛිණෙය්‍යරොසනෙන, න පණීතෙ සති ලූඛං, න අත්තුක්කංසනෙන, න පරවම්භනෙන, න ඵලාභිකඞ්ඛාය, න යාචකජිගුච්ඡාය, න අචිත්තීකාරෙන දෙති, අථ ඛො සක්කච්චං දෙති, සහත්ථෙන දෙති, කාලෙන දෙති, චිත්තිං කත්වා දෙති, අවිභාගෙන දෙති, තීසු කාලෙසු සොමනස්සිතො දෙති. තතොයෙව දත්වා න පච්ඡානුතාපී හොති, න පටිග්ගාහකවසෙන මානාවමානං කරොති, පටිග්ගාහකානං පියසමුදාචාරො හොති වදඤ්ඤූ යාචයොගො සපරිවාරදායී. තඤ්ච දානසම්පත්තිං සකලලොකහිතසුඛාය පරිණාමෙති, අත්තනො ච අකුප්පාය විමුත්තියා, අපරික්ඛයස්ස ඡන්දස්ස, අපරික්ඛයස්ස වීරියස්ස, අපරික්ඛයස්ස සමාධානස්ස, අපරික්ඛයස්ස ඤාණස්ස, අපරික්ඛයාය සම්මාසම්බොධියා පරිණාමෙති. ඉමඤ්ච දානපාරමිං පටිපජ්ජන්තෙන මහාසත්තෙන ජීවිතෙ, භොගෙසු [Pg.87] ච අනිච්චසඤ්ඤා පච්චුපට්ඨපෙතබ්බා, සත්තෙසු ච මහාකරුණා. එවඤ්හි භොගෙ ගහෙතබ්බසාරං ගණ්හන්තො ආදිත්තස්මා විය අගාරස්මා සබ්බං සාපතෙය්‍යං, අත්තානඤ්ච බහි නීහරන්තො න කිඤ්චි සෙසෙති, නිරවසෙසතො නිස්සජ්ජතියෙව. අයං තාව දානපාරමියා පටිපත්තික්කමො.

Giving in this way, one does not give by unrighteous means, nor to harm others, nor out of fear, nor out of shame, nor out of resentment toward those worthy of gifts, nor giving coarse things when fine ones are available, nor for self-praise, nor to disparage others, nor with expectation of reward, nor out of disgust for beggars, nor without respect. Instead, one gives attentively, gives with one's own hand, gives at the proper time, gives reverently, gives impartially, and gives joyfully at three times. Having given in this way, one does not later regret it, does not create honor or dishonor based on the recipient, is pleasant in speech toward the recipients, is generous, approachable by supplicants, and gives along with one's retinue. One dedicates this accomplishment of giving to the welfare and happiness of the whole world, and also to one's own unshakeable liberation, to inexhaustible aspiration, energy, concentration, wisdom, and perfect enlightenment. While practicing this perfection of giving, the great being should establish awareness of impermanence in life and wealth and cultivate great compassion for beings. Thus, taking the essence from possessions, like carrying all one's belongings out of a burning house, one brings everything out without leaving anything behind—relinquishing it all completely. This, then, is the mode of practice for the perfection of giving.

සීලපාරමියා පන යස්මා සබ්බඤ්ඤුසීලාලඞ්කාරෙහි සත්තෙ අලඞ්කරිතුකාමෙන අත්තනොයෙව තාව සීලං විසොධෙතබ්බං, තස්මා සත්තෙසු තථා දයාපන්නචිත්තෙන භවිතබ්බං, යථා සුපිනන්තෙනපි න ආඝාතො උප්පජ්ජෙය්‍ය. පරූපකාරනිරතතාය පරසන්තකො අලගද්දො විය න පරාමසිතබ්බො. අබ්‍රහ්මචරියතොපි ආරාචාරී, සත්තවිධමෙථුන සංයොගවිරතො, පගෙව පරදාරගමනතො. සච්චං හිතං පියං පරිමිතමෙව ච කාලෙන ධම්මිං කථං භාසිතා හොති, අනභිජ්ඣාලු අබ්‍යාපන්නො අවිපරීතදස්සනො සම්මාසම්බුද්ධෙ නිවිට්ඨසද්ධො නිවිට්ඨපෙමො. ඉති චතුරාපායවට්ටදුක්ඛපථෙහි අකුසලකම්මපථෙහි, අකුසලධම්මෙහි ච ඔරමිත්වා සග්ගමොක්ඛපථෙසු කුසලකම්මපථෙසු පතිට්ඨිතස්ස සුද්ධාසයපයොගතාය යථාභිපත්ථිතා සත්තානං හිතසුඛූපසඤ්හිතා මනොරථා සීඝං අභිනිප්ඵජ්ජන්ති.

Regarding the perfection of virtue, since one who desires to adorn beings with the ornaments of virtue like the All-Knowing One must first purify their own virtue, one should cultivate a mind full of compassion toward beings, so that not even anger arises even in dreams. Being intent on helping others, one should not handle others as one would a snake belonging to someone else. One should be far removed from unchastity, refraining from the seven kinds of sexual union, let alone adultery. One speaks truthfully, beneficially, pleasingly, and moderately, and at the right time, speaks on the Dhamma. One is free from covetousness, free from ill will, and possesses right view, with unwavering faith and love fixed on the Perfectly Enlightened One. Thus, having desisted from the paths of suffering in the four woeful states, the paths of unwholesome actions, and unwholesome qualities, and being established in the paths of wholesome actions leading to heaven and liberation, due to pure intention and effort, the aspirations for the welfare and happiness of beings are swiftly fulfilled according to one's wishes.

තත්ථ හිංසානිවත්තියා සබ්බසත්තානං අභයදානං දෙති, අප්පකසිරෙනෙව මෙත්තාභාවනං සම්පාදෙති, එකාදස මෙත්තානිසංසෙ අධිගච්ඡති, අප්පාබාධො හොති අප්පාතඞ්කො දීඝායුකො සුඛබහුලො, ලක්ඛණවිසෙසෙ පාපුණාති, දොසවාසනඤ්ච සමුච්ඡින්දති. තථා අදින්නාදානනිවත්තියා චොරාදිඅසාධාරණෙ උළාරෙ භොගෙ අධිගච්ඡති, අනාසඞ්කනීයො පියො මනාපො විස්සසනීයො, විභවසම්පත්තීසු අලග්ගචිත්තො පරිච්චාගසීලො, ලොභවාසනඤ්ච සමුච්ඡින්දති. අබ්‍රහ්මචරියනිවත්තියා අලොභො හොති සන්තකායචිත්තො, සත්තානං පියො හොති මනාපො අපරිසඞ්කනීයො, කල්‍යාණො චස්ස කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති, අලග්ගචිත්තො හොති මාතුගාමෙසු අලුද්ධාසයො, නෙක්ඛම්මබහුලො, ලක්ඛණවිසෙසෙ අධිගච්ඡති, ලොභවාසනඤ්ච සමුච්ඡින්දති.

By abstaining from harming, one gives the gift of fearlessness to all beings, easily perfects the cultivation of loving-kindness, attains the eleven benefits of loving-kindness, becomes free from illness and disease, enjoys long life and abundant happiness, achieves distinctive marks, and eradicates the latent tendency to hatred. By abstaining from taking what is not given, one attains abundant wealth uncommon to thieves, becomes unsuspected, beloved, and pleasing, is reliable, develops a mind unattached to possessions, is generous by nature, and eradicates the latent tendency to greed. By abstaining from unchastity, one becomes ungreedy and has a tranquil body and mind, beloved and pleasing to beings, unsuspected, a good report of him rises up, remains unattached to women, free from greed, inclined to renunciation, achieves distinctive marks, and eradicates the latent tendency to greed.

මුසාවාදනිවත්තියා සත්තානං පමාණභූතො හොති පච්චයිකො ථෙතො ආදෙය්‍යවචනො දෙවතානං පියො මනාපො සුරභිගන්ධමුඛො ආරක්ඛියකායවචීසමාචාරො[Pg.88], ලක්ඛණවිසෙසෙ ච අධිගච්ඡති, කිලෙසවාසනඤ්ච සමුච්ඡින්දති. පෙසුඤ්ඤනිවත්තියා පරූපක්කමෙහි අභෙජ්ජකායො හොති අභෙජ්ජපරිවාරො, සද්ධම්මෙ ච අභිජ්ජනකසද්ධො, දළ්හමිත්තො භවන්තරපරිචිතානම්පි සත්තානං එකන්තපියො, අසංකිලෙසබහුලො. ඵරුසවාචානිවත්තියා සත්තානං පියො හොති මනාපො සුඛසීලො මධුරවචනො සම්භාවනීයො, අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො චස්ස සරො (ම. නි. 2.387) නිබ්බත්තති. සම්ඵප්පලාපනිවත්තියා ච සත්තානං පියො හොති මනාපො ගරුභාවනීයො ච ආදෙය්‍යවචනො ච පරිමිතාලාපො, මහෙසක්ඛො ච හොති මහානුභාවො, ඨානුප්පත්තිකෙන පටිභානෙන පඤ්හානං බ්‍යාකරණකුසලො, බුද්ධභූමියඤ්ච එකාය එව වාචාය අනෙකභාසානං සත්තානං අනෙකෙසං පඤ්හානං බ්‍යාකරණසමත්ථො හොති.

By abstaining from false speech, one becomes a standard for beings, reliable, trustworthy, with words to be heeded, dear and pleasing to the devas, with a mouth of fragrant scent, and guarded in bodily and verbal conduct. One also attains distinctive marks and eradicates the latent tendency to defilements. By abstaining from divisive speech, one's body becomes unbreakable by the attacks of others and one's retinue unbreakable; one possesses unbreakable faith in the true Dhamma, is a firm friend, exceedingly beloved even by beings familiar from previous existences, and is largely free from defilement. By abstaining from harsh speech, one becomes dear and pleasing to beings, of pleasant disposition, sweet-spoken, and worthy of respect, and a voice endowed with eight qualities arises. And by abstaining from idle chatter, one becomes dear and pleasing to beings, worthy of esteem, with words to be heeded, and speaks in moderation; one becomes of great influence and great power, skilled in answering questions with spontaneously arising insight, and on the Buddha-stage, with a single utterance, is capable of responding to the many questions of beings in various languages.

අනභිජ්ඣාලුතාය ඉච්ඡිතලාභී හොති, උළාරෙසු ච භොගෙසු රුචිං පටිලභති, ඛත්තියමහාසාලාදීනං සම්මතො හොති, පච්චත්ථිකෙහි අනභිභවනීයො, ඉන්ද්‍රියවෙකල්ලං න පාපුණාති, අප්පටිපුග්ගලො ච හොති. අබ්‍යාපාදෙන පියදස්සනො හොති සත්තානං සම්භාවනීයො, පරහිතාභිනන්දිතාය ච සත්තෙ අප්පකසිරෙනෙව පසාදෙති, අලූඛසභාවො ච හොති මෙත්තාවිහාරී, මහෙසක්ඛො ච හොති මහානුභාවො. මිච්ඡාදස්සනාභාවෙන කල්‍යාණෙ සහායෙ පටිලභති, සීසච්ඡෙදම්පි පාපුණන්තො පාපකම්මං න කරොති, කම්මස්සකතාදස්සනතො අකොතූහලමඞ්ගලිකො ච හොති, සද්ධම්මෙ චස්ස සද්ධා පතිට්ඨිතා හොති මූලජාතා, සද්දහති ච තථාගතානං බොධිං, සමයන්තරෙසු නාභිරමති උක්කාරට්ඨානෙ විය රාජහංසො, ලක්ඛණත්තයපරිජානනකුසලො හොති, අන්තෙ ච අනාවරණඤාණලාභී, යාව බොධිං න පාපුණාති, තාව තස්මිං තස්මිං සත්තනිකායෙ උක්කට්ඨුක්කට්ඨො ච හොති, උළාරුළාරසම්පත්තියො පාපුණාති.

By non-covetousness, one obtains what is desired and finds delight in splendid possessions. One is esteemed by great noble families and is unconquerable by enemies. One does not incur impairment of the faculties and is without an equal. By non-ill will, one becomes pleasant to behold and esteemed by beings. With delight in others' welfare, one easily gladdens beings. One is of a gentle nature, abiding in loving-kindness, and becomes of great might and great power. By absence of wrong view, one gains good companions. Even if one were to face decapitation, one does not commit evil. Seeing kamma as one's own, one is free from superstitious rites and omens, and one's faith in the True Dhamma becomes rooted and established. One believes in the enlightenment of the Tathāgatas, and does not delight in other systems, like a royal swan in a dung heap. One becomes skilled in discerning the three characteristics and ultimately gains unobstructed knowledge. Until one attains enlightenment, one is supreme among beings in each and every realm, and attains the most excellent attainments.

‘‘ඉති හිදං සීලං නාම සබ්බසම්පත්තීනං අධිට්ඨානං, සබ්බබුද්ධගුණානං පභවභූමි, සබ්බබුද්ධකරධම්මානමාදි චරණං මුඛං පමුඛ’’න්ති බහුමානං උප්පාදෙත්වා කායවචීසංයමෙ, ඉන්ද්‍රියදමනෙ, ආජීවසම්පදාය, පච්චයපරිභොගෙ ච සතිසම්පජඤ්ඤබලෙන අප්පමත්තෙන ලාභසක්කාරසිලොකං මිත්තමුඛපච්චත්ථිකං විය සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘කිකීව අණ්ඩ’’න්තිආදිනා (විසුද්ධි. 1.19; දී. නි. අට්ඨ. 1.7) වුත්තනයෙන සක්කච්චං සීලං සම්පාදෙතබ්බං[Pg.89]. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.6) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. තඤ්ච පනෙතං සීලං න අත්තනො දුග්ගතිපරිකිලෙසවිමුත්තියා, සුගතියම්පි, න රජ්ජසම්පත්තියා, නචක්කවත්ති-නදෙව-නසක්ක-නමාර-නබ්‍රහ්මසම්පත්තියා, නාපි අත්තනො තෙවිජ්ජතාදිහෙතු, න පච්චෙකබොධියා, අථ ඛො සබ්බඤ්ඤුභාවෙන සබ්බසත්තානං අනුත්තරසීලාලඞ්කාරසම්පාදනත්ථමෙවාති පරිණාමෙතබ්බං.

"Thus, this virtue is the foundation of all accomplishments, the ground from which all Buddha-qualities arise, the beginning, the practice, the face, and the foremost of all qualities that make one a Buddha." Having generated great respect, one should carefully perfect virtue with diligence, by the power of mindfulness and clear comprehension, restraining body and speech, mastering the senses, maintaining purity of livelihood, and wisely using requisites, discerning gain, honor, and fame as if they were an enemy with the face of a friend, and regarding them as "a bird's egg" and so forth, as described in the Visuddhimagga (1.19) and the Dīgha Nikāya Commentary (1.7). This is the summary here; the detailed explanation should be understood according to the method stated in the Visuddhimagga (1.6). Moreover, this virtue should not be dedicated for one’s own liberation from the defilements of miserable states or even for a happy destination, nor for sovereignty, nor for the attainments of a wheel-turning monarch, a deity, Sakka, Māra, or Brahmā, nor for the sake of attaining the threefold knowledge and so forth, nor for Paccekabodhi. Rather, it should be dedicated solely for the purpose of providing all beings with the adornment of unsurpassed virtue through the state of omniscience.

තථා සකලසංකිලෙසනිවාසට්ඨානතාය, පුත්තදාරාදීහි මහාසම්බාධතාය, කසිවණිජ්ජාදිනානාවිධකම්මන්තාධිට්ඨානබ්‍යාකුලතාය ච ඝරාවාසස්ස නෙක්ඛම්මසුඛාදීනං අනොකාසතං, කාමානඤ්ච ‘‘සත්ථධාරාලග්ගමධුබින්දු විය ච අවලෙය්හමානා පරිත්තස්සාදා විපුලානත්ථානුබන්ධා’’ති ච ‘‘විජ්ජුලතොභාසෙන ගහෙතබ්බං නච්චං විය පරිත්තකාලොපලබ්භා, උම්මත්තකාලඞ්කාරො විය විපරීතසඤ්ඤාය අනුභවිතබ්බා, කරීසාවච්ඡාදනසුඛං විය පටිකාරභූතා, උදකතෙමිතඞ්ගුලියා උස්සාවකොදකපානං විය අතිත්තිකරා, ඡාතජ්ඣත්තභොජනං විය සාබාධා, බලිසාමිසං විය බ්‍යසනසන්නිපාතකාරණා, අග්ගිසන්තාපො විය කාලත්තයෙපි දුක්ඛුප්පත්තිහෙතුභූතා, මක්කටාලෙපො විය බන්ධනිමිත්තා ඝාතකාවච්ඡාදනකිමිලයො විය අනත්ථච්ඡාදනා, සපත්තගාමවාසො විය භයට්ඨානභූතා, පච්චත්ථිකපොසකො විය කිලෙසමාරාදීනං ආමිසභූතා, ඡණසම්පත්තියො විය විපරිණාමදුක්ඛා, කොටරග්ගි විය අන්තොදාහකා, පුරාණකූපාවලම්බබීරණමධුපිණ්ඩං විය අනෙකාදීනවා, ලොණූදකපානං විය පිපාසහෙතුභූතා, සුරාමෙරයං විය නීචජනසෙවිතා, අප්පස්සාදතාය අට්ඨිකඞ්කලූපමා’’තිආදිනා ච නයෙන ආදීනවං සල්ලක්ඛෙත්වා තබ්බිපරියායෙන නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පස්සන්තෙන නෙක්ඛම්මපවිවෙකඋපසමසුඛාදීසු නින්නපොණපබ්භාරචිත්තෙන නෙක්ඛම්මපාරමී පූරෙතබ්බා.

Because household life is a dwelling place for all defilements, greatly crowded with children, wives, and the like, and agitated by various occupations such as farming and trade, leaving no opportunity for the bliss of renunciation and so forth; and because sensual pleasures, when licked, are like a drop of honey on a sword’s edge, of little taste but entailing great suffering; like a dance to be grasped by a flash of lightning, available for only a short time; like a madman’s adornment, to be experienced with distorted perception; like the pleasure of covering oneself with excrement, being merely a countermeasure; like drinking dew from a moistened finger, unsatisfying; like food eaten by one who is starving, causing affliction; like bait on a hook, a cause for the accumulation of misfortune; like the heat of a fire, a cause for the arising of suffering in all three times; like monkey lime, a cause of bondage; like worms concealed by a murderer's rags, hiding what is harmful; like dwelling in an enemy village, a place of fear; like nourishing one's adversary, being food for the defilements, Māra, and so forth; like festive occasions, suffering due to change; like a fire in a hollow tree, burning internally; like a lump of honey clinging to a rope in an old well, full of many dangers; like drinking saltwater, a cause for thirst; like strong drink, indulged in by lowly people; like a skeleton, offering little delight—having thus considered the drawbacks in this way, and seeing the benefits in renunciation as the contrary, with a mind inclining, sloping, and tending toward the bliss of renunciation, seclusion, and peace, and so forth, one should fulfill the perfection of renunciation.

තථා යස්මා පඤ්ඤා ආලොකො විය අන්ධකාරෙන, මොහෙන සහ න වත්තති, තස්මා මොහකාරණානි තාව බොධිසත්තෙන පරිවජ්ජිතබ්බානි. තත්ථිමානි මොහකාරණානි – අරති තන්දී විජම්භිතා ආලසියං ගණසඞ්ගණිකාරාමතා නිද්දාසීලතා අනිච්ඡයසීලතා ඤාණස්මිං අකුතූහලතා මිච්ඡාධිමානො අපරිපුච්ඡකතා කායස්ස න සම්මාපරිහාරො අසමාහිතචිත්තතා [Pg.90] දුප්පඤ්ඤානං පුග්ගලානං සෙවනා පඤ්ඤවන්තානං අපයිරුපාසනා අත්තපරිභවො මිච්ඡාවිකප්පො විපරීතාභිනිවෙසො කායදළ්හීබහුලතා අසංවෙගසීලතා පඤ්ච නීවරණානි. සඞ්ඛෙපතො යෙ වා පන ධම්මෙ ආසෙවතො අනුප්පන්නා පඤ්ඤා න උප්පජ්ජති, උප්පන්නා පරිහායති, ඉති ඉමානි සම්මොහකාරණානි පරිවජ්ජන්තෙන බාහුසච්චෙ ඣානාදීසු ච යොගො කරණීයො.

Moreover, just as light does not coexist with darkness, so wisdom does not coexist with delusion; therefore, a bodhisatta must first abandon the causes of delusion. These causes of delusion are: discontent, torpor, yawning, sloth, fondness for company and socializing, habit of sleeping, habit of indecision, lack of curiosity in knowledge, wrong conceit, not asking questions, not properly attending to the body, an unconcentrated mind, associating with unwise individuals, not attending upon the wise, self-contempt, wrong thoughts, perverted adherence, much bodily rigidity, habit of not being stirred, and the five hindrances. In short, whatever qualities, when cultivated, prevent unarisen wisdom from arising or cause arisen wisdom to decline—these causes of delusion must be abandoned. One should cultivate extensive learning and apply oneself to jhāna and other such practices.

තත්ථායං බාහුසච්චස්ස විසයවිභාගො – පඤ්ච ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො චත්තාරි සච්චානි බාවීසතින්ද්‍රියානි ද්වාදසපදිකො පටිච්චසමුප්පාදො, තථා සතිපට්ඨානාදයො කුසලාදිධම්මප්පකාරභෙදා ච. යානි ච ලොකෙ අනවජ්ජානි විජ්ජට්ඨානානි, යෙ ච සත්තානං හිතසුඛවිධානයොග්‍යා බ්‍යාකරණවිසෙසා. ඉති එවං පකාරං සකලමෙව සුතවිසයං උපායකොසල්ලපුබ්බඞ්ගමාය පඤ්ඤාය සතිවීරියුපත්ථම්භකාරණාය සාධුකං උග්ගහණසවනධාරණපරිචයපරිපුච්ඡාහි ඔගාහෙත්වා තත්ථ ච පරෙසං පතිට්ඨපනෙන සුතමයා පඤ්ඤා නිබ්බත්තෙතබ්බා, තථා ඛන්ධාදීනං සභාවධම්මානං ආකාරපරිවිතක්කනමුඛෙන තෙ නිජ්ඣානං ඛමාපෙන්තෙන චින්තාමයා, ඛන්ධාදීනංයෙව පන සලක්ඛණසාමඤ්ඤලක්ඛණපරිග්ගහවසෙන ලොකියං පරිඤ්ඤං නිබ්බත්තෙන්තෙන පුබ්බභාගභාවනාපඤ්ඤා සම්පාදෙතබ්බා. එවඤ්හි ‘‘නාමරූපමත්තමිදං යථාරහං පච්චයෙහි උප්පජ්ජති චෙව නිරුජ්ඣති ච, න එත්ථ කොචි කත්තා වා කාරෙතා වා, හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චං, උදයබ්බයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛං, අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තා’’ති අජ්ඣත්තිකබාහිරෙ ධම්මෙ නිබ්බිසෙසං පරිජානන්තො තත්ථ ආසඞ්ගං පජහිත්වා, පරෙ ච තත්ථ තං ජහාපෙත්වා කෙවලං කරුණාවසෙනෙව යාව න බුද්ධගුණා හත්ථතලං ආගච්ඡන්ති, තාව යානත්තයෙ සත්තෙ අවතාරණපරිපාචනෙහි පතිට්ඨාපෙන්තො, ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තියො ච වසීභාවං පාපෙන්තො පඤ්ඤාය අතිවිය මත්ථකං පාපුණාතීති.

Herein is the classification of the scope of extensive learning: the five aggregates, the twelve sense bases, the eighteen elements, the four truths, the twenty-two faculties, the twelve-linked dependent origination, as well as the foundations of mindfulness and the various kinds of wholesome and other phenomena. And also the blameless fields of knowledge in the world, and the special declarations suitable for bringing about the welfare and happiness of beings. Thus, having thoroughly immersed oneself in the entire range of learning of this kind through careful study, listening, retention, familiarity, and questioning—with wisdom preceded by skillful means, and supported by mindfulness and energy—wisdom born of learning should be produced by establishing others therein. Moreover, by reflecting on the intrinsic nature of the aggregates and other phenomena through the mode of thorough investigation, making them amenable to contemplation, wisdom born of reflection should be produced. Furthermore, by discerning the specific and general characteristics of the aggregates themselves, one should accomplish mundane full understanding through the preliminary stage of meditative wisdom. For in this way, one thoroughly understands internal and external phenomena without distinction, realizing: "This is merely name-and-form; it arises and ceases according to conditions as is appropriate; there is no doer or instigator here. By the nature of having been and then not being, it is impermanent; by the nature of oppression through rise and fall, it is suffering; by the nature of uncontrollability, it is non-self." Having abandoned attachment in this regard, and also leading others to abandon it, solely out of compassion, until the qualities of a Buddha become as clear as the palm of one’s hand, one establishes beings in the three vehicles through guidance and maturation. And by mastering the jhānas, liberations, concentrations, and attainments, one reaches the very pinnacle of wisdom.

තථා සම්මාසම්බොධියා කතාභිනීහාරෙන මහාසත්තෙන ‘‘කො නු අජ්ජ පුඤ්ඤඤාණසම්භාරො උපචිතො, කිඤ්ච මයා කතං පරහිත’’න්ති දිවසෙ දිවසෙ පච්චවෙක්ඛන්තෙන සත්තහිතත්ථං උස්සාහො කරණීයො, සබ්බෙසම්පි සත්තානං උපකාරාය අත්තනො කායං ජීවිතඤ්ච ඔස්සජ්ජිතබ්බං, සබ්බෙපි සත්තා අනොධිසො මෙත්තාය කරුණාය ච ඵරිතබ්බා, යා කාචි [Pg.91] සත්තානං දුක්ඛුප්පත්ති, සබ්බා සා අත්තනි පාටිකඞ්ඛිතබ්බා, සබ්බෙසඤ්ච සත්තානං පුඤ්ඤං අබ්භනුමොදිතබ්බං, බුද්ධමහන්තතා අභිණ්හං පච්චවෙක්ඛිතබ්බා, යඤ්ච කිඤ්චි කම්මං කරොති කායෙන වාචාය වා, තං සබ්බං බොධිනින්නචිත්තපුබ්බඞ්ගමං කාතබ්බං. ඉමිනා හි උපායෙන බොධිසත්තානං අපරිමෙය්‍යො පුඤ්ඤභාගො උපචීයති. අපිච සත්තානං පරිභොගත්ථං පරිපාලනත්ථඤ්ච අත්තනො සරීරං ජීවිතඤ්ච පරිච්චජිත්වා ඛුප්පිපාසාසීතුණ්හවාතාතපාදිදුක්ඛපටිකාරො පරියෙසිතබ්බො. යඤ්ච යථාවුත්තදුක්ඛපටිකාරජං සුඛං අත්තනා පටිලභති, තථා රමණීයෙසු ආරාමුය්‍යානපාසාදතලාදීසු, අරඤ්ඤායතනෙසු ච කායචිත්තසන්තාපාභාවෙන අභිනිබ්බුතත්තා සුඛං වින්දති, යඤ්ච සුණාති බුද්ධානුබුද්ධපච්චෙකබුද්ධබොධිසත්තානං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරභූතං ඣානසමාපත්තිසුඛං, තං සබ්බං සත්තෙසු අනොධිසො උපසංහරති. අයං තාව අසමාහිතභූමියං නයො.

Thus, a great being who has made the aspiration for perfect self-enlightenment should reflect daily: 'What accumulation of merit and knowledge have I made today? What have I done for the welfare of others?' and should make effort for the welfare of beings. One's own body and life should be relinquished for the benefit of all beings. All beings should be pervaded with boundless loving-kindness and compassion. Whatever suffering arises for beings, all of it should be taken upon oneself. The merit of all beings should be rejoiced in. The greatness of the Buddha should be frequently contemplated. And whatever action one does, whether by body or speech, all of that should be done with a mind inclined towards enlightenment, foremost. By this means, an immeasurable share of merit is accumulated by bodhisattvas. Moreover, having relinquished one’s own body and life for the use and protection of beings, remedies should be sought for sufferings such as hunger, thirst, cold, heat, wind, and sun. And whatever happiness one obtains through remedies for the aforementioned sufferings; likewise the happiness one finds in delightful parks, gardens, palaces, and so on, and in forest dwellings, being completely stilled due to the absence of bodily and mental agitation; and whatever happiness of meditative attainments one hears of—which is the blissful abiding in the present life for Buddhas, their enlightened disciples, Paccekabuddhas, and Bodhisattas—all of that should be dedicated unreservedly to all beings. This, for now, is the method in the sphere of the unconcentrated.

සමාහිතො පන අත්තනා යථානුභූතං විසෙසාධිගමනිබ්බත්තං පීතිපස්සද්ධිසුඛං සබ්බසත්තෙසු අධිමුච්චති, තථා මහති සංසාරදුක්ඛෙ, තන්නිමිත්තභූතෙ ච කිලෙසාභිසඞ්ඛාරදුක්ඛෙ නිමුග්ගං සත්තනිකායං දිස්වා තත්ථපි ඡෙදනභෙදනඵාලනපිසනග්ගිසන්තාපාදිජනිතා දුක්ඛා තිබ්බා ඛරා කටුකා වෙදනා නිරන්තරං චිරකාලං වෙදියන්තෙ නාරකෙ, අඤ්ඤමඤ්ඤං කුජ්ඣනසන්තාපනවිහෙඨනහිංසනපරාධීනතාදීහි දුක්ඛං අනුභවන්තෙ තිරච්ඡානෙ, ජොතිමාලා’කුලසරීරෙ උද්ධබාහුවිරවන්තෙ උක්කාමුඛෙ ඛුප්පිපාසාදීහි ඩය්හමානෙ ච වන්තඛෙළාදිආහාරෙ ච මහාදුක්ඛං වෙදයමානෙ පෙතෙ ච පරියෙට්ඨිමූලකං මහන්තං අනයබ්‍යසනං පාපුණන්තෙ හත්ථච්ඡෙදාදිකාරණයොගෙන දුබ්බණ්ණදුද්දසිකදලිද්දතාදිභාවෙන ඛුප්පිපාසාදියොගෙන බලවන්තෙහි අභිභවනීයතො, පරෙසං වහනතො, පරාධීනතො ච නාරකෙ පෙතෙ තිරච්ඡානෙ ච අතිසයන්තෙ අපායදුක්ඛනිබ්බිසෙසං දුක්ඛං අනුභවන්තෙ මනුස්සෙ ච තථා විසයවිසපරිභොගවික්ඛිත්තචිත්තතාය රාගාදිපරියුට්ඨානෙන ඩය්හමානෙ වායුවෙගසමුට්ඨිතජාලාසමිද්ධසුක්ඛකට්ඨසන්නිපාතෙ අග්ගික්ඛන්ධෙ විය අනුපසන්තපරිළාහවුත්තිකෙ අනිහතපරාධීනෙ කාමාවචරදෙවෙ ච මහතා වායාමෙන විදූරමාකාසං විගාහිතසකුන්තා විය, බලවන්තෙහි ඛිත්තසරා විය ච ‘‘සතිපි චිරප්පවත්තියං අනච්චන්තිකතාය පාතපරියොසානා අනතික්කන්තජාතිජරාමරණා එවා’’ති රූපාවචරාරූපාවචරදෙවෙ ච [Pg.92] පස්සන්තෙන මෙත්තාය කරුණාය ච අනොධිසො සත්තා ඵරිතබ්බා. එවං කායෙන වාචාය මනසා ච බොධිසම්භාරෙ නිරන්තරං උපචිනන්තෙන උස්සාහො පවත්තෙතබ්බො.

But one who is concentrated projects upon all beings the joy, tranquility, and happiness born of a special attainment that one has personally experienced. Likewise, seeing the host of beings submerged in the great suffering of saṃsāra and in the suffering of defilements and volitional formations which is its cause, one observes the various realms. In hell, intense, harsh, and bitter pains born of cutting, breaking, splitting, grinding, and fierce burning are continuously experienced for a long time. Animals experience suffering through mutual anger, torment, harassment, harm, and dependence on others. Petas have bodies engulfed in garlands of flame, cry out with arms upraised, have mouths like torches, burn with hunger and thirst, and experience great misery with vomit and phlegm as their food. Humans encounter great misfortune and disaster rooted in their searching, experiencing suffering indistinguishable from that of the lower realms and even surpassing that of those in hell, the peta-realm, and the animal-realm, through such things as having their hands cut off, ugliness, poverty, hunger, thirst, being oppressed by the powerful, carrying burdens for others, and being dependent on others. The devas of the sense-sphere burn with the obsession of lust and other defilements because their minds are distracted by enjoying sense-objects which are like poison; they are like a mass of fire in a heap of dry wood, well-kindled and fanned by a gust of wind, their state being an unquenched burning, unceasingly dependent on others. And the devas of the form and formless spheres, like birds that have plunged far into the sky with great effort or like arrows shot by the powerful, have a long-lasting existence that is nevertheless not final, ends in a fall, and has not transcended birth, aging, and death. Seeing all this, one should pervade all beings boundlessly with loving-kindness and compassion. Thus, one should exert effort, continuously accumulating the requisites for enlightenment with body, speech, and mind.

අපිච ‘‘අචින්තෙය්‍යාපරිමිතවිපුලොළාරවිමලනිරුපමනිරුපක්කිලෙසගුණනිචයනිදානභූතස්ස බුද්ධභාවස්ස උස්සක්කිත්වා සම්පහංසනයොග්‍යං වීරියං නාම අචින්තෙය්‍යානුභාවමෙව. යං න පචුරජනා සොතුම්පි සක්කුණන්ති, පගෙව පටිපජ්ජිතුං. තථා හි තිවිධා අභිනීහාරචිත්තුප්පත්ති, චතස්සො බුද්ධභූමියො, චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි (දී. නි. 3.210, 313; අ. නි. 4.32), කරුණොකාසතා, බුද්ධධම්මෙසු නිජ්ඣානක්ඛන්ති, සබ්බධම්මෙසු නිරුපලෙපො, සබ්බසත්තෙසු පුත්තසඤ්ඤා, සංසාරදුක්ඛෙහි අපරිඛෙදො, සබ්බදෙය්‍යධම්මපරිච්චාගො, තෙන ච නිරතිමානතා, අධිසීලසික්ඛාදිඅධිට්ඨානං, තත්ථ ච අචලතා, කුසලකිරියාසු පීතිපාමොජ්ජං, විවෙකනින්නචිත්තතා, ඣානානුයොගො, අනවජ්ජසුතෙන අතිත්ති, යථාසුතස්ස ධම්මස්ස පරෙසං හිතජ්ඣාසයෙන දෙසනා, සත්තානං ඤායෙ නිවෙසනං, ආරම්භදළ්හතා, ධීරවීරභාවො, පරාපවාදපරාපකාරෙසු විකාරාභාවො, සච්චාධිට්ඨානං, සමාපත්තීසු වසීභාවො, අභිඤ්ඤාසු බලප්පත්ති, ලක්ඛණත්තයාවබොධො, සතිපට්ඨානාදීසු අභියොගෙන ලොකුත්තරමග්ගසම්භාරසම්භරණං, නවලොකුත්තරාවක්කන්තී’’ති එවමාදිකා සබ්බා බොධිසම්භාරපටිපත්ති වීරියානුභාවෙනෙව සමිජ්ඣතීති අභිනීහාරතො යාව මහාබොධි අනොස්සජ්ජන්තෙන සක්කච්චං නිරන්තරං වීරියං සම්පාදෙතබ්බං. සම්පජ්ජමානෙ ච වීරියෙ ඛන්තිආදයො දානාදයො ච සබ්බෙපි බොධිසම්භාරා තදධීනවුත්තිතාය සම්පන්නා එව හොන්තීති. ඛන්තිආදීසුපි ඉමිනා නයෙන පටිපත්ති වෙදිතබ්බා.

Furthermore, the effort worthy of praise and exertion for the attainment of Buddhahood—which is inconceivable, immeasurable, vast, expansive, stainless, incomparable, free from defilements, and the foundation of an accumulation of virtues—is itself of inconceivable power. Few people are even capable of hearing about it, let alone practicing it. For there are the threefold initial aspirations, the four grounds of Buddhahood (DN 3.210, 313; AN 4.32), the four bases of beneficence, scope for compassion, patient reflection on the Buddha’s teachings, detachment from all phenomena, perceiving all beings as one’s own children, wearilessness amid the sufferings of saṃsāra, relinquishment of all things that can be given, absence of pride therein, the resolve to adhere to higher virtue and so forth—and steadfastness therein, joy and delight in wholesome deeds, a mind inclined towards seclusion, dedication to meditation, insatiability in listening to the blameless teachings, teaching the Dhamma as heard with the intention of welfare for others, establishing beings in the right way, firmness in undertaking, steadfast heroism, imperturbability in the face of others’ blame and harm, adherence to truth, mastery over meditative attainments, attainment of power in higher knowledges, comprehension of the three characteristics, and the accumulation of requisites for the supramundane path through diligent application of the foundations of mindfulness and so forth—along with the descent into the nine supramundane states. Thus, all such practices for the requisites of enlightenment succeed solely through the power of effort. From the initial aspiration up to the great enlightenment, one must diligently and unremittingly perfect effort without slackening. When effort is properly maintained, then patience and the other perfections, as well as all the requisites for enlightenment, become fulfilled by depending on its activity. The practice of patience and the rest should be understood in this same way.

ඉති සත්තානං සුඛූපකරණපරිච්චාගෙන බහුධා අනුග්ගහකරණං දානෙන පටිපත්ති, සීලෙන තෙසං ජීවිතසාපතෙය්‍යදාරරක්ඛඅභෙදපියහිතවචනාවිහිංසාදිකරණානි, නෙක්ඛම්මෙන නෙසං ආමිසපටිග්ගහණධම්මදානාදිනා අනෙකධා හිතචරියා, පඤ්ඤාය තෙසං හිතකරණූපායකොසල්ලං, වීරියෙන තත්ථ උස්සාහාරම්භඅසංහීරානි, ඛන්තියා තදපරාධසහනං, සච්චෙන තෙසං [Pg.93] අවඤ්චනතදුපකාරකිරියාසමාදානාවිසංවාදනාදි, අධිට්ඨානෙන තදුපකාරකරණෙ අනත්ථසම්පාතෙපි අචලනං, මෙත්තාය තෙසං හිතසුඛානුචින්තනං, උපෙක්ඛාය තෙසං උපකාරාපකාරෙසු විකාරානාපත්තීති එවං අපරිමාණෙ සත්තෙ ආරබ්භ අනුකම්පිතසබ්බසත්තස්ස බොධිසත්තස්ස පුථුජ්ජනෙහි අසාධාරණො අපරිමාණො පුඤ්ඤඤාණසම්භාරූපචයො එත්ථ පටිපත්තීති වෙදිතබ්බං. යො චෙතාසං පච්චයො වුත්තො, තස්ස ච සක්කච්චං සම්පාදනං.

Thus, the practice is: with generosity, the manifold assistance to beings through the relinquishment of things conducive to their happiness; with virtue, actions such as protecting their lives, property, and spouses, not breaking pleasant and beneficial speech, and non-harming; with renunciation, beneficial conduct in various ways, such as through the acceptance of material offerings and the giving of the Dhamma; with wisdom, skill in devising means for their welfare; with energy, enthusiastic exertion and unwavering effort in that; with patience, the endurance of their transgressions; with truthfulness, non-deception, undertaking to help them, not betraying promises, and so forth; with resolve, remaining unshaken in benefiting them, even when faced with adverse circumstances; with loving-kindness, constantly thinking of their welfare and happiness; with equanimity, not falling into agitation concerning their help or harm. Thus, with regard to immeasurable beings, the accumulation of merit and knowledge of the Bodhisatta, who has compassion for all beings, is immeasurable and not shared by ordinary people; this is to be understood as practice here. And that which was said as the condition for these things, that should be accomplished respectfully.

කො විභාගොති දස පාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියොති සමත්තිංස පාරමියො. තත්ථ කතාභිනීහාරස්ස බොධිසත්තස්ස පරහිතකරණාභිනින්නආසයප්පයොගස්ස කණ්හධම්මවොකිණ්ණා සුක්කධම්මා පාරමියො, තෙහි අවොකිණ්ණා සුක්කා ධම්මා උපපාරමියො, අකණ්හා අසුක්කා පරමත්ථපාරමියොති කෙචි. සමුදාගමනකාලෙසු පූරියමානා පාරමියො, බොධිසත්තභූමියං පුණ්ණා උපපාරමියො, බුද්ධභූමියං සබ්බාකාරපරිපුණ්ණා පරමත්ථපාරමියො. බොධිසත්තභූමියං වා පරහිතකරණතො පාරමියො, අත්තහිතකරණතො උපපාරමියො, බුද්ධභූමියං බලවෙසාරජ්ජසමධිගමෙන උභයහිතපරිපූරණතො පරමත්ථපාරමියොති එවං ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු පණිධානාරම්භපරිනිට්ඨානෙසු තෙසං විභාගොති අපරෙ. දොසුපසමකරුණාපකතිකානං භවසුඛවිමුත්තිසුඛපරමසුඛප්පත්තානං පුඤ්ඤූපචයභෙදතො තබ්බිභාගොති අඤ්ඤෙ.

What is the division? The ten perfections, the ten higher perfections, and the ten ultimate perfections make thirty perfections in total. Here, for a bodhisatta whose aspiration is established and whose intention and effort are directed toward benefiting others, the bright qualities mixed with dark qualities are the perfections; those bright qualities unmixed with dark qualities are the higher perfections; qualities that are neither dark nor bright are the ultimate perfections—so say some. As they are being fulfilled during the times of accumulation, they are the perfections; in the bodhisatta stage, they are full as the higher perfections; in the buddha stage, they are completely fulfilled in every way as the ultimate perfections. Alternatively, in the bodhisatta stage, because of benefiting others, they are the perfections; because of benefiting oneself, they are the higher perfections; in the buddha stage, because of completely fulfilling the benefit of both through the attainment of powers and self-confidence, they are the ultimate perfections. Thus, others say that this is their division in the beginning, middle, and end—in aspiration, commencement, and accomplishment. Still others say that for those who have subdued hatred and are naturally compassionate, and who have attained the happiness of existence, the happiness of liberation, and the ultimate happiness, that division is according to the difference in the accumulation of merit.

ලජ්ජාසතිමානාපස්සයානං ලොකුත්තරධම්මාධිපතීනං සීලසමාධිපඤ්ඤාගරුකානං තාරිතතරිතතාරයිතූනං අනුබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසම්මාසම්බුද්ධානං පාරමී, උපපාරමී, පරමත්ථපාරමීති බොධිත්තයප්පත්තිතො යථාවුත්තවිභාගොති කෙචි. චිත්තපණිධිතො යාව වචීපණිධි, තාව පවත්තා සම්භාරා පාරමියො, වචීපණිධිතො යාව කායපණිධි, තාව පවත්තා උපපාරමියො, කායපණිධිතො පභුති පරමත්ථපාරමියොති අපරෙ. අඤ්ඤෙ පන ‘‘පරපුඤ්ඤානුමොදනවසෙන පවත්තා සම්භාරා පාරමියො, පරෙසං කාරාපනවසෙන පවත්තා උපපාරමියො, සයං කරණවසෙන පවත්තා පරමත්ථපාරමියො’’ති වදන්ති. තථා භවසුඛාවහො පුඤ්ඤඤාණසම්භාරො පාරමී, අත්තනො නිබ්බානසුඛාවහො උපපාරමී, පරෙසං තදුභයසුඛාවහො පරමත්ථපාරමීති එකෙ.

Some say that for the Hearer-Enlightened Ones, the Paccekabuddhas, and the Perfectly Self-Enlightened Ones—who rely on moral shame, mindfulness, and respect; who are masters of the supramundane states; who revere virtue, concentration, and wisdom; and who have been helped to cross, have crossed, and will help others cross—the division into perfection (pāramī), higher perfection (upapāramī), and ultimate perfection (paramatthapāramī) is based on the attainment of these three kinds of enlightenment. Others say that from the aspiration of the mind until the aspiration of speech, the accumulations that occur are the perfections (pāramī); from the aspiration of speech until the aspiration of the body, the accumulations that occur are the higher perfections (upapāramī); and from the aspiration of the body onward, the accumulations that occur are the ultimate perfections (paramatthapāramī). Still others say: 'The accumulations that occur by way of rejoicing in others' merit are the perfections (pāramī); those that occur by way of causing others to act are the higher perfections (upapāramī); and those that occur by way of one's own actions are the ultimate perfections (paramatthapāramī).' Similarly, some say: 'The accumulation of merit and knowledge that brings happiness in existence is the perfection (pāramī); that which brings the happiness of one's own Nibbāna is the higher perfection (upapāramī); and that which brings both kinds of happiness for others is the ultimate perfection (paramatthapāramī).'

පුත්තදාරධනාදිඋපකරණපරිච්චාගො [Pg.94] පන දානපාරමී, අත්තනො අඞ්ගපරිච්චාගො දානඋපපාරමී, අත්තනො ජීවිතපරිච්චාගො දානපරමත්ථපාරමී. තථා පුත්තදාරාදිකස්ස තිවිධස්සපි හෙතු අවීතික්කමනවසෙන තිස්සො සීලපාරමියො, තෙසු එව තිවිධෙසු වත්ථූසු ආලයං උපච්ඡින්දිත්වා නික්ඛමනවසෙන තිස්සො නෙක්ඛම්මපාරමියො, උපකරණඞ්ගජීවිතතණ්හං සමූහනිත්වා සත්තානං හිතාහිතවිනිච්ඡයකරණවසෙන තිස්සො පඤ්ඤාපාරමියො, යථාවුත්තභෙදානං පරිච්චාගාදීනං වායමනවසෙන තිස්සො වීරියපාරමියො, උපකරණඞ්ගජීවිතන්තරායකරානං ඛමනවසෙන තිස්සො ඛන්තිපාරමියො, උපකරණඞ්ගජීවිතහෙතු සච්චාපරිච්චාගවසෙන තිස්සො සච්චපාරමියො, දානාදිපාරමියො අකුප්පාධිට්ඨානවසෙනෙව සමිජ්ඣන්තීති උපකරණාදිවිනාසෙපි අචලාධිට්ඨානවසෙන තිස්සො අධිට්ඨානපාරමියො, උපකරණාදිඋපඝාතකෙසුපි සත්තෙසු මෙත්තාය අවිජහනවසෙන තිස්සො මෙත්තාපාරමියො, යථාවුත්තවත්ථුත්තයස්ස උපකාරාපකාරෙසු සත්තසඞ්ඛාරෙසු මජ්ඣත්තතාපටිලාභවසෙන තිස්සො උපෙක්ඛාපාරමියොති එවමාදිනා එතාසං විභාගො වෙදිතබ්බො.

The relinquishment of external possessions such as children, spouse, and wealth is the perfection of giving (dānapāramī). The relinquishment of one’s own limbs is the higher perfection of giving (dānaupapāramī). The relinquishment of one’s own life is the ultimate perfection of giving (dānaparamatthapāramī). Similarly, the three perfections of virtue are fulfilled by not transgressing for the sake of these three: possessions, limbs, and life. The three perfections of renunciation are fulfilled by cutting off attachment to these same three things and going forth. The three perfections of wisdom are fulfilled by uprooting craving for possessions, limbs, and life, and by determining what is beneficial and harmful for beings. The three perfections of energy are fulfilled through exertion in the aforesaid kinds of relinquishment and other acts. The three perfections of patience are fulfilled by enduring those who cause harm to one's possessions, limbs, and life. The three perfections of truthfulness are fulfilled by not abandoning truth for the sake of possessions, limbs, or life. Since the perfections of giving and so forth are accomplished only through unshakable resolve, the three perfections of resolve are fulfilled by remaining resolute even when possessions and so forth are destroyed. The three perfections of loving-kindness are fulfilled by not abandoning loving-kindness even toward beings who harm one's possessions and so forth. The three perfections of equanimity are fulfilled by attaining a state of balance toward beings who help or harm with respect to the three aforesaid things. In this way, the classification of these perfections should be understood.

කො සඞ්ගහොති එත්ථ පන යථා එතා විභාගතො තිංසවිධාපි දානපාරමීආදිභාවතො දසවිධා, එවං දානසීලඛන්තිවීරියඣානපඤ්ඤාසභාවෙන ඡබ්බිධා. එතාසු හි නෙක්ඛම්මපාරමී සීලපාරමියා සඞ්ගහිතා තස්සා පබ්බජ්ජාභාවෙ, නීවරණවිවෙකභාවෙ පන ඣානපාරමියා, කුසලධම්මභාවෙ ඡහිපි සඞ්ගහිතා. සච්චපාරමී සීලපාරමියා එකදෙසොයෙව වචීසච්චවිරතිසච්චපක්ඛෙ, ඤාණසච්චපක්ඛෙ පන පඤ්ඤාපාරමියා සඞ්ගහිතා. මෙත්තාපාරමී ඣානපාරමියා එව, උපෙක්ඛාපාරමී ඣානපඤ්ඤාපාරමීහි, අධිට්ඨානපාරමී සබ්බාහිපි සඞ්ගහිතාති.

How are they comprised? Here, though these are thirtyfold by way of division, they are tenfold by way of being the perfections of giving and so forth, and sixfold by way of the nature of giving, virtue, patience, energy, jhāna, and wisdom. For among these, the perfection of renunciation is comprised in the perfection of virtue when it is the state of going forth; but when it is the state of seclusion from the hindrances, it is comprised in the perfection of jhāna. When it is the state of a wholesome quality, it is comprised in all six. The perfection of truth is only a part of the perfection of virtue in the aspect of truthful speech and abstention from falsehood; but in the aspect of truth of knowledge, it is comprised in the perfection of wisdom. The perfection of loving-kindness is comprised in the perfection of jhāna itself, the perfection of equanimity in the perfections of jhāna and wisdom, and the perfection of resolve in all of them.

එතෙසඤ්ච දානාදීනං ඡන්නං ගුණානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්බන්ධානං පඤ්චදසයුගළාදීනි පඤ්චදසයුගළාදිසාධකානි හොන්ති – සෙය්‍යථිදං? දානසීලයුගළෙන පරහිතාහිතානං කරණාකරණයුගළසිද්ධි, දානඛන්තියුගළෙන අලොභාදොසයුගළසිද්ධි, දානවීරියයුගළෙන චාගසුතයුගළසිද්ධි, දානඣානයුගළෙන කාමදොසප්පහානයුගළසිද්ධි, දානපඤ්ඤායුගළෙන අරියයානධුරයුගළසිද්ධි, සීලඛන්තිද්වයෙන පයොගාසයසුද්ධිද්වයසිද්ධි, සීලවීරියද්වයෙන භාවනාද්වයසිද්ධි, සීලඣානද්වයෙන දුස්සීල්‍යපරියුට්ඨානප්පහානද්වයසිද්ධි, සීලපඤ්ඤාද්වයෙන දානද්වයසිද්ධි, ඛන්තිවීරියයුගළෙන ඛමාතෙජද්වයසිද්ධි, ඛන්තිඣානයුගළෙන [Pg.95] විරොධානුරොධප්පහානයුගළසිද්ධි, ඛන්තිපඤ්ඤායුගළෙන සුඤ්ඤතාඛන්තිපටිවෙධදුකසිද්ධි, වීරියඣානදුකෙන පග්ගාහාවික්ඛෙපදුකසිද්ධි, වීරියපඤ්ඤාදුකෙන සරණදුකසිද්ධි, ඣානපඤ්ඤාදුකෙන යානදුකසිද්ධි. දානසීලඛන්තිත්තිකෙන ලොභදොසමොහප්පහානත්තිකසිද්ධි, දානසීලවීරියත්තිකෙන භොගජීවිතකායසාරාදානත්තිකසිද්ධි, දානසීලඣානත්තිකෙන පුඤ්ඤකිරියවත්ථුත්තිකසිද්ධි, දානසීලපඤ්ඤාතිකෙන ආමිසාභයධම්මදානත්තිකසිද්ධීති එවං ඉතරෙහිපි තිකෙහි චතුක්කාදීහි ච යථාසම්භවං තිකානි චතුක්කාදීනි ච යොජෙතබ්බානි.

And these six qualities, giving, etc., when connected with each other, accomplish fifteen pairs, etc.—namely: The pair of giving and virtue accomplishes the pair of doing and not doing good and harm to others. The pair of giving and patience accomplishes the pair of non-greed and non-aversion. The pair of giving and energy accomplishes the pair of renunciation and learning. The pair of giving and jhāna accomplishes the pair of abandoning sensual desire and ill will. The pair of giving and wisdom accomplishes the pair of the burden of the Noble Vehicle. The pair of virtue and patience accomplishes the pair of purity of application and intention. The pair of virtue and energy accomplishes the pair of development (of serenity and insight). The pair of virtue and jhāna accomplishes the pair of abandoning immorality and mental defilements. The pair of virtue and wisdom accomplishes the two kinds of giving. The pair of patience and energy accomplishes the pair of forbearance and vigor. The pair of patience and jhāna accomplishes the pair of abandoning opposition and compliance. The pair of patience and wisdom accomplishes the pair of acceptance of emptiness and penetration. The pair of energy and jhāna accomplishes the pair of exertion and non-distraction. The pair of energy and wisdom accomplishes the pair of mindfulness and recollection. The pair of jhāna and wisdom accomplishes the pair of vehicles. The triad of giving, virtue, and patience accomplishes the triad of abandoning greed, aversion, and delusion. The triad of giving, virtue, and energy accomplishes the triad of taking the essence of wealth, life, and body. The triad of giving, virtue, and jhāna accomplishes the triad of the bases for meritorious action. The triad of giving, virtue, and wisdom accomplishes the triad of the gift of material things, the gift of safety, and the gift of the Dhamma. In this way, the remaining triads and tetrads should be connected accordingly as is suitable.

එවං ඡබ්බිධානම්පි පන ඉමාසං පාරමීනං චතූහි අධිට්ඨානෙහි සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. සබ්බපාරමීනං සමූහසඞ්ගහතො හි චත්තාරි අධිට්ඨානානි. සෙය්‍යථිදං – සච්චාධිට්ඨානං, චාගාධිට්ඨානං, උපසමාධිට්ඨානං, පඤ්ඤාධිට්ඨානන්ති. තත්ථ අධිතිට්ඨති එතෙන, එත්ථ වා අධිතිට්ඨති, අධිට්ඨානමත්තමෙව වා තන්ති අධිට්ඨානං. සච්චඤ්ච තං අධිට්ඨානඤ්ච, සච්චස්ස වා අධිට්ඨානං, සච්චං අධිට්ඨානං එතස්සාති වා සච්චාධිට්ඨානං. එවං සෙසෙසුපි. තත්ථ අවිසෙසතො තාව ලොකුත්තරගුණෙ කතාභිනීහාරස්ස අනුකම්පිතසබ්බසත්තස්ස මහාසත්තස්ස පරිඤ්ඤානුරූපං සබ්බපාරමිපරිග්ගහතො සච්චාධිට්ඨානං, තෙසං පටිපක්ඛපරිච්චාගතො චාගාධිට්ඨානං, සබ්බපාරමිතාගුණෙහි උපසමතො උපසමාධිට්ඨානං, තෙහියෙව පරහිතොපායකොසල්ලතො පඤ්ඤාධිට්ඨානං. විසෙසතො පන ‘‘අත්ථිකජනං අවිසංවාදෙත්වා දස්සාමී’’ති පටිජානතො, පටිඤ්ඤං අවිසංවාදෙත්වා දානතො, දානං අවිසංවාදෙත්වා අනුමොදනතො, මච්ඡරියාදිපටිපක්ඛපරිච්චාගතො, දෙය්‍යපටිග්ගාහකදානදෙය්‍යධම්මක්ඛයෙසු ලොභදොසමොහභයවූපසමතො, යථාරහං යථාකාලං යථාවිධානඤ්ච දානතො, පඤ්ඤුත්තරතො ච කුසලධම්මානං චතුරධිට්ඨානපදට්ඨානං දානං. තථා සංවරසමාදානස්ස අවීතික්කමතො, දුස්සීල්‍යපරිච්චාගතො, දුච්චරිතවූපසමතො, පඤ්ඤුත්තරතො ච චතුරධිට්ඨානපදට්ඨානං සීලං. යථාපටිඤ්ඤං ඛමනතො, පරාපරාධවිකප්පපරිච්චාගතො, කොධපරියුට්ඨානවූපසමතො, පඤ්ඤුත්තරතො ච චතුරධිට්ඨානපදට්ඨානා ඛන්ති. පටිඤ්ඤානුරූපං පරහිතකරණතො, විසාදපරිච්චාගතො, අකුසලධම්මානං වූපසමතො, පඤ්ඤුත්තරතො ච චතුරධිට්ඨානපදට්ඨානං වීරියං. පටිඤ්ඤානුරූපං ලොකහිතානුචින්තනතො, නීවරණපරිච්චාගතො, චිත්තවූපසමතො, පඤ්ඤුත්තරතො ච චතුරධිට්ඨානපදට්ඨානං ඣානං. යථාපටිඤ්ඤං පරහිතූපායකොසල්ලතො, අනුපායකිරියාපරිච්චාගතො[Pg.96], මොහජපරිළාහවූපසමතො, සබ්බඤ්ඤුතාපටිලාභතො ච චතුරධිට්ඨානපදට්ඨානා පඤ්ඤා.

Thus, the inclusion of these six kinds of perfections in the four determinations should be understood. For the collective inclusion of all perfections, there are four determinations. Namely: the determination of truth, the determination of relinquishment, the determination of peace, and the determination of wisdom. Herein, that by which one determines, or that in which one determines, or merely determination itself, is determination. And that which is truth and determination, or the determination of truth, or that of which truth is the determination, is the determination of truth. The same applies to the others. Generally, for the great being who has made an aspiration for supramundane qualities, out of compassion for all beings, the determination of truth is the acquisition of all perfections in accordance with his full understanding. The determination of relinquishment is the abandonment of their opposing factors. The determination of peace is the pacification by means of all the qualities of the perfections. The determination of wisdom is the skill in means for the welfare of others by means of those very qualities. Specifically, giving—from declaring, “I will give without deceiving those in need,” from giving without breaking that promise, from rejoicing without deceit in giving, from abandoning opposing factors like stinginess, from the pacification of greed, hatred, delusion, and fear concerning the gift, the recipient, the act of giving, and the destruction of the gift itself, from giving appropriately, at the right time, and in the right manner, and being supreme in wisdom—is the proximate cause of the four determinations for wholesome qualities. Similarly, virtue—from not transgressing the undertaking of restraint, from abandoning immorality, from the pacification of misconduct, and being supreme in wisdom—is the proximate cause of the four determinations. Patience—from enduring in accordance with one's promise, from abandoning thoughts of others' offenses, from the pacification of the agitation of anger, and being supreme in wisdom—is the proximate cause of the four determinations. Energy—from acting for the welfare of others in accordance with one's promise, from abandoning discouragement, from the pacification of unwholesome states, and being supreme in wisdom—is the proximate cause of the four determinations. Jhāna—from reflecting on the welfare of the world in accordance with one's promise, from abandoning hindrances, from the pacification of the mind, and being supreme in wisdom—is the proximate cause of the four determinations. Wisdom—from skill in means for the welfare of others in accordance with one's promise, from abandoning unskillful actions, from the pacification of the fever born of delusion, and from the attainment of omniscience—is the proximate cause of the four determinations.

තත්ථ ඤෙය්‍යපටිඤ්ඤානුවිධානෙහි සච්චාධිට්ඨානං, වත්ථුකාමකිලෙසකාමපරිච්චාගෙහි චාගාධිට්ඨානං, දොසදුක්ඛවූපසමෙහි උපසමාධිට්ඨානං, අනුබොධපටිවෙධෙහි පඤ්ඤාධිට්ඨානං. තිවිධසච්චපරිග්ගහිතං දොසත්තයවිරොධි සච්චාධිට්ඨානං, තිවිධචාගපරිග්ගහිතං දොසත්තයවිරොධි චාගාධිට්ඨානං, තිවිධවූපසමපරිග්ගහිතං දොසත්තයවිරොධි උපසමාධිට්ඨානං, තිවිධඤාණපරිග්ගහිතං දොසත්තයවිරොධි පඤ්ඤාධිට්ඨානං. සච්චාධිට්ඨානපරිග්ගහිතානි චාගූපසමපඤ්ඤාධිට්ඨානානි අවිසංවාදනතො, පටිඤ්ඤානුවිධානතො ච. චාගාධිට්ඨානපරිග්ගහිතානි සච්චූපසමපඤ්ඤාධිට්ඨානානි පටිපක්ඛපරිච්චාගතො, සබ්බපරිච්චාගඵලත්තා ච. උපසමාධිට්ඨානපරිග්ගහිතානි සච්චචාගපඤ්ඤාධිට්ඨානානි කිලෙසපරිළාහූපසමතො, කාමූපසමතො, කාමපරිළාහූපසමතො ච. පඤ්ඤාධිට්ඨානපරිග්ගහිතානි සච්චචාගූපසමාධිට්ඨානානි ඤාණපුබ්බඞ්ගමතො, ඤාණානුපරිවත්තනතො චාති එවං සබ්බාපි පාරමියො සච්චප්පභාවිතා චාගපරිබ්‍යඤ්ජිතා උපසමොපබ්‍රූහිතා පඤ්ඤාපරිසුද්ධා. සච්චඤ්හි එතාසං ජනකහෙතු, චාගො පරිග්ගාහකහෙතු, උපසමො පරිවුඩ්ඪිහෙතු, පඤ්ඤා පාරිසුද්ධිහෙතු. තථා ආදිම්හි සච්චාධිට්ඨානං සච්චපටිඤ්ඤත්තා, මජ්ඣෙ චාගාධිට්ඨානං කතපණිධානස්ස පරහිතාය අත්තපරිච්චාගතො, අන්තෙ උපසමාධිට්ඨානං සබ්බූපසමපරියොසානත්තා, ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු පඤ්ඤාධිට්ඨානං තස්මිං සති සම්භවතො, අසති අභාවතො, යථාපටිඤ්ඤඤ්ච භාවතො.

Herein, the determination of truth is by means of acknowledging what is to be known and conforming to that acknowledgment. The determination of relinquishment is by means of relinquishing object-sensual-desire and defilement-sensual-desire. The determination of peace is by means of the pacification of ill will and suffering. The determination of wisdom is by means of comprehension and penetration. The determination of truth, encompassed by the threefold truth, opposes the threefold defilements. The determination of relinquishment, encompassed by the threefold relinquishment, opposes the threefold defilements. The determination of peace, encompassed by the threefold pacification, opposes the threefold defilements. The determination of wisdom, encompassed by the threefold knowledge, opposes the threefold defilements. The determinations of relinquishment, peace, and wisdom, when encompassed by the determination of truth, are unfailing due to non-deception and conformity to acknowledgment. The determinations of truth, peace, and wisdom, when encompassed by the determination of relinquishment, arise from abandoning opposing factors and because they are the fruit of complete relinquishment. The determinations of truth, relinquishment, and wisdom, when encompassed by the determination of peace, arise from the pacification of the fever of defilements, the pacification of sensual desire, and the pacification of the fever of sensual desire. The determinations of truth, relinquishment, and peace, when encompassed by the determination of wisdom, arise from wisdom as the forerunner and from revolving around wisdom. Thus, all the perfections are illuminated by truth, manifested by relinquishment, strengthened by peace, and purified by wisdom. For truth is their generative cause, relinquishment their sustaining cause, peace their cause of growth, and wisdom their cause of purification. Likewise, at the beginning, the determination of truth is due to the acknowledgment of truth. In the middle, the determination of relinquishment is due to the relinquishment of self for the welfare of others, by one who has made a vow. At the end, the determination of peace is due to its culmination in all pacification. And throughout the beginning, middle, and end, the determination of wisdom exists because it is possible when that is present and impossible when it is not, and because it develops according to what has been acknowledged.

තත්ථ මහාපුරිසා අත්තහිතපරහිතකරෙහි ගරුපියභාවකරෙහි සච්චචාගාධිට්ඨානෙහි ගිහිභූතා ආමිසදානෙන පරෙ අනුග්ගණ්හන්ති. තථා අත්තහිතපරහිතකරෙහි ගරුපියභාවකරෙහි උපසමපඤ්ඤාධිට්ඨානෙහි ච පබ්බජිතභූතා ධම්මදානෙන පරෙ අනුග්ගණ්හන්ති.

Herein, great beings, having become householders, working for their own welfare and that of others, inspiring respect and affection, and by means of the determinations of truth and relinquishment, help others through material gifts. Similarly, great beings, having become renunciants, working for their own welfare and that of others, inspiring respect and affection, and by means of the determinations of peace and wisdom, help others through the gift of Dhamma.

තත්ථ අන්තිමභවෙ බොධිසත්තස්ස චතුරධිට්ඨානපරිපූරණං. පරිපුණ්ණචතුරධිට්ඨානස්ස හි චරිමකභවූපපත්තීති එකෙ. තත්‍ර හි ගබ්භොක්කන්තිඨිතිඅභිනික්ඛමනෙසු පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සතො සම්පජානො සච්චාධිට්ඨානපාරිපූරියා සම්පතිජාතො උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගන්ත්වා සබ්බා දිසා ඔලොකෙත්වා සච්චානුපරිවත්තිනා වචසා ‘‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්ස, ජෙට්ඨො…පෙ… සෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්සා’’ති (දී. නි. 2.31; ම. නි. 3.207) තික්ඛත්තුං [Pg.97] සීහනාදං නදි, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන ජිණ්ණාතුරමතපබ්බජිතදස්සාවිනො චතුධම්මපදෙසකොවිදස්ස යොබ්බනාරොග්‍යජීවිතසම්පත්තිමදානං උපසමො, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන මහතො ඤාතිපරිවට්ටස්ස හත්ථගතස්ස ච චක්කවත්තිරජ්ජස්ස අනපෙක්ඛපරිච්චාගොති.

Herein, for the Bodhisatta in his final existence, is the fulfillment of the four determinations. For some say that the last arising of becoming is for one who has fully perfected the four determinations. There, in the descent into the womb, abiding, and going forth from home, he was mindful and clearly comprehending through the emergence of the determination of wisdom. By the complete fulfillment of the determination of truth, just after birth, facing north, having gone seven strides, having surveyed all directions, and with words conforming to truth, he roared the lion's roar three times: “I am the chief in the world, the eldest... the best in the world.” Through the emergence of the determination of peace, for one who saw the aged, the sick, the dead, and the renunciant, and was skilled in the fourfold exposition of the Dhamma, there was the calming of the intoxication with youth, health, and the possession of life. And through the emergence of the determination of relinquishment, there was the unconcerned relinquishment of a great retinue of relatives and the sovereignty of a wheel-turning king which was in his hand.

දුතියෙ ඨානෙ අභිසම්බොධියං චතුරධිට්ඨානං පරිපුණ්ණන්ති කෙචි. තත්ථ හි යථාපටිඤ්ඤං සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන චතුන්නං අරියසච්චානං අභිසමයො, තතො හි සච්චාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං. චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සබ්බකිලෙසොපක්කිලෙසපරිච්චාගො, තතො හි චාගාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං. උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන පරමූපසමසම්පත්ති, තතො හි උපසමාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං. පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අනාවරණඤාණපටිලාභො, තතො හි පඤ්ඤාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණන්ති, තං අසිද්ධං අභිසම්බොධියාපි පරමත්ථභාවතො.

In the second instance, some say the four determinations are fulfilled at the time of full enlightenment. There, through the emergence of the determination of truth, there is the realization of the four noble truths in accordance with his vow—thus, the determination of truth is fulfilled. Through the emergence of the determination of relinquishment, there is the complete abandonment of all defilements and corruptions—thus, the determination of relinquishment is fulfilled. Through the emergence of the determination of tranquility, there is the attainment of supreme tranquility—thus, the determination of tranquility is fulfilled. Through the emergence of the determination of wisdom, there is the acquisition of unobstructed knowledge—thus, the determination of wisdom is fulfilled. Yet, that is not established, because full enlightenment is also of the nature of ultimate reality.

තතියෙ ඨානෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13; පටි. ම. 2.30) චතුරධිට්ඨානං පරිපුණ්ණන්ති අඤ්ඤෙ. තත්ථ හි සච්චාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස ද්වාදසහි ආකාරෙහි අරියසච්චදෙසනාය සච්චාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං, චාගාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස සද්ධම්මමහායාගකරණෙන චාගාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං. උපසමාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස සයං උපසන්තස්ස පරෙසං උපසමනෙන උපසමාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස විනෙය්‍යානං ආසයාදිපරිජානනෙන පඤ්ඤාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණන්ති, තදපි අසිද්ධං අපරියොසිතත්තා බුද්ධකිච්චස්ස.

In the third instance, others say the four determinations are fulfilled at the turning of the Wheel of Dhamma. There, for one in whom the determination of truth has arisen, the determination of truth is fulfilled by the teaching of the noble truths in twelve aspects. For one in whom the determination of relinquishment has arisen, the determination of relinquishment is fulfilled by performing the great sacrifice of the true Dhamma. For one in whom the determination of tranquility has arisen, the determination of tranquility is fulfilled by oneself being tranquil and bringing tranquility to others. For one in whom the determination of wisdom has arisen, the determination of wisdom is fulfilled by discerning the inclinations and dispositions of those to be trained. Yet, that too is not established, because the Buddha’s task is not yet concluded.

චතුත්ථෙ ඨානෙ පරිනිබ්බානෙ චතුරධිට්ඨානපරිපුණ්ණන්ති අපරෙ. තත්‍ර හි පරිනිබ්බුතත්තා පරමත්ථසච්චසම්පත්තියා සච්චාධිට්ඨානපරිපූරණං, සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගෙන චාගාධිට්ඨානපරිපූරණං, සබ්බසඞ්ඛාරූපසමෙන උපසමාධිට්ඨානපරිපූරණං, පඤ්ඤාපයොජනපරිනිට්ඨානෙන පඤ්ඤාධිට්ඨානපරිපූරණන්ති.

In the fourth instance, at final Nibbāna, others say the four determinations are fulfilled. There, because of being fully extinguished, the determination of truth is fulfilled by the attainment of ultimate truth. The determination of relinquishment is fulfilled by the relinquishment of all substrates of existence. The determination of tranquility is fulfilled by the stilling of all formations. The determination of wisdom is fulfilled by the complete fulfillment of the purpose of wisdom.

තත්‍ර මහාපුරිසස්ස විසෙසෙන මෙත්තාඛෙත්තෙ අභිජාතියං සච්චාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස සච්චාධිට්ඨානපරිපූරණමභිබ්‍යත්තං, විසෙසෙන කරුණාඛෙත්තෙ අභිසම්බොධියං පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස පඤ්ඤාධිට්ඨානපරිපූරණමභිබ්‍යත්තං, විසෙසෙන මුදිතාඛෙත්තෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13; පටි. ම. 2.30) චාගාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස චාගාධිට්ඨානපරිපූරණමභිබ්‍යත්තං, විසෙසෙන උපෙක්ඛාඛෙත්තෙ පරිනිබ්බානෙ උපසමාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස උපසමාධිට්ඨානපරිපූරණමභිබ්‍යත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

Here, in the case of a great being, the fulfillment of the determination of truth, for one in whom the determination of truth has arisen, is distinctly evident in the field of loving-kindness at birth. The fulfillment of the determination of wisdom, for one in whom the determination of wisdom has arisen, is distinctly evident in the field of compassion at full enlightenment. The fulfillment of the determination of relinquishment, for one in whom the determination of relinquishment has arisen, is distinctly evident in the field of sympathetic joy at the turning of the Wheel of Dhamma. The fulfillment of the determination of tranquility, for one in whom the determination of tranquility has arisen, is distinctly evident in the field of equanimity at final Nibbāna. This should be understood.

තත්‍රපි [Pg.98] සච්චාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස සංවාසෙන සීලං වෙදිතබ්බං, චාගාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස සංවොහාරෙන සොචෙය්‍යං වෙදිතබ්බං, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස ආපදාසු ථාමො වෙදිතබ්බො, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස සාකච්ඡාය පඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. එවං සීලාජීවචිත්තදිට්ඨිවිසුද්ධියො වෙදිතබ්බා.

Furthermore, through living with one in whom the determination of truth has arisen, virtue should be understood; through dealings with one in whom the determination of relinquishment has arisen, purity should be understood; in misfortunes, the steadfastness of one in whom the determination of tranquility has arisen should be understood; through discussion with one in whom the determination of wisdom has arisen, wisdom should be understood. Thus, the purifications of virtue, livelihood, mind, and view should be understood.

තථා සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන දොසා අගතිං න ගච්ඡති අවිසංවාදනතො, චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන ලොභා අගතිං න ගච්ඡති අනභිසඞ්ගතො, උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන භයා අගතිං න ගච්ඡති අනපරාධතො, පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන මොහා අගතිං න ගච්ඡති යථාභූතාවබොධතො.

Similarly, through the emergence of the determination of truth, one does not go on a wrong course from hatred, due to non-deception; through the emergence of the determination of relinquishment, one does not go on a wrong course from greed, due to non-attachment; through the emergence of the determination of tranquility, one does not go on a wrong course from fear, due to being without offense; through the emergence of the determination of wisdom, one does not go on a wrong course from delusion, due to the understanding of reality as it is.

තථා පඨමෙන අදුට්ඨො අධිවාසෙති, දුතියෙන අලුද්ධො පටිසෙවති, තතියෙන අභීතො පරිවජ්ජෙති, චතුත්ථෙන අසම්මූළ්හො විනොදෙති. පඨමෙන නෙක්ඛම්මසුඛප්පත්ති, ඉතරෙහි පවිවෙකඋපසමසම්බොධිසුඛප්පත්තියො හොන්තීති දට්ඨබ්බා. තථා විවෙකජපීතිසුඛසමාධිජපීතිසුඛඅප්පීතිජකායසුඛසතිපාරිසුද්ධිජඋපෙක්ඛාසුඛප්පත්තියො එතෙහි චතූහි යථාක්කමං හොන්තීති. එවමනෙකගුණානුබන්ධෙහි චතූහි අධිට්ඨානෙහි සබ්බපාරමිසමූහසඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. යථා ච චතූහි අධිට්ඨානෙහි සබ්බපාරමිසඞ්ගහො, එවං කරුණාපඤ්ඤාහිපීති දට්ඨබ්බං. සබ්බොපි හි බොධිසම්භාරො කරුණාපඤ්ඤාහි සඞ්ගහිතො. කරුණාපඤ්ඤාපරිග්ගහිතා හි දානාදිගුණා මහාබොධිසම්භාරා භවන්ති බුද්ධත්තසිද්ධිපරියොසානාති එවමෙතාසං සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

Thus, by the first, he endures without aversion; by the second, he associates without greed; by the third, he avoids without fear; by the fourth, he dispels without delusion. By the first, there is the attainment of the bliss of renunciation; by the others, the attainments of the bliss of seclusion, tranquility, and awakening are to be seen. Similarly, the attainments of joy and bliss born of seclusion, joy and bliss born of concentration, bodily bliss devoid of joy, and the bliss of equanimity born from the purity of mindfulness arise in sequence from these four. Thus, the complete collection of all perfections should be understood through these four determinations, which are connected with many virtues. Just as all perfections are collected through these four determinations, so too should it be seen with compassion and wisdom. Indeed, all the requisites for enlightenment are comprised by compassion and wisdom. For qualities such as generosity, when embraced by compassion and wisdom, become great requisites for enlightenment, culminating in the attainment of Buddhahood. Thus, their collection should be understood in this way.

කො සම්පාදනූපායොති සකලස්සාපි පුඤ්ඤාදිසම්භාරස්ස සම්මාසම්බොධිං, උද්දිස්ස අනවසෙසසම්භරණං අවෙකල්ලකාරිතායොගෙන, තත්ථ ච සක්කච්චකාරිතා ආදරබහුමානයොගෙන, සාතච්චකාරිතා නිරන්තරපයොගෙන, චිරකාලාදියොගො ච අන්තරා අවොසානාපජ්ජනෙනාති චතුරඞ්ගයොගො එතාසං සම්පාදනූපායො. අපිච සමාසතො කතාභිනීහාරස්ස අත්තනි සිනෙහස්ස පරියාදානං, පරෙසු ච සිනෙහස්ස පරිවඩ්ඪනං එතාසං සම්පාදනූපායො. සම්මාසම්බොධිසමධිගමාය හි කතමහාපණිධානස්ස මහාසත්තස්ස යාථාවතො පරිජානනෙන සබ්බෙසු ධම්මෙසු අනුපලිත්තස්ස අත්තනි සිනෙහො පරික්ඛයං පරියාදානං ගච්ඡති, මහාකරුණාසමායොගවසෙන පන පියෙ පුත්තෙ විය සබ්බසත්තෙ සම්පස්සමානස්ස තෙසු මෙත්තාසිනෙහො පරිවඩ්ඪති. තතො ච තංතදාවත්ථානුරූපමත්තපරසන්තානෙසු [Pg.99] ලොභදොසමොහවිගමෙන විදූරීකතමච්ඡරියාදිබොධිසම්භාරපටිපක්ඛො මහාපුරිසො දානපියවචනඅත්ථචරියාසමානත්තතාසඞ්ඛාතෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි (දී. නි. 3.210; අ. නි. 4.32) චතුරධිට්ඨානානුගතෙහි අච්චන්තං ජනස්ස සඞ්ගහකරණවසෙන උපරි යානත්තයෙ අවතාරණං පරිපාචනඤ්ච කරොති. මහාසත්තානඤ්හි මහාපඤ්ඤා මහාකරුණා ච දානෙන අලඞ්කතා; දානං පියවචනෙන; පියවචනං අත්ථචරියාය; අත්ථචරියා සමානත්තතාය අලඞ්කතා සඞ්ගහිතා ච. සබ්බභූතත්තභූතස්ස හි බොධිසත්තස්ස සබ්බත්ථ සමානසුඛදුක්ඛතාය සමානත්තතාසිද්ධි. බුද්ධභූතො පන තෙහෙව සඞ්ගහවත්ථූහි චතුරධිට්ඨානපරිපූරිතාභිබුද්ධෙහි ජනස්ස අච්චන්තිකසඞ්ගහකරණෙන අභිවිනයනං කරොති. දානඤ්හි සම්මාසම්බුද්ධානං චාගාධිට්ඨානෙන පරිපූරිතාභිබුද්ධං; පියවචනං සච්චාධිට්ඨානෙන; අත්ථචරියා පඤ්ඤාධිට්ඨානෙන; සමානත්තතා උපසමාධිට්ඨානෙන පරිපූරිතාභිබුද්ධා. තථාගතානඤ්හි සබ්බසාවකපච්චෙකබුද්ධෙහි සමානත්තතා පරිනිබ්බානෙ. තත්‍ර හි තෙසං අවිසෙසතො එකීභාවො. තෙනෙවාහ ‘‘නත්ථි විමුත්තියා නානත්ත’’න්ති.

What is the means of fulfillment? It is the fourfold application: the gathering of all requisites such as merit, without remainder, directed toward perfect enlightenment, through the practice of acting without deficiency; and therein, acting with care, through the practice of respect and high regard; acting persistently, through uninterrupted application; and the practice over a long period by not abandoning it midway—this four-limbed application is the means of their fulfillment. Moreover, in brief, for one who has made the aspiration, the complete exhaustion of affection for oneself and the increase of affection for others is the means of their fulfillment. Indeed, for the great being who has made the great resolve for the attainment of perfect enlightenment, who through understanding things as they truly are is unsullied by all phenomena, affection for oneself goes to destruction and complete exhaustion. But through the application of great compassion, seeing all beings as if they were a beloved child, loving affection towards them increases. Then, the great person, having driven far away stinginess and other opponents to the requisites for enlightenment by the removal of greed, hatred, and delusion in his own and others' mental continuums in a way appropriate to each particular situation, employs the four bases of sympathy—namely, giving, kind speech, beneficial conduct, and impartiality—which are accompanied by the four determinations. By way of completely gathering people, he causes them to enter and mature in the three higher vehicles. Indeed, for great beings, great wisdom and great compassion are adorned with generosity; generosity is adorned with kind speech; kind speech is adorned with beneficial conduct; and beneficial conduct is adorned with and embraced by impartiality. For the Bodhisatta who has become one with all beings, the accomplishment of impartiality is achieved through having equal happiness and sorrow everywhere. But having become a Buddha, through these same bases of sympathy—fulfilled and fully awakened by the four determinations—he thoroughly trains people by means of ultimate gathering. Indeed, for the Perfectly Self-Enlightened Ones, generosity is fulfilled and fully awakened by the determination of relinquishment; kind speech by the determination of truth; beneficial conduct by the determination of wisdom; and impartiality by the determination of tranquility. Indeed, for the Tathāgatas, their impartiality with all disciples and Paccekabuddhas is at parinibbāna. For there, their oneness is without distinction. Therefore it is said: 'There is no diversity in liberation.'

හොන්ති චෙත්ථ –

Herein are these stanzas:

‘‘සච්චො චාගී උපසන්තො, පඤ්ඤවා අනුකම්පකො,සම්භතසබ්බසම්භාරො, කං නාමත්ථං න සාධයෙ.

Truthful, generous, tranquil, wise, compassionate, having gathered all requisites, what aim would he not accomplish?

මහාකාරුණිකො සත්ථා, හිතෙසී ච උපෙක්ඛකො,නිරපෙක්ඛො ච සබ්බත්ථ, අහො අච්ඡරියො ජිනො.

The Teacher is greatly compassionate, a well-wisher and equanimous, and unattached in every way—oh, how wonderful the Conqueror!

විරත්තො සබ්බධම්මෙසු, සත්තෙසු ච උපෙක්ඛකො,සදා සත්තහිතෙ යුත්තො, අහො අච්ඡරියො ජිනො.

Dispassionate towards all phenomena, and equanimous towards beings, always engaged in the welfare of beings—oh, how wonderful the Conqueror!

සබ්බදා සබ්බසත්තානං, හිතාය ච සුඛාය ච,උය්‍යුත්තො අකිලාසූ ච, අහො අච්ඡරියො ජිනො’’ති. (චරියා. අට්ඨ. 320 පකිණ්ණකකථා);

Always for the welfare and happiness of all beings, diligent and untiring—oh, how wonderful the Conqueror!

කිත්තකෙන කාලෙන සම්පාදනන්ති හෙට්ඨිමෙන තාව පරිච්ඡෙදෙන චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච, මජ්ඣිමෙන අට්ඨාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච, උපරිමෙන සොළසාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච, එතෙ ච [Pg.100] භෙදා යථාක්කමං පඤ්ඤාධිකසද්ධාධිකවීරියාධිකවසෙන ඤාතබ්බා. පඤ්ඤාධිකානඤ්හි සද්ධා මන්දා හොති, පඤ්ඤා තික්ඛා. සද්ධාධිකානං පඤ්ඤා මජ්ඣිමා හොති, වීරියාධිකානං පඤ්ඤා මන්දා. පඤ්ඤානුභාවෙන ච සම්මාසම්බොධි අභිගන්තබ්බාති අට්ඨකථායං වුත්තං. අවිසෙසෙන පන විමුත්තිපරිපාචනීයානං ධම්මානං තික්ඛමජ්ඣිමමුදුභාවෙන තයොපෙතෙ භෙදා යුත්තාති වදන්ති. තිවිධා හි බොධිසත්තා අභිනීහාරක්ඛණෙ භවන්ති උග්ඝටිතඤ්ඤූවිපඤ්චිතඤ්ඤූනෙය්‍යභෙදෙන. තෙසු උග්ඝටිතඤ්ඤූ සම්මාසම්බුද්ධස්ස සම්මුඛා චතුප්පදිකං ගාථං සුණන්තො තතියපදෙ අපරියොසිතෙයෙව ඡඅභිඤ්ඤාහි සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්තුං සමත්ථුපනිස්සයො හොති, දුතියො සත්ථු සම්මුඛා චතුප්පදිකං ගාථං සුණන්තො අපරියොසිතෙයෙව චතුත්ථපදෙ ඡහි අභිඤ්ඤාහි අරහත්තං පත්තුං සමත්ථුපනිස්සයො හොති, ඉතරො භගවතො සම්මුඛා චතුප්පදිකං ගාථං සුත්වා පරියොසිතාය ගාථාය ඡහි අභිඤ්ඤාහි අරහත්තං පත්තුං සමත්ථුපනිස්සයො භවති. තයොපෙතෙ විනා කාලභෙදෙන කතාභිනීහාරලද්ධබ්‍යාකරණා පාරමියො පූරෙන්තා යථාක්කමං යථාවුත්තභෙදෙන කාලෙන සම්මාසම්බොධිං පාපුණන්ති. තෙසු තෙසු පන කාලභෙදෙසු අපරිපුණ්ණෙසු තෙ තෙ මහාසත්තා දිවසෙ දිවසෙ වෙස්සන්තරදානසදිසං දානං දෙන්තාපි තදනුරූපෙ සීලාදිසබ්බපාරමිධම්මෙ ආචිනන්තාපි අන්තරා බුද්ධා භවිස්සන්තීති අකාරණමෙතං. කස්මා? ඤාණස්ස අපරිපච්චනතො. පරිච්ඡින්නකාලනිප්ඵාදිතං විය හි සස්සං පරිච්ඡින්නකාලෙ පරිනිප්ඵාදිතා සම්මාසම්බොධි. තදන්තරා පන සබ්බුස්සාහෙන වායමන්තෙනාපි න සක්කා පාපුණිතුන්ති පාරමිපාරිපූරී යථාවුත්තකාලවිසෙසං විනා න සම්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං.

By how much time is it accomplished? By the lower reckoning, it is four incalculable periods and one hundred thousand eons. By the middle reckoning, it is eight incalculable periods and one hundred thousand eons. By the higher reckoning, it is sixteen incalculable periods and one hundred thousand eons. And these divisions should be understood in order as pertaining to those with wisdom predominant, faith predominant, and energy predominant. For those with wisdom predominant, faith is weak, but wisdom is sharp. For those with faith predominant, wisdom is moderate. For those with energy predominant, wisdom is weak. And it is said in the commentary that perfect enlightenment is to be attained through the power of wisdom. Generally, however, some say that these three divisions are appropriate due to the sharp, moderate, or mild nature of the qualities that ripen for liberation. For bodhisattas are of three kinds at the moment of making the aspiration—those of quick understanding, those of developed understanding, and those to be guided. Among them, one of quick understanding, upon hearing a four-line verse in the presence of a Perfectly Self-Enlightened Buddha, has the supporting condition to be capable of attaining arahantship with the six superknowledges and the analytical knowledges even before the third line is finished. The second, upon hearing a four-line verse in the presence of the Teacher, has the supporting condition to be capable of attaining arahantship with the six superknowledges even before the fourth line is finished. The other, upon hearing a four-line verse in the presence of the Blessed One, has the supporting condition to be capable of attaining arahantship with the six superknowledges after the verse is fully recited. These three, having made their aspiration and received the prediction without distinction of time, fulfill the perfections and attain perfect enlightenment in the time as stated, according to their respective division. But in those cases where the respective divisions of time are incomplete, even if those great beings give gifts like Vessantara’s gift every day, and accumulate all the corresponding qualities of the perfections such as virtue, it is impossible for them to become Buddhas in the meantime. Why? Because their knowledge has not matured. For just as a crop is produced only in its fixed season, perfect enlightenment is completed only in its predetermined time. But in the interim, even if one strives with all one’s effort, it cannot be attained. Thus, it should be understood that the fulfillment of the perfections does not occur without the specific period of time as stated.

කො ආනිසංසොති යෙ තෙ කතාභිනීහාරානං බොධිසත්තානං –

What is the benefit? For those Bodhisattas who have made their aspiration—

‘‘එවං සබ්බඞ්ගසම්පන්නා, බොධියා නියතා නරා;

සංසරං දීඝමද්ධානං, කප්පකොටිසතෙහිපි;

අවීචිම්හි නුප්පජ්ජන්ති, තථා ලොකන්තරෙසු චා’’ති. ආදිනා (අභි. අට්ඨ. 1.නිදානකථා;

අප. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා;

ජා. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා;

බු. වං. අට්ඨ. 27.දූරෙනිදානකථා;

චරියා. අට්ඨ. පකිණ්ණකකථා) –

"Thus, people endowed with all qualities, destined for enlightenment, wandering through the long course of saṃsāra, even for hundreds of crores of eons, are not reborn in Avīci, nor in the world-interstices." (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1, Nidānakathā; Apadāna Aṭṭhakathā 1, Dūrenidānakathā; Jātaka Aṭṭhakathā 1, Dūrenidānakathā; Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 27, Dūrenidānakathā; Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā, Pakiṇṇakakathā)

අට්ඨාරස අභබ්බට්ඨානානුපගමනප්පකාරා ආනිසංසා සංවණ්ණිතා. යෙ ච ‘‘සතො සම්පජානො ආනන්ද බොධිසත්තො තුසිතාකායා චවිත්වා [Pg.101] මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.199) සොළස අච්ඡරියබ්භුතධම්මප්පකාරා, යෙ ච ‘‘සීතං බ්‍යපගතං හොති, උණ්හඤ්ච උපසම්මතී’’තිආදිනා (බු. වං. 83), ‘‘ජායමානෙ ඛො සාරිපුත්ත බොධිසත්තෙ අයං දසසහස්සිලොකධාතු සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධතී’’තිආදිනා ච ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තප්පකාරා, යෙ වා පනඤ්ඤෙපි ‘‘බොධිසත්තානං අධිප්පායසමිජ්ඣනං කම්මාදීසු වසීභාවො’’ති එවමාදයො තත්ථ තත්ථ ජාතකබුද්ධවංසාදීසු දස්සිතප්පකාරා ආනිසංසා, තෙ සබ්බෙපි එතාසං ආනිසංසා, තථා යථානිදස්සිතභෙදා අලොභාදොසාදිගුණයුගළාදයො චාති වෙදිතබ්බා.

The eighteen kinds of benefits consisting of not arriving at the states of incapability are described. And those sixteen kinds of marvelous and wonderful qualities, such as, "Mindful and clearly comprehending, Ānanda, the Bodhisatta, having passed away from the Tusita realm, descended into his mother’s womb," and so on (Majjhima Nikāya 3.199); and those thirty-two kinds of portents, such as, "The cold is dispelled, and the heat is pacified," and so on (Buddhavaṃsa 83), and "When the Bodhisatta is born, Sāriputta, this ten-thousandfold world system trembles, shakes, and quakes," and so on; and whatever other kinds of benefits are shown here and there in the Jātakas, Buddhavaṃsa, and so forth—such as "the fulfillment of the Bodhisattas’ aspirations, mastery over actions, etc.”—all these are the benefits of these perfections; and likewise, the pairs of virtues such as non-greed and non-hatred, with their divisions as indicated, should also be understood as such.

කිං ඵලන්ති සමාසතො තාව සම්මාසම්බුද්ධභාවො එතාසං ඵලං, විත්ථාරතො පන ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණ- (දී. නි. 2.24 ආදයො; 3.168 ආදයො; ම. නි. 2.385) අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභාදිඅනෙකගුණගණසමුජ්ජලරූපකායසම්පත්තිඅධිට්ඨානා දසබලචතුවෙසාරජ්ජඡඅසාධාරණඤාණඅට්ඨාරසාවෙණිකබුද්ධධම්ම- (දී. නි. අට්ඨ. 3.305; මූලටී. 2.සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා) -පභුතිඅනෙකසතසහස්සගුණසමුදයොපසොභිනී ධම්මකායසිරී, යාවතා පන බුද්ධගුණා යෙ අනෙකෙහිපි කප්පෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙනාපි වාචාය පරියොසාපෙතුං න සක්කා, ඉදං එතාසං ඵලන්ති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන බුද්ධවංසචරියාපිටකජාතකමහාපදානසුත්තාදීනං වසෙන වෙදිතබ්බො.

What is their fruit, in brief? The state of a Perfectly Enlightened Buddha is their fruit. In detail, it includes the thirty-two marks of a great man (Dī. Ni. 2.24 ff.; 3.168 ff.; Ma. Ni. 2.385), the eighty minor characteristics, the radiant aura of a fathom, the perfection of the physical body resplendent with countless groups of virtues, the ten powers, the four kinds of fearlessness, the six kinds of unexcelled knowledge, the eighteen unshared qualities of a Buddha (Dī. Ni. Aṭṭha. 3.305; Mūlaṭī. 2, Suttantabhājanīyavaṇṇanā), and the glory of the Dhamma-body, adorned with the arising of countless hundreds of thousands of virtues. Moreover, the virtues of a Buddha are such that even over many eons a Perfectly Enlightened Buddha could not fully describe them with words. This is their fruit in summary. The detailed account, however, should be understood by way of the chronicles of the Buddhas, the Cariyāpiṭaka, the Jātakas, the Mahāpadāna Sutta, and other texts.

යථාවුත්තාය පටිපදාය යථාවුත්තවිභාගානං පාරමීනං පූරිතභාවං සන්ධායාහ ‘‘සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා’’ති. සතිපි මහාපරිච්චාගානං දානපාරමිභාවෙ පරිච්චාගවිසෙසභාවදස්සනත්ථඤ්චෙව සුදුක්කරභාවදස්සනත්ථඤ්ච ‘‘පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ’’ති විසුං ගහණං, තතොයෙව ච අඞ්ගපරිච්චාගතො විසුං නයනපරිච්චාගග්ගහණං, පරිග්ගහපරිච්චාගභාවසාමඤ්ඤෙපි ධනරජ්ජපරිච්චාගතො පුත්තදාරපරිච්චාගග්ගහණඤ්ච කතං. ගතපච්චාගතිකවත්තසඞ්ඛාතාය පුබ්බභාගපටිපදාය සද්ධිං අභිඤ්ඤාසමාපත්තිනිප්ඵාදනං පුබ්බයොගො. දානාදීසුයෙව සාතිසයපටිපත්තිනිප්ඵාදනං පුබ්බචරියා, යා චරියාපිටකසඞ්ගහිතා. අභිනීහාරො පුබ්බයොගො, දානාදිපටිපත්ති, කායවිවෙකවසෙන එකචරියා වා පුබ්බචරියාති කෙචි. දානාදීනඤ්චෙව අප්පිච්ඡතාදීනඤ්ච සංසාරනිබ්බානෙසු [Pg.102] ආදීනවානිසංසාදීනඤ්ච විභාවනවසෙන සත්තානං බොධිත්තයෙ පතිට්ඨාපනපරිපාචනවසෙන පවත්තා කථා ධම්මක්ඛානං. ඤාතීනං අත්ථචරියා ඤාතත්ථචරියා, සාපි කරුණායනවසෙනෙව. ආදි-සද්දෙන ලොකත්ථචරියාදයො සඞ්ගණ්හාති. කම්මස්සකතාඤාණවසෙන, අනවජ්ජකම්මායතනවිජ්ජාට්ඨානපරිචයවසෙන, ඛන්ධායතනාදිපරිචයවසෙන, ලක්ඛණත්තයතීරණවසෙන ච ඤාණචාරො බුද්ධිචරියා, සා පන අත්ථතො පඤ්ඤාපාරමීයෙව, ඤාණසම්භාරදස්සනත්ථං විසුං ගහණං. කොටින්ති පරියන්තො, උක්කංසොති අත්ථො. චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ භාවෙත්වා බ්‍රූහෙත්වාති සම්බන්ධො. තත්ථ භාවෙත්වාති උප්පාදෙත්වා. බ්‍රූහෙත්වාති වඩ්ඪෙත්වා. සතිපට්ඨානාදිග්ගහණෙන ආගමනපටිපදං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙති, විපස්සනාසහගතා එව වා සතිපට්ඨානාදයො දට්ඨබ්බා. එත්ථ ච ‘‘යෙන අභිනීහාරෙනා’’තිආදිනා ආගමනපටිපදාය ආදිං දස්සෙති, ‘‘දානපාරමී’’තිආදිනා මජ්ඣං, ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ’’තිආදිනා පරියොසානන්ති වෙදිතබ්බං.

Referring to the fulfillment of the perfections according to the aforementioned path and its divisions, it is said, 'having fulfilled the thirty perfections.' Although great sacrifices are instances of the perfection of giving, 'the five great sacrifices' are mentioned separately to show their special nature as sacrifices and to demonstrate their extreme difficulty. For the same reason, the sacrifice of limbs is distinguished from the sacrifice of eyes; and although they share the general nature of relinquishing possessions, the sacrifice of children and wife is distinguished from the sacrifice of wealth and kingdom. The preliminary undertaking is the accomplishment of the higher knowledges and meditative attainments, together with the preliminary practice known as the duty of going and returning. The preliminary conduct is the accomplishment of an extraordinary practice in giving and so forth, which is included in the Cariyāpiṭaka. Some say that aspiration is the preliminary undertaking; the practice of giving and so forth, or solitary conduct by way of physical seclusion, is the preliminary conduct. The exposition of the Dhamma is the teaching that proceeds by way of explaining the dangers in saṃsāra and the benefits in nibbāna, and by way of establishing and maturing beings in the three kinds of enlightenment. The conduct for the welfare of relatives is the conduct for the welfare of relatives, which is rooted in compassion. By the word 'etc.' the conduct for the welfare of the world and so forth are included. The conduct of wisdom is the intellectual conduct, through the knowledge of kamma as one's own, familiarity with the bases of blameless kamma and fields of knowledge, familiarity with the aggregates and sense bases, and discernment of the three characteristics. In essence, this is the perfection of wisdom itself, but it is mentioned separately to show the accumulation of knowledge. 'Summit' means the end, the highest point. The connection is with 'having developed and cultivated the four foundations of mindfulness.' Here, 'having developed' means having generated, and 'having cultivated' means having increased. By mentioning the foundations of mindfulness and so forth, it shows the completion of the path of approach; or, the foundations of mindfulness and so forth should be understood as accompanied by insight. Herein, it should be understood that the beginning of the path of approach is shown by 'by which aspiration,' the middle by 'the perfection of giving,' and the end by 'the four foundations of mindfulness.'

සම්පතිජාතොති හත්ථතො මුච්චිත්වා මුහුත්තජාතො, න මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තමත්තො. නික්ඛන්තමත්තඤ්හි මහාසත්තං පඨමං බ්‍රහ්මානො සුවණ්ණජාලෙන පටිග්ගණ්හිංසු, තෙසං හත්ථතො චත්තාරො මහාරාජානො අජිනප්පවෙණියා, තෙසං හත්ථතො මනුස්සා දුකූලචුම්බටකෙන පටිග්ගණ්හිංසු, මනුස්සානං හත්ථතො මුඤ්චිත්වා පථවියං පතිට්ඨිතොති යථාහ භගවා මහාපදානදෙසනායං. සෙතම්හි ඡත්තෙති දිබ්බසෙතච්ඡත්තෙ. අනුහීරමානෙති ධාරියමානෙ. එත්ථ ච ඡත්තග්ගහණෙනෙව ඛග්ගාදීනි පඤ්ච කකුධභණ්ඩානිපි (ජා. 2.19.72) වුත්තානෙවාති වෙදිතබ්බං. ඛග්ගතාලවණ්ටමොරහත්ථකවාළබීජනීඋණ්හීසපට්ටාපි හි ඡත්තෙන සහ තදා උපට්ඨිතා අහෙසුං. ඡත්තාදීනියෙව ච තදා පඤ්ඤායිංසු, න ඡත්තාදිගාහකා. සබ්බා ච දිසාති දසපි දිසා. නයිදං සබ්බදිසාවිලොකනං සත්තපදවීතිහාරුත්තරකාලං දට්ඨබ්බං. මහාසත්තො හි මනුස්සානං හත්ථතො මුච්චිත්වා පුරත්ථිමදිසං ඔලොකෙසි, තත්ථ දෙවමනුස්සා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානා ‘‘මහාපුරිස ඉධ තුම්හෙහි සදිසොපි නත්ථි, කුතො උත්තරිතරො’’ති ආහංසු. එවං චතස්සො දිසා, චතස්සො අනුදිසා, හෙට්ඨා, උපරීති සබ්බා දිසා අනුවිලොකෙත්වා සබ්බත්ථ අත්තනා සදිසං අදිස්වා ‘‘අයං උත්තරා දිසා’’ති තත්ථ සත්තපදවීතිහාරෙන [Pg.103] අගමාසි. ආසභින්ති උත්තමං. අග්ගොති සබ්බපඨමො. ජෙට්ඨො සෙට්ඨොති ච තස්සෙව වෙවචනං. අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවොති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ පත්තබ්බං අරහත්තං බ්‍යාකාසි.

‘Just born’ means born a moment after being released from the hands, not merely having emerged from the mother’s womb. For when the Great Being had just emerged, the Brahmās first received him with a golden net; from their hands the Four Great Kings received him with a cloth of antelope hide; from their hands humans received him with a pad of fine cloth. Having been released from the hands of humans, he stood firm on the ground, as the Blessed One declared in the discourse on the Mahāpadāna. ‘A white parasol’ refers to a divine white parasol. ‘Being held up’ means being carried. Here, by the mention of the parasol, the five royal emblems—the sword and so on—should be understood as also being mentioned. Indeed, the sword, the palm-leaf fan, the peacock-feather fan, the yak-tail whisk, the turban, and the fillet were also present along with the parasol at that time. Only the parasol and other emblems were visible then, not those who carried them. ‘All directions’ means all ten directions. This surveying of all directions should not be understood as happening after the seven steps. For the Great Being, released from the hands of humans, looked toward the eastern direction. There, gods and humans, honoring him with perfumes and garlands, said, ‘Great Being, here there is none equal to you, let alone superior.’ Thus, having surveyed the four cardinal directions, the four intermediate directions, below, and above—all directions—and seeing no one equal to himself anywhere, he said, ‘This is the northern direction,’ and took seven steps in that direction. ‘Bull-like’ means supreme. ‘Foremost’ means the very first. ‘Eldest and best’ are synonyms for it. ‘This is my last birth; now there is no more rebirth’—with this, he proclaimed the arahantship to be attained in this very life.

‘‘අනෙකෙසං විසෙසාධිගමානං පුබ්බනිමිත්තභාවෙනා’’ති සඞ්ඛිත්තෙන වුත්තමත්ථං ‘‘යඤ්හී’’තිආදිනා විත්ථාරතො දස්සෙති. තත්ථ එත්ථාති –

Having briefly stated the meaning with the phrase 'as the preliminary signs for the attainment of various superior qualities,' he explains it in detail beginning with 'for indeed.' Therein, 'in this' means—

‘‘අනෙකසාඛඤ්ච සහස්සමණ්ඩලං,ඡත්තං මරූ ධාරයුමන්තලික්ඛෙ;

සුවණ්ණදණ්ඩා වීතිපතන්ති චාමරා,න දිස්සරෙ චාමරඡත්තගාහකා’’ති. (සු. නි. 693);

‘Many-branched and thousand-ribbed, the parasol the Maruts hold aloft in the sky; golden-handled, the chowries wave, yet no bearers of chowries or parasols are seen.’ (Sn 693)

ඉමිස්සා ගාථාය. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව සබ්බත්ථ අප්පටිහතචාරතාය අනාවරණඤාණන්ති ආහ ‘‘සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණපටිලාභස්සා’’ති. ‘‘තථා අයං භගවාපි ගතො…පෙ… පුබ්බනිමිත්තභාවෙනා’’ති එතෙන අභිජාතියං ධම්මතාවසෙන උප්පජ්ජනවිසෙසා සබ්බබොධිසත්තානං සාධාරණාති දස්සෙති. පාරමිතානිස්සන්දා හි තෙති.

Regarding this verse: He says that the knowledge of omniscience itself is unobstructed knowledge because of its unimpeded movement everywhere; hence the phrase 'for the attainment of the knowledge that is omniscient and unobstructed.' By the phrase 'Thus, this Blessed One also went… as preliminary signs,' it is shown that the special occurrences at his noble birth, which happen as a matter of natural law, are common to all Bodhisattas. For these are indeed the outflow of the perfections.

වික්කමීති අගමාසි. මරූති දෙවා. සමාති විලොකනසමතාය සමා සදිසියො. මහාපුරිසො හි යථා එකං දිසං විලොකෙසි, එවං සෙසා දිසාපි, න කත්ථචි විලොකනෙ විබන්ධො තස්ස අහොසීති. සමාති වා විලොකෙතුං යුත්තාති අත්ථො. න හි තදා බොධිසත්තස්ස විරූපබීභච්ඡවිසමරූපානි විලොකෙතුං අයුත්තානි දිසාසු උපට්ඨහන්තීති.

‘He strode’ means he went. ‘Maruts’ means gods. ‘Samā’ means equal, similar, in terms of the evenness of surveying. Indeed, just as the Great Being surveyed one direction, so too did he survey the remaining directions; there was no obstruction to his vision anywhere. Or ‘samā’ means suitable for looking upon. For at that time, no ugly, repulsive, or deformed sights, which would be unsuitable for the Bodhisatta to behold, presented themselves in any direction.

‘‘එවං තථාගතො’’ති කායගමනට්ඨෙන ගත-සද්දෙන තථාගත-සද්දං නිද්දිසිත්වා ඉදානි ඤාණගමනට්ඨෙන තං දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ නෙක්ඛම්මෙනාති අලොභප්පධානෙන කුසලචිත්තුප්පාදෙන. කුසලා හි ධම්මා ඉධ නෙක්ඛම්මං, න පබ්බජ්ජාදයො, ‘‘පඨමජ්ඣානෙනා’’ති ච වදන්ති. පහායාති පජහිත්වා. ගතො අධිගතො, පටිපන්නො උත්තරිවිසෙසන්ති අත්ථො. පහායාති වා පහානහෙතු, පහානලක්ඛණං වා. හෙතුලක්ඛණත්ථො හි අයං පහාය-සද්දො. ‘‘කාමච්ඡන්දාදිප්පහානහෙතුකං ගතො’’ති හෙත්ථ වුත්තං ගමනං අවබොධො, පටිපත්ති එව වා. කාමච්ඡන්දාදිප්පහානෙන ච තං ලක්ඛීයති. එස නයො ‘‘පදාලෙත්වා’’තිආදීසුපි. අබ්‍යාපාදෙනාති මෙත්තාය. ආලොකසඤ්ඤායාති විභූතං කත්වා මනසිකරණෙන උපට්ඨිතආලොකසඤ්ජානනෙන[Pg.104]. අවික්ඛෙපෙනාති සමාධිනා. ධම්මවවත්ථානෙනාති කුසලාදිධම්මානං යාථාවවිනිච්ඡයෙන, ‘‘සප්පච්චයනාමරූපවවත්ථානෙනා’’තිපි වදන්ති.

‘Thus the Tathāgata’—having indicated the word ‘Tathāgata’ by the word ‘gata’ in the sense of bodily movement, he now says ‘or else,’ and so on, to show it in the sense of movement by knowledge. Herein, ‘by renunciation’ means by the arising of a wholesome consciousness with non-greed as its principal component. For here, wholesome states are renunciation, not the act of going forth and so on; and some say, ‘by the first jhāna.’ ‘Having abandoned’ means having relinquished. ‘Gone’ means attained, entered upon, or a superior attainment; this is the meaning. Or, ‘having abandoned’ means the cause of abandoning or the characteristic of abandoning, for this word ‘pahāya’ has the meaning of cause and characteristic. Here, the ‘going’ spoken of as ‘gone on account of abandoning sensual desire, etc.’ is understanding, or even the practice itself. And it is characterized by the abandoning of sensual desire and so on. This is the method also in ‘having shattered,’ and so on. ‘By non-ill will’ means by loving-kindness. ‘By the perception of light’ means by the perception of light established through attention that has made it manifest. ‘By non-distraction’ means by concentration. ‘By the discernment of phenomena’ means by the correct determination of states such as wholesome, and some say, ‘by the discernment of name-and-form with its conditions.’

එවං කාමච්ඡන්දාදිනීවරණප්පහානෙන ‘‘අභිජ්ඣං ලොකෙ පහායා’’තිආදිනා (විභ. 508) වුත්තාය පඨමජ්ඣානස්ස පුබ්බභාගපටිපදාය භගවතො තථාගතභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි සහ උපායෙන අට්ඨහි සමාපත්තීහි, අට්ඨාරසහි ච මහාවිපස්සනාහි තං දස්සෙතුං ‘‘ඤාණෙනා’’තිආදිමාහ. නාමරූපපරිග්ගහකඞ්ඛාවිතරණානඤ්හි විබන්ධභූතස්ස මොහස්ස දූරීකරණෙන ඤාතපරිඤ්ඤායං ඨිතස්ස අනිච්චසඤ්ඤාදයො සිජ්ඣන්ති, තථා ඣානසමාපත්තීසු අභිරතිනිමිත්තෙන පාමොජ්ජෙන, තත්ථ අනභිරතියා විනොදිතාය ඣානාදි සමධිගමොති සමාපත්තිවිපස්සනානං අරතිවිනොදනඅවිජ්ජාපදාලනාදි උපායො, උප්පටිපාටිනිද්දෙසො පන නීවරණසභාවාය අවිජ්ජාය හෙට්ඨා නීවරණෙසුපි සඞ්ගහදස්සනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. සමාපත්තිවිහාරප්පවෙසවිබන්ධනෙන නීවරණානි කවාටසදිසානීති ආහ ‘‘නීවරණකවාටං උග්ඝාටෙත්වා’’ති. ‘‘රත්තිං විතක්කෙත්වා විචාරෙත්වා දිවා කම්මන්තෙ පයොජෙතී’’ති වුත්තට්ඨානෙ විය විතක්කවිචාරා ධූමායනාති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘විතක්කවිචාරධූම’’න්ති. කිඤ්චාපි පඨමජ්ඣානූපචාරෙයෙව ච දුක්ඛං, චතුත්ථජ්ඣානූපචාරෙයෙව සුඛං පහීයති, අතිසයප්පහානං පන සන්ධායාහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානෙන සුඛදුක්ඛං පහායා’’ති.

Thus, having shown the Blessed One’s state of being a Tathāgata by the preliminary practice for the first jhāna—which is the abandoning of hindrances such as sensual desire, as stated in the phrase ‘having abandoned covetousness in the world,’ etc. (Vibh. 508)—he now says ‘with knowledge,’ etc., to demonstrate it through the eight attainments and the eighteen great insights, together with their means. For one established in understanding by knowing, through the removal of delusion which is a barrier to the full grasp of name-and-form and the overcoming of doubt, the perceptions of impermanence, etc., are accomplished. Similarly, in the jhāna-attainments, through joy which is a sign of delight, and by the dispelling of non-delight therein, jhāna, etc., are attained. Thus, the means for the attainments and insights are the dispelling of discontent, the tearing apart of ignorance, and so on. The out-of-sequence exposition, however, should be understood as for the purpose of showing the inclusion of ignorance, which has the nature of a hindrance, even among the hindrances below. Because they obstruct entry into the abiding in the attainments, the hindrances are like doors; hence he says, ‘having opened the door of the hindrances.’ Just as in the place where it is said, ‘Having applied initial thought and sustained thought at night, one engages in work by day,’ it is intended that initial and sustained thoughts are like smoke; hence he says, ‘the smoke of initial and sustained thought.’ Although suffering is abandoned even in the access concentration of the first jhāna, and pleasure in the access concentration of the fourth jhāna, he says, ‘having abandoned pleasure and pain with the fourth jhāna,’ with reference to the surpassing abandonment.

අනිච්චස්ස, අනිච්චන්ති අනුපස්සනා අනිච්චානුපස්සනා, තෙභූමකධම්මානං අනිච්චතං ගහෙත්වා පවත්තාය විපස්සනායෙතං නාමං. නිච්චසඤ්ඤන්ති සඞ්ඛතධම්මෙ ‘‘නිච්චා, සස්සතා’’ති එවං පවත්තමිච්ඡාසඤ්ඤං, සඤ්ඤාසීසෙන දිට්ඨිචිත්තානම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. නිබ්බිදානුපස්සනායාති සඞ්ඛාරෙසු නිබ්බිජ්ජනාකාරෙන පවත්තාය අනුපස්සනාය. නන්දින්ති සප්පීතිකතණ්හං. තථා විරාගානුපස්සනායාති විරජ්ජනාකාරෙන පවත්තාය අනුපස්සනාය. නිරොධානුපස්සනායාති සඞ්ඛාරානං නිරොධස්ස අනුපස්සනාය. ‘‘තෙ සඞ්ඛාරා නිරුජ්ඣන්තියෙව, ආයතිං සමුදයවසෙන න උප්පජ්ජන්තී’’ති එවං වා අනුපස්සනා නිරොධානුපස්සනා. තෙනෙවාහ ‘‘නිරොධානුපස්සනාය නිරොධෙති, නො සමුදෙතී’’ති. මුඤ්චිතුකම්‍යතා හි අයං බලප්පත්තාති. පටිනිස්සජ්ජනාකාරෙන පවත්තා අනුපස්සනා පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා[Pg.105]. පටිසඞ්ඛා සන්තිට්ඨනා හි අයං. ආදානන්ති නිච්චාදිවසෙන ගහණං. සන්තතිසමූහකිච්චාරම්මණානං වසෙන එකත්තග්ගහණං ඝනසඤ්ඤා. ආයූහනං අභිසඞ්ඛරණං. අවත්ථාවිසෙසාපත්ති විපරිණාමො. ධුවසඤ්ඤන්ති ථිරභාවග්ගහණං. නිමිත්තන්ති සමූහාදිඝනවසෙන, සකිච්චපරිච්ඡෙදතාය ච සඞ්ඛාරානං සවිග්ගහග්ගහණං. පණිධින්ති රාගාදිපණිධිං, සා පනත්ථතො තණ්හානං වසෙන සඞ්ඛාරෙසු නින්නතා.

Contemplation of the impermanent as ‘impermanent’ is the contemplation of impermanence; this is the name for the insight that proceeds by grasping the impermanence of phenomena belonging to the three planes. The perception of permanence is the wrong perception that proceeds regarding conditioned phenomena as ‘permanent, eternal’; it should be understood that this includes, under the heading of perception, consciousness associated with wrong view. This is the method in the subsequent cases as well. By the contemplation of disenchantment means by the contemplation that proceeds in the manner of being disenchanted with formations. ‘Delight’ means craving accompanied by joy. Similarly, by the contemplation of dispassion means by the contemplation that proceeds in the manner of fading away. By the contemplation of cessation means by the contemplation of the cessation of formations. Or, the contemplation that, ‘These formations are indeed ceasing; they do not arise in the future by way of origination,’ is the contemplation of cessation. For that reason he says, ‘Through the contemplation of cessation, it ceases, it does not originate.’ For this is the desire for release that has attained strength. The contemplation that proceeds in the manner of relinquishment is the contemplation of relinquishment. For this is the settling down through reflective understanding. ‘Grasping’ means the grasping by way of permanence, etc. The perception of compactness is the grasping of unity by way of continuity, collection, function, and object. ‘Accumulation’ is volitional formation. The attainment of a different state is change. The perception of stability is the grasping of a state of firmness. ‘The sign’ is the grasping of formations as having a concrete form by way of compactness due to being a collection, etc., and by being defined by their own function. ‘Longing’ means the aspiration for lust, etc.; but in meaning, it is the inclination towards formations by way of craving.

අභිනිවෙසන්ති අත්තානුදිට්ඨිං. අනිච්චදුක්ඛාදිවසෙන සබ්බධම්මතීරණං අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනා. සාරාදානාභිනිවෙසන්ති අසාරෙ සාරග්ගහණවිපල්ලාසං. ‘‘ඉස්සරකුත්තාදිවසෙන ලොකො සමුප්පන්නො’’ති අභිනිවෙසො සම්මොහාභිනිවෙසො. කෙචි පන ‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධානන්තිආදිනා පවත්තසංසයාපත්ති සම්මොහාභිනිවෙසො’’ති වදන්ති. සඞ්ඛාරෙසු ලෙණතාණභාවග්ගහණං ආලයාභිනිවෙසො. ‘‘ආලයරතා ආලයසමුදිතා’’ති වචනතො ආලයො තණ්හා, සායෙව චක්ඛාදීසු රූපාදීසු ච අභිනිවිසනවසෙන පවත්තියා ආලයාභිනිවෙසොති කෙචි. ‘‘එවංවිධා සඞ්ඛාරා පටිනිස්සජ්ජීයන්තී’’ති පවත්තං ඤාණං පටිසඞ්ඛානුපස්සනා. වට්ටතො විගතත්තා විවට්ටං නිබ්බානං, තත්ථ ආරම්මණකරණසඞ්ඛාතෙන අනුපස්සනෙන පවත්තියා විවට්ටානුපස්සනා ගොත්‍රභු. සංයොගාභිනිවෙසන්ති සංයුජ්ජනවසෙන සඞ්ඛාරෙසු අභිනිවිසනං. දිට්ඨෙකට්ඨෙති දිට්ඨියා සහජාතෙකට්ඨෙ, පහානෙකට්ඨෙ ච. ‘‘ඔළාරිකෙ’’ති උපරිමග්ගවජ්ඣෙ කිලෙසෙ අපෙක්ඛිත්වා වුත්තං, අඤ්ඤථා දස්සනපහාතබ්බාපි දුතියමග්ගවජ්ඣෙහි ඔළාරිකාති. අණුසහගතෙති අණුභූතෙ, ඉදං හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣෙ අපෙක්ඛිත්වා වුත්තං. සබ්බකිලෙසෙති අවසිට්ඨසබ්බකිලෙසෙ. න හි පඨමාදිමග්ගෙහි පහීනා කිලෙසා පුන පහීයන්තීති.

Clinging is the view of self. The insight into phenomena of higher wisdom is the judging of all phenomena by way of impermanence, suffering, etc. Clinging to grasping the essence is the perversion of grasping essence in what is essenceless. The adherence that, “The world arose by way of a creator, etc.,” is clinging due to delusion. Some, however, say that clinging due to delusion is the occurrence of doubt that proceeds as, “Did I exist in the past?” and so on. Clinging to a resort is the grasping of formations as a shelter and refuge. From the statement, “Delighting in a resort, engrossed in a resort,” a resort is craving; some say that this very craving, when it proceeds by way of adhering to the eye, etc., and to forms, etc., is clinging to a resort. The knowledge that proceeds as, “Formations of this kind are to be relinquished,” is the contemplation of reflection. Nibbāna is the turning away because it has departed from the round. The contemplation of turning away, which proceeds by way of making that an object, is the change-of-lineage consciousness. Clinging to bondage is adhering to formations by way of being yoked. ‘Of one part with view’ means of one part by being co-nascent with view, and of one part by abandonment. ‘Gross’ is said with reference to the defilements to be abandoned by the higher paths; otherwise, even those to be abandoned by seeing are gross compared to those to be abandoned by the second path. ‘Accompanied by the subtle’ means being subtle; this is said with reference to the defilements to be abandoned by the lower paths. ‘All defilements’ means all the remaining defilements, for the defilements abandoned by the first path, etc., are not abandoned again.

කක්ඛළත්තං කඨිනභාවො. පග්ඝරණං ද්‍රවභාවො. ලොකියවායුනා භස්තස්ස විය යෙන තංතංකලාපස්ස උද්ධුමායනං, ථම්භභාවො වා, තං විත්ථම්භනං. විජ්ජමානෙපි කලාපන්තරභූතානං කලාපන්තරභූතෙහි අසම්ඵුට්ඨභාවෙ, තංතංභූතවිවිත්තතා රූපපරියන්තො ආකාසොති යෙසං යො පරිච්ඡෙදො, තෙහි සො අසම්ඵුට්ඨොව, අඤ්ඤථා භූතානං පරිච්ඡෙදසභාවො න සියා බ්‍යාපීභාවාපත්තිතො. අබ්‍යාපිතා හි අසම්ඵුට්ඨතාති. යස්මිං [Pg.106] කලාපෙ භූතානං පරිච්ඡෙදො, තෙහි අසම්ඵුට්ඨභාවො අසම්ඵුට්ඨලක්ඛණං. තෙනාහ භගවා ආකාසධාතුනිද්දෙසෙ ‘‘අසම්ඵුට්ඨං චතූහි මහාභූතෙහී’’ති (ධ. ස. 637).

Hardness is the state of being hard. Flowing is the state of being liquid. That by which there is the swelling of this or that material group, like a bellows with worldly wind, or the state of stiffness, that is distension. Even when there exists the state of non-contact of the elements of one group with the elements of another group, the separation of the various elements is the boundary of matter, which is space. That by which they are delimited, by that they are untouched. Otherwise, the nature of the elements as delimited would not exist, because they would fall into a state of pervasiveness. For non-pervasiveness is non-contact. The characteristic of being untouched is the state of being untouched by those elements which are delimited within a certain material group. Therefore, the Blessed One said in the exposition of the space element: “Untouched by the four great elements” (Dhs. 637).

විරොධිපච්චයසන්නිපාතෙ විසදිසුප්පත්ති රුප්පනං. චෙතනාපධානත්තා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මානං චෙතනාවසෙනෙතං වුත්තං ‘‘සඞ්ඛාරානං අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණ’’න්ති. තථා හි සුත්තන්තභාජනීයෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධවිභඞ්ගෙ ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා චෙතනා’’තිආදිනා (විභ. 92) චෙතනාව විභත්තා, අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණා ච චෙතනා. යථාහ ‘‘තත්ථ කතමො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො? කුසලා චෙතනා කාමාවචරා’’තිආදි (විභ. 226). ඵරණං සවිප්ඵාරිකතා. අස්සද්ධියෙති අස්සද්ධියහෙතු, නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං. එස නයො ‘‘කොසජ්ජෙ’’තිආදීසු. වූපසමලක්ඛණන්ති කායචිත්තපරිළාහූපසමලක්ඛණං. ලීනුද්ධච්චරහිතෙ අධිචිත්තෙ පවත්තමානෙ පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු අබ්‍යාවටතාය අජ්ඣුපෙක්ඛනං පටිසඞ්ඛානං පක්ඛපාතුපච්ඡෙදතො.

In the presence of opposing conditions, dissimilar arising is 'disruption.' Because of the dominance of volition, the phenomena of the formations aggregate are spoken of in terms of volition: 'The characteristic of formations is active formation.' Indeed, in the analysis of the formations aggregate in the Suttanta exposition, volition itself is analyzed, beginning with 'Volition born of eye-contact,' and so on (Vibh. 92); and volition has the characteristic of active formation. As it is said: 'Here, what is the meritorious formation? Wholesome volition pertaining to the sensuous sphere,' and so on (Vibh. 226). 'Pervading' means being thoroughly diffused. 'In lack of faith' means because of lack of faith; the locative is used in the sense of cause. This is the method in cases like 'in sloth,' and so on. 'The characteristic of tranquility' is the characteristic of calming the fever of body and mind. When the higher mind is operating, free from sluggishness and restlessness, equanimity is reflection, arising from non-interference with exertion, restraint, and gladdening, and from the cutting off of bias.

මුසාවාදාදීනං විසංවාදනාදිකිච්චතාය ලූඛානං අපරිග්ගාහකානං පටිපක්ඛභාවතො පරිග්ගාහිකා සම්මාවාචා සිනිද්ධභාවතො සම්පයුත්තධම්මෙ, සම්මාවාචාපච්චයසුභාසිතානං සොතාරඤ්ච පුග්ගලං පරිග්ගණ්හාතීති සා පරිග්ගහලක්ඛණා සම්මාවාචා. කායිකකිරියා කිඤ්චි කත්තබ්බං සමුට්ඨාපෙති. සයඤ්ච සමුට්ඨහනං ඝටනං හොතීති සම්මාකම්මන්තසඞ්ඛාතා විරති සමුට්ඨානලක්ඛණා දට්ඨබ්බා, සම්පයුත්තධම්මානං වා උක්ඛිපනං සමුට්ඨාපනං කායිකකිරියාය භාරුක්ඛිපනං විය. ජීවමානස්ස සත්තස්ස, සම්පයුත්තධම්මානං වා ජීවිතින්ද්‍රියවුත්තියා, ආජීවස්සෙව වා සුද්ධි වොදානං. සසම්පයුත්තධම්මස්ස චිත්තස්ස සංකිලෙසපක්ඛෙ පතිතුං අදත්වා සම්මදෙව පග්ගණ්හනං පග්ගහො.

Right speech is protective because it stands in opposition to false speech and so on, which are coarse and non-embracing due to their function of deceit and so on. Because of its gentle nature, it embraces the associated states, and it embraces the person who listens to well-spoken words conditioned by right speech; therefore, right speech has the characteristic of embracing. Bodily action initiates something to be done. And its own arising is an effort; thus, the abstinence called right action should be understood as having the characteristic of initiating. Alternatively, it is the uplifting of the associated states, just as bodily action lifts a burden. Purity and cleansing is the characteristic of livelihood for a living being, or of the functioning of the life faculty for the associated states. Not allowing the mind with its associated states to fall into the side of defilement, but rightly uplifting it, is exertion.

‘‘සඞ්ඛාරා’’ති ඉධ චෙතනා අධිප්පෙතාති වුත්තං ‘‘සඞ්ඛාරානං චෙතනාලක්ඛණ’’න්ති. නමනං ආරම්මණාභිමුඛභාවො. ආයතනංපවත්තනං. ආයතනානං වසෙන හි ආයසඞ්ඛාතානං චිත්තචෙතසිකානං පවත්ති. තණ්හාය හෙතුලක්ඛණන්ති වට්ටස්ස ජනකහෙතුභාවො, මග්ගස්ස පන නිබ්බානසම්පාපකත්තන්ති අයමෙව තෙසං විසෙසො.

Here 'formations' is intended to mean volition; thus it is said, 'the characteristic of formations is volition.' Bending is the state of being turned towards an object. The characteristic of a sense base is its functioning. For it is by way of the sense bases that the mind and mental factors, which are called 'income,' function. The characteristic of craving is being the generating cause of the round, while that of the path is leading to the attainment of Nibbāna—this is the distinction between them.

තථලක්ඛණං [Pg.107] අවිපරීතසභාවො. එකරසො අඤ්ඤමඤ්ඤානතිවත්තනං අනූනාධිකභාවො. යුගනද්ධා සමථවිපස්සනාව, ‘‘සද්ධාපඤ්ඤා පග්ගහාවික්ඛෙපා’’තිපි වදන්ති.

The characteristic of suchness is its invariable nature. It has a single essence, not transgressing one another, without deficiency or excess. They are yoked in pairs, namely, tranquility and insight; they also say, “faith and wisdom, exertion and non-distraction.”

ඛිණොති කිලෙසෙති ඛයො, මග්ගො. අනුප්පාදපරියොසානතාය අනුප්පාදො, ඵලං. පස්සද්ධි කිලෙසවූපසමො.

It destroys defilements, therefore it is destruction, which is the path. Non-arising, because its conclusion is non-arising, is the fruit. Tranquility is the subsiding of defilements.

ඡන්දස්සාති කත්තුකම්‍යතාඡන්දස්ස. මූලලක්ඛණං පතිට්ඨාභාවො. සමුට්ඨාපනලක්ඛණං ආරම්මණපටිපාදකතාය සම්පයුත්තධම්මානං උප්පත්තිහෙතුතා. සමොධානං විසයාදිසන්නිපාතෙන ගහෙතබ්බාකාරො, යා ‘‘සඞ්ගතී’’ති වුච්චති. සමං සහ ඔදහන්ති අනෙන සම්පයුත්තධම්මාති වා සමොධානං, ඵස්සො. සමොසරන්ති සන්නිපතන්ති එත්ථාති සමොසරණං. වෙදනාය විනා අප්පවත්තමානා සම්පයුත්තධම්මා වෙදනානුභවනනිමිත්තං සමොසටා විය හොන්තීති එවං වුත්තං. ගොපානසීනං කූටං විය සම්පයුත්තානං පාමොක්ඛභාවො පමුඛලක්ඛණං. තතො, තෙසං වා සම්පයුත්තධම්මානං උත්තරි පධානන්ති තදුත්තරි. පඤ්ඤුත්තරා හි කුසලා ධම්මා. විමුත්තියාති ඵලස්ස. තඤ්හි සීලාදිගුණසාරස්ස පරමුක්කංසභාවෙන සාරං. අයඤ්ච ලක්ඛණවිභාගො ඡධාතුපඤ්චඣානඞ්ගාදිවසෙන තංතංසුත්තපදානුසාරෙන, පොරාණට්ඨකථාය ආගතනයෙන ච කතොති දට්ඨබ්බං. තථා හි වුත්තොපි කොචි ධම්මො පරියායන්තරප්පකාසනත්ථං පුන දස්සිතො, තතො එව ච ‘‘ඡන්දමූලකා කුසලා ධම්මා මනසිකාරසමුට්ඨානා, ඵස්සසමොධානා, වෙදනාසමොසරණා’’ති, ‘‘පඤ්ඤුත්තරා කුසලා ධම්මා’’ති, ‘‘විමුත්තිසාරමිදං බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති, ‘‘නිබ්බානොගධඤ්හි ආවුසො බ්‍රහ්මචරියං නිබ්බානපරියොසාන’’න්ති ච සුත්තපදානං වසෙන ‘‘ඡන්දස්ස මූලලක්ඛණ’’න්තිආදි වුත්තං.

‘Chanda’ means the desire to act. Its root characteristic is the state of being a foundation. The characteristic of causing to arise is being the cause for the production of associated states by presenting the object. “Samodhāna” refers to the mode of grasping through the convergence of the object, etc., which is called “connection.” Alternatively, “samodhāna” is contact because associated states are brought together (“samaṃ saha odahanti”) by it. “Samosaraṇa” is where things converge and gather. Without feeling, the associated states do not function; yet they are as if converged on the mark of experiencing feeling—thus it is said. Like the peak of a gabled roof, the foremost position of the associated states is the characteristic of leadership. Beyond that, or the further pre-eminence of those associated states, is what surpasses it. For wholesome states are led by wisdom. “Vimutti” refers to the fruit. It is the essence because it is the supreme excellence of the essence of virtues such as morality. This analysis of characteristics should be understood as made according to the six elements, five jhāna factors, etc., following the wording of the respective suttas and the method found in the ancient commentaries. Thus, any teaching repeated to clarify another aspect is shown again for that very reason. Hence, based on the sutta passages: “Wholesome states are rooted in desire, arise from attention, are connected by contact, and converge upon feeling,” “Wholesome states are led by wisdom,” “This holy life has liberation as its essence,” and “For, friends, the holy life is grounded in Nibbāna and culminates in Nibbāna,” it is said: “The root characteristic of desire,” etc.

තථධම්මා නාම චත්තාරි අරියසච්චානි අවිපරීතසභාවත්තා. තථානි තංසභාවත්තා. අවිතථානි අමුසාසභාවත්තා. අනඤ්ඤථානි අඤ්ඤාකාරරහිතත්තා.

The Four Noble Truths are called 'tatha' (true) because their nature is invariable. They are 'tatha' because they possess that very nature. They are 'avitatha' (unmistaken) because their nature is not false. They are 'anaññatha' (unalterable) because they are devoid of any other mode.

ජාතිපච්චයසම්භූතසමුදාගතට්ඨොති ජාතිපච්චයා සම්භූතං හුත්වා සහිතස්ස අත්තනො පච්චයානුරූපස්ස උද්ධං උද්ධං ආගතභාවො, අනුපවත්තත්ථොති අත්ථො. අථ වා සම්භූතට්ඨො ච සමුදාගතට්ඨො ච සම්භූතසමුදාගතට්ඨො, න ජාතිතො ජරාමරණං න හොති, න ච ජාතිං විනා අඤ්ඤතො හොතීති ජාතිපච්චයසම්භූතට්ඨො. ඉත්ථඤ්ච ජාතිතො සමුදාගච්ඡතීති [Pg.108] ජාතිපච්චයසමුදාගතට්ඨො. යා යා ජාති යථා යථා පච්චයො හොති, තදනුරූපං පාතුභාවොති අත්ථො. අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං පච්චයට්ඨොති එත්ථාපි න අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො න හොති, න ච අවිජ්ජං විනා සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති. යා යා අවිජ්ජා යෙසං යෙසං සඞ්ඛාරානං යථා යථා පච්චයො හොති, අයං අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං පච්චයට්ඨො, පච්චයභාවොති අත්ථො.

The meaning of ‘born from the condition of birth and arisen from it’ is the state of having been born from the condition of birth and, being conjoined with it, having come about further and further in accordance with its own conditions; this is the meaning of 'continuing to arise.' Alternatively, the meaning of ‘born’ and the meaning of ‘arisen’ together constitute the meaning of ‘born and arisen.’ Aging and death do not occur without birth, nor do they arise from anything else apart from birth—this is the meaning of ‘born from the condition of birth.’ And thus, it arises from birth—this is the meaning of ‘arisen from the condition of birth.’ Whatever birth, in whatever way, becomes a condition, its manifestation is in accordance with that. This is the meaning. In the same way, regarding ‘the conditionality of formations by ignorance’: here also, it is not that ignorance is not a condition for formations, and formations do not arise without ignorance. Whatever ignorance, for whatever formations, in whatever way, becomes a condition, this is the conditionality of formations by ignorance, which is the state of being a condition. This is the meaning.

භගවා තං ජානාති පස්සතීති සම්බන්ධො. තෙනාති භගවතා. තං විභජ්ජමානන්ති යොජෙතබ්බං. තන්ති රූපායතනං. ඉට්ඨානිට්ඨාදීති ආදි-සද්දෙන මජ්ඣත්තං සඞ්ගණ්හාති, තථා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නපරිත්තඅජ්ඣත්තබහිද්ධාතදුභයාදිභෙදං. ලබ්භමානකපදවසෙනාති ‘‘රූපායතනං දිට්ඨං සද්දායතනං සුතං ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං මුතං, සබ්බං රූපං මනසා විඤ්ඤාත’’න්ති (ධ. ස. 966) වචනතො දිට්ඨපදඤ්ච විඤ්ඤාතපදඤ්ච රූපාරම්මණෙ ලබ්භති. ‘‘රූපාරම්මණං ඉට්ඨං අනිට්ඨං මජ්ඣත්තං පරිත්තං අතීතං අනාගතං පච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං බහිද්ධා දිට්ඨං විඤ්ඤාතං රූපං රූපායතනං රූපධාතු වණ්ණනිභා සනිදස්සනං සප්පටිඝං නීලං පීතක’’න්ති එවමාදීහි අනෙකෙහි නාමෙහි. ‘‘තෙරසහි වාරෙහී’’ති රූපකණ්ඩෙ (ධ. ස. 614 ආදයො) ආගතෙ තෙරස නිද්දෙසවාරෙ සන්ධායාහ. එකෙකස්මිඤ්ච වාරෙ චතුන්නං චතුන්නං වවත්ථාපනනයානං වසෙන ‘‘ද්විපඤ්ඤාසාය නයෙහී’’ති ආහ. තථමෙව අවිපරීතදස්සිතාය, අප්පටිවත්තියදෙසනතාය ච. ජානාමි අබ්භඤ්ඤාසින්ති වත්තමානාතීතකාලෙසු ඤාණප්පවත්තිදස්සනෙන අනාගතෙපි ඤාණප්පවත්ති වුත්තායෙවාති දට්ඨබ්බා. විදිත-සද්දො අනාමට්ඨකාලවිසෙසො වෙදිතබ්බො, ‘‘දිට්ඨං සුතං මුත’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 966) විය. න උපට්ඨාසීති අත්තත්තනියවසෙන න උපගච්ඡි. යථා රූපාරම්මණාදයො ධම්මා යංසභාවා යංපකාරා ච, තථා නෙ පස්සති ජානාති ගච්ඡතීති තථාගතොති එවං පදසම්භවො වෙදිතබ්බො. කෙචි පන ‘‘නිරුත්තිනයෙන පිසොදරාදිපක්ඛෙපෙන වා දස්සී-සද්දස්ස ලොපං, ආගත-සද්දස්ස චාගමං කත්වා තථාගතො’’ති වණ්ණෙන්ති.

The Blessed One knows and sees it: this is the connection. By 'tena' (by him) is meant the Blessed One. The phrase 'taṃ vibhajjamānaṃ' (that which is being analyzed) should be connected. 'Taṃ' (that) refers to the form base. By 'iṭṭhāniṭṭhādī' (pleasant, unpleasant, etc.), the word 'ādi' (etc.) includes the neutral, as well as distinctions such as past, future, present, limited, internal, external, both, and so on. By the phrase 'labbhamānakapadavasena' (through the mode of obtainable terms), from the statement: 'The form base is seen, the sound base is heard, the smell base is sensed, the taste base is tasted, the touch base is contacted, all forms are cognized by the mind' (Dhammasaṅgaṇi 966), the terms 'seen' and 'cognized' are obtainable in relation to form as object. By many such names as 'form as object—pleasant, unpleasant, neutral, limited, past, future, present, internal, external, seen, cognized—form, the form base, the form element, appearance, visible, resistant, blue, yellow,' and so on. By 'terasahi vārehi' (by thirteen instances), he refers to the thirteen instances of exposition that occur in the Form Section (Dhammasaṅgaṇi 614ff.). And in each instance, by the method of establishing fourfold categories, he says, 'by fifty-two methods.' Similarly, because of showing without perversion and because of teaching in a way that does not revert. By showing the occurrence of knowledge in the present and past tenses in 'jānāmi abbhaññāsiṃ' (I know, I have directly known), it is to be seen that the occurrence of knowledge in the future is also stated. The term 'vidita' (known) should be understood as unspecific regarding tense, like in 'seen, heard, contacted,' etc. (Dhammasaṅgaṇi 966). 'Na upaṭṭhāsi' (did not approach) means it did not approach in terms of self or belonging to self. Just as form objects and other phenomena are of such a nature and of such a kind, so he sees, knows, and goes to them—thus the origin of the word 'Tathāgata' should be understood. But some explain that through the method of etymology, 'Tathāgata' is formed either by applying the pisodarādi principle or by eliding the word dassī and adding the word āgata.

නිද්දොසතාය අනුපවජ්ජං. පක්ඛිපිතබ්බාභාවෙන අනූනං. අපනෙතබ්බාභාවෙන අනධිකං. අත්ථබ්‍යඤ්ජනාදිසම්පත්තියා සබ්බාකාරපරිපුණ්ණං. නො අඤ්ඤථාති ‘‘තථෙවා’’ති වුත්තමෙවත්ථං බ්‍යතිරෙකෙන සම්පාදෙති. තෙන යදත්ථං [Pg.109] භාසිතං, එකන්තෙන තදත්ථනිප්ඵාදනතො යථා භාසිතං භගවතා, තථෙවාති අවිපරීතදෙසනතං දස්සෙති. ‘‘ගදත්ථො’’ති එතෙන තථං ගදතීති තථාගතොති ද-කාරස්ස ත-කාරො කතො නිරුත්තිනයෙනාති දස්සෙති.

By being free from fault, it is blameless. By being without anything to be added, it is not deficient. By being without anything to be removed, it is not excessive. By the accomplishment of meaning, phrasing, and so on, it is perfect in every way. 'No aññathā' (not otherwise) thus establishes the meaning stated by 'tathevā' (just so) by way of exclusion. Therefore, because it unfailingly accomplishes the purpose for which it was spoken, just as it was spoken by the Blessed One, so it is—this shows the teaching is not perverted. By 'gadattho' (one whose words are true), it is shown that because he speaks what is true, he is the Tathāgata, the letter 'da' being changed to 'ta' according to the method of etymology.

තථා ගතමස්සාති තථාගතො, ගතන්ති ච කායස්ස වාචාය වා පවත්තීති අත්ථො. තථාති ච වුත්තෙ යංතං-සද්දානං අබ්‍යභිචාරිසම්බන්ධිතාය ‘‘යථා’’ති අයමත්ථො උපට්ඨිතොයෙව හොති. කායවචීකිරියානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤානුලොමෙන වචනිච්ඡායං, කායස්ස වාචා, වාචාය ච කායො සම්බන්ධීභාවෙන උපතිට්ඨතීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භගවතො හී’’තිආදි. ඉමස්මිං පන අත්ථෙ තථාවාදිතාය තථාගතොති අයම්පි අත්ථො සිද්ධො හොති. සො පන පුබ්බෙ පකාරන්තරෙන දස්සිතොති ආහ ‘‘එවං තථාකාරිතාය තථාගතො’’ති.

'Tathā gatamassa' (thus gone for him) is Tathāgata; and 'gata' means the movement of the body or speech. And when 'tathā' (thus) is said, due to the inseparable connection of the words 'yaṃ' and 'taṃ' (that which, that), the meaning 'yathā' (as) is already established. And when there is an intention to speak in mutual conformity with bodily and verbal actions, the body stands in relation to speech, and speech to the body—showing this meaning, he says, 'For the Blessed One,' etc. In this meaning, 'Tathāgata' as 'one who speaks thus' is also established. But since this was previously shown in another way, he says, 'Thus, by acting accordingly, he is the Tathāgata.'

‘‘තිරියං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසූ’’ති එතෙන යදෙකෙ ‘‘තිරියං විය උපරි අධො ච සන්ති ලොකධාතුයො’’ති වදන්ති, තං පටිසෙධෙති. දෙසනාවිලාසොයෙව දෙසනාවිලාසමයො යථා ‘‘පුඤ්ඤමයං, දානමය’’න්තිආදීසු.

By 'tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu' (in the immeasurable world-systems extending horizontally), he refutes those who say, 'There are world-systems horizontally, as well as above and below.' 'Desanāvilāsa' (display of the teaching) is indeed 'desanāvilāsamayo' (consisting of the display of the teaching), just as in phrases like 'puññamayaṃ' (made of merit), 'dānamayaṃ' (made of generosity), and so on.

උපසග්ගනිපාතානං වාචකසද්දසන්නිධානෙ තදත්ථජොතනභාවෙන පවත්තනතො ගත-සද්දොයෙව අවගතත්ථං අතීතත්ථඤ්ච වදතීති ආහ ‘‘ගතොති අවගතො අතීතො’’ති. අථ වා අභිනීහාරතො පට්ඨාය යාව සම්බොධි, එත්ථන්තරෙ මහාබොධියානපටිපත්තියා හානඨානසංකිලෙසනිවත්තීනං අභාවතො යථා පණිධානං, තථා ගතො අභිනීහාරානුරූපං පටිපන්නොති තථාගතො. අථ වා මහිද්ධිකතාය, පටිසම්භිදානං උක්කංසාධිගමෙන අනාවරණතාය ච කත්ථචි පටිඝාතාභාවතො යථා රුචි, තථා කායවචීචිත්තානං ගතානි ගමනානි පවත්තියො එතස්සාති තථාගතො. යස්මා ච ලොකෙ විධයුත්තගතපකාර-සද්දා සමානත්ථා දිස්සන්ති, තස්මා යථා විධා විපස්සීආදයො භගවන්තො, අයම්පි භගවා තථා විධොති තථාගතො. යථා යුත්තා ච තෙ භගවන්තො අයම්පි භගවා තථා යුත්තොති තථාගතො. අථ වා යස්මා සච්චං තච්ඡං තථන්ති ඤාණස්සෙතං අධිවචනං, තස්මා තථෙන ඤාණෙන ආගතොති තථාගතොති. එවම්පි තථාගත-සද්දස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො –

Since prefixes and particles function by illuminating meaning when in the presence of a content word, the word 'gata' (gone) itself conveys the meaning of 'understood' and 'past'—thus he says, 'gata means understood and past.' Alternatively, from the time of his aspiration until enlightenment, within that interval, due to the absence of decline, stagnation, and defilement in the practice of the great vehicle of enlightenment, he has gone in accordance with his aspiration, having practiced in conformity with his aspiration—thus, he is the Tathāgata. Alternatively, due to great power, the supreme attainment of the discriminations, and unobstructedness, and the absence of hindrance anywhere, the movements and activities of his body, speech, and mind go as he wishes—thus, he is the Tathāgata. And since in the world, words like 'vidha,' 'yutta,' and 'gatapakāra' are seen to have similar meanings, therefore, just as the Blessed Ones like Vipassī were 'tathā vidha' (of such a kind), so too is this Blessed One 'tathā vidha'—thus, he is the Tathāgata. And just as those Blessed Ones were 'tathā yutta' (thus endowed), so too is this Blessed One 'tathā yutta'—thus, he is the Tathāgata. Or, because 'saccaṃ' (truth), 'tacchaṃ' (reality), and 'tathaṃ' (thus) are terms for knowledge, therefore, he has come by that knowledge—thus, he is the Tathāgata. In this way too, the meaning of the word 'Tathāgata' should be understood:

‘‘පහාය [Pg.110] කාමාදිමලෙ යථා ගතා,සමාධිඤාණෙහි විපස්සිආදයො;

මහෙසිනො සක්‍යමුනී ජුතින්ධරො,තථාගතො තෙන තථාගතො මතො.

Having abandoned defilements such as sensual desire, just as Vipassī and other great seers went, endowed with concentration and wisdom; so too the great sage, the Sakyan sage, the radiant one, has gone thus, and is therefore known as the Tathāgata.

තථඤ්ච ධාතායතනාදිලක්ඛණං,සභාවසාමඤ්ඤවිභාගභෙදතො;

සයම්භුඤාණෙන ජිනො සමාගතො,තථාගතො වුච්චති සක්‍යපුඞ්ගවො.

And thus the characteristics of elements, sense bases, and so on, distinguished by their nature, commonality, and difference—the Victor, endowed with self-existent knowledge, has come to them; therefore, the Sakyan Bull is called the Tathāgata.

තථානි සච්චානි සමන්තචක්ඛුනා,තථා ඉදප්පච්චයතා ච සබ්බසො;

අනඤ්ඤනෙය්‍යෙන යතො විභාවිතා,යාථාවතො තෙන ජිනො තථාගතො.

And thus the truths, and thus specific conditionality in every way, have been fully revealed as they truly are by the All-Seeing One through non-derivative insight; therefore, the Victor is the Tathāgata.

අනෙකභෙදාසුපි ලොකධාතුසු,ජිනස්ස රූපායතනාදිගොචරෙ;

විචිත්තභෙදං තථමෙව දස්සනං,තථාගතො තෙන සමන්තලොචනො.

Even in the many diverse world-realms, in the Victor's range of vision, which extends to forms and so on, there is indeed a seeing of diverse kinds; therefore, the Tathāgata is the All-Seeing One.

යතො ච ධම්මං තථමෙව භාසති,කරොති වාචායනුලොම මත්තනො;

ගුණෙහි ලොකං අභිභුය්‍ය ඉරියති,තථාගතො තෙනපි ලොකනායකො.

Since he speaks the Dhamma just as it is, and acts in accordance with his own words, and moves about having overcome the world with his virtues; therefore, the Tathāgata is also a leader of the world.

යථාභිනීහාරමතො යථාරුචි,පවත්තවාචාතනුචිත්තභාවතො;

යථාවිධා යෙන පුරා මහෙසිනො,තථාවිධො තෙන ජිනො තථාගතො’’ති. (ඉතිවු. අට්ඨ. 38);

Because his speech, body, and mind proceed as he aspired and as he wishes, and because the great seers of old were of such a kind, therefore, the Victor is the Tathāgata of such a kind.

සඞ්ගහගාථා මුඛමත්තමෙව. කස්මා? අප්පමාදපදං විය සකලධම්මපටිපත්තියා සබ්බබුද්ධගුණානං සඞ්ගාහකත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘සබ්බාකාරෙනා’’තිආදි.

The summary verses are merely an introduction. Why? Because, like the 'path of heedfulness,' they encompass all the qualities of the Buddhas through the practice of the entire Dhamma. Therefore, he says, 'in every way,' and so on.

‘‘තං [Pg.111] කතමන්ති පුච්ඡතී’’ති එතෙන ‘‘කතමඤ්ච තං භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනස්ස සාමඤ්ඤතො පුච්ඡාභාවො දස්සිතො අවිසෙසතො හි තස්ස පුච්ඡාවිසෙසභාවඤාපනත්ථං මහානිද්දෙසෙ ආගතා සබ්බාව පුච්ඡා අත්ථුද්ධාරනයෙන දස්සෙති ‘‘තත්ථ පුච්ඡා නාමා’’තිආදිනා. තත්ථ තත්ථාති ‘‘තං කතමන්ති පුච්ඡතී’’ති එත්ථ යදෙතං සාමඤ්ඤතො පුච්ඡාවචනං, තස්මිං.

By 'taṃ katamanti pucchati' (he asks 'What is that?'), the general nature of the question in the statement 'And what is that, monks?' and so on, is shown. For, in order to explain the particular nature of that question without distinction, all the questions that appear in the Mahāniddesa are shown by way of extracting the meaning, as in 'Here, what is called a question?' and so on. Therein, the word 'tattha' refers to that general expression of a question in 'taṃ katamanti pucchati' (he asks 'What is that?').

ලක්ඛණන්ති ඤාතුං ඉච්ඡිතො යො කොචි සභාවො. ‘‘අඤ්ඤාත’’න්ති යෙන කෙනචි ඤාණෙන අඤ්ඤාතභාවමාහ, ‘‘අදිට්ඨ’’න්ති දස්සනභූතෙන ඤාණෙන පච්චක්ඛං විය අදිට්ඨතං. ‘‘අතුලිත’’න්ති ‘‘එත්තකමෙත’’න්ති තුලනභූතෙන අතූලිතතං, ‘‘අතීරිත’’න්ති තීරණභූතෙන අකතඤාණකිරියාසමාපනතං, ‘‘අවිභූත’’න්ති ඤාණස්ස අපාකටභාවං, ‘‘අවිභාවිත’’න්ති ඤාණෙන අපාකටීකතභාවං. අදිට්ඨං ජොතීයති එතායාති අදිට්ඨජොතනා. දිට්ඨං සංසන්දීයති එතායාති දිට්ඨසංසන්දනා, සාකච්ඡාවසෙන විනිච්ඡයකරණං. විමති ඡිජ්ජති එතායාති විමතිච්ඡෙදනා. අනුමතියා පුච්ඡා අනුමතිපුච්ඡා. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ භික්ඛවෙ’’තිආදි පුච්ඡාය හි ‘‘කා තුම්හාකං අනුමතී’’ති අනුමති පුච්ඡිතා හොති. කථෙතුකම්‍යතාති කථෙතුකම්‍යතාය.

'Lakkhaṇa' (characteristic) is any nature that one wishes to know. 'Aññāta' (unknown) refers to the state of being unknown by any kind of knowledge. 'Adiṭṭha' (unseen) refers to the state of being unseen, as if not directly perceived by knowledge that functions as seeing. 'Atulita' (unmeasured) refers to the state of being unmeasured by knowledge that functions as weighing, as in 'this much.' 'Atīrita' (uninvestigated) refers to the act of knowing not being brought to completion by knowledge that functions as investigating. 'Avibhūta' (unmanifest) refers to the state of being unmanifest to knowledge. 'Avibhāvita' (unrevealed) refers to the state of not being made manifest by knowledge. 'Adiṭṭhajotanā' (illumination of the unseen) is that by which the unseen is illuminated. 'Diṭṭhasaṃsandanā' (examination of the seen) is that by which the seen is examined, which means making a determination by way of discussion. 'Vimaticchedanā' (cutting off doubt) is that by which doubt is cut off. 'Anumatipucchā' (question about agreement) is a question for agreement. For by the question, 'Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave?' (What do you think, monks?) and so on, agreement is asked for, as in, 'Kā tumhākaṃ anumatī?' (What is your agreement?). 'Kathetukamyatā' (desire to speak) means because of the desire to speak.

8. සරසෙනෙව පතනසභාවස්ස අන්තරා එව අතීව පාතනං අතිපාතො, සණිකං පතිතුං අදත්වා සීඝං පාතනන්ති අත්ථො. අතික්කම්ම වා සත්ථාදීහි අභිභවිත්වා පාතනං අතිපාතො. සත්තොති ඛන්ධසන්තානො. තත්ථ හි සත්තපඤ්ඤත්ති. ජීවිතින්ද්‍රියන්ති රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියං. රූපජීවිතින්ද්‍රියෙ හි විකොපිතෙ ඉතරම්පි තංසම්බන්ධතාය විනස්සති. කස්මා පනෙත්ථ ‘‘පාණස්ස අතිපාතො, පාණොති චෙත්ථ වොහාරතො සත්තො’’ති ච එකවචනනිද්දෙසො කතො, නනු නිරවසෙසානං පාණානං අතිපාතතො විරති ඉධ අධිප්පෙතා. තථා හි වක්ඛති ‘‘සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පීති සබ්බෙ පාණභූතෙ’’තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 1.චූළසීලවණ්ණනා) බහුවචනනිද්දෙසන්ති? සච්චමෙතං, පාණභාවසාමඤ්ඤවසෙන පනෙත්ථ එකවචනනිද්දෙසො කතො, සබ්බසද්දසන්නිධානෙන තත්ථ පුථුත්තං විඤ්ඤායමානමෙවාති සාමඤ්ඤනිද්දෙසං අකත්වා භෙදවචනිච්ඡාවසෙන බහුවචනනිද්දෙසො කතොති[Pg.112]. කිඤ්ච භිය්‍යොසාමඤ්ඤතො සංවරසමාදානං, තබ්බිසෙසතො සංවරභෙදොති ඉමස්ස විසෙසස්ස ඤාපනත්ථං අයං වචනභෙදො කතොති වෙදිතබ්බො. යාය චෙතනාය වත්තමානස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස නිස්සයභූතෙසු මහාභූතෙසු උපක්කමකරණහෙතු තං මහාභූතප්පච්චයා උප්පජ්ජනකමහාභූතා නුප්පජ්ජිස්සන්ති, සා තාදිසප්පයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා පාණාතිපාතො. ලද්ධුපක්කමානි හි භූතානි ඉතරභූතානි විය න විසදානීති සමානජාතියානං කාරණං න හොන්තීති. ‘‘කායවචීද්වාරාන’’න්ති එතෙන මනොද්වාරෙ පවත්තාය වධකචෙතනාය පාණාතිපාතභාවං පටික්ඛිපති.

8. “Atipāto” is an excessive falling, a very swift falling even before the natural falling of something whose nature is to fall; the meaning is causing a swift fall without allowing it to fall slowly. Alternatively, “atipāto” means causing a fall by overcoming and overpowering with weapons and so on. “Satta” (a being) is the continuum of aggregates, for it is there that the designation of a being occurs. “Jīvitindriya” (life faculty) means the life faculty of both material and immaterial forms. For when the material life faculty is disrupted, the other also perishes due to its connection with it. Why, then, is the singular form used here—“pāṇassa atipāto,” where “pāṇa” conventionally refers to a being—when abstinence from killing all beings without exception is intended? For it will be said elsewhere, “compassionate for the welfare of all living beings” (Dī. Ni. Aṭṭha. 1, Cūḷasīlavaṇṇanā), using the plural form. This is true. Here, the singular form is used to denote the general commonality of life, and because the presence of the word “sabba” (all) implies plurality there, the plural form is used based on the desire for a differentiated expression, without making a general designation. Moreover, it should be understood that this difference in wording is made to make known this distinction: that taking up restraint is general, while the breaking of restraint is specific. The volition by which, due to an assault on the great elements that support the present life faculty, the great elements that would arise dependent on those great elements will not arise—that volition, which originates such an action, is the taking of life. For when the elements have been assaulted, they are not clear like other elements and, therefore, do not become causes for those of the same kind. By “through the doors of body and speech,” it excludes a murderous volition arising at the mind-door from being the act of taking life.

පයොගවත්ථුමහන්තතාදීහි මහාසාවජ්ජතා තෙහි පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානාය චෙතනාය බලවභාවතො වෙදිතබ්බා. යථාධිප්පෙතස්ස හි පයොගස්ස සහසා නිප්ඵාදනවසෙන කිච්චසාධිකාය බහුක්ඛත්තුං පවත්තජවනෙහි ලද්ධාසෙවනාය ච සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය වසෙන පයොගස්ස මහන්තභාවො. සතිපි කදාචි ඛුද්දකෙ චෙව මහන්තෙ ච පාණෙ පයොගස්ස සමභාවෙ මහන්තං හනන්තස්ස චෙතනා තිබ්බතරා උප්පජ්ජතීති වත්ථුස්ස මහන්තභාවො. ඉති උභයං පෙතං චෙතනාය බලවභාවෙනෙව හොති. තථා හි හන්තබ්බස්ස මහාගුණභාවෙන තත්ථ පවත්තඋපකාරචෙතනා විය ඛෙත්තවිසෙසනිබ්බත්තියා අපකාරචෙතනාපි බලවතී, තිබ්බතරා ච උප්පජ්ජතීති තස්සා මහාසාවජ්ජතා දට්ඨබ්බා. තස්මා පයොගවත්ථුආදිපච්චයානං අමහත්තෙපි මහාගුණතාදිපච්චයෙහි චෙතනාය බලවභාවාදිවසෙනෙව මහාසාවජ්ජභාවො වෙදිතබ්බො.

Great blameworthiness should be understood as due to the strength of the volition arising from such conditions as the greatness of the effort and the object. For the greatness of the effort is due to the decisive volition, which accomplishes the intended task quickly and has gained practice through many instances of swift impulses. Even when the effort applied to small and great beings is sometimes equal, the volition arising in one who kills a great being is more intense—thus, the greatness of the object. Thus, both of these are due to the strength of the volition. For, just as a helpful volition is strong on account of the great qualities of the recipient, so too a harmful volition is strong and arises more intensely due to the distinction of the field, on account of the great qualities of the one to be killed. Thus, its great blameworthiness should be seen. Therefore, even when conditions such as the effort and the object are not great, great blameworthiness should be understood as due to the strength of the volition, which is dependent on conditions such as the great qualities of the object.

සම්භරීයන්ති එතෙහීති සම්භාරා, අඞ්ගානි. තෙසු පාණසඤ්ඤිතාවධකචිත්තානි පුබ්බභාගියානිපි හොන්ති. උපක්කමො වධකචෙතනාසමුට්ඨාපිතො. පඤ්චසම්භාරවතී පාණාතිපාතචෙතනාති සා පඤ්චසම්භාරවිනිමුත්තා දට්ඨබ්බා. විජ්ජාමයො මන්තපරිජප්පනපයොගො ආථබ්බණිකාදීනං විය. ඉද්ධිමයො කම්මවිපාකජිද්ධිමයො දාඨාකොටකාදීනං විය. අතිවිය පපඤ්චොති අතිමහාවිත්ථාරො.

They are called ‘sambhārā’ (requisites) because they are brought together; they are the constituents. Among these, the perception of a living being and the thought of killing are also preliminary stages. The assault is initiated by the volition to kill. The volition of taking life, which possesses the five requisites, should be understood as distinct from those five requisites. The application of spells and incantations, like that of the Atharvaṇa experts, is knowledge-based. The application based on psychic power, that is, psychic power born as the result of kamma, is like that of beings with venomous fangs. 'Excessive proliferation' means an extremely great elaboration.

එත්ථාහ – ඛණෙ ඛණෙ නිරුජ්ඣනසභාවෙසු සඞ්ඛාරෙසු කො හන්ති, කො වා හඤ්ඤති, යදි චිත්තචෙතසිකසන්තානො, සො අරූපතාය න ඡෙදනභෙදනාදිවසෙන [Pg.113] විකොපනසමත්ථො, නාපි විකොපනීයො, අථ රූපසන්තානො, සො අචෙතනතාය කට්ඨකලිඞ්ගරූපමොති න තත්ථ ඡෙදනාදිනා පාණාතිපාතො ලබ්භති යථා මතසරීරෙ, පයොගොපි පාණාතිපාතස්ස පහරණප්පකාරාදි අතීතෙසු වා සඞ්ඛාරෙසු භවෙය්‍ය අනාගතෙසු වා පච්චුප්පන්නෙසු වා, තත්ථ න තාව අතීතානාගතෙසු සම්භවති තෙසං අභාවතො, පච්චුප්පන්නෙසු ච සඞ්ඛාරානං ඛණිකත්තා සරසෙනෙව නිරුජ්ඣනසභාවතාය විනාසාභිමුඛෙසු නිප්පයොජනො පයොගො සියා, විනාසස්ස ච කාරණරහිතත්තා න පහරණප්පකාරාදිපයොගහෙතුකං මරණං, නිරීහකතාය ච සඞ්ඛාරානං කස්ස සො පයොගො, ඛණිකත්තා වධාධිප්පායසමකාලභිජ්ජනකස්ස කිරියාපරියොසානකාලානවට්ඨානතො කස්ස වා පාණාතිපාතකම්මබද්ධොති.

Here it is said: Among conditioned phenomena, which by nature cease moment by moment, who kills, and who is killed? If it is the continuum of mind and mental factors, being formless, it is incapable of being disrupted by cutting or breaking, nor can it be disrupted. If it is the continuum of material form, being insentient like a piece of wood or a clod of earth, there is no taking of life by cutting and so on, just as in a dead body. Furthermore, the application of taking life, such as striking, could pertain to past, future, or present formations. It cannot pertain to past or future formations, as they do not exist. As for present formations, due to their momentary nature and their inherent tendency to cease, they are already facing destruction, so any effort would be pointless. And since their destruction is without a cause, death is not caused by the application of striking and so on. Since formations are devoid of volition, whose application is it? And due to momentariness, since the one who has the intention to kill perishes at that same moment and does not endure until the time of the action's completion, to whom is the kamma of taking life bound?

වුච්චතෙ – යථාවුත්තවධකචෙතනාසහිතො සඞ්ඛාරානං පුඤ්ජො සත්තසඞ්ඛාතො හන්තා, තෙන පවත්තිතවධකපයොගනිමිත්තං අපගතුස්මාවිඤ්ඤාණජීවිතින්ද්‍රියො මතවොහාරප්පවත්තිනිබන්ධො යථාවුත්තවධප්පයොගාකරණෙ උප්පජ්ජනාරහො රූපාරූපධම්මසමූහො හඤ්ඤති, කෙවලො වා චිත්තචෙතසිකසන්තානො. වධප්පයොගාවිසයභාවෙපි තස්ස පඤ්චවොකාරභවෙ රූපසන්තානාධීනවුත්තිතාය රූපසන්තානෙ පරෙන පයොජිතජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකපයොගවසෙන තන්නිබ්බත්තිවිබන්ධකවිසදිසරූපුප්පත්තියා විහතෙ විච්ඡෙදො හොතීති න පාණාතිපාතස්ස අසම්භවො, නාපි අහෙතුකො පාණාතිපාතො, න ච පයොගො නිප්පයොජනො පච්චුප්පන්නෙසු සඞ්ඛාරෙසු කතපයොගවසෙන තදනන්තරං උප්පජ්ජනාරහස්ස සඞ්ඛාරකලාපස්ස තථා අනුප්පත්තිතො, ඛණිකානං සඞ්ඛාරානං ඛණිකමරණස්ස ඉධ මරණභාවෙන අනධිප්පෙතත්තා, සන්තතිමරණස්ස ච යථාවුත්තනයෙන සහෙතුකභාවතො න අහෙතුකං මරණං, න ච කත්තුරහිතො පාණාතිපාතප්පයොගො නිරීහකෙසුපි සඞ්ඛාරෙසු සන්නිහිතතාමත්තෙන උපකාරකෙසු අත්තනො අනුරූපඵලුප්පාදනනියතෙසු කාරණෙසු කත්තුවොහාරසිද්ධිතො යථා ‘‘පදීපො පකාසෙති නිසාකරො චන්දිමා’’ති ච, න ච කෙවලස්ස වධාධිප්පායසහභුනො චිත්තචෙතසිකකලාපස්ස පාණාතිපාතො ඉච්ඡිතො සන්තානවසෙන අවට්ඨිතස්සෙව පටිජානනතො, සන්තානවසෙන පවත්තමානානඤ්ච පදීපාදීනං අත්ථකිරියාසිද්ධි දිස්සතීති අත්ථෙව පාණාතිපාතෙන කම්මබද්ධො. අයඤ්ච විචාරො අදින්නාදානාදීසුපි යථාසම්භවං විභාවෙතබ්බො.

It is said: The aggregate of formations, designated as a being, when accompanied by the volition to kill as described, is the killer. By that (killer), the aggregate of material and immaterial phenomena—or merely a continuum of mind and mental factors—is killed. This (killed entity) is one from which consciousness and the life faculty have departed due to the sign of the effort to kill initiated by that (killer), and which thereby becomes the basis for the designation of a dead person, and which would have been liable to arise in the absence of such an effort to kill as described. Even if it is not the direct object of the effort to kill, due to its existence in the five-aggregate existence being dependent on the material continuum, when the material continuum is destroyed by another’s effort to cut off the life faculty, and with the arising of dissimilar material phenomena that obstruct its production, its cessation occurs. Thus, there is no impossibility of the destruction of life, nor is the destruction of life without cause. Nor is the effort without purpose, since, due to the effort made in the present formations, the aggregate of formations liable to arise immediately thereafter does not arise in that way. Because the momentary death of momentary formations is not intended here as death, and because the death of the continuum occurs with a cause as described, death is not without cause. Nor is the effort to kill devoid of a doer, since, even in inactive formations, the designation of a doer is established in causes that are helpful merely by being present and are determined to produce a result suitable for themselves, just as it is said, “the lamp illuminates,” and “the moon is the night-maker.” Nor is the destruction of life intended to be merely the aggregate of mind and mental factors co-arisen with the intention to kill, since only that which is established by way of a continuum is acknowledged. And since the accomplishment of the function of lamps and so forth is seen to occur by way of a continuum, one is indeed karmically bound by the destruction of life. This analysis should be similarly applied to taking what is not given and other offenses as is appropriate.

‘‘පහීනකාලතො [Pg.114] පට්ඨාය විරතොවා’’ති එතෙන පහානහෙතුකා ඉධාධිප්පෙතා සමුච්ඡෙදවිරතීති දස්සෙති. කම්මක්ඛයඤාණෙන හි පාණාතිපාතදුස්සීල්‍යස්ස පහීනත්තා භගවා අච්චන්තමෙව තතො පටිවිරතොති වුච්චති සමුච්ඡෙදවසෙන පහානවිරතීනං අධිප්පෙතත්තා. කිඤ්චාපි පහානවිරමණානං පුරිමපච්ඡිමකාලතා නත්ථි, මග්ගධම්මානං පන සම්මාදිට්ඨිආදීනං සම්මාවාචාදීනඤ්ච පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවෙ අපෙක්ඛිතෙ සහජාතානම්පි පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවෙන ගහණං පුරිමපච්ඡිමභාවෙනෙව හොතීති ගහණප්පවත්තිආකාරවසෙන පච්චයභූතෙසු සම්මාදිට්ඨිආදීසු පහායකධම්මෙසු පහානකිරියාය පුරිමකාලවොහාරො, පච්චයුප්පන්නාසු ච විරතීසු විරමණකිරියාය අපරකාලවොහාරො ච හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. පහානං වා සමුච්ඡෙදවසෙන, විරති පටිප්පස්සද්ධිවසෙන යොජෙතබ්බා. අථ වා පාණො අතිපාතීයති එතෙනාති පාණාතිපාතො, පාණඝාතහෙතුභූතො ධම්මසමූහො. කො පනෙසො? අහිරිකානොත්තප්පදොසමොහවිහිංසාදයො කිලෙසා. තෙ හි භගවා අරියමග්ගෙන පහාය සමුග්ඝාටෙත්වා පාණාතිපාතදුස්සීල්‍යතො අච්චන්තමෙව පටිවිරතොති වුච්චති කිලෙසෙසු පහීනෙසු කිලෙසනිමිත්තස්ස කම්මස්ස අනුප්පජ්ජනතො. ‘‘අදින්නාදානං පහායා’’තිආදීසුපි එසෙව නයො. විරතොවාති අවධාරණෙන තස්සා විරතියා කාලාදිවසෙන අපරියන්තතං දස්සෙති. යථා හි අඤ්ඤෙ සමාදින්නවිරතිකාපි අනවට්ඨිතචිත්තතාය ලාභජීවිතාදිහෙතු සමාදානං භින්දන්ති, න එවං භගවා. භගවා පන සබ්බසො පහීනපාණාතිපාතත්තා අච්චන්තවිරතො එවාති. වීතික්කමිස්සාමීති අනවජ්ජධම්මෙහි වොකිණ්ණා අන්තරන්තරා උප්පජ්ජනකා දුබ්බලාකුසලා. යස්මා පන කායවචීපයොගං උපලභිත්වා ‘‘ඉමස්ස කිලෙසා උප්පන්නා’’ති විඤ්ඤුනා සක්කා ඤාතුං, තස්මා තෙ ඉමිනා පරියායෙන ‘‘චක්ඛුසොතවිඤ්ඤෙය්‍යා’’ති වුත්තාති දට්ඨබ්බා. කායිකාති පාණාතිපාතාදිනිප්ඵාදකෙ බලවාකුසලෙ සන්ධායාහ.

“From the time of abandoning, he abstains”—this indicates that the abstinence intended here is abstinence by eradication, which is rooted in abandoning. For, since the immorality of destroying life has been abandoned through the knowledge of the destruction of kamma, the Blessed One is said to be entirely abstinent from it, because abstinence through abandoning by way of eradication is intended. Although there is no prior or later time for abandoning and abstaining, when the relationship of cause and effect between the path factors—such as right view and so forth, and right speech and so forth—is considered, even their simultaneous arising is apprehended as cause and effect, which occurs as if they were prior and later. Thus, in terms of the mode of apprehension, the act of abandoning in relation to the abandoning states, such as right view, is designated as occurring at an earlier time, while the act of abstaining in relation to the abstinences that arise as their effects is designated as occurring at a later time. This is how the meaning should be understood here. Alternatively, abandoning should be connected with eradication, and abstinence with pacification. Or, `pāṇātipāta` (destruction of life) means the group of states that are the cause of killing living beings. What are these? Shamelessness, lack of fear of wrongdoing, hatred, delusion, cruelty, and other defilements. The Blessed One, having abandoned and uprooted these defilements through the noble path, is said to be entirely abstinent from the immorality of destroying life because, with the defilements abandoned, the kamma that is their sign does not arise. The same method applies to “having abandoned taking what is not given” and so on. In `virato vā`, the emphatic particle indicates that this abstinence is boundless in terms of time and other conditions. For while others who undertake precepts may break them due to wavering minds or for the sake of gain or livelihood, the Blessed One does not. The Blessed One, having completely abandoned the destruction of life, is entirely abstinent. The thought, “I will transgress,” refers to weak unwholesome states that arise intermittently, mixed with blameless states. But since these defilements can be known by the wise only after bodily or verbal action has occurred—by observing, “These defilements have arisen in this one”—they are therefore, by this method, described as “cognizable by eye and ear.” By “bodily” is meant the strong unwholesome states that produce the destruction of life and the like.

ගොත්තවසෙන ලද්ධවොහාරොති සම්බන්ධො. දීපෙතුං වට්ටති බ්‍රහ්මදත්තෙන භාසිතවණ්ණස්ස අනුසන්ධිදස්සනවසෙන ඉමිස්සා දෙසනාය ආරද්ධත්තා. තත්ථායං දීපනා – ‘‘පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකසඞ්ඝො නිහිතදණ්ඩො නිහිතසත්ථො’’ති විත්ථාරෙතබ්බං. නනු ච ධම්මස්සාපි වණ්ණො [Pg.115] බ්‍රහ්මදත්තෙන භාසිතො? සච්චං භාසිතො, සො පන සම්මාසම්බුද්ධපභවත්තා, අරියසඞ්ඝාධාරත්තා ච ධම්මස්ස ධම්මානුභාවසිද්ධත්තා ච තෙසං තදුභයදීපනෙනෙව දීපිතො හොතීති විසුං න උද්ධටො. සද්ධම්මානුභාවෙනෙව හි භගවා භික්ඛුසඞ්ඝො ච පාණාතිපාතාදිප්පහානසමත්ථො අහොසි, දෙසනා පන ආදිතො පට්ඨාය එවං ආගතාති.

The connection is that the designation is obtained by way of lineage. It is fitting to explain this, as this discourse was initiated to show the connection with the praise spoken by Brahmadatta. Herein lies the explanation: “Having abandoned the destruction of life, abstaining from the destruction of life, the community of disciples of the ascetic Gotama has laid down the rod and laid down the weapon”—this should be elaborated in detail. But was not the praise of the Dhamma also spoken by Brahmadatta? Indeed, it was spoken. However, because the Dhamma originates from the Perfectly Self-Enlightened One and is the support of the Noble Sangha, and because their qualities are established through the power of the Dhamma, its praise is illuminated by the explanation of both of these, and thus is not separately extracted. For it was by the power of the True Dhamma that the Blessed One and the community of monks were capable of abandoning the destruction of life and so forth. But the discourse has come down in this way from the very beginning.

එත්ථායං අධිප්පායො – ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ අඤ්ඤෙ ච ධම්මා’’තිආදිනා අනඤ්ඤසාධාරණෙ බුද්ධගුණෙ ආරබ්භ උපරි දෙසනං වඩ්ඪෙතුකාමො භගවා ආදිතො පට්ඨාය ‘‘තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍යා’’තිආදිනා බුද්ධගුණවසෙනෙව දෙසනං ආරභි, න භික්ඛුසඞ්ඝවසෙනාති. එසා හි භගවතො දෙසනාය පකති, යං එකරසෙනෙව දෙසනං දස්සෙතුං ලබ්භමානස්සාපි කස්සචි අග්ගහණං. තථා හි රූපකණ්ඩෙ දුකාදීසු තන්නිද්දෙසෙසු ච හදයවත්ථු න ගහිතං. ඉතරවත්ථූහි අසමානගතිකත්තා දෙසනාභෙදො හොතීති. යථා හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි එකන්තතො චක්ඛාදිනිස්සයානි, න එවං මනොවිඤ්ඤාණං එකන්තෙන හදයවත්ථුනිස්සයං, නිස්සිතවසෙන ච වත්ථුදුකාදිදෙසනා පවත්තා ‘‘අත්ථි රූපං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස වත්ථු, අත්ථි රූපං න චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස වත්ථූ’’තිආදිනා. යම්පි එකන්තතො හදයවත්ථුනිස්සයං, තස්ස වසෙන ‘‘අත්ථි රූපං මනොවිඤ්ඤාණස්ස වත්ථූ’’තිආදිනා දුකාදීසු වුච්චමානෙසුපි න තදනුරූපා ආරම්මණදුකාදයො සම්භවන්ති. න හි ‘‘අත්ථි රූපං මනොවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං, අත්ථි රූපං න මනොවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණ’’න්ති සක්කා වත්තුන්ති වත්ථාරම්මණදුකා භින්නගතිකා සියුන්ති න එකරසා දෙසනා භවෙය්‍යාති. තථා නික්ඛෙපකණ්ඩෙ චිත්තුප්පාදවිභාගෙන අවුච්චමානත්තා අවිතක්කඅවිචාරපදවිස්සජ්ජනෙ ‘‘විචාරො චා’’ති වත්තුං න සක්කාති අවිතක්කවිචාරමත්තපදවිස්සජ්ජනෙ ලබ්භමානොපි විතක්කො න උද්ධටො, අඤ්ඤථා ‘‘විතක්කො චා’’ති වත්තබ්බං සියා.

Herein, the intention is this: The Blessed One, wishing to expand the discourse further concerning the Buddha’s unique qualities that are not shared with others, began with the phrase, “There are, monks, other qualities,” and commenced the discourse solely by way of the Buddha’s qualities, not by way of the Sangha of monks. For this is the nature of the Blessed One’s discourse: that even when it is possible to present the teaching in a single, consistent tone, something may not be included. For instance, in the section on form, the heart-basis is not included in the dyads and so forth, nor in their explanations. This is because the discourse would be divided, as it follows a different course from the other bases. For just as eye-consciousness and so on are entirely dependent on the eye-basis and so on, mental consciousness is not entirely dependent on the heart-basis. And the discourse on the basis-dyads and so forth proceeds by way of dependence, as in: “There is form that is the basis for eye-consciousness; there is form that is not the basis for eye-consciousness,” and so on. Even regarding that which is entirely dependent on the heart-basis, when it is spoken of in the dyads and so forth by way of that dependence, as in “There is form that is the basis for mental consciousness,” the corresponding object-dyads and so forth are not possible. For it cannot be said, “There is form that is the object of mental consciousness; there is form that is not the object of mental consciousness.” Thus, the basis-object dyads would have different courses, and the discourse would not have a single, consistent tone. Similarly, in the section on classification, because it is not discussed by way of the analysis of the arising of consciousness, in the explanation of the term “without initial thought and without sustained thought,” it is not possible to say “and sustained thought.” And in the explanation of the term “without initial thought, with only sustained thought,” initial thought is not included, even though it is available elsewhere; otherwise, one would have to say “and initial thought.”

දණ්ඩනසඞ්ඛාතස්ස දණ්ඩස්ස පරවිහෙඨනස්ස විවජ්ජිතභාවදීපනත්ථං දණ්ඩසත්ථානං නික්ඛෙපවචනන්ති ආහ ‘‘පරූපඝාතත්ථායා’’තිආදි. විහෙඨනභාවතොති විහිංසනභාවතො. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝවසෙනාපි දීපෙතුං වට්ටතී’’ති වුත්තත්තා තම්පි එකදෙසෙන දීපෙන්තො ‘‘යං පන භික්ඛූ’’තිආදිමාහ.

To explain the avoidance of harming others, which is the meaning of the rod designated as punishment, it is said that the statement about laying down the rod and weapons is “for the purpose of not harming others,” and so forth. By “nature of harm” is meant the state of injuring. Since it is said, “It is fitting to explain even by way of the community of monks,” he explains that too in part by saying, “But whatever monk,” and so forth.

ලජ්ජීති [Pg.116] එත්ථ වුත්තලජ්ජාය ඔත්තප්පම්පි වුත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං. න හි පාපජිගුච්ඡනං පාපුත්තාසනරහිතං, පාපභයං වා අලජ්ජනං අත්ථීති. ධම්මගරුතාය වා බුද්ධානං, ධම්මස්ස ච අත්තාධීනත්තා අත්තාධිපතිභූතා ලජ්ජාව වුත්තා, න පන ලොකාධිපති ඔත්තප්පං. ‘‘දයං මෙත්තචිත්තතං ආපන්නො’’ති කස්මා වුත්තං, නනු දයා-සද්දො ‘‘දයාපන්නො’’තිආදීසු කරුණාය පවත්තතීති? සච්චමෙතං, අයං පන දයා-සද්දො අනුරක්ඛණමත්ථං අන්තොනීතං කත්වා පවත්තමානො මෙත්තාය කරුණාය ච පවත්තතීති ඉධ මෙත්තාය පවත්තමානො වුත්තො. මිදති සිනිය්හතීති මෙත්තා, මෙත්තා එතස්ස අත්ථීති මෙත්තං, මෙත්තං චිත්තං එතස්සාති මෙත්තචිත්තො, තස්ස භාවො මෙත්තචිත්තතා, මෙත්තා ඉච්චෙව අත්ථො. ‘‘සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී’’ති එතෙන තස්සා විරතියා සත්තවසෙන අපරියන්තතං දස්සෙති. පාණභූතෙති පාණජාතෙ. අනුකම්පකොති කරුණායනකො. යස්මා පන මෙත්තා කරුණාය විසෙසපච්චයො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘තාය එව දයාපන්නතායා’’ති. එවං යෙහි ධම්මෙහි පාණාතිපාතා විරති සම්පජ්ජති, තෙහි ලජ්ජාමෙත්තාකරුණාහි සමඞ්ගීභාවො දස්සිතො. විහරතීති එවංභූතො හුත්වා එකස්මිං ඉරියාපථෙ උප්පන්නං දුක්ඛං අඤ්ඤෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා හරති පවත්තෙති, අත්තභාවං වා යාපෙතීති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘ඉරියති යපෙති යාපෙති පාලෙතී’’ති.

Here, it should be understood that by the shame mentioned, fear of wrongdoing is also mentioned. For there is no disgust for evil without fear of its consequences, nor fear of evil without shame. Alternatively, due to the Buddhas’ reverence for the Dhamma, and because the Dhamma is self-dependent, shame is spoken of as self-governing, but not fear of wrongdoing as world-governing. Why is it said, “endowed with kindness and a mind of loving-kindness”? Doesn’t the word `dayā` occur in contexts like `dayāpanno` to denote compassion? Indeed, it is so. But here, the word `dayā`, taking the meaning of protection inwardly, occurs in relation to both loving-kindness and compassion; here it is said to occur in relation to loving-kindness. `Mettā` means ‘to be friendly, to be affectionate.’ `Mettaṃ` is that which possesses mettā. `Mettacitta` is one whose mind is filled with mettā. The state of such a one is `mettacittatā`; the meaning is simply mettā. “Sympathetic for the welfare of all living beings” shows that his abstinence is boundless in terms of beings. By `pāṇabhūta` is meant the class of living beings. By `anukampaka` is meant one who inclines towards compassion. Because loving-kindness is a specific condition for compassion, it is said, “by that very state of being endowed with kindness.” Thus, the qualities by which abstinence from the destruction of life is accomplished—shame, loving-kindness, and compassion—are shown to be fully possessed. By `viharati` (he dwells) is meant that, being thus, he removes or carries on the suffering arisen in one posture by adopting another posture, or he maintains his existence. Hence it is said, “he moves, supports, maintains, and protects.”

ආචාරසීලමත්තකන්ති සාධුජනාචාරසීලමත්තකං, තෙන ඉන්ද්‍රියසංවරාදිගුණෙහිපි ලොකියපුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වත්තුං න සක්කොතීති දස්සෙති. තථා හි ඉන්ද්‍රියසංවරපච්චයපරිභොගසීලානි ඉධ සීලකථායං න විභත්තානි.

By `ācārasīlamattaka` is meant merely the virtuous conduct of good people. By this it is shown that an ordinary worldling cannot describe the Tathāgata’s virtues such as sense-restraint. For here, in this discourse on virtue, the virtues of sense-restraint and of the proper use of requisites are not analyzed.

පරසංහරණන්ති පරස්ස සන්තකහරණං. ථෙනො වුච්චති චොරො, තස්ස භාවො ථෙය්‍යං. ඉධාපි ඛුද්දකෙ පරසන්තකෙ අප්පසාවජ්ජං, මහන්තෙ මහාසාවජ්ජං. කස්මා? පයොගමහන්තතාය, වත්ථුගුණානං පන සමභාවෙ සති කිලෙසානං උපක්කමානඤ්ච මුදුතාය අප්පසාවජ්ජං, තිබ්බතාය මහාසාවජ්ජන්ති අයම්පි නයො යොජෙතබ්බො.

By `parasaṃharaṇa` is meant taking what belongs to another. `Thena` is called a thief; the state of a thief is `theyya`. Here too, in the case of a small amount of another’s property, the fault is small; in the case of a large amount, the fault is large. Why? Because of the magnitude of the effort. But when the qualities of the object are equal, if the defilements and the undertakings are mild, the fault is small; if intense, the fault is large. This method should also be applied.

සාහත්ථිකාදයොති එත්ථ මන්තපරිජප්පනෙන පරසන්තකහරණං විජ්ජාමයො, විනා මන්තෙන කායවචීපයොගෙන පරසන්තකස්ස ආකඩ්ඪනං තාදිසඉද්ධානුභාවෙන ඉද්ධිමයො පයොගො.

By `sāhatthikādayo` (with one’s own hand and so forth), here, taking another’s property through the muttering of spells is the magical method (`vijjāmayo`); while, without spells, drawing another’s property near through the application of body and speech by means of such psychic power is the method of psychic power (`iddhimayo`).

සෙසන්ති [Pg.117] ‘‘පහාය පටිවිරතො’’ති එවමාදිකං. තඤ්හි පුබ්බෙ වුත්තනයං. කිඤ්චාපි නයිධ සික්ඛාපදවොහාරෙන විරති වුත්තා, ඉතො අඤ්ඤෙසු පන සුත්තපදෙසෙසු විනයාභිධම්මෙසු ච පවත්තවොහාරෙන විරතියො චෙතනා ච අධිසීලසික්ඛාදීනං අධිට්ඨානභාවතො, තෙසු අඤ්ඤතරකොට්ඨාසභාවතො ච සික්ඛාපදන්ති ආහ ‘‘පඨමසික්ඛාපදෙ’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘ලජ්ජී දයාපන්නො’’ති න වුත්තං, අධිකාරවසෙන පන අත්ථතො වා වුත්තමෙවාති වෙදිතබ්බං. යථා හි ලජ්ජාදයො පාණාතිපාතප්පහානස්ස විසෙසප්පච්චයො, එවං අදින්නාදානප්පහානස්සාපීති, තස්මා සාපි පාළි ආනෙත්වා වත්තබ්බා. එසෙව නයො ඉතො පරෙසුපි. අථ වා ‘‘සුචිභූතෙනා’’ති එතෙන හිරොත්තප්පාදීහි සමන්නාගමො, අහිරිකාදීනඤ්ච පහානං වුත්තමෙවාති ‘‘ලජ්ජී’’තිආදි න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

The rest means 'having abandoned, he abstains,' and so on. That indeed is the method stated previously. Although here abstention is not stated in terms of a training precept, in other sutta passages, as well as in the Vinaya and Abhidhamma, abstentions and intentions are called 'training precepts' by common designation, because they are the basis for the higher trainings in virtue and so on, and because they are a constituent part of them; hence he says 'in the first training precept.' Although here 'one who is conscientious and compassionate' is not stated, it should be understood as already stated in effect by the force of the context. Just as conscience and compassion are special conditions for abandoning the destruction of life, so too are they for abandoning the taking of what is not given. Therefore, that passage too should be brought in and mentioned. The same method applies to the others that follow. Or alternatively, by 'with a pure being,' it is stated that one is endowed with conscience and shame and that the abandoning of shamelessness, etc., is already stated. Thus, it should be understood that 'conscientious,' etc., is not stated.

අසෙට්ඨචරියන්ති අසෙට්ඨානං හීනානං, අසෙට්ඨං වා ලාමකං නිහීනං වුත්තිං, මෙථුනන්ති අත්ථො. ‘‘බ්‍රහ්මං සෙට්ඨං ආචාර’’න්ති මෙථුනවිරතිමාහ. ‘‘ආරාචාරී මෙථුනා’’ති එතෙන ‘‘ඉධ බ්‍රාහ්මණ එකච්චො…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන සද්ධිං ද්වයංද්වයසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, අපිච ඛො මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනපරිමද්දනන්හාපනසම්බාහනං සාදියති, සො තං අස්සාදෙති, තං නිකාමෙති, තෙන ච විත්තිං ආපජ්ජතී’’තිආදිනා (අ. නි. 7.50) වුත්තා සත්තවිධමෙථුනසංයොගාපි පටිවිරති දස්සිතාති දට්ඨබ්බා. ඉධාපි අසද්ධම්මසෙවනාධිප්පායෙන කායද්වාරප්පවත්තා මග්ගෙනමග්ගපටිපත්තිසමුට්ඨාපිකා චෙතනා අබ්‍රහ්මචරියං, මිච්ඡාචාරෙ පන අගමනීයට්ඨානවීතික්කමචෙතනාති යොජෙතබ්බං. තත්ථ අගමනීයට්ඨානං නාම පුරිසානං මාතුරක්ඛිතාදයො දස, ධනක්කීතාදයො දසාති වීසති ඉත්ථියො. ඉත්ථීසු පන දසන්නං ධනක්කිතාදීනං සාරක්ඛසපරිදණ්ඩානඤ්ච වසෙන ද්වාදසන්නං අඤ්ඤෙ පුරිසා. ගුණවිරහිතෙ විප්පටිපත්ති අප්පසාවජ්ජා, මහාගුණෙ මහාසාවජ්ජා. ගුණරහිතෙපි ච අභිභවිත්වා පවත්ති මහාසාවජ්ජා, උභින්නං සමානච්ඡන්දභාවෙපි කිලෙසානං උපක්කමානඤ්ච මුදුතාය අප්පසාවජ්ජා, තිබ්බතාය මහාසාවජ්ජාති වෙදිතබ්බා. තස්ස ද්වෙ සම්භාරා සෙවෙතුකාමතාචිත්තං, මග්ගෙනමග්ගපටිපත්තීති. මිච්ඡාචාරෙ පන අගමනීයට්ඨානතා, සෙවනාචිත්තං මග්ගෙනමග්ගපටිපත්ති, සාදියනඤ්චාති චත්තාරො. ‘‘අභිභවිත්වා වීතික්කමනෙ මග්ගෙනමග්ගපටිපත්තිඅධිවාසනෙ සතිපි පුරිමුප්පන්නසෙවනාභිසන්ධිපයොගාභාවතො [Pg.118] අභිභුය්‍යමානස්ස මිච්ඡාචාරො න හොතී’’ති වදන්ති. සෙවනාචිත්තෙ සති පයොගාභාවො න පමාණං ඉත්ථියා සෙවනාපයොගස්ස යෙභුය්‍යෙන අභාවතො, ඉත්ථියා පුරෙතරං උපට්ඨාපිතසෙවනාචිත්තායපි මිච්ඡාචාරො න සියාති ආපජ්ජති පයොගාභාවතො. තස්මා පුරිසස්ස වසෙන උක්කංසතො චත්තාරො වුත්තාති දට්ඨබ්බං, අඤ්ඤථා ඉත්ථියා පුරිසකිච්චකරණකාලෙ පුරිසස්සපි සෙවනාපයොගාභාවතො මිච්ඡාචාරො න සියාති එකෙ. ඉදං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානං – අත්තනො රුචියා පවත්තිතස්ස තයො, බලක්කාරෙන පවත්තිතස්ස තයො, අනවසෙසග්ගහණෙන පන චත්තාරොති. එකො පයොගො සාහත්ථිකොව.

Aseṭṭhacariya means the conduct of the base and inferior, or a base, vile, and inferior way of life, meaning sexual intercourse. 'The supreme Brahma-conduct' refers to abstinence from sexual intercourse. 'One who abstains from sexual intercourse'—by this, it should be understood that abstinence from the seven kinds of sexual connection mentioned in (AN 7.50) is also shown, such as: 'Here, a brahmin... does not engage in sexual intercourse with women, but consents to being anointed, massaged, bathed, or rubbed by women; he enjoys it, delights in it, and finds satisfaction in it.' Here, the intention that arises through the body-door with the aim of engaging in unrighteous conduct, which gives rise to the practice of the path in an improper manner, is called unchastity. In the case of wrong conduct, it should be connected with the intention to transgress in a place where one should not go. In this context, 'a place where one should not go' refers, for men, to twenty women: ten such as those protected by their mothers, and ten such as those purchased with wealth. For women, other men are twelve, based on ten such as those purchased with wealth and the addition of those who are protected and subject to penalty. Transgression with one lacking in virtues is a minor offense; with one possessing great virtues, it is a grave offense. Even with one lacking in virtues, if the act is done by overpowering her, it is a grave offense. Even if both parties have equal desire, the offense is minor if the defilements and the instigation are mild, but grave if they are intense. There are two conditions for this: the mind desiring to engage, and the practice of the path in an improper manner. In wrong conduct, there are four factors: the place where one should not go, the mind to engage, the practice of the path in an improper manner, and enjoying it. Some say: 'For one who is overpowered and transgressed against, there is no wrong conduct, because there is no prior intention to engage or application of effort, even when the practice of the path in an improper manner is sustained.' If there is a mind to engage but no application of effort, it is not a valid argument, since usually there is no application of effort from the woman’s side. It would follow that even for a woman who presents herself first with a mind to engage, there would be no wrong conduct on her part, due to the absence of application of effort. Thus, it should be understood that, from the man’s perspective, four factors are stated as the most significant. Otherwise, some say that when a woman performs the man’s role, there is no wrong conduct for the man due to the absence of application of effort on his part. Here, the conclusion in this regard is: three factors arise from one’s own desire, three from coercion, and four from complete inclusion. A single effort is direct and self-made.

9. කම්මපථප්පත්තං දස්සෙතුං ‘‘අත්ථභඤ්ජනකො’’ති වුත්තං. වචීපයොගො කායපයොගො වාති මුසා-සද්දස්ස කිරියාපධානතං දස්සෙති. විසංවාදනාධිප්පායො පුබ්බභාගක්ඛණෙ තඞ්ඛණෙ ච. වුත්තඤ්හි ‘‘පුබ්බෙවස්ස හොති ‘මුසා භණිස්ස’න්ති, භණන්තස්ස හොති ‘මුසා භණාමී’ති’’ (පාරා. 205). එතඤ්හි ද්වයං අඞ්ගභූතං, ඉතරං පන හොතු වා මා වා, අකාරණමෙතං. අස්සාති විසංවාදකස්ස. යථාවුත්තං පයොගභූතං මුසා වදති විඤ්ඤාපෙති, සමුට්ඨාපෙති වා එතායාති චෙතනා මුසාවාදො.

9. To show that it has reached the path of action, it is called 'one who breaks the meaning.' 'The application of speech or the application of body' shows the predominance of action for the word 'falsehood.' The intention to deceive is present both in the preliminary moment and at that very moment. For it is said, 'Beforehand, he has the thought, “I will speak falsely,” and while speaking, he has the thought, “I am speaking falsely”' (Pārā. 205). Indeed, these two are constituent parts; as for the other factor, whether it is present or not, it is not a cause for this. 'His' refers to the deceiver. The volition by which one, through the aforesaid application, speaks falsehood, makes it known, or brings it about, is false speech.

පුරිමනයෙ ලක්ඛණස්ස අබ්‍යාපිතතාය, මුසා-සද්දස්ස ච විසංවදිතබ්බත්ථවාචකත්තසම්භවතො පරිපුණ්ණං කත්වා මුසාවාදලක්ඛණං දස්සෙතුං ‘‘මුසාති අභූතං අතච්ඡං වත්ථූ’’තිආදිනා දුතියනයො ආරද්ධො. ඉමස්මිඤ්ච නයෙ මුසා වදීයති වුච්චති එතායාති චෙතනා මුසාවාදො. ‘‘යමත්ථං භඤ්ජතී’’ති වත්ථුවසෙන මුසාවාදස්ස අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතමාහ. යස්ස අත්ථං භඤ්ජති, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජො, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජොති අදින්නාදානෙ විය ගුණවසෙනාපි යොජෙතබ්බං. කිලෙසානං මුදුතිබ්බතාවසෙනාපි අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතා ලබ්භතියෙව.

Because in the first method the characteristic was not comprehensive, and since the word 'false' can denote a matter to be misrepresented, the second method is introduced with 'false means an unreal, untrue matter,' and so on, to show the characteristic of false speech completely. In this method, the volition by which one speaks falsehood is called false speech. 'Whatever meaning it breaks' explains the minor or major blameworthiness of false speech based on the object. If the meaning it breaks is of little quality, the blame is minor; if of great quality, the blame is major—just as in taking what is not given, it should also be applied based on quality. The minor or major blameworthiness is indeed also determined by the mildness or intensity of the defilements.

අත්තනො සන්තකං අදාතුකාමතාය, පූරණකථානයෙන ච විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්සෙව මුසාවාදො. තත්ථ පන චෙතනා බලවතී න හොතීති අප්පසාවජ්ජතා [Pg.119] වුත්තා. අප්පතාය ඌනස්ස අත්ථස්ස පූරණවසෙන පවත්තා කථා පූරණකථා.

False speech occurs for one who has the intention to deceive, due to an unwillingness to give what is one's own and by the method of 'filling-in talk.' But in that case, because the intention is not strong, it is said to be of minor blame. 'Filling-in talk' is talk that proceeds by way of completing a deficient matter for a trifle.

තජ්ජොති තස්සාරුප්පො, විසංවාදනානුරූපොති අත්ථො. ‘‘වායාමො’’ති වායාමසීසෙන පයොගමාහ. විසංවාදනාධිප්පායෙන පයොගෙ කතෙපි පරෙන තස්මිං අත්ථෙ අවිඤ්ඤාතෙ විසංවාදනස්ස අසිජ්ඣනතො පරස්ස තදත්ථවිජානනං එකො සම්භාරො වුත්තො. කෙචි පන ‘‘අභූතවචනං විසංවාදනචිත්තං පරස්ස තදත්ථවිජානනන්ති තයො සම්භාරා’’ති වදන්ති. කිරියාසමුට්ඨාපකචෙතනාක්ඛණෙයෙව මුසාවාදකකම්මුනා බජ්ඣති සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය නිබ්බත්තත්තා, සචෙපි දන්ධතාය විචාරෙත්වා පරො තමත්ථං ජානාතීති අධිප්පායො.

'Tajjo' means suitable for that; the meaning is 'in conformity with the deception.' 'Effort' refers to the application, with effort as its heading. Even when the application is made with the intention to deceive, since the deception does not succeed if that meaning is not understood by the other person, the other's understanding of that meaning is stated as one requisite. Some, however, say, 'An untrue statement, a mind set on deception, and the other's understanding of that meaning—these are the three requisites.' The intention is that one is bound by the kamma of false speech at the very moment of the volition that initiates the action, because it is produced by the concluding volition, even if the other person comes to understand that meaning after slowly investigating.

‘‘සච්චතො ථෙතතො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.19) විය ථෙත-සද්දො ථිරපරියායො, ථිරභාවො ච සච්චවාදිතාය අධිකතත්තා කථාවසෙන වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘ථිරකථොති අත්ථො’’ති. නථිරකථොති යථා හලිද්දිරාගාදයො අනවට්ඨිතසභාවතාය න ථිරා, එවං න ථිරා කථා යස්ස සො න ථිරකථොති හලිද්දිරාගාදයො යථා කථාය උපමා හොන්ති, එවං යොජෙතබ්බං. එස නයො ‘‘පාසාණලෙඛා වියා’’තිආදීසුපි.

As in phrases like 'from truth, from firmness' (Majjhima Nikāya 1.19), the word 'theta' is a synonym for 'firm.' And because the state of firmness is additional to truthfulness, it should be understood in terms of speech; thus, he says, 'the meaning is “firm in speech.”' 'One not firm in speech' means: just as turmeric dye and so on are not firm due to their unstable nature, so too, one whose speech is not firm is 'one not firm in speech.' In this way, turmeric dye and so on are a simile for speech; it should be so connected. This method also applies in phrases like 'like a line on a rock,' and so on.

සද්ධා අයති පවත්තති එත්ථාති සද්ධායො, සද්ධායො එව සද්ධායිකො යථා ‘‘වෙනයිකො’’ති (අ. නි. 8.11; පාරා. 8). සද්ධාය වා අයිතබ්බො සද්ධායිකො, සද්ධෙය්‍යොති අත්ථො. වත්තබ්බතං ආපජ්ජති විසංවාදනතොති අධිප්පායො.

'Saddhāyo' means 'faith proceeds in this one,' hence 'saddhāyo.' 'Saddhāyiko' is derived from 'saddhāyo,' just like 'venayiko' (Aṅguttara Nikāya 8.11; Pārājika 8). Alternatively, 'saddhāyiko' means 'one who should be approached with faith'; the meaning is 'trustworthy.' The intended meaning is that one becomes worthy of being spoken to because of not deceiving.

සුඤ්ඤභාවන්ති පීතිවිරහිතතාය රිත්තතං. සා පිසුණවාචාති යායං යථාවුත්තා සද්දසභාවා වාචා, සා පියසුඤ්ඤකරණතො පිසුණවාචාති නිරුත්තිනයෙන අත්ථමාහ. පිසතීති වා පිසුණා, සමග්ගෙ සත්තෙ අවයවභූතෙ වග්ගෙ භින්නෙ කරොතීති අත්ථො.

'The state of being void' means emptiness due to being devoid of affection. 'That is divisive speech': this speech, which has the nature of sound as described, is called 'divisive speech' because it makes one void of what is dear; this is the meaning stated by way of etymology. Alternatively, 'pisuṇā' is so called because it grinds (pisati); the meaning is that it divides beings who are in concord, splitting a group that was a unified whole.

ඵරුසන්ති සිනෙහාභාවෙන ලූඛං. සයම්පි ඵරුසාති දොමනස්සසමුට්ඨිතත්තා සභාවෙනපි කක්කසා. එත්ථ ච ඵරුසං කරොතීති ඵලූපචාරෙන, ඵරුසයතීති වා වාචාය ඵරුස-සද්දප්පවත්ති වෙදිතබ්බා. සයම්පි ඵරුසාති පරෙසං මම්මච්ඡෙදවසෙන පවත්තියා එකන්තනිට්ඨුරතාය සභාවෙන, කාරණවොහාරෙන [Pg.120] ච වාචාය ඵරුස-සද්දප්පවත්ති දට්ඨබ්බා. තතොයෙව ච නෙව කණ්ණසුඛා. අත්ථවිපන්නතාය න හදයඞ්ගමා.

'Harsh' means rough due to the absence of affection. 'Harsh in itself' means that because it arises from displeasure, it is also coarse by nature. And here, the application of the word 'harsh' to speech should be understood figuratively from its effect, as 'it makes harsh,' or as 'it is harsh.' 'Harsh in itself' means that the application of the word 'harsh' to speech should be seen both by its nature—due to its proceeding by way of cutting the vital spots of others and its utter cruelty—and by causal convention. For that very reason, it is not pleasant to the ear. Due to the corruption of its meaning, it is not pleasing to the heart.

යෙන සම්ඵං පලපතීති යෙන පලාපසඞ්ඛාතෙන නිරත්ථකවචනෙන සුඛං හිතඤ්ච ඵලති විදරති විනාසෙතීති ‘‘සම්ඵ’’න්ති ලද්ධනාමං අත්තනො පරෙසඤ්ච අනුපකාරකං යං කිඤ්චි පලපති.

'By which one prattles 'sampha'': this refers to prattling whatever is unhelpful to oneself and others. It is useless speech, designated as prattle, which has obtained the name 'sampha' because by it, happiness and welfare are split, torn apart, and destroyed.

සංකිලිට්ඨචිත්තස්සාති ලොභෙන දොසෙන වා විබාධිතචිත්තස්ස, උපතාපිතචිත්තස්ස වා, දූසිතචිත්තස්සාති අත්ථො. චෙතනා පිසුණවාචා පිසුණං වදන්ති එතායාති. යස්ස යතො භෙදං කරොති, තෙසු අභින්නෙසු අප්පසාවජ්ජං, භින්නෙසු මහාසාවජ්ජං, තථා කිලෙසානං මුදුතිබ්බතාවිසෙසෙසු.

'Of one with a defiled mind' means of one whose mind is afflicted by greed or hatred, or whose mind is tormented, or whose mind is corrupted. The volition is divisive speech, because by it one speaks divisively. Regarding the one from whom one creates division: if they remain undivided, it is of minor blame; if they become divided, it is of major blame. The same applies with respect to the different degrees of mildness and intensity of the defilements.

යස්ස පෙසුඤ්ඤං උපසංහරති, සො භිජ්ජතු වා මා වා, තස්ස අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනමෙව පමාණන්ති ආහ ‘‘තදත්ථවිජානන’’න්ති, කම්මපථප්පත්ති පන භින්නෙ එව.

Regarding the one to whom one directs the slander: whether that person is divided from the other or not, the mere communication of that meaning is the standard—thus it is said, 'the understanding of that meaning.' The reaching of the path of action, however, occurs only when they are divided.

අනුප්පදාතාති අනුබලප්පදාතා, අනුවත්තනවසෙන වා පදාතා. කස්ස පන අනුවත්තනං පදානඤ්ච? ‘‘සහිතාන’’න්ති වුත්තත්තා ‘‘සන්ධානස්සා’’ති විඤ්ඤායති. තෙනෙවාහ ‘‘සන්ධානානුප්පදාතා’’ති. යස්මා පන අනුවත්තනවසෙන සන්ධානස්ස පදානං ආධානං, රක්ඛණං වා දළ්හීකරණං හොති, තෙන වුත්තං ‘‘දළ්හීකම්මං කත්තාති අත්ථො’’ති. ආරමන්ති එත්ථාති ආරාමො, රමිතබ්බට්ඨානං. යස්මා පන ආකාරෙන විනාපි අයමෙවත්ථො ලබ්භති, තස්මා වුත්තං ‘‘සමග්ගරාමොතිපි පාළි, අයමෙවෙත්ථ අත්ථො’’ති.

'Anuppadātā' means a giver of supporting strength, or a giver by way of conforming. But conforming to what, and giving of what? Since it is said 'of the united,' it is understood as 'of union.' Therefore, he says 'a supporter of union.' Moreover, because the giving to the union by way of conforming is a placing, a protecting, or a strengthening, it is said, 'the meaning is one who makes it firm.' 'They delight here' (āramanti), thus 'ārāma'; a place for delighting. And because this same meaning is obtained even without the long 'ā', it is said, 'samaggaramo is also a Pāḷi reading, and this is the very meaning here.'

මම්මානි විය මම්මානි, යෙසු ඵරුසවාචාය ඡුපිතමත්තෙසු දුට්ඨාරූසු විය ඝට්ටිතෙසු චිත්තං අධිමත්තං දුක්ඛප්පත්තං හොති. කානි පන තානි? ජාතිආදීනි අක්කොසවත්ථූනි. තානි ඡිජ්ජන්ති, භිජ්ජන්ති වා යෙන කායවචීපයොගෙන, සො මම්මච්ඡෙදකො. එකන්තෙන ඵරුසචෙතනා ඵරුසවාචා ඵරුසං වදති එතායාති. කථං පන එකන්තඵරුසචෙතනා හොති? දුට්ඨචිත්තතාය. තස්සාති එකන්තඵරුසචෙතනාය එව ඵරුසවාචාභාවස්ස. මම්මච්ඡෙදකො සවනඵරුසතායාති අධිප්පායො. චිත්තසණ්හතාය ඵරුසවාචා න හොති කම්මපථ’ප්පත්තත්තා, කම්මභාවං පන න සක්කා වාරෙතුන්ති. එවං අන්වයවසෙන චෙතනාඵරුසතාය ඵරුසවාචං සාධෙත්වා ඉදානි තමෙව පටිපක්ඛනයෙන සාධෙතුං ‘‘වචනසණ්හතායා’’තිආදි වුත්තං. සා ඵරුසවාචා[Pg.121]. යන්ති යං පුග්ගලං. එත්ථාපි කම්මපථභාවං අප්පත්තා අප්පසාවජ්ජා, ඉතරා මහාසාවජ්ජා, තථා කිලෙසානං මුදුතිබ්බතාභාවෙ. කෙචි පන ‘‘යං උද්දිස්ස ඵරුසවාචා පයුජ්ජන්ති, තස්ස සම්මුඛාව සීසං එතී’’ති, එකෙ ‘‘පරම්මුඛාපි ඵරුසවාචා හොතියෙවා’’ති වදන්ති. තත්ථායමධිප්පායො යුත්තො සියා – සම්මුඛා පයොගෙ අගාරවාදීනං බලවභාවතො සියා චෙතනා බලවතී, පරස්ස ච තදත්ථජානනං, න තථා අසම්මුඛාති. යථා පන අක්කොසිතෙ මතෙ ආළහනෙ කතා ඛමනා උපවාදන්තරායං නිවත්තෙති, එවං ‘‘පරම්මුඛා පයුත්තාපි ඵරුසවාචා හොතියෙවා’’ති සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති. කුපිතචිත්තන්ති අක්කොසාධිප්පායෙනෙව කුපිතචිත්තං, න මරණාධිප්පායෙන. මරණාධිප්පායෙන හි චිත්තකොපෙ සති බ්‍යාපාදොයෙව හොතීති. එත්ථාති –

Like vital spots upon vital spots, when merely touched by harsh speech, as if festering sores were struck, the mind becomes exceedingly afflicted with suffering. And what are those? The bases for abuse, such as birth, etc. That bodily and verbal action by which they are cut or broken is a 'cutter of vital spots.' Harsh speech is entirely harsh intention; by means of it one speaks harshly. But how does one have entirely harsh intention? Through a malicious mind. That is, the state of being harsh speech arises from entirely harsh intention. The 'cutter of vital spots' refers to the harshness to the hearing. Due to the gentleness of mind, harsh speech does not become a full course of action (kammapatha), yet its karmic nature cannot be prevented. Thus, by way of direct correspondence, harsh speech is established through the harshness of intention. Now, to establish the same through the opposite method, it is said, 'through the gentleness of speech,' etc. That is harsh speech. 'Yanti' means 'which person.' Here too, if it does not reach the level of a full course of action, it is less blameworthy; otherwise, it is highly blameworthy, likewise, depending on the mildness or intensity of the defilements. Some say, 'Harsh speech is directed toward someone, and it culminates only in their presence.' Others say, 'Harsh speech occurs even in absence.' Here, this intended meaning is appropriate—in an application in person, due to the strength of disrespect and so on, the intention is stronger, and the other person's understanding of the meaning is also greater; it is not the same when not in person. Just as forgiveness offered at the funeral pyre of one who has died after being abused removes the obstacle of reproach, so too it can be understood that 'even harsh speech directed in absence still occurs.' 'With an angry mind'—this refers to a mind angry with the intent to abuse, not with the intent to kill. For if the mind is angry with intent to kill, it is simply ill will (byāpāda). Here—

‘‘නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො, එකාරො වත්තතී රථො;

අනීඝං පස්ස ආයන්තං, ඡින්නසොතං අබන්ධන’’න්ති. (සං. නි. 4.347;

උදා. 65);

"The chariot, Nelaṅga, with a white covering and a single wheel, rolls on. See him coming, free from affliction, with the stream cut, unbound." (Saṃyutta Nikāya 4.347; Udāna 65)

ඉමිස්සා ගාථාය. සීලඤ්හෙත්ථ ‘‘නෙලඞ්ග’’න්ති වුත්තං. තෙනෙවාහ චිත්තො ගහපති ‘‘නෙලඞ්ගන්ති ඛො භන්තෙ සීලානමෙතං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 4.347). සුකුමාරාති අඵරුසතාය මුදුකා. පුරස්සාති එත්ථ පුර-සද්දො තන්නිවාසීවාචකො දට්ඨබ්බො ‘‘ගාමො ආගතො’’තිආදීසු විය. තෙනෙවාහ ‘‘නගරවාසීන’’න්ති. මනං අප්පායති වඩ්ඪෙතීති මනාපා. තෙන වුත්තං ‘‘චිත්තවුඩ්ඪිකරා’’ති. ආසෙවනං භාවනං බහුලීකරණං. යං ගාහයිතුං පවත්තිතො, තෙන අග්ගහිතෙ අප්පසාවජ්ජො ගහිතෙ මහාසාවජ්ජොති, ඉධාපි කිලෙසානං මුදුතිබ්බතාවසෙනාපි අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතා ලබ්භතියෙව.

Of this verse. Here, virtue is called 'nelaṅga.' Therefore, the householder Citta said, "Venerable sir, 'nelaṅga' is a designation for virtue" (Saṃyutta Nikāya 4.347). 'Sukumārā' means soft due to being uncoarse. Regarding 'Purassā,' here the word 'pura' should be understood as referring to those dwelling there, just as in phrases like 'the village has come.' Hence, it is said, 'for town-dwellers.' 'Manāpā' means that which pleases and increases the mind. Therefore, it is said, 'enhancing the mind.' Āsevana is practice, cultivation, frequent repetition. That which is set forth to be grasped: if not grasped, it is of little fault; if grasped, it is of great fault. Here too, depending on the mildness or intensity of the defilements, the state of having little or great fault is obtained.

‘‘කාලවාදී’’තිආදි සම්ඵප්පලාපා පටිවිරතස්ස පටිපත්තිදස්සනං. යථා හි ‘‘පාණාතිපාතා පටිවිරතො’’තිආදි පාණාතිපාතප්පහානපටිපත්තිදස්සනං. ‘‘පාණාතිපාතං පහාය විහරතී’’ති හි වුත්තෙ කථං පාණාතිපාතප්පහානං හොතීති? අපෙක්ඛාසබ්භාවතො ‘‘පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොතී’’ති වුත්තං, සා පන විරති කථන්ති ආහ ‘‘නිහිතදණ්ඩො නිහිතසත්ථො’’ති, තඤ්ච දණ්ඩසත්ථනිධානං කථන්ති වුත්තං ‘‘ලජ්ජී’’තිආදි, එවං උත්තරුත්තරං පුරිමස්ස පුරිමස්ස උපායසන්දස්සනං, තථා අදින්නාදානාදීසු [Pg.122] යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘කාලවාදීතිආදි සම්ඵප්පලාපා පටිවිරතස්ස පටිපත්තිදස්සන’’න්ති. අත්ථසඤ්හිතාපි හි වාචා අයුත්තකාලප්පයොගෙන අත්ථාවහා න සියාති අනත්ථවිඤ්ඤාපනවාචං අනුලොමෙති, තස්මා සම්ඵප්පලාපං පජහන්තෙන අකාලවාදිතා පරිවජ්ජෙතබ්බාති වුත්තං ‘‘කාලවාදී’’ති. කාලෙන වදන්තෙනාපි උභයානත්ථසාධනතො අභූතං පරිවජ්ජෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘භූතවාදී’’ති. භූතඤ්ච වදන්තෙන යං ඉධලොකපරලොකහිතසම්පාදකං, තදෙව වත්තබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘අත්ථවාදී’’ති වුත්තං. අත්ථං වදන්තෙනාපි න ලොකියධම්මසන්නිස්සිතමෙව වත්තබ්බං, අථ ඛො ලොකුත්තරධම්මසන්නිස්සිතං පීති දස්සෙතුං ‘‘ධම්මවාදී’’ති වුත්තං. යථා ච අත්ථො ලොකුත්තරධම්මසන්නිස්සිතො හොති, තං දස්සනත්ථං ‘‘විනයවාදී’’ති වුත්තං. පාතිමොක්ඛසංවරො සතිසංවරො ඤාණසංවරො ඛන්තිසංවරො වීරියසංවරොති හි පඤ්චන්නං සංවරානං, තදඞ්ගවිනයො වික්ඛම්භනවිනයො සමුච්ඡෙදවිනයො පටිප්පස්සද්ධිවිනයො නිස්සරණවිනයොති පඤ්චන්නං විනයානඤ්ච වසෙන වුච්චමානො අත්ථො නිබ්බානාධිගමහෙතුභාවතො ලොකුත්තරධම්මසන්නිස්සිතො හොතීති.

"Speaking at the right time," etc., is a demonstration of the practice of one who abstains from frivolous talk. Just as "abstaining from killing living beings," etc., demonstrates the practice of abandoning killing. For when it is said, "He dwells having abandoned killing living beings," in anticipation of the question, "How is the abandonment of killing accomplished?" it is said, "He abstains from killing living beings." But how is that abstinence accomplished? It is said, "having laid down the rod, having laid down the weapon." And how is that laying down of the rod and weapon accomplished? It is said, "being conscientious," etc. Thus, successively, the means for each preceding point is shown. Similarly, it should be applied to taking what is not given, etc., as appropriate. Therefore, it is said, "'Speaking at the right time,' etc., is a demonstration of the practice of one who abstains from frivolous talk." For even speech connected with meaning, if spoken at the wrong time, would not bring benefit; thus, it amounts to speech that conveys what is unbeneficial. Therefore, one abandoning frivolous talk should avoid speaking at the wrong time—hence, "speaking at the right time." Even when speaking at the right time, one should avoid falsehood because it accomplishes harm for both—hence, "speaking what is true." And when speaking what is true, one should speak only what is conducive to benefit in this world and the next—hence, "speaking what is meaningful." When speaking what is meaningful, one should not speak only of worldly matters, but also of matters connected with the supramundane—hence, "speaking the Dhamma." To show how the meaning is connected with the supramundane Dhamma, it is said, "speaking the discipline." For the meaning, when spoken of in terms of the five restraints—restraint by the Pātimokkha, restraint by mindfulness, restraint by knowledge, restraint by patience, and restraint by energy—and the five kinds of discipline—discipline by temporary suspension, discipline by suppression, discipline by eradication, discipline by tranquilization, and discipline by escape—is connected with the supramundane Dhamma because it serves as a cause for attaining Nibbāna.

එවං ගුණවිසෙසයුත්තො ච අත්ථො වුච්චමානො දෙසනාකොසල්ලෙ සති සොභති, කිච්චකරො ච හොති, නාඤ්ඤථාති දස්සෙතුං ‘‘නිධානවතිං වාචං භාසිතා’’ති වුත්තං. ඉදානි තං දෙසනාකොසල්ලං විභාවෙතුං ‘‘කාලෙනා’’තිආදිමාහ. අජ්ඣාසයට්ඨුප්පත්තීනං පුච්ඡාය ච වසෙන ඔතිණ්ණෙ දෙසනාවිසයෙ එකංසාදිබ්‍යාකරණවිභාගං සල්ලක්ඛෙත්වා ඨපනාහෙතුදාහරණසංසන්දනානි තංතංකාලානුරූපං විභාවෙන්තියා පරිමිතපරිච්ඡින්නරූපාය විපුලතරගම්භීරුදාරපහූතත්ථවිත්ථාරසඞ්ගාහකාය දෙසනාය පරෙ යථාජ්ඣාසයං පරමත්ථසිද්ධියං පතිට්ඨාපෙන්තො ‘‘දෙසනාකුසලො’’ති වුච්චතීති එවමෙත්ථ අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා.

Thus, to show that when a meaning endowed with special qualities is expressed, it shines and becomes effective if there is skill in teaching, and not otherwise, it is said, "He has spoken words that are like a treasure." Now, to elaborate on that skill in teaching, it begins with "at the right time." When the subject of teaching has been entered upon by way of inclinations, arising circumstances, and questions, having considered the distinctions of definitive answers and the like, one who establishes others in the highest attainment according to their inclinations by means of a teaching that is of limited and defined form, yet which gathers vast, profound, noble, and abundant meanings and details, and which appropriately explains the setting aside of questions, reasons, examples, and connections in accordance with the particular time—such a one is called "skilled in teaching." This is how the meaning should be understood here.

10. එවං පටිපාටියා සත්ත මූලසික්ඛාපදානි විභජිත්වා සතිපි අභිජ්ඣාදිප්පහානස්ස සංවරසීලසික්ඛාසඞ්ගහෙ උපරිගුණසඞ්ගහතො, ලොකියපුථුජ්ජනාවිසයතො ච උත්තරදෙසනාය සඞ්ගණ්හිතුං තං පරිහරිත්වා පචුරජනපාකටං ආචාරසීලමෙව විභජන්තො භගවා ‘‘බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ගාමොති සමූහො. නනු ච රුක්ඛාදයො චිත්තරහිතතාය න ජීවා, චිත්තරහිතතා ච පරිප්ඵන්දාභාවතො[Pg.123], ඡින්නෙ විරුහනතො, විසදිසජාතිකභාවතො, චතුයොනිඅප්පරියාපන්නතො ච වෙදිතබ්බා, වුඩ්ඪි පන පවාළසිලාලවණානම්පි විජ්ජතීති න තෙසං ජීවභාවෙ කාරණං, විසයග්ගහණඤ්ච පරිකප්පනාමත්තං සුපනං විය චිඤ්චාදීනං, තථා දොහළාදයො, තත්ථ කස්මා බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා පටිවිරති ඉච්ඡිතාති? සමණසාරුප්පතො, සන්නිස්සිතසත්තානුරක්ඛණතො ච. තෙනෙවාහ ‘‘ජීවසඤ්ඤිනො හි මොඝපුරිසා මනුස්සා රුක්ඛස්මි’’න්තිආදි (පාචි. 89). නීලතිණරුක්ඛාදිකස්සාති අල්ලතිණස්ස චෙව අල්ලරුක්ඛාදිකස්ස ච. ආදි-සද්දෙන ඔසධිගච්ඡලතාදයො වෙදිතබ්බා.

10. Thus, having analyzed the seven root training rules in sequence, the Blessed One—even though the abandonment of covetousness and so forth is included in the training in the virtue of restraint—avoided that topic in order to include it in a higher teaching on account of its inclusion of higher qualities and because it is beyond the scope of ordinary worldlings. Instead, analyzing just the virtue of conduct, which is manifest to many people, he began with the phrase, "from the destruction of seed-kinds and plant-kinds." Therein, 'gāma' means a collection. Now, are not trees and the like non-living because they lack consciousness? And their lack of consciousness is to be understood from their lack of movement, from their growing when cut, from their being of a dissimilar class of birth, and from their not being included among the four kinds of birth. Growth, however, is also found in coral, rock-salt, and salt, so that is not a reason for their being alive. The perception of them as objects is merely conceptual, like a dream, for plants like the Ciñcā, and similarly with longings and the like. So why is abstention from destroying seed-kinds and plant-kinds desired? Because it is fitting for an ascetic and because it protects the living beings who depend on them. For this reason, it is said, "Foolish people, humans have the perception of life in a tree" (Pāc. 89). "Of green grass and trees, etc." means of fresh grass and fresh trees, etc. By the word "etc." should be understood medicinal plants, shrubs, and vines.

එකං භත්තං එකභත්තං, තං අස්ස අත්ථීති එකභත්තිකො, එකස්මිං දිවසෙ එකවාරමෙව භුඤ්ජනකො. තයිදං රත්තිභොජනොපි සියාති තන්නිවත්තනත්ථමාහ ‘‘රත්තූපරතො’’ති. එවම්පි අපරණ්හභොජීපි සියා එකභත්තිකොති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං ‘‘විරතො විකාලභොජනා’’ති වුත්තං. අරුණුග්ගමනතො පට්ඨාය යාව මජ්ඣන්හිකා, අයං බුද්ධානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණො භොජනස්ස කාලො නාම, තදඤ්ඤො විකාලො. අට්ඨකථායං පන දුතියපදෙන රත්තිභොජනස්ස පටික්ඛිත්තත්තා අපරණ්හො ‘‘විකාලො’’ති වුත්තො.

One meal, a single meal—he who has that is a one-meal eater, one who eats only once a day. This could include eating at night, so to prevent that, it is stated: “abstaining from night-eating.” Even so, one might eat in the afternoon and still be a one-meal eater, so to dispel that doubt, it is said: “abstaining from untimely eating.” From the rising of the dawn until midday—this is the time for eating, habitually practiced by the Buddhas; any other time is untimely. However, in the commentary, because eating at night is prohibited by the second term, the afternoon is called “untimely.”

සඞ්ඛෙපතො ‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණ’’න්තිආදි (දී. නි. 2.90; ධ. ප. 183; නෙත්ති. 30, 50, 116, 124) නයප්පවත්තං භගවතො සාසනං අච්චන්තඡන්දරාගප්පවත්තිතො නච්චාදීනං දස්සනං න අනුලොමෙතීති ආහ ‘‘සාසනස්ස අනනුලොමත්තා’’ති. අත්තනා පයොජියමානං, පරෙහි පයොජාපියමානඤ්ච නච්චං නච්චභාවසාමඤ්ඤතො පාළියං එකෙනෙව නච්ච-සද්දෙන ගහිතං, තථා ගීතවාදිත-සද්දෙන චාති ආහ ‘‘නච්චනනච්චාපනාදිවසෙනා’’ති. ආදි-සද්දෙන ගායනගායාපනවාදනවාදාපනානි සඞ්ගණ්හාති. දස්සනෙන චෙත්ථ සවනම්පි සඞ්ගහිතං විරූපෙකසෙසනයෙන. ආලොචනසභාවතාය වා පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං සවනකිරියායපි දස්සනසඞ්ඛෙපසබ්භාවතො ‘‘දස්සනා’’ ඉච්චෙව වුත්තං. අවිසූකභූතස්ස ගීතස්ස සවනං කදාචි වට්ටතීති ආහ ‘‘විසූකභූතා දස්සනා’’ති. තථා හි වුත්තං පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකපාඨට්ඨකථාය (ඛු. පා. අට්ඨ. පච්ඡිමපඤ්චසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘ධම්මූපසංහිතම්පි චෙත්ථ ගීතං වට්ටති, ගීතූපසංහිතො ධම්මො න වට්ටතී’’ති.

In brief, the Blessed One’s teaching, as conveyed in the method of “abstaining from all evil” (Dī. Ni. 2.90; Dha. Pa. 183; Netti. 30, 50, 116, 124), does not endorse the viewing of dances and the like, which arise from excessive desire and passion. Hence, it is said, “because it is contrary to the teaching.” Dancing, whether performed by oneself or induced by others, is referred to in the Pāli texts by the single term “nacca” (dancing), and similarly by the terms “gīta” (singing) and “vādita” (instrumental music). Thus, it is stated, “by way of dancing, causing to dance, and so on.” The term “and so on” includes singing, causing to sing, playing instruments, and causing to play instruments. Here, hearing is also included under seeing, following the ekasesa method. Alternatively, due to the perceptual nature of the five consciousnesses, the act of hearing is also summarized under “seeing,” hence the term “dassanā” (seeing) is used. The hearing of song that is not frivolous is occasionally permissible, hence it is said, “frivolous seeing.” As stated in the Paramatthajotikā commentary on the Khuddakapāṭha (Khu. Pā. Aṭṭha., explanation of the last five training rules): “Here, song connected with the Dhamma is permissible, but the Dhamma connected with song is not permissible.”

උච්චාති [Pg.124] උච්චසද්දෙන සමානත්ථං එකං සද්දන්තරං, සෙති එත්ථාති සයනං. උච්චාසයනං මහාසයනඤ්ච සමණසාරුප්පරහිතං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘පමාණාතික්කන්තං, අකප්පියත්ථරණ’’න්ති. ආසන්දාදිආසනඤ්චෙත්ථ සයනෙන සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. යස්මා පන ආධාරෙ පටික්ඛිත්තෙ තදාධාරකිරියා පටික්ඛිත්තාව හොති, තස්මා ‘‘උච්චාසයනමහාසයනා’’ ඉච්චෙව වුත්තං, අත්ථතො පන තදුපභොගභූත නිසජ්ජානිපජ්ජනෙහි විරති දස්සිතාති දට්ඨබ්බා. උච්චාසයනසයනමහාසයනසයනාති වා එතස්මිං අත්ථෙ එකසෙසනයෙන අයං නිද්දෙසො කතො යථා ‘‘නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්ති (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1; උදා. 1). ආසනකිරියාපුබ්බකත්තා සයනකිරියාය සයනග්ගහණෙනෙව ආසනං ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං.

“Uccā” is another word synonymous with “ucca” (high); “sayanaṃ” (bed/couch) means that on which one lies down. High beds and luxurious beds are intended to be unsuitable for ascetics, hence it is said: “Beyond measure, an unallowable covering.” Here, seats such as chairs are to be understood as included under “sayanaṃ.” However, since when the support is rejected, the action supported is also rejected, therefore, only “high beds and luxurious beds” are mentioned. In meaning, however, abstaining from both sitting and lying down on such things is to be understood. Alternatively, in this context, this explanation is given concisely, using the ekasesa method, as in: “Name-and-form conditions the six sense bases” (Majjhima Nikāya 3.126; Saṃyutta Nikāya 2.1; Udāna 1). Because sitting precedes lying down, the seat is included by the single mention of “bed,” and this should be understood.

අඤ්ඤෙහි ගාහාපනෙ උපනික්ඛිත්තසාදියනෙ ච පටිග්ගහණත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘න උග්ගණ්හාපෙති, න උපනික්ඛිත්තං සාදීයතී’’ති. අථ වා තිවිධං පටිග්ගහණං කායෙන වාචාය මනසා. තත්ථ කායෙන පටිග්ගහණං උග්ගණ්හනං, වාචාය පටිග්ගහණං උග්ගහාපනං, මනසා පටිග්ගහණං සාදියනන්ති තිවිධම්පි පටිග්ගහණං සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, එකසෙසනයෙන වා ගහෙත්වා ‘‘පටිග්ගහණා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘නෙව නං උග්ගණ්හාතී’’තිආදි. එස නයො ‘‘ආමකධඤ්ඤපටිග්ගහණා’’තිආදීසුපි. නීවාරාදිඋපධඤ්ඤස්ස සාලියාදිමූලධඤ්ඤන්තොගධත්තා වුත්තං ‘‘සත්තවිධස්සා’’ති. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්ච වසානි භෙසජ්ජානි අච්ඡවසං මච්ඡවසං සුසුකාවසං සූකරවසං ගද්‍රභවස’’න්ති (මහාව. 262) වුත්තත්තා ඉදං ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතං නාම, තස්ස පන ‘‘කාලෙ පටිග්ගහිත’’න්ති (මහාව. 262) වුත්තත්තා පටිග්ගහණං වට්ටතීති ආහ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතා’’ති.

The meaning of acceptance is obtained through causing others to take and through approving of what is placed nearby, hence it is said: “He does not cause to take, nor does he approve of what is placed nearby.” Alternatively, acceptance is threefold: by body, speech, or mind. Here, acceptance by body is taking, acceptance by speech is causing to take, and acceptance by mind is approving. Thus, all three types of acceptance are included by a general designation, or by the ekasesa method, and thus the term “acceptances” is used, as stated: “He does not take it himself,” etc. This is the method in cases like “acceptance of raw grain,” etc. The phrase “of seven kinds” is stated because inferior grains like nīvāra rice are included under staple grains such as rice. “I allow, monks, five kinds of fat as medicine: bear fat, fish fat, alligator fat, pig fat, donkey fat” (Mahāvagga 262). Therefore, this is specifically permitted. However, since it is said, “[if] received at the proper time” (Mahāvagga 262), acceptance is allowable—hence the statement, “except what is specifically permitted.”

අක්කමතීති නිප්පීළෙති. පුබ්බභාගෙ අක්කමතීති සම්බන්ධො. හදයන්ති නාළිආදිමානභාජනානං අබ්භන්තරං. තිලාදීනං නාළිආදීහි මිනනකාලෙ උස්සාපිතසිඛායෙව සිඛා, තස්සා භෙදො හාපනං. කෙචීති සාරසමාසාචරියා, උත්තරවිහාරවාසිනො ච.

“Akkamati” means “it crushes,” that is, “it oppresses.” “It crushes” is connected to the earlier part. “Hadaya” refers to the interior of measuring vessels such as tubes and the like. When measuring grains like sesame with tubes and the like, the raised tip is the crest, and its breaking is the removal. Some, meaning the teachers of the Sārasamāsa and the residents of the Uttara Vihāra.

වධොති මුට්ඨිප්පහාරකසාතාළනාදීහි හිංසනං, විහෙඨනන්ති අත්ථො. විහෙඨනත්ථොපි හි වධසද්දො දිස්සති ‘‘අත්තානං වධිත්වා වධිත්වා’’තිආදීසු (පාචි. 880). යථා හි අප්පටිග්ගහභාවසාමඤ්ඤෙ සතිපි පබ්බජිතෙහි අප්පටිග්ගහිතබ්බවත්ථුවිසෙසභාවසන්දස්සනත්ථං ඉත්ථිකුමාරිදාසිදාසාදයො විභාගෙන වුත්තා[Pg.125], එවං පරස්සහරණභාවතො අදින්නාදානභාවසාමඤ්ඤෙ සතිපි තුලාකූටාදයො අදින්නාදානවිසෙසභාවදස්සනත්ථං විභාගෙන වුත්තා, න එවං පාණාතිපාතපරියායස්ස වධස්ස පුනග්ගහණෙ පයොජනං අත්ථි. ‘‘තත්ථ සයඞ්කාරො, ඉධ පරංකාරො’’ති ච න සක්කා වත්තුං ‘‘කායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා ඡප්පයොගා’’ති ච වුත්තත්තා. තස්මා යථාවුත්තොයෙව අත්ථො සුන්දරතරො. අට්ඨකථායං පන ‘‘වධොති මාරණ’’න්ති වුත්තං, තම්පි පොථනමෙව සන්ධායාති ච සක්කා විඤ්ඤාතුං මාරණ-සද්දස්ස විහිංසනෙපි දිස්සනතො.

“Vadha” means harming with blows of the fist, slaps, and the like; it means torment (viheṭhana). The term “vadha” is also seen in the sense of torment (viheṭhana), as in phrases like “having tormented oneself again and again” (Pāc. 880). Just as, despite the general principle of non-acceptance (appaṭiggaha-bhāva), specific items like women, girls, male slaves, and female slaves are separately mentioned to clarify the specific nature of things not to be accepted by renunciants, so too, despite the general principle of taking what belongs to another (parassa-haraṇa-bhāva) as theft (adinnādāna-bhāva), specific cases like false scales and counterfeit coins are separately mentioned to illustrate particular forms of theft (adinnādāna). However, there is no need to repeat the definition of killing (pāṇātipāta) under the term “vadha.” Nor can it be said, “There it is self-inflicted, here it is inflicted by another,” because it has been stated that 'volition, which originates action through body and speech, has six applications.' Therefore, the meaning as previously explained is more fitting. In the commentary, however, it is said, “‘Vadha’ means killing (māraṇa),” but this too can be understood as referring to striking (pothana), since the term ‘killing’ (māraṇa) is also seen in the sense of harming (vihiṃsana).

එත්තාවතාති ‘‘පාණාතිපාතං පහායා’’තිආදිනා ‘‘ඡෙදන…පෙ… සහසාකාරා පටිවිරතො’’ති එතපරිමාණෙන පාඨෙන. අන්තරාභෙදං අග්ගහෙත්වා පාළියං ආගතනයෙන ඡබ්බීසතිසික්ඛාපදසඞ්ගහං යෙභුය්‍යෙන සික්ඛාපදානං අවිභත්තත්තා චූළසීලං නාම. දෙසනාවසෙන හි ඉධ චූළමජ්ඣිමාදිභාවො අධිප්පෙතො, න ධම්මවසෙන. තථා හි ඉධ සඞ්ඛිත්තෙන උද්දිට්ඨානං සික්ඛාපදානං අවිභත්තානං විභජනවසෙන මජ්ඣිමසීලදෙසනා පවත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘මජ්ඣිමසීලං විත්ථාරෙන්තො’’ති.

“Up to this point” (ettāvatā) means by the passage beginning with “abstaining from the destruction of life” and ending with “refraining from violence” (sahasākārā paṭivirato)—this extent of the text. Because the collection of twenty-six training rules is presented in the Pāli text without internal divisions, and because the majority of the training rules are undifferentiated, it is called the “Minor Morality.” Here, the terms “minor,” “middle,” etc., refer to the manner of teaching, not to the nature of the Dhamma itself. For here, the exposition of the Middle Morality proceeds by way of dividing the undifferentiated training rules concisely enumerated here. Hence, it is said, “expounding the Middle Morality.”

චූළසීලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of the Minor Morality is concluded.

මජ්ඣිමසීලවණ්ණනා

The Exposition of the Middle Morality

11. තත්ථ යථාති ඔපම්මත්ථෙ නිපාතො. වාති විකප්පනත්ථෙ. පනාති වචනාලඞ්කාරෙ. එකෙති අඤ්ඤෙ. භොන්තොති සාධූනං පියසමුදාහාරො. සාධවො හි පරෙ ‘‘භොන්තො’’ති වා, ‘‘දෙවානං පියා’’ති වා ‘‘ආයස්මන්තො’’ති වා සමාලපන්ති. යං කිඤ්චි පබ්බජ්ජං උපගතා සමණා. ජාතිමත්තෙන බ්‍රාහ්මණා. ඉදං වුත්තං හොති – උස්සාහං කත්වා මම වණ්ණං වදමානොපි පුථුජ්ජනො ‘‘පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො’’තිආදිනා පරානුද්දෙසිකනයෙන වා යථා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණභාවං පටිජානමානා, පරෙහි ච තථාසම්භාවියමානා තදනුරූපපටිපත්තිං අජානනතො, අසමත්ථතො ච න අභිසම්භුණන්ති, න එවමයං, අයං පන සමණො ගොතමො සබ්බථාපි සමණසාරුප්පපටිපදං පූරෙසියෙවාති එවං අඤ්ඤුද්දෙසිකනයෙන වා සබ්බථාපි ආචාරසීලමත්තමෙව වදෙය්‍යුං, න තදුත්තරින්ති.

11. Here, 'yathā' is a particle in the sense of comparison. 'Vā' is in the sense of an alternative. 'Pana' is a verbal embellishment. 'Eke' means others. 'Bhonto' is an affectionate address of the virtuous. Indeed, virtuous people address others as 'bhonto,' 'dear to the gods,' or 'venerable ones.' Recluses are those who have gone forth into any form of homelessness. Brahmins are so by birth alone. This is what is meant: An ordinary person, making an effort and speaking my praise, might speak either by way of indirect reference, saying: 'Just as some honorable recluses and brahmins, while claiming their status and being esteemed as such by others, do not accomplish the corresponding practice due to ignorance and incapability, this one is not like that; this recluse Gotama, on the contrary, fully accomplishes the conduct befitting a recluse in every respect.' Or they might speak by way of referring to another, saying: 'Having abandoned the destruction of life, he refrains from the destruction of life,' and so on. In any case, they would speak only of mere conduct and virtue, and nothing beyond that.

බීජගාමභූතගාමසමාරම්භපදෙ [Pg.126] සද්දක්කමෙන අප්පධානභූතොපි බීජගාමභූතගාමො නිද්දිසිතබ්බතාය පධානභාවං පටිලභති. අඤ්ඤො හි සද්දක්කමො අඤ්ඤො අත්ථක්කමොති ආහ ‘‘කතමො සො බීජගාමභූතගාමො’’ති. තස්මිඤ්හි විභත්තෙ තබ්බිසයතාය සමාරම්භොපි විභත්තොව හොතීති. තෙනෙවාහ භගවා ‘‘මූලබීජ’’න්තිආදි. මූලමෙව බීජං මූලබීජං, මූලං බීජං එතස්සාතිපි මූලබීජං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඵළුබීජන්ති පබ්බබීජං. පච්චයන්තරසමවායෙ සදිසඵලුප්පත්තියා විසෙසකාරණභාවතො විරුහණසමත්ථෙ සාරඵලෙ නිරුළ්හො බීජ-සද්දො තදත්ථසංසිද්ධියා මූලාදීසුපි කෙසුචි පවත්තතීති මූලාදිතො නිවත්තනත්ථං එකෙන බීජ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘බීජබීජ’’න්ති. ‘‘රූපරූපං, දුක්ඛදුක්ඛ’’න්ති (සං. නි. 4.327) ච යථා. කස්මා පනෙත්ථ බීජගාමභූතගාමං පුච්ඡිත්වා බීජගාමො එව විභත්තොති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. නනු අවොචුම්හ ‘‘මූලමෙව බීජං මූලබීජං, මූලං බීජං එතස්සාතිපි මූලබීජන්ති’’. තත්ථ පුරිමෙන බීජගාමො නිද්දිට්ඨො, දුතියෙන භූතගාමො, දුවිධොපෙස සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, මූලබීජඤ්ච මූලබීජඤ්ච මූලබීජන්ති එකසෙසනයෙන වා පාළියං නිද්දිට්ඨොති වෙදිතබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘සබ්බඤ්හෙත’’න්තිආදි.

In the term ‘injuring seed-life and plant-life,’ even though seed-life and plant-life are secondary in the sequence of terms, they attain prominence because they must be specifically identified. For the sequence of terms is one thing, and the sequence of meaning is another; hence the question, “What is this seed-life and plant-life?” When that is distinguished, the injuring related to it is also distinguished. Therefore the Blessed One said, “root-seed,” and so on. “Root-seed” means the root itself is the seed, or that the root is the seed belonging to it. The same method applies to the rest. “Joint-seed” means seed from nodes. Because the word ‘seed’ (bīja) is established in the essential fruit capable of sprouting, due to its being a specific cause for the production of similar fruit when other conditions are present, and because it sometimes applies to roots and so forth for the fulfillment of its meaning, the term ‘seed-seed’ is used to distinguish it from roots and the like. Just as in “form-form” and “suffering-suffering” (Saṃyutta Nikāya 4.327). But why, after asking about seed-life and plant-life here, is only seed-life explicitly defined? This should not be seen as such. Did we not say, “The root itself is the seed—root-seed; or the root is the seed belonging to it—thus, root-seed”? In that case, by the former, seed-life is defined, and by the latter, plant-life; this is a twofold general explanation, or alternatively, it should be understood that in the Pāli text, 'root-seed' is stated by way of the 'single remainder' method, where two instances are reduced to one. Therefore it is said, “All this,” and so on.

12. ‘‘සන්නිධිකතස්සා’’ති එතෙන ‘‘සන්නිධිකාරපරිභොග’’න්ති එත්ථ කාර-සද්දස්ස කම්මත්ථතං දස්සෙති. යථා වා ‘‘ආචයංගමිනො’’ති වත්තබ්බෙ අනුනාසිකලොපෙන ‘‘ආචයගාමිනො’’ති (ධ. ස. 10) නිද්දෙසො කතො, එවං ‘‘සන්නිධිකාරං පරිභොග’’න්ති වත්තබ්බෙ අනුනාසිකලොපෙන ‘‘සන්නිධිකාරපරිභොග’’න්ති වුත්තං, සන්නිධිං කත්වා පරිභොගන්ති අත්ථො.

12. By “sannidhikatassa” (of one who has made a store), it shows that in “sannidhikāraparibhoga” (using after having made a store), the word kāra has the meaning of action. Just as when “ācayaṃgamino” should be said, the elision of the nasal results in the designation “ācayagāmino” (Dhammasaṅgaṇī 10), so too when “sannidhikāraṃ paribhoga” should be said, the elision of the nasal results in “sannidhikāraparibhoga,” meaning “using after having made a store.”

සම්මා කිලෙසෙ ලිඛතීති සල්ලෙඛො, සුත්තන්තනයෙන පටිපත්ති. පරියායති කප්පීයතීති පරියායො, කප්පියවාචානුසාරෙන පටිපත්ති. කිලෙසෙහි ආමසිතබ්බතො ආමිසං, යං කිඤ්චි උපභොගාරහං වත්ථු. තෙනෙවාහ ‘‘ආමිසන්ති වුත්තාවසෙස’’න්ති. නයදස්සනඤ්හෙතං සන්නිධිවත්ථූනං. උදකකද්දමෙති උදකෙ ච කද්දමෙ ච. අච්ඡථාති නිසීදථ. ගීවායාමකන්ති ගීවං ආයමිත්වා, යථා ච භුත්තෙ අතිභුත්තතාය ගීවා ආයමිතබ්බාව හොති, එවන්ති අත්ථො. චතුභාගමත්තන්ති කුඩුබමත්තං. ‘‘කප්පියකුටිය’’න්තිආදි විනයවසෙන වුත්තං.

“Rightly scratches away defilements” is sallekha, the practice according to the Suttanta method. “It is fashioned comprehensively, thus it is a pariyāya,” the practice following the words of suitability. “Liable to be clung to by defilements” is āmisa, any object fit for enjoyment. Therefore it is said, “āmisa means the remaining things spoken of.” This is a way of showing regarding stored objects. “Water and mud” means in water and in mud. “Acchatha” means to sit. “Stretching out the neck” means stretching out the neck, just as when one has eaten excessively the neck has to be stretched out; such is the meaning. “A quarter part” means about a kuḍuba. “The allowable hut” and so on is said according to the Vinaya.

13. එත්තකම්පීති [Pg.127] විනිච්ඡයවිචාරණාවත්ථුකිත්තනම්පි. පයොජනමත්තමෙවාති පදත්ථයොජනමත්තමෙව. යස්ස පන පදස්ස විත්ථාරකථං විනා න සක්කා අත්ථො විඤ්ඤාතුං, තත්ථ විත්ථාරකථාපි පදත්ථසඞ්ගහමෙව ගච්ඡති. කුතූහලවසෙන පෙක්ඛිතබ්බතො පෙක්ඛා, නටසත්ථවිධිනා නටානඤ්ච පයොගො. නටසමූහෙන පන ජනසමූහෙ කරණවසෙන ‘‘නටසමජ්ජ’’න්ති වුත්තං, සාරසමාසෙ ‘‘පෙක්ඛා මහ’’න්ති වුත්තං. ඝනතාළං නාම දණ්ඩමයතාළං, සිලාසලාකතාළං වා. එකෙති සාරසමාසාචරියා, උත්තරවිහාරවාසිනො ච. යථා චෙත්ථ, එවං ඉතො පරෙසුපි ‘‘එකෙ’’ති ආගතට්ඨානෙසු. චතුරස්සඅම්බණකතාළං නාම රුක්ඛසාරදණ්ඩාදීසු යෙන කෙනචි චතුරස්සඅම්බණකං කත්වා චතූසු පස්සෙසු චම්මෙන ඔනන්ධිත්වා කතවාදිතං. අබ්භොක්කිරණං රඞ්ගබලීකරණං, යා ‘‘නන්දී’’ති වුච්චති. සොභනකරන්ති සොභනකරණං, ‘‘සොභනඝරක’’න්ති සාරසමාසෙ වුත්තං. චණ්ඩාලානමිදන්ති චණ්ඩාලං. සාණෙ උදකෙන තෙමෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ආකොටනකීළා සාණධොවනං. ඉන්දජාලෙනාති අට්ඨිධොවනමන්තං පරිජප්පිත්වා යථා පරෙ අට්ඨීනියෙව පස්සන්ති, එවං තචාදීනං අන්තරධාපනමායාය. සකටබ්‍යූහාදීති ආදි-සද්දෙන චක්කපදුමකළීරබ්‍යූහාදිං සඞ්ගණ්හාති.

13. “Ettakampi” refers to the mentioning of the basis for investigation and deliberation. “Payojanamattamevāti” means merely the application of the word’s meaning. However, for words whose meaning cannot be understood without detailed explanation, that detailed explanation is also included in the collection of the word’s meaning. “Pekkhā” means viewing out of curiosity, and also the performance of actors according to the rules of their craft. Because of the performance by a group of actors in a crowd of people, it is called an “actor’s assembly” (naṭasamajja); in concise composition, it is called “pekkhā maha” (a great spectacle). “Ghanatāḷa” means a cymbal made of wood, or a castanet of stone slivers. “Eke” refers to the teachers of concise composition and also the residents of the Uttara Vihāra. As it is here, so too in other places where “eke” appears. “Caturassaambaṇakatāḷa” refers to a four-sided ambaṇaka drum made by stretching leather over a frame of wood or other materials, making it playable on all four sides. “Abbhokkiraṇa” means sprinkling and making offerings on the stage, which is called “nandī” (joy). “Sobhanakara” means beautifying, and in concise composition, it is called “sobhanagharaka” (a beautiful house). “Caṇḍālānamidaṃ” means the caṇḍāla performance. “Sāṇadhovana” refers to the game of wetting hemp with water and striking each other. “Indajāla” means by the net of Indra, that is, by muttering the bone-washing mantra so that others see only the bones, thus concealing the skin and other parts by illusion. “Sakaṭabyūhādī” (cart formations, etc.)—the word “etc.” includes formations like wheels, lotuses, and bamboo shoots.

14. පදානීති සාරීනං පතිට්ඨානට්ඨානානි. දසපදං නාම ද්වීහි පන්තීහි වීසතියා පදෙහි කීළනජූතං. පාසකං වුච්චති ඡසු පස්සෙසු එකෙකං යාව ඡක්කං දස්සෙත්වා කතකීළනකං, තං වඩ්ඪෙත්වා යථාලද්ධං එකකාදිවසෙන සාරියො අපනෙන්තා උපනෙන්තා ච කීළන්ති. ඝටෙන කීළා ඝටිකාති එකෙ. බහූසු සලාකාසු විසෙසරහිතං එකං සලාකං ගහෙත්වා තාසු පක්ඛිපිත්වා පුන තස්සෙව උද්ධරණං සලාකහත්ථන්ති එකෙ. පණ්ණෙන වංසාකාරෙන කතා නාළිකා. තෙනෙවාහ ‘‘තං ධමන්තා’’ති. ‘‘පුච්ඡන්තස්ස මුඛාගතං අක්ඛරං ගහෙත්වා නට්ඨමුත්ති ලාභාලාභාදිජානනකීළා අක්ඛරිකා’’තිපි වදන්ති. ‘‘වාදිතානුරූපං නච්චනං ගායනං වා යථාවජ්ජං’’ තිපි වදන්ති. ‘‘එවං කතෙ ජයො භවිස්සති, අඤ්ඤථා පරාජයො’’ති ජයපරාජයෙ පුරක්ඛත්වා පයොගකරණවසෙන පරිහාරපථාදීනම්පි ජූතපමාදට්ඨානභාවො වෙදිතබ්බො. පඞ්ගචීරාදීහිපි වංසාදීහි කාතබ්බකිච්චසිද්ධිඅසිද්ධිජයපරාජයාවහො පයොගො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. ‘‘යථාවජ්ජ’’න්ති ච [Pg.128] කාණාදීහි සදිසතාකාරදස්සනෙහි ජයපරාජයවසෙන ජූතකීළිතභාවෙන වුත්තං.

14. “Padāni” refers to the places where the pieces are set. “Dasapada” is a gambling game played with twenty squares in two rows. “Pāsaka” refers to a game played with a die, which is made to show from one up to six on its six sides; they play by increasing the throw and moving pieces forward and backward according to what is obtained, by ones and so on. Some say that “ghaṭikā” is a game played with a pot. Some say that “salākahattha” is taking one stick without distinction from many sticks, putting it among them, and then drawing that same one out again. “Nāḷikā” is a tube made from a leaf in the shape of bamboo. Therefore it is said, “blowing it.” Some also say that “akkharikā” is a game of knowing gain or loss, or lost items, by taking a letter that comes from the mouth of the one asking. Others also say that 'yathāvajjaṃ' is 'dancing or singing according to the music.' “If done thus, there will be victory; otherwise, defeat”—thus, by making effort with victory and defeat in mind, the state of being a basis for gambling and negligence in things like avoidance paths should be understood. It should be seen that a performance involving things like paṅgacīra, bamboo, etc., which brings about accomplishment or non-accomplishment, victory or defeat, is also mentioned. And “yathāvajja” is said to be a form of gambling based on victory or defeat, by showing mimicry of the blind and so on.

15. වාළරූපානීති ආහරිමානි වාළරූපානි. ‘‘අකප්පියමඤ්චොව පල්ලඞ්කො’’ති සාරසමාසෙ. වානවිචිත්තන්ති භිත්තිච්ඡදාදිවසෙන වානෙන විචිත්‍රං. රුක්ඛතූලලතාතූලපොටකීතූලානං වසෙන තිණ්ණං තූලානං. උද්දලොමියං කෙචීති සාරසමාසාචරියා, උත්තරවිහාරවාසිනො ච. තථා එකන්තලොමියං. කොසෙය්‍යකට්ටිස්සමයන්ති කොසෙය්‍යකස්සටමයං. සුද්ධකොසෙය්‍යන්ති රතනපරිසිබ්බනරහිතං. ‘‘ඨපෙත්වා තූලික’’න්ති එතෙන රතනපරිසිබ්බනරහිතාපි තූලිකා න වට්ටතීති දීපෙති. ‘‘රතනපරිසිබ්බිතානී’’ති ඉමිනා යානි රතනපරිසිබ්බිතානි, තානි භූමත්ථරණවසෙන, යථානුරූපං මඤ්චපීඨාදීසු ච උපනෙතුං වට්ටතීති දීපිතං හොති. අජිනචම්මෙහීති අජිනමිගචම්මෙහි. තානි කිර චම්මානි සුඛුමානි, තස්මා දුපට්ටතිපට්ටානි කත්වා සිබ්බන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘අජිනප්පවෙණී’’ති. වුත්තනයෙනාති විනයෙ වුත්තනයෙන.

15. “Vāḷarūpāni” means artificial animal figures. In the Sārasamāsa, “pallaṅka” means an unallowable couch. “Vānavicitta” means decorated with canopies, wall hangings, etc., by means of weaving. “Rukkhatūla,” “latātūla,” and “poṭakītūla” refer to three types of stuffing: from trees, creepers, and pods. Some, namely the teachers of the Sārasamāsa and the residents of the Uttara Vihāra, say “uddalomīyaṃ.” Likewise, “ekantalomīyaṃ.” “Koseyyakaṭṭissamaya” means made of silk mixed with kaṭṭissa cloth. “Suddhakoseyya” means pure silk, without gem-studded borders. By “except for a mattress,” it indicates that even a mattress without gem-studded borders is not allowed. By “adorned with gems,” it is indicated that those items adorned with gems are allowed to be used as floor coverings or appropriately on beds, seats, etc. “Ajinacammehi” means with the hides of ajina deer. It is said these hides are fine, so they are stitched together with doubled or tripled layers. Hence, it is called “ajinappaveṇī.” “Vuttanayena” means according to the method stated in the Vinaya.

16. අලඞ්කාරඤ්ජනමෙව න භෙසජ්ජං මණ්ඩනානුයොගස්ස අධිප්පෙතත්තා. මාලා-සද්දො සාසනෙ සුද්ධපුප්ඵෙසුපි නිරුළ්හොති ආහ ‘‘බද්ධමාලා වා’’ති. මත්තිකකක්කන්ති ඔසධෙහි අභිසඞ්ඛතං යොගමත්තිකකක්කං. චලිතෙති කුපිතෙ. ලොහිතෙ සන්නිසින්නෙති දුට්ඨලොහිතෙ ඛීණෙ.

16. “Alaṅkārañjana” is only for adornment, not medicine, since its intention is beautification. The word “mālā” in the Dispensation is conventionally used even for loose flowers, hence he said, “or a bound garland.” “Mattikakakka” is medicinal clay compounded with herbs. “Calita” means angered. “Lohite sannisinne” means when corrupted blood has subsided or diminished.

17. දුග්ගතිතො සංසාරතො ච නිය්‍යාති එතෙනාති නිය්‍යානං, සග්ගමග්ගො මොක්ඛමග්ගො ච. තං නිය්‍යානං අරහති, නිය්‍යානෙ වා නියුත්තා, නිය්‍යානං වා ඵලභූතං එතිස්සා අත්ථීති නිය්‍යානිකා, වචීදුච්චරිතසංකිලෙසතො නිය්‍යාතීති වා ඊ-කාරස්ස රස්සත්තං, ය-කාරස්ස ච ක-කාරං කත්වා නිය්‍යානිකා, චෙතනාය සද්ධිං සම්ඵප්පලාපා වෙරමණි. තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකා, තස්සා භාවො අනිය්‍යානිකත්තං, තස්මා අනිය්‍යානිකත්තා. තිරච්ඡානභූතාති තිරොකරණභූතා. කම්මට්ඨානභාවෙති අනිච්චතාපටිසංයුත්තචතුසච්චකම්මට්ඨානභාවෙ. සහ අත්ථෙනාති සාත්ථකං, හිතපටිසංයුත්තන්ති අත්ථො. විසිඛාති ඝරසන්නිවෙසො, විසිඛාගහණෙන ච තන්නිවාසිනො ගහිතා ‘‘ගාමො ආගතො’’තිආදීසු විය. තෙනෙවාහ ‘‘සූරා සමත්ථා’’ති, ‘‘සද්ධා පසන්නා’’ති ච. කුම්භට්ඨානාපදෙසෙන [Pg.129] කුම්භදාසියො වුත්තාති ආහ ‘‘කුම්භදාසීකථා වා’’ති. උප්පත්තිඨිතිසම්භාරාදිවසෙන ලොකං අක්ඛායතීති ලොකක්ඛායිකා.

17. It leads out from the bad destinations and from saṃsāra, thus it is deliverance (niyyāna)—the path to heaven and the path to liberation. It is worthy of deliverance, or it is yoked to deliverance, or deliverance is its fruit—thus it is niyyānikā. Or, it leads out from the defilement of wrong speech, hence the shortening of the vowel 'ī' and the change of 'ya' to 'ka,' making it 'niyyānikā'; it is abstinence from idle chatter together with intention. Its opposite is 'aniyyānikā,' and its state is 'aniyyānikattaṃ'; therefore, due to 'aniyyānikattaṃ.' 'Tiracchānabhūtā' means being an obstruction. 'Kammaṭṭhānabhāve' refers to the development of meditation subjects connected with impermanence and the four truths. 'Saha atthenāti' means meaningful (sātthakaṃ), that is, connected with benefit. 'Visikhā' refers to a street; and by the term 'visikhā,' its inhabitants are included, as in phrases like 'the village has come.' Hence it is said, 'the heroes are capable,' and 'the faithful are devoted.' By the pretext of 'kumbhaṭṭhāna,' female water-carriers are meant, hence it is said, 'or talk about female water-carriers.' It explains the world in terms of origin, duration, and constituents—thus it is called 'lokakkhāyikā.'

18. සහිතන්ති පුබ්බාපරාවිරුද්ධං.

18. “Sahita” means non-contradictory from beginning to end.

19. දූතස්ස කම්මං දූතෙය්‍යං, තස්ස කථා දූතෙය්‍යකථා.

19. The work of a messenger is dūteyya, and his talk is dūteyyakathā.

20. තිවිධෙනාති සාමන්තජප්පනඉරියාපථසන්නිස්සිතපච්චයපටිසෙවනභෙදතො තිප්පකාරෙන. විම්හාපයන්තීති ‘‘අහො අච්ඡරියපුරිසො’’ති අත්තනි පරෙසං විම්හයං උප්පාදෙන්ති. ලපන්තීති අත්තානං, දායකං වා උක්ඛිපිත්වා යථා සො කිඤ්චි දදාති, එවං උක්කාචෙත්වා කථෙන්ති. නිමිත්තෙන චරන්ති, නිමිත්තං වා කරොන්තීති නෙමිත්තිකා නිමිත්තන්ති ච පරෙසං පච්චය දානසඤ්ඤුප්පාදකං කායවචීකම්මං වුච්චති. නිප්පිංසන්තීති නිප්පෙසා, නිප්පෙසායෙව නිප්පෙසිකා, නිප්පෙසොති ච සඨපුරිසො විය ලාභසක්කාරත්ථං අක්කොසඛුංසනුප්පණ්ඩනපරපිට්ඨිමංසිකතාදි.

20. “Tividhena” means threefold: by flattering speech, by affected mannerisms, and by hinting through the use of requisites. “Vimhāpayanti” means they arouse astonishment in others, causing them to think, “Ah, what a marvelous person!” “Lapanti” means they praise themselves or, by extolling a donor, they speak in a flattering way so that he gives something. “Nimittena caranti, nimittaṃ vā karonti” means they conduct themselves by signs or make signs—thus they are called nemittikā; “nimitta” refers to bodily or verbal action that induces in others the perception of giving a gift. “Nippiṃsanti” means they engage in nippesā; “nippesā” itself is “nippesikā”; and “nippesoti” means, like a deceitful person, seeking gain and honor, engaging in abuse, disparagement, deceitful talk, and backbiting.

මජ්ඣිමසීලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of the middling morality is concluded.

මහාසීලවණ්ණනා

The exposition of the great morality.

21. අඞ්ගානි ආරබ්භ පවත්තත්තා අඞ්ගසහචරිතං සත්ථං ‘‘අඞ්ග’’න්ති වුත්තං. නිමිත්තන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. කෙචි පන ‘‘අඞ්ගන්ති අඞ්ගවිකාර’’න්ති වදන්ති, පරෙසං අඞ්ගවිකාරදස්සනෙනාපි ලාභාලාභාදිවිජ්ජාති. පණ්ඩුරාජාති දක්ඛිණාමධුරාධිපති. ‘‘මහන්තාන’’න්ති එතෙන අප්පකං නිමිත්තං, මහන්තං නිමිත්තං උප්පාතොති දස්සෙති. ඉදං නාම පස්සතීති යො වසභං කුඤ්ජරං පාසාදං පබ්බතං වා ආරුළ්හං සුපිනෙ අත්තානං පස්සති, තස්ස ඉදං නාම ඵලං හොතීති. සුපිනකන්ති සුපිනසත්ථං. අඞ්ගසම්පත්තිවිපත්තිදස්සනමත්තෙන ආදිසනං වුත්තං ‘‘අඞ්ග’’න්ති ඉමිනා, ‘‘ලක්ඛණ’’න්ති ඉමිනා පන මහානුභාවතානිප්ඵාදකඅඞ්ගලක්ඛණවිසෙසදස්සනෙනාති අයමෙතෙසං විසෙසොති. අහතෙති නවෙ. ඉතො පට්ඨායාති දෙවරක්ඛසමනුස්සාදිභෙදෙන විවිධවත්ථභාගෙ ඉතො වා එත්තො වා සඤ්ඡින්නෙ ඉදං නාම භොගාදි හොතීති. දබ්බිහොමදීනි [Pg.130] හොමස්සුපකරණාදිවිසෙසෙහි ඵලවිසෙසදස්සනවසෙන පවත්තානි. අග්ගිහොමං වුත්තාවසෙසසාධනවසෙන පවත්තං හොමං. අඞ්ගලට්ඨින්ති සරීරං. අබ්භිනො සත්ථං අබ්භෙය්‍යං, මාසුරක්ඛෙන කතො ගන්ථො මාසුරක්ඛො. භූරිවිජ්ජා සස්සබුද්ධිකරණවිජ්ජාති සාරසමාසෙ. සපක්ඛක…පෙ… චතුප්පදානන්ති පිඞ්ගලමක්ඛිකාදිසපක්ඛක ඝරගොලිකාදිඅපක්ඛකදෙවමනුස්සකොඤ්චාදිද්විපදකකණ්ටකජම්බුකාදිචතුප්පදානං.

21. Because it operates in relation to the limbs, the science concerned with the limbs is called 'aṅga.' The same principle applies to 'nimitta' here. But some say, 'aṅga means deformity of limbs,' implying that knowledge of gain, loss, and so on, is also derived from observing the deformity of limbs in others. Paṇḍurāja is the ruler of Southern Madhurā. By 'mahantānaṃ,' it shows that a small sign is a nimitta, and a great sign is an uppāta. 'Idaṃ nāma passati' means that if one sees oneself in a dream riding a bull, elephant, palace, or mountain, this is the result. 'Supinaka' means the science of dreams. The term 'aṅga' indicates prediction based merely on observation of the perfection or imperfection of limbs; however, the term 'lakkhaṇa' indicates prediction based on the observation of special bodily marks that bring about great power—this is the difference between them. 'Ahata' means new. 'Ito paṭṭhāyāti' means that, based on various categories such as gods, demons, and humans, if something is cut off from here or there, it results in such-and-such wealth, etc. 'Dabbihoma' and other rites are performed showing different results based on variations in sacrificial implements and the like. 'Aggihoma' is a fire sacrifice performed in order to gain the remaining benefits. 'Aṅgalaṭṭhi' means the body. 'Abbhino satthaṃ' is 'abbheyyaṃ,' a treatise on the sky; 'māsurakkha' is a text composed by Māsurakkha. 'Bhūrivijjā' is the knowledge that increases quickness of intellect, according to the Sārasamāsa. 'Sapakkhaka... catuppadānaṃ' refers to winged creatures such as the Piṅgala fly, wingless creatures such as house lizards, two-legged beings such as gods, humans, and herons, and four-legged beings such as thorny bushes and jackals.

23. ‘‘අසුකදිවසෙ’’ති ‘‘පක්ඛස්ස දුතියෙ තතියෙ’’තිආදි තිථිවසෙන වුත්තං. අසුකනක්ඛත්තෙනාති රොහිණීආදිනක්ඛත්තයොගවසෙන.

23. “On such-and-such a day” is stated in terms of the lunar date, such as 'the second or third of the fortnight.' 'Under such-and-such a constellation' refers to conjunction with constellations such as Rohiṇī.

24. උක්කානං පතනන්ති උක්කොභාසානං පතනං. වාතසඞ්ඝාතෙසු හි වෙගෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්ඝට්ටෙන්තෙසු දීපකොභාසො විය ඔභාසො උප්පජ්ජිත්වා ආකාසතො පතති, තත්ථායං උක්කාපාතවොහාරො. අවිසුද්ධතා අබ්භමහිකාදීහි.

24. The falling of meteors (ukkānaṃ patanaṃ) means the falling of fiery lights. When wind currents violently collide with each other, a light resembling a lamp's glow arises and falls from the sky—this is called the phenomenon of a meteor fall. Impurity (avisuddhatā) refers to atmospheric phenomena like mist and fog.

25. ධාරානුපවෙච්ඡනං වස්සනං. හත්ථෙන අධිප්පෙතවිඤ්ඤාපනං හත්ථමුද්දා, තං පන අඞ්ගුලිසඞ්කොචනෙන ගණනායෙව. පාරසික මිලක්ඛකාදයො විය නවන්තවසෙන ගණනා අච්ඡිද්දකගණනා. සටුප්පාදනාදීති ආදි-සද්දෙන වොකලනභාගහාරාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. චින්තාවසෙනාති වත්ථුං අනුසන්ධිඤ්ච සයමෙව චිරෙන චින්තෙත්වා කරණවසෙන චින්තාකවි වෙදිතබ්බො, කිඤ්චි සුත්වා සුතෙන අස්සුතං අනුසන්ධෙත්වා කරණවසෙන සුතකවි, කඤ්චි අත්ථං උපධාරෙත්වා තස්ස සඞ්ඛිපනවිත්ථාරණාදිවසෙන අත්ථකවි, යං කිඤ්චි පරෙන කතං කබ්බං නාටකං වා දිස්වා තං සදිසමෙව අඤ්ඤං අත්තනො ඨානුප්පත්තිකපටිභානෙන කරණවසෙන පටිභානකවි වෙදිතබ්බො.

25. The act of raining is dhārānupavecchanaṃ or vassanaṃ. Making one's intention known with the hand is called hatthamuddā, which is simply a method of counting by the bending of fingers. Like the Persians and barbarians, counting by marking lines is acchiddakagaṇanā, complete counting without omission. Saṭuppādanādīti—the word ādi includes things like dropping vowels and grammatical divisions. A cintākavi should be understood as one who composes through their own deliberation, after long reflection on the subject and its connections; a sutakavi as one who composes by hearing something and connecting what was heard to what was not; an atthakavi as one who, after reflecting on some meaning, composes by way of condensing or elaborating it; a paṭibhānakavi should be understood as one who, upon seeing a poem or drama made by another, creates something similar through their own spontaneously arising wit.

26. පරිග්ගහභාවෙන දාරිකාය ගණ්හාපනං ආවාහනං. තථා දාපනං විවාහනං. දෙසන්තරෙ දිගුණතිගුණාදිගහණවසෙන භණ්ඩප්පයොජනං පයොගො. තත්ථ වා අඤ්ඤත්ථ වා යථාකාලපරිච්ඡෙදං වඩ්ඪිගහණවසෙන පයොජනං උද්ධාරො. ‘‘භණ්ඩමූලරහිතානං වාණිජ්ජං කත්වා එත්තකෙනුදයෙන සහ මූලං දෙථාති ධනදානං පයොගො, තාවකාලිකදානං උද්ධාරො’’ති ච වදන්ති. තීහි කාරණෙහීති එත්ථ වාතෙන, පාණකෙහි වා ගබ්භෙ විනස්සන්තෙ න පුරිමකම්මුනා ඔකාසො කතො, තප්පච්චයා කම්මං විපච්චති. සයමෙව [Pg.131] පන කම්මුනා ඔකාසෙ කතෙ න එකන්තෙන වාතො පාණකා වා අපෙක්ඛිතබ්බාති කම්මස්ස විසුං කාරණභාවො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. නිබ්බාපනීයන්ති උපසමකරං. පටිකම්මන්ති යථා තෙ න ඛාදන්ති, තථා පටිකරණං. පරිවත්තනත්ථන්ති ආවුධාදිනා සහ උක්ඛිත්තහත්ථස්ස උක්ඛිපනවසෙන පරිවත්තනත්ථං. ඉච්ඡිතත්ථස්ස දෙවතාය කණ්ණෙ කථනවසෙන ජප්පනං කණ්ණජප්පනන්ති. ආදිච්චපාරිචරියාති කරවීරමාලාහි පූජං කත්වා සකලදිවසං ආදිච්චාභිමුඛාවට්ඨානෙන ආදිච්චස්ස පරිචරණං. ‘‘සිරව්හායන’’න්ති කෙචි පඨන්ති, තස්සත්ථොමන්තං පරිජප්පිත්වා සිරසා ඉච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස අව්හායනන්ති.

26. Taking a girl with the intention of marriage is called āvāhana. Similarly, giving her away is called vivāhana. Lending out goods in another country on the condition of receiving them back doubled, tripled, and so on, is called payoga. Lending there or elsewhere on the condition of receiving interest according to a fixed period is called uddhāra. Some say: 'Giving money to merchants who lack capital, saying, "Do business and return the principal together with this much profit," is called payoga, while a temporary loan is called uddhāra.' Herein, regarding 'by three causes': when a crop is destroyed by wind or by pests, an opportunity is not created by the previous kamma alone; the kamma ripens conditioned by that factor. However, when an opportunity is created by the kamma itself, wind or pests are not absolutely required. Thus, it should be understood that the distinct causal nature of kamma has been stated. Nibbāpanīya means calming. Paṭikamma means taking countermeasures so that they do not consume it. Parivattanatthaṃ means for the purpose of brandishing, as in brandishing a weapon by raising one's hand. Kaṇṇajappana is whispering a desired matter in the ear of a deity. Ādiccapāricariyā means attending to the sun by making offerings with garlands of oleander and standing facing it for the entire day. Some read it as 'siravhāyana,' the meaning of which is: invoking a desired outcome by murmuring a mantra over the head.

27. සමිද්ධිකාලෙති ආයාචිතස්ස අත්ථස්ස සිද්ධිකාලෙ. සන්තිපටිස්සවකම්මන්ති දෙවතායාචනාය යා සන්ති පටිකත්තබ්බා, තස්සා පටිඤ්ඤාපටිස්සවකම්මකරණං, සන්තියා ආයාචනප්පයොගොති අත්ථො. තස්මින්ති පටිස්සවඵලභූතෙ යථාභිපත්ථිතකම්මස්මිං, යං ‘‘සචෙ මෙ ඉදං නාම සමිජ්ඣිස්සතී’’ති වුත්තං. තස්සාති සන්තිපටිස්සවස්ස, යො ‘‘පණිධී’’ති ච වුත්තො. යථාපටිස්සවඤ්හි උපහාරෙ කතෙ පණිධි ආයාචනා කතා නිය්‍යාතිතා හොතීති. අච්ඡන්දිකභාවමත්තන්ති ඉත්ථියා අකාමකභාවමත්තං. ලිඞ්ගන්ති පුරිසලිඞ්ගං. බලිකම්මකරණං උපද්දවපටිබාහනත්ථඤ්චෙව වඩ්ඪිආවහනත්ථඤ්ච. දොසානන්ති පිත්තාදිදොසානං. එත්ථ ච වමනන්ති පච්ඡට්ටනං අධිප්පෙතං. උද්ධංවිරෙචනන්ති වමනං ‘‘උද්ධං දොසානං නීහරණ’’න්ති වුත්තත්තා. තථා විරෙචනන්ති විරෙචනමෙව. අධොවිරෙචනන්ති පන සුද්ධිවත්ථිකසාවත්ථිආදි වත්ථිකිරියාපි අධිප්පෙතා ‘‘අධො දොසානං නීහරණ’’න්ති වුත්තත්තා. සීසවිරෙචනං සෙම්හනීහරණාදි. පටලානීති අක්ඛිපටලානි. සලාකවෙජ්ජකම්මන්ති අක්ඛිවෙජ්ජකම්මං, ඉදං වුත්තාවසෙසසාලාකියසඞ්ගහණත්ථං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බන්ති. තප්පනාදයොපි හි සාලාකියානෙවාති. මූලානි පධානානි රොගූපසමෙ සමත්ථානි භෙසජ්ජානි මූලභෙසජ්ජානි, මූලානං වා බ්‍යාධීනං භෙසජ්ජානි මූලභෙසජ්ජානි. මූලානුබන්ධවසෙන හි දුවිධො බ්‍යාධි. මූලරොගෙ ච තිකිච්ඡිතෙ යෙභුය්‍යෙන ඉතරං වූපසමතීති. ‘‘කායතිකිච්ඡනං දස්සෙතී’’ති ඉදං කොමාරභච්චසල්ලකත්තසාලාකියාදිකරණවිසෙසභූතතන්තීනං තත්ථ තත්ථ වුත්තත්තා පාරිසෙසවසෙන වුත්තං, තස්මා තදවසෙසාය තන්තියාපි ඉධ සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සබ්බානි චෙතානි ආජීවහෙතුකානියෙව ඉධාධිප්පෙතානි ‘‘මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙන්තී’’ති වුත්තත්තා[Pg.132]. යං පන තත්ථ තත්ථ පාළියං ‘‘ඉති වා’’ති වුත්තං, තත්ථ ඉතීති පකාරත්ථෙ නිපාතො, වා-ඉති විකප්පනත්ථෙ. ඉදං වුත්තං හොති ඉමිනා පකාරෙන, ඉතො අඤ්ඤෙ න වාති. තෙන යානි ඉතො බාහිරකපබ්බජිතා සිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානාදීනි ජීවිකොපායභූතානි ආජීවපකතා උපජීවන්ති, තෙසං පරිග්ගහො කතොති වෙදිතබ්බො.

27. Samiddhikāle means at the time of achieving the desired purpose. Santipaṭissavakamma means the act of making a vow concerning the appeasement to be performed in return for a request made to a deity; the meaning is the application of a request for appeasement. Tasmiṃ refers to that desired work which is the fruit of the vow, as stated: "If this thing will succeed for me." Tassā refers to that vow for appeasement, which is also called "aspiration." For when offerings are made according to the vow, the aspiration, the request that was made, is fulfilled. Acchandikabhāvamatta means merely the state of unwillingness in a woman. Liṅga means the male organ. The performance of bali-rites is done both to ward off dangers and to bring prosperity. Dosānaṃ refers to the humors like bile, etc. Here, vamana (vomiting) is intended as regurgitation. Uddhaṃvirecana (upward purging) means vomiting, because it is said 'expelling humors upwards.' Similarly, virecana means purging itself. Adhovirecana (downward purging) also refers to the application of enemas like suddhivatthika, sāvatthi, etc., because it is said 'expelling humors downwards.' Sīsavirecana (head purging) means expelling phlegm, etc. Paṭalāni refers to the membranes of the eye. Salākavejjakamma (surgery with a probe) means eye surgery; this should be understood as stated for the inclusion of the remaining ophthalmic procedures mentioned. For even tappanā, etc., are ophthalmic procedures. Mūlabhesajjāni (root remedies) are medicines that are primary and capable of pacifying diseases, or they are medicines for root diseases. For diseases are of two kinds based on their root connection, and when the root disease is treated, the other mostly subsides. The phrase 'shows treatment of the body' is stated by way of remainder, because the specific branches of treatment such as pediatrics, surgery, and ophthalmology are mentioned here and there. Therefore, the inclusion of the remaining branches of treatment should also be understood here. All these are intended here as means of livelihood, because it is said: 'they make a living by wrong livelihood.' However, where 'iti vā' is stated here and there in the Pāḷi, there 'iti' is a particle indicating manner, and 'vā' is for alternative. This means: 'in this manner, or not other than this.' Therefore, it should be understood that those arts, sciences, and fields of knowledge, etc., which are means of livelihood for external ascetics and by which they live, are included.

මහාසීලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Great Morality is concluded.

පුබ්බන්තකප්පිකසස්සතවාදවණ්ණනා

The Exposition of Speculating on the Past and Eternalism

28. භික්ඛුසඞ්ඝෙන වුත්තවණ්ණො නාම ‘‘යාවඤ්චිදං තෙන භගවතා’’තිආදිනා වුත්තවණ්ණො. එත්ථායං සම්බන්ධො – න භික්ඛවෙ එත්තකා එව බුද්ධගුණා, යෙ තුම්හාකං පාකටා, අපාකටා පන ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ අඤ්ඤෙ ධම්මා’’ති විත්ථාරො. තත්ථ ‘‘ඉමෙ දිට්ඨිට්ඨානා එවං ගහිතා’’තිආදිනා සස්සතාදිදිට්ඨිට්ඨානානං යථාගහිතාකාරසුඤ්ඤතභාවප්පකාසනතො, ‘‘තඤ්ච පජානනං න පරාමසතී’’ති සීලාදීනඤ්ච අපරාමාසනිය්‍යානිකභාවදීපනෙන නිච්චසාරාදිවිරහප්පකාසනතො, යාසු වෙදනාසු අවීතරාගතාය බාහිරකානං එතානි දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතානි සම්භවන්ති, තෙසං පච්චයභූතානඤ්ච සම්මොහාදීනං වෙදකකාරකසභාවාභාවදස්සනමුඛෙන සබ්බධම්මානං අත්තත්තනියතාවිරහදීපනතො, අනුපාදාපරිනිබ්බානදීපනතො ච අයං දෙසනා සුඤ්ඤතාවිභාවනප්පධානාති ආහ ‘‘සුඤ්ඤතාපකාසනං ආරභී’’ති. පරියත්තීති විනයාදිභෙදභින්නා තන්ති. දෙසනාති තස්සා තන්තියා මනසාවවත්ථාපිතාය විභාවනා, යථාධම්මං ධම්මාභිලාපභූතා වා පඤ්ඤාපනා, අනුලොමාදිවසෙන වා කථනන්ති පරියත්තිදෙසනානං විසෙසො පුබ්බෙයෙව වවත්ථාපිතොති ආහ ‘‘දෙසනායං පරියත්තිය’’න්ති. එවං ආදීසූති එත්ථ ආදි-සද්දෙන සච්චසභාවසමාධිපඤ්ඤාපකතිපුඤ්ඤආපත්තිඤෙය්‍යාදයො සඞ්ගය්හන්ති. තථා හි අයං ධම්ම-සද්දො ‘‘චතුන්නං භික්ඛවෙ ධම්මානං අනනුබොධා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.186; අ. නි. 4.1) සච්චෙ වත්තති, ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. 1) සභාවෙ, ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු (සං. නි. 5.378) සමාධිම්හි, ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, ස වෙ පෙච්ච න සොචතී’’තිආදීසු (සු. නි. 190) පඤ්ඤාය, ‘‘ජාතිධම්මානං [Pg.133] භික්ඛවෙ සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජතී’’තිආදීසු (ම. නි. 3.373; පටි. ම. 1.33) පකතියං, ‘‘ධම්මො සුචිණ්ණො සුඛමාවහාතී’’තිආදීසු (සු. නි. 184; ථෙරගා. 303; ජා. 1.10.102) පුඤ්ඤෙ, ‘‘චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා’’තිආදීසු (පාරා. 233) ආපත්තියං, ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථං ආගච්ඡන්තී’’තිආදීසු (මහානි. 156; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.6) ඤෙය්‍යෙ වත්තති (ම. නි. අට්ඨ. 1.සුත්තනික්ඛෙපවණ්ණනා; අභි. අට්ඨ. 1.තිකමාතිකාපදවණ්ණනා; බු. වං. අට්ඨ. රතනචඞ්කමනකණ්ඩවණ්ණනා). ධම්මා හොන්තීති සුඤ්ඤා ධම්මමත්තා හොන්තීති අත්ථො.

28. The description spoken by the Saṅgha of bhikkhus is the description that begins with 'as far as this by that Blessed One,' and so on. Here is the connection: 'Bhikkhus, the qualities of the Buddha are not only those that are evident to you, for there are other qualities as well'—thus the detailed explanation. Herein, from the statement 'these views are held thus,' the emptiness of the grasped forms of eternalist and other views is shown; and by the statement 'that understanding does not cling,' the non-clinging and liberating nature of virtues like morality and so on is shown, thereby revealing the absence of eternal essence and so on. Furthermore, in those feelings where outsiders have not abandoned craving, these writhings of views arise; and by seeing the absence of the nature of experiencer and agent in the conditions like delusion, which give rise to them, the absence of self and what belongs to self in all phenomena is shown; and by showing Nibbāna without clinging—this teaching is primarily for the elucidation of emptiness. Therefore, it is said, 'he began to reveal emptiness.' Pariyatti (scriptural learning) is the text divided into sections like Vinaya, etc. Desanā (teaching) is the analysis of that text established in the mind, or the exposition of phenomena according to the Dhamma, which becomes the expression of Dhamma, or the explanation in accordance with what is suitable, etc. The distinction between scriptural learning and teaching was established earlier, therefore it is said 'in the teaching and the scriptural learning.' Thus, in 'etc.' here, the word 'etc.' includes truth, nature, concentration, wisdom, natural disposition, merit, offenses, the knowable, and so on. For this term 'Dhamma' is used in such contexts as 'bhikkhus, without understanding these four things' (Dīgha Nikāya 2.186; Aṅguttara Nikāya 4.1) with reference to truth; 'wholesome phenomena, unwholesome phenomena' (Dhammasaṅgaṇī 1) with reference to nature; 'such were the Blessed Ones in their Dhamma' (Saṃyutta Nikāya 5.378) with reference to concentration; 'truth, Dhamma, steadfastness, generosity—he does not grieve after death' (Sutta Nipāta 190) with reference to wisdom; 'bhikkhus, for beings subject to birth, such a wish arises' (Majjhima Nikāya 3.373; Paṭisambhidāmagga 1.33) with reference to natural disposition; 'the Dhamma, well-practiced, brings happiness' (Sutta Nipāta 184; Theragāthā 303; Jātaka 1.10.102) with reference to merit; 'the four offenses entailing expulsion' (Pārājika 233) with reference to offenses; 'all phenomena in every way enter the range of the knowledge of the Blessed One, the Buddha' (Mahāniddesa 156; Cūḷaniddesa 85; Paṭisambhidāmagga 3.6) with reference to the knowable (Majjhima Nikāya Aṭṭhakathā 1, Suttanikkhepa-vaṇṇanā; Abhidhamma Aṭṭhakathā 1, Tikamātikāpada-vaṇṇanā; Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā, Ratana-caṅkamana-kaṇḍa-vaṇṇanā). 'They become phenomena'—they are empty, mere phenomena—this is the meaning.

‘‘දුද්දසා’’ති එතෙනෙව තෙසං ධම්මානං දුක්ඛොගාහතා පකාසිතා හොති. සචෙ පන කොචි අත්තනො පමාණං අජානන්තො ඤාණෙන තෙ ධම්මෙ ඔගාහිතුං උස්සාහං කරෙය්‍ය, තස්ස තං ඤාණං අප්පතිට්ඨමෙව මකසතුණ්ඩසූචි විය මහාසමුද්දෙති ආහ ‘‘අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා’’ති. අලබ්භනෙය්‍යා පතිට්ඨා එත්ථාති අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨාති පදවිග්ගහො වෙදිතබ්බො. අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨානං ඔගාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය ‘‘එත්තකා එතෙ ඊදිසා චා’’ති පස්සිතුං න සක්කාති වුත්තං ‘‘ගම්භීරත්තා එව දුද්දසා’’ති. යෙ පන දට්ඨුමෙව න සක්කා, තෙසං ඔගාහිත්වා අනුබුජ්ඣනෙ කථා එව නත්ථීති ආහ ‘‘දුද්දසත්තා එව දුරනුබොධා’’ති. සබ්බපරිළාහපටිප්පස්සද්ධිමත්ථකෙ සමුප්පන්නත්තා, නිබ්බුතසබ්බපරිළාහසමාපත්තිසමොකිණ්ණත්තා ච නිබ්බුතසබ්බපරිළාහා. සන්තාරම්මණානි මග්ගඵලනිබ්බානානි අනුපසන්තසභාවානං කිලෙසානං සඞ්ඛාරානඤ්ච අභාවතො. අථ වා සමූහතවික්ඛෙපතාය නිච්චසමාහිතස්ස මනසිකාරස්ස වසෙන තදාරම්මණධම්මානං සන්තභාවො වෙදිතබ්බො කසිණුග්ඝාටිමාකාසතබ්බිසයවිඤ්ඤාණානං අනන්තභාවො විය. අවිරජ්ඣිත්වා නිමිත්තපටිවෙධො විය ඉස්සාසානං අවිරජ්ඣිත්වා ධම්මානං යථාභූතසභාවබොධො සාදුරසො මහාරසො ච හොතීති ආහ අතිත්තිකරණට්ඨෙනාති. පටිවෙධප්පත්තානං, තෙසු ච බුද්ධානංයෙව සබ්බාකාරෙන විසයභාවූපගමනතො න තක්කබුද්ධියා ගොචරාති ආහ ‘‘උත්තමඤාණවිසයත්තා’’තිආදි. ‘‘නිපුණා’’ති ඤෙය්‍යෙසු තික්ඛවිසදවුත්තියා ඡෙකා. යස්මා පන සො ඡෙකභාවො ආරම්මණෙ අප්පටිහතවුත්තිතාය සුඛුමඤෙය්‍යගහණසමත්ථතාය සුපාකටො හොති, තෙන වුත්තං ‘‘සණ්හසුඛුමසභාවත්තා’’ති.

By this very term 'hard to see,' the difficulty of penetrating those states is revealed. But if someone, not knowing their own measure, were to strive to penetrate those states with knowledge, their knowledge would be ungrounded, like a needle as fine as a mosquito's proboscis in the great ocean—hence it is said, 'ungraspable as a foundation.' The word analysis should be understood as: 'ungraspable as a foundation' (alabbhaneyyapatiṭṭhā) means 'a foundation is not obtainable here.' Because it is impossible to penetrate what is ungraspable as a foundation, it is said, 'They are hard to see due to their profundity,' meaning it is not possible to see 'they are such and such a number and kind.' And for those which cannot even be seen, there is no question of penetrating and realizing them—hence it is said, 'Because they are hard to see, they are hard to fully understand.' Since they arise at the peak of the complete stilling of all distress, and because they are interwoven with the attainment of the stilling of all distress, they are called 'extinguished of all distress.' The path, fruition, and Nibbāna have peaceful objects because of the absence of the defilements and formations, which are of an unpacified nature. Alternatively, the peaceful nature of those object-states should be understood as due to the constantly collected attention, free from agitation and distraction—like the boundless nature of consciousness whose object is the space opened up by the kasiṇa. Just as archers penetrate a target without missing the mark, so too, the understanding of the true nature of phenomena without missing is of sweet taste and great taste. Hence it is said, 'in the sense of causing non-satiety.' For those who have attained penetration, and because only for the Buddhas do they become objects in all aspects, they are not within the range of reasoning and intellect—hence it is said, 'because their domain is supreme knowledge,' etc. 'Subtle'—because they are skilled with sharp, clear functioning in knowable things. And since this skill is most evident due to its unobstructed functioning with the object and its ability to grasp the subtle knowable, it is said, 'because of their gentle and refined nature.'

අපරො නයො [Pg.134] – විනයපණ්ණත්තිආදිගම්භීරනෙය්‍යවිභාවනතො ගම්භීරා. කදාචි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමහාකප්පෙ අතික්කමිත්වාපි දුල්ලභදස්සනතාය දුද්දසා. දස්සනඤ්චෙත්ථ පඤ්ඤාචක්ඛුවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. ධම්මන්වයසඞ්ඛාතස්ස අනුබොධස්ස කස්සචිදෙව සම්භවතො දුරනුබොධා. සන්තසභාවතො, වෙනෙය්‍යානඤ්ච ගුණසම්පදානං පරියොසානත්තා සන්තා. අත්තනො ච පච්චයෙහි පධානභාවං නීතතාය පණීතා. සමධිගතසච්චලක්ඛණතාය අතක්කෙහි, අතක්කෙන වා ඤාණෙන අවචරිතබ්බතාය අතක්කාවචරා. නිපුණං, නිපුණෙ වා අත්ථෙ සච්චප්පච්චයාකාරාදිවසෙන විභාවනතො නිපුණා. ලොකෙ අග්ගපණ්ඩිතෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන වෙදීයන්ති පකාසීයන්තීති පණ්ඩිතවෙදනීයා. අනාවරණඤාණපටිලාභතො හි භගවා ‘‘සබ්බවිදූ හං අස්මි, (ධ. ප. 353; මහාව. 11; කථා. 405) දසබලසමන්නාගතො භික්ඛවෙ තථාගතො’’තිආදිනා (සං. නි. 2.21) අත්තනො සබ්බඤ්ඤුතාදිගුණෙ පකාසෙති. තෙනෙවාහ ‘‘සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙතී’’ති.

Another way: they are profound because they reveal the profound meanings of the Vinaya rules and other teachings. At times, they are difficult to see because they are rarely seen, even after countless great eons have passed. Here, seeing should be understood only by the eye of wisdom. They are difficult to comprehend because the comprehension called 'conformity to the Dhamma' arises only in some. They are peaceful due to their peaceful nature, and because they are the culmination of the virtuous accomplishments for those to be trained. They are exalted because they are brought to prominence by their own conditions. They are beyond the sphere of reasoning because their true characteristic is realized by those beyond speculation, and they are not to be traversed by knowledge based on reasoning. They are subtle because they make manifest subtle matters in terms of truth, condition, mode, and so on. They are to be known by the wise, for they are known and proclaimed by the Perfectly Self-Enlightened One, the foremost sage in the world. For the Blessed One, having attained unobstructed knowledge, declares his qualities of omniscience and so forth, saying, “I am the All-Knower” (Dh. 353; Mahāva. 11; Kathā. 405), and “Monks, the Tathāgata is endowed with the ten powers” (Saṃ. Ni. 2.21). Therefore, it is said, “Having directly known it for himself, he makes it known.”

තත්ථ කිඤ්චාපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ඵලනිබ්බානානි විය සච්ඡිකාතබ්බසභාවං න හොති, ආසවක්ඛයඤාණෙ පන අධිගතෙ අධිගතමෙව හොතීති තස්ස පච්චක්ඛකරණං සච්ඡිකිරියාති ආහ ‘‘අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන පච්චක්ඛං කත්වා’’ති. අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙනාති ච හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං, අභිවිසිට්ඨඤාණාධිගමහෙතූති අත්ථො. අභිවිසිට්ඨඤාණන්ති වා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙ අධිප්පෙතෙ කරණවචනම්පි යුජ්ජතියෙව. පවෙදනඤ්චෙත්ථ අඤ්ඤාවිසයානං සච්චාදීනං දෙසනාකිච්චසාධනතො, ‘‘එකොම්හි සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදිනා (මහාව. 11; කථා. 405) පටිජානනතො ච වෙදිතබ්බං. වදමානාති එත්ථ සත්තිඅත්ථො මාන-සද්දො, වත්තුං උස්සාහං කරොන්තොති අත්ථො. එවංභූතා ච වත්තුකාමා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘වණ්ණං වත්තුකාමා’’ති. සාවසෙසං වදන්තොපි විපරීතං වදන්තො විය ‘‘සම්මා වදතී’’ති න වත්තබ්බොති ආහ ‘‘අහාපෙත්වා’’ති, තෙන අනවසෙසත්ථො ඉධ සම්මා-සද්දොති දස්සෙති. ‘‘වත්තුං සක්කුණෙය්‍යු’’න්ති ඉමිනා ‘‘වදෙය්‍යු’’න්ති සකත්ථදීපනභාවමාහ. එත්ථ ච කිඤ්චාපි භගවතො දසබලාදිඤාණානිපි අනඤ්ඤසාධාරණානි, සප්පදෙසවිසයත්තා පන තෙසං ඤාණානං න තෙහි බුද්ධගුණා අහාපෙත්වා ගහිතා නාම හොන්ති, නිප්පදෙසවිසයත්තා පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස [Pg.135] තස්මිං ගහිතෙ සබ්බෙපි බුද්ධගුණා ගහිතා එව නාම හොන්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘යෙහි…පෙ… වදෙය්‍යු’’න්ති. පුථූනි ආරම්මණානි එතස්සාති පුථුආරම්මණං, සබ්බාරම්මණත්තාති අධිප්පායො. අථ වා පුථුආරම්මණාරම්මණතොති එතස්මිං අත්ථෙ ‘‘පුථුආරම්මණතො’’ති වුත්තං, එකස්ස ආරම්මණ-සද්දස්ස ලොපං කත්වා ‘‘ඔට්ඨමුඛො කාමාවචර’’න්ති ආදීසු විය, තෙනස්ස පුථුඤාණකිච්චසාධකතං දස්සෙති. තථා හෙතං තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණං, චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණං, පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණං, ඡසු අසාධාරණඤාණෙසු සෙසාසාධාරණඤාණානි, සත්තඅරියපුග්ගලවිභාවකඤාණං, අට්ඨසුපි පරිසාසු අකම්පනඤාණං, නවසත්තාවාසපරිජානනඤාණං, දසබලඤාණන්ති එවමාදීනං අනෙකසතසහස්සභෙදානං ඤාණානං යථාසම්භවං කිච්චං සාධෙතීති. ‘‘පුනප්පුනං උප්පත්තිවසෙනා’’ති එතෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස කමවුත්තිතං දස්සෙති. කමෙනාපි හි තං විසයෙසු පවත්තති, න සකිංයෙව යථා බාහිරකා වදන්ති ‘‘සකිංයෙව සබ්බඤ්ඤූ සබ්බං ජානාති, න කමෙනා’’ති.

Here, although the knowledge of omniscience is not of a nature to be realized like the fruits of the path and Nibbāna, when the knowledge of the destruction of the taints is attained, it is indeed attained. Therefore, its direct experience is called realization, as stated: ‘Having directly experienced it with surpassing knowledge.’ The phrase ‘with surpassing knowledge’ is in the instrumental case to indicate the cause, meaning ‘due to the attainment of surpassing knowledge.’ Alternatively, if ‘surpassing knowledge’ is intended as the knowledge of reviewing, the instrumental case is still appropriate. The declaration here should be understood as serving the teaching function regarding truths and other matters beyond the scope of others' knowledge, as well as the proclamation, ‘I am the one Perfectly Self-Enlightened One,’ etc. (Mahāva. 11; Kathā. 405). In the word ‘vadamānā’, the suffix ‘-māna’ has the sense of ability; the meaning is ‘making an effort to speak.’ Such individuals are indeed those who wish to praise, as stated: ‘desiring to praise.’ One who speaks with reservation, just like one who speaks contrarily, should not be called ‘one who speaks rightly.’ Hence, it is said: ‘without omitting.’ By this, it is shown that the word ‘sammā’ here has the meaning of ‘without omission.’ The phrase ‘they would be able to speak’ explains that ‘they would speak’ indicates their own capability. Here, although the Blessed One’s knowledges, such as the ten powers, are indeed unique to him, because those knowledges pertain to specific domains, the Buddha’s qualities are not grasped completely when grasping them. But because the knowledge of omniscience pertains to all domains, when that is grasped, all the Buddha’s qualities are indeed grasped. This is the meaning conveyed by: ‘those who… would speak.’ ‘Having manifold objects’—because it has all objects as its domain, this is the intention. Alternatively, ‘puthuārammaṇato’ is said in the sense of ‘having manifold objects as objects' by omitting one instance of the word ‘object,’ as in phrases like ‘oṭṭhamukho kāmāvacaro,’ etc. Thus, it indicates the accomplishment of the function of manifold knowledge. For so it accomplishes the function of countless hundreds of thousands of types of knowledge accordingly, such as: unhindered knowledge in the three times, knowledge discerning the four origins, knowledge discerning the five destinations, the remaining uncommon knowledges from among the six uncommon knowledges, knowledge distinguishing the seven noble persons, unshaken knowledge in the eight assemblies, knowledge fully understanding the nine abodes of beings, and the knowledge of the ten powers. ‘By arising again and again’—this indicates the gradual functioning of the knowledge of omniscience. For it operates in its objects gradually, not just once, as outsiders say: ‘The omniscient one knows everything all at once, not gradually.’

යදි එවං අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යභෙදස්ස ඤෙය්‍යස්ස පරිච්ඡෙදවතා එකෙන ඤාණෙන නිරවසෙසතො කථං පටිවෙධොති, කො වා එවමාහ ‘‘පරිච්ඡෙදවන්තං බුද්ධඤාණ’’න්ති. අනන්තඤ්හි තං ඤාණං ඤෙය්‍යං විය. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යාවතකං ඤෙය්‍යං තාවතකං ඤාණං. යාවතකං ඤාණං, තාවතකං ඤෙය්‍ය’’න්ති (මහානි. 156; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.5). එවම්පි ජාතිභූමිසභාවාදිවසෙන දිසාදෙසකාලාදිවසෙන ච අනෙකභෙදභින්නෙ ඤෙය්‍යෙ කමෙන ගය්හමානෙ අනවසෙසපටිවෙධො න සම්භවති යෙවාති, නයිදමෙවං. කස්මා? යං කිඤ්චි භගවතා ඤාතුං ඉච්ඡිතං සකලං එකදෙසො වා. තත්ථ අප්පටිහතචාරතාය පච්චක්ඛතො ඤාණං පවත්තති, වික්ඛෙපාභාවතො ච භගවා සබ්බකාලං සමාහිතොව ඤාතුං, ඉච්ඡිතස්ස පච්චක්ඛභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං ‘‘ආකඞ්ඛාපටිබද්ධං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණ’’න්තිආදි (මහානි. 156; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.5) වචනතො, න චෙත්ථ දූරතො චිත්තපටං පස්සන්තානං විය, ‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති විපස්සන්තානං විය ච අනෙකධම්මාවබොධකාලෙ අනිරූපිතරූපෙන භගවතො ඤාණං පවත්තතීති ගහෙතබ්බං අචින්තෙය්‍යානුභාවතාය බුද්ධඤාණස්ස. තෙනෙවාහ ‘‘බුද්ධවිසයො අචින්තෙය්‍යො’’ති [Pg.136] (අ. නි. 4.77). ඉදං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානංසබ්බාකාරෙන සබ්බධම්මාවබොධනසමත්ථස්ස ආකඞ්ඛාපටිබද්ධවුත්තිනො අනාවරණඤාණස්ස පටිලාභෙන භගවා සන්තානෙන සබ්බධම්මපටිවෙධසමත්ථො අහොසි සබ්බනෙය්‍යාවරණස්ස පහානතො, තස්මා සබ්බඤ්ඤූ, න සකිංයෙව සබ්බධම්මාවබොධතො, යථා සන්තානෙන සබ්බඉන්ධනස්ස දහනසමත්ථතාය පාවකො ‘‘සබ්බභූ’’ති වුච්චතීති.

If so, how can that which is knowable, being of inconceivable and immeasurable kinds, be fully penetrated without remainder by a single, limited knowledge? But who says, "the Buddha's knowledge is limited?" For that knowledge is infinite, like the knowable itself. For it was said: "As far as the knowable extends, so far extends knowledge; as far as knowledge extends, so far extends the knowable." Even so, if the knowable, being divided into many kinds by way of birth, plane, nature, and so on, and by way of direction, region, time, and so on, were grasped sequentially, complete penetration without remainder would not be possible at all—but this is not so. Why? Whatever the Blessed One wishes to know, whether the whole or a part, his knowledge proceeds directly, unimpeded in its range. And because there is no distraction, the Blessed One is always concentrated for knowing. The direct manifestation of what he wishes cannot be prevented, since it is said: "The knowledge of the Blessed One, the Buddha, is bound to his aspiration." And here, it should not be taken that the Blessed One's knowledge proceeds in an uninvestigated manner when comprehending many phenomena, like those seeing a painted cloth from afar, or like those practicing insight on "all phenomena are not-self." This is because of the inconceivable power of the Buddha's knowledge. Therefore, it is said: "The sphere of a Buddha is inconceivable." The conclusion here is this: Through the attainment of unobstructed knowledge, capable of comprehending all phenomena in every aspect and functioning in accordance with his aspiration, the Blessed One, by the abandoning of all obstructions to the knowable, became capable of fully penetrating all phenomena through his continuity. Therefore, he is the All-Knowing One, not from comprehending all phenomena at once, but just as fire is called "all-consuming" because of its capacity to burn all fuel through its continuity.

වවත්ථාපනවචනන්ති සන්නිට්ඨාපනවචනං, අවධාරණවචනන්ති අත්ථො. අඤ්ඤෙ වාති එත්ථ අවධාරණෙන නිවත්තිතං දස්සෙති ‘‘න පාණාතිපාතා වෙරමණිආදයො’’ති, අයඤ්ච එව-සද්දො අනියතදෙසතාය ච-සද්දො විය යත්ථ වුත්තො, තතො අඤ්ඤත්ථාපි වචනිච්ඡාවසෙන උපතිට්ඨතීති ආහ ‘‘ගම්භීරා වා’’තිආදි. සබ්බපදෙහීති යාව ‘‘පණ්ඩිතවෙදනීයා’’ති ඉදං පදං, තාව සබ්බපදෙහි. සාවකපාරමිඤාණන්ති සාවකානං දානාදිපාරිපූරියා නිප්ඵන්නං විජ්ජත්තයඡළභිඤ්ඤාචතුප්පටිසම්භිදාදිභෙදං ඤාණං. තතොති සාවකපාරමිඤාණතො. තත්ථාති සාවකපාරමිඤාණෙ. තතොපීති අනන්තරනිද්දිට්ඨතො පච්චෙකබුද්ධඤාණතොපි, කො පන වාදො සාවකපාරමිඤාණතොති අධිප්පායො. එත්ථායං අත්ථයොජනා – කිඤ්චාපි සාවකපාරමිඤාණං හෙට්ඨිමසෙක්ඛඤාණං පුථුජ්ජනඤාණඤ්ච උපාදාය ගම්භීරං, පච්චෙකබුද්ධඤාණං උපාදාය න තථා ගම්භීරන්ති ‘‘ගම්භීරමෙවා’’ති න සක්කා වත්තුං. තථා පච්චෙකබුද්ධඤාණම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං උපාදායාති තත්ථ වවත්ථානං න ලබ්භති, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණධම්මා පන සාවකපාරමිඤාණාදීනං විය කිඤ්චි උපාදාය අගම්භීරභාවාභාවතො ගම්භීරා වාති. යථා චෙත්ථ වවත්ථානං දස්සිතං, එවං සාවකපාරමිඤාණං දුද්දසං, පච්චෙකබුද්ධඤාණං පන තතො දුද්දසතරන්ති තත්ථ වවත්ථානං නත්ථීතිආදිනා වවත්ථානසබ්භාවො නෙතබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘තථා දුද්දසාව…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති.

A statement of establishing means a statement of conclusion; the meaning is a statement of determination. In 'and others,' by determination, it indicates what is excluded, such as 'abstinence from killing living beings' and so on. And this word 'eva' (indeed), due to its indeterminate location, is like the word 'ca' (and): wherever it is mentioned, it applies elsewhere too according to the speaker's intention. Hence, it is said, 'profound, or...' and so on. 'With all phrases' means up to the phrase 'to be known by the wise,' all those phrases are included. 'The knowledge of a disciple's perfection' refers to the knowledge attained by disciples through the fulfillment of perfections such as generosity, etc., which includes the threefold knowledge, the six higher knowledges, the four analytical knowledges, and so on. 'From that' means from the knowledge of a disciple's perfection. 'Therein' means in the knowledge of a disciple's perfection. 'Even beyond that' means beyond the immediately preceding mention of the knowledge of the Paccekabuddhas; what to speak of the knowledge of a disciple's perfection. Here, the meaning should be interpreted thus: Although the knowledge of a disciple's perfection is profound when considering the knowledge of lower trainees and ordinary people, it is not so profound when compared to the knowledge of the Paccekabuddhas. Therefore, one cannot say, 'It is indeed profound.' Similarly, regarding the knowledge of the Paccekabuddhas, when compared to omniscient knowledge, a determination is not obtained. However, the qualities of omniscient knowledge, unlike those of a disciple's perfection and others, are without any non-profoundness in relation to anything; hence, they are indeed profound. Just as the determination is shown here, so too, by the reasoning that 'the knowledge of a disciple's perfection is hard to see, while the knowledge of the Paccekabuddhas is even harder to see than that, so there is no determination there,' and so on, the existence of determination is to be understood. Therefore, it is said, 'Similarly, it is hard to see... should be understood,' and so on.

කස්මා පනෙතං එවං ආරද්ධංති එත්ථායං අධිප්පායො – භවතු තාව නිරවසෙසබුද්ධගුණවිභාවනූපායභාවතො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං එකම්පි පුථුනිස්සයාරම්මණඤාකිච්චසිද්ධියා ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ අඤ්ඤෙව ධම්මා’’තිආදිනා බහුවචනෙන උද්දිට්ඨං, තස්ස පන විස්සජ්ජනං සච්චපච්චයාකාරාදිවිසෙසවසෙන අනඤ්ඤසාධාරණෙන විභජනනයෙන අනාරභිත්වා සනිස්සයානං දිට්ඨීනං විභජනවසෙන කස්මා ආරද්ධන්ති. තත්ථ යථා සච්චපච්චයාකාරාදීනං [Pg.137] විභජනං අනඤ්ඤසාධාරණං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙව විසයො, එවං නිරවසෙසෙන දිට්ඨිගතවිභජනම්පීති දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධානඤ්හී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ඨානානීති කාරණානි. ගජ්ජිතං මහන්තං හොතීති දෙසෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස අනෙකවිධතාය, දුවිඤ්ඤෙය්‍යතාය ච නානානයෙහි පවත්තමානං දෙසනාගජ්ජිතං මහන්තං විපුලං, බහුභෙදඤ්ච හොති. ඤාණං අනුපවිසතීති තතො එව ච දෙසනාඤාණං දෙසෙතබ්බධම්මෙ විභාගසො කුරුමානං අනුපවිසති, තෙ අනුපවිස්ස ඨිතං විය හොතීති අත්ථො.

But why is this begun thus? Here is the meaning: Granted that omniscience, although a single knowledge, is a means for demonstrating the Buddha's qualities without remainder, accomplishes its function with various supports and objects, and is pointed out in the plural with 'There are, monks, other phenomena,' etc.; why then is its explanation not begun with the unique analytical method, by way of the distinctions of truths, modes of conditionality, and so on, but is instead begun by way of analyzing views with their supports? To show that just as the analysis of truths, modes of conditionality, and so on, is unique and the domain of omniscience alone, so too is the analysis of views without remainder, the passage 'For the Buddhas, indeed...' etc., is begun. Therein, 'bases' (ṭhānāni) means causes (kāraṇāni). 'The roaring is great' means that due to the manifold nature of the meaning to be taught and its difficulty to understand, the roaring of the teaching, proceeding by various methods, is great, vast, and of many kinds. 'Knowledge penetrates' means that from that very reason, the teaching-knowledge, making divisions in the Dhamma to be taught, penetrates it. Having penetrated them, it is as if it stands established—this is the meaning.

බුද්ධඤාණස්ස මහන්තභාවො පඤ්ඤායතීති එවංවිධස්ස නාම ධම්මස්ස දෙසකං පටිවෙධකඤ්චාති බුද්ධානං දෙසනාඤාණස්ස පටිවෙධඤාණස්ස ච උළාරභාවො පාකටො හොති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි ‘‘සබ්බං වචීකම්මං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තී’’ති (මහානි. 69; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.5; නෙත්ති. 14) වචනතො සබ්බාපි භගවතො දෙසනා ඤාණරහිතා නත්ථි, සීහසමානවුත්තිතාය ච සබ්බත්ථ සමානුස්සාහප්පවත්ති දෙසෙතබ්බධම්මවසෙන පන දෙසනා විසෙසතො ඤාණෙන අනුපවිට්ඨා ගම්භීරතරා ච හොතීති දට්ඨබ්බං. කථං පන විනයපණ්ණත්තිං පත්වා දෙසනා තිලක්ඛණාහතා සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තා හොතීති? තත්ථාපි ච සන්නිසින්නපරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපං පවත්තමානා දෙසනා සඞ්ඛාරානං අනිච්චතාදිවිභාවනී, සබ්බධම්මානං අත්තත්තනියතාභාවප්පකාසනී ච හොති. තෙනෙවාහ ‘‘අනෙකපරියායෙන ධම්මිං කථං කත්වා’’තිආදි.

'The greatness of the Buddha’s knowledge becomes apparent' means that as the expounder and penetrator of such a Dhamma, the sublime nature of the Buddhas’ teaching-knowledge and penetration-knowledge becomes manifest. Here, although it is said, “All verbal actions of the Blessed One are preceded by knowledge and follow knowledge,” none of the Blessed One’s teachings are devoid of knowledge. Moreover, due to his lion-like conduct, his exertion proceeds equally everywhere. However, it should be understood that depending on the Dhamma to be taught, the teaching is especially penetrated by knowledge and is more profound. But how, with regard to the Vinaya regulations, is the teaching imbued with the three characteristics and connected with emptiness? Even there, the teaching, proceeding in accordance with the disposition of the assembled audience, is a demonstrator of the impermanence and so forth of formations, and a proclaimer of the absence of a fixed self-nature in all phenomena. Therefore it is said, “Having given a Dhamma talk in many ways,” and so on.

භූමන්තරන්ති ධම්මානං අවත්ථාවිසෙසඤ්ච ඨානවිසෙසඤ්ච. තත්ථ අවත්ථාවිසෙසොසතිආදිධම්මානං සතිපට්ඨානින්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගාදිභෙදො. ඨානවිසෙසො කාමාවචරාදිභෙදො. පච්චයාකාරපදස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සමයන්තරන්ති දිට්ඨිවිසෙසා, නානාවිහිතා දිට්ඨියොති අත්ථො, අඤ්ඤසමයං වා. එවං ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මින්ති එවං ලහුකගරුකාදිවසෙන තදනුරූපෙ ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං.

‘Bhūmantara’ means the distinction of states and the distinction of planes of phenomena. Therein, the distinction of states is the division of phenomena such as mindfulness into the foundations of mindfulness, faculties, powers, factors of enlightenment, and factors of the path, and so on. The distinction of planes is the division into the sense-sphere realm and so forth. The meaning of the term ‘mode of conditionality’ has already been stated below. ‘Samayantara’ means distinctions of views—that is, various kinds of views—or another school. ‘When the matter is thus incurred’ means the laying down of a training rule when a corresponding matter is incurred in this way by way of being light, heavy, and so forth.

යදිපි කායානුපස්සනාදිවසෙන සතිපට්ඨානාදයො සුත්තන්තපිටකෙපි (දී. නි. 2.374; ම. නි. 1.107) විභත්තා, සුත්තන්තභාජනීයාදිවසෙන පන අභිධම්මෙයෙව තෙ සවිසෙසං විභත්තාති ආහ ‘‘ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… අභිධම්මපිටකං විභජිත්වා’’ති. තත්ථ ‘‘සත්ත ඵස්සා’’ති සත්තවිඤ්ඤාණධාතුසම්පයොගවසෙන වුත්තං. තථා ‘‘සත්ත වෙදනා’’තිආදීසුපි. ලොකුත්තරා ධම්මා නාමාති [Pg.138] එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා, තෙන වුත්තාවසෙසං අභිධම්මෙ ආගතං ධම්මානං විභජිතබ්බාකාරං සඞ්ගණ්හාති. චතුවීසති සමන්තපට්ඨානානි එත්ථාති චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානං, අභිධම්මපිටකං. එත්ථ පච්චයනයං අග්ගහෙත්වා ධම්මවසෙනෙව සමන්තපට්ඨානස්ස චතුවීසතිවිධතා වුත්තා. යථාහ –

Even though the foundations of mindfulness and so forth are analyzed in the Sutta Piṭaka by way of the contemplation of the body and so on (Dī. Ni. 2.374; Ma. Ni. 1.107), yet they are analyzed with special detail in the Abhidhamma by way of the Suttanta analysis and so on. Thus it is said: 'These four foundations of mindfulness... having analyzed the Abhidhamma Piṭaka.' Herein, 'seven contacts' is stated by way of association with the seven consciousness-elements. Likewise for 'seven feelings' and so on. In the phrase 'supramundane states, namely...' (`Lokuttarā dhammā nāmāti`), the word `iti` here has the meaning of 'and so on' or 'manner,' by which it includes the remaining ways of analyzing phenomena that are found in the Abhidhamma. The Abhidhamma Piṭaka is the 'twenty-four-comprehensive-foundation' because 'there are twenty-four comprehensive foundations herein.' Here, without taking the method of conditions, the twenty-fourfold nature of the comprehensive foundation is stated solely by way of phenomena. As it is said—

‘‘තිකඤ්ච පට්ඨානවරං දුකුත්තමං,දුකතිකඤ්චෙව තිකදුකඤ්ච;

තිකතිකඤ්චෙව දුකදුකඤ්ච,ඡ අනුලොමම්හි නයා සුගම්භීරා. (පට්ඨා. 1.පච්චයනිද්දෙස 41, 44, 48, 52);

“The excellent Triad and the supreme Dyad, And the Dyad-triad and the Triad-dyad; And the Triad-triad and the Dyad-dyad— Six methods in the direct order, very profound.” (Paṭṭhāna 1, Paccayaniddesa 41, 44, 48, 52)

තථා –

Likewise –

තිකඤ්ච…පෙ… ඡ පච්චනීයම්හි නයා සුගම්භීරා;

තිකඤ්ච…පෙ… ඡ අනුලොමපච්චනීයම්හි නයා සුගම්භීරා;

තිකඤ්ච…පෙ… පච්චනීයානුලොමම්හි නයා සුගම්භීරා’’ති. (පට්ඨා. 1.පච්චයනිද්දෙස 44, 52);

“The Triad... and so on, six methods in the negative order, very profound; The Triad... and so on, six methods in the direct-negative order, very profound; The Triad... and so on, six methods in the negative-direct order, very profound.” (Paṭṭhāna 1, Paccayaniddesa 44, 52).

එවං ධම්මවසෙන චතුවීසතිභෙදෙසු තිකපට්ඨානාදීසු එකෙකං පච්චයනයෙන අනුලොමාදිවසෙන චතුබ්බිධං හොතීති ඡන්නවුති සමන්තපට්ඨානානි. තත්ථ පන ධම්මානුලොමෙ තිකපට්ඨානෙ කුසලත්තිකෙ පටිච්චවාරෙ පච්චයානුලොමෙ හෙතුමූලකෙ හෙතුපච්චයවසෙන එකූනපඤ්ඤාස පුච්ඡානයා සත්ත විස්සජ්ජනනයාති ආදිනා දස්සියමානා අනන්තභෙදා නයාති ආහ ‘‘අනන්තනය’’න්ති. හොති චෙත්ථ –

Thus, by way of phenomena, in the twenty-four divisions such as the Triad-foundations, each becomes fourfold by way of the method of conditions in the direct order and so on, making ninety-six comprehensive foundations. Therein, in the direct order of phenomena, in the Triad-foundation on the wholesome triad, in the section on dependence, in the direct order of conditions, in the root-cause section, by way of the root-condition, the modes shown—such as forty-nine modes of questions and seven modes of answers—are of infinite variety. Therefore, it is said, “infinite modes.” And here it is—

‘‘පට්ඨානං නාම පච්චෙකං ධම්මානං අනුලොමාදිම්හි තිකදුකාදීසු යා පච්චයමූලවිසිට්ඨා චතුනයතො සත්තධා ගතී’’ති.

“‘Paṭṭhāna’ is the sevenfold course of individual phenomena, which, in the direct order and so on, in the triads, dyads, and so on, is distinguished by its causal root and proceeds by four methods.”

නවහාකාරෙහීති උප්පාදාදීහි නවහි පච්චයාකාරෙහි. තත්ථ උප්පජ්ජති එතස්මා ඵලන්ති උප්පාදො, උප්පත්තියා කාරණභාවො. සති ච අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති, න අසති, තස්මා අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං උප්පාදො හුත්වා පච්චයො හොති. තථා අවිජ්ජාය සති සඞ්ඛාරා පවත්තන්ති ධරන්ති, නිවිසන්ති ච, තෙ අවිජ්ජාය සති ඵලං භවාදීසු ඛිපන්ති, ආයූහන්ති ඵලුප්පත්තියා ඝටන්ති, සංයුජ්ජන්ති අත්තනො ඵලෙන, යස්මිං සන්තානෙ සයඤ්ච උප්පන්නා, තං පලිබුන්ධන්ති, පච්චයන්තරසමවායෙ උදයන්ති උප්පජ්ජන්ති, හිනොති ච සඞ්ඛාරානං කාරණභාවං ගච්ඡති, පටිච්ච අවිජ්ජං සඞ්ඛාරා අයන්ති පවත්තන්තීති එවං අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං [Pg.139] කාරණභාවූපගමනවිසෙසා උප්පාදාදයො වෙදිතබ්බා. තථා සඞ්ඛාරාදීනං විඤ්ඤාණාදීසු.

‘By nine modes’ means by the nine modes of conditionality such as arising and so on. Herein, ‘arising’ means that a result arises from this; it is the state of being a cause for arising. When ignorance exists, formations arise, not when it does not exist. Therefore, ignorance, being the arising of formations, is a condition. Likewise, when ignorance exists, formations proceed, endure, and become established; they cast the result into existences, etc.; strive for the arising of the result; are conjoined with their own result; bind the continuum in which they themselves have arisen; arise and come into being through the convergence of other conditions; and go to the state of being a cause for formations. Because formations proceed dependent on ignorance, in this way these specific modes by which ignorance becomes a cause for formations, such as arising and so on, should be understood. Similarly, for formations and so on in relation to consciousness and so on.

උප්පාදට්ඨිතීතිආදීසු ච තිට්ඨති එතෙනාති ඨිති, කාරණං. උප්පාදො එව ඨිති උප්පාදට්ඨිති. එස නයො සෙසෙසුපි. යස්මා අයොනිසොමනසිකාරො, ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.103) වචනතො ආසවා ච අවිජ්ජාය පච්චයො, තස්මා වුත්තං ‘‘උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නා’’ති. පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤාති සඞ්ඛාරානං අවිජ්ජාය ච උප්පාදාදිකෙ පච්චයාකාරෙ පරිච්ඡින්දිත්වා ගහණවසෙන පවත්තා පඤ්ඤා. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති ධම්මානං පච්චයුප්පන්නානං පච්චයභාවතො ධම්මට්ඨිතිසඞ්ඛාතෙ පටිච්චසමුප්පාදෙ ඤාණං. පච්චයධම්මා හි පටිච්චසමුප්පාදෙ ‘‘ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදා’’ති වචනතො ද්වාදස පච්චයා. අයඤ්ච නයො න පච්චුප්පන්නෙ එව, අථ ඛො අතීතානාගතකාලෙපි, න ච අවිජ්ජාය එව සඞ්ඛාරෙසු, අථ ඛො සඞ්ඛාරාදීනම්පි විඤ්ඤාණාදීසු ලබ්භතීති පරිපුණ්ණං කත්වා පච්චයාකාරස්ස විභත්තභාවං දස්සෙතුං ‘‘අතීතම්පි අද්ධාන’’න්තිආදි පාළිං ආරභි. පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 1.පච්චයනිද්දෙස 1) දස්සිතා හෙතාදිපච්චයා එවෙත්ථ උප්පාදාදිපච්චයාකාරෙහි ගහිතාති තෙ යථාසම්භවං නීහරිත්වා යොජෙතබ්බා, අතිවිත්ථාරභයෙන පන න යොජයිම්හ.

In the case of ‘arising-persistence’ and so on, ‘persistence’ means that by which it persists, the cause. Arising itself is persistence—thus, arising-persistence. This method applies to the rest as well. Because unwise attention and the taints are also conditions for ignorance, as stated in “with the arising of the taints comes the arising of ignorance” (MN 1.103), therefore it is said: “Both these phenomena are conditionally arisen.” ‘Wisdom in comprehending conditions’ is the wisdom that proceeds by way of delimiting and grasping the modes of conditionality, such as arising and so on, in formations and ignorance. ‘Knowledge of the stability of phenomena’ is the knowledge of dependent origination, designated as the stability of phenomena, regarding the conditional nature of phenomena that arise dependently. For the conditional phenomena in dependent origination are the twelve conditions, as stated in “the twelve factors of dependent origination.” This method applies not only to the present but also to past and future times, and not only to ignorance in relation to formations but also to formations and so on in relation to consciousness and so on. To fully demonstrate the analyzed nature of the modes of conditionality, the passage beginning with “the past period” was introduced. The root conditions and so on, shown in the Paṭṭhāna (Paṭṭhāna 1, Paccayaniddesa 1), are here included under the modes of conditionality such as arising and so on. These should be extracted and applied as appropriate, but due to fear of excessive elaboration, we have not applied them here.

තස්ස තස්ස ධම්මස්සාති තස්ස තස්ස සඞ්ඛාරාදිපච්චයුප්පන්නධම්මස්ස. තථා තථා පච්චයභාවෙනාති උප්පාදාදිහෙතාදිපච්චයභාවෙන. අතීතපච්චුප්පන්නානාගතවසෙන තයො අද්ධා කාලා එතස්සාති තියද්ධං. හෙතුඵලඵලහෙතුහෙතුඵලවසෙන තයො සන්ධී එතස්සාති තිසන්ධිං. සඞ්ඛිප්පන්ති එත්ථ අවිජ්ජාදයො විඤ්ඤාණාදයො චාති සඞ්ඛෙපො, කම්මං විපාකො ච. සඞ්ඛිප්පන්ති එත්ථාති වා සඞ්ඛෙපො, අවිජ්ජාදයො විඤ්ඤාණාදයො ච. කොට්ඨාසපරියායො වා සඞ්ඛෙප-සද්දො. අතීතෙ කම්මසඞ්ඛෙපාදිවසෙන චත්තාරො සඞ්ඛෙපා එතස්සාති චතුසඞ්ඛෙපං. සරූපතො අවුත්තාපි තස්මිං තස්මිං සඞ්ඛෙපෙ ආකිරීයන්ති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිග්ගහණෙහි පකාසීයන්තීති ආකාරා, අතීතෙ හෙතුආදීනං වා පකාරා ආකාරා, තෙ සඞ්ඛෙපෙ පඤ්ච පඤ්ච කත්වා වීසතිආකාරා එතස්සාති වීසතාකාරං.

‘Of that very phenomenon’ means of that very phenomenon arisen from conditions such as formations. ‘Thus, thus, by way of being a condition’ means by way of being a condition such as arising, root-condition, and so on. ‘Threefold time’ means that by way of past, present, and future, three periods belong to it. ‘Threefold connection’ means that by way of cause-result, result-cause, and cause-result, three connections belong to it. ‘Summary’ means that here ignorance and so on, and consciousness and so on, are summarized—kamma and its result. Or, ‘summary’ means that here ignorance and so on, and consciousness and so on, are summarized. Or, the word ‘summary’ is a term for sections or divisions. ‘Fourfold summary’ means that in the past, by way of the summary of kamma and so on, four summaries belong to it. The 'modes' are so called because, though not explicitly stated in their own form, they are scattered throughout each summary and revealed by the inclusion of ignorance, formations, and so on. Or, the modes are the types of causes and so on in the past. The 'twentyfold mode' is so called because in those summaries, arranged five by five, twenty modes belong to it.

ඛත්තියාදිභෙදෙන අනෙකභෙදභින්නාපි සස්සතවාදිනො ජාතිසතසහස්සානුස්සරණාදිනො අභිනිවෙසහෙතුනො වසෙන චත්තාරොව හොන්ති[Pg.140], න තතො උද්ධං අධොති සස්සතවාදාදීනං පරිමාණපරිච්ඡෙදස්ස අනඤ්ඤවිසයතං දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො ජනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චත්තාරො ජනාති චත්තාරො ජනසමූහා. ඉදං නිස්සායාති ඉදං ඉදප්පච්චයතාය සම්මා අග්ගහණං, තත්ථාපි ච හෙතුඵලභාවෙන සම්බන්ධානං සන්තතිඝනස්ස අභෙදිතත්තා පරමත්ථතො විජ්ජමානම්පි භෙදනිබන්ධනං නානත්තනයං අනුපධාරෙත්වා ගහිතං එකත්තග්ගහණං නිස්සාය. ඉදං ගණ්හන්තීති ඉදං සස්සතග්ගහණං අභිනිවිස්ස වොහරන්ති, ඉමිනා නයෙන එකච්චසස්සතවාදාදයොපෙත්ථ යථාසම්භවං යොජෙත්වා වත්තබ්බා. භින්දිත්වාති ‘‘ආතප්පමන්වායා’’තිආදිනා විභජිත්වා ‘‘තයිදං භික්ඛවෙ තථාගතො පජානාතී’’තිආදිනා විමද්දිත්වා නිජ්ජටං නිගුම්බං කත්වා දිට්ඨිජටාවිජටනෙන දිට්ඨිගුම්බවිවරණෙන ච.

Though divided into many kinds by distinctions such as Khattiyas and so forth, eternalists—due to their adherence based on recollecting hundreds of thousands of past lives and so on—are only four, not more or less. To show that the scope and limitation of eternalist views and so forth have no other range, it is said, 'four kinds of people,' and so on. Here, 'four kinds of people' means four groups of people. 'Depending on this' means depending on this wrong grasp of specific conditionality, and on the grasp of unity. This grasp of unity is taken without considering the method of diversity—which is the basis for division and truly exists in an ultimate sense—because the dense continuity of things related as cause and effect is unbroken. 'They grasp this' means they speak, having adhered to this eternalist grasp. By this method, the partial-eternalist views and so on should be connected and stated here as appropriate. 'Having split' means: having analyzed it with phrases like 'by means of ardour,' having crushed it with phrases like 'This, monks, the Tathāgata understands,' and having made it free from tangle and thicket by disentangling the tangle of views and opening up the thicket of views.

‘‘තස්මා’’තිආදිනා බුද්ධගුණෙ ආරබ්භ දෙසනාය සමුට්ඨිතත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං උද්දිසිත්වා දෙසනාකුසලො භගවා සමයන්තරවිග්ගාහණවසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව විස්සජ්ජෙතීති දස්සෙති. ‘‘සන්තී’’ති ඉමිනා තෙසං දිට්ඨිගතිකානං විජ්ජමානතාය අවිච්ඡින්නතං, තතො ච නෙසං මිච්ඡාගාහතො සිථිලකරණවිවෙචනෙහි අත්තනො දෙසනාය කිච්චකාරිතං, අවිතථතඤ්ච දීපෙති ධම්මරාජා.

Beginning with 'Therefore,' it is shown that the Blessed One, skilled in teaching—since the discourse arose concerning the qualities of the Buddha—having indicated the knowledge of omniscience, resolves it by means of the knowledge of omniscience itself, by way of refuting other doctrines. By 'There are,' the King of Dhamma reveals the unbroken continuity of those who hold such views, due to their existence; and thereby, by loosening and analyzing their wrong grasp, he demonstrates the effectiveness and the truthfulness of his own teaching.

29. අත්ථීති ‘‘සංවිජ්ජන්තී’’ති ඉමිනා සමානත්ථො පුථුවචනවිසයො එකො නිපාතො ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110; ම. නි. 3.154; සං. නි. 4.127; ඛු. පා. 3.1) විය. සස්සතාදිවසෙන පුබ්බන්තං කප්පෙන්තීති පුබ්බන්තකප්පිකා. යස්මා පන තෙ තං පුබ්බන්තං පුරිමසිද්ධෙහි තණ්හාදිට්ඨිකප්පෙහි කප්පෙත්වා, ආසෙවනබලවතාය විචිත්තවුත්තිතාය ච විකප්පෙත්වා අපරභාගසිද්ධෙහි අභිනිවෙසභූතෙහි තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහෙහි ගණ්හන්ති අභිනිවිසන්ති පරාමසන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘පුබ්බන්තං කප්පෙත්වා විකප්පෙත්වා ගණ්හන්තී’’ති. තණ්හුපාදානවසෙන වා කප්පනග්ගහණානි වෙදිතබ්බානි. තණ්හාපච්චයා හි උපාදානං. කොට්ඨාසෙසූති එත්ථ කොට්ඨාසාදීසූති අත්ථො වෙදිතබ්බො. පදපූරණසමීපඋම්මග්ගාදීසුපි හි අන්ත-සද්දො දිස්සති. තථා හි ‘‘ඉඞ්ඝ ත්වං සුත්තන්තෙ වා ගාථායො වා අභිධම්මං වා පරියාපුණස්සු (පාචි. 442), සුත්තන්තෙ ඔකාසං කාරාපෙත්වා’’ති (පාචි. 1221) ච ආදීසු පදපූරණෙ අන්ත-සද්දො වත්තති, ගාමන්තං ඔසරෙය්‍ය, (පාරා. 409; චූළව. 343) ගාමන්තසෙනාසන’’න්තිආදීසු සමීපෙ[Pg.141], ‘‘කාමසුඛල්ලිකානුයොගො එකො අන්තො, අත්ථීති ඛො කච්චාන අයමෙකො අන්තො’’තිආදීසු (සං. නි. 2.15; 3.90) උම්මග්ගෙති.

29. The particle 'atthi' is synonymous with 'saṃvijjantī' and, as a single particle, has a plural meaning, as in 'there are hairs on this body,' and so on. Those who speculate about the past in terms of eternalism and so forth are called 'pubbantakappikā' (speculators on the past). Because they, having speculated on that past with previously established speculations of craving and views, and having variously speculated due to the strength of habituation and the diversity of their ways, grasp, adhere to, and are attached to those grasps of craving and views that are subsequently established and are of the nature of adherence, it is therefore said, 'they speculate, variously speculate, and grasp at the past.' Alternatively, the speculating and grasping should be understood in terms of craving and clinging, for clinging is conditioned by craving. Here, 'koṭṭhāsesu' should be understood to mean 'in sections, and so on.' For the word 'anta' is also seen in such senses as a metrical filler, proximity, and an extreme. For example, the word 'anta' is used as a metrical filler in 'Come, you should learn the Suttas, or verses, or the Abhidhamma' and 'having had an opportunity made in the Suttas'; in the sense of proximity in 'he might descend to the vicinity of the village' and 'a dwelling in the vicinity of a village'; and in the sense of an extreme in 'the practice of indulgence in sensual pleasures is one extreme' and '“It exists,” Kaccāna, this is one extreme.'

කප්ප-සද්දො මහාකප්පසමන්තභාවකිලෙසකාමවිතක්කකාලපඤ්ඤත්තිසදිසභාවාදීසු වත්තතීති ආහ ‘‘සම්බහුලෙසු අත්ථෙසු වත්තතී’’ති. තථා හෙස ‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.156) මහාකප්පෙ වත්තති, ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.94) සමන්තභාවෙ, ‘‘සඞ්කප්පො කාමො, රාගො කාමො, සඞ්කප්පරාගො කාමො’’තිආදීසු (මහානි. 1; චූළනි. 8) කිලෙසකාමෙ, ‘‘තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො’’තිආදීසු (ධ. ස. 7) විතක්කෙ, ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.387) කාලෙ, ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’තිආදීසු (සු. නි. 1090; චූළනි. 113) පඤ්ඤත්තියං, ‘‘සත්ථුකප්පෙන වත කිර භො සාවකෙන සද්ධිං මන්තයමානා න ජානිම්හා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.260) සදිසභාවෙ වත්තතීති. වුත්තම්පි චෙතන්ති මහානිද්දෙසං (මහානි. 28) සන්ධායාහ. තණ්හාදිට්ඨිවසෙනාති දිට්ඨියා උපනිස්සයභූතාය සහජාතාය අභිනන්දනභූතාය ච තණ්හාය, සස්සතාදිආකාරෙන අභිනිවිසන්තස්ස මිච්ඡාගාහස්ස ච වසෙන. පුබ්බෙනිවුත්ථධම්මවිසයාය කප්පනාය අධිප්පෙතත්තා අතීතකාලවාචකො ඉධ පුබ්බ-සද්දො, රූපාදිඛන්ධවිනිමුත්තස්ස කප්පනාවත්ථුනො අභාවා අන්ත-සද්දො ච භාගවාචකොති ආහ ‘‘අතීතං ඛන්ධකොට්ඨාස’’න්ති. ‘‘කප්පෙත්වා’’ති ච තස්මිං පුබ්බන්තෙ තණ්හායනාභිනිවෙසානං සමත්ථනං පරිනිට්ඨාපනමාහ. ඨිතාති තස්සා ලද්ධියා අවිජහනං. ආරබ්භාති ආලම්බිත්වා. විසයො හි තස්සා දිට්ඨියා පුබ්බන්තො. විසයභාවතො එව හි සො තස්සා ආගමනට්ඨානං, ආරම්මණපච්චයො චාති වුත්තං ‘‘ආගම්ම පටිච්චා’’ති.

The term 'kappa' is used in many senses, such as a great eon, all-pervasiveness, sensual defilement, thought, time, designation, and similarity. For example, in 'Monks, these four are incalculable eons,' it refers to a great eon. In 'having illuminated the entire Veḷuvana grove,' it denotes all-pervasiveness. In 'intention is desire, lust is desire, intention and lust are desire,' it pertains to sensual defilement. In 'reasoning, thought, intention,' it refers to thought. In 'where we dwell constantly,' it signifies time. In 'thus, Venerable Kappa,' it denotes a designation. And in 'indeed, we did not know while conversing with the disciple in the manner of the Teacher,' it indicates similarity. When it is said, 'This is also stated,' this is said with reference to the Mahāniddesa. 'By the power of craving and views' means by the power of craving—which is the supporting condition for the view, co-arisen with it, and of the nature of delight—and by the power of the wrong grasp which adheres in the mode of eternalism and so forth. Because the speculation is intended with regard to things experienced in the past, the word 'pubba' here designates past time. And because there is no object of speculation apart from the aggregates such as form, the word 'anta' designates a part; thus it is said, 'the past portion of the aggregates.' 'Having speculated' states the establishing and completion of craving and adherence regarding that past end. 'Established' means the non-abandonment of that doctrine. 'Based on' means having taken as an object. For the object of that view is the past. Precisely because it is the object, it is its ground of arising and its object-condition; thus it is said, 'dependent on, conditioned by.'

අධිවචනපදානීති පඤ්ඤත්තිපදානි. දාසාදීසු සිරිවඩ්ඪකාදි-සද්දා විය වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තියා අධිවචනං පඤ්ඤත්ති. අථ වා අධි-සද්දො උපරිභාවෙ, වුච්චතීති වචනං, උපරි වචනං අධිවචනං, උපාදාභූතරූපාදීනං උපරි පඤ්ඤාපියමානා උපාදාපඤ්ඤත්තීති අත්ථො, තස්මා පඤ්ඤත්තිදීපකපදානීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. පඤ්ඤත්තිමත්තඤ්හෙතං වුච්චති, යදිදං ‘‘අත්තා, ලොකො’’ති ච, න රූපවෙදනාදයො විය පරමත්ථො. අධිකවුත්තිතාය වා අධිවුත්තියොති දිට්ඨියො වුච්චන්ති. අධිකඤ්හි සභාවධම්මෙසු සස්සතාදිං [Pg.142] පකතිආදිදබ්බාදිං ජීවාදිං කායාදිඤ්ච අභූතමත්ථං අජ්ඣාරොපෙත්වා දිට්ඨියො පවත්තන්තීති.

'Terms of designation' means terms of concept. Just as words like 'Sirivaḍḍhaka' for slaves and so on, a designation is an 'adhivacana' because it proceeds by making a mere word authoritative. Alternatively, the prefix 'adhi-' has the sense of 'over,' and 'vacana' means 'word'; thus 'adhivacana' is a word placed over something, meaning a derivative concept (`upādāpaññatti`) that is conceptualized over and above derivative phenomena such as form. Therefore, the meaning should be understood as 'terms that indicate a concept.' For this—that is, 'self' and 'world'—is called a mere concept, not an ultimate reality like form, feeling, and so on. Or, views are called 'adhivutti' because of their excessive assertion. For views proceed by superimposing an unreal meaning—such as permanence, primordial nature, substance, a soul, a body, and so forth—onto phenomena that have an intrinsic nature.

30. අභිවදන්තීති ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති (ම. නි. 2.187, 203, 427; ම. නි. 3.27, 29) අභිනිවිසිත්වා වදන්ති ‘‘අයං ධම්මො, නායං ධම්මො’’තිආදිනා විවදන්ති. අභිවදනකිරියාය අජ්ජාපි අවිච්ඡෙදභාවදස්සනත්ථං වත්තමානකාලවචනං. දිට්ඨි එව දිට්ඨිගතං ‘‘මුත්තගතං, (ම. නි. 2.119; අ. නි. 9.11) සඞ්ඛාරගත’’න්තිආදීසු (මහානි. 41) විය. ගන්තබ්බාභාවතො වා දිට්ඨියා ගතමත්තං, දිට්ඨියා ගහණමත්තන්ති අත්ථො. දිට්ඨිප්පකාරො වා දිට්ඨිගතං. ලොකියා හි විධයුත්තගතපකාර-සද්දෙ සමානත්ථෙ ඉච්ඡන්ති. එකෙකස්මිඤ්ච ‘‘අත්තා’’ති, ‘‘ලොකො’’ති ච ගහණවිසෙසං උපාදාය පඤ්ඤාපනං හොතීති ආහ ‘‘රූපාදීසු අඤ්ඤතරං අත්තා ච ලොකො චාති ගහෙත්වා’’ති. අමරං නිච්චං ධුවන්ති සස්සතවෙවචනානි. මරණාභාවෙන වා අමරං, උප්පාදාභාවෙන සබ්බථාපි අත්ථිතාය නිච්චං, ථිරට්ඨෙන විකාරාභාවෙන ධුවං. ‘‘යථාහා’’තිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං නිද්දෙසපටිසම්භිදාපාළීහි විභාවෙති. අයඤ්ච අත්ථො ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, වෙදනං, සඤ්ඤං, සඞ්ඛාරෙ, විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති ඉමිස්සා පඤ්චවිධාය සක්කායදිට්ඨියා වසෙන වුත්තො. ‘‘රූපවන්තං අත්තාන’’න්තිආදිකාය පන පඤ්චදසවිධාය සක්කායදිට්ඨියා වසෙන චත්තාරො චත්තාරො ඛන්ධෙ ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තදඤ්ඤං ‘‘ලොකො’’ති පඤ්ඤපෙන්තීති අයම්පි අත්ථො ලබ්භති. තථා එකං ඛන්ධං ’’අත්තා’’ති ගහෙත්වා තදඤ්ඤෙ අත්තනො උපභොගභූතො ලොකොති, සසන්තතිපතිතෙ වා ඛන්ධෙ ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තදඤ්ඤෙ ‘‘ලොකො’’ති පඤ්ඤපෙන්තීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එත්ථාහ – සස්සතො වාදො එතෙසන්ති කස්මා වුත්තං, නනු තෙසං අත්තා ලොකො ච සස්සතොති අධිප්පෙතො, න වාදො ති? සච්චමෙතං, සස්සතසහචරිතතාය පන ‘‘වාදො සස්සතො’’ති වුත්තං යථා ‘‘කුන්තා පචරන්තී’’ති. සස්සතො ඉති වාදො එතෙසන්ති වා ඉති-සද්දලොපො දට්ඨබ්බො. අථ වා සස්සතං වදන්ති ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති අභිනිවිස්ස වොහරන්තීති සස්සතවාදා, සස්සතදිට්ඨිනොති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

30. 'They declare' means, having adhered to the view, 'This alone is true, all else is false,' they speak and dispute, saying, 'This is the Dhamma, that is not the Dhamma,' and so forth. The present tense is used to show that the act of declaring is still uninterrupted. A view is itself a 'view-adherence' (diṭṭhigata), like 'gone to the liberated' (muttagata) or 'gone to the conditioned' (saṅkhāragata). Or, because there is nowhere to go, it means the mere going to a view, the mere grasping of a view. Alternatively, 'view-adherence' signifies a kind of view. For worldly people hold that the words `vidha`, `yutta`, `gata`, and `pakāra` have the same meaning. And because a designation is made in each case depending on the specific way of grasping 'self' and 'world,' it is said: 'having taken one of form and so on as self and world.' 'Deathless' (amara), 'permanent' (nicca), and 'stable' (dhuva) are synonyms for 'eternal.' It is 'deathless' due to the absence of death; 'permanent' due to existing in every way, without arising; and 'stable' due to its firm nature, without alteration. By 'As was said,' etc., the aforesaid meaning is clarified with the Pāli texts of the Niddesa and Paṭisambhidāmagga. This meaning is stated in terms of the fivefold identity view: 'One regards form as self, feeling as self, perception as self, formations as self, consciousness as self.' Alternatively, in terms of the fifteenfold identity view, such as 'self possessing form,' etc., this meaning is also obtained: they take four aggregates as 'self' and designate what is other than that as 'world.' Similarly, the meaning should be understood in this way: they take one aggregate as 'self' and the others, which are for their own enjoyment, as 'world'; or they take the aggregates that fall within their own continuity as 'self' and designate others as 'world.' Here it is asked: Why is it said, 'theirs is an eternal doctrine'? Is it not their intention that the self and the world are eternal, not the doctrine? That is true. But it is said, 'the doctrine is eternal,' because of its association with the eternal, just as when it is said, 'the lances advance.' Or, the elision of the word 'iti' should be seen here, as in 'sassato iti vādo etesaṃ' (eternal is the doctrine of these). Or, they are 'eternalists' (sassatavādā) because they speak of the eternal, adhering to and proclaiming, 'This alone is true'; thus they are holders of eternalist views (sassatadiṭṭhino). This is how the meaning should be understood here.

31. ආතාපනං [Pg.143] කිලෙසානං විබාධනං පහානං. පදහනං කොසජ්ජපක්ඛෙ පතිතුං අදත්වා චිත්තස්ස උස්සහනං. අනුයොගො යථා සමාධි විසෙසභාගියතං පාපුණාති, එවං වීරියස්ස බහුලීකරණං. ඉධ උපචාරප්පනාචිත්තපරිදමනවීරියානං අධිප්පෙතත්තා ආහ ‘‘තිප්පභෙදං වීරිය’’න්ති. නප්පමජ්ජති එතෙනාති අප්පමාදො, අසම්මොසො. සම්මා උපායෙන මනසි කරොති කම්මට්ඨානං එතෙනාති සම්මාමනසිකාරො ඤාණන්ති ආහ ‘‘වීරියඤ්ච සතිඤ්ච ඤාණඤ්චා’’ති. එත්ථාති ‘‘ආතප්ප…පෙ… මනසිකාරං අන්වායා’’ති ඉමස්මිං පාඨෙ. සීලවිසුද්ධියා සද්ධිං චතුන්නං රූපාවචරජ්ඣානානං අධිගමනපටිපදා වත්තබ්බා, සා පන විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරතො වුත්තාති ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපත්ථො’’ති. ‘‘තථාරූප’’න්ති චුද්දසවිධෙහි චිත්තදමනෙහි රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානස්ස දමිතතං වදති.

31. Ardor is the tormenting and abandoning of defilements. Exertion is the rousing of the mind, not allowing it to fall into the side of laziness. Application is the cultivation of energy in such a way that concentration attains a distinctive quality. Here, because energy for taming the mind in both access and absorption is intended, it is said, 'threefold energy.' 'Heedfulness' (appamāda) is not being negligent; it is non-confusion. 'Right attention' (sammāmanasikāra) is knowledge, whereby one rightly and skillfully attends to the meditation subject; thus it is said, 'energy, mindfulness, and knowledge.' Here, in this passage 'ardor... up to attention,' the path of practice for the attainment of the four form-sphere jhānas together with the purification of virtue should be stated. But since that is explained in detail in the Visuddhimagga, it is said, 'this is the meaning in brief.' 'Of such a kind' refers to the fact that the fourth form-sphere jhāna has been tamed by the fourteen methods of taming the mind.

සමාධානාදිඅට්ඨඞ්ගසමන්නාගතරූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානස්ස යොගිනො සමාධිවිජම්භනභූතා ලොකියාභිඤ්ඤා ඣානානුභාවො. ‘‘ඣානාදීන’’න්ති ඉදං ඣානලාභිස්ස විසෙසෙන ඣානධම්මා ආපාථං ආගච්ඡන්ති, තංමුඛෙන සෙසධම්මාති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. ජනකභාවං පටික්ඛිපති. සති හි ජනකභාවෙ රූපාදිධම්මානං විය සුඛාදිධම්මානං විය, ච පච්චයායත්තවුත්තිතාය උප්පාදවන්තතා විඤ්ඤායති, උප්පාදෙ ච සති අවස්සම්භාවී නිරොධොති අනවකාසාව නිච්චතා සියාති. කූටට්ඨ-සද්දො වා ලොකෙ අච්චන්තනිච්චෙ නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො. ‘‘එසිකට්ඨායිට්ඨිතො’’ති එතෙන යථා එසිකා වාතප්පහාරාදීහි න චලති, එවං න කෙනචි විකාරං ආපජ්ජතීති විකාරාභාවමාහ, ‘‘කූටට්ඨො’’ති ඉමිනා පන අනිච්චතාභාවං. විකාරොපි විනාසොයෙවාති ආහ, ‘‘උභයෙනපි ලොකස්ස විනාසාභාවං දීපෙතී’’ති. ‘‘විජ්ජමානමෙවා’’ති එතෙන කාරණෙ ඵලස්ස අත්ථිභාවදස්සනෙන අභිබ්‍යත්තිවාදං දීපෙති. නික්ඛමතීති ච අභිබ්‍යත්තිං ගච්ඡතීති අත්ථො. කථං පන විජ්ජමානොයෙව පුබ්බෙ අනභිබ්‍යත්තො අභිබ්‍යත්තිං ගච්ඡතීති? යථා අන්ධකාරෙන පටිච්ඡන්නො ඝටො ආලොකෙන අභිබ්‍යත්තිං ගච්ඡති.

For the yogi endowed with the fourth form-sphere jhāna, which includes the eight factors beginning with concentration, mundane higher knowledge is the power of jhāna, serving to dispel sloth regarding concentration. 'Through jhāna and so on' (jhānādīnaṃ): This is said with reference to the meaning that for one who has attained jhāna, the jhāna qualities especially come into view, and through that door, the remaining qualities. It denies the state of being a generator. For if there were a generator, then just as material things and pleasant experiences are understood to have arising due to their dependence on conditions, and when there is arising, cessation is inevitable, so there would be no possibility of permanence. Or the word 'kūṭaṭṭha' (unshakeable) should be understood as established in the world as utterly permanent. 'Like a pillar firmly fixed' (esikaṭṭhāyiṭṭhito): By this, it is said that just as a pillar is not shaken by wind or other forces, so too it undergoes no alteration—thus indicating the absence of change. By 'kūṭaṭṭha,' however, the absence of impermanence is indicated. It is also said that change itself is destruction. Thus, it is explained, "by both, the absence of destruction of the world is shown." 'While existing' (vijjamānameva): By this, the doctrine of manifestation is shown by demonstrating the existence of the effect in the cause. And 'emerges' (nikkhamati) means it becomes manifest. But how can what already exists, though previously unmanifest, become manifest? Just as a pot hidden in darkness becomes manifest when light shines upon it.

ඉදමෙත්ථ විචාරෙතබ්බං – කිං කරොන්තො ආලොකො ඝටං පකාසෙතීති වුච්චති, යදි ඝටවිසයං බුද්ධිං කරොන්තො, බුද්ධියා අනුප්පන්නාය උප්පත්තිදීපනතො අභිබ්‍යත්තිවාදො හායති. අථ ඝටබුද්ධියා ආවරණභූතං අන්ධකාරං විධමන්තො, එවම්පි අභිබ්‍යත්තිවාදො හායතියෙව. සති හි ඝටබුද්ධියා අන්ධකාරො කථං තස්සා ආවරණං හොතීති, යථා ඝටස්ස [Pg.144] අභිබ්‍යත්ති න යුජ්ජති, එවං අත්තනොපි. තත්ථාපි හි යදි ඉන්ද්‍රියවිසයාදිසන්නිපාතෙන අනුප්පන්නාය බුද්ධියා උප්පත්ති, උප්පත්තිවචනෙනෙව අභිබ්‍යත්තිවාදො හායති, තථා සස්සතවාදො. අථ බුද්ධිප්පවත්තියා ආවරණභූතස්ස අන්ධකාරට්ඨානියස්ස මොහස්ස විධමනෙන. සති බුද්ධියා කථං මොහො ආවරණන්ති, කිඤ්චි භෙදසම්භවතො. න හි අභිබ්‍යඤ්ජනකානං චන්දසූරියමණිපදීපාදීනං භෙදෙන අභිබ්‍යඤ්ජිතබ්බානං ඝටාදීනං භෙදො හොති, හොති ච විසයභෙදෙන බුද්ධිභෙදොති භිය්‍යොපි අභිබ්‍යත්ති න යුජ්ජතියෙව, න චෙත්ථ වුත්තිකප්පනා යුත්තා වුත්තියා වුත්තිමතො ච අනඤ්ඤථානුජානනතොති. තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්තීති යෙ ඉධ මනුස්සභාවෙන අවට්ඨිතා, තෙයෙව දෙවභාවාදිඋපගමනෙන ඉතො අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්ති, අඤ්ඤථා කතස්ස කම්මස්ස විනාසො, අකතස්ස ච අබ්භාගමො ආපජ්ජෙය්‍යාති අධිප්පායො.

This should be considered here: By doing what is light said to reveal the pot? If it is by producing a cognition of the pot-object, then the doctrine of manifestation fails, because this shows the arising of a previously non-existent cognition. Or if it is by dispelling the darkness that is an obstruction to the cognition of the pot, even then the doctrine of manifestation fails. For if the cognition of the pot exists, how can darkness be an obstruction to it? Just as the manifestation of the pot is untenable, so too is that of the self. Here too, if there is an arising of a previously non-existent cognition due to the conjunction of sense faculty, object, etc., then by the very statement of 'arising,' the doctrine of manifestation fails, and so does the doctrine of eternalism. Or if it is by dispelling delusion, which is like darkness obstructing the process of cognition, then how can delusion be an obstruction when cognition exists? Because some distinction is possible. For there is no difference in the things to be manifested, like pots, due to a difference in the manifesting agents like the moon, sun, gems, or lamps; but there is a difference in cognition due to a difference in the object. Thus, manifestation is even more untenable. And here, the postulation of a function is not appropriate, because the function and the possessor of the function are not admitted to be otherwise. And 'those beings who transmigrate' (sandhāvantīti) means: those who are established here in the human state are the very ones who go elsewhere by attaining a divine state or the like. Otherwise, the destruction of karma that has been done and the arrival of karma that has not been done would result; this is the intention.

අපරාපරන්ති අපරස්මා භවා අපරං භවං. එවං සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්තීති අත්තනො නිච්චසභාවත්තා න චුතූපපත්තියො, සබ්බබ්‍යාපිතාය නාපි සන්ධාවනසංසරණානි, ධම්මානංයෙව පන පවත්තිවිසෙසෙන එවං සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති, එවං වොහරීයන්තීති අධිප්පායො. එතෙන අවට්ඨිතසභාවස්ස අත්තනො, ධම්මිනො ච ධම්මමත්තං උප්පජ්ජති චෙව විනස්සති චාති ඉමං විපරිණාමවාදං දස්සෙති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පරතො වක්ඛාම. අත්තනො වාදං භින්දතීති සන්ධාවනාදිවචනසිද්ධාය අනිච්චතාය පුබ්බෙ පටිඤ්ඤාතං සස්සතවාදං භින්දති, විද්ධංසෙතීති අත්ථො. සස්සතිසමන්ති වා එතස්ස සස්සතං ථාවරං නිච්චකාලන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

'Again and again' (aparāparaṃ) means from one existence to another. Thus, they are reckoned as such: not through death and rebirth, because of the self's permanent nature, nor through running and wandering, due to its all-pervasiveness. Rather, it is only due to the particular process of phenomena that they are reckoned and spoken of in this way—this is the meaning. By this, he shows the doctrine of transformation, which holds that for the self whose nature is fixed, and for the possessor of phenomena, mere phenomena arise and cease. What should be said on this matter, we will explain later. 'He refutes his own doctrine' (attano vādaṃ bhindati): by means of impermanence, which is established by the statement about running and so on, he refutes the eternalist doctrine previously affirmed; that is, he demolishes it. Or 'eternal' (sassatisamaṃ) here should be understood as meaning eternal, stable, and permanent in time.

හෙතුං දස්සෙන්තොති යෙසං ‘‘සස්සතො’’ති අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙති අයං දිට්ඨිගතිකො, තෙසං හෙතුං දස්සෙන්තොති අත්ථො. න හි අත්තනො දිට්ඨියා පච්චක්ඛකතමත්ථං අත්තනොයෙව සාධෙති, අත්තනො පන පච්චක්ඛකතෙන අත්ථෙන අත්තනො අප්පච්චක්ඛභූතම්පි අත්ථං සාධෙති. අත්තනා හි යථානිච්ඡිතං පරෙහි විඤ්ඤාපෙති, න අනිච්ඡිතං. ‘‘හෙතුං දස්සෙන්තො’’ති එත්ථ ඉදං හෙතුදස්සනං – එතෙසු අනෙකෙසු ජාතිසතසහස්සෙසු එකොවායං මෙ අත්තා, ලොකො ච අනුස්සරණසබ්භාවතො. යො හි යමත්ථං අනුභවති, සො එව තං අනුස්සරති, න අඤ්ඤො. න හි අඤ්ඤෙන අනුභූතමත්ථං අඤ්ඤො අනුස්සරිතුං සක්කොති යථා තං බුද්ධරක්ඛිතෙන අනුභූතං ධම්මරක්ඛිතො. යථා චෙතාසු, එවං ඉතො පුරිමතරාසුපි ජාතීසූති. කස්මා සස්සතො මෙ අත්තා ච ලොකො [Pg.145] ච. යථා ච මෙ, එවං අඤ්ඤෙසම්පි සත්තානං සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාති? සස්සතවසෙන දිට්ඨිගහනං පක්ඛන්දො දිට්ඨිගතිකො පරෙපි තත්ථ පතිට්ඨපෙති, පාළියං පන ‘‘අනෙකවිහිතානි අධිවුත්තිපදානි අභිවදන්ති. සො එවං ආහා’’ති ච වචනතො පරානුමානවසෙන ඉධ හෙතුදස්සනං අධිප්පෙතන්ති විඤ්ඤායති. කාරණන්ති තිවිධං කාරණං සම්පාපකං නිබ්බත්තකං ඤාපකන්ති. තත්ථ අරියමග්ගො නිබ්බානස්ස සම්පාපකං කාරණං, බීජං අඞ්කුරස්ස නිබ්බත්තකං කාරණං, පච්චයුප්පන්නතාදයො අනිච්චතාදීනං ඤාපකං කාරණං, ඉධාපි ඤාපකකාරණමෙව අධිප්පෙතං. ඤාපකො හි ඤාපෙතබ්බත්ථවිසයස්ස ඤාණස්ස හෙතුභාවතො කාරණන්ති. තදායත්තවුත්තිතාය තං ඤාණං තිට්ඨති තත්ථාති ‘‘ඨාන’’න්ති, වසති තත්ථ පවත්තතීති ‘‘වත්ථූ’’ති ච වුච්චති. තථා හි භගවතා වත්ථු-සද්දෙන උද්දිසිත්වාපි ඨානසද්දෙන නිද්දිට්ඨන්ති.

'He shows the cause' (hetuṃ dassento): This means he shows the cause for those view-holders who proclaim the self and the world as 'eternal.' For one does not prove to oneself a matter already made evident by one's own view; rather, by means of a matter made evident to oneself, one establishes even a matter not directly evident to oneself. Indeed, one makes others understand according to what one desires, not what one does not desire. 'He shows the cause' (hetuṃ dassento): Here, this is the demonstration of the cause: 'In these countless hundreds of thousands of births, this self of mine is one and the same, and so is the world, due to the nature of recollection. For whoever experiences something, that very one remembers it, not another. Indeed, another cannot remember something experienced by someone else, just as Dhammarakkhita cannot remember what was experienced by Buddharakkhita. As in these cases, so also in births even earlier than these.' Why is my self and the world eternal? And as it is for me, so too for other beings, the self and the world are eternal. Having plunged into the thicket of views by way of eternity, the view-holder establishes others as well in that view. But in the Pāli, from 'they declare various speculative tenets,' and 'So he said,' it is understood that here the demonstration of the cause is intended by way of inference about others. Cause (kāraṇaṃ) means a threefold cause: the accomplishing, the producing, and the indicative. Among these, the noble path is the accomplishing cause of Nibbāna, the seed is the producing cause of the sprout, and conditionality, etc., is the indicative cause of impermanence, etc. Here, only the indicative cause is intended. For the indicator is a cause because it is the condition for the knowledge regarding the object to be indicated. Because that knowledge depends on it and exists there, it is called 'basis' (ṭhāna); and because it abides there and operates, it is called 'ground' (vatthu). Thus, the Blessed One, after designating with the word 'ground,' also indicated with the word 'basis.'

32-33. දුතියතතියවාදානං පඨමවාදතො නත්ථි විසෙසො ඨපෙත්වා කාලවිසෙසන්ති ආහ ‘‘උපරි වාදද්වයෙපි එසෙව නයො’’ති. යදි එවං කස්මා සස්සතවාදො චතුධා විභත්තො, නනු අධිච්චසමුප්පන්නිකවාදො විය දුවිධෙනෙව විභජිතබ්බො සියාති ආහ ‘‘මන්දපඤ්ඤො හි තිත්ථියො’’තිආදි.

32-33. There is no difference between the second and third doctrines and the first doctrine, except for the difference in time. Hence he said, 'The same method applies in the two doctrines above' (upari vādadvayepi eseva nayo). If so, why is the eternalist doctrine divided into four ways? Surely, like the doctrine of spontaneous origination, it should be divided in just two ways? To this he said, 'For the sectarian is of weak wisdom' (mandapañño hi titthiyo), and so on.

34. තක්කයතීති ඌහයති, සස්සතාදිආකාරෙන තස්මිං තස්මිං ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙතීති අත්ථො. තක්කොති ආකොටනලක්ඛණො විනිච්ඡයලක්ඛණො වා දිට්ඨිට්ඨානභූතො විතක්කො. වීමංසා නාම විචාරණා, සා පනෙත්ථ අත්ථතො පඤ්ඤාපතිරූපකො ලොභසහගතචිත්තුප්පාදො, මිච්ඡාභිනිවෙසො වා අයොනිසොමනසිකාරො, පුබ්බභාගෙ වා දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතන්ති දට්ඨබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘තුලනා රුච්චනා ඛමනා’’ති. පරියාහනනං විතක්කස්ස ආරම්මණඌහනං එවාති ආහ ‘‘තෙන තෙන පකාරෙන තක්කෙත්වා’’ති. අනුවිචරිතන්ති වීමංසාය අනුපවත්තිතං, වීමංසානුගතෙන වා විචාරෙන අනුමජ්ජිතං. පටි පටි භාතීති පටිභානං, යථාසමිහිතාකාරවිසෙසවිභාවකො චිත්තුප්පාදො. පටිභානතො ජාතං පටිභානං, සයං අත්තනො පටිභානං සයං පටිභානං. තෙනෙවාහ ‘‘අත්තනො පටිභානමත්තසඤ්ජාත’’න්ති. මත්ත-සද්දෙන විසෙසාධිගමාදයො නිවත්තෙති.

34. 'He speculates' (takkayati) means he conjectures; that is, he applies the mind to this and that object in the manner of eternalism, etc. 'Speculation' (takko) is thought characterized by striking or by discernment, which is the basis of views. 'Investigation' (vīmaṃsā) means inquiry. Here, however, in essence, it should be understood as a mind-state accompanied by greed that appears like wisdom, or wrong adherence, or unwise attention, or, in its preliminary stage, a stirring of views. Hence it is said, 'weighing, approving, accepting' (tulanā ruccanā khamanā). 'Pariyāhananaṃ' is the conjecturing about an object by thought; hence it is said, 'having speculated in this and that way' (tena tena pakārena takketvā). 'Anuvicaritaṃ' means pursued by investigation, or polished by reflection accompanying investigation. 'Paṭibhānaṃ' is that which shines forth again and again, a mental state that reveals distinctive aspects according to what is intended. What arises from inspiration is 'paṭibhāna.' One's own inspiration is 'sayaṃ paṭibhānaṃ.' Hence it is said, 'born merely of one's own inspiration' (attano paṭibhānamattasañjātaṃ). The word 'matta' (merely) excludes special attainments and so on.

‘‘අනාගතෙපි [Pg.146] එවං භවිස්සතී’’ති ඉදං න ඉධාධිප්පෙතතක්කීවසෙනෙව වුත්තං, ලාභීතක්කිනො එවම්පි සම්භවතීති සම්භවදස්සනවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යං කිඤ්චි අත්තනා පටිලද්ධං රූපාදි සුඛාදි ච ඉධ ලබ්භතීති ලාභො, න ඣානාදිවිසෙසො. ‘‘එවං සති ඉදං හොතී’’ති අනිච්චෙසු භාවෙසු අඤ්ඤො කරොති, අඤ්ඤො පටිසංවෙදෙතීති ආපජ්ජති, තථා ච සති කතස්ස විනාසො, අකතස්ස ච අබ්භාගමො සියා. නිච්චෙසු පන භාවෙසු යො කරොති, සො පටිසංවෙදෙතීති න දොසො ආපජ්ජතීති තක්කිකස්ස යුත්තිගවෙසනාකාරං දස්සෙති.

'In the future, it will be like this'—this is not said here only with reference to the reasoner under discussion, but it should be understood as stated to show a possibility, since it is possible even for a reasoner who has some attainment to think in this way. Whatever form or pleasure one has personally obtained is called a 'gain' here—not special attainments like jhāna. 'When this exists, that arises'—in the case of impermanent phenomena, it would follow that one person acts and another experiences the result, which would lead to the destruction of what was done and the arising of what was not done. But in the case of permanent phenomena, the one who acts is the one who experiences the result—no fault arises in this. This shows the way a reasoner seeks for a logical argument.

තක්කමත්තෙනෙවාති ආගමාධිගමාදීනං අනුස්සවාදීනඤ්ච අභාවා සුද්ධතක්කෙනෙව. නනු ච විසෙසලාභිනොපි සස්සතවාදිනො අත්තනො විසෙසාධිගමහෙතු අනෙකෙසු ජාතිසතසහස්සෙසු දසසු සංවට්ටවිවට්ටෙසු චත්තාලීසාය සංවට්ටවිවට්ටෙසු යථානුභූතං අත්තනො සන්තානං තප්පටිබද්ධඤ්ච ‘‘අත්තා, ලොකො’’ති ච අනුස්සරිත්වා තතො පුරිමපුරිමතරාසුපි ජාතීසු තථාභූතස්ස අත්ථිතානුවිතක්කනමුඛෙන සබ්බෙසම්පි සත්තානං තථාභාවානුවිතක්කනවසෙනෙව සස්සතාභිනිවෙසිනො ජාතා, එවඤ්ච සති සබ්බොපි සස්සතවාදී අනුස්සුතිජාතිස්සරතක්කිකා විය අත්තනො උපලද්ධවත්ථුනිබන්ධනෙන තක්කනෙන පවත්තවාදත්තා තක්කීපක්ඛෙයෙව තිට්ඨෙය්‍ය, අවස්සඤ්ච වුත්තප්පකාරං තක්කනමිච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා විසෙසලාභී සස්සතවාදී එකච්චසස්සතිකපක්ඛං, අධිච්චසමුප්පන්නිකපක්ඛං වා භජෙය්‍යාති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං, යස්මා විසෙසලාභීනං ඛන්ධසන්තානස්ස දීඝදීඝතරදීඝතමකාලානුස්සරණං සස්සතග්ගාහස්ස අසාධාරණකාරණං. තථා හි ‘‘අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරාමි. ඉමිනාමහමෙතං ජානාමී’’ති අනුස්සරණමෙව පධානකාරණභාවෙන දස්සිතං. යං පන තස්ස ‘‘ඉමිනාමහමෙතං ජානාමී’’ති පවත්තං තක්කනං, න තං ඉධ පධානං අනුස්සරණං පති තස්ස අප්පධානභූතත්තා. යදි එවං අනුස්සවාදීනම්පි පධානභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? න, තෙසං සච්ඡිකිරියාය අභාවෙන තක්කපධානත්තා, පධානකාරණෙන ච නිද්දෙසො නිරුළ්හො සාසනෙ ලොකෙ ච යථා ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, යවඞ්කුරො’’ති ච.

“Merely by reasoning” means solely through pure reasoning, due to the absence of scripture, direct realization, hearsay, and so forth. But is it not so that even those eternalists who have special attainments become attached to eternalism by recalling their own continuity and what is connected to it—as “self” and “world”—as experienced over countless hundreds of thousands of births, through ten or forty world-cycles of contraction and expansion, and then, by way of reflecting on the existence of such a state in even earlier and earlier lives, and by way of reflecting on the similar state of all beings? And if this is so, would not every eternalist—like those who rely on hearsay, memory of past lives, or reasoning—stand in the category of reasoners, since their doctrine proceeds from reasoning based on grounds they have themselves discovered? And must not reasoning of the kind described be accepted? Otherwise, the eternalist with special attainments might adopt the position of the partial-eternalists or the spontaneous-originists. But this should not be seen thus. For those with special attainments, the recollection of the continuity of their aggregates over long, longer, and very long periods of time is the uncommon cause for grasping eternalism. Thus it is said: “I recall my manifold past lives... By this I know this,” where recollection itself is shown to be the primary cause. As for the reasoning that occurs to him, “By this I know this,” that is not primary here, because it is subordinate to recollection. If it is argued that, in that case, primacy would also apply to those who rely on hearsay and so on—no, because for them, in the absence of direct realization, reasoning is primary. And designation by the primary cause is established in the teaching and in the world, as in the case of “eye-consciousness” and “a barley sprout.”

අථ වා විසෙසාධිගමනිබන්ධනරහිතස්ස තක්කනස්ස විසුං සස්සතග්ගාහෙ කාරණභාවදස්සනත්ථං විසෙසාධිගමො විසුං සස්සතග්ගාහකාරණං වත්තබ්බො[Pg.147], සො ච මන්දමජ්ඣතික්ඛපඤ්ඤාවසෙන තිවිධොති භගවතා සබ්බතක්කිනො තක්කීභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා චතුධා වවත්ථාපිතො සස්සතවාදො. යදිපි අනුස්සවාදිවසෙන තක්කිකානං විය මන්දපඤ්ඤාදීනම්පි හීනාදිවසෙන අනෙකභෙදසබ්භාවතො විසෙසලාභීනම්පි බහුධා භෙදො සම්භවති, සබ්බෙ පන විසෙසලාභිනො මන්දපඤ්ඤාදිවසෙන තයො රාසී කත්වා තත්ථ උක්කට්ඨවසෙන අනෙකජාතිසතසහස්සදසසංවට්ටවිවට්ටචත්තාරීසසංවට්ටවිවට්ටානුස්සරණෙන අයං විභාගො වුත්තො. තීසුපි රාසීසු යෙ හීනමජ්ඣපඤ්ඤා, තෙ වුත්තපරිච්ඡෙදතො ඌනකමෙව අනුස්සරන්ති. යෙ පන තත්ථ උක්කට්ඨපඤ්ඤා, තෙ වුත්තපරිච්ඡෙදං අතික්කමිත්වා නානුස්සරන්තීති එවං පනායං දෙසනා. තස්මා අඤ්ඤතරභෙදසඞ්ගහවසෙනෙව භගවතා චත්තාරිට්ඨානානි විභත්තානීති වවත්ථිතා සස්සතවාදීනං චතුබ්බිධතා. න හි ඉධ සාවසෙසං ධම්මං දෙසෙති ධම්මරාජා.

Or, to show that reasoning, which is not bound by special attainment, is a separate cause for the eternalist view, it is declared that special attainment is also a separate cause for the eternalist view. And that, due to the threefold division based on dull, middling, and sharp wisdom, the Blessed One has classified the eternalist doctrine into four types by gathering all reasoners together under the common designation of “reasoners.” Even though, through hearsay and other means, the distinctions among reasoners—like those with dull wisdom and others—may be of many kinds due to their inferior, middling, and superior natures, and even though those who attain distinctions may be of many kinds, all those who attain distinctions are grouped into three categories based on dull, middling, and sharp wisdom. Among these, this division is spoken of in terms of the highest, with the recollection of many hundreds of thousands of births, and of ten and forty world-cycles of contraction and expansion. Among these three groups, those with inferior or middling wisdom remember less than the stated limit, while those with the highest wisdom do not remember beyond the stated limit. Thus is this teaching. Therefore, the fourfold nature of the eternalists is established, as the Blessed One has divided the four grounds by including them under a certain division. For here, the King of Dhamma does not teach a doctrine with anything left out.

35. ‘‘අඤ්ඤතරෙනා’’ති එතස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘එකෙනා’’ති වුත්තං. වා-සද්දස්ස පන අනියමත්ථතං දස්සෙතුං ‘‘ද්වීහි වා තීහි වා’’ති වුත්තං. තෙන චතූසු ඨානෙසු යථාරහං එකච්චං එකච්චස්ස පඤ්ඤාපනෙ සහකාරීකාරණන්ති දස්සෙති. කිං පනෙතානි වත්ථූනි අභිනිවෙසස්ස හෙතු, උදාහු පතිට්ඨාපනස්ස. කිඤ්චෙත්ථ යදි තාව අභිනිවෙසස්ස, කස්මා අනුස්සරණතක්කනානියෙව ගහිතානි, න සඤ්ඤාවිපල්ලාසාදයො. තථාහි විපරීතසඤ්ඤා අයොනිසොමනසිකාරඅසප්පුරිසූපනිස්සයඅසද්ධම්මස්සවනාදීනි මිච්ඡාදිට්ඨියා පවත්තනට්ඨානානි. අථ පතිට්ඨාපනස්ස අධිගමයුත්තියො විය ආගමොපි වත්ථුභාවෙන වත්තබ්බො, උභයත්ථාපි ‘‘නත්ථි ඉතො බහිද්ධා’’ති වචනං න යුජ්ජතීති? න. කස්මා? අභිනිවෙසපක්ඛෙ තාව අයං දිට්ඨිගතිකො අසප්පුරිසූපනිස්සයඅසද්ධම්මස්සවනෙහි අයොනිසො උම්මුජ්ජිත්වා විපල්ලාසසඤ්ඤො රූපාදිධම්මානං ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජනසභාවස්ස අනවබොධතො ධම්මයුත්තිං අතිධාවන්තො එකත්තනයං මිච්ඡා ගහෙත්වා යථාවුත්තානුස්සරණතක්කෙහි ඛන්ධෙසු ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති (දී. නි. 1.31) අභිනිවෙසං ජනෙසි. ඉති ආසන්නකාරණත්තා, පධානකාරණත්තා, තග්ගහණෙනෙව ච ඉතරෙසම්පි ගහිතත්තා අනුස්සරණතක්කනානියෙව ඉධ ගහිතානි. පතිට්ඨාපනපක්ඛෙ පන ආගමොපි යුත්තිපක්ඛෙයෙව ඨිතො විසෙසතො බාහිරකානං තක්කගාහිභාවතොති අනුස්සරණතක්කනානියෙව [Pg.148] දිට්ඨියා වත්ථුභාවෙන ගහිතානි. කිඤ්ච භිය්‍යො දුවිධං ලක්ඛණං පරමත්ථධම්මානං සභාවලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණඤ්චාති. තත්ථ සභාවලක්ඛණාවබොධො පච්චක්ඛඤාණං, සාමඤ්ඤලක්ඛණාවබොධො අනුමානඤාණං, ආගමො ච සුතමයාය පඤ්ඤාය සාධනතො අනුමානඤාණමෙව ආවහති, සුතානං පන ධම්මානං ආකාරපරිවිතක්කනෙන නිජ්ඣානක්ඛන්තියං ඨිතො චින්තාමයං පඤ්ඤං නිබ්බත්තෙත්වා අනුක්කමෙන භාවනාය පච්චක්ඛඤාණං අධිගච්ඡතීති එවං ආගමොපි තක්කවිසයං නාතික්කමතීති තග්ගහණෙන ගහිතොවාති වෙදිතබ්බො. සො අට්ඨකථායං අනුස්සුතිතක්කග්ගහණෙන විභාවිතොති යුත්තං එවිදං ‘‘නත්ථි ඉතො බහිද්ධා’’ති. ‘‘අනෙකවිහිතානි අධිවුත්තිපදානි අභිවදන්ති, සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්තී’’ති (දී. නි. 1.30) ච වචනතො පතිට්ඨාපනවත්ථූනි ඉධාධිප්පෙතානීති දට්ඨබ්බං.

35. To show the meaning of ‘by one or another,’ it is said ‘by one.’ To indicate the indefinite meaning of the word ‘or,’ it is said ‘by two or three.’ Thus, in the four grounds, it shows that each assists in establishing the other appropriately. But are these bases causes for insistence or for establishment? If they are for insistence, why are only recollection and reasoning taken, and not perceptual distortions, etc.? Indeed, distorted perception, unwise attention, association with bad people, listening to the false Dhamma, and so on are the grounds for the arising of wrong view. Or if they are for establishment, should scripture also be affirmed as a basis, like logical grounds for realization? In both cases, the statement “there is nothing beyond this” would not apply. Why not? On the side of insistence, this holder of views, emerging unwisely from association with bad people and listening to the false Dhamma, with distorted perception and unaware of the momentary disintegration of phenomena like form, etc., oversteps the logical consistency of phenomena, wrongly grasps the doctrine of unity, and through the aforementioned recollection and reasoning, generates insistence regarding the aggregates that: “The self and the world are eternal” (Dī. Ni. 1.31). Thus, because they are proximate causes, primary causes, and because the others are also included by their inclusion, only recollection and reasoning are taken here. On the side of establishment, scripture also stands on the side of reasoning. Particularly because outsiders are of the nature of grasping reasoning, recollection and reasoning are taken as the bases for wrong view. Furthermore, the characteristics of ultimate phenomena are twofold: the specific characteristic and the general characteristic. Therein, understanding the specific characteristic is direct knowledge, while understanding the general characteristic is inferential knowledge. Scripture, being based on wisdom derived from learning, brings inferential knowledge. By thoroughly examining the learned teachings in accordance with the manner and attaining acquiescence through reflection, one generates wisdom born of reflection and gradually attains direct knowledge through meditation. Thus, scripture does not transcend the domain of reasoning—this should be understood by its inclusion. That is clarified in the commentary through the inclusion of tradition and reasoning. Hence, the statement “there is nothing beyond this” is appropriate. From the passage, “They declare various assertions, proclaiming the self and the world as eternal” (Dī. Ni. 1.30), it should be seen that the bases for establishment are intended here.

36. දිට්ඨියෙව දිට්ඨිට්ඨානං පරමවජ්ජතාය අනෙකවිහිතානං අනත්ථානං හෙතුභාවතො. යථාහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමාහං භික්ඛවෙ වජ්ජං වදාමී’’ති (අ. නි. 1.310) ‘‘යථාහා’’තිආදිනා පටිසම්භිදාපාළියා (පටි. ම. 1.124) දිට්ඨියා ඨානවිභාගං දස්සෙති. තත්ථ ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං ආරම්මණට්ඨෙන ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදි (සං. නි. 3.81, 345) වචනතො. අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨානං උපනිස්සයාදිභාවෙන පවත්තනතො. යථාහ ‘‘අස්සුතවා භික්ඛවෙ පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො’’තිආදි (ම. නි. 1.2; පටි. ම. 1.130). ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථා චාහ ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා, (දී. නි. 1.118 ආදයො) ඵුස්ස ඵුස්ස පටිසංවෙදෙන්තී’’ති (දී. නි. 1.144) ච. සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානං. වුත්තඤ්චෙතං ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා, (සු. නි. 880; මහානි. 109) පථවිතො සඤ්ඤත්වා’’ති (ම. නි. 1.2) ච ආදි. විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානං. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා, සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ’’ති (සු. නි. 892) ‘‘තක්කී හොති වීමංසී’’ති (දී. නි. 1.34) ච ආදි. අයොනිසොමනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨානං. තෙනාහ භගවා ‘‘තස්ස එවං අයොනිසො මනසි කරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජති. ‘අත්ථි මෙ අත්තා’ති වා අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’තිආදි (ම. නි. 1.19). සමුට්ඨාති එතෙනාති සමුට්ඨානං සමුට්ඨානභාවො සමුට්ඨානට්ඨො. පවත්තිතාති පරසන්තානෙසු උප්පාදිතා. පරිනිට්ඨාපිතාති අභිනිවෙසස්ස පරියොසානං [Pg.149] මත්ථකං පාපිතාති අත්ථො. ‘‘ආරම්මණවසෙනා’’ති අට්ඨසු දිට්ඨිට්ඨානෙසු ඛන්ධෙ සන්ධායාහ. පවත්තනවසෙනාති අවිජ්ජාදයො. ආසෙවනවසෙනාති පාපමිත්තපරතොඝොසාදීනම්පි සෙවනං ලබ්භතියෙව. අථ වා එවංගතිකාති එවංගමනා, එවංනිට්ඨාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමෙ දිට්ඨිසඞ්ඛාතා දිට්ඨිට්ඨානා එවං පරමත්ථතො අසන්තං අත්තානං සස්සතභාවඤ්චස්ස අජ්ඣාරොපෙත්වා ගහිතා, පරාමට්ඨා ච බාලලපනා යාව පණ්ඩිතා න සමනුයුඤ්ජන්ති, තාව ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති. පණ්ඩිතෙහි සමනුයුඤ්ජියමානා පන අනවට්ඨිතවත්ථුකා අවිමද්දක්ඛමා සූරියුග්ගමනෙ උස්සාවබින්දූ විය ඛජ්ජොපනකා විය ච භිජ්ජන්ති විනස්සන්ති චාති.

36. A view itself is a basis for views, because of being the highest fault and the cause of many kinds of harm. As it is said: 'Monks, I declare wrong view to be the highest fault' (A. Ni. 1.310). By the phrase 'as it is said,' etc., in the Paṭisambhidāmagga (Paṭi. Ma. 1.124), the classification of the bases of views is shown. There, the aggregates are also a basis for views in the sense of being their object, as stated: 'One regards form as self,' and so on (Saṃ. Ni. 3.81, 345). Ignorance too is a basis for views because it serves as a support-condition for their occurrence. As it is said: 'An uninstructed worldling, monks, who has not seen the noble ones, is unskilled in the noble Dhamma,' and so on (Ma. Ni. 1.2; Paṭi. Ma. 1.130). Contact is also a basis for views. As it is said: 'That too is conditioned by contact' (Dī. Ni. 1.118, etc.), and 'experiencing again and again through contact' (Dī. Ni. 1.144). Perception too is a basis for views. This is stated: 'For perceptions are the source of conceptual proliferation' (Su. Ni. 880; Mahāni. 109), and 'having perceived earth as earth,' and so on (Ma. Ni. 1.2). Thought is also a basis for views. This is stated: 'Having fashioned views based on reasoning, they declare truth and falsehood as two things' (Su. Ni. 892), and 'he is a reasoner, an investigator,' and so on (Dī. Ni. 1.34). Unwise attention is also a basis for views. Therefore the Blessed One said: 'When one attends unwisely in this way, one of six views arises. The view, “I have a self,” arises in him as true and established,' and so on (Ma. Ni. 1.19). 'Origin' (samuṭṭhāna) means that from which it originates; the state of being an origin; the meaning of origin. 'Occurred' (pavattiṭā) means produced in the continuities of others. 'Brought to a conclusion' (pariniṭṭhāpitā) means brought to the culmination, the peak of adherence—this is the meaning. 'By way of object' refers to the aggregates among the eight bases of views. 'By way of occurrence' refers to ignorance and the rest. 'By way of cultivation' refers also to the cultivation of association with bad friends, reports from others, and the like. Alternatively, 'having such a destination' (evaṃgatikā) means having such a destination, that is, having such a conclusion. This is what is meant: These so-called bases of views, being grasped and misapprehended by superimposing on them an ultimately non-existent self and its eternal nature, are the prattle of fools; as long as they are not scrutinized by the wise, they proceed and continue. But when scrutinized by the wise, lacking a stable foundation and unable to withstand examination, they break up and perish like dewdrops at sunrise or like fireflies.

තත්ථායං අනුයුඤ්ජනෙ සඞ්ඛෙපකථා – යදි හි පරෙන පරිකප්පිතො අත්තා ලොකො වා සස්සතො සියා, තස්ස නිබ්බිකාරතාය පුරිමරූපාවිජහනතො කස්සචි විසෙසාධානස්ස කාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අහිතතො නිවත්තනත්ථං, හිතෙ ච පටිපත්තිඅත්ථං උපදෙසො එව නිප්පයොජනො සියා සස්සතවාදිනො, කථං වා සො උපදෙසො පවත්තීයති විකාරාභාවතො, එවඤ්ච අත්තනො අජටාකාසස්ස විය දානාදිකිරියා හිංසාදිකිරියා ච න සම්භවති. තථා සුඛස්ස දුක්ඛස්ස අනුභවනනිබන්ධො එව සස්සතවාදිනො න යුජ්ජති කම්මබද්ධාභාවතො, ජාතිආදීනඤ්ච අසම්භවතො කුතො විමොක්ඛො, අථ පන ධම්මමත්තං තස්ස උප්පජ්ජති චෙව විනස්සති ච, යස්ස වසෙනායං කිරියාදිවොහාරොති වදෙය්‍ය, එවම්පි පුරිමරූපාවිජහනෙන අවට්ඨිතස්ස අත්තනො ධම්මමත්තන්ති න සක්කා සම්භාවෙතුං, තෙ වා පනස්ස ධම්මා අවත්ථාභූතා අඤ්ඤෙ වා සියුං අනඤ්ඤෙ වා. යදි අඤ්ඤෙ, න තාහි තස්ස උප්පන්නාහිපි කොචි විසෙසො අත්ථි. යාහි කරොති පටිසංවෙදෙති චවති උපපජ්ජති චාති ඉච්ඡිතං, තස්මා තදවත්ථො එව යථාවුත්තදොසො. කිඤ්ච ධම්මකප්පනාපි නිරත්ථිකා සියා, අථානඤ්ඤෙ උප්පාදවිනාසවන්තීහි අවත්ථාහි අනඤ්ඤස්ස අත්තනො තාසං විය උප්පාදවිනාසසබ්භාවතො කුතො නිච්චතාවකාසො, තාසම්පි වා අත්තනො විය නිච්චතාති බන්ධවිමොක්ඛානං අසම්භවො එවාති න යුජ්ජතියෙව සස්සතවාදො. න චෙත්ථ කොචි වාදී ධම්මානං සස්සතභාවෙ පරිසුද්ධං යුත්තිං වත්තුං සමත්ථො, යුත්තිරහිතඤ්ච වචනං න පණ්ඩිතානං චිත්තං ආරාධෙතීති. තෙන වුත්තං ‘‘යාව පණ්ඩිතා න සමනුයුඤ්ජන්ති, තාව ගච්ඡන්ති පවත්තන්තී’’ති. කම්මවසෙන අභිමුඛො සම්පරෙති එත්ථාති අභිසම්පරායො, පරොලොකො.

Here is the concise discussion on inquiry: If the self or the world were eternal as conceived by another, due to its unchanging nature and the inability to abandon prior forms, no one could make any special effort to turn away from harm or to practice for welfare. Thus, instruction would be entirely useless for an eternalist; how could such instruction proceed, given the absence of change? Likewise, for such a self, like unmatted space, actions such as giving and harming would not be possible. Similarly, for an eternalist, a necessary connection with the experience of pleasure and pain is untenable because there would be no bondage to kamma, and since birth and so forth could not occur, how could there be liberation? But if one argues that a mere phenomenon arises and ceases for him, and that this is the basis for the convention of action and experience, even then, for a self that is stable by not abandoning its prior form, one cannot reasonably conceive of a 'mere phenomenon.' Moreover, those phenomena of his, being states, would they be different from him or not different? If they are different, then even when they arise, there is no special quality for him by which he does, feels, passes away, and is reborn, as is wished; therefore, that position has the same flaw as stated. Furthermore, even the postulation of phenomena would be meaningless. If, however, for a self not different from the states that arise and perish, there were, like them, the existence of arising and perishing, how could there be room for permanence? Or if those states were permanent like the self, then bondage and liberation would be impossible. Thus, the doctrine of eternalism is altogether untenable. Here, no proponent can present a perfectly sound argument for the eternity of phenomena, and a statement devoid of reason does not satisfy the minds of the wise. Therefore, it is said: 'As long as they are not scrutinized by the wise, they proceed and continue.' The future life (abhisamparāyo) is that to which one fares on account of kamma; it is the next world.

‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චා’’ති [Pg.150] ඉදං ඉධ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස විභජියමානත්තා වුත්තං, තස්මිං වා වුත්තෙ තදධිට්ඨානතො ආසවක්ඛයඤාණං, තදවිනාභාවතො සබ්බම්පි වා භගවතො දසබලාදිඤාණං ගහිතමෙව හොතීති කත්වා. පජානන්තොපීති පි-සද්දො සම්භාවනෙ, තෙන ‘‘තඤ්චා’’ති එත්ථ වුත්තං ච-සද්දත්ථමාහ. ඉදං වුත්තං හොති – තං දිට්ඨිගතතො උත්තරිතරං සාරභූතං සීලාදිගුණවිසෙසම්පි තථාගතො නාභිනිවිසති, කො පන වාදො වට්ටාමිසෙති. ‘‘අහ’’න්ති දිට්ඨිවසෙන වා තං පරාමසනාකාරමාහ. පජානාමීති එත්ථ ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ‘‘මම’’න්ති තණ්හාවසෙන පරාමසනාකාරං දස්සෙති. ධම්මසභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසනං පරාමාසො. න හි තං අත්ථි, ඛන්ධෙසු යං ‘‘අහ’’න්ති වා, ‘‘මම’’න්ති වා ගහෙතබ්බං සියා. යො පන පරාමාසො තණ්හාදයොව, තෙ ච භගවතො බොධිමූලෙයෙව පහීනාති ආහ ‘‘පරාමාසකිලෙසාන’’න්තිආදි. අපරාමාසතොති වා නිබ්බුතිවෙදනස්ස හෙතුවචනං, ‘‘විදිතා’’ති ඉදං පදං අපෙක්ඛිත්වා කත්තරි සාමිවචනං, අපරාමසනහෙතු පරාමාසරහිතාය පටිපත්තියා තථාගතෙන සයමෙව අසඞ්ඛතධාතු අධිගතාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

'And the knowledge of omniscience' is mentioned here because the knowledge of omniscience is being analyzed. Or, when that is stated, the knowledge of the destruction of the taints is implied by being its foundation, and by their inseparability, all the Blessed One's knowledge, such as the ten powers, is also included. The particle pi in pajānanto pi is used in the sense of possibility; thus he explains the meaning of the particle ca in tañca. This is what is meant: The Tathāgata does not cling even to the superior and essential qualities such as virtue, which are beyond views—what need be said of the bait of the round? He indicates the mode of misapprehension by way of view with 'I.' In pajānāmi, the particle iti indicates manner; thereby he shows the mode of misapprehension by way of craving with 'mine.' Misapprehension is touching upon something beyond the intrinsic nature of phenomena. For there is nothing in the aggregates that could be grasped as 'I' or 'mine.' That misapprehension is just craving and other defilements, and these were abandoned by the Blessed One at the root of enlightenment; hence the phrase 'of the defilements of misapprehension,' and so on. Alternatively, 'from non-misapprehension' is a statement of the cause for the feeling of Nibbāna. With reference to the word 'known' (viditā), this is a genitive in the sense of agent. Or, the meaning here should be seen thus: because of the cause of non-misapprehension, through the practice devoid of misapprehension, the unconditioned element has been attained by the Tathāgata himself.

‘‘යාසු වෙදනාසූ’’තිආදිනා භගවතො දෙසනාවිලාසං දස්සෙති. තථා හි ඛන්ධායතනාදිවසෙන අනෙකවිධාසු චතුසච්චදෙසනාසු සම්භවන්තීසුපි අයං තථාගතානං දෙසනාසු පටිපත්ති, යං දිට්ඨිගතිකා මිච්ඡාපටිපත්තියා දිට්ඨිගහනං පක්ඛන්දාති දස්සනත්ථං වෙදනායෙව පරිඤ්ඤාය භූමිදස්සනත්ථං උද්ධටා. කම්මට්ඨානන්ති චතුසච්චකම්මට්ඨානං. යථාභූතං විදිත්වාති විපස්සනාපඤ්ඤාය වෙදනාය සමුදයාදීනි ආරම්මණපටිවෙධවසෙන මග්ගපඤ්ඤාය අසම්මොහපටිවෙධවසෙන ජානිත්වා, පටිවිජ්ඣිත්වාති අත්ථො. පච්චයසමුදයට්ඨෙනාති ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.404; සං. නි. 2.21; උදා. 1) වුත්තලක්ඛණෙන අවිජ්ජාදීනං පච්චයානං උප්පාදෙන චෙව මග්ගෙන අසමුග්ඝාතෙන ච. නිබ්බත්තිලක්ඛණන්ති උප්පාදලක්ඛණං, ජාතින්ති අත්ථො. පඤ්චන්නං ලක්ඛණානන්ති එත්ථ චතුන්නං පච්චයානම්පි උප්පාදලක්ඛණමෙව ගහෙත්වා වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං, යස්මා පච්චයලක්ඛණම්පි ලබ්භතියෙව, තථා චෙව සංවණ්ණිතං. පච්චයනිරොධට්ඨෙනාති එත්ථාපි වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. යන්ති යස්මා, යං වා සුඛං සොමනස්සං. පටිච්චාති ආරම්මණපච්චයාදිභූතං [Pg.151] වෙදනං ලභිත්වා. අයන්ති සුඛසොමනස්සානං පච්චයභාවො, සුඛසොමනස්සමෙව වා, ‘‘අස්සාදො’’ති පදං පන අපෙක්ඛිත්වා පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – පුරිමුප්පන්නං වෙදනං ආරබ්භ සොමනස්සුප්පත්තියං යො පුරිමවෙදනාය අස්සාදෙතබ්බාකාරො සොමනස්සස්සාදනාකාරො, අයං අස්සාදොති. කථං පන වෙදනං ආරබ්භ සුඛං උප්පජ්ජතීති? චෙතසිකසුඛස්ස අධිප්පෙතත්තා නායං දොසො. විසෙසනං හෙත්ථ සොමනස්සග්ගහණං සුඛං සොමනස්සන්ති ‘‘රුක්ඛො සිංසපා’’ති යථා.

With 'in which feelings,' and so on, he shows the grace of the Blessed One's teaching. Thus, although the teaching of the four truths can occur in many ways through aggregates, sense bases, and so on, this is the method of the Tathāgatas in their teachings: to show that those who follow wrong views plunge into the thicket of views through wrong practice, feeling itself is extracted to show the ground for full understanding. 'Meditation subject' refers to the meditation subject of the four truths. 'Having known as it really is' means knowing and penetrating the origin, etc., of feeling with insight wisdom by way of comprehending the object, and with path wisdom by way of penetrating non-delusion; that is the meaning of 'having penetrated.' 'By way of the arising of conditions' means by the arising of conditions such as ignorance, etc., in the manner stated: 'When this exists, that comes to be; with the arising of this, that arises' (MN 1.404; SN 2.21; Ud 1), and by their not being eradicated by the path. 'The characteristic of production' means the characteristic of arising, that is, birth. Regarding 'the five characteristics,' it should be understood that this is said by also taking the characteristic of arising of the four conditions, since the characteristic of a condition can also be obtained, and it is explained thus. 'By way of the cessation of conditions'—here too the meaning should be understood following the method stated above. Yanti means 'because of which,' or 'whatever pleasure and joy.' 'Dependent on' means having obtained feeling as an object-condition, etc. Ayanti refers to the conditionality of pleasure and joy, or to pleasure and joy themselves; but the masculine designation is made with reference to the word 'gratification.' Here, the meaning in brief is this: regarding the arising of joy dependent on a previously arisen feeling, the aspect of that previous feeling to be gratified—the aspect of savoring the joy—this is gratification. But how does pleasure arise dependent on feeling? Since mental pleasure is intended here, there is no fault. The qualification here is the inclusion of joy—'pleasure and joy'—just as 'a tree, a siṃsapa tree.'

‘‘අනිච්චා’’ති ඉමිනා සඞ්ඛාරදුක්ඛතාවසෙන උපෙක්ඛාවෙදනාය, සබ්බවෙදනාසුයෙව වා ආදීනවමාහ, ඉතරෙහි ඉතරදුක්ඛතාවසෙන යථාක්කමං දුක්ඛසුඛවෙදනානං, අවිසෙසෙන වා තීණිපි පදානි සබ්බාසම්පි වෙදනානං වසෙන යොජෙතබ්බානි. අයන්ති යො වෙදනාය හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චභාවො, උදයබ්බයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛභාවො, ජරාය මරණෙන චාති ද්වෙධා විපරිණාමෙතබ්බභාවො ච, අයං වෙදනාය ආදීනවො, යතො වා ආදීනං පරමකාරුඤ්ඤං වාති පවත්තතීති. වෙදනාය නිස්සරණන්ති එත්ථ වෙදනායාති නිස්සක්කවචනං, යාව වෙදනාපටිබද්ධං ඡන්දරාගං න පජහති, තාවායං පුරිසො වෙදනං අල්ලීනොයෙව හොති. යදා පන තං ඡන්දරාගං පජහති, තදායං පුරිසො වෙදනාය නිස්සටො විසංයුත්තො හොතීති ඡන්දරාගප්පහානං වෙදනාය නිස්සරණං වුත්තං. එත්ථ ච වෙදනාග්ගහණෙන වෙදනාය සහජාතනිස්සයාරම්මණභූතා ච රූපාරූපධම්මා ගහිතා එව හොන්තීති පඤ්චන්නම්පි උපාදානක්ඛන්ධානං ගහණං දට්ඨබ්බං. වෙදනාසීසෙන පන දෙසනා ආගතා, තත්ථ කාරණං වුත්තමෙව, ලක්ඛණහාරනයෙන වා අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. තත්ථ වෙදනාග්ගහණෙන ගහිතා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං, වෙදනානං සමුදයග්ගහණෙන ගහිතා අවිජ්ජාදයො සමුදයසච්චං, අත්ථඞ්ගමනිස්සරණපරියායෙහි නිරොධසච්චං, ‘‘යථාභූතං විදිත්වා’’ති එතෙන මග්ගසච්චන්ති එවමෙත්ථ චත්තාරි සච්චානි වෙදිතබ්බානි. කාමුපාදානමූලකත්තා සෙසුපාදානානං, පහීනෙ ච කාමුපාදානෙ උපාදානසෙසාභාවතො ‘‘විගතඡන්දරාගතාය අනුපාදානො’’ති වුත්තං. අනුපාදාවිමුත්තොති අත්තනො මග්ගඵලප්පත්තිං භගවා දස්සෙති. ‘‘වෙදනාන’’න්තිආදිනා හි යස්සා ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා ඉමං දිට්ඨිගතං සකාරණං සගතිකං පභෙදතො විභජිතුං සමත්ථො අහොසි[Pg.152], තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සද්ධිං පුබ්බභාගපටිපදාය උප්පත්තිභූමිං දස්සෙති ධම්මරාජා.

By 'impermanent,' he speaks of the drawback of equanimous feeling by way of the suffering inherent in formations, or indeed of all feelings. By the other terms, he speaks of the drawback of painful and pleasant feelings respectively, by way of the other kinds of suffering. Or, without distinction, all three terms should be applied to all feelings. Here, the impermanent nature of feeling is its non-existence after having been; its suffering nature is its oppression by arising and passing away; and its liability to change in two ways, through aging and death—this is the drawback of feeling. Or, it is called a 'drawback' because supreme compassion proceeds from what is afflicted. In 'the escape from feeling,' the term 'from feeling' is a term for escape. As long as a person does not abandon the desire and lust bound up with feeling, they remain clinging to feeling. But when they abandon that desire and lust, they are freed and detached from feeling. Thus, the abandonment of desire and lust is called the escape from feeling. Here, by the taking up of 'feeling,' the material and immaterial phenomena that are co-nascent with, a support for, and an object of feeling are also included. Thus, the inclusion of all five aggregates of clinging should be understood. The teaching, however, is presented with feeling as the heading. The reason for this has already been stated, or this meaning should be analyzed by the method of extracting characteristics. In this context, the five aggregates of clinging, included by the taking up of 'feeling,' constitute the truth of suffering. Ignorance and so forth, included by the taking up of 'the origin of feelings,' constitute the truth of the origin. The truth of cessation is expressed through the terms 'passing away' and 'escape.' The truth of the path is indicated by the phrase 'having known as it really is.' Thus, the four truths should be understood here. Because sensual clinging is the root of the other clingings, and when sensual clinging is abandoned, the remaining clingings cease to exist, it is said, 'free from desire and lust, without clinging.' By 'freed through non-clinging,' the Blessed One here reveals his attainment of the path and fruit. By the phrase 'of feelings' and so on, the King of Dhamma shows the ground for the arising of his omniscience, together with the preliminary practice, on account of which, through having thoroughly penetrated a certain element of the Dhamma, he was able to analyze this view with its cause, its destination, and its divisions.

පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the first recitation section is completed.

එකච්චසස්සතවාදවණ්ණනා

The Explanation of Partial Eternalism.

38. සත්තෙසු සඞ්ඛාරෙසු ච එකච්චං සස්සතං එතස්සාති එකච්චසස්සතො, එකච්චසස්සතවාදො. සො එතෙසං අත්ථීති එකච්චසස්සතිකා. තෙ පන යස්මා එකච්චසස්සතො වාදො දිට්ඨි එතෙසන්ති එකච්චසස්සතවාදා නාම හොන්ති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකච්චසස්සතවාදා’’ති. ඉමිනා නයෙන එකච්චඅසස්සතිකා දිපදස්සපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. නනු ච ‘‘එකච්චසස්සතිකා’’ති වුත්තෙ තදඤ්ඤස්ස එකච්චස්ස අසස්සතතාසන්නිට්ඨානං සිද්ධමෙව හොතීති? සච්චං සිද්ධමෙව හොති අත්ථතො, න පන සද්දතො. තස්මා සුපාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘එකච්චඅසස්සතිකා’’ති වුත්තං. න හි ඉධ සාවසෙසං කත්වා ධම්මං දෙසෙති ධම්මස්සාමී. ඉධාති ‘‘එකච්චසස්සතිකා’’ති ඉමස්මිං පදෙ. ගහිතාති වුත්තා, තථා චෙව අත්ථො දස්සිතො. ඉධාති වා ඉමිස්සා දෙසනාය. තථා හි පුරිමකා තයො වාදා සත්තවසෙන, චතුත්ථො සඞ්ඛාරවසෙන විභත්තො. ‘‘සඞ්ඛාරෙකච්චසස්සතිකා’’ති ඉදං තෙහි සස්සතභාවෙන ගය්හමානානං ධම්මානං යාථාවසභාවදස්සනවසෙන වුත්තං, න පනෙකච්චසස්සතිකමතදස්සනවසෙන. තස්ස හි සස්සතාභිමතං අසඞ්ඛතමෙවාති ලද්ධි. තෙනෙවාහ ‘‘චිත්තන්ති වා…පෙ… ඨස්සතී’’ති. න හි යස්ස භාවස්ස පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛතභාවං පටිජානාති, තස්සෙව නිච්චධුවාදිභාවො අනුම්මත්තකෙන සක්කා පටිඤ්ඤාතුං. එතෙන ‘‘උප්පාදවයධුවතායුත්තභාවා සියා නිච්චා, සියා අනිච්චා සියා න වත්තබ්බා’’තිආදිනා පවත්තස්ස සත්තභඞ්ගවාදස්ස අයුත්තතා විභාවිතා හොති.

38. Regarding beings and conditioned phenomena, some are eternal—this is what one who holds to partial eternalism maintains, the doctrine of partial eternalism. Those who hold that some of these are eternal are called 'partial eternalists.' Since their view and doctrine assert that some things are eternal, they are called 'partial eternalists.' Therefore, to clarify this meaning, it is said, 'partial eternalists.' In this way, the meaning of the two-part term 'partial non-eternalists' should also be understood. Now, when it is said 'partial eternalists,' does it not inherently establish that the other part is non-eternal? Indeed, in meaning it is established, but not explicitly in wording. Therefore, to make it perfectly clear, the term 'partial non-eternalists' is used. The Lord of the Dhamma does not teach the Dhamma here by leaving anything incomplete. Here—in the phrase 'partial eternalists'—the meaning is grasped and explained accordingly. Alternatively, 'here' refers to this teaching. For the first three doctrines are analyzed in terms of beings, while the fourth is analyzed in terms of conditioned phenomena. The phrase 'partial eternalism regarding conditioned phenomena' is stated to show the true nature of those phenomena that they consider eternal, not to present the view of partial eternalism itself. For their belief is that what they regard as eternal is unconditioned. Hence it is said, 'the mind... will remain.' Indeed, for one who acknowledges that a phenomenon is conditioned by causes, it is impossible for anyone who is not mad to claim that very phenomenon as permanent, stable, or eternal. In this way, the untenability of the sevenfold analysis—such as 'it may be permanent, impermanent, or indeterminate'—is made clear.

තත්ථායං අයුත්තතාවිභාවනා – යදි ‘‘යෙන සභාවෙන යො ධම්මො අත්ථීති වුච්චති, තෙනෙව සභාවෙන සො ධම්මො නත්ථී’’තිආදිනා වුච්චෙය්‍ය, සියා අනෙකන්තවාදො. අථ අඤ්ඤෙන, සියා න අනෙකන්තවාදො. න චෙත්ථ දෙසන්තරාදිසම්බන්ධභාවො යුත්තො වත්තුං තස්ස සබ්බලොකසිද්ධත්තා, විවාදාභාවතො[Pg.153]. යෙ පන වදන්ති ‘‘යථා සුවණ්ණඝටෙන මකුටෙ කතෙ ඝටභාවො නස්සති, මකුටභාවො උප්පජ්ජති, සුවණ්ණභාවො තිට්ඨතියෙව, එවං සබ්බභාවානං කොචි ධම්මො නස්සති, කොචි ධම්මො උප්පජ්ජති, සභාවො පන තිට්ඨතී’’ති. තෙ වත්තබ්බා ‘‘කිං තං සුවණ්ණං, යං ඝටෙ මකුටෙ ච අවට්ඨිතං, යදි රූපාදි, සො සද්දො විය අනිච්චො. අථ රූපාදි සමූහො, සමූහො නාම සම්මුතිමත්තං. න තස්ස අත්ථිතා නත්ථිතා නිච්චතා වා ලබ්භතී’’ති අනෙකන්තවාදො න සියා. ධම්මානඤ්ච ධම්මිනො අඤ්ඤථානඤ්ඤථාසු දොසො වුත්තොයෙව සස්සතවාදවිචාරණායං. තස්මා සො තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අපිච නිච්චානිච්චනවත්තබ්බරූපො අත්තා ලොකො ච පරමත්ථතො විජ්ජමානතාපටිජානනතො යථා නිච්චාදීනං අඤ්ඤතරං රූපං, යථා වා දීපාදයො. න හි දීපාදීනං උදයබ්බයසභාවානං නිච්චානිච්චනවත්තබ්බසභාවතා සක්කා විඤ්ඤාතුං, ජීවස්ස නිච්චාදීසු අඤ්ඤතරං රූපං වියාති එවං සත්තභඞ්ගස්ස විය සෙසභඞ්ගානම්පි අසම්භවොයෙවාති සත්තභඞ්ගවාදස්ස අයුත්තතා වෙදිතබ්බා.

Herein is the demonstration of incorrectness: If it were said, 'By the very nature by which a phenomenon is said to exist, by that same nature it does not exist,' and so on, it would be a doctrine of uncertainty. But if by another nature, it would not be a doctrine of uncertainty. And here, it is not appropriate to speak of a connection with a different place and so on, because that is universally established and free from dispute. However, those who say, 'Just as when a golden pot is fashioned into a crown, the pot-form ceases, the crown-form arises, but the gold-nature remains the same—so too, for all phenomena, some states cease, some arise, but their intrinsic nature persists'—they should be told: 'What is that gold which remains unchanged in both pot and crown? If it is form, etc., then like sound, it is impermanent. If it is an aggregate of form, etc., an aggregate is merely a convention. Its existence, non-existence, or permanence cannot be established.' Thus, there would be no doctrine of uncertainty. Moreover, the fault of difference or non-difference between phenomena and their bearers has already been discussed in the examination of eternalism. Therefore, it should be understood here in the same way as previously explained. Furthermore, regarding the claim that the self and the world exist in an ultimate sense and have a nature that is inexpressible as permanent or impermanent: just as it is impossible to conceive of things like lamps, which have a nature of arising and passing away, as having a nature that is inexpressible as permanent or impermanent, and just as the soul cannot have a nature that is one of permanent, etc., so too is there an utter impossibility for the remaining alternatives of the seven-fold analysis. Thus, the incorrectness of the seven-fold doctrine should be understood.

එත්ථ ච ‘‘ඉස්සරො නිච්චො, අඤ්ඤෙ සත්තා අනිච්චා’’ති එවං පවත්තවාදා සත්තෙකච්චසස්සතිකා සෙය්‍යථාපි ඉස්සරවාදා. ‘‘පරමාණවො නිච්චා ධුවා, අණුකාදයො අනිච්චා’’ති එවං පවත්තවාදා සඞ්ඛාරෙකච්චසස්සතිකා සෙය්‍යථාපි කාණාදා. නනු ‘‘එකච්චෙ ධම්මා සස්සතා, එකච්චෙ අසස්සතා’’ති එතස්මිං වාදෙ චක්ඛාදීනං අසස්සතතාසන්නිට්ඨානං යථාසභාවාවබොධො එව, තයිදං කථං මිච්ඡාදස්සනන්ති, කො වා එවමාහ ‘‘චක්ඛාදීනං අසස්සතභාවසන්නිට්ඨානං මිච්ඡාදස්සන’’න්ති? අසස්සතෙසුයෙව පන කෙසඤ්චි ධම්මානං සස්සතභාවාභිනිවෙසො ඉධ මිච්ඡාදස්සනං. තෙන පන එකවාරෙ පවත්තමානෙන චක්ඛාදීනං අසස්සතභාවාවබොධො විදූසිතො සංසට්ඨභාවතො විසසංසට්ඨො විය සප්පිමණ්ඩො සකිච්චකරණාසමත්ථතාය සම්මාදස්සනපක්ඛෙ ඨපෙතබ්බතං නාරහතීති. අසස්සතභාවෙන නිච්ඡිතාපි වා චක්ඛුආදයො සමාරොපිතජීවසභාවා එව දිට්ඨිගතිකෙහි ගය්හන්තීති තදවබොධස්ස මිච්ඡාදස්සනභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං. තෙනෙවාහ ‘‘චක්ඛුං ඉතිපි…පෙ… කායො ඉතිපි අයං මෙ අත්තා’’තිආදි. එවඤ්ච කත්වා අසඞ්ඛතාය සඞ්ඛතාය ච ධාතුයා වසෙන යථාක්කමං ‘‘එකච්චෙ ධම්මා සස්සතා, එකච්චෙ අසස්සතා’’ති එවං පවත්තො [Pg.154] විභජ්ජවාදොපි එකච්චසස්සතවාදො ආපජ්ජතීති එවංපකාරා චොදනා අනවකාසා හොති අවිපරීතධම්මසභාවසම්පටිපත්තිභාවතො.

Herein, those who hold the view that 'the Lord is eternal, other beings are impermanent,' are partial eternalists regarding beings, like the proponents of the doctrine of a creator god. Those who hold the view that 'atoms are eternal and permanent, while molecules and so forth are impermanent,' are partial eternalists regarding formations, like the followers of Kaṇāda. Now, in the view that 'some phenomena are eternal, some are not,' the ascertainment of the impermanent nature of the eye and so forth is precisely a true understanding of their nature—so how can this be a wrong view? And who says that 'ascertaining the impermanent nature of the eye and so forth is a wrong view'? Here, however, the adherence to the eternal nature of certain phenomena that are in fact impermanent is what constitutes wrong view. And because of that, the understanding of the impermanent nature of the eye and so forth, occurring in the same instance, is corrupted by being mixed with it, just as a drop of ghee is corrupted when mixed with poison. Due to its inability to perform its proper function, it does not deserve to be placed on the side of right view. Or, even though the eye and other faculties have been determined to be impermanent, they are still grasped by those holding such views as having the nature of a soul superimposed upon them; thus, it cannot be denied that this understanding is a wrong view. Therefore, it is said: 'The eye... and so on... the body, this is my self,' and so forth. This being the case, the charge that even the analytical view—which holds that 'some phenomena are eternal, some are not,' based respectively on the unconditioned and conditioned elements—falls into partial eternalism, is groundless, because it is a correct understanding of the unperverted nature of phenomena.

කාමඤ්චෙත්ථ පුරිමවාදෙපි අසස්සතානං ධම්මානං ‘‘සස්සතා’’ති ගහණං විසෙසතො මිච්ඡාදස්සනං, සස්සතානං පන ‘‘සස්සතා’’ති ගාහො න මිච්ඡාදස්සනං යථාසභාවග්ගහණභාවතො. අසස්සතෙසුයෙව පන ‘‘කෙචිදෙව ධම්මා සස්සතා, කෙචි අසස්සතා’’ති ගහෙතබ්බධම්මෙසු විභාගප්පවත්තියා ඉමස්ස වාදස්ස වාදන්තරතා වුත්තා, න චෙත්ථ ‘‘සමුදායන්තොගධත්තා එකදෙසස්ස සප්පදෙසසස්සතග්ගාහො නිප්පදෙසසස්සතග්ගාහෙ සමොධානං ගච්ඡතී’’ති සක්කා වත්තුං වාදී තබ්බිසයවිසෙසවසෙන වාදද්වයස්ස පවත්තත්තා. අඤ්ඤෙ එව හි දිට්ඨිගතිකා ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සස්සතා’’ති අභිනිවිට්ඨා, අඤ්ඤෙ ‘‘එකච්චසස්සතා’’ති. සඞ්ඛාරානං අනවසෙසපරියාදානං, එකදෙසපරිග්ගහො ච වාදද්වයස්ස පරිබ්‍යත්තොයෙව. කිඤ්ච භිය්‍යො අනෙකවිධසමුස්සයෙ එකවිධසමුස්සයෙ ච ඛන්ධපබන්ධෙ අභිනිවෙසභාවතො. චතුබ්බිධොපි හි සස්සතවාදී ජාතිවිසෙසවසෙන නානාවිධරූපකායසන්නිස්සයෙ එව අරූපධම්මපුඤ්ජෙ සස්සතාභිනිවෙසී ජාතො අභිඤ්ඤාණෙන අනුස්සවාදීහි ච රූපකායභෙදග්ගහණතො. තථා ච වුත්තං ‘‘තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදි’’න්ති (දී. නි. 1.32) ‘‘චවන්ති උපපජ්ජන්තී’’ති ච ආදි. විසෙසලාභී එකච්චසස්සතිකො අනුපධාරිතභෙදසමුස්සයෙව ධම්මපබන්ධෙ සස්සතාකාරග්ගහණෙන අභිනිවිසනං ජනෙසි එකභවපරියාපන්නඛන්ධසන්තානවිසයත්තා තදභිනිවෙසස්ස. තථා ච තීසුපි වාදෙසු ‘‘තං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, තතො පරං නානුස්සරතී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං, තක්කීනං පන සස්සතෙකච්චසස්සතවාදීනං සස්සතාභිනිවෙසවිසෙසො රූපාරූපධම්මවිසයතාය සුපාකටොයෙවාති.

Granted, even in the former view, the grasping of impermanent phenomena as 'permanent' is specifically a wrong view, but the grasping of permanent phenomena as 'permanent' is not a wrong view, because it is a grasping of their true nature. However, this view is said to be a different doctrine because it proceeds by making a distinction among phenomena that are to be grasped—all of which are in fact impermanent—as 'some phenomena are permanent, some are impermanent.' Nor can it be said here that 'because a part is included in the whole, the grasping of a partial permanence merges with the grasping of a total permanence,' since the two doctrines arise for the proponent based on their distinct subject matters. Indeed, some adherents of fixed views are firmly convinced that 'all phenomena are permanent,' while others hold that 'some are permanent.' The complete inclusion of formations and the partial inclusion are very clear distinguishing features of these two doctrines. Furthermore, this is due to the adherence to the continuum of aggregates as either a manifold composite or a single composite. For the fourfold eternalist, based on distinctions of birth, has become one who adheres to permanence precisely in the mass of immaterial phenomena dependent on various kinds of material bodies, due to grasping the dissolution of the material body through direct knowledge, tradition, and so on. Thus it is said: 'Having passed away from there, he arose elsewhere' (Dī. Ni. 1.32) and 'they pass away and are reborn,' and so forth. The partial eternalist, having gained a special attainment, generated adherence by grasping the aspect of permanence in a continuum of phenomena that is a composite whose distinctions have not been discerned, because that adherence has as its object the continuity of aggregates comprised within a single existence. Similarly, in all three views, it is only said: 'He recollects his past abodes, but beyond that he does not recollect.' Yet, for the logicians, the difference in adherence to permanence between the eternalists and the partial eternalists is quite evident due to their focus on material and immaterial phenomena.

39. දීඝස්ස කාලස්ස අතික්කමෙනාති විවට්ටවිවට්ටට්ඨායීනං අපගමෙන. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං සං-සද්දෙන යුත්තො වට්ට-සද්දො විනාසවාචීති ආහ ‘‘විනස්සතී’’ති, සඞ්ඛයවසෙන වත්තතීති අත්ථො. විපත්තිකරමහාමෙඝසමුප්පත්තිතො පට්ඨාය හි යාව අණුසහගතොපි සඞ්ඛාරො න හොති, තාව ලොකො සංවට්ටතීති වුච්චති. ලොකොති චෙත්ථ පථවීආදිභාජනලොකො අධිප්පෙතො. උපරිබ්‍රහ්මලොකෙසූති පරිත්තසුභාදීසු [Pg.155] රූපීබ්‍රහ්මලොකෙසු. අග්ගිනා හි කප්පවුට්ඨානං ඉධාධිප්පෙතං බහුලං පවත්තනතො. තෙනෙවාහ භගවා ‘‘ආභස්සරසංවත්තනිකා හොන්තී’’ති. අරූපෙසු වාති වා-සද්දෙන සංවට්ටමානලොකධාතූහි අඤ්ඤලොකධාතූසු වාති විකප්පනං වෙදිතබ්බං. න හි ‘‘සබ්බෙ අපායසත්තා තදා රූපාරූපභවෙසු උප්පජ්ජන්තී’’ති සක්කා විඤ්ඤාතුං අපායෙසු දීඝතමායුකානං මනුස්සලොකූපත්තියා අසම්භවතො. සතිපි සබ්බසත්තානං අභිසඞ්ඛාරමනසා නිබ්බත්තභාවෙ බාහිරපච්චයෙහි විනා මනසාව නිබ්බත්තත්තා ‘‘මනොමයා’’ති වුච්චන්ති රූපාවචරසත්තා. යදි එවං කාමභවෙ ඔපපාතිකසත්තානම්පි මනොමයභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති අධිචිත්තභූතෙන අතිසයමනසා නිබ්බත්තසත්තෙසු මනොමයවොහාරතොති දස්සන්තො ආහ ‘‘ඣානමනෙන නිබ්බත්තත්තා මනොමයා’’ති. එවං අරූපාවචරසත්තානම්පි මනොමයභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? න, තත්ථ බාහිරපච්චයෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බතාසඞ්කාය එව අභාවතො, ‘‘මනසාව නිබ්බත්තා’’ති අවධාරණාසම්භවතො. නිරුළ්හො වායං ලොකෙ මනොමයවොහාරො රූපාවචරසත්තෙසු. තථා හි ‘‘අන්නමයො පානමයො මනොමයො ආනන්දමයො විඤ්ඤාණමයො’’ති පඤ්චධා අත්තානං වෙදවාදිනො වදන්ති. උච්ඡෙදවාදෙපි වක්ඛති ‘‘දිබ්බො රූපී මනොමයො’’ති (දී. නි. 1.86). සොභනා පභා එතෙසු සන්තීති සුභා. ‘‘උක්කංසෙනා’’ති ආභස්සරදෙවෙ සන්ධායාහ, පරිත්තාභා අප්පමාණාභා පන ද්වෙ චත්තාරො ච කප්පෙ තිට්ඨන්ති. අට්ඨකප්පෙති අට්ඨ මහාකප්පෙ.

39. After a long time has passed: by the disappearance of those who remain through the evolution and dissolution of world-systems. Since the root 'vaṭṭa' when combined with the prefix 'saṃ-' has multiple meanings, it signifies destruction; hence it is said, 'it perishes,' meaning it proceeds by way of annihilation. Indeed, from the arising of the great destructive rain cloud until not even the smallest conditioned phenomenon remains, the world is said to be in a state of dissolution. Here, 'world' refers to the container world, such as the earth and so on. In the higher Brahmā worlds: in the fine-material Brahmā worlds such as the Parittasubhā and others. For here, the destruction of the eon by fire is primarily intended, as it commonly occurs. Therefore, the Blessed One said, 'They are subject to the dissolution that reaches the Ābhassara realm.' Or in the formless realms: the word 'or' (vā) should be understood as indicating an alternative, meaning in the formless realms of the world-systems undergoing dissolution, or in other world-systems. For it cannot be understood that 'all beings in the woeful states are then reborn in the fine-material or formless realms,' since rebirth in the human world is impossible for those with extremely long lifespans in the woeful states. Although all beings are produced by a mind that creates formations, the beings of the fine-material realm are called 'mind-made' because they are produced by mind alone, without external conditions. If so, would the state of being mind-made also apply to spontaneously born beings in the sense-sphere realm? It would not. Showing that the term 'mind-made' is used for beings produced by a superior mind that is the basis of higher consciousness, it is said: 'They are mind-made because they are produced by the jhāna-mind.' If so, would the state of being mind-made also apply to beings of the formless realm? No, because in that case, there is no suspicion of their being produced by external conditions, and thus the exclusive statement 'produced by mind alone' is not possible. This term 'mind-made' is well-established in the world for beings in the fine-material realm. Indeed, the proponents of the Vedas speak of the self as fivefold: 'made of food, made of drink, made of mind, made of bliss, made of consciousness.' In the context of the annihilationist view it will also be said, 'divine, possessing form, mind-made' (Dī. Ni. 1.86). They possess splendid radiance, hence they are called 'Subhā.' 'At most': this refers to the Ābhassara devas. The Parittābhā and Appamāṇābhā devas, however, remain for two and four aeons, respectively. Eight eons: eight great eons.

40. සණ්ඨාතීති සම්පත්තිකරමහාමෙඝසමුප්පත්තිතො පට්ඨාය පථවීසන්ධාරකුදකතංසන්ධාරකවායුමහාපථවීආදීනං සමුප්පත්තිවසෙන ඨාති, ‘‘සම්භවති’’ ඉච්චෙව වා අත්ථො අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං. පකතියාති සභාවෙන, තස්ස ‘‘සුඤ්ඤ’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධො. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘නිබ්බත්තසත්තානං නත්ථිතායා’’ති, අනුප්පන්නත්තාති අත්ථො, තෙන යථා එකච්චානි විමානානි තත්ථ නිබ්බත්තසත්තානං චුතත්තා සුඤ්ඤානි හොන්ති, න එවමිදන්ති දස්සෙති. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මපුරොහිතමහාබ්‍රහ්මානො බ්‍රහ්මකායිකා, තෙසං නිවාසො භූමිපි ‘‘බ්‍රහ්මකායිකා’’ති වුත්තා. කම්මං උපනිස්සයවසෙන පච්චයො එතිස්සාති කම්මපච්චයා. අථ වා තත්ථ නිබ්බත්තසත්තානං විපච්චනකකම්මස්ස සහකාරීපච්චයභාවතො, කම්මස්ස පච්චයාති කම්මපච්චයා[Pg.156]. උතු සමුට්ඨානං එතිස්සාති උතුසමුට්ඨානා. ‘‘කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානා’’ති වා පාඨො, කම්මසහායො පච්චයො, කම්මස්ස වා සහායභූතො පච්චයො කම්මපච්චයො, සොව උතු කම්මපච්චයඋතු, සො සමුට්ඨානං එතිස්සාති යොජෙතබ්බං. එත්ථාති ‘‘බ්‍රහ්මවිමාන’’න්ති වුත්තාය බ්‍රහ්මකායිකභූමියා. කථං පණීතාය දුතියජ්ඣානභූමියං ඨිතානං හීනාය පඨමජ්ඣානභූමියා උපපත්ති හොතීති ආහ ‘‘අථ සත්තාන’’න්තිආදි. ඔතරන්තීති උපපජ්ජනවසෙන හෙට්ඨාභූමිං ගච්ඡන්ති.

40. It stands firm: starting from the arising of the great rain cloud that brings prosperity, it remains by way of the arising of the earth-supporting water, the water-supporting wind, the great earth, and so on. Or the meaning is "it arises," due to the multiple meanings of the roots. By nature: by its intrinsic quality; its connection is with "empty." There, the reason is stated: "due to the non-existence of beings who have arisen," meaning they have not arisen. Thus, it shows that just as some celestial mansions are empty because the beings born there have passed away, it is not so here. The Brahmā's attendants, Brahmā's ministers, and the Great Brahmās are the Brahmā hosts; their abode, the realm, is also called the "Brahmā host realm." Kamma is a condition as a decisive support for this, hence "kamma-conditioned." Alternatively, because it acts as a cooperative condition for the ripening kamma of beings born there, it is a condition for kamma, hence "kamma-conditioned." Season is the originating cause for this, hence "season-originated." Alternatively, the reading may be "kamma-conditioned-season-originated." Kamma is the assisting condition, or a condition that assists kamma is a kamma-condition; that very season is a kamma-conditioned-season, and that is the originating cause for this—this should be construed. Here: in the Brahmā host realm which is called the "Brahmā mansion." How can rebirth in the inferior first jhāna realm occur for those established in the superior second jhāna realm? It is explained thus: "Then, beings..." They descend: they go to the lower realm by way of rebirth.

අප්පායුකෙති යං උළාරං පුඤ්ඤකම්මං කතං, තස්ස උප්පජ්ජනාරහවිපාකපබන්ධතො අප්පපරිමාණායුකෙ. ආයුප්පමාණෙනෙවාති පරමායුප්පමාණෙනෙව. කිං පනෙතං පරමායු නාම, කථං වා තං පරිච්ඡින්නපමාණන්ති? වුච්චතෙ – යො තෙසං තෙසං සත්තානං තස්මිං තස්මිං භවවිසෙසෙ පුරිමසිද්ධභවපත්ථනූපනිස්සයවසෙන සරීරාවයවවණ්ණසණ්ඨානපමාණාදිවිසෙසා විය තංතංගතිනිකායාදීසු යෙභුය්‍යෙන නියතපරිච්ඡෙදො ගබ්භසෙය්‍යකකාමාවචරදෙවරූපාවචරසත්තානං සුක්කසොණිතඋතුභොජනාදි උතුආදිපච්චයුප්පන්නපච්චයූපත්ථම්භිතො විපාකපබන්ධස්ස ඨිතිකාලනියමො, සො යථාසකං ඛණමත්තාවට්ඨායීනම්පි අත්තනො සහජාතානං රූපාරූපධම්මානං ඨපනාකාරවුත්තිතාය පවත්තකානි රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානි යස්මා න කෙවලං නෙසං ඛණඨිතියා එව කාරණභාවෙන අනුපාලකානි, අථ ඛො යාව භවඞ්ගුපච්ඡෙදා අනුපබන්ධස්ස අවිච්ඡෙදහෙතුභාවෙනාපි, තස්මා ආයුහෙතුකත්තා කාරණූපචාරෙන ආයු, උක්කංසපරිච්ඡෙදවසෙන පරමායූති ච වුච්චති. තං පන දෙවානං නෙරයිකානං උත්තරකුරුකානඤ්ච නියතපරිච්ඡෙදං, උත්තරකුරුකානං පන එකන්තනියතපරිච්ඡෙදමෙව, අවසිට්ඨමනුස්සපෙතතිරච්ඡානානං පන චිරට්ඨිතිසංවත්තනිකකම්මබහුලෙ කාලෙ තංකම්මසහිතසන්තානජනිතසුක්කසොණිතප්පච්චයානං තංමූලකානඤ්ච චන්දසූරියසමවිසමපරිවත්තනාදිජනිතඋතුආහාරාදිසමවිසම පච්චයානං වසෙන චිරාචිරකාලතො අනියතපරිච්ඡෙදං, තස්ස ච යථා පුරිමසිද්ධභවපත්ථනාවසෙන තංතංගතිනිකායාදීසු වණ්ණසණ්ඨානාදිවිසෙසනියමො සිද්ධො දස්සනානුස්සවාදීහි, තථා ආදිතො ගහණසිද්ධියා. එවං තාසු තාසු උපපත්තීසු නිබ්බත්තසත්තානං යෙභුය්‍යෙන සමප්පමාණට්ඨිතිකාලං දස්සනානුස්සවෙහි ලභිත්වා තං පරමතං අජ්ඣොසාය පවත්තිතභවපත්ථනාවසෙන ආදිතො පරිච්ඡෙදනියමො වෙදිතබ්බො. යස්මා පන කම්මං තාසු [Pg.157] තාසු උපපත්තීසු යථා තංතංඋපපත්තිනියතවණ්ණාදිනිබ්බත්තනෙ සමත්ථං, එවං නියතායුපරිච්ඡෙදාසු උපපත්තීසු පරිච්ඡෙදාතික්කමෙන විපාකනිබ්බත්තනෙ සමත්ථං න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘ආයුප්පමාණෙනෙව චවන්තී’’ති. යස්මා පන උපත්ථම්භකසහායෙහි අනුපාලකප්පච්චයෙහි උපාදින්නකක්ඛන්ධානං පවත්තෙතබ්බාකාරො අත්ථතො පරමායු, තස්ස යථාවුත්තපරිච්ඡෙදානතික්කමනතො සතිපි කම්මාවසෙසෙ ඨානං න සම්භවති, තෙන වුත්තං ‘‘අත්තනො පුඤ්ඤබලෙනෙව ඨාතුං න සක්කොතී’’ති. කප්පං වාති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පං වා තස්ස උපඩ්ඪං වා උපඩ්ඪකප්පතො ඌනමධිකං වාති විකප්පනත්ථො වා-සද්දො.

"Short-lived" (appāyuke) means that the great meritorious deed that was done, due to the sequence of its ripening, which is capable of arising, results in a short lifespan. "By the measure of life itself" (āyuppamāṇeneva) means by the ultimate measure of life itself. But what is this ultimate lifespan, and how is its definite measure established? It is said: That which is the rule for the duration of the sequence of ripening for beings in a particular state of existence—a rule which, like the distinctive features of body parts, color, shape, and size, is generally fixed in the various classes of beings based on their past aspirations and conditions for becoming; for beings in the womb, celestial realms of the sense-sphere, or form realms, this rule is supported by conditions such as semen, blood, seasonal factors, and food—that rule is the material and immaterial life faculties, which cause co-nascent mental and physical phenomena to proceed. And since these faculties, though lasting only for a moment, are not only the cause for their momentary existence but also the cause for the uninterrupted continuity until the cutting off of the life-continuum, it is therefore called "life" (āyu) by metaphor, because it is the cause of life, and it is termed the "ultimate lifespan" (paramāyu) because of its supreme and definite measure. For gods, hell-beings, and those in Uttarakuru, the lifespan is of a fixed measure. For Uttarakuru beings, it is of an absolutely fixed measure. For the remaining humans, spirits, and animals, however, the lifespan is of indefinite measure, being long or short, depending on factors such as the abundance of kamma conducive to long life, and the regular or irregular conditions of sustenance and season, which are influenced by the revolutions of the moon and sun. Just as the distinctive features of color, shape, and size are established in various realms based on past aspirations, and are known through observation and tradition, so too is the lifespan's measure established from the beginning through such grasping. Thus, in various rebirths, the generally consistent duration of beings is known through observation and tradition, and based on this, the initial fixed measure should be understood as based on the aspiration that occurred previously. Because kamma is capable of producing rebirth with fixed features like color and form in those rebirths, but cannot produce a result that exceeds the fixed lifespan in those rebirths, it is said: "They pass away only when their lifespan is exhausted." Moreover, since the ultimate lifespan is, in essence, the manner in which the appropriated aggregates are made to proceed by supporting and sustaining conditions, and since this stated measure cannot be transgressed, there is no possibility of remaining even if residual kamma exists. Hence, it is said: "They cannot remain by the power of their merit alone." "An eon" (kappaṃ) or: this word "or" (vā) indicates an alternative, meaning an incalculable eon, or half of it, or more or less than half an eon.

41. අනභිරතීති එකවිහාරෙන අනභිරති. සා පන යස්මා අඤ්ඤෙහි සමාගමිච්ඡා හොති, තෙන වුත්තං ‘‘අපරස්සාපි සත්තස්ස ආගමනපත්ථනා’’ති. පියවත්ථුවිරහෙන පියවත්ථුඅලාභෙන වා චිත්තවිඝාතො උක්කණ්ඨිතා, සා අත්ථතො දොමනස්සචිත්තුප්පාදො යෙවාති ආහ ‘‘පටිඝසම්පයුත්තා’’ති. දීඝරත්තං ඣානරතියා රමමානස්ස වුත්තප්පකාරං අනභිරතිනිමිත්තං උප්පන්නා ‘‘මම’’න්ති ච ‘‘අහ’’න්ති ච ගහණස්ස කාරණභූතා තණ්හාදිට්ඨියො ඉධ පරිතස්සනා. තා පන චිත්තස්ස පුරිමාවත්ථාය චලනං කම්පනන්ති ආහ ‘‘උබ්බිජ්ජනා ඵන්දනා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘තණ්හාතස්සනාපි දිට්ඨිතස්සනාපි වට්ටතී’’ති. යං පන අත්ථුද්ධාරෙ ‘‘අහො වත අඤ්ඤෙපි සත්තා ඉත්ථත්තං ආගච්ඡෙය්‍යුන්ති අයං තණ්හාතස්සනා නාමා’’ති වුත්තං, තං දිට්ඨිතස්සනාය විසුං උදාහරණං දස්සෙන්තෙන තණ්හාතස්සනංයෙව තතො නිද්ධාරෙත්වා වුත්තං, න පන තත්ථ දිට්ඨිතස්සනාය අභාවතොති දට්ඨබ්බං. තාසතස්සනා චිත්තුත්‍රාසො. භයානකන්ති භෙරවාරම්මණනිමිත්තං බලවභයං. තෙන සරීරස්ස ථද්ධභාවො ඡම්භිතත්තං භයං සංවෙගන්ති එත්ථ භයන්ති භඞ්ගානුපස්සනාය චිණ්ණන්තෙ සබ්බසඞ්ඛාරතො භායනවසෙන උප්පන්නං භයඤාණං. සංවෙගන්ති සහොත්තප්පඤාණං, ඔත්තප්පමෙව වා. සන්තාසන්ති ආදීනවනිබ්බිදානුපස්සනාහි සඞ්ඛාරෙහි සන්තස්සනඤාණං. සහ බ්‍යායති පවත්තති, දොසං වා ඡාදෙතීති සහබ්‍යො, සහායො, තස්ස භාවං සහබ්‍යතං.

41. "Discontent" (anabhirati) refers to discontent with living alone. Since this discontent involves a desire to associate with others, it is said, "longing for the arrival of another being." The agitation of mind due to separation from beloved objects or not obtaining beloved objects is "yearning" (ukkaṇṭhitā); this, in essence, is the arising of a sorrowful mind, hence it is said, "connected with aversion" (paṭighasampayuttā). For one who has long delighted in meditative joy, when a sign of discontent of the type described has arisen, craving and views—which are the causes of grasping "mine" and "I"—are here "tormenting" (paritassanā). These, however, cause the mind to waver and tremble from its initial state; therefore, this is called "agitation" (ubbijjanā) and "trembling" (phandanā). Therefore, it is said, "both craving-tormenting and view-tormenting occur." However, in the explanation of meaning, it is stated, "Oh, if only other beings would come into this state of existence—this is called craving-tormenting." This is given as a separate example in order to show view-tormenting, but craving-tormenting alone is extracted and mentioned here; it should be understood that view-tormenting is not absent there. "Fear-tormenting" (tāsatassanā) is terror of the mind. "Terror" (bhayānaka) is intense fear with a frightening object as its cause. Because of this, stiffness of the body is 'being startled' (chambhitattaṃ). In the phrase 'fear and alarm' (bhayaṃ saṃvegaṃ), 'fear' here is the knowledge of fear arising for one practiced in the contemplation of dissolution, from seeing all formations as fearful. "Alarm" (saṃvega) is knowledge accompanied by moral dread, or simply moral dread itself. "Distress" (santāsa) is the knowledge of being distressed by formations through the contemplations of danger and disenchantment. "Sahabyo" means it goes along with, it proceeds together, or it conceals hatred; it means a companion. The state of being a companion is sahabyataṃ, companionship.

42. අභිභවිත්වා ඨිතො ඉමෙ සත්තෙති අධිප්පායො. යස්මා පන සො පාසංසභාවෙන උත්තමභාවෙන ච ‘‘තෙ සත්තෙ අභිභවිත්වා ඨිතො’’ති අත්තානං මඤ්ඤති, තස්මා වුත්තං ‘‘ජෙට්ඨකොහමස්මී’’ති. අඤ්ඤදත්ථු දසොති [Pg.158] දස්සනෙ අන්තරායාභාවවචනෙන, ඤෙය්‍යවිසෙසපරිග්ගාහිකභාවෙන ච අනාවරණදස්සාවිතං පටිජානාතීති ආහ ‘‘සබ්බං පස්සාමීති අත්ථො’’ති. භූතභබ්‍යානන්ති අහෙසුන්ති භූතා, භවන්ති භවිස්සන්තීති භබ්‍යා, අට්ඨකථායං පන වත්තමානකාලවසෙනෙව භබ්‍ය-සද්දස්ස අත්ථො දස්සිතො. පඨමචිත්තක්ඛණෙති පටිසන්ධිචිත්තක්ඛණෙ. කිඤ්චාපි සො බ්‍රහ්මා අනවට්ඨිතදස්සනත්තා පුථුජ්ජනස්ස පුරිමතරජාතිපරිචිතම්පි කම්මස්සකතඤ්ඤාණං විස්සජ්ජෙත්වා විකුබ්බනිද්ධිවසෙන චිත්තුප්පත්තිමත්තපටිබද්ධෙන සත්තනිම්මානෙන විපල්ලට්ඨො ‘‘අහං ඉස්සරො කත්තා නිම්මාතා’’තිආදිනා ඉස්සරකුත්තදස්සනං පක්ඛන්දමානො අභිනිවිසනවසෙනෙව පතිට්ඨිතො, න පතිට්ඨාපනවසෙන ‘‘තස්ස එවං හොතී’’ති වුත්තත්තා, පතිට්ඨාපනක්කමෙනෙව පන තස්ස සො අභිනිවෙසො ජාතොති දස්සනත්ථං ‘‘කාරණතො සාධෙතුකාමො’’ති, ‘‘පටිඤ්ඤං කත්වා’’ති ච වුත්තං. තෙනාහ භගවා ‘‘තං කිස්ස හෙතූ’’තිආදි. තත්ථ මනොපණිධීති මනසා එව පත්ථනා, තථා චිත්තප්පවත්තිමත්තමෙවාති අත්ථො, ඉත්ථභාවන්ති ඉදප්පකාරතං. යස්මා පන ඉත්ථන්ති බ්‍රහ්මත්තභාවො ඉධාධිප්පෙතො, තස්මා ‘‘බ්‍රහ්මභාවන්ති අත්ථො’’ති වුත්තං. නනු ච දෙවානං උපපත්තිසමනන්තරං ‘‘ඉමිස්සා නාම ගතියා චවිත්වා ඉමිනා නාම කම්මුනා ඉධූපපන්නා’’ති පච්චවෙක්ඛණා හොතීති? සච්චං හොති, සා පන පුරිමජාතීසු කම්මස්සකතඤ්ඤාණෙ සම්මදෙව නිවිට්ඨජ්ඣාසයානං. ඉමෙ පන සත්තා පුරිමාසුපි ජාතීසු ඉස්සරකුත්තදස්සනවසෙන විනිබන්ධාභිනිවෙසා අහෙසුන්ති දට්ඨබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘ඉමිනා මය’’න්තිආදි.

42. The meaning is: 'Having overcome these beings, he stands.' However, because he conceives of himself as praiseworthy and supreme, thinking, 'Having overcome these beings, I stand,' it is said, 'I am the eldest.' Furthermore, regarding 'daso', by its stating the absence of obstacles in vision and its nature of grasping the distinctions of the knowable, he professes unimpeded vision; thus he says, 'I see all,' meaning 'I perceive everything.' 'Bhūtabhabyāni' means 'those that have been' (bhūtā) and 'those that are to be' (bhabyā), from 'they are' or 'they will be.' In the commentary, however, the meaning of the term 'bhabya' is explained in relation to the present time. 'The first moment of consciousness' refers to the rebirth-linking moment of consciousness. Although that Brahmā, being a worldling with unstable perception, having rejected the knowledge of kamma as one's own which was familiar from past lives, becomes deluded by the creation of beings connected merely with the arising of a thought through his power of transformation, and leaps into the view of a creator god—'I am the lord, the maker, the creator'—he is established merely through adherence, not through proof. Since it is said, 'Thus it is for him,' it is to show that this adherence of his arose through a process of proof that it is said, 'wishing to establish by reason' and 'having made a declaration.' Therefore, the Blessed One says, 'For what reason?' and so on. Here, 'manopaṇidhi' means an aspiration by mind alone, that is, merely the process of thought. 'Itthabhāva' means 'this state.' Since 'ittha' here refers to the state of Brahmā, it is said, 'meaning the state of Brahmā.' Now, is it not true that immediately after their rebirth, devas reflect, 'Having passed away from such-and-such a state, I have been reborn here due to such-and-such kamma'? It is true, but that occurs for those whose inclination in past lives was properly established in the knowledge of kamma as one's own. These beings, however, it should be understood, were bound by adherence to the view of a creator god even in past lives. Thus, it is said, 'by this we,' and so on.

43. ඊසතීති ඊසො, අභිභූති අත්ථො. මහා ඊසො මහෙසො, සුප්පතිට්ඨමහෙසතාය පන පරෙහි ‘‘මහෙසො’’ති අක්ඛාතබ්බතාය මහෙසක්ඛො, අතිසයෙන මහෙසක්ඛො මහෙසක්ඛතරොති වචනත්ථො දට්ඨබ්බො. යස්මා පන සො මහෙසක්ඛභාවො ආධිපතෙය්‍යපරිවාරසම්පත්තියා විඤ්ඤායති, තස්මා ‘‘ඉස්සරියපරිවාරවසෙන මහායසතරො’’ති වුත්තං.

43. One who rules (īsati) is a lord (īso), with the meaning of 'overcomer.' A great lord (mahā īso) is a Maheso. However, because of his well-established great lordship, and because he is to be called 'Maheso' by others, he is 'Mahesakkho' (of great power). The meaning of the word 'Mahesakkhataro' should be understood as 'more greatly powerful.' Since this state of great power is recognized through the accomplishment of sovereignty and retinue, it is said, 'more greatly glorious by way of a retinue of sovereignty.'

44. ඉධෙව ආගච්ඡතීති ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ එව පටිසන්ධිවසෙන ආගච්ඡති. යං අඤ්ඤතරො සත්තොති එත්ථ යන්ති නිපාතමත්තං, කරණෙ වා පච්චත්තනිද්දෙසො, යෙන ඨානෙනාති අත්ථො, කිරියාපරාමසනං වා. ඉත්ථත්තං ආගච්ඡතීති එත්ථ යදෙතං ඉත්ථත්තස්ස ආගමනං, එතං ඨානං විජ්ජතීති [Pg.159] අත්ථො. එස නයො ‘‘පබ්බජති, චෙතොසමාධිං ඵුසති, පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරතී’’ති එතෙසුපි පදෙසු. ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං භික්ඛවෙ විජ්ජති, යං අඤ්ඤතරො සත්තො’’ති ඉමඤ්හි පදං ‘‘පබ්බජතී’’තිආදීහි පදෙහි පච්චෙකං යොජෙතබ්බන්ති.

44. 'Here indeed he comes' (idheva āgacchati) means he comes into this human world through rebirth-linking. In 'a certain being' (yaṃ aññataro satto), 'yaṃ' is merely a particle, or it is a specific reference in the instrumental case, meaning 'by which reason.' Or it is a reference to the action. In 'comes to this state' (itthattaṃ āgacchati), the meaning is that this coming to this state is a possibility. This is the method in phrases like 'he goes forth,' 'he attains mental concentration,' and 'he recollects past lives.' The phrase 'Indeed, monks, there is a possibility that a certain being' should be individually connected with phrases like 'he goes forth,' and so on.

45. ඛිඩ්ඩාය පදුස්සන්තීති ඛිඩ්ඩාපදොසිනො, ඛිඩ්ඩාපදොසිනො එව ඛිඩ්ඩාපදොසිකා, ඛිඩ්ඩාපදොසො වා එතෙසං අත්ථීති ඛිඩ්ඩාපදොසිකා. අතික්කන්තවෙලං අතිවෙලං, ආහාරූපභොගකාලං අතික්කමිත්වාති අත්ථො. මෙථුනසම්පයොගෙන උප්පජ්ජනකසුඛං කෙළිහස්සසුඛං රතිධම්මො රතිසභාවො. ආහාරන්ති එත්ථ කො දෙවානං ආහාරො, කා ආහාරවෙලාති? සබ්බෙසම්පි කාමාවචරදෙවානං සුධා ආහාරො, සා හෙට්ඨිමෙහි උපරිමානං පණීතතමා හොති, තං යථාසකං දිවසවසෙන දිවසෙ දිවසෙ භුඤ්ජන්ති. කෙචි පන ‘‘බිළාරපදප්පමාණං සුධාහාරං භුඤ්ජන්ති, සො ජිව්හාය ඨපිතමත්තො යාව කෙසග්ගනඛග්ගා කායං ඵරති, තෙසංයෙව දිවසවසෙන සත්තදිවසෙ යාපනසමත්ථො ච හොතී’’ති වදන්ති. ‘‘නිරන්තරං ඛාදන්තා පිවන්තා’’ති ඉදං පරිකප්පනවසෙන වුත්තං. කම්මජතෙජස්ස බලවභාවො උළාරපුඤ්ඤනිබ්බත්තත්තා, උළාරගරුසිනිද්ධසුධාහාරජීරණතො ච. කරජකායස්ස මන්දභාවො මුදුසුඛුමාලභාවතො. තෙනෙව හි භගවා ඉන්දසාලගුහායං පකතිපථවියං සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තං සක්කං දෙවරාජානං ‘‘ඔළාරිකං කායං අධිට්ඨෙහී’’ති ආහ. තෙසන්ති මනුස්සානං. වත්ථුන්ති කරජකායං. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො.

45. 'Corrupted by play' (khiḍḍāpadosino) are those who are corrupted by play; 'khiḍḍāpadosikā' is the same, or it means those who have corruption through play. 'Beyond the time' (ativelaṃ) means having exceeded the time for consuming food. The nature of delight (ratidhammo), the quality of pleasure (ratisabhāvo), is the pleasure of play and laughter, the pleasure arising from sexual union. Regarding 'food': what is the food of the devas, and what is their mealtime? For all devas of the sense-sphere, ambrosia is their food, which for the higher devas is more refined than that of the lower ones. They consume it day by day, according to their own respective days. Some, however, say: 'They consume a portion of ambrosia the size of a cat’s paw, which, as soon as it is placed on the tongue, pervades the body up to the tips of the hair and nails, and is sufficient to sustain them for seven of their own days.' 'Continuously eating and drinking' is said by way of assumption. The strength of their kamma-born energy is due to its being produced by great merit, and to the digestion of their abundant, heavy, and smooth ambrosia. The weakness of the physical body is due to its soft, subtle, and delicate nature. For this reason, the Blessed One, in the Indasāla Cave, told Sakka, king of the devas, who was unable to stand on the natural earth, to 'resolve upon a grosser body.' 'Theirs' refers to humans. 'The object' (vatthu) refers to the physical body. 'Some' refers to the Abhayagiri dwellers.

47. මනෙනාති ඉස්සාපකතත්තා පදුට්ඨෙන මනසා. උසූයාවසෙන මනසොව පදොසො මනොපදොසො, සො එතෙසං අත්ථි විනාසහෙතුභූතොති මනොපදොසිකාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අකුද්ධො රක්ඛතීති කුද්ධස්ස සො කොධො ඉතරස්මිං අකුජ්ඣන්තෙ අනුපාදානො එකවාරමෙව උප්පත්තියා අනාසෙවනො චාවෙතුං න සක්කොති උදකන්තං පත්වා අග්ගි විය නිබ්බායති, තස්මා අකුද්ධො තං චවනතො රක්ඛති, උභොසු පන කුද්ධෙසු භිය්‍යො භිය්‍යො අඤ්ඤමඤ්ඤම්හි පරිවඩ්ඪනවසෙන තිඛිණසමුදාචාරො නිස්සයදහනරසො කොධො උප්පජ්ජමානො හදයවත්ථුං නිදහන්තො අච්චන්තසුඛුමාලකරජකායං විනාසෙති, තතො සකලොපි අත්තභාවො අන්තරධායති. තෙනාහ ‘‘උභොසු පනා’’තිආදි[Pg.160]. තථා චාහ භගවා ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං පදුට්ඨචිත්තා කිලන්තකායා…පෙ… චවන්තී’’ති. ධම්මතාති ධම්මනියාමො. සො ච තෙසං කරජකායස්ස මන්දතාය, තථාඋප්පජ්ජනකකොධස්ස ච බලවතාය ඨානසො චවනං, තෙසං රූපාරූපධම්මානං සභාවොති අධිප්පායො.

47. 'By mind' means by a mind corrupted due to envy. Or, the meaning here should be understood thus: corruption of mind (manopadoso) is by way of jealousy; that exists for them as a cause of destruction, hence they are 'mentally corruptible' (manopadosikā). 'The non-angry one protects' means that the anger of an angry person, finding no fuel in the other who is not angry, arising only once and not being cultivated, cannot cause them to fall; like a fire reaching water, it is extinguished. Therefore, the non-angry one protects the other from passing away. However, when both are angry, anger with its sharp conduct and its nature of burning its support arises, growing ever more intense between them, and burning the heart-base, it destroys the extremely subtle and delicate physical body. Then the entire individual existence vanishes. Thus it is said, 'But when both...' and so on. And so the Blessed One said: 'With minds corrupted toward each other, with bodies exhausted... they pass away.' 'By nature' (dhammatā) means the fixed order of phenomena. The meaning is: and that passing away from their state, due to the weakness of their physical bodies and the strength of such arising anger, is the inherent nature of their material and immaterial phenomena.

49. චක්ඛාදීනං භෙදං පස්සතීති විරොධිපච්චයසන්නිපාතෙ විකාරාපත්තිදස්සනතො, අන්තෙ ච අදස්සනූපගමනතො විනාසං පස්සති ඔළාරිකත්තා රූපධම්මභෙදස්ස. පච්චයං දත්වාති අනන්තරපච්චයාදිවසෙන පච්චයො හුත්වා. ‘‘බලවතර’’න්ති චිත්තස්ස ලහුතරං භෙදං සන්ධාය වුත්තං. තථා හි එකස්මිං රූපෙ ධරන්තෙයෙව සොළස චිත්තානි භිජ්ජන්ති. භෙදං න පස්සතීති ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජන්තම්පි චිත්තං පරස්ස අනන්තරපච්චයභාවෙනෙව භිජ්ජතීති පුරිමචිත්තස්ස අභාවං පටිච්ඡාදෙත්වා විය පච්ඡිමචිත්තස්ස උප්පත්තිතො භාවපක්ඛො බලවතරො පාකටො ච හොති, න අභාවපක්ඛොති චිත්තස්ස විනාසං න පස්සති, අයඤ්ච අත්ථො අලාතචක්කදස්සනෙන සුපාකටො විඤ්ඤායති. යස්මා පන තක්කීවාදී නානත්තනයස්ස දූරතරතාය එකත්තනයස්සපි මිච්ඡාගහිතත්තා ‘‘යදෙවිදං විඤ්ඤාණං සබ්බදාපි එකරූපෙන පවත්තති, අයමෙව අත්තා නිච්චො’’තිආදිනා අභිනිවෙසං ජනෙති, තස්මා වුත්තං ‘‘සො තං අපස්සන්තො’’තිආදි.

49. “‘Sees the breaking of the eye, etc.’ means one sees destruction due to seeing the occurrence of alteration at the convergence of opposing conditions, and ultimately, due to its ceasing to be seen, because of the grossness of the breaking of material phenomena. ‘Having given a condition’ means having become a condition by way of a proximate condition, etc. ‘Stronger’ is said with reference to the quicker breaking of the mind. For while a single material phenomenon persists, sixteen mind-moments break up. ‘Does not see the breaking’ means that although the mind breaks from moment to moment, it breaks only by being a proximate condition for another. Because the arising of the subsequent mind conceals, as it were, the absence of the preceding mind, the aspect of existence is stronger and more manifest, not the aspect of non-existence—hence, one does not see the destruction of the mind. And this meaning is made very clear by the sight of a firebrand-circle. However, because a sophist, being very far from the method of diversity and having wrongly grasped the method of unity, generates the adherence that, ‘This very consciousness always proceeds in a uniform manner; this is the permanent self,’ etc., it is therefore said, ‘not seeing that,’ etc.

අන්තානන්තවාදවණ්ණනා

An Exposition of the Doctrines of Finitude and Infinitude

53. අන්තානන්තිකාති එත්ථ අමති ගච්ඡති එත්ථ සභාවො ඔසානන්ති අන්තො, මරියාදා. තප්පටිසෙධෙන අනන්තො, අන්තො ච අනන්තො ච අන්තානන්තො ච නෙවන්තානානන්තො ච අන්තානන්තා සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, එකසෙසෙන වා ‘‘නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 3.176; සං. නි. 2.1; උදා. 1) විය. කස්ස පන අන්තානන්තොති? ලොකීයති සංසාරනිස්සරණත්ථිකෙහි දිට්ඨිගතිකෙහි, ලොකීයන්ති වා එත්ථ තෙහි පුඤ්ඤාපුඤ්ඤං තබ්බිපාකො චාති ලොකොති සඞ්ඛ්‍යං ගතස්ස අත්තනො. තෙනාහ භගවා ‘‘අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්තී’’ති. කො පන එසො අත්තාති? ඣානවිසයභූතකසිණනිමිත්තං. තත්ථ හි අයං දිට්ඨිගතිකො ලොකසඤ්ඤී. තථා ච වුත්තං ‘‘තං ලොකොති ගහෙත්වා’’ති. කෙචි පන ‘‘ඣානං තංසම්පයුත්තධම්මා ච ඉධ ‘අත්තා[Pg.161], ලොකො’ති ච ගහිතා’’ති වදන්ති. අන්තානන්තසහචරිතවාදො අන්තානන්තො, යථා ‘‘කුන්තා පචරන්තී’’ති අන්තානන්තසන්නිස්සයො වා යථා ‘‘මඤ්චා ඝොසන්තී’’ති. සො එතෙසං අත්ථීති අන්තානන්තිකා. තෙ පන යස්මා යථාවුත්තනයෙන අන්තානන්තො වාදො දිට්ඨි එතෙසන්ති ‘‘අන්තානන්තවාදා’’ති වුච්චන්ති. තස්මා අට්ඨකථායං ‘‘අන්තානන්තවාදා’’ති වත්වා ‘‘අන්තං වා’’තිආදිනා අත්ථො විභත්තො.

53. Regarding ‘Antānantikā’: here, ‘anto’ (end) is where one goes to death, where nature comes to an end; it is a boundary. By its negation, there is ‘ananto’ (endless). ‘Anto’ (finite), ‘ananto’ (infinite), ‘antānanto’ (both finite and infinite), and ‘nevantānānanto’ (neither finite nor infinite) are collectively ‘antānantā’ by general designation, or by ellipsis, as in ‘from name-and-form as condition, the six sense bases,’ etc. But of what is it finite and infinite? Of the self, which has come to be designated as ‘world.’ It is called ‘world’ because it is viewed by those with wrong views who seek release from saṃsāra; or, it is where merit and demerit and their results are experienced by them. Therefore the Blessed One said, ‘They declare the world to be finite and infinite.’ But what is this self? It is the kasiṇa-sign that has become the object of jhāna. For in that, this holder of wrong views has the perception of ‘world.’ And so it was said: ‘having taken that as “world.”’ Some, however, say that here ‘jhāna and its associated states’ are taken as ‘self’ and ‘world.’ The view associated with the finite and infinite is ‘antānanto,’ like ‘the spears are advancing’; or it is a view dependent on the finite and infinite, like ‘the beds are shouting.’ Because they have this, they are ‘antānantikā.’ And since, according to the method stated, they have this view or doctrine of the finite and infinite, they are called ‘antānantavādā.’ Therefore, in the commentary, having said ‘antānantavādā,’ the meaning is analyzed with the words ‘the finite, or…,’ etc.

එත්ථාහ – යුත්තං තාව පුරිමානං තිණ්ණං වාදීනං අන්තත්තඤ්ච අනන්තත්තඤ්ච අන්තානන්තත්තඤ්ච ආරබ්භ පවත්තවාදත්තා අන්තානන්තිකත්තං, පච්ඡිමස්ස පන තදුභයපටිසෙධනවසෙන පවත්තවාදත්තා කථ අන්තානන්තිකත්තන්ති? තදුභයපටිසෙධනවසෙන පවත්තවාදත්තා එව. යස්මා අන්තානන්තපටිසෙධවාදොපි අන්තානන්තවිසයො එව තං ආරබ්භ පවත්තත්තා. එතදත්ථංයෙව හි සන්ධාය අට්ඨකථායං ‘‘ආරබ්භ පවත්තවාදා’’ති වුත්තං. අථ වා යථා තතියවාදෙ දෙසභෙදවසෙන එකස්සෙව අන්තවන්තතා අනන්තතා ච සම්භවති, එවං තක්කීවාදෙපි කාලභෙදවසෙන උභයසම්භවතො අඤ්ඤමඤ්ඤපටිසෙධෙන උභයඤ්ඤෙව වුච්චති. කථං? අන්තවන්තතාපටිසෙධෙන හි අනන්තතා වුච්චති, අනන්තතාපටිසෙධෙන ච අන්තවන්තතා, අන්තානන්තානඤ්ච න තතියවාදභාවො කාලභෙදස්ස අධිප්පෙතත්තා. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මා අයං ලොකසඤ්ඤිතො අත්තා අධිගතවිසෙසෙහි මහෙසීහි අනන්තො කදාචි සක්ඛිදිට්ඨොති අනුසුය්‍යති, තස්මා නෙවන්තවා. යස්මා පන තෙහියෙව කදාචි අන්තවා සක්ඛිදිට්ඨොති අනුසුය්‍යති, තස්මා න පන අනන්තොති. යථා ච අනුස්සුතිතක්කීවසෙන, එවං ජාතිස්සරතක්කී ආදීනඤ්ච වසෙන යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. අයඤ්හි තක්කිකො අවඩ්ඪිතභාවපුබ්බකත්තා පටිභාගනිමිත්තානං වඩ්ඪිතභාවස්ස වඩ්ඪිතකාලවසෙන අප්පච්චක්ඛකාරිතාය අනුස්සවාදිමත්තෙ ඨත්වා ‘‘නෙවන්තවා’’ති පටික්ඛිපති. අවඩ්ඪිතකාලවසෙන පන ‘‘න පනානන්තො’’ති, න පන අන්තතානන්තතානං අච්චන්තමභාවෙන යථා තං ‘‘නෙවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤී’’ති. පුරිමවාදත්තයපටික්ඛෙපො ච අත්තනා යථාධිප්පෙතප්පකාරවිලක්ඛණතාය තෙසං, අවස්සඤ්චෙතං එවං විඤ්ඤාතබ්බං, අඤ්ඤථා වික්ඛෙපපක්ඛංයෙව භජෙය්‍ය චතුත්ථවාදො. න හි අන්තතාඅනන්තතාතදුභයවිනිමුත්තො අත්තනො පකාරො අත්ථි, තක්කීවාදී ච යුත්තිමග්ගකො, කාලභෙදවසෙන ච තදුභයං එකස්මිම්පි න න යුජ්ජතීති.

Here it is said: It is fitting that the first three doctrines are called ‘doctrines of the finite and infinite’ because their views proceed with respect to finitude, infinitude, and both finitude and infinitude. But how can the last one be a ‘doctrine of the finite and infinite,’ since its view proceeds by way of negating both? Precisely because its view proceeds by way of negating both. For a doctrine that negates the finite and infinite still has the finite and infinite as its object, since it proceeds with respect to them. It is precisely with this meaning in mind that the commentary says, ‘views that proceed with respect to them.’ Alternatively, just as in the third doctrine, finitude and infinitude can exist for a single thing due to a difference in location, so too in the doctrine of the sophists, due to a difference in time, both can exist, and through mutual negation, both are asserted. How so? By negating finitude, infinitude is asserted; and by negating infinitude, finitude is asserted. And this is not the third doctrine because a difference in time is intended. This is what is meant: It is heard that this self, perceived as the world, is sometimes directly seen as infinite by great seers who have attained special qualities; therefore, it is not finite. And since it is heard that it is sometimes directly seen as finite by those same seers, it is therefore not infinite. And as this applies to the sophist who relies on tradition, so it should be applied, as may be appropriate, to the sophist who remembers past lives, and so on. For this sophist, because the counterpart sign has not been previously developed, and because its developed state is not directly perceived due to the time required for its development, stands merely on hearsay and the like and rejects, saying, ‘It is not finite.’ But due to the time when it is not developed, he says, ‘Nor is it infinite.’ This is not, however, due to a complete absence of finitude and infinitude, as in the case of ‘neither-perception-nor-non-perception.’ The rejection of the first three doctrines is because they are different from the mode he intends. This must certainly be understood thus; otherwise, the fourth doctrine would just fall into the category of equivocation. For there is no mode of the self that is separate from finitude, infinitude, and both. And the sophist follows the path of logic, and due to a difference in time, both are not illogical in a single thing.

කෙචි [Pg.162] පන යදි පනායං අත්තා අන්තවා සියා, දූරදෙසෙ උපපජ්ජනානුස්සරණාදි කිච්චනිප්ඵත්ති න සියා. අථ අනන්තො, ඉධ ඨිතස්ස දෙවලොකනිරයාදීසු සුඛදුක්ඛානුභවනම්පි සියා. සචෙ පන අන්තවා ච අනන්තො ච, තදුභයදොසසමායොගො. තස්මා ‘‘අන්තවා, අනන්තො’’ති ච අබ්‍යාකරණීයො අත්තාති එවං තක්කනවසෙන චතුත්ථවාදප්පවත්තිං වණ්ණෙන්ති. එවම්පි යුත්තං තාව පච්ඡිමවාදීද්වයස්ස අන්තානන්තිකත්තං අන්තානන්තානං වසෙන උභයවිසයත්තා තෙසං වාදස්ස. පුරිමවාදීද්වයස්ස පන කථං විසුං අන්තානන්තිකත්තන්ති? උපචාරවුත්තියා. සමුදිතෙසු හි අන්තානන්තවාදීසු පවත්තමානො අන්තානන්තික-සද්දො තත්ථ නිරුළ්හතාය පච්චෙකම්පි අන්තානන්තිකවාදීසු පවත්තති, යථා අරූපජ්ඣානෙසු පච්චෙකං අට්ඨවිමොක්ඛපරියායො, යථා ච ලොකෙ සත්තාසයොති. අථ වා අභිනිවෙසතො පුරිමකාලප්පවත්තිවසෙන අයං තත්ථ වොහාරො කතො. තෙසඤ්හි දිට්ඨිගතිකානං තථාරූපචෙතොසමාධිසමධිගමතො පුබ්බකාලං ‘‘අන්තවා නු අයං ලොකො, අනන්තො නූ’’ති උභයාකාරාවලම්බිනො පරිවිතක්කස්ස වසෙන නිරුළ්හො අන්තානන්තිකභාවො විසෙසලාභෙන තත්ථ උප්පන්නෙපි එකංසග්ගාහෙ පුරිමසිද්ධරුළ්හියා වොහරීයතීති.

Some, however, explain the arising of the fourth view by way of reasoning thus: If this self were finite, the accomplishment of such tasks as recollecting rebirths in distant places would not be possible. If it were infinite, one could experience pleasure and pain in the deva worlds, hells, etc., even while remaining here. If it were both finite and infinite, there would be a combination of the faults of both. Therefore, the self is undeclarable as ‘finite’ or ‘infinite.’ Even on this account, it is fitting to call the latter two views ‘doctrines of the finite and infinite,’ since their doctrine has a dual object by way of the finite and the infinite. But how can the former two views each be called a ‘doctrine of the finite and infinite’? By metaphorical usage. For the term ‘antānantika,’ which applies to the proponents of the finite and infinite collectively, also applies to them individually because of its established usage, just as the designation ‘the eight liberations’ applies to each of the formless jhānas, and as in the worldly expression ‘seven hundred.’ Alternatively, this is a conventional expression based on a previous state of adherence. For, in the period before those holders of wrong views attained such concentration of mind, the state of being an ‘antānantika’ was established through their reflection which entertained both alternatives: ‘Is this world finite? Or is it infinite?’ Even when, upon attaining a special state, they adopted a one-sided grasp, they are still designated according to the previously established convention.

54-60. වුත්තනයෙනාති ‘‘තක්කයතීති තක්කී’’තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 1.34) සද්දතො, ‘‘චතුබ්බිධො තක්කී’’තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 1.34) අත්ථතො ච සස්සතවාදෙ වුත්තවිධිනා. දිට්ඨපුබ්බානුසාරෙනාති දස්සනභූතෙන විඤ්ඤාණෙන උපලද්ධපුබ්බස්ස අන්තවන්තාදිනො අනුස්සරණෙන. එවඤ්ච කත්වා අනුස්සුතිතක්කීසුද්ධතක්කීනම්පි ඉධ සඞ්ගහො සිද්ධො හොති. අථ වා දිට්ඨග්ගහණෙනෙව ‘‘නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා’’තිආදීසු (දී. නි. 10, 194) විය සුතාදීනම්පි ගහිතතා වෙදිතබ්බා. ‘‘අන්තවා’’තිආදිනා ඉච්ඡිතස්ස අත්තනො සබ්බදා භාවපරාමසනවසෙනෙව ඉමෙසං වාදානං පවත්තනතො සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තථා හි වක්ඛති ‘‘සෙසා සස්සතදිට්ඨියො’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 97-98).

54-60. “By the stated method” means by the method stated in the section on eternalism: by way of the term, as in “one who speculates is a speculator,” and by way of the meaning, as in “the speculator is of four kinds.” “Based on what has been previously seen” refers to recalling what has been previously grasped by the consciousness that has experienced it, such as finitude and so on. By this, the inclusion here of those who speculate based on hearsay and those who are pure speculators is established. Alternatively, by the term “seen,” it should be understood that what is heard, and so on, is also included, as in the case of “seeing dancing, singing, music, and shows.” By “finite” and so on, the inclusion in eternalist views should be understood, because these doctrines proceed only from grasping at the constant existence of one's desired self. For it will be said: “The rest are eternalist views.”

අමරාවික්ඛෙපවාදවණ්ණනා

Explanation of the Doctrine of Evasive Equivocation

61. න මරතීති න උච්ඡිජ්ජති. ‘‘එවම්පි මෙ නො’’තිආදිනා විවිධො නානප්පකාරො ඛෙපො පරෙන පරවාදීනං ඛිපනං වික්ඛෙපො. අමරාය දිට්ඨියා [Pg.163] වාචාය ච වික්ඛිපන්තීති වා අමරාවික්ඛෙපිනො. අමරාවික්ඛෙපිනො එව අමරාවික්ඛෙපිකා. ඉතො චිතො ච සන්ධාවති එකස්මිං සභාවෙ අනවට්ඨානතො. අමරා විය වික්ඛිපන්තීති වා පුරිමනයෙනෙව සද්දත්ථො දට්ඨබ්බො.

61. “Not dying” means not being annihilated. By “Even so, this is not for me,” and so on, is meant various and diverse evasion, a casting aside, the refutation of other disputants. Or, they are `amarāvikkhepino` because they evade with an immortal (`amarā`) view and speech. The `amarāvikkhepino` are themselves the `amarāvikkhepikā`. One runs about here and there, not being established in any single state. Or, the meaning of the word should be understood as “they evade like an eel” (`amarā`).

62. වික්ඛෙපවාදිනො උත්තරිමනුස්සධම්මෙ, අකුසලධම්මෙපි සභාවභෙදවසෙනෙව ඤාතුං ඤාණබලං නත්ථීති කුසලාකුසලපදානං කුසලාකුසලකම්මපථවසෙනෙව අත්ථො. පඨමනයවසෙනෙව අපරියන්තවික්ඛෙපතාය අමරාවික්ඛෙපං විභාවෙතුං ‘‘එවන්තිපි මෙ නොති අනියමිතවික්ඛෙපො’’ති වුත්තං. තත්ථ අනියමිතවික්ඛෙපොති සස්සතාදීසු එකස්මිම්පි පකාරෙ අට්ඨත්වා වික්ඛෙපකරණං, පරවාදිනා යස්මිං කිස්මිඤ්චි පුච්ඡිතෙ පකාරෙ තස්ස පටික්ඛෙපොති අත්ථො. දුතියනයවසෙන අමරාසදිසාය අමරාය වික්ඛෙපං දස්සෙතුං ‘‘ඉදං කුසලන්ති වා පුට්ඨො’’තිආදිමාහ. අථ වා ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා අනියමතොව සස්සතෙකච්චසස්සතුච්ඡෙදතක්කීවාදානං පටිසෙධනෙන තං තං වාදං පටික්ඛිපතෙව අපරියන්තවික්ඛෙපවාදත්තා අමරාවික්ඛෙපිනො. අත්තනා පන අනවට්ඨිතවාදත්තා න කිස්මිඤ්චි පක්ඛෙ අවතිට්ඨතීති ආහ ‘‘සයං පන…පෙ… බ්‍යාකරොතී’’ති. ඉදානි කුසලාදීනං අබ්‍යාකරණෙන තමෙව අනවට්ඨානං විභාවෙති ‘‘ඉදං කුසලන්ති වා පුට්ඨො’’තිආදිනා. තෙනෙවාහ ‘‘එකස්මිම්පි පක්ඛෙ න තිට්ඨතී’’ති.

62. For the evasive reasoners, since they lack the power of knowledge to discern even unwholesome states by their intrinsic distinctions, let alone superhuman states, the terms ‘wholesome’ and ‘unwholesome’ have meaning only in terms of wholesome and unwholesome courses of action. According to the first method, to explain the evasive equivocation as endless evasion, it is said: “Even this is not for me”—this is undetermined evasion. Herein, “undetermined evasion” means to evade without being established in any one type of doctrine, such as eternalism. The meaning is that when questioned by an opponent on any point whatsoever, one rejects it. According to the second method, to show the evasion that resembles an eel, it is said: “When asked, ‘Is this wholesome?’” and so on. Alternatively, by “Even this is not for me,” and so on, the evasive equivocators, on account of their doctrine of endless evasion, reject each and every doctrine through an undetermined refutation of the doctrines of eternalism, partial eternalism, annihilationism, and speculation. Moreover, because they themselves hold no fixed doctrine, they do not take a stand on any side—thus it is said: “But he himself… does not declare.” Now, by not declaring what is wholesome and so on, he reveals that very lack of a fixed position, as in the passage: “When asked, ‘Is this wholesome?’” and so on. Therefore, it is said: “He does not take a stand on any single side.”

63. කුසලාකුසලං යථාභූතං අප්පජානන්තොපි යෙසමහං සමයෙන කුසලමෙව ‘‘කුසල’’න්ති, අකුසලමෙව ච ‘‘අකුසල’’න්ති බ්‍යාකරෙය්‍යං, තෙසු තථා බ්‍යාකරණහෙතු ‘‘අහො වත රෙ පණ්ඩිතො’’ති සක්කාරසම්මානං කරොන්තෙසු මම ඡන්දො වා රාගො වා අස්සාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො සම්භවති. දොසො වා පටිඝො වාති එත්ථ වුත්තවිපරියායෙන යොජෙතබ්බං. අට්ඨකථායං පන අත්තනො පණ්ඩිතභාවවිසයානං රාගාදීනං වසෙන යොජනා කතා. ‘‘ඡන්දරාගද්වයං උපාදාන’’න්ති අභිධම්මනයෙන වුත්තං. අභිධම්මෙ හි තණ්හාදිට්ඨියොව ‘‘උපාදාන’’න්ති ආගතා, සුත්තන්තෙ පන දොසොපි ‘‘උපාදාන’’න්ති වුත්තො ‘‘කොධුපාදානවිනිබන්ධා විඝාතං ආපජ්ජන්තී’’තිආදීසු. තෙන වුත්තං ‘‘උභයම්පි වා දළ්හග්ගහණවසෙන උපාදාන’’න්ති[Pg.164]. දළ්හග්ගහණං අමුඤ්චනං. පටිඝොපි හි උපනාහාදිවසෙන පවත්තො ආරම්මණං න මුඤ්චති. විහනනං හිංසනං විබාධනං. රාගොපි හි පරිළාහවසෙන සාරද්ධවුත්තිතාය නිස්සයං විබාධතීති. විනාසෙතුකාමතාය ආරම්මණං ගණ්හාතීති සම්බන්ධො.

63. The meaning here can be understood thus: “Although I do not know what is wholesome and unwholesome as it really is, if I were to declare at some time what is wholesome as ‘wholesome’ and what is unwholesome as ‘unwholesome,’ then, on account of that declaration, among those who would pay me honor and respect, saying, ‘Ah, what a wise man!’, desire or lust might arise in me.” Regarding “hatred or aversion,” the opposite case should be applied here. In the commentary, however, the connection is made in terms of lust and similar states concerning one's own state of being wise. “The pair, desire and lust, is clinging”—this is stated according to the Abhidhamma method. For in the Abhidhamma, only craving and wrong view are designated as “clinging,” but in the Suttas, hatred is also called “clinging,” as in passages like, “Bound by the clinging of anger, they fall into distress.” Therefore, it is said, “Or both are clinging in the sense of firm grasping.” Firm grasping is not releasing. For aversion, too, proceeding by way of harboring grudges and so on, does not release its object. Vexation means harming, obstructing. Lust, too, due to its burning nature and agitated state, obstructs its support. The connection is that it (aversion) seizes its object with the desire to destroy.

64. පණ්ඩිච්චෙනාති පඤ්ඤාය. යෙන හි ධම්මෙන යුත්තො ‘‘පණ්ඩිතො’’ති වුච්චති, සො ධම්මො පණ්ඩිච්චං, තෙන සුතචින්තාමයං පඤ්ඤං දස්සෙති, න පාකතිකකම්මනිබ්බත්තං සාභාවිකපඤ්ඤං. කත-සද්දස්ස කිරියාසාමඤ්ඤවාචකත්තා ‘‘කතවිජ්ජො’’තිආදීසු විය කත-සද්දො ඤාණානුයුත්තතං වදතීති ආහ ‘‘විඤ්ඤාතපරප්පවාදා’’ති. සත්තධා භින්නස්ස වාලග්ගස්ස අංසුකොටිවෙධකො ‘‘වාලවෙධී’’ති අධිප්පෙතො.

64. “By `paṇḍicca`” means by wisdom. For by whatever quality one is endowed with and called “wise,” that quality is `paṇḍicca`. By this, it indicates wisdom born of learning and reflection, not the natural wisdom produced by ordinary kamma. Since the word `kata` is a general indicator of action, as in phrases like `katavijjo` (“one who has accomplished knowledge”), the word `kata` indicates application to knowledge. Hence, it is said, “one who understands the doctrines of others.” “Hair-splitter” is intended to mean one who can pierce the tip of a hair split sevenfold.

65-6. එත්ථ ච කිඤ්චාපි පුරිමානම්පි තිණ්ණං කුසලාදිධම්මසභාවානවබොධතො අත්ථෙව මන්දභාවො, තෙසං පන අත්තනො කුසලාදිධම්මානවබොධස්ස අවබොධවිසෙසො අත්ථි, තදභාවා පච්ඡිමොයෙව මන්දමොමූහභාවෙන වුත්තො. නනු ච පච්ඡිමස්සාපි ‘‘අත්ථි පරොලොකො’ති ඉති චෙ මෙ අස්ස, ‘අත්ථි පරොලොකො’ති ඉති තෙ නං බ්‍යාකරෙය්‍යං, එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදි (දී. නි. 1.65) වචනතො අත්තනො ධම්මානවබොධස්ස අවබොධො අත්ථියෙවාති? කිඤ්චාපි අත්ථි, න තස්ස පුරිමානං විය අපරිඤ්ඤාතධම්මබ්‍යාකරණනිබන්ධනමුසාවාදාදිභයපරිජිගුච්ඡනකාරො අත්ථි, අථ ඛො මහාමූළ්හොයෙව. අථ වා ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණත්ථං ‘‘අත්ථි පරොලොකො’ති ඉති චෙ මං පුච්ඡසී’’ති පුච්ඡාඨපනමෙව තෙන දස්සීයති, න අත්තනො ධම්මානවබොධොති අයමෙව විසෙසෙන ‘‘මන්දො චෙව මොමූහො චා’’ති වුත්තො. තෙනෙව හි තථාවාදිනං සඤ්ජයං බෙලට්ඨපුත්තං ආරබ්භ ‘‘අයං වා ඉමෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං සබ්බමන්දො සබ්බමූළ්හො’’ති (දී. නි. 1.181) වුත්තං. තත්ථ ‘‘අත්ථි පරොලොකො’’ති සස්සතදස්සනවසෙන සම්මාදිට්ඨිවසෙන වා පුච්ඡා. ‘‘නත්ථි පරොලොකො’’ති නත්ථිකදස්සනවසෙන සම්මාදස්සනවසෙන වා පුච්ඡා. ‘‘අත්ථි ච නත්ථි ච පරොලොකො’’ති උච්ඡෙදදස්සනවසෙන සම්මාදිට්ඨිවසෙන එව වා පුච්ඡා. ‘‘නෙව අත්ථි න නත්ථි පරොලොකො’’ති වුත්තප්පකාරත්තයපටික්ඛෙපෙ සති පකාරන්තරස්ස අසම්භවතො අත්ථිතානත්ථිතාහි නවත්තබ්බාකාරො පරොලොකොති [Pg.165] වික්ඛෙපඤ්ඤෙව පුරෙක්ඛාරෙන සම්මාදිට්ඨිවසෙන වා පුච්ඡා. සෙසචතුක්කත්තයෙපි වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. පුඤ්ඤසඞ්ඛාරත්තිකො විය හි කායසඞ්ඛාරත්තිකෙන පුරිමචතුක්කසඞ්ගහිතො එව අත්ථො. සෙසචතුක්කත්තයෙන අත්තපරාමාසපුඤ්ඤාදි ඵලතාචොදනානයෙන සඞ්ගහිතොති.

65-6. Here, although for the first three there is also dullness due to not understanding the nature of wholesome states and so on, they have a specific understanding: the understanding of their own lack of comprehension of wholesome states and so on. Because he lacks this, the last one is said to be dull and utterly deluded. But does not the last one also have an understanding of his own lack of comprehension of the Dhamma, according to the statement, “If it were for me ‘there is another world,’ I would declare to you ‘there is another world,’ but even this is not for me,” and so on? Although he has, he does not have, like the first three, the fear of lying and disgust which is the reason for not declaring a not-fully-understood Dhamma; rather, he is simply greatly deluded. Or alternatively, with “even this is not for me,” and so on, he only shows the setting up of a question—“If you ask me, ‘is there another world?’” —for the purpose of evading the question, not his own lack of understanding of the Dhamma. For this very reason he is specifically called “dull and utterly deluded.” It is indeed with reference to Sañjaya Belaṭṭhaputta, who spoke in such a way, that it was said, “This one among these ascetics and brahmins is the most dull and the most deluded.” Here, the question “Is there another world?” is a question from the perspective of the eternalist view or of right view. “Is there no other world?” is a question from the perspective of the nihilist view or of right view. “Is there both another world and no other world?” is a question from the perspective of the annihilationist view or even of right view. “Is there neither another world nor no other world?”—since this rejects the three previously stated positions, and another alternative is not possible, it is a question about the other world having a nature that cannot be spoken of in terms of existence or non-existence, posed either from the perspective of right view or with evasion as the primary motive. The meaning of the remaining three tetrads should be understood in accordance with the stated method. For the meaning is included in the first tetrad, just as the triad of meritorious formations is included by the triad of bodily formations. The remaining three tetrads are included by the method of questioning the results of self-grasping, merit, and so on.

අමරාවික්ඛෙපිකො සස්සතාදීනං අත්තනො අරුච්චනතාය සබ්බත්ථ ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා වික්ඛෙපඤ්ඤෙව කරොති. තත්ථ ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදි තත්ථ තත්ථ පුච්ඡිතාකාරපටිසෙධනවසෙන වික්ඛිපනාකාරදස්සනං. නනු ච වික්ඛෙපවාදිනො වික්ඛෙපපක්ඛස්ස අනුජානනං වික්ඛෙපපක්ඛෙ අවට්ඨානං යුත්තරූපන්ති? න, තත්ථාපි තස්ස සම්මූළ්හත්තා, පටික්ඛෙපවසෙනෙව ච වික්ඛෙපවාදස්ස පවත්තනතො. තථා හි සඤ්චයො බෙලට්ඨපුත්තො රඤ්ඤා අජාතසත්තුනා සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො පරලොකත්තිකාදීනං පටිසෙධනමුඛෙන වික්ඛෙපං බ්‍යාකාසි.

The eel-wriggler, due to his own dislike of eternalism and other views, simply creates evasion everywhere with "It is not thus for me," and so on. Here, "It is not thus for me," and the like show the manner of evasion by way of denying the form of the question in each case. Now, is it not proper that the exponent of evasion, by approving the side of evasion, should be established on the side of evasion? No, because even there he is bewildered, and the doctrine of evasion proceeds solely by way of denial. For instance, Sañjaya Belaṭṭhaputta, when asked by King Ajātasattu about the visible fruit of recluseship, explained evasion through the denial of the triad concerning the other world and so on.

එත්ථාහ – නනු චායං සබ්බොපි අමරාවික්ඛෙපිකො කුසලාදයො ධම්මෙ, පරලොකත්තිකාදීනි ච යථාභූතං අනවබුජ්ඣමානො තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨො පුච්ඡාය වික්ඛෙපනමත්තං ආපජ්ජති, තස්ස කථං දිට්ඨිගතිකභාවො. න හි අවත්තුකාමස්ස විය පුච්ඡිතමත්ථමජානන්තස්ස වික්ඛෙපකරණමත්තෙන දිට්ඨිගතිකතා යුත්තාති? වුච්චතෙ – න හෙව ඛො පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණමත්තෙන තස්ස දිට්ඨිගතිකතා, අථ ඛො මිච්ඡාභිනිවෙසවසෙන. සස්සතාභිනිවෙසෙන මිච්ඡාභිනිවිට්ඨොයෙව හි පුග්ගලො මන්දබුද්ධිතාය කුසලාදිධම්මෙ පරලොකත්තිකාදීනි ච යාථාවතො අප්පටිපජ්ජමානො අත්තනා අවිඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස පරං විඤ්ඤාපෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය මුසාවාදාදිභයෙන ච වික්ඛෙපං ආපජ්ජතීති. තථා හි වක්ඛති ‘‘යාසං සත්තෙව උච්ඡෙදදිට්ඨියො, සෙසා සස්සතදිට්ඨියො’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.97-98) අථ වා පුඤ්ඤපාපානං තබ්බිපාකානඤ්ච අනවබොධෙන අසද්දහනෙන ච තබ්බිසයාය පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණංයෙව සුන්දරන්ති ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වා අභිනිවිසන්තස්ස උප්පන්නා විසුංයෙවෙසා එකා දිට්ඨි සත්තභඞ්ගදිට්ඨි වියාති දට්ඨබ්බං. තථා ච වුත්තං ‘‘පරියන්තරහිතා දිට්ඨිගතිකස්ස දිට්ඨි චෙව වාචා චා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.61). කථං පනස්සා සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො? උච්ඡෙදවසෙන අනභිනිවෙසතො. නත්ථි කොචි ධම්මානං යථාභූතවෙදී විවාදබහුලත්තා [Pg.166] ලොකස්ස, ‘‘එවමෙව’’න්ති පන සද්දන්තරෙන ‘‘ධම්මනිජ්ඣානනා අනාදිකාලිකා ලොකෙ’’ති ගාහවසෙන සස්සතලෙසොපෙත්ථ ලබ්භතියෙව.

Here it is said: 'But does not this eel-wriggler, not understanding wholesome and other states, the triad concerning the other world, and so forth, as they truly are, when questioned here and there, resort to mere evasion? How then does he become a holder of views? For it is not fitting that one who is like someone unwilling to speak or who does not know the meaning of what is asked should, by the mere act of evasion, become a holder of views.' It is replied: 'It is not merely by the act of evasion when questioned that one becomes a holder of views, but rather by wrong adherence. Indeed, a person who is wrongly entrenched through adherence to eternalism, due to dull understanding, does not properly engage with wholesome and other states, the triad concerning the other world, and so forth. Being unable to explain to others what they themselves do not understand, and fearing false speech and the like, they resort to evasion.' Thus it will be said: 'Seven of which are annihilationist views; the rest are eternalist views.' Alternatively, due to not comprehending merit and demerit and their results, and lacking faith in them, one may develop a liking and preference for mere evasion when questioned on such matters. This should be seen as a distinct view arising in them, like the sevenfold fracturing view. And thus it is stated: 'For one who holds views, there is no end to views and speech.' But how is this included among eternalist views? By not adhering to annihilationism. There is no one who truly knows phenomena as they are, because the world is full of disputes. Yet, by merely saying, 'It is just so,' and grasping at the notion that 'the contemplation of phenomena is beginningless in the world,' a trace of eternalism can indeed be found here.

අධිච්චසමුප්පන්නවාදවණ්ණනා

Explanation of the Doctrine of Accidental Origination

67. අධිච්ච යදිච්ඡකං යං කිඤ්චි කාරණං, කස්සචි වුද්ධිපුබ්බං වා විනා සමුප්පන්නොති අත්තලොකසඤ්ඤිතානං ඛන්ධානං අධිච්චුප්පත්තිආකාරාරම්මණං දස්සනං තදාකාරසන්නිස්සයෙන පවත්තිතො, තදාකාරසහචරිතතාය ච ‘‘අධිච්චසමුප්පන්න’’න්ති වුච්චති යථා ‘‘මඤ්චා ඝොසන්ති, කුන්තා පචරන්තී’’ති ච ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අධිච්චසමුප්පන්නො අත්තා ච ලොකො චාති දස්සනං අධිච්චසමුප්පන්න’’න්ති.

67. The view that takes as its object the mode of accidental origination of the aggregates perceived as self and world—a view holding that they arise by chance, spontaneously, without any cause or prior development—proceeds by relying on that very mode. Due to its being accompanied by that mode, it is called 'accidentally arisen,' just as it is said, 'The couches creak, the spears move.' To illustrate this meaning, it is said: "The view that the self and the world arise by chance is called 'accidentally arisen.'"

68-73. දෙසනාසීසන්ති දෙසනාය ජෙට්ඨකභාවෙන ගහණං, තෙන සඤ්ඤංයෙව ධුරං කත්වා භගවතා අයං දෙසනා කතා, න පන තත්ථ අඤ්ඤෙසං අරූපධම්මානං අත්ථිභාවතොති දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘අචිත්තුප්පාදා’’තිආදි. භගවා හි යථා ලොකුත්තරධම්මං දෙසෙන්තො සමාධිං පඤ්ඤං වා ධුරං කරොති, එවං ලොකියධම්මං දෙසෙන්තො චිත්තං සඤ්ඤං වා ධුරං කරොති. තත්ථ ‘‘යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති (ධ. ස. 277) පඤ්චඞ්ගිකො සම්මාසමාධි [දී. නි. 3.355 (ඛ)] පඤ්චඤාණිකො සම්මාසමාධි, [දී. නි. 3.355 (ජ); විභ. 2.804] පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තී’’ති (ම. නි. 1.271) තථා ‘‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති, (ධ. ස. 1) කිංචිත්තො ත්වං භික්ඛු (පාරා. 146, 180) මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, (ධ. ප. 1, 2; නෙත්ති. 90; පෙටකො. 83) සන්ති භික්ඛවෙ සත්තා නානත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො, (දී. නි. 3.332, 342, 357; අ. නි. 9.24; චූළනි. 83) න නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන’’න්තිආදීනි සුත්තානි (දී. නි. 3.358) එතස්ස අත්ථස්ස සාධකානි දට්ඨබ්බානි. තිත්ථායතනෙති අඤ්ඤතිත්ථියසමයෙ. තිත්ථියා හි උපපත්තිවිසෙසෙ විමුත්තිසඤ්ඤිනො, සඤ්ඤාවිරාගාවිරාගෙසු ආදීනවානිසංසදස්සිනො වා හුත්වා අසඤ්ඤසමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා අක්ඛණභූමියං උප්පජ්ජන්ති, න සාසනිකා. වායොකසිණෙ පරිකම්මං කත්වාති වායොකසිණෙ පඨමාදීනි තීණි ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා තතියජ්ඣානෙ චිණ්ණවසී හුත්වා [Pg.167] තතො වුට්ඨාය චතුත්ථජ්ඣානාධිගමාය පරිකම්මං කත්වා. තෙනෙවාහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා’’ති.

68-73. 'Teaching foremost' means taking it as the principal part of the teaching. Therefore, the Blessed One made this teaching with perception as the leading factor, but not to indicate the existence of other formless phenomena there. Hence, he said, "Without the arising of mind," etc. For when the Blessed One teaches the supramundane Dhamma, he makes concentration or wisdom the foremost factor, but when teaching the mundane Dhamma, he makes mind or perception the foremost. In this regard, passages such as, "At the time when one develops the supramundane jhāna," "The five-factored right concentration," "The five-knowledge right concentration," "And through wisdom seeing this, his taints are destroyed," as well as, "At the time when wholesome sense-sphere consciousness arises," "What is your mind, monk?" "Mind precedes all mental states," "There are, monks, beings with diverse bodies and diverse perceptions," and "Neither perception nor non-perception"—these suttas should be seen as supporting this meaning. 'Sectarian basis' refers to the doctrines of other sectarians. For sectarians, perceiving liberation in particular rebirths, or having seen the danger and advantage in the fading away of perception and the non-fading away of perception, cultivate the perceptionless attainment and are reborn in an inopportune realm; they are not the Buddha's disciples. 'Having performed the preliminary work with the air kasiṇa' means having produced the first three jhānas based on the air kasiṇa, having become proficient in the third jhāna, and then emerging from it to perform the preliminary work for attaining the fourth jhāna. Hence, it is said, "Having produced the fourth jhāna."

කස්මා පනෙත්ථ වායොකසිණෙයෙව පරිකම්මං වුත්තන්ති? වුච්චතෙ – යථෙව හි රූපපටිභාගභූතෙසු කසිණවිසෙසෙසු රූපවිභාවනෙන රූපවිරාගභාවනාසඞ්ඛාතො අරූපසමාපත්තිවිසෙසො සච්ඡිකරීයති, එවං අපරිබ්‍යත්තවිග්ගහතාය අරූපපටිභාගභූතෙ කසිණවිසෙසෙ අරූපවිභාවනෙන අරූපවිරාගභාවනාසඞ්ඛාතො රූපසමාපත්තිවිසෙසො අධිගමීයතීති එත්ථ ‘‘සඤ්ඤා රොගො සඤ්ඤා ගණ්ඩො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.24) ‘‘ධි චිත්තං, ධිබ්බතෙ තං චිත්ත’’න්තිආදිනා ච නයෙන අරූපප්පවත්තියා ආදීනවදස්සනෙන, තදභාවෙ ච සන්තපණීතභාවසන්නිට්ඨානෙන රූපසමාපත්තියා අභිසඞ්ඛරණං, රූපවිරාගභාවනා පන සද්ධිං උපචාරෙන අරූපසමාපත්තියො, තත්ථාපි විසෙසෙන පඨමාරුප්පජ්ඣානං. යදි එවං ‘‘පරිච්ඡින්නාකාසකසිණෙපී’’ති වත්තබ්බං. තස්සාපි හි අරූපපටිභාගතා ලබ්භතීති? ඉච්ඡිතමෙවෙතං කෙසඤ්චි අවචනං පනෙත්ථ පුබ්බාචරියෙහි අග්ගහිතභාවෙන. යථා හි රූපවිරාගභාවනා විරජ්ජනීයධම්මභාවමත්තෙන පරිනිප්ඵන්නා, විරජ්ජනීයධම්මපටිභාගභූතෙ ච විසයවිසෙසෙ පාතුභවති, එවං අරූපවිරාගභාවනාපීති වුච්චමානෙ න කොචි විරොධො, තිත්ථියෙහෙව පන තස්සා සමාපත්තියා පටිපජ්ජිතබ්බතාය, තෙසඤ්ච විසයපථෙසුපනිබන්ධනස්සෙව තස්ස ඣානස්ස පටිපත්තිතො දිට්ඨිවන්තෙහි පුබ්බාචරියෙහි චතුත්ථෙයෙව භූතකසිණෙ අරූපවිරාගභාවනාපරිකම්මං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කිඤ්ච වණ්ණකසිණෙසු විය පුරිමභූතකසිණත්තයෙපි වණ්ණපටිච්ඡායාව පණ්ණත්ති ආරම්මණං ඣානස්ස ලොකවොහාරානුරොධෙනෙව පවත්තිතො. එවඤ්ච කත්වා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.57) පථවීකසිණස්ස ආදාසචන්දමණ්ඩලූපමාවචනඤ්ච සමත්ථිතං හොති, චතුත්ථං පන භූතකසිණං භූතප්පටිච්ඡායමෙව ඣානස්ස ගොචරභාවං ගච්ඡතීති තස්සෙව අරූපපටිභාගතා යුත්තාති වායොකසිණෙයෙව පරිකම්මං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

But why is the preparatory work mentioned here only for the air kasiṇa? It is said: just as in the case of the various kasiṇas that are counterparts of form, a particular formless attainment, known as the development of dispassion towards form, is realized through the analysis of form, so too, in the case of a kasiṇa that is a counterpart of the formless due to its indistinct configuration, a particular form attainment, known as the development of dispassion towards the formless, is achieved through the analysis of the formless. Here, the preparation for the form attainment is accomplished by seeing the danger in the arising of the formless, in accordance with such statements as, 'Perception is a disease, perception is a boil' (MN 3.24) and, 'Fie on consciousness! Fie on that consciousness!', and by concluding that in its absence there is peace and excellence. The development of dispassion towards form, however, together with access concentration, constitutes the formless attainments, especially the first formless jhāna. If this is so, then it should be said, 'Even in the case of the limited space kasiṇa.' For that too can be considered a counterpart of the formless. This is indeed desired by some, but its non-mention here is due to its not having been taken up by the ancient teachers. Just as the development of dispassion towards form is perfected simply by its nature as a state that should be dispassionately regarded, and it arises in a particular objective field that is a counterpart to such a state, so too, when the development of dispassion towards the formless is spoken of, there is no contradiction. However, since that attainment is to be practiced by the sectarians, and since for them the practice of that jhāna is bound to their path of objects, it should be understood that the ancient teachers, who possessed right view, mentioned the preparatory work for the development of dispassion towards the formless only in the fourth elemental kasiṇa. Moreover, just as in the case of the color kasiṇas, in the first three elemental kasiṇas too, the object of the jhāna is a concept which is a mere reflection of color, operating only in accordance with worldly convention. This being the case, the statement in the Visuddhimagga (Vism. 1.57) comparing the earth kasiṇa to a mirror or the moon’s disk is also supported. But the fourth elemental kasiṇa, being a mere reflection of the element, becomes the object of the jhāna, and thus its status as a counterpart of the formless is appropriate. Therefore, it should be understood that the preparatory work is mentioned only for the air kasiṇa.

ඉධෙවාති පඤ්චවොකාරභවෙයෙව. තත්ථාති අසඤ්ඤභවෙ. යදි රූපක්ඛන්ධමත්තමෙව අසඤ්ඤභවෙ පාතුභවති, කථමරූපසන්නිස්සයෙන විනා තත්ථ රූපං පවත්තති, කථං පන රූපසන්නිස්සයෙන විනා අරූපධාතුයං අරූපං පවත්තති, ඉදම්පි තෙන සමානජාතියමෙව. කස්මා? ඉධෙව අදස්සනතො. යදි එවං කබළීකාරාහාරෙන විනා රූපධාතුයං රූපෙන න පවත්තිතබ්බං, කිං කාරණං[Pg.168]? ඉධෙව අදස්සනතො. අපි ච යථා යස්ස චිත්තසන්තානස්ස නිබ්බත්තිකාරණං රූපෙ අවිගතතණ්හං, තස්ස සහ රූපෙන සම්භවතො රූපං නිස්සාය පවත්ති, යස්ස පන නිබ්බත්තිකාරණං රූපෙ විගතතණ්හං, තස්ස විනා රූපෙන රූපනිරපෙක්ඛතාය කාරණස්ස, එවං යස්ස රූපප්පබන්ධස්ස නිබ්බත්තිකාරණං විගතතණ්හං අරූපෙ, තස්ස විනා අරූපෙන පවත්ති හොතීති අසඤ්ඤභවෙ රූපක්ඛන්ධමත්තමෙව නිබ්බත්තති. කථං පන තත්ථ කෙවලො රූපප්පබන්ධො පච්චුප්පන්නපච්චයරහිතො චිරකාලං පවත්තතීති පච්චෙතබ්බං, කිත්තකං වා කාලං පවත්තතීති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘යථා නාම ජියාවෙගුක්ඛිත්තො සරො’’තිආදි, තෙන න කෙවලමාගමොයෙව අයමෙත්ථ යුත්තීති දස්සෙති. තත්තකමෙව කාලන්ති උක්කංසතො පඤ්ච මහාකප්පසතානිපි තිට්ඨන්ති අසඤ්ඤසත්තා. ඣානවෙගෙති අසඤ්ඤසමාපත්තිපරික්ඛතෙ කම්මවෙගෙ. අන්තරධායතීති පච්චයනිරොධෙන නිරුජ්ඣති නප්පවත්තති.

'Here' means in the five-aggregate existence. 'There' means in the realm of non-perception. If only the aggregate of form manifests in the realm of non-perception, how does form persist there without reliance on the formless? And how does the formless persist in the formless realm without reliance on form? This too is of the same nature. Why? Because it is not seen here. If so, form should not persist in the form realm without the nutriment of edible food. What is the reason? Because it is not seen here. Moreover, just as for one whose mental continuum has as its cause of rebirth a craving for form that has not been abandoned, for him there is an arising together with form and a persistence dependent on form; but for one whose cause of rebirth is a craving for form that has been abandoned, for him there is persistence without form, because the cause is independent of form. So too, for one whose form-continuum has as its cause of rebirth a craving for the formless that has been abandoned, for him there is persistence without the formless. Thus, in the realm of non-perception, only the aggregate of form arises. But how is it to be understood that there, the mere form-continuum continues for a long time without presently arisen conditions? Or for how long does it continue? Having considered this objection, he says, 'Just as an arrow shot by the force of a bowstring,' etc. By this, he shows that not only is this a matter of scripture, but there is also reasoning for it here. For that very length of time—at most, for five hundred great eons—the non-percipient beings remain. 'By the force of absorption' means by the force of kamma conditioned by the attainment of non-perception. 'It disappears' means it ceases due to the cessation of conditions and does not continue.

ඉධාති කාමභවෙ. කථං පන අනෙකකප්පසතසමතික්කමෙන චිරනිරුද්ධතො විඤ්ඤාණතො ඉධ විඤ්ඤාණං සමුප්පජ්ජති. න හි නිරුද්ධෙ චක්ඛුම්හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණමුප්පජ්ජමානං දිට්ඨන්ති? නයිදමෙකන්තතො දට්ඨබ්බං. චිරනිරුද්ධම්පි හි චිත්තං සමානජාතිකස්ස අන්තරානුප්පජ්ජනතො අනන්තරපච්චයමත්තං හොතියෙව, න බීජං, බීජං පන කම්මං. තස්මා කම්මතො බීජභූතතො ආරම්මණාදීහි පච්චයෙහි අසඤ්ඤභවතො චුතානං කාමධාතුයා උපපත්තිවිඤ්ඤාණං හොතියෙව. තෙනාහ ‘‘ඉධ පටිසන්ධිසඤ්ඤා උප්පජ්ජතී’’ති. එත්ථ ච යථා නාම උතුනියාමෙන පුප්ඵග්ගහණෙ නියතකාලානං රුක්ඛානං වෙඛෙ දින්නෙ වෙඛබලෙන න යථා නියාමතා හොති පුප්ඵග්ගහණස්ස, එවමෙව පඤ්චවොකාරභවෙ අවිප්පයොගෙන වත්තමානෙසු රූපාරූපධම්මෙසු රූපාරූපවිරාගභාවනාවෙඛෙ දින්නෙ තස්ස සමාපත්තිවෙඛබලස්ස අනුරූපතො අරූපභවෙ අසඤ්ඤාභවෙ ච යථාක්කමං රූපරහිතා අරූපරහිතා ච ඛන්ධානං පවත්ති හොතීති වෙදිතබ්බං. නනු එත්ථ ජාතිසතසහස්සදසසංවට්ටාදීනං මත්ථකෙ, අබ්භන්තරතො වා පවත්තාය අසඤ්ඤූපවත්තියා වසෙන ලාභීඅධිච්චසමුප්පන්නිකවාදො ලාභීසස්සතවාදො විය අනෙකභෙදො සම්භවතීති? සච්චං සම්භවති, අනන්තරත්තා පන ආපන්නාය අසඤ්ඤූපපත්තියා වසෙන ලාභීඅධිච්චසමුප්පන්නිකවාදො නයදස්සනවසෙන එකොව දස්සිතොති දට්ඨබ්බං. අථ වා සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහතො අධිච්චසමුප්පන්නිකවාදස්ස සස්සතවාදෙ ආගතො සබ්බො දෙසනානයො යථාසම්භවං අධිච්චසමුප්පන්නිකවාදෙපි [Pg.169] ගහෙතබ්බොති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං භගවතා ලාභීඅධිච්චසමුප්පන්නිකවාදො අවිභජිත්වා දෙසිතො. අවස්සඤ්ච සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො අධිච්චසමුප්පන්නිකවාදස්ස ඉච්ඡිතබ්බො සංකිලෙසපක්ඛෙ සත්තානං අජ්ඣාසයස්ස දුවිධත්තා. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨි චා’’ති. තථා ච වක්ඛති ‘‘යාසං සත්තෙව උච්ඡෙදදිට්ඨියො, සෙසා සස්සතදිට්ඨියො’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.97-98).

'Here' means in the realm of sensual existence. But how does consciousness arise here from a consciousness that has ceased long ago, having passed through many hundreds of eons? For when the eye has ceased, it is not seen that eye-consciousness arises. This should not be seen as absolute. For even a consciousness that has long ceased can still be a proximate condition, provided that no intermediate consciousness of the same kind has arisen; it is not, however, a seed. The seed, rather, is kamma. Therefore, for beings who have passed away from the realm of non-perception, rebirth-consciousness in the sensual realm arises from kamma as the seed, along with other conditions such as the object. Hence it is said, 'Here, rebirth-perception arises.' In this context, just as for trees that flower at a fixed time according to the seasonal rule, when a special stimulus is applied, their flowering does not occur according to that rule but by the force of that stimulus; so too, when material and immaterial phenomena are present without separation in the five-aggregate existence, when the stimulus of cultivating dispassion towards material and immaterial states is applied, there occurs a process of aggregates devoid of form or devoid of the formless, respectively, in the immaterial realm and the realm of non-perception, in accordance with the power of the stimulus of that attainment. Now, in this regard, at the culmination of vast eons, or internally within them, does not the doctrine of accidental origination held by an attainer, like the doctrine of eternalism held by an attainer, become manifold due to the occurrence of non-percipient existence? Indeed, it does. But because of the immediacy of the attained non-percipient existence, the doctrine of accidental origination held by an attainer is presented as a single view for the sake of showing the method. Alternatively, the Blessed One taught the doctrine of accidental origination held by an attainer without division in order to show this distinction: since the doctrine of accidental origination is included in the eternalist view, the entire teaching method that applies to the eternalist view should, as far as possible, be understood as applicable also to the doctrine of accidental origination. And certainly, the inclusion of the doctrine of accidental origination in the eternalist view is to be desired, because the inclinations of beings in the sphere of defilement are twofold. Thus, it is said in the commentary: '...and the eternalist and annihilationist views.' And it will be said: 'Of these, seven are annihilationist views; the rest are eternalist views' (DN-a 1.97-98).

නනු ච අධිච්චසමුප්පන්නිකවාදස්ස සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො න යුත්තො. ‘‘අහඤ්හි පුබ්බෙ නාහොසි’’න්තිආදිවසෙන පවත්තනතො, අපුබ්බසත්තපාතුභාවග්ගාහත්තා, අත්තනො ලොකස්ස ච සදාභාවගාහිනී ච සස්සතදිට්ඨි ‘‘අත්ථිත්වෙව සස්සතිසම’’න්ති පවත්තනතො? නො න යුත්තො අනාගතෙ කොටිඅදස්සනතො. යදිපි හි අයං වාදො ‘‘සොම්හි එතරහි අහුත්වා සන්තතාය පරිණතො’’ති (දී. නි. 1.68) අත්තනො ලොකස්ස ච අතීතකොටිපරාමසනවසෙන පවත්තො, තථාපි වත්තමානකාලතො පට්ඨාය න තෙසං කත්ථචි අනාගතෙ පරියන්තං පස්සති, විසෙසෙන ච පච්චුප්පන්නානාගතකාලෙසු පරියන්තාදස්සනපභාවිතො සස්සතවාදො. යථාහ ‘‘සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සතී’’ති. යදි එවං ඉමස්ස වාදස්ස, සස්සතවාදාදීනඤ්ච පුබ්බන්තකප්පිකෙසු සඞ්ගහො න යුත්තො අනාගතකාලපරාමසනවසෙන පවත්තත්තාති? න, සමුදාගමස්ස අතීතකොට්ඨාසිකත්තා. තථා හි නෙසං සමුප්පත්ති අතීතංසපුබ්බෙනිවාසඤාණෙහි, තප්පටිරූපකානුස්සවාදිප්පභාවිතතක්කනෙහි ච සඞ්ගහිතාති, තථා චෙව සංවණ්ණිතං. අථ වා සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණෙන වාදිවරෙන ධම්මස්සාමිනා නිරවසෙසතො අගතිඤ්ච ගතිඤ්ච යථාභූතං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදිතා එතා දිට්ඨියො, තස්මා යාවතිකා දිට්ඨියො භගවතා දෙසිතා, යථා ච දෙසිතා, තථා තථාව සන්නිට්ඨානතො සම්පටිච්ඡිතබ්බා, න එත්ථ යුත්තිවිචාරණා කාතබ්බා බුද්ධවිසයත්තා. අචින්තෙය්‍යො හි බුද්ධවිසයොති.

But is it not inappropriate to include the doctrine of accidental origination in the category of the eternalist view? Because it proceeds with statements like, 'I did not exist before,' and grasps the appearance of a being that was not before, while the eternalist view asserts 'it exists eternally the same,' maintaining that oneself and the world have always existed? No, it is not inappropriate, because it sees no limit in the future. For even though this doctrine proceeds by referring to the past limit concerning oneself and the world with statements like, 'I am now, having not been before, transformed by continuity' (Dī. Ni. 1.68), still, from the present moment onward, it does not perceive any end for them anywhere in the future. And the eternalist doctrine is particularly influenced by the inability to see a limit in the present and future, as it says: 'It will remain the same eternally.' If so, is it not inappropriate to include this doctrine, along with eternalism and others, among the past-oriented speculations, since it proceeds by referring to the future? No, because their origination belongs to the past portion. For their arising is comprised of knowledge of past lives and reasoning influenced by traditions and the like which resemble it; and thus it has been described. Alternatively, these views were taught by the Lord of the Dhamma, the foremost of speakers, with his unobstructed knowledge, having directly known and realized for himself without omission both the wrong course and the right course as they truly are. Therefore, whatever views the Blessed One has taught, and just as they were taught, so they should be accepted as definitively established. Here, logical scrutiny should not be undertaken, because it pertains to the domain of a Buddha. For the domain of a Buddha is inconceivable.

දුතියභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the second recitation division is finished.

අපරන්තකප්පිකවාදවණ්ණනා

Commentary on the Doctrines Speculating on the Future

74. ‘‘අපරන්තෙ [Pg.170] ඤාණං, අපරන්තානුදිට්ඨිනො’’තිආදීසු විය අපර-සද්දො ඉධ අනාගතකාලවාචකොති ආහ ‘‘අනාගතකොට්ඨාසසඞ්ඛාත’’න්ති. අපරන්තං කප්පෙත්වාතිආදීසු ‘‘පුබ්බන්තං කප්පෙත්වා’’තිආදීසු වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. විසෙසමත්තමෙව වක්ඛාම.

74. Just as in phrases such as 'knowledge of the future' and 'one who has views regarding the future,' the word 'apara' here signifies future time; hence it is said, 'reckoned as the portion of the future.' As for 'speculating on the future' and so on, the meaning should be understood in the manner described for 'speculating on the past' and so on. We will state only the differences.

සඤ්ඤීවාදවණ්ණනා

Commentary on the Doctrine of a Percipient Self

75. උද්ධමාඝාතනාති පවත්තො වාදො උද්ධමාඝාතනො, සො එතෙසං අත්ථීති උද්ධමාඝාතනිකා. යස්මා පන තෙ දිට්ඨිගතිකා ‘‘උද්ධං මරණා අත්තා නිබ්බිකාරො’’ති වදන්ති, තස්මා ‘‘උද්ධමාඝාතනා අත්තානං වදන්තීති උද්ධමාඝාතනිකා’’ති වුත්තං. සඤ්ඤීවාදො එතෙසං අත්ථීති සඤ්ඤීවාදා ‘‘බුද්ධං අස්ස අත්ථීති බුද්ධො’’ති යථා. අථ වා සඤ්ඤීති පවත්තො වාදො සඤ්ඤී සහචරණනයෙන, සඤ්ඤී වාදො එතෙසන්ති සඤ්ඤීවාදා.

75. `Uddhamāghātana` means a doctrine that extends upwards; those who hold it are `uddhamāghātanikā`. Because these adherents of the view say, 'Upwards from death, the self is immutable,' therefore it is said, 'They declare the self to be `uddhamāghātana`, hence they are `uddhamāghātanikā`.' They hold the doctrine of a percipient self (`saññīvāda`), hence they are `saññīvādā`, just as one might say, 'Because he possesses enlightenment, he is a Buddha.' Alternatively, the doctrine that proceeds is called `saññī` by way of association; their doctrine is `saññī`, hence they are `saññīvādā`.

76-77. රූපී අත්තාති එත්ථ නනු රූපවිනිමුත්තෙන අත්තනා භවිතබ්බං සඤ්ඤාය විය රූපස්සපි අත්තනියත්තා. න හි ‘‘සඤ්ඤී අත්තා’’ති එත්ථ සඤ්ඤා අත්තා. තෙනෙව හි ‘‘තත්ථ පවත්තසඤ්ඤඤ්චස්ස සඤ්ඤාති ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. එවං සති කස්මා කසිණරූපං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා වුත්තන්ති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං ‘‘රූපං අස්ස අත්ථීති රූපී’’ති, අථ ඛො ‘‘රුප්පනසීලො රූපී’’ති. රුප්පනඤ්චෙත්ථ රූපසරික්ඛතාය කසිණරූපස්ස වඩ්ඪිතාවඩ්ඪිතකාලවසෙන විසෙසාපත්ති, සා ච ‘‘නත්ථී’’ති න සක්කා වත්තුං පරිත්තවිපුලතාදිවිසෙසසබ්භාවතො. යදි එවං ඉමස්ස වාදස්ස සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො න යුජ්ජතීති? නො න යුජ්ජති කායභෙදතො උද්ධං අත්තනො නිබ්බිකාරතාය තෙන අධිප්පෙතත්තා. තථා හි වුත්තං ‘‘අරොගො පරං මරණා’’ති. අථ වා ‘‘රූපං අස්ස අත්ථීති රූපී’’ති වුච්චමානෙපි න දොසො. කප්පනාසිද්ධෙනපි හි භෙදෙන අභෙදස්සාපි නිද්දෙසදස්සනතො, යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති. රුප්පනං වා රූපසභාවො රූපං, තං එතස්ස අත්ථීති රූපී, අත්තා ‘‘රූපිනො ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. දුකමාතිකා 11) විය. එවඤ්ච කත්වා රූපසභාවත්තා අත්තනො ‘‘රූපී අත්තා’’ති වචනං ඤායාගතමෙවාති ‘‘කසිණරූපං ‘අත්තා’ති ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. නියතවාදිතාය කම්මඵලපටික්ඛෙපතො නත්ථි ආජීවකෙසු ඣානසමාපත්තිලාභොති [Pg.171] ආහ ‘‘ආජීවකාදයො විය තක්කමත්තෙනෙව වා රූපී අත්තා’’ති. තථා හි කණ්හාභිජාතිආදීසු ඡළාභිජාතීසු අඤ්ඤතරං අත්තානං එකච්චෙ ආජීවකා පටිජානන්ති. නත්ථි එතස්ස රොගො භඞ්ගොති අරොගොති අරොග-සද්දස්ස නිච්චපරියායතා වෙදිතබ්බා, රොගරහිතතාසීසෙන වා නිබ්බිකාරතාය නිච්චතං පටිජානාති දිට්ඨිගතිකොති ආහ ‘‘අරොගොති නිච්චො’’ති.

76-77. Regarding 'the self is corporeal': should not the self be separate from form, since form, like perception, is possessed by the self? For in the statement 'the self is percipient,' perception is not the self. For this reason it was said, 'taking the perception occurring there as perception.' This being so, why was it stated by taking the kasiṇa-form as 'self'? This should not be seen as 'it is corporeal because it has form,' but rather as 'it is corporeal because it has the nature of being afflicted.' Here, 'being afflicted' refers to the attainment of a special state by the kasiṇa-form, which resembles material form, through its periods of increase and decrease. And it cannot be said that this does not exist, because of the presence of distinctions such as being limited or extensive. If so, is not the inclusion of this view in the eternalist view inappropriate? No, it is not inappropriate, because it is intended by that person that the self is immutable upwards from the breaking up of the body. Thus it is said, 'unafflicted after death.' Alternatively, even when it is said, 'it is corporeal because it has form,' there is no fault. For the designation of what is undivided is seen even by a distinction established by imagination, as in 'the body of a stone doll.' Or, affliction (`ruppana`) is the nature of form (`rūpa`); it has this, hence it is corporeal (`rūpī`), the self, just as in 'corporeal phenomena' (Dhammasaṅgaṇī, Dukamātikā 11). And so, because the self has the nature of form, the statement 'the self is corporeal' is indeed logical; hence it was said, 'taking the kasiṇa-form as "self."' Because of their fatalism, which rejects kamma and its fruit, the Ājīvakas do not attain meditative absorptions. Thus it is said, 'like the Ājīvakas and others, the self is corporeal merely through reasoning.' For some Ājīvakas profess one of the six classes of birth, such as the dark-born, to be the self. 'There is no disease or breaking up for it, hence it is unafflicted (`aroga`)'; the word 'unafflicted' should be understood as a synonym for 'permanent'. Or, under the heading of 'freedom from disease,' the adherent of the view professes permanence through immutability; hence it is said, 'unafflicted means permanent.'

කසිණුග්ඝාටිමාකාසපඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණනත්ථිභාවආකිඤ්චඤ්ඤායතනානි අරූපසමාපත්තිනිමිත්තං නිම්බපණ්ණෙ තිත්තකරසො විය සරීරපරිමාණො අරූපී අත්තා තත්ථ තිට්ඨතීති නිගණ්ඨාති ආහ ‘‘නිගණ්ඨාදයො වියා’’ති. මිස්සකගාහවසෙනාති රූපාරූපසමාපත්තීනං නිමිත්තානි එකජ්ඣං කත්වා ‘‘එකො අත්තා’’ති, තත්ථ පවත්තසඤ්ඤඤ්චස්ස ‘‘සඤ්ඤා’’ති ගහණවසෙන. අයඤ්හි දිට්ඨිගතිකො රූපාරූපසමාපත්තිලාභිතාය තන්නිමිත්තං රූපභාවෙන අරූපභාවෙන ච අත්තා උපතිට්ඨති, තස්මා ‘‘රූපී ච අරූපී චා’’ති අභිනිවෙසං ජනෙසි අජ්ඣත්තවාදිනො විය, තක්කමත්තෙනෙව වා රූපාරූපධම්මානං මිස්සකග්ගහණවසෙන ‘‘රූපී අරූපී ච අත්තා හොතී’’ති.

The signs of the formless attainments are: space from the removal of the kasiṇa, the consciousness of the first formless attainment, non-existence, and the base of nothingness. 'Just as the bitter taste is in the neem leaf, so an immaterial self the size of the body abides there'—thus say the Nigaṇṭhas; hence it is said, 'like the Nigaṇṭhas and others.' 'By way of mixed grasping' means: by way of combining the signs of the material and immaterial attainments and grasping 'there is one self,' and by grasping the perception that arises there as 'perception.' For to this adherent of a view, because he has attained the material and immaterial attainments, the self appears through those signs in a material form and in an immaterial form. Therefore, he generated the adherence, 'The self is both material and immaterial,' like one who speculates about the self; or merely by reasoning, through the mixed grasping of material and immaterial phenomena, he thinks, 'the self is both material and immaterial.'

තක්කගාහෙනෙවාති සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තධම්මා විය අච්චන්තසුඛුමභාවප්පත්තියා සකිච්චසාධනාසමත්ථතාය ථම්භකුට්ටහත්ථපාදාදිසඞ්ඝාතො විය නෙව රූපී, රූපසභාවානතිවත්තනතො න අරූපීති එවං පවත්තතක්කගාහෙන. අථ වා අන්තානන්තිකචතුක්කවාදෙ විය අඤ්ඤමඤ්ඤපටික්ඛෙපවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. කෙවලං පන තත්ථ දෙසකාලභෙදවසෙන තතියචතුත්ථවාදා දස්සිතා, ඉධ කාලවත්ථුභෙදවසෙනාති අයමෙව විසෙසොති. කාලභෙදවසෙන චෙත්ථ තතියවාදස්ස පවත්ති රූපාරූපනිමිත්තානං සහ අනුපට්ඨානතො. චතුත්ථවාදස්ස පන වත්ථුභෙදවසෙන පවත්ති රූපාරූපධම්මානං සමූහතො ‘‘එකො අත්තා’’ති තක්කනවසෙනාති තත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං.

'By the grasp of reasoning alone' means: by a grasp of reasoning that proceeds thus: like phenomena that have attained a state of subtle residual formations, due to having reached an extremely subtle state and being incapable of accomplishing its own function, it is like a collection of posts, walls, hands, feet, and so on—it is neither material, nor is it immaterial, because it does not transcend the nature of form. Alternatively, as in the fourfold doctrine on the finite and infinite, the meaning should be understood by way of mutual exclusion. However, there the third and fourth doctrines are shown based on distinctions of space and time, while here it is based on distinctions of time and object—this alone is the difference. And here, the third doctrine proceeds based on a distinction of time, due to the non-simultaneous appearance of the signs of the material and the immaterial. The fourth doctrine, however, proceeds based on a distinction of object, due to reasoning from the collection of material and immaterial phenomena that 'there is one self.' This should be understood according to the method explained there.

දුතියචතුක්කෙ යං වත්තබ්බං, තං ‘‘අමති ගච්ඡති එත්ථ භාවො ඔසාන’’න්තිආදිනා අන්තානන්තිකවාදෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

In the second tetrad, whatever is to be said should be understood in the manner explained in the doctrine of the finite and infinite, beginning with 'Here, existence goes to cessation; this is the end,' and so on.

යදිපි අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො දිට්ඨිගතිකස්ස වසෙන සමාපත්තිභෙදෙන සඤ්ඤාභෙදසම්භවතො ‘‘නානත්තසඤ්ඤී අත්තා’’ති අයම්පි වාදො සමාපන්නකවසෙන [Pg.172] ලබ්භති. තථාපි සමාපත්තියං එකරූපෙනෙව සඤ්ඤාය උපට්ඨානතො සමාපන්නකවසෙන ‘‘එකත්තසඤ්ඤී’’ති ආහ. තෙනෙවෙත්ථ සමාපන්නකග්ගහණං කතං. එකසමාපත්තිලාභිනො එව වා වසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සමාපත්තිභෙදෙන සඤ්ඤාභෙදසම්භවෙපි බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ සඤ්ඤානානත්තෙන ඔළාරිකෙන නානත්තසඤ්ඤිතං දස්සෙතුං ‘‘අසමාපන්නකවසෙන නානත්තසඤ්ඤී’’ති වුත්තං. ‘‘පරිත්තකසිණවසෙන පරිත්තසඤ්ඤී’’ති ඉමිනා සතිපි සඤ්ඤාවිනිමුත්තෙ ධම්මෙ ‘‘සඤ්ඤායෙව අත්තා’’ති වදතීති දස්සිතං හොති. කසිණග්ගහණඤ්චෙත්ථ සඤ්ඤාය විසයදස්සනං, එවං විපුලකසිණවසෙනාති එත්ථාපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවඤ්ච කත්වා අන්තානන්තිකවාදෙ, ඉධ ච අන්තානන්තිකචතුක්කෙ පඨමදුතියවාදෙහි ඉමෙසං ද්වින්නං වාදානං විසෙසො සිද්ධො හොති, අඤ්ඤථා වුත්තප්පකාරෙසු වාදෙසු පුබ්බන්තාපරන්තකප්පනභෙදෙන සතිපි කෙහිචි විසෙසෙ කෙහිචි නත්ථි යෙවාති. අථ වා ‘‘අඞ්ගුට්ඨප්පමාණො අත්තා, යවප්පමාණො, අණුමත්තො වා අත්තා’’ති ආදිදස්සනවසෙන පරිත්තො සඤ්ඤී චාති පරිත්තසඤ්ඤී, කපිලකණාදාදයො විය අත්තනො සබ්බගතභාවපටිජානනවසෙන අප්පමාණො සඤ්ඤී චාති අප්පමාණසඤ්ඤීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

Even though for an adherent of views who has attained the eight meditative absorptions, a diversity of perceptions can arise from the diversity of attainments, this view, ‘the self has diverse perceptions,’ is also held by way of one who has attained such states. Nevertheless, because in a meditative attainment perception arises in a single form, it is said, ‘one has a unified perception,’ by way of one who has attained such a state. Therefore, the term ‘one who has attained’ is used here. Or, the meaning should be understood as pertaining only to one who attains a single absorption. Even though a diversity of perceptions can arise from the diversity of attainments, to show the state of having diverse perceptions by means of the gross diversity of perception concerning external, manifold objects, it is said, ‘one has diverse perceptions,’ by way of one who has not attained such a state. By the statement, ‘one has limited perception by way of a limited kasiṇa,’ it is shown that even when there is a state free from perception, one says, ‘perception itself is the self.’ Here, the mention of the kasiṇa indicates the object of perception, and thus the meaning should also be understood as ‘by way of an extensive kasiṇa.’ By doing so, in the doctrine of finiteness and infinitude, and here in the tetrad of finiteness and infinitude, the distinction of these two doctrines from the first and second doctrines is established. Otherwise, in the doctrines as previously described, even with the division of past and future speculation, some distinctions exist for some, while for others, there are none. Alternatively, the meaning here should be seen in this way: based on views such as, ‘the self is the size of a thumb, the size of a barley grain, or atomic,’ one has limited perception, thus ‘one has limited perception’; and, like Kapila and Kaṇāda, based on the claim of the self’s all-pervading nature, one has immeasurable perception, thus ‘one has immeasurable perception.’

දිබ්බචක්ඛුපරිභණ්ඩතාය යථාකම්මූපගඤාණස්ස දිබ්බචක්ඛුපභාවජනිතෙන යථාකම්මූපගඤාණෙන දිස්සමානාපි සත්තානං සුඛාදිසමඞ්ගිතා දිබ්බචක්ඛුනාව දිට්ඨා හොතීති ආහ ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා’’තිආදි. නනු ච ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා’’තිආදිවාදානං අපරන්තදිට්ඨිභාවතො ‘‘නිබ්බත්තමානං දිස්වා’’ති වචනං අනුපන්නන්ති? නානුපපන්නං, අනාගතස්ස එකන්තසුඛිභාවාදිකස්ස පකප්පනං පච්චුප්පන්නාය නිබ්බත්තියා දස්සනෙන අධිප්පෙතන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘නිබ්බත්තමානං දිස්වා ‘එකන්තසුඛී’ති ගණ්හාතී’’ති. එත්ථ ච තස්සං තස්සං භූමියං බහුලං සුඛාදිසහිතධම්මප්පවත්තිදස්සනෙන තෙසං ‘‘එකන්තසුඛී’’ති ගාහො දට්ඨබ්බො. අථ වා හත්ථිදස්සකඅන්ධා විය දිට්ඨිගතිකා යං යදෙව පස්සන්ති, තං තදෙව අභිනිවිස්ස වොහරන්තීති න එත්ථ යුත්ති මග්ගිතබ්බා.

Because the knowledge of the passing away and rebirth of beings according to their kamma is an accessory of the divine eye, even though the state of beings being endowed with happiness and so forth is seen by this knowledge—which is itself generated by the power of the divine eye—it is said to be seen by the divine eye itself. Thus it is stated, ‘with the divine eye,’ and so on. But is not the statement ‘seeing them being reborn’ inappropriate, since views like ‘the self is entirely happy’ are views concerning the future? It is not inappropriate. The speculation about a future state of complete happiness and so on is intended through the seeing of present becoming. Hence, it is said: ‘Seeing them being reborn, one grasps them as entirely happy.’ Here, their being grasped as ‘entirely happy’ should be understood as due to seeing the frequent occurrence of states associated with happiness and so on in those various realms. Alternatively, just like blind men describing an elephant, those whose destination is views cling to and declare whatever they perceive; thus, no logical consistency should be sought here.

අසඤ්ඤී නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදවණ්ණනා

Exposition of the Doctrine of the Non-Percipient and Neither-Percipient-Nor-Non-Percipient.

78-83. අසඤ්ඤීවාදෙ අසඤ්ඤභවෙ නිබ්බත්තසත්තවසෙන පඨමවාදො, ‘‘සඤ්ඤං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන සඤ්ඤංයෙව ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තස්ස කිඤ්චනභාවෙන ඨිතාය අඤ්ඤාය සඤ්ඤාය අභාවතො ‘‘අසඤ්ඤී’’ති [Pg.173] පවත්තො දුතියවාදො, තථා සඤ්ඤාය සහ රූපධම්මෙ, සබ්බෙ එව වා රූපාරූපධම්මෙ ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා පවත්තො තතියවාදො, තක්කගාහවසෙනෙව චතුත්ථවාදො පවත්තො. තස්ස පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. දුතියචතුක්කෙපි කසිණරූපස්ස අසඤ්ජානනසභාවතාය අසඤ්ඤීති කත්වා අන්තානන්තිකවාදෙ වුත්තනයෙනෙව චත්තාරොපි වෙදිතබ්බා. තථා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදෙපි නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීභවෙ නිබ්බත්තසත්තස්සෙව චුතිපටිසන්ධීසු, සබ්බත්ථ වා පටුසඤ්ඤාකිච්චං කාතුං අසමත්ථාය සුඛුමාය සඤ්ඤාය අත්ථිභාවපටිජානනවසෙන පඨමවාදො, අසඤ්ඤීවාදෙ වුත්තනයෙන සුඛුමාය සඤ්ඤාය වසෙන, සඤ්ජානනසභාවතාපටිජානෙන ච දුතියවාදාදයො පවත්තාති එවං එකෙන පකාරෙන සතිපි කාරණපරියෙසනස්ස සම්භවෙ දිට්ඨිගතිකවාදානං අනාදරණීයභාවදස්සනත්ථං ‘‘තත්ථ න එකන්තෙන කාරණං පරියෙසිතබ්බ’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එතෙසඤ්ච සඤ්ඤීඅසඤ්ඤීනෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදානං ‘‘අරොගො පරං මරණා’’ති වචනතො සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො පාකටොයෙව.

78-83. In the doctrine of the non-percipient, the first argument is based on beings reborn in the non-percipient realm. The second argument arises by taking perception itself as 'self,' in the way stated, ‘one regards perception as self,’ and because there is no other perception existing as 'something' (kiñcana), the term 'non-percipient' is applied. Similarly, the third argument arises by taking perception along with material phenomena, or all material and immaterial phenomena, as the 'self'. The fourth argument arises from mere speculative clinging. Its meaning should be understood as previously explained. In the second tetrad, due to the kasiṇa-form's nature of not perceiving, it is treated as non-percipient, and all four arguments should be understood in the same way as in the doctrine of the finite and infinite. Likewise, in the doctrine of neither-percipient-nor-non-percipient, the first argument arises by way of acknowledging the existence of subtle perception in beings reborn in the neither-percipient-nor-non-percipient realm—whether at death and rebirth or everywhere—because it is unable to perform the function of gross perception. The second and subsequent arguments proceed by way of subtle perception, according to the method explained in the doctrine of the non-percipient, and by acknowledging the nature of perceiving. Thus, even when there is a possibility of investigating causes in one way, to demonstrate that the doctrines of those with view-inclinations should not be taken seriously, it is said, 'Here, one should not investigate the cause absolutely.' Moreover, from the statement 'after death, one is without affliction,' it is evident that these doctrines of the percipient, non-percipient, and neither-percipient-nor-non-percipient are included under the classification of eternalist views.

උච්ඡෙදවාදවණ්ණනා

Exposition of Annihilationism.

84. අසතො විනාසාසම්භවතො අත්ථිභාවනිබන්ධනො උච්ඡෙදොති වුත්තං ‘‘සතො’’ති. යථා හෙතුඵලභාවෙන පවත්තමානානං සභාවධම්මානං සතිපි එකසන්තානපරියාපන්නානං භින්නසන්තතිපතිතෙහි විසෙසෙ හෙතුඵලානං පරමත්ථතො භින්නසභාවත්තා භින්නසන්තානපතිතානං විය අච්චන්තභෙදසන්නිට්ඨානෙන නානත්තනයස්ස මිච්ඡාගහණං උච්ඡෙදාභිනිවෙසස්ස කාරණං, එවං හෙතුඵලභූතානං ධම්මානං විජ්ජමානෙපි සභාවභෙදෙ එකසන්තතිපරියාපන්නතාය එකත්තනයෙන අච්චන්තමභෙදග්ගහණම්පි කාරණං එවාති දස්සෙතුං ‘‘සත්තස්සා’’ති වුත්තං පාළියං. සන්තානවසෙන හි වත්තමානෙසු ඛන්ධෙසු ඝනවිනිබ්භොගාභාවෙන සත්තගාහො, සත්තස්ස ච අත්ථිභාවගාහනිබන්ධනො උච්ඡෙදගාහො යාවායං අත්තා න උච්ඡිජ්ජති, තාවායං විජ්ජතියෙවාති ගහණතො, නිරුදයවිනාසො වා ඉධ උච්ඡෙදොති අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘උපච්ඡෙද’’න්ති. විසෙසෙන නාසො විනාසො, අභාවො. සො පන මංසචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛූනං දස්සනපථාතික්කමොයෙව හොතීති ආහ ‘‘අදස්සන’’න්ති. අදස්සනෙ හි නාස-සද්දො ලොකෙ නිරුළ්හොති. භාවවිගමන්ති සභාවාපගමං. යො හි නිරුදයවිනාසවසෙන උච්ඡිජ්ජති, න සො අත්තනො සභාවෙන තිට්ඨතීති. ලාභීති දිබ්බචක්ඛුඤාණලාභී. චුතිමත්තමෙවාති [Pg.174] සෙක්ඛපුථුජ්ජනානම්පි චුතිමත්තමෙව. න උපපාතන්ති පුබ්බයොගාභාවෙන, පරිකම්මාකරණෙන වා උපපාතං දට්ඨුං න සක්කොති. ‘‘අලාභී ච කො පරලොකං න ජානාතී’’ති නත්ථිකවාදවසෙන, මහාමූළ්හභාවෙනෙව වා ‘‘ඉතො අඤ්ඤො පරලොකො අත්ථී’’ති අනවබොධමාහ. එත්තකොයෙව විසයො, යො යං ඉන්ද්‍රියගොචරොති. අත්තනො ධීතුයා හත්ථගණ්හනකරාජාදි විය කාමසුඛගිද්ධතාය වා. ‘‘න පුන විරුහන්තී’’ති පතිතපණ්ණානං වණ්ටෙන අප්පටිසන්ධිකභාවමාහ. එවමෙව සත්තාති යථා පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො න පටිසන්ධියති, එවං සබ්බෙ සත්තා අප්පටිසන්ධිකමරණමෙව නිගච්ඡන්තීති. ජලපුබ්බූළකූපමා හි සත්තාති තස්ස ලද්ධි. තථාති වුත්තප්පකාරෙන. ලාභිනොපි චුතිතො උද්ධං අදස්සනෙනෙව ඉමා දිට්ඨියො උප්පජ්ජන්තීති ආහ ‘‘විකප්පෙත්වා වා’’ති.

84. Because the destruction of the non-existent is impossible, annihilation is said to be tied to the existent, as in 'of the existent.' Just as the mistaken grasping of the diversity view—with its conviction of absolute difference, whereby phenomena occurring as cause and effect, though included in a single continuum, are seen as utterly different in nature in ultimate reality, as if they belonged to different continuities—is the cause of clinging to annihilationism; so too, to show that the grasping of absolute non-difference by way of unity, due to their inclusion in a single continuum, is also a cause, even though phenomena that are cause and effect have distinct natures, the term 'of a being' is used in the Pāli. For when the aggregates are proceeding by way of continuity, the grasping of a 'being' arises from the absence of analysis of the compact. And the clinging to annihilationism, tied to the grasping of the existence of a being, is due to the notion that 'as long as this self is not annihilated, it exists.' Or, it is intended that 'destruction without re-arising' is annihilation here, hence it is said 'upaccheda' (cutting off). Specifically, 'destruction' (vināso) means destruction (nāso), non-existence. However, this is merely the transcending of the range of vision for the physical eye and the eye of wisdom—hence the term 'non-seeing' (adassana). For in the world, the word 'destruction' (nāsa) is commonly used when something is no longer seen. 'Disappearance of existence' means the departure of intrinsic nature. For whatever is annihilated by way of destruction without re-arising does not persist in its own nature. 'A possessor' refers to one who has attained the divine eye and knowledge. 'Only death' means that even for trainees and ordinary people, there is only death. 'No rebirth' means that due to the absence of prior practice or preparatory work, one cannot see rebirth. 'And who, not being a possessor, does not know the other world'—this refers to either nihilism or extreme delusion, meaning the non-comprehension that 'there is another world beyond this one.' 'This much is the scope, what falls within the range of the faculties.' Or it is due to greed for sensual pleasure, like a king who takes his own daughter's hand. 'They do not grow again'—this refers to the state of not re-connecting, like fallen leaves from their stem. 'In the same way, beings' means that just as a withered leaf, released from its bond, does not re-connect, so all beings meet only with a death that has no re-connection. For their belief is that beings are like bubbles on water. 'In that way'—as described. Even for one who possesses the divine eye, these views arise simply from not seeing beyond death—hence the phrase 'or by speculating.'

එත්ථාහ – යථා අමරාවික්ඛෙපිකවාදා එකන්තඅලාභීවසෙනෙව දස්සිතා, යථා ච උද්ධමාඝාතනිකසඤ්ඤීවාදචතුක්කො එකන්තලාභීවසෙනෙව, න එවමයං. අයං පන සස්සතෙකච්චසස්සතවාදාදයො විය ලාභීඅලාභීවසෙන පවත්තො. තථා හි වුත්තං ‘‘තත්ථ ද්වෙ ජනා’’තිආදි. යදි එවං කස්මා සස්සතවාදාදිදෙසනාහි ඉධ අඤ්ඤථා දෙසනා පවත්තාති? වුච්චතෙ – දෙසනාවිලාසප්පත්තිතො. දෙසනාවිලාසප්පත්තා හි බුද්ධා භගවන්තො, තෙ වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං විවිධෙනාකාරෙන ධම්මං දෙසෙන්ති, අඤ්ඤථා ඉධාපි ච එවං භගවා දෙසෙය්‍ය ‘‘ඉධ භික්ඛවෙ එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ආතප්පමන්වාය…පෙ… යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ සත්තානං චුතූපපාතඤාණාය චිත්තං අභිනින්නාමෙති, සො දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන අරහතො චුතිචිත්තං පස්සති, පුථූනං වා පරසත්තානං, න හෙව ඛො තදුද්ධං උපපත්තිං, සො එවමාහ ‘යථා ඛො භො අයං අත්තා’’’ තිආදිනා විසෙසලාභිනො, තක්කිනො ච විසුං කත්වා, තස්මා දෙසනාවිලාසෙන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං සස්සතවාදාදිදෙසනාහි අඤ්ඤථායං දෙසනා පවත්තාති දට්ඨබ්බං.

Here it is said: Just as the doctrines of the eel-wrigglers are shown entirely by way of non-attainment, and just as the tetrad of doctrines of those conscious after death is shown entirely by way of attainment, this is not so. This doctrine, however, like the doctrines of eternalism and partial-eternalism, proceeds by way of both attainment and non-attainment. For so it is said: 'Therein, two persons,' and so on. If so, why does this teaching proceed differently from the teachings on eternalism and so forth? It is said: Due to mastery in teaching. For the Buddhas, the Blessed Ones, having attained mastery in teaching, expound the Dhamma in various ways according to the dispositions of those to be trained. Otherwise, the Blessed One might have taught even here in this way: 'Here, bhikkhus, some ascetic or brahmin, by means of ardour... when his mind is thus concentrated, directs and inclines his mind to the knowledge of the passing away and rebirth of beings. With the divine eye, which is purified and surpasses the human, he sees the passing-away-consciousness of an arahant, or of many other beings, but he does not see their rebirth. He says thus: "Sirs, this self..."' and so on, thereby distinguishing those who have special attainments from the reasoners. Therefore, it should be understood that this teaching proceeds differently from the teachings on eternalism and so forth due to mastery in teaching, in accordance with the dispositions of those to be trained.

අථ වා එකච්චසස්සතවාදාදීසු විය න ඉධ තක්කීවාදිතො විසෙසලාභීවාදො භින්නාකාරො, අථ ඛො සමානභෙදතාය සමානාකාරොයෙවාති ඉමස්ස විසෙසස්ස පකාසනත්ථං භගවතා අයමුච්ඡෙදවාදො පුරිමවාදෙහි විසිට්ඨාකාරො දෙසිතො. සම්භවති හි තක්කිනොපි [Pg.175] අනුස්සවාදිවසෙන අධිගමවතො විය ඉධ අභිනිවෙසො. අථ වා න ඉමා දිට්ඨියො භගවතා අනාගතෙ එවං භාවීවසෙන දෙසිතා, නාපි පරිකප්පවසෙන, අථ ඛො යථා යථා දිට්ඨිගතිකෙහි ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති පඤ්ඤත්තා, තථා තථා යථාභුච්චං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා පකාසිතා. යෙහි ගම්භීරාදිප්පකාරා අපුථුජ්ජනගොචරා බුද්ධධම්මා පකාසන්ති, යෙසඤ්ච පරිකිත්තනෙන තථාගතා සම්මදෙව ථොමිතා හොන්ති. උච්ඡෙදවාදීහි ච දිට්ඨිගතිකෙහි යථා උත්තරුත්තරභවදස්සීහි අපරභවදස්සීනං තෙසං වාදපටිසෙධවසෙන සකසකවාදා පතිට්ඨාපිතා, තථායං දෙසනා පවත්තාති පුරිමදෙසනාහි ඉමිස්සා දෙසනාය පවත්තිභෙදො න චොදෙතබ්බො. එවඤ්ච කත්වා අරූපභවභෙදවසෙන විය කාමරූපභවභෙදවසෙනාපි උච්ඡෙදවාදො විභජිත්වා දට්ඨබ්බො. අථ වා පච්චෙකං කාමරූපභවභෙදවසෙන විය අරූපභවවසෙනාපි න විභජිත්වා වත්තබ්බො, එවඤ්ච සති භගවතා වුත්තසත්තකතො බහුතරභෙදො, අප්පතරභෙදො වා උච්ඡෙදවාදො ආපජ්ජතීති එවං පකාරාපි චොදනා අනවකාසාවාති.

Alternatively, unlike in the case of the doctrines of partial-eternalism and so forth, here the doctrine of one with special attainment is not different in form from the doctrine of a reasoner; rather, it is of the same form due to having the same divisions. To make this distinction clear, this doctrine of annihilationism was taught by the Blessed One in a form distinct from the previous doctrines. For it is possible even for a reasoner to have adherence here, like one who has an attainment by way of oral tradition and so on. Alternatively, these views were not taught by the Blessed One as things that will be so in the future, nor by way of speculation. Rather, in whatever way they were formulated by the holders of views who declare, 'This alone is true, anything else is false,' in that same way they were revealed in accordance with reality, having been precisely determined by the knowledge of omniscience. By these teachings, the profound and other kinds of Buddha-dhammas, which are not the domain of worldlings, are made manifest, and by the recounting of which the Tathāgatas are rightly praised. And just as the annihilationist view-holders who see successive future existences established their own doctrines by way of refuting the doctrines of those who do not see a future existence, so this teaching proceeds. Therefore, the difference in the way this teaching proceeds from the previous teachings should not be questioned. And this being so, the doctrine of annihilationism should be understood as being divided by way of the distinction of the sense-sphere and form-sphere existences, as well as by way of the distinction of the formless-sphere existence. Alternatively, it should not be spoken of as divided by way of the formless-sphere existence, just as it is not divided by way of each of the sense-sphere and form-sphere existences. And if this is so, then any such objection—that the doctrine of annihilationism would have more or fewer divisions than the sevenfold classification taught by the Blessed One—is without basis.

එත්ථාහ – යුත්තං තාව පුරිමෙසු තීසු වාදෙසු ‘‘කායස්ස භෙදා’’ති වුත්තං පඤ්චවොකාරභවපරියාපන්නං අත්තභාවං ආරබ්භ පවත්තත්තා තෙසං වාදානං, චතුවොකාරභවපරියාපන්නං පන අත්තභාවං නිස්සාය පවත්තෙසු චතුත්ථාදීසු චතූසු වාදෙසු කස්මා ‘‘කායස්ස භෙදා’’ති වුත්තං. න හි අරූපීනං කායො විජ්ජතීති? සච්චමෙතං, රූපත්තභාවෙ පවත්තවොහාරෙනෙව පන දිට්ඨිගතිකො අරූපත්තභාවෙපි කායවොහාරං ආරොපෙත්වා ආහ ‘‘කායස්ස භෙදා’’ති. යථා ච දිට්ඨිගතිකා දිට්ඨියො පඤ්ඤාපෙන්ති, තථා ච භගවා දස්සෙතීති, අරූපකායභාවතො වා ඵස්සාදිධම්මසමූහභූතෙ අරූපත්තභාවෙ කායනිද්දෙසො දට්ඨබ්බො. එත්ථ ච කාමදෙවත්තභාවාදිනිරවසෙසවිභවපතිට්ඨාපකානං දුතියවාදාදීනං යුත්තො අපරන්තකප්පිකභාවො අනාගතද්ධවිසයත්තා තෙසං වාදානං, න පන දිට්ඨිගතිකපච්චක්ඛභූතමනුස්සත්තභාවසමුච්ඡෙදපතිට්ඨාපකස්ස පඨමවාදස්ස පච්චුප්පන්නවිසයත්තා. දුතියවාදාදීනඤ්හි පුරිමපුරිමවාදසඞ්ගහිතස්සෙව අත්තනො තදුත්තරුත්තරිභවොපපන්නස්ස සමුච්ඡෙදතො යුජ්ජති අපරන්තකප්පිකතා, තථා ච ‘‘නො ච ඛො [Pg.176] භො අයං අත්තා එත්තාවතා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොතී’’තිආදි වුත්තං, යං පන තත්ථ වුත්තං ‘‘අත්ථි ඛො භො අඤ්ඤො අත්තා’’ති, තං මනුස්සකායවිසෙසාපෙක්ඛාය වුත්තං, න සබ්බථා අඤ්ඤභාවතොති? නො න යුත්තො, ඉධලොකපරියාපන්නත්තෙපි ච පඨමවාදවිසයස්ස අනාගතකාලස්සෙව තස්ස අධිප්පෙතත්තා පඨමවාදිනොපි අපරන්තකප්පිකතාය න කොචි විරොධොති.

Here it is said: It is fitting that in the first three doctrines the phrase 'with the breakup of the body' is stated, since those doctrines proceed in reference to an individual existence included in the five-constituent becoming. But in the subsequent four doctrines, which proceed based on an individual existence included in the four-constituent becoming, why is it said, 'with the breakup of the body'? For beings in the formless realm have no body. This is true. However, the holder of the view, by the very convention current for a material existence, superimposes the convention of 'body' even on a non-material existence and says, 'with the breakup of the body.' And just as the holders of views formulate their views, so the Blessed One teaches them. Or, the designation 'body' in the case of a non-material existence should be understood as referring to the collection of phenomena such as contact, etc., since it is a non-material body. And here, for the second doctrine and the others, which establish the complete annihilation of the state of a sense-sphere deity and so on, it is fitting that they are speculators on the future, since the domain of those doctrines is the future. But this is not so for the first doctrine, which establishes the annihilation of the human existence that is directly perceived by the holder of the view, since its domain is the present. For the second doctrine and the others, their being speculators on the future is fitting because it is the annihilation of oneself reborn in successively higher existences—included in the preceding doctrines—that is at issue; and so it is said, 'But, sirs, this self is not completely annihilated to that extent,' and so on. As for what is said there, 'There is, sirs, another self,' that is said with reference to a distinction from the human body, not to its being another in every way. Is this not fitting? No, it is not unfitting. For even though the domain of the first doctrine is included in this world, since what is intended by it is precisely a future time, there is no contradiction in the proponent of the first doctrine also being a speculator on the future.

දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදවණ්ණනා

An Explanation of the Doctrines of Nibbāna in This Very Life

93. දිට්ඨධම්මොති දස්සනභූතෙන ඤාණෙන උපලද්ධධම්මො. තත්ථ යො අනින්ද්‍රියවිසයො, සොපි සුපාකටභාවෙන ඉන්ද්‍රියවිසයො විය හොතීති ආහ ‘‘දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛධම්මො වුච්චතී’’ති. තෙනෙව ච ‘‘තත්ථ තත්ථ පටිලද්ධත්තභාවස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං.

93. 'Diṭṭhadhamma' means a phenomenon apprehended by knowledge that is seeing. Therein, even that which is not an object of the sense faculties, due to its very clear manifestation, becomes as if it were an object of the sense faculties. Hence, it is said, 'Diṭṭhadhamma is called a directly perceived phenomenon.' And for that very reason, it is stated, 'This is a designation for the individual existence attained here and there.'

95. අන්තොනිජ්ඣායනලක්ඛණොති ඤාතිභොගරොගසීලදිට්ඨිබ්‍යසනෙහි ඵුට්ඨස්ස චෙතසො අන්තො අබ්භන්තරං නිජ්ඣායනං සොචනං අන්තොනිජ්ඣායනං, තං ලක්ඛණං එතස්සාති අන්තොනිජ්ඣායනලක්ඛණො. තන්නිස්සිතලාලප්පනලක්ඛණොති තං සොකං සමුට්ඨානහෙතුං නිස්සිතං තන්නිස්සිතං, භුසං විලාපනං ලාලප්පනං, තන්නිස්සිතඤ්ච ලාලප්පනඤ්ච තන්නිස්සිතලාලප්පනං, තං ලක්ඛණං එතස්සාති තන්නිස්සිතලාලප්පනලක්ඛණො. ඤාතිබ්‍යසනාදිනා ඵුට්ඨස්ස පරිදෙවෙනාපි අසක්කුණන්තස්ස අන්තොගතසොකසමුට්ඨිතො භුසො ආයාසො උපායාසො. සො පන යස්මා චෙතසො අප්පසන්නාකාරො හොති, තස්මා ‘‘විසාදලක්ඛණො’’ති වුත්තො.

95. Having the characteristic of inward brooding: 'inward brooding' is the internal brooding and sorrow of a mind afflicted by misfortunes concerning relatives, possessions, illness, virtue, or views; that is its characteristic, thus it has the characteristic of inward brooding. Having the characteristic of lamentation dependent on that: 'dependent on that' means dependent on that sorrow as its originating cause; 'lamentation' (lālappana) is intense wailing; that which is lamentation dependent on that has that as its characteristic, thus it has the characteristic of lamentation dependent on that. For one afflicted by misfortunes concerning relatives and so on, who is unable even to lament, intense trouble and despair (upāyāso) arise from sorrow that has gone inward. And since that is a state of mental disquietude, it is called 'characterized by dejection'.

96. විතක්කනං විතක්කිතං, තං පන අභිනිරොපනසභාවො විතක්කොයෙවාති ආහ ‘‘අභි…පෙ… විතක්කො’’ති. එස නයො විචාරිතන්ති එත්ථාපි. ඛොභකරසභාවත්තා විතක්කවිචාරානං තංසහිතං ඣානං සඋබ්බිලනං විය හොතීති වුත්තං ‘‘සකණ්ඩකං විය ඛායතී’’ති.

96. Thinking (vitakkanaṃ) is what is thought (vitakkitaṃ). But that is vitakka itself, which has the nature of application; thus it is said, 'application... is vitakka.' This same method applies here also to 'what is examined' (vicāritaṃ). Because vitakka and vicāra have a nature that causes agitation, the jhāna accompanied by them is like a disturbance, and so it is said that it 'seems like something with thorns.'

97. යාය උබ්බිලාපනපීතියා උප්පන්නාය චිත්තං ‘‘උබ්බිලාවිත’’න්ති වුච්චති, සා පීති උබ්බිලාවිතත්තං යස්මා පන චිත්තස්ස උබ්බිලභාවො තස්සා පීතියා සති හොති, නාසති, තස්මා සා ‘‘උබ්බිලභාවකාරණ’’න්ති වුත්තා.

97. That uplifting joy, on account of which the mind is said to be 'elated' when it has arisen—that joy is the state of elation. And since the mind's state of elation exists when that joy is present and not when it is absent, it is therefore called 'the cause of the state of elation'.

98. ආභොගොති [Pg.177] වා චිත්තස්ස ආභුග්ගභාවො, ආරම්මණෙ ඔණතභාවොති අත්ථො. සුඛෙන හි චිත්තං ආරම්මණෙ අභිනතං හොති, න දුක්ඛෙන විය අපනතං, නාපි අදුක්ඛමසුඛෙන විය අනභිනතං අනපනතඤ්ච. තත්ථ ‘‘ඛුප්පිපාසාදිඅභිභූතස්ස විය මනුඤ්ඤභොජනාදීසු කාමෙහි විවෙචියමානස්සුපාදාරම්මණපත්ථනා විසෙසතො අභිවඩ්ඪති, උළාරස්ස පන කාමරසස්ස යාවදත්ථං තිත්තස්ස මනුඤ්ඤරසභොජනං භුත්තාවිනො විය සුහිතස්ස භොත්තුකාමතා කාමෙසු පාතබ්‍යතා න හොති, විසයස්සාගිද්ධතාය විසයෙහි දුම්මොචියෙහිපි ජලූකා විය සයමෙව මුඤ්චතී’’ති ච අයොනිසො උම්මුජ්ජිත්වා කාමගුණසන්තප්පිතතාය සංසාරදුක්ඛවූපසමං බ්‍යාකාසි පඨමවාදී. කාමාදීනං ආදීනවදස්සිතාය, පඨමාදිජ්ඣානසුඛස්ස සන්තභාවදස්සිතාය ච පඨමාදිජ්ඣානසුඛතිත්තියා සංසාරදුක්ඛුපච්ඡෙදං බ්‍යාකංසු දුතියාදිවාදිනො, ඉධාපි උච්ඡෙදවාදෙ වුත්තප්පකාරො විචාරො යථාසම්භවං ආනෙත්වා වත්තබ්බො. අයං පනෙත්ථ විසෙසො – එකස්මිඤ්හි අත්තභාවෙ පඤ්ච වාදා ලබ්භන්ති. තෙනෙව හි පාළියං ‘‘අඤ්ඤො අත්තා’’ති අඤ්ඤග්ගහණං න කතං. කථං පනෙත්ථ අච්චන්තනිබ්බානපඤ්ඤාපකස්ස අත්තනො දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදස්ස සස්සතදිට්ඨියා සඞ්ගහො, න පන උච්ඡෙදදිට්ඨියාති? තංතංසුඛවිසෙසසමඞ්ගිතාපටිලද්ධෙන බන්ධවිමොක්ඛෙන සුද්ධස්ස අත්තනො සකරූපෙ අවට්ඨානදීපනතො.

98. Ābhoga means the mind's state of being inclined, that is, the state of leaning towards an object. For the mind is naturally drawn toward an object with pleasure, not repelled as with pain, nor is it neither inclined nor disinclined as with neither-pain-nor-pleasure. Here, the first proponent, having emerged improperly and being filled with satisfaction from sensual qualities, explained the cessation of suffering in saṃsāra, saying: 'Just as for one oppressed by hunger and thirst, when separated from sensual pleasures, the desire for objects of clinging especially increases. But for one who is satisfied to the full with the supreme taste of sensual pleasures, like one who has eaten delightful and tasty food to satisfaction, there is no desire to eat or drink sensual pleasures, being contented; due to non-greed for objects, one naturally releases oneself even from objects that are hard to be detached from, like a leech.' The second and other proponents, having shown the danger in sensual pleasures and so on, and the peaceful nature of the bliss of the first jhāna and so on, declared the cessation of suffering in saṃsāra through satisfaction with the bliss of the first jhāna and so on. Here too, the same kind of investigation as stated in the annihilationist view should be brought in and explained as appropriate. But this is the difference here: in one individual existence, five views can be obtained. Therefore, in the Pāli, the term 'another' (añña) is not used for 'self'. How then, in this case, is the view of Nibbāna in this very life of one who proclaims absolute Nibbāna for the self included under the eternalist view, and not with the annihilationist view? Because it shows the liberation from bondage attained through being endowed with various kinds of bliss, and the manifestation of the pure self's abiding in its own true form.

සෙසාති සෙසා පඤ්චපඤ්ඤාස දිට්ඨියො. තාසු අන්තානන්තිකවාදාදීනං සස්සතදිට්ඨිභාවො තත්ථ තත්ථ පකාසිතොයෙව.

The rest: these are the remaining fifty-five views. Among them, the eternalist nature of the views of the antānantikas and so forth has been explained in various places.

101-3. කිං පන කාරණං පුබ්බන්තාපරන්තා එව දිට්ඨාභිනිවෙසස්ස විසයභාවෙන දස්සිතා, න පන තදුභයමෙකජ්ඣන්ති? අසම්භවතො. න හි පුබ්බන්තාපරන්තෙසු විය තදුභයවිනිමුත්තෙ මජ්ඣන්තෙ දිට්ඨිකප්පනා සම්භවති ඉත්තරකාලත්තා, අථ පන පච්චුප්පන්නභවො තදුභයවෙමජ්ඣං, එවං සති දිට්ඨිකප්පනක්ඛමො තස්ස උභයසභාවො පුබ්බන්තාපරන්තෙසුයෙව අන්තොගධොති කථමදස්සිතං. අථ වා පුබ්බන්තාපරන්තවන්තතාය ‘‘පුබ්බන්තාපරන්තො’’ති මජ්ඣන්තො වුච්චති, සො ච ‘‘පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකා වා පුබ්බන්තාපරන්තානුදිට්ඨිනො’’ති වදන්තෙන පුබ්බන්තාපරන්තෙහි විසුං කත්වා වුත්තොයෙවාති දට්ඨබ්බො. අට්ඨකථායම්පි ‘‘සබ්බෙපි තෙ අපරන්තකප්පිකෙ පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකෙ’’ති එතෙන සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, එකසෙසෙන වා සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බං, අඤ්ඤථා [Pg.178] සඞ්කඩ්ඪිත්වා වුත්තවචනස්ස අනත්ථකතා ආපජ්ජෙය්‍යාති. කෙ පන තෙ පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකා? යෙ අන්තානන්තිකා හුත්වා දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති එවං පකාරා වෙදිතබ්බා.

101-3. But what is the reason that only the past and future extremes are shown as the domain of adherence to views, and not both together? Because it is impossible. For unlike the past and future extremes, no dogmatic conception can arise in the middle, which is free from both, due to its being a fleeting time. Rather, if present existence is the middle ground between those two, in such a case, its dual nature, which is capable of dogmatic conceptions, is already included within the past and future extremes. Why then is it not shown? Alternatively, because the middle is bounded by the past and future, it is called 'past and future extreme'. And when it is said, 'those who are conceivers of the past and future extremes or adherents of the past and future extremes,' it should be understood that the middle is mentioned separately from the past and future extremes. In the commentary as well, it should be understood that 'All of them are conceivers of the future extreme or conceivers of the past and future extremes' – by this general designation, or by ekasesa (ellipsis), all are included; otherwise, the statement, having been forcibly interpreted, would become meaningless. But who are these conceivers of the past and future extremes? They should be understood as those who, being antānantikas, are diṭṭhadhammanibbānavādins, and those of such kinds.

එත්ථ ච ‘‘සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව ද්වාසට්ඨියා වත්ථූහි, එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන, නත්ථි ඉතො බහිද්ධා’’ති වචනතො, පුබ්බන්තකප්පිකාදිත්තයවිනිමුත්තස්ස ච කස්සචි දිට්ඨිගතිකස්ස අභාවතො යානි තානි සාමඤ්ඤඵලාදි (දී. නි. 1.166) සුත්තන්තරෙසු වුත්තප්පකාරානි අකිරියාහෙතුකනත්ථිකවාදාදීනි, යානි ච ඉස්සරපජාපතිපුරිසකාලසභාවනියතියදිච්ඡාවාදාදිප්පභෙදානි දිට්ඨිගතානි (විසුද්ධි. ටී. 2.563; විභ. අනුටී. 189 පස්සිතබ්බං) බහිද්ධාපි දිස්සමානානි, තෙසං එත්ථෙව සඞ්ගහො, අන්තොගධතා ච වෙදිතබ්බා. කථං? අකිරියවාදො තාව ‘‘වඤ්ඣො කූටට්ඨො’’තිආදිනා කිරියාභාවදීපනතො සස්සතවාදෙ අන්තොගධො, තථා ‘‘සත්තිමෙ කායා’’තිආදි (දී. නි. 1.174) නයප්පවත්තො පකුධවාදො, ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසායා’’තිආදි (දී. නි. 1.168) වචනතො අහෙතුකවාදො අධිච්චසමුප්පන්නිකවාදෙ අන්තොගධො. ‘‘නත්ථි පරො ලොකො’’තිආදි (දී. නි. 1.171) වචනතො නත්ථිකවාදො උච්ඡෙදවාදෙ අන්තොගධො. තථා හි තත්ථ ‘‘කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජතී’’තිආදි (දී. නි. 1.86) වුත්තං. පඨමෙන ආදි-සද්දෙන නිගණ්ඨවාදාදයො සඞ්ගහිතා.

Here, by the statement 'all these are included within these sixty-two grounds, or by any one of them, there is nothing beyond this' (Dī. Ni. 1.166), and since there is no dogmatist whatsoever apart from the three kinds of conceivers of the past extreme and so forth, whatever views are mentioned in other suttas like the Sāmaññaphala Sutta and so forth, such as the doctrines of non-action, causelessness, nihilism, and so forth, and whatever views appear externally—like those divided into the doctrines of a creator, primordial being, time, nature, fate, or chance (see Visuddhi. Ṭī. 2.563; Vibha. Anuṭī. 189)—their inclusion here and their being encompassed within should be understood. How so? For instance, the doctrine of non-action, by describing the absence of action through phrases like 'barren, steadfast' and so forth, is included under eternalism. Similarly, the doctrine of Pakudha Kaccāyana, which proceeds according to the method of 'these seven bodies' and so forth (Dī. Ni. 1.174), and the doctrine of no-cause, by the statement 'there is no cause, no condition for the defilement of beings' and so forth (Dī. Ni. 1.168), are included under the doctrine of uncaused origination. The doctrine of nihilism, by the statement 'there is no other world' and so forth (Dī. Ni. 1.171), is included under annihilationism. For there it is stated, 'with the breakup of the body, one is annihilated' and so forth (Dī. Ni. 1.86). By the first word 'and so forth' (ādi-saddena), the doctrines of the Nigaṇṭhas and others are included.

යදිපි පාළියං නාටපුත්තවාද (දී. නි. 1.178) භාවෙන චාතුයාමසංවරො ආගතො, තථාපි සත්තවතාතික්කමෙන වික්ඛෙපවාදිතාය නාටපුත්තවාදොපි සඤ්චයවාදො විය අමරාවික්ඛෙපවාදෙසු අන්තොගධො. ‘‘තං ජීවං තං සරීරං, අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’’න්ති (දී. නි. 1.377; ම. නි. 2.122; සං. නි. 2.35) එවං පකාරා වාදා ‘‘රූපී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’තිආදිවාදෙසු සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, ‘‘හොති තථාගතො පරං මරණා, ‘‘අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති එවං පකාරා සස්සතවාදෙ. ‘‘න හොති තථාගතො පරං මරණා, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති එවං පකාරා උච්ඡෙදවාදෙන සඞ්ගහිතා. ‘‘හොති ච න හොති ච තථාගතො පරං මරණා, අත්ථි ච නත්ථි ච සත්තා ඔපපාතිකා’’ති එවං පකාරා එකච්චසස්සතවාදෙ අන්තොගධා. ‘‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා, නෙවත්ථි න නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති ච එවං පකාරා අමරාවික්ඛෙපවාදෙ [Pg.179] අන්තොගධා. ඉස්සරපජාපතිපුරිසකාලවාදා එකච්චසස්සතවාදෙ අන්තොගධා, තථා කණාදවාදො. සභාවනියතියදිච්ඡාවාදා අධිච්චසමුප්පන්නිකවාදෙන සඞ්ගහිතා. ඉමිනා නයෙන සුත්තන්තරෙසු, බහිද්ධා ච දිස්සමානානං දිට්ඨිගතානං ඉමාසු ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨීසු අන්තොගධතා වෙදිතබ්බා.

Even though the fourfold restraint is mentioned in the Pāli texts (Dī. Ni. 1.178) as Nātaputta’s doctrine, still, due to its equivocal speech by way of transgressing the vow concerning beings, Nātaputta’s doctrine, like the doctrine of accumulation, is included among the doctrines of endless equivocation. Statements such as, “The soul is the same as the body,” or “The soul is one thing, the body another” (Dī. Ni. 1.377; Ma. Ni. 2.122; Saṃ. Ni. 2.35), are included in views like “The self is material, healthy after death,” and so forth. Views such as “The Tathāgata exists after death,” or “There are spontaneously born beings,” are included in eternalist doctrines. Views such as “The Tathāgata does not exist after death,” or “There are no spontaneously born beings,” are included in annihilationist doctrines. Views such as “The Tathāgata both exists and does not exist after death,” or “There both are and are not spontaneously born beings,” are included in partial eternalism. Views such as “The Tathāgata neither exists nor does not exist after death,” or “There neither are nor are not spontaneously born beings,” are included in the doctrines of endless equivocation. The doctrines of creation by a supreme being, by Prajāpati, by a primal person, or by time, are included in partial eternalism, as is the doctrine of Kaṇāda. The doctrines of inherent nature, necessity, or chance are included in the doctrine of fortuitous origination. In this way, the inclusion of views found in other suttas and externally within these sixty-two views should be understood.

අජ්ඣාසයන්ති දිට්ඨිජ්ඣාසයං. සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨිවසෙන හි සත්තානං සංකිලෙසපක්ඛෙ දුවිධො අජ්ඣාසයො, තඤ්ච භගවා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං අපරිමාණෙ එව ඤෙය්‍යවිසෙසෙ උප්පජ්ජනවසෙන අනෙකභෙදභින්නානම්පි ‘‘චත්තාරො ජනා සස්සතවාදා’’තිආදිනා ද්වාසට්ඨියා පභෙදෙහි සඞ්ගණ්හනවසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා දස්සෙන්තො පමාණභූතාය තුලාය ධාරයමානො විය හොතීති ආහ ‘‘තුලාය තුලයන්තො වියා’’ති. තථා හි වක්ඛති ‘‘අන්තො ජාලීකතා’’තිආදි (දී. නි. 1.146). ‘‘සිනෙරුපාදතො වාලුකං උද්ධරන්තො වියා’’ති එතෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො අඤ්ඤස්ස ඉමිස්සා දෙසනාය අසක්කුණෙය්‍යතං දස්සෙති.

Inclination (ajjhāsaya) means the inclination of views. Indeed, beings have a twofold inclination towards the side of defilement through views of eternalism and annihilationism. The Blessed One, having comprehended this through omniscient knowledge, demonstrates it by encompassing the immeasurable distinctions of knowable things arising in immeasurable world-systems among immeasurable beings—even though they are divided into many types—through classifications such as “four people who are eternalists,” and so on, in sixty-two divisions. He is like one holding them with a standard balance, thus it is said, “as if weighing with a balance.” For so he will say: “They are enmeshed within,” and so on (Dī. Ni. 1.146). “Like one extracting a grain of sand from the foot of Mount Sineru”—this shows the incapability of anyone other than one with omniscient knowledge to deliver such a teaching.

අනුසන්ධානං අනුසන්ධි, පුච්ඡාය කතො අනුසන්ධි පුච්ඡානුසන්ධි. අථ වා අනුසන්ධයතීති අනුසන්ධි, පුච්ඡා අනුසන්ධි එතස්සාති පුච්ඡානුසන්ධි. පුච්ඡාය අනුසන්ධියතීති වා පුච්ඡානුසන්ධි. අජ්ඣාසයානුසන්ධිම්හිපි එසෙව නයො. යථානුසන්ධීති එත්ථ පන අනුසන්ධීයතීති අනුසන්ධි, යා යා අනුසන්ධි යථානුසන්ධි, අනුසන්ධිඅනුරූපං වා යථානුසන්ධීති සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො, සො ‘‘යෙන පන ධම්මෙන ආදිම්හි දෙසනා උට්ඨිතා, තස්ස ධම්මස්ස අනුරූපධම්මවසෙන වා පටිපක්ඛවසෙන වා යෙසු සුත්තෙසු උපරි දෙසනා ආගච්ඡති, තෙසං වසෙන යථානුසන්ධි වෙදිතබ්බො. සෙය්‍යථිදං? ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තෙ (ම. නි. 1.64-69) හෙට්ඨා සීලෙන දෙසනා උට්ඨිතා, උපරි ඡ අභිඤ්ඤා ආගතා…පෙ… කකචූපමෙ (ම. නි. 1.222) හෙට්ඨා අක්ඛන්තියා උට්ඨිතා, උපරි කකචූපමා ආගතා’’තිආදිනා අට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.100-104) වුත්තො.

Anusandhāna is connection (anusandhi); a connection made by a question is a question-connection. Alternatively, that which connects is a connection; a question is its connection, thus it is a question-connection. Or, it is a question-connection because it is connected by a question. The same principle applies to the connection of intention. As for “according to the connection” (yathānusandhi), here “connection” (anusandhi) means that which is connected. Whatever connection there is, that is “according to the connection,” or the meaning of the term should be understood as “in accordance with the connection.” This is stated in the commentary (DN-a 1.100-104) in such words as: “By whatever teaching the discourse initially arose, the subsequent teachings in the suttas that follow—whether in accordance with that teaching or in opposition to it—should be understood as ‘according to the connection.’ For example, in the Ākaṅkheyya Sutta (MN 1.64-69), the discourse begins with virtue, and later the six higher knowledges appear… In the Kakacūpama Sutta (MN 1.222), the discourse begins with impatience, and later the simile of the saw appears.”

ඉති කිරාති භගවතො යථාදෙසිතාය අත්තසුඤ්ඤතාය අත්තනො අරුච්චනභාවදීපනං. භොති ධම්මාලපනං. අනත්තකතානීති අත්තනා න කතානි, අනත්තකෙහි වා ඛන්ධෙහි කතානි. කමත්තානං ඵුසිස්සන්තීති අසති අත්තනි [Pg.180] ඛන්ධානඤ්ච ඛණිකත්තා කම්මානි කං අත්තානං අත්තනො ඵලෙන ඵුසිස්සන්ති, කො කම්මඵලං පටිසංවෙදෙතීති අත්ථො. අවිද්වාති සුතාදිවිරහෙන අරියධම්මස්ස අකොවිදතාය න විද්වා. අවිජ්ජාගතොති අවිජ්ජාය උපගතො, අරියධම්මෙ අවිනීතතාය අප්පහීනාවිජ්ජොති අත්ථො. තණ්හාධිපතෙය්‍යෙන චෙතසාති ‘‘යදි අහං නාම කොචි නත්ථි, මයා කතස්ස කම්මස්ස කො ඵලං පටිසංවෙදෙති, සති පන තස්මිං සියා ඵලූපභොගො’’ති තණ්හාධිපතිතො ආගතො තණ්හාධිපතෙය්‍යො, තෙන. අත්තවාදුපාදානසහගත චෙතසා. අතිධාවිතබ්බන්ති ඛණිකත්තෙපි සඞ්ඛාරානං යස්මිං සන්තානෙ කම්මං කතං, තත්ථෙව ඵලුප්පත්තිතො ධම්මපුඤ්ජමත්තස්සෙව ච සිද්ධෙ කම්මඵලසම්බන්ධෙ එකත්තනයං මිච්ඡා ගහෙත්වා එකෙන කාරකවෙදකභූතෙන භවිතබ්බං, අඤ්ඤථා ‘‘කම්මඵලානං සම්බන්ධො න සියා’’ති අත්තත්තනියසුඤ්ඤතාපකාසනං සත්ථුසාසනං අතික්කමිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යාති අත්ථො.

“Thus, it is said” indicates a demonstration of one’s own displeasure with the emptiness of self as taught by the Blessed One. “Bho” is a term of address concerning the Dhamma. “Not made by self” means not made by a self, or made by the non-self aggregates. “What self will they touch?” means: since there is no self and the aggregates are momentary, what self will actions touch with their own fruit? Who experiences the fruit of action? This is the meaning. “Unwise” means one who is not wise due to the absence of learning and so forth, and due to being unskilled in the noble Dhamma. “Gone to ignorance” means overcome by ignorance; it means that ignorance has not been abandoned due to being untamed in the noble Dhamma. “With a mind dominated by craving” means: with a mind dominated by craving, which arises from the dominance of craving, thinking, “If there is no one called ‘I,’ who experiences the fruit of an action done by me? But if there were such a one, there could be enjoyment of the fruit.” It is a mind accompanied by clinging to the doctrine of self. “It should be overstepped” means: although formations are momentary, since the fruit arises in the very same continuity in which the action was done, and since the connection between action and fruit is established for a mere mass of phenomena, one wrongly grasps the principle of oneness, thinking there must be a single agent and experiencer. Otherwise, thinking, “There would be no connection between actions and their fruits,” one might think that the Teacher’s teaching, which clarifies the emptiness of self and what belongs to self, should be transgressed. This is the meaning.

‘‘උපරි ඡ අභිඤ්ඤා ආගතා’’ති අනුරූපධම්මවසෙන යථානුසන්ධිං දස්සෙති, ඉතරෙහි පටිපක්ඛවසෙන. කිලෙසෙනාති ‘‘ලොභො චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’’තිආදිනා කිලෙසවසෙන. ඉමස්මිම්පීති පි-සද්දෙන යථා වුත්තසුත්තාදීසු පටිපක්ඛවසෙන යථානුසන්ධි, එවං ඉමස්මිම්පි සුත්තෙති දස්සෙති. තථා හි නිච්චසාරාදිපඤ්ඤාපකානං දිට්ඨිගතානං වසෙන උට්ඨිතා අයං දෙසනා නිච්චසාරාදිසුඤ්ඤතාපකාසනෙන නිට්ඨාපිතාති.

“Above, the six higher knowledges came” shows the connection by way of corresponding phenomena, while the others show it by way of opposition. “By defilement” means by way of defilement, as in “greed is a defilement of the mind,” and so on. In “in this one also,” the word “pi” (also) shows that just as in the aforementioned suttas and so on the connection is by way of opposition, so it is in this sutta. For this teaching, which arose in connection with views that declare permanence, essence, and so on, was concluded by clarifying the emptiness of permanence, essence, and so on.

පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතවාරවණ්ණනා

The Explanation of the Section on Agitation and Wavering

105-117. මරියාදවිභාගදස්සනත්ථන්ති සස්සතාදිදිට්ඨිදස්සනස්ස සම්මාදස්සනෙන සඞ්කරාභාවවිභාවනත්ථං. තදපි වෙදයිතන්ති සම්බන්ධො. අජානතං අපස්සතන්ති ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති ‘‘ඉදං දිට්ඨිට්ඨානං එවංගහිකං එවංපරාමට්ඨං එවංගහිතං හොති එවංඅභිසම්පරාය’’න්ති යථාභූතං අජානන්තානං අපස්සන්තානං. තථා යස්මිං වෙදයිතෙ අවීතතණ්හතාය එවං දිට්ඨිගතං උපාදියන්ති, තං වෙදයිතං සමුදයාදිතො යථාභූතං අජානන්තානං අපස්සන්තානං, එතෙන අනාවරණඤාණසමන්තචක්ඛූහි යථා තථාගතානං යථාභූතමෙත්ථ ඤාණදස්සනං, න එවං දිට්ඨිගතිකානං, අථ ඛො තණ්හාදිට්ඨිපරාමාසොයෙවාති දස්සෙති. තෙනෙව චායං දෙසනා මරියාදවිභාගදස්සනත්ථා ජාතා. අට්ඨකථායං පන ‘‘යථාභූතං ධම්මානං [Pg.181] සභාවං අජානන්තානං අපස්සන්තාන’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තං. න හි සඞ්ඛතධම්මසභාවං අජානනමත්තෙන මිච්ඡා අභිනිවිසන්තීති. සාමඤ්ඤජොතනා විසෙසෙ අවතිට්ඨතීති අයං විසෙසයොජනා කතා. වෙදයිතන්ති ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති දිට්ඨිපඤ්ඤාපනවසෙන පවත්තං දිට්ඨියා අනුභූතං අනුභවනං. තණ්හාගතානන්ති තණ්හාය ගතානං උපගතානං, පවත්තානං වා. තඤ්ච ඛො පනෙතන්ති ච යථාවුත්තං වෙදයිතං පච්චාමසති. තඤ්හි වට්ටාමිසභූතං දිට්ඨිතණ්හාසල්ලානුවිද්ධතාය සඋබ්බිලත්තා චඤ්චලං, න මග්ගඵලසුඛං විය එකරූපෙන අවතිට්ඨතීති. තෙනෙවාහ ‘‘පරිතස්සිතෙනා’’තිආදි.

105-117. “For the purpose of showing the division of boundaries” means for the purpose of clarifying the absence of confusion between the view of eternalism, etc., and right view. The connection is: “that also is a feeling.” “For those not knowing, not seeing” means for those not knowing, not seeing as it truly is that “the self and the world are eternal,” and that “this is a basis for views, thus held, thus misapprehended, thus grasped, and thus for a future state.” Likewise, for those who, due to unabandoned craving, cling to such a view regarding some feeling, not knowing, not seeing that feeling, its origin, etc., as it truly is. By this it is shown that just as the knowledge and vision of the Tathāgatas regarding this is as it truly is, with unobstructed knowledge and the all-seeing eye, it is not so for those holding such views, but rather it is just the misapprehension of craving and views. For this very reason, this teaching arose for the purpose of showing the division of boundaries. In the commentary, however, it is said without specification: “not knowing, not seeing the inherent nature of phenomena as it truly is.” For it is not merely by not knowing the nature of conditioned phenomena that they wrongly adhere. A general explanation stands on a specific instance; thus this specific application is made. “Feeling” means the experience, experienced by the view, that proceeds by way of propounding the view “the self and the world are eternal.” “Those gone to craving” means those who have gone to, approached, or are engaged in craving. “And that very thing” refers back to the aforementioned feeling. For that, being bait in the round of existence, pierced by the dart of view and craving, and being fragile, is unstable; it does not remain in a single form like the happiness of the path and fruition. Therefore, he said, “by the agitated,” etc.

අථ වා එවං විසෙසකාරණතො ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි විභජිත්වා ඉදානි අවිසෙසකාරණතො තානි දස්සෙතුං ‘‘තත්‍ර භික්ඛවෙ’’තිආදිකා දෙසනා ආරද්ධා. සබ්බෙසඤ්හි දිට්ඨිගතිකානං වෙදනා අවිජ්ජා තණ්හා ච අවිසිට්ඨකාරන්ති. තත්ථ තදපීති ‘‘සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති’’ති එත්ථ යදෙතං ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති පඤ්ඤාපනං, තදපි. සුඛාදිභෙදං තිවිධවෙදයිතං යථාක්කමං දුක්ඛසල්ලානිච්චතො, අවිසෙසෙන සමුදයත්ථඞ්ගමස්සාදාදීනවනිස්සරණතො වා යථාභූතං අජානන්තානං අපස්සන්තානං, තතො එව ච සුඛාදිපත්ථනාසම්භවතො තණ්හාය උපගතත්තා තණ්හාගතානං තණ්හාපරිතස්සිතෙන දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතමෙව දිට්ඨිචලනමෙව, ‘‘අසති අත්තනි කො වෙදනං අනුභවතී’’ති කායවචීද්වාරෙසු දිට්ඨියා චොපනප්පත්තිමත්තමෙව වා, න පන දිට්ඨියා පඤ්ඤාපෙතබ්බො සස්සතො කොචි ධම්මො අත්ථීති අත්ථො. එකච්චසස්සතවාදාදීසුපි එසෙව නයො.

Alternatively, having thus divided the sixty-two views according to specific causes, the teaching beginning with “There, monks…” was started in order to now show them according to non-specific causes. For, for all who hold views, feeling, ignorance, and craving are the non-specific causes. Therein, “that also” refers to this proclamation, “the self and the world are eternal,” in the phrase “they proclaim the self and the world as eternal.” For those not knowing, not seeing as it truly is the threefold feeling divided into pleasure, etc., in accordance with the dart of suffering and impermanence respectively, or without distinction, according to arising, passing away, gratification, danger, and escape; and because of that, from the possibility of longing for pleasure, etc., for those who have gone to craving because they are overcome by craving, it is merely a throbbing of views agitated by craving, a stirring of views. Or it is merely the attainment of prompting by the view at the doors of body and speech, thinking, “If there is no self, who experiences feeling?” But there is no eternal phenomenon whatsoever to be proclaimed by a view; this is the meaning. The same principle applies also to the partial-eternalists and others.

ඵස්සපච්චයවාරවණ්ණනා

Explanation of the Section on Contact as a Condition

118. යෙන තණ්හාපරිතස්සිතෙන එතානි දිට්ඨිගතානි පවත්තන්ති, තස්ස වෙදයිතං පච්චයො, වෙදයිතස්සාපි ඵස්සො පච්චයොති දෙසනා දිට්ඨියා පච්චයපරම්පරනිද්ධාරණන්ති ආහ ‘‘පරම්පරපච්චයදස්සනත්ථ’’න්ති, තෙන යථා පඤ්ඤාපනධම්මො දිට්ඨි, තප්පච්චයධම්මා ච යථාසකං පච්චයවසෙනෙව උප්පජ්ජන්ති, න පච්චයෙහි විනා, එවං පඤ්ඤාපෙතබ්බා ධම්මාපි රූපවෙදනාදයො, න එත්ථ කොචි අත්තා වා ලොකො වා සස්සතොති අයමත්ථො දස්සිතොති දට්ඨබ්බං.

118. The teaching that feeling is the condition for that by which, agitated by craving, these views proceed, and that contact is the condition for feeling, is the determination of the sequence of conditions for views. He said, “for the purpose of showing the succession of conditions.” By this it should be seen that the following meaning is shown: just as a view is a proclaiming phenomenon, and the phenomena conditioned by it arise only by the power of their respective conditions, not without conditions, so too the phenomena to be proclaimed are form, feeling, and so on. Herein there is no eternal self or world whatsoever.

නෙතංඨානංවිජ්ජතිවාරවණ්ණනා

Explanation of the Section on 'This Is Not a Possible Case'

131. තස්ස [Pg.182] පච්චයස්සාති ඵස්සපච්චයස්ස දිට්ඨිවෙදයිතෙති දිට්ඨියා පච්චයභූතෙ වෙදයිතෙ, ඵස්සපධානෙහි අත්තනො පච්චයෙහි නිප්ඵාදෙතබ්බෙති අත්ථො. විනාපි චක්ඛාදිවත්ථූහි, සම්පයුත්තධම්මෙහි ච කෙහිචි වෙදනා උප්පජ්ජති, න පන කදාචි ඵස්සෙන විනාති ඵස්සො වෙදනාය බලවකාරණන්ති ආහ ‘‘බලවභාවදස්සනත්ථ’’න්ති. සන්නිහිතොපි හි විසයො සචෙ ඵුසනාකාරරහිතො හොති චිත්තුප්පාදො, න තස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො හොතීති ඵස්සොව සම්පයුත්තධම්මානං විසෙසපච්චයො. තථා හි භගවතා චිත්තුප්පාදං විභජන්තෙන ඵස්සොයෙව පඨමං උද්ධටො, වෙදනාය පන අධිට්ඨානමෙව.

131. “Of that condition” refers to the condition of contact. This means that feeling, which is a condition for view, must be produced by its own conditions, with contact as the primary factor. Even without physical bases such as the eye, etc., and some associated mental factors, feeling can arise, but never without contact. Thus, contact is the strong cause of feeling, as stated, “to show its powerful nature.” For even if an object is present, if the arising of consciousness is devoid of the mode of contacting, that object does not serve as a condition by way of object-condition. Hence, contact is the special condition for associated phenomena. Indeed, when the Blessed One analyzed the arising of consciousness, contact was the first to be identified, while for feeling, it is merely the foundation.

දිට්ඨිගතිකාධිට්ඨානවට්ටකථාවණ්ණනා

An Explanation of the Discourse on the Round of Views, Destinations, and Bases.

144. හෙට්ඨා තීසුපි වාරෙසු අධිකතත්තා, උපරි ච ‘‘පටිසංවෙදෙන්තී’’ති වක්ඛමානත්තා වෙදයිතමෙත්ථ පධානන්ති ආහ ‘‘සබ්බදිට්ඨිවෙදයිතානි සම්පිණ්ඩෙතී’’ති. සම්පිණ්ඩෙතීති ච ‘‘යෙපි තෙ’’ති තත්ථ තත්ථ ආගතස්ස පි-සද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති. වෙදයිතස්ස ඵස්සෙ පක්ඛිපනං ඵස්සපච්චයතාදස්සනමෙව ‘‘ඡහි අජ්ඣත්තිකායතනෙහි ඡළාරම්මණපටිසංවෙදනං එකන්තතො ඡඵස්සහෙතුකමෙවා’’ති. සඤ්ජායන්ති එත්ථාති අධිකරණත්ථො සඤ්ජාති-සද්දොති ආහ ‘‘සඤ්ජාතිට්ඨානෙ’’ති. එවං සමොසරණසද්දොපි දට්ඨබ්බො. ආයතති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතාය, ආයභූතං වා අත්තනො ඵලං තනොති පවත්තෙතීති ආයතනං, කාරණං. රුක්ඛගච්ඡසමූහෙ අරඤ්ඤවොහාරො අරඤ්ඤමෙව අරඤ්ඤායතනන්ති ආහ ‘‘පණ්ණත්තිමත්තෙ’’ති. අත්ථත්තයෙපීති පි-සද්දෙන අවුත්තත්ථසම්පිණ්ඩනං දට්ඨබ්බං, තෙන ආකාරනිවාසාධිට්ඨානත්ථෙ සඞ්ගණ්හාති. හිරඤ්ඤායතනං සුවණ්ණායතනං, වාසුදෙවායතනං කම්මායතනන්ති ආදීසු ආකරනිවාසාධිට්ඨානෙසු ආයතනසද්දො. චක්ඛාදීසු ච ඵස්සාදයො ආකිණ්ණා, තානි ච නෙසං නිවාසො, අධිට්ඨානඤ්ච නිස්සයපච්චයභාවතොති. තිණ්ණම්පි විසයින්ද්‍රියවිඤ්ඤාණානං සඞ්ගතිභාවෙන ගහෙතබ්බො ඵස්සොති ‘‘සඞ්ගතී’’ති වුත්තො. තථා හි සො ‘‘සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානො’’ති වුච්චති. ඉමිනා නයෙනාති විජ්ජමානෙසුපි අඤ්ඤෙසු සම්පයුත්තධම්මෙසු යථා ‘‘චක්ඛුඤ්ච…පෙ… ඵස්සො’’ති [Pg.183] (ම. නි. 1.204; ම. නි. 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43-45; සං. නි. 4.60; කථා. 465) එතස්මිං සුත්තෙ වෙදනාය පධානකාරණභාවදස්සනත්ථං ඵස්සසීසෙන දෙසනා කතා, එවමිධාපි බ්‍රහ්මජාලෙ ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’තිආදිනා ඵස්සං ආදිං කත්වා අපරන්තපටිච්චසමුප්පාදදීපනෙන පච්චයපරම්පරං දස්සෙතුං ‘‘ඵස්සායතනෙහි ඵුස්ස ඵුස්සා’’ති ඵස්සමුඛෙන වුත්තං.

144. In the three sections below, because it is the topic, and above, because it will be said “they experience,” feeling is primary here; hence it is said, “he consolidates all feelings connected with views.” The term “consolidates” also shows the meaning of the particle 'pi' which occurs here and there in the phrase 'yepi te.' The inclusion of feeling within contact is simply the demonstration of contact as its condition, as in “the experiencing of six objects through the six internal sense bases is entirely caused by the six contacts.” The word 'sañjāti' has a locative sense, “they are born herein”; hence it is said, “at the place of arising.” Similarly, the word 'samosaraṇa' (convergence) should also be understood. The fruit extends (āyatati) here because its occurrence depends on that; or, being a source of income (āya-bhūtaṃ), it extends (tanoti) or causes to proceed (pavattetīti) its own fruit: thus āyatana (sphere), a cause. Just as a collection of trees and plants is designated 'wilderness' (arañña), so 'wilderness' itself is a 'sphere of wilderness' (araññāyatana); hence he says this is 'in a mere designation' (paṇṇattimatte). Even in the three meanings, the particle 'pi' should be understood as consolidating unstated meanings, thereby encompassing the senses of source, dwelling, and basis. In examples such as “the sphere of gold” (hiraññāyatana), “the sphere of gold” (suvaṇṇāyatana), “the sphere of Vāsudeva” (vāsudevāyatana), and “the sphere of action” (kammāyatana), the word 'āyatana' is used in the sense of source, dwelling, and basis. And in the case of the eye, etc., contact and other factors are pervasive, and these sense bases are their dwelling and basis due to their nature as a support condition. Contact should be understood as the coming together of the three—object, faculty, and consciousness—hence it is called “coming together” (saṅgati). For thus it is said to have “conjunction as its manifestation.” By this method, even though other associated phenomena exist, just as in the Sutta (M.I, 204; M.III, 421, 425, 426; S.II, 43–45; S.IV, 60; Kathāvatthu 465) beginning “the eye… contact,” the teaching was given with contact as the head to show its nature as the principal cause for feeling; so too here in the Brahmajāla, to show the sequence of conditions by explaining dependent origination concerning the future, it is said through the medium of contact, “having been touched again and again by the spheres of contact,” beginning with “feeling conditioned by contact,” etc.

ඵස්සො අරූපධම්මොපි සමානො එකදෙසෙන ආරම්මණෙ අනල්ලීයමානොපි ඵුසනාකාරෙන පවත්තති ඵුසන්තො විය හොතීති ආහ ‘‘ඵස්සොව තං තං ආරම්මණං ඵුසතී’’ති, යෙන සො ‘‘ඵුසනලක්ඛණො, සඞ්ඝට්ටනරසො’’ති ච වුච්චති. ‘‘ඵස්සායතනෙහි ඵුස්ස ඵුස්සා’’ති අඵුසනකිච්චානිපි ආයතනානි ‘‘මඤ්චා ඝොසන්තී’’තිආදීසු විය නිස්සිතවොහාරෙන ඵුසනකිච්චානි කත්වා දස්සිතානීති ආහ ‘‘ඵස්සෙ උපනික්ඛිපිත්වා’’ති, ඵස්සගතිකානි කත්වා ඵස්සූපචාරං ආරොපෙත්වාති අත්ථො. උපචාරො හි නාම වොහාරමත්තං, න තෙන අත්ථසිද්ධි හොතීති ආහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

Contact, although it is a formless phenomenon and does not adhere to the object with a part, proceeds in the manner of touching, as if it touches; hence it is said, “Contact itself touches that very object,” whereby it is also called “having touching as its characteristic, having impacting as its function.” In the phrase “having been touched again and again by the spheres of contact,” the sense bases, which do not have the function of touching, are shown as having the function of touching by means of a dependent designation, just as in the saying “the beds are shouting,” etc.; hence it is said, “having placed them upon contact,” meaning having made them have contact as their destination, having superimposed the figurative usage of contact. For a figurative usage is merely a convention, and a real state is not established by it; hence it is said, “therefore,” etc.

අත්තනො පච්චයභූතානං ඡන්නං ඵස්සානං වසෙන චක්ඛුසම්ඵස්සජා යාව මනොසම්ඵස්සජාති සඞ්ඛෙපතො ඡබ්බිධා වෙදනා, විත්ථාරතො පන අට්ඨසතපරියායෙන අට්ඨසතභෙදා. රූපතණ්හාදිභෙදායාති රූපතණ්හා යාව ධම්මතණ්හාති සඞ්ඛෙපතො ඡප්පභෙදාය, විත්ථාරතො අට්ඨසතභෙදාය. උපනිස්සයකොටියාති උපනිස්සයසීසෙන. කස්මා පනෙත්ථ උපනිස්සයපච්චයොව උද්ධටො, නනු සුඛා වෙදනා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ච තණ්හාය ආරම්මණමත්තආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයපකතූපනිස්සයවසෙන චතුධා පච්චයො, දුක්ඛා ච ආරම්මණමත්තපකතූපනිස්සයවසෙන ද්විධාති? සච්චමෙතං, උපනිස්සයෙ එව පන තං සබ්බං අන්තොගධං. යුත්තං තාව ආරම්මණූපනිස්සයස්ස උපනිස්සයසාමඤ්ඤතො උපනිස්සයෙන සඞ්ගහො, ආරම්මණමත්තආරම්මණාධිපතීනං පන කථන්ති? තෙසම්පි ආරම්මණසාමඤ්ඤතො ආරම්මණූපනිස්සයෙන සඞ්ගහොව කතො, න පකතූපනිස්සයෙනාති දට්ඨබ්බං. එතදත්ථමෙවෙත්ථ ‘‘උපනිස්සයකොටියා’’ති වුත්තං, න ‘‘උපනිස්සයෙනා’’ති.

By way of the six contacts which are its conditions, feeling—born of eye-contact up to that born of mind-contact—is briefly sixfold; but in detail, it has 108 divisions by way of 108 modes. For craving, divided as craving for forms, etc., up to craving for mental phenomena, it is briefly of six kinds, and in detail of 108 kinds. “By way of the aspect of decisive support” (upanissayakoṭiyā) means “by the heading of decisive support” (upanissayasīsena). Why is only the decisive support condition extracted here? Is it not true that pleasant feeling and neither-painful-nor-pleasant feeling are a condition for craving in four ways—as simple object, object predominance, object decisive support, and natural decisive support—while painful feeling is a condition in two ways—as simple object and natural decisive support? This is true, but all that is included within decisive support itself. It is fitting, first, that object decisive support is included by decisive support due to the generality of decisive support. But how about simple object and object predominance? It should be understood that these too are included by object decisive support due to the generality of object, not by natural decisive support. For this very reason it is stated here as “by way of the aspect of decisive support,” not “by decisive support.”

චතුබ්බිධස්සාති කාමුපාදානං යාව අත්තවාදුපාදානන්ති චතුබ්බිධස්ස. නනු ච තණ්හාව කාමුපාදානන්ති? සච්චමෙතං. තත්ථ දුබ්බලා තණ්හා තණ්හාව, බලවතී [Pg.184] තණ්හා කාමුපාදානං. අථ වා අප්පත්තවිසයපත්ථනා තණ්හා තමසි චොරානං කරපසාරණං විය. සම්පත්තවිසයග්ගහණං උපාදානං, චොරානං කරප්පත්තධනග්ගහණං විය. අප්පිච්ඡතාපටිපක්ඛා තණ්හා, සන්තොසපටිපක්ඛා උපාදානං. පරියෙසනදුක්ඛමූලං තණ්හා, ආරක්ඛදුක්ඛමූලං උපාදානන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. උපාදානස්සාති අසහජාතස්ස උපාදානස්ස උපනිස්සයකොටියා, ඉතරස්ස සහජාතකොටියාති දට්ඨබ්බං. තත්ථ අනන්තරස්ස අනන්තරසමනන්තරඅනන්තරූපනිස්සයනත්ථිවිගතාසෙවනපච්චයෙහි, අනානන්තරස්ස උපනිස්සයෙන, ආරම්මණභූතා පන ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයෙහි, ආරම්මණමත්තෙනෙව වාති තං සබ්බං උපනිස්සයෙනෙව ගහෙත්වා ‘‘උපනිස්සයකොටියා’’ති වුත්තං. යස්මා ච තණ්හාය රූපාදීනි අස්සාදෙත්වා කාමෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජති, තස්මා තණ්හා කාමුපාදානස්ස උපනිස්සයො. තථා රූපාදිභෙදෙව සම්මූළ්හො ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා (දී. නි. 1.171; ම. නි. 1.445; ම. නි. 2.94, 95, 225; ම. නි. 3.91, 116, 136; සං. නි. 3.210; ධ. ස. 1221; විභ. 938) මිච්ඡාදස්සනං, සංසාරතො මුච්චිතුකාමො අසුද්ධිමග්ගෙ සුද්ධිමග්ගපරාමසනං, ඛන්ධෙසු අත්තත්තනියගාහභූතං සක්කායදස්සනං ගණ්හාති, තස්මා ඉතරෙසම්පි තණ්හා උපනිස්සයොති දට්ඨබ්බං. සහජාතස්ස පන සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතහෙතුවසෙන තණ්හා පච්චයො හොති. තං සබ්බං සන්ධාය ‘‘සහජාතකොටියා’’ති වුත්තං.

“Of the fourfold” is meant of the fourfold clinging, from clinging to sensual pleasures up to clinging to the doctrine of self. But is not craving itself clinging to sensual pleasures? This is true. Here, weak craving is just craving, while strong craving is clinging to sensual pleasures. Alternatively, craving is the longing for an unattained object, like thieves stretching out their hands in the dark. Clinging is the grasping of an attained object, like thieves seizing wealth that has come into their hands. Craving is the opposite of having few wishes; clinging is the opposite of contentment. Craving is the root of the suffering of seeking; clinging is the root of the suffering of guarding—this is the distinction between them. “For clinging” it should be understood that for non-conascent clinging it is by way of the aspect of decisive support, and for the other (conascent clinging) it is by way of the aspect of conascence. Therein, for the immediately proximate, it is by way of the conditions of contiguity, immediate contiguity, immediate decisive support, absence, disappearance, and repetition; for the non-immediately proximate, it is by decisive support. But for that which has become an object, it is by object, object-predominance, object-decisive-support, or by simple object. All that, having been included by “decisive support,” is spoken of as “by way of the aspect of decisive support.” And because, through craving, one savors forms, etc., and falls into a state of being prone to sensual pleasures, craving is the decisive support for clinging to sensual pleasures. Similarly, being deluded by the diversity of forms, etc., one grasps wrong view such as “there is no fruit of giving,” etc.; desiring to be freed from saṃsāra, one misapprehends an impure path as a pure path; and one grasps the personality-view which is the grasping of self and what belongs to self in the aggregates. Therefore, craving should be understood as a decisive support for the other types as well. But for conascent clinging, craving is a condition by way of conascence, mutuality, support, association, presence, non-disappearance, and root. Referring to all that, it is said “by way of the aspect of conascence.”

තථාති උපනිස්සයකොටියා චෙව සහජාතකොටියා චාති අත්ථො. භවස්සාති කම්මභවස්ස චෙව උපපත්තිභවස්ස ච. තත්ථ චෙතනාදිසඞ්ඛා තං සබ්බං භවගාමිකම්මං කම්මභවො, කාමභවාදිකො නවවිධො උපපත්තිභවො, තෙසං උපපත්තිභවස්ස චතුබ්බිධම්පි උපාදානං උපපත්තිභවකාරණකම්මභවකාරණභාවතො, තස්ස ච සහායභාවූපගමනතො පකතූපනිස්සයවසෙන පච්චයො හොති. කම්මාරම්මණකරණකාලෙ පන කම්මසහජාතකාමුපාදානං උපපත්තිභවස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො හොති. කම්මභවස්ස පන සහජාතස්ස සහජාතං උපාදානං සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන චෙව හෙතුමග්ගවසෙන ච අනෙකධා පච්චයො හොති, අසහජාතස්ස අනන්තරසමනන්තරඅනන්තරූපනිස්සයනත්ථිවිගතාසෙවනවසෙන, ඉතරස්ස පකතූපනිස්සයවසෙන, සම්මසනාදිකාලෙසු ආරම්මණවසෙන ච පච්චයො හොති. තත්ථ අනන්තරාදිකෙ [Pg.185] උපනිස්සයපච්චයෙ, සහජාතාදිකෙ සහජාතපච්චයෙ පක්ඛිපිත්වා වුත්තං ‘‘උපනිස්සයකොටියා චෙව සහජාතකොටියා චා’’ති.

By 'thus' is meant by way of the aspect of decisive support and by way of the aspect of co-nascence. By 'of existence' is meant of kamma-existence and of rebirth-existence. Therein, kamma-existence is all that kamma leading to existence, designated as volition and so forth; rebirth-existence is the ninefold existence beginning with sensual existence. For rebirth-existence, the fourfold clinging is a condition by way of natural decisive support, due to its being a cause of the kamma-existence that is a cause for rebirth-existence, and due to its approaching the state of an aid to it. But at the time of making kamma its object, kamma-co-nascent clinging to sensual pleasures is a condition for rebirth-existence by way of object condition. But for co-nascent kamma-existence, co-nascent clinging is a condition in many ways: by way of co-nascence, mutuality, support, association, presence, non-disappearance, and also by way of root and path. For non-co-nascent kamma-existence, it is a condition by way of contiguity, immediate contiguity, immediate decisive support, absence, disappearance, and repetition; for the other, it is a condition by way of natural decisive support; and at times of reflection and so forth, it is a condition by way of object. Herein, having included contiguity and so forth under the decisive support condition, and co-nascence and so forth under the co-nascence condition, it is said: 'by way of the aspect of decisive support and by way of the aspect of co-nascence.'

භවො ජාතියාති එත්ථ භවොති කම්මභවො අධිප්පෙතො. සො හි ජාතියා පච්චයො, න උපපත්තිභවො. උපපත්තිභවො හි පඨමාභිනිබ්බත්තා ඛන්ධා ජාතියෙව. තෙන වුත්තං ‘‘ජාතීති පනෙත්ථ සවිකාරා පඤ්චක්ඛන්ධා දට්ඨබ්බා’’ති. සවිකාරාති ච නිබ්බත්තිවිකාරෙන සවිකාරා, තෙ ච අත්ථතො උපපත්තිභවොයෙව. න හි තදෙව තස්ස කාරණං භවිතුං යුත්තන්ති. කම්මභවො ච උපපත්තිභවස්ස කම්මපච්චයෙන චෙව උපනිස්සයපච්චයෙන ච පච්චයො හොතීති ආහ ‘‘භවො ජාතියා උපනිස්සයකොටියා පච්චයො’’ති.

Here, in 'existence is a condition for birth,' by 'existence' is meant kamma-existence. For that is the condition for birth, not rebirth-existence. For rebirth-existence is simply the aggregates that first arise, which is birth itself. Therefore it is said: 'Here, birth should be understood as the five aggregates subject to change.' And 'subject to change' means subject to change by the modification of arising; and in essence, those are indeed rebirth-existence. For it is not reasonable for that same thing to be its own cause. And kamma-existence is a condition for rebirth-existence by way of kamma condition and also by way of decisive support condition; hence it is said, 'existence is a condition for birth by way of the aspect of decisive support.'

යස්මා ච සති ජාතියා ජරාමරණං, ජරාමරණාදිනා ඵුට්ඨස්ස බාලස්ස සොකාදයො ච සම්භවන්ති, නාසති, තස්මා ‘‘ජාති…පෙ… පච්චයො හොතී’’ති වුත්තං. සහජාතූපනිස්සයසීසෙන පච්චයවිචාරණාය දස්සිතත්තා, අඞ්ගවිචාරණාය ච අනාමට්ඨත්තා ආහ ‘‘අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො’’ති. මහාවිසයත්තා පටිච්චසමුප්පාදවිචාරණාය සා නිරවසෙසා කුතො ලද්ධබ්බාති ආහ ‘‘විත්ථාරතො’’තිආදි. එකදෙසෙන චෙත්ථ කථිතස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස තථා කථනෙ සද්ධිං උදාහරණෙන කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘භගවා හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ කොටි න පඤ්ඤායතීති අසුකස්ස නාම සම්මාසම්බුද්ධස්ස, චක්කවත්තිනො වා කාලෙ අවිජ්ජා උප්පන්නා, න තතො පුබ්බෙති අවිජ්ජාය ආදිමරියාදා අප්පටිහතස්ස මම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සාපි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජමානත්තායෙවාති අත්ථො. අයං පච්චයො ඉදප්පච්චයො, තස්මා ඉදප්පච්චයා, ඉමස්මා කාරණා ආසවපච්චයාති අත්ථො. භවතණ්හායාති භවසංයොජනභූතාය තණ්හාය. භවදිට්ඨියාති සස්සතදිට්ඨියා. ‘‘ඉතො එත්ථ එත්තො ඉධා’’ති අපරියන්තං අපරාපරුප්පත්තිං දස්සෙති.

Because when there is birth, aging-and-death occurs, and for the fool afflicted by aging-and-death and so forth, sorrow and the like arise, but not when there is no birth; therefore it is said, 'birth... is a condition.' Since the examination of conditions is shown under the heading of co-nascent decisive support, and the examination of the factors is not touched upon, it is said, 'Here, this is the summary.' Due to the vast scope of the examination of dependent origination, how could it be obtained in its entirety? Therefore, it is said, 'in detail,' and so on. Showing the reason, with an example, for this partial explanation of dependent origination, it is said, 'For the Blessed One,' and so on. Here, 'the beginning is not discerned' means: that ignorance arose at the time of a certain Perfectly Enlightened One or wheel-turning monarch, and not before that—such a starting point of ignorance is not discerned even by my unobstructed omniscient knowledge, simply because it does not exist. 'This condition is a this-condition'; therefore, 'from this conditionality' means 'from this cause, it is conditioned by the taints.' 'Craving for existence' means craving that has become a fetter of existence. 'View of existence' means the eternalist view. 'Ito ettha etto idhā' indicates endless successive arising.

විවට්ටකථාදිවණ්ණනා

The Commentary on the Discourse on the Unrolling, and so forth.

145. ‘‘වෙදනානං සමුදය’’න්තිආදිපාළි වෙදනාකම්මට්ඨානන්ති දට්ඨබ්බා. තන්ති ‘‘ඵස්සසමුදයා ඵස්සනිරොධා’’ති වුත්තඵස්සට්ඨානං. ආහාරොති කබළීකාරො ආහාරො වෙදිතබ්බො. සො හි ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස [Pg.186] කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.පච්චයනිද්දෙස 429) වචනතො කම්මසමුට්ඨානානම්පි උපත්ථම්භකපච්චයො හොතියෙව. යදිපි සොතාපන්නාදයො යථාභූතං පජානන්ති, උක්කංසගතිවිජානනවසෙන පන දෙසනා අරහත්තනිකූටෙන නිට්ඨාපිතා. එත්ථ ච ‘‘යතො ඛො භික්ඛවෙ භික්ඛු…පෙ… යථාභූතං පජානාතී’’ති එතෙන ධම්මස්ස නිය්‍යානිකභාවෙන සද්ධිං සඞ්ඝස්ස සුප්පටිපත්තිං දස්සෙති. තෙනෙව හි අට්ඨකථායමෙත්ථ ‘‘කො එවං ජානාතීති? ඛීණාසවො ජානාති, යාව ආරද්ධවිපස්සකො ජානාතී’’ති පරිපුණ්ණං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝො දස්සිතො, තෙන යං වුත්තං ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝවසෙනපි දීපෙතුං වට්ටතී’’ති, (දී. නි. අට්ඨ. 1.8) තං යථාරුතවසෙනෙව දීපිතං හොතීති දට්ඨබ්බං.

145. The Pāli text beginning with 'the arising of feelings' should be understood as the meditation subject of feelings. 'The text' refers to the section on contact, spoken of as: 'from the arising of contact, from the cessation of contact.' 'Food' should be understood as edible food. For it is said: 'Edible food is a condition for this body by way of the food condition' (Paṭṭhāna 1, Paccayaniddesa 429), and thus it also serves as a supporting condition even for kamma-originated phenomena. Although stream-enterers and others understand things as they truly are, the teaching is presented by way of understanding the highest destination, culminating with the peak of Arahantship. Here, the phrase 'when, monks, a monk... understands as it really is' demonstrates the liberating nature of the Dhamma along with the excellent practice of the Saṅgha. For this reason, in the commentary here, the community of monks is shown in its completeness by stating: 'Who knows thus? One whose taints are destroyed knows, down to one who has undertaken insight meditation.' Thus, what was said—'it is fitting to illuminate even by way of the Saṅgha' (Dīgha Nikāya Aṭṭhakathā 1.8)—should be understood as having been illuminated according to the traditional text.

146. අන්තො ජාලස්සාති අන්තොජාලං, අන්තොජාලෙ කතාති අන්තොජාලීකතා. අපායූපපත්තිවසෙන අධො ඔසීදනං, සම්පත්තිභවවසෙන උද්ධං උග්ගමනං. තථා පරිත්තභූමිමහග්ගතභූමිවසෙන, ඔලීනතා’තිධාවනවසෙන, පුබ්බන්තානුදිට්ඨිඅපරන්තානුදිට්ඨිවසෙන ච යථාක්කමං අධො ඔසීදනං උද්ධං උග්ගමනං යොජෙතබ්බං. ‘‘දසසහස්සිලොකධාතූ’’ති ජාතිඛෙත්තං සන්ධායාහ.

146. 'Within the net' (`anto jālassa`) means `antojālaṃ`; 'made to be within the net' (`antojāle katā`) means `antojālīkatā`. Sinking downwards is by way of arising in the woeful states; rising upwards is by way of fortunate existences. Likewise, sinking downwards and rising upwards should be connected respectively with: limited realms and exalted realms; sluggishness and agitation; and views concerning the past and views concerning the future. 'Ten-thousand world-system' is said in reference to the birth-field.

147. අපණ්ණත්තිකභාවන්ති ධරමානකපණ්ණත්තියා අපණ්ණත්තිකභාවං. අතීතභාවෙන පන තථා පණ්ණත්ති යාව සාසනන්තරධානා, තතො උද්ධම්පි අඤ්ඤබුද්ධුප්පාදෙසු වත්තති එව. තථා හි වක්ඛති ‘‘වොහාරමත්තමෙව භවිස්සතී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.147). කායොති අත්තභාවො, යො රූපාරූපධම්මසමූහො. එවං හිස්ස අම්බරුක්ඛසදිසතා, තදවයවානඤ්ච රූපක්ඛන්ධචක්ඛාදීනං අම්බපක්කසදිසතා යුජ්ජතීති. එත්ථ ච වණ්ටච්ඡෙදෙ වණ්ටූපනිබන්ධානං අම්බපක්කානං අම්බරුක්ඛතො විච්ඡෙදො විය භවනෙත්තිඡෙදෙ තදුපනිබන්ධානං රූපක්ඛන්ධාදීනං සන්තානතො විච්ඡෙදොති එත්තාවතා ඔපම්මං දට්ඨබ්බං.

147. 'The state of being without designation' (`apaṇṇattikabhāva`) means the state of being without a current designation. By way of the past, however, such a designation persists until the disappearance of the Dispensation, and even after that it continues to exist during the arising of other Buddhas. For it will be said: 'It will be merely a matter of convention.' 'Body' (`kāya`) means individual existence, which is the collection of material and immaterial phenomena. Thus, its likeness to a mango tree is fitting, as is the likeness of its components—such as the form aggregate, the eye, and so forth—to ripe mango fruits. Here, the simile should be understood to this extent: just as when the stalk is cut, the ripe mangoes attached to the stalk are severed from the mango tree, so too when the guide to existence is cut, the form aggregate and so forth which are attached to it are severed from the continuum.

148. ධම්මපරියායෙති පාළියං. ඉධත්ථොති දිට්ඨධම්මහිතං. පරත්ථොති සම්පරායහිතං. සඞ්ගාමං විජිනාති එතෙනාති සඞ්ගාමවිජයො. අත්ථසම්පත්තියා අත්ථජාලං. බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා, සීලාදිඅනවජ්ජධම්මනිද්දෙසතො ච ධම්මජාලං. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතානං මග්ගඵලනිබ්බානානං විභත්තත්තා බ්‍රහ්මජාලං. දිට්ඨිවිවෙචනමුඛෙන සුඤ්ඤතාපකාසනෙන සම්මාදිට්ඨියා විභාවිතත්තා දිට්ඨිජාලං. තිත්ථියවාදනිම්මද්දනූපායත්තා අනුත්තරො සඞ්ගාමවිජයොති එවම්පෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

148. 'Discourse on the Dhamma' (`dhammapariyāya`) is the reading in the Pāḷi. 'Benefit here' (`idhattha`) means welfare in this visible life. 'Benefit hereafter' (`parattha`) means welfare in the life to come. 'One conquers the battle with this' (`saṅgāmaṃ vijināti etena`), therefore it is 'victory in battle' (`saṅgāmavijayo`). It is the 'net of meaning' (`atthajālaṃ`) due to the accomplishment of meaning. It is the 'net of Dhamma' (`dhammajālaṃ`) due to the accomplishment of expression and the exposition of blameless qualities like virtue, etc. It is the 'Brahma-net' (`brahmajālaṃ`) because the path, fruition, and Nibbāna, which are supreme (`brahmabhūtānaṃ`), are analyzed. It is the 'net of views' (`diṭṭhijālaṃ`) because right view is clarified through the portal of discriminating views by way of revealing emptiness. It is the 'unsurpassed victory in battle' (`anuttaro saṅgāmavijayo`) because it is a means for crushing the doctrines of the sectarians. Thus the application here should be understood.

149. අත්තමනාති [Pg.187] පීතියා ගහිතචිත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘බුද්ධගතායා’’තිආදි. යථා පන අනත්තමනා අත්තනො අනත්ථචරතාය පරමනා වෙරිමනා නාම හොන්ති. යථාහ ‘‘දිසො දිස’’න්ති (ධ. ප. 42; උදා. 33) ගාථා, න එවං අත්තමනා. ඉමෙ පන අත්තනො අත්ථචරතාය සකමනා හොන්තීති ආහ ‘‘අත්තමනාති සකමනා’’ති. අථ වා අත්තමනාති සමත්තමනා, ඉමාය දෙසනාය පරිපුණ්ණමනසඞ්කප්පාති අත්ථො. අභිනන්දතීති තණ්හායතීති අත්ථොති ආහ ‘‘තණ්හායම්පි ආගතො’’ති. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං අභිනන්දන්තීති උපගච්ඡන්ති සෙවන්තීති අත්ථොති ආහ ‘‘උපගමනෙපි ආගතො’’ති. තථා අභිනන්දන්තීති සම්පටිච්ඡන්තීති අත්ථොති ආහ ‘‘සම්පටිච්ඡනෙපි ආගතො’’ති. ‘‘අභිනන්දිත්වා’’ති ඉමිනා පදෙන වුත්තොයෙව අත්ථො ‘‘අනුමොදිත්වා’’ති ඉමිනා පකාසීයතීති අභිනන්දනසද්දො ඉධ අනුමොදනසද්දත්ථොති ආහ ‘‘අනුමොදනෙපි ආගතො’’ති. ‘‘කතමඤ්ච තං භික්ඛවෙ’’තිආදිනා (දී. නි. 1.7) තත්ථ තත්ථ පවත්තාය කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාය විස්සජ්ජනවසෙන පවත්තත්තා ඉදං සුත්තං වෙය්‍යාකරණං හොති. යස්මා පන පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තම්පි සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යං නාම හොති, නිග්ගාථකත්තමෙව පන අඞ්ගන්ති ගාථාරහිතං වෙය්‍යාකරණං, තස්මා වුත්තං ‘‘නිග්ගාථකත්තා හි ඉදං වෙය්‍යාකරණන්ති වුත්ත’’න්ති.

149. 'Attamanā' means those whose minds are seized by joy. Hence it is said, 'with joy related to the Buddha,' and so on. Just as those who are displeased (anattamanā) are called 'verimanā' because they act against their own welfare, as stated in the verse, 'Diso disa' (Dhp. 42; Ud. 33), it is not so for those who are pleased (attamanā). These, however, are called 'sakamanā' because they act for their own welfare—hence it is said, 'attamanā means sakamanā.' Alternatively, 'attamanā' means 'samattamanā' (fulfilled in mind), the meaning being that their mental resolve is completely fulfilled by this teaching. 'Abhinandati' means 'to crave'—hence it is said, 'it also occurs in the sense of craving.' Because verbal roots have various meanings, 'abhinandanti' also means 'they approach and associate with'—hence it is said, 'it also occurs in the sense of approaching.' Similarly, 'abhinandanti' means 'to accept'—hence it is said, 'it also occurs in the sense of accepting.' The meaning expressed by the word 'abhinanditvā' is the same as that clarified by 'anumoditvā'—hence the word 'abhinandana' here has the meaning of 'anumodana,' and it is said, 'it also occurs in the sense of rejoicing.' Since this proceeds as an answer to a question posed in various contexts out of a desire to explain, as in 'And what, monks...' (DN 1.7) and so on, this discourse is an exposition (veyyākaraṇa). However, because a discourse that proceeds through questions and answers and contains verses is called 'geyya,' while an exposition is without verses, this being its characteristic feature, it is said, 'Since it lacks verses, this is called an exposition.'

අපරෙසුපීති එත්ථ පිසද්දෙන පාරමිපරිචයම්පි සඞ්ගණ්හාති. වුත්තඤ්හි බුද්ධවංසෙ –

Regarding 'aparesupi,' the particle 'pi' here also includes the accumulation of perfections. For it was said in the Buddhavamsa:

‘‘ඉමෙ ධම්මෙ සම්මසතො, සභාවසරසලක්ඛණෙ;

ධම්මතෙජෙන වසුධා, දසසහස්සී පකම්පථා’’ති. (බු. වං. 2.166);

'While rightly understanding these phenomena, with their own-being, specific essence, and characteristics, by the power of the Dhamma, the ten-thousandfold world-system trembled.'

වීරියබලෙනාති මහාභිනික්ඛමනෙ චක්කවත්තිසිරිපරිච්චාගහෙතුභූතවීරියප්පභාවෙන, බොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනෙ ‘‘කාමං තචො ච න්හාරු ච, අට්ඨි ච අවසිස්සතූ’’තිආදිනා (ම. නි. 2.184; සං. නි. 2.22; මහානි. 196) වුත්තචතුරඞ්ගසමන්නාගතවීරියානුභාවෙන. අච්ඡරියවෙගාභිහතාති විම්හයාවහකිරියානුභාවඝට්ටිතා. පංසුකූලධොවනෙ කෙචි ‘‘පුඤ්ඤතෙජෙනා’’ති වදන්ති, අච්ඡරියවෙගාභිහතාති යුත්තං විය දිස්සති, වෙස්සන්තරජාතකෙ පාරමිපරිපූරණපුඤ්ඤතෙජෙන අනෙකක්ඛත්තුං කම්පිතත්තා ‘‘අකාලකම්පනෙනා’’ති වුත්තං. සාධුකාරදානවසෙන අකම්පිත්ථ [Pg.188] යථා තං ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13; පටි. ම. 2.30). සඞ්ගීතිකාලාදීසුපි සාධුකාරදානවසෙන අකම්පිත්ථාති වෙදිතබ්බං. අයං තාවෙත්ථ අට්ඨකථාය ලීනත්ථවණ්ණනා.

By the power of energy: by the influence of the energy that was the cause for the great renunciation, the relinquishing of the glory of a wheel-turning monarch; and, when approaching the seat of enlightenment, by the influence of the energy endowed with four factors as stated in the phrase, 'Let only skin, sinews, and bones remain...' (Majjhima Nikāya 2.184; Saṃyutta Nikāya 2.22; Mahāniddesa 196). Struck by a marvelous force: agitated by the influence of an astonishing action. Regarding the washing of the rag-robes, some say it was 'by the power of merit,' but 'struck by a marvelous force' seems more appropriate; in the Vessantara Jātaka, it is said to be an 'untimely quake' because the earth shook many times due to the power of merit from the fulfillment of perfections. It shook in response to giving approval, as happened at the turning of the Dhamma wheel (Saṃyutta Nikāya 5.1081; Mahāvagga 13; Paṭisambhidāmagga 2.30). It should also be understood that during the times of the councils and such, the earth shook in response to giving approval. This, indeed, is the explanation of the hidden meaning in the commentary here.

පකරණනයවණ්ණනා

Explanation of the Method of the Treatise

අයං පන පකරණනයෙන පාළියා අත්ථවණ්ණනා – සා පනායං අත්ථවණ්ණනා යස්මා දෙසනාය සමුට්ඨානප්පයොජනභාජනෙසු පිණ්ඩත්ථෙසු ච නිද්ධාරිතෙසු සුකරා හොති සුවිඤ්ඤෙය්‍යා ච, තස්මා සුත්තදෙසනාය සමුට්ඨානාදීනි පඨමං නිද්ධාරයිස්සාම. තත්ථ සමුට්ඨානං තාව වුත්තං ‘‘වණ්ණාවණ්ණභණන’’න්ති. අපිච නින්දාපසංසාසු විනෙය්‍යාඝාතානන්දාදිභාවානාපත්ති, තත්ථ ච ආදීනවදස්සනං සමුට්ඨානං. තථා නින්දාපසංසාසු පටිපජ්ජනක්කමස්ස, පසංසාවිසයස්ස ඛුද්දකාදිවසෙන අනෙකවිධස්ස සීලස්ස, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සස්සතාදිදිට්ඨිට්ඨානෙසු තතුත්තරි ච අප්පටිහතචාරතාය, තථාගතස්ස ච කත්ථචි අපරියාපන්නතාය අනවබොධො සමුට්ඨානං.

This, however, is the exposition of the meaning of the Pāli text according to the method of the treatise. Since this exposition of the meaning becomes easy and well-understood when the origins, purposes, recipients of the teaching, and summary meanings have been determined, we shall therefore first determine the origins and so on of the sutta's teaching. Herein, the origin is stated as 'the speaking of praise and blame.' Moreover, the non-occurrence of states such as hatred and joy in trainees in response to censure and praise, and therein, seeing the danger, is an origin. Likewise, the non-understanding of the order of practice regarding censure and praise; of virtue, the object of praise, which is of many kinds, such as minor and so on; of the knowledge of omniscience, due to its unobstructed range in the grounds of eternalism and other views and beyond; and of the Tathāgata's being unincluded in certain cases—these are the origins.

වුත්තවිපරියායෙන පයොජනං වෙදිතබ්බං. විනෙය්‍යාඝාතානන්දාදිභාවාපත්ති ආදිකඤ්හි ඉමං දෙසනං පයොජෙතීති. තථා කුහනලපනාදිනානාවිධමිච්ඡාජීවවිද්ධංසනං, ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිජාලවිනිවෙඨනං, දිට්ඨිසීසෙන පච්චයාකාරවිභාවනං, ඡඵස්සායතනවසෙන චතුසච්චකම්මට්ඨානනිද්දෙසො, සබ්බදිට්ඨිගතානං අනවසෙසපරියාදානං, අත්තනො අනුපාදාපරිනිබ්බානදීපනඤ්ච පයොජනානි.

The purpose should be understood as the opposite of what has been stated. For the arising of states such as hatred and joy in trainees is what occasions this teaching. Likewise, the destruction of various wrong livelihoods such as deception and chatter; the disentanglement from the net of sixty-two views; the analysis of dependent origination with right view as the principal factor; the exposition of the meditation subject of the Four Noble Truths by way of the six sense bases; the complete eradication of all wrong views; and the declaration of one’s own final Nibbāna without clinging—these are the purposes.

වණ්ණාවණ්ණනිමිත්තං අනුරොධවිරොධවන්තචිත්තා කුහනාදිවිවිධමිච්ඡාජීවනිරතා සස්සතාදිදිට්ඨිපඞ්කං නිමුග්ගා, සීලක්ඛන්ධාදීසු අපරිපූරකාරිතාය අනවබුද්ධගුණවිසෙසඤාණා විනෙය්‍යා ඉමිස්සා ධම්මදෙසනාය භාජනං.

Those whose minds possess attachment and aversion based on the signs of praise and blame, who are devoted to various wrong livelihoods such as deception, who are sunk in the mire of eternalist and other views, and who, due to non-fulfillment in the aggregates of virtue and so on, have not understood the knowledge of special qualities—such trainees are the recipients of this Dhamma teaching.

පිණ්ඩත්ථා පන ආඝාතාදීනං අකරණීයතාවචනෙන පටිඤ්ඤානුරූපං සමණසඤ්ඤාය නියොජනං, ඛන්තිසොරච්චානුට්ඨානං, බ්‍රහ්මවිහාරභාවනානුයොගො, සද්ධාපඤ්ඤාසමායොගො, සතිසම්පජඤ්ඤාධිට්ඨානං, පටිසඞ්ඛානභාවනාබලසිද්ධි, පරියුට්ඨානානුසයප්පහානං, උභයහිතපටිපත්ති, ලොකධම්මෙහි අනුපලෙපො ච දස්සිතා හොන්ති. තථා පාණාතිපාතාදීහි පටිවිරතිවචනෙන සීලවිසුද්ධි දස්සිතා, තාය ච හිරොත්තප්පසම්පත්ති, මෙත්තාකරුණාසමඞ්ගිතා[Pg.189], වීතික්කමප්පහානං, තදඞ්ගපහානං, දුච්චරිතසංකිලෙසප්පහානං, විරතිත්තයසිද්ධි, පියමනාපගරුභාවනීයතානිප්ඵත්ති, ලාභසක්කාරසිලොකසමුදාගමො, සමථවිපස්සනානං අධිට්ඨානභාවො, අකුසලමූලතනුකරණං, කුසලමූලරොපනං, උභයානත්ථදූරීකරණං, පරිසාසු විසාරදතා, අප්පමාදවිහාරො,පරෙහි දුප්පධංසියතා, අවිප්පටිසාරාදිසමඞ්ගිතා ච දස්සිතා හොන්ති.

Moreover, the summary meanings shown are: by the statement of the non-doing of hatred and the like, the commitment to the perception of an ascetic in accordance with one's vow; the practice of patience and gentleness; engagement in the cultivation of the divine abodes; the combination of faith and wisdom; the establishment of mindfulness and clear comprehension; the accomplishment of strength through reflective cultivation; the abandonment of obsessional and underlying defilements; the practice beneficial to both oneself and others; and being unsullied by worldly conditions. Likewise, by the statement of refraining from killing living beings and so on, the purification of virtue is shown. Through this are also shown: the attainment of moral shame and fear of wrongdoing; the possession of loving-kindness and compassion; the abandonment of transgression; abandonment by substitution; the abandonment of misconduct and defilement; the accomplishment of the threefold abstinence; the attainment of being dear, agreeable, respected, and venerable; the arising of gain, honor, and fame; the state of being a foundation for serenity and insight; the attenuation of unwholesome roots; the planting of wholesome roots; the removal of what is disadvantageous to both; confidence in assemblies; dwelling in heedfulness; being difficult to overcome by others; and the possession of non-remorse and the like.

‘‘ගම්භීරා’’තිආදිවචනෙහි ගම්භීරධම්මවිභාවනං, අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨතා, කප්පානං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙනාපි දුල්ලභපාතුභාවතා, සුඛුමෙනපි ඤාණෙන පච්චක්ඛතො පටිවිජ්ඣිතුං අසක්කුණෙය්‍යතා, ධම්මන්වයසඞ්ඛාතෙන අනුමානඤාණෙනාපි දුරධිගමනීයතා, පස්සද්ධසබ්බදරථතා, සන්තධම්මවිභාවනං, සොභනපරියොසානතා, අතිත්තිකරභාවො, පධානභාවප්පත්ති, යථාභූතඤාණගොචරතා, සුඛුමසභාවතා, මහාපඤ්ඤාවිභාවනා ච දස්සිතා හොන්ති. දිට්ඨිදීපකපදෙහි සමාසතො සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨියො පකාසිතාති ඔලීනතාතිධාවනවිභාවනං, උපායවිනිබද්ධනිද්දෙසො, මිච්ඡාභිනිවෙසකිත්තනං, කුම්මග්ගපටිපත්තියා පකාසනා, විපරියෙසග්ගාහපඤ්ඤාපනං, පරාමාසපරිග්ගහො, පුබ්බන්තාපරන්තානුදිට්ඨිපතිට්ඨාපනං, භවවිභවදිට්ඨිවිභාගො, තණ්හාවිජ්ජාපවත්ති, අන්තවානන්තවාදිට්ඨිනිද්දෙසො, අන්තද්වයාවතාරණං, ආසවොඝයොගකිලෙසගන්ථසංයොජනූපාදානවිසෙසවිභජ්ජනඤ්ච දස්සිතානි හොන්ති. තථා ‘‘වෙදනානං සමුදය’’න්තිආදිවචනෙහි චතුන්නං අරියසච්චානං අනුබොධපටිවෙධසිද්ධි, වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදප්පහානං, තණ්හාවිජ්ජාවිගමො, සද්ධම්මට්ඨිතිනිමිත්තපරිග්ගහො, ආගමාධිගමසම්පත්ති, උභයහිතපටිපත්ති, තිවිධපඤ්ඤාපරිග්ගහො, සතිසම්පජඤ්ඤානුට්ඨානං, සද්ධාපඤ්ඤාසමායොගො, සම්මාවීරියසමථානුයොජනං, සමථවිපස්සනානිප්ඵත්ති ච දස්සිතා හොන්ති.

“The profound” and similar terms indicate the profound analysis of the Dhamma, its unattainability by ordinary means, the rarity of its appearance even over countless eons, the inability to directly comprehend it even with subtle knowledge, the difficulty of grasping it even through inferential knowledge characterized by logical consistency, the pacification of all disturbances, the serene analysis of the Dhamma, the beauty of its culmination, its insatiable nature, the attainment of the state of foremostness, the domain of knowledge as it actually is, the subtlety of its nature, and the manifestation of great wisdom. In the expressions that illuminate views, the eternalist and annihilationist views are briefly revealed, showing the analysis of sluggishness and excessive haste, the precise instruction bound by means, the declaration of wrong adherence, the exposition of wrong paths, the making known of inverted perceptions, the grasp of misapprehension, the establishing of views about the past and future, the distinction between views of being and non-being, the arising of craving and ignorance, the designation of views regarding finitude and infinitude, the descent into the two extremes, and the detailed classification of cankers, floods, yokes, defilements, ties, fetters, and clingings. Likewise, in the phrase “the origin of feelings” and similar statements, the accomplishment of understanding and penetration of the Four Noble Truths, abandoning by way of suppression and eradication, the cessation of craving and ignorance, the comprehension of the sign of the true Dhamma's stability, the achievement of learning and direct knowledge, practice beneficial to both, the acquisition of the three kinds of wisdom, the practice of mindfulness and clear comprehension, the union of faith and wisdom, the pursuit of right effort and tranquility, and the attainment of serenity and insight are all indicated.

‘‘අජානතං අපස්සත’’න්ති අවිජ්ජාසිද්ධි, ‘‘තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතන්ති තණ්හාසිද්ධි, තදුභයෙන ච නීවරණසංයොජනද්වයසිද්ධි, අනමතග්ගසංසාරවට්ටානුච්ඡෙදො, පුබ්බන්තාහරණඅපරන්තපටිසන්ධානානි, අතීතපච්චුප්පන්නකාලවසෙන හෙතුවිභාගො, අවිජ්ජාතණ්හානං අඤ්ඤමඤ්ඤානතිවත්තනට්ඨෙන අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරිතා, පඤ්ඤාවිමුත්තිචෙතොවිමුත්තීනං පටිපක්ඛනිද්දෙසො ච දස්සිතා හොන්ති. ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති සස්සතාදිපඤ්ඤාපනස්ස පච්චයාධීනවුත්තිතාකථනෙන [Pg.190] ධම්මානං නිච්චතාපටිසෙධො, අනිච්චතාපතිට්ඨාපනං, පරමත්ථතො කාරකාදිපටික්ඛෙපො, එවංධම්මතාදිනිද්දෙසො, සුඤ්ඤතාපකාසනං, සමත්තනියාමපච්චයලක්ඛණවිභාවනඤ්ච දස්සිතානි හොන්ති.

“Not knowing, not seeing” establishes ignorance; “those overcome by craving tremble and thrash about” establishes craving; and through both, the establishment of the twofold hindrance and fetter, the uninterrupted round of beginningless wandering in saṃsāra, the linking of the past to the future, the division of causes according to past and present time, the mutual support of ignorance and craving through their not transcending each other, and the pointing out of wisdom-deliverance and mind-deliverance as their opposites are shown. “That too is conditioned by contact” refutes the imputation of eternalism and similar views by stating the dependent mode of operation, denies the permanence of phenomena, establishes impermanence, rejects a doer in the ultimate sense, indicates suchness, reveals emptiness, and illustrates the characteristics of completeness, necessity, and the nature of conditionality—all these are shown.

‘‘උච්ඡින්නභවනෙත්තිකො’’තිආදිනා භගවතො පහානසම්පත්ති, විජ්ජාධිමුත්ති, වසීභාවො, සික්ඛත්තයනිප්ඵත්ති, නිබ්බානධාතුද්වයවිභාගො, චතුරධිට්ඨානපරිපූරණං, භවයොනිආදීසු අපරියාපන්නතා ච දස්සිතා හොන්ති. සකලෙන පන සුත්තපදෙන ඉට්ඨානිට්ඨෙසු භගවතො තාදිභාවො, තත්ථ ච පරෙසං පතිට්ඨාපනං, කුසලධම්මානං ආදිභූතධම්මද්වයස්ස නිද්දෙසො, සික්ඛත්තයූපදෙසො, අත්තන්තපාදිපුග්ගලචතුක්කසිද්ධි, කණ්හාකණ්හවිපාකාදිකම්මචතුක්කවිභාගො, චතුරප්පමඤ්ඤාවිසයනිද්දෙසො, සමුදයාදිපඤ්චකස්ස යථාභූතාවබොධො, ඡසාරණීයධම්මවිභාවනා, දසනාථකරධම්මපතිට්ඨාපන්ති එවමාදයො නිද්ධාරෙතබ්බා.

“The one who has cut off the guide to becoming”—through such statements, the Blessed One's accomplishment in abandoning, his release through knowledge, his mastery, the perfection of the threefold training, the distinction between the two Nibbāna elements, the complete fulfillment of the four determinations, and his non-inclusion in the womb of existence and other states are shown. Moreover, through the entire sutta, the Blessed One's equanimity toward the desirable and undesirable is revealed, along with his establishment of others in that state. The indication of the two fundamental wholesome qualities, the instruction in the threefold training, the attainment of the four types of individuals beginning with the self-mortifier, the analysis of the fourfold kamma with its dark and bright results, the indication of the sphere of the four immeasurables, the true understanding of the five aggregates and their origination, the elucidation of the six qualities conducive to cordiality, and the establishment of the ten grounds for protection—these and other points should be ascertained.

සොළසහාරවණ්ණනා

The Exposition of the Sixteen Modes

දෙසනාහාරවණ්ණනා

The Exposition of the Mode of Teaching

තත්ථ ‘‘අත්තා, ලොකො’’ති ච දිට්ඨියා අධිට්ඨානභාවෙන, වෙදනාඵස්සායතනාදිමුඛෙන ච ගහිතෙසු පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු තණ්හාවජ්ජා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං. තණ්හා සමුදයසච්චං. සා පන පරිතස්සනාග්ගහණෙන ‘‘තණ්හාගතාන’’න්ති, ‘‘වෙදනාපච්චයා තණ්හා’’ති ච සරූපෙනෙව සමුදයග්ගහණෙන, භවනෙත්තිග්ගහණෙන ච පාළියං ගහිතාව. අයං තාව සුත්තන්තනයො. අභිධම්මනයෙන පන ආඝාතානන්දාදිවචනෙහි, ආතප්පාදිපදෙහි, චිත්තප්පදොසවචනෙන, සබ්බදිට්ඨිදීපකපදෙහි, කුසලාකුසලග්ගහණෙන, භවග්ගහණෙන, සොකාදිග්ගහණෙන, තත්ථ තත්ථ සමුදයග්ගහණෙන චාති සඞ්ඛෙපතො සබ්බලොකියකුසලාකුසලධම්මවිභාවනපදෙහි ගහිතා කම්මකිලෙසා සමුදයසච්චං. උභින්නං අප්පවත්ති නිරොධසච්චං. තස්ස තත්ථ තත්ථ වෙදනානං අත්ථඞ්ගමනිස්සරණපරියායෙහි, පච්චත්තං නිබ්බුතිවචනෙන, අනුපාදාවිමුත්තිවචනෙන ච පාළියං ගහණං වෙදිතබ්බං. නිරොධපජානනා පටිපදා මග්ගසච්චං. තස්සාපි තත්ථ තත්ථ වෙදනානං සමුදයාදියථාභූතවෙදනාපදෙසෙන, ඡන්නං ඵස්සායතනානං සමුදයාදියථාභූතපජානනපරියායෙන, භවනෙත්තියා උච්ඡෙදපරියායෙන ච ගහණං වෙදිතබ්බං. තත්ථ සමුදයෙන අස්සාදො, දුක්ඛෙන ආදීනවො, මග්ගනිරොධෙහි [Pg.191] නිස්සරණන්ති එවං චතුසච්චවසෙන, යානි පාළියං (නෙත්ති. 9) සරූපෙනෙව ආගතානි අස්සාදාදීනවනිස්සරණානි, තෙසඤ්ච වසෙන ඉධ අස්සාදාදයො වෙදිතබ්බා. විනෙය්‍යානන්තාදිභාවාපත්තිආදිකං යථාවුත්තවිභාගං පයොජනමෙව ඵලං. ආඝාතාදීනං අකරණීයතා, ආඝාතාදිඵලස්ස ච අනඤ්ඤසන්තානභාවිතා, නින්දාපසංසාසු යථාසභාවපටිජානනනිබ්බෙඨනාති එවං තංතංපයොජනාධිගමහෙතු උපායො. ආඝාතාදීනං කරණපටිසෙධනාදිඅපදෙසෙන ධම්මරාජස්ස ආණත්ති වෙදිතබ්බාති අයං දෙසනාහාරො.

Here, the five aggregates subject to clinging are taken up as the basis for the view of "self, world," and by way of feeling, contact, sense bases, etc. These five aggregates subject to clinging, excluding craving, constitute the truth of suffering. Craving is the truth of origin. This craving is grasped in the texts by grasping agitation, by expressions like "those gone to craving (taṇhāgatāna)," "craving conditioned by feeling," by grasping origin in its own form, and by grasping the guide to becoming. This is the Suttanta method. In the Abhidhamma method, however, kamma and defilements are the truth of origin, grasped concisely by terms explaining all worldly wholesome and unwholesome phenomena, such as expressions of resentment and delight, terms like ardour, expressions of mental corruption, terms illuminating all views, the grasping of wholesome and unwholesome states, the grasping of becoming, the grasping of sorrow, etc., and by grasping origin in various places. The non-occurrence of both is the truth of cessation. Its grasping in the texts is to be understood through phrases about the passing away and escape from feelings, the expression of personal extinguishment, and the expression of liberation without clinging. The practice which is the understanding of cessation is the truth of the path. Its grasping is also to be understood through statements about the true knowledge of the origin, etc., of feelings, by way of the true knowledge of the origin, etc., of the six sense bases, and by way of the cutting off of the guide to becoming. Here, by way of the four truths, gratification is seen in the origin, danger in suffering, and escape in the path and cessation. These gratification, danger, and escape, which appear in the texts (Netti. 9) in their own form, should be understood accordingly. The purpose itself is the fruit, which, according to the aforementioned division, is the attainment of the final state and so on by those to be disciplined. The means for achieving that specific purpose is the non-doability of resentment, etc., the non-occurrence of the fruit of resentment, etc., in another's continuum, and the explanation of blame and praise by recognizing their true nature. The command of the King of Dhamma, given by way of prohibiting the doing of resentment, etc., should be understood. This is the Mode of Teaching.

විචයහාරවණ්ණනා

The Exposition of the Mode of Investigation

කප්පනාභාවෙපි වොහාරවසෙන, අනුවාදවසෙන ච ‘‘මම’’න්ති වුත්තං, නියමාභාවතො විකප්පනත්ථං වාග්ගහණං කතං, ගුණසමඞ්ගිතාය, අභිමුඛීකරණාය ච ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආමන්තනං. අඤ්ඤභාවතො, පටිවිරුද්ධභාවතො ච ‘‘පරෙ’’ති වුත්තං, වණ්ණපටිපක්ඛතො, අවණ්ණනීයතො ච ‘‘අවණ්ණ’’න්ති වුත්තං. බ්‍යත්තිවසෙන, විත්ථාරවසෙන ච ‘‘භාසෙය්‍යු’’න්ති වුත්තං, ධාරණභාවතො, අධම්මපටිපක්ඛතො ච ‘‘ධම්මස්සා’’ති වුත්තං, දිට්ඨිසීලෙහි සංහතභාවතො, කිලෙසානං සඞ්ඝාතකරණතො ච ‘‘සඞ්ඝස්සා’’ති වුත්තං. වුත්තපටිනිද්දෙසතො, වචනුපන්‍යාසනතො ච ‘‘තත්‍රා’’ති වුත්තං, සම්මුඛභාවතො, පුථුභාවතො ච ‘‘තුම්හෙහී’’ති වුත්තං. චිත්තස්ස හනනතො, ආරම්මණාභිඝාතතො ච ‘‘ආඝාතො’’ති වුත්තං, ආරම්මණෙ සඞ්කොචවුත්තියා, අතුට්ඨාකාරතාය ච ‘‘අප්පච්චයො’’ති වුත්තං, ආරම්මණචින්තනතො, නිස්සයතො ච ‘‘චෙතසො’’ති වුත්තං, අත්ථාසාධනතො, අනු අනු ‘‘අනත්ථසාධනතො’’ ච ‘‘අනභිරද්ධී’’ති වුත්තං, කාරණානරහත්තා, සත්ථුසාසනෙ ඨිතෙහි කාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ච ‘‘න කරණීයා’’ති වුත්තන්ති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු විනිච්ඡයො කාතබ්බො. ඉති අනුපදවිචයතො විචයො හාරො අතිවිත්ථාරභයෙන, සක්කා ච අට්ඨකථං තස්සා ලීනත්ථවණ්ණනඤ්ච අනුගන්ත්වා අයමත්ථො විඤ්ඤුනා විභාවෙතුන්ති න විත්ථාරයිම්හ.

Even in the absence of a fixed designation, the term "mine" is used conventionally and by way of reference. Due to the lack of a fixed rule, the word 'or' is employed for the purpose of differentiation. The address "bhikkhus" is used for being endowed with qualities and for addressing them directly. The term "others" is used due to being of another nature and of an opposite nature. The term "blame" is used because it is the opposite of praise and not worthy of praise. The term "would speak" is used because of being clear and detailed. The term "of the Dhamma" is used due to its sustaining nature and being the opposite of non-Dhamma. The term "of the Saṅgha" is used because of being united in view and virtue, and because it causes the destruction of defilements. The term "therein" is used by way of re-explaining what has been said and by way of introducing the statement. The term "by you" is used due to being face-to-face and being numerous. The term "resentment" is used because it harms the mind and strikes its object. The term "displeasure" is used due to the mind shrinking from the object and a state of dissatisfaction. The term "of the mind" is used because of thinking of the object and dependence. The term "discontent" is used because it accomplishes no good and repeatedly accomplishes non-benefit. The term "should not be done" is said because it is unfit to be done and because those established in the Teacher’s instruction are unable to do it. In this way, the analysis should be applied to all passages. Thus, the mode of investigation by word-by-word analysis is not elaborated by us due to fear of excessive elaboration, though it is possible for a discerning person to elucidate this meaning by following the commentary and its explanation of hidden meanings.

යුත්තිහාරවණ්ණනා

The Exposition of the Mode of Reasoning

සබ්බෙන [Pg.192] සබ්බං ආඝාතාදීනං අකරණං තාදිභාවාය සංවත්තතීති යුජ්ජති ඉට්ඨානිට්ඨෙසු සමප්පවත්තිසබ්භාවතො. යස්මිං සන්තානෙ ආඝාතාදයො උප්පන්නා, තන්නිමිත්තකො අන්තරායො තස්සෙව සම්පත්තිවිබන්ධාය සංවත්තතීති යුජ්ජති. කස්මා? සන්තානන්තරෙසු අසඞ්කමනතො. චිත්තං අභිභවිත්වා උප්පන්නා ආඝාතාදයො සුභාසිතාදිසල්ලක්ඛණෙපි අසමත්ථතාය සංවත්තන්තීති යුජ්ජති සකොධලොභානං අන්ධතමසබ්භාවතො. පාණාතිපාතාදිදුස්සීල්‍යතො වෙරමණි සබ්බසත්තානං පාමොජ්ජපාසංසභාවාය සංවත්තතීති යුජ්ජති. සීලසම්පත්තියා හි මහතො කිත්තිසද්දස්ස අබ්භුග්ගමො හොතීති. ගම්භීරතාදිවිසෙසයුත්තෙන ගුණෙන තථාගතස්ස වණ්ණනා එකදෙසභූතාපි සකලසබ්බඤ්ඤුගුණග්ගහණාය සංවත්තතීති යුජ්ජති අනඤ්ඤසාධාරණත්තා. තජ්ජාඅයොනිසොමනසිකාරපරික්ඛතානි අධිගමතක්කනානි සස්සතවාදාදිඅභිනිවෙසාය සංවත්තන්තීති යුජ්ජති කප්පනාජාලස්ස අසමුග්ඝාටිතත්තා. වෙදනාදීනවානවබොධෙන වෙදනාය තණ්හා පවඩ්ඪතීති යුජ්ජති අස්සාදානුපස්සනාසබ්භාවතො. සති ච වෙදයිතරාගෙ තත්ථ අත්තත්තනියගාහො, සස්සතාදිගාහො ච විපරිඵන්දතීති යුජ්ජති කාරණස්ස සන්නිහිතත්තා. තණ්හාපච්චයා හි උපාදානං සස්සතාදිවාදෙ පඤ්ඤපෙන්තානං, තදනුච්ඡවිකං වා වෙදනං වෙදයන්තානං ඵස්සො හෙතූති යුජ්ජති විසයින්ද්‍රියවිඤ්ඤාණසඞ්ගතියා විනා තදභාවතො. ඡඵස්සායතනනිමිත්තවට්ටස්ස අනුපච්ඡෙදොති යුජ්ජති තත්ථ අවිජ්ජාතණ්හානං අප්පහීනත්තා. ඡන්නං ඵස්සායතනානං සමුදයාදිපජානනා සබ්බදිට්ඨිගතිකසඤ්ඤං අතිච්ච තිට්ඨතීති යුජ්ජති චතුසච්චපටිවෙධභාවතො. ඉමාහෙව ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨීහි සබ්බදිට්ඨිගතානං අන්තොජාලීකතභාවොති යුජ්ජති අකිරියවාදාදීනං ඉස්සරවාදාදීනඤ්ච තදන්තොගධත්තා. තථා චෙව සංවණ්ණිතං. උච්ඡින්නභවනෙත්තිකො තථාගතස්ස කායොති යුජ්ජති, යස්මා භගවා අභිනීහාරසම්පත්තියා චතූසු සතිපට්ඨානෙසු පතිට්ඨිතචිත්තො සත්තබොජ්ඣඞ්ගෙයෙව යථාභූතං භාවෙසි. කායස්ස භෙදා පරිනිබ්බුතං න දක්ඛන්තීති යුජ්ජති අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තියං රූපාදීසු කස්සචිපි අනවසෙසතොති අයං යුත්තිහාරො.

The complete non-performance of all forms of hatred and the like leads to such a state—this is fitting, due to the nature of even-mindedness towards the pleasant and unpleasant. In whichever mental continuum hatred and the like arise, the obstacle caused by them leads to the obstruction of that very one’s success—this is fitting. Why? Because they do not transfer between different mental continuums. Hatred and the like, having overpowered the mind, arise and lead to incapacity even in discerning well-spoken words, etc.—this is fitting, due to the nature of blindness and darkness in those with anger and greed. Abstaining from unwholesome conduct such as killing living beings leads to joy and praise for all beings—this is fitting. For through the attainment of virtue, a great sound of fame indeed arises. Even a partial description of the Tathāgata, endowed with profound and special qualities, leads to grasping all the qualities of omniscience—this is fitting, due to their unparalleled nature. The inferences of understanding, corrupted by inappropriate attention arising from that, lead to adherence to eternalism and the like—this is fitting, because the net of conceptual proliferation has not been uprooted. Through not understanding the danger in feelings, craving for feelings grows—this is fitting, due to the nature of contemplating gratification. And when there is desire for what is felt, the grasping of self and what belongs to self, as well as adherence to eternalism and the like, is agitated therein—this is fitting, because the cause is present. For craving conditions clinging; it is fitting that contact is the cause for those who proclaim eternalist doctrines or those who experience corresponding feelings, because without the conjunction of object, faculty, and consciousness, that does not occur. The cycle of the sign of the six sense bases is not cut off—this is fitting, because ignorance and craving have not been abandoned there. Understanding the origin and cessation of the six sense bases surpasses all perceptions of speculative views—this is fitting, due to the penetration of the four truths. These very sixty-two views encompass all speculative views, being netted within them—this is fitting, because doctrines of non-action, divine creation, and the like are included within them. Thus it has been well explained. The Tathāgata’s body is one whose guide to becoming is cut off—this is fitting, because the Blessed One, having fulfilled his aspiration, established his mind in the four foundations of mindfulness and developed the seven factors of enlightenment as they really are. After the breakup of the body, they do not see the one who has attained final Nibbāna—this is fitting, because in the attainment of remainderless Nibbāna, nothing whatsoever remains of form and the like. This is the Mode of Reasoning.

පදට්ඨානහාරවණ්ණනා

The Explanation of the Mode of Proximate Causes

අවණ්ණාරහඅවණ්ණානුරූපසම්පත්තානාදෙය්‍යවචනතාදිවිපත්තීනං [Pg.193] පදට්ඨානං. වණ්ණාරහවණ්ණානුරූසම්පත්තසද්ධෙය්‍යවචනතාදිසම්පත්තීනං පදට්ඨානං. තථා ආඝාතාදයො නිරයාදිදුක්ඛස්ස පදට්ඨානං. ආඝාතාදීනං අකරණං සග්ගසම්පත්තිආදිසබ්බසම්පත්තීනං පදට්ඨානං. පාණාතිපාතාදීහි පටිවිරති අරියස්ස සීලක්ඛන්ධස්ස පදට්ඨානං. අරියො සීලක්ඛන්ධො අරියස්ස සමාධික්ඛන්ධස්ස පදට්ඨානං. අරියො සමාධික්ඛන්ධො අරියස්ස පඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස පදට්ඨානං. ගම්භීරතාදිවිසෙසයුත්තං භගවතො පටිවෙධප්පකාරඤාණං දෙසනාඤාණස්ස පදට්ඨානං. දෙසනාඤාණං විනෙය්‍යානං සකලවට්ටදුක්ඛනිස්සරණස්ස පදට්ඨානං. සබ්බාපි දිට්ඨි දිට්ඨුපාදාන්ති සා යථාරහං නවවිධස්සාපි භවස්ස පදට්ඨානං. භවො ජාතියා, ජාති ජරාමරණස්ස, සොකාදීනඤ්ච පදට්ඨානං. වෙදනානං සමුදයාදියථාභූතවෙදනං චතුන්නං අරියසච්චානං අනුබොධපටිවෙධො. තත්ථ අනුබොධො පටිවෙධස්ස පදට්ඨානං, පටිවෙධො චතුබ්බිධස්ස සාමඤ්ඤඵලස්ස පදට්ඨානං. ‘‘අජානතං අපස්සත’’න්ති අවිජ්ජාගහණං, තත්ථ අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පදට්ඨාන්ති යාව වෙදනා තණ්හාය පදට්ඨාන්ති නෙතබ්බං. ‘‘තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිත’’න්ති එත්ථ තණ්හා උපාදානස්ස පදට්ඨානං. ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති එත්ථ සස්සතාදිපඤ්ඤාපනං පරෙසං මිච්ඡාභිනිවෙසස්ස පදට්ඨානං, මිච්ඡාභිනිවෙසො සද්ධම්මස්සවනසප්පුරිසූපස්සයයොනිසොමනසිකාරධම්මානුධම්මපටිපත්තීහි විමුඛතාය, අසද්ධම්මස්සවනාදීනඤ්ච පදට්ඨානං, ‘‘අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා’’තිආදීසු ඵස්සො වෙදනාය පදට්ඨානං, ඡ ඵස්සායතනානි ඵස්සස්ස, සකලවට්ටදුක්ඛස්ස ච පදට්ඨානං, ඡන්නං ඵස්සායතනානං සමුදයාදියථාභූතප්පජානනං නිබ්බිදාය පදට්ඨානං, නිබ්බිදා විරාගස්සාති යාව අනුපාදාපරිනිබ්බානං නෙතබ්බං. භගවතො භවනෙත්තිසමුච්ඡෙදො සබ්බඤ්ඤුතාය පදට්ඨානං. තථා අනුපාදාපරිනිබ්බානස්සාති අයං පදට්ඨානහාරො.

The proximate cause for failures such as speech unworthy of praise, attainments unsuitable for praise, and lack of credible speech. The proximate cause for successes such as speech worthy of praise, attainments suitable for praise, and credible speech. Similarly, ill will and the like are the proximate cause for suffering in hell and other realms. The non-doing of ill will and the like is the proximate cause for heavenly attainments and all successes. Abstaining from the destruction of life and other transgressions is the proximate cause for the noble aggregate of virtue. The noble aggregate of virtue is the proximate cause for the noble aggregate of concentration. The noble aggregate of concentration is the proximate cause for the noble aggregate of wisdom. The Blessed One’s knowledge of the manner of penetration, endowed with profundity and other distinctions, is the proximate cause for his knowledge of teaching. The knowledge of teaching is the proximate cause for the liberation of those to be trained from all suffering in the round of existence. All views, as clinging to views, are, as appropriate, the proximate cause for the ninefold becoming. Becoming is the proximate cause for birth, and birth is the proximate cause for aging and death, as well as sorrow and the like. The true understanding of the arising and passing away of feelings is the comprehension and penetration of the four noble truths. Therein, comprehension is the proximate cause for penetration, and penetration is the proximate cause for the fourfold fruit of recluseship. “For those who do not know, who do not see”—this is the taking up of ignorance. Therein, ignorance is the proximate cause for formations, and so on up to feeling being the proximate cause for craving—this should be extended. “For those overcome by craving, trembling and agitated”—here, craving is the proximate cause for clinging. “That too is conditioned by contact”—here, the assertion of eternalism and the like by others is the proximate cause for wrong adherence. Wrong adherence is the proximate cause for aversion to listening to the true Dhamma, not associating with virtuous people, unwise attention, and not practicing in accordance with the Dhamma—as well as for listening to false teachings and the like. “Apart from contact” and similar statements—here, contact is the proximate cause for feeling. The six sense bases are the proximate cause for contact and for all suffering in the round of existence. The true understanding of the arising and passing away of the six sense bases is the proximate cause for disenchantment. Disenchantment is the proximate cause for dispassion—and so on up to final Nibbāna without clinging—this should be extended. The Blessed One’s destruction of the guide to existence is the proximate cause for his omniscience. Similarly, for final Nibbāna without clinging—this is the mode of proximate causes.

ලක්ඛණහාරවණ්ණනා

The Explanation of the Mode of Characteristics

ආඝාතාදිග්ගහණෙන කොධුපනාහමක්ඛපලාසඉස්සාමච්ඡරියසාරම්භපරවම්භනාදීනං සඞ්ගහො පටිඝචිත්තුප්පාදපරියාපන්නතාය එකලක්ඛණත්තා. ආනන්දාදිග්ගහණෙන අභිජ්ඣාවිසමලොභමානාතිමානමදප්පමාදාදීනං සඞ්ගහො ලොභචිත්තුප්පාදපරියාපන්නතාය සමානලක්ඛණත්තා. තථා [Pg.194] ආඝාතග්ගහණෙන අවසිට්ඨගන්ථනීවරණානං සඞ්ගහො කායගන්ථනීවරණලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. ආනන්දග්ගහණෙන ඵස්සාදීනං සඞ්ගහො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. සීලග්ගහණෙන අධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාසික්ඛානම්පි සඞ්ගහො සික්ඛාලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. ඉධ පන සීලස්සෙව ඉන්ද්‍රියසංවරාදිකස්ස දට්ඨබ්බං. දිට්ඨිග්ගහණෙන අවසිට්ඨඋපාදානානම්පි සඞ්ගහො උපාදානලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. ‘‘වෙදනාන’’න්ති එත්ථ වෙදනාග්ගහණෙන අවසිට්ඨඋපාදානක්ඛන්ධානම්පි සඞ්ගහො ඛන්ධලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. තථා වෙදනාය ධම්මායතනධම්මධාතුපරියාපන්නත්තා සම්මසනූපගානං සබ්බෙසං ආයතනානං ධාතූනඤ්ච සඞ්ගහො ආයතනලක්ඛණෙන, ධාතුලක්ඛණෙන ච එකලක්ඛණත්තා. ‘‘අජානතං අපස්සත’’න්ති එත්ථ අවිජ්ජාග්ගහණෙන හෙතුආසවොඝයොගනීවරණාදිසඞ්ගහො හෙතාදිලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා අවිජ්ජාය, තථා ‘‘තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිත’’න්ති එත්ථ තණ්හාග්ගහණෙනාපි. ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති එත්ථ ඵස්සග්ගහණෙන සඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානං සඞ්ගහො විපල්ලාසහෙතුභාවෙන, ඛන්ධලක්ඛණෙන ච එකලක්ඛණත්තා. ඡඵස්සායතනග්ගහණෙන ඛන්ධින්ද්‍රියධාතාදීනං සඞ්ගහො ඵස්සුප්පත්තිනිමිත්තතාය, සම්මසනසභාවෙන ච එකලක්ඛණත්තා. භවනෙත්තිග්ගහණෙන අවිජ්ජාදීනම්පි සංකිලෙසධම්මානං සඞ්ගහො වට්ටහෙතුභාවෙන එකලක්ඛණත්තාති අයං ලක්ඛණහාරො.

The inclusion of anger, resentment, denigration, envy, miserliness, rivalry, and disparagement through the term 'ill will' is due to their shared characteristic of being comprised within the arising of a mind of aversion. The inclusion of covetousness, unrighteous greed, conceit, excessive pride, intoxication, heedlessness, and so on through the term 'delight' is due to their shared characteristic of being comprised within the arising of a mind of greed. Similarly, the inclusion of the remaining fetters and hindrances through the term 'ill will' is due to their shared characteristic of being a bodily fetter and hindrance. The inclusion of contact and other factors through the term 'delight' is due to their shared characteristic of being the formations aggregate. The inclusion of the trainings in higher mind and higher wisdom through the term 'virtue' is due to their shared characteristic of being a training. Here, however, the restraint of the senses and the like should be seen as pertaining to virtue alone. The inclusion of the remaining clingings through the term 'view' is due to their shared characteristic of being a clinging. In the phrase 'of feelings,' the inclusion of the remaining aggregates of clinging through the term 'feeling' is due to their shared characteristic of being an aggregate. Likewise, because feeling is comprised within the sense-sphere of phenomena and the element of phenomena, the inclusion of all sense-spheres and elements that are fit for contemplation is due to their shared characteristic of being a sense-sphere and an element. In the phrase 'of those who do not know, who do not see,' the inclusion of roots, influxes, floods, yokes, hindrances, and so on through the term 'ignorance' is due to their shared characteristic of being roots and the like, pertaining to ignorance. Similarly, in the phrase 'of those who are afflicted and agitated with craving,' the inclusion is also through the term 'craving.' In the phrase 'that too is conditioned by contact,' the inclusion of perception, formations, and consciousness through the term 'contact' is due to their shared characteristic of being a cause of perversion and being an aggregate. Through the term 'the six sense-spheres of contact', the inclusion of aggregates, faculties, elements, and so on is due to their shared characteristic of being the basis for the arising of contact and their nature of being fit for contemplation. The inclusion of ignorance and other defiling factors through the term 'craving for existence' is due to their shared characteristic of being causes of the round of existence. This is the mode of characteristics.

චතුබ්‍යූහහාරවණ්ණනා

Exposition of the Fourfold Arrangement

නින්දාපසංසාහි සම්මාකම්පිතචෙතසා මිච්ඡාජීවතො අනොරතා සස්සතාදිමිච්ඡාභිනිවෙසිනො සීලාදිධම්මක්ඛන්ධෙසු අප්පතිට්ඨිතතාය සම්මාසම්බුද්ධගුණරසස්සාදවිමුඛා වෙනෙය්‍යා ඉමිස්සා දෙසනාය නිදානං. තෙ යථාවුත්තදොසවිනිමුත්තා කථං නු ඛො සම්මාපටිපත්තියා උභයහිතපරා භවෙය්‍යුන්ති අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො. පදනිබ්බචනං නිරුත්ති. තං ‘‘එව’’න්තිආදිනිදානපදානං, ‘‘මම’’න්තිආදිපාළිපදානඤ්ච අට්ඨකථාවසෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා අතිවිත්ථාරභයෙන න විත්ථාරයිම්හ. පදපදත්ථනිද්දෙසනික්ඛෙපසුත්තදෙසනාසන්ධිවසෙන ඡබ්බිධා සන්ධි. තත්ථ පදස්ස පදන්තරෙන සම්බන්ධො පදසන්ධි. තථා පදත්ථස්ස පදත්ථන්තරෙන සම්බන්ධො පදත්ථසන්ධි[Pg.195]. නානානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස තංතංඅනුසන්ධීහි සම්බන්ධො, එකානුසන්ධිකස්ස ච පුබ්බාපරසම්බන්ධො නිද්දෙසසන්ධි, යා අට්ඨකථායං පුච්ඡානුසන්ධිඅජ්ඣාසයානුසන්ධියථානුසන්ධිවසෙන තිවිධා විභත්තා, තා පනෙතා තිස්සොපි සන්ධියො අට්ඨකථායං විචාරිතා එව. සුත්තසන්ධි ච පඨමං නික්ඛෙපවසෙන අම්හෙහි පුබ්බෙ දස්සිතායෙව. එකිස්සා දෙසනාය දෙසනාන්තරෙන සද්ධිං සංසන්දනං දෙසනාසන්ධි, සා එවං වෙදිතබ්බා – ‘‘මමං වා භික්ඛවෙ…පෙ… න චෙතසො අනභිරද්ධි කරණීයා’’ති අයං දෙසනා ‘‘උභතොදණ්ඩකෙන චෙපි භික්ඛවෙ කකචෙන චොරා ඔචරකා අඞ්ගමඞ්ගානි ඔක්කන්තෙය්‍යුං, තත්‍රපි යො මනො පදූසෙය්‍ය, න මෙ සො තෙන සාසනකරො’’ති (ම. නි. 1.232) ඉමාය දෙසනාය සද්ධිං සංසන්දති. ‘‘තුම්හං යෙවස්ස තෙන අන්තරායො’’ති ‘‘කම්මස්සකා මාණව සත්තා…පෙ… දායාදා භවිස්සන්තී’’ති (අ. නි. 10.216) ඉමාය දෙසනාය සංසන්දති. ‘‘අපි තුම්හෙ…පෙ… ආජානෙය්‍යාථා’’ති ‘‘කුද්ධො අත්ථං…පෙ… සහතෙ නර’’න්ති (අ. නි. 7.64; මහානි. 5, 156, 195) ඉමාය දෙසනාය සංසන්දති.

Those whose minds are swayed by blame and praise, who are unrestrained in wrong livelihood, and who hold wrong views such as eternalism—being unestablished in the aggregates of virtue and other qualities—are averse to the taste of the qualities of the Perfectly Self-Enlightened One. Such teachable beings are the basis for this discourse. The Blessed One’s intention here is this: “How might they, freed from the faults as described, become devoted to the welfare of both through right practice?” The analysis of words is the explanation of terms. That includes the derivation of words like 'eva' and others, as well as the explanation of Pāli words like 'mama.' Due to their clarity through the commentary and to avoid excessive elaboration, we have not expanded on them. Connection is sixfold: word-connection (padasandhi), meaning-connection (padatthasandhi), explanation-connection (niddesasandhi), summary-connection (nikkhepasandhi), sutta-connection (suttasandhi), and discourse-connection (desanāsandhi). Among these: Word-connection (padasandhi) is the relation between one word and another word. Meaning-connection (padatthasandhi) is the relation between one meaning and another meaning. Explanation-connection (niddesasandhi) is the relation in a discourse with multiple connections through its various links, or in a single-connected discourse, the relation between what precedes and follows. In the commentary, these connections are analyzed as threefold: question-based connection (pucchānusandhi), intention-based connection (ajjhāsayānusandhi), and sequential connection (yathānusandhi). These three connections have been examined in the commentary. Sutta-connection (suttasandhi) was previously shown by us first through the method of summary (nikkhepa). Discourse-connection (desanāsandhi) is the connection of one discourse with another. It should be understood thus: The teaching, “Monks, whether others praise me… there should be no displeasure of mind,” connects with the teaching, “Monks, even if bandits were to sever your limbs one by one with a two-handled saw, even then, should you corrupt your mind, you would not be following my instruction” (MN 1.232). The teaching, “That would be an obstacle for you,” connects with the teaching, “Beings are owners of their deeds, young man… they will be heirs to their deeds” (AN 10.216). The teaching, “If you would know…” connects with the teaching, “An angry person does not understand the meaning… a person endures” (AN 7.64; Mahāni. 5, 156, 195).

‘‘මමං වා භික්ඛවෙ පරෙ වණ්ණං…පෙ… න චෙතසො උබ්බිල්ලාවිතත්තං කරණීය’’න්ති ‘‘ධම්මාපි වො භික්ඛවෙ පහාතබ්බා, පගෙව අධම්මා (ම. නි. 1.240). කුල්ලූපමං වො භික්ඛවෙ ධම්මං දෙසෙස්සාමි, නිත්ථරණත්ථාය, නො ගහණත්ථායා’’ති (ම. නි. 1.240) ඉමාය දෙසනාය සංසන්දති. ‘‘තත්‍ර චෙ තුම්හෙහි…පෙ… උබ්බිලාවිතා, තුම්හං යෙවස්ස තෙන අන්තරායො’’ති ‘‘ලුද්ධොඅත්ථං…පෙ… සහතෙ නර’’න්ති (ඉතිවු. 88; මහානි. 5.156, 195; චූළනි. 128) ‘‘කාමන්ධා ජාලසඤ්ඡන්නා, තණ්හාඡදනඡාදිතා’’ති (උදා. 64; නෙත්ති. 27, 90; පෙටකො. 14) ඉමාහි දෙසනාහි සංසන්දති.

The teaching, “Monks, whether others praise me… there should be no elation of mind,” connects with the teachings, “Monks, even the Dhamma should be abandoned, how much more so what is not-Dhamma,” and “Monks, I will teach you the Dhamma like a raft, for the purpose of crossing over, not for the purpose of grasping” (MN 1.240). The teaching, “If you… become elated, that itself would be an obstruction for you,” connects with the teachings, “A greedy person does not understand the meaning… a person endures” (Itivu. 88; Mahāni. 5.156, 195; Cūḷani. 128) and “Blinded by desire, covered by the net, shrouded in craving” (Udā. 64; Netti. 27, 90; Peṭako. 14).

‘‘අප්පමත්තකං…පෙ… සීලමත්තක’’න්ති ‘‘පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං ඛො බ්‍රාහ්මණ යඤ්ඤො පුරිමෙහි යඤ්ඤෙහි අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’තිආදිකාය (දී. නි. 1.353) දෙසනාය සංසන්දති, පඨමජ්ඣානස්ස සීලතො මහප්ඵලමහානිසංසතරභාවවචනෙන ඣානතො සීලස්ස අප්පභාවදීපනතො.

The teaching, “Even a little… even just virtue,” connects with the teaching, “Having attained the first jhāna, he dwells therein. This, O brahmin, is a sacrifice less elaborate and less laborious than the former sacrifices, yet more fruitful and more beneficial” (DN 1.353). This connection is made by the statement of the first jhāna’s greater fruit and benefit compared to virtue, thereby indicating virtue’s lesser significance in relation to jhāna.

‘‘පාණාතිපාතං [Pg.196] පහායා’’තිආදි ‘‘සමණො ඛලු භො ගොතමො සීලවා…පෙ… කුසලසීලෙන සමන්නාගතො’’තිආදිකාහි (දී. නි. 1.304) දෙසනාහි සංසන්දති.

The teaching, “Having abandoned the taking of life,” and so on, connects with teachings such as, “Indeed, the ascetic Gotama is virtuous… endowed with skillful virtue,” and so on (DN 1.304).

‘‘අඤ්ඤෙව ධම්මා ගම්භීරා’’තිආදි ‘‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො ගම්භීරො’’තිආදි (දී. නි. 2.67; ම. නි. 1.281; 2.337; සං. නි. 1.172; මහාව. 7, 8) පාළියා සංසන්දති. ගම්භීරතාදිවිසෙසයුත්තධම්මපටිවෙධෙන හි ඤාණස්ස ගම්භීරාදිභාවො විඤ්ඤායතීති.

The teaching, “The teachings are profound,” and so on, connects with the Pāli text, “This teaching I have attained is profound,” and so on (DN 2.67; MN 1.281; 2.337; SN 1.172; Mahāva. 7, 8). For it is through the realization of the teachings endowed with profundity and other distinctions that the profundity and other qualities of knowledge are discerned.

‘‘සන්ති භික්ඛවෙ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා’’තිආදි ‘‘සන්ති භික්ඛවෙ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා…පෙ… අභිවදන්ති, සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච, ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤන්ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්ති, අසස්සතො, සස්සතො ච අසස්සතො ච, නෙව සස්සතො ච නාසස්සතො ච, අන්තවා, අනන්තවා, අන්තවා ච අනන්තවා ච, නෙවන්තවා නානන්තවා ච අත්තා ච ලොකො ච ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤන්ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්තී’’තිආදිකාහි (ම. නි. 3.27) දෙසනාහි සංසන්දති.

The teaching, “Monks, there are some ascetics and brahmins,” and so on, connects with teachings such as, “Monks, there are some ascetics and brahmins who are speculators about the past… who declare: ‘The self and the world are eternal; this alone is true, all else is false.’ Some declare: ‘The self and the world are not eternal… both eternal and not eternal… neither eternal nor not eternal… finite… infinite… both finite and infinite… neither finite nor infinite; the self and the world are thus; this alone is true, all else is false’” (MN 3.27).

‘‘සන්ති භික්ඛවෙ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අපරන්තකප්පිකා’’තිආදි ‘‘සන්ති භික්ඛවෙ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අපරන්තකප්පිකා…පෙ… අභිවදන්ති, සඤ්ඤී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා. ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්ති අසඤ්ඤී, නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී ච අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා. ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්ති සතො වා පන සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති, දිට්ඨධම්මනිබ්බානං වා පනෙකෙ අභිවදන්තී’’තිආදිකාහි (ම. නි. 3.21) දෙසනාහි සංසන්දති. ‘‘වෙදනානං…පෙ… තථාගතො’’ති ‘‘තයිදං සඞ්ඛතං ඔළාරිකං, අත්ථි ඛො පන සඞ්ඛාරානං නිරොධො, අත්ථෙතන්ති ඉති විදිත්වා තස්ස නිස්සරණදස්සාවී තථාගතො තදුපාතිවත්තො’’තිආදිකාහි (ම. නි. 3.28) දෙසනාහි සංසන්දති.

The teaching, “Bhikkhus, there are some ascetics and brahmins who are speculators about the future,” and so on, connects with teachings such as, “Bhikkhus, there are some ascetics and brahmins who are speculators about the future… they declare that the self is percipient and healthy after death. Some among them declare that the self is non-percipient, or neither percipient nor non-percipient, and healthy after death. Some among them propound the annihilation, destruction, and non-existence of an existent being, while others declare Nibbāna in this very life” (MN 3.21). The teaching, “Regarding feelings… the Tathāgata,” connects with teachings such as, “This is conditioned and coarse, but there is the cessation of formations. Having known, ‘There is this,’ the Tathāgata, seeing the escape from it, has transcended it” (MN 3.28).

‘‘තදපි තෙසං…පෙ… විප්ඵන්දිතමෙවා’’ති ඉදං ‘‘තෙසං භවතං අඤ්ඤත්‍රෙව ඡන්දාය අඤ්ඤත්‍ර රුචියා අඤ්ඤත්‍ර අනුස්සවා අඤ්ඤත්‍ර ආකාරපරිවිතක්කා අඤ්ඤත්‍ර දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා පච්චත්තංයෙව ඤාණං භවිස්සති පරිසුද්ධං පරියොදාතන්ති නෙතං ඨානං විජ්ජති. පච්චත්තං ඛො පන භික්ඛවෙ ඤාණෙ අසති පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ යදපි තෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා තත්ථ ඤාණභාගමත්තමෙව [Pg.197] පරියොදාපෙන්ති, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං උපාදානමක්ඛායතී’’තිආදිකාහි (ම. නි. 3.29) දෙසනාහි සංසන්දති.

The teaching, “That too is their… floundering,” connects with the teachings beginning, “For those venerable ones, apart from inclination, apart from liking, apart from oral tradition, apart from considering reasons, apart from reflection on and approval of a view, that ‘personal knowledge will be theirs, purified and clarified’—this is not possible. But, bhikkhus, when personal knowledge, purified and clarified, does not exist, even if those venerable ascetics and brahmins purify just a mere portion of knowledge there, that too, for those venerable ascetics and brahmins, is reckoned as clinging,” and so on (MN 3.29).

‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති ඉදඤ්ච ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදාන’’න්ති, (සං. නි. 2.44) ‘‘ඡන්දමූලකා ඉමෙ ආවුසො ධම්මා මනසිකාරසමුට්ඨානා ඵස්සසමොධානා වෙදනාසමොසරණා’’ති (අ. නි. 8.83) ච ආදිකාහි දෙසනාහි සංසන්දති.

The teaching, “That too is conditioned by contact,” connects with teachings such as: “Dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises; the meeting of the three is contact; conditioned by contact, feeling arises; conditioned by feeling, craving arises; conditioned by craving, clinging arises” (SN 2.44). And: “Friend, these phenomena are rooted in desire, originate from attention, have their confluence in contact, and converge on feeling” (AN 8.83).

‘‘යතො ඛො භික්ඛවෙ භික්ඛු ඡන්නං ඵස්සායතනාන’’න්තිආදි ‘‘යතො ඛො ආනන්ද භික්ඛු නෙව වෙදනං අත්තානං සමනුපස්සති, න සඤ්ඤං, න සඞ්ඛාරෙ, න විඤ්ඤාණං අත්තානං සමනුපස්සති, සො එවං අසමනුපස්සන්තො න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති, අනුපාදියං න පරිතස්සති, අපරිතස්සං පච්චත්තංයෙව පරිනිබ්බායතී’’තිආදිකාහි දෙසනාහි සංසන්දති.

The teaching, “When, bhikkhus, a bhikkhu [does not regard] the six sense bases…” and so on, connects with teachings such as, “When, Ānanda, a bhikkhu does not regard feeling as self, nor perception, nor volitional formations, nor consciousness as self, then, thus not regarding, he clings to nothing in the world. Not clinging, he is not agitated, and being unagitated, he personally attains Parinibbāna.”

‘‘සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව ද්වාසට්ඨියා වත්ථූහි අන්තොජාලීකතා’’තිආදි ‘‘යෙ හි කෙචි භික්ඛවෙ…පෙ… අභිවදන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමානෙව පඤ්ච කායානි අභිවදන්ති එතෙසං වා අඤ්ඤතර’’න්තිආදිකාහි (ම. නි. 3.26) දෙසනාහි සංසන්දති. ‘‘කායස්ස භෙදා…පෙ… දෙවමනුස්සා’’ති –

The teaching, “All these are encompassed within these sixty-two grounds,” and so on, connects with teachings such as, “Indeed, bhikkhus, whatever ascetics or brahmins… propound, all of them propound just these five aggregates or one among them” (MN 3.26). The teaching, “Upon the breakup of the body… gods and humans arise,” is followed by:

‘‘අච්චී යථා වාතවෙගෙන ඛිත්තා, (උපසිවාති භගවා)අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං;

එවං මුනී නාමකායා විමුත්තො,අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛ’’න්ති. (සු. නි. 1080;

චූළනි. 43);

“As a flame scattered by the force of the wind, (Upasīva,” said the Blessed One), “goes to its setting and cannot be reckoned; so too a sage, freed from the name-group, goes to his setting and cannot be reckoned” (Sn 1080; Cūḷaniddesa 43);

ආදිකාහි දෙසනාහි සංසන්දතීති අයං චාතුබ්‍යූහො හාරො.

It connects with teachings such as these. This is the fourfold arrangement method.

ආවත්තහාරවණ්ණනා

The Exposition of the Method of Implication.

ආඝාතාදීනං අකරණීයතාවචනෙන ඛන්තිසොරච්චානුට්ඨානං. තත්ථ ඛන්තියා සද්ධාපඤ්ඤාපරාපකාරදුක්ඛසහගතානං සඞ්ගහො, සොරච්චෙන සීලස්ස. සද්ධාදිග්ගහණෙන ච සද්ධින්ද්‍රියාදිසකලබොධිපක්ඛියධම්මා ආවත්තන්ති. සීලග්ගහණෙන අවිප්පටිසාරාදයො සබ්බෙපි සීලානිසංසධම්මා ආවත්තන්ති. පාණාතිපාතාදීහි පටිවිරතිවචනෙන අප්පමාදවිහාරො, තෙන [Pg.198] සකලං සාසනබ්‍රහ්මචරියං ආවත්තති. ගම්භීරතාදිවිසෙසයුත්තධම්මග්ගහණෙන මහාබොධිපකිත්තනං. අනාවරණඤාණපදට්ඨානඤ්හි ආසවක්ඛයඤාණං, ආසවක්ඛයඤාණපදට්ඨානඤ්ච අනාවරණඤාණං මහාබොධි, තෙන දසබලාදයො සබ්බෙ බුද්ධගුණා ආවත්තන්ති. සස්සතාදිදිට්ඨිග්ගහණෙන තණ්හාවිජ්ජාය සඞ්ගහො, තාහි අනමතග්ගසංසාරවට්ටං ආවත්තති. වෙදනානං සමුදයාදියථාභූතවෙදනෙන භගවතො පරිඤ්ඤාත්තයවිසුද්ධි, තාය පඤ්ඤාපාරමිමුඛෙන සබ්බපාරමියො ආවත්තන්ති. ‘‘අජානතං අපස්සත’’න්ති අවිජ්ජාග්ගහණෙන අයොනිසොමනසිකාරපරිග්ගහො, තෙන ච අයොනිසොමනසිකාරමූලකා ධම්මා ආවත්තන්ති. ‘‘තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිත’’න්ති තණ්හාග්ගහණෙන නව තණ්හාමූලකා ධම්මා ආවත්තන්ති, ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’තිආදි සස්සතාදිපඤ්ඤාපනස්ස පච්චයාධීනවුත්තිදස්සනං, තෙන අනිච්චතාදිලක්ඛණත්තයං ආවත්තති. ඡන්නං ඵස්සායතනානං යථාභූතං පජානනෙන විමුත්තිසම්පදානිද්දෙසො, තෙන සත්තපි විසුද්ධියො ආවත්තන්ති. ‘‘උච්ඡින්නභවනෙත්තිකො තථාගතස්ස කායො’’ති තණ්හාපහානං, තෙන භගවතො සකලසංකිලෙසප්පහානං ආවත්තතීති අයං ආවත්තො හාරො.

By the statement that things like ill will should not be done, the practice of patience and gentleness is implied. Herein, by patience is included faith, wisdom, and endurance of suffering caused by others; by gentleness is included morality. And by the inclusion of faith and so forth, all the factors conducive to enlightenment, such as the faculty of faith, are implied. By the inclusion of morality, all the benefits of morality, such as freedom from remorse, are implied. By the statement of abstaining from killing living beings and so forth, abiding in heedfulness is implied; by that, the entire holy life of the Dispensation is implied. By the inclusion of states endowed with profundity and other distinctions, the proclamation of the Great Enlightenment is implied. For the knowledge of the destruction of the taints is the proximate cause of unobstructed knowledge, and unobstructed knowledge—the Great Enlightenment—is the proximate cause of the knowledge of the destruction of the taints. By that, all the Buddha's qualities, such as the ten powers, are implied. By the inclusion of eternalist and other views, craving and ignorance are included; by these, the beginningless cycle of saṃsāra is implied. By the true understanding of the arising, etc., of feelings, the Blessed One's threefold purity of full understanding is implied; by that, all the perfections are implied through the gateway of the perfection of wisdom. By the inclusion of ignorance in “for those who do not know, who do not see,” unwise attention is encompassed; and by that, all states rooted in unwise attention are implied. By the inclusion of craving in “the agitated floundering of those who have come to craving,” the nine states rooted in craving are implied. The statement “that too is conditioned by contact,” etc., shows that the propounding of eternalism and other views is dependent on conditions; by that, the three characteristics of impermanence, etc., are implied. By truly understanding the six sense bases, the declaration of the accomplishment of liberation is implied; by that, the seven purifications are implied. The phrase “the Tathāgata’s aggregate-body has severed the conduit of becoming” implies the abandonment of craving; by that, the Blessed One’s complete abandonment of all defilements is implied. This is the method of implication.

විභත්තිහාරවණ්ණනා

The Exposition of the Method of Analysis.

ආඝාතානන්දාදයො අකුසලා ධම්මා, තෙසං අයොනිසොමනසිකාරාදි පදට්ඨානං. යෙහි පන ධම්මෙහි ආඝාතානන්දාදීනං අකරණං අප්පවත්ති, තෙ අබ්‍යාපාදාදයො කුසලා ධම්මා, තෙසං යොනිසොමනසිකාරාදි පදට්ඨානං. තෙසු ආඝාතාදයො කාමාවචරාව, අබ්‍යාපාදාදයො චතුභූමකා. තථා පාණාතිපාතාදීහි පටිවිරති කුසලා වා අබ්‍යාකතා වා, තස්සා හිරොත්තප්පාදයො ධම්මා පදට්ඨානං. තත්ථ කුසලා සියා කාමාවචරා, සියා ලොකුත්තරා, අබ්‍යාකතා ලොකුත්තරාව. ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ අඤ්ඤෙව ධම්මා ගම්භීරා’’ති වුත්තධම්මා සියා කුසලා, සියා අබ්‍යාකතා, තත්ථ කුසලානං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා පදට්ඨානං. අබ්‍යාකතානං මග්ගධම්මා, විපස්සනා, ආවජ්ජනා වා පදට්ඨානං. තෙසු කුසලා ලොකුත්තරා, අබ්‍යාකතා සියා කාමාවචරා, සියා ලොකුත්තරා, සබ්බාපි දිට්ඨියො අකුසලාව කාමාවචරාව, තාසං අවිසෙසෙන මිච්ඡාභිනිවෙසෙ අයොනිසොමනසිකාරො පදට්ඨානං. විසෙසතො පන සන්තතිඝනවිනිබ්භොගාභාවතො එකත්තනයස්ස මිච්ඡාගාහො [Pg.199] අතීතජාතිඅනුස්සරණතක්කසහිතො සස්සතදිට්ඨියා පදට්ඨානං. හෙතුඵලභාවෙන සම්බන්ධභාවස්ස අග්ගහණතො නානත්තනයස්ස මිච්ඡාගාහො තජ්ජාසමන්නාහාරසහිතො උච්ඡෙදදිට්ඨියා පදට්ඨානං. එවං සෙසදිට්ඨීනම්පි යථාසම්භවං වත්තබ්බං. ‘‘වෙදනාන’’න්ති එත්ථ වෙදනා සියා කුසලා, සියා අබ්‍යාකතා, සියා කාමාවචරා, සියා රූපාවචරා, සියා අරූපාවචරා, ඵස්සො තාසං පදට්ඨානං. වෙදනානං සමුදයාදියථාභූතවෙදනං මග්ගඤාණං, අනුපාදාවිමුත්ති ඵලං, තෙසං ‘‘අඤ්ඤෙව ධම්මා ගම්භීරා’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන ධම්මාදිවිභාගො නෙතබ්බො. ‘‘අජානතං අපස්සත’’න්තිආදීසු අවිජ්ජා තණ්හා අකුසලා කාමාවචරා, තාසු අවිජ්ජාය ආසවා, අයොනිසොමනසිකාරො එව වා පදට්ඨානං. තණ්හාය සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදදස්සනං පදට්ඨානං. ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති එත්ථ ඵස්සස්ස වෙදනාය විය ධම්මාදිවිභාගො වෙදිතබ්බො. ඉමිනා නයෙන ඵස්සායතනාදීනම්පි යථාරහං ධම්මාදිවිභාගො නෙතබ්බොති අයං විභත්තිහාරො.

Ill will, delight, and so forth are unwholesome states; their proximate cause is unwise attention and so forth. But the states by which ill will, delight, and so forth do not arise or occur are the wholesome states of non-ill-will and so forth; their proximate cause is wise attention and so forth. Among these, ill will and the like pertain only to the sense-sphere, while non-ill-will and the like pertain to the four planes. Similarly, abstaining from killing living beings and so on is either wholesome or indeterminate; its proximate cause is moral shame, moral dread, and so forth. Here, the wholesome may be of the sense-sphere or supramundane, while the indeterminate is only supramundane. The states mentioned in "There are, monks, other states that are profound" may be wholesome or indeterminate. Among these, the proximate cause of the wholesome is insight leading to emergence. For the indeterminate, the proximate causes are path factors, insight, or attention. Among these, the wholesome is supramundane, while the indeterminate may be of the sense-sphere or supramundane. All views are unwholesome and pertain only to the sense-sphere. Their general proximate cause, with regard to wrong adherence, is unwise attention. Specifically, the wrong grasp of unity—due to the absence of analyzing continuity and compactness—combined with recollection of past births and reasoning, is the proximate cause of eternalism. The wrong grasp of diversity—due to the failure to recognize the connection in terms of cause and effect—combined with associated attention, is the proximate cause of annihilationism. Thus, the remaining views should also be explained as appropriate. Regarding "feelings," here feelings may be wholesome, indeterminate, of the sense-sphere, the form-sphere, or the formless-sphere. Contact is their proximate cause. Path-knowledge is the knowing of the origin and so forth of feelings as they truly are, and liberation through non-clinging is the fruit; the classification of these into states and so forth should be understood according to the method explained in the statement, "There are other states that are profound." In the passage, "For those who do not know, who do not see," ignorance and craving are unwholesome and pertain to the sense-sphere. Among these, the proximate cause of ignorance is the influxes, or simply unwise attention. The proximate cause of craving is seeing gratification in things that fetter. In the statement, "That too is conditioned by contact," the classification of contact should be understood in the same way as that of feeling. In this manner, the classification of the sense bases and so forth should also be appropriately determined. This is the analysis section.

පරිවත්තහාරවණ්ණනා

The Explanation of the Parivatta-Hāra

ආඝාතාදීනං අකරණං ඛන්තිසොරච්චානි අනුබ්‍රූහෙත්වා පටිසඞ්ඛානභාවනාබලසිද්ධියා උභයහිතපටිපත්තිං ආවහති. ආඝාතාදයො පන පවත්තියමානා දුබ්බණ්ණතං දුක්ඛසෙය්‍යං භොගහානිං අකිත්තිං පරෙහි දුරුපසඞ්කමනතඤ්ච නිප්ඵාදෙන්තා නිරයාදීසු මහාදුක්ඛං ආවහන්ති. පාණාතිපාතාදීහි පටිවිරති අවිප්පටිසාරාදිකල්‍යාණං පරම්පරං ආවහති. පාණාතිපාතාදි පන විප්පටිසාරාදිඅකල්‍යාණං පරම්පරං, ගම්භීරතාදිවිසෙසයුත්තං ඤාණං විනෙය්‍යානං යථාරහං විජ්ජාභිඤ්ඤාදිගුණවිසෙසං ආවහති සබ්බඤෙය්‍යං යථාසභාවාවබොධතො. තථා ගම්භීරතාදිවිසෙසරහිතං පන ඤාණං ඤෙය්‍යෙසු සාවරණතො යථාවුත්තගුණවිසෙසං නාවහති. සබ්බාපි චෙතා දිට්ඨියො යථාරහං සස්සතුච්ඡෙදභාවතො අන්තද්වයභූතා සක්කායතීරං නාතිවත්තන්ති අනිය්‍යානිකසභාවත්තා. නිය්‍යානිකසභාවත්තා පන සම්මාදිට්ඨි සපරික්ඛාරා මජ්ඣිමපටිපදාභූතා අතික්කම්ම සක්කායතීරං පාරං ආගච්ඡති. වෙදනානං සමුදයාදියථාභූතවෙදනං අනුපාදාවිමුත්තිං ආවහති මග්ගභාවතො. වෙදනානං සමුදයාදිඅසම්පටිවෙධො සංසාරචාරකාවරොධං ආවහති සඞ්ඛාරානං පච්චයභාවතො. වෙදයිතසභාවපටිච්ඡාදකො සම්මොහො තදභිනන්දනං ආවහති[Pg.200]. යථාභූතාවබොධො පන තත්ථ නිබ්බෙදං විරාගඤ්ච ආවහති. මිච්ඡාභිනිවෙසෙ අයොනිසොමනසිකාරසහිතා තණ්හා අනෙකවිහිතං දිට්ඨිජාලං පසාරෙති. යථාවුත්තතණ්හාසමුච්ඡෙදො පඨමමග්ගො තං දිට්ඨිජාලං සඞ්කොචෙති. සස්සතවාදාදිපඤ්ඤාපනස්ස ඵස්සො පච්චයො හොති අසති ඵස්සෙ තදභාවතො. දිට්ඨිබන්ධනබන්ධානං ඵස්සායතනාදීනං අනිරොධෙන ඵස්සාදිඅනිරොධො සංසාරදුක්ඛස්ස අනිවත්තියෙව, යාථාවතො ඵස්සායතනාදිපරිඤ්ඤා සබ්බදිට්ඨිදස්සනානි අතිවත්තති, ඵස්සායතනාදිඅපරිඤ්ඤා තංදිට්ඨිගහනං නාතිවත්තති, භවනෙත්තිසමුච්ඡෙදො ආයතිං අත්තභාවස්ස අනිබ්බත්තියා සංවත්තති, අසමුච්ඡින්නාය භවනෙත්තියා අනාගතෙ භවප්පබන්ධො පරිවත්තතියෙවාති අයං පරිවත්තො හාරො.

Refraining from ill will and other harmful actions, cultivating patience and gentleness, and developing the power of reflective meditation bring about the practice beneficial to both oneself and others. Ill will and similar states, when active, lead to ugliness, painful sleep, loss of wealth, disrepute, and difficulty in approaching others, ultimately bringing great suffering in hell and other realms. Abstaining from killing living beings and other harmful actions brings successive benefits such as freedom from remorse and other virtues. Engaging in killing and similar actions, however, brings successive harms such as remorse and other unwholesome states. Deep knowledge endowed with profundity and other distinctions, suited to the inclinations of those to be trained, brings special qualities such as higher knowledge and insight, leading to the full understanding of all knowable phenomena as they truly are. Knowledge lacking depth and special qualities does not bring such distinctions in understanding, remaining obstructed in regard to what is to be known. All these views, depending on their nature, are rooted in the extremes of eternalism or annihilationism and do not transcend the shore of personal existence due to their unliberating nature. Right view, equipped with its factors and following the middle path, transcends the shore of personal existence and reaches the far shore due to its liberating nature. Understanding the arising and passing away of feelings as they truly are leads to liberation through non-clinging, as it constitutes the path. Failing to comprehend the arising and passing away of feelings perpetuates wandering in the cycle of existence due to the conditioned nature of formations. Delusion, which conceals the true nature of what is felt, leads to delight in it. But clear comprehension of it as it truly is brings disenchantment and dispassion. Wrong adherence, accompanied by unwise attention, spreads the net of views in many ways. The cutting off of craving, as described, through the first path, contracts that net of views. Contact is the condition for the proclamation of eternalism and other doctrines; in the absence of contact, such doctrines do not arise. Without the cessation of the sense bases such as contact, the cessation of contact and other factors does not occur, and thus the suffering of saṃsāra continues unceasingly. Full understanding of the sense bases such as contact transcends all views and perceptions. Without such understanding, one does not transcend the thicket of views. The cutting off of the craving that is the guide to becoming leads to the non-arising of future states of existence. If the craving that is the guide to becoming is not cut off, the continuum of existence continues to revolve in the future. This is the revolving section.

වෙවචනහාරවණ්ණනා

The Explanation of the Section on Synonyms

‘‘මම මය්හං මෙ’’ති පරියායවචනං. ‘‘භික්ඛවෙ සමණා තපස්සිනො’’ති පරියායවචනං. ‘‘පරෙ අඤ්ඤෙ පටිවිරුද්ධා’’ති පරියායවචනං. ‘‘අවණ්ණං අකිත්තිං නින්ද’’න්ති පරියායවචනං. ‘‘භාසෙය්‍යුං භණෙය්‍යුං කරෙය්‍යු’’න්ති පරියායවචනං. ‘‘ධම්මස්ස විනයස්ස සත්ථුසාසනස්සා’’ති පරියායවචනං. ‘‘සඞ්ඝස්ස සමූහස්ස ගණස්සා’’ති පරියායවචනං. ‘‘තත්‍ර තත්ථ තෙසූ’’ති පරියායවචනං. ‘‘තුම්හෙහි වො භවන්තෙහී’’ති පරියායවචනං. ‘‘ආඝාතො දොසො බ්‍යාපාදො’’ති පරියායවචනං. ‘‘අප්පච්චයො දොමනස්සං චෙතසිකදුක්ඛ’’න්ති පරියායවචනං. ‘‘චෙතසො අනභිරද්ධි චිත්තස්ස බ්‍යාපත්ති මනොපදොසො’’ති පරියායවචනං. ‘‘න කරණීයා න උප්පාදෙතබ්බා න පවත්තෙතබ්බා’’ති පරියායවචනං. ඉති ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු වෙවචනං වත්තබ්බන්ති අයං වෙවචනො හාරො.

"Mine, belonging to me, me" are synonyms. "Monks, recluses, ascetics" are synonyms. "Others, different, opposed" are synonyms. "Disgrace, dishonor, blame" are synonyms. "They might say, speak, or do" are synonyms. "Of the Dhamma, the Discipline, the Teacher’s instruction" are synonyms. "Of the Saṅgha, the assembly, the group" are synonyms. "There, there, among them" are synonyms. "By you, to you, by you venerable ones" are synonyms. "Aversion, hatred, ill-will" are synonyms. "Displeasure, sadness, mental pain" are synonyms. "Discontent of mind, corruption of mind, mental hatred" are synonyms. "It should not be done, it should not be produced, it should not be started" are synonyms. In this way, in all instances, synonyms should be expressed—this is the section on synonyms.

පඤ්ඤත්තිහාරවණ්ණනා

The Explanation of the Section on Designations

ආඝාතො වත්ථුවසෙන දසවිධෙන එකූනවීසතිවිධෙන වා පඤ්ඤත්තො. අප්පච්චයො උපවිචාරවසෙන ඡධා පඤ්ඤත්තො. ආනන්දොපීතිආදිවසෙන නවධා පඤ්ඤත්තො. පීති සාමඤ්ඤතො ඛුද්දිකාදිවසෙන පඤ්චධා පඤ්ඤත්තා. සොමනස්සං උපවිචාරවසෙන ඡධා පඤ්ඤත්තං. සීලං වාරිත්තචාරිත්තාදිවසෙන අනෙකධා පඤ්ඤත්තං. ගම්භීරතාදිවිසෙසයුත්තං ඤාණං චිත්තුප්පාදවසෙන චතුධා, ද්වාදසවිධෙන වා, විසයභෙදතො අනෙකධා ච පඤ්ඤත්තං. දිට්ඨිසස්සතාදිවසෙන [Pg.201] ද්වාසට්ඨියා භෙදෙහි, තදන්තොගධවිභාගෙන අනෙකධා ච පඤ්ඤත්තා. වෙදනා ඡධා අට්ඨසතධා අනෙකධා ච පඤ්ඤත්තා. තස්සා සමුදයො පඤ්චධා පඤ්ඤත්තො, තථා අත්ථඞ්ගමො. අස්සාදො දුවිධෙන පඤ්ඤත්තො. ආදීනවො තිවිධෙන පඤ්ඤත්තො. නිස්සරණං එකධා චතුධා ච පඤ්ඤත්තං…පෙ… අනුපාදාවිමුත්ති දුවිධෙන පඤ්ඤත්තා.

Ill will is designated in ten ways based on its object, or in nineteen ways. Displeasure is designated in six ways based on investigation. Joy is designated in nine ways, such as joy and rapture. Rapture is generally designated in five ways, such as minor rapture and so on. Happiness is designated in six ways based on investigation. Virtue is designated in many ways, such as through abstinence and performance. Knowledge connected with profundity and other distinctions is designated in four ways based on thought-moments, or in twelve ways, and in many ways according to the diversity of its objects. Views are designated in sixty-two divisions, such as eternalism, and in many ways according to analysis of their inner contents. Feeling is designated in six ways, one hundred and eight ways, and many other ways. Its origin is designated in five ways, and so is its passing away. Gratification is designated in two ways. Danger is designated in three ways. Escape is designated in one way and four ways… up to… liberation without clinging is designated in two ways.

‘‘අජානතං අපස්සත’’න්ති වුත්තා අවිජ්ජා විසයභෙදෙන චතුධා අට්ඨධා ච පඤ්ඤත්තා. ‘‘තණ්හාගතාන’’න්තිආදිනා වුත්තා තණ්හා ඡධා අට්ඨසතධා අනෙකධා ච පඤ්ඤත්තා. ඵස්සො නිස්සයවසෙන ඡධා පඤ්ඤත්තො. උපාදානං චතුධා පඤ්ඤත්තං. භවො ද්විධා අනෙකධා ච පඤ්ඤත්තො. ජාති වෙවචනවසෙන ඡධා පඤ්ඤත්තා. තථා ජරා සත්තධා පඤ්ඤත්තා. මරණං අට්ඨධා නවධා ච පඤ්ඤත්තං. සොකො පඤ්චධා පඤ්ඤත්තො. පරිදෙවො ඡධා පඤ්ඤත්තො. දුක්ඛං චතුධා පඤ්ඤත්තං, තථා දොමනස්සං. උපායාසො චතුධා පඤ්ඤත්තො. ‘‘සමුදයො හොතී’’ති පභවපඤ්ඤත්ති, ‘‘යථාභූතං පජානාතී’’ති දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති, සමුදයස්ස පහානපඤ්ඤත්ති, නිරොධස්ස සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති, මග්ගස්ස භාවනාපඤ්ඤත්ති.

“Not knowing, not seeing,” thus ignorance is designated in four ways and eight ways according to the diversity of objects. “For those overcome by craving,” and so on, thus craving is designated in six ways, in one hundred and eight ways, and in many ways. Contact is designated in six ways based on dependence. Clinging is designated in four ways. Becoming is designated in two ways and in many ways. Birth is designated in six ways by way of synonyms. Similarly, aging is designated in seven ways. Death is designated in eight ways and nine ways. Sorrow is designated in five ways. Lamentation is designated in six ways. Suffering is designated in four ways, and similarly, grief. Despair is designated in four ways. “Origination occurs,” this is the designation of origin. “One understands as it really is,” this is the designation of the full understanding of suffering, the designation of abandoning the origin, the designation of realizing cessation, and the designation of developing the path.

‘‘අන්තොජාලීකතා’’තිආදි සබ්බදිට්ඨීනං සඞ්ගහපඤ්ඤත්ති. ‘‘උච්ඡින්නභවනෙත්තිකො’’තිආදි දුවිධෙන පරිනිබ්බානපඤ්ඤත්ති. එවං ආඝාතාදීනං අකුසලකුසලාදිධම්මානං යථාපභවපඤ්ඤත්තිආදිවසෙන, තථා ‘‘ආඝාතො’’ති බ්‍යාපාදස්ස වෙවචනපඤ්ඤත්ති, ‘‘අප්පච්චයො’’ති දොමනස්සස්ස වෙවචනපඤ්ඤත්තීතිආදිනා නයෙන පඤ්ඤත්තිභෙදො විභජිතබ්බොති අයං පඤ්ඤත්තිහාරො.

“Internal entanglement,” and so forth, is a designation encompassing all views. “One who has cut off the guide to becoming,” and so forth, is a designation of Nibbāna in two ways. Thus, for resentment and other unwholesome and wholesome states, designations are given according to their origin, and so forth; similarly, “resentment” is a synonymous designation for ill-will, “displeasure” is a synonymous designation for grief, and so forth. In this way, the distinctions of designations should be analyzed. This is the section on designations.

ඔතරණහාරවණ්ණනා

The Exposition of the Mode of Entry

ආඝාතග්ගහණෙන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ගහො, තථා අනභිරද්ධිගහණෙන. අප්පච්චයග්ගහණෙන වෙදනාක්ඛන්ධසඞ්ගහොති ඉදං ඛන්ධමුඛෙන ඔතරණං. තථා ආඝාතාදිග්ගහණෙන ධම්මායතනං ධම්මධාතු දුක්ඛසච්චං සමුදයසච්චං වා ගහිතන්ති ඉදං ආයතනමුඛෙන ධාතුමුඛෙන සච්චමුඛෙන ච ඔතරණං. තථා ආඝාතාදීනං සහජාතා අවිජ්ජා හෙතුසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි පච්චයො හොති, අසහජාතා පන අනන්තරසමනන්තරඅනන්තරූපනිස්සයනත්ථිවිගතාසෙවනපච්චයෙහි පච්චයො හොති, අනන්තරා උපනිස්සයවසෙනෙව පච්චයො හොති[Pg.202]. තණ්හාඋපාදානාදීනං, ඵස්සාදීනම්පි තෙසං සහජාතානං අසහජාතානඤ්ච යථාරහං පච්චයභාවො වත්තබ්බො. කොචි පනෙත්ථ අධිපතිවසෙන, කොචි කම්මවසෙන, කොචි ආහාරවසෙන, කොචි ඉන්ද්‍රියවසෙන, කොචි ඣානවසෙන, කොචි මග්ගවසෙනපි පච්චයො හොතීති. අයම්පි විසෙසො වෙදිතබ්බොති ඉදං පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන ඔතරණං. ආනන්දාදීනම්පි ඉමිනාව නයෙන ඛන්ධාදිමුඛෙන ඔතරණං විභාවෙතබ්බං.

By the grasping of resentment, the aggregate of formations is included, and likewise by the grasping of dissatisfaction. By the grasping of displeasure, the aggregate of feeling is included—this is the mode of entry through the aggregates. Similarly, by grasping resentment and the like, the mind-base, the mind element, the truth of suffering, or the truth of origin is taken—this is the mode of entry through the bases, elements, and truths. Further, for resentment and the like, ignorance that arises together with them becomes a condition by way of the causal condition, co-nascence condition, mutual condition, dependence condition, association condition, presence condition, and non-disappearance condition; but for those not arising together, it becomes a condition by way of the immediately contiguous condition, contiguous condition, decisive support condition, absence condition, disappearance condition, and repetition condition; the immediately subsequent states become a condition only by way of decisive support. For craving, clinging, and the like, and also for contact and others, the conditionality of those arising together and not arising together should be stated appropriately. Here, some become conditions by way of dominance, some by way of kamma, some by way of nutriment, some by way of faculties, some by way of jhāna, and some even by way of the path. This distinction should also be understood—this is the mode of entry through dependent origination. For Ānanda and others as well, the mode of entry through aggregates and so forth should be explained by this same method.

තථා සීලං පාණාතිපාතාදීහි විරතිචෙතනා, අබ්‍යාපාදාදිචෙතසිකධම්මා ච, පාණාතිපාතාදයො චෙතනාව, තෙසං තදුපකාරකධම්මානඤ්ච ලජ්ජාදයාදීනං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මායතනාදිසඞ්ගහො, පුරිමනයෙනෙව ඛන්ධාදිමුඛෙන ච ඔතරණං විභාවෙතබ්බං. එස නයො ඤාණදිට්ඨිවෙදනාඅවිජ්ජාතණ්හාදිග්ගහණෙසු. නිස්සරණඅනුපාදාවිමුත්තිගහණෙසු අසඞ්ඛතධාතුවසෙනපි ධාතුමුඛෙන ඔතරණං විභාවෙතබ්බං. තථා ‘‘වෙදනානං…පෙ… අනුපාදාවිමුත්තො’’ති එතෙන භගවතො සීලාදයො පඤ්ච ධම්මක්ඛන්ධා, සතිපට්ඨානාදයො ච බොධිපක්ඛියධම්මා පකාසිතා හොන්තීති තං මුඛෙනපි ඔතරණං වෙදිතබ්බං. ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති දිට්ඨිපඤ්ඤාපනස්ස පච්චයාධීනවුත්තිතාදීපනෙන අනිච්චතාමුඛෙන ඔතරණං, තථා එවංධම්මතාය පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන ඔතරණං, අනිච්චස්ස දුක්ඛානත්තභාවතො අප්පණිහිතමුඛෙන සුඤ්ඤතාමුඛෙන ච ඔතරණං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති අයං ඔතරණො හාරො.

Thus, virtue is the volition of abstention from killing living beings, etc., and mental factors such as non-ill-will, etc. Actions like killing living beings, etc., are themselves volitions, and the inclusion of their supporting phenomena such as moral shame and so forth in the aggregate of formations, mind-base, etc. The mode of entry through the aggregates and so forth should be explained in the same way as before. This method applies to the grasping of knowledge, views, feelings, ignorance, craving, and so forth. For the grasping of deliverance and liberation without clinging, the mode of entry should also be explained through the element aspect, even by way of the unconditioned element. Likewise, in the passage, “For feelings... liberated through non-clinging,” the Blessed One’s five Dhamma-aggregates beginning with virtue, etc., and the wings to awakening such as the foundations of mindfulness are revealed; thus, the mode of entry should also be understood through this approach. “That too is conditioned by contact”—for the designation of the view, the mode of entry by way of impermanence is shown by indicating dependence on conditions. Similarly, by the nature of things, the mode of entry is shown through dependent origination. Because the impermanent is suffering and non-self, the mode of entry is shown by way of the desireless and by way of emptiness. In the remaining passages, this same method applies. This is the mode of entry.

සොධනහාරවණ්ණනා

The Exposition of the Mode of Purification

‘‘මමං වා…පෙ… භාසෙය්‍යු’’න්ති ආරම්භො. ‘‘ධම්මස්ස…පෙ… සඞ්ඝස්ස…පෙ… භාසෙය්‍යු’’න්ති පදසුද්ධි, නො ආරම්භසුද්ධි. ‘‘තත්‍ර තුම්හෙහි…පෙ… කරණීයා’’ති පදසුද්ධි චෙව ආරම්භසුද්ධි ච. දුතියනයාදීසුපි එසෙව නයො. තථා ‘‘අප්පමත්තකං ඛො පනෙත’’න්තිආදි ආරම්භො. ‘‘කතම’’න්තිආදි පුච්ඡා. ‘‘පාණාතිපාතං පහායා’’තිආදි පදසුද්ධි, නො ආරම්භසුද්ධි, නො ච පුච්ඡාසුද්ධි. ‘‘ඉදං ඛො’’තිආදි පුච්ඡාසුද්ධි චෙව පදසුද්ධි ච ආරම්භසුද්ධි ච.

“‘They might speak about me…’ is the beginning. “‘They might speak about the Dhamma…about the Saṅgha…’” is purity of the words, not purity of the beginning. “‘There you should…do what is to be done,’” is purity of the words and purity of the beginning. The same method applies in the second method and so on. Similarly, “‘But this is a minor matter…’” and so on is the beginning. “‘What…?’” and so on is the question. “‘Having abandoned the taking of life…’” and so on is purity of the words, not purity of the beginning, nor purity of the question. “‘This indeed…’” and so on is purity of the question, purity of the words, and purity of the beginning.

තථා ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ’’තිආදි ආරම්භො. ‘‘කතමෙ ච තෙ’’තිආදි පුච්ඡා. ‘‘සන්ති භික්ඛවෙ’’තිආදි ආරම්භො. ‘‘කි’’න්තිආදි ආරම්භ පුච්ඡා. ‘‘යථාසමාහිතෙ’’තිආදි [Pg.203] පදසුද්ධි, නො ආරම්භසුද්ධි නො ච පුච්ඡාසුද්ධි. ‘‘ඉමෙ ඛො තෙ’’තිආදි පදසුද්ධි චෙව පුච්ඡාසුද්ධි ච ආරම්භසුද්ධි ච. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ ආරම්භාදයො වෙදිතබ්බාති. අයං සොධනො හාරො.

Thus, “Monks, there is,” and so on is the beginning. “And what are these?” and so on is the question. “Monks, there are,” and so on is the beginning. “What?” and so on is the beginning and the question. “As one is concentrated” and so on is the purity of words, but not the purity of the beginning, nor the purity of the question. “These, indeed, are those” and so on is the purity of words, and the purity of the question, and the purity of the beginning. In this way, the beginning and so on should be understood in all cases. This is the mode of purification.

අධිට්ඨානහාරවණ්ණනා

The Exposition of the Mode of Determination

‘‘අවණ්ණ’’න්ති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං තං, අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං ‘‘මමං වා ධම්මස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා’’ති. සුක්කපක්ඛෙපි එසෙව නයො.

“Disparagement” is a general determination; without distinguishing it, the specific expression is: “of me, or of the Dhamma, or of the Saṅgha.” The same method applies to the wholesome side.

තථා ‘‘සීල’’න්ති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං, තං අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං ‘‘පාණාතිපාතා පටිවිරතො’’තිආදි.

Thus, “virtue” is a general determination; without distinguishing it, the specific expression is: “abstaining from killing living beings,” and so forth.

‘‘අඤ්ඤෙව ධම්මා’’තිආදි සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං, තං අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං ‘‘තයිදං භික්ඛවෙ තථාගතො පජානාතී’’තිආදි.

“Other phenomena” and so on is a general determination; without distinguishing it, the specific expression is: “This, monks, the Tathāgata understands,” and so forth.

තථා ‘‘පුබ්බන්තකප්පිකා’’තිආදි සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං, තං අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං ‘‘සස්සතවාදා’’තිආදි. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ සාමඤ්ඤවිසෙසො නිද්ධාරෙතබ්බොති අයං අධිට්ඨානො හාරො.

Similarly, “those who speculate about the past” and so on is a general determination; without distinguishing it, the specific expression is “eternalists” and so on. In this way, everywhere the general and the specific should be determined; this is the mode of determination.

පරික්ඛාරහාරවණ්ණනා

The Exposition of the Mode of Requisites

ආඝාතාදීනං ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදීනි (ධ. ස. 1237; විභ. 909) ච එකූනවීසති ආඝාතවත්ථූනි හෙතු. ආනන්දාදීනං ආරම්මණෙ අභිසිනෙහො හෙතු. සීලස්ස හිරිඔත්තප්පං අප්පිච්ඡතාදයො ච හෙතු. ‘‘ගම්භීරා’’තිආදිනා වුත්තධම්මස්ස සබ්බාපි පාරමියො හෙතු, විසෙසෙන පඤ්ඤාපාරමී. දිට්ඨීනං අසප්පුරිසූපස්සයො, අසද්ධම්මස්සවනං, මිච්ඡාභිනිවෙසෙන අයොනිසොමනසිකාරො ච අවිසෙසෙන හෙතු, විසෙසෙන පන සස්සතවාදාදීනං අතීතජාතිඅනුස්සරණාදි හෙතු. වෙදනානං අවිජ්ජාතණ්හාකම්මානි ඵස්සො ච හෙතු. අනුපාදාවිමුත්තියා අරියමග්ගො හෙතු. පඤ්ඤාපනස්ස අයොනිසොමනසිකාරො හෙතු. තණ්හාය සංයොජනියෙසු අස්සාදානුපස්සනා හෙතු. ඵස්සස්ස ඡළායතනානි, ඡළායතනස්ස නාමරූපං හෙතු. භවනෙත්තිසමුච්ඡෙදස්ස විසුද්ධිභාවනා හෙතූති අයං පරික්ඛාරො හාරො.

For resentment and so on, “they have done me harm” and so on (Dhs § 1237; Vibh § 909) and the nineteen bases of resentment are the cause. For joy and so on, attachment to the object is the cause. For virtue, moral shame and fear of wrongdoing, contentment, and so on are causes. For the Dhamma described as “profound” and so on, all the perfections are causes, especially the perfection of wisdom. For views, association with unworthy persons, listening to untrue Dhamma, and improper attention due to wrong adherence are generally the causes; specifically, for eternalist views and so on, recollection of past lives and so on is the cause. For feelings, ignorance, craving, kamma, and contact are causes. For liberation without clinging, the Noble Path is the cause. For designation, improper attention is the cause. For craving, seeing gratification in what is subject to the fetters is the cause. For contact, the six sense bases are the cause; for the six sense bases, name-and-form is the cause. For the eradication of the guide to renewed existence, the development of purification is the cause—this is the mode of requisites.

සමාරොපනහාරවණ්ණනා

The Exposition of the Mode of Application

ආඝාතාදීනං [Pg.204] අකරණීයතාවචනෙන ඛන්තිසම්පදා දස්සිතා හොති. ‘‘අප්පමත්තකං ඛො පනෙත’’න්තිආදිනා සොරච්චසම්පදා, ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ’’තිආදිනා ඤාණසම්පදා, ‘‘අපරාමසතො චස්ස පච්චත්තඤ්ඤෙව නිබ්බුති විදිතා’’ති, ‘‘වෙදනානං…පෙ… යථාභූතං විදිත්වා අනුපාදාවිමුත්තො’’ති එතෙහි සමාධිසම්පදාය සද්ධිං විජ්ජාවිමුත්තිවසීභාවසම්පදා දස්සිතා හොති. තත්ථ ඛන්තිසම්පදා පටිසඞ්ඛානබලසිද්ධිතො සොරච්චසම්පදාය පදට්ඨානං. සොරච්චසම්පදා පන අත්ථතො සීලමෙව, තථා පාණාතිපාතාදීහි පටිවිරතිවචනං සීලස්ස පරියායවිභාගදස්සනත්ථං. තත්ථ සීලං සමාධිස්ස පදට්ඨානං, සමාධි පඤ්ඤාය පදට්ඨානං. තෙසු සීලෙන වීතික්කමප්පහානං දුච්චරිතසංකිලෙසප්පහානඤ්ච සිජ්ඣති, සමාධිනා පරියුට්ඨානප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං, තණ්හාසංකිලෙසප්පහානඤ්ච සිජ්ඣති. පඤ්ඤාය දිට්ඨිසංකිලෙසප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, අනුසයප්පහානඤ්ච සිජ්ඣතීති සීලාදීහි තීහි ධම්මක්ඛන්ධෙහි සමථවිපස්සනාභාවනාපාරිපූරී, පහානත්තයසිද්ධි චාති අයං සමාරොපනො හාරො.

By the statement that one should not harbor anger and so forth, the perfection of patience is shown. By the phrase, 'This is but a trifle,' and so on, the perfection of gentleness is shown. By the phrase, 'There is, monks,' and so on, the perfection of knowledge is shown. By the statements, 'For one who does not grasp, Nibbāna is known personally,' and 'having understood feelings... as they truly are, one is liberated through non-clinging,' the perfection of mastery in knowledge and liberation is shown, together with the perfection of concentration. Therein, the perfection of patience, being accomplished through the power of reflection, is the foundation for the perfection of gentleness. The perfection of gentleness, in essence, is virtue itself. Similarly, the statement about refraining from killing living beings and so forth is for the purpose of showing the classification of virtue through its various expressions. Therein, virtue is the foundation for concentration, and concentration is the foundation for wisdom. Among these, through virtue, the abandoning of transgression and the abandoning of the defilement of misconduct are accomplished. Through concentration, the abandoning of obsession, the abandoning by suppression, and the abandoning of the defilement of craving are accomplished. Through wisdom, the abandoning of the defilement of views, the abandoning by eradication, and the abandoning of latent tendencies are accomplished. Thus, through these three aggregates of the Dhamma—virtue and so forth—the complete fulfillment of the development of serenity and insight and the achievement of the threefold abandoning are accomplished. This is the method of application.

සොළසහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Sixteen Methods is completed.

පඤ්චවිධනයවණ්ණනා

Exposition of the Fivefold Method

නන්දියාවට්ටනයවණ්ණනා

Exposition of the Nandiyāvaṭṭana Method

ආඝාතාදීනං අකරණවචනෙන තණ්හාවිජ්ජාසඞ්කොචො දස්සිතො හොති. සති හි අත්තත්තනියවත්ථූසු සිනෙහෙ සම්මොසෙ ච ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1237, විභ. 909) ආඝාතො ජායතීති, තථා ‘‘පාණාතිපාතා පටිවිරතො’’තිආදිවචනෙහි, ‘‘පච්චත්තඤ්ඤෙව නිබ්බුති විදිතා, අනුපාදාවිමුත්තො, ඡන්නං ඵස්සායතනානං…පෙ… යථාභූතං පජානාතී’’තිආදීහි වචනෙහි ච තණ්හාවිජ්ජානං අච්චන්තප්පහානං දස්සිතං හොති. තාසං පන පුබ්බන්තකප්පිකාදිපදෙහි ‘‘අජානතං අපස්සත’’න්තිආදිපදෙහි ච සරූපතො දස්සිතානං තණ්හාවිජ්ජානං රූපධම්මා අරූපධම්මා ච අධිට්ඨානං. යථාක්කමං සමථො ච විපස්සනා ච පටිපක්ඛො. තෙසං චෙතොවිමුත්ති පඤ්ඤාවිමුත්ති ච ඵලං. තත්ථ [Pg.205] තණ්හා, තණ්හාවිජ්ජා වා සමුදයසච්චං, තදධිට්ඨානභූතා රූපාරූපධම්මා දුක්ඛසච්චං, තෙසං අප්පවත්ති නිරොධසච්චං, නිරොධපජානනා සමථවිපස්සනා මග්ගසච්චන්ති එවං චතුසච්චයොජනා වෙදිතබ්බා. තණ්හාග්ගහණෙන චෙත්ථ මායාසාඨෙය්‍යමානාතිමානමදප්පමාදපාපිච්ඡතාපාපමිත්තතාඅහිරිකානොත්තප්පාදිවසෙන සබ්බො අකුසලපක්ඛො නෙතබ්බො. තථා අවිජ්ජාග්ගහණෙන විපරීතමනසිකාරකොධුපනාහමක්ඛපලාසඉස්සාමච්ඡරියසාරම්භදොවචස්සතා- භවදිට්ඨිවිභවදිට්ඨාදිවසෙන අකුසලපක්ඛො නෙතබ්බො. වුත්තවිපරියායෙන අමායාඅසාඨෙය්‍යාදිඅවිපරීතමනසිකාරාදිවසෙන, තථා සමථපක්ඛියානං සද්ධින්ද්‍රියාදීනං, විපස්සනාපක්ඛියානඤ්ච අනිච්චසඤ්ඤාදීනං වසෙන කුසලපක්ඛො නෙතබ්බොති. අයං නන්දියාවට්ටස්ස නයස්ස භූමි.

By the statement that one should not harbor hatred and so forth, the curtailment of craving and ignorance is shown. For when there is attachment and confusion regarding things pertaining to oneself and what is one's own, hatred arises with thoughts like, 'They have done me harm,' and so on (Dhammasaṅgaṇi 1237, Vibhaṅga 909). Similarly, through statements like, 'One abstains from killing living beings,' and 'Nibbāna is known personally; one is liberated without clinging; one understands the six sense bases… as they actually are,' the complete abandonment of craving and ignorance is shown. Furthermore, for craving and ignorance—which are shown in their own nature by terms like 'those who speculate about the past' and 'not knowing, not seeing'—material and immaterial phenomena are the basis. In sequence, serenity and insight are their antidotes. The result for them is liberation of mind and liberation by wisdom. Herein, craving—or craving and ignorance—is the truth of the origin. The material and immaterial phenomena that are their basis constitute the truth of suffering. Their non-arising is the truth of cessation. The understanding of cessation, which is serenity and insight, is the truth of the path. Thus, the connection to the Four Noble Truths should be understood. By the term 'craving' here, the entire unwholesome side should be understood—such as deceit, craftiness, pride, conceit, intoxication, negligence, evil wishes, bad friendship, shamelessness, and lack of moral dread. Similarly, by the term 'ignorance,' the unwholesome side should be understood—such as improper attention, anger, animosity, disparagement, insolence, envy, stinginess, contentiousness, obstinacy, the view of existence, and the view of non-existence. Conversely, the wholesome side should be understood through their opposites—such as honesty, absence of craftiness, proper attention, and so on—as well as through the factors belonging to serenity, like the faculty of faith, and the factors belonging to insight, like the perception of impermanence. This is the basis of the Nandiyāvaṭṭana method.

තිපුක්ඛලනයවණ්ණනා

Exposition of the Threefold Method

ආඝාතාදීනං අකරණවචනෙන අදොසසිද්ධි, තථා පාණාතිපාතඵරුසවාචාහි පටිවිරතිවචනෙන. ආනන්දාදීනං අකරණවචනෙන අලොභසිද්ධි, තථා අබ්‍රහ්මචරියතො පටිවිරතිවචනෙන. අදින්නාදානාදීහි පන පටිවිරතිවචනෙන උභයසිද්ධි. ‘‘තයිදං භික්ඛවෙ තථාගතො පජානාතී’’තිආදිනා අමොහසිද්ධි. ඉති තීහි අකුසලමූලෙහි ගහිතෙහි තප්පටිපක්ඛතො, ආඝාතාදිඅකරණවචනෙන ච තීණි කුසලමූලානි සිද්ධානියෙව හොන්ති. තත්ථ තීහි අකුසලමූලෙහි තිවිධදුච්චරිතසංකිලෙසමලවිසමාකුසලසඤ්ඤාවිතක්කාසද්ධම්මාදිවසෙන සබ්බො අකුසලපක්ඛො විත්ථාරෙතබ්බො. තථා තීහි කුසලමූලෙහි තිවිධසුචරිතවොදානසමකුසලසඤ්ඤාවිතක්කපඤ්ඤාසද්ධම්මසමාධි- විමොක්ඛමුඛවිමොක්ඛාදිවසෙන සබ්බො කුසලපක්ඛො විභාවෙතබ්බො. එත්ථාපි ච සච්චයොජනා වෙදිතබ්බා. කථං? ලොභො සබ්බානි වා කුසලාකුසලමූලානි සමුදයසච්චං, තෙහි පන නිබ්බත්තා තෙසං අධිට්ඨානගොචරභූතා උපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චන්තිආදිනා නයෙන සච්චයොජනා වෙදිතබ්බාති අයං තිපුක්ඛලස්ස නයස්ස භූමි.

By the statement that one should not harbor ill will and so forth, the establishment of non-aversion is achieved, and similarly by the statement of refraining from killing living beings and from harsh speech. By the statement that one should not indulge in delight and so forth, the establishment of non-greed is achieved, and similarly by the statement of refraining from unchastity. By the statement of refraining from taking what is not given and so forth, however, both are established. Through the passage beginning, 'This, monks, the Tathāgata understands,' the establishment of non-delusion is achieved. Thus, when the three unwholesome roots are grasped, the three wholesome roots are thereby established through their opposites and through the statement that one should not harbor ill will and so forth. Here, the entire unwholesome side should be elaborated in terms of the three unwholesome roots, as threefold misconduct, defilements, impurity, unwholesome perceptions, unwholesome thoughts, false doctrines, and so on. Similarly, the entire wholesome side should be explained in terms of the three wholesome roots, as threefold good conduct, purity, wholesome perceptions, wholesome thoughts, wisdom, the true Dhamma, concentration, liberation, the doors to liberation, and so on. Here too, the connection to the truths should be understood. How? Greed, or all the wholesome and unwholesome roots, is the truth of the origin; the aggregates of clinging, which are produced by them and serve as their basis and object, are the truth of suffering. In this way, the connection to the truths should be understood. This is the basis of the Tipukkhala method.

සීහවික්කීළිතනයවවණ්ණනා

Exposition of the Lion's Play Method

ආඝාතානන්දනාදීනං අකරණවචනෙන සතිසිද්ධි. සතියා හි සාවජ්ජානවජ්ජෙ, තත්ථ ච ආදීනවානිසංසෙ සල්ලක්ඛෙත්වා සාවජ්ජං පහාය අනවජ්ජං [Pg.206] සමාදාය වත්තතීති. තථා මිච්ඡාජීවා පටිවිරතිවචනෙන වීරියසිද්ධි. වීරියෙන හි කාමබ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කෙ විනොදෙති, වීරියසාධනඤ්ච ආජීවපාරිසුද්ධිසීලන්ති. පාණාතිපාතාදීහි පටිවිරතිවචනෙන සතිසිද්ධි. සතියා හි සාවජ්ජානවජ්ජෙ, තත්ථ ච ආදීනවානිසංසෙ සල්ලක්ඛෙත්වා සාවජ්ජං පහාය අනවජ්ජං සමාදාය වත්තති. තථා හි සා ‘‘විසයාභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානා’’ති ච වුච්චති. ‘‘තයිදං භික්ඛවෙ තථාගතො පජානාතී’’තිආදිනා සමාධිපඤ්ඤාසිද්ධි. පඤ්ඤාය හි යථාභූතාවබොධො, සමාහිතො ච යථාභූතං පජානාතීති. තථා ‘‘නිච්චො ධුවො’’තිආදිනා අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති විපල්ලාසො, ‘‘අරොගො පරං මරණා, එකන්තසුඛී අත්තා දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො’’ති ච එවමාදීහි අසුඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති විපල්ලාසො, ‘‘පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො’’තිආදිනා අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති විපල්ලාසො, සබ්බෙහෙව ච දිට්ඨිදීපකපදෙහි අනත්තනි ‘‘අත්තා’’ති විපල්ලාසොති එවමෙත්ථ චත්තාරො විපල්ලාසා සිද්ධා හොන්ති, තෙසං පටිපක්ඛතො චත්තාරි සතිපට්ඨානානි සිද්ධානෙව හොන්ති. තත්ථ චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහි චත්තාරො පුග්ගලා නිද්දිසිතබ්බා.

The establishment of mindfulness is achieved by the statement that one should not harbor ill will, indulge in delight, and so forth. For it is through mindfulness that one discerns what is blameworthy and what is blameless, and having reflected on the dangers and benefits therein, one abandons the blameworthy and undertakes the blameless, thus conducting oneself accordingly. Similarly, the establishment of energy is achieved by the statement of abstaining from wrong livelihood. For it is through energy that one dispels thoughts of sensual desire, ill will, and harm; and the virtue of purity of livelihood is an accomplishment of energy. The establishment of mindfulness is also achieved by the statement of abstaining from killing living beings and so forth. For through mindfulness, one discerns what is blameworthy and what is blameless, and having reflected on the dangers and benefits therein, one abandons the blameworthy and undertakes the blameless, thus conducting oneself. For it is also said that mindfulness has the characteristic of 'confronting an object.' Through the passage beginning, 'This, monks, the Tathāgata understands,' the establishment of concentration and wisdom is achieved. For through wisdom there is understanding of things as they truly are, and one who is concentrated understands things as they truly are. Similarly, through passages like 'permanent, stable,' the distortion of perceiving the impermanent as permanent arises. Through statements like 'free from illness after death, the self is perfectly happy, having attained Nibbāna in this very life,' the distortion of perceiving the unsatisfactory as happiness arises. Through passages like 'endowed with the five strands of sensual pleasure,' the distortion of perceiving the foul as beautiful arises. And through all the passages that illuminate views, the distortion of perceiving what is not-self as self arises. Thus, in this way the four distortions are established, and through their opposites, the four foundations of mindfulness are likewise established. Herein, four types of individuals should be indicated by the four faculties.

කථං? දුවිධො හි තණ්හාචරිතො මුදින්ද්‍රියො ච තික්ඛින්ද්‍රියො චාති, තථා දිට්ඨිචරිතො. තෙසු පඨමො අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති විපල්ලත්තදිට්ඨි සතිබලෙන යථාභූතං කායසභාවං සල්ලක්ඛෙත්වා සම්මත්තනියාමං ඔක්කමති. දුතියො අසුඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති විපල්ලත්තදිට්ඨි ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.14; 6.58) වුත්තෙන වීරියසංවරසඞ්ඛාතෙන වීරියබලෙන තං විපල්ලාසං විධමති. තතියො අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති අයාථාවගාහී සමථබලෙන සමාහිතභාවතො සඞ්ඛාරානං ඛණිකභාවං යථාභූතං පටිවිජ්ඣති. චතුත්ථො සන්තතිසමූහකිච්චාරම්මණඝනවිචිත්තත්තා ඵස්සාදිධම්මපුඤ්ජමත්තෙ අනත්තනි ‘‘අත්තා’’ති මිච්ඡාභිනිවෙසී චතුකොටිකසුඤ්ඤතාමනසිකාරෙන තං මිච්ඡාභිනිවෙසං විද්ධංසෙති. චතූහි චෙත්ථ විපල්ලාසෙහි චතුරාසවොඝයොගකායගන්ථඅගතිතණ්හුප්පාදුපාදානසත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිතිඅපරිඤ්ඤාදිවසෙන සබ්බො අකුසලපක්ඛො නෙතබ්බො. තථා චතූහි සතිපට්ඨානෙහි චතුබ්බිධඣානවිහාරාධිට්ඨානසුඛභාගියධම්මඅප්පමඤ්ඤාසම්මප්පධානඉද්ධිපාදාදිවසෙන සබ්බො වොදානපක්ඛො නෙතබ්බොති අයං සීහවික්කීළිතස්ස නයස්ස භූමි. ඉධාපි සුභසඤ්ඤාසුඛසඤ්ඤාහි, චතූහිපි වා විපල්ලාසෙහි සමුදයසච්චං[Pg.207], තෙසං අධිට්ඨානාරම්මණභූතා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චන්තිආදිනා සච්චයොජනා වෙදිතබ්බා.

How? For the craving-natured person is of two kinds: one with dull faculties and one with sharp faculties; likewise the view-natured person. Among them, the first, whose view is perverted to see 'beauty' in the unattractive, discerns the true nature of the body with the power of mindfulness and enters the fixed course of rightness. The second, whose view is perverted to see 'pleasure' in what is suffering, shatters that perversion with the power of energy, which is termed restraint by energy, spoken of as 'one does not tolerate an arisen thought of sensuality' (MN 1.26; AN 4.14; 6.58), and so on. The third, who wrongly grasps 'permanence' in the impermanent, penetrates the momentary nature of formations as they truly are with the power of tranquility, due to having a concentrated mind. The fourth, who wrongly adheres to 'self' in what is merely a collection of phenomena such as contact—due to its continuity, collection, function, object, density, and variety—destroys that wrong adherence through the contemplation of the four-limbed emptiness. Here, through these four perversions, the entire unwholesome side should be understood in terms of the four taints, floods, yokes, bodily knots, wrong courses, the arising of craving, clinging, beings, stations of consciousness, non-full-comprehension, and so on. Similarly, through the four establishments of mindfulness, the entire side of purification should be understood in terms of the four kinds of jhānic dwellings, determination, qualities partaking of happiness, the immeasurables, right strivings, bases of psychic power, and so on. This is the ground for the method of the lion's sport. Here too, the truth of the origin should be understood through the perceptions of beauty and pleasure, or through all four perversions; and the five aggregates of clinging, which are the basis and object for them, are the truth of suffering, and so on. Thus the connection to the truths should be understood.

දිසාලොචනඅඞ්කුසනයද්වයවණ්ණනා

The Explanation of the Two Methods of Directional Survey and the Goad.

ඉති තිණ්ණං අත්ථනයානං සිද්ධියා වොහාරනයද්වයම්පි සිද්ධමෙව හොති. තථා හි අත්ථනයදිසාභූතධම්මානං සමාලොචනං දිසාලොචනං, තෙසං සමානයනං අඞ්කුසොති නියුත්තා පඤ්ච නයා.

Thus, with the accomplishment of the three methods of meaning, the two methods of expression are also accomplished. For the thorough survey of phenomena that are the directions for the methods of meaning is the Directional Survey (disālocana), and their bringing together is the Goad (aṅkusa); thus, the five methods are designated.

පඤ්චවිධනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Fivefold Method is concluded.

සාසනපට්ඨානවණ්ණනා

The Explanation of the Foundation of the Teaching.

ඉදං සුත්තං සොළසවිධෙ සුත්තන්තපට්ඨානෙ සංකිලෙසවාසනාසෙක්ඛභාගියං, සංකිලෙසනිබ්බෙධාසෙක්ඛභාගියමෙව වා. අට්ඨවීසතිවිධෙ පන සුත්තන්තපට්ඨානෙ ලොකියලොකුත්තරං සත්තධම්මාධිට්ඨානං ඤාණඤෙය්‍යදස්සනභාවනං සකවචනපරවචනං විස්සජ්ජනීයාවිස්සජ්ජනීයං කුසලාකුසලං අනුඤ්ඤාතපටික්ඛිත්තඤ්චාති වෙදිතබ්බං.

This discourse, in the sixteenfold classification of discourses, pertains either to the defilements and latent tendencies of one in higher training, or it pertains to the breakthrough of defilements of one in higher training. In the twenty-eightfold classification of discourses, it should be understood as worldly and supramundane; founded on the seven qualities; knowledge, the knowable, vision, and development; one's own words and the words of others; what requires explanation and what does not; wholesome and unwholesome; and what is permitted and prohibited.

පකරණනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Method of Treatises is concluded.

බ්‍රහ්මජාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Brahmajāla Sutta is concluded.

2. සාමඤ්ඤඵලසුත්තවණ්ණනා

2. The Explanation of the Sāmaññaphala Sutta.

රාජාමච්චකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Account of the King and his Minister.

150. රාජගහෙති [Pg.208] එත්ථ දුග්ගජනපදට්ඨානවිසෙසසම්පදාදියොගතො පධානභාවෙන රාජූහි ගහිතන්ති රාජගහන්ති ආහ ‘‘මන්ධාතු…පෙ… වුච්චතී’’ති. තත්ථ මහාගොවින්දෙන මහාසත්තෙන පරිග්ගහිතං රෙණුආදීහි රාජූහි පරිග්ගහිතමෙව හොතීති මහාගොවින්දග්ගහණං. මහාගොවින්දොති මහානුභාවො එකො පුරාතනො රාජාති කෙචි. පරිග්ගහිතත්තාති රාජධානීභාවෙන පරිග්ගහිතත්තා. පකාරෙති නගරමාපනෙන රඤ්ඤා කාරිතසබ්බගෙහත්තා රාජගහං, ගිජ්ඣකූටාදීහි පරික්ඛිත්තත්තා පබ්බතරාජෙහි පරික්ඛිත්තගෙහසදිසන්තිපි රාජගහං, සම්පන්නභවනතාය රාජමානං ගෙහන්ති පි රාජගහං, සංවිහිතාරක්ඛතාය අනත්ථාවහභාවෙන උපගතානං පටිරාජූනං ගහං ගෙහභූතන්තිපි රාජගහං, රාජූහි දිස්වා සම්මා පතිට්ඨාපිතත්තා තෙසං ගහං ගෙහභූතන්තිපි රාජගහං, ආරාමරාමණෙය්‍යකාදීහි රාජතෙ, නිවාසසුඛතාදිනා සත්තෙහි මමත්තවසෙන ගය්හති, පරිග්ගය්හතීති වා රාජගහන්ති එදිසෙ පකාරෙ සො පදෙසො ඨානවිසෙසභාවෙන උළාරසත්තපරිභොගොති ආහ ‘‘තං පනෙත’’න්තිආදි. තෙසන්ති යක්ඛානං. වසනවනන්ති ආපානභූමිභූතං උපවනං.

150. Herein, Rājagaha is so called because it was primarily seized by kings due to its excellent qualities, such as being a special place in a region difficult of access; it is said, "Mandhātu… and so on… is called." There, because it was occupied by the great being Mahāgovinda, it was effectively occupied by kings such as Reṇu—hence the mention of Mahāgovinda. Some say, "Mahāgovinda" refers to a powerful ancient king. "Because of being occupied" means because of being occupied as a royal capital. It is Rājagaha because it is a house for all, made by a king with city planning; because it is surrounded by mountains like Vulture Peak, it is like a house surrounded by kingly mountains, thus it is also Rājagaha; because of its splendid buildings, it is a shining house (rājamānaṃ gehaṃ), thus it is also Rājagaha; because it is well-guarded, it is a house, a prison, for hostile kings who have come bringing misfortune, thus it is also Rājagaha; because kings, having seen it, properly established it, it is their house, thus it is also Rājagaha; and because it shines (rājate) with delightful parks and so on, or because beings grasp it (gayhati) with a sense of 'mine' due to the comfort of dwelling there, or because it is embraced (pariggayhati). In such ways, that region is a special place for the enjoyment of great beings, hence it is said, "But that…" and so on. "Of them" means of the yakkhas. "Vasanavana" means a pleasure grove that is a place of resort.

අවිසෙසෙනාති ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරති’’ (ම. නි. 1.69; 3.75; විභ. 508), ‘‘පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, (දී. නි. 1.226; සං. නි. 2.152; අ. නි. 4.123; පාරා. 11) ‘‘මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති’’, (දී. නි. 1.556; 3.308; ම. නි. 1.77, 459, 509; 2.309, 315, 451, 471; 3.230; විභ. 642) ‘‘සබ්බනිමිත්තානං අමනසිකාරා අනිමිත්තං චෙතොසමාධිං සමාපජ්ජිත්වා විහරතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.459) විය සද්දන්තරසන්නිධානසිද්ධෙන විසෙසපරාමසනෙන විනා. ඉරියාය කායිකකිරියාය පවත්තනූපායභාවතො පථොති ඉරියාපථො. ඨානාදීනඤ්හි ගතිනිවත්ති ආදිඅවත්ථාහි විනා න කඤ්චි කායිකකිරියං පවත්තෙතුං සක්කා. විහරති පවත්තති එතෙන, විහරණඤ්චාති විහාරො, දිබ්බභාවාවහො විහාරො දිබ්බවිහාරො, මහග්ගතජ්ඣානානි. නෙත්තියං පන ‘‘චතස්සො ආරුප්පසමාපත්තියො ආනෙඤ්ජා විහාරා’’ති වුත්තං[Pg.209]. තං තාසං මෙත්තාඣානාදීනං බ්‍රහ්මවිහාරතා විය භාවනාවිසෙසභාවං සන්ධාය වුත්තං. අට්ඨකථාසු පන දිබ්බභාවාවහසාමඤ්ඤතො තාපි ‘‘දිබ්බවිහාරා’’ ත්වෙව වුත්තා. හිතූපසංහාරාදිවසෙන පවත්තියා බ්‍රහ්මභූතා සෙට්ඨභූතා විහාරාති බ්‍රහ්මවිහාරා, මෙත්තාඣානාදිකා. අනඤ්ඤසාධාරණත්තා අරියානං විහාරාති අරියවිහාරා, චතස්සොපි ඵලසමාපත්තියො. සමඞ්ගීපරිදීපනන්ති සමඞ්ගිභාවපරිදීපනං. ඉරියාපථසමායොගපරිදීපනං ඉතරවිහාරසමායොගපරිදීපනස්ස විසෙසවචනස්ස අභාවතො, ඉරියාපථසමායොගපරිදීපනස්ස ච අත්ථසිද්ධත්තා. විහරතීති එත්ථ වි-සද්දො විච්ඡෙදත්ථජොතනො, හරතීති නෙති, පවත්තෙතීති අත්ථො. තත්ථ කස්ස කෙන විච්ඡින්දනං, කථං කස්ස පවත්තනන්ති අන්තොලීනං චොදනං සන්ධායාහ ‘‘සො හී’’තිආදි.

Without specification means without the specific qualification achieved by the proximity of other words, as in: "He dwells, restrained by the restraint of the Pātimokkha" (MN 1.69; 3.75; Vibh 508); "having attained the first jhāna, he dwells" (DN 1.226; SN 2.152; AN 4.123; Pār 11); "with a mind imbued with loving-kindness, he dwells pervading one direction" (DN 1.556; 3.308; MN 1.77, 459, 509; 2.309, 315, 451, 471; 3.230; Vibh 642); "having entered the signless concentration of mind by not attending to any signs, he dwells" (MN 1.459), and so on. A posture (iriyāpatha) is a 'path' because it is the means (upāya) for the proceeding (pavattana) of bodily action (iriyā). For without the initial states of the cessation of movement, such as standing, no bodily action can be made to proceed. One dwells (viharati), one proceeds (pavattati) by means of it, and it is a dwelling (viharaṇa); therefore it is a vihāra. A dwelling that brings about a divine state is a divine dwelling (dibbavihāra); these are the sublime jhānas. In the Netti, however, it is said, "The four formless attainments are the imperturbable dwellings." That is said in reference to their being a special kind of development, just as the loving-kindness jhānas and so on have the quality of being divine abodes (brahmavihāra). But in the commentaries, because of the general characteristic of bringing about a divine state, they too are called "divine dwellings." Because they proceed by way of bringing benefit and so on, they are sublime (brahmabhūtā) and supreme (seṭṭhabhūtā) dwellings; therefore they are divine abodes (brahmavihārā), such as the loving-kindness jhānas. Because they are not shared by others, they are the noble ones' dwellings (ariyavihārā); these are the four fruition attainments. "Elucidation of being endowed" means the clarification of the state of being endowed. This refers to the clarification of the connection with posture, because there is no specific statement clarifying the connection with other dwellings, and because the clarification of the connection with posture is established by the meaning. Herein, in the word viharati, the prefix vi- indicates the meaning of separation; harati means 'carries,' that is, 'causes to proceed.' In this context, to address the implicit question, "Whose separation from what? How is whose proceeding carried on?" it is said, "For he..." and so on.

ගොචරගාමදස්සනත්ථං ‘‘රාජගහෙ’’ති වත්වා බුද්ධානං අනුරූපනිවාසනට්ඨානදස්සනත්ථං ‘‘අම්බවනෙ’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉදමස්සා’’තිආදි. එතන්ති එතං ‘‘රාජගහෙ’’ති භුම්මවචනං සමීපත්ථෙ ‘‘ගඞ්ගාය ගාවො චරන්ති, කූපෙ ගග්ගකුල’’න්ති ච යථා. කුමාරෙන භතොති කුමාරභතො, සො එව කොමාරභච්චො යථා භිසග්ගමෙව භෙසජ්ජං. දොසාභිසන්නන්ති වාතපිත්තාදිවසෙන උස්සන්නදොසං. විරෙචෙත්වාති දොසපකොපතො විවෙචෙත්වා.

Having stated "in Rājagaha" to show the alms-resort village, it is said "in the mango grove" to show the place of residence suitable for Buddhas—thus, it is said, "this was his..." and so on. This word "in Rājagaha" is a locative of proximity, as in "cows graze by the Ganges" and "the Gagga family is at the well." "Nourished by the prince" (kumārena bhato) is kumārabhato; he is Komārabhacca, just as medicine (bhesajja) is from a physician (bhisagga). "Afflicted by humors" means with excessive humors, such as wind, bile, and so on. "Having purged" means having separated from the agitation of the humors.

අඩ්ඪතෙළසහීති අඩ්ඪෙන තෙරසහි අඩ්ඪතෙරසහි භික්ඛුසතෙහි. තානි පන පඤ්ඤාසාය ඌනානි තෙරසභික්ඛුසතානි හොන්තීති ආහ ‘‘අඩ්ඪසතෙනා’’තිආදි.

Aḍḍhateḷasahi means with twelve and a half hundreds of monks. These are thirteen hundred monks less fifty, hence it is said, "by half a hundred less," etc.

රාජතීති දිබ්බති, සොභතීති අත්ථො. රඤ්ජෙතීති රමෙති. රඤ්ඤොති පිතු බිම්බිසාරරඤ්ඤො. සාසනට්ඨෙන හිංසනට්ඨෙන සත්තු.

"Rājati" means 'shines' or 'is splendid.' "Rañjeti" means 'gladdens.' "Rañño" refers to his father, King Bimbisāra. An enemy (sattu) is so called in the sense of 'instructing' (sāsana) and in the sense of 'injuring' (hiṃsana).

භාරියෙති ගරුකෙ අඤ්ඤෙසං අසක්කුණෙය්‍යෙ වා. සුවණ්ණසත්ථකෙනාති සුවණ්ණමයෙන සත්ථකෙන. අයොමයඤ්හි රඤ්ඤො සරීරං උපනෙතුං අයුත්තන්ති වදති. සුවණ්ණසත්ථකෙනාති වා සුවණ්ණපරික්ඛතෙන සත්ථකෙන බාහුං ඵාලාපෙත්වාති සිරාවෙධවසෙන බාහුං ඵලාපෙත්වා උදකෙන සම්භින්දිත්වා පායෙසි කෙවලස්ස ලොහිතස්ස ගබ්භිනිත්ථියා දුජ්ජීරභාවතො. ධුරාති ධුරභූතා, ගණස්ස, ධොරය්හාති අත්ථො. ධුරං නීහරාමීති ගණධුරං ගණබන්ධියං නිබ්බත්තෙමි. ‘‘පුබ්බෙ ඛො’’තිආදි ඛන්ධකපාළි එව.

"Bhāriye" means heavy or difficult for others to bear. "Suvaṇṇasatthakena" means with a golden knife. For it is said that an iron knife is unsuitable for approaching the king's body. Or, "suvaṇṇasatthakena" means with a gold-decorated knife; having split the arm by opening a vein, and having mixed it with water, he gave it to drink, because the blood alone would be difficult for a pregnant woman to digest. "Dhurā" means bearing the burden, meaning the responsibility of the group. "Dhuraṃ nīharāmi" means I will fulfill the group's burden, I will accomplish the group's bond. The passage beginning "Pubbe kho" is indeed from the Khandhaka text.

පොත්ථනියන්ති [Pg.210] ඡුරිකං, යං ‘‘නඛර’’න්තිපි [පොථනිකන්ති ඡුරිකං, යං ඛරන්තිපි (සාරත්ථ. ටී. 3.339) පොථනිකන්ති ඡුරිකං, ඛරන්තිපි (වි. වි. ටී. 2.චූළවග්ගවණ්ණනා 339)] වුච්චති. දිවා දිවස්සාති දිවස්සපි දිවා, මජ්ඣන්හිකවෙලායන්ති අත්ථො.

"Potthanī" means a knife, which is also called a "nakhara." "Divā divassa" means by day, even of the day, meaning at midday.

තස්සා සරීරං ලෙහිත්වා යාපෙති අත්තූපක්කමෙන මරණං න යුත්තන්ති. න හි අරියසාවකා අත්තානං විනිපාතෙන්තීති. මග්ගඵලසුඛෙනාති මග්ගඵලසුඛාවහෙන සොතාපත්තිමග්ගඵලසුඛූපසඤ්හිතෙන චඞ්කමෙන යාපෙති. චෙතියඞ්ගණෙති ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජනට්ඨානභූතෙ චෙතියඞ්ගණෙ. නිසජ්ජනත්ථායාති භික්ඛුසඞ්ඝනිසීදනත්ථාය. චාතුමහාරාජිකදෙවලොකෙ…පෙ… යක්ඛො හුත්වා නිබ්බත්ති තත්ථ බහුලං නිබ්බත්තපුබ්බතාය චිරපරිචිතනිකන්තිවසෙන.

He sustains himself by licking her body, thinking self-inflicted death is not proper. For noble disciples do not destroy themselves. "Maggaphalasukhena" means he sustains himself by means of walking meditation that is conducive to the joy of the path and fruit, and is imbued with the joy of the path and fruit of stream-entry. "Cetiyaṅgaṇe" means in the courtyard of the shrine, a place for offering worship with perfumes and flowers. "Nisajjanatthāya" means for the purpose of seating the assembly of monks. In the Cātumahārājika heaven... having become a yakkha, he was reborn there because he had been reborn there frequently before, due to long familiarity and attachment.

ඛොභෙත්වාති පුත්තසිනෙහස්ස බලවභාවතො, සහජාතපීතිවෙගස්ස ච සවිප්ඵාරතාය තංසමුට්ඨානරූපධම්මෙහි ඵරණවසෙන සකලසරීරං ආලොළෙත්වා. තෙනාහ ‘‘අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසී’’ති. පිතුගුණන්ති පිතු අත්තනි සිනෙහගුණං. මුඤ්චාපෙත්වාති එත්ථ ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ‘‘අභිමාරකපුරිසපෙසනාදිප්පකාරෙනා’’ති වුත්තෙ එව පකාරෙ පච්චාමසති. විත්ථාරකථානයොති අජාතසත්තුපසාදනාදිවසෙන විත්ථාරතො වත්තබ්බාය කථාය නයමත්තං. කස්මා පනෙත්ථ විත්ථාරනයා කථා න වුත්තාති ආහ ‘‘ආගතත්තා පන සබ්බං න වුත්ත’’න්ති.

"Khobhetvā" means having agitated the entire body by pervading it with the material phenomena arising therefrom, due to the strength of affection for his son and the intensity of the force of innate joy. Hence it is said, "piercing the marrow, he remained." "Pituguṇa" means the quality of the father's affection for himself. Regarding "Muñcāpetvā," here the word "iti" has the meaning of manner; therefore, it refers to the very manner spoken of, such as "by sending a killer man, etc." "Vitthārakathānayo" means simply the approach to a discourse that should be spoken in detail, such as the pacifying of Ajātasattu, etc. Why then is the discourse not given here in detail? He says, "However, not all is stated, due to its having been given elsewhere."

කොසලරඤ්ඤොති මහාකොසලරඤ්ඤො. පණ්ඩිතාධිවචනන්ති පණ්ඩිතවෙවචනං. විදන්තීති ජානන්ති. වෙදෙන ඤාණෙන කරණභූතෙන ඊහති පවත්තතීති වෙදෙහි.

"Kosalarañño" means of the great Kosala king. "Paṇḍitādhivacana" means a synonym for the wise. "Vidanti" means they know. It proceeds with knowledge as an instrument—thus, "vedehi."

එත්ථාති එතස්මිං දිවසෙ. අනසනෙන වාති වා-සද්දො අනියමත්ථො, තෙන එකච්චමනොදුච්චරිතදුස්සීල්‍යාදීනි සඞ්ගණ්හාති. තථා හි ගොපාලකූපොසථො අභිජ්ඣාසහගතචිත්තස්ස වසෙන වුත්තො, නිගණ්ඨුපොසථො මොසවජ්ජාදිවසෙන. යථාහ ‘‘සො තෙන අභිජ්ඣාසහගතෙන චෙතසා දිවසං අතිනාමෙතී’’ති (අ. නි. 1.71), ‘‘ඉති යස්මිං සමයෙ සච්චෙ සමාදපෙතබ්බා, මුසාවාදෙ තස්මිං සමයෙ සමාදපෙන්තී’’ති (අ. නි. 1.71) ච ආදි. එත්ථාති උපොසථසද්දෙ. අත්ථුද්ධාරොති වත්තබ්බඅත්ථානං උද්ධාරණං.

Here, "ettha" means on this day. Regarding "anasanena vā," the word "vā" has the meaning of indefiniteness; thus, it encompasses some mental misconduct, bad conduct, and so forth. For instance, the cowherd's observance is described in terms of a mind accompanied by covetousness, while the Nigaṇṭha's observance involves false speech, etc. As it is said: "He spends the day with a mind accompanied by covetousness," and "At the time when one should be exhorted to truth, they exhort to false speech," and so on. Here, "ettha" refers to the word "uposatha." "Atthuddhāro" means the extraction of the meanings to be stated.

නනු [Pg.211] ච අත්ථමත්තං පති සද්දා අභිනිවිසන්තීති න එකෙන සද්දෙන අනෙකෙ අත්ථා අභිධීයන්තීති? සච්චමෙතං සද්දවිසෙසෙ අපෙක්ඛිතෙ, තෙසං පන අත්ථානං උපොසථසද්දවචනීයතා සාමඤ්ඤං උපාදාය වුච්චමානො අයං විචාරො උපොසථසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරොති වුත්තො. හෙට්ඨා ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදීසු ආගතෙ අත්ථුද්ධාරෙපි එසෙව නයො. කාමඤ්ච පාතිමොක්ඛුද්දෙසාදිවිසයොපි උපොසථසද්දො සාමඤ්ඤරූපො එව විසෙසසද්දස්ස අවාචකභාවතො, තාදිසං පන සාමඤ්ඤං අනාදියිත්වා අයමත්ථො වුත්තොති වෙදිතබ්බං. සීලසුද්ධිවසෙන උපෙතෙහි සමග්ගෙහි වසීයති අනුට්ඨීයතීති උපොසථො, පාතිමොක්ඛුද්දෙසො. සමාදානවසෙන අධිට්ඨානවසෙන වා උපෙච්ච අරියවාසාදිඅත්ථං වසිතබ්බතො උපොසථො, සීලං. අනසනාදිවසෙන උපෙච්ච වසිතබ්බතො අනුවසිතබ්බතො උපොසථො. උපවාසොති සමාදානං. උපොසථකුලභූතතාය නවමහත්ථිනිකායපරියාපන්නෙ හත්ථිනාගෙ කිඤ්චි කිරියං අනපෙක්ඛිත්වා රූළ්හිවසෙන සමඤ්ඤාමත්තං උපොසථොති ආහ ‘‘උපොසථො නාගරාජාතිආදීසු පඤ්ඤත්තී’’ති. දිවසෙ පන උපොසථසද්දප්පවත්ති අට්ඨකථායං වුත්තා එව. සුද්ධස්ස වෙ සදා ඵග්ගූති එත්ථ පන සුද්ධස්සාති සබ්බසො කිලෙසමලාභාවෙන සුද්ධස්ස. වෙති නිපාතමත්තං. වෙති වා බ්‍යත්තන්ති අත්ථො. සදා ඵග්ගූති නිච්චකාලම්පි ඵග්ගුණනක්ඛත්තමෙව. යස්ස හි ඵග්ගුණමාසෙ උත්තරඵග්ගුණදිවසෙ තිත්ථන්හානං කරොන්තස්ස සංවච්ඡරිකපාපපවාහනං හොතීති ලද්ධි, තං තතො විවෙචෙතුං ඉදං භගවතා වුත්තං. සුද්ධස්සුපොසථො සදාති යථාවුත්තසුද්ධියා සුද්ධස්ස උපොසථඞ්ගානි වතසමාදානානි ච අසමාදියතොපි නිච්චං උපොසථො, උපොසථවාසො එවාති අත්ථො. පඤ්චදසන්නං තිථීනං පූරණවසෙන පන්නරසො.

Is it not the case that words adhere to a specific meaning, and that many meanings are not expressed by a single word? This is true when specific words are considered. However, this discussion, which is stated by taking the generality of the word 'uposatha' to denote those meanings, is called an 'extraction of the meaning of the word uposatha'. Earlier, in passages like 'Thus have I heard,' the same method applies to extracting meanings. Moreover, even in contexts like the recitation of the Pātimokkha, the term 'uposatha' is general in nature due to its not expressing a specific meaning. However, one should understand that this meaning is stated without taking such generality into account. By means of purity of virtue, it is dwelt in and observed by those in harmony—this is the uposatha, the Pātimokkha recitation. By undertaking, by resolve, or by approaching with the intention of dwelling in the noble abodes, etc., it is to be dwelt in—this is the uposatha, the virtue. By abstaining from food, etc., it is to be dwelt in or observed—this is the uposatha. Upavāsa means undertaking. And regarding the elephant king, included in the nine great elephant groups, who is of the Uposatha lineage, it is said that 'Uposatha is the king of elephants,' etc., as a mere designation by common usage, without considering any particular action. As for the occurrence of the term 'uposatha' in relation to the day, this has already been explained in the commentary. 'For the pure one, it is always the auspicious time'—here, 'for the pure one' means one who is entirely pure due to the absence of the stains of defilements. 'Ve' is merely a particle. Or 've' means 'manifest,' this is the meaning. 'Always the auspicious time' means that it is always the Phagguṇa constellation. For those who believe that on the day of Uttaraphalgunī in the month of Phagguna, performing a bathing ritual removes the sins of the year, the Blessed One spoke this to distinguish it from that. 'For the pure one, the uposatha is always'—for one possessing the purity as described, even if one does not undertake the uposatha factors and vows, it is always the uposatha; it is indeed the uposatha dwelling, this is the meaning. 'Fifteenth'—the fifteenth, by way of the completion of fifteen lunar days.

බහුසො, අතිසයතො වා කුමුදානි එත්ථ සන්තීති කුමුදවතී, තිස්සං කුමුදවතියා. චතුන්නං මාසානං පාරිපූරිභූතාති චාතුමාසී. සා එව පාළියං චාතුමාසිනීති වුත්තාති ආහ ‘‘ඉධ පන චාතුමාසිනීති වුච්චතී’’ති. තදා කත්තිකමාසස්ස පුණ්ණතාය මාසපුණ්ණතා. වස්සානස්ස උතුනො පුණ්ණතාය උතුපුණ්ණතා. කත්තිකමාසලක්ඛිතස්ස සංවච්ඡරස්ස පුණ්ණතාය සංවච්ඡරපුණ්ණතා. ‘‘මා’’ ඉති චන්දො වුච්චති තස්ස ගතියා දිවසස්ස මිනිතබ්බතො. එත්ථ පුණ්ණොති එතිස්සා රත්තියා සබ්බකලාපාරිපූරියා පුණ්ණො. තදා හි චන්දො සබ්බසො පරිපුණ්ණො හුත්වා දිස්සති. එත්ථ ච ‘‘තදහුපොසථෙ [Pg.212] පන්නරසෙ’’ති පදානි දිවසවසෙන වුත්තානි, ‘‘කොමුදියා’’තිආදීනි රත්තිවසෙන.

Because there are many lotuses here, or an abundance of them, it is called Kumudavatī; this refers to that Kumudavatī. Because it is the complete fulfillment of four months, it is called Cātumāsī. Because that same night is called Cātumāsinī in the Pāli, he says, "Here, however, it is called Cātumāsinī." At that time, because of the full moon of the month of Kattika, there is the fullness of the month. Because of the fullness of the rainy season, there is the fullness of the season. Because of the fullness of the year marked by the month of Kattika, there is the fullness of the year. "Mā" is said to be the moon, because the days are measured by its movement. Here, "puṇṇa" means it is full with the complete fullness of all phases of that night. At that time, indeed, the moon appears entirely full. Here, the words "on that uposatha, the fifteenth" are spoken with reference to the day, while the terms "Komudiyā" and so on are spoken with reference to the night.

රාජාමච්චපරිවුතොති රාජකුලසමුදාගතෙහි අමච්චෙහි පරිවුතො. අථ වා අනුයුත්තකරාජූහි චෙව අමච්චෙහි ච පරිවුතො. චතුරුපක්කිලෙසාති අබ්භා මහිකා ධූමරජො රාහූති ඉමෙහි චතූහි උපක්කිලෙසෙහි. සන්නිට්ඨානං කතං අට්ඨකථායං.

"Surrounded by the king’s ministers" means surrounded by ministers who have arisen from the royal family. Alternatively, it means surrounded by both the appointed kings and the ministers. "The four impurities" refers to these four: clouds, mist, smoke and dust, and Rāhu. This has been established in the commentary.

පීතිවචනන්ති පීතිසමුට්ඨානං වචනං. යඤ්හි වචනං පටිග්ගාහකනිරපෙක්ඛං කෙවලං උළාරාය පීතියා වසෙන සරසතො සහසාව මුඛතො නිච්ඡරති, තං ඉධ ‘‘උදාන’’න්ති අධිප්පෙතං. තෙනාහ ‘‘යං පීතිවචනං හදයං ගහෙතුං න සක්කොතී’’තිආදි.

"Words of joy" means speech originating from joy. For that speech which, independent of a receiver, bursts forth spontaneously and suddenly from the mouth due solely to the power of intense joy, is here intended by the term "udāna." Hence it is said, "that joyful utterance which the heart is unable to hold," and so on.

දොසෙහි ඉතා ගතා අපගතාති දොසිනා ත-කාරස්ස න-කාරං කත්වා යථා ‘‘කිලෙසෙ ජිතො විජිතාවීති ජිනො’’ති. අනීය-සද්දො කත්තුඅත්ථෙ වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘මනං රමයතී’’ති ‘‘රමණීයා’’ති යථා ‘‘නිය්‍යානිකා ධම්මා’’ති. ජුණ්හවසෙන රත්තියා සුරූපතාති ආහ ‘‘වුත්තදොසවිමුත්තායා’’තිආදි. තත්ථ අබ්භාදයො වුත්තදොසා, තබ්බිගමෙනෙව චස්සා දස්සනීයතා, තෙන, උතුසම්පත්තියා ච පාසාදිකතා වෙදිතබ්බා. ලක්ඛණං භවිතුං යුත්තාති එතිස්සා රත්තියා යුත්තො දිවසො මාසො උතු සංවච්ඡරොති එවං දිවසමාසඋතුසංවච්ඡරානං සල්ලක්ඛණං භවිතුං යුත්තා ලක්ඛඤ්ඤා, ලක්ඛණීයාති අත්ථො.

She is called `dosinā` (the night) because faults have gone, departed, and gone away from her; this is formed by changing the letter 't' to 'n', just as one is called a `jina` because he has conquered the defilements. The word `ramaṇīyā` should be understood in the sense of an agent, as in 'it delights the mind,' just as in 'the teachings that lead out.' The beauty of the night due to the moonlight is described by the phrase 'free from the stated faults,' and so on. Here, clouds and so forth are the stated faults; by their very absence her loveliness is to be understood, and by the excellence of the season, her charm. She is `lakkhaññā` because she is fit to be a characteristic; that is, the day, month, season, and year associated with this night are suitable. Thus, she is `lakkhaññā` because she is fit to be a characteristic for discerning days, months, seasons, and years; the meaning is 'to be characterized.'

‘‘යං නො පයිරුපාසතො චිත්තං පසීදෙය්‍යා’’ති වුත්තත්තා ‘‘සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා’’ති එත්ථ පරමත්ථසමණො ච පරමත්ථබ්‍රාහ්මණො ච අධිප්පෙතො, න පබ්බජ්ජාමත්තසමණො, න ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණො චාති ආහ ‘‘සමිතපාපතාය සමණං. බාහිතපාපතාය බ්‍රාහ්මණ’’න්ති. බහුවචනෙ වත්තබ්බෙ එකවචනං, එකවචනෙ වා වත්තබ්බෙ බහුවචනං වචනබ්‍යතයො. අට්ඨකථායං පන එකවචනවසෙනෙව බ්‍යතයො දස්සිතො. අත්තනි, ගරුට්ඨානියෙ ච එකස්මිම්පි බහුවචනප්පයොගො නිරූළ්හොති. සබ්බෙනපීති ‘‘රමණීයා වතා’’තිආදිනා සබ්බෙන වචනෙන. ඔභාසනිමිත්තකම්මන්ති ඔභාසභූතනිමිත්තකම්මං පරිබ්‍යත්තං නිමිත්තකරණන්ති අත්ථො. දෙවදත්තො චාති. ච-සද්දො අත්තූපනයනෙ, තෙන යථා රාජා අජාතසත්තු අත්තනො පිතු අරියසාවකස්ස සත්ථුඋපට්ඨාකස්ස ඝාතනෙන මහාපරාධො[Pg.213], එවං භගවතො මහාඅනත්ථකරස්ස දෙවදත්තස්ස අවස්සයභාවෙන පීති ඉමමත්ථං උපනෙති. තස්ස පිට්ඨිඡායායාති තස්ස ජීවකස්ස පිට්ඨිඅපස්සයෙන, තං පමුඛං කත්වා තං අපස්සායාති අත්ථො. වික්ඛෙපපච්ඡෙදනත්ථන්ති භාවිනියා අත්තනො කථාය උප්පජ්ජනකවික්ඛෙපනස්ස පච්ඡින්දනත්ථං, අනුප්පත්තිඅත්ථන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තස්සං හී’’තිආදි.

Because it was said, 'By attending on whom our minds might become bright,' here the ascetic in the ultimate sense and the brahmin in the ultimate sense are intended, not an ascetic merely by having gone forth, nor a brahmin merely by birth. Thus it is said: 'An ascetic, due to having stilled evil; a brahmin, due to having banished evil.' When the plural should be said, the singular is used, or when the singular should be said, the plural is used—this is a deviation of grammatical number. In the commentary, however, the deviation is shown by way of the singular. For oneself and for one in a respected position, the use of the plural for a single person is established. 'By all this' means by the entire statement beginning with, 'How delightful indeed!' 'The work of making a manifest sign' means the work of a sign that has become manifest; the meaning is the making of a clear sign. 'And Devadatta': the particle 'ca' is for introducing a comparison. Thus, just as King Ajātasattu was a great offender for killing his father, a noble disciple and attendant of the Teacher, so too this introduces the meaning regarding the inevitability of Devadatta, the great harm-doer to the Blessed One. 'In the shade of his back' means by leaning on Jīvaka's back, making him foremost, relying on him. 'For the purpose of cutting off distraction' means for the purpose of cutting off the distraction that would arise from his own future speech; the intended meaning is its non-arising. Therefore, it is said: 'For in that...' and so on.

151. ‘‘සො කිරා’’තිආදි පොරාණට්ඨකථාය ආගතනයො. එසෙව නයො පරතො මක්ඛලිපදනිබ්බචනෙපි. උපසඞ්කමන්තීති උපගතා. තදෙව පබ්බජ්ජං අග්ගහෙසීති තදෙව නග්ගරූපං පබ්බජ්ජං කත්වා ගණ්හි.

151. 'So, it is said,' and so forth is the method that has come down in the ancient commentary. This same method also applies later in the explanation of the word 'Makkhali.' 'Approaching' means having approached. 'He took up that very going forth' means he undertook the going forth in that very naked form.

පබ්බජිතසමූහසඞ්ඛාතො සඞ්ඝොති පබ්බජිතසමූහතාමත්තෙන සඞ්ඝො, න නිය්‍යානිකදිට්ඨිසුවිසුද්ධසීලසාමඤ්ඤවසෙන සංහතත්තාති අධිප්පායො. අස්ස අත්ථීති අස්ස සත්ථුපටිඤ්ඤස්ස පරිවාරභූතො අත්ථි. ස්වෙවාති පබ්බජිතසමූහසඞ්ඛාතොව. කෙචි පන ‘‘පබ්බජිතසමූහවසෙන සඞ්ඝී, ගහට්ඨසමූහවසෙන ගණී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං ගණෙ එව ලොකෙ සඞ්ඝ-සද්දස්ස නිරූළ්හත්තා. ආචාරසික්ඛාපනවසෙනාති අචෙලක වතචරියාදිආචාරසික්ඛාපනවසෙන. පාකටොති සඞ්ඝීආදිභාවෙන පකාසිතො. ‘‘අප්පිච්ඡො’’ති වත්වා තත්ථ ලබ්භමානං අප්පිච්ඡත්තං දස්සෙතුං ‘‘අප්පිච්ඡතාය වත්ථම්පි න නිවාසෙතී’’ති වුත්තං. න හි තස්මිං සාසනිකෙ විය සන්තගුණනිගූහණලක්ඛණා අප්පිච්ඡතා ලබ්භතීති. යසොති කිත්තිසද්දො. ‘‘තරන්ති එතෙන සංසාරොඝ’’න්ති එවං සම්මතත්තා තිත්ථං වුච්චති ලද්ධීති ආහ ‘‘තිත්ථකරොති ලද්ධිකරො’’ති. සාධුසම්මතොති ‘‘සාධූ’’ති සම්මතො, න සාධූහි සම්මතොති ආහ ‘‘අයං සාධූ’’තිආදි. ‘‘ඉමානි මෙ වතසමාදානානි එත්තකං කාලං සුචිණානී’’ති පබ්බජිතතො පට්ඨාය අතික්කන්තා බහූ රත්තියො ජානාතීති රත්තඤ්ඤූ. තා පනස්ස රත්තියො චිරකාලභූතාති කත්වා චිරං පබ්බජිතස්ස අස්සාති චිරපබ්බජිතො. තත්ථ චිරපබ්බජිතතාගහණෙන බුද්ධිසීලතං දස්සෙති, රත්තඤ්ඤුතාගහණෙන තත්ථ සම්පජානතං. අද්ධානන්ති දීඝකාලං. කිත්තකො පන සොති ආහ ‘‘ද්වෙ තයො රාජපරිවට්ටෙ’’ති, ද්වින්නං තිණ්ණං රාජූනං රජ්ජං අනුසාසනපටිපාටියොති අත්ථො. ‘‘අද්ධගතො’’ති වත්වා කතං වයොගහණං ඔසානවයාපෙක්ඛන්ති ආහ ‘‘පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තො’’ති. උභයන්ති ‘‘අද්ධගතො, වයොඅනුප්පත්තො’’ති පදද්වයං.

The term 'Sangha' refers to the assembly of those who have gone forth, meaning it is a Sangha simply by being a gathering of those who have renounced, not by virtue of being united by views that lead to liberation and thoroughly purified virtue; this is the intended meaning. 'He has' means that he who claims to be a teacher has a following. 'The very same' means the very same assembly of those who have gone forth. Some, however, say, 'One is called a `saṅghī` due to an assembly of renouncers, and a `gaṇī` due to an assembly of householders,' but this is merely their opinion, for in the world, the term 'Sangha' is firmly established in reference to a community of renunciants. 'By training in conduct' refers to training in conduct such as the practices of naked ascetics and so on. 'Renowned' means made known by his status as a `saṅghī` or similar. Having stated 'of few wishes,' to show the quality of having few wishes found there, it is said, 'Out of having few wishes, he does not even wear a cloth.' For in him, the quality of having few wishes, which is characterized by concealing one's good qualities as in a follower of the Buddha's teaching, is not found. 'Fame' is the word for renown. 'They cross the flood of saṃsāra by this,' thus a doctrine is called a ford (`tittha`); hence it is said, 'a ford-maker' (`titthakaro`) means 'a doctrine-maker.' 'Esteemed as good' means esteemed as 'good,' not 'esteemed by the good'; hence it is said, 'This one is good,' and so forth. 'These vows I have undertaken, I have observed them well for so long'—knowing that many nights have passed since his renunciation, he is called a 'knower of nights' (`rattaññū`). And since those nights of his were of long duration, he is called 'long-renounced' (`cirapabbajito`). Here, by taking 'long-renounced' it indicates wisdom and virtue, while by taking 'knower of nights' it shows his clear comprehension in that regard. 'A long journey' means a long time. How long? It is said, 'two or three successions of kings,' meaning the sequence of the reigns of two or three kings. Having said 'far-gone on the journey,' the taking of 'age' refers to the final age, hence it is said, 'he has reached the last stage of life.' 'Both' refers to the two phrases: 'far-gone on the journey' and 'attained old age.'

පුබ්බෙ [Pg.214] පිතරා සද්ධිං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා දෙසනාය සුතපුබ්බතං සන්ධායාහ ‘‘ඣානාභිඤ්ඤාදි…පෙ… සොතුකාමො’’ති. දස්සනෙනාති න දස්සනමත්තං, දිස්වා පන තෙන සද්ධිං ආලාපසල්ලාපං කත්වා තතො අකිරියවාදං සුත්වා තෙසං අනත්තමනො අහොසි. ගුණකථායාති අභූතගුණකථාය. තෙනාහ ‘‘සුට්ඨුතරං අනත්තමනො හුත්වා’’ති. යදි අනත්තමනො, කස්මා තුණ්හී අහොසීති ආහ ‘‘අනත්තමනො සමානොපී’’තිආදි.

Referring to his prior experience of having gone to the Teacher’s presence with his father and heard the discourse, it is said, 'desiring to hear about jhāna, higher knowledge, and so forth.' 'By seeing' does not mean merely seeing; rather, after seeing him and engaging in conversation, and then hearing the doctrine of non-action from them, he became displeased. 'By the talk of virtues' means by the talk of non-existent virtues. Therefore, it is said, 'having become extremely displeased.' If he was displeased, why did he remain silent? It is said: 'although being displeased,' and so forth.

152. ගොසාලායාති එවං නාමකෙ ගාමෙ. වස්සානකාලෙ ගුන්නං තිට්ඨනසාලාති එකෙ.

152. 'In Gosālā' means in a village of that name. Some say it was a hall for cattle to stay in during the rainy season.

153. පටිකිට්ඨතරන්ති නිහීනතරං. තන්තාවුතානීති තන්තෙ පසාරෙත්වා වීතානි. ‘‘සීතෙ සීතො’’තිආදිනා ඡහාකාරෙහි තස්ස නිහීනස්ස නිහීනතරතං දස්සෙති.

153. 'More wretched' means more base. 'Woven with threads' means woven after spreading out the threads. By the six ways beginning with 'cold in the cold,' it shows the greater baseness of that base one.

154. වච්චං කත්වාපීති පි-සද්දෙන භොජනං භුඤ්ජිත්වාපි කෙනචි අසුචිනා මක්ඛිතො පීති ඉමමත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. වාලිකථූපං කත්වාති වත්තවසෙන වාලිකාය ථූපං කත්වා.

154. 'Even after defecating': the particle 'pi' also includes this meaning: 'and even after eating food, and being smeared with some impurity.' 'Having made a sand stupa' means having made a stupa of sand according to custom.

156. පලිබුද්ධනකිලෙසොති සංසාරෙ පලිබුද්ධනකිච්චො රාගාදිකිලෙසො ඛෙත්තවත්ථුපුත්තදාරාදිවිසයො.

156. 'The defilement that is an obstruction' refers to the defilements such as lust, which have the function of creating an obstruction in saṃsāra, and which have as their domain fields, property, sons, wives, and so forth.

කොමාරභච්චජීවකකථාවණ්ණනා

The Commentary on the Story of Jīvaka Komārabhacca

157. න යථාධිප්පායං වත්තතීති කත්වා වුත්තං ‘‘අනත්ථො වත මෙ’’ති. ජීවකස්ස තුණ්හීභාවො මම අධිප්පායස්ස මද්දනසදිසො, තස්මා තං පුච්ඡිත්වා කථාපනෙන මම අධිප්පායො පූරෙතබ්බොති අයමෙත්ථ රඤ්ඤො අජ්ඣාසයොති දස්සෙන්තො ‘‘හත්ථිම්හි නු ඛො පනා’’තිආදිමාහ. කිං තුණ්හීති කිං කාරණා තුණ්හී, කිං තං කාරණං, යෙන තුවං තුණ්හීති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘කෙන කාරණෙන තුණ්හී’’ති.

157. Thinking, 'It is not proceeding according to my intention,' it was said, 'Alas, my purpose is lost!' Jīvaka’s silence is like the crushing of my intention; therefore, my intention should be fulfilled by questioning him and making him speak. Showing that this was the king's inclination here, he said, 'But what about on the elephant...?' and so forth. 'Why are you silent?' means 'For what reason are you silent? What is that reason for which you are silent?'—this is what is said. Therefore, he said, 'For what reason are you silent?'

කාමං සබ්බාපි තථාගතස්ස පටිපත්ති අනඤ්ඤසාධාරණා අච්ඡරියඅබ්භුතරූපා ච, තථාපි ගබ්භොක්කන්ති- අභිජාතිඅභිනික්ඛමනඅභිසම්බොධිධම්මචක්කප්පවත්තන- යමකපාටිහාරියදෙවොරොහණානි සදෙවකෙ ලොකෙ අතිවිය [Pg.215] සුපාකටානි, න සක්කා කෙනචි පටිබාහිතුන්ති තානියෙවෙත්ථ උද්ධටානි. ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථෙති ඉත්ථං එවං පකාරො භූතො ජාතොති එවං කථනත්ථෙ. උපයොගවචනන්ති. ‘‘අබ්භුග්ගතො’’ති එත්ථ අභීති උපසග්ගො ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථජොතකො, තෙන යොගතො ‘‘තං ඛො පන භගවන්ත’’න්ති ඉදං සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනං, තෙනාහ ‘‘තස්ස ඛො පන භගවතොති අත්ථො’’ති. කල්‍යාණගුණසමන්නාගතොති කල්‍යාණෙහි ගුණෙහි යුත්තො, තං නිස්සිතො තබ්බිසයතායාති අධිප්පායො. සෙට්ඨොති එත්ථාපි එසෙව නයො. කිත්තෙතබ්බතො කිත්ති, සා එව සද්දනීයතො සද්දොති ආහ ‘‘කිත්තිසද්දොති කිත්තියෙවා’’ති. අභිත්ථවනවසෙන පවත්තො සද්දො ථුතිඝොසො. අනඤ්ඤසාධාරණගුණෙ ආරබ්භ පවත්තත්තා සදෙවකං ලොකං අජ්ඣොත්ථරිත්වා අභිභවිත්වා උග්ගතො.

Indeed, all the practices of the Tathāgata are unique, marvelous, and wonderful. Yet, his conception, his noble birth, his renunciation, his supreme enlightenment, the turning of the Dhamma wheel, the twin miracle, and his descent from the deva realm are especially well-known in the world with its gods. None can deny these; therefore, these are highlighted here. “Itthambhūtākhyānattheti” means “in the sense of narrating that it has come to be of such a nature.” “Upayogavacana” (usage of words). In the phrase “Abbhuggato,” the prefix “abhi-” illuminates the sense of “of such a nature.” By virtue of its connection with this, the phrase “taṃ kho pana bhagavanta” is a genitive of purpose; therefore, it is said, “the meaning is ‘of that Blessed One.’” “Kalyāṇaguṇasamannāgato” means “endowed with excellent qualities,” implying that one is established in and associated with those virtues. “Seṭṭho” follows the same reasoning—supreme. From “kittetabbato” comes “kitti” (fame), and from “saddanīyato” comes “saddo” (sound); hence it is said: “kittisaddoti kittiyevā”—fame is indeed sound. The sound, arising as praise, is a voice of acclaim. Because it pertains to unique virtues, it has spread throughout the world with its gods, prevailing and rising above all.

සො භගවාති යො සො සමතිං සපාරමියො පූරෙත්වා සබ්බකිලෙසෙ භඤ්ජිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො දෙවානං අතිදෙවො සක්කානං අතිසක්කො බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා ලොකනාථො භාග්‍යවන්තතාදීහි කාරණෙහි සදෙවකෙ ලොකෙ ‘‘භගවා’’ති සබ්බත්ථ පත්ථටකිත්තිසද්දො, සො භගවා. ‘‘භගවා’’ති ච ඉදං සත්ථු නාමකිත්තනං. තෙනාහ ආයස්මා ධම්මසෙනාපති ‘‘භගවාති නෙතං නාමං මාතරා කත’’න්තිආදි (මහානි. 84). පරතො පන භගවාති ගුණකිත්තනං.

“The Blessed One” refers to him who, having fulfilled all thirty perfections, destroyed all defilements, and awakened to the unsurpassed perfect enlightenment, is superior to the gods, surpassing Sakka, more excellent than Brahmā, the Lord of the World, and whose fame as “Bhagavā” is spread everywhere in the world together with the devas, for reasons such as being fortunate; that is the Blessed One. Furthermore, “Bhagavā” is a naming and praising of the Teacher. Therefore, the Venerable Dhammasenāpati said, “This name ‘Bhagavā’ was not given by (his) mother,” and so forth (Mahāni. 84). But thereafter, “Bhagavā” is a praising of virtues.

යථා කම්මට්ඨානිකෙන ‘‘අරහ’’න්තිආදීසු නවට්ඨානෙසු පච්චෙකං ඉති-සද්දං යොජෙත්වා බුද්ධගුණා අනුස්සරීයන්ති, එවං බුද්ධගුණසඞ්කිත්තකෙනාපීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… ඉතිපි භගවා’’ති ආහ. ‘‘ඉතිපෙතං අභූතං, ඉතිපෙතං අතච්ඡ’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.5) විය ඉධ ඉති-සද්දො ආසන්නපච්චක්ඛකරණත්ථො, පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන ච තෙසං ගුණානං බහුභාවො දීපිතො. තානි ච සඞ්කිත්තෙන්තෙන විඤ්ඤුනා චිත්තස්ස සම්මුඛීභූතානෙව කත්වා සඞ්කිත්තෙතබ්බානීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති වුත්තං හොතී’’ති ආහ. එවඤ්හි නිරූපෙත්වා කිත්තෙන්තෙ යස්ස සඞ්කිත්තෙති, තස්ස භගවති අතිවිය අභිප්පසාදො හොති. ආරකත්තාති සුවිදූරත්තා. අරීනන්ති කිලෙසාරීනං. අරානන්ති සංසාරචක්කස්ස අරානං. හතත්තාති විහතත්තා. පච්චයාදීනන්ති චීවරාදිපච්චයානඤ්චෙව [Pg.216] පූජාවිසෙසානඤ්ච. තතොති විසුද්ධිමග්ගතො. යථා ච විසුද්ධිමග්ගතො, එවං තංසංවණ්ණනතොපි නෙසං විත්ථාරො ගහෙතබ්බො.

Just as a meditator recollects the Buddha’s virtues by applying the word “iti” individually in nine instances such as “Arahant,” and so forth, so too, even in a condensed form of the Buddha’s virtues, it is shown by saying, “Thus, indeed, the Arahant, thus, indeed, the Perfectly Self-Enlightened One… and so forth… thus, indeed, the Blessed One.” Here, the word “iti” serves the purpose of immediate perception, as in phrases like “This is false, this is untrue,” and so forth (Dī. Ni. 1.5), and the word “pi” serves the purpose of aggregation, thereby indicating the abundance of those virtues. These virtues, when condensed, should be brought directly before the mind by the wise. To show this, it is said, “It means, by this reason and by that reason.” For when one praises in this way after careful consideration, one develops exceedingly strong faith in the Blessed One being praised. “Ārakattā” means because of being very far. “Arīnaṃ” refers to the enemies, the defilements. “Arānaṃ” refers to the spokes of the wheel of saṃsāra. “Hatattā” means because of being destroyed. “Paccayādīnaṃ” refers to requisites such as robes and special offerings. “Tato” means from the Visuddhimagga. And just as from the Visuddhimagga, so too from the commentary on it, their details should be understood in full.

යස්මා ජීවකො බහුසො සත්ථුසන්තිකෙ බුද්ධගුණෙ සුත්වා ඨිතො, දිට්ඨසච්චතාය ච සත්ථුසාසනෙ විගතකථංකථො වෙසාරජ්ජප්පත්තො, තස්මා ආහ ‘‘ජීවකො පනා’’තිආදි. පඤ්චවණ්ණායාති ඛුද්දිකාදිවසෙන පඤ්චප්පකාරාය. නිරන්තරං ඵුටං අහොසි කතාධිකාරභාවතො. කම්මන්තරායවසෙන හිස්ස රඤ්ඤො ගුණසරීරං ඛතුපහතං අහොසි.

Because Jīvaka had often stood in the Teacher’s presence hearing of the Buddha’s virtues, and, having seen the truth, was free from doubt in the Teacher’s dispensation and attained confidence, therefore he said, “Now Jīvaka,” and so forth. “Pañcavaṇṇāya” means of five kinds, such as khuddikā, and so forth. It was continuously pervading due to the accumulation of merit. Because of an obstruction of his duties, the king’s body, replete with virtue, was afflicted with a wound.

158. ‘‘උත්තම’’න්ති වත්වා න කෙවලං සෙට්ඨභාවො එවෙත්ථ කාරණං, අථ ඛො අප්පසද්දතාපි කාරණන්ති දස්සෙතුං ‘‘අස්සයානරථයානානී’’තිආදි වුත්තං. හත්ථියානෙසු නිබ්බිසෙවනමෙව ගණ්හන්තො හත්ථිනියොව කප්පාපෙසි. රඤ්ඤො ආසඞ්කානිවත්තනත්ථං ආසන්නචාරීභාවෙන තත්ථ ඉත්ථියොව නිසජ්ජාපිතා. රඤ්ඤො පරෙසං දුරුපසඞ්කමනභාවදස්සනත්ථං තා පුරිසවෙසං ගාහාපෙත්වා ආවුධහත්ථා කාරිතා. පටිවෙදෙසීති ඤාපෙසි. තදෙවාති ගමනං, අගමනමෙව වා.

158.Having said “the highest,” it is not merely the state of being the best that is the reason here, but also the quality of making little sound is a reason—thus, to show this, it is said, “chariots for riding, and carriages,” and so forth. Among elephant vehicles, focusing on the non-noisy ones, he had only female elephants prepared. To dispel the king’s suspicion, women were seated there due to their being close attendants. To demonstrate how difficult it was for others to approach the king, he had them dressed in men’s attire and made to hold weapons. “Paṭivedesī” means he made it known. “Tadeva” means either going or not going.

159. මහඤ්චාති කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘මහතාචා’’ති. මහච්චාති මහතියා, ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන වුත්තං, මහන්තෙනාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘රාජානුභාවෙනා’’ති ‘‘ද්වින්නං මහාරට්ඨානං ඉස්සරියසිරී’’ති අඞ්ගමගධරට්ඨානං ආධිපච්චමාහ. ආසත්තඛග්ගානීති අංසෙ ඔලම්බනවසෙන සන්නද්ධඅසීනි. කුලභොගඉස්සරියාදිවසෙන මහතී මත්තා එතෙසන්ති මහාමත්තා, මහානුභාවා රාජපුරිසා. විජ්ජාධරතරුණා වියාති විජ්ජාධරකුමාරා විය. රට්ඨියපුත්තාති භොජපුත්තා. හත්ථිඝටාති හත්ථිසමූහා. අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ඝට්ටනාති අවිච්ඡෙදවසෙන ගමනෙන අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධා.

159.The word mahañca is an instrumental singular used in the sense of an instrument; hence it says, 'and by the great' (mahatā ca). Mahaccā means mahatiyā; this is stated with a change of gender, meaning mahantena. Therefore it says, 'by the king's power.' 'The sovereignty and glory of the two great kingdoms' refers to the dominion over the kingdoms of Aṅga and Magadha. 'Swords fastened' means swords fastened by being hung from the shoulder. 'Great ministers' are those whose measure is great in terms of lineage, wealth, lordship, and so on—royal officials of great power. 'Like young sorcerers' means like young sorcerer princes. 'Territorial princes' means sons of the Bhoja clan. 'Herds of elephants' means groups of elephants. 'Mutual collision' means mutually connected by moving without a break.

චිත්තුත්‍රාසො සයං භායනට්ඨෙන භයං යථා තථා භායතීති කත්වා. ඤාණං භායිතබ්බෙ එව වත්ථුස්මිං භයතො උපට්ඨිතෙ ‘‘භායිතබ්බමිද’’න්ති භයතො තීරණතො භයං. තෙනෙවාහ ‘‘භයතුපට්ඨානඤාණං පන භායති නභායතීති? න භායති. තඤ්හි අතීතා සඞ්ඛාරා නිරුද්ධා, පච්චුප්පන්නා නිරුජ්ඣන්ති, අනාගතා නිරුජ්ඣිස්සන්තීති තීරණමත්තමෙව හොතී’’ති (විසුද්ධි. 2.751). ආරම්මණං [Pg.217] භායති එතස්මාති භයං. ඔතප්පං පාපතො භායති එතෙනාති භයං. භයානකන්ති භායනාකාරො. භයන්ති ඤාණභයං. සංවෙගන්ති සහොත්තප්පඤාණං සන්තාසන්ති සබ්බසො උබ්බිජ්ජනං. භායිතබ්බට්ඨෙන භයං භීමභාවෙන භෙරවන්ති භයභෙරවං, භීතබ්බවත්ථු. තෙනාහ ‘‘ආගච්ඡතී’’ති.

Mental terror is fear in the sense that it fears by itself; that is, it fears just as fear does. Knowledge is fear because it discerns 'this is to be feared' when fear has arisen in an object that should be feared. Therefore it is said: 'Does the knowledge of the appearance of fear fear or not? It does not fear. For it is merely the discernment: “Past formations have ceased, present ones are ceasing, and future ones will cease”' (Vism XXI.34). The object is fear because one fears on account of it. Moral dread is fear because one fears evil by means of it. 'Terrifying' means the mode of fearing. 'Fear' means the fear that is knowledge. 'Spiritual urgency' means knowledge together with moral dread. 'Terror' means complete agitation. 'Fear and terror' means fear in the sense of what is to be feared, and terror in the sense of what is dreadful—an object to be feared. Therefore it says, 'it is coming.'

භීරුං පසංසන්තීති පාපතො භායනතො උත්තසනතො භීරුං පසංසන්ති පණ්ඩිතා. න හි තත්ථ සූරන්ති තස්මිං පාපකරණෙ සූරං පගබ්භධංසිනං න හි පසංසන්ති. තෙනාහ ‘‘භයා හි සන්තො න කරොන්ති පාප’’න්ති. තත්ථ භයාති පාපුත්‍රාසතො, ඔත්තප්පහෙතූති අත්ථො. සරීරචලනන්ති භයවසෙනසරීරසංකම්පො. එකෙති උත්තරවිහාරවාසිනො. ‘‘රාජගහෙ’’තිආදි තෙසං අධිප්පායවිවරණං. කාමං වයතුල්‍යො ‘‘වයස්සො’’ති වුච්චති, රූළ්හිරෙසො, යො කොචි පන සහායො වයස්සො, තස්මා වයස්සාභිලාපොති සහායාභිලාපො. න විප්පලම්භෙසීති න විසංවාදෙසි. විනස්සෙය්‍යාති චිත්තවිඝාතෙන විහඤ්ඤෙය්‍ය.

They praise the timid: the wise praise the timid because they are afraid of and terrified by evil. For they do not praise the brave in that: they do not praise one who is brave, audacious, and destructive in the doing of evil. Hence it is said: 'For the good do no evil out of fear.' Here, 'out of fear' means out of dread of evil, that is, because of moral dread. 'Bodily movement' means trembling of the body due to fear. 'Some' (eke) refers to the dwellers of the Uttaravihāra. 'At Rājagaha,' etc., is an explanation of their intention. Though one of equal age is called a 'friend' (vayassa), this is a conventional term; any companion is a 'friend.' Therefore, 'addressing as a friend' means addressing a companion. 'You did not deceive' means you did not betray. 'Would perish' means would be afflicted with mental distress.

සාමඤ්ඤඵලපුච්ඡාවණ්ණනා

Explanation of the Question on the Fruits of Recluseship

160. භගවතො තෙජොති බුද්ධානුභාවො. රඤ්ඤො සරීරං ඵරි යථා තං සොණදණ්ඩස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස භගවතො සන්තිකං ගච්ඡන්තස්ස අන්තොවනසණ්ඩගතස්ස. එකෙති උත්තරවිහාරවාසිනො.

160.'The Blessed One's radiance' means the Buddha's power. It suffused the king's body just as it did that of the brahmin Soṇadaṇḍa when he was going to the Blessed One and had entered the thicket of the inner woods. 'Some' (eke) refers to the dwellers of the Uttaravihāra.

161. යෙන, තෙනාති ච භුම්මත්ථෙ කරණවචනන්ති ආහ ‘‘යත්ථ භගවා, තත්ථ ගතො’’ති. තදා තස්මිං භික්ඛුසඞ්ඝෙ තුණ්හීභාවස්ස අනවසෙසතො බ්‍යාපිභාවං දස්සෙතුං ‘‘තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූත’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යතො යතො…පෙ… මෙවාති අත්ථො’’ති. හත්ථස්ස කුකතත්තා අසංයමො අසම්පජඤ්ඤකිරියා හත්ථකුක්කුච්චන්ති වෙදිතබ්බො. වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පත්ථො, තෙන තදඤ්ඤො අසංයමභාවො විභාවිතොති දට්ඨබ්බං. තත්ථ පන චක්ඛුඅසංයමො සබ්බපඨමො, දුන්නිවාරො චාති තදභාවං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිත’’න්තිආදි වුත්තං. කායිකවාචසිකෙන උපසමෙන ලද්ධෙන ඉතරොපි අනුමානතො ලද්ධො එව හොතීති ආහ ‘‘මානසිකෙන චා’’ති. උපසමන්ති සංයමං, ආචාරසම්පත්තින්ති අත්ථො. පඤ්චපරිවට්ටෙති පඤ්චපුරිසපරිවට්ටෙ. පඤ්චහාකාරෙහීති ‘‘ඉට්ඨානිට්ඨෙ [Pg.218] තාදී’’ති (මහානි. 38, 192) එවං ආදිනා ආගතෙහි, පඤ්චවිධඅරියිද්ධිසිද්ධෙහි ච පඤ්චහි පකාරෙහි. තාදිලක්ඛණෙති තාදිභාවෙ.

161. The words yena and tena, which are instrumental expressions, are used here in a locative sense; hence it says, 'where the Blessed One was, there he went.' To show the all-pervasive nature of the silence in the Saṅgha of bhikkhus at that time, without remainder, it is said, 'silent, silent.' Hence it is explained: 'from wherever... etc. ... this is the meaning.' 'Misconduct with the hands' should be understood as lack of restraint and unmindful action due to misdeed of the hands. The word vā ('or') has the sense of an unstated alternative; by this, it should be seen that another kind of lack of restraint is indicated. Here, however, lack of restraint of the eye is primary and hard to prevent. To show its absence, it is said, 'adorned with all ornaments,' etc. Since the other is obtained by inference from the obtained bodily and verbal tranquility, it says, 'and with the mental.' 'Tranquility' means restraint, that is, accomplishment in conduct. 'In five circles' means in circles of five persons. 'In five ways' means by the five modes that come in such passages as 'such a one in regard to the pleasant and unpleasant' (Mahānid. 38, 192), and by the five kinds of accomplishment in the noble supernormal powers. 'The characteristic of such a one' means the state of being such a one.

162. න මෙ පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ භාරො අත්ථීති සත්ථු සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරතාදස්සනං. යදාකඞ්ඛසීති න වදන්ති, කථං පන වදන්තීති ආහ ‘‘සුත්වා වෙදිස්සාමා’’ති පදෙසඤාණෙ ඨිතත්තා. බුද්ධා පන සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘යක්ඛනරින්දදෙවසමණබ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකාන’’න්ති ඉදං ‘‘පුච්ඡාවුසො යදාකඞ්ඛසී’’තිආදීනි (සං. නි. 1.237, 246; සු. නි. ආළවකසුත්තෙ) සුත්තපදානි පුච්ඡන්තානං යෙසං පුග්ගලානං වසෙන ආගතානි, තං දස්සනත්ථං. ‘‘පුච්ඡාවුසො යදාකඞ්ඛසී’’ති ඉදං ආළවකස්ස යක්ඛස්ස ඔකාසකරණං, සෙසානි නරින්දාදීනං. මනසිච්ඡසීති මනසා ඉච්ඡසි. පුච්ඡව්හො, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡථාති බාවරිස්ස සංසයං මනසා පුච්ඡව්හො. තුම්හාකං පන සබ්බෙසං යං කිඤ්චි සබ්බසංසයං මනසා, අඤ්ඤථා ච, යථා ඉච්ඡථ, තථා පුච්ඡව්හොති අධිප්පායො.

162. 'There is no burden for me in answering questions': this shows the Teacher's unobstructed sphere of knowledge in all respects. They do not say, 'Ask what you wish.' How then do they speak? It says, 'Having heard, we will know,' because they stand on partial knowledge. The Buddhas, however, make the invitation of the omniscient one; this is the connection. The phrase 'of yakkhas, kings, devas, ascetics, brahmins, and wanderers' is stated to show the persons who ask, in connection with whom the sutta passages beginning 'Friend, ask what you wish' (SN 1.237, 246; Sn, Āḷavakasutta) occur. 'Friend, ask what you wish' is the granting of an opportunity to the yakkha Āḷavaka; the others pertain to kings and so on. 'If you wish in mind' means 'you wish with the mind.' 'Ask whatever you wish in mind' means: ask about Bāvari's doubt with your mind. The meaning is: 'But all of you, ask whatever doubt you have, with your mind or otherwise, as you wish.'

සාධුරූපාති සාධුසභාවා. ධම්මොති පවෙණීධම්මො. වුද්ධන්ති සීලාදීහි බුද්ධිප්පත්තං, ගරුන්ති අත්ථො. එස භාරොති එස සංසයූපච්ඡෙදනසඞ්ඛාතො භාරො, ආගතො භාරො අවස්සං ආවහිතබ්බොති අධිප්පායො. ඤත්වා සයන්ති පරූපදෙසෙන විනා සයමෙව ඤත්වා.

'Of good form' means of good nature. 'Dhamma' means the traditional custom. 'Venerable' means one who has attained growth in virtue and so on; the meaning is 'respected.' 'This is the burden' means this burden designated as the cutting off of doubt; the meaning is that a burden that has come must certainly be borne. 'Knowing, they lie down' means knowing by themselves without the instruction of others.

සුචිරතෙනාති එවං නාමකෙන බ්‍රාහ්මණෙන. තග්ඝාති එකංසෙන. යථාපි කුසලො තථාති යථා සබ්බධම්මකුසලො සබ්බවිදූ ජානාති කථෙති, තථා අහමක්ඛිස්සං. රාජා ච ඛො තං යදි කාහති වා න වාති යො තං ඉධ පුච්ඡිතුං පෙසෙසි, සො රාජානං තයා පුච්ඡිතං කරොතු වා මා වා, අහං පන තෙ අක්ඛිස්සං අක්ඛිස්සාමි, ආචික්ඛිස්සාමීති අත්ථො.

'By Suciratena' refers to a brahmin of that name. 'Indeed' (taggha) means certainly. 'Just as a skilled one, so': just as one who is skilled in all things, all-knowing, knows and speaks, so will I explain. 'And whether the king will act on it or not': He who sent you here to ask—that king—let him act on what you have asked, or not; but I for my part will explain to you. 'I will explain' means I will declare, I will tell; this is the meaning.

163. සිප්පනට්ඨෙන සික්ඛිතබ්බතාය ච සිප්පමෙව සිප්පායතනං ජීවිකාය කාරණභාවතො. සෙය්‍යථිදන්ති නිපාතො, තස්ස තෙ කතමෙති අත්ථො. පුථු සිප්පායතනානීති හි සාධාරණතො සිප්පානි උද්දිසිත්වා උපරි තංතංසිප්පූපජීවිනො නිද්දිට්ඨා පුග්ගලාධිට්ඨානකථාය පපඤ්චං පරිහරිතුං. අඤ්ඤථා යථාධිප්පෙතානි තාව සිප්පායතනානි දස්සෙත්වා පුන තංතංසිප්පූපජීවීසු දස්සියමානෙසු පපඤ්චො සියාති. තෙනාහ ‘‘හත්ථාරොහා’’තිආදි.

163. A craft is a 'field of craft' because it is a craft, because it must be learned, and because it is a cause of livelihood. Seyyathidaṃ is a particle; its meaning is 'namely, which?' The phrase 'various fields of craft' indicates the crafts in general, and then those who live by those specific crafts are pointed out in order to avoid proliferation in a discourse based on persons. Otherwise, if the intended fields of craft were shown first and then those living by those specific crafts were shown, there would be proliferation. Hence it says, 'elephant-riders,' etc.

හත්ථිං [Pg.219] ආරොහන්ති, ආරොහාපයන්ති චාති හත්ථාරොහා. යෙහි පයොගෙහි පුරිසො හත්ථිනො ආරොහනයොග්ගො හොති, හත්ථිස්ස තං පයොගං විධායතං සබ්බෙසං පෙතෙසං ගහණං. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙපී’’තිආදි. තත්ථ හත්ථාචරියා නාම යෙ හත්ථිනො හත්ථාරොහකානඤ්ච සික්ඛපකා. හත්ථිවෙජ්ජා නාම හත්ථිභිසක්කා. හත්ථිමෙණ්ඩා නාම හත්ථීනං පාදරක්ඛකා. ආදි-සද්දෙන හත්ථීනං යවසදායකාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. අස්සාරොහා රථිකාති එත්ථාපි එසෙව නයො. රථෙ නියුත්තා රථිකා. රථරක්ඛා නාම රථස්ස ආණිරක්ඛකා. ධනුං ගණ්හන්ති, ගණ්හාපෙන්ති චාති ධනුග්ගහා, ඉස්සාසා ධනුසිප්පස්ස සික්ඛාපකා ච. තෙනාහ ‘‘ධනුආචරියා ඉස්සාසා’’ති. චෙලෙන චෙලපටාකාය යුද්ධෙ අකන්ති ගච්ඡන්තීති චෙලකාති ආහ ‘‘යෙ යුද්ධෙ ජයධජං ගහෙත්වා පුරතො ගච්ඡන්තී’’ති. යථා තථා ඨිතෙ සෙනිකෙ බ්‍යූහකරණවසෙන තතො චලයන්ති උච්චාලෙන්තීති චලකා. සකුණග්ඝිආදයො විය මංසපිණ්ඩං පරසෙනාසමූහං සාහසිකමහායොධතාය ඡෙත්වා ඡෙත්වා දයන්ති උප්පතිත්වා උප්පතිත්වා ගච්ඡන්තීති පිණ්ඩදායකා. දුතියවිකප්පෙ පිණ්ඩෙ දයන්ති ජනසම්මද්දෙ උප්පතන්තා විය ගච්ඡන්තීති පිණ්ඩදායකාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. උග්ගතුග්ගතාති ථාමජවපරක්කමාදිවසෙන අතිවිය උග්ගතා උග්ගාති අත්ථො. පක්ඛන්දන්තීති අත්තනො වීරසූරභාවෙන අසජ්ජමානා පරසෙනං අනුපවිසන්තීති අත්ථො. ථාමජවබලපරක්කමාදිසම්පත්තියා මහානාගා විය මහානාගා. එකන්තසූරාති එකාකිසූරා අත්තනො සූරභාවෙනෙව එකාකිනො හුත්වා යුජ්ඣනකා. සජාලිකාති සවම්මිකා. සරපරිත්තාණචම්මන්ති චම්මපරිසිබ්බිතං ඛෙටකං, චම්මමයං වා ඵලකං. ඝරදාසයොධාති අන්තොජාතයොධා.

'Elephant-riders' are those who mount elephants and cause others to mount them. This includes all those who provide the means by which a man becomes fit to mount an elephant and who arrange those means for the elephant. Hence it says, 'all indeed,' etc. Here, 'elephant masters' are those who train elephants and elephant-riders. 'Elephant doctors' are elephant physicians. 'Elephant grooms' are protectors of the elephants' feet. By the word 'etc.,' it includes those who give fodder to elephants and so on. The same method applies here to 'horse-riders' and 'charioteers.' 'Charioteers' are those employed in a chariot. 'Chariot guards' are protectors of the chariot's linchpin. 'Bowmen' are those who take up a bow and cause others to take one up; archers are also teachers of the art of the bow. Hence it says, 'bow masters and archers.' 'Banner-bearers' are those who go into battle with a cloth banner; it says: 'those who go in front in battle holding a victory banner.' 'Movers' are those who move and stir up soldiers standing here and there by forming battle arrays. 'Lump-givers' are those who, like vultures, having cut up the enemy host—a lump of flesh—with their audacity and great warrior status, fly up and go. In the second alternative, the meaning of 'lump-givers' should be understood as those who fly through the lumps of people, going as if leaping up in a throng. 'Fierce, very fierce' means exceedingly fierce by reason of strength, speed, exertion, etc.; this is the meaning of 'fierce.' 'Charging forward' means they enter the enemy army, not hesitating because of their own heroic and brave nature. 'Great nāgas' are like great elephants, due to their endowment with strength, speed, power, exertion, etc. 'Exclusively brave' means singly brave, those who fight alone just because of their own bravery. 'With nets' means with armor. 'Leather for protection from arrows' means a shield covered with leather, or a board made of leather. 'Warriors who are household slaves' means warriors born within the household.

ආළාරං වුච්චති මහානසං, තත්ථ නියුත්තාති ආළාරිකා, භත්තකාරා. පූවිකාති පූවසම්පාදකා, යෙ පූවමෙව නානප්පකාරතො සම්පාදෙත්වා වික්කිණන්තා ජීවන්ති. කෙසනඛලිඛනාදිවසෙන මනුස්සානං අලඞ්කාරවිධිං කප්පෙන්ති සංවිදහන්තීති කප්පකා. න්හාපකාති චුණ්ණවිලෙපනාදීහි මලහරණවණ්ණසම්පාදනවිධිනා න්හාපෙන්තීති න්හාපකා. නවන්තාදිවිධිනා පවත්තො ගණනගන්ථො අන්තරා ඡිද්දාභාවෙන අච්ඡිද්දකොති වුච්චති, තං ගණනං උපනිස්සාය ජීවන්තා අච්ඡිද්දකපාඨකා. හත්ථෙන අධිප්පායවිඤ්ඤාපනං හත්ථමුද්දා [Pg.220] හත්ථ-සද්දො චෙත්ථ තදෙකදෙසෙසු අඞ්ගුලීසු දට්ඨබ්බො. ‘‘න භුඤ්ජමානො සබ්බං හත්ථං මුඛෙ පක්ඛිපිස්සාමී’’තිආදීසු විය, තස්මා අඞ්ගුලිසඞ්කොචනාදිනා ගණනා හත්ථමුද්දාය ගණනා. චිත්තකාරාදීනීති. ආදි-සද්දෙන භමකාරකොට්ටකලෙඛක විලීවකාරාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සන්දිට්ඨිකමෙවාති අසම්පරායිකතාය සාමං දට්ඨබ්බං, සයං අනුභවිතබ්බං අත්තපච්චක්ඛං දිට්ඨධම්මිකන්ති අත්ථො. සුඛිතන්ති සුඛප්පත්තං. උපරීති දෙවලොකෙ. සො හි මනුස්සලොකතො උපරිමො. කම්මස්ස කතත්තා නිබ්බත්තනතො තස්ස ඵලං තස්ස අග්ගිසිඛා විය හොති, තඤ්ච උද්ධං දෙවලොකෙති ආහ ‘‘උද්ධං අග්ගං අස්සා අත්ථීති උද්ධග්ගිකා’’ති. සග්ගං අරහතීති අත්තනො ඵලභූතං සග්ගං අරහති, තත්ථ සා නිබ්බත්තනාරහොති අත්ථො. සුඛවිපාකාති ඉට්ඨවිපාකවිපච්චනීකා. සුට්ඨු අග්ගෙති අතිවිය උත්තමෙ උළාරෙ. දක්ඛන්ති වඩ්ඪන්ති එතායාති දක්ඛිණා, පරිච්චාගමයං පුඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘දක්ඛිණං දාන’’න්ති.

Āḷāra is called a great kitchen; those employed there are called āḷārikā, that is, cooks. Pūvikā are those who prepare cakes, who live by preparing and selling various kinds of cakes. Kappakā are those who arrange and prepare methods of adornment for people, such as cutting hair and nails. Nhāpakā are those who bathe others by removing dirt and enhancing their complexion with powders, ointments, and so on. The method of counting that proceeds by nava and so on is called 'acchiddaka' because it is uninterrupted, being without gaps. Those who live by relying on this counting are called 'acchiddakapāṭhakā'. Hatthamuddā is the conveying of intention by hand; here, the word 'hand' should be understood as referring to its parts, such as the fingers. Just as in phrases such as, 'While eating, I will not put the whole hand into my mouth,' so too, counting by contracting the fingers and so on is called 'counting by hand gestures'. Cittakārā and so on: by the word 'ādi' one should understand the inclusion of bhamakāra, koṭṭaka, lekhaka, vilīvakārā, and others. Diṭṭheva dhamma means in this very existence. Sandiṭṭhika means to be seen by oneself, not pertaining to the next life, to be experienced personally, directly visible in this life. Sukhita means one who has attained happiness. Uparī means in the heavenly world, for it is above the human world. Because the result arises from the doing of kamma, its fruit is like the tip of a flame, and that leads upward to the heavenly world; hence it is called 'uddhaggikā,' meaning 'having an upward tip.' Saggaṃ arahati means it is worthy of heaven, which is its fruit; the meaning is that it is worthy of rebirth there. Sukhavipākā means having a desirable result. Suṭṭhu agga means exceedingly excellent, sublime. Dakkhanti means they prosper; dakkhiṇā is that by which they prosper. It is merit consisting of relinquishment; thus it is said, 'dakkhiṇaṃ dānaṃ,' a gift.

මග්ගො සාමඤ්ඤං සමිතපාපසමණභාවොති කත්වා. යස්මා අයං රාජා පබ්බජිතානං දාසකස්සකාදීනං ලොකතො අභිවාදනාදිලාභො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලන්ති චින්තෙත්වා ‘‘අත්ථි නු ඛො කොචි සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඊදිසමත්ථං ජානන්තො’’ති වීමංසන්තො පූරණාදිකෙ පුච්ඡිත්වා තෙසං කථාය අනාරාධිතචිත්තො භගවන්තම්පි තමත්ථං පුච්ඡි, තස්මා වුත්තං ‘‘උපරි ආගතං පන දාසකස්සකොපමං සන්ධාය පුච්ඡතී’’ති.

The path is the state of a samaṇa, the state of a recluse who has calmed evil. Because this king, considering the visible fruit of the ascetic life to be the homage and gains received from the world by those gone forth who were formerly servants, farmers, and so on, thought, 'Is there any recluse or brahmin who knows such an attainment?' and, inquiring from Pūraṇa and others, was not pleased with their answers, he asked the Blessed One about that matter. Therefore, it is said, 'He asks with reference to the simile of the servant and the farmer which comes later.'

කණ්හපක්ඛන්ති යථාපුච්ඡිතෙ අත්ථෙ ලබ්භමානං දිට්ඨිගතූපසඤ්හිතං සංකිලෙසපක්ඛං. සුක්කපක්ඛන්ති තබ්බිධුරං උපරිසුත්තාගතං වොදානපක්ඛං. සමණකොලාහලන්ති සමණකොතූහලං තංතංසමණවාදානං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධං. සමණභණ්ඩනන්ති තෙනෙව විරොධෙන ‘‘එවංවාදීනං තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං අයං දොසො, එවංවාදීනං අයං දොසො’’ති එවං තංතංවාදස්ස පරිභාසනං. රඤ්ඤො භාරං කරොන්තො අත්තනො දෙසනාකොසල්ලෙනාති අධිප්පායො.

Kaṇhapakka (the dark side) refers to the side of defilement associated with views, which is obtained in the matter as questioned. Sukkapakkha (the bright side) refers to the opposite of that, the side of purification, which comes later in the Sutta. Samaṇakolāhala (the clamor of ascetics) means the excitement about ascetics, the mutual contradiction of the various ascetic doctrines. Samaṇabhaṇḍana (the bickering of ascetics) means the disparagement of those various doctrines due to that very contradiction, saying, 'This is the fault of those ascetics and brahmins who hold such views, this is their fault.' The meaning is that he is taking on the king's burden by his own skill in teaching.

164. පණ්ඩිතපතිරූපකානන්ති ආමං විය පක්කානං පණ්ඩිතාභාසානං.

164. Paṇḍitapatirūpakāna (of those who resemble the wise) means of those who appear wise, like unripe fruits resembling ripe ones.

පූරණකස්සපවාදවණ්ණනා

An Explanation of Pūraṇa Kassapa's Doctrine

165. එකං [Pg.221] ඉදාහන්ති එකාහං. ඉධ-සද්දො චෙත්ථ නිපාතමත්තං, එකාහං සමයං තිච්චෙව අත්ථො. සරිතබ්බයුත්තන්ති අනුස්සරණානුච්ඡවිකං.

165. Ekaṃ idāha means 'one day.' Here, the word 'idha' is merely a particle; the meaning is simply 'on one day, at one time.' Saritabbayutta means suitable for recollection.

166. සහත්ථා කරොන්තස්සාති සහත්ථෙනෙව කරොන්තස්ස. නිස්සග්ගියථාවරාදයොපි ඉධ සහත්ථකරණෙනෙව සඞ්ගහිතා. හත්ථාදීනීති හත්ථපාදකණ්ණනාසාදීනි. පචනං දහනං විබාධනන්ති ආහ ‘‘දණ්ඩෙන උප්පීළෙන්තස්සා’’ති. පපඤ්චසූදනියං ‘‘තජ්ජෙන්තස්ස වා’’ති අත්ථො වුත්තො, ඉධ පන තජ්ජනං පරිභාසනං දණ්ඩෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා ‘‘දණ්ඩෙන උප්පීළෙන්තස්ස’’ ඉච්චෙව වුත්තං. සොකං සයං කරොන්තස්සාති පරස්ස සොකකාරණං සයං කරොන්තස්ස, සොකං වා උප්පාදෙන්තස්ස. පරෙහීති අත්තනො වචනකරෙහි. සයම්පි ඵන්දතොති පරස්ස විබාධනපයොගෙන සයම්පි ඵන්දතො. ‘‘අතිපාතාපයතො’’ති පදං සුද්ධකත්තුඅත්ථෙ හෙතුකත්තුඅත්ථෙ ච වත්තතීති ආහ ‘‘හනන්තස්සාපි හනාපෙන්තස්සාපී’’ති. කාරණවසෙනාති කාරාපනවසෙන.

166. Sahatthā karontassa means doing solely with one’s own hand. Even things requiring relinquishment, immovable property, and so on are included here under the act of doing with one’s own hand. Hatthādīni means hands, feet, ears, nose, and so on. Pacanaṃ dahanaṃ vibādhana means tormenting, burning, and harassing; he says, 'by oppressing with a stick.' In the Papañcasūdanī, the meaning is given as 'or by threatening,' but here, threatening and abuse are included under 'with a stick,' and thus it is said, 'by oppressing with a stick.' Sokaṃ sayaṃ karontassa (causing sorrow oneself) means causing another’s sorrow oneself, or producing sorrow. Parehi (by others) means by those who carry out one’s word. Sayampi phandato (even he himself trembles) means that by the action of tormenting another, he himself also trembles. The phrase 'atipātāpayato' applies both in the sense of doing oneself and causing another to do; as he says, 'of one who is killing and of one who is causing to kill.' Kāraṇavasena (by way of instigation) means through causing another to act.

ඝරස්ස භිත්ති අන්තො බහි ච සන්ධිතා හුත්වා ඨිතා ඝරසන්ධි. කිඤ්චිපි අසෙසෙත්වා නිරවසෙසො ලොපො නිල්ලොපො. එකාගාරෙ නියුත්තො විලොපො එකාගාරිකො. පරිතො සබ්බසො පන්ථෙ හනනං පරිපන්ථො. පාපං න කරීයති පුබ්බෙ අසඤ්ඤතො උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා, තස්මා නත්ථි පාපං. යදි එවං කථං සත්තා පාපෙ පටිපජ්ජන්තීති ආහ ‘‘සත්තා පන පාපං කරොමාති එවං සඤ්ඤිනො හොන්තී’’ති. එවං කිරස්ස හොති – ඉමෙසඤ්හි සත්තානං හිංසාදිකිරියා න අත්තානං ඵුසති තස්ස නිච්චතාය නිබ්බිකාරත්තා සරීරං පන අචෙතනං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමං, තස්මිං විකොපිතෙපි න කිඤ්චි පාපන්ති. ඛුරනෙමිනාති නිසිතඛුරමයනෙමිනා.

Gharasandhi is the joint of a house, where the wall of a house is joined inside and outside. Nillopa means complete destruction, leaving nothing behind. Ekāgāriko is a plunderer appointed to a single house. Paripantho is killing on the path all around. Pāpaṃ na karīyati (evil is not done) because one is unable to produce it from a prior lack of perception; therefore, there is no evil. If so, how do beings engage in evil? He says, 'Beings, however, have the perception, "We are doing evil."' Thus it is for him: For these beings, acts of violence and so on do not affect the self, because of its permanence and immutability; the body, however, is insentient, like a log of wood. Even when it is harmed, there is no evil. Khuraneminā (with a razor-wheel) means with a wheel having a sharp razor rim.

ගඞ්ගාය දක්ඛිණා දිසා අප්පතිරූපදෙසො, උත්තරා දිසා පතිරූපදෙසොති අධිප්පායෙන‘‘දක්ඛිණඤ්ච’’තිආදි වුත්තන්ති ආහ ‘‘දක්ඛිණතීරෙ මනුස්සා කක්ඛළා’’තිආදි. මහායාගන්ති මහාවිජිතයඤ්ඤසදිසං මහායාගං. උපොසථකම්මෙන වාති උපොසථකම්මෙන ච. දම-සද්දො හි ඉන්ද්‍රියසංවරස්ස උපොසථසීලස්ස ච වාචකො ඉධාධිප්පෙතො. කෙචි පන ‘‘උපොසථකම්මෙනාති ඉදං ඉන්ද්‍රියදමනස්ස විසෙසනං, තස්මා ‘උපොසථකම්මභූතෙන ඉන්ද්‍රියදමනෙනා’’ති අත්ථං වදන්ති. සීලසංයමෙනාති කායිකවාචසිකසංවරෙන[Pg.222]. සච්චවජ්ජෙනාති සච්චවාචාය, තස්සා විසුං වචනං ලොකෙ ගරුතරපුඤ්ඤසම්මතභාවතො. යථා හි පාපධම්මෙසු මුසාවාදො ගරු, එවං පුඤ්ඤධම්මෙසු සච්චවාචා. තෙනාහ භගවා ‘‘එකං ධම්මං අතීතස්සා’’තිආදි. පවත්තීති යො ‘‘කරොතී’’ති වුච්චති, තස්ස සන්තානෙ ඵලුප්පත්තිපච්චයභාවෙන උප්පත්ති. සබ්බථාති ‘‘කරොතො’’තිආදිනා වුත්තෙන සබ්බප්පකාරෙන. කිරියමෙව පටික්ඛිපති, න රඤ්ඤා පුට්ඨං සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං බ්‍යාකරොතීති අධිප්පායො. ඉදං අවධාරණං විපාකපටික්ඛෙපනිවත්තනත්ථං. යො හි කම්මං පටික්ඛිපති, තෙන අත්ථතො විපාකොපි පටික්ඛිත්තො එව නාම හොති. තථා හි වක්ඛති ‘‘කම්මං පටිබාහන්තෙනාපී’’තිආදි (දී. නි. අට්ඨ. 1.170-172).

The southern bank of the Ganges is an unsuitable place, while the northern bank is a suitable place—this is the intended meaning; hence, it is said, 'the southern side,' etc., and it is explained, 'the people on the southern bank are harsh,' etc. Mahāyāga means a grand sacrifice comparable to the great victory sacrifice (Mahāvijitayañña). Uposathakammena vā means 'and by the Uposatha observance.' Here, the term 'dama' (restraint) is intended as a designation for both sense-restraint and the Uposatha precept. Some, however, say that 'by the Uposatha observance' is a qualifier of sense-restraint; thus, they explain the meaning as 'by sense-restraint which has become the Uposatha observance.' Sīlasaṃyamena (by moral discipline and self-control) refers to bodily and verbal restraint. Saccavajjena (by truthfulness) means by truthful speech; its separate mention is because in the world it is regarded as a weighty meritorious act. Just as false speech is grave among evil qualities, so too is truthful speech among meritorious qualities. Therefore, the Blessed One said, 'One who transgresses in a single thing,' etc. Pavatti (occurrence) is the arising in the continuum of one who is said to be 'acting,' as a condition for the arising of a result. Sabbathā (in every way) means in every manner stated by 'of the one who acts,' etc. The meaning is that he denies only the action itself and does not explain the visible fruit of the ascetic life about which he was asked by the king. This emphasis is for the purpose of precluding the denial of the result. For one who denies action, in effect, denies its result as well. As will be said, 'Even by rejecting action,' etc.

පටිරාජූහි අනභිභවනීයභාවෙන විසෙසතො ජිතන්ති විජිතං, ආණාපවත්තිදෙසො. ‘‘මා මය්හං විජිතෙ වසථා’’ති අපසාදනා පබ්බජිතස්ස විහෙඨනා පබ්බාජනාති කත්වා වුත්තං ‘‘අපසාදෙතබ්බන්ති විහෙඨෙතබ්බ’’න්ති. උග්ගණ්හනං තෙන වුත්තස්ස අත්ථස්ස ‘‘එවමෙත’’න්ති උපධාරණං සල්ලක්ඛණං, නිකුජ්ජනං තස්ස අද්ධනියභාවාපාදනවසෙන චිත්තෙන සන්ධාරණං. තදුභයං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘අනුග්ගණ්හන්තො අනිකුජ්ජන්තො’’ති. තෙනාහ ‘‘සාරවසෙන අග්ගණ්හන්තො’’තිආදි.

Vijita is that which is especially conquered by not being overpowered by rival kings, the domain where commands prevail. Apasādanā (rejection) is the harassment and banishment of one gone forth, as in 'Do not dwell in my conquered territory.' Thus, it is said, 'one should reject, one should harass.' Uggaṇhana (grasping) is acknowledging the meaning stated by him, 'Thus it is,' recognition, noting; nikujjana (overturning) is mentally fixing it by way of reducing its trustworthiness. Rejecting both, he says, 'anuggaṇhanto anikujjanto' (not grasping, not overturning). Therefore, it is said, 'not grasping by way of essence,' and so on.

මක්ඛලිගොසාලවාදවණ්ණනා

The Description of Makkhali Gosāla's Doctrine

168. උභයෙනාති හෙතුපච්චයපටිසෙධනවචනෙන. සංකිලෙසපච්චයන්ති සංකිලිස්සනස්ස මලීනභාවස්ස කාරණං. විසුද්ධිපච්චයන්ති සඞ්කිකිලෙසතො විසුද්ධියා වොදානස්ස කාරණං. අත්තකාරොති තෙන තෙන සත්තෙන අත්තනා කාතබ්බකම්මං අත්තනා නිප්ඵාදෙතබ්බපයොගො. පරකාරන්ති පරස්ස වාහසා ඉජ්ඣනකපයොජනං. තෙනාහ ‘‘යෙනා’’තිආදි. මහාසත්තන්ති අන්තිමභවිකං මහාබොධිසත්තං, පච්චෙකබොධිසත්තස්සපි එත්ථෙව සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. මනුස්සසොභග්‍යතන්ති මනුස්සෙසු සුභගභාවං. එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන. කම්මවාදස්ස කිරියවාදස්ස පටික්ඛිපනෙන ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ කම්මං කණ්හං කණ්හවිපාක’’න්තිආදි (අ. නි. 4.232) නයප්පවත්තෙ ජිනචක්කෙ පහාරං දෙති නාම. නත්ථි පුරිසකාරෙති යථාවුත්තඅත්තකාරපරකාරාභාවතො එව සත්තානං පච්චත්තපුරිසකාරො නාම කොචි නත්ථීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යෙනා’’තිආදි. නත්ථි බලන්ති සත්තානං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකනිබ්බානසම්පත්තිආවහං බලං නාම කිඤ්චි නත්ථි. තෙනාහ [Pg.223] ‘‘යම්හී’’තිආදි. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං, සංකිලෙසිකම්පි චායං බලං පටික්ඛිපතෙව. යදි වීරියාදීනි පුරිසකාරවෙවචනානි, කස්මා විසුං ගහණන්ති ආහ ‘‘ඉදං නො වීරියෙනා’’තිආදි. සද්දත්ථතො පන තස්සා තස්සා කිරියාය උස්සන්නට්ඨෙන බලං. සූරවීරභාවාවහට්ඨෙන වීරියං. තදෙව දළ්හභාවතො, පොරිසධුරං වහන්තෙන පවත්තෙතබ්බතො ච පුරිසථාමො. පරං පරං ඨානං අක්කමනප්පවත්තියා පුරිසපරක්කමොති වුත්තොති වෙදිතබ්බං.

168. 'Ubhayena' means by the statement denying both cause and condition. 'Saṃkilesapaccaya' refers to the cause of defilement, the reason for the state of being tainted. 'Visuddhipaccaya' means the cause of purification, the reason for the state of being cleansed from defilement. 'Attakāra' refers to the action to be done by oneself, the effort to be accomplished by oneself. 'Parakāra' means the purpose accomplished by the force of another. Hence it is said, 'by which,' etc. 'Mahāsatta' refers to the great Bodhisatta in the final existence; the Paccekabodhisatta should also be understood as included here. 'Manussasobhagyatā' means the state of good fortune among humans. 'Evaṃ' means in the manner stated. By rejecting the doctrine of action and the doctrine of activity, he delivers a blow to the wheel of the Jina, which proceeds according to the method stated in 'Monks, there is dark kamma with dark result' (AN 4.232), etc. 'Natthi purisakāra' means that since there is no self-effort or other-effort as previously stated, there is no individual effort of beings whatsoever. Hence it is said, 'by which,' etc. 'Natthi bala' means that beings have no power whatsoever to bring about worldly or otherworldly attainments, including Nibbāna. Hence it is said, 'in which,' etc. This is merely an illustration, and this also rejects defiling power. If energy, etc., are synonyms for personal effort, why are they mentioned separately? It is said, 'this is not by energy,' etc. In terms of meaning, 'bala' refers to the intensity of a particular action. 'Vīriya' refers to the state of being heroic and courageous. The same, due to firmness, and because it must be initiated and sustained by one who bears the burden of manliness, is called 'purisathāma'. 'Purisaparakkama' is said to mean the progress of advancing from one state to the next. This should be understood.

සත්තයොගතො රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය සත්තා. පාණනතො අස්සසනපස්සසනවසෙන පවත්තියා පාණා. තෙ පන සො එකින්ද්‍රියාදිවසෙන විභජිත්වා වදතීති ආහ ‘‘එකින්ද්‍රියො’’තිආදි. අණ්ඩකොසාදීසු භවනතො ‘‘භූතා’’ති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘අණ්ඩකොස…පෙ… වදතී’’ති. ජීවනතො පාණං ධාරෙන්තා විය වඩ්ඪනතො ජීවා. තෙනාහ ‘‘සාලියවා’’තිආදි. නත්ථි එතෙසං සංකිලෙසවිසුද්ධීසු වසොති අවසා. නත්ථි නෙසං බලං වීරියං චාති අබලා අවීරියා. නියතාති අච්ඡෙජ්ජසුත්තාවුතාභෙජ්ජමණිනො විය නියතප්පවත්තිතාය ගතිජාතිබන්ධාපවග්ගවසෙන නියාමො. තත්ථ තත්ථ ගමනන්ති ඡන්නං අභිජාතීනං තාසු තාසු ගතීසු උපගමනං සමවායෙන සමාගමො. සභාවොයෙවාති යථා කණ්ටකස්ස තිඛිණතා, කපිත්ථඵලානං පරිමණ්ඩලතා, මිගපක්ඛීනං විචිත්තාකාරතා, එවං සබ්බස්සාපි ලොකස්ස හෙතුපච්චයෙන විනා තථා තථා පරිණාමො අයං සභාවො එව අකිත්තිමොයෙව. තෙනාහ ‘‘යෙන හී’’තිආදි. ඡළාභිජාතියො පරතො විත්ථාරීයන්ති. ‘‘සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච පටිසංවෙදෙන්තී’’ති වදන්තො අදුක්ඛමසුඛභූමිං සබ්බෙන සබ්බං න ජානාතීති උල්ලිඞ්ගන්තො ‘‘අඤ්ඤා අදුක්ඛමසුඛභූමි නත්ථීති දස්සෙතී’’ති ආහ.

'Sattā' (beings) are so called from their sevenfold connection, due to their sevenfold attachment to forms and so on. 'Pāṇā' (living beings) are so called from breathing, because of the continuous process of inhalation and exhalation. He then classifies them by faculties and so on, saying, ''ekindriyo' (one-facultied being),' etc. From being born in eggs, etc., they are called 'bhūtā' (beings), hence it is said, ''aṇḍakosa...pe...vadati' (egg-born, etc.).' From living, as if sustaining life, and from growth, they are called 'jīvā' (living beings); hence it is said, ''sāliyavā' (rice-born),' etc. They have no power over defilement or purification; hence, 'avasā' (powerless). They lack strength and energy; hence, 'abalā avīriyā' (weak and without vigor). 'Niyatā' (determined) means their course is fixed, like unbreakable threads or an unbreakable gem, due to their predetermined movement, the process being governed by destiny, birth, bondage, and deliverance. 'Tattha tattha gamana' (going here and there) refers to the coming together of the six classes of beings in their respective destinies through association. 'Sabhāvo eva' (it is their nature itself) means, just as thorns are sharp, wood-apples are round, and animals and birds have varied forms, so too is the entire world—its transformations are simply its nature, without any cause, uncreated. Hence it is said, 'for by which,' etc. The six classes of beings are explained in detail elsewhere. By saying, 'They experience pleasure and pain,' he indicates his own complete ignorance of the state of neither-pain-nor-pleasure, and thus shows that 'no other state of neither-pain-nor-pleasure exists.'

පමුඛයොනීනන්ති මනුස්සතිරච්ඡානාදීසු ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදිසීහබ්‍යග්ඝාදිවසෙන පධානයොනීනං. සට්ඨිසතානීති ඡසහස්සානි. ‘‘පඤ්ච ච කම්මුනො සතානී’’ති පදස්ස අත්ථදස්සනං ‘‘පඤ්චකම්මසතානි චා’’ති. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා ‘‘කෙවලං තක්කමත්තකෙන නිරත්ථකං දිට්ඨිං දීපෙතී’’ති ඉමමෙවත්ථං අතිදිසති. එත්ථ ච ‘‘තක්කමත්තකෙනා’’ති ඉමිනා යස්මා තක්කිකා නිරඞ්කුසතාය පරිකප්පනස්ස යං කිඤ්චි අත්තනො පරිකප්පිතං සාරතො [Pg.224] මඤ්ඤමානා තථෙව අභිනිවිස්ස තක්කදිට්ඨිගාහං ගණ්හන්ති, තස්මා න තෙසං දිට්ඨිවත්ථුස්මිං විඤ්ඤූහි විචාරණා කාතබ්බාති දස්සෙති. කෙචීති උත්තරවිහාරවාසිනො. තෙ හි ‘‘පඤ්ච කම්මානීති චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායා ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි ‘පඤ්ච කම්මානී’ති පඤ්ඤාපෙන්තී’’ති වදන්ති. කම්මන්ති ලද්ධීති ඔළාරිකභාවතො පරිපුණ්ණකම්මන්ති ලද්ධි. මනොකම්මං අනොළාරිකත්තා උපඩ්ඪකම්මන්ති ලද්ධීති යොජනා. ද්වට්ඨිපටිපදාති ‘‘ද්වාසට්ඨි පටිපදා’’ති වත්තබ්බෙ සභාවනිරුත්තිං අජානන්තො ‘‘ද්වට්ඨිපටිපදා’’ති වදති. එකස්මිං කප්පෙති එකස්මිං මහාකප්පෙ, තත්ථාපි ච විවට්ටට්ඨායීසඤ්ඤිතෙ එකස්මිං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙකප්පෙ.

'Pamukhayonīnaṃ' (of chief lineages) refers to the chief lineages among humans and animals, such as the khattiyas, brahmins, lions, tigers, and so on. 'Saṭṭhisatāni' (sixty hundreds) means six thousand. The phrase 'Pañca ca kammuno satāni' (five hundred of kamma) explains the meaning of 'five hundred actions' as 'five hundred kammas.' By ''Eseva nayo' (this is the method),' he refers to the meaning that 'it reveals a view that is merely speculative and meaningless.' In this context, by ''takkamattakena' (merely by speculation),' it is shown that since logicians, unrestrained in their conceiving, consider whatever they conceive to be essential and thus cling to it, grasping speculative views, therefore the wise should not engage in examining their views. 'Keci' (some) refers to some residents of Uttara Vihāra. They say, 'The five faculties—eye, ear, nose, tongue, and body—are called 'pañca kammāni' (the five actions).' The doctrine is that action is a full kamma due to its gross nature, and that mental action is a half-kamma due to its subtlety; this is the explanation. 'Dvaṭṭhipaṭipadā' (sixty-two practices) is said because, not knowing the proper grammar, one says 'dvaṭṭhipaṭipadā' instead of 'dvāsaṭṭhi paṭipadā' (sixty-two practices). 'Ekasmiṃ kappe' (in one eon) means in one great eon, and even within that, in one immeasurable eon called the stage of evolution-and-stasis (vivaṭṭaṭṭhāyī).

උරබ්භෙ හනන්තීති ඔරබ්භිකා. එවං සූකරිකාදයො වෙදිතබ්බා. ලුද්දාති අඤ්ඤෙපි යෙ කෙචි මාගවිකනෙසාදා. තෙ පාපකම්මපසුතතාය ‘‘කණ්හාභිජාතීති වදති. භික්ඛූ’’ති බුද්ධසාසනෙ භික්ඛූ. තෙ කිර ‘‘සඡන්දරාගා පරිභුඤ්ජන්තී’’ති අධිප්පායෙන ‘‘චතූසු පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්තී’’ති වදති. කස්මාති චෙ? යස්මා ‘‘තෙ පණීතපණීතෙ පච්චයෙ පටිසෙවන්තී’’ති තස්ස මිච්ඡාගාහො, තස්මා ඤායලද්ධෙපි පච්චයෙ භුඤ්ජමානා ආජීවකසමයස්ස විලොමගාහිතාය පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්ති නාමාති වදතීති අපරෙ. එකෙ පබ්බජිතා, යෙ සවිසෙසං අත්තකිලමථානුයොගං අනුයුත්තා. තථා හි තෙ කණ්ටකෙ වත්තන්තා විය හොන්තීති ‘‘කණ්ටකවුත්තිකා’’ති වුත්තා. ඨත්වා භුඤ්ජනනහානපටික්ඛෙපාදිවතසමායොගෙන පණ්ඩරතරා. ‘‘අචෙලකසාවකා’’ති ආජීවකසාවකෙ වදති. තෙ කිර ආජීවකලද්ධියා විසුද්ධචිත්තතාය නිගණ්ඨෙහිපි පණ්ඩරතරා. නන්දාදයො හි තථාරූපං ආජීවකපටිපත්තිං උක්කංසං පාපෙත්වා ඨිතා. තස්මා නිගණ්ඨෙහි ආජීවකසාවකෙහි ච පණ්ඩරතරා පරමසුක්කාභිජාතීති අයං තස්ස ලද්ධි.

'Orabbhikā' (sheep-butchers) are those who kill sheep. Similarly, swine-butchers and others should be understood. 'Luddā' (hunters) refers to others, such as deer-hunters, fowlers, and the like. Due to their addiction to evil deeds, he calls them 'kaṇhābhijāti' (of dark birth). 'Bhikkhū' (monks) refers to monks in the Buddha’s dispensation. He says that they, with the intention that 'they consume with desire and lust,' 'eat food after throwing thorns into the four requisites.' Why? Because it is his wrong grasp that 'they indulge in the most refined requisites'; therefore, others say that even when consuming rightfully obtained requisites, due to their opposition to the ascetic practice of the Ājīvakas, they are said to 'eat food after throwing thorns into the requisites.' Some ascetics are those who are devoted to self-mortification in its extreme form. Indeed, they are called 'kaṇṭakavuttikā' (thorn-practitioners) because they seem to live as if among thorns. By adhering to practices like refusing to eat while standing, refusing to bathe, and similar austerities, they are excessively white. He refers to the followers of the Ājīvakas as 'acelakasāvakā' (disciples of the naked ascetics). It is said that due to the purity of mind attained through the Ājīvaka doctrine, they are even whiter than the Nigaṇṭhas (Jains). For Nanda and others, having elevated such Ājīvaka practices, stood firm. Thus, his doctrine is that they are whiter than the Nigaṇṭhas and the Ājīvaka disciples, called 'paramasukkābhijāti' (of the purest white birth).

පුරිසභූමියොති පධානපුග්ගලෙන නිද්දෙසො. ඉත්ථීනම්පි තා භූමියො ඉච්ඡන්තෙව. ‘‘භික්ඛු ච පන්නකො’’තිආදි තෙසං පාළියෙව. තත්ථ පන්නකොති භික්ඛාය විචරණකො, තෙසං වා පටිපත්තියා පටිපන්නකො. ජිනොති ජිණ්ණො ජරාවසෙන හීනධාතුකො, අත්තනො වා පටිපත්තියා පටිපක්ඛං ජිනිත්වා ඨිතො. සො කිර තථාභූතො ධම්මම්පි කස්සචි න කථෙසි. තෙනාහ ‘‘න කිඤ්චි ආහා’’ති. ඔට්ඨවදනාදිවිප්පකාරෙ කතෙපි ඛමනවසෙන න කිඤ්චි වදතීතිපි වදන්ති. අලාභින්ති ‘‘සො න කුම්භිමුඛා පටිග්ගණ්හාතී’’තිආදිනා [Pg.225] (දී. නි. 1.394) නයෙන වුත්තඅලාභහෙතුසමායොගෙන අලාභිං, තතොයෙව ජිඝච්ඡාදුබ්බලපරෙතතාය සයනපරායනං ‘‘සමණං පන්නභූමී’’ති වදති.

'Purisabhūmi' (the stage of a man) is a designation by way of the principal individual. Those stages are also intended for women. 'Bhikkhu ca pannako' (a monk and a fallen one), etc., is their own Pāli text. Therein, 'pannaka' (a fallen one) means one who wanders for alms, or one who is committed to their practice. 'Jina' (conqueror) means aged, with weakened faculties due to old age, or one who, through his own practice, has conquered the opposition and stands firm. It is said that such a one did not teach the Dhamma to anyone. Therefore, it is said, 'he said nothing.' Even when various forms of contemptuous expressions are made, they also say that he speaks nothing because of forbearance. 'Alābhi' (without gain) means being without gain due to the association of causes for lack of gain, in the manner stated by way of 'he did not receive from the mouth of a pot,' etc. (Dī. Ni. 1.394); because of that, being overcome by hunger and weakness and devoted to lying down, he is called 'a recluse in the stage of the fallen.'

ආජීවවුත්තිසතානීති සත්තානං ආජීවභූතානි ජීවිකාවුත්තිසතානි. පසුග්ගහණෙන එළකජාති ගහිතා, මිගග්ගහණෙන රුරුගවයාදිසබ්බමිගජාති. බහූ දෙවාති චාතුමහාරාජිකාදිබ්‍රහ්මකායිකාදිවසෙන, තෙසං අන්තරභෙදවසෙන බහූ දෙවා. තත්ථ චාතුමහාරාජිකානං එකච්චභෙදො මහාසමයසුත්තවසෙන (දී. නි. 2.331) දීපෙතබ්බො. මනුස්සාපි අනන්තාති දීපදෙසකුලවංසාජීවාදිවිභාගවසෙන මනුස්සාපි අනන්තභෙදා. පිසාචා එව පෙසාචා. තෙ අපරපෙතාදයො මහන්තමහන්තා. ඡද්දන්තදහමන්දාකිනියො කුවාළියමුචලින්දනාමෙන වදති.

'Ājīvavuttisatāni' (hundreds of livelihoods) refers to the hundreds of ways of living that are the livelihood of beings. By the term 'cattle', the species of goats is included; by the term 'wild animals', all species like ruru deer, gayal, etc., are included. 'Bahū devā' (many devas) refers to many devas from the Four Great Kings up to the Brahmā realms, etc., according to their internal divisions. Therein, a certain division of the Four Great Kings should be explained by way of the Mahāsamaya Sutta (Dī. Ni. 2.331). 'Manussāpi anantā' (humans too are endless) means humans too are of endless variety according to divisions of island, country, clan, lineage, livelihood, etc. Pisācas are the same as pesācas. They, the Aparapetas and others, are very great. He speaks of the Chaddanta, Daha, and Mandākinī by the names Kuvāḷiya and Mucalinda.

පවුටාති පබ්බගණ්ඨිකා. පණ්ඩිතොපි …පෙ… උද්ධං න ගච්ඡති, කස්මා? සත්තානං සංසරණකාලස්ස නියතභාවතො. අපරිපක්කං සංසරණනිමිත්තං සීලාදිනා පරිපාචෙති නාම සීඝංයෙව විසුද්ධිප්පත්තියා. පරිපක්කං කම්මං ඵුස්ස ඵුස්ස පත්වා පත්වා කාලෙන පරිපක්කභාවානාපාදනෙන බ්‍යන්තිං කරොති නාම.

'Pavuṭa' means a mountain ridge. 'Even the wise... does not go beyond'—why? Because the period of beings' wandering in saṃsāra is fixed. An unripened cause for wandering is ripened by virtue and so on, for the sake of quickly attaining purity. A ripened kamma, having been experienced again and again, is brought to an end over time by not producing a further state of ripening.

සුත්තගුළෙති සුත්තවට්ටියං. ‘‘නිබ්බෙඨියමානමෙව පලෙතී’’ති උපමාය සත්තානං සංසාරො අනුක්කමෙන ඛීයතෙව, න තස්ස වඩ්ඪතීති දස්සෙති පරිච්ඡින්නරූපත්තා.

'Suttaguḷa' (a ball of thread) means a coil of thread. By the simile, 'While being unwound, it runs out,' it is shown that the wandering of beings in saṃsāra gradually comes to an end and does not increase, because its nature is limited.

අජිතකෙසකම්බලවාදවණ්ණනා

The Explanation of the Doctrine of Ajita Kesakambala

171. දින්නන්ති දෙය්‍යධම්මසීසෙන දානං වුත්තන්ති ආහ ‘‘දින්නස්ස ඵලාභාවං වදතී’’ති, දින්නං පන අන්නාදිවත්ථුං කථං පටික්ඛිපති. එසෙව නයො යිට්ඨං හුතන්ති එත්ථාපි. මහායාගොති සබ්බසාධාරණං මහාදානං. පාහුනකසක්කාරොති පාහුනභාවෙන කාතබ්බසක්කාරො. ඵලන්ති ආනිසංසඵලං, නිස්සන්දඵලඤ්ච. විපාකොති සදිසඵලං. පරලොකෙ ඨිතස්ස අයං ලොකො නත්ථීති පරලොකෙ ඨිතස්ස කම්මුනා ලද්ධබ්බො අයං ලොකො න හොති. ඉධලොකෙ ඨිතස්සාපි පරලොකො නත්ථීති ඉධලොකෙ ඨිතස්ස කම්මුනා ලද්ධබ්බො පරලොකො න හොති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘සබ්බෙ [Pg.226] තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්තී’’ති. ඉමෙ සත්තා යත්ථ යත්ථ භවෙ, යොනිආදීසු ච ඨිතා තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්ති නිරුදයවිනාසවසෙන විනස්සන්ති. ඵලාභාවවසෙනාති මාතාපිතූසු සම්මාපටිපත්තිමිච්ඡාපටිපත්තීනං ඵලස්ස අභාවවසෙන ‘‘නත්ථි මාතා, නත්ථි පිතා’’ති වදති, න මාතාපිතූනං, නාපි තෙසු ඉදානි කයිරමානසක්කාරාසක්කාරානං අභාවවසෙන තෙසං ලොකපච්චක්ඛත්තා. පුබ්බුළකස්ස විය ඉමෙසං සත්තානං උප්පාදො නාම කෙවලො, න චවිත්වා ආගමනපුබ්බකොති දස්සනත්ථං ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘චවිත්වා උපපජ්ජනකසත්තා නාම නත්ථීති වදතී’’ති. සමණෙන නාම යාථාවතො ජානන්තෙන කස්සචි කිඤ්චි අකථෙත්වා සඤ්ඤතෙන භවිතබ්බං, අඤ්ඤථා ආහොපුරිසිකා නාම සියා. කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සති? තථා ච අත්තනො සම්පාදනස්ස කස්සචි අවස්සයො එව න සියා තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජනතොති ආහ ‘‘යෙ ඉමඤ්ච…පෙ… පවෙදෙන්තී’’ති.

171. 'Given' (dinnaṃ) is said to be a gift (dānaṃ) under the heading of a thing to be given, for he says, 'he declares the non-existence of the fruit of what is given.' But how does he reject a given thing, such as food? The same method applies here also to 'sacrificed' (yiṭṭhaṃ) and 'offered' (hutaṃ). 'A great sacrifice' (mahāyāgo) means a great gift common to all. 'Hospitality' (pāhunakasakkāro) means the honor to be shown to one as a guest. 'Fruit' (phalaṃ) refers to the fruit of benefit (ānisaṃsaphalaṃ) and the fruit of outflow (nissandaphalaṃ). 'Result' (vipāko) means a corresponding fruit. 'For one established in the other world, this world does not exist' means that this world is not to be obtained by the kamma of one established in the other world. 'For one established in this world, the other world does not exist' means that the other world is not to be obtained by the kamma of one established in this world. He states the reason for that: 'All perish right there.' These beings, wherever they are established in any existence, womb, and so on, perish right there; they are destroyed by way of a destruction without re-arising. 'Due to the absence of fruit' means that he says, 'There is no mother, there is no father,' due to the absence of fruit from proper and improper conduct towards one's mother and father, not due to the non-existence of mother and father, nor due to the absence of honor and dishonor currently being done to them, since they are directly perceptible to the world. To show that the arising of these beings is merely so, like that of a bubble, and is not preceded by passing away and coming again, it is said, 'There are no spontaneously arisen beings,' about which he says, 'he says there are no beings who pass away and are reborn.' A recluse, knowing things as they are, should be restrained, not saying anything to anyone; otherwise, it would be mere boastfulness. For what can one person do for another? And so, there would be no reliance on anyone for one's own accomplishment, since they perish right there. Therefore, he says, 'Those who declare this... and so on.'

චතූසු මහාභූතෙසු නියුත්තොති චාතුමහාභූතිකො. යථා පන මත්තිකාය නිබ්බත්තං භාජනං මත්තිකාමයං, එවං අයං චතූහි මහාභූතෙහි නිබ්බත්තොති ආහ ‘‘චතුමහාභූතමයො’’ති. අජ්ඣත්තිකපථවීධාතූති සත්තසන්තානගතා පථවීධාතු. බාහිරපථවීධාතුන්ති බහිද්ධා මහාපථවිං. උපගච්ඡතීති බාහිරපථවිකායතො තදෙකදෙසභූතා පථවී ආගන්ත්වා අජ්ඣත්තිකභාවප්පත්තියා සත්තභාවෙන සණ්ඨිතා ඉදානි ඝටාදිගතපථවී විය තමෙව බාහිරපථවිකායං උපෙති උපගච්ඡති සබ්බසො තෙන නිබ්බිසෙසතං එකීභාවමෙව ගච්ඡති. ආපාදීසුපි එසෙව නයොති එත්ථ පජ්ජුන්නෙන මහාසමුද්දතො ගහිතආපො විය වස්සොදකභාවෙන පුනපි මහාසමුද්දමෙව, සූරියරස්මිතො ගහිතං ඉන්දග්ගිසඞ්ඛාතතෙජො විය පුන සූරියරස්මිං, මහාවායුඛන්ධතො නිග්ගතමහාවාතො විය තමෙව වායුඛන්ධං උපෙති උපගච්ඡතීති දිට්ඨිගතිකස්ස අධිප්පායො. මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි ආකාසං පක්ඛන්දන්ති තෙසං විසයාභාවාති වදන්ති. විසයිගහණෙන හි විසයාපි ගහිතා එව හොන්තීති. ගුණාගුණපදානීති ගුණදොසකොට්ඨාසා. සරීරමෙව පදානීති අධිප්පෙතං සරීරෙන තංතංකිරියාය පජ්ජිතබ්බතො. දබ්බන්ති මුය්හන්තීති දත්තූ, මූළ්හපුග්ගලා. තෙහි දත්තූහි බාලමනුස්සෙහි. ‘‘පරලොකො අත්ථී’’ති මති යෙසං, තෙ අත්ථිකා, තෙසං වාදොති අත්ථිකවාදො, තං අත්ථිකවාදං.

Because it is bound to the four great elements, it is called 'composed of the four great elements' (cātumahābhūtiko). Just as a pot made from clay is called 'made of clay' (mattikāmayaṃ), so too this is produced from the four great elements; thus it is said to be 'made of the four great elements' (catumahābhūtamayo). 'The internal earth element' is the earth element that has entered the continuity of a being. 'The external earth element' is the great earth outside. 'It returns' means this: the earth element, which came from the external earth-body and became a part of it, and which, having attained an internal state, was established as a being, now returns to that very external earth-body, goes up to it, just like the earth element that has gone into a pot; it completely attains a state of non-difference, a state of oneness, with it. The same method applies to water and the other elements. Here, the intention of the holder of the speculative view is that just as water taken from the great ocean by a cloud returns to the great ocean as rainwater, and just as fire, called the fire of Indra, taken from the sun's rays returns to the sun's rays, and just as a great wind that has issued from the great mass of wind returns to that very mass of wind. 'The sense faculties, with the mind as the sixth, leap into space' means they say they do so because of the absence of their objects. For by the grasping of the subject, the objects are also grasped. 'Bases of good and bad' (guṇāguṇapadāni) means the divisions of virtue and fault. 'The body itself is the basis' is the intention, because this or that action is to be undertaken by the body. `Dattū` (fools) are so called because they are deluded (`muyhanti`); they are deluded individuals. By those fools, by those foolish humans. Those whose view is 'the other world exists' are the believers (atthikā); their doctrine is the belief in existence (atthikavādo)—that doctrine of the believers.

කම්මං [Pg.227] පටිබාහති අකිරියවාදිභාවතො. විපාකං පටිබාහති සබ්බෙන සබ්බං ආයතිං උපපත්තියා පටික්ඛිපනතො. උභයං පටිබාහති සබ්බසො හෙතුපටිබාහනෙනෙව ඵලස්සපි පටික්ඛිත්තත්තා. උභයන්ති හි කම්මං විපාකඤ්චාති උභයං. සො හි ‘‘අහෙතූ අප්පච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති, විසුජ්ඣන්ති චා’’ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.100, 227; සං. නි. 3.212) වදන්තො කම්මස්ස විය විපාකස්සාපි සංකිලෙසවිසුද්ධීනං පච්චයත්තාභාවවචනතො තදුභයං පටිබාහති නාම. විපාකො පටිබාහිතො හොති අසති කම්මෙ විපාකාභාවතො. කම්මං පටිබාහිතං හොති අසති විපාකෙ කම්මස්ස නිරත්ථකභාවාපත්තිතො. අත්ථතොති සරූපෙන. උභයප්පටිබාහකාති විසුං විසුං තංතංදිට්ඨිදීපකභාවෙන පාළියං ආගතාපි පච්චෙකං තිවිධදිට්ඨිකා එව උභයපටිබාහකත්තා. උභයප්පටිබාහකාති හි හෙතුවචනං. ‘‘අහෙතුකවාදා චෙවා’’තිආදි පටිඤ්ඤාවචනං. යො හි විපාකපටිබාහනෙන නත්ථිකදිට්ඨිකො උච්ඡෙදවාදී, සො අත්ථතො කම්මපටිබාහනෙන අකිරියදිට්ඨිකො, උභයපටිබාහනෙන අහෙතුකදිට්ඨිකො ච හොති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

Action is denied on account of the doctrine of inaction. Result is denied by completely rejecting future rebirth. Both are denied by entirely rejecting the cause, since the fruit is also rejected. Indeed, 'both' refers to action and result. For he who says, 'Beings are defiled and purified without cause or condition,' thereby denies both by stating that there is no conditionality for defilement and purification, which are the result, just as there is none for action. Result is denied because without action, there is no result. Action is denied because without result, action becomes meaningless. `Atthato` means 'in essence.' 'Deniers of both': although they appear separately in the Pāli text as illuminators of their respective views, each is in fact of a threefold view, because they deny both. For 'because they deny both' is the statement of the reason, while 'And proponents of no-cause...' and so on is the declaration. For one who, by denying the result, is a nihilist and an annihilationist, is in essence, by denying action, a proponent of inaction, and by denying both, a proponent of no-cause. The same principle applies to the other two.

සජ්ඣායන්තීති තං දිට්ඨිදීපකං ගන්ථං උග්ගහෙත්වා පඨන්ති. වීමංසන්තීති තස්ස අත්ථං විචාරෙන්ති. ‘‘තෙස’’න්තිආදි වීමංසනාකාරදස්සනං. තස්මිං ආරම්මණෙති යථාපරිකප්පිතකම්මඵලාභාවාදිකෙ ‘‘කරොතො න කරීයති පාප’’න්ති ආදිනයප්පවත්තාය ලද්ධියා ආරම්මණෙ. මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨතීති ‘‘කරොතො න කරීයති පාප’’න්තිආදිවසෙන අනුස්සවූපලද්ධෙ අත්ථෙ තදාකාරපරිවිතක්කනෙහි සවිග්ගහෙ විය සරූපතො චිත්තස්ස පච්චුපට්ඨිතෙ චිරකාලපරිචයෙන එවමෙතන්ති නිජ්ඣානක්ඛමභාවූපගමනෙන නිජ්ඣානක්ඛන්තියා තථාගහිතෙ පුනප්පුනං තථෙව ආසෙවන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස මිච්ඡාවිතක්කෙන සමාදියමානා මිච්ඡාවායාමූපත්ථම්භිතා අතංසභාවං ‘‘තංසභාව’’න්ති ගණ්හන්තී මිච්ඡාසතීති ලද්ධනාමා තංලද්ධිසහගතා තණ්හා සන්තිට්ඨති. චිත්තං එකග්ගං හොතීති යථාසකං විතක්කාදිපච්චයලාභෙන තස්මිං ආරම්මණෙ අවට්ඨිතතාය අනෙකග්ගතං පහාය එකග්ගං අප්පිතං විය හොති. චිත්තසීසෙන මිච්ඡාසමාධි එව වුත්තො. සොපි හි පච්චයවිසෙසෙහි ලද්ධභාවනාබලො ඊදිසෙ ඨානෙ සමාධානපතිරූපකිච්චකරොයෙව, වාළවිජ්ඣනාදීසු වියාති දට්ඨබ්බං. ජවනානි ජවන්තීති අනෙකක්ඛත්තුං තෙනාකාරෙන පුබ්බභාගියෙසු ජවනවාරෙසු පවත්තෙසු [Pg.228] සබ්බපච්ඡිමෙ ජවනවාරෙ සත්ත ජවනානි ජවන්ති. පඨමෙ ජවනෙ සතෙකිච්ඡා හොන්ති. තථා දුතියාදීසූති ධම්මසභාවදස්සනමත්තමෙතං, න පන තස්මිං ඛණෙ තෙසං තිකිච්ඡා කෙනචි සක්කා කාතුං.

'They recite' means they take up and recite that scripture which illuminates views. 'They investigate' means they examine its meaning. 'Of those' and so on illustrates the manner of investigation. 'In that object' refers to the object, such as the non-existence of karmic results as conceived, in the doctrine that proceeds according to the principle 'for the doer, no evil is done,' and so forth. 'Wrong mindfulness becomes established' means that craving associated with that doctrine, which has gained the name 'wrong mindfulness' by grasping the nature of non-truth as 'truth,' becomes established in the object. This occurs when, in the meaning learned from tradition (such as 'for the doer, no evil is done'), the mind is present by its nature as if taking a firm hold with thoughts of that form, and through prolonged familiarity, by accepting it as true with conviction, repeatedly cultivating and reinforcing it, being taken up by wrong thought and supported by wrong effort. 'The mind becomes one-pointed' means that, due to the attainment of its own conditions of thought and the like, the mind, being established on that object, abandons distraction and becomes one-pointed, as if fixed. Wrong concentration itself is spoken of as the head of the mind. Indeed, even that, when strengthened by the power of development through specific conditions, performs a function resembling concentration in such a situation, just as in piercing a horse-hair and the like—this should be understood. 'Impulsions proceed' means that when preliminary volitional processes occur repeatedly in that manner, in the last volitional process, seven impulsions proceed. In the first impulsion, they are remediable. Similarly, in the second and so on—this is merely a description of the nature of phenomena; however, at that moment, no one can apply a remedy to them.

තත්ථාති තෙසු තීසු මිච්ඡාදස්සනෙසු. කොචි එකං දස්සනං ඔක්කමතීති යස්ස එකස්මිංයෙව අභිනිවෙසො ආසෙවනා ච පවත්තා, සො එකමෙව දස්සනං ඔක්කමති. යස්ස පන ද්වීසු තීසුපි වා අභිනිවෙසො ආසෙවනා ච පවත්තා, සො ද්වෙ තීණිපි ඔක්කමති, එතෙන යා පුබ්බෙ උභයපටිබාහකතාමුඛෙන දීපිතා අත්ථසිද්ධා සබ්බදිට්ඨිකතා, සා පුබ්බභාගියා. යා පන මිච්ඡත්තනියාමොක්කන්තිභූතා, සා යථාසකං පච්චයසමුදාගමසිද්ධිතො භින්නාරම්මණානං විය විසෙසාධිගමානං එකජ්ඣං අනුප්පත්තියා අසඞ්කිණ්ණා එවාති දස්සෙති. ‘‘එකස්මිං ඔක්කන්තෙපී’’තිආදිනා තිස්සන්නම්පි දිට්ඨීනං සමානබලතං සමානඵලතඤ්ච දස්සෙති. තස්මා තිස්සොපි චෙතා එකස්ස උප්පන්නා අබ්බොකිණ්ණා එව, එකාය විපාකෙ දින්නෙ ඉතරා අනුබලප්පදායිකායො හොන්ති. ‘‘වට්ටඛාණු නාමෙසා’’ති ඉදං වචනං නෙය්‍යත්ථං, න නීතත්ථං. තථා හි පපඤ්චසූදනියං ‘‘කිං පනෙස එකස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නියතො හොති, උදාහු අඤ්ඤස්මිං පීති? එකස්මිංයෙව නියතො, ආසෙවනවසෙන පන භවන්තරෙපි තං තං දිට්ඨිං රොචෙති යෙවා’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 3.129) වුත්තං. අකුසලඤ්හි නාමෙතං අබලං දුබ්බලං, න කුසලං විය සබලං මහාබලං. තස්මා ‘‘එකස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නියතො’’ති වුත්තං. අඤ්ඤථා සම්මත්තනියාමො විය මිච්ඡත්තනියාමොපි අච්චන්තිකො සියා, න ච අච්චන්තිකො. යදි එවං වට්ටඛාණුජොතනා කථන්ති ආහ ‘‘ආසෙවනවසෙන පනා’’තිආදි. තස්මා යථා ‘‘සකිං නිමුග්ගොපි නිමුග්ගො එව බාලො’’ති වුත්තං, එවං වට්ටඛාණුජොතනා. යාදිසෙ හි පච්චයෙ පටිච්ච අයං තං තං දස්සනං ඔක්කන්තො පුන කදාචි තප්පටිපක්ඛෙ පච්චයෙ පටිච්ච තතො සීසුක්ඛිපනමස්ස න හොතීති න වත්තබ්බං, තස්මා ‘‘යෙභුය්‍යෙන හි එවරූපස්ස භවතො වුට්ඨානං නාම නත්ථී’’ති වුත්තං.

'Therein' refers to those three wrong views. 'Someone enters into one view' means: for whom there is adherence to and practice of only one, that one enters into that one view alone. But for whom there is adherence to and practice of two or even three, that one enters into two or three. By this, it is shown that the state of all views being established in essence, which was previously explained by way of denying both, is the preliminary stage. But the stage that is the descent into the certainty of wrongness, due to its arising from its respective conditions, is unmixed, like the distinct attainments of those with different objects, because of their non-convergence into one. 'Even when entering into one,' etc., shows that all three views are equal in strength and equal in result. Therefore, even if these three arise for one person, they remain unmixed. When the result of one is given, the others are contributors of supporting strength. 'This is called a stake in the round of rebirths': This statement is interpretable, not of definitive meaning. For in the Papañcasūdanī, it is said: 'But is this fixed in only one existence, or in another as well? It is fixed in only one, but due to habitual practice, in another existence, one inclines toward that view.' For this unwholesome state is weak and feeble, not like a wholesome state, which is strong and powerful. Thus, it is said, 'fixed in only one existence.' Otherwise, like the certainty of rightness, the certainty of wrongness would also be absolute—but it is not absolute. If this is so, why is it illustrated by 'a stake in the round of rebirths'? It is said, 'but due to habitual practice,' etc. Therefore, just as it is said, 'Even if a fool sinks once, he is still sunk,' so too is the illustration of the stake in the round of rebirths. For when this person, having entered a particular view due to certain conditions, encounters opposing conditions, it should not be said that they will never lift their head from it. Thus, it is said, 'For such a one, for the most part, there is no rising up.'

තස්මාති යස්මා එවං සංසාරඛාණුභාවස්සපි පච්චයො අපණ්ණකජාතො, තස්මා. භූතිකාමොති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථානං වසෙන අත්තනො ගුණෙහි වඩ්ඪිකාමො.

'Therefore': because the cause of even the state of being a stake in the round of rebirths is of this unerring kind, therefore. 'Desiring welfare' means desiring growth through one's own virtues in terms of benefits in this life, benefits in the next life, and the ultimate benefit.

පකුධකච්චායනවාදවණ්ණනා

Explanation of the Doctrine of Pakudha Kaccāyana

174. අකතාති [Pg.229] සමෙන විසමෙන වා කෙනචි හෙතුනා න කතා න විහිතා. කතවිධො කරණවිධි නත්ථි එතෙසන්ති අකතවිධානා. පදද්වයෙනාපි ලොකෙ කෙනචි හෙතුපච්චයෙන නෙසං අනිබ්බත්තනභාවං දස්සෙති. ඉද්ධියාපි න නිම්මිතාති කස්සචි ඉද්ධිමතො චෙතොවසිප්පත්තස්ස දෙවස්ස, ඉස්සරාදිනො වා ඉද්ධියාපි න නිම්මිතා. අනිම්මාපිතා කස්සචි අනිම්මාපිතා. වුත්තත්ථමෙවාති බ්‍රහ්මජාලවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.30) වුත්තත්ථමෙව. වඤ්ඣාති වඤ්ඣපසුවඤ්ඣතාලාදයො විය අඵලා, කස්සචි අජනකාති අත්ථො, එතෙන පථවිකායාදීනං රූපාදිජනකභාවං පටික්ඛිපති. රූපසද්දාදයො හි පථවිකායාදීහි අප්පටිබද්ධවුත්තිකාති තස්ස ලද්ධි. පබ්බතකූටං විය ඨිතාති කූටට්ඨා, යථා පබ්බතකූටං කෙනචි අනිබ්බත්තිතං, කස්සචි ච අනිබ්බත්තකං, එවමෙතෙ පීති අධිප්පායො. යමිදං ‘‘බීජතො අඞ්කුරාදි ජායතී’’ති වුච්චති, තං විජ්ජමානමෙව තතො නික්ඛමති, න අවිජ්ජමානං, අඤ්ඤථා අඤ්ඤතොපි අඤ්ඤස්ස උපලද්ධි සියාති අධිප්පායො. ඨිතත්තාති නිබ්බිකාරාභාවෙන ඨිතත්තා. න චලන්තීති විකාරං නාපජ්ජන්ති. විකාරාභාවතො හි තෙසං සත්තන්නං කායානං එසිකට්ඨායිට්ඨිතතා. අනිඤ්ජනඤ්ච අත්තනො පකතියා අවට්ඨානමෙව. තෙනාහ ‘‘න විපරිණමන්තී’’ති. අවිපරිණාමධම්මත්තා එව හි තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං න බ්‍යාබාධෙන්ති. සති හි විකාරං ආපාදෙතබ්බතාය බ්‍යාබාධකතාපි සියා, තථා අනුග්ගහෙතබ්බතාය අනුග්ගාහකතාති තදභාවං දස්සෙතුං පාළියං නාලන්තිආදි වුත්තං. පථවී එව කායෙකදෙසත්තා පථවිකායො. ජීවසත්තමානං කායානං නිච්චතාය නිබ්බිකාරභාවතො න හන්තබ්බතා, න ඝාතෙතබ්බතා චාති නෙව කොචි හන්තා වා ඝාතෙතා වා, තෙනෙවාහ ‘‘සත්තන්නං ත්වෙව කායාන’’න්තිආදි. යදි කොචි හන්තා නත්ථි, කථං සත්ථප්පහාරොති ආහ ‘‘යථා මුග්ගරාසි ආදීසූ’’තිආදි. කෙවලං සඤ්ඤාමත්තමෙව හොති. හනනඝාතනාදි පන පරමත්ථතො නත්ථෙව කායානං අවිකොපනීයභාවතොති අධිප්පායො.

174. "Unmade" (akatā) means not made or created by any cause, whether equal or unequal. "Without a mode of making" (akatavidhānā) means that for them there is no process or mode of making. By these two words, it is shown that they do not arise in the world due to any cause or condition. "Not created even by psychic power" (iddhiyāpi na nimmitā) means they are not created even by the psychic power of any deity who has attained mastery over the mind, or by a lord or similar being. "Not fashioned" (animmāpitā) means not fashioned by anyone. It is the same meaning as stated in the Brahmajāla Commentary (Dī. Ni. Aṭṭha. 1.30). "Barren" (vañjhā) means fruitless, like sterile cattle or a barren palm tree, meaning they do not generate anything for anyone. By this, he denies that the earth-body, and so on, can generate form, and so on. For his doctrine is that forms, sounds, and so on, do not depend on the earth-body, and so on, for their existence. "Standing like a mountain peak" (pabbatakūṭaṃ viya ṭhitā) means they are peak-like (kūṭaṭṭhā); just as a mountain peak is not produced by anyone nor produces anything for anyone, so too are these—this is the intended meaning. When it is said, "From a seed, a sprout arises," that which already exists emerges from it, not what does not exist. Otherwise, one might perceive something from another source—this is the intended meaning. "Due to their stability" (ṭhitattā) means due to their being stable because of the absence of transformation. "They do not move" (na calanti) means they do not undergo change. For because they are free from alteration, these seven bodies have the quality of standing firm like a pillar. "Non-wavering" (aniñjana) is simply their natural state of stability. Hence, it is said, "They do not transform." For because they are of an immutable nature, they do not harm one another. If there were the possibility of being made to undergo change, there could also be the state of harming; likewise, if there were the possibility of being supported, there could be the state of supporting. To show the absence of this, 'they are not able' (nālaṃ), and so on, is said in the Pāḷi. The earth itself, being a part of the body, is the earth-body. Because these seven bodies, including the life-body, are eternal and unchanging, they cannot be killed or destroyed. Thus, there is no killer or destroyer, as stated: "Of these seven bodies..." and so on. If there is no killer, how can there be a blow from a weapon? The text explains, "Just as in the case of a heap of rushes..." and so on. It is merely a matter of perception. But in ultimate truth, there is no killing, destruction, and so on, because the bodies are indestructible—this is the intended meaning.

නිගණ්ඨනාටපුත්තවාදවණ්ණනා

The Exposition of the Doctrine of Nigaṇṭha Nātaputta

177. චත්තාරො යාමා භාගා චතුයාමා, චතුයාමා එව චාතුයාමා, භාගත්ථො හි ඉධ යාම-සද්දො යථා ‘‘රත්තියා පඨමො යාමො’’ති[Pg.230]. සො පනෙත්ථ භාගො සංවරලක්ඛණොති ආහ ‘‘චාතුයාමසංවුතොති චතුකොට්ඨාසෙන සංවරෙන සංවුතො’’ති. පටික්ඛිත්තසබ්බසීතොදකොති පටික්ඛිත්තසබ්බසීතොදකපරිභොගො. සබ්බෙන පාපවාරණෙන යුත්තොති සබ්බප්පකාරෙන සංවරලක්ඛණෙන සමන්නාගතො. ධුතපාපොති සබ්බෙන නිජ්ජරලක්ඛණෙන පාපවාරණෙන විධුතපාපො. ඵුට්ඨොති අට්ඨන්නම්පි කම්මානං ඛෙපනෙන මොක්ඛප්පත්තියා කම්මක්ඛයලක්ඛණෙන සබ්බෙන පාපවාරණෙන ඵුට්ඨො තං පත්වා ඨිතො. කොටිප්පත්තචිත්තොති මොක්ඛාධිගමෙනෙව උත්තමමරියාදප්පත්තචිත්තො. යතත්තොති කායාදීසු ඉන්ද්‍රියෙසු සංයමෙතබ්බස්ස අභාවතො සංයතචිත්තො. සුප්පතිට්ඨිතචිත්තොති නිස්සෙසතො සුට්ඨු පතිට්ඨිතචිත්තො. සාසනානුලොමං නාම පාපවාරණෙන යුත්තතා. තෙනාහ ‘‘ධුතපාපො’’තිආදි. අසුද්ධලද්ධිතායාති ‘‘අත්ථි ජීවො, සො ච සියා නිච්චො, සියා අනිච්චො’’ති එවමාදිඅසුද්ධලද්ධිතාය. සබ්බාති කම්මපකතිවිභාගාදිවිසයා සබ්බා නිජ්ඣානක්ඛන්තියො. දිට්ඨියෙ වාති මිච්ඡාදිට්ඨියො එව ජාතා.

177. The four watches are the four parts; the four parts are indeed the four watches. For here the word 'yāma' means 'part,' as in 'the first watch of the night.' Here, however, that part refers to the characteristic of restraint. Thus it is said: 'restrained by the fourfold restraint' means 'restrained by restraint in four aspects.' 'Rejecting all cold water' means 'abstaining from the use of all cold water.' 'Endowed with all barriers against evil' means 'possessed of the characteristic of restraint in every way.' 'Shaken off evil' means: one who has shaken off evil by means of the all-encompassing barrier against evil, which has the characteristic of wearing away kamma. 'Touched' means: having attained that state and stood firm, he is touched by the all-encompassing barrier against evil, which is characterized by the destruction of kamma, for the attainment of liberation through the exhaustion of all eight kinds of kamma. 'A mind that has reached the peak' means 'a mind that has attained the highest limit simply by the realization of liberation.' 'Self-controlled' means 'the mind is restrained due to the absence of anything that needs to be restrained in the faculties such as the body.' 'Well-established mind' means 'a mind thoroughly well-established without remainder.' 'In accordance with the teaching' means 'being endowed with barriers against evil.' Hence it is said: 'shaken off evil,' and so forth. 'Due to an impure doctrine' refers to 'an impure doctrine such as, "There is a soul, and it may be eternal or non-eternal," and so forth.' 'All' refers to 'all forms of acceptance through reflection concerning the divisions of kamma and its nature, and so forth.' 'Or views' means 'wrong views that have arisen.'

සඤ්චයබෙලට්ඨපුත්තවාදවණ්ණනා

The Exposition of Sañcaya Belaṭṭhaputta's Doctrine

179-181. අමරාවික්ඛෙපෙ වුත්තනයො එවාති බ්‍රහ්මජාලෙ අමරාවික්ඛෙපවාදසංවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.61-63) වුත්තනයො එව වික්ඛෙපබ්‍යාකරණභාවතො, තථෙව චෙත්ථ වික්ඛෙපවාදස්ස ආගතත්තා.

179-181. The method concerning the Amarāvikkhepa is just as stated. That is, the method stated in the commentary on the Amarāvikkhepa doctrine in the Brahmajāla Sutta (Dī. Ni. Aṭṭha. 1.61-63) is the same here, due to its being an evasive exposition, and because the doctrine of evasion has similarly appeared here.

පඨමසන්දිට්ඨිකසාමඤ්ඤඵලවණ්ණනා

The Exposition of the First Visible Fruit of Recluseship

183. යථා තෙ රුච්චෙය්‍යාති ඉදානි මයා පුච්ඡියමානො අත්ථො යථා තව චිත්තෙ රොචෙය්‍ය. ඝරදාසියා කුච්ඡිස්මිං ජාතො අන්තොජාතො. ධනෙන කීතො ධනක්කීතො. බන්ධග්ගාහගහිතො කරමරානීතො. සාමන්ති සයමෙව. දාසබ්‍යන්ති දාසභාවං. කොචි දාසොපි සමානො අලසො කම්මං අකරොන්තො ‘‘කම්මකාරො’’ති න වුච්චතීති ආහ ‘‘අනලසො කම්මකරණසීලොයෙවා’’ති. පඨමමෙවාති ආසන්නතරට්ඨානූපසඞ්කමනතො පගෙව පුරෙතරමෙව. පච්ඡාති සාමිකස්ස නිපජ්ජාය පච්ඡා. සයනතො අවුට්ඨිතෙති රත්තියා විභායනවෙලාය සෙය්‍යතො අවුට්ඨිතෙ. පච්චූසකාලතො පට්ඨායාති අතීතාය [Pg.231] රත්තියා පච්චූසකාලතො පට්ඨාය. යාව සාමිනො රත්තිං නිද්දොක්කමනන්ති අපරාය පදොසවෙලායං යාව නිද්දොක්කමනං. කිං කාරන්ති කිං කරණීයං, කිංකාරභාවතො පුච්ඡිත්වා කාතබ්බවෙය්‍යාවච්චන්ති අත්ථො.

183. 'As it pleases you' means: 'As the matter now being asked by me pleases your mind.' 'Born in the womb of a household slave' means 'born within.' 'Bought with wealth' means 'bought with money.' 'Seized by capture' means 'brought as a prisoner of war.' 'Sāmaṃ' means 'by himself.' 'Slavery' means 'the state of being a slave.' Some slave, being idle and not doing work, is not called a 'worker'; hence it is said: 'not lazy, but habitually performing work.' 'First' means 'even earlier, because of approaching a nearer place.' 'After' means 'after the master has lain down.' 'Not rising from bed' means 'not having risen from his bed at the time the night is dawning.' 'From the early morning' means 'starting from the early morning of the night that has passed.' 'Until the master goes to sleep for the night' means 'until he goes to sleep in the late evening.' 'What should be done?' means 'what is to be done?'; the meaning is, being one who asks what to do, he then performs the required service.

දෙවො වියාති ආධිපච්චපරිවාරාදිසම්පත්තිසමන්නාගතො පධානදෙවො විය. සො වතස්සාහන්ති සො වත අස්සං අහං. සො රාජා විය අහම්පි භවෙය්‍යං, කථං පුඤ්ඤානි කරෙය්‍යං, යදි පුඤ්ඤානි උළාරානි කරෙය්‍යන්ති යොජනා. ‘‘සො වතස්ස’ස්ස’’න්ති පාඨෙ සො රාජා අස්ස අහං අස්සං වත, යදි පුඤ්ඤානි කරෙය්‍යන්ති යොජනා. තෙනාහ ‘‘අයමෙවත්ථො’’ති. අස්සන්ති උත්තමපුරිසප්පයොගෙ අහං-සද්දො අප්පයුත්තොපි පයුත්තො එව හොති. යාවජීවං න සක්ඛිස්සාමි දාතුන්ති යාවජීවං දානත්ථාය උස්සාහං කරොන්තොපි යං රාජා එකං දිවසං දෙති, තතො සතභාගම්පි දාතුං න සක්ඛිස්සාමි. තස්මා පබ්බජිස්සාමීති පබ්බජ්ජායං උස්සාහං කත්වාති යොජනා.

'Like a god' means 'like a principal god endowed with attainments such as sovereignty and retinue.' 'So vatassāhaṃ' means 'so indeed may I be.' The connection is: 'May I too be like that king; how should I make merit? If I were to make abundant merit?' In the reading 'so vatassa'ssa,' the connection is: 'May I indeed be that king, if I were to make merit.' Therefore, it is said: 'This is indeed the meaning.' Regarding 'assaṃ,' in the first-person usage, even if the word 'ahaṃ' (I) is not employed, it is nevertheless implied. 'For my whole life, I will not be able to give' means: 'Even if I strive to give for my whole life, I will not be able to give even a hundredth part of what the king gives in a single day.' Therefore, the connection is: 'I will go forth,' having made an effort towards ordination.

කායෙන සංවුතොති කායෙන සංවරිතබ්බං කායද්වාරෙන පවත්තනකං පාපධම්මං සංවරිත්වා විහරෙය්‍යාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘කායෙන පිහිතො හුත්වා’’තිආදි. ඝාසච්ඡාදනෙන පරමතායාති ඝාසච්ඡාදනපරියෙසනෙ සල්ලෙඛවසෙන පරමතාය, උක්කට්ඨභාවෙ සණ්ඨිතො ඝාසච්ඡාදනමෙව වා පරමං පරා කොටි එතස්ස, න තතො පරං කිඤ්චි ආමිසජාතං පරියෙසති පච්චාසිසති චාති ඝාසච්ඡාදනපරමො, තබ්භාවො ඝාසච්ඡාදනපරමතා, තස්සා ඝාසච්ඡාදනපරමතාය. විවෙකට්ඨකායානන්ති ගණසඞ්ගණිකතො පවිවිත්තෙ ඨිතකායානං. නෙක්ඛම්මාභිරතානන්ති ඣානාභිරතානං. තාය එව ඣානාභිරතියා පරමං උත්තමං වොදානං විසුද්ධිං පත්තතාය පරමවොදානප්පත්තානං. කිලෙසූපධිඅභිසඞ්ඛාරූපධීනං අච්චන්තවිගමෙන නිරුපධීනං. විසඞ්ඛාරගතානන්ති අධිගතනිබ්බානානං. එත්ථ ච පඨමො විවෙකො ඉතරෙහි ද්වීහි විවෙකෙහි සහාපි පත්තබ්බො විනාපි, තථා දුතියො. තතියො පන ඉතරෙහි ද්වීහි සහෙව පත්තබ්බො, න විනාති දට්ඨබ්බං. ගණෙ ජනසමාගමෙ සන්නිපතනං ගණසඞ්ගණිකා, තං පහාය එකො විහරති චරති පුග්ගලවසෙන අසහායත්තා. චිත්තෙ කිලෙසානං සන්නිපතනං චිත්තකිලෙසසඞ්ගණිකා, තං පහාය එකො විහරති කිලෙසවසෙන අසහායත්තා. මග්ගස්ස [Pg.232] එකචිත්තක්ඛණිකත්තා, ගොත්‍රභුආදීනඤ්ච ආරම්මණමත්තත්තා න තෙසං වසෙන සාතිසයා නිබ්බුතිසුඛසම්ඵුසනා, ඵලසමාපත්තිනිරොධසමාපත්තිවසෙන සාතිසයාති ආහ ‘‘ඵලසමාපත්තිං වා නිරොධසමාපත්තිං වා පවිසිත්වා’’ති. ඵලපරියොසානො හි නිරොධොති.

'Restrained in body' means: 'One should restrain unwholesome actions that arise through the bodily door, which are to be restrained by the body, and dwell thus.' This is the meaning here. Thus it is said: 'being guarded in body,' and so forth. 'Supreme in almsfood and robes' means: 'supreme in the sense of austerity in seeking almsfood and robes, being established in the highest state.' Or, 'almsfood and robes alone are the ultimate limit for him; he does not seek or expect any material gain beyond that.' Thus, he is 'supreme in almsfood and robes,' and that state is 'supremacy in almsfood and robes,' and by that supremacy in almsfood and robes. 'Those whose bodies delight in seclusion' means 'those whose bodies abide apart from crowds and social gatherings.' 'Those who rejoice in renunciation' means 'those who delight in jhāna.' Through that very delight in jhāna, having attained the highest, supreme purity, they are 'supreme in purity.' 'Free from acquisitions' means 'utterly free from the acquisitions of defilements and formations.' 'Those who have reached the unconditioned' means 'those who have attained Nibbāna.' Here, the first kind of seclusion can be attained with or without the other two kinds, and likewise the second. But the third kind can only be attained together with the other two, not without them—this should be understood. 'Crowds and social gatherings' refers to the assembling of people in a group. Abandoning that, one dwells and moves about alone, being without companionship in terms of individuals. 'Defilements crowding the mind' refers to the gathering of defilements in the mind. Abandoning that, one dwells alone, being without companionship in terms of defilements. Because the path is of a single mind-moment, and because the change-of-lineage and other states are merely objects, there is no surpassing contact with the bliss of Nibbāna through them. But through fruition attainment or cessation attainment, there is a surpassing contact. Thus it is said: 'having entered fruition attainment or cessation attainment.' For cessation has its conclusion in fruition.

184. අභිහරිත්වාති අභිමුඛීභාවෙන නෙත්වා. ‘‘අහං චීවරාදීහි පයොජනං සාධෙස්සාමී’’ති වචනසෙසො. සප්පායන්ති සබ්බගෙලඤ්ඤපහරණවසෙන උපකාරාවහං. භාවිනා අනත්ථතො පරිපාලනවසෙන ගොපනා රක්ඛාගුත්ති. පච්චුප්පන්නස්ස නිසෙධවසෙන ආවරණගුත්ති.

184. 'Abhiharitvā' means 'having brought it forward, having led it near.' The remainder of the statement is: 'I will accomplish my purpose with robes and other requisites.' 'Sappāya' means 'beneficial,' being helpful by way of removing all sickness. Protection, guarding, and security are by way of safeguarding from future harm; guarding by obstruction is by way of preventing present harm.

දුතියසන්දිට්ඨිකසාමඤ්ඤඵලවණ්ණනා

The Second Explanation of the Visible Fruits of Asceticism

186. කසතීති කසිං කරොති. ගහපතිකොති එත්ථ ක-සද්දො අප්පත්ථොති ආහ ‘‘එකගෙහමත්තෙ ජෙට්ඨකො’’ති, තෙන අනෙකකුලජෙට්ඨකභාවං පටික්ඛිපති. කරං කරොතීති කරං සම්පාදෙති. වඩ්ඪෙතීති උපරූපරි සම්පාදනෙන වඩ්ඪෙති. එවං අප්පම්පි පහාය පබ්බජිතුං දුක්කරන්ති අයමත්ථො ලටුකිකොපමසුත්තෙන (ම. නි. 2.151, 152) දීපෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘සෙය්‍යථාපි, උදායි, පුරිසො දලිද්දො අස්සකො අනාළ්හියො, තස්සස්ස එකං අගාරකං ඔලුග්ගවිලුග්ගං කාකාතිදායිං නපරමරූප’’න්ති විත්ථාරො. යදි අප්පම්පි භොගං පහාය පබ්බජිතුං දුක්කරං, කස්මා දාසවාරෙ භොගග්ගහණං න කතන්ති ආහ ‘‘දාසවාරෙ පනා’’තිආදි. යථා ච දාසස්ස භොගාපි අභොගා පරායත්තභාවතො, එවං ඤාතයො පීති දාසවාරෙ ඤාතිපරිවට්ටග්ගහණම්පි න කතන්ති දට්ඨබ්බං.

186. "Kasati" means he cultivates. "Gahapatiko" here, the syllable 'ka' is of little meaning, so it is said: 'the eldest in a single household,' thereby rejecting the state of being the eldest of many families. "Karaṃ karoti" means he accomplishes the task. "Vaḍḍheti" means he increases it by repeated accomplishment. Thus, that it is difficult to go forth even after abandoning little—this meaning should be illustrated by the Quail Simile (MN 2.151, 152). Therefore, it is said: 'Suppose, Udāyi, a man is poor, destitute, without means, and he has only one dilapidated house, exposed to crows and other birds, with nothing more.' If it is difficult to go forth even after abandoning little wealth, why was the acceptance of wealth not mentioned in the case of the slave? It is said: 'But in the case of the slave...' And just as a slave's possessions are as if non-possessions due to their dependent state, so too with relatives—thus, it should be understood that in the slave's case, the acceptance of a group of relatives was also not mentioned.

පණීතතරසාමඤ්ඤඵලවණ්ණනා

The Explanation of the More Excellent Fruits of Asceticism

189. එවරූපාහීති යථාවුත්තදාසකස්සකූපමාසදිසාහි උපමාහි සාමඤ්ඤඵලං දීපෙතුං පහොති භගවා සකලම්පි රත්තින්දිවං තතො භිය්‍යොපි අනන්තපටිභානතාය විචිත්තනයදෙසනභාවතො. තථාපීති සතිපි දෙසනාය උත්තරුත්තරාධිකනානානයවිචිත්තභාවෙ.

189. "Evarūpāhi" means that the Blessed One is capable of illuminating the fruits of asceticism through similes such as those of the slave and the farmer, throughout the entire day and night, and even more so, due to his boundless eloquence and the diverse nature of his teachings. "Tathāpi" means even though the teaching possesses diverse and subtle methods that are increasingly higher.

එකත්ථමෙතං පදං සාධුසද්දස්සෙව ක-කාරෙන වඩ්ඪිත්වා වුත්තත්තා, තෙනෙව සාධුක-සද්දස්ස අත්ථං වදන්තෙන අත්ථුද්ධාරවසෙන සාධු-සද්දො උදාහටො. ආයාචනෙති අභිමුඛයාචනෙ, අභිපත්ථනායන්ති අත්ථො. සම්පටිච්ඡනෙති පටිග්ගණ්හනෙ[Pg.233]. සම්පහංසනෙති සංවිජ්ජමානගුණවසෙන හංසනෙ තොසනෙ, උදග්ගතාකරණෙති අත්ථො. ධම්මරුචීති පුඤ්ඤකාමො. පඤ්ඤාණවාති පඤ්ඤවා. අද්දුබ්භොති අදූසකො, අනුපඝාතකොති අත්ථො. ඉධාපීති ඉමස්මිං සාමඤ්ඤඵලෙපි. අයං සාධු-සද්දො. දළ්හීකම්මෙති සක්කච්ච කිරියායං. ආණත්තියන්ති ආණාපනෙ. ‘‘සුණොහි සාධුකං මනසි කරොහී’’ති හි වුත්තෙ සාධුක-සද්දෙන සවනමනසිකාරානං සක්කච්චකිරියා විය තදාණාපනම්පි ජොතිතං හොති, ආයාචනත්ථතා විය චස්ස ආණාපනත්ථතා වෙදිතබ්බා. සුන්දරෙපීති සුන්දරත්ථෙපි. ඉදානි යථාවුත්තෙන සාධුක-සද්දස්ස අත්ථත්තයෙන පකාසිතං විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘දළ්හීකම්මත්ථෙන හී’’තිආදි වුත්තං.

This word is of one meaning, having been spoken after being expanded by the syllable 'ka' of the word 'sādhu' itself. Therefore, by one who speaks the meaning of the word 'sādhuka,' the word 'sādhu' is cited by way of extracting the meaning. 'Āyācana' means a request made face-to-face; it is the meaning of 'abhipatthana' (petition). 'Sampaṭicchana' means acceptance, receiving. 'Sampahaṃsana' means delighting and gladdening by means of existing virtues; it is the meaning of causing elation. 'Dhammarucī' means one who delights in the Dhamma, one who desires merit. 'Paññāṇavā' means one endowed with wisdom, wise. 'Addubbho' means non-malicious, non-injurious—this is the meaning. 'Idhāpi' means even in this fruit of asceticism. This is the word 'sādhu.' 'Daḷhīkamma' means diligent action, acting with respect. 'Āṇattiya' means command, ordering. For when it is said: 'Listen carefully, pay attention,' the word 'sādhuka' illuminates the diligent performance of listening and attention, just as that command does. Its meaning should be understood as that of a command, just as it has the meaning of a request. 'Sundarepi' means even in the sense of beauty. Now, in order to show the distinction made clear by the threefold meaning of the word 'sādhuka' as previously stated, the passage beginning with 'by the meaning of steadfastness' was spoken.

මනසි කරොහීති එත්ථ මනසිකාරො න ආරම්මණපටිපාදනලක්ඛණො, අථ ඛො වීථිපටිපාදනජවනපටිපාදනමනසිකාරපුබ්බකං චිත්තෙ ඨපනලක්ඛණොති දස්සෙන්තො ‘‘ආවජ්ජා’’තිආදිමාහ. සොතින්ද්‍රියවික්ඛෙපවාරණං සවනෙ නියොජනවසෙන කිරියන්තරපටිසෙධනභාවතො, සොතං ඔදහාති අත්ථො. මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපවාරණං අඤ්ඤචින්තාපටිසෙධනතො. බ්‍යඤ්ජනවිපල්ලාසග්ගාහවාරණං ‘‘සාධුක’’න්ති විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා. පච්ඡිමස්ස අත්ථවිපල්ලාසග්ගාහවාරණෙපි එසෙව නයො. ධාරණූපපරික්ඛාදීසූති ආදි-සද්දෙන තුලනතීරණාදිකෙ, දිට්ඨියා සුප්පටිවිධෙ ච සඞ්ගණ්හාති. සබ්‍යඤ්ජනොති එත්ථ යථාධිප්පෙතමත්ථං බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යඤ්ජනං, සභාවනිරුත්ති. සහ බ්‍යඤ්ජනෙනාති සබ්‍යඤ්ජනො, බ්‍යඤ්ජනසම්පන්නොති අත්ථො. සාත්ථොති අරණීයතො උපගන්තබ්බතො අනුධාතබ්බතො අත්ථො, චතුපාරිසුද්ධිසීලාදිකො. තෙන සහ අත්ථෙනාති සාත්ථො, අත්ථසම්පන්නොති අත්ථො. ධම්මගම්භීරොතිආදීසු ධම්මො නාම තන්ති. දෙසනා නාම තස්සා මනසා වවත්ථාපිතාය තන්තියා දෙසනා. අත්ථො නාම තන්තියා අත්ථො. පටිවෙධො නාම තන්තියා, තන්තිඅත්ථස්ස ච යථාභූතාවබොධො. යස්මා චෙතෙ ධම්මදෙසනා අත්ථප්පටිවෙධා සසාදීහි විය මහාසමුද්දො මන්දබුද්ධීහි දුක්ඛොගාහා, අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා ච, තස්මා ගම්භීරා. තෙන වුත්තං ‘‘යස්මා අයං ධම්මො…පෙ… සාධුකං මනසි කරොහී’’ති. එත්ථ ච පටිවෙධස්ස දුක්කරභාවතො ධම්මත්ථානං, දෙසනාඤාණස්ස දුක්කරභාවතො දෙසනාය දුක්ඛොගාහතා, පටිවෙධස්ස පන උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය, ඤාණුප්පත්තියා ච දුක්කරභාවතො දුක්ඛොගාහතා වෙදිතබ්බා. දෙසනං නාම [Pg.234] උද්දිසනං, තස්ස නිද්දිසනං භාසනන්ති ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘විත්ථාරතො භාසිස්සාමී’’ති. පරිබ්‍යත්තං කථනඤ්හි භාසනං, තෙනාහ ‘‘දෙසෙස්සාමීති…පෙ… විත්ථාරදීපන’’න්ති.

Here, 'apply the mind' (manasi karohi) means that mental advertence is not characterized by the presentation of an object, but rather by the characteristic of establishing the mind, preceded by mental advertence that brings about the cognitive process and the impulsion. Thus, it is shown by saying 'advertence,' etc. The prevention of distraction of the ear faculty is the meaning of 'inclining the ear,' by engaging in listening and preventing other activities. The prevention of distraction of the mind faculty is by preventing other thoughts. The prevention of misapprehending the wording is due to its being stated with the specification 'carefully.' The same method applies to the prevention of misapprehending the meaning in the latter case. In 'retention, examination, etc.,' the word 'etc.' includes comparison, scrutiny, and so on, and also encompasses clear comprehension regarding views. 'With the wording' (sabyañjano) here means that which reveals the intended meaning is 'wording' (byañjana), which is natural language. 'Together with the wording' means 'possessed of wording,' this is the meaning. 'With meaning' (sāttho) means that which is worthy of being sought, approached, and followed—such as the fourfold purity of virtue, etc. 'Together with the meaning' means 'possessed of meaning,' this is the meaning. In 'profound in Dhamma,' etc., 'Dhamma' refers to the text. 'Teaching' refers to the exposition of that text mentally ascertained. 'Meaning' refers to the meaning of that text. 'Penetration' refers to the true understanding of the text and the meaning of the text. Because these teachings of the Dhamma and the penetration of meaning are difficult to fathom for those of weak intellect, like the great ocean with its creatures, and are unattainable in their foundation, therefore they are profound. Hence it is said: 'Because this Dhamma... (etc.)... apply the mind carefully.' Here, the difficulty in fathoming the Dhamma and its meaning is due to the difficulty of penetration; the difficulty in fathoming the teaching is due to the difficulty of the knowledge of teaching. Furthermore, this difficulty in fathoming should be understood as due to the inability to produce penetration and the difficulty in the arising of knowledge. 'Teaching' here refers to recitation; its detailed explanation is exposition—this is intended here by saying: 'I will explain in detail.' For detailed statement is indeed exposition, hence it is said: 'I will teach... (etc.)... detailed clarification.'

යථාවුත්තමත්ථං සුත්තපදෙන සමත්ථෙතුං ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. සාළිකායිව නිග්ඝොසොති සාළිකාය ආලාපො විය මධුරො කණ්ණසුඛො පෙමනීයො. පටිභානන්ති සද්දො. උදීරයීති උච්චාරීයති, වුච්චති වා.

To support the meaning as stated by the words of the Sutta, the passage beginning with 'Therefore he said' was spoken. 'Like the sound of a myna bird' means sweet, pleasing to the ear, and lovely, like the myna's call. 'Paṭibhāna' means sound. 'Udīrayi' means it is uttered, or said.

එවං වුත්තෙ උස්සාහජාතොති එවං ‘‘සුණොහි සාධුකං මනසි කරොහි භාසිස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘න කිර භගවා සඞ්ඛෙපෙනෙව දෙසෙස්සති, විත්ථාරෙනපි භාසිස්සතී’’ති සඤ්ජාතුස්සාහො හට්ඨතුට්ඨො හුත්වා.

When this was said, 'born of enthusiasm' means that when it was said: 'Listen carefully, pay attention, I will speak,' he, thinking: 'Surely the Blessed One will teach not only concisely, but also in detail,' became inspired, joyful, and elated.

190. ‘‘ඉධා’’ති ඉමිනා වුච්චමානං අධිකරණං තථාගතස්ස උප්පත්තිට්ඨානභූතං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘දෙසාපදෙසෙ නිපාතො’’ති. ‘‘ස්වාය’’න්ති සාමඤ්ඤතො ඉධසද්දමත්තං ගණ්හාති, න යථාවිසෙසිතබ්බං ඉධ-සද්දං. තථා හි වක්ඛති ‘‘කත්ථචි පදපූරණමත්තමෙවා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.190). ලොකං උපාදාය වුච්චති ලොක-සද්දෙන සමානාධිකරණභාවෙන වුත්තත්තා. සෙසපදද්වයෙ පන පදන්තරසන්නිධානමත්තෙන තං තං උපාදාය වුත්තතා දට්ඨබ්බා. ඉධ තථාගතො ලොකෙති හි ජාතිඛෙත්තං, තත්ථාපි අයං චක්කවාළො ‘‘ලොකො’’ති අධිප්පෙතො. සමණොති සොතාපන්නො. දුතියො සමණොති සකදාගාමී. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘කතමො ච භික්ඛවෙ සමණො? ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛු තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොතී’’තිආදි (අ. නි. 4.241). ‘‘කතමො ච භික්ඛවෙ දුතියො සමණො? ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛු තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා’’තිආදි (අ. නි. 4.241). ඔකාසන්ති කඤ්චි පදෙසං. ඉධෙව තිට්ඨමානස්සාති ඉමිස්සා එව ඉන්දසාලගුහායං තිට්ඨමානස්ස.

190. 'Here' (idha) means that the location spoken of by this word is intended as the place of the Tathāgata's arising. Thus, it is said: 'It is a particle referring to places.' 'That very' (svāyaṃ) takes the word 'here' in a general sense, not as a specifically qualified 'here.' For it will be said: 'Sometimes it is merely for filling out the sentence' (Dī. Ni. Aṭṭha. 1.190). It is spoken of with reference to the world (lokaṃ), because it is stated by the word 'world' (loka-saddena) in the same grammatical case. But in the case of the remaining two words, it should be understood that they are spoken of with reference to each of them by means of the mere proximity of other words. For here, 'the Tathāgata in the world' refers to the birth-field; specifically, this world-system is intended by 'world' (loko). 'An ascetic' (samaṇo) refers to a stream-enterer. The 'second ascetic' (dutiyo samaṇo) refers to a once-returner. For it has been said: 'And what, bhikkhus, is an ascetic? Here, bhikkhus, a bhikkhu, with the destruction of three fetters, becomes a stream-enterer...' (AN 4.241). 'And what, bhikkhus, is the second ascetic? Here, bhikkhus, a bhikkhu, with the destruction of three fetters and the attenuation of lust, hatred, and delusion...' (AN 4.241). 'A place' (okāsaṃ) means some region. 'Standing right here' (idheva tiṭṭhamānassa) means standing right in this very Indasāla Cave.

පදපූරණමත්තමෙව ඔකාසාපදිසනස්සාපි අසම්භවතො අත්ථන්තරස්ස අබොධනතො. අරහන්ති ආදයො සද්දා විත්ථාරිතාති යොජනා. අත්ථතො විත්ථාරණං සද්දමුඛෙනෙව හොතීති සද්දග්ගහණං. යස්මා. ‘‘අපරෙහිපි අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතො’’තිආදිනා උදානට්ඨකථාදීසු, (උදා. අට්ඨ. 18; ඉතිවු. අට්ඨ. 38) අරහන්ති ආදයො විසුද්ධිමග්ගටීකායං අපරෙහි පකාරෙහි විත්ථාරිතා[Pg.235], තස්මාතෙසු වුත්තානයෙනපි සො (විසුද්ධි. ටී. 1.129, 130) අත්ථො වෙදිතබ්බො. තථාගතස්ස සත්තනිකායන්තොගධතාය ‘‘ඉධ පන සත්තලොකො අධිප්පෙතො’’ති වත්වා තත්ථායං යස්මිං සත්තනිකායෙ යස්මිඤ්ච ඔකාසෙ උප්පජ්ජති, තං දස්සෙතුං ‘‘සත්තලොකෙ උප්පජ්ජමානොපි චා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘තථාගතො න දෙවලොකෙ උප්පජ්ජතී’’තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං පරතො ආගමිස්සති. සාරප්පත්තාති කුලභොගිස්සරියාදිවසෙන සාරභූතා. බ්‍රාහ්මණගහපතිකාති බ්‍රහ්මායුපොක්ඛරසාතිආදිබ්‍රාහ්මණා චෙව අනාථපිණ්ඩිකාදිගහපතිකා ච.

It is merely for filling out the sentence, as there is no possibility even of indicating a place, and because no other meaning is understood. The connection is that the words 'arahant' and so on are explained in detail. The detailed explanation in terms of meaning occurs through the words themselves, hence the mention of 'words.' Because 'the Blessed One is a Tathāgata by eight other reasons,' and so on, as explained in the Udāna Commentary and elsewhere (Udāna Aṭṭhakathā 18; Itivuttaka Aṭṭhakathā 38), and the words 'arahant' and so on are elaborated upon in the Visuddhimagga Sub-commentary by other means, therefore that meaning should also be understood in accordance with the method stated there (Visuddhimagga Ṭīkā 1.129, 130). Because the Tathāgata is included within the seven groups of beings, it is said: 'Here, however, the world of beings is intended.' To show in which group of beings and in which sphere he arises, the passage beginning with 'even when arising in the world of beings' was spoken. What should be said regarding 'the Tathāgata does not arise in the deva-world,' etc., will come later. 'Having attained the essence' means being essential in terms of family, wealth, lordship, and so on. 'Brahmins and householders' refers to brahmins such as Brahmāyu and Pokkharasāti, and householders such as Anāthapiṇḍika and others.

‘‘සුජාතායා’’තිආදිනා වුත්තෙසු චතූසු විකප්පෙසු පඨමො විකප්පො බුද්ධභාවාය ආසන්නතරපටිපත්තිදස්සනවසෙන වුත්තො. ආසන්නතරාය හි පටිපත්තියා ඨිතො ‘‘උප්පජ්ජතීති’’ වුච්චති උප්පාදස්ස එකන්තිකත්තා, පගෙව පටිපත්තියා මත්ථකෙ ඨිතො. දුතියො බුද්ධභාවාවහපබ්බජ්ජතො පට්ඨාය ආසන්නපටිපත්තිදස්සනවසෙන, තතියො බුද්ධකරධම්ම පාරිපූරිතො පට්ඨාය බුද්ධභාවාය පටිපත්තිදස්සනවසෙන. න හි මහාසත්තානං උප්පතිභවූපපත්තිතො පට්ඨාය බොධිසම්භාරසම්භරණං නාම අත්ථි. චතුත්ථො බුද්ධකරධම්මසමාරම්භතො පට්ඨාය. බොධියා නියතභාවප්පත්තිතො පභුති හි විඤ්ඤූහි ‘‘බුද්ධො උප්පජ්ජතී’’ති වත්තුං සක්කා උප්පාදස්ස එකන්තිකත්තා. යථා පන සන්දන්ති නදියොති සන්දනකිරියාය අවිච්ඡෙදමුපාදාය වත්තමානප්පයොගො, එවං උප්පාදත්ථාය පටිපජ්ජනකිරියාය අවිච්ඡෙදමුපාදාය චතූසු විකප්පෙසු ‘‘උප්පජ්ජති නාමා’’ති වුත්තං. සබ්බපඨමං උප්පන්නභාවන්ති චතූසු විකප්පෙසු සබ්බපඨමං වුත්තං තථාගතස්ස උප්පන්නතාසඞ්ඛාතං අත්ථිභාවං. තෙනාහ ‘‘උප්පන්නො හොතීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො’’ති.

In the four alternatives mentioned, beginning with 'Sujātā,' the first alternative is stated to show the practice that is nearer to Buddhahood. For one established in a very near practice is said to 'arise' because of the certainty of arising; how much more so for one at the peak of practice. The second alternative shows the near practice starting from the going forth that leads to Buddhahood. The third shows the practice for Buddhahood starting from the fulfillment of the qualities that make one a Buddha. For there is no accumulation of the requisites of enlightenment for great beings starting from their arising and rebirth. The fourth alternative starts from the undertaking of the qualities that make one a Buddha. From the time of attaining the state of certainty regarding enlightenment, the wise can say, 'A Buddha arises,' due to the certainty of arising. Just as the present tense is used in 'the rivers flow' on account of the uninterrupted action of flowing, so too, 'he arises' is said in the four alternatives on account of the uninterrupted action of practicing for the sake of arising. The phrase 'first arisen' refers to the state of being, designated as the Tathāgata's arising, which is mentioned first among the four alternatives. Therefore, it is said, 'This is the meaning here: he has arisen.'

සො භගවාති යො ‘‘තථාගතො අරහ’’න්තිආදිනා කිත්තිතගුණො, සො භගවා. ‘‘ඉමං ලොක’’න්ති නයිදං මහාජනස්ස සම්මුඛමත්තං සන්ධාය වුත්තං, අථ ඛො අනවසෙසං පරියාදායාති දස්සෙතුං ‘‘සදෙවක’’න්තිආදි වුත්තං, තෙනාහ ‘‘ඉදානි වත්තබ්බං නිදස්සෙතී’’ති. පජාතත්තාති යථාසකං කම්මකිලෙසෙහි නිබ්බත්තත්තා. පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං පාරිසෙසඤායෙන ඉතරෙසං පදන්තරෙහි සඞ්ගහිතත්තා. සදෙවකන්ති ච අවයවෙන විග්ගහො සමුදායො සමාසත්ථො. ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං පච්චාසත්තිඤායෙන. තත්ථ හි සො ජාතො, තංනිවාසී ච. බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. පච්චත්ථික [Pg.236] …පෙ… සමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණන්ති නිදස්සනමත්තමෙතං අපච්චත්ථිකානං, අසමිතාබාහිතපාපානඤ්ච සමණබ්‍රාහ්මණානං සස්සමණබ්‍රාහ්මණීවචනෙන ගහිතත්තා. කාමං ‘‘සදෙවක’’න්තිආදි විසෙසනානං වසෙන සත්තවිසයො ලොකසද්දොති විඤ්ඤායති තුල්‍යයොගවිසයත්තා තෙසං, ‘‘සලොමකො සපක්ඛකො’’තිආදීසු පන අතුල්‍යයොගෙපි අයං සමාසො ලබ්භතීති බ්‍යභිචාරදස්සනතො පජාගහණන්ති ආහ ‘‘පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණ’’න්ති.

'That Blessed One'—the one extolled with qualities such as 'Tathāgata, Arahant'—is the Blessed One. 'This world' is not said merely with reference to what is visible to the multitude, but to indicate the entirety without remainder; hence phrases like 'with its devas' are used. Therefore, it is said, 'Now it indicates what is to be said.' 'Born' means produced by their respective kamma and defilements. The inclusion of the five sense-sphere devas is by way of the remainder, as the others are included by the intervening terms. 'With its devas' is a compound whose meaning is a collection, analyzed by its parts. The inclusion of the sixth sense-sphere deva is by way of proximity, for he was born there and is its inhabitant. The inclusion of the Brahmā realms like the Brahmakāyika follows the same method. 'With its adversaries' ... 'with its ascetics and brahmins'—this is merely illustrative, for those who are not adversaries and those ascetics and brahmins who have not pacified and expelled evil are included by the term 'with its ascetics and brahmins.' Indeed, through qualifiers like 'with its devas,' the term 'world' is understood as the realm of beings, due to the equal applicability of the terms. But in phrases like 'with its hairs and feathers,' this compound is found even where the applicability is unequal. To show this deviation, it is said, 'By the word "pajā" the world of beings is included.'

අරූපිනො සත්තා අත්තනො ආනෙඤ්ජවිහාරෙන විහරන්තා දිබ්බන්තීති දෙවාති ඉමං නිබ්බචනං ලභන්තීති ආහ ‘‘සදෙවකග්ගහණෙන අරූපාවචරලොකො ගහිතො’’ති. තෙනාහ ‘‘ආකාසානඤ්චායතනූපගානං දෙවානං සහබ්‍යත’’න්ති (අ. නි. 3.117). සමාරකග්ගහණෙන ඡකාමාවචරදෙවලොකො ගහිතො තස්ස සවිසෙසං මාරස්ස වසෙ වත්තනතො. රූපී බ්‍රහ්මලොකො ගහිතො අරූපීබ්‍රහ්මලොකස්ස විසුං ගහිතත්තා. චතුපරිසවසෙනාති ඛත්තියාදිචතුපරිසවසෙන, ඉතරා පන චතස්සො පරිසා සමාරකාදිග්ගහණෙන ගහිතා එවාති. අවසෙසසබ්බසත්තලොකො නාගගරුළාදිභෙදො.

Formless beings, dwelling in their own immovable abiding, are divine, and thus they attain the designation 'devas.' Therefore, it is said, 'The formless realm is included by the mention of the world with its devas.' Therefore it is said, 'The fellowship of the devas who have attained the base of infinite space' (AN 3.117). The six sense-sphere heavenly worlds are included by the mention of Māra, because they are specifically under Māra's control. The Brahmā world with form is included, as the formless Brahmā world is included separately. 'By way of the four assemblies' means by way of the four assemblies beginning with khattiyas. But the other four assemblies are included by the mention of Māra, etc. The remaining world of all beings is differentiated into kinds such as nāgas and garuḷas.

එත්තාවතා ච භාගසො ලොකං ගහෙත්වා යොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි තෙන තෙන විසෙසෙන අභාගසො ලොකං ගහෙත්වා යොජනං දස්සෙතුං ‘‘අපි චෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතොති උක්කංසගතිවිජානනෙන. පඤ්චසු හි ගතීසු දෙවගතිපරියාපන්නාව සෙට්ඨා, තත්ථාපි අරූපිනො දූරසමුස්සාරිතකිලෙසදුක්ඛතාය, සන්තපණීතආනෙඤ්ජවිහාරසමඞ්ගිතාය, අතිදීඝායුකතායාති එවමාදීහි විසෙසෙහි අතිවිය උක්කට්ඨා. ‘‘බ්‍රහ්මා මහානුභාවො’’තිආදි දසසහස්සියං මහාබ්‍රහ්මුනො වසෙන වදති. ‘‘උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො’’ති හි වුත්තං. අනුත්තරන්ති සෙට්ඨං නව ලොකුත්තරං. භාවානුක්කමොති භාවවසෙන පරෙසං අජ්ඣාසයවසෙන ‘‘සදෙවක’’න්තිආදීනං පදානං අනුක්කමො.

Having thus taken the world by division and shown the connection, now, to take the world without division and show the connection with various distinctions, the phrase 'and even here,' etc., is stated. Herein, 'by the distinction of excellence' means by knowing the highest destination. For among the five destinations, that which is included in the divine destination is indeed the best. Therein, the formless beings are especially excellent due to the remoteness of their defilements and suffering, their being endowed with peaceful, refined, and immovable abiding, and their extremely long lifespan, among other distinctions. 'Brahmā is of great power,' etc., is said with reference to Mahā Brahmā in the ten-thousandfold world. For it is said, 'by the distinction of excellence.' 'Unsurpassed' means the best, the nine supramundane states. 'Sequence of meaning' means the sequence of terms like 'with the devas' according to the state and the intention of others.

තීහාකාරෙහීති දෙවමාරබ්‍රහ්මසහිතතාසඞ්ඛාතෙහි තීහි පකාරෙහි. තීසු පදෙසූති ‘‘සදෙවක’’න්තිආදීසු තීසු පදෙසු. තෙන තෙනාකාරෙනාති සදෙවකත්තාදිනා තෙන තෙන පකාරෙන. තෙධාතුකමෙව පරියාදින්නන්ති පොරාණා පනාහූති යොජනා.

'By three modes' means by the three ways designated as being accompanied by devas, Māra, and Brahmā. 'In three terms' means in the three terms such as 'with its devas,' etc. 'By that particular mode' means by that particular way, such as being with devas, etc. The ancients, however, explain: 'It is entirely encompassed by the three realms.'

අභිඤ්ඤාති [Pg.237] ය-කාරලොපෙනායං නිද්දෙසො, අභිජානිත්වාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘අභිඤ්ඤාය අධිකෙන ඤාණෙන ඤත්වා’’ති. අනුමානාදිපටික්ඛෙපොති අනුමානඋපමානඅත්ථාපත්තිආදිපටික්ඛෙපො එකප්පමාණත්තා. සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරතාය හි සබ්බපච්චක්ඛා බුද්ධා භගවන්තො.

The word `abhiññā` is an instruction involving the elision of the letter 'ya'; the meaning here is 'having known thoroughly.' Therefore, it is said, 'having known by higher knowledge, by superior knowledge.' The rejection of inference and so on means the rejection of inference, analogy, implication, etc., because for a Buddha there is only one standard of knowledge. Indeed, the Blessed Buddhas have knowledge that operates unimpeded everywhere, and thus they have direct knowledge of everything.

අනුත්තරං විවෙකසුඛන්ති ඵලසමාපත්තිසුඛං, තෙන ඨිතිමිස්සාපි [වීථිමිස්සාපි (සාරත්ථ. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනායං) ධිතිමිස්සාපි (ක)] කදාචි භගවතො ධම්මදෙසනා හොතීති හිත්වාපීති පි-සද්දග්ගහණං. භගවා හි ධම්මං දෙසෙන්තො යස්මිං ඛණෙ පරිසා සාධුකාරං වා දෙති, යථාසුතං වා ධම්මං පච්චවෙක්ඛති, තං ඛණං පුබ්බභාගෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, යථාපරිච්ඡෙදඤ්ච සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය ධම්මං දෙසෙති. උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස වසෙන අප්පං වා විපඤ්චිතඤ්ඤුස්ස, නෙය්‍යස්ස වා වසෙන බහුං වා දෙසෙන්තො. ධම්මස්ස කල්‍යාණතා නිය්‍යානිකතාය, නිය්‍යානිකතා ච සබ්බසො අනවජ්ජභාවෙනෙවාති ආහ ‘‘අනවජ්ජමෙව කත්වා’’ති. දෙසකායත්තෙන ආණාදිවිධිනා අභිසජ්ජනං පබොධනං දෙසනාති සා පරියත්තිධම්මවසෙන වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘දෙසනාය තාව චතුප්පදිකායපි ගාථායා’’තිආදි. නිදානනිගමනානිපි සත්ථුනො දෙසනාය අනුවිධානතො තදන්තොගධානි එවාති ආහ ‘‘නිදානමාදි, ඉදං එවොචාති පරියොසාන’’න්ති.

The supreme bliss of seclusion is the bliss of fruition-attainment. Therefore, sometimes the Blessed One teaches the Dhamma even while mixed with that state—or even while mixed with the cognitive process—hence the inclusion of the word 'pi' (even) in 'hitvāpi.' For when the Blessed One teaches the Dhamma, at the moment when the assembly either applauds or reflects on the Dhamma as they have heard it, he delimits that moment by its prior part, enters fruition-attainment, and having emerged from that attainment according to the delimitation, he teaches the Dhamma starting from where he left off. He teaches either little for one of quick understanding, or much for one of developed understanding, or for one who is to be guided. The Dhamma's excellence is due to its leading to liberation, and its leading to liberation is due to its being entirely blameless; therefore, it is said, 'making it entirely blameless.' Teaching—which is admonishing and awakening, dependent on the teacher and proceeding by way of command, etc.—should be understood in terms of the scriptural Dhamma. Therefore, it is said, 'even in a four-line stanza of teaching,' etc. The introduction and conclusion, too, being in accordance with the Teacher's instruction, are indeed included within it. Therefore, it is said, 'the introduction is the beginning, and 'this was said' is the conclusion.'

සාසිතබ්බපුග්ගලගතෙන යථාපරාධාදිසාසිතබ්බභාවෙන අනුසාසනං තදඞ්ගවිනයාදිවසෙන විනයනං සාසනන්ති තං පටිපත්තිධම්මවසෙන වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සීලසමාධිවිපස්සනා’’තිආදි. කුසලානං ධම්මානන්ති අනවජ්ජධම්මානං සීලස්ස, සමථවිපස්සනානඤ්ච සීලදිට්ඨීනං ආදිභාවො තං මූලකත්තා උත්තරිමනුස්සධම්මානං. අරියමග්ගස්ස අන්තද්වයවිගමෙන මජ්ඣිමපටිපදාභාවො විය, සම්මාපටිපත්තියා ආරබ්භනිප්ඵත්තීනං වෙමජ්ඣත්තාපි මජ්ඣභාවොති වුත්තං. ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ…පෙ… මජ්ඣං නාමා’’ති. ඵලං පරියොසානං නාම සඋපාදිසෙසතාවසෙන, නිබ්බානං පරියොසානං නාම අනුපාදිසෙසතාවසෙන. ඉදානි තෙසං ද්වින්නම්පි සාසනස්ස පරියොසානතං ආගමෙන දස්සෙතුං ‘‘එතදත්ථමිද’’න්තිආදි ආහ. ඉධ දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානං අධිප්පෙතං ‘‘සබ්‍යඤ්ජන’’න්තිආදි වචනතො. තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ කතාවධිසද්දප්පබන්ධො ගාථාවසෙන, සුත්තවසෙන ච වවත්ථිතො පරියත්තිධම්මො, යො [Pg.238] ඉධ ‘‘දෙසනා’’ති වුත්තො, තස්ස පන අත්ථො විසෙසතො සීලාදි එවාති ආහ ‘‘භගවා හි ධම්මං දෙසෙන්තො…පෙ… දස්සෙතී’’ති. තත්ථ සීලං දස්සෙත්වාති සීලග්ගහණෙන සසම්භාරං සීලං ගහිතං, තථා මග්ගග්ගහණෙන සසම්භාරො මග්ගොති තදුභයවසෙන අනවසෙසතො පරියත්ති අත්ථං පරියාදියති. තෙනාති සීලාදිදස්සනෙන. අත්ථවසෙන හි ඉධ දෙසනාය ආදිකල්‍යාණාදිභාවො අධිප්පෙතො. කථිකසණ්ඨිතීති කථිකස්ස සණ්ඨානං කථනවසෙන සමවට්ඨානං.

Instruction (sāsana) is the act of instructing a person according to their faults, etc., and their instructability, and it is the act of disciplining by means of the discipline that is a component of training, etc.; this should be understood in terms of the practice-Dhamma. Therefore, it is said, 'virtue, concentration, insight,' etc. 'Of wholesome qualities' refers to blameless qualities, and the primary nature of virtue, serenity, and insight, as well as virtuous views, because they are the root of supramundane qualities. Just as the Noble Path is the middle way by avoiding the two extremes, so too, it is said to be the middle state due to the impartiality of right practice in its beginning and accomplishment. 'There is, bhikkhus... a middle.' Culmination in fruition refers to the state with residue, while culmination in Nibbāna refers to the state without residue. Now, to show the culmination of both of these as the culmination of the teaching by means of scripture, he says, 'This is for this purpose,' etc. Here, the beginning, middle, and end of the teaching are intended, as indicated by the phrase 'with its phrasing,' etc. In each context, the range of words is determined by verses and discourses, and the scriptural Dhamma is established. This, which is here called 'teaching,' has its meaning specifically as virtue, etc. Therefore, it is said, 'The Blessed One, while teaching the Dhamma... shows.' There, 'showing virtue' means virtue is grasped along with its constituents by the inclusion of virtue. Similarly, the path is grasped along with its constituents by the inclusion of the path. In this way, by means of both of these, the scripture fully encompasses the meaning without remainder. Therefore, by showing virtue, etc., the excellence at the beginning, middle, and end of the teaching is intended here in terms of meaning. 'The Kathika's stability' means the Kathika's established state, his firm standing by way of speaking.

න සො සාත්ථං දෙසෙති නිය්‍යානත්ථවිරහතො තස්සා දෙසනාය. එකබ්‍යඤ්ජනාදියුත්තා වාති සිථිලාදිභෙදෙසු බ්‍යඤ්ජනෙසු එකප්පකාරෙමෙව, ද්විපකාරෙමෙව වා බ්‍යඤ්ජනෙන යුත්තා වා දමිළභාසා විය. විවටකරණතාය ඔට්ඨෙ අඵුසාපෙත්වා උච්චාරෙතබ්බතො සබ්බනිරොට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා කිරාතභාසා විය. සබ්බස්සෙව [සබ්බත්ථෙව (සාරත්ථ. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනායං 1)] විස්සජ්ජනීයයුත්තතාය සබ්බවිස්සට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා සවරභාසා [යවනභාසා (සාරත්ථ. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනායං)] විය. සබ්බස්සෙව [සබ්බත්ථෙව (සාරත්ථ. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනායං)] සානුසාරතාය සබ්බනිග්ගහිතබ්‍යඤ්ජනා වා පාරසිකාදිමිලක්ඛුභාසා විය. සබ්බාපෙසා බ්‍යඤ්ජනෙකදෙසවසෙන පවත්තියා අපරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනාති කත්වා ‘‘අබ්‍යඤ්ජනා’’ති වුත්තා.

He does not teach the Dhamma with a beneficial aim, because his teaching is devoid of the aim of liberation. Or, it is connected with a single consonant, etc., meaning that among the lax and other types of consonants, it is connected with only one kind of consonant, or perhaps two, like the Tamil language. Due to the nature of requiring wide articulation, it must be pronounced without touching the lips, like the Kirāta language, which has all non-labial consonants. Or, because all of it has visarga, it has all released consonants, like the Savara language. Or, because all of it is nasalized, it has all nasal consonants, like the Persian and other barbarian languages. All these are called 'without consonants' because they function by means of a portion of consonants, and are therefore incomplete in consonants. Thus they are called 'abyañjanā' (lacking consonants).

ඨානකරණානි සිථිලානි කත්වා උච්චාරෙතබ්බං අක්ඛරං පඤ්චසු වග්ගෙසු පඨමතතියන්ති එවමාදි සිථිලං. තානි අසිථිලානි කත්වා උච්චාරෙතබ්බං අක්ඛරං වග්ගෙසු දුතියචතුත්ථන්ති එවමාදි ධනිතං. ද්විමත්තකාලං දීඝං. එකමත්තකාලං රස්සං තදෙව ලහුකං. ලහුකමෙව සංයොගපරං, දීඝඤ්ච ගරුකං. ඨානකරණානි නිග්ගහෙත්වා උච්චාරෙතබ්බං නිග්ගහිතං. පරෙන සම්බන්ධං කත්වා උච්චාරෙතබ්බං සම්බන්ධං. තථා නසම්බන්ධං වවත්ථිතං. ඨානකරණානි නිස්සට්ඨානි කත්වා උච්චාරෙතබ්බං විමුත්තං. දසධාති එවං සිථිලාදිවසෙන බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා අක්ඛරුප්පාදකචිත්තස්ස සබ්බාකාරෙන පභෙදො. සබ්බානි හි අක්ඛරානි චිත්තසමුට්ඨානානි යථාධිප්පෙතත්ථං බ්‍යඤ්ජනතො බ්‍යඤ්ජනානි චාති.

A letter that should be pronounced by loosening the articulatory organs, such as the first and third in the five groups, is called 'lax.' A letter that should be pronounced by making those same organs tense, such as the second and fourth in the groups, is called 'aspirated.' A sound lasting two measures is 'long.' A sound lasting one measure is 'short,' and that is also 'light.' A light syllable followed by a conjunct consonant, and a long syllable, are 'heavy.' The 'restrained' sound (niggahita) is produced by contracting the articulatory organs. What is connected with what follows is called 'connected.' Similarly, what is not connected is 'separate.' The 'released' sound is produced by disengaging the articulatory organs. Thus, in ten ways—through laxness and so on—the differentiation of the mind that produces letters occurs in all respects by means of the understanding of consonants. Indeed, all letters arise from the mind, and because they express the intended meaning, they are called 'consonants.'

අමක්ඛෙත්වාති අමිලෙච්ඡෙත්වා, අවිනාසෙත්වා, අහාපෙත්වාති වා අත්ථො. භගවා යමත්ථං ඤාපෙතුං එකං ගාථං, එකං වාක්‍යං වා දෙසෙති, තමත්ථං තාය දෙසනාය පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනාය එව දෙසෙතීති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනමෙව කත්වා ධම්මං දෙසෙතී’’ති. ඉධ කෙවලසද්දො අනවසෙසවාචකො, න අවොමිස්සකාදිවාචකොති ආහ ‘‘සකලාධිවචන’’න්ති. පරිපුණ්ණන්ති සබ්බසො පුණ්ණං, තං පන කෙනචි ඌනං, අධිකං වා න හොතීති [Pg.239] ‘‘අනූනාධිකවචන’’න්ති වුත්තං. තත්ථ යදත්ථං දෙසිතො, තස්ස සාධකත්තා අනූනතා වෙදිතබ්බා, තබ්බිධුරස්ස පන අසාධකත්තා අනධිකතා. සකලන්ති සබ්බභාගවන්තං. පරිපුණ්ණන්ති සබ්බසො පරිපුණ්ණමෙව, තෙනාහ ‘‘එකදෙසනාපි අපරිපුණ්ණා නත්ථී’’ති. අපරිසුද්ධා දෙසනා හොති තණ්හාය සංකිලිට්ඨත්තා. ලොකාමිසං චීවරාදයො පච්චයා තත්ථ අගධිතචිත්තතාය ලොකාමිසනිරපෙක්ඛො. හිතඵරණෙනාති හිතූපසංහාරෙන. මෙත්තාභාවනාය කරණභූතාය මුදුහදයො. උල්ලුම්පනසභාවසණ්ඨිතෙනාති සකලසංකිලෙසතො, වට්ටදුක්ඛතො ච උද්ධරණාකාරාවට්ඨිතෙන චිත්තෙන, කාරුණාධිප්පායෙනාති අත්ථො.

`Amakkhetvāti` means without corrupting, without destroying, or without abandoning. The Blessed One, in order to make known a meaning, teaches a single verse or a single sentence, and he teaches that meaning with that very teaching, which has well-rounded words and phrases; thus it is said, 'He teaches the Dhamma having made the expression complete.' Here, the word `kevala` signifies entirety without omission, not indicating partiality or mixture; hence it is called `sakalādhivacana` (a term for totality). `Paripuṇṇa` means entirely full, such that it is neither deficient nor excessive in any way; thus it is called `anūnādhikavacana` (a term for neither deficient nor excessive). Therein, non-deficiency should be understood from its accomplishment of the intended meaning, and non-excess from its not accomplishing anything other than that. `Sakala` means possessing all parts. `Paripuṇṇa` means entirely complete; therefore it is said, 'Not even a single teaching is incomplete.' An impure teaching is one that is defiled by craving. Worldly gain means requisites such as robes; being without a greedy mind for them, one is independent of worldly gain. `Hitapharaṇena` means by bestowing benefit. By the cultivation of loving-kindness, which is the cause, one's heart is tender. `Ullumpanasabhāvasaṇṭhitena` means with a mind established in the nature of uplifting—that is, in the manner of rescuing from all defilements and from the suffering of the round of existence—with a compassionate intention; this is the meaning.

‘‘ඉතො පට්ඨාය දස්සාමෙව, එවඤ්ච දස්සාමී’’ති සමාදාතබ්බට්ඨෙන වතං. පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තතාය සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මං බ්‍රහ්මානං වා චරියන්ති බ්‍රහ්මචරියං දානං. මච්ඡරියලොභාදිනිග්ගණ්හනෙන සුචිණ්ණස්ස. ඉද්ධීති දෙවිද්ධි. ජුතීති පභා, ආනුභාවො වා. බලවීරියූපපත්තීති එවං මහතා බලෙන ච වීරියෙන ච සමන්නාගමො. පුඤ්ඤන්ති පුඤ්ඤඵලං. වෙය්‍යාවච්චං බ්‍රහ්මචරියං සෙට්ඨා චරියාති කත්වා. එස නයො සෙසෙපි.

'From now on, I will surely give, and I will give in this way'—this is a vow in the sense of what is to be undertaken. Because it is prescribed by the wise, it is excellent (`brahmaṃ`) conduct (`cariyaṃ`) in the sense of being the best; or it is the conduct of Brahmas (`brahmānaṃ`). Thus, giving is `brahmacariya`. Of that which is well-practiced through the suppression of stinginess, greed, and so on. `Iddhi` means divine power. `Juti` means radiance or power. `Balavīriyūpapatti` means endowment with such great strength and energy. `Puñña` means the fruit of merit. Service (`veyyāvacca`) is a holy life (`brahmacariya`) because it is considered the best conduct. This is the method for the remaining terms as well.

තස්මාති යස්මා සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සකලං සාසනං ඉධ ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති අධිප්පෙතං තස්මා. ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති ඉමිනා සමානාධිකරණානි සබ්බපදානි යොජෙත්වා අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සො ධම්මං දෙසෙති…පෙ… පකාසෙතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති ආහ.

`Tasmā` (Therefore): Because the entire teaching, which comprises the threefold training, is intended here by the term `brahmacariya`, therefore... Showing the meaning by connecting all the words in apposition with this term `brahmacariya`, he said: 'He teaches the Dhamma... clarifies it'—thus the meaning here should be understood.

191. වුත්තප්පකාරසම්පදන්ති යථාවුත්තං ආදිකල්‍යාණතාදිගුණසම්පදං, දූරසමුස්සාරිතමානස්සෙව සාසනෙ සම්මාපටිපත්ති සම්භවති, න මානජාතිකස්සාති ආහ ‘‘නිහතමානත්තා’’ති. උස්සන්නත්තාති බහුලභාවතො. භොගාරොග්‍යාදිවත්ථුකා මදා සුප්පහෙය්‍යා හොන්ති නිමිත්තස්ස අනවත්ථානතො, න තථා කුලවිජ්ජාමදා, තස්මා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණකුලානං පබ්බජිතානම්පි ජාතිවිජ්ජා නිස්සාය මානජප්පනං දුප්පජහන්ති ආහ ‘‘යෙභුය්‍යෙන හි…පෙ… මානං කරොන්තී’’ති. විජාතිතායාති නිහීනජාතිතාය. පතිට්ඨාතුං න සක්කොන්තීති සුවිසුද්ධං කත්වා සීලං රක්ඛිතුං න සක්කොන්ති. සීලවසෙන හි සාසනෙ පතිට්ඨා, පතිට්ඨාතුන්ති වා සච්චපටිවෙධෙන ලොකුත්තරාය පතිට්ඨාය පතිට්ඨාතුං. සා හි නිප්පරියායතො සාසනෙ පතිට්ඨා නාම, යෙභුය්‍යෙන ච උපනිස්සයසම්පන්නා සුජාතා එව හොන්ති, න දුජ්ජාතා.

191. `Vuttappakārasampadaṃ` means the accomplishment of qualities as stated, such as being good in the beginning. Right practice in the teaching is possible only for one whose conceit has been cast far away, not for one who is conceited; thus it is said, `nihatamānattā` (because of having struck down conceit). `Ussannattā` means because of abundance. Intoxications based on things like wealth and health are easy to abandon because their basis is unstable, but not so the intoxications of clan and knowledge. Therefore, even for those gone forth from khattiya and brahmin families, the muttering of conceit based on birth and knowledge is hard to abandon; thus it is said, 'For the most part... they are conceited.' `Vijātitāya` means because of being of low birth. `Patiṭṭhātuṃ na sakkonti` means they are not able to make their virtue perfectly pure and protect it. For establishment in the teaching is through virtue. Or, `patiṭṭhātuṃ` means to be established in the supramundane establishment through the penetration of the truths. For that, in the absolute sense, is called establishment in the teaching. And for the most part, those endowed with supporting conditions are of good birth, not of low birth.

පරිසුද්ධන්ති [Pg.240] රාගාදීනං අච්චන්තමෙව පහානදීපනතො නිරුපක්කිලෙසතාය සබ්බසො පරිසුද්ධං. සද්ධං පටිලභතීති පොථුජ්ජනිකසද්ධාවසෙන සද්දහති. විඤ්ඤූජාතිකානඤ්හි ධම්මසම්පත්තිග්ගහණපුබ්බිකා සද්ධා සිද්ධි ධම්මප්පමාණධම්මප්පසන්නභාවතො. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවා, යො එවං ස්වාක්ඛාතධම්මො’’ති සද්ධං පටිලභති. ජායම්පතිකාති ඝරණීපතිකා. කාමං ‘‘ජායම්පතිකා’’ති වුත්තෙ ඝරසාමිකඝරසාමිනීවසෙන ද්වින්නංයෙව ගහණං විඤ්ඤායති. යස්ස පන පුරිසස්ස අනෙකා පජාපතියො, තත්ථ කිං වත්තබ්බං, එකායාපි සංවාසො සම්බාධොති දස්සනත්ථං ‘‘ද්වෙ’’ති වුත්තං. රාගාදිනා සකිඤ්චනට්ඨෙන, ඛෙත්තවත්ථු ආදිනා සපලිබොධට්ඨෙන රාගරජාදීනං ආගමනපථතාපි උට්ඨානට්ඨානතා එවාති ද්වෙපි වණ්ණනා එකත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. අලග්ගනට්ඨෙනාති අස්සජ්ජනට්ඨෙන අප්පටිබද්ධභාවෙන. එවං අකුසලකුසලප්පවත්තීනං ඨානභාවෙන ඝරාවාසපබ්බජ්ජානං සම්බාධබ්භොකාසතං දස්සෙත්වා ඉදානි කුසලප්පවත්තියා එව අට්ඨානට්ඨානභාවෙන තෙසං තං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං.

`Parisuddhaṃ` means completely pure, because it shows the utter abandonment of lust and so on, and is thus entirely without defilement. `Saddhaṃ paṭilabhati` means he has faith in the manner of an ordinary person's faith. For those of a discerning nature, faith is established, preceded by grasping the excellence of the Dhamma, because of taking the Dhamma as the standard and having confidence in the Dhamma. He acquires faith, thinking: 'Indeed, that Blessed One is a Perfectly Enlightened One, whose Dhamma is so well-expounded.' `Jāyampatikā` means mistress and master of the house. Although when `jāyampatikā` is said, the taking of just two—the master and mistress of the house—is understood, what is to be said in the case of a man who has many wives? To show that cohabitation even with one is constricting, 'two' is stated. Because of lust and so on, one is 'with impediment' (`sakiñcana`); because of fields, property, and so on, one is 'with obstruction' (`sapalibodha`). Since these are the path for the arrival of the dust of lust and so on, they are also the basis for its arising. Thus, both explanations have the same meaning; only the expression differs. `Alagganaṭṭhena` means in the sense of not being attached, in the state of not being bound. Having thus shown the constricted and open nature of the household life and the going forth, respectively, by their being the basis for the occurrence of unwholesome and wholesome states, now, to show their nature as the improper and proper ground, respectively, for the occurrence of wholesome states alone, the passage beginning `apicā` (furthermore) is stated.

සඞ්ඛෙපකථාති විසුං විසුං පදුද්ධාරං අකත්වා සමාසතො අත්ථවණ්ණනා. එකම්පි දිවසන්ති එකදිවසමත්තම්පි. අඛණ්ඩං කත්වාති දුක්කටමත්තස්සපි අනාපජ්ජනෙන අඛණ්ඩිතං කත්වා. කිලෙසමලෙන අමලීනන්ති තණ්හාසංකිලෙසාදිනා අසංකිලිට්ඨං කත්වා. පරියොදාතට්ඨෙන නිම්මලභාවෙන සඞ්ඛං විය ලිඛිතං ධොතන්ති සඞ්ඛලිඛිතන්ති ආහ ‘‘ධොතසඞ්ඛසප්පටිභාග’’න්ති. ‘‘අජ්ඣාවසතා’’ති පදප්පයොගෙන ‘‘අගාර’’න්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘අගාරමජ්ඣෙ’’ති. කසායෙන රත්තානි වත්ථානි කාසායානීති ආහ ‘‘කසායරසපීතතායා’’ති. පරිදහිත්වාති නිවාසෙත්වා චෙව පාරුපිත්වා ච. අගාරවාසො අගාරං උත්තරපදලොපෙන, තස්ස වඩ්ඪිආවහං අගාරස්ස හිතං.

`Saṅkhepakathā` is an explanation of the meaning in brief, without analyzing each word separately. `Ekampi divasaṃ` means for even a single day. `Akhaṇḍaṃ katvā` means having made it unbroken by not committing even an offense of wrong-doing. `Amalīnaṃ kilesamalena` means having made it unstained by the stain of defilements, such as craving. Because of its purity and stainlessness, like a conch that is scraped and washed, it is 'conch-polished' (`saṅkhalikhita`); thus he said `dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ` (resembling a washed conch). By the use of the word `ajjhāvasatā` (by one dwelling), the word `agāra` is a locative expression; thus he said `agāramajjhe` (in the middle of the house). Robes dyed with an astringent dye are `kāsāyāni`; thus he said `kasāyarasapītatāya` (because of being imbued with the color of the astringent dye). `Paridahitvā` means having both worn it as a lower garment and draped it as an upper garment. `Agāravāso` becomes `agāraṃ` by elision of the latter part of the word; that which brings it increase is beneficial for the house.

192. භොගක්ඛන්ධොති භොගසමුදායො. ආබන්ධනට්ඨෙනාති ‘‘පුත්තො නත්තා’’තිආදිනා පෙමවසෙන සපරිච්ඡෙදං බන්ධනට්ඨෙන. ‘‘අම්හාකමෙතෙ’’ති ඤායන්තීති ඤාතී. පිතාමහපිතුපුත්තාදිවසෙන පරිවත්තනට්ඨෙන පරිවට්ටො.

192. `Bhogakkhandho` means an accumulation of possessions. `Ābandhanaṭṭhena` means in the sense of a bond; that is, in the sense of binding with delimitation through affection, as in 'son, grandson,' and so on. They are known as 'ours' (`amhākaṃ ete`), thus they are relatives (`ñātī`). `Parivaṭṭo` means a circle, in the sense of revolving through grandfather, father, son, and so on.

193. පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතොති පාතිමොක්ඛසංවරෙන පිහිතකායවචීද්වාරො, තථාභූතො ච යස්මා තෙන සංවරෙන උපෙතො නාම හොති[Pg.241], තස්මා වුත්තං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරෙන සමන්නාගතො’’ති. ‘‘ආචාරගොචරසම්පන්නො’’තිආදි තස්සෙව පාතිමොක්ඛසංවරසමන්නාගමස්ස පච්චයදස්සනං. අප්පමත්තකෙසූති අසඤ්චිච්ච ආපන්නඅනුඛුද්දකෙසු චෙව සහසා උප්පන්නඅකුසලචිත්තුප්පාදෙසු ච. භයදස්සාවීති භයදස්සනසීලො. සම්මා ආදියිත්වාති සක්කච්චං යාවජීවං අවීතික්කමවසෙන ආදියිත්වා. තං තං සික්ඛාපදන්ති තං තං සික්ඛාකොට්ඨාසං. එත්ථාති එතස්මිං ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති පාඨෙ. සඞ්ඛෙපොති සඞ්ඛෙපවණ්ණනා. විත්ථාරො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.14) වුත්තො, තස්මා සො තත්ථ, තංසංවණ්ණනාය (විසුද්ධි. ටී. 1.14) ච වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

193. `Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto` means one whose doors of body and speech are closed by the restraint of the Pātimokkha. And because one who is like that is called 'endowed' with that restraint, it is said, 'endowed with the restraint of the Pātimokkha.' The phrase `ācāragocarasampanno` (accomplished in conduct and resort) and so on shows a condition for that very endowment with the restraint of the Pātimokkha. `Appamattakesu` means in regard to minor and trifling offenses committed unintentionally, and in regard to unwholesome states of mind that have arisen suddenly. `Bhayadassāvī` means one who is in the habit of seeing danger. `Sammā ādiyitvā` means having undertaken them properly, for as long as life lasts, in such a way that they are not transgressed. `Taṃ taṃ sikkhāpadaṃ` means each particular portion of the training. `Ettha` means in this text, `pātimokkhasaṃvarasaṃvuto`. `Saṅkhepo` means a brief explanation. The detailed explanation is given in the Visuddhimagga (Vism. I, 14); therefore, it should be understood there according to the method stated in its commentary (Vism-ṭ I, 14).

ආචාරගොචරග්ගහණෙනෙවාති ‘‘ආචාරගොචරසම්පන්නො’’ති වචනෙනෙව. තෙනාහ ‘‘කුසලෙ කායකම්මවචීකම්මෙ ගහිතෙපී’’ති. අධිකවචනං අඤ්ඤමත්ථං බොධෙතීති කත්වා තස්ස ආජීවපාරිසුද්ධිසීලස්ස උප්පත්තිද්වාරදස්සනත්ථං…පෙ… කුසලෙනාති වුත්තං, සබ්බසො අනෙසනප්පහානෙන අනවජ්ජෙනාති අත්ථො. යස්මා ‘‘කතමෙ ච ථපති කුසලා සීලා කුසලං කායකම්මං කුසලං වචීකම්ම’’න්ති (ම. නි. 2.265) සීලස්ස කුසලකායවචීභාවං දස්සෙත්වා ‘‘ආජීවපරිසුද්ධම්පි ඛො අහං ථපති සීලස්මිං වදාමී’’ති (ම. නි. 2.265) එවං පවත්තාය මුණ්ඩිකසුත්තදෙසනාය ‘‘කායකම්මවචීකම්මෙන සමන්නාගතො කුසලෙන, පරිසුද්ධාජීවො’’ති අයං දෙසනා එකසඞ්ගහා අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දති සමෙතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මුණ්ඩිකසුත්තවසෙන වා එවං වුත්ත’’න්ති. සීලස්මිං වදාමීති ‘‘සීල’’න්ති වදාමි, ‘‘සීලස්මිං අන්තොගධං පරියාපන්න’’න්ති වදාමීති වා අත්ථො. පරියාදානත්ථන්ති පරිග්ගහත්ථං.

By the grasping of 'conduct and resort' alone—that is, by the statement 'accomplished in conduct and resort.' Therefore, it is said, 'even when wholesome bodily and verbal actions are included.' The additional words indicate another meaning, for the purpose of showing the door of origin for the virtue of purity of livelihood…and so on. 'By the wholesome' is said, meaning entirely by the abandoning of wrong livelihood, and as blameless. Because in the Muṇḍika Sutta, after showing that virtue consists of wholesome bodily and verbal action by saying, 'And what, householder, are wholesome virtues, wholesome bodily action, and wholesome verbal action?' (M. ii, 265), it is then said, 'I, householder, also declare purity of livelihood to be within virtue' (M. ii, 265). Thus, showing that this teaching—'endowed with wholesome bodily and verbal action, with pure livelihood'—corresponds and agrees with that other teaching as a single collection, he says, 'or it is thus stated in accordance with the Muṇḍika Sutta.' 'I declare in virtue' means 'I declare it as “virtue,”' or 'I declare it as included and comprised within virtue.' 'For the purpose of full comprehension' means for the purpose of grasping.

තිවිධෙන සීලෙනාති චූළසීලං මජ්ඣිමසීලං මහාසීලන්ති එවං තිවිධෙන සීලෙන. මනච්ඡට්ඨෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු, න කායපඤ්චමෙසු. යථාලාභයථාබලයථාසාරුප්පප්පකාරවසෙන තිවිධෙන සන්තොසෙන.

'By virtue in three ways' means the minor virtue, the intermediate virtue, and the great virtue—thus by virtue in three ways. In the faculties with mind as the sixth, not in those with the body as the fifth. By contentment in three ways means according to what is gained, according to one’s strength, and according to what is appropriate.

චූළමජ්ඣිමමහාසීලවණ්ණනා

Exposition of the Minor, Intermediate, and Great Virtue

194-211. ‘‘සීලස්මි’’න්ති ඉදං නිද්ධාරණෙ භුම්මන්ති ආහ ‘‘එකං සීලං හොතීති අත්ථො’’ති. අයමෙව අත්ථොති පච්චත්තවචනත්ථො එව. බ්‍රහ්මජාලෙති බ්‍රහ්මජාලවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.7).

194-211. 'In virtue' (sīlasmiṃ)—this is the locative of determination, he says, meaning, 'it is one virtue.' This very meaning is precisely the meaning of the singular expression. 'In the Brahmajāla' refers to the commentary on the Brahmajāla (Dī. Ni. aṭṭha. 1.7).

212. අත්තානුවාදපරානුවාදදණ්ඩභයාදීනි [Pg.242] අසංවරමූලකානි. සීලස්සාසංවරතොති සීලස්ස අසංවරණතො, සීලසංවරාභාවතොති අත්ථො. භවෙය්‍යාති උප්පජ්ජෙය්‍ය. යථාවිධානවිහිතෙනාති යථාවිධානසම්පාදිතෙන. අවිප්පටිසාරාදිනිමිත්තං උප්පන්නචෙතසිකසුඛසමුට්ඨානෙහි පණීතරූපෙහි ඵුට්ඨසරීරස්ස උළාරං කායිකං සුඛං භවතීති ආහ ‘‘අවිප්පටිසාර…පෙ… පටිසංවෙදෙතී’’ති.

212. Fear of self-reproach, fear of others' reproach, fear of punishment, and so on, are rooted in non-restraint. 'Because of the non-restraint of virtue' means because of the non-guarding of virtue, signifying the absence of restraint in virtue. 'Would be' means would arise. 'As performed according to the method' means as accomplished according to the method. Because non-remorse and so on is the cause, for one whose body is pervaded by sublime matter originating from arisen mental happiness, abundant physical pleasure arises. Thus it is said: 'Without remorse... he experiences.'

ඉන්ද්‍රියසංවරකථාවණ්ණනා

Exposition of the Discourse on Restraint of the Senses

213. විසෙසො කම්මත්ථාපෙක්ඛතාය සාමඤ්ඤස්ස න තෙහි පරිචත්තොති ආහ ‘‘චක්ඛු-සද්දො කත්ථචි බුද්ධචක්ඛුම්හි වත්තතී’’ති. විජ්ජමානමෙව හි අභිධෙය්‍යෙ විසෙසත්ථං විසෙසන්තරනිවත්තනවසෙන විසෙසසද්දො විභාවෙති, න අවිජ්ජමානං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං බුද්ධානංයෙව චක්ඛුදස්සනන්ති බුද්ධචක්ඛු, ආසයානුසයඤාණං, ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණඤ්ච. සමන්තතො සබ්බසො දස්සනට්ඨෙන සමන්තචක්ඛු, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. අරියමග්ගත්තයපඤ්ඤාති හෙට්ඨිමෙ අරියමග්ගත්තයෙ පඤ්ඤා. ඉධාති ‘‘චක්ඛුනා රූප’’න්ති ඉමස්මිං පාඨෙ. අයං චක්ඛු-සද්දො පසාද…පෙ… වත්තති නිස්සයවොහාරෙ නිස්සිතස්ස වත්තබ්බතො යථා. ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ති. අසම්මිස්සන්ති කිලෙසදුක්ඛෙන අවොමිස්සං. තෙනාහ ‘‘පරිසුද්ධ’’න්ති. සති හි සුවිසුද්ධෙ ඉන්ද්‍රියසංවරෙ, පධානභූතපාපධම්මවිගමෙන අධිචිත්තානුයොගො හත්ථගතො එවං හොතීති ආහ ‘‘අධිචිත්තසුඛං පටිසංවෙදෙතී’’ති.

213. The specific meaning of a general term is not abandoned by them due to consideration of the meditation subject; hence it is said: 'The term “eye” is sometimes used with reference to the Buddha-eye.' For a specific word clarifies a specific meaning that already exists in what is denoted, by way of excluding other specific meanings, not a non-existent one. The same principle applies to the remaining terms. The Buddha-eye, which is unique to the Buddhas alone, is the eye-seeing that is uncommon to others: the knowledge of dispositions and latent tendencies, and the knowledge regarding the maturity or immaturity of the faculties of others. The all-seeing eye, because of seeing all around, in every respect, is the knowledge of omniscience. The wisdom of the three noble paths refers to the wisdom in the lower three noble paths. 'Here' means in this text, 'with the eye, a form.' This term 'eye' refers to the sensitive organ... and so on. It is used in conventional speech based on dependence, where the dependent is spoken of by that on which it depends, as in: 'The beds are shouting.' 'Unmixed' means not mixed with the suffering of defilements; hence it is said, 'purified.' For when restraint of the senses is thoroughly purified through the removal of evil states, which is the principal task, then the application to the higher mind becomes easily accessible. Thus it is said: 'He experiences the happiness of the higher mind.'

සතිසම්පජඤ්ඤකථාවණ්ණනා

Exposition of the Discourse on Mindfulness and Clear Comprehension

214. සමන්තතො, පකට්ඨං වා සවිසෙසං ජානාතීති සම්පජානො, සම්පජානස්ස භාවො සම්පජඤ්ඤං, තථාපවත්තඤාණං. තස්ස විභජනං සම්පජඤ්ඤභාජනීයං, තස්මිං සම්පජඤ්ඤභාජනීයම්හි. අභික්කමනං අභික්කන්තන්ති ආහ ‘‘අභික්කන්තං වුච්චති ගමන’’න්ති. තථා පටික්කමනං පටික්කන්තන්ති ආහ ‘‘පටික්කන්තං නිවත්තන’’න්ති. නිවත්තනන්ති ච නිවත්තිමත්තං. නිවත්තිත්වා පන ගමනං ගමනමෙව. අභිහරන්තොති ගමනවසෙන කායං උපනෙන්තො. ඨානනිසජ්ජාසයනෙසු යො ගමනවිධුරො කායස්ස පුරතො අභිහාරො, සො අභික්කමො, පච්ඡතො අපහරණං පටික්කමොති දස්සෙන්තො ‘‘ඨානෙපී’’තිආදිමාහ. ආසනස්සාති [Pg.243] පීඨකාදිආසනස්ස. පුරිමඅඞ්ගාභිමුඛොති අටනිකාදිපුරිමාවයවාභිමුඛො. සංසරන්තොති සංසප්පන්තො. පච්චාසංසරන්තොති පටිආසප්පන්තො. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා නිපන්නස්සෙව අභිමුඛසංසප්පනපටිආසප්පනානි නිදස්සෙති.

214. One who knows all around, or excellently and in detail, is 'one who clearly knows' (sampajāno). The state of one who clearly knows is 'clear comprehension' (sampajañña), which is the knowledge that proceeds in such a way. Its analysis is the 'section on clear comprehension' (sampajaññabhājanīya), and in that section on clear comprehension. 'Going forward' (abhikkamana) is 'advancing' (abhikkanta), hence it is said, 'advancing is called going.' Similarly, 'going back' (paṭikkamana) is 'retreating' (paṭikkanta), hence it is said, 'retreating is turning back.' And 'turning back' is just the act of turning back. But after turning back, going is still going. 'Bringing forward' (abhiharanto) means bringing the body forward by way of movement. Showing that in standing, sitting, or lying down, the forward movement of the body, which is devoid of locomotion, is 'advancing' (abhikkama), and the backward withdrawal is 'retreating' (paṭikkama), he said, 'even in standing,' etc. 'Of the seat' (āsanassa) refers to a stool or similar seat. 'Facing the front limbs' (purimaaṅgābhimukho) means facing the front parts of the body such as the knees. 'Moving along' (saṃsaranto) means creeping. 'Moving back' (paccāsaṃsaranto) means creeping back. By 'this is the method' (eseva nayo), he indicates the forward creeping and backward creeping of one who is lying down.

සම්මා පජානනං සම්පජානං, තෙන අත්තනා කාතබ්බකිච්චස්ස කරණසීලො සම්පජානකාරීති ආහ ‘‘සම්පජඤ්ඤෙන සබ්බකිච්චකාරී’’ති. සම්පජානසද්දස්ස සම්පජඤ්ඤපරියායතා පුබ්බෙ වුත්තා එව. සම්පජඤ්ඤං කරොතෙවාති අභික්කන්තාදීසු අසම්මොහං උප්පාදෙති එව. සම්පජඤ්ඤස්ස වා කාරො එතස්ස අත්ථීති සම්පජානකාරී. ධම්මතො වඩ්ඪිසඞ්ඛාතෙන සහ අත්ථෙන වත්තතීති සාත්ථකං, අභික්කන්තාදි. සාත්ථකස්ස සම්පජානනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං. සප්පායස්ස අත්තනො හිතස්ස සම්පජානනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං. අභික්කමාදීසු භික්ඛාචාරගොචරෙ, අඤ්ඤත්ථාපි ච පවත්තෙසු අවිජහිතෙ කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතෙ ගොචරෙ සම්පජඤ්ඤං ගොචරසම්පජඤ්ඤං. අභික්කමාදීසු අසම්මුය්හනමෙව සම්පජඤ්ඤං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. පරිග්ගහෙත්වාති තූලෙත්වා තීරෙත්වා පටිසඞ්ඛායාති, අත්ථො. සඞ්ඝදස්සනෙනෙව උපොසථපවාරණාදිඅත්ථං ගමනං සඞ්ගහිතං. අසුභදස්සනාදීති ආදි-සද්දෙන කසිණපරිකම්මාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘චෙතියං වා බොධිං වා දිස්වාපි හී’’තිආදි වුත්තං. අරහත්තං පාපුණාතීති උක්කට්ඨනිද්දෙසො එසො. සමථවිපස්සනුප්පාදනම්පි හි භික්ඛුනො වඩ්ඪියෙව. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො.

Rightly knowing is 'clear knowing' (sampajāna). One who is by nature a doer of a duty to be done by oneself with that is called 'one who acts with clear comprehension' (sampajānakārī), hence it is said, 'one who performs all duties with clear comprehension.' The fact that the word 'sampajāna' is a synonym for 'sampajañña' has indeed been stated previously. He indeed makes clear comprehension, that is, he indeed produces non-confusion in actions like going forward, etc. Alternatively, 'one who acts with clear comprehension' (sampajānakārī) means one who possesses the making of clear comprehension. It is 'meaningful' (sātthaka) because it proceeds with a benefit which is designated as growth in the Dhamma, as in going forward, etc. The clear comprehension of what is meaningful is 'meaningful clear comprehension' (sātthakasampajañña). The clear comprehension of what is suitable (sappāya), of one's own benefit, is 'suitable clear comprehension' (sappāyasampajañña). Clear comprehension in the sphere of a monk's conduct, such as going forward, etc., and in the field of alms-seeking, and in other activities where the meditation subject, which is designated as the domain (gocara), is not abandoned, is 'domain clear comprehension' (gocarasampajañña). Clear comprehension that is simply non-bewilderment in actions like going forward, etc., is 'non-bewilderment clear comprehension' (asammohasampajañña). 'Having grasped' (pariggahetvā) means having weighed, judged, and reflected upon—this is the meaning. Going for the purpose of the Uposatha or Pavāraṇā is included by the very seeing of the Saṅgha. 'Seeing the unattractive,' etc.—by the word 'etc.,' the inclusion of the preliminary work on kasiṇas, etc., should be understood. To explain the meaning stated briefly, 'for even having seen a shrine or a Bodhi tree,' etc., was stated. 'He attains Arahantship'—this is a statement of the highest. For a monk, the arising of serenity and insight is indeed growth. 'Some' refers to the dwellers at Abhayagiri.

තස්මිං පනාති සාත්ථකසම්පජඤ්ඤවසෙන පරිග්ගහිතඅත්ථෙ. ‘‘අත්ථොති ධම්මතො වඩ්ඪී’’ති යං සාත්ථකන්ති අධිප්පෙතං, තං සප්පායං එවාති සියා කස්සචි ආසඞ්කාති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘චෙතියදස්සනං තාවා’’තිආදි ආරද්ධං. චිත්තකම්මරූපකානි වියාති චිත්තකම්මකතා පටිමායො විය, යන්තපයොගෙන වා විචිත්තකම්මා පටිමායො විය. අසමපෙක්ඛනං ගෙහස්සිත අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාවසෙන ආරම්මණස්ස අයොනිසො ගහණං. යං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා උප්පජ්ජති උපෙක්ඛා බාලස්ස මූළ්හස්ස පුථුජ්ජනස්සා’’තිආදි (ම. නි. 3.308). හත්ථිආදිසම්මද්දෙන ජීවිතන්තරායො. විසභාගරූපදස්සනාදිනා බ්‍රහ්මචරියන්තරායො.

'But in that' (tasmiṃ pana) refers to a meaning grasped by way of 'meaningful clear comprehension' (sātthakasampajañña). Lest someone should doubt that 'benefit' (attha), which is 'growth in the Dhamma,' and which is intended as 'meaningful,' is always 'suitable' (sappāya), the passage beginning 'seeing a shrine, for instance,' etc., was introduced to dispel that doubt. 'Like painted and crafted forms' (cittakammarūpakāni viya) means like images made by painting, or like intricately crafted images made by mechanical devices. 'Non-consideration' (asamapekkhana) is the unwise grasping of an object due to the household-based indifference of ignorance. In reference to which it was said: 'When a fool, a deluded ordinary person, sees a form with the eye, indifference arises,' etc. (Majjhima Nikāya 3.308). Danger to life from being crushed by elephants and the like. Danger to the holy life from seeing disagreeable forms and the like.

පබ්බජිතදිවසතො [Pg.244] පට්ඨාය භික්ඛූනං අනුවත්තනකථා ආචිණ්ණා, අනනුවත්තනකථා පන තස්සා දුතියා නාම හොතීති ආහ ‘‘ද්වෙ කථා නාම න කථිතපුබ්බා’’ති. එවන්ති ‘‘සචෙ පනා’’තිආදිකං සබ්බම්පි වුත්තාකාරං පච්චාමසති, න ‘‘පුරිසස්ස මාතුගාමාසුභ’’න්තිආදිකං වුච්චමානං.

From the day of ordination onwards, talk of conforming behavior among bhikkhus is customary, while talk of non-conforming behavior is, in fact, its second name—hence it is said, 'two kinds of talk never spoken before.' 'Thus' (evaṃ) refers back to everything previously stated, such as 'but if,' etc., and not to what is about to be said, such as 'the unattractiveness of a woman to a man,' etc.

යොගකම්මස්ස පවත්තිට්ඨානතාය භාවනාය ආරම්මණං ‘‘කම්මට්ඨාන’’න්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතං ගොචර’’න්ති. උග්ගහෙත්වාති යථා උග්ගහනිමිත්තං උප්පජ්ජති, එවං උග්ගහකොසල්ලස්ස සම්පාදනවසෙන උග්ගහෙත්වා.

Because it is the foundation for the engagement in yogic practice, the object of meditation is called a 'meditation subject' (kammaṭṭhāna)—hence it is said, 'the domain designated as a meditation subject.' 'Having grasped' (uggahetvā) means having grasped it skillfully in the manner of producing the learning sign (uggahanimitta).

හරතීති කම්මට්ඨානං පවත්තෙති, යාව පිණ්ඩපාතපටික්කමා අනුයුඤ්ජතීති අත්ථො. න පච්චාහරතීති ආහාරූපයොගතො යාව දිවාඨානුපසඞ්කමනා කම්මට්ඨානං න පටිනෙති. සරීරපරිකම්මන්ති මුඛධොවනාදිසරීරපටිජග්ගනං. ද්වෙ තයො පල්ලඞ්කෙති ද්වෙ තයො නිසජ්ජාවාරෙ ද්වෙ තීණි උණ්හාසනානි. තෙනාහ ‘‘උසුමං ගාහාපෙන්තො’’ති. කම්මට්ඨානසීසෙනෙවාති කම්මට්ඨානමුඛෙනෙව කම්මට්ඨානං අවිජහන්තො එව, තෙන ‘‘පත්තොපි අචෙතනො’’තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 1.214) වක්ඛමානං කම්මට්ඨානං, යථාපරිහරියමානං වා අවිජහිත්වාති දස්සෙති. තථෙවාති තික්ඛත්තුමෙව. පරිභොගචෙතියතො සාරීරිකචෙතියං ගරුතරන්ති කත්වා ‘‘චෙතියං වන්දිත්වා’’ති පුබ්බකාලකිරියාය වසෙන වුත්තං. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘චෙතියං බාධයමානා බොධිසාඛා හරිතබ්බා’’ති වුත්තා. බුද්ධගුණානුස්සරණවසෙනෙව බොධියං පණිපාතකරණන්ති ආහ ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො සම්මුඛා විය නිපච්චකාරං දස්සෙත්වා’’ති. ගාමසමීපෙති ගාමස්ස උපචාරට්ඨානෙ. ජනසඞ්ගහත්ථන්ති ‘‘මයි අකථෙන්තෙ එතෙසං කො කථෙස්සතී’’ති ධම්මානුග්ගහෙන ජනසඞ්ගහත්ථං. තස්මාති යස්මා ‘‘ධම්මකථා නාම කථෙතබ්බා එවා’’ති අට්ඨකථාචරියා වදන්ති, යස්මා ච ධම්මකථා කම්මට්ඨානවිනිමුත්තා නාම නත්ථි, තස්මා. කම්මට්ඨානසීසෙනෙවාති අත්තනා පරිහරියමානං කම්මට්ඨානං අවිජහන්තො තදනුගුණංයෙව ධම්මකථං කථෙත්වා. අනුමොදනං වත්වාති එත්ථාපි ‘‘කම්මට්ඨානසීසෙනෙවා’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං.

'Maintains' (harati) means one applies the meditation subject (kammaṭṭhāna), that is, one applies oneself until returning from the alms round. 'Does not bring it back' (na paccāharati) means one does not withdraw the meditation subject from the partaking of food until approaching the daytime resting place. 'Bodily care' (sarīraparikamma) refers to washing the face and other bodily maintenance. 'Two or three pallaṅkas' (dve tayo pallaṅke) means two or three sitting sessions, two or three warm seats. Hence it is said, 'causing warmth to be taken.' 'With the meditation subject foremost' (kammaṭṭhānasīseneva) means keeping the meditation subject at the forefront, without abandoning it; thus, it shows that the meditation subject, as will be mentioned later in the phrase 'even the bowl is inanimate,' etc. (Dī. Ni. Aṭṭha. 1.214), is maintained and not abandoned. 'Similarly' (tatheva) means three times. Considering the bodily relic shrine (sārīrikacetiya) more venerable than the shrine of use (paribhogacetiya), it is said, 'having paid homage to the shrine,' using the form of a prior action. Indeed, the commentary states, 'if a Bodhi tree branch obstructs the shrine, it should be removed.' Making obeisance to the Bodhi tree is itself an act of recollecting the Buddha’s qualities. Thus, it is said, 'showing reverence as if in the presence of the Blessed One.' 'Near the village' (gāmasamīpe) means in the area adjacent to the village. 'For the sake of gathering people' (janasaṅgahatthaṃ) means, 'if I do not speak, who will speak to them?'—thus gathering people through the support of the Dhamma. 'Therefore' (tasmā)—since the commentary teachers say, 'a Dhamma talk should certainly be given,' and since there is no Dhamma talk entirely separate from the meditation subject, therefore— 'With the meditation subject foremost' (kammaṭṭhānasīseneva) means giving a Dhamma talk in accordance with the meditation subject, while maintaining the meditation subject oneself without abandoning it. Having given the anumodana—here too, 'with the meditation subject foremost' should be brought in and connected.

සම්පත්තපරිච්ඡෙදෙනෙවාති ‘‘පරිචිතො අපරිචිතො’’තිආදි විභාගං අකත්වා සම්පත්තකොටියා එව, සමාගමමත්තෙනෙවාති අත්ථො. භයෙති පරචක්කාදිභයෙ.

'By the limit of attainment' (sampattaparicchedeneva) means, without making distinctions such as 'familiar' and 'unfamiliar,' but simply by the limit of attainment itself, that is, by the mere fact of meeting. 'Fear' (bhaye) refers to fear from dangers such as foreign armies, etc.

‘‘කම්මජතෙජො’’ති [Pg.245] ගහණිං සන්ධායාහ. කම්මට්ඨානං වීථිං නාරොහති ඛුදාපරිස්සමෙන කිලන්තකායත්තා සමාධානාභාවතො. අවසෙසට්ඨානෙති යාගුයා අග්ගහිතට්ඨානෙ. පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛන්ති කම්මට්ඨානුපට්ඨානස්ස අවිච්ඡෙදදස්සනමෙතං, යථා පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං පවත්තාය සරපටිපාතියා අනවිච්ඡෙදො, එවමෙතස්සපීති.

'Fire born of kamma' (kammajatejo) refers to the digestive faculty. The meditation subject does not enter the cognitive process because the body is exhausted from hunger and fatigue, and concentration is absent. 'In the remaining places' (avasesaṭṭhāne) are the places where rice gruel was not taken. 'In successive order' (poṅkhānupoṅkhaṃ) is a demonstration of the uninterrupted attention to the meditation subject; just as the uninterrupted flow of a series of arrows proceeds in succession, so too this.

නික්ඛිත්තධුරො භාවනානුයොගෙ. වත්තපටිපත්තියා අපූරණෙන සබ්බවත්තානි භින්දිත්වා. ‘‘කාමෙසු අවීතරාගො හොති, කායෙ අවීතරාගො, රූපෙ අවීතරාගො, යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං භුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං මිද්ධසුඛං අනුයුත්තො විහරති, අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පණිධාය බ්‍රහ්මචරියං චරතී’’ති (දී. නි. 3.320; ම. නි. 1.186) එවං වුත්තපඤ්චවිධචෙතොඛිලවිනිබන්ධචිත්තො. චරිත්වාති පවත්තිත්වා.

One who has laid down the burden (nikkhittadhuro) in the application to meditation. By not fulfilling the duties of practice, having broken all observances. His mind is bound by the five kinds of mental barrenness as stated: 'He is not devoid of passion for sensual pleasures, not devoid of passion for the body, not devoid of passion for forms; having eaten to the point of stuffing his belly, he is addicted to the pleasure of sleep, the pleasure of reclining, the pleasure of drowsiness; he lives the holy life aspiring to a certain group of deities' (Dī. Ni. 3.320; Ma. Ni. 1.186). 'Having lived thus' (caritvā) means having behaved.

ගතපච්චාගතිකවත්තවසෙනාති භාවනාසහිතංයෙව භික්ඛාය ගතපච්චාගතං ගමනපච්චාගමනං එතස්ස අත්ථීති ගතපච්චාගතිකං, තදෙව වත්තං, තස්ස වසෙන. අත්තකාමාති අත්තනො හිතසුඛං ඉච්ඡන්තා, ධම්මච්ඡන්දවන්තොති අත්ථො. ධම්මො හි හිතං තන්නිමිත්තකඤ්ච සුඛන්ති. අථ වා විඤ්ඤූනං නිබ්බිසෙසත්තා, අත්තභාවපරියාපන්නත්තා ච අත්තා නාම ධම්මො, තං කාමෙන්ති ඉච්ඡන්තීති අත්තකාමා.

'By means of the practice of going and returning' (gatapaccāgatikavattavasena): this refers to one who possesses the characteristic of going and returning (gatapaccāgatika), meaning that going and returning for alms which is associated with meditation is characteristic of him; by means of that very practice. 'Those who desire their own good' (attakāmā) means those who desire their own well-being and happiness, meaning those who possess zeal for the Dhamma. For the Dhamma is well-being, and happiness arises on account of it. Or, because for the wise there is no distinction, and because it is included within one's own being, the Dhamma is called 'self'; they desire that, meaning they seek it—thus, 'those who desire their own good' (attakāmā).

උසභං නාම වීසති යට්ඨියො. තාය සඤ්ඤායාති තාය පාසාණසඤ්ඤාය, එත්තකං ඨානං ආගතාති ජානන්තාති අධිප්පායො. සොයෙව නයොති ‘‘අයං භික්ඛූ’’තිආදිකො යො ඨානෙ වුත්තො, සො එව නිසජ්ජායපි නයො. පච්ඡතො ආගච්ඡන්තානං ඡින්නභත්තභාවභයෙනපි යොනිසොමනසිකාරං පරිබ්‍රූහෙති. මද්දන්තාති ධඤ්ඤකරණට්ඨානෙ සාලිසීසානි මද්දන්තා.

An 'usabha' is twenty rods. 'By that perception' (tāya saññāya) means by that perception of a stone, knowing that so much space has been reached—this is the meaning. 'That very method' (so yeva nayo)—the method stated in the case of 'this bhikkhu,' etc., which was mentioned in relation to standing, is also the method for sitting. He develops wise attention also out of fear that the meal will be cut off for those coming behind. 'Threshing' (maddantā) means crushing heads of rice at the threshing place.

මහාපධානං පූජෙස්සාමීති අම්හාකං අත්ථාය ලොකනාථෙන ඡවස්සානි කතං දුක්කරචරියමෙවාහං යථාසත්ති පූජෙස්සාමීති. පටිපත්තිපූජා හි සත්ථුපූජා, න ආමිසපූජාති. ‘‘ඨානචඞ්කමමෙවා’’ති අධිට්ඨාතබ්බඉරියාපථවසෙන වුත්තං, න භොජනාදිකාලෙසු අවස්සං කත්තබ්බනිසජ්ජාය පටික්ඛෙපවසෙන.

'I will honor the Great Striving'—meaning, 'For our sake, the Lord of the World practiced the difficult asceticism for six years; I will honor it to the best of my ability.' For honor through practice is indeed honor to the Teacher, not material honor. 'Only standing and walking'—this is said with reference to the determined postures, not as a rejection of the necessary sitting at mealtimes, etc.

වීථිං ඔතරිත්වා ඉතො චිතො ච අනොලොකෙත්වා පඨමමෙව වීථියො සල්ලක්ඛෙතබ්බාති ආහ ‘‘වීථියො සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති. යං සන්ධාය වුච්චති [Pg.246] ‘‘පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙනා’’ති, තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤං උපට්ඨපෙත්වා’’තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං පරතො ආගමිස්සති. අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතන්ති ‘‘යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.23; අ. නි. 6.58; මහානි. 206) වුත්තෙහි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං කත්වා. ‘‘නෙව දවායා’’තිආදි පටික්ඛෙපදස්සනං.

Having entered the street, without looking here and there, one should first observe the streets—thus it is said, 'having observed the streets.' To show what is meant by 'with pleasing forward movement,' 'and there,' etc., is stated. What should be said regarding 'establishing the perception of loathsomeness in food,' etc., will come later. Endowed with eight factors—meaning, having made it endowed with the eight factors stated in 'just for the maintenance of this body,' etc. (MN 1.23; AN 6.58; Mahāni. 206). 'Not for sport,' etc., shows the rejection.

පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති, යදි උපනිස්සයසම්පන්නො හොතීති සම්බන්ධො. එවං සබ්බත්ථ ඉතො පරෙසුපි. තත්ථ පච්චෙකබොධියා උපනිස්සයසම්පදා කප්පානං ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි, සතසහස්සඤ්ච තජ්ජාපුඤ්ඤඤාණසම්භරණං. සාවකබොධියා අග්ගසාවකානං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං, කප්පසතසහස්සඤ්ච, මහාසාවකානං (ථෙරගා. අට්ඨ. 2.1288) සතසහස්සමෙව තජ්ජාපුඤ්ඤඤාණසම්භරණං. ඉතරෙසං අතීතාසු ජාතීසු විවට්ටසන්නිස්සයවසෙන නිබ්බත්තිතං නිබ්බෙධභාගියං කුසලං. බාහියො දාරුචීරියොති බාහියවිසයෙ සඤ්ජාතසංවඩ්ඪතාය බාහියො, දාරුචීරපරිහරණෙන දාරුචීරියොති ච සමඤ්ඤාතො. සො හි ආයස්මා ‘‘තස්මාතිහ තෙ, බාහිය, එවං සික්ඛිතබ්බං ‘දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සති, සුතෙ, මුතෙ, විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තං භවිස්සතී’ති, එවඤ්හි තෙ බාහිය සික්ඛිතබ්බං. යතො ඛො තෙ බාහිය දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සති, සුතෙ, මුතෙ, විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තං භවිස්සති, තතො ත්වං, බාහිය, න තෙන. යතො ත්වං, බාහිය, න තෙන, තතො ත්වං, බාහිය, න තත්ථ. යතො ත්වං, බාහිය, න තත්ථ, තතො ත්වං, බාහිය, නෙවිධ න හුරං න උභයමන්තරෙන. එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’ති (උදා. 10) එත්තකාය දෙසනාය අරහත්තං සච්ඡාකාසි. එවං සාරිපුත්තත්ථෙරාදීනං මහාපඤ්ඤතාදිදීපනානි සුත්තපදානි විත්ථාරතො වෙදිතබ්බානි.

He realizes individual enlightenment if he is endowed with the supporting conditions—this is the connection. The same applies everywhere hereafter as well. Here, the fulfillment of supporting conditions for individual enlightenment requires the accumulation of merit and knowledge conducive to it for two incalculable eons and a hundred thousand eons. For the enlightenment of a disciple, the foremost disciples require an incalculable eon and a hundred thousand eons, while the great disciples (as in Theragāthā-aṭṭhakathā 2.1288) require only a hundred thousand eons for the accumulation of merit and knowledge conducive to it. For others, it is the wholesome states conducive to penetration, developed in past lives through conditions that lead away from the round of rebirth. Bāhiya Dārucīriya—so named because he was born and raised in the Bāhiya region, and because he wore a bark garment. This venerable one attained arahantship upon hearing this brief teaching: "Therefore, Bāhiya, you should train thus: ‘In the seen, there will be merely the seen; in the heard, merely the heard; in the sensed, merely the sensed; in the cognized, merely the cognized.’ That is how you should train, Bāhiya. When, Bāhiya, in the seen there is merely the seen, in the heard merely the heard, in the sensed merely the sensed, in the cognized merely the cognized, then you, Bāhiya, will not be ‘with that.’ When you, Bāhiya, are not ‘with that,’ then you, Bāhiya, will not be ‘in that.’ When you, Bāhiya, are not ‘in that,’ then you, Bāhiya, will be neither here nor beyond nor in between. This itself is the end of suffering." (Udāna 10) Similarly, the sutta passages illustrating the great wisdom of the Elder Sāriputta and others should be understood in detail.

තන්ති අසම්මුය්හනං එවන්ති ඉදානි වුච්චමානමාකාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. ‘‘අත්තා අභික්කමතී’’ති ඉමිනා අන්ධපුථුජ්ජනස්ස දිට්ඨිගාහවසෙන අභික්කමෙ සම්මුය්හනං දස්සෙති, ‘‘අහං අභික්කමාමී’’ති පන ඉමිනා මානගාහවසෙන. තදුභයං පන තණ්හාය විනා න හොතීති තණ්හගාහවසෙනපි සම්මුය්හනං දස්සිතමෙව හොති. ‘‘තථා අසම්මුය්හන්තො’’ති වත්වා තං අසම්මුය්හනං යෙන ඝනවිනිබ්භොගෙන හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘අභික්කමාමී’’තිආදිමාහ. තත්ථ [Pg.247] යස්මා වායොධාතුයා අනුගතා තෙජොධාතු උද්ධරණස්ස පච්චයො. උද්ධරණගතිකා හි තෙජොධාතූති. උද්ධරණෙ වායොධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තස්මා ඉමාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ‘‘එකෙකපාදුද්ධරණෙ…පෙ… බලවතියොති ආහ. යස්මා පන තෙජොධාතුයා අනුගතා වායොධාතු අතිහරණවීතිහරණානං පච්චයො. තිරියගතිකාය හි වායොධාතුයා අතිහරණවීතිහරණෙසු සාතිසයො බ්‍යාපාරොති. තෙජොධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තස්මා ඉමාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ‘‘තථා අතිහරණවීතිහරණෙසූ’’ති ආහ. සතිපි අනුගමකඅනුගන්තබ්බතාවිසෙසෙ තෙජොධාතුවායොධාතුභාවමත්තං සන්ධාය තථා-සද්දග්ගහණං,. තත්ථ අක්කන්තට්ඨානතො පාදස්ස උක්ඛිපනං උද්ධරණං. ඨිතට්ඨානං අතික්කමිත්වා පුරතො හරණං අතිහරණං, ඛාණුආදිපරිහරණත්ථං, පතිට්ඨිතපාදඝට්ටනපරිහරණත්ථං වා පස්සෙන හරණං වීතිහරණං. යාව පතිට්ඨිතපාදො, තාව ආහරණං අතිහරණං, තතො පරං හරණං වීතිහරණන්ති අයං වා එතෙසං විසෙසො.

Non-delusion is simply this—this should now be understood in the manner being explained. 'The self moves forward'—this shows delusion in the act of moving forward through a blind ordinary person's clinging to views. 'But I move forward'—this shows delusion through clinging to conceit. Both of these, however, do not occur without craving—thus, delusion is also shown through clinging to craving. Having stated, 'Thus, without delusion,' he then explains that non-delusion which arises through the analysis of solidity, saying, 'I move forward,' and so on. Here, because the fire element, accompanied by the wind element, is the condition for lifting. For the fire element has an upward-moving nature. In lifting, it is accompanied by the wind element—thus, to show the predominance of these two in terms of capability here and the lesser role of the others, he says, 'In lifting each foot... when it is strong.' But because the wind element, accompanied by the fire element, is the condition for moving forward and moving aside. For the wind element moves horizontally—its primary function is in moving forward and moving aside. It is accompanied by the fire element—thus, to show the predominance of these two in terms of capability here and the lesser role of the others, he says, 'Similarly, in moving forward and moving aside.' Even though there is a distinction between the accompanier and the accompanied, the word 'thus' is used merely with reference to the nature of the fire and wind elements. Here, raising the foot from the place it was placed is called 'lifting.' Carrying it forward beyond the standing position is 'moving forward.' Carrying it sideways, either to avoid obstacles like stumps or to avoid striking the foot already placed, is 'moving aside.' Alternatively, the distinction is this: carrying it forward up to the point where the foot is placed is 'moving forward,' and carrying it beyond that is 'moving aside.'

යස්මා පථවීධාතුයා අනුගතා ආපොධාතු වොස්සජ්ජනස්ස පච්චයො. ගරුතරසභාවා හි ආපොධාතූති. වොස්සජ්ජනෙ පථවීධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තස්මා තාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වොස්සජ්ජනෙ…පෙ… බලවතියො’’ති. යස්මා පන ආපොධාතුයා අනුගතා පථවීධාතු සන්නික්ඛෙපනස්ස පච්චයො, පතිට්ඨාභාවෙ විය පතිට්ඨාපනෙපි තස්සා සාතිසයකිච්චත්තා ආපොධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තථා ඝට්ටනකිරියාය පථවීධාතුයා වසෙන සන්නිරුජ්ඣනස්ස සිජ්ඣනතො තත්ථාපි පථවීධාතුයා ආපොධාතුඅනුගතභාවො, තස්මා වුත්තං ‘‘තථා සන්නික්ඛෙපනසන්නිරුජ්ඣනෙසූ’’ති.

Because the water element, accompanied by the earth element, is a condition for letting go. For the water element has a heavier nature. In letting go, it is accompanied by the earth element—thus, to show the predominance of these two in terms of capability here and the lesser role of the others, he says, 'In letting go... they are strong.' Moreover, because the earth element, accompanied by the water element, is a condition for placing down; and because it has a superior function in establishing, just as in the state of being established, it is accompanied by the water element. Similarly, because in the action of contact the arresting is accomplished by means of the earth element, there too the earth element is accompanied by the water element. Therefore, it is said: 'Likewise, in placing down and arresting.'

තත්ථාති තස්මිං අභික්කමනෙ, තෙසු වා වුත්තෙසු උද්දරණාදීසු කොට්ඨාසෙසු. උද්ධරණෙති උද්ධරණක්ඛණෙ. රූපාරූපධම්මාති උද්ධරණාකාරෙන පවත්තා රූපධම්මා, තංසමුට්ඨාපකා අරූපධම්මා ච. අතිහරණං [Pg.248] න පාපුණන්ති ඛණමත්තාවට්ඨානතො. තත්ථ තත්ථෙවාති යත්ථ යත්ථ උප්පන්නා, තත්ථ තත්ථෙව. න හි ධම්මානං දෙසන්තරසඞ්කමනං අත්ථි. ‘‘පබ්බං පබ්බ’’තිආදි උද්ධරණාදිකොට්ඨාසෙ සන්ධාය සභාගසන්තතිවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අතිඉත්තරො හි රූපධම්මානම්පි පවත්තික්ඛණො, ගමනස්සාදීනං, දෙවපුත්තානං හෙට්ඨුපරියෙන පටිමුඛං ධාවන්තානං සිරසි පාදෙ ච බන්ධඛුරධාරා සමාගමතොපි සීඝතරො. යථා තිලානං භජ්ජියමානානං පටපටායනෙන භෙදො ලක්ඛීයති, එවං සඞ්ඛතධම්මානං උප්පාදෙනාති දස්සනත්ථං ‘‘පටපටායන්තා’’ති වුත්තං. උප්පන්නා හි එකන්තතො භිජ්ජන්තීති. ‘‘සද්ධිං රූපෙනා’’ති ඉදං තස්ස තස්ස චිත්තස්ස නිරොධෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣනකරූපධම්මානං වසෙන වුත්තං, යං තතො සත්තරසමචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නං. අඤ්ඤථා යදි රූපාරූපධම්මා සමානක්ඛණා සියුං, ‘‘රූපං ගරුපරිණාමං දන්ධනිරොධ’’න්තිආදිවචනෙහි විරොධො සියා, තථා ‘‘නාහං භික්ඛවෙ අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං ලහුපරිවත්තං, යථයිදං චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.48) එවං ආදිපාළියා. චිත්තචෙතසිකා හි සාරම්මණසභාවා යථාබලං අත්තනො ආරම්මණපච්චයභූතමත්ථං විභාවෙන්තො එව උප්පජ්ජන්තීති තෙසං තංසභාවනිප්ඵත්තිඅනන්තරං නිරොධො. රූපධම්මා පන අනාරම්මණා පකාසෙතබ්බා, එවං තෙසං පකාසෙතබ්බභාවනිප්ඵත්ති සොළසහි චිත්තෙහි හොතීති තඞ්ඛණායුකතා තෙසං ඉච්ඡිතා, ලහුවිඤ්ඤාණවිසයසඞ්ගතිමත්තප්පච්චයතාය තිණ්ණං ඛන්ධානං, විසයසඞ්ගතිමත්තතාය ච විඤ්ඤාණස්ස ලහුපරිවත්තිතා, දන්ධමහාභූතප්පච්චයතාය රූපධම්මානං දන්ධපරිවත්තිතා. නානාධාතුයා යථාභූතඤාණං ඛො පන තථාගතස්සෙව, තෙන ච පුරෙජාතපච්චයො රූපධම්මොව වුත්තො, පච්ඡාජාතපච්චයො ච තථෙවාති රූපාරූපධම්මානං සමානක්ඛණතා න යුජ්ජතෙව. තස්මා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

‘Therein’ means in that act of moving forward, or in those mentioned sections on lifting and so on. ‘Lifting’ refers to the moment of lifting. ‘Material and immaterial phenomena’ are the material phenomena occurring in the manner of lifting, and the immaterial phenomena that give rise to them. They do not reach the state of being carried further, because they last only for a moment. ‘There and there’ means wherever they arise, right there. For phenomena do not travel to another place. ‘Bit by bit,’ etc., should be understood as referring to the sections on lifting and so on, spoken in terms of a continuous series of similar phenomena. The moment of occurrence of even material phenomena is extremely brief, faster than the meeting of the sharp edges of hooves on the head and feet of celestial beings running toward each other from below and above. Just as the breaking of sesame seeds being roasted is perceived by their crackling sound, so too, the phrase ‘crackling’ is used to show the breaking of conditioned phenomena upon their arising. For what has arisen is unfailingly destroyed. ‘Together with form’ is said with reference to those material phenomena that cease together with the cessation of each respective consciousness—those that arose at the arising moment of the seventeenth consciousness prior. Otherwise, if material and immaterial phenomena were of the same duration, it would contradict statements like ‘form is slow in transformation, slow to cease,’ etc., as well as scriptural passages such as: ‘Monks, I do not see any other single phenomenon that changes as swiftly as this mind.’ (AN 1.48) For consciousness and mental factors, having the nature of taking an object, arise while analyzing, according to their capacity, the object that is their condition, and they cease immediately after the fulfillment of that nature. Material phenomena, however, are without an object and must be made manifest. Thus, their duration for that many moments is accepted because the fulfillment of their nature of being made manifest occurs over sixteen mind-moments. The swift changeability of the three aggregates is due to their being conditioned merely by connection with the object of a swift consciousness, and the swift changeability of consciousness is due to its being merely a connection with an object. The slowness of material phenomena is due to their being conditioned by the slow great elements. However, the knowledge of the various elements as they really are belongs only to the Tathāgata. And by him, the pre-arisen condition has been stated to be material phenomena, and the post-arisen condition likewise. Therefore, the simultaneity of material and immaterial phenomena is indeed untenable. Thus, the meaning here should be understood in the manner stated.

අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං, අඤ්ඤං චිත්තං නිරුජ්ඣතීති යං පුරිමුප්පන්නං චිත්තං, තං අඤ්ඤං, තං පන නිරුජ්ඣන්තං අපරස්ස අනන්තරාදිපච්චයභාවෙනෙව නිරුජ්ඣතීති තථාලද්ධපච්චයං අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං. යදි එවං තෙසං අන්තරො ලබ්භෙය්‍යාති? නොති ආහ ‘‘අවීචි මනුප්පබන්ධො’’ති, යථා වීචි අන්තරො න ලබ්භති, ‘‘තදෙවෙත’’න්ති අවිසෙසවිදූ මඤ්ඤන්ති, එවං අනු අනු පබන්ධො චිත්තසන්තානො රූපසන්තානො ච නදීසොතොව නදියං උදකප්පවාහො විය වත්තති.

One mind arises, another mind ceases. The mind that arose previously is one thing, and that very mind, as it ceases, does so precisely by being the immediately preceding condition, and so on, for another. Thus, another mind arises, having obtained its condition in that way. If that is so, could an interval be found between them? No, he said, for 'the mental continuity is without interval.' Just as no interval is found between waves, the undiscriminating think 'it is the very same.' Thus, moment by moment, the continuum of mind and the continuum of form proceed like the current of a river, like the flow of water in a river.

අභිමුඛං [Pg.249] ලොකිතං ආලොකිතන්ති ආහ ‘‘පුරතො පෙක්ඛන’’න්ති. යස්මා යංදිසාභිමුඛො ගච්ඡති, තිට්ඨති, නිසීදති වා තදභිමුඛං පෙක්ඛනං ආලොකිතං, තස්මා තදනුගතවිදිසාලොකනං විලොකිතන්ති ආහ ‘‘විලොකිතං නාම අනුදිසාපෙක්ඛන’’න්ති. සම්මජ්ජනපරිභණ්ඩාදිකරණෙ ඔලොකිතස්ස, උල්ලොකහරණාදීසු උල්ලොකිතස්ස, පච්ඡතො ආගච්ඡන්තපරිස්සයස්ස පරිවජ්ජනාදීසු අපලොකිතස්ස සියා සම්භවොති ආහ ‘‘ඉමිනා වා මුඛෙන සබ්බානිපි තානි ගහිතානෙවා’’ති.

He said: 'Looking directly ahead is called “looking ahead,” meaning looking forward.' Since looking in the direction one faces when going, standing, or sitting is called 'looking ahead,' therefore, looking in a direction that follows on from that is called 'looking around,' meaning looking in secondary directions. He said that in sweeping, cleaning vessels, and similar tasks, looking down is possible; in raising or lifting up, looking up is possible; in avoiding dangers coming from behind, looking back is possible. 'Thus, all those are indeed included by this expression.'

කායසක්ඛින්ති කායෙන සච්ඡිකතවන්තං, පච්චක්ඛකාරිනන්ති අත්ථො. සො හි ආයස්මා විපස්සනාකාලෙ ‘‘යමෙවාහං ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතං නිස්සාය සාසනෙ අනභිරතිආදිවිප්පකාරං පත්තො, තමෙව සුට්ඨු නිග්ගහෙස්සාමී’’ති උස්සාහජාතො බලවහිරොත්තප්පො, තත්ථ ච කතාධිකාරත්තා ඉන්ද්‍රියසංවරෙ උක්කංසපාරමිප්පත්තො, තෙනෙව නං සත්ථා ‘‘එතදග්ගං භික්ඛවෙ මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං, යදිදං නන්දො’’ති (අ. නි. 1.235) එතදග්ගෙ ඨපෙසි.

'Body-witness' means one who has realized with the body, meaning one who has directly witnessed. For that venerable one, at the time of insight meditation, arose with strong effort and powerful moral shame and fear of wrongdoing, thinking, 'Whatever corruption I have attained due to lack of guarding the sense doors, such as dissatisfaction with the teaching, I will thoroughly restrain.' Due to his having developed skill in that area, he reached the highest perfection in sense restraint. Therefore, the Teacher placed him foremost, saying, 'Monks, among my monk disciples who are restrained in their senses, this is the foremost, namely, Nanda.' (AN 1.235)

සාත්ථකතා ච සප්පායතා ච වෙදිතබ්බා ආලොකිතවිලොකිතස්සාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තස්මාති කම්මට්ඨානාවිජහනස්සෙව ගොචරසම්පජඤ්ඤභාවතොති වුත්තමෙවත්ථං හෙතුභාවෙන පච්චාමසති. අත්තනො කම්මට්ඨානවසෙනෙව ආලොකනවිලොකනං කාතබ්බං, ඛන්ධාදිකම්මට්ඨානා අඤ්ඤො උපායො න ගවෙසිතබ්බොති අධිප්පායො. ආලොකිතාදිසමඤ්ඤාපි යස්මා ධම්මමත්තස්සෙව පවත්තිවිසෙසො, තස්මා තස්ස යාථාවතො පජානනං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති දස්සෙතුං ‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිආදි වුත්තං. චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙනාති කිරියමයචිත්තසමුට්ඨානාය වායොධාතුයා චලනාකාරප්පවත්තිවසෙන. අධො සීදතීති අධො ගච්ඡති. උද්ධං ලඞ්ඝෙතීති ලඞ්ඝං විය උපරි ගච්ඡති.

The benefit and suitability of looking ahead and looking around should be understood; thus, the connection is established by bringing it in. Therefore, it recalls the meaning already stated, by way of cause, that only through not abandoning the meditation subject does one have clear comprehension of the domain. The meaning is that one should look ahead and around only in accordance with one's meditation subject; no other means should be sought, apart from meditation subjects such as the aggregates. Since the terms like 'looking ahead' merely denote a particular mode of occurrence of mere phenomena, therefore, to show that the accurate understanding of it is clear comprehension as non-delusion, the phrase 'internally,' etc., is stated. 'Through the manifestation of the wind element by mental activity' means through the mode of movement caused by the wind element arising from functional consciousness. 'Sinks downward' means it goes downward. 'Leaps upward' means it goes upward like a leap.

අඞ්ගකිච්චං සාධයමානන්ති පධානභූතඅඞ්ගකිච්චං නිප්ඵාදෙන්තං හුත්වාති අත්ථො. ‘‘පඨමජවනෙපි…පෙ… න හොතී’’ති ඉදං පඤ්චද්වාරවීථියං ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති රජ්ජනාදීනං අභාවං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි ආවජ්ජන වොට්ඨබ්බපනානං අයොනිසො ආවජ්ජනවොට්ඨබ්බනවසෙන ඉට්ඨෙ ඉත්ථිරූපාදිම්හි ලොභමත්තං, අනිට්ඨෙ [Pg.250] ච පටිඝමත්තං උප්පජ්ජති, මනොද්වාරෙ පන ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති රජ්ජනාදි හොති. තස්ස පඤ්චද්වාරජවනං මූලං, යථාවුත්තං වා සබ්බං භවඞ්ගාදි. එවං මනොද්වාරජවනස්ස මූලවසෙන මූලපරිඤ්ඤා වුත්තා. ආගන්තුකතාවකාලිකතා පන පඤ්චද්වාරජවනස්සෙව අපුබ්බභාවවසෙන, ඉත්තරභාවවසෙන ච වුත්තා. ‘‘හෙට්ඨුපරියවසෙන භිජ්ජිත්වා පතිතෙසූ’’ති හෙට්ඨිමස්ස උපරිමස්ස ච අපරාපරං භඞ්ගප්පත්තිමාහ.

Performing the function of the limbs means accomplishing the primary function of the limbs—this is the meaning. 'In the first javana...it does not occur'—this is said with reference to the absence of lust and other defilements in the five-door sensory process regarding perceptions like 'a woman, a man.' For here, through unwise adverting and determining, mere lust arises toward desirable objects like a woman's form, and mere aversion toward undesirable objects. In the mind-door process, however, lust and so on arise regarding 'a woman, a man.' The five-door javana is the root of that, or, as has been said, everything from bhavaṅga onwards. Thus, the full understanding of the root is explained by way of the root of the mind-door javana. The adventitious and temporary nature, however, is stated with respect to the five-door javana due to its unprecedented nature and its briefness. 'Breaking apart and falling away in terms of lower and upper'—this describes the successive attainment of dissolution of the lower and upper.

තන්ති ජවනං, තස්ස අයුත්තන්ති සම්බන්ධො. ආගන්තුකො අබ්භාගතො.

'That' refers to javana; the connection is with the phrase 'is improper for it.' An adventitious one is a newcomer.

උදයබ්බයපරිච්ඡින්නො තාවතකො කාලො එතෙසන්ති තාවකාලිකානි.

Their time is just so much, being bounded by arising and passing away; thus, they are temporary.

එතං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. සමවායෙති සාමග්ගියං. තත්ථාති පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන ආලොකනවිලොකනෙ පඤ්ඤායමානෙ තබ්බිනිමුත්තො කො එකො ආලොකෙති, කො විලොකෙති.

This is clear comprehension as non-delusion. 'Samavāya' means harmony. Here, when looking ahead and looking around are understood in terms of the five aggregates, who is the one freed from them that looks ahead, who is the one that looks around?

‘‘උපනිස්සයපච්චයො’’ති ඉදං සුත්තන්තනයෙන පරියායතො වුත්තං. සහජාතපච්චයොති නිදස්සනමත්තමෙතං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයානම්පි ලබ්භනතො.

'Decisive support condition'—this is stated indirectly by way of the Suttanta method. 'Co-nascence condition'—this is merely an example, since it can also be obtained from other conditions such as mutuality, association, presence, non-departure, and so on.

කාලෙ සමඤ්ඡිතුං යුත්තකාලෙ සමඤ්ඡන්තස්ස. තථා පසාරෙන්තස්සාති එත්ථාපි. මණිසප්පො නාම එකා සප්පජාතීති වදන්ති. ලළනන්ති කම්පනං, ලීළාකරණං වා.

At the proper time to coil up, for one who coils up at the proper time. Likewise, also for one who stretches out. They say that the 'jewel snake' is a kind of snake. 'Laḷana' means trembling or playful action.

උණ්හපකතිකො පරිළාහබහුලකායො. සීලවිදූසනෙන අහිතාවහත්තා මිච්ඡාජීවවසෙන උප්පන්නං අසප්පායං. ‘‘චීවරම්පි අචෙතන’’න්තිආදිනා චීවරස්ස විය කායොපි අචෙතනොති කායස්ස අත්තසුඤ්ඤතාවිභාවනෙන ‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං පරිදීපෙන්තො ඉතරීතරසන්තොසස්ස කාරණං දස්සෙති, තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

The body is naturally hot and prone to much burning. Unsuitability arises through wrong livelihood, due to its bringing harm by the violation of virtue. Elucidating the meaning already stated by 'internally,' etc., by showing the emptiness of self in the body—just as with the robe, through 'even the robe is inanimate,' etc.—he shows the reason for contentment with whatever comes. Therefore, he says, 'therefore,' etc.

චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහතොති ආහතචතුපඤ්චගණ්ඨිකො, චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහි වා ආහතො තථා.

'Struck by four or five knots' means one struck by four or five knots, or struck in such a way by four or five knots.

අට්ඨවිධොපි [Pg.251] අත්ථොති අට්ඨවිධොපි පයොජනවිසෙසො මහාසිවත්ථෙරවාදවසෙන ‘‘ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.23, 422; ම. නි. 2.387; අ. නි. 2.341; 8.9; ධ. ස. 1355; විභ. 518; මහානි. 206) නයෙන වුත්තො දට්ඨබ්බො. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘නෙව දවායාතිආදිනා (ම. නි. 1.23, 422; ම. නි. 2.387; අ. නි. 8.9; ධ. ස. 1355; විභ. 518; මහානි. 206) නයෙනා’’ති පන පටික්ඛෙපඞ්ගදස්සනමුඛෙන දෙසනාය ආගතත්තා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

Even the eightfold benefit—the eightfold special purpose—should be understood as stated according to the doctrine of the great Elder Sīva, in the manner of the passage beginning 'for the maintenance of this body' (MN 1.23, 422; MN 2.387; AN 2.341; 8.9; DhS 1355; Vibh 518; Mahāni 206). But in this respect, it should be understood that it is stated since the teaching comes in the manner of showing a prohibitive aspect by way of phrases beginning 'not for pleasure,' etc. (MN 1.23, 422; MN 2.387; AN 8.9; DhS 1355; Vibh 518; Mahāni 206).

පථවිසන්ධාරකජලස්ස තංසන්ධාරකවායුනා විය පරිභුත්තස්ස ආහාරස්ස වායොධාතුයාව ආසයෙ අවට්ඨානන්ති ආහ ‘‘වායොධාතුවසෙනෙව තිට්ඨතී’’ති. අතිහරතීති යාව මුඛා අභිහරති. වීතිහරතීති තතො කුච්ඡියං වීමිස්සං කරොන්තො හරති. අතිහරතීති වා මුඛද්වාරං අතික්කාමෙන්තො හරති. වීතිහරතීති කුච්ඡිගතං පස්සතො හරති, පරිවත්තෙතීති අපරාපරං චාරෙති. එත්ථ ච ආහාරස්ස ධාරණපරිවත්තනසඤ්චුණ්ණනවිසොසනානි පථවීධාතුසහිතා එව වායොධාතු කරොති, න කෙවලාති තානි පථවීධාතුයාපි කිච්චභාවෙන වුත්තානි. අල්ලත්තඤ්ච අනුපාලෙතීති යථා වායොධාතු ආදීහි අඤ්ඤෙහි විසොසනං න හොති, තථා අල්ලත්තඤ්ච අනුපාලෙති. තෙජොධාතූති ගහණීසඞ්ඛාතා තෙජොධාතු. සා හි අන්තොපවිට්ඨං ආහාරං පරිපාචෙති. අඤ්ජසො හොතීති ආහාරස්ස පවෙසනාදීනං මග්ගො හොති. ආභුජතීති පරියෙසනවසෙන, අජ්ඣොහරණජිණ්ණාජිණ්ණතාදිපටිසංවෙදනවසෙන ච ආවජ්ජෙති, විජානාතීති අත්ථො. තංතංවිජානනස්ස පච්චයභූතොයෙව හි පයොගො ‘‘සම්මාපයොගො’’ති වුත්තො. යෙන හි පයොගෙන පරියෙසනාදි නිප්ඵජ්ජති, සො තබ්බිසයවිජානනම්පි නිප්ඵාදෙති නාම තදවිනාභාවතො. අථ වා සම්මාපයොගං සම්මාපටිපත්ති මන්වාය ආගම්ම ආභුජති සමන්නාහරති. ආභොගපුබ්බකො හි සබ්බොපි විඤ්ඤාණබ්‍යාපාරොති තථා වුත්තං.

Just as the earth supports water and the wind supports that, so too the consumed food remains in the stomach by means of the wind element—hence he said, 'it stands by the power of the wind element.' 'Atiharati' means it brings it as far as the mouth. 'Vītiharati' means it then carries it into the stomach, mixing it. Or 'Atiharati' means it carries it past the mouth-door. 'Vītiharati' means it carries it, seeing it as being in the stomach. 'Parivatteti' means it circulates it again and again. Here, the wind element, together with the earth element, performs the functions of holding, circulating, grinding, and drying the food—not alone; thus, these are also said to be functions of the earth element. 'And maintains moisture' means it maintains moisture so that drying by the wind element and others does not occur. 'The fire element' means the fire element known as the digestive fire. For it cooks the food that has entered inside. 'Añjaso hoti' means it becomes the path for the food's entry and so on. 'Ābhujati' means it attends by way of searching and by way of experiencing swallowing, digestion, indigestion, and so on; the meaning is 'it knows.' For the application that is the very condition for knowing this or that is called 'right application.' For by that application through which searching and so on is accomplished, it also produces the knowing pertaining to that object, since they are inseparable. Or alternatively, it applies itself and directs its attention, having approached and relied upon right application as right practice. For all cognitive activity is preceded by attention—thus it is said.

ගමනතොති භික්ඛාචාරවසෙන ගොචරගාමං උද්දිස්ස ගමනතො. පරියෙසනතොති ගොචරගාමෙ භික්ඛත්ථං ආහිණ්ඩනතො. පරිභොගතොති ආහාරස්ස පරිභුඤ්ජනතො. ආසයතොති පිත්තාදිආසයතො. ආසයති එත්ථ එකජ්ඣං පවත්තමානොපි කම්මඵලවවත්ථිතො හුත්වා මරියාදවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො සයති තිට්ඨති පවත්තතීති ආසයො[Pg.252], ආමාසයස්ස උපරි තිට්ඨනකො පිත්තාදිකො. මරියාදත්ථො හි අයමාකාරො. නිධානන්ති යථාභුත්තො ආහාරො නිචිතො හුත්වා තිට්ඨති එත්ථාති නිධානං, ආමාසයො. තතො නිධානතො. අපරිපක්කතොති ගහණීසඞ්ඛාතෙන කම්මජතෙජෙන අවිපක්කතො. පරිපක්කතොති යථාභුත්තස්ස ආහාරස විපක්කභාවතො. ඵලතොති නිප්ඵත්තිතො. නිස්සන්දතොති ඉතො චිතො ච නිස්සන්දනතො. සම්මක්ඛනතොති සබ්බසො මක්ඛනතො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාය (විසුද්ධි. ටී. 1.294) ගහෙතබ්බො.

'Going' means from going towards the alms-village by means of the practice of alms-seeking. 'Searching' means from wandering in the alms-village for alms. 'Consuming' means from the consuming of food. 'Receptacle' means from the receptacle of bile, etc. Here, 'āsaya' (receptacle) means that even though occurring together, it lies, stands, and proceeds, distinguished by boundaries as not mixing with one another, being established by the results of kamma; it refers to the bile, etc., that stands above the stomach. This aspect is indeed for the purpose of boundaries. 'Storehouse' means where the food, as it has been taken, is accumulated and remains—this is the storehouse (nidhāna), the stomach. From that storehouse. 'Unripened' means not matured by the digestive heat produced by kamma, known as gahaṇī. 'Ripened' means from the state of the food as it has been taken being digested. 'Fruit' means from the production. 'Emanation' means from the emanation here and there. 'Smearing' means from the complete smearing. This here is the summary; the detailed explanation should be taken from the commentary on the Path of Purification (Visuddhimagga Ṭīkā 1.294).

සරීරතො සෙදා මුච්චන්තීති වෙගසංධාරණෙන උප්පන්නපරිළාහතො සරීරතො සෙදා මුච්චන්ති. අඤ්ඤෙ ච රොගා කණ්ණසූලභගන්දරාදයො. අට්ඨානෙති මනුස්සාමනුස්සපරිග්ගහිතෙ අයුත්තට්ඨානෙ ඛෙත්තදෙවායතනාදිකෙ. කුද්ධා හි අමනුස්සා, මනුස්සාපි වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්ති. නිස්සට්ඨත්තා නෙව අත්තනො, කස්සචි අනිස්සජ්ජිතත්තා, ජිගුච්ඡනීයත්තා ච න පරස්ස. උදකතුම්බතොති වෙළුනාළිආදිඋදකභාජනතො. තන්ති ඡඩ්ඩිතඋදකං.

Sweat is released from the body: that is, sweat is released from the body due to the heat that arises from suppressing urges. And other diseases arise, such as earaches, fistulas, and so forth. In an improper place: that is, in an unsuitable place frequented by humans and non-humans, such as fields, shrines, and the like. For angry non-humans, or even humans, can bring about the destruction of life. Because it is discharged, it belongs neither to oneself, nor is it given to anyone; and because it is repulsive, it is not for others. From a water-gourd: that is, from a water vessel made of bamboo stalk or similar materials. That is discarded water.

අද්ධානඉරියාපථා චිරතරප්පවත්තිකා දීඝකාලිකා ඉරියාපථා. මජ්ඣිමා භික්ඛාචරණාදිවසෙන පවත්තා. චුණ්ණියඉරියාපථා විහාරෙ, අඤ්ඤත්ථාපි ඉතො චිතො ච පරිවත්තනාදිවසෙන පවත්තාති වදන්ති. ‘‘ගතෙති ගමනෙ’’ති පුබ්බෙ අභික්කමපටික්කමග්ගහණෙන ගමනෙනපි පුරතො පච්ඡතො ච කායස්ස අභිහරණං වුත්තන්ති ඉධ ගමනමෙව ගහිතන්ති කෙචි.

Long-duration postures are those postures that continue for a very long time. Medium postures are those that occur by way of activities such as going for alms. Fragmentary postures, they say, are those that occur in the monastery or elsewhere by way of turning this way and that, and so forth. “Gati means going”: previously, by taking ‘going forward’ and ‘going backward’, the movement of the body forward and backward was described as ‘going’; here, some say, only ‘going’ is meant.

යස්මා මහාසිවත්ථෙරවාදෙ අනන්තරෙ අනන්තරෙ ඉරියාපථෙ පවත්තරූපාරූපධම්මානං තත්ථ තත්ථෙව නිරොධදස්සනවසෙන සම්පජානකාරිතා ගහිතාති තං සම්පජඤ්ඤවිපස්සනාචාරවසෙන වෙදිතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘තයිදං මහාසිවත්ථෙරෙන වුත්තං අසම්මොහධුරං මහාසතිපට්ඨානසුත්තෙ අධිප්පෙත’’න්ති. ඉමස්මිං පන සාමඤ්ඤඵලෙ සබ්බම්පි චතුබ්බිධං සම්පජඤ්ඤං ලබ්භති යාවදෙව සාමඤ්ඤඵලවිසෙසදස්සනපරත්තා ඉමිස්සා දෙසනාය. ‘‘සතිසම්පයුත්තස්සෙවා’’ති ඉදං යථා සම්පජඤ්ඤස්ස කිච්චතො පධානතා ගහිතා, එවං සතියා පීති දස්සනත්ථං වුත්තං, න සතියා සබ්භාවමත්තදස්සනත්ථං. න හි කදාචි සතිරහිතා ඤාණප්පවත්ති අත්ථි. ‘‘එතස්ස හි පදස්ස අයං විත්ථාරො’’ති ඉමිනා සතියා ඤාණෙන සමධුරතංයෙව විභාවෙති. එතානි [Pg.253] පදානීති ‘‘අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොතී’’තිආදීනි පදානි. විභත්තානෙවාති විසුං කත්වා විභත්තානියෙව, ඉමිනාපි සම්පජඤ්ඤස්ස විය සතියාපෙත්ථ පධානතමෙව විභාවෙති.

Because in the Mahāsivattheravāda, clear comprehension is taken as being active through seeing the cessation of material and immaterial phenomena arising in successive postures, then and there; therefore, it should be understood as conduct involving clear comprehension and insight. Hence it was said, “This was stated by the Mahāsivatthera as the burden of non-delusion, intended in the Great Discourse on the Foundations of Mindfulness.” But in this fruit of recluseship, all four kinds of clear comprehension are obtained, insofar as this teaching is for the purpose of showing the distinction of the fruit of recluseship. The phrase “only of one associated with mindfulness” is stated to show the pre-eminence of mindfulness by way of function, just as that of clear comprehension is taken as pre-eminent, and not to show merely the existence of mindfulness. For there is never any occurrence of knowledge devoid of mindfulness. “This is the detailed explanation of this term”: with this, it highlights that mindfulness and knowledge are of equal weight. “These terms”: that is, terms such as “one acts with clear comprehension when going forward, when going backward.” “Are distinctly analyzed”: meaning they are indeed analyzed by making them separate; even with this, it highlights that mindfulness, like clear comprehension, is pre-eminent here.

මජ්ඣිමභාණකා පන භණන්ති – එකො භික්ඛු ගච්ඡන්තො අඤ්ඤං චින්තෙන්තො අඤ්ඤං විතක්කෙන්තො ගච්ඡති, එකො කම්මට්ඨානං අවිස්සජ්ජෙත්වාව ගච්ඡති. තථා එකො තිට්ඨන්තො…පෙ… නිසීදන්තො…පෙ… සයන්තො අඤ්ඤං චින්තෙන්තො අඤ්ඤං විතක්කෙන්තො සයති, එකො කම්මට්ඨානං අවිස්සජ්ජෙත්වාව සයති, එත්තකෙන පන න පාකටං හොතීති චඞ්කමනෙන දීපෙන්ති. යො හි භික්ඛු චඞ්කමං ඔතරිත්වා ච චඞ්කමනකොටියං ඨිතො පරිග්ගණ්හාති ‘‘පාචීනචඞ්කමනකොටියං පවත්තා රූපාරූපධම්මා පච්ඡිමචඞ්කමනකොටිං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, පච්ඡිමචඞ්කමනකොටියං පවත්තාපි පාචීනචඞ්කමනකොටිං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, චඞ්කමනමජ්ඣෙ පවත්තා උභො කොටියො අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, චඞ්කමනෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා ඨානං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, ඨානෙ පවත්තා නිසජ්ජං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, නිසජ්ජාය පවත්තා සයනං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති එවං පරිග්ගණ්හන්තො පරිග්ගණ්හන්තොයෙව භවඞ්ගං ඔතරති. උට්ඨහන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව උට්ඨහති, අයං භික්ඛු ගතාදීසු සම්පජානකාරී නාම හොතීති. එවම්පි න සොත්තෙ කම්මට්ඨානං අවිභූතං හොති, තස්මා භික්ඛු යාව සක්කොති, තාව චඞ්කමිත්වා ඨත්වා නිසීදිත්වා සයමානො එවං පරිග්ගහෙත්වා සයති ‘‘කායො අචෙතනො, මඤ්චො අචෙතනො, කායො න ජානාති ‘අහං මඤ්චෙ සයිතො’ති, මඤ්චො න ජානාති ‘මයි කායො සයිතො’ති, අචෙතනො කායො අචෙතනෙ මඤ්චෙ සයිතො’’ති එවං පරිග්ගණ්හන්තො එව චිත්තං භවඞ්ගෙ ඔතාරෙති. පබුජ්ඣන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව පබුජ්ඣති, අයං සොත්තෙ සම්පජානකාරී නාම හොති. කායාදීකිරියානිබ්බත්තනෙන තම්මයත්තා, ආවජ්ජනකිරියා සමුට්ඨිතත්තා ච ජවනං සබ්බම්පි වා ඡද්වාරප්පවත්තං කිරියමයපවත්තං නාම. තස්මිං සති ජාගරිතං නාම හොතීති පරිග්ගණ්හන්තො ජාගරිතෙ සම්පජානකාරී නාම. අපි ච රත්තින්දිවං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා පඤ්ච කොට්ඨාසෙ ජග්ගන්තොපි ජාගරිතෙ සම්පජානකාරී නාම හොති. විමුත්තායතනසීසෙන ධම්මං දෙසෙන්තොපි බත්තිංසතිරච්ඡානකථං පහාය දසකථාවත්ථුනිස්සිතසප්පායකථං කථෙන්තොපි භාසිතෙ සම්පජානකාරී නාම. අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු චිත්තරුචියං මනසිකාරං පවත්තෙන්තොපි දුතියං ඣානං සමාපන්නොපි [Pg.254] තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී නාම. දුතියඤ්හි ඣානං වචීසඞ්ඛාරවිරහතො විසෙසතො තුණ්හීභාවො නාමාති. එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන, සත්තසුපි ඨානෙසු චතුධාති අත්ථො.

The Middle Reciters, however, say: One monk walks while thinking one thing and pondering another, while another walks without abandoning his meditation subject. Similarly, one stands… sits… lies down while thinking one thing and pondering another, while another lies down without abandoning his meditation subject. But by this much it is not made clear, so they explain it by way of walking meditation. For a monk who, having entered the walking path and standing at the end of it, comprehends thus: “The material and immaterial phenomena that arise at the eastern end of the walking path cease right there without reaching the western end. Those that arise at the western end also cease right there without reaching the eastern end. Those that arise in the middle cease right there without reaching either end. The material and immaterial phenomena that arise while walking cease right there without reaching the standing posture. Those that arise while standing cease right there without reaching the sitting posture. Those that arise while sitting cease right there without reaching the lying down posture.” While comprehending thus, he sinks into the life-continuum. When rising, he rises only after taking up his meditation subject. Such a monk is called one who acts with clear comprehension in going, and so forth. Even so, the meditation subject is not indistinct while sleeping. Therefore, a monk, for as long as he is able, having walked, stood, and sat, should lie down after comprehending thus: “The body is without consciousness; the bed is without consciousness. The body does not know, ‘I am lying on the bed,’ nor does the bed know, ‘The body is lying on me.’ A body without consciousness lies on a bed without consciousness.” While comprehending thus, he lets his mind sink into the life-continuum. When waking, he wakes only after taking up his meditation subject. Such a one is called one who acts with clear comprehension in sleep. Because it is constituted by the performance of bodily and other actions, and because it arises from the act of adverting, all impulsion (javana), or that which occurs through the six doors, is called a process composed of action. When this is present, it is called wakefulness. One who comprehends thus is called one who acts with clear comprehension in wakefulness. Moreover, one who stays awake for five out of the six portions of the day and night is also called one who acts with clear comprehension in wakefulness. One who teaches the Dhamma with the principle of the bases of liberation, abandoning the thirty-two kinds of worldly talk and speaking only on suitable topics based on the ten subjects of discussion, is called one who acts with clear comprehension in speech. One who directs attention to one of the thirty-eight objects according to the mind’s preference, or one who has attained the second jhāna, is called one who acts with clear comprehension in silence. For the second jhāna is especially called silence because it is free from verbal formations. Thus, in the manner stated, the meaning is fourfold in all seven instances.

සන්තොසකථාවණ්ණනා

The Exposition of the Discourse on Contentment

215. යස්ස සන්තොසස්ස අත්තනි අත්ථිතාය භික්ඛු ‘‘සන්තුට්ඨො’’ති වුච්චති, තං දස්සෙන්තො ‘‘ඉතරීතරපච්චයසන්තොසෙන සමන්නාගතො’’ති ආහ. චීවරාදි යත්ථ කත්ථචි පච්චයෙ සන්තුස්සනෙන සමඞ්ගීභූතොති අත්ථො. අථ වා ඉතරං වුච්චති හීනං පණීතතො අඤ්ඤත්තා, තථා පණීතං ඉතරං හීනතො අඤ්ඤත්තා. අපෙක්ඛාසිද්ධා හි ඉතරතාති. ඉති යෙන ධම්මෙන හීනෙන වා පණීතෙන වා චීවරාදිපච්චයෙන සන්තුස්සති, සො තථා පවත්තො අලොභො ඉතරීතරපච්චයසන්තොසො, තෙන සමන්නාගතො. යථාලාභං අත්තනො ලාභානුරූපං සන්තොසො යථාලාභසන්තොසො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ලබ්භතීති වා ලාභො, යො යො ලාභො යථාලාභං, තෙන සන්තොසො යථාලාභසන්තොසො. බලන්ති කායබලං. සාරුප්පන්ති පකතිදුබ්බලාදීනං අනුච්ඡවිකතා.

215. A bhikkhu is called 'content' because of the existence of contentment within him. Showing this, the text states: 'He is endowed with contentment with any kind of requisite' (itarītarapaccayasantosena samannāgato). The meaning is that he is endowed with satisfaction in whatever requisite there may be, such as robes and so forth. Alternatively, the inferior is called 'itara' because it is other than the excellent; similarly, the excellent is called 'itara' because it is other than the inferior. For otherness is established by relation. Thus, when he is content with any requisite, such as a robe, whether it be inferior or excellent, that non-greed which has so arisen is 'contentment with any kind of requisite,' and with that he is endowed. 'Contentment with what is obtained' (yathālābhasantoso) is contentment in accordance with one's gain. The same method applies to the remaining two. Or, 'gain' (lābho) is what is received; whatever gain, as it is received, contentment with that is 'contentment with what is obtained' (yathālābhasantoso). 'Strength' (bala) is bodily strength. 'Suitability' (sāruppa) refers to what is appropriate, avoiding what is unsuitable for those who are naturally weak and so on.

යථාලද්ධතො අඤ්ඤස්ස අපත්ථනා නාම සියා අප්පිච්ඡතායපි පවත්තිආකාරොති තතො විනිවත්තිතමෙව සන්තොසස්ස සරූපං දස්සෙන්තො ‘‘ලභන්තොපි න ගණ්හාතී’’ති ආහ. තං පරිවත්තෙත්වාති පකතිදුබ්බලාදීනං ගරුචීවරං න ඵාසුභාවාවහං, සරීරඛෙදාවහඤ්ච හොතීති පයොජනවසෙන, න අත්‍රිච්ඡතාදිවසෙන තං පරිවත්තෙත්වා. ලහුකචීවරපරිභොගො න සන්තොසවිරොධීති ආහ ‘‘ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොතී’’ති. මහග්ඝං චීවරං බහූනි වා චීවරානි ලභිත්වාපි තානි විස්සජ්ජෙත්වා තදඤ්ඤස්ස ගහණං යථාසාරුප්පනයෙ ඨිතත්තා න සන්තොසවිරොධීති ආහ ‘‘තෙසං…පෙ… ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොතී’’ති. එවං සෙසපච්චයෙපි යථාබලයථාසාරුප්පනිද්දෙසෙසු අපි-සද්දග්ගහණෙ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

Because not desiring something other than what one has obtained can also be a characteristic of having few wishes (appicchatā), to show the nature of contentment as distinct from that, the text states: 'Even when obtaining, he does not take it.' 'Having exchanged it' (taṃ parivattetvā) means that for those who are naturally weak and so on, a heavy robe is not conducive to comfort and causes bodily fatigue; thus, one exchanges it for practical reasons, not out of excessive desire (atricchatā) and so forth. The use of a light robe is not contrary to contentment, as it is said: 'Even maintaining oneself with a light robe, one is content.' Even having obtained an expensive robe or many robes, giving them away and taking another, being established in the principle of suitability (yathāsāruppa), is not contrary to contentment, as it is said: 'Even wearing them... one is content.' Similarly, regarding the remaining requisites, the intention behind the inclusion of the word 'api' (even) in the explanations of 'according to one's strength' (yathābala) and 'according to suitability' (yathāsāruppa) should be understood.

මුත්තහරීතකන්ති ගොමුත්තපරිභාවිතං, පූතිභාවෙන වා ඡඩ්ඩිතං හරීතකං. බුද්ධාදීහි වණ්ණිතන්ති ‘‘පූතිමුත්තභෙසජ්ජං නිස්සාය පබ්බජ්ජා’’තිආදිනා (මහාව. 73, 128) සම්මාසම්බුද්ධාදීහි [Pg.255] පසත්ථං. අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨීසු භික්ඛූ නියොජෙන්තො පරමසන්තුට්ඨොව හොති පරමෙන උක්කංසගතෙන සන්තොසෙන සමන්නාගතත්තා.

'Muttaharītaka' is harītaka (myrobalan) treated with cow's urine, or harītaka discarded due to its putrid nature. 'Praised by the Buddha and others' (Buddhādīhi vaṇṇitaṃ) refers to what is commended by the Perfectly Enlightened One and others, as stated in 'The going forth is dependent on medicine of putrid urine' and so on (Mahāvagga 73, 128). By encouraging bhikkhus in fewness of wishes (appicchatā) and contentment (santuṭṭhi), one becomes supremely content, being endowed with contentment that has reached the highest excellence.

කායං පරිහරන්ති පොසෙන්තීති කායපරිහාරිකා. තථා කුච්ඡිපරිහාරිකා වෙදිතබ්බා. කුච්ඡිපරිහාරිකතා ච අජ්ඣොහරණෙන සරීරස්ස ඨිතියා උපකාරකතාවසෙන ඉච්ඡිතාති බහිද්ධාව කායස්ස උපකාරකතාවසෙන කායපරිහාරිකතා දට්ඨබ්බා.

They maintain and nourish the body (kāyaṃ pariharanti posenti); thus, they are 'body-requisites' (kāyaparihārikā). Similarly, 'belly-requisites' (kucchiparihārikā) should be understood. 'Belly-maintenance' (kucchiparihārikatā) is intended to assist in the body's sustenance through ingestion. Likewise, 'body-maintenance' (kāyaparihārikatā) should be seen as assisting the body externally.

පරික්ඛාරමත්තාති පරික්ඛාරග්ගහණං. තත්‍රට්ඨකපච්චත්ථරණන්ති අත්තනා අනධිට්ඨහිත්වා තත්ථෙව තිට්ඨනකපච්චත්ථරණං. පච්චත්ථරණාදීනඤ්චෙත්ථ නවමාදිභාවො යථාවුත්තපටිපාටියා දට්ඨබ්බො, න තෙසං තථා පතිනියතභාවතො. කස්මා? තථා නධාරණතො. දුප්පොසභාවෙන මහාගජා වියාති මහාගජා. යදි ඉතරෙපි අප්පිච්ඡතාදිසභාවා, කිං තෙසම්පි වසෙන අයං දෙසනා ඉච්ඡිතාති? නොති ආහ ‘‘භගවා පනා’’තිආදි. කායපරිහාරො පයොජනං එතෙනාති කායපරිහාරිකං. තෙනාහ ‘‘කායං පරිහරණමත්තකෙනා’’ති.

'The mere measure of a requisite' (parikkhāramattaṃ) means the taking of a requisite. 'A covering that remains there' (tatraṭṭhakapaccattharaṇaṃ) is a covering that remains in its place, not having been personally appropriated. Here, the seat covering and so forth being the ninth and subsequent items should be understood according to the sequence as stated, not because they are fixed in that order. Why? Because they are not regarded in that way. Because they are difficult to support, they are like great elephants; hence, 'great elephants' (mahāgajā). If others, too, have a nature of few wishes and so on, is this teaching intended for them as well? To this, it is said, 'No,' with the words, 'But the Blessed One...' and so on. A 'body-requisite' (kāyaparihārikaṃ) is so called because its purpose (payojanaṃ) is the maintenance of the body (kāyaparihāro). Therefore, it is said: 'with just enough to maintain the body.'

චතූසු දිසාසු සුඛවිහාරතාය සුඛවිහාරට්ඨානභූතා චතස්සො දිසා එතස්සාති චතුද්දිසො චතුද්දිසො එව චාතුද්දිසො. තාසු එව කත්ථචි සත්තෙ වා සඞ්ඛාරෙ වා භයෙන න පටිහනති, සයං වා තෙන න පටිහඤ්ඤතීති අප්පටිඝො. සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙනාති උච්චාවචෙන පච්චයෙන සකෙන, සන්තෙන, සමමෙව ච තුස්සනකො. පරිච්ච සයන්ති, කායචිත්තානි පරිසයන්ති අභිභවන්තීති පරිස්සයා, සීහබ්‍යග්ඝාදයො, කාමච්ඡන්දාදයො ච, තෙ පරිස්සයෙ අධිවාසනඛන්තියා විනයාදීහි ච සහිතා ඛන්තා, අභිභවිතා ච. ථද්ධභාවකරභයාභාවෙන අඡම්භී. එකො චරෙති එකාකී හුත්වා චරිතුං සක්කුණෙය්‍ය. ඛග්ගවිසාණකප්පොති තාය එව එකවිහාරිතාය ඛග්ගමිගසිඞ්ගසමො.

‘Catuddiso’ means that the four directions are a place for pleasant dwelling for the sake of pleasant dwelling in the four directions; ‘cātuddiso’ is simply ‘catuddiso’. In these, one does not strike any being or formation out of fear, nor is one struck by them—thus ‘unobstructed’ (appaṭigho). ‘Santussamāno itarītarena’ means being content with any kind of requisite, whether high or low, one's own, peaceful, and being equally satisfied. ‘Paricca sayanti’ means that they overwhelm (parisayanti) the body and mind; these are ‘dangers’ (parissayā), such as lions, tigers, and so forth, and sensual desire and so forth. These dangers are endured with the patience of endurance and are overcome by means of removal and so forth. ‘Achambhī’ means fearless due to the absence of fear that causes rigidity. ‘Eko care’ means one should be able to wander alone, being solitary. ‘Khaggavisāṇakappo’ means like a rhinoceros horn, on account of that very solitary dwelling.

අසඤ්ජාතවාතාභිඝාතෙහි සියා සකුණො අපක්ඛකොති ‘‘පක්ඛී සකුණො’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තො.

It is stated, specifying ‘pakkhī sakuṇo’ (a winged bird), because a bird might be without wings due to the non-arising of wind-blasts.

නීවරණප්පහානකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Discourse on the Abandoning of the Hindrances

216. වත්තබ්බතං ආපජ්ජතීති ‘‘අසුකස්ස භික්ඛුනො අරඤ්ඤෙ තිරච්ඡානගතානං විය, වනචරකානං විය ච නිවාසමත්තමෙව, න පන අරඤ්ඤවාසානුච්ඡවිකා [Pg.256] කාචි සම්මාපටිපත්තී’’ති අපවාදවසෙන වත්තබ්බතං, ආරඤ්ඤකෙහි වා තිරච්ඡානගතෙහි, වනචරවිසභාගජනෙහි වා සද්ධිං විප්පටිපත්තිවසෙන වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. කාළකසදිසත්තා කාළකං, ථුල්ලවජ්ජං. තිලකසදිසත්තා තිලකං, අණුමත්තවජ්ජං.

216. ‘Vattabbataṃ āpajjati’ means ‘one becomes subject to being spoken against.’ This implies that ‘for such and such a monk, his dwelling in the wilderness is merely a dwelling place, like that of animals or forest dwellers; there is no proper practice befitting a wilderness dweller.’ Thus, one becomes subject to being spoken against by way of criticism, or by way of wrong practice in association with wilderness dwellers, animals, or people dissimilar to forest dwellers. ‘Kāḷakasadisattā’ means ‘like a black mark,’ a gross offense. ‘Tilakasadisattā’ means ‘like a sesame seed,’ a minor offense.

විවිත්තන්ති ජනවිවිත්තං. තෙනාහ ‘‘සුඤ්ඤ’’න්ති. තං පන ජනසද්දඝොසාභාවෙනෙව වෙදිතබ්බං සද්දකණ්ටකත්තා ඣානස්සාති ආහ ‘‘අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝොසන්ති අත්ථො’’ති. එතදෙවාති නිස්සද්දතංයෙව. විහාරො පාකාරපරිච්ඡින්නො සකලො ආවාසො. අඩ්ඪයොගොති දීඝපාසාදො, ‘‘ගරුළසණ්ඨානපාසාදො’’තිපි වදන්ති. පාසාදොති චතුරස්සපාසාදො. හම්මියං මුණ්ඩච්ඡදනපාසාදො. අට්ටො පටිරාජූනං පටිබාහනයොග්ගො චතුපඤ්චභූමකො පතිස්සයවිසෙසො. මාළො එකකූටසඞ්ගහිතො අනෙකකොණවන්තො පතිස්සයවිසෙසො. අපරො නයො විහාරො නාම දීඝමුඛපාසාදො. අඩ්ඪයොගො එකපස්සච්ඡදනකසෙනාසනං. තස්ස කිර එකපස්සෙ භිත්ති උච්චතරා හොති, ඉතරපස්සෙ නීචා, තෙන තං එකපස්සඡදනකං හොති. පාසාදො නාම ආයතචතුරස්සපාසාදො. හම්මියං මුණ්ඩච්ඡදනකං චන්දිකඞ්ගණයුත්තං. ගුහා නාම කෙවලා පබ්බතගුහා. ලෙණං ද්වාරබද්ධං පබ්භාරං. සෙසං වුත්තනයමෙව. මණ්ඩපොති සාඛාමණ්ඩපො.

‘Secluded’ (vivittaṃ) means secluded from people. Hence, it is called ‘empty’ (suññaṃ). This should be understood as the absence of the noise of people, because sound is a thorn to meditation. Therefore, it is said, ‘quiet, free from noise’—this is the meaning. Indeed, this very thing is stillness. A vihāra is an entire residence enclosed by walls. An aḍḍhayoga is a long mansion; some also call it a ‘garuḷa-shaped mansion.’ A pāsāda is a four-sided mansion. A hammiya is a mansion with a flat roof. An aṭṭa is a special kind of shelter with four or five stories, suitable for repelling enemy kings. A māḷa is a special kind of shelter with one peak and multiple corners. Another interpretation is that a vihāra is a long-faced mansion. An aḍḍhayoga is a dwelling with a roof on one side. It is said that on one side the wall is higher, while the other side is lower, thus it is a single-sided roofed structure. A pāsāda is a long, four-sided mansion. A hammiya is a flat-roofed structure with a moonlit courtyard. A guhā refers solely to a mountain cave. A leṇa is a rock shelter with a door. The rest is as previously described. A maṇḍapa is a pavilion made of branches.

විහාරසෙනාසනන්ති පතිස්සයභූතං සෙනාසනං. මඤ්චපීඨසෙනාසනන්ති මඤ්චපීඨඤ්චෙව මඤ්චපීඨසම්බන්ධසෙනාසනඤ්ච. චිමිලිකාදි සන්ථරිතබ්බතො සන්ථතසෙනාසනං. අභිසඞ්ඛරණාභාවතො සයනස්ස නිසජ්ජාය ච කෙවලං ඔකාසභූතං සෙනාසනං. ‘‘විවිත්තං සෙනාසන’’න්ති ඉමිනා සෙනාසනග්ගහණෙන සඞ්ගහිතමෙව සාමඤ්ඤජොතනාභාවතො.

A dwelling place (vihārasenāsanaṃ) means a lodging that serves as a shelter. A bed or seat lodging (mañcapīṭhasenāsanaṃ) means both the bed or seat itself and a lodging associated with a bed or seat. A spread lodging (santhatasenāsanaṃ) is a lodging that is to be spread with rugs and the like. A mere space lodging is a lodging that, due to the absence of preparation, serves only as a place for lying down or sitting. The term ‘secluded lodging’ (vivittaṃ senāsanaṃ) is already encompassed by this general use of the word ‘lodging’ (senāsanaṃ), as there is no indication of a general meaning.

යදි එවං කස්මා ‘‘අරඤ්ඤ’’න්තිආදි වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉම පනා’’තිආදි. ‘‘භික්ඛුනීනං වසෙන ආගත’’න්ති ඉදං විනයෙ තථා ආගතතං සන්ධාය වුත්තං, අභිධම්මෙපි පන ‘‘අරඤ්ඤන්ති නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා, සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) ආගතමෙව. තත්ථ හි යං න ගාමපදෙසන්තොගධං, තං ‘‘අරඤ්ඤ’’න්ති නිප්පරියායවසෙන තථා වුත්තං. ධුතඞ්ගනිද්දෙසෙ (විසුද්ධි. 1.31) යං වුත්තං, තං යුත්තං,තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. රුක්ඛමූලන්ති රුක්ඛසමීපං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යාවතා [Pg.257] මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ සමන්තා ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණානි නිපතන්ති, එත්තාවතා රුක්ඛමූල’’න්ති. සෙල-සද්දො අවිසෙසතො පබ්බතපරියායොති කත්වා වුත්තං ‘‘පබ්බතන්ති සෙල’’න්ති, න සිලාමයමෙව, පංසුමයාදිකො තිවිධොපි පබ්බතො එවාති. විවරන්ති ද්වින්නං පබ්බතානං මිථො ආසන්නතරෙ ඨිතානං ඔවරකාදිසදිසං විවරං, එකස්මිංයෙව වා පබ්බතෙ. උමඞ්ගසදිසන්ති සුදුඞ්ගාසදිසං. මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානන්ති පකතිසඤ්චාරවසෙන මනුස්සෙහි න සඤ්චරිතබ්බට්ඨානං. ආදි-සද්දෙන ‘‘වනපත්ථන්ති වනසණ්ඨානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචනං, වනපත්ථන්ති භීසනකානමෙතං, වනපත්ථන්ති සලොමහංසානමෙතං, වනපත්ථන්ති පරියන්තානමෙතං, වනපත්ථන්ති න මනුස්සූපචාරානමෙතං, වනපත්ථන්ති දුරභිසම්භවානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචන’’න්ති (විභ. 531) ඉමං පාළිසෙසං සඞ්ගණ්හාති. අච්ඡන්නන්ති කෙනචි ඡදනෙන අන්තමසො රුක්ඛසාඛායපි න ඡාදිතං. නික්කඩ්ඪිත්වාති නීහරිත්වා. පබ්භාරලෙණසදිසෙති පබ්භාරසදිසෙ ලෙණසදිසෙ ච.

If so, why is it said, ‘the wilderness’ (araññaṃ), etc.? It is said, ‘but this,’ etc. This phrase ‘it came to be by way of the bhikkhunīs’ (bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ) refers to its occurrence in the Vinaya in that manner. However, in the Abhidhamma too, it is stated: ‘The wilderness (araññaṃ) is going out beyond the city-post; all this is wilderness’ (Vibh. 529). There, whatever is not included within the village area is called ‘wilderness’ in an unqualified sense. What is said in the Dhutaṅganiddesa (Visuddhi. 1.31) is appropriate; therefore, the intention is that it should be understood according to the method stated there. The root of a tree (rukkhamūlaṃ) means near a tree. For it is said: ‘As far as the shadow spreads all around at midday, and as far as leaves fall in a windless place—that is the root of a tree.’ The word ‘sela,’ taking it as a general synonym for mountain, it is said, ‘mountain means sela,’ not just rocky, but also of earth and the like—mountains are of three types. A vivara is a space resembling a small chamber between two mountains situated very near each other, or within a single mountain. ‘Umaṅgasadisaṃ’ means resembling a tunnel. A place not frequented by people (manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ) means a place that is not to be frequented by people through ordinary travel. The word ‘etc.’ (ādi-saddena) includes the remaining passage: ‘A forest thicket (vanapatthaṃ) is a term for these forest dwellings; a forest thicket is for the fearful; a forest thicket is for those with hair standing on end; a forest thicket is for those on the periphery; a forest thicket is a term for dwellings not frequented by people; a forest thicket is a term for dwellings hard to approach’ (Vibh. 531). Uncovered (acchannaṃ) means not covered by any covering whatsoever, not even by a tree branch. ‘Nikkaḍḍhitvā’ means having taken out. ‘Pabbhāraleṇasadise’ means resembling a cliff and resembling a cave.

පිණ්ඩපාතපරියෙසනං පිණ්ඩපාතො උත්තරපදලොපෙනාති ආහ ‘‘පිණ්ඩපාතපරියෙසනතො පටික්කන්තො’’ති. පල්ලඞ්කන්ති එත්ථ පරිසද්දො ‘‘සමන්තතො’’ති එතස්ස අත්ථෙ, තස්මා වාමොරුඤ්ච දක්ඛිණොරුඤ්ච සමං ඨපෙත්වා උභො පාදෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්බන්ධිත්වා නිසජ්ජා පල්ලඞ්කන්ති ආහ ‘‘සමන්තතො ඌරුබද්ධාසන’’න්ති. ඌරූනං බන්ධනවසෙන නිසජ්ජා පල්ලඞ්කං. ආභුජිත්වාති ච යථා පල්ලඞ්කවසෙන නිසජ්ජා හොති, එවං උභො පාදෙ ආභුග්ගෙ භඤ්ජිතෙ කත්වා, තං පන උභින්නං පාදානං තථා සම්බන්ධතාකරණන්ති ආහ ‘‘බන්ධිත්වා’’ති.

The word ‘piṇḍapāto’ is used for ‘piṇḍapātapariyesanaṃ’ (seeking almsfood) through the elision of the final word; thus it is said, ‘returned from seeking almsfood’ (piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto). Regarding ‘pallaṅkaṃ’ (cross-legged), here the prefix ‘pari-’ has the meaning of ‘all around.’ Therefore, the sitting posture with the left and right thighs placed evenly and both feet connected to each other is called ‘pallaṅka’; thus it is said, ‘a seat bound around the thighs.’ The sitting posture is called pallaṅka by way of the binding of the thighs. And ‘having bent’ (ābhujitvā) means having made both feet bent and folded so that the sitting is in the cross-legged manner. That action of connecting both feet in that way is why it is said ‘having bound’ (bandhitvā).

හෙට්ඨිමකායස්ස ච අනුජුකං ඨපනං නිසජ්ජාවචනෙනෙව බොධිතන්ති ‘‘උජුං කාය’’න්ති එත්ථ කාය-සද්දො උපරිමකායවිසයොති ආහ ‘‘උපරිමං සරීරං උජුං ඨපෙත්වා’’ති. තං පන උජුකඨපනං සරූපතො, පයොජනතො ච දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨාරසා’’තිආදි වුත්තං. න පණමන්තීති න ඔනමන්ති. න පරිපතතීති න විගච්ඡති වීථිං න ලඞ්ඝෙති. තතො එව පුබ්බෙනාපරං විසෙසප්පත්තියා කම්මට්ඨානං වුඩ්ඪිං ඵාතිං වෙපුල්ලං උපගච්ඡති. පරිමුඛන්ති එත්ථ පරිසද්දො අභි-සද්දෙන සමානත්ථොති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානාභිමුඛ’’න්ති, බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණතො නිවාරෙත්වා කම්මට්ඨානංයෙව පුරක්ඛත්වාති අත්ථො. සමීපත්ථො වා පරිසද්දොති දස්සෙන්තො ‘‘මුඛසමීපෙ වා කත්වා’’ති ආහ. එත්ථ ච යථා ‘‘විවිත්තං සෙනාසනං භජතී’’තිආදිනා [Pg.258] භාවනානුරූපං සෙනාසනං දස්සිතං, එවං ‘‘නිසීදතී’’ති ඉමිනා අලීනානුද්ධච්චපක්ඛියො සන්තො ඉරියාපථො දස්සිතො. ‘‘පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා’’ති ඉමිනා නිසජ්ජාය දළ්හභාවො, ‘‘පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’’ති ඉමිනා ආරම්මණපරිග්ගහූපායො. පරීති පරිග්ගහට්ඨො ‘‘පරිණායිකා’’තිආදීසු විය. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො ‘‘සුඤ්ඤතවිමොක්ඛමුඛ’’න්තිආදීසු විය. පටිපක්ඛතො නිග්ගමනට්ඨො හි නිය්‍යානට්ඨො, තස්මා පරිග්ගහිතනිය්‍යානන්ති සබ්බථා ගහිතාසම්මොසං පරිචත්තසම්මොසං සතිං කත්වා, පරමං සතිනෙපක්කං උපට්ඨපෙත්වාති අත්ථො.

The placing straight of the lower body is indicated by the word for sitting; hence, in 'straighten the body' (ujuṃ kāyaṃ), the term 'body' refers to the upper body, as stated: 'having placed the upper body straight.' This placing straight, both in its form and purpose, is explained with the phrase 'eighteen,' etc. 'They do not bend' (na paṇamanti) means they do not stoop. 'It does not fall around' (na paripatatī) means it does not deviate, it does not transgress the path. From this very thing, through the attainment of distinction from one to the next, the meditation subject attains growth, increase, and abundance. In 'parimukhaṃ,' the prefix 'pari-' is synonymous with the particle 'abhi-,' as stated: 'facing the meditation subject.' It means having set aside external, diverse objects and having placed the meditation subject itself in front. Alternatively, to show that 'pari-' has the meaning of proximity, it is stated: 'or having placed it near the mouth.' Here, just as a suitable dwelling for meditation is described with phrases like 'he resorts to a secluded lodging' (vivittaṃ senāsanaṃ bhajati), so too a posture that is on the side of non-sluggishness and non-restlessness is indicated by 'sits.' 'Having folded the legs crosswise' (pallaṅkaṃ ābhujitvā) demonstrates firmness in sitting, while 'having established mindfulness in front' (parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā) shows the method of grasping the object. 'Pari-' conveys the sense of encompassing, as in terms like 'pariṇāyikā' (guide). 'Mukha' conveys the sense of outlet, as in phrases like 'the outlet to liberation through emptiness' (suññatavimokkhamukhaṃ). For the meaning of outlet is 'going forth from what is opposed.' Thus, it means having established mindfulness with its outlet grasped, having made it completely grasped and with confusion abandoned, having established supreme mindfulness and clear comprehension.

217. අභිජ්ඣායති ගිජ්ඣති අභිකඞ්ඛති එතායාති අභිජ්ඣා, ලොභො. ලුජ්ජනට්ඨෙනාති භිජ්ජනට්ඨෙන, ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජනට්ඨෙනාති අත්ථො. වික්ඛම්භනවසෙනාති එත්ථ වික්ඛම්භනං අනුප්පාදනං අප්පවත්තනං, න පටිපක්ඛානං සුප්පහීනතා. ‘‘පහීනත්තා’’ති ච පහීනසදිසතං සන්ධාය වුත්තං ඣානස්ස අනධිගතත්තා. තථාපි නයිදං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං විය සභාවතො විගතාභිජ්ඣං, අථ ඛො භාවනාවසෙන, තෙනාහ ‘‘න චක්ඛුවිඤ්ඤාණසදිසෙනා’’ති. එසෙව නයොති යථා ඉමස්ස චිත්තස්ස භාවනාය පරිභාවිතත්තා විගතාභිජ්ඣතා, එවං අබ්‍යාපන්නං විගතථිනමිද්ධං අනුද්ධතං නිබ්බිචිකිච්ඡඤ්චාති අත්ථො. පුරිමපකතින්ති පරිසුද්ධපණ්ඩරසභාවං. ‘‘යා චිත්තස්ස අකල්‍යතාති’’ආදිනා (ධ. ස. 1162; විභ. 546) ථිනස්ස, ‘‘යා කායස්ස අකල්‍යතා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1163; විභ. 546) ච මිද්ධස්ස අභිධම්මෙ නිද්දිට්ඨත්තා වුත්තං ‘‘ථිනං චිත්තගෙලඤ්ඤං, මිද්ධං චෙතසිකගෙලඤ්ඤ’’න්ති. සතිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිප්පයොගෙ චිත්තකායලහුතාදීනං විය චිත්තචෙතසිකානං යථාකම්මං තං තං විසෙසස්ස යා තෙසං අකල්‍යතාදීනං විසෙසප්පච්චයතා, අයමෙතෙසං සභාවොති දට්ඨබ්බං. ආලොකසඤ්ඤීති එත්ථ අතිසයත්ථවිසිට්ඨඅත්ථි අත්ථාවබොධකො අයමීකාරොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘රත්තිම්පි…පෙ… සමන්නාගතො’’ති. ඉදං උභයන්ති සතිසම්පජඤ්ඤමාහ. අතික්කමිත්වා වික්ඛම්භනවසෙන පජහිත්වා. ‘‘කථමිද’’න්ති පවත්තියා කථඞ්කථා, විචිකිච්ඡා. සා එතස්ස අත්ථීති කථඞ්කථී, න කථඞ්කථීති අකථංකථී, නිබ්බිචිකිච්ඡො. ලක්ඛණාදිභෙදතොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන පච්චයපහානපහායකාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තෙපි හි භෙදතො වත්තබ්බාති.

217. One covets, is greedy, longs for with this—this is covetousness (abhijjhā), which is greed (lobha). By the meaning of 'breaking' means by the meaning of breaking up, that is, breaking up moment by moment. By way of suppression (vikkhambhana)—here, suppression means non-arising, non-occurrence, but not the complete abandonment of opposing states. 'Because it is abandoned' is said in reference to a state similar to abandonment, as jhāna has not been attained. Nevertheless, this is not like eye-consciousness, which is naturally free from covetousness; rather, it is through the power of cultivation. Hence it is said, 'not like eye-consciousness.' This is the same method: just as this mind, through being cultivated by cultivation, becomes free from covetousness, so too it becomes free from ill will, free from sloth and torpor, not restless, and free from doubt. 'Former nature' refers to the state of being pure and bright. Because sloth is specified in the Abhidhamma by 'the unhealthiness of the mind,' etc. (Dhs. 1162; Vibh. 546), and torpor by 'the unhealthiness of the body,' etc. (Dhs. 1163; Vibh. 546), it is said: 'Sloth is the sickness of the mind, torpor is the sickness of mental factors.' Although they are mutually non-disassociated, just as with lightness of mind, lightness of body, and so on, it should be understood that for mind and mental factors, according to their respective functions, the specific conditionality for their unhealthiness and so on, for this or that distinction, is their nature. 'One perceiving light'—here, showing that the ī-kāra indicates the meaning of 'atthi' (there is) distinguished by an excellent meaning, it is said, 'at night… endowed with.' 'This both' refers to mindfulness and clear comprehension. 'Having overcome' means having abandoned by way of suppression. 'How is this?'—this in its occurrence is 'how-is-it-ness' (kathaṅkathā), which is doubt (vicikicchā). One who has this is doubtful (kathaṅkathī); one who does not have it is not doubtful (akathaṃkathī), free from doubt. 'By the distinction of characteristic, etc.'—here, by the word 'etc.' the inclusion of conditions, abandonment, the abandoner, and so on should also be understood. For these too should be spoken of in terms of their distinctions.

218. තෙසන්ති [Pg.259] ඉණවසෙන ගහිතධනානං. පරියන්තොති දාතබ්බසෙසො. සො බලවපාමොජ්ජං ලභති ‘‘ඉණපලිබොධතො මුත්තොම්හී’’ති. සොමනස්සං අධිගච්ඡති ‘‘ජීවිකානිමිත්තං අත්ථී’’ති.

218. 'Of them' refers to those who have taken wealth by way of debt. 'The remainder' is the balance left to be paid. He gains strong joy, thinking, 'I am freed from the encumbrance of debt.' He attains gladness, thinking, 'There is a basis for my livelihood.'

219. විසභාගවෙදනුප්පත්තියාති දුක්ඛවෙදනුප්පත්තියා. දුක්ඛවෙදනා හි සුඛවෙදනාය කුසලවිපාකසන්තානස්ස විරොධිතාය විසභාගා. චතුඉරියාපථං ඡින්දන්තොති චතුබ්බිධම්පි ඉරියාපථප්පවත්තිං පච්ඡින්දන්තො. බ්‍යාධිකො හි යථා ඨානගමනෙසු අසමත්ථො, එවං නිසජ්ජාදීසුපි අසමත්ථො හොති. ආබාධෙතීති පීළෙති. වාතාදීනං විකාරො විසමාවත්ථා බ්‍යාධීති ආහ ‘‘තංසමුට්ඨානෙන දුක්ඛෙන දුක්ඛිතො’’ති. දුක්ඛවෙදනාය පන බ්‍යාධිභාවෙ මූලබ්‍යාධිනා ආබාධිකො ආදිතො බාධතීති කත්වා. අනුබන්ධබ්‍යාධිනා දුක්ඛිතො අපරාපරං සඤ්ජාතදුක්ඛොති කත්වා. ගිලානොති ධාතුසඞ්ඛයෙන පරික්ඛීණසරීරො. අප්පමත්තකං වා බලං බලමත්තා. තදුභයන්ති පාමොජ්ජං, සොමනස්සඤ්ච. තත්ථ ලභෙථ පාමොජ්ජං ‘‘රොගතො මුත්තොම්හී’’ති. අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්සං ‘‘අත්ථි මෙ කායෙ බල’’න්ති.

219. 'The arising of a dissimilar feeling' means the arising of a painful feeling. For painful feeling is dissimilar to pleasant feeling because it opposes the continuity of wholesome-resultant consciousness. 'Cutting off the four postures' means obstructing the occurrence of all four kinds of postures. For a sick person is unable to maintain standing or walking, just as they are unable to maintain sitting or other postures. 'Afflicts' means oppresses. The disorder of the humors (wind, etc.), an unbalanced state, is illness; hence it is said: 'afflicted by the suffering arising from that.' Regarding the painful feeling as the state of being ill, it is because the one who is ill is afflicted from the beginning by the root illness, and because one is afflicted by the subsequent illness, with suffering arising again and again. 'Sick' refers to one whose body is wasted away by the exhaustion of the elements, or who has little strength, a mere measure of strength. 'That both' refers to joy and gladness. There, one might gain joy thinking, 'I am freed from illness,' and attain gladness thinking, 'There is strength in my body.'

220. සෙසන්ති ‘‘තස්ස හි ‘බන්ධනා මුත්තොම්හී’ති ආවජ්ජයතො තදුභයං හොති. තෙන වුත්ත’’න්ති එවමාදි. වුත්තනයෙනෙවාති පඨමදුතියපදෙසු වුත්තනයෙනෙව. සබ්බපදෙසූති අවසිට්ඨපදෙසු තතියාදීසු කොට්ඨාසෙසු.

220. 'The rest' means: 'For when one reflects, “I am freed from bondage,” both occur. Thus it is said,' and so on. 'In the same way as explained' refers to the method explained in the first and second sections. 'In all sections' refers to the remaining sections, the third and subsequent parts.

221-222. න අත්තනි අධීනොති න අත්තායත්තො. පරාධීනොති පරායත්තො. අපරාධීනතාය භුජො විය අත්තනො කිච්චෙ එසිතබ්බොති භුජිස්සො. සවසොති ආහ ‘‘අත්තනො සන්තකො’’ති. අනුදකතාය කං පානීයං තාරෙන්ති එත්ථාති කන්තාරොති ආහ ‘‘නිරුදකං දීඝමග්ග’’න්ති.

221-222. 'Not dependent on oneself' means not self-controlled. 'Dependent on others' means controlled by others. Because, not being dependent on others, one should seek one's own affairs like a free man, one is called a 'bhujisso' (a free man). 'One's own,' he said, means 'belonging to oneself.' Because of the lack of water, they cross this place with drinking water; therefore, it is called a 'wilderness,' as in 'a long road without water.'

223. තත්‍රාති තස්මිං දස්සනෙ. අයන්ති ඉදානි වුච්චමානා සදිසතා. යෙන ඉණාදීනං උපමාභාවො, කාමච්ඡන්දාදීනඤ්ච උපමෙය්‍යභාවො හොති, සො නෙසං උපමොපමෙය්‍යසම්බන්ධො සදිසතාති දට්ඨබ්බං. යො යම්හි කාමච්ඡන්දෙන රජ්ජතීති යො පුග්ගලො යම්හි කාමරාගස්ස වත්ථුභූතෙ පුග්ගලෙ කාමච්ඡන්දවසෙන රත්තො හොති. තං වත්ථුං ගණ්හාතීති තං තණ්හාවත්ථුං ‘‘මමෙත’’න්ති ගණ්හාති.

223. 'There' means in that vision. 'This' refers to the similarity now being explained. It should be understood that the similarity is their relationship as simile and object of comparison, whereby debt and so on are the similes, and sensual desire and so on are the objects of comparison. 'Whoever is attached by sensual desire' means the person who, through sensual desire, is attached to an object that is the basis for sensual lust. 'Seizes that object' means grasping that object of craving, thinking, 'This is mine.'

උපද්දවෙථාති [Pg.260] උපද්දවං කරොථ.

'You should harass' means you should create a disturbance.

නක්ඛත්තස්සාති මහස්ස. මුත්තොති බන්ධනතො මුත්තො.

'Of the festival' means of the great one. 'Freed' means freed from bondage.

විනයෙ අපකතඤ්ඤුනාති විනයක්කමෙ අකුසලෙන. සො හි කප්පියාකප්පියං යාථාවතො න ජානාති. තෙනාහ ‘‘කිස්මිඤ්චිදෙවා’’තිආදි.

'Unskilled in the discipline' means being unskilled in the procedure of the discipline. For he does not truly know what is allowable and what is unallowable. Therefore, it is said, 'in any way whatsoever,' etc.

ගච්ඡතිපීති ථොකං ථොකං ගච්ඡතිපි. ගච්ඡන්තො පන තාය එව උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතතාය තත්ථ තත්ථ තිට්ඨතිපි. ඊදිසෙ කන්තාරෙ ගතො ‘‘කො ජානාති කිං භවිස්සතී’’ති නිවත්තතිපි, තස්මා ගතට්ඨානතො අගතට්ඨානමෙව බහුතරං හොති. සද්ධාය ගණ්හිතුං සද්ධෙය්‍යං වත්ථුං ‘‘ඉදමෙව’’න්ති සද්දහිතුං න සක්කොති. අත්ථි නත්ථීති ‘‘අත්ථි නු ඛො, නත්ථි නු ඛො’’ති. අරඤ්ඤං පවිට්ඨස්ස ආදිම්හි එව සප්පනං ආසප්පනං. පරි පරිතො, උපරූපරි වා සප්පනං පරිසප්පනං. උභයෙනපි තත්ථෙව පරිබ්භමනං වදති. තෙනාහ ‘‘අපරියොගාහන’’න්ති. ඡම්භිතත්තන්ති අරඤ්ඤසඤ්ඤාය උප්පන්නං ඡම්භිතභාවං, උත්‍රාසන්ති අත්ථො.

He goes, that is, he goes little by little. While going, due to that very apprehension and suspicion, he stops here and there. Having gone into such a wilderness, he thinks, 'Who knows what will happen?' and turns back. Thus, the distance untraveled is far greater than the distance traveled. Unable to grasp with faith a credible object, he cannot truly believe, thinking, 'This is it.' 'Is there or is there not?' means 'Is there perhaps? Is there not perhaps?' For one who has entered the forest, at the very beginning there is creeping and struggling. 'Creeping about' is creeping all around, or over and over. By both these terms, it speaks of wandering about right there. Hence it is said, 'not plunging in.' The state of being terrified is the state of terror arising from the perception of the forest; the meaning is fright.

224. තත්‍රායං සදිසතාති එත්ථාපි වුත්තනයානුසාරෙන සදිසතා වෙදිතබ්බා. යදග්ගෙන හි කාමච්ඡන්දාදයො ඉණාදිසදිසා, තදග්ගෙන තෙසං පහානං ආණණ්‍යාදිසදිසං අභාවොති කත්වා. ඡ ධම්මෙති අසුභනිමිත්තස්ස උග්ගහො, අසුභභාවනානුයොගො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති ඉමෙ ඡ ධම්මෙ. භාවෙත්වාති බ්‍රූහෙත්වා. මහාසතිපට්ඨානෙ (දී. නි. 2.372-374) වණ්ණයිස්සාම තත්ථස්ස අනුප්පන්නානුප්පාදනඋප්පන්නපහානාදිවිභාවනවසෙන සවිසෙසං පාළියා ආගතත්තා. එස නයො බ්‍යාපාදාදිප්පහානකභාවෙපි. පරවත්ථුම්හීති ආරම්මණභූතෙ පරස්මිං වත්ථුස්මිං.

224. Here, the term 'similarity' should be understood in the same way as previously explained. For just as sensual desire and other defilements are like debts, their abandonment is like being free from debt, on account of their non-existence. The six qualities are: grasping the sign of the unattractive, applying oneself to the development of unattractiveness, guarding the sense doors, moderation in eating, good friendship, and suitable talk. 'Having developed' means having cultivated. We will elaborate on this in the Great Frames of Reference (Dīgha Nikāya 2.372–374) there, since in that place it comes in detail in the Pali, with the distinction of the non-arising of the unarisen, the abandoning of the arisen, and so on. This same method applies to the case of the abandonment of ill will and the like. 'In another's object' means in another object that is the object of perception.

අනත්ථකරොති අත්තනො පරස්ස ච අනත්ථාවහො. ඡ ධම්මෙති මෙත්තානිමිත්තස්ස උග්ගහො, මෙත්තාභාවනානුයොගො, කම්මස්සකතා, පටිසඞ්ඛානබහුලතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති ඉමෙ ඡ ධම්මෙ. තත්ථෙවාති මහාසතිපට්ඨානෙයෙව (දී. නි. 2.372-374). චාරිත්තසීලං උද්දිස්ස පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං ආචාරපණ්ණත්ති.

‘Causing harm’ means bringing harm to oneself and others. These six qualities are: taking up the sign of loving-kindness, dedication to the development of loving-kindness, ownership of actions, frequent reflection, good friendship, and suitable talk. Just there, namely, in the Great Frames of Reference (Dī. Ni. 2.372-374). A training rule enacted with regard to morality of practice is a code of conduct.

බන්ධනාගාරං [Pg.261] පවෙසිතත්තා අලද්ධනක්ඛත්තානුභවො පුරිසො ‘‘නක්ඛත්තදිවසෙ බන්ධනාගාරං පවෙසිතො පුරිසො’’ති වුත්තො, නක්ඛත්තදිවසෙ එව වා තදනනුභවනත්ථං තථා කතො. මහාඅනත්ථකරන්ති දිට්ඨධම්මිකාදිඅත්ථහාපනමුඛෙන මහතො අනත්ථස්ස කාරකං. ඡ ධම්මෙති අතිභොජනෙ නනිමිත්තග්ගාහො, ඉරියාපථසම්පරිවත්තනතා, ආලොකසඤ්ඤාමනසිකාරො, අබ්භොකාසවාසො, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති ඉමෙ ඡ ධම්මෙ.

Because he was imprisoned and unable to experience the festival, the man was called 'the one imprisoned on a festival day,' or alternatively, he was treated in that way on the festival day precisely to prevent him from experiencing it. 'The great harm-doer' means causing great harm by way of losing benefits related to the present life and so on. The six qualities are: not grasping the sign in overeating, changing postures, attention to the perception of light, dwelling in the open air, good friendship, and suitable talk.

උද්ධච්චකුක්කුච්චෙ මහාඅනත්ථකරන්ති පරායත්තතාපාදනතො වුත්තනයෙන මහතො අනත්ථස්ස කාරකන්ති. අත්ථො ඡ ධම්මෙති බහුස්සුතතා, පරිපුච්ඡකතා, විනයෙ පකතඤ්ඤුතා, වුඩ්ඪසෙවිතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති ඉමෙ ඡ ධම්මෙ.

Restlessness and remorse cause great harm, as they lead to dependence, thus being the cause of great misfortune as previously stated. The meaning is these six qualities: extensive learning, inquiry, expertise in the Vinaya, associating with elders, good friendship, and suitable talk.

බලවාති පච්චත්ථිකවිධමනසමත්ථෙන බලෙන බලවා. සජ්ජාවුධොති සන්නද්ධධනුආදිආවුධො. සූරවීරසෙවකජනවසෙන සපරිවාරො. තන්ති යථාවුත්තං පුරිසං. බලවන්තතාය, සජ්ජාවුධතාය, සපරිවාරතාය ච චොරා දූරතොව දිස්වා පලායෙය්‍යුං. අනත්ථකාරිකාති සම්මාපටිපත්තියා විබන්ධකරණතො වුත්තනයෙන අනත්ථකාරිකා. ඡ ධම්මෙති බහුස්සුතතා, පරිපුච්ඡකතා, විනයෙ පකතඤ්ඤුතා, අධිමොක්ඛබහුලතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති ඉමෙ ඡ ධම්මෙ. යථා බාහුසච්චාදීනි උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානාය සංවත්තන්ති, එවං විචිකිච්ඡාය පීති ඉධාපි බහුස්සුතතාදයො ගහිතා. කල්‍යාණමිත්තතා සප්පායකථා විය පඤ්චන්නං, තස්මා තස්ස තස්ස අනුච්ඡවිකසෙවනතා වෙදිතබ්බා. සම්මාපටිපත්තියා අප්පටිපත්තිනිමිත්තතාමුඛෙන විචිකිච්ඡා මිච්ඡාපටිපත්තිමෙව පරිබ්‍රූහෙතීති තස්සා පහානං දුච්චරිතවිධූනනූපායොති ආහ ‘‘දුච්චරිතකන්තාරං නිත්ථරිත්වා’’තිආදි.

“Strong” (balavā) means strong with strength capable of overcoming enemies. “Armed” (sajjāvudho) means equipped with bows and other weapons. “With a retinue” (saparivāro) means accompanied by a retinue of brave and heroic men. Such a man, as described, due to his strength, being armed, and having a retinue, would make thieves flee at the mere sight of him from afar. “Harmful” (anatthakārikā) means harmful in the way explained, because it creates obstacles to right practice. “The six qualities” (cha dhamme) are these six qualities: being well-learned, being inquisitive, proficiency in the Vinaya, frequent resoluteness, good friendship, and suitable conversation. Just as extensive learning and other qualities lead to the abandoning of restlessness and remorse, so too, in the case of doubt, extensive learning and the rest are taken. Good friendship and suitable conversation are common to the remedies for the five hindrances; therefore, for each respective hindrance, the cultivation appropriate to it should be understood. Doubt, through the aspect of being the cause of non-practice of right practice, only strengthens wrong practice itself. Therefore, its abandonment is the means to dispel misconduct, as stated: “Having crossed the wilderness of misconduct,” and so on.

225. පාමොජ්ජං නාම තරුණපීති, සා කථඤ්චිපි තුට්ඨාවත්ථාති ආහ ‘‘පාමොජ්ජං ජායතීති තුට්ඨාකාරො ජායතී’’ති. තුට්ඨස්සාති ඔක්කන්තිකභාවප්පත්තාය පීතියා වසෙන තුට්ඨස්ස. අත්තනො සවිප්ඵාරිකතාය, අත්තසමුට්ඨානපණීතරූපුප්පත්තියා ච සකලසරීරං ඛොභයමානා ඵරණලක්ඛණා පීති ජායති. පීතිසහිතං පීති උත්තරපදලොපෙන, කිං පන තං[Pg.262]? මනො. පීති මනො එතස්සාති පීතිමනො, තස්ස පීතිමනස්ස. තයිදං අත්ථමත්තමෙව දස්සෙන්තො ‘‘පීතිසම්පයුත්තචිත්තස්සා’’ති ආහ. කායොති ඉධ අරූපකලාපො අධිප්පෙතො, න වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයමෙවාති ආහ ‘‘නාමකායො පස්සම්භතී’’ති, පස්සද්ධිද්වයස්ස පීතිවසෙනෙත්ථ පස්සම්භනං අධිප්පෙතං. විගතදරථොති පහීනඋද්ධච්චාදිකිලෙසදරථො. වුත්තප්පකාරාය පුබ්බභාගභාවනාය වසෙන චෙතසිකසුඛං පටිසංවෙදෙන්තොයෙව තංසමුට්ඨානපණීතරූපඵුට්ඨසරීරතාය කායිකම්පි සුඛං වෙදෙතීති ආහ ‘‘කායිකම්පි චෙතසිකම්පි සුඛං වෙදයතී’’ති. ඉමිනාති ‘‘සුඛං පටිසංවෙදෙතී’’ති එවං වුත්තෙන. සංකිලෙසපක්ඛතො නික්ඛන්තත්තා, පඨමජ්ඣානපක්ඛිකත්තා ච නෙක්ඛම්මසුඛෙන. සුඛිතස්සාති සුඛිනො.

225. “Joy” (pāmojjaṃ) is initial delight; it is a state of satisfaction in any way, thus it is said: “Joy arises” means “a state of satisfaction arises.” “Of one who is satisfied” (tuṭṭhassa) means of one who is satisfied by way of joy having attained the state of pervading. Joy arises with the characteristic of pervasion, shaking the entire body due to its self-radiating nature and the production of refined material form originating from itself. “With joy” (pītisahitaṃ) is by way of the elision of the subsequent word. What is that? Mind. “Joyful mind” (pītimano) means “joy is his mind”; “of the joyful mind” (tassa pītimanassa) means of that joyful mind. To indicate only this meaning, it is said: “of a mind associated with joy.” “Body” (kāyo) here refers to the mental body, not merely the three aggregates of feeling and so on, thus it is said: “the mental body becomes tranquil.” Here, tranquility refers to the dual tranquility influenced by joy. “Free from distress” (vigatadaratho) means one has abandoned the distress of restlessness and other defilements. Through the preliminary practice described, experiencing mental happiness, and due to the body being pervaded by refined material form originating from it, one also experiences bodily happiness, thus it is said: “one experiences both bodily and mental happiness.” “By this” (iminā) means by what is thus stated: “one experiences happiness.” Because it has transcended the side of defilement and belongs to the side of the first jhāna, it is called “the happiness of renunciation.” “Of the happy one” (sukhitassa) means of one who is happy.

පඨමජ්ඣානකථාවණ්ණනා

The Commentary on the First Jhāna

226. ‘‘චිත්තං සමාධියතී’’ති එතෙන උපචාරවසෙනපි අප්පනාවසෙනපි චිත්තස්ස සමාධානං කථිතං. එවං සන්තෙ ‘‘සො විවිච්චෙව කාමෙහී’’තිආදිකා දෙසනා කිමත්ථියාති ආහ ‘‘සො විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… වුත්ත’’න්ති. තත්ථ උපරිවිසෙසදස්සනත්ථන්ති පඨමජ්ඣානාදිඋපරිවත්තබ්බවිසෙසදස්සනත්ථං. න හි උපචාරසමාධිසමධිගමෙන විනා පඨමජ්ඣානාදිවිසෙසො සමධිගන්තුං සක්කා. පාමොජ්ජුප්පාදාදීහි කාරණපරම්පරා දුතියජ්ඣානාදිසමධිගමෙපි ඉච්ඡිතබ්බාව පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි විය දුතියමග්ගාදිසමධිගමෙති දට්ඨබ්බං. තස්ස සමාධිනොති ‘‘සුඛිනො චිත්තං සමාධියතී’’ති එවං සාධාරණවසෙන වුත්තො යො අප්පනාලක්ඛණො, තස්ස සමාධිනො. පභෙදදස්සනත්ථන්ති දුතියජ්ඣානාදිවිභාගස්ස චෙව අභිඤ්ඤාදිවිභාගස්ස ච පභෙදදස්සනත්ථං. කරො වුච්චති පුප්ඵසම්භවං ගබ්භාසයෙ කරීයතීති කත්වා, කරතො ජාතො කායො කරජකායො, තදුපසනිස්සයො චතුසන්තතිරූපසමුදායො. කාමං නාමකායොපි විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන තථාලද්ධුපකාරො, ‘‘අභිසන්දෙතී’’තිආදිවචනතො පන රූපකායො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඉමං කරජකාය’’න්ති. අභිසන්දෙතීති අභිසන්දනං කරොති. තං පන ඣානමයෙන පීතිසුඛෙන කරජකායස්ස තින්තභාවාපාදනං, සබ්බත්ථකමෙව ලූඛභාවාපනයනන්ති ආහ ‘‘තෙමෙතී’’තිආදි, තයිදං අභිසන්දනං අත්ථතො යථාවුත්තපීතිසුඛසමුට්ඨානෙහි පණීතරූපෙහි කායස්ස පරිප්ඵරණං දට්ඨබ්බං. ‘‘පරිසන්දෙතී’’තිආදීසුපි එසෙව නයො. සබ්බං එතස්ස අත්ථීති සබ්බවා, තස්ස සබ්බාවතො. අවයවාවයවිසම්බන්ධෙ අවයවිනි සාමිවචනන්ති [Pg.263] අවයවීවිසයො සබ්බ-සද්දො, තස්මා වුත්තං ‘‘සබ්බකොට්ඨාසවතො’’ති. අඵුටං නාම න හොති යත්ථ යත්ථ කම්මජරූපං, තත්ථ තත්ථ චිත්තජරූපස්ස අභිබ්‍යාපනතො. තෙනාහ ‘‘උපාදින්නකසන්තතී’’තිආදි.

226. “The mind is concentrated”—by this, the concentration of the mind is stated both in terms of access and absorption. This being so, what is the purpose of the teaching beginning “He, secluded from sensual pleasures…”? It is said: “He, secluded from sensual pleasures… is spoken of.” There, it is for the purpose of showing the higher distinctions—namely, the distinctions to be stated above, such as the first jhāna and beyond. For without attaining access concentration, one cannot attain the distinctions of the first jhāna and so on. The sequence of causes beginning with the arising of joy should be desired even for the attainment of the second jhāna and so on, just as the purification of knowledge and vision of the path should be understood for the attainment of the second path and so on. “His concentration”—this refers to that concentration characterized by absorption, which is stated in a general way as, “The mind of the happy one is concentrated.” For the purpose of showing distinctions—this means for showing the divisions of the second jhāna and so on, and also the divisions of higher knowledge and so on. “Kara” is so called because it is made in the womb, being born of the flower (of karma). The body born from the maker is the “karaja-body,” which is supported by the aggregate of material form of the four continuities. Although the mental body is also benefited by the joy and happiness born of seclusion, yet from phrases like “it suffuses” and so on, the physical body is intended here, thus it is said: “this karaja-body.” “It suffuses” (abhisandeti) means it performs suffusion. This means making the karaja-body moist with jhāna-born joy and happiness, and removing coarseness everywhere, thus it is said: “it moistens” and so on. This suffusion should be understood in meaning as the pervasion of the body by refined material forms originating from the aforementioned joy and happiness. The same principle applies to “it pervades” and so on. “All of this is his” (sabbaṃ etassa atthīti) means he is “all-possessed” (sabbavā); “of him who is all-possessed” (tassa sabbāvato). In the relationship between parts and the whole, the word “sabba” (all) refers to the whole, thus it is said: “possessed of all parts.” “Unpervaded” (aphutaṃ) means there is no place where kamma-born material form exists that citta-born material form does not pervade. Therefore, it is said: “the continuity of what is clung to…” and so on.

227. ඡෙකොති කුසලො. තං පනස්ස කොසල්ලං න්හානියචුණ්ණානං සන්නනෙ පිණ්ඩීකරණෙ ච සමත්ථතාවසෙන වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘පටිබලො’’තිආදි. කංස-සද්දො ‘‘මහතියා කංසපාතියා’’තිආදීසු සුවණ්ණෙ ආගතො.

227. “Skilled” (cheko) means expert. That skill of his should be understood as his ability to prepare and form bathing powders into balls, thus it is said: “capable” and so on. The word “kaṃsa” appears in phrases like “with a large golden bowl” and so on, referring to gold.

‘‘කංසො උපහතො යථා’’තිආදීසු (ධ. ප. 134) කිත්තිමලොහෙ, කත්ථචි පණ්ණත්තිමත්තෙ ‘‘උපකංසො නාම රාජාපි මහාකංසස්ස අත්‍රජො’’තිආදි, [ජා. අට්ඨ. 4.10 ඝටපණ්ඩිතජාතකවණ්ණනායං (අත්ථතො සමානං)] ඉධ පන යත්ථ කත්ථචි ලොහෙති ආහ ‘‘යෙන කෙනචි ලොහෙන කතභාජනෙ’’ති. ස්නෙහානුගතාති උදකසිනෙහෙන අනුපවිසනවසෙන ගතා උපගතා. ස්නෙහපරෙතාති උදකසිනෙහෙන පරිතො ගතා සමන්තතො ඵුට්ඨා, තතො එව සන්තරබාහිරා ඵුට්ඨා සිනෙහෙන, එතෙන සබ්බසො උදකෙන තෙමිතභාවමාහ. ‘‘න ච පග්ඝරණී’’ති එතෙන තින්තස්සපි තස්ස ඝනථද්ධභාවං වදති. තෙනාහ ‘‘න ච බින්දුං බින්දු’’න්තිආදි.

In phrases like “Just as a beaten gong” and so on (Dhp. 134), “kaṃsa” refers to a manufactured metal (alloy). Sometimes it is merely a designation, as in “Upakaṃsa, a king, was the son of Mahākaṃsa,” and so on [Jātaka Aṭṭhakathā 4.10, in the commentary on the Ghaṭapaṇḍita Jātaka (similar in meaning)]. But here, it refers to any kind of metal, thus it is said “in a vessel made of any kind of metal.” “Accompanied by moisture” (snehānugatā) means having entered by way of penetrating with the moisture of water, having gone close. “Surrounded by moisture” (snehaparetā) means completely gone around by the moisture of water, pervaded all around, and thus pervaded internally and externally by moisture. By this, it states the state of being entirely moistened by water. “Nor does it drip” (na ca paggharaṇī) indicates that even though moist, it retains its dense, solid nature. Therefore, it is said: “not even drop by drop,” and so on.

දුතියජ්ඣානකථාවණ්ණනා

Commentary on the Discourse on the Second Jhāna

229. තාහි තාහි උදකසිරාහි උබ්භිජ්ජතීති උබ්භිදං, උබ්භිදං උදකං එතස්සාති උබ්භිදොදකො. උබ්භින්නඋදකොති නදීතීරෙ ඛතකූපකො විය උබ්භිජ්ජනකඋදකො. උග්ගච්ඡනකඋදකොති ධාරාවසෙන උට්ඨහනඋදකො. කස්මා පනෙත්ථ උබ්භිදොදකොව රහදො ගහිතො, න ඉතරොති ආහ ‘‘හෙට්ඨා උග්ගච්ඡනඋදකඤ්හී’’තිආදි. ධාරානිපාතපුබ්බුළකෙහීති ධාරානිපාතෙහි උදකපුබ්බුළකෙහි ච, ‘‘ඵෙණපටලෙහි චා’’ති වත්තබ්බං. සන්නිසින්නමෙවාති අපරික්ඛොභතාය නිච්චලමෙව, සුප්පසන්නමෙවාති අධිප්පායො. සෙසන්ති ‘‘අභිසන්දෙතී’’තිආදිකං.

229. It is called “ubbhidaṃ” because it springs up (ubbhijjati) through those water veins. “Ubbhidodako” means ‘having springing water,’ as in ‘water springs up from it’ (ubbhidaṃ udakaṃ etassa). “Ubbhinnaudako” refers to water that springs up, like a well dug on a riverbank, having water that springs up. “Uggacchanakaudako” means water that rises in a stream. Why is only “ubbhidodako” taken here as a lake, and not the others? It is said, “because below it is rising water,” and so on. “By falling streams and bubbles” (dhārānipātapubbuḷakehi) means by falling streams and water bubbles; it should also be said, “and by layers of foam.” “Settled” (sannisinnameva) means perfectly still due to being undisturbed; the meaning is ‘very clear.’ The rest is “it suffuses,” and so on.

තතියජ්ඣානකථාවණ්ණනා

Commentary on the Discourse on the Third Jhāna

231. උප්පලානීති උප්පලගච්ඡානි. සෙතරත්තනීලෙසූති උප්පලෙසු, සෙතුප්පලරත්තුප්පලනීලුප්පලෙසූති අත්ථො. යං කිඤ්චි උප්පලං උප්පලමෙව සාමඤ්ඤගහණතො[Pg.264]. සතපත්තන්ති එත්ථ සත-සද්දො බහුපරියායො ‘‘සතග්ඝී’’තිආදීසු විය, තෙන අනෙකසතපත්තස්සපි සඞ්ගහො සිද්ධො හොති. ලොකෙ පන ‘‘රත්තං පදුමං, සෙතං පුණ්ඩරීක’’න්තිපි වුච්චති. යාව අග්ගා, යාව ච මූලා උදකෙන අභිසන්දනාදිසම්භවදස්සනත්ථං උදකානුග්ගතග්ගහණං. ඉධ උප්පලාදීනි විය කරජකායො, උදකං විය තතියජ්ඣානසුඛං.

231. “Uppalāni” means lotus clumps. “In the white, red, and blue” (setarattanīlesu) refers to lotuses, meaning white lotuses, red lotuses, and blue lotuses. Whatever lotus there is, it is simply called “uppala” due to the general term. In “satapatta” (hundred-petaled), the word “sata” (hundred) has many meanings, as in “satagghī” (worth a hundred) and similar terms. Thus, even lotuses with many hundreds of petals are included. In the world, however, it is also said, “the red is the paduma, the white is the puṇḍarīka.” The taking of [the lotus] as not having emerged from the water (udakānuggataggahaṇaṃ) is to show the possibility of pervasion by water from the tip to the root. Here, the karaja-body is like the lotuses, and the bliss of the third jhāna is like the water.

චතුත්ථජ්ඣානකථාවණ්ණනා

Commentary on the Discourse on the Fourth Jhāna

233. යස්මා ‘‘පරිසුද්ධෙන චෙතසා’’ති චතුත්ථජ්ඣානචිත්තමාහ, තඤ්ච රාගාදිඋපක්කිලෙසාපගමනතො නිරුපක්කිලෙසං නිම්මලං, තස්මා ආහ ‘‘නිරුපක්කිලෙසට්ඨෙන පරිසුද්ධ’’න්ති. යස්මා පන පාරිසුද්ධියා එව පච්චයවිසෙසෙන පවත්තිවිසෙසො පරියොදාතතා සුවණ්ණස්ස නිඝංසනෙන පභස්සරතා විය, තස්මා ආහ ‘‘පභස්සරට්ඨෙන පරියොදාතන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති. ඉදන්ති ඔදාතවචනං. උතුඵරණත්ථන්ති උණ්හඋතුනො ඵරණදස්සනත්ථං. උතුඵරණං න හොති සවිසෙසන්ති අධිප්පායො, තෙනාහ ‘‘තඞ්ඛණ…පෙ… බලවං හොතී’’ති. වත්ථං විය කරජකායොති යොගිනො කරජකායො වත්ථං විය දට්ඨබ්බො උතුඵරණසදිසෙන චතුත්ථජ්ඣානසුඛෙන ඵරිතබ්බත්තා. පුරිසස්ස සරීරං විය චතුත්ථජ්ඣානං දට්ඨබ්බං උතුඵරණට්ඨානියස්ස සුඛස්ස නිස්සයභාවතො, තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. එත්ථ ච ‘‘පරිසුද්ධෙන චෙතසා’’ති චෙතො ගහණෙන ඣානසුඛං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, තෙනාහ ‘‘උතුඵරණං විය චතුත්ථජ්ඣානසුඛ’’න්ති. නනු ච චතුත්ථජ්ඣානෙ සුඛමෙව නත්ථීති? සච්චං නත්ථි සාතලක්ඛණසන්තසභාවත්තා පනෙත්ථ උපෙක්ඛා ‘‘සුඛ’’න්ති අධිප්පෙතා. තෙන වුත්තං සම්මොහවිනොදනියං ‘‘උපෙක්ඛා පන සන්තත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා’’ති. (විභ. අට්ඨ. 232; විසුද්ධි. 2.644; පටි. ම. 105, මහානි. අට්ඨ. 27)

233. Because “with a purified mind” refers to the fourth jhāna consciousness, and since that consciousness is free from defilements like lust, being stainless and undefiled due to the removal of defilements, therefore it is said, “purified in the sense of being undefiled.” Moreover, because the distinctiveness of its occurrence, namely thorough purity, arises from the special condition of purity—like the radiance of gold when polished—therefore it is said, “it should be understood as thoroughly purified in the sense of being radiant.” This is the meaning of “white” (odāta). “For the purpose of temperature diffusion” (utupharaṇatthaṃ) means for showing the diffusion of heat. The intention is that the diffusion of temperature is not specific, hence it is said, “At that moment… it becomes strong.” The karaja-body is like a cloth: the yogi’s karaja-body should be regarded as like a cloth, because it is to be pervaded by the bliss of the fourth jhāna, which is similar to the diffusion of temperature. The fourth jhāna should be regarded as like a man’s body, as it serves as the basis for the bliss that occupies the place of temperature diffusion. Hence it is said, “therefore,” and so on. Here, by the taking of “mind” in “with a purified mind,” it should be understood that the bliss of jhāna is spoken of. Therefore it is said, “the bliss of the fourth jhāna is like the diffusion of temperature.” But is it not so that in the fourth jhāna there is no bliss? Indeed, there is no [feeling] with the characteristic of pleasure; however, because of its peaceful nature, equanimity is here intended as “bliss.” Thus it is stated in the Sammohavinodanī: “Equanimity, being peaceful, is spoken of precisely as bliss.” (Vibh-a. 232; Vism. 2.644; Paṭis-m. 105, Mahā-nidd-a. 27)

න අරූපජ්ඣානලාභීති න වෙදිතබ්බො අවිනාභාවතො, තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. තත්ථ චුද්දසහාකාරෙහීති කසිණානුලොමතො, කසිණපටිලොමතො, කසිණානුලොමපටිලොමතො, ඣානානුලොමතො, ඣානපටිලොමතො, ඣානානුලොමපටිලොමතො, ඣානුක්කන්තිකතො, කසිණුක්කන්තිකතො, ඣානකසිණුක්කන්තිකතො, අඞ්ගසඞ්කන්තිතො, ආරම්මණසඞ්කන්තිතො, අඞ්ගාරම්මණසඞ්කන්තිතො, අඞ්ගවවත්ථානතො[Pg.265], ආරම්මණවවත්ථානතොති ඉමෙහි චුද්දසහාකාරෙහි. සතිපි ඣානෙසු ආවජ්ජනාදිවසීභාවෙ අයං වසීභාවො අභිඤ්ඤානිබ්බත්තනෙ එකන්තෙන ඉච්ඡිතබ්බොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න හි…පෙ… හොතී’’ති. ස්වායං නයො අරූපසමාපත්තීහි විනා න ඉජ්ඣතීති තායපෙත්ථ අවිනාභාවො වෙදිතබ්බො. යදි එවං කස්මා පාළියං න ආරුප්පජ්ඣානානි ආගතානීති? විසෙසතො ච රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානපාදකත්තා සබ්බාභිඤ්ඤානං තදන්තොගධා කත්වා තාය දෙසිතා, න අරූපාවචරජ්ඣානානං ඉධ අනුපයොගතො, තෙනාහ ‘‘අරූපජ්ඣානානි ආහරිත්වා කථෙතබ්බානී’’ති.

It should not be understood that one is not an attainer of the formless jhānas, because of their inseparability; hence it is said, 'For indeed...' and so on. Here, 'by fourteen modes' refers to these fourteen modes: in the forward order with the kasiṇas, in the reverse order with the kasiṇas, in the forward and reverse order with the kasiṇas, in the forward order with the jhānas, in the reverse order with the jhānas, in the forward and reverse order with the jhānas, by skipping jhānas, by skipping kasiṇas, by skipping both jhānas and kasiṇas, by shifting the factors, by shifting the objects, by shifting both factors and objects, by determining the factors, and by determining the objects. Even when there is mastery in the jhānas regarding adverting and so forth, to show that this mastery is absolutely desirable for producing the higher knowledges, it is said, 'For indeed... it is.' This method does not succeed without the formless attainments; thus their inseparability should be understood here. If so, why have the formless jhānas not come up in the Pāli text? Because all the higher knowledges are specifically based on the fourth jhāna of the form realm, they are taught as being included within that; it is not because the formless-realm jhānas are inapplicable here. Therefore, it is said, 'The formless jhānas should be brought up and discussed.'

විපස්සනාඤාණකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Discourse on Insight Knowledge

234. සෙසන්ති ‘‘එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ’’තිආදීසු වත්තබ්බං. ඤෙය්‍යං ජානාතීති ඤාණං, තං පන ඤෙය්‍යං පච්චක්ඛං කත්වා පස්සතීති දස්සනං, ඤාණමෙව දස්සනන්ති ඤාණදස්සනං. තයිදං ඤාණදස්සනපදං සාසනෙ අඤ්ඤත්ථ ඤාණවිසෙසෙ නිරූළ්හං, තං සබ්බං අත්ථුද්ධාරවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘ඤාණදස්සනන්ති මග්ගඤාණම්පි වුච්චතී’’තිආදිමාහ. යස්මා විපස්සනාඤාණං තෙභූමකසඞ්ඛාරෙ අනිච්චාදිතො ජානාති, භඞ්ගානුපස්සනතො පට්ඨාය පච්චක්ඛතො ච තෙ පස්සති තස්මා ආහ ‘‘ඉධ පන…පෙ… ඤාණදස්සනන්ති වුත්ත’’න්ති.

234. The remaining points are to be stated in passages such as 'with a mind thus concentrated.' It knows what should be known, thus it is knowledge (ñāṇa). That knowledge, having made the knowable directly evident, sees it—thus it is vision (dassana). Knowledge itself is vision—thus it is knowledge and vision (ñāṇadassana). This term 'knowledge and vision' is established elsewhere in the Teaching with reference to specific kinds of knowledge. Showing all this by way of extracting the meaning, he says, '“Knowledge and vision” is also said to be path knowledge,' and so on. Because insight knowledge knows the formations of the three planes as impermanent, etc., and from the contemplation of dissolution onward, it also sees them directly, therefore he says, 'But here... “knowledge and vision” is said.'

අභිනීහරතීති වුත්තනයෙන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතෙ තස්මිං චිත්තෙ විපස්සනාක්කමෙන ජාතෙ විපස්සනාභිමුඛං පෙසෙති, තෙනාහ ‘‘විපස්සනා…පෙ… කරොතී’’ති. තදභිමුඛභාවො එව හිස්ස තන්නින්නතාදිකරතා. වුත්තොයෙව බ්‍රහ්මජාලෙ. ඔදනකුම්මාසෙහි උපචීයතීති ඔදනකුම්මාසූපචයො. අනිච්චධම්මොති පභඞ්ගුතාය අද්ධුවසභාවො. දුග්ගන්ධවිඝාතත්ථායාති සරීරෙ දුග්ගන්ධස්ස විගමාය. උච්ඡාදනධම්මොති උච්ඡාදෙතබ්බතාසභාවො. උච්ඡාදනෙන හි සරීරෙ සෙදගූථපිත්තසෙම්හාදිධාතුක්ඛොභගරුභාවදුග්ගන්ධානං අපගමො හොති. මහාසම්බාහනං මල්ලාදීනං බාහුවඩ්ඪනාදිඅත්ථං හොතීති ‘‘ඛුද්දකසම්බාහනෙනා’’ති වුත්තං. පරිමද්දනධම්මොති පරිමද්දිතබ්බතාසභාවො. භිජ්ජති චෙව විකිරති චාති අනිච්චතාවසෙන භිජ්ජති ච භින්නඤ්ච කිඤ්චි පයොජනං අසාධෙන්තං විප්පකිණ්ණඤ්ච හොති. රූපීති අත්තනො පච්චයභූතෙන උතුආහාරලක්ඛණෙන රූපවාති අයමෙත්ථ අත්ථො ඉච්ඡිතොති ආහ ‘‘ඡහි පදෙහි සමුදයො කථිතො’’ති. සංසග්ගෙ හි අයමීකාරො. සණ්ඨානසම්පාදනම්පි තථාරූපරූපුප්පාදනෙනෙව හොතීති උච්ඡාදනපරිමද්දනපදෙහිපි [Pg.266] සමුදයො කථිතොති වුත්තං. එවං නවහි යථාරහං කායෙ සමුදයවයධම්මානුපස්සිතා දස්සිතා. නිස්සිතඤ්ච ඡට්ඨවත්ථුනිස්සිතත්තා විපස්සනාඤාණස්ස. පටිබද්ධඤ්ච තෙන විනා අප්පවත්තනතො, කායසඤ්ඤිතානං රූපධම්මානං ආරම්මණකරණතො ච.

'He directs it' means that, in the manner stated, when it has arisen in the sequence of insight in that mind endowed with the eight factors, he directs it toward insight. Hence it is said, 'He practices insight...'. That state of being turned towards it is itself what makes it tend towards that. This is as stated in the Brahmajāla Sutta. 'Accumulation of rice and gruel' means the accumulation by means of rice and gruel. 'Having an impermanent nature' means having an unstable essence due to its destructibility. 'For the purpose of eliminating foul odors' means for the removal of foul odors from the body. 'Having the nature of being anointed' means having the nature of being fit for anointing. For, through anointing, the removal of bodily disturbances—such as sweat, excrement, bile, and phlegm—along with heaviness and foul odors, occurs. A great massage is for the purpose of increasing the arms, etc., of wrestlers and so on; therefore, 'by a small massage' is said. 'Having the nature of being massaged' means having the nature of being fit for massaging. 'It breaks and scatters'—due to impermanence, it breaks, and, being broken, it becomes scattered, not accomplishing any purpose. 'Having form' means possessing form characterized by its conditioning causes, temperature and nutriment. This is the intended meaning here, thus he says, 'The arising is explained by six terms'. For, this 'ī' vowel is in the sense of connection. The accomplishment of shape also occurs merely through the production of such-and-such form; thus, it is said that arising is explained even by the terms 'anointing' and 'massaging.' In this way, the contemplation of the phenomena of arising and passing away in the body is shown appropriately by nine terms. 'Dependent' because insight knowledge is dependent on the sixth base. 'Connected' because it does not proceed without that, and because it takes as its object the material phenomena designated as 'body'.

235. සුට්ඨු භාති ඔභාසතීති සුභො, පභාසම්පත්තියාපි මණිනො භද්දතාති ආහ ‘‘සුභොති සුන්දරො’’ති. කුරුවින්දජාති ආදිජාතිවිසෙසොපි මණිනො ආකරපරිසුද්ධිමූලකො එවාති ආහ ‘‘පරිසුද්ධාකරසමුට්ඨිතො’’ති දොසනීහරණවසෙන පරිකම්මනිප්ඵත්තීති ආහ ‘‘සුට්ඨු කතපරිකම්මො අපනීතපාසාණසක්ඛරො’’ති. ඡවියා සණ්හභාවෙනස්ස අච්ඡතා, න සඞ්ඝාතස්සාති ආහ ‘‘අච්ඡොති තනුච්ඡවී’’ති, තෙනාහ ‘‘විප්පසන්නො’’ති. ධොවනවෙධනාදීහීති චතූසු පාසාණෙසු ධොවනෙන චෙව කාළකාදිඅපහරණත්ථාය සුත්තෙන ආවුනනත්ථාය ච විජ්ඣනෙන. තාපසණ්හකරණාදීනං සඞ්ගහො ආදි-සද්දෙන. වණ්ණසම්පත්තින්ති සුත්තස්ස වණ්ණසම්පත්තිං. මණි විය කරජකායො පච්චවෙක්ඛිතබ්බතො. ආවුතසුත්තං විය විපස්සනාඤාණං අනුපවිසිත්වා ඨිතත්තා. චක්ඛුමා පුරිසො විය විපස්සනාලාභී භික්ඛු සම්මදෙව දස්සනතො. තදාරම්මණානන්ති රූපධම්මාරම්මණානං. ඵස්සපඤ්චමකචිත්තචෙතසිකග්ගහණෙන ගහිතධම්මාපි විපස්සනාචිත්තුප්පාදපරියාපන්නා එවාති වෙදිතබ්බං. එවඤ්හි තෙසං විපස්සනාඤාණගතිකත්තා ‘‘ආවුතසුත්තං විය විපස්සනාඤාණ’’න්ති වචනං අවිරොධිතං හොති. කිං පනෙතෙ ඤාණස්ස ආවි භවන්ති, උදාහු පුග්ගලස්සාති? ඤාණස්ස. තස්ස පන ආවිභාවත්තා පුග්ගලස්ස ආවිභූතා නාම හොන්ති. ඤාණස්සාති ච පච්චවෙක්ඛණාඤාණස්ස.

235. 'It shines well, it radiates,' thus it is `subho` (bright); because of the gem's excellence through the attainment of radiance, he says, '`subho` means beautiful.' Even a specific type of gem, such as the Kuruvinda variety, has the purity of its mine as its root; hence, he says, 'arisen from a purified mine.' Because of the accomplishment of the preparatory work by way of removing faults, he says, 'thoroughly worked, with stones and gravel removed.' Its transparency is due to the fineness of its surface, not of its mass; therefore he says, '`accho` means having a fine surface.' For that reason, he says, 'perfectly clear.' 'By washing, piercing, and so forth' means: on the four sides, by washing to remove black spots and the like, and by piercing for the purpose of threading with a string. The inclusion of heating, polishing, and so on is by the word 'etc.' 'The excellence of color' means the excellence of the string's color. The perishable body is to be reviewed like a gem. Insight knowledge is like a threaded string because it has penetrated and remains. The bhikkhu who has attained insight is like a man with good sight because he sees correctly. 'Of those with that as object' means of those with material phenomena as object. It should be understood that even the states grasped by the inclusion of consciousness and mental factors, with contact as the fifth, are comprised within the arising of insight consciousness. For in this way, because they fall within the scope of insight knowledge, the statement 'insight knowledge is like a threaded string' is not contradicted. But do these phenomena become manifest to the knowledge, or to the person? To the knowledge. But because they become manifest to it, they are said to be manifest to the person. And 'to the knowledge' means to the knowledge of reviewing.

මග්ගඤාණස්ස අනන්තරං, තස්මා ලොකියාභිඤ්ඤානං පරතො ඡට්ඨාභිඤ්ඤාය පුරතො වත්තබ්බං විපස්සනාඤාණං. එවං සන්තෙපීති යදිපායං ඤාණානුපුබ්බී, එවං සන්තෙපි. එතස්ස අන්තරාවාරො නත්ථීති පඤ්චසු ලොකියාභිඤ්ඤාසු කථිතාසු ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.65) විය ඡට්ඨාභිඤ්ඤා කථෙතබ්බාති එතස්ස අනභිඤ්ඤාලක්ඛණස්ස විපස්සනාඤාණස්ස තාසං අන්තරාවාරො න හොති. තස්මා තත්ථ අවසරාභාවතො ඉධෙව රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානානන්තරමෙව [Pg.267] දස්සිතං විපස්සනාඤාණං. යස්මා චාති ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො, තෙන න කෙවලං තදෙව, අථ ඛො ඉදම්පි කාරණං විපස්සනාඤාණස්ස ඉධෙව දස්සනෙති ඉමමත්ථං දීපෙති. දිබ්බෙන චක්ඛුනා භෙරවම්පි රූපං පස්සතොති එත්ථ ‘‘ඉද්ධිවිධඤාණෙන භෙරවං රූපං නිම්මිනිත්වා චක්ඛුනා පස්සතො’’තිපි වත්තබ්බං, එවම්පි අභිඤ්ඤාලාභිනො අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකස්ස භයං සන්තාසො උප්පජ්ජති. උච්චාවාලිකවාසි මහානාගත්ථෙරස්ස විය. පාටියෙක්කං සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං. තෙනාහ භගවා –

Insight knowledge should be stated immediately preceding path knowledge, and therefore after the mundane higher knowledges and before the sixth higher knowledge. 'Even so' means: even if this is the sequence of knowledges, even so. 'There is no interval for this' means: when the five mundane higher knowledges have been discussed, the sixth higher knowledge is to be discussed, as in the Ākaṅkheyya Sutta and other texts; for this insight knowledge, which does not have the characteristic of a higher knowledge, there is no place in between them. Therefore, since there is no opportunity there, insight knowledge is shown here, immediately after the fourth jhāna of the form realm. 'And because'—the word 'ca' (and) has a conjunctive meaning, by which he indicates this meaning: not only that reason, but this too is a reason for showing insight knowledge here. Regarding 'With the divine eye, one sees even terrifying forms,' here it should also be said: 'having created a terrifying form through the knowledge of psychic power and seeing it with the eye.' Even so, for one who has attained the higher knowledges but whose object is not fully understood, fear and terror arise, as in the case of the Elder Mahānāga, the resident of Uccāvālika. The individual, directly visible fruit of the ascetic life. Therefore, the Blessed One said—

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්තිආදි. (ධ. ප. 374);

'Whenever one comprehends the arising and passing away of the aggregates, one obtains joy and delight; that is the deathless for those who know.' And so on. (Dhammapada 374)

මනොමයිද්ධිඤාණකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Discourse on the Knowledge of Mind-Made Psychic Power

236-7. මනෙන නිබ්බත්තිතන්ති අභිඤ්ඤාමනෙන නිබ්බත්තිතං. හත්ථපාදාදි අඞ්ගෙහි ච කප්පරජණ්ණුආදි පච්චඞ්ගෙහි ච. සණ්ඨානවසෙනාති කමලදලාදිසදිසසණ්ඨානමත්තවසෙන, න රූපාභිඝාතාරහභූතප්පසාදිඉන්ද්‍රියවසෙන. සබ්බාකාරෙහීති වණ්ණසණ්ඨානඅවයවවිසෙසාදිසබ්බාකාරෙහි. තෙන ඉද්ධිමතා. සදිසභාවදස්සනත්ථමෙවාති සණ්ඨානතොපි වණ්ණතොපි අවයවවිසෙසතොපි සදිසභාවදස්සනත්ථමෙව. සජාතියං ඨිතො, න නාගිද්ධියා අඤ්ඤජාතිරූපො.

236-7. “Produced by mind” means produced by the mind of supernormal knowledge. With limbs such as hands and feet, and secondary limbs such as elbows and knees. “In terms of shape” means only in terms of resemblance to shapes like lotus petals, not in terms of the sensitive material qualities capable of impingement by visible objects. “In all aspects” means in all aspects such as color, shape, and distinctive features. By that possessor of psychic power. “Only for the purpose of showing similarity” means solely to demonstrate similarity in shape, color, and distinctive features. He remains in his own kind, not as a form of another kind through the psychic power of a nāga.

ඉද්ධිවිධඤාණාදිකකථාවණ්ණනා

The Exposition of the Knowledge of the Various Kinds of Psychic Power, and So On.

239. සුපරිකම්මකතමත්තිකාදයො විය ඉද්ධිවිධඤාණං විකුබ්බනකිරියාය නිස්සයභාවතො.

239. Just as well-prepared clay and other materials are a basis for the act of transformation, so too is the knowledge of the kinds of psychic power a basis for the performance of transformations, due to its nature as a support.

241. සුඛන්ති අකිච්ඡෙන, අකසිරෙනාති අත්ථො.

241. ‘Easily’ means without difficulty, without toil—this is the meaning.

243. මන්දො උත්තානසෙය්‍යකදාරකොපි ‘‘දහරො’’ති වුච්චතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘යුවා’’ති වුත්තං. යුවාපි කොචි අනිච්ඡනකො අමණ්ඩනජාතිකො හොතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘මණ්ඩනකජාතිකො’’තිආදි වුත්තං, තෙනාහ ‘‘යුවාපීති’’ආදි. කාළතිලප්පමාණා බින්දවො කාළතිලකානි කාළා වා කම්මාසා, තිලප්පමාණා බින්දවො තිලකානි. වඞ්ගං නාම වියඞ්ගං. යොබ්බනපීළකාදයො මුඛදූසිපීළකා. මුඛගතො [Pg.268] දොසො මුඛදොසො, ලක්ඛණවචනඤ්චෙතං මුඛෙ අදොසස්සාපි පාකටභාවස්ස අධිප්පෙතත්තා. යථා වා මුඛෙ දොසො, එවං මුඛෙ අදොසොපි මුඛදොසො සරලොපෙන. මුඛදොසො ච මුඛදොසො ච මුඛදොසොති එකසෙසනයෙනපෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි ‘‘පරෙසං සොළසවිධං චිත්තං පාකටං හොතී’’ති වචනං සමත්ථිතං හොති.

243. Even a dull child lying on its back is also called ‘dahara’ (young), therefore ‘yuvā’ (youthful) is said to specify further. Even a youth may be unwilling and not naturally fond of adornment, therefore to specify further, ‘fond of adornment’ and so on is said. Hence, it is said, ‘Even a youth,’ and so on. Spots the size of black sesame seeds are black marks, or black variegated spots; sesame-sized spots are freckles. ‘Vaṅga’ means a blemish. Pimples of youth and so on are facial blemishes. A defect occurring on the face is a facial defect—and this is a characteristic expression because it implies the obvious presence of even the absence of defect on the face. Or, just as a defect on the face is a facial defect, so too is the absence of defect on the face a facial defect, by the elision of the vowel. And ‘mukhadoso ca mukhadoso ca mukhadoso’ is the way the meaning should be understood here, according to the rule of ekasesa (leaving only one). In this way, the statement ‘the sixteen kinds of thoughts of others become apparent’ is justified.

245. පුබ්බෙනිවාසඤාණූපමායන්ති පුබ්බෙනිවාසඤාණස්ස දස්සිතඋපමායං. තං දිවසං කතකිරියා නාම පාකතිකසත්තස්සපි යෙභුය්‍යෙන පාකටා හොතීති දස්සනත්ථං තංදිවස-ග්ගහණං කතං. තංදිවසගතගාමත්තය-ග්ගහණෙනෙව මහාභිනීහාරෙහි අඤ්ඤෙසම්පි පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභීනං තීසු භවෙසු කතකිරියා යෙභුය්‍යෙන පාකටා හොතීති දීපිතන්ති දට්ඨබ්බං.

245. ‘Like an illustration of the knowledge of former abodes’—this is the simile shown for the knowledge of former abodes. The mention of ‘that day’ is to show that even for an ordinary being, actions done on that day are generally evident. It should be understood that by mentioning ‘the three villages visited that day,’ it is shown that for others who attain the knowledge of former abodes through great aspiration, actions done in the three existences are generally evident.

247. අපරාපරං සඤ්චරන්තෙති තංතංකිච්චවසෙන ඉතො චිතො ච සඤ්චරන්තෙ. යථාවුත්තපාසාදොවිය භික්ඛුනො කරජකායො දට්ඨබ්බො තත්ථ පතිට්ඨිතස්ස දට්ඨබ්බදස්සනසිද්ධිතො. චක්ඛුමතො හි දිබ්බචක්ඛුසමධිගමො. යථාහ ‘‘මංසචක්ඛුස්ස උප්පාදො, මග්ගො දිබ්බස්ස චක්ඛුනො’’ති (ඉතිවු. 61). චක්ඛුමා පුරිසො විය අයමෙව දිබ්බචක්ඛුං පත්වා ඨිතො භික්ඛු දට්ඨබ්බස්ස දස්සනතො. ගෙහං පවිසන්තා විය එතං අත්තභාවගෙහං ඔක්කමන්තා, උපපජ්ජන්තාති අත්ථො. ගෙහා නික්ඛමන්තා විය එතස්මා අත්තභාවගෙහතො පක්කන්තා, චවන්තාති අත්ථො. එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අපරාපරං සඤ්චරණකසත්තාති පන පුනප්පුනං සංසාරෙ පරිබ්භමන්තා සත්තා. ‘‘තත්ථ තත්ථ නිබ්බත්තසත්තා’’ති පන ඉමිනා තස්මිං භවෙ ජාතසංවද්ධෙ සත්තෙ වදති. නනු චායං දිබ්බචක්ඛුඤාණකථා, එත්ථ කස්මා ‘‘තීසු භවෙසූ’’ති චතුවොකාරභවස්සාපි සඞ්ගහො කතොති ආහ ‘‘ඉදඤ්චා’’තිආදි. තත්ථ ඉදන්ති ‘‘තීසු භවෙසු නිබ්බත්තසත්තාන’’න්ති ඉදං වචනං. දෙසනාසුඛත්ථමෙවාති කෙවලං දෙසනාසුඛත්ථං, න චතුවොකාරභවෙ නිබ්බත්තසත්තානං දිබ්බචක්ඛුනො ආවිභාවසබ්භාවතො. න හි ‘‘ඨපෙත්වා අරූපභව’’න්ති වා ‘‘ද්වීසු භවෙසූ’’ති වා වුච්චමානෙ දෙසනා සුඛාවබොධා ච හොතීති.

247. ‘Wandering from one state to another’ means moving here and there according to their respective functions. The monk’s body born of kamma should be understood as being like the aforementioned palace, because for one established therein, the seeing of what is to be seen is accomplished. For one endowed with the eye, indeed, there is the attainment of the divine eye. As it is said: ‘The arising of the fleshly eye is the path to the divine eye’ (Itivuttaka 61). Like a man with the eye, this very monk, having attained the divine eye, stands for the purpose of seeing what is to be seen. Just as those entering a house, they enter this house of individuality, meaning they are reborn. Just as those leaving a house, they depart from this house of individuality, meaning they pass away. Or the meaning here should be understood in this way. ‘Beings wandering repeatedly’ means beings roaming again and again in the cycle of existence. ‘Beings born here and there’ refers to beings born and grown in that existence. Now, this is a discussion about the knowledge of the divine eye. Why then is the four-constituent existence also included here with the phrase ‘in the three existences’? To this, it is said: ‘This and so on.’ Here, ‘this’ refers to the statement ‘of beings born in the three existences.’ It is solely for the sake of ease in teaching, not because there is any manifestation for the divine eye of beings born in the four-constituent existence. For if it were said ‘excluding the formless existence’ or ‘in two existences,’ the teaching would not be easy to understand.

ආසවක්ඛයඤාණකථාවණ්ණනා

The Exposition of the Knowledge of the Destruction of the Taints.

248. විපස්සනාපාදකන්ති [Pg.269] විපස්සනාය පදට්ඨානභූතං. විපස්සනා ච තිවිධා විපස්සකපුග්ගලභෙදෙන. මහාබොධිසත්තානඤ්හි පච්චෙකබොධිසත්තානඤ්ච විපස්සනා චින්තාමයඤාණසංවද්ධිතා සයම්භුඤාණභූතා, ඉතරෙසං සුතමයඤාණසංවද්ධිතා පරොපදෙසසම්භූතා නාම. සා ‘‘ඨපෙත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං අවසෙසරූපාරූපජ්ඣානානං අඤ්ඤතරතො වුට්ඨායා’’තිආදිනා අනෙකධා, අරූපමුඛවසෙන චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තානං තෙසං තෙසං ධාතුපරිග්ගහමුඛානඤ්ච අඤ්ඤතරමුඛවසෙන අනෙකධා ච විසුද්ධිමග්ගෙ නානානයතො විභාවිතා. මහාබොධිසත්තානං පන චතුවීසතිකොටිසතසහස්සමුඛෙන පභෙදගමනතො නානානයං සබ්බඤ්ඤුතඤාණසන්නිස්සයස්ස අරියමග්ගඤාණස්ස අධිට්ඨානභූතං පුබ්බභාගඤාණගබ්භං ගණ්හාපෙන්තං පරිණතං ගච්ඡන්තං පරමගම්භීරං සණ්හසුඛුමතරං අනඤ්ඤසාධාරණං විපස්සනාඤාණං හොති, යං අට්ඨකථාසු ‘‘මහාවජිරඤාණ’’න්ති වුච්චති. යස්ස ච පවත්තිවිභාගෙන චතුවීසතිකොටිසතසහස්සප්පභෙදස්ස පාදකභාවෙන සමාපජ්ජියමානා චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛ්‍යා දෙවසිකං සත්ථු වළඤ්ජනකසමාපත්තියො වුච්චන්ති, ස්වායං බුද්ධානං විපස්සනාචාරො පරමත්ථමඤ්ජුසායං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. ටී. 1.216) උද්දෙසතො දස්සිතො. අත්ථිකෙහි තතො ගහෙතබ්බො, ඉධ පන සාවකානං විපස්සනා අධිප්පෙතා.

248. ‘The foundation of insight’ means the basis for insight. Insight is of three kinds, distinguished by the type of person practicing it. For the great bodhisattvas and the solitary bodhisattas, insight is cultivated through wisdom based on reflection, being self-realized knowledge. For others, it is cultivated through wisdom based on learning, originating from the instruction of others. This insight is explained in various ways, such as ‘emerging from any of the remaining form and formless jhānas except the base of neither-perception-nor-non-perception,’ and in various ways in the determination of the four elements by way of the formless entrance, and by way of any of those modes of apprehending the elements, as expounded in the Visuddhimagga through multiple approaches. For the great bodhisattas, however, insight unfolds through twenty-four trillion modes, serving as the precursor and womb of knowledge that leads to the noble path-knowledge, the foundation of omniscience. This insight is profound, exceedingly subtle, and unique, maturing into what the commentaries call ‘the great diamond knowledge.’ By the division of its occurrence, the twenty-four trillion variations serve as the basis for the daily attainments for the Teacher’s use, which are entered into. This is the Buddha’s practice of insight, described in outline in the Paramatthamañjūsā, the commentary on the Visuddhimagga (Visuddhi-ṭīkā 1.216). Those who seek it should take it from there. Here, however, the insight intended is that of the disciples.

ආසවානං ඛයඤාණායාති ආසවානං ඛෙපනතො සමුච්ඡින්දනතො ආසවක්ඛයො, අරියමග්ගො, තත්ථ ඤාණං ආසවානං ඛයඤාණං, තදත්ථං තෙනාහ ‘‘ආසවානං ඛයඤාණනිබ්බත්තනත්ථායා’’ති. ආසවා එත්ථ ඛීයන්තීති ආසවානං ඛයො නිබ්බානං. ඛෙපෙති පාපධම්මෙති ඛයො, මග්ගො. සො පන පාපක්ඛයො ආසවක්ඛයෙන විනා නත්ථීති ‘‘ඛයෙ ඤාණ’’න්ති එත්ථ ඛයග්ගහණෙන ආසවක්ඛයො වුත්තොති ආහ ‘‘ඛයෙ ඤාණ’’න්තිආදි. සමිතපාපො සමණොති කත්වා ආසවානං ඛීණත්තා සමණො නාම හොතීති ආහ ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතීති එත්ථ ඵල’’න්ති. ආසවවඩ්ඪියා සඞ්ඛාරෙ වඩ්ඪෙන්තො විසඞ්ඛාරතො සුවිදූරවිදූරොති ‘‘ආරා සො ආසවක්ඛයා’’ති එත්ථ ආසවක්ඛයපදං විසඞ්ඛාරාධිවචනන්ති ආහ ‘‘ආසවක්ඛයාති එත්ථ නිබ්බානං වුත්ත’’න්ති. භඞ්ගොති [Pg.270] ආසවානං ඛණනිරොධො ‘‘ආසවානං ඛයො’’ති වුත්තොති යොජනා.

‘For the knowledge of the destruction of the taints’: Because it eradicates and cuts off the taints, the ‘destruction of the taints’ is the noble path. The knowledge therein is the knowledge of the destruction of the taints. For that purpose, it is said: ‘for the sake of producing the knowledge of the destruction of the taints.’ Alternatively, ‘Herein the taints are destroyed’; thus, the destruction of the taints is Nibbāna. Or, ‘It eradicates evil states’; thus, ‘destruction’ is the path. But since that destruction of evil does not exist without the destruction of the taints, in the phrase ‘knowledge in destruction,’ by the term ‘destruction,’ the destruction of the taints is meant. Thus it is said: ‘knowledge in destruction,’ and so on. Based on the saying, ‘A recluse is one who has pacified evil,’ because the taints are destroyed, one is called a recluse. Thus it is said: ‘Through the destruction of the taints, one becomes a recluse’; here, the fruit is stated. One who increases formations by increasing the taints is very, very far from the unconditioned; therefore, in the phrase ‘He is far from the destruction of the taints,’ the term ‘destruction of the taints’ is a synonym for the unconditioned. Thus it is said: ‘The destruction of the taints—here, Nibbāna is meant.’ ‘Breaking’ means the momentary cessation of the taints; this is called ‘the destruction of the taints.’ This is the application.

‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති දුක්ඛස්ස අරියසච්චස්ස තදා භික්ඛුනො පච්චක්ඛතො ගහිතභාවදස්සනං. ‘‘එත්තකං දුක්ඛ’’න්ති තස්ස පරිච්ඡිජ්ජග්ගහිතභාවදස්සනං. ‘‘න ඉතො භිය්‍යො’’ති තස්ස අනවසෙසෙත්වා ගහිතභාවදස්සනං. තෙනාහ ‘‘සබ්බම්පි දුක්ඛසච්ච’’න්තිආදි. සරසලක්ඛණපටිවෙධෙනාති සභාවසඞ්ඛාතස්ස ලක්ඛණස්ස අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣනෙන, අසම්මොහපටිවෙධොති ච. යථා තස්මිං ඤාණෙ පවත්තෙ පච්ඡා දුක්ඛසච්චස්ස සරූපාදිපරිච්ඡෙදෙ සම්මොහො න හොති, තථා පවත්ති, තෙනාහ ‘‘යථාභූතං පජානාතී’’ති. දුක්ඛං සමුදෙති එතස්මාති දුක්ඛසමුදයො, තණ්හාති ආහ ‘‘තස්ස චා’’තිආදි. යං ඨානං පත්වාති යං නිබ්බානං මග්ගස්ස ආරම්මණපච්චයට්ඨෙන කාරණභූතං ආගම්ම, ‘‘පත්වා’’ති ච තදුභයවතො පුග්ගලස්ස පත්ති තදුභයස්ස පත්ති වියාති කත්වා වුත්තං. පත්වාති වා පාපුණනහෙතු. අප්පවත්තීති අප්පවත්තිනිමිත්තං, තෙ වා නප්පවත්තන්ති එත්ථාති අප්පවත්ති, නිබ්බානං. තස්සාති දුක්ඛනිරොධස්ස. සම්පාපකන්ති සච්ඡිකරණවසෙන සම්මදෙව පාපකං.

‘This is suffering’—this shows the monk’s direct grasping of the noble truth of suffering at that time. ‘This much is suffering’—this shows the state of being grasped by delimitation. ‘No more than this’—this shows the state of being grasped without remainder. Therefore, it is said, ‘all of the truth of suffering,’ and so on. By penetration of the essential characteristic—by penetrating without confusion the characteristic designated as intrinsic nature; this is penetration without delusion. Just as when that knowledge arises, afterwards there is no delusion in distinguishing the truth of suffering by its intrinsic nature and so on, thus it occurs. Therefore, it is said, ‘he understands it as it truly is.’ Suffering arises from this—this is the origin of suffering, craving. Thus it is said, ‘and of its,’ and so on. ‘Having reached that state’ means having reached Nibbāna, which is the cause in the sense of being the object-condition for the path; ‘having reached’ is stated because the attainment of the person possessing both (path and fruition) is like the attainment of both. Or, ‘having reached’ means the cause of attaining. ‘Non-occurrence’ means the condition for non-occurrence; or, that wherein they do not occur is non-occurrence, Nibbāna. ‘Of that’ means of the cessation of suffering. ‘Leading to accomplishment’ means that which brings to accomplishment rightly by way of direct realization.

කිලෙසවසෙනාති ආසවසඞ්ඛාතකිලෙසවසෙන. යස්මා ආසවානං දුක්ඛසච්චපරියායො තප්පරියාපන්නත්තා, සෙසසච්චානඤ්ච තංසමුදයාදිපරියායො අත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘පරියායතො’’ති. දස්සෙන්තො සච්චානීති යොජනා. ආසවානංයෙව චෙත්ථ ගහණං ‘‘ආසවානං ඛයඤාණායා’’ති ආරද්ධත්තා. තථා හි ‘‘කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.248; ම. නි. 1.433; ම. නි. 3.19) ආසවවිමුත්තිසීසෙනෙව සබ්බකිලෙසවිමුත්ති වුත්තා. ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං පජනාතී’’තිආදිනා මිස්සකමග්ගො ඉධ කථිතොති ‘‘සහ විපස්සනාය කොටිප්පත්තං මග්ගං කථෙසී’’ති වුත්තං. ‘‘ජානතො පස්සතො’’ති ඉමිනා පරිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයා වුත්තා. ‘‘විමුච්චතී’’ති ඉමිනා පහානාභිසමයො වුත්තොති ආහ ‘‘ඉමිනා මග්ගක්ඛණං දස්සෙතී’’ති. ‘‘ජානතො පස්සතො’’ති වා හෙතුනිද්දෙසොයං. ජානනහෙතු දස්සනහෙතු කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චතීති යොජනා. ධම්මානඤ්හි සමානකාලිකානම්පි පච්චයප්පච්චයුප්පන්නතා සහජාතකොටියා ලබ්භතීති. භවාසවග්ගහණෙන චෙත්ථ භවරාගස්ස විය භවදිට්ඨියාපි සමවරොධොති දිට්ඨාසවස්සාපි [Pg.271] සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ඛීණා ජාතීතිආදීහි පදෙහි. තස්සාති පච්චවෙක්ඛණාඤාණස්ස. භූමින්ති පවත්තිට්ඨානං.

By ‘by way of the power of defilements’ is meant by way of the defilements designated as taints. Because the taints are an aspect of the truth of suffering, being included therein, and the other truths also have their aspects of origination and so on, therefore it is said ‘by way of aspect.’ The connection is: ‘showing the truths.’ Here, only the taints are taken because the discourse was begun with ‘for the knowledge of the destruction of the taints.’ For thus, by phrases such as ‘the mind is liberated from the taint of sensual desire,’ the liberation from all defilements is spoken of with liberation from the taints as the principal part. Since the mixed path is discussed here by phrases such as ‘he understands “this is suffering” as it really is,’ it is said, ‘he taught the path that has reached its culmination along with insight.’ By ‘for one who knows and sees’ are stated the direct comprehensions of full understanding, realization, and development. By ‘is liberated’ is stated the direct comprehension of abandonment; thus he says, ‘by this, he shows the moment of the path.’ Alternatively, ‘for one who knows and sees’ is an indication of the cause. The connection is that the mind is liberated from the taint of sensual desire due to the cause of knowing and the cause of seeing. For even in the case of simultaneously occurring phenomena, their nature as condition and conditioned is obtained in the category of co-nascence. Here, by the taking of the taint of existence, the inclusion of the taint of views should be understood, since the view of existence is included just like the craving for existence. By the words ‘birth is destroyed,’ and so on. ‘Of that’ means of the reviewing knowledge. ‘Ground’ means the place of occurrence.

යෙනාධිප්පායෙන ‘‘කතමා පනස්සා’’තිආදිනා චොදනා කතා, තං විවරන්තො ‘‘න තාවස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ න තාවස්ස අතීතා ජාති ඛීණා මග්ගභාවනායාති අධිප්පායො. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘පුබ්බෙව ඛීණත්තා’’ති. න අනාගතා අස්ස ජාති ඛීණාති යොජනා. න අනාගතාති ච අනාගතභාවසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා ලෙසෙන චොදෙති, තෙනාහ ‘‘අනාගතෙ වායාමාභාවතො’’ති. අනාගතවිසෙසො පනෙත්ථ අධිප්පෙතො, තස්ස ච ඛෙපනෙ වායාමොපි ලබ්භතෙව, තෙනාහ ‘‘යා පන මග්ගස්සා’’තිආදි. එකචතුපඤ්චවොකාරභවෙසූති භවත්තයග්ගහණං වුත්තනයෙන අනවසෙසතො ජාතියා ඛීණභාවදස්සනත්ථං. තන්ති යථාවුත්තං ජාතිං. සොති ඛීණාසවො භික්ඛු.

Clarifying the intention with which the objection ‘But what of his...?’ and so on was made, he says, ‘It is not that...’ and so on. Here, the meaning is: it is not that his past birth is destroyed by the development of the path. Regarding this, he states the reason: ‘Because it was already destroyed.’ The connection is: his future birth is not destroyed. And by ‘not future,’ he raises a subtle objection by taking the general sense of the future state; hence he says, ‘due to the absence of effort regarding the future.’ However, a specific future is intended here, and in its elimination, effort is indeed found. Therefore, he says, ‘But that which of the path...’ and so on. By ‘in the one-, four-, and five-constituent existences’ is meant the taking of the three states of existence, in the manner stated, in order to show the state of birth being destroyed without remainder. ‘That’ means birth as explained. ‘He’ means the monk whose taints are destroyed.

බ්‍රහ්මචරියවාසො නාම උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස නිබ්බත්තනං එවාති ආහ ‘‘පරිවුත්ථ’’න්ති. සම්මාදිට්ඨියා චතූසු සච්චෙසු පරිඤ්ඤාදිකිච්චසාධනවසෙන පවත්තමානාය සම්මාසඞ්කප්පාදීනම්පි දුක්ඛසච්චෙ පරිඤ්ඤාභිසමයානුගුණා පවත්ති, ඉතරසච්චෙසු ච නෙසං පහානාභිසමයාදිපවත්ති පාකටා එව, තෙන වුත්තං ‘‘චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනාවසෙනා’’ති. දුක්ඛනිරොධමග්ගෙසු පරිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාභාවනා යාවදෙව සමුදයප්පහානත්ථායාති ආහ ‘‘තෙන තෙන මග්ගෙන පහාතබ්බකිලෙසා පහීනා’’ති. ඉත්ථත්තායාති ඉමෙ පකාරා ඉත්ථං, තබ්භාවො ඉත්ථත්තං, තදත්ථන්ති වුත්තං හොති. තෙ පන පකාරා අරියමග්ගබ්‍යාපාරභූතා පරිඤ්ඤාදයො ඉධාධිප්පෙතාති ආහ ‘‘එවං සොළසකිච්චභාවායා’’ති. තෙ හි මග්ගං පච්චවෙක්ඛතො මග්ගානුභාවෙන පාකටා හුත්වා උපට්ඨහන්ති, පරිඤ්ඤාදීසු ච පහානමෙව පධානං තදත්ථත්තා ඉතරෙසන්ති ආහ ‘‘කිලෙසක්ඛයභාවාය වා’’ති. පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණවසෙන වා එවං වුත්තං. දුතියවිකප්පෙ ඉත්ථත්තායාති නිස්සක්කෙ සම්පදානවචනන්ති ආහ ‘‘ඉත්ථභාවතො’’ති. අපරන්ති අනාගතං. ඉමෙ පන චරිමකත්තභාවසඞ්ඛාතා පඤ්චක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා තිට්ඨන්ති, එතෙන තෙසං අප්පතිට්ඨතං දස්සෙති. අපරිඤ්ඤාමූලිකා හි පතිට්ඨා. යථාහ ‘‘කබළීකාරෙ චෙ භික්ඛවෙ ආහාරෙ අත්ථි රාගො අත්ථි නන්දී අත්ථි [Pg.272] තණ්හා, පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරූළ්හ’’න්තිආදි. (සං. නි. 2.64; කථා. 296; මහානි. 7) තෙනෙවාහ ‘‘ඡින්නමූලකා රුක්ඛා වියා’’තිආදි.

The living of the holy life is precisely the production of the path of the holy life, by way of the supreme designation; thus he says, ‘has been lived.’ As right view proceeds by way of accomplishing the functions of full understanding and so on regarding the four truths, the proceeding of right intention and the others is in accordance with the direct comprehension of full understanding regarding the truth of suffering, and their proceeding in relation to the direct comprehension of abandonment and so on regarding the other truths is indeed evident. Therefore, it is said, ‘by way of full understanding, abandonment, realization, and development by means of the four paths in relation to the four truths.’ The full understanding, realization, and development regarding the path to the cessation of suffering are solely for the purpose of abandoning the origin; thus he says, ‘the defilements to be abandoned by this or that path are abandoned.’ For ‘itthattāya’ means: these modes are ‘thus’ (itthaṃ); the state of that is ‘thusness’ (itthattaṃ); for the sake of that. These modes, however, which are the functions of the noble path—full understanding and so on—are intended here; thus he says, ‘thus, for the state of the sixteen functions.’ For when one reviews the path, these become evident and present themselves through the power of the path. And among full understanding and the others, abandonment is primary because the others are for its sake; thus he says, ‘or for the state of the destruction of defilements.’ Or it is said thus by way of reviewing the abandoned defilements. In the second alternative, ‘itthattāya’ is a dative of purpose; thus he says, ‘from the state of being thus.’ ‘Further’ means future. These five aggregates, however, designated as the final existence, remain fully understood; by this, he shows their non-establishment. For establishment is rooted in non-full-understanding. As it is said: ‘Monks, if there is lust, delight, or craving for physical nutriment, consciousness is established there and grows,’ and so on. Therefore, he says, ‘like trees with their roots cut,’ and so on.

249. පබ්බතමත්ථකෙති පබ්බතසිඛරෙ. තඤ්හි යෙභුය්‍යෙන සඞ්ඛිත්තං සඞ්කුචිතං හොතීති පාළියං ‘‘පබ්බතසඞ්ඛෙපෙ’’ති වුත්තං. පබ්බතපරියාපන්නො වා පදෙසො පබ්බතසඞ්ඛෙපො. අනාවිලොති අකාලුසියො, සා චස්ස අනාවිලතා කද්දමාභාවෙන හොතීති ආහ ‘‘නික්කද්දමො’’ති. සිප්පියොති සුත්තියො. සම්බුකාති සඞ්ඛලිකා. ඨිතාසුපි නිසින්නාසුපි ගාවීසු. විජ්ජමානාසූති ලබ්භමානාසු, ඉතරා ඨිතාපි නිසින්නාපි ‘‘චරන්තී’’ති වුච්චන්ති සහචරණනයෙන. තිට්ඨන්තමෙව, න පන කදාචිපි චරන්තං. ද්වයන්ති සිප්පිසම්බුකං, මච්ඡගුම්බන්ති ඉදං උභයං. තිට්ඨන්තන්ති වුත්තං චරන්තං පීති අධිප්පායො. ‘‘ඉතරඤ්ච ද්වය’’න්ති ච යථාවුත්තමෙව සිප්පිසම්බුකාදිද්වයං වදති. තඤ්හි චරතීති. කිං වා ඉමාය සහචරියාය, යථාලාභග්ගහණං පනෙත්ථ දට්ඨබ්බං. සක්ඛරකථලස්ස හි වසෙන තිට්ඨන්තන්ති. සිප්පිසම්බුකස්ස මච්ඡගුම්බස්ස ච වසෙන තිට්ඨන්තම්පි චරන්තං පීති යොජනා කාතබ්බා.

249. ‘On a mountain top’ means on a mountain peak. Because that is for the most part compact, in the Pāli it is said ‘in a mountain cleft.’ Or, a region included within the mountain is a ‘mountain cleft.’ ‘Undisturbed’ means not turbid; and its undisturbed nature is due to the absence of mud, thus he says ‘free from mud.’ ‘Oyster shells’ means mussels. ‘Snails’ means conch shells. Among cows, whether standing or sitting, ‘existing’ means available; other cows, though standing or sitting, are called ‘grazing’ by way of association with the herd. ‘Standing’ refers to that which is only standing, never moving. ‘The pair’ means oyster shells and snails; ‘a school of fish’ means both of these, that is, both standing and moving. The meaning is that ‘standing’ is said even of that which is moving. And by ‘the other pair’ he refers to the aforementioned pair of oyster shells, snails, and so on, for that moves. Or what is the point of this association? Here, it should be seen as a taking of what is available. For ‘standing’ is said with reference to gravel and pebbles. With reference to oyster shells, snails, and schools of fish, the connection should be made that they are both standing and moving.

තෙසං දසන්නං ඤාණානං. තත්ථාති තස්මිං ආරම්මණවිභාගෙ, තෙසු වා ඤාණෙසු. භූමිභෙදතො, කාලභෙදතො, සන්තානභෙදතො චාති සත්තවිධාරම්මණං විපස්සනාඤාණං. ‘‘රූපායතනමත්තමෙවා’’ති ඉදං තස්ස ඤාණස්ස අභිනිම්මියමානෙ මනොමයෙ කායෙ රූපායතනමෙවාරබ්භ පවත්තනතො වුත්තං, න තත්ථ ගන්ධායතං ආදීනං අභාවතො. න හි රූපකලාපො ගන්ධායතං ආදිරහිතො අත්ථි. පරිනිප්ඵන්නමෙව නිම්මිතරූපං, තෙනාහ ‘‘පරිත්තපච්චුප්පන්නබහිද්ධාරම්මණ’’න්ති. ආසවක්ඛයඤාණං නිබ්බානාරම්මණමෙව සමානං පරිත්තත්තිකවසෙන අප්පමාණාරම්මණං, අජ්ඣත්තත්තිකවසෙන බහිද්ධාරම්මණං, අතීතත්තිකවසෙන නවත්තබ්බාරම්මණඤ්ච හොතීති ආහ ‘‘අප්පමාණබහිද්ධානවත්තබ්බාරම්මණ’’න්ති. කූටො විය කූටාගාරස්ස භගවතො දෙසනාය අරහත්තං උත්තමඞ්ගභූතන්ති ආහ ‘‘අරහත්තනිකූටෙනා’’ති. දෙසනං නිට්ඨාපෙසීති තිත්ථකරමතහරවිභාවිනිං නානාවිධකුහනලපනාදිමිච්ඡාජීවවිද්ධංසිනිං තිවිධසීලාලඞ්කතං පරමසල්ලෙඛපටිපත්තිදීපනිං ඣානාභිඤ්ඤාදිඋත්තරිමනුස්සධම්මවිභූසිතං චුද්දසවිධමහාසාමඤ්ඤඵලපටිමණ්ඩිතං අනඤ්ඤසාධාරණං දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

Of those ten knowledges. By 'tatthā' is meant in that division of objects, or in those knowledges. Insight knowledge has seven types of objects: by way of division of plane, by way of division of time, and by way of division of continuity. By 'only the form base' it is said that this knowledge arises by taking as its object only the form base in the mind-made body being created, not because the smell base and so on are absent there. For no material group exists without the smell base and so on. The created form is fully perfected; therefore, he says, 'a limited, present, external object.' The knowledge of the destruction of the taints, though having Nibbāna as its object, becomes an immeasurable object by way of the limited triad, an external object by way of the internal triad, and an object not to be spoken of by way of the past triad; thus he says, 'an immeasurable, external, and not-to-be-spoken-of object.' Just as the pinnacle of a gabled house, so too arahantship is the supreme part of the Blessed One's teaching; thus he says, 'with the pinnacle of arahantship.' By 'he completed the teaching' is meant he completed the teaching which clarifies and refutes the doctrines of heretical teachers, which destroys various deceptive practices and wrong livelihoods such as cunning talk, which is adorned with the threefold virtue, which illuminates the supreme practice of effacement, which is embellished with jhānas, superknowledges, and other supramundane qualities, which is adorned with the fourteenfold great fruits of recluseship, and which is unparalleled.

අජාතසත්තුඋපාසකත්තපටිවෙදනාකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Account of Ajātasattu's Acknowledgment as a Lay Follower.

250. ආදිමජ්ඣපරියොසානන්ති [Pg.273] ආදිඤ්ච මජ්ඣඤ්ච පරියොසානඤ්ච. සක්කච්චං සගාරවං. ආරද්ධං ධම්මසඞ්ගාහකෙහි.

250. “Beginning, middle, and end” means the beginning, the middle, and the end. Carefully and with respect. Begun by the compilers of the Dhamma.

අභික්කන්තා විගතාති අත්ථොති ආහ ‘‘ඛයෙ දිස්සතී’’ති. තථා හි ‘‘නික්ඛන්තො පඨමො යාමො’’ති උපරි වුත්තං. අභික්කන්තතරොති අතිවිය කන්තතරො මනොරමො, තාදිසො ච සුන්දරො භද්දකො නාම හොතීති ආහ ‘‘සුන්දරෙ දිස්සතී’’ති. කොති දෙවනාගයක්ඛගන්ධබ්බාදීසු කො කතමො. මෙති මම. පාදානීති පාදෙ. ඉද්ධියාති ඉමාය එවරූපාය දෙවිද්ධියා. යසසාති ඉමිනා එදිසෙන පරිවාරෙන, පරිජනෙන ච. ජලන්ති විජ්ජොතමානො. අභික්කන්තෙනාති අතිවිය කන්තෙන කමනීයෙන අභිරූපෙන. වණ්ණෙනාති ඡවිවණ්ණෙන සරීරවණ්ණනිභාය. සබ්බා ඔභාසයං දිසාති දසපි දිසා පභාසෙන්තො චන්දො විය, සූරියො විය ච එකොභාසං එකාලොකං කරොන්තොති ගාථාය අත්ථො. අභිරූපෙති උළාරරූපෙ සම්පන්නරූපෙ.

“Passed, departed” (abhikkantā vigatā) is the meaning; thus it is said, “it is seen in destruction” (khaye dissati). For it is stated above, “The first watch has passed” (nikkhanto paṭhamo yāmo). “More excellent” (abhikkantataro) means exceedingly lovely and charming; and such a one is called beautiful and auspicious, thus it is said, “it is seen in beauty” (sundare dissati). “Who” (ko) means: who, which one (ko katamo) among gods, nāgas, yakkhas, gandhabbas, and so on. “Mine” (me) means my. “Feet” (pādāni) means the feet. “By psychic power” (iddhiyā) means by this kind of divine psychic power. “By glory” (yasasā) means by this kind of retinue and attendants. “Shining” (jalanti) means shining brightly. “By excellence” (abhikkantena) means by being exceedingly lovely, desirable, and beautiful. “By complexion” (vaṇṇena) means by the skin’s hue, by the radiance of the body. “Illuminating all directions” (sabbā obhāsayaṃ disā) means illuminating all ten directions like the moon or the sun, making a single radiance, a single light—this is the meaning of the verse. “In a beautiful form” (abhirūpe) means in a magnificent form, in an accomplished form.

‘‘චොරො චොරො, සප්පො සප්පො’’තිආදීසු භයෙ ආමෙඩිතං, ‘‘විජ්ඣ විජ්ඣ, පහර පහරා’’තිආදීසු කොධෙ, ‘‘සාධු සාධූතිආදීසු (ම. නි. 1.327; සං. නි. 2.127; 3.35; 5.1005) පසංසායං, ‘‘ගච්ඡ ගච්ඡ, ලුනාහි ලුනාහී’’තිආදීසු තුරිතෙ, ‘‘ආගච්ඡ ආගච්ඡා’’තිආදීසු කොතූහලෙ, ‘‘බුද්ධො බුද්ධොති චින්තෙන්තො’’තිආදීසු (බු. වං. 44) අච්ඡරෙ, ‘‘අභික්කමථායස්මන්තො අභික්කමථායස්මන්තො’’තිආදීසු (දී. නි. 3.20; අ. නි. 9.11) හාසෙ, ‘‘කහං එකපුත්තක කහං එකපුත්තකා’’තිආදීසු (සං. නි. 2.63) සොකෙ, ‘‘අහො සුඛං අහො සුඛ’’න්තිආදීසු (උදා. 20; දී. නි. 3.305; චූළව. 332) පසාදෙ. ච-සද්දො අවුත්තසමුච්චයත්ථො, තෙන ගරහාඅසම්මානාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තත්ථ ‘‘පාපො පාපො’’තිආදීසු ගරහායං, ‘‘අභිරූපක අභිරූපකා’’තිආදීසු අසම්මානෙ දට්ඨබ්බං.

In phrases like “thief, thief,” “snake, snake,” and so on, repetition indicates fear; in phrases like “shoot, shoot,” “strike, strike,” and so on, it indicates anger; in phrases like “good, good,” and so on, it indicates praise; in phrases like “go, go,” “cut, cut,” and so on, it indicates urgency; in phrases like “come, come,” and so on, it indicates curiosity; in phrases like “the Buddha, the Buddha,” thinking thus, and so on, it indicates wonder; in phrases like “come forward, venerable ones, come forward, venerable ones,” and so on, it indicates amusement; in phrases like “where is my only son, where is my only son,” and so on, it indicates sorrow; in phrases like “ah, happiness, ah, happiness,” and so on, it indicates serenity. The particle “ca” serves to include what has not been said; thus, the inclusion of blame, disrespect, and so on should be understood. There, in phrases like “evil, evil,” and so on, it indicates blame; in phrases like “handsome one, handsome one,” and so on, it indicates disrespect.

නයිදං ආමෙඩිතවසෙන ද්වික්ඛත්තුං වුත්තං, අථ ඛො අත්ථද්වයවසෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ ‘‘අභික්කන්ත’’න්ති වචනං අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකලිඞ්ගවසෙන වුත්තං. තං පන භගවතො වචනං ධම්මස්ස දෙසනාති කත්වා [Pg.274] තථා වුත්තං. අත්ථමත්තදස්සනං වා එතං, තස්මා අත්ථවසෙනෙත්ථ ලිඞ්ගවිභත්තිපරිණාමො වෙදිතබ්බො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. දොසනාසනතොති රාගාදිකිලෙසවිධමනතො. ගුණාධිගමනතොති සීලාදිගුණානං සම්පාදනතො. යෙ ගුණෙ දෙසනා අධිගමෙති, තෙසු පධානභූතා දස්සෙතබ්බාති තෙ පධානභූතෙ තාව දස්සෙතුං ‘‘සද්ධාජනනතො පඤ්ඤාජනනතො’’ති වුත්තං. සද්ධාපමුඛා හි ලොකියා ගුණා පඤ්ඤාපමුඛා ලොකුත්තරා. සීලාදිඅත්ථසම්පත්තියා සාත්ථතො. සභාවනිරුත්තිසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනතො. සුවිඤ්ඤෙය්‍යසද්දපයොගතාය උත්තානපදතො. සණ්හසුඛුමභාවෙන දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යත්ථතාය ගම්භීරත්ථතො. සිනිද්ධමුදුමධුරසද්දපයොගතාය කණ්ණසුඛතො. විපුලවිසුද්ධපෙමනීයත්ථතාය හදයඞ්ගමතො. මානාතිමානවිධමනෙන අනත්තුක්කංසනතො. ථම්භසාරම්භනිම්මද්දනෙන අපරවම්භනතො. හිතාධිප්පායප්පවත්තියා, පරෙසං රාගපරිළාහාදිවූපගමනෙන ච කරුණාසීතලතො. කිලෙසන්ධකාරවිධමනෙන පඤ්ඤාවදාතතො. කරවීකරුතමඤ්ජුතාය ආපාථරමණීයතො. පුබ්බාපරාවිරුද්ධසුවිසුද්ධතාය විමද්දක්ඛමතො. ආපාථරමණීයතාය එව සුය්‍යමානසුඛතො. විමද්දක්ඛමතාය, හිතජ්ඣාසයප්පවත්තිතාය ච වීමංසියමානහිතතො. එවමාදීහීති ආදි-සද්දෙන සංසාරචක්කනිවත්තනතො සද්ධම්මචක්කප්පවත්තනතො, මිච්ඡාවාදවිද්ධංසනතො සම්මාවාදපතිට්ඨාපනතො, අකුසලමූලසමුද්ධරණතො කුසලමූලසංරොපනතො, අපායද්වාරපිධානතො සග්ගමග්ගද්වාරවිවරණතො, පරියුට්ඨානවූපසමනතො අනුසයසමුග්ඝාටනතොති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

This was not stated twice for emphasis, but to show two meanings; hence the phrase “or else” and so on is given. The word “excellent” is used in the neuter gender in reference to the speech. That speech of the Blessed One is the teaching of the Dhamma, and it is spoken of as such. Or this is merely showing the meaning; therefore, the change of gender and case ending here should be understood according to the meaning. The same principle applies to the second term. “By dispelling faults” means by destroying defilements such as lust. “By attaining virtues” means by accomplishing qualities such as virtue. Among the qualities that the teaching leads to, the principal ones should be shown; to show those principal ones, it is said, “by generating faith, by generating wisdom.” For worldly qualities have faith as their chief, while supramundane qualities have wisdom as their chief. It is 'with meaning' (sāttha) because it accomplishes the substance of virtue and so on. It is 'with phrasing' (sabyañjana) because it possesses excellence of expression. It has 'clear wording' (uttānapada) because it uses easily intelligible words. It has 'profound meaning' (gambhīrattha) because its meaning is difficult to comprehend due to its subtlety. It is 'pleasant to the ear' (kaṇṇasukha) because it uses smooth, gentle, and sweet words. It is 'heart-touching' (hadayaṅgama) because its meaning is vast, pure, and lovely. It is 'not self-praising' (anattukkaṃsana) because it destroys conceit and arrogance. It is 'not disparaging of others' (aparavambhana) because it crushes stubbornness and contention. It is 'cool with compassion' (karuṇāsītala) because it proceeds from a beneficial intention and calms the fever of lust and so on in others. It is 'bright with wisdom' (paññāvadāta) because it dispels the darkness of defilements. It is 'charming on first hearing' (āpātharamaṇīya), like the sweet call of the Karavīka bird. It is 'able to withstand scrutiny' (vimaddakkhama) because it is perfectly pure and without contradiction between earlier and later parts. It is 'pleasant to hear' (suyyamānasukha) because it is charming on first hearing. It is 'beneficial when examined' (vīmaṃsiyamānahita) because it can withstand scrutiny and proceeds from a beneficial disposition. By “and so on,” the inclusion of the following should be understood: turning back the wheel of saṃsāra, setting in motion the wheel of the true Dhamma, demolishing wrong views, establishing right views, uprooting unwholesome roots, planting wholesome roots, closing the doors to the lower realms, opening the doors to the heavenly path and the path to Nibbāna, calming obsessive defilements, and eradicating latent tendencies.

අධොමුඛට්ඨපිතන්ති කෙනචි අධොමුඛං ඨපිතං. හෙට්ඨාමුඛජාතන්ති සභාවෙනෙව හෙට්ඨාමුඛං ජාතං. උග්ඝාටෙය්‍යාති විවටං කරෙය්‍ය. හත්ථෙ ගහෙත්වා ‘‘පුරත්ථාභිමුඛො, උත්තරාභිමුඛො වා ගච්ඡා’’තිආදීනි අවත්වා හත්ථෙ ගහෙත්වා නිස්සන්දෙහං කත්වා. ‘‘එස මග්ගො, එවං ගච්ඡා’’ති දස්සෙය්‍ය. කාළපක්ඛචාතුද්දසීති කාළපක්ඛෙ චාතුද්දසී. නික්කුජ්ජිතං ආධෙය්‍යස්ස අනාධාරභූතං භාජනං ආධාරභාවාපාදනවසෙන උක්කුජ්ජෙය්‍ය. අඤ්ඤාණස්ස අභිමුඛත්තා හෙට්ඨාමුඛජාතතාය සද්ධම්මවිමුඛං අධොමුඛට්ඨපිතතාය අසද්ධම්මෙ පතිතන්ති එවං පදද්වයං යථාරහං යොජෙතබ්බං, න යථාසඞ්ඛ්‍යං. කාමං කාමච්ඡන්දාදයො පටිච්ඡාදකා නීවරණභාවතො, මිච්ඡාදිට්ඨි පන සවිසෙසං පටිච්ඡාදිකා සත්තෙ මිච්ඡාභිනිවෙසනවසෙනාති ආහ [Pg.275] ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්න’’න්ති. තෙනාහ භගවා ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමාහං භික්ඛවෙ වජ්ජං වදාමී’’ති. සබ්බො අපායගාමිමග්ගො කුම්මග්ගො කුච්ඡිතො මග්ගොති කත්වා. සම්මාදිට්ඨිආදීනං උජුපටිපක්ඛතාය මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ මිච්ඡත්තධම්මා මිච්ඡාමග්ගා. තෙනෙව හි තදුභයපටිපක්ඛතං සන්ධාය ‘‘සග්ගමොක්ඛමග්ගං ආවිකරොන්තෙනා’’ති වුත්තං. සප්පිආදිසන්නිස්සයො පදීපො න තථා උජ්ජලො, යථා තෙලසන්නිස්සයොති තෙලපජ්ජොත-ග්ගහණං. එතෙහි පරියායෙහීති එතෙහි නික්කුජ්ජිතුක්කුජ්ජනපටිච්ඡන්නවිවරණාදිඋපමොපමිතබ්බප්පකාරෙහි, එතෙහි වා යථාවුත්තෙහි නානාවිධකුහනලපනාදිමිච්ඡාජීවවිවිධමනාදිවිභාවනපරියායෙහි. තෙනාහ ‘‘අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො’’ති.

“Placed upside down” means placed upside down by someone. “Naturally facing downward” means it is naturally facing downward from birth. “Should open” means should make it open. Taking them by the hand, without saying, “Face east or north and go,” and so on, but taking them by the hand and making it without doubt, one should show, “This is the path, go thus.” “The fourteenth of the dark fortnight” means the fourteenth day in the dark fortnight. “An overturned vessel” means one should turn upright a vessel that is not a support for what is placed in it, by way of bringing it to a state of being a support. Due to facing ignorance and being naturally downward-facing, one is turned away from the true Dhamma; due to being placed upside down, one has fallen into the false Dhamma. Thus, these two phrases should be connected as is appropriate, not in numerical order. Indeed, sensual desire and so on are concealers because of their nature as hindrances, but wrong view in particular conceals beings by way of wrong adherence; thus, it is said, “concealed by the thicket of wrong view.” Hence, the Blessed One said, “Monks, I say that wrong view is the ultimate fault.” All paths leading to the planes of misery are wrong paths, being bad paths. Because they are the direct opposite of right view and so on, the eight states of wrongness beginning with wrong view are wrong paths. For this very reason, with reference to the opposition of both, it is said, “by one who reveals the path to heaven and liberation.” A lamp dependent on ghee and so on is not as bright as one dependent on oil—hence the taking of an oil lamp. “By these methods” means by these illustrative methods of similes and things to be compared, such as overturning, righting, concealing, revealing, and so on, or by these various methods of explaining the dispelling of various wrong livelihoods such as deceit, talkativeness, and so on, as has been stated. Therefore, it is said, “the Dhamma has been illuminated in many ways.”

පසන්නකාරන්ති පසන්නෙහි කාතබ්බං සක්කාරං. සරණන්ති පටිසරණං, තෙනාහ ‘‘පරායණ’’න්ති. පරායණභාවො ච අනත්ථනිසෙධනෙන, අත්ථසම්පටිපාදනෙන ච හොතීති ආහ ‘‘අඝස්ස තාතා, හිතස්ස ච විධාතා’’ති. අඝස්සාති දුක්ඛතොති වදන්ති, පාපතොති පන අත්ථො යුත්තො, නිස්සක්කෙ චෙතං සාමිවචනං. එත්ථ ච නායං ගමු-සද්දො නී-සද්දාදයො විය ද්විකම්මකො, තස්මා යථා ‘‘අජං ගාමං නෙතී’’ති වුච්චති, එවං ‘‘භගවන්තං සරණං ගච්ඡාමී’’ති වත්තුං න සක්කා, ‘‘සරණන්ති ගච්ඡාමී’’ති පන වත්තබ්බං. ඉති-සද්දො චෙත්ථ ලුත්තනිද්දිට්ඨො. තස්ස චායමත්ථො. ගමනඤ්ච තදධිප්පායෙන භජනං ජානනං වාති දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනා අධිප්පායෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘භජාමී’’තිආදීසු පුරිමස්ස පුරිමස්ස පච්ඡිමං පච්ඡිමං අත්ථවචනං, භජනං වා සරණාධිප්පායෙන උපසඞ්කමනං, සෙවනං සන්තිකාවචරතා, පයිරුපාසනං වත්තපටිවත්තකරණෙන උපට්ඨානන්ති එවං සබ්බථාපි අනඤ්ඤසරණතංයෙව දීපෙති. ‘‘ගච්ඡාමී’’ති පදස්ස බුජ්ඣාමීති අයමත්ථො කථං ලබ්භතීති ආහ ‘‘යෙසඤ්හී’’තිආදි.

“Pasannakāra” means the respect that should be shown by those who are confident. “Saraṇa” is a refuge; therefore, it is said to be a “parāyaṇa” (final resort). The state of being a final resort comes about through the prevention of harm and the provision of benefit; thus, it is said, “the protector from evil, and the provider of welfare.” “Aghassa” (of evil) is said to mean “from suffering,” but the meaning “from evil” is more fitting, and this is a genitive in the sense of separation. Here, the root “gam” (to go) is not ditransitive like the root “nī” (to lead), and so on. Therefore, just as one says, “ajaṃ gāmaṃ neti” (he leads the goat to the village), one cannot say, “bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi.” Instead, one should say, “saraṇanti gacchāmi” (I go to it as refuge). Here, the word “iti” is indicated as elided. And this is its meaning: showing that “going” means resorting to or knowing with that intention, he says, “with this intention,” and so on. Therein, in phrases like “I resort,” and so on, each subsequent term is an explanation of the meaning of each preceding one. Or, “resorting” is approaching with the intention of refuge; “serving” is being in close proximity; “attending” is service by performing one’s duties and counter-duties. Thus, in every way, it indicates having no other refuge. How is the meaning “I understand” obtained for the word “gacchāmi” (I go)? He says, “For those who…” and so on.

‘‘අධිගතමග්ගෙ සච්ඡිකතනිරොධෙ’’ති පදද්වයෙනාපි ඵලට්ඨා එව දස්සිතා, න මග්ගට්ඨාති තෙ දස්සෙන්තො ‘‘යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ චා’’තිආදිමාහ. නනු ච කල්‍යාණපුථුජ්ජනොපි ‘‘යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජතී’’ති වුච්චතීති? කිඤ්චාපි වුච්චති, නිප්පරියායෙන පන මග්ගට්ඨා එව තථා වත්තබ්බා, න ඉතරො නියාමොක්කමනාභාවතො. තථා හි තෙ එව වුත්තා ‘‘අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතී’’ති. සම්මත්තනියාමොක්කමනෙන හි අපායවිනිමුත්තසම්භවො[Pg.276]. අක්ඛායතීති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා, තෙන ‘‘යාවතා භික්ඛවෙ ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගං අක්ඛායතී’’ති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34) සුත්තපදං සඞ්ගණ්හාති, ‘‘විත්ථාරො’’ති වා ඉමිනා. එත්ථ ච අරියමග්ගො නිය්‍යානිකතාය, නිබ්බානං තස්ස තදත්ථසිද්ධිහෙතුතායාති උභයමෙව නිප්පරියායෙන ‘‘ධම්මො’’ති වුත්තො. නිබ්බානඤ්හි ආරම්මණපච්චයභූතං ලභිත්වා අරියමග්ගස්ස තදත්ථසිද්ධි. තථාපි යස්මා අරියඵලානං ‘‘තාය සද්ධාය අවූපසන්තායා’’තිආදි වචනතො මග්ගෙන සමුච්ඡින්නානං කිලෙසානං පටිපස්සද්ධිප්පහානකිච්චතාය, නිය්‍යානානුගුණතාය, නිය්‍යානපරියොසානතාය ච, පරියත්තිධම්මස්ස පන ‘‘නිය්‍යානධම්මස්ස සමධිගමනහෙතුතායා’’ති ඉමිනා පරියායෙන වුත්තනයෙන ධම්මභාවො ලබ්භති එව. ස්වායමත්ථො පාඨාරූළ්හො එවාති දස්සෙන්තො ‘‘න කෙවල’’න්තිආදිමාහ.

“By the two phrases ‘one who has attained the path and realized cessation,’ those standing in the fruit are shown, not those standing in the path.” Pointing this out, he says, “and for one practicing as instructed,” and so on. But is not even a virtuous ordinary person said to be “practicing as instructed”? Although it is said so, in the strict sense, only those standing in the path should be spoken of in that way, not the other, due to the absence of entry into the fixed course of rightness. For they are indeed described thus: “It supports one who is not falling into the planes of misery.” For through entry into the fixed course of rightness, liberation from the planes of misery becomes possible. “It is declared”—here the word “iti” has the meaning of “and so forth” or “in this way.” Thus, it includes the sutta passage: “Monks, of all things conditioned or unconditioned, dispassion is declared the highest” (Itivuttaka 90; Aṅguttara Nikāya 4.34), or by this, it means “in detail.” Here, both the Noble Path, because it leads out, and Nibbāna, because it is the cause for the accomplishment of that purpose for the path, are called “the Dhamma” in the strict sense. For the Noble Path accomplishes its purpose by obtaining Nibbāna, which has become its object-condition. Nevertheless, because for the noble fruits, its nature as Dhamma is indeed obtained by the method stated in this way: “because of the function of tranquillizing-abandonment of the defilements cut off by the path, because of its conduciveness to liberation, and because of its culmination in liberation,” according to such statements as “with that faith not yet stilled,” and for the scriptural Dhamma, “because it is the cause for attaining the liberating Dhamma.” To show that this meaning is established in the text itself, he says, “not only,” and so on.

‘‘කාමරාගො භවරාගො’’ති එවමාදි භෙදො සබ්බොපි රාගො විරජ්ජති එතෙනාති රාගවිරාගොති මග්ගො කථිතො. එජාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය, අන්තොනිජ්ඣානලක්ඛණස්ස සොකස්ස ච තදුප්පත්තියං සබ්බසො පරික්ඛීණත්තා අනෙජං අසොකන්ති ඵලං කථිතං. අප්පටිකූලන්ති අවිරොධදීපනතො කෙනචි අවිරුද්ධං, ඉට්ඨං පණීතන්ති වා අත්ථො. පගුණරූපෙන පවත්තිතත්තා, පකට්ඨගුණවිභාවනතො වා පගුණං. යථාහ ‘‘විහිංසසඤ්ඤී පගුණං න භාසිං, ධම්මං පණීතං මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ’’ති. (ම. නි. 1.283; ම. නි. 2.339; මහාව. 9) සබ්බධම්මක්ඛන්ධා කථිතාති යොජනා.

“Lust for sensual pleasures, lust for existence”—all divisions of lust such as these fade away through this; hence, the path is called ‘the fading away of lust.’ Because of the complete exhaustion of craving, known as ‘agitation,’ and of sorrow, which is characterized by inner burning and arises from that craving, the fruit is called ‘free from agitation and sorrow.’ ‘Not disagreeable’ means not opposed by anyone, because it reveals non-opposition; or its meaning is ‘desirable and sublime.’ It is ‘proficient’ because it proceeds in a proficient manner, or because it makes manifest excellent qualities. As it is said: “With a perception of harming, I did not speak what is proficient; I spoke the Dhamma, sublime among humans, O Brahmā.” (Majjhima Nikāya 1.283; 2.339; Mahāvagga 9). The connection is that all aggregates of the Dhamma have been spoken of.

දිට්ඨිසීලසඞ්ඝාතෙනාති ‘‘යායං දිට්ඨි අරියා නිය්‍යානිකා නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය, තථාරූපාය දිට්ඨියා දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.324; ම. නි. 4.92; 3.54) එවං වුත්තාය දිට්ඨියා, ‘‘යානි තානි සීලානි අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි භුජිස්සානි විඤ්ඤුප්පසත්ථානි අපරාමට්ඨානි සමාධිසංවත්තනිකානි, තථාරූපෙහි සීලෙහි සීලසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.323; ම. නි. 1.492; 3.54; අ. නි. 6.11; පරි. 274) එවං වුත්තානං සීලානඤ්ච සංහතභාවෙන, දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙනාති අත්ථො. සංහතොති ඝටිතො, සමෙතොති අත්ථො. අරියපුග්ගලා හි යත්ථ කත්ථචි දූරෙ ඨිතාපි අත්තනො ගුණසාමග්ගියා සංහතා එව[Pg.277]. අට්ඨ ච පුග්ගලධම්මදසා තෙති තෙ පුරිසයුගවසෙන චත්තාරොපි පුග්ගලවසෙන අට්ඨෙව අරියධම්මස්ස පච්චක්ඛදස්සාවිතාය ධම්මදසා. තීණි වත්ථූනි ‘‘සරණ’’න්ති ගමනෙන, තික්ඛත්තුං ගමනෙන ච තීණි සරණගමනානි. පටිවෙදෙසීති අත්තනො හදයගතං වාචාය පවෙදෙසි.

“By the combination of view and virtue” means by the combined state of the view spoken of thus: “That view which is noble, leading out, which leads one who acts upon it to the complete destruction of suffering—with such a view one abides in commonality of view,” and of the virtues spoken of thus: “Those virtues which are unbroken, un-torn, unblemished, un-mottled, liberating, praised by the wise, not clung to, and conducive to concentration—with such virtues one abides in commonality of virtue”; the meaning is by the commonality of view and virtue. “Combined” means joined, united. For noble individuals, even when situated far away, are indeed united by the harmony of their qualities. And the eight individuals who are seers of the Dhamma—that is, those who, whether as four pairs of persons or as eight individuals, are seers of the Dhamma because they see the noble Dhamma directly. By going to the three objects “as refuge,” and by going three times, there are three acts of going for refuge. “He declared” means he made known with speech what was in his heart.

සරණගමනකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Talk on Going for Refuge

සරණගමනස්ස විසයප්පභෙදඵලසංකිලෙසභෙදානං විය කත්තු ච විභාවනා තත්ථ කොසල්ලාය හොතීති ‘‘සරණගමනෙසු කොසල්ලත්ථං සරණං…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං තෙන විනා සරණගමනස්සෙව අසම්භවතො. කස්මා පනෙත්ථ වොදානං න ගහිතං, නනු වොදානවිභාවනාපි තත්ථ කොසල්ලාවහාති? සච්චමෙතං, තං පන සංකිලෙසග්ගහණෙනෙව අත්ථතො දීපිතං හොතීති න ගහිතං. යානි හි නෙසං සංකිලෙසකාරණානි අඤ්ඤාණාදීනි, තෙසං සබ්බෙන සබ්බං අනුප්පන්නානං අනුප්පාදනෙන, උප්පන්නානඤ්ච පහානෙන වොදානං හොතීති. හිංසත්ථස්ස සර-සද්දස්ස වසෙනෙතං පදං දට්ඨබ්බන්ති ‘‘හිංසතීති සරණ’’න්ති වත්වා තං පන හිංසනං කෙසං කථං කස්ස වාති චොදනං සොධෙන්තො ‘‘සරණගතාන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ භයන්ති වට්ටභයං. සන්තාසන්ති චිත්තුත්‍රාසං තෙනෙව චෙතසිකදුක්ඛස්ස ගහිතත්තා. දුක්ඛන්ති කායිකදුක්ඛං. දුග්ගතිපරිකිලෙසන්ති දුග්ගතිපරියාපන්නං සබ්බම්පි දුක්ඛං, තයිදං සබ්බං පරතො ඵලකථායං ආවිභවිස්සති. එතන්ති ‘‘සරණ’’න්ති පදං.

The analysis of the agent, as well as the distinctions of scope, fruit, and defilement of going for refuge, is for the sake of skill therein. Therefore, it is said, “For the sake of skill in going for refuge, the refuge… should be known,” because without this, going for refuge itself would be impossible. Why, then, is cleansing not included here? Is not the analysis of cleansing also conducive to skill in this matter? This is true, but it is implicitly indicated by the inclusion of defilements, and thus it is not mentioned separately. For cleansing occurs through the complete non-arising of the causes of their defilements—ignorance and so on—that have not yet arisen, and through the abandoning of those that have arisen. This word should be understood in terms of the root ‘sara,’ which has the meaning of harming. Having stated, “It harms, thus it is ‘saraṇa,’” he resolves the objection, “Whom does it harm? How? And for whom?” by stating, “for those who have gone for refuge,” and so on. Herein, ‘bhaya’ means the fear of the round of existence. ‘Santāsa’ means mental dread, and by this, mental suffering is included. ‘Dukkha’ refers to bodily suffering. ‘Duggatiparikilesa’ encompasses all suffering connected with bad destinations; all this will become clear later in the discussion of the fruit. ‘This’ refers to the word ‘saraṇa.’”

එවං අවිසෙසතො සරණ-සද්දස්ස අත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි විසෙසතො දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. හිතෙ පවත්තනෙනාති ‘‘සම්පන්නසීලා භික්ඛවෙ විහරථා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.64, 69) අත්ථෙ නියොජනෙන. අහිතා ච නිවත්තනෙනාති. ‘‘පාණාතිපාතස්ස ඛො පාපකො විපාකො, පාපකං අභිසම්පරාය’’න්තිආදිනා ආදීනවදස්සනාදිමුඛෙන අනත්ථතො නිවත්තනෙන. භයං හිංසතීති හිතාහිතෙසු අප්පවත්තිපවත්තිහෙතුකං බ්‍යසනං අප්පවත්තිකරණෙන විනාසෙති. භවකන්තාරා උත්තාරණෙන මග්ගසඞ්ඛාතො ධම්මො, ඉතරො අස්සාසදානෙන සත්තානං භයං හිංසතීති යොජනා. කාරානන්ති දානවසෙන පූජාවසෙන ච උපනීතානං සක්කාරානං. විපුලඵලපටිලාභකරණෙන සත්තානං භයං හිංසතීති යොජනා, අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවතොති [Pg.278] අධිප්පායො. ඉමිනාපි පරියායෙනාති ඉමිනාපි විභජිත්වා වුත්තෙන කාරණෙන.

Having thus explained the meaning of the term ‘refuge’ in general, now to explain it in particular, the phrase “or else” and so on is stated. ‘By promoting what is beneficial’ means by enjoining one to the goal with statements like, “Dwell, monks, endowed with virtue.” ‘And by turning away from what is unbeneficial’ means by turning away from what is disadvantageous by means of showing the drawbacks, such as, “The killing of living beings has a bad result, a bad future life.” ‘It harms fear’ means it destroys, by preventing its occurrence, the misfortune caused by non-engagement in what is beneficial and engagement in what is harmful. The Dhamma, designated as the path, harms the fear of beings by leading them across the wilderness of existence; the other [the Saṅgha] does so by giving them assurance. This is the connection. It harms the fear of beings by causing them to attain the abundant fruit of the honors brought to them through giving and reverence. This is the connection. The implication is that this is due to their being an unsurpassed field for offerings. ‘By this method too’ means by this reason, stated through analysis.

‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති එවං පවත්තො තත්ථ රතනත්තයෙ පසාදො තප්පසාදො, තදෙව රතනත්තයං ගරු එතස්සාති තග්ගරු තබ්භාවො තග්ගරුතා, තප්පසාදො ච තග්ගරුතා ච තප්පසාදතග්ගරුතා, තාහි තප්පසාදතග්ගරුතාහි. විධූතදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසම්මොහඅස්සද්ධියාදිතාය විහතකිලෙසො. තදෙව රතනත්තයං පරායණං පරාගති තාණං ලෙණන්ති එවං පවත්තියා තප්පරායණතාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො සරණගමනං සරණං ගච්ඡති එතෙනාති. තංසමඞ්ගීති තෙන යථාවුත්තචිත්තුප්පාදෙන සමන්නාගතො. එවං උපෙතීති භජති සෙවති පයිරුපාසති, එවං වා ජානාති බුජ්ඣතීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච පසාද-ග්ගහණෙන ලොකියසරණගමනමාහ. තඤ්හි පසාදප්පධානං. ගරුතාගහණෙන ලොකුත්තරං. අරියා හි රතනත්තයං ගුණාභිඤ්ඤතාය පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුං කත්වා පස්සන්ති. තස්මා තප්පසාදෙන වික්ඛම්භනවසෙන විගතකිලෙසො, තග්ගරුතාය සමුච්ඡෙදවසෙනාති යොජෙතබ්බං අගාරවකරණහෙතූනං සමුච්ඡින්දනතො. තප්පරායණතා පනෙත්ථ තග්ගතිකතාති තාය චතුබ්බිධම්පි වක්ඛමානං සරණගමනං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. අවිසෙසෙන වා පසාදගරුතා ජොතිතාති පසාදග්ගහණෙන අවෙච්චප්පසාදස්ස ඉතරස්ස ච ගහණං, තථා ගරුතාගහණෙනාති උභයෙනාපි උභයං සරණගමනං යොජෙතබ්බං.

Faith in the Triple Gem that occurs thus—“The Blessed One is a Fully Enlightened One, the Dhamma is well-expounded, the Saṅgha is of good conduct”—is ‘that faith.’ One for whom that very Triple Gem is weighty is a ‘taggaru’; the state of being such is ‘taggarutā’ (reverence for it). That faith and that reverence together are ‘faith-and-reverence.’ Through that faith-and-reverence, one’s defilements are destroyed, having dispelled wrong view, doubt, delusion, lack of faith, and so on. The arising of mind that proceeds with the characteristic of being devoted to it, occurring thus: ‘That very Triple Gem is the final resort, the supreme goal, the protection, the shelter,’ is ‘going for refuge,’ because one goes for refuge by means of it. ‘Endowed with that’ means possessed of that aforementioned arising of mind. ‘Thus one approaches’ means one resorts to, serves, and attends upon it; or ‘thus one knows, understands’—this is the meaning to be understood. Here, by the inclusion of ‘faith,’ the mundane going for refuge is indicated, for it is primarily based on faith. By the inclusion of ‘reverence,’ the supramundane is indicated. For the noble ones, through direct knowledge of its qualities, regard the Triple Gem as weighty, like a stone umbrella. Therefore, it should be understood that through that faith, one is free from defilements by way of suppression, and through that reverence, by way of eradication, because the causes of irreverence are cut off. Herein, ‘having it as the final resort’ means being dedicated to it; by this, it should be understood that all four types of going for refuge, which will be explained, are included. Alternatively, faith and reverence are illuminated without distinction; thus, by the inclusion of faith, both unwavering faith and the other (mundane faith) are included, and likewise by the inclusion of reverence. Thus, by both, both kinds of going for refuge should be connected.

මග්ගක්ඛණෙ ඉජ්ඣතීති යොජනා. ‘‘නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා’’ති එතෙන අත්ථතො චතුසච්චාධිගමො එව ලොකුත්තරසරණගමනන්ති දස්සෙති. තත්ථ හි නිබ්බානධම්මො සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන, මග්ගධම්මො භාවනාභිසමයවසෙන පටිවිජ්ඣියමානොයෙව සරණගමනත්ථං සාධෙති. බුද්ධගුණා පන සාවකගොචරභූතා පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන, තථා අරියසඞ්ඝගුණා, තෙනාහ ‘‘කිච්චතො සකලෙපි රතනත්තයෙ ඉජ්ඣතී’’ති. ඉජ්ඣන්තඤ්ච සහෙව ඉජ්ඣති, න ලොකියං විය පතිපාටියා අසම්මොහපටිවෙධෙන පටිවිද්ධත්තාති අධිප්පායො. යෙ පන වදන්ති ‘‘න සරණගමනං නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා පවත්තති. මග්ගස්ස අධිගතත්තා පන අධිගතමෙව හොති එකච්චානං තෙවිජ්ජාදීනං ලොකියවිජ්ජාදයො වියා’’ති, තෙසං ලොකියමෙව සරණගමනං සියා, න ලොකුත්තරං, තඤ්ච අයුත්තං දුවිධස්සාපි ඉච්ඡිතබ්බත්තා.

It succeeds at the moment of the path—this is the connection. By the phrase, “having Nibbāna as its object,” it shows that in substance the attainment of the Four Truths is itself the supramundane going for refuge. For in this case, only the Dhamma of Nibbāna, being penetrated by way of the comprehension of realization, and the Dhamma of the path, being penetrated by way of the comprehension of development, accomplish the purpose of going for refuge. The qualities of the Buddha, however, being the domain of disciples, are penetrated by way of the comprehension of full understanding, and likewise the qualities of the noble Saṅgha. Therefore, it is said, “In terms of function, it succeeds in the entire Triple Gem.” And when it succeeds, it does so simultaneously, not sequentially as in the mundane case, because it is penetrated with non-deluded penetration—this is the meaning. But as for those who say, “Going for refuge does not occur with Nibbāna as its object. Rather, because the path is attained, it is simply attained, like the mundane knowledges and so on of some who possess the threefold knowledge”—for them, going for refuge would be only mundane, not supramundane. And that is inappropriate, because both kinds are to be desired.

තන්ති [Pg.279] ලොකියං සරණගමනං. සද්ධාපටිලාභො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’තිආදිනා. සද්ධාමූලිකාති යථාවුත්තසද්ධාපුබ්බඞ්ගමා සම්මාදිට්ඨිති බුද්ධසුබුද්ධතං, ධම්මසුධම්මතං, සඞ්ඝසුප්පටිපත්තිඤ්ච ලොකියාවබොධවසෙනෙව සම්මා ඤායෙන දස්සනතො. ‘‘සද්ධාමූලිකා සම්මාදිට්ඨී’’ති එතෙන සද්ධූපනිස්සයා යථාවුත්තලක්ඛණා පඤ්ඤා ලොකියසරණගමනන්ති දස්සෙති, තෙනාහ ‘‘දිට්ඨිජුකම්මන්ති වුච්චතී’’ති. දිට්ඨි එව අත්තනො පච්චයෙහි උජු කරීයතීති කත්වා දිට්ඨි වා උජු කරීයති එතෙනාති දිට්ඨිජුකම්මං, තථා පවත්තො චිත්තුප්පාදො. එවඤ්ච කත්වා ‘‘තප්පරායණතාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො’’ති ඉදං වචනං සමත්ථිතං හොති. සද්ධාපුබ්බඞ්ගමසම්මාදිට්ඨිග්ගහණං පන චිත්තුප්පාදස්ස තප්පධානතායාති දට්ඨබ්බං. ‘‘සද්ධාපටිලාභො’’ති ඉමිනා මාතාදීහි උස්සාහිතදාරකාදීනං විය ඤාණවිප්පයුත්තං සරණගමනං දස්සෙති, ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති ඉමිනා ඤාණසම්පයුත්තං සරණගමනං. තයිදං ලොකියං සරණගමනං. අත්තා සන්නිය්‍යාතීයති අප්පීයති පරිච්චජීයති එතෙනාති අත්තසන්නිය්‍යාතනං, යථාවුත්තං දිට්ඨිජුකම්මං. තං රතනත්තයං පරායණං පටිසරණං එතස්සාති තප්පරායණො, පුග්ගලො, චිත්තුප්පාදො වා. තස්ස භාවො තප්පරායණතා, යථාවුත්තං දිට්ඨිජුකම්මමෙව. ‘‘සරණ’’න්ති අධිප්පායෙන සිස්සභාවං අන්තෙවාසිකභාවං උපගච්ඡති එතෙනාති සිස්සභාවූපගමනං. සරණගමනාධිප්පායෙනෙව පණිපතති එතෙනාති පණිපාතො. සබ්බත්ථ යථාවුත්තදිට්ඨිජුකම්මවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

That is the mundane going for refuge. The acquisition of faith is expressed by such phrases as, “The Blessed One is a Fully Enlightened One.” ‘Rooted in faith’ refers to right view preceded by faith as described, which is the seeing, by right method and through mundane understanding, of the Buddha's perfect enlightenment, the Dhamma's perfect excellence, and the Saṅgha's good practice. By the phrase “right view rooted in faith,” it shows that wisdom, which has faith as its support and possesses the aforementioned characteristics, is the mundane going for refuge. Hence, it is called “the straightening of view.” Because view is made straight by its own conditions, or because view is made straight by this, it is ‘the straightening of view,’ which is an arising of mind that proceeds thus. And in this way, the statement “the arising of mind that proceeds with the characteristic of having that as its final resort” is supported. The inclusion of right view preceded by faith should be understood as due to its predominance in the arising of mind. By “the acquisition of faith,” it indicates a going for refuge dissociated from knowledge, like that of children urged by their mothers. By “right view,” it indicates a going for refuge associated with knowledge. This is the mundane going for refuge. The self is surrendered, offered, and abandoned by this; thus it is ‘self-surrender,’ which is the straightening of view as described. One for whom that Triple Gem is the final resort and refuge is ‘one who has it as final resort,’ whether a person or an arising of mind. The state of being such is ‘having it as final resort,’ which is precisely the straightening of view as described. With the intention of ‘refuge,’ one undertakes the state of a disciple, the state of a pupil, by this; thus it is ‘undertaking discipleship.’ One prostrates by this with the very intention of going for refuge; thus it is ‘prostration.’ In all cases, the meaning should be understood in terms of the straightening of view as described.

අත්තපරිච්චජනන්ති සංසාරදුක්ඛනිත්ථරණත්ථං අත්තනො අත්තභාවස්ස පරිච්චජනං. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. බුද්ධාදීනං යෙවාති අවධාරණං අත්තසන්නිය්‍යාතනාදීසුපි තත්ථ තත්ථ වත්තබ්බං. එවඤ්හි තදඤ්ඤනිවත්තනං කතං හොති.

"Self-relinquishment" means the relinquishment of one's own existence for the purpose of crossing over the suffering of saṃsāra. The same method applies in the remaining cases as well. The specification "only of the Buddhas, etc." should be stated in self-surrender and other such instances, wherever relevant. Thus, the exclusion of others is accomplished.

එවං අත්තසන්නිය්‍යාතනාදීනි එකෙන පකාරෙන දස්සෙත්වා ඉදානි අපරෙහිපි පකාරෙහි දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි ආරද්ධං, තෙන පරියායන්තරෙහිපි අත්තසන්නිය්‍යාතනාදි කතමෙව හොති අත්ථස්ස අභින්නත්තාති දස්සෙති. ආළවකාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සාතාගිරහෙමවතාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. නනු චෙතෙ ආළවකාදයො මග්ගෙනෙව ආගතසරණගමනා, කථං තෙසං තප්පරායණතාසරණගමනං වුත්තන්ති? මග්ගෙනාගතසරණගමනෙහිපි. ‘‘සො අහං විචරිස්සාමි…පෙ… සුධම්මතං’’ (සං. නි. 1.246; සු. නි. 194) ‘‘තෙ මයං විචරිස්සාම[Pg.280], ගාමා ගාමං නගා නගං…පෙ… සුධම්මත’’න්ති, (සු. නි. 182) තෙහි තප්පරායණතාකාරස්ස පවෙදිතත්තා තථා වුත්තං.

Having shown self-surrender and other such things in one way, now, to explain them through other methods, the text begins with 'moreover,' indicating that self-surrender and similar practices are indeed accomplished, even when expressed through different modes, due to the non-divergence of meaning. Regarding 'Āḷavakādīnaṃ' (of Āḷavaka and others), by the word 'ādi' (and others), the inclusion of Sātāgira, Hemavata, and others should be understood. But did not these beings, such as Āḷavaka, come to the going for refuge through the path itself? How then is their going for refuge as reliance on him stated? Even though they came to the going for refuge through the path, it is stated thus because they themselves proclaimed their reliance on him in this manner: 'So I will wander... up to the good Dhamma' (Saṃyutta Nikāya 1.246; Sutta Nipāta 194), and 'We will wander, from village to village, from mountain to mountain... up to the good Dhamma' (Sutta Nipāta 182).

සො පනෙස ඤාති…පෙ… වසෙනාති එත්ථ ඤාතිවසෙන, භයවසෙන, ආචරියවසෙන, දක්ඛිණෙය්‍යවසෙනාති පච්චෙකං යොජෙතබ්බං. තත්ථ ඤාතිවසෙනාති ඤාතිභාවවසෙන. එවං සෙසෙසුපි. දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතෙනාති දක්ඛිණෙය්‍යතාහෙතුකෙන පණිපාතෙන. ඉතරෙහීති ඤාතිභාවාදිවසප්පවත්තෙහි තීහි පණිපාතෙහි. ‘‘ඉතරෙහී’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘තස්මා’’තිආදි වුත්තං. වන්දතීති පණිපාතස්ස ලක්ඛණවචනං. එවරූපන්ති දිට්ඨධම්මිකං සන්ධාය වදති. සම්පරායිකඤ්හි නිය්‍යානිකං වා අනුසාසනිං පච්චාසිසන්තො දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතමෙව කරොතීති අධිප්පායො.

Here, 'this relative... and so on... by means of'—here, 'by means of kinship,' 'by means of fear,' 'by means of being a teacher,' 'by means of being worthy of offerings'—each should be connected separately. In this context, 'by means of kinship' means by reason of the state of kinship. The same applies to the rest. 'With reverence for one worthy of offerings' means with reverence caused by worthiness of offerings. 'By the others' means by the three reverences arising from kinship, etc. To explain in detail the meaning stated briefly with the phrase 'By the others,' etc., the phrase 'therefore,' etc., is stated. 'Pays homage' is a word describing the characteristic of reverence. 'Of such a kind'—this is said with reference to what is immediately visible. For in regard to the future, one who expects a teaching leading to liberation pays reverence only to one worthy of offerings—this is the meaning.

සරණගමනප්පභෙදොති සරණගමනවිභාගො.

The classification of going for refuge is the analysis of going for refuge.

අරියමග්ගො එව ලොකුත්තරං සරණගමනන්ති ‘‘චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි විපාකඵල’’න්ති වුත්තං. සබ්බදුක්ඛක්ඛයොති සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස අනුප්පාදනිරොධො. එතන්ති ‘‘චත්තාරි අරියසච්චානි, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතී’’ති එවං වුත්තං අරියසච්චස්ස දස්සනං.

The noble path is indeed the supramundane going for refuge, as it is said, 'The four fruits of recluseship are the fruits of result.' The cessation of all suffering means the non-arising and cessation of all suffering of the round of existence. This is as stated, 'One sees the four Noble Truths with right wisdom'—thus, the seeing of the Noble Truths is described.

නිච්චාදිතො අනුපගමනාදිවසෙනාති ‘‘නිච්ච’’න්ති අග්ගහණාදිවසෙන. අට්ඨානන්ති හෙතුපටික්ඛෙපො. අනවකාසොති පච්චයපටික්ඛෙපො. උභයෙනාපි කාරණමෙව පටික්ඛිපති. යන්ති යෙන කාරණෙන. දිට්ඨිසම්පන්නොති මග්ගදිට්ඨියා සමන්නාගතො සොතාපන්නො. කඤ්චි සඞ්ඛාරන්ති චතුභූමකෙසු සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසු එකසඞ්ඛාරම්පි. නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍යාති ‘‘නිච්චො’’ති ගණ්හෙය්‍ය. ‘‘සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍යා’’ති. ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති (දී. නි. 1.76) එවං අත්තදිට්ඨිවසෙන සුඛතො ගාහං සන්ධායෙතං වුත්තං. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තෙන පන අරියසාවකො පරිළාහවූපසමනත්ථං මත්තහත්ථිපරිත්තාසිතො විය චොක්ඛබ්‍රාහ්මණො උක්කාරභූමිං කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතො උපගච්ඡති. අත්තවාරෙ කසිණාදිපඤ්ඤත්තිසඞ්ගහත්ථං ‘‘සඞ්ඛාර’’න්ති අවත්වා ‘‘කඤ්චි ධම්ම’’න්ති වුත්තං. ඉමෙසුපි වාරෙසු චතුභූමකවසෙනෙව පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො, තෙභූමකවසෙනෙව වා. යං යඤ්හි පුථුජ්ජනො ගාහවසෙන ගණ්හාති, තතො තතො අරියසාවකො ගාහං විනිවෙඨෙති.

'By way of non-approach to the permanent, etc.' means by way of not grasping as 'permanent,' etc. 'Impossible' refers to the rejection of a cause. 'No opportunity' refers to the rejection of a condition. In both cases, it rejects the cause itself. 'By which' means by which cause. 'Endowed with right view' means a stream-enterer endowed with the vision of the path. 'Any conditioned thing' refers to even a single conditioned formation among the conditioned formations in the four planes of existence. 'Would approach as permanent' means he would grasp it as 'permanent.' 'Would approach as pleasurable.' This is said with reference to grasping as pleasurable through the self-view, thinking, 'The self is entirely happy, free from illness after death' (Dīgha Nikāya 1.76). However, with a mind free from wrong view, a noble disciple, for the sake of calming torment, might approach some formation as pleasurable—like the Brahmin Cokkha, frightened by a rogue elephant, who sought refuge in a dung heap. In the section on self, instead of saying 'formations,' to include kasiṇa concepts, it is said 'any phenomenon.' In these sections as well, the distinction should be understood either in terms of the four planes of existence or the three planes of existence. For whatever the ordinary person grasps with clinging, the noble disciple disentangles himself from that very clinging.

‘‘මාතර’’න්තිආදීසු [Pg.281] ජනිකා මාතා, ජනකො පිතා, මනුස්සභූතො ඛීණාසවො අරහාති අධිප්පෙතො. කිං පන අරියසාවකො අඤ්ඤං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති? එතම්පි අට්ඨානං, පුථුජ්ජනභාවස්ස පන මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං, අරියසාවකස්ස ච ඵලදස්සනත්ථං එවං වුත්තං. දුට්ඨචිත්තොති වධකචිත්තෙන පදුට්ඨචිත්තො. ලොහිතං උප්පාදෙය්‍යාති ජීවමානකසරීරෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය. සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති සමානසංවාසකං සමානසීමායං ඨිතං සඞ්ඝං. ‘‘කම්මෙන, උද්දෙසෙන, වොහරන්තො, අනුස්සාවනෙන, සලාකග්ගාහෙනා’’ති (පරි. 458) එවං වුත්තෙහි පඤ්චහි කාරණෙහි භින්දෙය්‍ය. අඤ්ඤං සත්ථාරන්ති අඤ්ඤං තිත්ථකරං ‘‘අයං මෙ සත්ථා’’ති එවං ගණ්හෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතීති අත්ථො. න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමින්ති තෙ බුද්ධං සරණං ගතා තංනිමිත්තං අපායං න ගමිස්සන්ති, දෙවකායං පන පරිපූරෙස්සන්තීති අත්ථො.

In the phrase 'mother,' etc., the mother is the one who gives birth; the father is the one who begets; and a human arahant, one whose taints are destroyed, is intended. But would a noble disciple deprive another of life? This too is impossible. However, it is stated thus to show the grave blameworthiness of the state of an ordinary person and to illustrate the fruit for a noble disciple. 'With a corrupt mind' means with a mind corrupted by the intent to kill. 'Cause blood to flow' means causing even the slightest amount of blood to flow from a living body, even so much as a tiny fly might drink. 'Split the Saṅgha' means dividing a Saṅgha that shares the same residence and stands within the same boundary, through five means: by action, by recitation, by declaration, by announcement, or by ballot—as stated (in the Parivāra, 458). 'Follow another teacher' means accepting another sectarian teacher, thinking, 'This is my teacher.' Such a thing is not possible—this is the meaning. 'They will not go to the realms of suffering'—those who have gone to the Buddha for refuge will not, because of that, go to the realms of suffering. Instead, they will fill the divine realm—this is the meaning.

දසහි ඨානෙහීති දසහි කාරණෙහි. අධිගණ්හන්තීති අභිභවන්ති. වෙලාමසුත්තාදිවසෙනාපීති එත්ථ කරීසස්ස චතුත්ථභාගප්පමාණානං චතුරාසීතිසහස්සසඞ්ඛ්‍යානං සුවණ්ණපාතිරූපියපාතිකංසපාතීනං යථාක්කමං රූපියසුවණ්ණහිරඤ්ඤපූරානං, සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතානං චතුරාසීතියා හත්ථිසහස්සානං, චතුරාසීතියා අස්සසහස්සානං, චතුරාසීතියා රථසහස්සානං, චතුරාසීතියා ධෙනුසහස්සානං, චතුරාසීතියා කඤ්ඤාසහස්සානං, චතුරාසීතියා පල්ලඞ්කසහස්සානං, චතුරාසීතියා වත්ථකොටිසහස්සානං, අපරිමාණස්ස ච ඛජ්ජභොජ්ජාදිභෙදස්ස ආහාරස්ස පරිච්චජනවසෙන සත්තමාසාධිකානි සත්තසංවච්ඡරානි නිරන්තරං පවත්තවෙලාමමහාදානතො එකස්ස සොතාපන්නස්ස දින්නදානං මහප්ඵලතරං, තතො සතං සොතාපන්නානං දින්නදානතො එකස්ස සකදාගාමිනො, තතො එකස්ස අනාගාමිනො, තතො එකස්ස අරහතො, තතො එකස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස, තතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස, තතො බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දින්නදානං මහප්ඵලතරං, තතො චාතුද්දිසසඞ්ඝං උද්දිස්ස විහාරකරණං, තතො සරණගමනං මහප්ඵලතරන්ති ඉමමත්ථං පකාසෙන්තස්ස වෙලාමසුත්තස්ස (අ. නි. 9.20) වසෙන. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යං ගහපති වෙලාමො බ්‍රාහ්මණො දානං අදාසි මහාදානං, යො චෙකං දිට්ඨිසම්පන්නං භොජෙය්‍ය, ඉදං තතො මහප්ඵලතර’’න්තිආදි [Pg.282] (අ. නි. 9.20). වෙලාමසුත්තාදීති ආදිසද්දෙන අග්ගප්පසාදසුත්තාදීනං (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

"By ten reasons" means by ten causes. "Overpower" means to dominate. "As in the Velāma Sutta and so forth"—here, from the great gift of Velāma, which was continuously given for seven years and seven months by relinquishing eighty-four thousand vessels of gold, silver, and bronze, each measuring a quarter-karīsa and filled respectively with silver, gold, and bullion; eighty-four thousand elephants, eighty-four thousand horses, eighty-four thousand chariots, eighty-four thousand cows, eighty-four thousand maidens, eighty-four thousand couches, all adorned with every ornament; eighty-four thousand crores of cloths; and immeasurable quantities of various foods such as hard and soft food—the gift given to a single stream-enterer is of greater fruit. Still more fruitful than a gift given to a hundred stream-enterers is a gift given to a single once-returner; still more fruitful than that, a gift given to a single non-returner; still more fruitful than that, a gift given to a single arahant; still more fruitful than that, a gift given to a single Paccekabuddha; still more fruitful than that, a gift given to a Perfectly Self-Enlightened Buddha; still more fruitful than that, a gift given to the Sangha headed by the Buddha; still more fruitful than that, building a monastery dedicated to the Sangha of the four directions; still more fruitful than that, taking refuge—this meaning is explained in the Velāma Sutta (Aṅguttara Nikāya 9.20). For it is said: "Householder, the great gift given by the brahmin Velāma—if one were to feed a single person accomplished in right view, this would be of far greater fruit than that," and so on (Aṅguttara Nikāya 9.20). "Velāma Sutta and so forth"—by the word "and so forth," the Aggappasāda Sutta (Aṅguttara Nikāya 4.34; Itivuttaka 90) and so forth should be understood as included.

අඤ්ඤාණං වත්ථුත්තයස්ස ගුණානං අජානනං, තත්ථ සම්මොහො. ‘‘බුද්ධො නු ඛො, න නු ඛො’’තිආදිනා විචිකිච්ඡා සංසයො. මිච්ඡාඤාණං තස්ස ගුණානං අගුණභාවපරිකප්පනෙන විපරීතග්ගාහො. ආදි-සද්දෙන අනාදරාගාරවාදීනං සඞ්ගහො. න මහාජුතිකන්ති න උජ්ජලං, අපරිසුද්ධං අපරියොදාතන්ති අත්ථො. න මහාවිප්ඵාරන්ති අනුළාරං. සාවජ්ජොති තණ්හාදිට්ඨාදිවසෙන සදොසො, ලොකියසරණගමනං සික්ඛාසමාදානං විය අග්ගහිතකාලපරිච්ඡෙදං ජීවිතපරියන්තමෙව හොති, තස්මා තස්ස ඛන්ධභෙදෙන භෙදොති ආහ ‘‘අනවජ්ජො කාලකිරියායා’’ති. සොති අනවජ්ජො සරණගමනභෙදො. සතිපි අනවජ්ජත්තෙ ඉට්ඨඵලොපි න හොතීති ආහ ‘‘අඵලො’’ති. කස්මා? අවිපාකත්තා. න හි තං අකුසලන්ති.

Ignorance is not knowing the qualities of the Triple Gem; delusion is confusion therein. 'Doubt' is uncertainty, such as thinking, 'Is it the Buddha or not?' and so forth. 'Wrong knowledge' is a distorted grasping, imagining those qualities to be without merit. By the word 'and so forth,' disrespect, irreverence, and so on are included. 'Not greatly luminous' means not bright, impure, and unpurified—this is the meaning. 'Not greatly radiant' means not magnificent. 'Faulty' means flawed due to craving, wrong view, and so forth. Worldly going for refuge, like the undertaking of training rules without a fixed time limit, lasts only until the end of life; therefore, its breaking occurs with the breaking of the aggregates. Thus it is said to be 'faultless at the time of death.' That refers to the faultless breaking of the going for refuge. Even though it is faultless, it does not have the desired fruit; thus it is said, 'fruitless.' Why? Because it is without result. For it is not unwholesome.

කො උපාසකොති සරූපපුච්ඡා, කිංලක්ඛණො උපාසකොති වුත්තං හොති. කස්මාති හෙතුපුච්ඡා, තෙන කෙන පවත්තිනිමිත්තෙන උපාසක-සද්දො තස්මිං පුග්ගලෙ නිරූළ්හොති දස්සෙති, තෙනාහ ‘‘කස්මා උපාසකොති වුච්චතී’’ති. සද්දස්ස අභිධෙය්‍යෙ පවත්තිනිමිත්තං තදත්ථස්ස තබ්භාවකාරණං. කිමස්ස සීලන්ති කීදිසං අස්ස උපාසකස්ස සීලං, කිත්තකෙන සීලෙනායං සීලසම්පන්නො නාම හොතීති අත්ථො. කො ආජීවොති කො අස්ස සම්මාආජීවො, සො පන මිච්ඡාජීවස්ස පරිවජ්ජනෙන හොතීති සොපි විභජීයති. කා විපත්තීති කා අස්ස සීලස්ස, ආජීවස්ස වා විපත්ති. අනන්තරස්ස හි විධි වා පටිසෙධො වා. සම්පත්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො.

'Who is a lay follower?' This is a question about his nature, meaning what are the characteristics of a lay follower. 'Why?' This is a question about cause, meaning by what instigating cause is the term 'lay follower' established for that person. Therefore, it is said, 'Why is one called a lay follower?' The instigating cause of a word's application to its referent is the cause of that meaning's being so. 'What is his morality?' What kind of morality does this lay follower have? By how much morality is one called accomplished in morality? This is the meaning. 'What is his livelihood?' What is his right livelihood? This, however, occurs by avoiding wrong livelihood; this too is analyzed. 'What is failure?' What failure can befall his morality or livelihood? For of what immediately follows, there is either a prescription or a prohibition. 'What is attainment?' Here too, the same method applies.

යො කොචීති ඛත්තියාදීසු යො කොචි, තෙන සරණගමනං එවං කාරණං, න ජාති ආදිවිසෙසොති දස්සෙති.

'Whoever it may be' means whoever it may be among Khattiyas and so forth. By this, it is shown that the going for refuge itself is the reason, not distinctions such as birth and so forth.

උපාසනතොති තෙනෙව සරණගමනෙන, තත්ථ ච සක්කච්චකිරියාය ආදර ගාරවබහුමානාදියොගෙන පයිරුපාසනතො.

'By attending upon' means by that very going for refuge, and by attending upon it with diligent performance, by applying respect, reverence, high esteem, and so forth.

වෙරමණියොති [Pg.283] වෙරං වුච්චති පාණාතිපාතාදිදුස්සීල්‍යං, තස්ස මණනතො හනනතො විනාසනතො වෙරමණියො, පඤ්ච විරතියො විරතිපධානත්තා තස්ස සීලස්ස, තෙනෙවාහ ‘‘පටිවිරතො හොතී’’ති.

'Abstinence' (veramaṇī) is so called because 'enmity' (vera) is said to be immoral conduct such as killing living beings and so forth, and because it measures, strikes down, and destroys that enmity. The five abstinences are so called because that morality has restraint as its primary factor. Therefore, it is said: 'He abstains.'

මිච්ඡාවණිජ්ජාති න සම්මාවණිජ්ජා අයුත්තවණිජ්ජා අසාරුප්පවණිජ්ජා. පහායාති අකරණෙනෙව පජහිත්වා. ධම්මෙනාති ධම්මතො අනපෙතෙන, තෙන අඤ්ඤම්පි අධම්මිකං ජීවිකං පටික්ඛිපති. සමෙනාති අවිසමෙන, තෙන කායවිසං ආදිදුච්චරිතං වජ්ජෙත්වා කායසමාදිනා සුචරිතෙන ජීවිකං දස්සෙති. සත්ථවණිජ්ජාති ආවුධභණ්ඩං කත්වා වා කාරෙත්වා වා යථාකතං වා පටිලභිත්වා තස්ස වික්කයො. සත්තවණිජ්ජාති මනුස්සවික්කයො. මංසවණිජ්ජාති සූනකාරාදයො විය මිගසූකරාදිකෙ පොසෙත්වා මංසං සම්පාදෙත්වා වික්කයො. මජ්ජවණිජ්ජාති යං කිඤ්චි මජ්ජං යොජෙත්වා තස්ස වික්කයො. විසවණිජ්ජාති විසං යොජෙත්වා වා විසං ගහෙත්වා වා තස්ස වික්කයො. තත්ථ සත්ථවණිජ්ජා පරොපරොධනිමිත්තතාය අකරණීයා වුත්තා සත්තවණිජ්ජා අභුජිස්සභාවකරණතො, මංසවණිජ්ජා වධහෙතුතො, මජ්ජවණිජ්ජා පමාදට්ඨානතො.

'Wrong trade' means not right trade, improper trade, unsuitable trade. 'Having abandoned' means to abandon by not doing it. 'Righteously' means by means of what is righteous, without deviating from the Dhamma; thereby, one also rejects any other unrighteous means of living. 'Justly' means without injustice; thereby, avoiding bodily crookedness and so forth, one shows a livelihood by means of bodily rectitude and good conduct. 'Trade in weapons' means making or having weapons made, or acquiring weapons already made, and selling them. 'Trade in beings' means selling human beings. 'Trade in meat' means raising animals such as deer and pigs, like butchers and so forth, producing meat, and selling it. 'Trade in intoxicants' means preparing any intoxicant and selling it. 'Trade in poisons' means preparing or obtaining poison and selling it. Here, trade in weapons is said to be something not to be done because it is a cause for harming others; trade in beings, because it causes a state of non-freedom; trade in meat, because it is a cause for killing; trade in intoxicants, because it is a basis for heedlessness.

තස්සෙවාති පඤ්චවෙරමණිලක්ඛණස්ස සීලස්ස චෙව පඤ්චමිච්ඡාවණිජ්ජාලක්ඛණස්ස ආජීවස්ස ච. විපත්තීති භෙදො, පකොපො ච. යායාති යාය පටිපත්තියා. චණ්ඩාලොති උපාසකචණ්ඩාලො. මලන්ති උපාසකමලං. පටිකිට්ඨොති උපාසකනිහීනො. බුද්ධාදීසු කම්මකම්මඵලෙසු ච සද්ධාවිපරියායො අස්සද්ධියං මිච්ඡාධිමොක්ඛො, යථාවුත්තෙන අස්සද්ධියෙන සමන්නාගතො අස්සද්ධො. යථාවුත්තසීලවිපත්තිආජීවවිපත්තිවසෙන දුස්සීලො. ‘‘ඉමිනා දිට්ඨාදිනා ඉදං නාම මඞ්ගලං හොතී’’ති එවං බාලජනපරිකප්පිතකොතූහලසඞ්ඛාතෙන දිට්ඨසුතමුතමඞ්ගලෙන සමන්නාගතො කොතූහලමඞ්ගලිකො. මඞ්ගලං පච්චෙතීති දිට්ඨමඞ්ගලාදිභෙදං මඞ්ගලමෙව පත්තියායති. නො කම්මන්ති කම්මස්සකතං නො පත්තියායති. ඉතො ච බහිද්ධාති ඉතො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධසාසනතො බහිද්ධා බාහිරකසමයෙ. දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසතීති දුප්පටිපන්නං දක්ඛිණාරහසඤ්ඤී ගවෙසති. පුබ්බකාරං කරොතීති දානමානං ආදිකං කුසලකිරියං පඨමතරං කරොති. එත්ථ ච දක්ඛිණෙය්‍යපරියෙසනපුබ්බකාරෙ එකං කත්වා පඤ්ච ධම්මා වෙදිතබ්බා.

'Of that very one' refers to the morality characterized by the five abstinences and the livelihood characterized by the five wrong trades. 'Failure' means breach and corruption. 'By which' means by which practice. 'Outcaste' refers to a lay follower who is an outcaste. 'Stain' means the stain of a lay follower. 'Despicable' means a low lay follower. The perversion of faith in the Buddha and so forth, and in kamma and its results, is faithlessness—wrong resolve. One endowed with such faithlessness is faithless. One is immoral due to the failure of virtue and livelihood as described. 'By this seen thing and so forth, this is indeed auspicious'—thus, one endowed with the auspicious signs of what is seen, heard, and thought, which are called 'curiosity' and are devised by foolish people, is one who relies on curious omens. 'He relies on omens' means he relies only on omens of the type of what is seen and so forth. 'Not on kamma' means he does not rely on the ownership of kamma. 'Outside of this' means outside the dispensation of the Omniscient Buddha, in external doctrines. 'He seeks those worthy of offerings' means he searches for those of wrong practice, considering them worthy of offerings. 'He performs a prior act' means he first engages in acts of merit like giving, honor, and so forth. Here, taking the seeking of those worthy of offerings and the performing of a prior act as one, five qualities should be understood.

විපත්තියං වුත්තවිපරියායෙන සම්පත්ති වෙදිතබ්බා. අයං පන විසෙසො – චතුන්නම්පි පරිසානං රතිජනනට්ඨෙන උපාසකොව රතනං උපාසකරතනං. ගුණසොභාකිත්තිසද්දසුගන්ධතාය [Pg.284] උපාසකොව පදුමං උපාසකපදුමං. තථා උපාසකපුණ්ඩරීකං.

Success should be understood as the opposite of what has been said concerning failure. Here, however, is the distinction: the lay follower is a jewel—the lay follower-jewel—because he generates delight in all four assemblies. The lay follower is a lotus—the lay follower-lotus—because of the splendor of his virtues, his fame, his reputation, and his sweet fragrance. Similarly, the lay follower is the white lotus.

ආදිම්හීතිආදිඅත්ථෙ. කොටියන්ති පරියන්තකොටියං. විහාරග්ගෙනාති ඔවරකකොට්ඨාසෙන, ‘‘ඉමස්මිං ගබ්භෙ වසන්තානමිදං නාම පනසඵලං පාපුණාතී’’තිආදිනා තං තංවසනට්ඨානකොට්ඨාසෙනාති අත්ථො. අජ්ජතග්ගන්ති වා අජ්ජදග්ගන්ති වා අජ්ජ ඉච්චෙව අත්ථො.

'In the beginning' means in the sense of the beginning. 'At the limit' means at the final limit. 'At the head of the monastery' means by the portion of the private chamber; the meaning is by the respective dwelling portions, as in, 'those dwelling in this chamber will receive such-and-such jackfruit,' and so forth. 'Ajjatagge' or 'ajjadagge' simply means 'today.'

‘‘පාණෙහි උපෙත’’න්ති ඉමිනා තස්ස සරණගමනස්ස ආපාණකොටිකතං දස්සෙන්තො ‘‘යාව මෙ ජීවිතං පවත්තතී’’තිආදීනි වත්වා පුන ජීවිතෙනාපි තං වත්ථුත්තයං පටිපූජෙන්තො ‘‘සරණගමනං රක්ඛාමී’’ති උප්පන්නං තස්ස රඤ්ඤො අධිප්පායං විභාවෙන්තො ‘‘අහඤ්හී’’තිආදිමාහ. පාණෙහි උපෙතන්ති හි යාව මෙ පාණා ධරන්ති, තාව සරණං උපෙතං, උපෙන්තො ච න වාචාමත්තෙන, න එකවාරං චිත්තුප්පාදමත්තෙන, අථ ඛො පාණානං පරිච්චජනවසෙන යාවජීවං උපෙතන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

By this phrase, 'endowed with life,' showing that his going for refuge extends to the limit of his life, having said, 'as long as my life lasts,' and so forth, and then honoring that Triple Gem even with his life, he reveals the intention of that king, which had arisen, that 'I will protect the going for refuge.' Thus, he says, 'For I,' and so forth. 'Endowed with life' means that for as long as my life endures, refuge is undertaken; and in undertaking it, it is not merely by words, not merely by a single moment of thought, but it is undertaken lifelong by way of sacrificing one's life. This is how the meaning should be understood here.

අච්චයනං සාධුමරියාදං මද්දිත්වා වීතික්කමනං අච්චයොති ආහ ‘‘අපරාධො’’ති. අච්චෙති අතික්කමති එතෙනාති වා අච්චයො, වීතික්කමස්ස පවත්තනකො අකුසලධම්මො. සො එව අපරජ්ඣති එතෙනාති අපරාධො. සො හි අපරජ්ඣන්තං පුරිසං අභිභවිත්වා පවත්තති, තෙනාහ ‘‘අතික්කම්ම අභිභවිත්වා පවත්තො’’ති. චරතීති ආචරති කරොති. ධම්මෙනෙවාති ධම්මතො අනපෙතෙන පයොගෙන. පටිග්ගණ්හාතූති අධිවාසනවසෙන සම්පටිච්ඡතූති අත්ථොති ආහ ‘‘ඛමතූ’’ති.

'Transgression' (accaya) is overstepping, having crushed the good custom; therefore, it is called 'offense' (aparādho). Or, 'accaya' is that by which one oversteps or transgresses; it is the unwholesome state that causes transgression to occur. That very thing is an 'offense' because one offends by it. For it arises having overpowered the person who offends; therefore, it is said, 'It arises having transgressed and overpowered.' 'Carati' means to act or to do. 'Dhammena eva' means by means of an application not deviating from the Dhamma. 'Paṭiggaṇhātu' means 'may he consent by way of forbearance.' Thus, it is said, 'May he forgive.'

251. සදෙවකෙන ලොකෙන ‘‘සරණ’’න්ති අරණීයතො අරියො, තථාගතොති ආහ ‘‘අරියස්ස විනයෙ බුද්ධස්ස භගවතො සාසනෙ’’ති. පුග්ගලාධිට්ඨානං කරොන්තොති කාමං ‘‘වුද්ධි හෙසා’’ති ධම්මාධිට්ඨානවසෙන වාක්‍යං ආරද්ධං, තථාපි දෙසනං පන පුග්ගලාධිට්ඨානං කරොන්තො සංවරං ආපජ්ජතීති ආහාති යොජනා.

251. By the world with its gods, the noble one is called 'refuge' because he is one to be gone to. Thus, it is said concerning the Tathāgata: 'in the discipline of the noble one, in the teaching of the Buddha, the Blessed One.' Although the statement was begun with the Dhamma as its basis, thinking, 'This is progress,' nevertheless, in teaching, if one makes a person the basis, one incurs partiality—this is the explanation.

253. ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නිප්පජ්ජනකානං අත්තනො කුසලමූලානං ඛණනෙන ඛතො, තෙසංයෙව උපහනනෙන උපහතො. උභයෙනාපි තස්ස කම්මාපරාධමෙව වදති. පතිට්ඨාති සම්මත්තනියාමොක්කමනං එතායාති [Pg.285] පතිට්ඨා, තස්ස උපනිස්සයසම්පදා. සා කිරියාපරාධෙන භින්නා විනාසිතා එතෙනාති භින්නපතිට්ඨො, තෙනාහ ‘‘තථා’’තිආදි. ධම්මෙසු චක්ඛුන්ති චතුසච්චධම්මෙසු තෙසං දස්සනට්ඨෙන චක්ඛු. අඤ්ඤෙසු ඨානෙසූති අඤ්ඤෙසු සුත්තපදෙසු. මුච්චිස්සතීති සට්ඨි වස්සසහස්සානි පච්චිත්වා ලොහකුම්භී නරකතො මුච්චිස්සති.

253. In this very existence, one is wounded by the digging up of one's own wholesome roots that arise, and injured by the striking of those same roots. In both ways, it speaks only of the fault of one's actions. 'Establishment' (patiṭṭhā) is that by which one enters the fixed course of rightness; it is the perfection of supporting conditions. That establishment is broken and ruined by the fault of action—thus, he is called 'one with a broken establishment.' Therefore, it is said: 'Thus...' and so on. 'An eye in the Dhamma' means an eye for the Four Noble Truths, in the sense of seeing them. 'In other cases' refers to other passages in the Suttas. 'He will be freed' means that after being tormented for sixty thousand years, he will be liberated from the Lohakumbhī hell.

යදි අනන්තරෙ අත්තභාවෙ නරකෙ පච්චති, ඉමං පන සුත්තං සුත්වා රඤ්ඤො කො ආනිසංසො ලද්ධොති ආහ ‘‘මහානිසංසො’’තිආදි. සො පන ආනිසංසො නිද්දාලාභසීසෙන වුත්තො තදා කායිකචෙතසිකදුක්ඛාපගමො, තිණ්ණං රතනානං මහාසක්කාරකිරියා, සාතිසයො පොථුජ්ජනිකසද්ධාපටිලාභොති එවංපකාරො දිට්ඨධම්මිකො, සම්පරායිකො පන අපරාපරෙසුපි භවෙසු අපරිමාණො යෙවාති වෙදිතබ්බො.

If, in the immediately following existence, one is tormented in hell, what benefit did the king gain by hearing this sutta? It is said, 'Great benefit,' and so on. That benefit, however, is stated under the heading of 'the gain of sleep': the removal of physical and mental suffering at that time, the performance of great honor to the Three Jewels, and the surpassing acquisition of faith by an ordinary person. This kind of benefit is visible in this very life, while the benefit pertaining to the future is to be understood as truly immeasurable in subsequent existences.

එත්ථාහ – යදි රඤ්ඤො කම්මන්තරායාභාවෙ තස්මිංයෙව ආසනෙ ධම්මචක්ඛු උප්පජ්ජිස්සති, කථං අනාගතෙ පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා පරිනිබ්බායිස්සති. අථ පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා පරිනිබ්බායිස්සති, කථං තදා ධම්මචක්ඛුං උප්පජ්ජිස්සති, නනු ඉමෙ සාවකබොධිපච්චෙකබොධිඋපනිස්සයා භින්නනිස්සයාති? නායං විරොධො ඉතො පරතො එවස්ස පච්චෙකබොධිසම්භාරානං සම්භරණීයතො. සාවකබොධියා බුජ්ඣනකසත්තාපි හි අසති තස්සා සමවායෙ කාලන්තරෙ පච්චෙකබොධියා බුජ්ඣිස්සන්ති කතාභිනීහාරසම්භවතො. අපරෙ පන භණන්ති ‘‘පච්චෙකබොධියා යෙවායං කතාභිනීහාරො. කතාභිනීහාරාපි හි තත්ථ නියතිං අප්පත්තා තස්ස ඤාණස්ස පරිපාකං අනුපගතත්තා සත්ථු සම්මුඛීභාවෙ සාවකබොධිං පාපුණිස්සන්තීති භගවා ‘සචායං භික්ඛවෙ රාජා’තිආදිමාහ. මහාබොධිසත්තානමෙව ච ආනන්තරියපරිමුත්ති, න ඉතරබොධිසත්තානං. තථා හි පච්චෙකබොධියං නියතො සමානො දෙවදත්තො චිරකාලසම්භූතෙන ලොකනාථෙ ආඝාතෙන ගරුතරානි ආනන්තරියානි පසවි, තස්මා කම්මන්තරායෙනායං ඉදානි අසමවෙතදස්සනාභිසමයො රාජා පච්චෙකබොධිනියාමෙන අනාගතෙ පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති දට්ඨබ්බං.

Here it is said: If, in the absence of a karmic obstruction, the Dhamma-eye would have arisen for the king on that very seat, how will he, in the future, become a Paccekabuddha and attain Parinibbāna? And if he is to become a Paccekabuddha and attain Parinibbāna, how could the Dhamma-eye have arisen for him then? Are not the supporting conditions for a disciple's awakening and a Paccekabuddha's awakening different conditions? There is no contradiction here, because from this point on he had to accumulate the requisites for Paccekabuddha-awakening. For even beings who would awaken with a disciple's awakening, in the absence of the right conditions for it, will in another time awaken with a Paccekabuddha's awakening, due to the possibility of having made an aspiration. Others, however, say: 'This one had made an aspiration for Paccekabuddha-awakening itself. For even those who have made such an aspiration, not having reached certainty in that path, because their knowledge has not yet reached maturity, may attain a disciple's awakening in the presence of a Teacher.' Thus the Blessed One said, 'If, monks, this king…' and so on. Moreover, only Great Bodhisattas are exempt from the consequences of an immediately effective karma, not other Bodhisattas. For example, Devadatta, though fixed in the path of a Paccekabuddha, produced very grave immediately effective karmas through a long-held grudge against the Lord of the World. Therefore, due to a karmic obstruction, this king, not having attained the realization of the vision now, will in the future, by the fixed course of a Paccekabuddha, become a Paccekabuddha and attain Parinibbāna.' This should be understood.

සාමඤ්ඤඵලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

The Elucidation of Hidden Meanings in the Commentary on the Sāmaññaphala Sutta.

3. අම්බට්ඨසුත්තවණ්ණනා

3. Commentary on the Ambaṭṭha Sutta.

අද්ධානගමනවණ්ණනා

Commentary on Journeying.

254. අපුබ්බපදවණ්ණනාති [Pg.286] අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන හෙට්ඨා අග්ගහිතතාය අපුබ්බස්ස පදස්ස වණ්ණනා අත්ථවිභජනා. ‘‘හිත්වා පුනප්පුනාගතමත්ථ’’න්ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා) හි වුත්තං. ජනපදිනොති ජනපදවන්තො, ජනපදස්ස වා ඉස්සරා රාජකුමාරා ගොත්තවසෙන කොසලා නාම. යදි එකො ජනපදො, කථං බහුවචනන්ති ආහ ‘‘රූළ්හිසද්දෙනා’’ති. අක්ඛරචින්තකා හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු යුත්තෙ විය ඊදිසලිඞ්ගවචනානි ඉච්ඡන්ති, අයමෙත්ථ රූළ්හි යථා අඤ්ඤත්ථපි ‘‘කුරූසු විහරති, අඞ්ගෙසු විහරතී’’ති ච. තබ්බිසෙසනෙපි ජනපද-සද්දෙ ජාති-සද්දෙ එකවචනමෙව. පොරාණා පනාති පන-සද්දො විසෙසත්ථජොතනො, තෙන පුථුඅත්ථවිසයතාය එවඤ්චෙතං පුථුවචනන්ති වක්ඛමානවිසෙසං ජොතෙති. බහුප්පභෙදො හි සො පදෙසො තියොජනසතපරිමාණතාය. නඞ්ගලානිපි ඡඩ්ඩෙත්වාති කම්මප්පහානවසෙන නඞ්ගලානිපි පහාය, නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං. න කෙවලං කස්සකා එව, අථ ඛො අඤ්ඤෙපි මනුස්සා අත්තනො අත්තනො කිච්චං පහාය තත්ථ සන්නිපතිංසු. ‘‘සො පදෙසො’’ති පදෙසසාමඤ්ඤතො වුත්තං, වචනවිපල්ලාසෙන වා, තෙ පදෙසාති අත්ථො. කොසලාති වුච්චති කුසලා එව කොසලාති කත්වා.

254. 'The explanation of an unprecedented word' is an analysis of meaning, an explanation of a word not previously grasped, by way of a detailed explanation of its meaning. For it is said: 'Having abandoned the meaning that has come again and again.' 'Janapadino' means those possessing a country, or the princes who are lords of the country, known by their clan name as Kosalans. If it is one country, why the plural? To this, it is said: 'By conventional usage.' For grammarians, in such cases, accept such genders and numbers as proper. This is the convention here, just as elsewhere it is said, 'He dwells among the Kurus,' and 'He dwells among the Angas.' Even when it is a qualifier, the word 'janapada' and the word 'jāti' are in the singular. 'But the ancients'—here the word 'pana' indicates a specific point. It indicates the specific point to be explained next, namely that this plural form is used because the subject matter has diverse aspects. For that region was of many kinds, being three hundred yojanas in extent. 'Even abandoning their plows' means having abandoned their plows in the sense of giving up their work; and this is just an example. Not only the farmers, but other people too, abandoning their own duties, gathered there. 'That region'—this is said in a general sense, or it is a change of number; the meaning is 'those regions.' 'Kosalans' is said, taking it as 'they are indeed skilled (kusalā).'

චාරිකන්ති චරණං, චරණං වා චාරො, සො එව චාරිකා. තයිදං මග්ගගමනං ඉධාධිප්පෙතං, න චුණ්ණිකගමනමත්තන්ති ආහ ‘‘අද්ධානගමනං ගච්ඡන්තො’’ති. තං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘චාරිකා ච නාමෙසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දූරෙපීති නාතිදූරෙපි. සහසා ගමනන්ති සීඝගමනං. මහාකස්සපපච්චුග්ගමනාදිං එකදෙසෙන වත්වා වනවාසීතිස්සසාමණෙරස්ස වත්ථුං විත්ථාරෙත්වා ජනපදචාරිකං කථෙතුං ‘‘භගවා හී’’තිආදි ආරද්ධං. ආකාසගාමීහි එව සද්ධිං ගන්තුකාමො ‘‘ඡළභිඤ්ඤානං ආරොචෙහී’’ති ආහ.

'Wandering' (cārikā) means walking (caraṇaṃ). Or, walking is a journey (cāro), and that itself is wandering (cārikā). Here, journeying on a path is intended, not merely walking a short distance. Thus it is said, 'traveling a long journey.' To explain this in detail, it is stated, 'This is called wandering...' and so on. Therein, 'even from afar' means even from not too far. 'Going suddenly' means going quickly. After stating in brief Mahākassapa's going to meet him and so on, the story of the novice Tissa, the forest-dweller, is elaborated. Then, to speak about the journey through the country, it begins, 'For the Blessed One...' and so on. Wishing to go only with those who could travel through the sky, he said, 'Inform those with the six supernormal powers.'

සඞ්ඝකම්මවසෙන [Pg.287] සිජ්ඣමානාපි උපසම්පදා සත්ථු ආණාවසෙනෙව සිජ්ඣනතො ‘‘බුද්ධදායජ්ජං තෙ දස්සාමී’’ති වුත්තන්ති වදන්ති. අපරෙ පන අපරිපුණ්ණවීසතිවස්සස්සෙව තස්ස උපසම්පදං අනුජානන්තො ‘‘දස්සාමී’’ති අවොචාති වදන්ති. උපසම්පාදෙත්වාති ධම්මසෙනාපතිනා උපජ්ඣායෙන උපසම්පාදෙත්වා.

They say that although ordination is accomplished by means of an act of the Sangha, because it is accomplished only by the Teacher's command, it was said, 'I will give you the Buddha's heritage.' Others, however, say that, permitting ordination for him even though he had not completed twenty years, he said, 'I will give it.' 'Having ordained' means having had him ordained with the Commander of the Dhamma as preceptor.

නවයොජනසතිකම්පි ඨානං මජ්ඣිමදෙසපරියාපන්නමෙව, තතො පරං නාධිප්පෙතං තුරිතචාරිකාවසෙන අගමනතො. සමන්තාති ගතගතට්ඨානස්ස චතූසු පස්සෙසු සමන්තතො. අඤ්ඤෙනපි කාරණෙනාති භික්ඛූනං සමථවිපස්සනාතරුණභාවතො අඤ්ඤෙනපි මජ්ඣිමමණ්ඩලෙ වෙනෙය්‍යානං ඤාණපරිපාකාදිකාරණෙන මජ්ඣිමමණ්ඩලං ඔසරති. ‘‘සත්තහි වා’’තිආදි ‘‘එකමාසං වා’’තිආදිනා වුත්තානුක්කමෙන යොජෙතබ්බං.

A distance of even nine hundred yojanas is still included within the Middle Country; beyond that is not intended, as it cannot be reached by a swift journey. 'All around' means on all four sides of whatever place has been reached. 'By another reason' means that besides the monks' immaturity in tranquility and insight, he enters the Middle Country for another reason, such as the ripening of knowledge of those to be trained there. 'Seven or...' and so on should be connected with the sequence stated in 'one month or...' and so on.

සරීරඵාසුකත්ථායාති එකස්මිංයෙව ඨානෙ නිබද්ධවාසවසෙන උස්සන්නධාතුකස්ස සරීරස්ස විචරණෙන ඵාසුකත්ථාය. අට්ඨුප්පත්තිකාලාභිකඞ්ඛනත්ථායාති අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්ත (අ. නි. 7.72) මඝදෙවජාතකාදි (ජා. 1.1.9) දෙසනානං විය ධම්මදෙසනාය අට්ඨුප්පත්තිකාලං ආකඞ්ඛමානෙන. සුරාපානසික්ඛාපදපඤ්ඤාපනෙ (පාචි. 328) විය සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනත්ථාය. බොධනෙය්‍යසත්තෙ අඞ්ගුලිමාලාදිකෙ (ම. නි. 2.347) බොධනත්ථාය. කඤ්චි, කතිපයෙ වා පුග්ගලෙ උද්දිස්ස චාරිකා නිබද්ධචාරිකා. තදඤ්ඤා අනිබද්ධචාරිකා.

'For the sake of bodily comfort' means for the comfort of a body whose elements have become excessive due to fixed residence in a single place, by wandering. 'For the sake of desiring an occasion for a teaching to arise' means by one desiring an occasion for the arising of a Dhamma teaching, like the teachings of the Aggikkhandhopama Sutta (A.N. 7.72), the Maghadeva Jātaka (Jā. 1.1.9), and so on. 'For the sake of laying down a training rule,' as in the laying down of the training rule on drinking intoxicants (Pāc. 51). 'For the sake of awakening beings to be awakened,' like Aṅgulimāla and others (M.N. 86). A journey undertaken for the sake of a certain person or a few individuals is a fixed journey. Other than that is an unfixed journey.

දසසහස්සි ලොකධාතුයාති ජාතිඛෙත්තභූතෙ දසසහස්සචක්කවාළෙ. තත්ථ හි සත්තෙ පරිපක්කින්ද්‍රියෙ පස්සිතුං බුද්ධඤාණං අභිනීහරිත්වා ඨිතො භගවා ඤාණජාලං පත්ථරතීති වුච්චති. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණජාලස්ස අන්තො පවිට්ඨොති තස්ස ඤාණස්ස ගොචරභාවං උපගතො. භගවා කිර මහාකරුණාසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය ‘‘යෙ සත්තා භබ්බා පරිපාකඤාණා අජ්ජ මයා විනෙතබ්බා, තෙ මය්හං ඤාණස්ස උපට්ඨහන්තූ’’ති චිත්තං අධිට්ඨාය සමන්නාහරති. තස්ස සහ සමන්නාහාරා එකො වා ද්වෙ වා බහූ වා තදා විනයූපගා වෙනෙය්‍යා ඤාණස්ස ආපාථමාගච්ඡන්ති අයමෙත්ථ බුද්ධානුභාවො. එවම්පි ආපාථමාගතානං පන නෙසං උපනිස්සයං පුබ්බචරියං පුබ්බහෙතුං සම්පති වත්තමානඤ්ච පටිපත්තිං [Pg.288] ඔලොකෙති, තෙනාහ ‘‘අථ භගවා’’තිආදි. වාදපටිවාදං කත්වාති ‘‘එවං නු තෙ අම්බට්ඨා’’තිආදිනා මයා වුත්තවචනස්ස ‘‘යෙ ච ඛො තෙ භො ගොතම මුණ්ඩකා සමණකා’’තිආදිනා පටිවචනං කත්වා තික්ඛත්තුං ඉබ්භවාදනිපාතනවසෙන නානප්පකාරං අසම්භිවාක්‍යං සාධුසභාවාය වාචාය වත්තුං අයුත්තවචනං වක්ඛති. නිබ්බිසෙවනන්ති විගතතුදනං, මානදබ්බවසෙන අපගතපරිප්ඵන්දනන්ති අත්ථො.

'In the ten-thousandfold world system' means in the ten-thousandfold universe, which has become the birth-field. For it is said that there the Blessed One, having directed his Buddha-knowledge to see beings with mature faculties, stands and spreads the net of knowledge. 'He has entered within the net of all-knowing knowledge' means he has come into the range of that knowledge. Indeed, the Blessed One, having entered the attainment of great compassion and emerged from it, adverts, resolving his mind: 'May those beings who are capable, whose knowledge is mature, and who are to be trained by me today, present themselves to my knowledge.' As soon as he adverts, one, two, or many teachable persons fit for training come into the range of his knowledge—this here is the Buddha's power. But even for those who have thus come into range, he examines their supporting conditions, past conduct, previous causes, and their present practice. Therefore, it is said: 'Then the Blessed One...' 'Having engaged in speech and counter-speech' means that to the words spoken by me, beginning with, 'Is it so, Ambaṭṭha?', he, having made a reply beginning with, 'But those, Venerable Gotama, who are shaven-headed ascetics...', will, by way of uttering the speech of menials three times, speak various incoherent words, speech unsuitable to be uttered with well-mannered speech. 'Without resentment' means without piercing; that is, devoid of agitation by way of the substance of conceit.

අවසරිතබ්බන්ති උපගන්තබ්බං. ඉච්ඡානඞ්ගලෙති ඉදං තදා භගවතො ගොචරගාමනිදස්සනං සමීපත්ථෙ භුම්මන්ති කත්වා. ‘‘ඉච්ඡානඞ්ගලවනසණ්ඩෙ’’ති නිවාසනට්ඨානදස්සනං අධිකරණෙ භුම්මන්ති. තදුභයං විවරන්තො ‘‘ඉච්ඡානඞ්ගලං උපනිස්සායා’’තිආදිමාහ. ධම්මරාජස්ස භගවතො සබ්බසො අධම්මනිග්ගණ්හනපරා පටිපත්ති, සා ච සීලසමාධිපඤ්ඤාවසෙනාති තං දස්සෙතුං ‘‘සීලඛන්ධාවාර’’න්තිආදි වුත්තං. යථාභිරුචිතෙනාති දිබ්බවිහාරාදීසු යෙන යෙන අත්තනො අභිරුචිතෙන විහාරෙන.

“Avasaritabbaṃ” means “it should be approached” or “it should be frequented.” “Icchānaṅgale” here indicates the Blessed One’s pointing out a village for alms, taking it as a locative in the sense of proximity. “In the woodland of Icchānaṅgala” shows the dwelling place, taking it as a locative in the sense of location. Explaining both, he said, “depending on Icchānaṅgala,” and so forth. The practice of the Blessed One, the King of Dhamma, is entirely devoted to suppressing what is not the Dhamma, and that is by way of virtue, concentration, and wisdom; to indicate this, “the encampment of the aggregate of virtue,” and so forth, is stated. “As one pleases” means by whatever dwelling one finds agreeable, such as divine abodes, and so forth.

පොක්ඛරසාතිවත්ථුවණ්ණනා

The Commentary on the Story of Pokkharasāti.

255. මන්තෙති ඉරුබ්බෙදාදිමන්තසත්ථෙ. පොක්ඛරෙ කමලෙ සයමානො නිසීදීති පොක්ඛරසාතී. සාති වුච්චති සමසණ්ඨානං, පොක්ඛරෙ සණ්ඨානාවයවෙ ජාතොති ‘‘පොක්ඛරසාතී’’තිපි වුච්චති. සෙතපොක්ඛරසදිසොති සෙතපදුමවණ්ණො. සුවට්ටිතාති වට්ටභාවස්ස යුත්තට්ඨානෙ සුට්ඨු වට්ටුලා. කාළවඞ්ගතිලකාදීනං අභාවෙන සුපරිසුද්ධා.

255. “Manteti” refers to the mantra-treatises beginning with the Ṛgveda. “Pokkharasātī” is so called because 'he lies or sits on a lotus (pokkhare).' “Sāti” is said to mean “well-proportioned form”; and because he was born with limbs in the shape of a lotus, he is also called “Pokkharasātī.” “Similar to a white lotus” means “having the color of a white lotus.” “Well-rounded” means “perfectly circular in a place suitable for roundness.” “Extremely pure” means due to the absence of dark moles, spots, and the like.

ඉමස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කීදිසො පුබ්බයොගො, යෙන නං භගවා අනුග්ගණ්හිතුං තං ඨානං උපගතොති ආහ ‘‘අයං පනා’’තිආදි. පදුමගබ්භෙ නිබ්බත්ති තෙනායං සංසෙදජො ජාතො. න පුප්ඵතීති න විකසති. රජතබිම්බකන්ති රූපියමයං රූපකං.

To explain what past connection of this brahmin led the Blessed One to approach that place to favor him, it is said, “Now this,” and so forth. “Born in a lotus calyx” means he was born from moisture. “Does not bloom” means “it does not open.” “Rajatabimbakaṃ” means “a silver image.”

අජ්ඣාවසතීති එත්ථ අධි-සද්දො ඉස්සරියත්ථදීපනො, ආසද්දො මරියාදත්ථොති දස්සෙන්තො ‘‘අභිභවිත්වා’’තිආදිමාහ. තෙහි යුත්තත්තා හි උක්කට්ඨන්ති උපයොගවචනං, තෙනාහ ‘‘උපසග්ගවසෙනා’’තිආදි. යාය මරියාදායාති යාය අවත්ථාය. නගරස්ස වත්ථුන්ති ‘‘අයං ඛණො, සුමුහුත්තං මා අතික්කමී’’ති රත්තිවිභායනං අනුරක්ඛන්තා රත්තියං උක්කා [Pg.289] ඨපෙත්වා උක්කාසු ජලමානාසු නගරස්ස වත්ථුං අග්ගහෙසුං, තස්මා උක්කාසු ඨිතාති උක්කට්ඨා, උක්කාසු විජ්ජොතයන්තීසු ඨිතා පතිට්ඨිතාති මූලවිභුජාදිපක්ඛෙපෙන සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා, නිරුත්තිනයෙන වා උක්කාසු ඨිතාසු ඨිතා ආසීති උක්කට්ඨා. අපරෙ පන භණන්ති ‘‘භූමිභාගසම්පත්තියා, උපකරණසම්පත්තියා, මනුස්සසම්පත්තියා ච තං නගරං උක්කට්ඨගුණයොගතො උක්කට්ඨාති නාමං ලභී’’ති. තස්සාති ‘‘උක්කට්ඨ’’න්ති උපයොගවසෙන වුත්තපදස්ස. අනුපයොගත්තාති විසෙසනභාවෙන අනුපයුත්තත්තා. සෙසපදෙසූති ‘‘සත්තුස්සද’’න්තිආදිපදෙසු. යථාවිධි හි අනුපයොගො පුරිමස්මිං. තත්ථාති ‘‘උපසග්ගවසෙනා’’තිආදිනා වුත්තවිධානෙ. ‘‘සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බ’’න්ති එතෙන සද්දලක්ඛණානුගතො වායං සද්දප්පයොගොති දස්සෙති. උපඅනුඅධිආඉතිඑවංපුබ්බකෙ වසනකිරියාඨානෙ උපයොගවචනමෙව පාපුණාතීති සද්දවිදූ ඉච්ඡන්ති.

Regarding 'ajjhāvasati' (he dwells): here, the prefix 'adhi-' indicates the sense of lordship, while the prefix 'ā-' indicates the sense of boundary; showing this, the text says 'having mastered,' and so forth. Indeed, because of its connection with them, 'ukkaṭṭha' is a word of application; hence, it is said, 'by means of the prefix,' and so forth. 'By which boundary' means 'by which condition.' Regarding 'the site of the city': those who guarded the division of the night, saying, 'This is the moment, do not let the auspicious moment pass,' placed torches at night. While the torches were burning, they took the site of the city. Therefore, 'standing (ṭhitā) by the torches (ukkāsu)' is Ukkaṭṭhā. Alternatively, the word-formation should be understood by the analysis of roots and so on as: 'established, standing while the torches were blazing.' Or, by the method of etymology, 'it was standing while the torches were standing' is Ukkaṭṭhā. Others, however, say: 'That city acquired the name "Ukkaṭṭhā" from its connection with exalted qualities, by virtue of the excellence of its land, the excellence of its resources, and the excellence of its people.' 'Of that' refers to the word 'ukkaṭṭha' as stated in the sense of application. 'Because it is not applied' means 'because it is not used as a qualifier.' 'In the remaining phrases' refers to phrases like 'sattussada' (crowded), and so forth. For in the former case, the non-application is according to the method. 'There' refers to the method stated beginning with 'by means of the prefix,' and so forth. By the phrase 'one should investigate according to the science of language,' it is shown that this usage of the word follows the characteristics of language. Those skilled in grammar hold that in the context of the action of dwelling preceded by prefixes such as upa-, anu-, adhi-, ā-, and so on, it only takes on the sense of application.

උස්සදතා නාමෙත්ථ බහුලතාති, තං බහුලතං දස්සෙතුං ‘‘බහුජන’’න්තිආදි වුත්තං. ගහෙත්වා පොසෙතබ්බං පොසාවනියං. ආවිජ්ඣිත්වාති පරික්ඛිපිත්වා.

Here, “ussadatā” means “abundance”; to show that abundance, “bahujana” (many people) and so forth is stated. “Posāvaniyaṃ” means “it should be taken and nurtured.” “Āvijjhitvā” means “having encompassed.”

රඤ්ඤා විය භුඤ්ජිතබ්බන්ති වා රාජභොග්ගං. රඤ්ඤො දායභූතන්ති කුලපරම්පරාය යොග්‍යභාවෙන රාජතො ලද්ධදායභූතං. තෙනාහ ‘‘දායජ්ජන්ති අත්ථො’’ති. රාජනීහාරෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතො උද්ධං පරිභොගලාභස්ස සෙට්ඨදෙය්‍යතා නාම නත්ථීති ආහ ‘‘ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රාජසඞ්ඛෙපෙන භුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති. ‘‘සබ්බං ඡෙජ්ජභෙජ්ජ’’න්ති සරීරදණ්ඩධනදණ්ඩාදි භෙදං සබ්බං දණ්ඩමාහ. නදීතිත්ථපබ්බතාදීසූති නදීතිත්ථපබ්බතපාදගාමද්වාරඅටවිමුඛාදීසු. ‘‘රාජදාය’’න්ති ඉමිනාව රඤ්ඤො දින්නභාවෙ සිද්ධෙ ‘‘රඤ්ඤා පසෙනදිනා කොසලෙන දින්න’’න්ති වචනං කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘දායකරාජදීපනත්ථ’’න්තිආදි. නිස්සට්ඨපරිච්චත්තන්ති මුත්තචාගවසෙන පරිච්චත්තං කත්වා. එවඤ්හි තං සෙට්ඨදෙය්‍යං උත්තමදෙය්‍යං ජාතං.

“A royal possession” means “it should be enjoyed like a king.” “The king’s inheritance” means “an inheritance received from the king by virtue of its suitability through family lineage.” Hence, he said, “It means an inheritance.” Since there is no superior form of gift of enjoyment beyond that to be enjoyed in the manner of a king, he said, “One should enjoy it with the royal umbrella raised, in the summary manner of a king.” “Everything subject to being cut or broken” refers to all kinds of punishment, such as bodily punishment, financial punishment, and so forth. “At river fords, mountains, etc.” means “at river fords, mountains, the foot of mountains, village gates, forest entrances, and so forth.” “The king’s gift”: Since the fact that it was given by the king is already established by this, what is the purpose of the statement “given by King Pasenadi of Kosala”? He said, “To indicate the king who is the giver,” and so forth. “Completely released and relinquished” means “having relinquished it by way of a free letting go.” Thus, it becomes the foremost gift, the supreme gift.

උපලභීති සවනවසෙන උපලභීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සොතද්වාර…පෙ… අඤ්ඤාසී’’ති ආහ. අවධාරණඵලත්තා සබ්බම්පි වාක්‍යං අන්තොගධාවධාරණන්ති ආහ ‘‘පදපූරණමත්තෙ නිපාතො’’ති. ‘‘අවධාරණත්ථෙ’’ති පන ඉමිනා ඉට්ඨතොවධාරණත්ථං ඛො-සද්දග්ගහණන්ති දස්සෙති[Pg.290]. ‘‘අස්සොසී’’ති පදං ඛො-සද්දෙ ගහිතෙ තෙන ඵුල්ලිතමණ්ඩිතං විය හොන්තං පූරිතං නාම හොති, තෙන ච පුරිමපච්ඡිමපදානි සිලිට්ඨානි හොන්ති, න තස්මිං අග්ගහිතෙති ආහ ‘‘පදපූරණෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාමත්තමෙවා’’ති. මත්ත-සද්දො විසෙසනිවත්තිඅත්ථො, තෙනස්ස අනත්ථන්තරදීපනතා දස්සිතා හොති, එව-සද්දෙන පන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාය එකන්තිකතා.

“Upalabhī” (he perceived): To show that this means “he perceived by way of hearing,” it is said, “through the ear-door… he understood.” Because the entire sentence has emphasis as its result, the whole statement contains an implicit emphasis; thus, it is said, “the particle is merely a word-filler.” But with the phrase “in the sense of determination,” he indicates that the word ‘kho’ is taken for the sake of desired emphasis. The word “assosi” (he heard), when the word ‘kho’ is taken, becomes as if blossomed and adorned by it, and thus the preceding and following words are smoothly connected; this does not happen if ‘kho’ is not taken. Therefore, it is said, “only the smoothness of the expression by filling the word.” The word ‘matta’ (only) has the meaning of excluding a specification, thus showing that it does not indicate a different meaning. And by the word ‘eva’ (indeed), the smoothness of the expression is made absolute.

සමිතපාපත්තාති අච්චන්තං අනවසෙසතො සවාසනං සමිතපාපත්තා. එවඤ්හි බාහිරකවිරාගසෙක්ඛාසෙක්ඛපාපසමනතො භගවතො පාපසමනං විසෙසිතං හොති, තෙනාහ වුත්තඤ්හෙතන්තිආදි. අනෙකත්ථත්තා නිපාතානං ඉධ අනුස්සවත්ථො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඛලූති අනුස්සවත්ථෙ නිපාතො’’ති. ආලපනමත්තන්ති පියාලාපවචනමත්තං. පියසමුදාහාරො හෙතෙ ‘‘භො’’ති වා ‘‘ආවුසො’’ති වා ‘‘දෙවානං පියා’’ති වා. ගොත්තවසෙනාති එත්ථ ගං තායතීති ගොත්තං. ගොතමොති හි පවත්තමානං වචනං, බුද්ධිඤ්ච තායති එකංසිකවිසයතාය රක්ඛතීති ගොත්තං. යථා හි බුද්ධි ආරම්මණභූතෙන අත්ථෙන විනා න වත්තති, එවං අභිධානං අභිධෙය්‍යභූතෙන, තස්මා සො ගොත්තසඞ්ඛාතො අත්ථො තානි තායති රක්ඛතීති වුච්චති. කො පන සොති? අඤ්ඤකුලපරම්පරාසාධාරණං තස්ස කුලස්ස ආදිපුරිසසමුදාගතං තංකුලපරියාපන්නසාධාරණං සාමඤ්ඤරූපන්ති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච ‘‘සමණො’’ති ඉමිනා සරික්ඛකජනෙහි භගවතො බහුමතභාවො දස්සිතො සමිතපාපතාකිත්තනතො. ‘‘ගොතමො’’ති ඉමිනා ලොකියජනෙහි උළාරකුලසම්භූතතාදීපනතො.

Having stilled evil (Samitapāpattā) means having stilled evil completely and entirely, without remainder, along with its latent tendencies. Thus, the Blessed One’s stilling of evil is distinguished from the stilling of evil by outsiders devoid of passion, trainees, and those beyond training; therefore, it is said, beginning with, 'For this was said.' Because particles have multiple meanings, here the intended meaning is that of report; therefore, it is said, 'khalu is a particle in the sense of report.' Merely a term of address (Ālapanamattaṃ) means merely a term of affectionate address. For these are affectionate forms of address: 'bho,' 'āvuso,' or 'devānaṃ piyā.' By way of clan (Gottavasenā): here, 'gotta' is 'it protects the line' (gaṃ tāyatīti gottaṃ). For 'Gotama' is a current term, and 'gotta' also protects understanding by guarding it in its exclusive domain. For just as understanding does not operate without a meaning that has become its object, so a designation does not operate without what is designated. Therefore that meaning, called 'gotta,' is said to protect and guard them. But what is that? It should be seen as the general form, common to the succession of the family, originating from the first ancestor of that family, shared by and included in that family. And here, by 'recluse,' the Blessed One’s state of being highly esteemed by similar people is shown by the proclamation of his having stilled evil; by 'Gotama,' his birth in a noble family is indicated to worldly people.

උච්චාකුලපරිදීපනං උදිතොදිතවිපුලඛත්තියකුලවිභාවනතො. සබ්බඛත්තියානඤ්හි ආදිභූතමහාසම්මතමහාරාජතො පට්ඨාය අසම්භින්නං උළාරතමං සක්‍යරාජකුලං. කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙනාති ඤාතිපාරිජුඤ්ඤභොගපාරිජුඤ්ඤාදිනා කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන පාරිහානියා. අනභිභූතො අනජ්ඣොත්ථතො. තථා හි තස්ස කුලස්ස න කිඤ්චි පාරිජුඤ්ඤං ලොකනාථස්ස අභිජාතියං, අථ ඛො වඩ්ඪියෙව. අභිනික්ඛමනෙ ච තතොපි සමිද්ධතමභාවො ලොකෙ පාකටො පඤ්ඤාතො. ඉති ‘‘සක්‍යකුලා පබ්බජිතො’’ති ඉදං වචනං භගවතො සද්ධාපබ්බජිතභාවදීපනං වුත්තං මහන්තං ඤාතිපරිවට්ටං, මහන්තඤ්ච භොගක්ඛන්ධං පහාය පබ්බජිතභාවසිද්ධිතො. සුන්දරන්ති භද්දකං. භද්දකතා ච පස්සන්තස්ස හිතසුඛාවහභාවෙන වෙදිතබ්බාති ආහ [Pg.291] අත්ථාවහං සුඛාවහන්ති. තත්ථ අත්ථාවහන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථසංහිතහිතාවහං. සුඛාවහන්ති යථාවුත්තතිවිධසුඛාවහං. තථාරූපානන්ති තාදිසානං. යාදිසෙහි පන ගුණෙහි භගවා සමන්නාගතො, තෙහි චතුප්පමාණිකස්ස ලොකස්ස සබ්බථාපි අච්චන්තාය සද්ධාය පසාදනීයො තෙසං යථාභූතසභාවත්තාති දස්සෙන්තො යථාරූපොතිආදිමාහ. තත්ථ යථාභූතං…පෙ… අරහතන්ති ඉමිනා ධම්මප්පමාණානං, ලූඛප්පමාණානඤ්ච සත්තානං භගවතො පසාදාවහතං දස්සෙති. තං දස්සනෙනෙව ච ඉතරෙසම්පි අත්ථතො පසාදාවහතා දස්සිතා හොතීති දට්ඨබ්බං තදවිනාභාවතො. දස්සනමත්තම්පි සාධු හොතීති එත්ථ කොසියසකුණවත්ථුං (ම. නි. අට්ඨ. 1.144; ඛු. පා. අට්ඨ. 10) කථෙතබ්බං.

The illumination of the highest lineage is due to the flourishing and extensive development of the warrior clan. For the Sakyan royal lineage, beginning with the primordial great elected king Mahāsammata, is unbroken and most illustrious among all warrior clans. 'By any loss' means by any decline, such as loss of relatives, loss of wealth, and so forth. Unconquered, unassailed. Indeed, there was no loss whatsoever for that lineage in the noble birth of the Lord of the World; rather, there was only increase. And at his renunciation, a state of prosperity even greater than that became manifest and known in the world. Thus, the phrase 'gone forth from the Sakyan clan' is stated to indicate the Blessed One’s state of having gone forth out of faith, by virtue of the fact that he went forth having abandoned a vast retinue of relatives and an immense mass of wealth. 'Beautiful' means excellent. And its excellence should be understood by the observer as bringing benefit and happiness; hence, it is said, 'bringing benefit, bringing happiness.' Here, 'bringing benefit' refers to bringing benefit conducive to the good in this life, the next life, and the ultimate good. 'Bringing happiness' refers to bringing the threefold happiness as previously described. 'Of such qualities' means of such a kind. To demonstrate that the Blessed One is endowed with such qualities by which he is entirely worthy of the unwavering faith and confidence of the world of beings with its four standards, due to the true nature of those qualities, he said, 'as he truly is,' and so forth. Here, with 'as he truly is… the Arahant,' he shows how the Blessed One inspires faith in beings who measure by the Dhamma and those who measure by coarse standards. And by merely seeing him, the fact that he inspires faith in others is also shown in essence, because it is inseparable from that. 'Merely seeing him is beneficial': Here, the story of the Kosiyan bird (Majjhima Nikāya Aṭṭhakathā 1.144; Khuddaka Pāṭha Aṭṭhakathā 10) should be recounted.

අම්බට්ඨමාණවකථාවණ්ණනා

The Commentary on the Discourse to the Young Brahmin Ambaṭṭha.

256. මන්තෙ පරිවත්තෙතීති වෙදෙ සජ්ඣායති, පරියාපුණාතීති අත්ථො. මන්තෙ ධාරෙතීති යථාඅධීතෙ මන්තෙ අසම්මුට්ඨෙ කත්වා හදයෙ ඨපෙති ඔට්ඨපහතකරණවසෙන, න අත්ථවිභාවනවසෙන.

256. 'He recites the mantras' means he studies the Vedas, that is, he learns them thoroughly. 'He retains the mantras' means he keeps the mantras as they were learned, unforgotten, in his heart by means of oral recitation, not by way of understanding their meaning.

සනිඝණ්ඩුකෙටුභානන්ති එත්ථ වචනීයවාචකභාවෙන අත්ථං සද්දඤ්ච නිඛඩති භින්දති විභජ්ජ දස්සෙතීති නිඛණ්ඩු, සා එව ඉධ ඛ-කාරස්ස ඝ-කාරං කත්වා ‘‘නිඝණ්ඩූ’’ති වුත්තො. කිටයති ගමෙති ඤාපෙති කිරියාදිවිභාගං, තං වා අනවසෙසපරියාදානතො ගමෙන්තො පූරෙතීති කෙටුභං. වෙවචනප්පකාසකන්ති පරියායසද්දදීපකං, එකෙකස්ස අත්ථස්ස අනෙකපරියායවචනවිභාවකන්ති අත්ථො. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං අනෙකෙසම්පි අත්ථානං එකසද්දවචනීයතාවිභාවනවසෙනපි තස්ස ගන්ථස්ස පවත්තත්තා. වචීභෙදාදිලක්ඛණා කිරියා කප්පීයති එතෙනාති කිරියාකප්පො, සො පන වණ්ණපදසම්බන්ධපදත්ථාදිවිභාගතො බහුවිකප්පොති ආහ ‘‘කිරියාකප්පවිකප්පො’’ති. ඉදඤ්ච මූලකිරියාකප්පගන්ථං සන්ධාය වුත්තං. සො හි සතසහස්සපරිමාණො නයචරියාදිපකරණං. ඨානකරණාදිවිභාගතො, නිබ්බචනවිභාගතො ච අක්ඛරා පභෙදීයන්ති එතෙහීති අක්ඛරප්පභෙදා, සික්ඛානිරුත්තියො. එතෙසන්ති වෙදානං.

In the term 'Sanighaṇḍukeṭubhāna,' here, because it discerns, breaks down, and explains both meaning and sound by means of the relationship of the expressed and the expressing, it is called 'nikhaṇḍu'; and here, by changing the 'kha' sound to 'gha,' it is referred to as 'nighaṇḍu.' It signifies, makes known, and explains the divisions of actions, etc., or it fulfills by completely covering and signifying—hence, 'keṭubha.' As a revealer of synonyms, it illuminates synonymous terms, meaning it clarifies the many synonymous expressions for each meaning. This is merely an example, since that text proceeds also by way of showing how many meanings can be expressed by a single word. Action characterized by variations in speech is classified by this—hence, 'kiriyākappa'; however, due to its many variations—such as classifications of phonemes, words, their connections, and meanings—it is called 'kiriyākappavikappo.' This is said in reference to the root text on grammatical rules, which consists of a hundred thousand measures and includes treatises on conduct, etc. Letters are distinguished by divisions such as place of articulation, manner of articulation, etc., and by phonetic analysis—hence, 'akkharappabhedā,' which are phonetics and etymology. These belong to the Vedas.

තෙ [Pg.292] එව වෙදෙ පදසො කායතීති පදකො. තං තං සද්දං තදත්ථඤ්ච බ්‍යාකරොති බ්‍යාචික්ඛති එතෙනාති බ්‍යාකරණං, සද්දසත්ථං. ආයතිං හිතං තෙන ලොකො න යතති න ඊහතීති ලොකායතං. තඤ්හි ගන්ථං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤකිරියාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති.

He is called a 'padako' because he recites those very Vedas word by word. It is called 'byākaraṇa' because it explains and elucidates each word and its meaning—this is grammar. The world does not strive or exert itself for future welfare through that—this is 'lokāyata.' Indeed, relying on that text, beings do not even generate a mind for meritorious deeds.

වයතීති වයො, ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු කත්ථචි අපරිකිලමන්තො අවිත්ථායන්තො තෙ ගන්ථෙ සන්ධාරෙති පූරෙතීති අත්ථො. ද්වෙ පටිසෙධා පකතිං ගමෙන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘අවයො න හොතී’’ති වත්වා තත්ථ අවයං දස්සෙතුං ‘‘අවයො නාම…පෙ… න සක්කොතී’’ති වුත්තං. ‘‘අනුඤ්ඤාතො’’ති පදස්ස කම්මසාධනවසෙන, ‘‘පටිඤ්ඤාතො’’ති පන පදස්ස කත්තුසාධනවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘ආචරියෙනා’’තිආදිමාහ. ආචරියපරම්පරාභතං ආචරියකං. ගරූති භාරියං අත්තානං තතො මොචෙත්වා ගමනං දුක්කරං හොති. අනත්ථොපි උප්පජ්ජති නින්දාබ්‍යාරොසඋපාරම්භාදි.

'It decays,' thus 'vayo' (decay). The meaning of 'avayo' (without decay) is that he sustains and fulfills those texts without wearing out or being destroyed at any point—beginning, middle, or end. To show that two negations imply the original state, after the statement 'he is not without decay,' to then illustrate what decay is, it is said: 'Decay means… he cannot.' To show that the word 'anuññāto' should be understood in the sense of the passive construction, and the word 'paṭiññāto' in the sense of the active construction, it is said: 'by the teacher,' etc. What is brought in the lineage of teachers is called 'ācariyakaṃ' (the teacher's tradition). 'Garu' means weighty; it is difficult to go after freeing oneself from that. Harm also arises—blame, denunciation, disparagement, and the like.

257. ‘‘අබ්භුග්ගතො’’ති එත්ථ අභිසද්දයොගෙන ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථවසෙනෙව උපයොගවචනං.

257. Here, in the word 'Abbhuggato,' the usage is in the sense of describing a particular state, due to its connection with the prefix 'abhi'.

258. ලක්ඛණානීති ලක්ඛණදීපනානි මන්තපදානි. අන්තරධායන්තීති න කෙවලං ලක්ඛණමන්තානියෙව, අථ ඛො අඤ්ඤානිපි බ්‍රාහ්මණානං ඤාණබලාභාවෙන අනුක්කමෙන අන්තරධායන්ති. තථා හි වදන්ති ‘‘එකසතං අද්ධරියං සාඛා සහස්සවත්තකො සාමා’’තිආදි. පණිධි …පෙ… මහතොති එත්ථ පණිධිමහතො සමාදානමහතොති ආදිනා පච්චෙකං මහන්ත-සද්දො යොජෙතබ්බො. පණිධිමහන්තතාදි චස්ස බුද්ධවංසචරියාපිටකවණ්ණනාදිවසෙන වෙදිතබ්බො. නිට්ඨාති නිප්ඵත්තියො. භවභෙදෙති භවවිසෙසෙ. ඉතො ච එත්තො ච බ්‍යාපෙත්වා ඨිතතා විසටභාවො.

258. 'Lakkhaṇāni' (the marks) means the mantra words that reveal the marks. 'They disappear'—not only the mantras of the marks, but also other things of the brahmins gradually vanish due to the lack of the power of their knowledge. For they say, 'One hundred Addhariya branches, the Sāma with a thousand recitations,' and so on. 'Aspiration... great'—here, the word 'great' should be connected separately to 'great aspiration,' 'great undertaking,' and so on. The greatness of his aspiration, etc., should be understood by way of the commentaries on the Buddhavamsa, the Cariyapitaka, and so on. 'Niṭṭhā' (completion) means fulfilments. 'In a type of existence' (Bhavabhede) means in a particular existence. 'The state of pervading here and there' means the state of being spread out.

ජාතිසාමඤ්ඤතොති ලක්ඛණජාතියා ලක්ඛණභාවමත්තෙන සමානභාවතො. යථා හි බුද්ධානං ලක්ඛණානි සුවිසදානි, සුපරිබ්‍යත්තානි, පරිපුණ්ණානි ච හොන්ති, න එවං චක්කවත්තීනං, තෙනාහ ‘‘න තෙහෙව බුද්ධො හොතී’’ති. අභිරූපතා, දීඝායුකතා, අප්පාතඞ්කතා, බ්‍රාහ්මණාදීනං පියමනාපතාති ඉමෙහි චතූහි අච්ඡරියසභාවෙහි. දානං, පියවචනං, අත්ථචරියා, සමානත්තතාති [Pg.293] ඉමෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි. රඤ්ජනතොති පීතිජනනතො. චක්කං චක්කරතනං වත්තෙති පවත්තෙතීති චක්කවත්තී. සම්පත්තිචක්කෙහි සයං වත්තති, තෙහි ච පරං සත්තනිකායං වත්තෙති පවත්තෙතීති චක්කවත්තී. පරහිතාවහො ඉරියාපථචක්කානං වත්තො වත්තනං එතස්ස, එත්ථාති වා චක්කවත්තී. අප්පටිහතං වා ආණාසඞ්ඛාතං චක්කං වත්තෙතීති චක්කවත්තී. ඛත්තියමණ්ඩලාදිසඤ්ඤිතං චක්කං සමූහං අත්තනො වසෙ වත්තෙතීති චක්කවත්තී චක්කවත්තිවත්තසඞ්ඛාතං ධම්මං චරති, චක්කවත්තිවත්තසඞ්ඛාතො ධම්මො එතස්මිං අත්ථීති වා ධම්මිකො. ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මො රඤ්ජනට්ඨෙන රාජාති ධම්මරාජා. ‘‘රාජා හොති චක්කවත්තී’’ති වුත්තත්තා ‘‘චාතුරන්තො’’ති පදං චතුදීපිස්සරතං විභාවෙතීති ආහ ‘‘චතුසමුද්දඅන්තායා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘චතුද්දීපවිභූසිතායා’’ති අවත්වා ‘‘චතුබ්බිධා’’ති විධග්ගහණං තංතංපරිත්තදීපානම්පි සඞ්ගහත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. කොපාදීති ආදි-සද්දෙන කාමමොහමානමදාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. විජිතාවීති විජිතවා. කෙනචි අකම්පියට්ඨෙන ජනපදෙ ථාවරියප්පත්තො, දළ්හභත්තිභාවතො වා, ජනපදො ථාවරියං පත්තො එත්ථාති ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො.

‘By commonality of birth’ means due to the state of being equal merely by being of the class of marks, by the nature of the marks. For just as the marks of the Buddhas are very clear, very distinct, and complete, not so for the wheel-turning monarchs—hence it is said, ‘He is not a Buddha because of those marks.’ By these four marvelous qualities: handsomeness, long life, freedom from illness, and being dear and beloved to brahmins and others. By these four bases of beneficence: generosity, kind speech, beneficial conduct, and impartiality. ‘Delighting’ means generating joy. He turns the wheel, the wheel-treasure—thus he is a wheel-turning monarch. He himself proceeds by the wheels of prosperity, and by them he causes the multitude of beings to proceed—thus he is a wheel-turning monarch. Or, a wheel-turner is one for whom the turning of the wheels of the postures brings the welfare of others, or in whom this exists—thus, a wheel-turning monarch. Or, he turns the unopposed wheel known as command—thus he is a wheel-turning monarch. Or, he turns the wheel, the assembly designated as the circle of khattiyas and others, under his control—thus he is a wheel-turning monarch. He practices the Dhamma known as the wheel-turning monarch’s duty, or the Dhamma known as the wheel-turning monarch’s duty exists in him—thus he is righteous. Because he is not devoid of Dhamma, and because he is a king who delights by means of Dhamma, he is a righteous king. Since it is said, ‘He becomes a wheel-turning monarch,’ the phrase ‘possessor of the four quarters’ explains sovereignty over the four continents—hence it is said, ‘bounded by the four oceans,’ and so on. There, instead of saying ‘adorned with the four continents,’ the use of the term ‘fourfold’ should be seen as intending to include even the various minor continents. ‘Anger, etc.’—by the word ‘etc.,’ desire, delusion, pride, intoxication, and the like are included. ‘Victorious’ means one who has conquered. ‘Having attained steadfastness in the country’—unshakable in the country by anyone, or because of firm allegiance, the country has attained steadfastness in him—thus, ‘having attained steadfastness in the country.’

චිත්තීකතභාවාදිනාපි (ඛු. පා. අට්ඨ. 3; දී. නි. අට්ඨ. 2.33; සු. නි. අට්ඨ. 1.226; මහානි. අට්ඨ. 50) චක්කස්ස රතනට්ඨො වෙදිතබ්බො. එස නයො සෙසෙසුපි. රතිනිමිත්තතාය වා චිත්තීකතාදිභාවස්ස රතිජනනට්ඨෙන එකසඞ්ගහතාය විසුං අග්ගහණං. ඉමෙහි පන රතනෙහි රාජා චක්කවත්තී යං යමත්ථං පච්චනුභොති, තං තං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙසු පනා’’තිආදි වුත්තං. අජිතං ජිනාති මහෙසක්ඛතාසංවත්තනියකම්මනිස්සන්දභාවතො. විජිතෙ යථාසුඛං අනුවිචරති හත්ථිරතනං අස්සරතනඤ්ච අභිරුහිත්වා තෙසං ආනුභාවෙන අන්තොපාතරාසෙයෙව සමුද්දපරියන්තං පථවිං අනුසංයායිත්වා රාජධානිමෙව පච්චාගමනතො. පරිණායකරතනෙන විජිතමනුරක්ඛති තෙන තත්ථ තත්ථ කාතබ්බකිච්චස්ස සංවිධානතො. අවසෙසෙහීති මණිරතනඉත්ථිරතනගහපතිරතනෙහි. තත්ථ මණිරතනෙන යොජනප්පමාණෙ පදෙසෙ අන්ධකාරං විධමිත්වා ආලොකදස්සනාදිනා සුඛමනුභවති, ඉත්ථිරතනෙන අතික්කන්තමානුසකරූපසම්පත්තිදස්සනාදිවසෙන, ගහපතිරතනෙන ඉච්ඡිතිච්ඡිතමණිකනකරජතාදිධනපටිලාභවසෙන.

The quality of a treasure should be understood from the wheel’s being prized, and so on. This is the method for the rest as well. Or, since the state of being prized, etc., is a cause of delight, it is not mentioned separately, being included under the single meaning of ‘generating delight’. To show what purpose the wheel-turning monarch experiences with these treasures, it is said, ‘among these,’ and so on. He conquers the unconquered because it is the result of karma conducive to great power. In his conquered territory, he roams at will, having mounted the elephant-treasure and the horse-treasure. By their power, within the time of a morning meal, he travels the earth up to the ocean’s edge and returns to the capital itself. He protects his conquered territory with the counselor-treasure, by its arrangement of the duties to be performed in various places. By the remaining treasures are meant the gem-treasure, the woman-treasure, and the householder-treasure. Among these, with the gem-treasure, he dispels darkness over an area of a yojana and enjoys happiness by seeing light, and so on. With the woman-treasure, he experiences delight by seeing her attainment of beauty surpassing that of humans. With the householder-treasure, he obtains desired wealth such as gems, gold, and silver.

උස්සාහසත්තියොගො [Pg.294] තෙන කෙනචි අප්පටිහතාණාචක්කභාවසිද්ධිතො පච්ඡිමෙනාති පරිණායකරතනෙන. තඤ්හි සබ්බරාජකිච්චෙසු කුසලං අවිරජ්ඣනයොගං, තෙනාහ ‘‘මන්තසත්තියොගො’’ති. හත්ථිඅස්සරතනානං මහානුභාවතාය කොසසම්පත්තියාපි පභාවසම්පත්තිසිද්ධිතො ‘‘හත්ථි…පෙ… යොගො’’ති වුත්තං. (කොසො හි නාම සති උස්සාහසම්පත්තියං දුග්ගං තෙජං කුසුමොරං පරක්කමං පබ්බතොමුඛං අමොසපහරණං) තිවිධසත්තියොගඵලං පරිපුණ්ණං හොතීති සම්බන්ධො. සෙසෙහීති සෙසෙහි පඤ්චහි රතනෙහි.

The connection with the power of exertion is through the last, that is, the counselor-treasure, because through it the state of an unopposed wheel of command is achieved by him. For it is skilled in all royal duties, its method unfailing; therefore, it is called ‘the connection with the power of counsel.’ Due to the great power of the elephant and horse treasures, and also through the attainment of wealth, the attainment of splendor is achieved—hence it is said ‘the connection with elephants…and so on.’ (For wealth, indeed, when accompanied by the attainment of exertion, is a fortress, splendor, a flower-garland, effort, a mountain-face, an unfailing weapon.) The complete fruit of the connection with the threefold power is thereby achieved—this is the connection. ‘With the rest’ means with the remaining five treasures.

අදොසකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙනාති අදොසසඞ්ඛාතෙන කුසලමූලෙන සහජාතාදිපච්චයවසෙන උප්පාදිතකම්මස්ස ආනුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති සොම්මතරරතනජාතිකත්තා. මජ්ඣිමානි මණිඉත්ථිගහපතිරතනානි. අලොභ…පෙ… කම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති උළාරස්ස ධනස්ස, උළාරධනපටිලාභකාරණස්ස ච පරිච්චාගසම්පදාහෙතුකත්තා. පච්ඡිමන්ති පරිණායකරතනං. තඤ්හි අමොහ…පෙ… කම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජති මහාපඤ්ඤෙනෙව චක්කවත්තිරාජකිච්චස්ස පරිණෙතබ්බත්තා. උපදෙසො නාම සවිසෙසං සත්තන්නං රතනානං විචාරණවසෙන පවත්තො කථාබන්ධො.

By the power of actions born from the wholesome root of non-ill-will—that is, by the influence of actions produced through the condition of being co-nascent, etc., with the wholesome root designated as non-ill-will—they arise, being of a class of most agreeable treasures. The middle ones are the gem-treasure, the woman-treasure, and the householder-treasure. By the power of actions born from non-greed… they arise, being caused by the perfection of generosity, which is the cause for the attainment of great wealth. The last is the counselor-treasure. Indeed, it arises by the power of actions born from non-delusion… because the affairs of a wheel-turning monarch must be guided by one of great wisdom. ‘Instruction’ is the name for a composition that proceeds by way of a detailed investigation of the seven treasures.

සරණතො පටිපක්ඛවිධමනතො සූරා, තෙනාහ ‘‘අභීරුකජාතිකා’’ති. අසුරෙ විජිනිත්වා ඨිතත්තා වීරො, සක්කො දෙවානං ඉන්දො. තස්ස අඞ්ගං දෙවපුත්තො සෙනඞ්ගභාවතොති වුත්තං ‘‘වීරඞ්ගරූපාති දෙවපුත්තසදිසකායා’’ති. ‘‘එකෙ’’ති සාරසමාසාචරියමාහ. සභාවොති සභාවභූතො අත්ථො. වීරකාරණන්ති වීරභාවකාරණං. වීරියමයසරීරා වියාති සවිග්ගහවීරියසදිසා, සවිග්ගහං චෙ වීරියං සියා තංසදිසාති අත්ථො. නනු රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පටිසෙනා නාම නත්ථි, ය’මස්ස පුත්තා පමද්දෙය්‍යුං, අථ කස්මා පරසෙනප්පමද්දනාති වුත්තන්ති චොදනං සන්ධායාහ සචෙතිආදි, තෙන පරසෙනා හොතු වා මා වා තෙ පන එවං මහානුභාවාති දස්සෙති. ධම්මෙනාති කතුපචිතෙන අත්තනො පුඤ්ඤධම්මෙන. තෙන හි සඤ්චොදිතා පථවියං සබ්බරාජානො පච්චුග්ගන්ත්වා ‘‘ස්වාගතං තෙ මහාරාජා’’ති ආදිං වත්වා අත්තනො රජ්ජං රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස නිය්‍යාතෙන්ති, තෙන වුත්තං ‘‘සො ඉමං…පෙ… අජ්ඣාවසතී’’ති. අට්ඨකථායං [Pg.295] පන තස්ස යථාවුත්තස්ස ධම්මස්ස චිරතරං විපච්චිතුං පච්චයභූතං චක්කවත්තිවත්තසමුදාගතං පයොගසම්පත්තිසඞ්ඛාතං ධම්මං දස්සෙතුං ‘‘පාණො න හන්තබ්බොතිආදිනා පඤ්චසීලධම්මෙනා’’ති වුත්තං. එවඤ්හි ‘‘අදණ්ඩෙන අසත්ථෙනා’’ති ඉදං වචනං සුට්ඨුතරං සමත්ථිතං හොතීති. යස්මා රාගාදයො පාපධම්මා උප්පජ්ජමානා සත්තසන්තානං ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා තිට්ඨන්ති කුසලප්පවත්තිං නිවාරෙන්ති, තස්මා තෙ ‘‘ඡදනා, ඡදා’’ති ච වුත්තා. විවටෙත්වාති විගමෙත්වා. පූජාරහතා වුත්තා ‘‘අරහතීති අරහ’’න්ති. තස්සා පූජාරහතාය. යස්මා සම්මාසම්බුද්ධො, තස්මා අරහන්ති. බුද්ධත්තහෙතුභූතා විවට්ටච්ඡදතා වුත්තා සවාසනසබ්බකිලෙසප්පහානපුබ්බකත්තා බුද්ධභාවස්ස.

Because they go forth and destroy the opposition, they are ‘heroes’ (sūra); hence it is said, ‘of fearless nature’. Because he stands victorious over the asuras, he is a ‘hero’ (vīra)—Sakka, the lord of devas. A divine youth is his ‘limb’ (aṅga), due to being a component of his army; this is what is meant by ‘with a heroic form, like the body of a divine youth’. ‘Some’ refers to the teachers of the essence-compendium. ‘Natural’ (sabhāva) means the inherent meaning. ‘The cause of heroism’ (vīrakāraṇa) is the reason for being heroic. ‘Like bodies made of energy’ (vīriyamayasarīrā) means similar to embodied energy; if energy were embodied, they would be like that—this is the meaning. Now, a wheel-turning monarch has no opposing army that his sons might crush, so why is it said that he crushes foreign armies? Addressing this objection, it says ‘if’ (sace), and so on, showing that whether foreign armies exist or not, they are of such great power. ‘By righteousness’ (dhammena) means by his own Dhamma of merit that he has performed and accumulated. Urged on by this, all the kings on earth come forth to meet him, saying, ‘Welcome, great king,’ and so on, and they hand over their kingdoms to the wheel-turning monarch. Therefore, it is said, ‘he dwells... having conquered this earth’. In the commentary, however, to show the Dhamma called ‘the accomplishment of application’, which arises from the wheel-turning monarch’s duties and is a condition for that aforementioned Dhamma of merit to ripen for a longer time, it is said, ‘by the Dhamma of the five precepts, beginning with “a living being is not to be killed”.’ In this way, the statement ‘without rod, without sword’ becomes very well supported. Because defilements such as greed, when they arise, cover and envelop the mental continuum of beings and prevent the occurrence of the wholesome, they are called ‘coverings’ (chadanā, chadā). ‘Having uncovered’ (vivaṭetvā) means having removed. Worthiness of offerings is stated. Because of that worthiness of offerings, ‘he is worthy (arahati), thus an Arahant (arahaṃ)’. Because he is a Perfectly Enlightened One, he is an Arahant. The state of having the covering removed is said to be the cause of Buddhahood, because the state of being a Buddha is preceded by the abandonment of all defilements together with their latent tendencies.

අරහං වට්ටාභාවෙනාති ඵලෙන හෙතුඅනුමානදස්සනං. සම්මාසම්බුද්ධො ඡදනාභාවෙනාති හෙතුනා ඵලානුමානදස්සනං. හෙතුද්වයං වුත්තං ‘‘විවට්ටො විච්ඡදො චා’’ති. දුතියෙන වෙසාරජ්ජෙනාති ‘‘ඛීණාසවස්ස තෙ පටිජානතො’’තිආදිනා වුත්තෙන වෙසාරජ්ජෙන. පුරිමසිද්ධීති පුරිමස්ස පදස්ස අත්ථසිද්ධීති අත්ථො. පඨමෙනාති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150; අ. නි. 4.8) වුත්තෙන වෙසාරජ්ජෙන. දුතියසිද්ධීති දුතියස්ස පදස්ස අත්ථසිද්ධි, බුද්ධත්ථසිද්ධීති අත්ථො. තතියචතුත්ථෙහීති ‘‘යෙ ඛො පන තෙ අන්තරායිකා ධම්මා’’තිආදිනා, (ම. නි. 1.150; අ. නි. 4.8) ‘‘යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථායා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150; අ. නි. 4.8) ච වුත්තෙහි තතියචතුත්ථෙහි වෙසාරජ්ජෙහි. තතියසිද්ධීති විවට්ටච්ඡදනතාසිද්ධි යාථාවතො අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මාපදෙසෙන හි සත්ථු විවට්ටච්ඡදනභාවො ලොකෙ පාකටො අහොසි. පුරිමං ධම්මචක්ඛුන්ති පුරිමපදං භගවතො ධම්මචක්ඛුං සාධෙති කිලෙසාරීනං, සංසාරචක්කස්ස ච අරානං හතභාවදීපනතො. දුතියං පදං බුද්ධචක්ඛුං සාධෙති සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව තංසබ්භාවතො. තතියං පදං සමන්තචක්ඛුං සාධෙති සවාසනසබ්බකිලෙසප්පහානදීපනතො. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො’’ති හි වත්වා ‘‘විවට්ටච්ඡදො’’ති වචනං බුද්ධභාවාවහමෙව සබ්බකිලෙසප්පහානං විභාවෙති. ‘‘සූරභාව’’න්ති ලක්ඛණවිභාවනෙ විසදඤාණතං.

The Arahant is free from the round of rebirth — thus, the inference of the cause is shown by the fruit. The Perfectly Self-Enlightened One is free from coverings — thus, the inference of the fruit is shown by the cause. The two causes are stated as 'uncovered' (vivaṭṭa) and 'free from coverings' (vicchada). By the second kind of confidence (vesārajja) — that is, by the confidence stated in 'for the one who claims to have destroyed the taints,' etc. The accomplishment of the first (purimasiddhi) means the accomplishment of the meaning of the first word. By the first (paṭhamena) — that is, by the confidence stated in 'for the one who claims to be perfectly self-enlightened,' etc. The accomplishment of the second (dutiyasiddhi) means the accomplishment of the meaning of the second word, the establishment of Buddhahood. By the third and fourth (tatiyacatutthehi) — that is, by the third and fourth kinds of confidence stated in 'those obstructive states,' etc., and 'for the sake of that purpose,' etc. The accomplishment of the third (tatiyasiddhi) is the establishment of being uncovered and free from coverings. For by the teaching of obstructive and liberating states, the Teacher’s state of being uncovered and free from coverings became evident in the world. The first word establishes the Dhamma-eye (dhammacakkhu) of the Blessed One by revealing the destruction of the enemies—the defilements—and of the spokes of the wheel of saṃsāra. The second word establishes the Buddha-eye (buddhacakkhu), because that is the very nature of a Perfectly Self-Enlightened One. The third word establishes the all-seeing eye (samantacakkhu) by revealing the abandonment of all defilements along with their latent tendencies. For by saying 'Perfectly Self-Enlightened One' and then stating 'free from coverings,' the abandonment of all defilements is clearly shown as leading to Buddhahood. 'Heroism' (sūrabhāva)—in the clarification of characteristics, it is the clarity of knowledge.

259. එවං [Pg.296] භොති එත්ථ එවන්ති වචනසම්පටිච්ඡනෙ නිපාතො. වචනසම්පටිච්ඡනඤ්චෙත්ථ ‘‘තථා මයං තං භවන්තං ගොතමං වෙදිස්සාම, ත්වං මන්තානං පටිග්ගහෙතා’’ති ච එවං පවත්තස්ස පොක්ඛරසාතිනො වචනස්ස සම්පටිග්ගහොති ආහ. ‘‘සොපි තායා’’තිආදි. තත්ථ තායාති තාය යථාවුත්තාය සමුත්තෙජනාය. අයානභූමින්ති යානස්ස අභූමිං. දිවාපධානිකාති දිවාපධානානුයුඤ්ජනකා.

259. 'Thus, sir' (evaṃ bhoti)—here, 'thus' (evaṃ) is a particle used to indicate acceptance of speech. And here, the acceptance of speech is said to be an acceptance of Pokkharasāti’s statement, which went thus: 'Thus, we shall know you, Venerable Gotama, as one who receives the mantras.' 'And he too, by that' (sopi tāyā) and so on. Here, 'by that' (tāya) means by that aforementioned encouragement (samuttejanāya). 'Not a ground for vehicles' (ayānabhūmi) means a place not suitable for vehicles. 'Engaged in daytime exertion' (divāpadhānikā) means those who are engaged in exertion during the day.

260. යදිපි පුබ්බෙ අම්බට්ඨකුලං අප්පඤ්ඤාතං, තදා පන පඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘තදා කිරා’’තිආදි. අතුරිතොති අවෙගායන්තො.

260. Though the Ambaṭṭha clan was previously obscure, at that time it became known—thus it is said: 'At that time, indeed' (tadā kira), and so on. 'Without haste' (aturito) means not rushing.

261. යථා ඛමනීයාදීනි පුච්ඡන්තොති යථා භගවා ‘‘කච්චි වො මාණවා ඛමනීයං, කච්චි යාපනීය’’න්තිආදිනා ඛමනීයාදීනි පුච්ඡන්තො තෙහි මාණවෙහි සද්ධිං පඨමං පවත්තමොදො අහොසි පුබ්බභාසිතාය තදනුකරණෙන එවං තෙපි මාණවා භගවතා සද්ධිං සමප්පවත්තමොදා අහෙසුන්ති යොජනා. තං පන සමප්පවත්තමොදතං උපමාය දස්සෙතුං ‘‘සීතොදකං වියා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සම්මොදිතන්ති සංසන්දිතං. එකීභාවන්ති සම්මොදනකිරියාය සමානතං. ඛමනීයන්ති ‘‘ඉදං චතුචක්කං නවද්වාරං සරීරයන්තං දුක්ඛබහුලතාය සභාවතො දුස්සහං කච්චි ඛමිතුං සක්කුණෙය්‍ය’’න්ති පුච්ඡන්ති, යාපනීයන්ති ආහාරාදිපච්චයපටිබද්ධවුත්තිකං චිරප්පබන්ධසඞ්ඛාතාය යාපනාය කච්චි යාපෙතුං සක්කුණෙය්‍යං. සීසරොගාදිආබාධාභාවෙන කච්චි අප්පාබාධං, දුක්ඛජීවිකාභාවෙන කච්චි අප්පාතඞ්කං, තංතංකිච්චකරණෙ උට්ඨානසුඛතාය කච්චි ලහුට්ඨානං, තදනුරූපබලයොගතො කච්චි බලං, සුඛවිහාරසබ්භාවෙන කච්චි ඵාසුවිහාරො අත්ථීති සබ්බත්ථ කච්චි-සද්දං යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. බලප්පත්තා පීති පීතියෙව. තරුණපීති පාමොජ්ජං. සම්මොදනං ජනෙති කරොතීති සම්මොදනිකං තදෙව සම්මොදනීයං. සම්මොදිතබ්බතො සම්මොදනීයන්ති ඉදං පන අත්ථං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සම්මොදිතුං යුත්තභාවතො’’ති. සරිතබ්බභාවතො අනුස්සරිතබ්බභාවතො ‘‘සරණීය’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘සාරණීය’’න්ති දීඝං කත්වා වුත්තං. ‘‘සුය්‍යමානසුඛතො’’ති ආපාථමධුරතමාහ, ‘‘අනුස්සරියමානසුඛතො’’ති විමද්දරමණීයතං. ‘‘බ්‍යඤ්ජනපරිසුද්ධතායා’’ති සභාවනිරුත්තිභාවෙන තස්සා කථාය වචනචාතුරියමාහ, ‘‘අත්ථපරිසුද්ධතායා’’ති අත්ථස්ස නිරුපක්කිලෙසතං. අනෙකෙහි පරියායෙහීති අනෙකෙහි කාරණෙහි.

261. Just as the Blessed One, by asking about well-being and so on, saying 'I hope you young men are well, I hope you are getting by,' and so on, had a pleasant conversation with those young men, a conversation that first arose from his speaking and their imitation of it, so too those young men engaged in mutual pleasant conversation with the Blessed One. This is the explanation. To illustrate this mutual pleasant conversation, it is said, 'like cool water,' and so on. Here, 'exchanged in pleasant conversation' (sammoditaṃ) means mingled. 'Oneness' (ekībhāvaṃ) means sameness in the act of pleasant conversation. 'Are you well?' (khamanīyaṃ) refers to asking whether this body-vehicle, with its four wheels and nine doors, naturally full of suffering and difficult to endure, can be endured. 'Are you getting by?' (yāpanīyaṃ) refers to whether one can sustain oneself with the necessities of life, such as food, which is bound up with continued existence, reckoned as long-term maintenance. 'Free from affliction' (appābādhaṃ) means being free from ailments like headaches. 'Free from distress' (appātaṅkaṃ) means being free from the suffering of a difficult livelihood. 'Quick to rise' (lahuṭṭhānaṃ) means being quick to rise for one's duties due to the comfort of exertion. 'Strong' (balaṃ) means having strength in accordance with one's capacity. 'Dwelling at ease' (phāsuvihāro) means dwelling comfortably due to the nature of a happy life. In all these cases, the word 'kacci' (I hope) should be connected to understand the meaning. Strong joy (balappattā pīti) is simply joy (pīti). Tender joy (taruṇapīti) is delight (pāmojja). That which generates pleasant conversation (sammodanaṃ janeti) is 'conversational' (sammodanikaṃ), which is the same as 'fit for pleasant conversation' (sammodanīyaṃ). To explain the meaning 'fit for pleasant conversation,' it is said, 'due to being suitable for pleasant conversation' (sammodituṃ yuttabhāvato). Where 'saraṇīyaṃ' should be said, meaning 'worthy of remembrance' (saritabbabhāvato, anussaritabbabhāvato), it is instead lengthened to 'sāraṇīyaṃ'. 'Due to the pleasure of hearing it' (suyyamānasukhato) refers to its sweetness at first hearing. 'Due to the pleasure of recollecting it' (anussariyamānasukhato) refers to its charm on reflection. 'By purity of expression' (byañjanaparisuddhatāyā) refers to the verbal skill of that talk, due to its natural eloquence. 'By purity of meaning' (atthaparisuddhatāyā) refers to the undefiled nature of the meaning. 'In many ways' (anekehi pariyāyehi) means for many reasons.

අපසාදෙස්සාමීති [Pg.297] මඞ්කුං කරිස්සාමි. කණ්ඨෙ ඔලම්බෙත්වාති උභොසු ඛන්ධෙසු සාටකං ආසජ්ජෙත්වා කණ්ඨෙ ඔලම්බිත්වා. දුස්සකණ්ණං ගහෙත්වාති නිවත්ථසාටකස්ස දසාකොටිං එකෙන හත්ථෙන ගහෙත්වා. චඞ්කමං අභිරුහිත්වාති චඞ්කමිතුං ආරභිත්වා. ධාතුසමතාති රසාදිධාතූනං සමාවත්ථතා, අරොගතාති අත්ථො. අනාචාරභාවසාරණීයන්ති අනාචාරභාවෙන සරණීයං. ‘‘අනාචාරො වතාය’’න්ති සරිතබ්බකං.

'I will make him ashamed' (apasādessāmi) means 'I will make him confused' (maṅkuṃ karissāmi). 'Having hung it around the neck' (kaṇṭhe olambetvā) means having placed the robe over both shoulders and let it hang around the neck. 'Having taken the cloth by the corner' (dussakaṇṇaṃ gahetvā) means taking the corner of the worn robe with one hand. 'Having ascended the walking path' (caṅkamaṃ abhiruhitvā) means having begun to walk back and forth. 'Balance of the elements' (dhātusamata) means the state of equilibrium of the elements such as bodily humors; the meaning is health (arogatā). 'To be remembered as improper conduct' (anācārabhāvasāraṇīyaṃ) means it should be recalled as improper conduct. It is to be remembered as, 'Indeed, this is improper conduct' (anācāro vatāyaṃ).

262. ‘‘භවග්ගං ගහෙතුකාමො වියා’’තිආදි අසක්කුණෙය්‍යත්තා දුක්කරං කිච්චං ආරභතීති දස්සෙතුං වුත්තං. අසක්කුණෙය්‍යඤ්හෙතං සදෙවකෙනාපි ලොකෙන, යදිදං භගවතො අපසාදනං, තෙනාහ ‘‘අට්ඨානෙ වායමතී’’ති. අයං බාලො ‘‘මයි කිඤ්චි අකථෙන්තෙ මයා සද්ධිං කථෙතුම්පි න විසහතී’’ති මානමෙව පග්ගණ්හිස්සති, කථෙන්තෙ පන කථාපසඞ්ගෙනස්ස ජාතිගොත්තෙ විභාවිතෙ මානනිග්ගහො භවිස්සතීති භගවා ‘‘එවං නු තෙ’’තිආදිමාහ. තෙන වුත්තං ‘‘අථ ඛො භගවා’’තිආදි. ආචාරසමාචාරසික්ඛාපනෙන ආචරියා, තෙසං පන ආචරියානං පකට්ඨා ආචරියාති පාචරියා යථා පපිතාමහොති, තෙනාහ ‘‘ආචරියෙහි ච තෙසං පාචරියෙහි චා’’ති.

262. 'As if desiring to grasp the highest state of existence' (bhavaggaṃ gahetukāmo viya), and so on, is said to show that he undertakes a difficult task because it is unachievable. For it is indeed unachievable even for the world with its devas to disparage the Blessed One; hence it is said, 'He strives in vain' (aṭṭhāne vāyamati). This fool, thinking, 'Since he does not speak to me, he does not even dare to speak with me,' will only increase his pride. But if the Buddha speaks, then through the course of the conversation, when Ambaṭṭha's birth and clan are revealed, his pride will be subdued. Therefore, the Blessed One said, 'Is that so?' (evaṃ nu te), and so on. Hence it is said, 'Then the Blessed One' (atha kho bhagavā), and so on. They are teachers (ācariyā) by training in conduct and proper behavior; and the pre-eminent teachers among those teachers are called 'foremost teachers' (pācariyā), just as there are grandfathers and great-grandfathers (papitāmaha). Therefore, it is said, 'by the teachers and by their foremost teachers' (ācariyehi ca tesaṃ pācariyehi ca).

පඨමඉබ්භවාදවණ්ණනා

Explanation of the Section on the Wealthy

263. තීසු ඉරියාපථෙසූති ඨානගමනනිසජ්ජාසු. කථාපළාසන්ති කථාවසෙන යුගග්ගාහං. සයානෙන ආචරියෙන සද්ධිං සයානස්ස කථා නාම ආචාරො න හොති, තං ඉතරෙහි සදිසං කත්වා කථනං ඉධ කථාපළාසො.

263. 'In the three postures' means in standing, walking, and sitting. 'Contentious speech' (kathāpaḷāsa) means engaging in a dispute by way of conversation. For one who is lying down, to converse with a teacher who is also lying down is not proper conduct; here, that talking, by treating it as similar to the other postures, is called contentious speech.

තස්ස පන යං අනාචාරභාවවිභාවනං සත්ථාරා අම්බට්ඨෙන සද්ධිං කථෙන්තෙන කතං, තං සඞ්ගීතිඅනාරුළ්හං පරම්පරාභතන්ති උපරි පාළියා සම්බන්ධභාවෙන දස්සෙන්තො ‘‘තතො කිරා’’තිආදිමාහ. මුණ්ඩකා සමණකාති ච ගරහායං ක-සද්දො, තෙනාහ ‘‘හීළෙන්තො’’ති. ඉභස්ස පයොගො ඉභො උත්තරපදලොපෙන, තං ඉභං අරහන්තීති ඉබ්භා. කිං වුත්තං හොති? යථා ඉභො හත්ථිවාහනභූතො පරස්ස වසෙන වත්තති, න අත්තනො, එවං එතෙපි බ්‍රාහ්මණානං සුස්සුසකා සුද්දා පරස්ස වසෙන [Pg.298] වත්තන්ති, න අත්තනො, තස්මා ඉභසදිසපයොගතාය ඉබ්භාති. තෙ පන කුටුම්බිකතාය ඝරවාසිනො ඝරස්සාමිකා හොන්තීති ආහ ‘‘ගහපතිකා’’ති. කණ්හාති කණ්හජාතිකා. දිජා එව හි සුද්ධජාතිකා, න ඉතරෙති තස්ස අධිප්පායො, තෙනාහ ‘‘කාළකා’’ති. මුඛතො නික්ඛන්තාති බ්‍රාහ්මණානං පුබ්බපුරිසා බ්‍රහ්මුනො මුඛතො නික්ඛන්තා, අයං තෙසං පඨමුප්පත්තීති අධිප්පායො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ‘‘සමණා පිට්ඨිපාදතො’’ති ඉදං පනස්ස ‘‘මුඛතො නික්ඛන්තා’’තිආදිවචනතොපි අතිවිය අසමවෙක්ඛිතවචනං චතුවණ්ණපරියාපන්නස්සෙව සමණභාවසම්භවතො. අනියමෙත්වාති අවිසෙසෙත්වා, අනුද්දෙසිකභාවෙනාති අත්ථො.

Now, regarding the exposition of improper conduct made by the Teacher while conversing with Ambaṭṭha, it is not included in the Saṅgīti but is handed down by tradition. Therefore, showing its connection to the preceding Pāli text, he begins with "tato kirā" and so on. The term 'muṇḍakā samaṇakā' contains the particle 'ka' for disparagement, hence it is said 'hīḷento' (scorning). The word 'ibbhā' is derived from 'ibha'; those who are fit for an 'ibha' are 'ibbhā'. What is meant by this? Just as an ibha, being an elephant used for riding, serves under another's control and not its own, so too do these suddā, being subservient to the brahmins, act under another's authority and not their own. Therefore, due to their resemblance to an 'ibha' in function, they are called 'ibbhā'. Moreover, because they are householders, dwellers in homes, and masters of homes, they are called 'gahapatikā'. 'Kaṇhā' means of dark birth. For only the twice-born (dijā) are of pure birth, not others—this is the intended meaning, hence the term 'kāḷakā'. "Born from the mouth" means the brahmins' ancestors emerged from Brahmā’s mouth; this is their first origin. The same applies to the remaining classes. "Monks [born] from the feet"—this statement, along with "born from the mouth" and so on, is an extremely ill-considered utterance, for the state of being a monk is possible only for those included in the four classes. 'Aniyametvā' means without specifying, implying an unspecified status.

මානුස්සයවසෙන කථෙතීති මානුස්සයං අවස්සාය අත්තානං උක්කංසෙන්තො, පරෙ ච වම්භෙන්තො ‘‘මුණ්ඩකා’’ති ආදිං කථෙති. ජානාපෙමීති ජාතිගොත්තස්ස පමාණං යාථාවතො විභාවනෙන පමාණං ජානාපෙමීති. අත්ථො එතස්ස අත්ථීති අත්ථිකං දණ්ඩිකඤායෙන.

"Speaking in human terms" means exalting oneself, relying on human conceit, and disparaging others, saying things like "shavelings" and so forth. "I make known" means I make known the true measure of birth and lineage by way of detailed explanation. "There is meaning in this" means it is meaningful, in the manner of the 'daṇḍika' principle.

‘‘යායෙව ඛො පනත්ථායා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුත්තන්ති වදන්ති, තං පරතො ‘‘පුරිසලිඞ්ගවසෙනෙවා’’ති වක්ඛමානත්තා යුත්තං. යාය අත්ථායාති වා පුල්ලිඞ්ගවසෙනෙව තදත්ථෙ සම්පදානවචනං, යස්ස අත්ථස්ස අත්ථායාති අත්ථො. අස්සාති අම්බට්ඨස්ස දස්සෙත්වාති සම්බන්ධො. අඤ්ඤෙසන්ති අඤ්ඤෙසං සාධුරූපානං. සන්තිකං ආගතානන්ති ගුරුට්ඨානියානං සන්තිකං උපගතානං. වත්තන්ති තෙහි චරිතබ්බආචාරං. අසික්ඛිතොති ආචාරං අසික්ඛිතො. තතො එව අප්පස්සුතො. බාහුසච්චඤ්හි නාම යාවදෙව උපසමත්ථං ඉච්ඡිතබ්බං, තදභාවතො අම්බට්ඨො අප්පස්සුතො අසික්ඛිතො ‘‘අවුසිතො’’ති විඤ්ඤායති, තෙනාහ ‘‘එතස්ස හී’’තිආදි.

Some say that 'Yāyeva kho panatthāyā' is spoken in the feminine gender, but since it will be explained later as being in the masculine gender, that is appropriate. Or, 'yāya atthāya' is a dative expression in the masculine gender for that meaning; the meaning is 'for the sake of which purpose.' 'Assāti' shows the connection to Ambaṭṭha. 'Others' refers to others who are of good form. 'Those who have come near' means those who have approached the presence of venerable ones. 'They behave' means the conduct to be followed by them. 'Untrained' means not trained in conduct. From that very fact, he is of little learning. For extensive learning is to be desired only up to the point of tranquility; due to its absence, Ambaṭṭha is of little learning, untrained, and is known as 'not having lived the holy life.' Hence it is said, 'For this reason,' etc.

264. කොධවසචිත්තතාය අසකමනො. මානනිම්මදනත්ථන්ති මානස්ස නිම්මදනත්ථං. උග්ගිලෙත්වාති සිනෙහපානෙන කිලින්නං උබ්බමනං කත්වා. ගොත්තෙන ගොත්තන්ති තෙන වුත්තෙන පුරාතනගොත්තෙන ඉදානි තං තං අනවජ්ජසඤ්ඤිතං ගොත්තං සාවජ්ජතො උට්ඨාපෙත්වා උද්ධරිත්වා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ ගොත්තං ආදිපුරිසවසෙන, කුලාපදොසො, තදන්වයෙ උප්පන්නඅභිඤ්ඤාතපුරිසවසෙන වෙදිතබ්බො යථා ‘‘ආදිච්චො, මඝදෙවො’’ති. ගොත්තමූලස්ස ගාරය්හතාය අමානවත්ථුභාවපවෙදනතො ‘‘මානද්ධජං මූලෙ ඡෙත්වා’’ති වුත්තං. ඝට්ටෙන්තොති ඔමසන්තො.

264. Due to being under the sway of anger, his mind is not his own. "For the sake of dispelling pride" means for the purpose of destroying pride. "Having vomited" means having induced vomiting, making it wet with a drink of fat. "Lineage by lineage" means, by means of that ancient lineage mentioned, now raising up and bringing forth that very lineage, which was considered blameless, from a state of blame. The same method applies to the remaining phrases. There, lineage is to be understood in terms of the first man, the fault of the family, and in terms of the well-known men born in that lineage, such as "Ādicco, Maghadevo." Because the root of lineage is blameworthy, revealing it to be an object unworthy of pride, it is said, "having cut the banner of pride at the root." "Striking" means insulting.

යස්මිං [Pg.299] මානුස්සයකොධුස්සයා අඤ්ඤමඤ්ඤූපත්ථද්ධා, සො ‘‘චණ්ඩො’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘චණ්ඩාති මානනිස්සිතකොධයුත්තා’’ති. ඛරාති චිත්තෙන, වාචාය ච කක්ඛළා. ලහුකාති තරුණා. භස්සාති ‘‘සාහසිකා’’ති කෙචි වදන්ති, ‘‘සාරම්භකා’’ති අපරෙ. සමානාති හොන්තා, භවමානාති අත්ථොති ආහ ‘‘සන්තාති පුරිමපදස්සෙව වෙවචන’’න්ති. න සක්කරොන්තීති සක්කාරං න කරොන්ති. අපචිතිකම්මන්ති පණිපාතකම්ම නානුලොමන්ති අත්තනො ජාතියා න අනුච්ඡවිකන්ති අත්ථො.

He in whom human conceit and an abundance of anger are mutually supported is called "fierce." Hence it is said, "fierce means connected with anger rooted in pride." "Harsh" means rough in mind and speech. "Light" means young. "Bhassa" —some say it means "rash," others say "aggressive." "Samāna" means "being," "becoming"—this is the meaning. Hence it is said, "'santa' is just a synonym of the previous word." "They do not honor" means they do not show respect. 'An act of reverence' ('apacitikamma') means an act of bowing down. Not conforming to it means it is not suitable for one's own birth—this is the meaning.

දුතියඉබ්භවාදවණ්ණනා

Commentary on the Second Discourse on the Servants

265. කාමං සක්‍යරාජකුලෙ යො සබ්බෙසං බුද්ධතරො සමත්ථො ච, සො එව අභිසෙකං ලභති, එකච්චො පන අභිසිත්තො සමානො ‘‘ඉදං රජ්ජං නාම බහුකිච්චං බහුබ්‍යාපාර’’න්ති තතො නිබ්බිජ්ජ රජ්ජං වයසා අනන්තරස්ස නිය්‍යාතෙති, කදාචි සොපි අඤ්ඤස්සාති තාදිසෙ සන්ධායාහ ‘‘සක්‍යාති අභිසිත්තරාජානො’’ති. කුලවංසං ජානන්තීති කණ්හායනතො පට්ඨාය පරම්පරාගතං අනුස්සවවසෙන ජානන්ති. කුලාභිමානිනො හි යෙභුය්‍යෙන පරෙසං උච්චාවචං කුලං තථා තථා උදාහරන්ති, අත්තනො ච කුලවංසං ජානන්ති, එවං අම්බට්ඨොපි. තථා හි සො පරතො භගවතා පුච්ඡිතො වජිරපාණිභයෙන යාථාවතො කථෙසි.

265. Indeed, in the Sakyan royal clan, whoever is the most senior and capable receives the consecration. But one who has been consecrated, thinking, "Kingship involves many duties and responsibilities," may become weary of it and hand over the kingdom to the one next in age. Sometimes, even he may pass it on to another. Bearing this in mind, he said, "The Sakyans are consecrated kings." They know their lineage—from Kanhayana onwards, they know their ancestral tradition through oral transmission. For those who take pride in their lineage often speak of the high and low birth of others in various ways, and they know their own lineage. So too did Ambaṭṭha. For when questioned later by the Blessed One, out of fear of Vajirapāṇi, he spoke the truth.

තතියඉබ්භවාදවණ්ණනා

Commentary on the Third Discourse on the Servants

266. ඛෙත්තලෙඩ්ඩූනන්ති ඛෙත්තෙ කසනවසෙන නඞ්ගලෙන උට්ඨාපිතලෙඩ්ඩූනං. ‘‘ලටුකිකා’’ ඉච්චෙව පඤ්ඤාතා ඛුද්දකසකුණිකා ලටුකිකොපමවණ්ණනායං ‘‘චාතකසකුණිකා’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 3.150) වුත්තා. කොධවසෙන ලග්ගිතුන්ති උපනය්හිතුං, ආඝාතං බන්ධිතුන්ති අත්ථො. ‘‘අම්හෙ හංසකොඤ්චමොරසමෙ කරොතී’’ති ඉමිනා ‘‘න තං කොචි හංසො වා’’තිආදිවචනං සඞ්ගීතිං අනාරුළ්හං තදා භගවතා වුත්තමෙවාති දස්සෙති. ‘‘එවං නු තෙ’’තිආදිවචනං, ‘‘අවුසිතවායෙවා’’තිආදිවචනඤ්ච මානවසෙන සමණෙන ගොතමෙන වුත්තන්ති මඤ්ඤතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘නිම්මානො දානි ජාතොති මඤ්ඤමානො’’ති.

266. 'Of clods in the field' means of clods raised in the field by a plow through plowing. The small bird known as 'laṭukikā' (quail) is called 'cātaka bird' in the description using the quail as a simile. 'To be attached through anger' means to bear a grudge, that is, to bind with hatred. By the statement, 'He makes us the same as swans, herons, and peacocks,' it is shown that the saying, 'You are not a swan, etc.,' though not included in the Saṅgīti, was indeed spoken by the Blessed One at that time. He says, 'thinking, "Now he has become conceited,"' with the intention that he (Ambaṭṭha) thinks that the statements 'Is this how you...' and 'You have not lived...' were spoken by the ascetic Gotama out of conceit.

දාසිපුත්තවාදවණ්ණනා

Commentary on the Discourse on the Son of a Slave Woman

267. නිම්මාදෙතීති [Pg.300] අ-කාරස්ස ආ-කාරං කත්වා නිද්දෙසොති ආහ ‘‘නිම්මදෙතී’’ති. කාමං ගොත්තං නාමෙතං පිතිතො ලද්ධබ්බං, න මාතිතො න හි බ්‍රාහ්මණානං සගොත්තාය ආවාහවිවාහො ඉච්ඡිතො, ගොත්තනාමං පන යස්මා ජාතිසිද්ධං, න කිත්තිමං, ජාති ච උභයසම්බන්ධිනී, තස්මා ‘‘මාතාපෙත්තිකන්ති මාතාපිතූනං සන්තක’’න්ති වුත්තං. නාමගොත්තන්ති ගොත්තනාමං, න කිත්තිමනාමං, න ගුණනාමං වා. තත්ථ ‘‘කණ්හායනො’’ති නිරුළ්හා යා නාමපණ්ණත්ති, තං සන්ධායාහ ‘‘පණ්ණත්තිවසෙන නාමන්ති. තං පන කණ්හඉසිතො පට්ඨාය තස්මිං කුලපරම්පරාවසෙන ආගතං, න එතස්මිංයෙව නිරුළ්හං, තෙන වුත්තං ‘‘පවෙණීවසෙන ගොත්ත’’න්ති. ගොත්ත-පදස්ස පන අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. අනුස්සරතොති එත්ථ න කෙවලං අනුස්සරණං අධිප්පෙතං, අථ ඛො කුලසුද්ධිවීමංසනවසෙනාති ආහ ‘‘කුලකොටිං සොධෙන්තස්සා’’ති. අය්‍යපුත්තාති අය්‍යිකපුත්තාති ආහ ‘‘සාමිනො පුත්තා’’ති. දිසා ඔක්කාකරඤ්ඤො අන්තොජාතා දාසීති ආහ ‘‘ඝරදාසියා පුත්තො’’ති. එත්ථ ච යස්මා අම්බට්ඨො ජාතිං නිස්සාය මානත්ථද්ධො, න චස්ස යාථාවතො ජාතියා අවිභාවිතාය මානනිග්ගහො හොති, මානනිග්ගහෙ ච කතෙ අපරභාගෙ රතනත්තයෙ පසීදිස්සති, න ‘‘දාසී’’ති වාචා ඵරුසවාචා නාම හොති චිත්තස්ස සණ්හභාවතො. අභයසුත්තඤ්චෙත්ථ (ම. නි. 2.83; අ. නි. 4.184) නිදස්සනං. කෙචි ච සත්තා අග්ගිනා විය ලොහාදයො කක්ඛළාය වාචාය මුදුභාවං ගච්ඡන්ති, තස්මා භගවා අම්බට්ඨං නිබ්බිසෙවනං කාතුකාමො ‘‘අය්‍යපුත්තා සක්‍යා භවන්ති, දාසිපුත්තො ත්වමසි සක්‍යාන’’න්ති අවොච.

267. 'Nimmādeti' is a designation made by changing the 'a' sound to an 'ā' sound; hence it is said 'nimmadetī'. Indeed, the lineage name (gotta) should be received from the father, not from the mother, for Brahmins do not desire marriage with those of the same lineage. However, since the lineage name is established by birth and not fabricated, and since birth is connected to both parents, it is said, 'mātāpettikaṃ' (belonging to mother and father), meaning 'mātāpitūnaṃ santakaṃ' (belonging to mother and father). 'Nāmagotta' refers to the lineage name (gotta-nāma), not a fabricated name or a name based on qualities. Here, 'Kaṇhāyano' is a conventional name established by usage; hence it is said, 'paṇṇattivasena nāmaṃ' (a name by convention). But this name has come down through that family lineage starting from the sage Kaṇha, not merely established in this very person; hence it is said, 'paveṇīvasena gottaṃ' (lineage by tradition). The meaning of the word 'gotta' has already been explained above. 'Anussarati' (recollects) here does not merely mean recollecting, but rather examining the purity of the lineage; hence it is said, 'kulakoṭiṃ sodhentassa' (of one who purifies the lineage). 'Ayyaputtā' (sons of the noble) means 'ayyikaputtā' (sons of the noble women); hence it is said, 'sāmino puttā' (sons of the master). The phrase 'Disā okkākarañño antojātā dāsī' (a slave woman born within the household of King Okkāka) means 'gharadāsiyā putto' (the son of a household slave). Here, because Ambaṭṭha was arrogant due to his birth, and since his actual birth had not been clearly revealed, his pride could not be subdued. Only when his pride was subdued would he later develop faith in the Triple Gem. Moreover, the word 'dāsī' (slave woman) is not considered harsh speech because of the gentleness of (the Buddha's) mind. The Abhayasutta (MN 2.83; AN 4.184) serves as an example here. Some beings, like metals softened by fire, become gentle through harsh speech. Therefore, the Blessed One, wishing to thoroughly humble Ambaṭṭha, said, 'The Sakyans are sons of the noble, but you are the son of a slave of the Sakyans.'

ඨපෙන්තීති පඤ්ඤපෙන්ති, තෙනාහ ‘‘ඔක්කාකො’’තිආදි. පභා නිච්ඡරති දන්තානං අතිවිය පභස්සරභාවතො.

'Ṭhapenti' means 'they make known' (paññapenti); hence it is said 'Okkāka' and so on. Light radiates from the teeth because of their exceedingly bright nature.

පඨමකප්පිකානන්ති පඨමකප්පස්ස ආදිකාලෙ නිබ්බත්තානං. කිර-සද්දො අනුස්සවත්ථෙ, තෙන යො වුච්චමානාය රාජපරම්පරාය කෙසඤ්චි මතිභෙදො, තං උල්ලිඞ්ගෙති. මහාසම්මතස්සාති ‘‘අයං නො රාජා’’ති මහාජනෙන සම්මන්නිත්වා ඨපිතත්තා ‘‘මහාසම්මතො’’ති එවං සම්මතස්ස. යං සන්ධාය වදන්ති –

'Paṭhamakappikānaṃ' means of those who arose in the beginning of the first aeon (paṭhamakappa). The word 'kira' indicates hearsay; by it, it hints at a difference of opinion among some regarding the royal lineage being discussed. 'Mahāsammatassa' refers to one who, having been agreed upon and installed by the great mass of people with the words 'This is our king,' was thus named 'Mahāsammato'. With reference to him, they say:

‘‘ආදිච්චකුලසම්භූතො[Pg.301], සුවිසුද්ධගුණාකරො;

මහානුභාවො රාජාසි, මහාසම්මතනාමකො.

Born of the solar lineage, a repository of exceedingly pure virtues; he was a king of great power, known by the name Mahāsammata.

යො චක්ඛුභූතො ලොකස්ස, ගුණරංසිසමුජ්ජලො;

තමොනුදො විරොචිත්ථ, දුතියො විය භාණුමා.

He who was the Eye of the world, radiant with a blaze of virtues; a dispeller of darkness, he shone forth, like a second sun.

ඨපිතා යෙන මරියාදා, ලොකෙ ලොකහිතෙසිනා;

වවත්ථිතා සක්කුණන්ති, න විලඞ්ඝයිතුං ජනා.

The boundary established in the world by him, who sought the welfare of the world; people, being well-established, are not able to transgress it.

යසස්සිනං තෙජස්සිනං, ලොකසීමානුරක්ඛකං;

ආදිභූතං මහාවීරං, කථයන්ති ‘මනූ’ති ය’’න්ති.

Him who is glorious, powerful, the guardian of the world's boundaries, primordial, the great hero—they call him 'Manu'.

තස්ස ච පුත්තපපුත්තපරම්පරං සන්ධාය –

And concerning his continuous lineage of sons and grandsons—

‘‘තස්ස පුත්තො මහාතෙජො, රොජො නාම මහීපති;

තස්ස පුත්තො වරරොජො, පවරො රාජමණ්ඩලෙ.

His son was of great splendor, the lord of the earth named Roja; his son was the excellent Roja, the foremost in the royal circle.

තස්සාසි කල්‍යාණගුණො, කල්‍යාණො නාම අත්‍රජො;

රාජා තස්සාසි තනයො, වරකල්‍යාණනාමකො.

His son, of virtuous qualities, was named Kalyāṇa; his son, the king, was named Varakalyāṇa.

තස්ස පුත්තො මහාවීරො, මන්ධාතා කාමභොගිනං;

අග්ගභූතො මහින්දෙන, අඩ්ඪරජ්ජෙන පූජිතො.

His son was the great hero, Mandhātā, foremost among enjoyers of sensual pleasures; he was honored by Mahinda with half a kingdom.

තස්ස සූනු මහාතෙජො, වරමන්ධාතුනාමකො;

‘උපොසථො’ති නාමෙන, තස්ස පුත්තො මහායසො.

His son, of great splendor, was named Varamandhātu; his son, of great fame, was named Uposatha.

වරො නාම මහාතෙජො, තස්ස පුත්තො මහාවරො;

තස්සාසි උපවරොති, පුත්තො රාජා මහාබලො.

His son, of great splendor, was named Varo; his son was Mahāvaro. His son, the king of great strength, was named Upavaro.

තස්ස පුත්තො මඝදෙවො, දෙවතුල්‍යො මහීපති;

චතුරාසීතිසහස්සානි, තස්ස පුත්තපරම්පරා.

His son was Maghadeva, a godlike lord of the earth; eighty-four thousand was his line of descendants.

තෙසං පච්ඡිමකො රාජා, ‘ඔක්කාකො’ ඉති විස්සුතො;

මහායසො මහාතෙජො, අඛුද්දො රාජමණ්ඩලෙ’’ති.

The last of those kings, well-known as 'Okkāka', was of great fame, great power, not insignificant in the royal circle.

ආදි තෙසං පච්ඡතොති තෙසං මඝදෙව පරම්පරභූතානං කළාරජනකපරියොසානානං අනෙකසතසහස්සානං රාජූනං අපරභාගෙ ඔක්කාකො නාම [Pg.302] රාජා අහොසි, තස්ස පරම්පරාභූතානං අනෙකසතසහස්සානං රාජූනං අපරභාගෙ අපරො ඔක්කාකො නාම රාජා අහොසි, තස්ස පරම්පරභූතානං අනෙකසතසහස්සානං රාජූනං අපරභාගෙ පුනාපරො ඔක්කාකො නාම රාජා අහොසි, තං සන්ධායාහ ‘‘තයො ඔක්කාකවංසා අහෙසුං. තෙසු තතියඔක්කාකස්සා’’තිආදි.

'Ādi tesaṃ pacchato' means that after those many hundreds of thousands of kings who were in the lineage of Maghadeva and ended with Kaḷārajanaka, there was a king named Okkāka. After the many hundreds of thousands of kings who were in his lineage, there was another king named Okkāka. After the many hundreds of thousands of kings who were in his lineage, there was yet another king named Okkāka. Referring to this, it is said, 'There were three Okkāka lineages. Among them, of the third Okkāka,' and so on.

සහසා වරං අදාසින්ති පුත්තදස්සනෙන සොමනස්සප්පත්තො සහසා අවීමංසිත්වා තුට්ඨියා වසෙන වරං අදාසිං, ‘‘යං ඉච්ඡසි, තං ගණ්හා’’ති. රජ්ජං පරිණාමෙතුං ඉච්ඡතීති සා ජන්තුකුමාරස්ස මාතා මම තං වරදානං අන්තරං කත්වා ඉමං රජ්ජං පරිණාමෙතුං ඉච්ඡතීති.

'I granted a boon rashly' (sahasā varaṃ adāsiṃ) means: overjoyed at seeing my son, I granted a boon impetuously, without deliberation, due to delight, saying, 'Take whatever you desire.' 'She wishes to transfer the kingdom' (rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchati) means: the mother of Prince Jantu, taking my granting of that boon as an opportunity, wishes to transfer this kingdom to him.

නප්පසහෙය්‍යාති න පරියත්තො භවෙය්‍ය.

'Nappasaheyya' means 'he would not be sufficient' or 'he would not be able'.

නික්ඛම්මාති ඝරාවාසතො, කාමෙහි ච නික්ඛමිත්වා. හෙට්ඨා චාති ච-සද්දෙන ‘‘අසීතිහත්ථෙ’’ති ඉදං අනුකඩ්ඪති. තෙහීති මිගසූකරෙහි, මණ්ඩූකමූසිකෙහි ච. තෙති සීහබ්‍යග්ඝාදයො, සප්පබිළාරා ච.

'Nikkhammā' (having departed) means having departed from the household life and from sensual pleasures. 'Heṭṭhā ca' (and below) means that the word 'ca' (and) draws in 'asītihatthe' (eighty cubits). 'Tehi' (by them) refers to deer and boars, and frogs and mice. 'Te' (they) refers to lions, tigers, and so on, and also snakes and cats.

අවසෙසාහි අත්තනො අත්තනො කනිට්ඨාහි.

'Avasesāhi' (with the remaining ones) means with their own respective younger sisters.

වඩ්ඪමානානන්ති අනාදරෙ සාමිවචනං. කුට්ඨරොගො නාම සාසමසූරීරොගා විය යෙභුය්‍යෙන සඞ්කමනසභාවොති වුත්තං ‘‘අයං රොගො සඞ්කමතීති චින්තෙත්වා’’ති.

'Vaḍḍhamānānaṃ' (of those growing) is a genitive case used in the sense of disregard. The disease called 'kuṭṭharoga' (leprosy) is mostly of a contagious nature, like the diseases of mustard seed and smallpox; hence it is said, 'thinking, "This disease is contagious."'

මිගසූකරාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන වනචරසොණාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති.

'Migasūkarādīnaṃ' (of deer, boars, and so on) means that the word 'ādi' (and so on) includes wild dogs and the like.

තස්මිං නිසින්නෙති සම්බන්ධො. ඛත්තියමායාරොචනෙන අත්තනො ඛත්තියභාවං ජානාපෙත්වා.

'Tasmiṃ nisinne' (while he was seated there) is the connection. This means: having made his own Kshatriya status known through the announcement by the Kshatriya maiden.

නගරං මාපෙහීති සාහාරං නගරං මාපෙහීති අධිප්පායො.

'Nagaraṃ māpehi' (build a city) means the intention is 'build a city together with its surrounding area' (sāhāraṃ nagaraṃ māpehi).

කෙසග්ගහණන්ති කෙසවෙණිබන්ධනං. දුස්සග්ගහණන්ති වත්ථස්ස නිවාසනාකාරො.

'Kesaggahaṇaṃ' (the taking of the hair) refers to the binding of the hair-braid. 'Dussaggahaṇaṃ' (the taking of the cloth) refers to the manner of wearing the cloth.

268. අත්තනො උපාරම්භමොචනත්ථායාති ආචරියෙන අම්බට්ඨෙන ච අත්තනො අත්තනො උපරි පාපෙතබ්බඋපවාදස්ස අපනයනත්ථං. අස්මිං වචනෙති ‘‘චත්තාරොමෙ භො ගොතම වණ්ණා’’තිආදිනා අත්තනා වුත්තෙ, භොතා ච ගොතමෙන වුත්තෙ ‘‘ජාතිවාදෙ’’ති ඉමස්මිං යථාධිකතෙ වචනෙ. තත්ථ පන යස්මා වෙදෙ වුත්තවිධිනාව තෙන පටිමන්තෙතබ්බං හොති[Pg.303], තස්මා වුත්තං ‘‘වෙදත්තයවචනෙ’’ති, ‘‘එතස්මිං වා දාසිපුත්තවචනෙ’’ති ච.

268. 'Attano upārambhamocanatthāya' (for the purpose of freeing oneself from blame) means for the removal of the reproach that was to be brought upon each of themselves by the teacher and Ambaṭṭha. 'Asmiṃ vacane' (in this statement) refers to this statement as it arose, such as when it was said by himself, 'These four, Master Gotama, are the classes,' and when it was said by the venerable Gotama, 'in a discussion of birth' (jātivāde). Here, since one should respond according to the method stated in the Vedas, therefore it is said, 'in the discourse of the three Vedas' (vedattayavacane), and 'or in this statement about being a slave’s son' (etasmiṃ vā dāsiputtavacane).

270. ධම්මො නාම කාරණං ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 718) විය, සහ ධම්මෙනාති සහධම්මො, සහධම්මො එව සහධම්මිකොති ආහ ‘‘සහෙතුකො’’ති.

270. 'Dhamma' means cause, as in passages such as 'the analytical knowledge of dhamma' (dhammapaṭisambhidā) (Vb 718). 'Saha dhammena' (with dhamma) is 'sahadhammo' (accompanied by dhamma); 'sahadhammo' itself is 'sahadhammiko' (one who is accompanied by dhamma); hence it is said 'sahetuko' (with a cause).

271. තස්මා තදා පටිඤ්ඤාතත්තා. තාසෙත්වා පඤ්හං විස්සජ්ජාපෙස්සාමීති ආගතො යථා තං සච්චකසමාගමෙ. ‘‘භගවා චෙව පස්සති අම්බට්ඨො චා’’ති එත්ථ ඉතරෙසං අදස්සනෙ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘යදි හී’’තිආදි වුත්තං. ආවාහෙත්වාති මන්තබලෙන ආනෙත්වා. තස්සාති අම්බට්ඨස්ස. වාදසඞ්ඝට්ටෙති වාචාසඞ්ඝට්ටෙ.

271. Therefore, because it was acknowledged at that time. Having threatened him, he came intending, 'I will make him answer the question,' as was the case in the encounter with Saccaka. Here, to explain the reason for others not seeing in the phrase 'Both the Blessed One sees and Ambaṭṭha sees,' the words 'if indeed' and so on were stated. 'Āvāhetvā' (having summoned) means having brought over by the power of a mantra. 'Tassa' (his) refers to Ambaṭṭha. 'Vādasaṅghaṭṭe' (in the clash of debate) means in the clash of speech (vācāsaṅghaṭṭe).

272. තාණන්ති ගවෙසමානොති, ‘‘අයමෙව සමණො ගොතමො ඉතො භයතො මම තායකො’’ති භගවන්තංයෙව ‘‘තාණ’’න්ති පරියෙසන්තො උපගච්ඡන්තො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. තායතීති යථාඋපට්ඨිතභයතො පාලෙති, තෙනාහ ‘‘රක්ඛතී’’ති, එතෙන තාණ-සද්දස්ස කත්තුසාධනතමාහ. යථුපට්ඨිතෙන භයෙන උපද්දුතො නිලීයති එත්ථාති ලෙණං, උපලයනං, එතෙන ලෙණ-සද්දස්ස අධිකරණසාධනතමාහ. ‘‘සරතී’’ති එතෙන සරණ-සද්දස්ස කත්තුසාධනතමාහ.

272. 'Seeking refuge (tāṇaṃ)' means, thinking, 'This ascetic Gotama alone is my protector from this danger,' one approaches the Blessed One while seeking him as a refuge. The same method applies to the remaining two terms. 'Tāyati' (protects) means it protects from impending danger; hence it is said 'rakkhati' (safeguards), thereby explaining the agentive derivation of the word 'tāṇa'. 'Leṇaṃ' (shelter) is a place where one hides when oppressed by impending danger, a place of refuge (upalayanaṃ); thereby explaining the locative derivation of the word 'leṇa'. By 'saratī' (remembers), it explains the agentive derivation of the word 'saraṇa'.

අම්බට්ඨවංසකථාවණ්ණනා

The Commentary on the Discourse of the Ambaṭṭha Lineage.

274. ගඞ්ගාය දක්ඛිණතොති ගඞ්ගාය නදියා දක්ඛිණදිසාය. ආවුධං න පරිවත්තතීති සරං වාසත්තිආදිං වා පරස්ස උපරි ඛිපිතුකාමස්ස හත්ථං න පරිවත්තති, හත්ථෙ පන අපරිවත්තෙන්තෙ කුතො ආවුධපරිවත්තනන්ති ආහ ‘‘ආවුධං න පරිවත්තතී’’ති. සො කිර ‘‘කථං නාමාහං දිසාය දාසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තො’’ති තං හීනං ජාතිං ජිගුච්ඡන්තො ‘‘හන්දාහං යථා තථා ඉමං ජාතිං සොධෙස්සාමී’’ති නිග්ගතො, තෙනාහ ‘‘ඉදානි මෙ මනොරථං පූරෙස්සාමී’’තිආදි. විජ්ජාබලෙන රාජානං තාසෙත්වා තස්ස ධීතුයා ලද්ධකාලතො පට්ඨාය ම්‍යායං ජාතිසොධිතා [Pg.304] භවිස්සතීති තස්ස අධිප්පායො. අම්බට්ඨං නාම විජ්ජන්ති සත්තානං සරීරෙ අබ්භඞ්ගං ඨපෙතීති අම්බට්ඨාති එවං ලද්ධනාමං විජ්ජං, මන්තන්ති අත්ථො. යතො අම්බට්ඨා එතස්මිං අත්ථීති අම්බට්ඨොති කණ්හො ඉසි පඤ්ඤායිත්ථ, තංබංසජාතතාය අයං මාණවො ‘‘අම්බට්ඨො’’ති වොහරීයති.

274. 'To the south of the Ganges' means in the southern direction of the river Ganges. 'The weapon does not turn' means that when one desires to hurl an arrow, a hatchet, or the like upon another, the hand does not turn; and when the hand does not turn, from where would the weapon turn? Thus it is said, 'the weapon does not turn.' It is said that he, disgusted by that low birth, thinking, 'How indeed was I born in the womb of a slave girl?' went forth, resolving, 'Come now, I shall purify this birth by some means or other.' Hence it is said, 'Now I shall fulfill my heart's desire,' and so on. His intention was that by the power of his knowledge, having terrified the king, from the time he obtained the king’s daughter, his birth would be purified. 'Ambaṭṭha' is the name of a knowledge so-called because it places non-breaking on the bodies of beings; its meaning is 'a spell'. Because this Ambaṭṭha knowledge was in him, the sage Kaṇha became known as 'Ambaṭṭha'. Due to being born in his lineage, this young man is called 'Ambaṭṭha'.

සෙට්ඨමන්තෙ වෙදමන්තෙති අධිප්පායො. මන්තානුභාවෙන රඤ්ඤො බාහුක්ඛම්භමත්තං ජාතං තෙන පනස්ස බාහුක්ඛම්භෙන රාජා, ‘‘කො ජානාති, කිං භවිස්සතී’’ති භීතො උස්සඞ්කී උත්‍රාසො අහොසි, තෙනාහ ‘‘භයෙන වෙධමානො අට්ඨාසී’’ති. සොත්ථි භද්දන්තෙති ආදිවචනං අවොචුං. ‘‘අයං මහානුභාවො ඉසී’’ති මඤ්ඤමානා.

The intention is that 'the best mantra' means 'the Veda-mantra'. By the power of the mantra, the king's arm became the size of a pillar. Because of that pillar-like arm, the king, thinking, 'Who knows what will happen?' became frightened, anxious, and terrified. Hence it is said, 'He stood trembling with fear.' Thinking, 'This sage is of great power,' they spoke words beginning with, 'Well-being, venerable sir!'.

උන්ද්‍රියිස්සතීති විප්පකිරියිස්සති, තෙනාහ ‘‘භිජ්ජිස්සතී’’ති. මන්තෙ පරිවත්තිතෙති බාහුක්ඛම්භකමන්තස්ස පටිප්පස්සම්භකවිජ්ජාසඞ්ඛාතෙ මන්තෙ ‘‘සරො ඔතරතූ’’ති පරිවත්තිතෙ. එවරූපානඤ්හි මන්තානං එකංසෙනෙව පටිප්පස්සම්භකවිජ්ජා හොන්තියෙව යථා තං කුසුමාරකවිජ්ජානං. අත්තනො ධීතු අපවාදමොචනත්ථං තස්ස භුජිස්සකරණං. තස්සානුරූපෙ ඉස්සරියෙ ඨපනත්ථං උළාරෙ ච නං ඨානෙ ඨපෙසි.

'It will burst' means it will be scattered; therefore, it is said, 'it will break.' 'When the mantra was changed' means when the mantra for the pillar-arm, known as the counteracting knowledge, was changed to 'may the arrow descend.' Indeed, such mantras invariably possess counteracting knowledge, just as for the Kusumaraka arts. To free his daughter from reproach, he made him a freedman. And to establish him in a lordship befitting him, he placed him in an eminent position.

ඛත්තියසෙට්ඨභාවවණ්ණනා

The Explanation of the Supremacy of the Khattiya Caste.

275. සමස්සාසනත්ථමාහ කරුණායන්තො, න කුලීනභාවදස්සනත්ථං, තෙනාහ ‘‘අථ ඛො භගවා’’තිආදි. බ්‍රාහ්මණෙසූති බ්‍රාහ්මණානං සමීපෙ, තතො බ්‍රාහ්මණෙහි ලද්ධබ්බං ආසනාදිං සන්ධාය ‘‘බ්‍රාහ්මණානං අන්තරෙ’’ති වුත්තං. කෙවලං සද්ධාය කාතබ්බං සද්ධං, පරලොකගතෙ සන්ධාය න තතො කිඤ්චි අපත්ථෙන්තෙන කාතබ්බන්ති අත්ථො, තෙනාහ ‘‘මතකෙ උද්දිස්ස කතභත්තෙ’’ති. මඞ්ගලාදිභත්තෙති ආදි-සද්දෙන උස්සවදෙවතාරාධනාදිං සඞ්ගණ්හාති. යඤ්ඤභත්තෙති පාපසඤ්ඤමාදිවසෙන කතභත්තෙ. පාහුනකානන්ති අතිථීනං. ඛත්තියභාවං අප්පත්තො උභතො සුජාතතාභාවතො, තෙනාහ ‘‘අපරිසුද්ධොති අත්ථො’’ති.

275. He spoke for the purpose of consolation, out of compassion, not for the purpose of showing his noble lineage; therefore it is said, 'Then the Blessed One,' and so on. 'Among the brahmins' means in the vicinity of the brahmins; with regard to the seat and other things to be obtained from the brahmins, it is said, 'among the brahmins.' A funeral meal (saddha) is to be done solely out of faith; the meaning is that it is to be done with reference to one gone to the next world, without expecting anything in return; therefore it is said, 'on food made in dedication to the deceased.' In 'on food for auspicious occasions, etc.,' the term 'etc.' includes festivals, worship of deities, and the like. 'On sacrificial food' means on food prepared on account of a vow to a deity, and so on. 'For guests' means for visitors. Not having attained the status of a khattiya because of not being well-born on both sides; therefore the meaning is 'impure'.

276. ඉත්ථිං කරිත්වාති එත්ථ කරණං කිරියාසාමඤ්ඤවිසයන්ති ආහ ‘‘ඉත්ථිං පරියෙසිත්වා’’ති. බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤං ඉත්ථිං ඛත්තියකුමාරස්ස භරියාභූතං [Pg.305] ගහෙත්වාපි ඛත්තියාව සෙට්ඨා, හීනා බ්‍රාහ්මණාති යොජනා. පුරිසෙන වා පුරිසං කරිත්වාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පකරණෙති රාගාදිවසෙන පදුට්ඨෙ පක්ඛලිතෙ කාරණෙ, තෙනාහ ‘‘දොසෙ’’ති. භස්සති නිරත්ථකභාවෙන ඛිපීයතීති භස්සං, ඡාරිකා.

276. 'Having made a woman': here, 'making' refers to a general activity; hence it is said, 'having sought a woman.' Even having taken a brahmin maiden as a wife for a khattiya prince, the khattiyas are superior and the brahmins are inferior—this is the connection. 'Or having made a man with a man' also follows the same method. 'By reason' means by a cause that is corrupted and has stumbled on account of lust, etc.; hence it is said, 'by fault.' 'Bhassaṃ' is so-called because it is discarded and cast away as worthless; it is ash.

277. ජනිතස්මින්ති කම්මකිලෙසෙහි නිබ්බත්තෙ. ජනෙ එතස්මින්ති වා ජනෙතස්මිං, මනුස්සෙසූති අත්ථො, තෙනාහ ‘‘ගොත්තපටිසාරිනො’’ති. සංසන්දිත්වාති ඝටෙත්වා, අවිරුද්ධං කත්වාති අත්ථො.

277. 'In this that is born' means produced by action and defilements. Or, 'in this people,' meaning 'among humans'; hence it is said, 'those who rely on lineage.' 'Having compared' means having connected, the meaning is having made it non-conflicting.

පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the first recitation section is completed.

විජ්ජාචරණකථාවණ්ණනා

The Commentary on the Discourse on Knowledge and Conduct.

278. ඉදං වට්ටතීති ඉදං අජ්ඣෙනාදි කත්තුං ලබ්භති. ජාතිවාදවිනිබද්ධාති ජාතිසන්නිස්සිතවාදෙ විනිබද්ධා. බ්‍රාහ්මණස්සෙව අජ්ඣෙනජ්ඣාපනයජනයාජනාදයොති එවං යෙ අත්තුක්කංසනපරවම්භනවසෙන පවත්තා, තතො එව තෙ මානවාදපටිබද්ධා ච හොන්ති. යෙ පන ආවාහවිවාහවිනිබද්ධා, තෙ එව සම්බන්ධත්තයවසෙන ‘‘අරහසි වා මං ත්වං, න වා මං ත්වං අරහසී’’ති එවං පවත්තනකා.

278. 'This is proper' means this studying, and so on, is permitted to be done. 'Bound by talk of caste' means bound in speech that is based on caste. 'Only a brahmin has the right to study, teach, sacrifice, and officiate at sacrifices,' and so on—thus, those who proceed by way of self-praise and disparagement of others are also bound by talk of conceit. But those who are bound by giving and taking in marriage are the ones who proceed in terms of the threefold connection, saying, 'You are worthy of me, or you are not worthy of me.'

යත්ථාති යස්සං විජ්ජාචරණසම්පත්තියං. ලග්ගිස්සාමාති ඔලග්ගා අන්තොගධා භවිස්සාමාති චින්තයිම්හ. පරමත්ථතො අවිජ්ජාචරණානියෙව ‘‘විජ්ජාචරණානී’’ති ගහෙත්වා ඨිතො පරමත්ථතො විජ්ජාචරණෙසු විභජියමානෙසු සො තතො දූරතො අපනීතො නාම හොතීති ආහ ‘‘දූරමෙව අවක්ඛිපී’’ති. සමුදාගමතො පභුතීතිආදිසමුට්ඨානතො පට්ඨාය.

'Where' means in that accomplishment of knowledge and conduct. 'We shall cling' means we thought, 'we shall be attached, we shall be included within.' One who stands holding what are in the ultimate sense actually non-knowledge and non-conduct as 'knowledge and conduct', when knowledge and conduct are being analyzed in the ultimate sense, is indeed removed far from that; hence it is said, 'he is cast far away.' 'From the arising' means starting from the initial origin.

279. තිවිධං සීලන්ති ඛුද්දකාදිභෙදං තිවිධං සීලං. සීලවසෙනෙවාති සීලපරියායෙනෙව. කිඤ්චි කිඤ්චීති අහිංසනාදියමනියමලක්ඛණං කිඤ්චි කිඤ්චි සීලං අත්ථි. තත්ථ තත්ථෙව ලග්ගෙය්‍යාති තස්මිං තස්මිංයෙව බ්‍රාහ්මණසමයසිද්ධෙ සීලමත්තෙ ‘‘චරණ’’න්ති ලග්ගෙය්‍ය. අට්ඨපි සමාපත්තියො චරණන්ති නිය්‍යාතිතා හොන්ති රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානනිද්දෙසෙනෙව අරූපජ්ඣානානම්පි නිද්දිට්ඨභාවාපත්තිතො නිය්‍යාතිතා නිදස්සිතා.

279. The threefold virtue means the threefold virtue distinguished as minor, and so on. 'By the power of virtue' means precisely by the way of virtue. 'Whatever little' refers to some virtue characterized by non-harming and other restraints and observances. 'Should cling to that very thing' means one should cling solely to that mere virtue established in the brahminical doctrine, calling it 'conduct.' The eight attainments are also designated as conduct; because the formless jhānas are also indicated by the description of the fourth jhāna of the form realm, they are designated and shown.

චතුඅපායමුඛකථාවණ්ණනා

The Commentary on the Discourse on the Four Gateways to Downfall.

280. අසම්පාපුණන්තොති [Pg.306] ආරභිත්වා සම්පත්තුං අසක්කොන්තො. අවිසහමානොති ආරභිතුමෙව අසක්කොන්තො. ඛාරින්ති පරික්ඛාරං. තං පන විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘අරණී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අරණීති අග්ගිධමනකං අරණීද්වයං. සුජාති දබ්බි. ආදි-සද්දෙන තිදණ්ඩතිඝටිකාදිං සඞ්ගණ්හාති ඛාරිභරිතන්ති ඛාරීහි පුණ්ණං. නනු උපසම්පන්නස්ස භික්ඛුනො සාසනිකොපි යො කොචි අනුපසම්පන්නො අත්ථතො පරිචාරකොව, කිං අඞ්ගං පන බාහිරකපබ්බජිතෙති තත්ථ විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘කාමඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. වුත්තනයෙනාති ‘‘කප්පියකරණ…පෙ… වත්තකරණවසෙනා’’ති එවං වුත්තෙන නයෙන. පරිචාරකො හොති උපසම්පන්නභාවස්ස විසිට්ඨභාවතො. ‘‘නවකොටිසහස්සානී’’තිආදිනා (විසුද්ධි. 1.20; පටි. ම. අට්ඨ. 37) වුත්තප්පභෙදානං අනෙකසහස්සානං සංවරවිනයානං සමාදියිත්වා වත්තනෙන උපරිභූතා අග්ගභූතා සම්පදාති හි ‘‘උපසම්පදා’’ති වුච්චතීති. ගුණාධිකොපීති ගුණෙහි උක්කට්ඨොපි. අයං පනාති වුත්තලක්ඛණො තාපසො.

280. "Unable to reach" means one who, having started, is incapable of attaining. "Unable to endure" means one is incapable of even beginning. "Burden" refers to requisites. But to show this dividedly, "fire-sticks" and so on are said. Here, "fire-sticks" means the pair of fire-kindling sticks. A "sujā" is a ladle. The term "etc." includes items like the three-pronged staff and the tripod. "Filled with bushels" means filled full with bushels. Now, for a fully ordained monk, any unordained person within the Dispensation is essentially a servant in purpose; what more then an external renunciant? To show this distinction, "as one wishes" and so on are stated. "In the manner explained" means in the way described, such as "making allowable… by the means of performing duties." He is a servant because of the distinguished nature of the state of full ordination. For it is called "full ordination" because it is a superior, foremost attainment through undertaking and practicing the many thousands of restraints and disciplines of the various kinds mentioned in such passages as "ninety thousand crores" and so on (Vism I.20; Paṭis-a 37). "Superior in virtues" means one who is pre-eminent in qualities. "But this" refers to the ascetic of the aforementioned characteristics.

තාපසා නාම කම්මවාදිකිරියාවාදිනො, න සාසනස්ස පටාණීභූතා, යතො නෙසං පබ්බජිතුං ආගතානං තිත්ථියපරිවාසෙන විනාව පබ්බජ්ජා අනුඤ්ඤාතාති කත්වා ‘‘කස්මා පනා’’ති චොදනං සමුට්ඨපෙති චොදකො. ආචරියො ‘‘යස්මා’’තිආදිනා චොදනං පරිහරති. ‘‘ඔසක්කිස්සතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘ඉමස්මිඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. ඛුරධාරූපමන්ති ඛුරධාරානං මත්ථකෙනෙව අක්කමිත්වා ගමනූපමං. අඤ්ඤෙති අඤ්ඤෙ භික්ඛූ. අග්ගිසාලන්ති අග්ගිහුත්තසාලං. නානාදාරූහීති පලාසදණ්ඩාදිනානාවිධසමිධාදාරූහි.

Ascetics are those who advocate action and the efficacy of action, not being opposed to the Dispensation; for this reason, ordination is permitted for those who have come to go forth from their fold without the probationary period for sectarians. Thus, the objector raises the objection, "But why?" The teacher refutes the objection with "because" and so on. To elaborate on the meaning briefly stated as "will decline," it is said, "for in this case" and so on. "Like a razor's edge" is a simile for walking as if treading only on the very edge of a razor. "Others" means other monks. "Fire-hall" refers to the fire-offering hall. "With various kinds of firewood" means with various kinds of sacrificial firewood, such as palāsa sticks and so on.

ඉදන්ති ‘‘චතුද්වාරං ආගාරං කත්වා’’තිආදිනා වුත්තං. අස්සාති අස්ස චතුත්ථස්ස පුග්ගලස්ස. පටිපත්තිමුඛන්ති කොහඤ්ඤපටිපත්තියා මුඛමත්තං. සො හි නානාවිධෙන කොහඤ්ඤෙන ලොකං විම්හාපෙන්තො තත්ථ අච්ඡති, තෙනාහ ‘‘ඉමිනා හි මුඛෙන සො එවං පටිපජ්ජතී’’ති.

"This" is what is stated in the phrase "having made a house with four doors," etc. "Of this one" means of this fourth individual. "The entrance to the practice" refers to merely the entrance to the practice of hypocrisy. For he stays there astonishing the world with various forms of hypocrisy, hence it is said, "by this entrance he practices thus."

ඛලාදීසු මනුස්සානං සන්තිකෙ උපතිට්ඨිත්වා වීහිමුග්ගතිලමාසාදීනි භික්ඛාචරියානියාමෙන සඞ්කඩ්ඪිත්වා උඤ්ඡනං උඤ්ඡා, සා එව චරියා වුත්ති එතෙසන්ති උඤ්ඡාචරියා. අග්ගිපක්කෙන ජීවන්තීති අග්ගිපක්කිකා, න අග්ගිපක්කිකා අනග්ගිපක්කිකා[Pg.307]. උඤ්ඡාචරියා හි ඛලෙසු ගන්ත්වා ඛලග්ගං නාම මනුස්සෙහි දිය්‍යමානං ධඤ්ඤං ගණ්හන්ති, තං ඉමෙ න ගණ්හන්තීති අනග්ගිපක්කිකා නාම ජාතා. අසාමපාකාති අසයංපාචකා. අස්මමුට්ඨිනා මුට්ඨිපාසාණෙන වත්තන්තීති අස්මමුට්ඨිකා. දන්තෙන උප්පාටිතං වක්කලං රුක්ඛත්තචො දන්තවක්කලං, තෙන වත්තන්තීති දන්තවක්කලිකා. පවත්තං රුක්ඛාදිතො පාතිතං ඵලං භුඤ්ජන්තීති පවත්තඵලභොජිනො. ජිණ්ණපක්කතාය පණ්ඩුභූතං පලාසං, තංසදිසඤ්ච පණ්ඩුපලාසං, තෙන වත්තන්තීති පණ්ඩුපලාසිකා, සයංපතිතපුප්ඵඵලපත්තභොජිනො.

At threshing floors and other such places, standing near people and collecting rice, beans, sesame, lentils, and so on, by the rule of alms-gathering, is called gleaning. Those whose practice and livelihood this is are called gleaners. Those who live on what is cooked by fire are called fire-eaters; those who are not fire-eaters are non-fire-eaters. For gleaners go to the threshing floors and accept the grain called 'the top of the heap' given by people, but these ascetics do not accept it; hence they are called non-fire-eaters. 'Those who do not cook' means those who do not cook for themselves. Those who live by a stone held in the fist, that is, a hand-stone, are called stone-fist ascetics. Bark torn off a tree with the teeth is tooth-bark; those who live by this are called tooth-bark ascetics. Those who eat fruit that has fallen from a tree are called fallen-fruit-eaters. A leaf that has become yellow from being old and ripe, and what is similar, is a yellow leaf; those who live on this are called yellow-leaf ascetics, that is, eaters of flowers, fruits, and leaves that have fallen by themselves.

ඉදානි තෙ අට්ඨවිධෙපි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. සඞ්කඩ්ඪිත්වාති භික්ඛාචරියාවසෙන ලද්ධධඤ්ඤං එකජ්ඣං කත්වා.

Now, to show these eight types in their own form, it is said, "therein," and so on. "Having collected" means having gathered into one place the grain obtained by way of alms-gathering.

පරියෙට්ඨි නාම දුක්ඛාති පරෙසං ගෙහතො ගෙහං ගන්ත්වා පරියෙට්ඨි නාම දීනවුත්තිභාවෙන දුක්ඛා. පාසාණස්ස පරිග්ගහො දුක්ඛො පබ්බජිතස්සාති වා දන්තෙහෙව උප්පාටෙත්වා ඛාදන්ති.

"Seeking is suffering" means that the search, going from others' house to house, is suffering because it is a wretched livelihood. "The taking up of a stone is suffering for one who has gone forth," or, they tear off with their teeth and eat.

ඉමාහි චතූහියෙවාති ‘‘ඛාරිවිධං ආදායා’’තිආදිනා වුත්තාහි චතූහි එව තාපසපබ්බජ්ජාහීති.

"By these four alone" means by the four ascetic renunciations mentioned, beginning with "taking up the carrying-pole."

282. අපායෙ විනාසෙ නියුත්තො ආපායිකො. තබ්භාවං පරිපූරෙතුං අසක්කොන්තො තෙන අපරිපුණ්ණො අපරිපූරමානො, කරණෙ චෙතං පච්චත්තවචනං, තෙනාහ ‘‘ආපායිකෙනාපි අපරිපූරමානෙනා’’ති.

282. One devoted to the lower realms, to destruction, is called an `āpāyika`. Being unable to fulfill that state, one is thereby unfulfilled, not bringing it to completion. This is a reflexive term in the instrumental case; hence it is said, "even by one bound for the lower realms who is not bringing it to completion."

පුබ්බකඉසිභාවානුයොගවණ්ණනා

An Explanation of the Practice of Former Seers

283. දීයතීති දත්ති, දත්තියෙව දත්තිකන්ති ආහ ‘‘දින්නක’’න්ති. යදි බ්‍රාහ්මණස්ස සම්මුඛීභාවො රඤ්ඤො න දාතබ්බො, කස්මාස්ස උපසඞ්කමනං න පටික්ඛිත්තන්ති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. ඛෙත්තවිජ්ජායාති නීතිසත්ථෙ. පයාතන්ති සද්ධං, සස්සතිකං වා, තෙනාහ ‘‘අභිහරිත්වා දින්න’’න්ති. කස්මා භගවා ‘‘රඤ්ඤො පසෙනදිස්ස කොසලස්ස දත්තිකං භුඤ්ජතී’’තිආදිනා බ්‍රාහ්මණස්ස මම්මවචනං අවොචාති තත්ථ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘ඉදං පන කාරණ’’න්තිආදි වුත්තං.

283. "Because it is given" (`dīyati`), it is a gift (`datti`); a gift itself is a `dattika`. Hence it is said, `dinnaka` (what is given). If the presence of a brahmin is not to be granted to the king, why was his approach not prohibited? To this it is said, "but because," etc. "In the science of the field" means in the science of governance. "Payāta" means with faith, or with one's possessions; hence it is said, "having brought it forward, it is given." Why did the Blessed One speak words that cut to the quick, saying, "he enjoys the gift of King Pasenadi of Kosala," etc.? To explain the reason, it is said, "but this is the reason," etc.

284. රථූපත්ථරෙති [Pg.308] රථස්ස උපරි අත්ථරිතපදෙසෙ. පාකටමන්තනන්ති පකාසභූතං මන්තනං. තඤ්හි සුද්දාදීහි ඤායතීති න රහස්සමන්තනං. භණතීති අපි නු භණති.

284. "On the chariot's seat" means in the place spread out upon the chariot. "Open counsel" means counsel that has become public. Since it is known by the Śudras and others, it is not secret counsel. "He speaks" means "Does he indeed speak?"

285. පවත්තාරොති පාවචනභාවෙන වත්තාරො, යස්මා තෙ තෙසං මන්තානං පවත්තකා, තස්මා ආහ ‘‘පවත්තයිතාරො’’ති. සුද්දෙ බහි කත්වා රහො භාසිතබ්බට්ඨෙන මන්තා එව, තංතංඅත්ථපටිපත්තිහෙතුතාය පදන්ති මන්තපදං, අනුපනීතාසාධාරණතාය වා රහස්සභාවෙන වත්තබ්බං හිතකිරියාය අධිගමුපායං. සජ්ඣායිතන්ති ගායනවසෙන සජ්ඣායිතං, තං පන උදත්තානුදත්තාදීනං සරානං සම්පාදනවසෙනෙව ඉච්ඡිතන්ති ආහ ‘‘සරසම්පත්තිවසෙනා’’ති. අඤ්ඤෙසං වුත්තන්ති පාවචනභාවෙන අඤ්ඤෙසං වුත්තං. සමුපබ්‍යූළ්හන්ති සඞ්ගහෙත්වා උපරූපරි සඤ්ඤූළ්හං. රාසිකතන්ති ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදාදිවසෙන, තත්ථාපි පච්චෙකං මන්තබ්‍රහ්මාදිවසෙන, අජ්ඣායානුවාකාදිවසෙන ච රාසිකතං.

285. "Originators" refers to those who speak by way of proclamation; because they are the originators of those mantras, they are called "pavattayitāro." They are mantras because they are to be spoken in secret, having excluded the Śudras. A `mantapada` is a `pada` (basis) because it is a cause for the attainment of various goals. Or, it is a means for attaining beneficial action, to be spoken in secret because it is not common to the uninitiated. "Recited" means recited by way of chanting, and this is desired specifically by way of achieving the perfection of tones, such as high and low accents; hence it is said, "by way of the perfection of tone." "Spoken to others" means spoken to others by way of proclamation. "Well-arranged" means collected and piled up one upon another. "Made into a collection" means made into a collection, as in the Rigveda, Yajurveda, Sāmaveda, etc., and also collected within each of those by way of Mantra and Brāhmaṇa portions, and by way of chapters and sections.

තෙසන්ති මන්තානං කත්තූනං. දිබ්බෙන චක්ඛුනා ඔලොකෙත්වාති දිබ්බචක්ඛුපරිභණ්ඩෙන යථාකම්මූපගඤාණෙන සත්තානං කම්මස්සකතාදිං පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන දිබ්බචක්ඛුසදිසෙන පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතකප්පෙ බ්‍රාහ්මණානං මන්තජ්ඣෙනවිධිඤ්ච ඔලොකෙත්වා. පාවචනෙන සහ සංසන්දිත්වාති කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස යං වචනං වට්ටසන්නිස්සිතං, තෙන සහ අවිරුද්ධං කත්වා. න හි තෙසං විවට්ටසන්නිස්සිතො අත්ථො පච්චක්ඛො හොති. අපරාපරෙ පනාති අට්ඨකාදීහි අපරා පරෙ පච්ඡිමා ඔක්කාකරාජකාලාදීසු උප්පන්නා. පක්ඛිපිත්වාති අට්ඨකාදීහි ගන්ථිතමන්තපදෙසු කිලෙසසන්නිස්සිතපදානං තත්ථ තත්ථ පදෙ පක්ඛිපනං කත්වා. විරුද්ධෙ අකංසූති බ්‍රාහ්මණධම්මිකසුත්තාදීසු ආගතනයෙන සංකිලෙසිකත්ථදීපනතො පච්චනීකභූතෙ අකංසු. ඉධාති ‘‘ත්‍යාහං මන්තෙ අධීයාමී’’ති එතස්මිං ඨානෙ. පටිඤ්ඤං අග්ගහෙත්වාති ‘‘තං කිං මඤ්ඤසී’’ති එවං පටිඤ්ඤං අග්ගහෙත්වාව.

"Of them" refers to the creators of the mantras. "Having observed with the divine eye" means having observed with the knowledge of the passing away and rebirth of beings according to their karma, which is the equipment for the divine eye, and with the knowledge of previous existences, which is like the divine eye in directly seeing beings' ownership of karma, and having observed the method of the brahmins' mantra recitation in past eons. "Harmonizing with the teaching" means making it not contradict the teaching of Kassapa the Perfectly Enlightened One, that is, the teaching that is dependent on the round of rebirths. For the meaning pertaining to the cessation of the round is not directly apparent to them. "Later ones" refers to those subsequent to Aṭṭhaka and others, the later, subsequent ones who arose in the time of King Okkāka and others. "Having inserted" means having inserted words connected with defilements here and there into the mantra passages composed by Aṭṭhaka and others. "They made them contradictory" means they made them contrary by showing a meaning connected with defilements, in the way that has come down in the Brāhmaṇadhammika Sutta and others. "Here" refers to this place: "Thus I study the mantras." "Without getting an admission" means without getting an admission by saying, "What do you think of this?"

286. නිරාමගන්ධාති කිලෙසාසුචිවසෙන විස්සගන්ධරහිතා. අනිත්ථිගන්ධාති ඉත්ථීනං ගන්ධමත්තස්සපි අවිසහනෙන ඉත්ථිගන්ධරහිතා. එත්ථ ච ‘‘නිරාමගන්ධා’’ති [Pg.309] එතෙන තෙසං පොරාණානං බ්‍රාහ්මණානං වික්ඛම්භිතකිලෙසතං දස්සෙති, ‘‘අනිත්ථිගන්ධා බ්‍රහ්මචාරිනො’’ති එතෙන එකවිහාරිතං, ‘‘රජොජල්ලධරා’’ති එතෙන මණ්ඩනවිභූසනානුයොගාභාවං, ‘‘අරඤ්ඤායතනෙ පබ්බතපාදෙසු වසිංසූ’’ති එතෙන මනුස්සූපචාරං පහාය විවිත්තවාසං, ‘‘වනමූලඵලාහාරා වසිංසූ’’ති එතෙන සාලිමංසොදනාදිපණීතාහාරපටික්ඛෙපං, ‘‘යදා’’තිආදිනා යානවාහනපටික්ඛෙපං, ‘‘සබ්බදිසාසූ’’තිආදිනා රක්ඛාවරණපටික්ඛෙපං, එවඤ්ච වදන්තො මිච්ඡාපටිපදාපක්ඛිකං සාචරියස්ස අම්බට්ඨස්ස වුත්තිං උපාදාය සම්මාපටිපදාපක්ඛිකාපි තෙසං බ්‍රාහ්මණානං වුත්ති අරියවිනයෙ සම්මාපටිපත්තිං උපාදාය මිච්ඡාපටිපදායෙව. කුතස්ස සල්ලෙඛපටිපත්තියුත්තතාති. ‘‘එවං සුතෙ’’තිආදිනා භගවා අම්බට්ඨං සන්තජ්ජෙන්තො නිග්ගණ්හාතීති දස්සෙති.

286. "Free from the raw-smell" means devoid of the stench of defilements, because of the impurity of defilements. "Free from the scent of women" means devoid of the scent of women, as they could not bear even the mere scent of women. Herein, by "free from the raw-smell," he shows the suppression of defilements of those ancient brahmins. By "free from the scent of women, celibate," he shows their solitary living. By "covered with dust and dirt," he shows their lack of engagement in adornment and embellishment. By "they dwelt in forest resorts at the foot of mountains," he shows their secluded life, having abandoned human company. By "they lived on wild roots and fruits," he shows their rejection of refined food such as rice with meat. By the words beginning "when," he shows their rejection of vehicles and conveyances. By the words beginning "in all directions," he shows their rejection of protection and barriers. Thus, speaking in this way, with reference to the conduct of Ambaṭṭha with his teacher, which is on the side of wrong practice, he shows that even the conduct of those brahmins, which is on the side of right practice, is itself wrong practice when compared to the right practice in the Noble Discipline. How could it be connected with the practice of effacement? By the words beginning "When this was heard," it is shown that the Blessed One, rebuking Ambaṭṭha, censures him.

වෙඨකෙහීති වෙඨකපට්ටකාහි. සමන්තානගරන්ති නගරස්ස සමන්තතො. කතසුධාකම්මං පාකාරස්ස අධොභාගෙ ඨානං වුච්චතීති අධිප්පායො.

"With wrappings" means with wrapping-strips. "All around the city" means all around the city. "Work done with plaster" means the place at the lower part of the wall; this is the meaning.

ද්වෙලක්ඛණදස්සනවණ්ණනා

The Explanation of Seeing the Two Characteristics

287. න සක්කොතිසඞ්කුචිතෙ ඉරියාපථෙ අනවසෙසතො තෙසං දුබ්බිභාවනතො. ගවෙසීති ඤාණෙන පරියෙසනමකාසි. සමානයීති ඤාණෙන සඞ්කලෙන්තො සම්මා ආනයි සමාහරි. ‘‘කඞ්ඛතී’’ති පදස්ස ආකඞ්ඛතීති අයමත්ථොති ආහ ‘‘අහො වත පස්සෙය්‍යන්ති පත්ථනං උප්පාදෙතී’’ති. කිච්ඡතීති කිලමති. ‘‘කඞ්ඛතී’’ති පදස්ස පුබ්බෙ ආසිසනත්ථතං වත්වා ඉදානිස්ස සංසයත්ථතමෙව විකප්පන්තරවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘කඞ්ඛාය වා දුබ්බලා විමති වුත්තා’’ති ආහ. තීහි ධම්මෙහීති තිප්පකාරෙහි සංසයධම්මෙහි. කාලුසියභාවොති අප්පසන්නතාය හෙතුභූතො ආවිලභාවො.

287. "He is not able": in a contracted posture, because of the difficulty of discerning them completely. "He sought" means he made a search with knowledge. "He brought together" means, reflecting with knowledge, he properly brought together, he collected. Regarding the word 'kaṅkhati' (he doubts), the meaning is 'he longs for'; thus, it is said, "he generates the wish, ‘Oh, that I might see!’" "He toils" means he becomes weary. Having previously stated that the word 'kaṅkhati' has the meaning of wishing, now, showing its meaning as uncertainty by way of an alternative, he said, "or by ‘doubt,’ a weak uncertainty is meant." "By three qualities" means by three kinds of qualities pertaining to doubt. "The state of being sullied" refers to the turbid state which is the cause of a lack of confidence.

යස්මා භගවතො කොසොහිතං සබ්බබුද්ධානං ආවෙණිකං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං වත්ථගුය්හං සුවිසුද්ධකඤ්චනමණ්ඩලසන්නිකාසං, අත්තනො සණ්ඨානසන්නිවෙසසුන්දරතාය ආජානෙය්‍යගන්ධහත්ථිනො වරඞ්ගපරමචාරුභාවං, විකසමානතපනියාරවින්දසමුජ්ජලකෙසරාවත්තවිලාසං, සඤ්ඣාපභානුරඤ්ජිතජලවනන්තරාභිලක්ඛිතසම්පුණ්ණචන්දමණ්ඩලසොභඤ්ච අත්තනො සිරියා අභිභුය්‍ය විරාජති, යං බාහිරබ්භන්තරමලෙහි අනුපක්කිලිට්ඨතාය, චිරකාලං සුපරිචිතබ්‍රහ්මචරියාධිකාරතාය, සුසණ්ඨිතසණ්ඨානසම්පත්තියා ච[Pg.310], කොපීනම්පි සන්තං අකොපීනමෙව, තස්මා වුත්තං ‘‘භගවතො හී’’තිආදි. පහූතභාවන්ති පුථුලභාවං. එත්ථෙව හි තස්ස සංසයො, තනුමුදුසුකුමාරතාදීසු පනස්ස ගුණෙසු විචාරණා එව නාහොසි.

Because the Blessed One’s private part is concealed in a sheath—a feature unique to all Buddhas and not shared by others, resembling a disc of perfectly pure gold; and because, due to the beauty of its form and placement, it shines, surpassing with its own splendor the supreme loveliness of the generative organ of a thoroughbred elephant in rut, the charm of the whorl of radiant filaments of a blossoming golden lotus, and the beauty of the full moon's disc seen amidst a forest by the water, colored by the evening light; and because it is unstained by external or internal defilements, due to the authority of the holy life well-practiced for a long time, and due to the perfection of its well-established form, though being a shameful part, it is not shameful—therefore, it is said, "the Blessed One’s," etc. "Abundant nature" means broadness. Here indeed was his doubt; regarding its qualities such as fineness, softness, and delicacy, there was no investigation at all.

288. හිරිකරණොකාසන්ති හිරියිතබ්බට්ඨානං. ඡායන්ති පටිබිම්බං. කථං කීදිසන්ති ආහ ‘‘ඉද්ධියා’’තිආදි. ඡායාරූපකමත්තන්ති භගවතො පටිබිම්බරූපං. තඤ්ච ඛො බුද්ධසන්තානතො විනිමුත්තත්තා රූපකමත්තං භගවතො සරීරවණ්ණසණ්ඨානාවයවං ඉද්ධිමයං බිම්බකමත්තං. තං පන රූපකමත්තං දස්සෙන්තො භගවා යථා අත්තනො බුද්ධරූපං න දිස්සති, තථා කත්වා දස්සෙති. නින්නෙත්වාති නීහරිත්වා. කල්ලොසීති පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ කුසලො ඡෙකො අසි. තථාකරණෙනාති කථිනසූචිං විය කරණෙන. එත්ථාති පහූතජිව්හාය. මුදුභාවො පකාසිතො අමුදුනො ඝනසුඛුමභාවාපාදනත්ථං අසක්කුණෙය්‍යත්තා දීඝභාවො, තනුභාවො චාති දට්ඨබ්බං.

288. "A place for shame" means a ground for feeling shame. "Shadow" means reflection. "How? What kind?"—he explains with "by psychic power," etc. "Merely a form-image" refers to the Blessed One’s reflected image. And that, being separate from the Buddha’s continuum, is merely a form-image, a psychic creation resembling the Blessed One’s body in color, shape, and limbs. Showing this mere form-image, the Blessed One displayed it in such a way that his own Buddha-form was not visible. "Drawing out" means extracting. "You are skilled" means you are skilled and clever in questioning and answering. "By such action" means by an action like that of a stiff needle. Here, with the extensive tongue, its softness is revealed; its length and thinness are to be understood, because it is impossible for something not soft to be made both thick and fine.

291. ‘‘අත්ථචරකෙනා’’ති ඉමිනා බ්‍යතිරෙකමුඛෙන අනත්ථචරකතංයෙව විභාවෙති. න අඤ්ඤත්‍රාති න අඤ්ඤස්මිං සුගතියන්ති අත්ථො. උපනෙත්වා උපනෙත්වාති තං තං දොසං උපනෙත්වා උපනෙත්වා, තෙනාහ ‘‘සුට්ඨුදාසාදිභාවං ආරොපෙත්වා’’ති. පාතෙසීති පවට්ටනවසෙන පාතෙසි.

291. "'By one who pursues benefit'—by this, through the method of contrast, he explains the very state of pursuing what is not beneficial. "Not elsewhere" means not in any other good destination. "Repeatedly bringing up" means repeatedly bringing up each and every fault; therefore, he said, "after thoroughly imposing the state of being a bad slave," etc. "Caused to fall" means caused to fall by way of setting in motion.

පොක්ඛරසාතිබුද්ධූපසඞ්කමනවණ්ණනා

The Explanation of Pokkharasāti's Visit to the Buddha

293-6. ආගමා නූති ආගතො නු. ඛොති නිපාතමත්තං. ඉධාති එත්ථ, තුම්හාකං සන්තිකන්ති අත්ථො. අධිවාසෙතූති සාදියතු, තං පන සාදියනං මනසා සම්පටිග්ගහො හොතීති ආහ ‘‘සම්පටිච්ඡතූ’’ති.

293-6. "Āgamā nu" means "has he come?" "Kho" is merely a particle. "Idha" means "here," that is, "in your presence." "Adhivāsetu" means "may he consent"; but that consent is a mental acceptance, hence he says, "may he receive."

297. යාවදත්ථන්ති යාව අත්ථො, තාව භොජනෙන තදා කතන්ති අත්ථො. ඔණිත්තන්ති ආමිසාපනයනෙන සුචිකතං, තෙනාහ ‘‘හත්ථෙ ච පත්තඤ්ච ධොවිත්වා’’ති.

297. "As much as needed" means that as much was done with the food then as was required. "Cleansed" means made clean by the removal of food remnants; hence, he said, "having washed his hand and bowl."

298. අනුපුබ්බිං කථන්ති අනුපුබ්බං කථෙතබ්බකථං, තෙනාහ ‘‘අනුපටිපාටිකථ’’න්ති. කා පන සා? දානාදිකථාති ආහ ‘‘දානානන්තරං සීල’’න්තිආදි. තෙන දානකථා තාව පචුරජනෙසුපි පවත්තියා සබ්බසාධාරණත්තා, සුකරත්තා, සීලෙ පතිට්ඨානස්ස උපායභාවතො ච ආදිතො [Pg.311] කථෙතබ්බා. පරිච්චාගසීලො හි පුග්ගලො පරිග්ගහිතවත්ථූසු නිස්සඞ්ගභාවතො සුඛෙනෙව සීලානි සමාදියති, තත්ථ ච සුප්පතිට්ඨිතො හොති. සීලෙන දායකපටිග්ගාහකසුද්ධිතො පරානුග්ගහං වත්වා පරපීළානිවත්තිවචනතො, කිරියධම්මං වත්වා අකිරියධම්මවචනතො, භොගසම්පත්තිහෙතුං වත්වා භවසම්පත්තිහෙතුවචනතො ච දානකථානන්තරං සීලකථා කථෙතබ්බා, තඤ්චෙ දානසීලං වට්ටනිස්සිතං, අයං භවසම්පත්ති තස්ස ඵලන්ති දස්සනත්ථං ඉමෙහි ච දානසීලමයෙහි පණීතපණීතතරාදිභෙදභින්නෙහි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූහි එතා චාතුමහාරාජිකාදීසු පණීතපණීතතරාදිභෙදභින්නා අපරිමෙය්‍යා දිබ්බභොගසම්පත්තියො ලද්ධබ්බාති දස්සනත්ථං තදනන්තරං සග්ගකථා. ස්වායං සග්ගො රාගාදීහි උපක්කිලිට්ඨො, සබ්බථානුපක්කිලිට්ඨො අරියමග්ගොති දස්සනත්ථං සග්ගානන්තරං මග්ගො කථෙතබ්බො. මග්ගඤ්ච කථෙන්තෙන තදධිගමුපායසන්දස්සනත්ථං සග්ගපරියාපන්නාපි, පගෙව ඉතරෙ සබ්බෙපි කාමා නාම බහ්වාදීනවා අනිච්චා අද්ධුවා විපරිණාමධම්මාති කාමානං ආදීනවො, හීනා ගම්මා පොථුජ්ජනිකා අනරියා අනත්ථසඤ්හිතාති තෙසං ඔකාරො ලාමකභාවො, සබ්බෙපි භවා කිලෙසානං වත්ථුභූතාති තත්ථ සංකිලෙසො, සබ්බසංකිලෙසවිප්පමුත්තං නිබ්බානන්ති නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසො ච කථෙතබ්බොති අයමත්ථො බොධිතොති වෙදිතබ්බො. මග්ගොති චෙත්ථ ඉති-සද්දෙන ආදිඅත්ථදීපනතො ‘‘කාමානං ආදීනවො’’ති එවමාදීනං සඞ්ගහොති එවමයං අත්ථවණ්ණනා කතාති වෙදිතබ්බා. ‘‘තස්ස උප්පත්තිආකාරදස්සනත්ථ’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු මග්ගඤාණං අසඞ්ඛතධම්මාරම්මණං, න සඞ්ඛතධම්මාරම්මණන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ පටිවිජ්ඣන්තන්ති අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පටිවිජ්ඣන්තං, තෙනාහ ‘‘කිච්චවසෙනා’’ති.

298. ‘Gradual talk’ means a talk that should be given gradually; hence, it is called a ‘sequential discourse.’ What is that? It is the talk on generosity and so forth, as stated: ‘After generosity, virtue,’ etc. Therefore, the talk on generosity should be given first because it is prevalent even among many people, because it is easy to practice, and because it serves as a foundation for virtue. A person inclined to generosity, being free from attachment to possessions, easily undertakes the precepts and becomes well-established in them. After discussing generosity, the talk on virtue should follow, explaining the purification of donors and recipients, speaking of compassion for others, speaking of abstaining from harming others, speaking of wholesome actions and speaking of refraining from unwholesome actions, speaking of the cause of prosperity in this life and speaking of the cause of prosperity in future existences. If this generosity and virtue are rooted in the round of existence, one should then explain that this prosperity is their fruit. Furthermore, by showing how immeasurable divine enjoyments, differing in higher and lower forms, can be attained in the realms of the Four Great Kings and beyond through these acts of generosity and virtue, which are different kinds of meritorious actions, the talk on heaven should follow. This heaven is defiled by lust and so forth, whereas the Noble Path is entirely undefiled – to show this, after the talk on heaven, the path should be explained. When teaching the path, to show the means to attain it, it should be taught that even the pleasures included in heavenly realms—let alone other sensual pleasures—are full of many dangers, impermanent, unstable, and subject to change. This is the drawback of sensual pleasures. They are low, vulgar, worldly, ignoble, and not connected to what is beneficial—this is their baseness and inferiority. All states of existence are the basis for defilements—this is their defilement. Complete liberation from all defilements is Nibbāna—this is the benefit of renunciation. This is the meaning that should be understood as having been explained. Here, regarding ‘the path,’ because the particle ‘iti’ indicates ‘and so forth,’ it encompasses points such as ‘the drawbacks of sensual pleasures.’ Thus, this explanation of the meaning should be understood as having been made. ‘Why is it said, “to show the manner of its arising”?’ In reference to the objection, ‘Does not the knowledge of the path have the unconditioned as its object, not the conditioned?’, it is said, ‘For it…’ and so on. Here, ‘penetrates’ means penetrating by way of non-deluded realization; hence, it is said, ‘by way of function.’

පොක්ඛරසාතිඋපාසකත්තපටිවෙදනාකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Story of Pokkharasāti's Declaration of Lay Discipleship.

299. එත්ථ ච ‘‘දිට්ඨධම්මො’’තිආදි පාළියං දස්සනං නාම ඤාණදස්සනතො අඤ්ඤම්පි අත්ථි, තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘පත්තධම්මො’’ති වුත්තං. පත්ති ච ඤාණසම්පත්තිතො අඤ්ඤම්පි විජ්ජතීති තතො විසෙසදස්සනත්ථං ‘‘විදිතධම්මො’’ති වුත්තං. සා පනෙසා විදිතධම්මතා එකදෙසතොපි හොතීති නිප්පදෙසතො විදිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘පරියොගාළ්හධම්මො’’ති වුත්තං. තෙනස්ස සච්චාභිසම්බොධංයෙව දීපෙති. මග්ගඤාණඤ්හි එකාභිසමයවසෙන පරිඤ්ඤාදිකිච්චං සාධෙන්තං නිප්පදෙසෙන [Pg.312] චතුසච්චධම්මං සමන්තතො ඔගාළ්හං නාම හොති, තෙනාහ ‘‘දිට්ඨො අරියසච්චධම්මො එතෙනාති දිට්ඨධම්මො’’ති. තිණ්ණා විචිකිච්ඡාති සප්පටිභයකන්තාරසදිසා සොළසවත්ථුකා, අට්ඨවත්ථුකා ච තිණ්ණා විතිණ්ණා විචිකිච්ඡා. විගතා කථඞ්කථාති පවත්තිආදීසු. ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො’’ති එවං පවත්තිකා විගතා සමුච්ඡින්නා කථඞ්කථා. වෙසාරජ්ජප්පත්තොති සාරජ්ජකරානං පාපධම්මානං පහීනත්තා, තප්පටිපක්ඛෙසු ච සීලාදිගුණෙසු සුප්පතිට්ඨිතත්තා වෙසාරජ්ජං විසාරදභාවං වෙය්‍යත්තියං පත්තො අධිගතො. සායං වෙසාරජ්ජප්පත්ති සුප්පතිට්ඨිතභාවොති කත්වා ආහ ‘‘සත්ථුසාසනෙ’’ති. අත්තනා පච්චක්ඛතො දිට්ඨත්තා අධිගතත්තා න පරං පච්චෙති, න තස්ස පරො පච්චෙතබ්බො අත්ථීති අපරප්පච්චයො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං අවුත්තං, තං පරතො ආගමිස්සති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

299. Here, in the phrase ‘diṭṭhadhammo’ (one who has seen the Dhamma) and so on in the Pāli, ‘seeing’ can mean something other than knowledge and vision; to preclude this, the term ‘pattadhammo’ (one who has attained the Dhamma) is used. And since attainment can exist apart from the attainment of knowledge, to show the distinction from that, the term ‘viditadhammo’ (one who has understood the Dhamma) is used. But since this understanding of the Dhamma can be partial, to indicate an understanding that is complete and without remainder, the term ‘pariyogāḷhadhammo’ (one who has thoroughly penetrated the Dhamma) is used. This reveals his full comprehension of the truths. For the knowledge of the path, by accomplishing the tasks of full understanding and so on through a single breakthrough, is said to have thoroughly penetrated the Dhamma of the Four Truths in its entirety and without remainder. Hence it is said: ‘The Dhamma of the Noble Truths has been seen by him—thus, he is “one who has seen the Dhamma.”’ ‘Crossed over doubt’ (tiṇṇā vicikicchā) means that the sixteen-fold and eight-fold doubts, which are like a terrifying wilderness, have been crossed over and surmounted. ‘Free from uncertainty’ (vigatā kathaṅkathā) means that in matters of origination and so on, the uncertainty of ‘Is it so? Is it not so?’ has been removed and eradicated. ‘Attained confidence’ (vesārajjappatto) means that because the evil qualities that cause timidity have been abandoned, and because he is well-established in their counteracting qualities like virtue, etc., he has attained fearlessness, self-confidence, and proficiency. This attainment of confidence is due to his well-established state; hence it is said: ‘in the Teacher’s dispensation.’ Having directly seen and realized it for himself, he does not rely on another, nor is there another for him to rely on—thus, he is ‘independent’ (aparappaccayo). Whatever remains to be said here but has not been stated will be addressed later. The rest is readily comprehensible.

අම්බට්ඨසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

The Elucidation of the Hidden Meaning in the Commentary on the Ambaṭṭha Sutta.

4. සොණදණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

4. The Commentary on the Soṇadaṇḍa Sutta.

300. සුන්දරභාවෙන [Pg.313] සාතිසයානි අඞ්ගානි එතෙසං අත්ථීති අඞ්ගා, රාජකුමාරාති ආහ ‘‘අඞ්ගා නාම අඞ්ගපාසාදිකතායා’’තිආදි. ඉධාපි අධිප්පෙතා, න අම්බට්ඨසුත්තෙ එව. ආගන්තුං න දස්සන්තීති ආගමනෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා පටික්ඛිපනවසෙන ආගන්තුං න දස්සන්ති, නානුජානිස්සන්තීති අධිප්පායො. නීලාසොකකණිකාරකොවිළාරකුන්දරාජරුක්ඛෙහි සම්මිස්සතාය තං චම්පකවනං ‘‘නීලාදිපඤ්චවණ්ණකුසුමපටිමණ්ඩිත’’න්ති දට්ඨබ්බං. න චම්පකරුක්ඛානංයෙව නීලාදිපඤ්චකුසුමතායාති වදන්ති. ‘‘භගවා කුසුමගන්ධසුගන්ධෙ චම්පකවනෙ විහරතී’’ති ඉමිනා න මාපනකාලෙ එව තස්මිං නගරෙ චම්පකරුක්ඛා උස්සන්නා, අථ ඛො අපරභාගෙ පීති දස්සෙති. මාපනකාලෙ හි චම්පකානං උස්සන්නතාය සා නගරී ‘‘චම්පා’’ති නාමං ලභි. ඉස්සරත්තාති අධිපතිභාවතො. සෙනා එතස්ස අත්ථීති සෙනිකො, සෙනිකො එව සෙනියො, අත්ථිතා චෙත්ථ බහුභාවවිසිට්ඨාති වුත්තං ‘‘මහතියා සෙනාය සමන්නාගතත්තා’’ති.

300. ‘Because they have limbs that are exceedingly beautiful, they are called “Aṅga”; they are princes,’ thus it is said, ‘Aṅga are so called because of their excellent limbs,’ and so on. Here too, this is implied, not only in the Ambaṭṭha Sutta. ‘They do not allow coming’ means they refuse by showing the disadvantages of coming, thus not permitting it—this is the intended meaning. The Campaka grove, mingled with blue Asoka, Kanikara, Koviḷāra, and Kundarāja trees, should be seen as ‘adorned with flowers of five colors, such as blue.’ It is said that this is not because the Campaka trees themselves have flowers of five colors, including blue. ‘The Blessed One dwells in the Campaka grove, fragrant with the scent of flowers’—this indicates that Campaka trees were abundant in that city not only at the time of its founding, but also later. For at the time of its founding, the abundance of Campaka trees in that city led it to obtain the name ‘Campā.’ ‘By lordship’ (issarattā) means by supremacy. ‘He has an army’ (senā etassa atthi) means he is a senika; senika is indeed seniya. The state of having here is characterized by abundance, as stated: ‘because he is endowed with a great army.’

301-2. සංහතාති සන්නිපතිතා, ‘‘සඞ්ඝිනො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සඞ්ඝී’’ති පුථුත්ථෙ එකවචනං බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං අධිප්පෙතත්තා, තෙනාහ ‘‘එතෙස’’න්ති. රාජරාජඤ්ඤාදීනං භණ්ඩධරා පුරිසා ඛතා, නෙසං තායනතො ඛත්තා. සො හි යෙහි යත්ථ පෙසිතො, තත්ථ තෙසං දොසං පරිහරන්තො යුත්තපත්තවසෙන පුච්ඡිතමත්ථං කථෙති, තෙනාහ ‘‘පුච්ඡිතපඤ්හෙ බ්‍යාකරණසමත්ථො’’ති. කුලාපදෙසාදිනා මහතී මත්තා එතස්සාති මහාමත්තො.

‘Assembled’ (saṃhatā) means gathered together (sannipatitā). Though ‘saṅghino’ (plural) should be said, ‘saṅghī’ (singular) is used in a collective sense, as brahmins and householders are intended; hence it is said ‘of these’ (etesaṃ). ‘Khattā’ are men who bear the goods of kings, princes, and so on. The term is derived from ‘protecting’ (tāyanato) them. For wherever he is sent by whomever, he explains the matter that has been asked in a fitting and appropriate manner, avoiding their faults; hence it is said he is ‘capable of answering questions when asked.’ ‘Mahāmatto’ means one whose measure (mattā) is great (mahatī) because of designation by family, and so on.

සොණදණ්ඩගුණකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Discourse on Soṇadaṇḍa's Qualities.

303. විසිට්ඨං රජ්ජං විරජ්ජං, විරජ්ජමෙව වෙරජ්ජං යථා ‘‘වෙකතං වෙසය’’න්ති, නානාවිධං වෙරජ්ජං නානාවෙරජ්ජං, තත්ථ ජාතාතිආදිනා සබ්බං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. උත්තමබ්‍රාහ්මණොති අභිජනසම්පත්තියා විත්තසම්පත්තියා විජ්ජාසම්පත්තියා උග්ගතතරො, උළාරො වා බ්‍රාහ්මණො. අසන්නිපාතොති ලාභමච්ඡරෙන නිප්පීළිතතාය අසන්නිපාතො විය භවිස්සති.

303. An excellent kingdom (visiṭṭhaṃ rajjaṃ) is a spotless kingdom (virajjaṃ); spotless itself (virajjam eva) becomes verajjaṃ, just as ‘vekataṃ’ becomes ‘vesayaṃ.’ A diverse kingdom (nānāvidhaṃ verajjaṃ) is nānāverajjaṃ. Everything from ‘born there’ onwards should be understood in the manner already stated. ‘The foremost brahmin’ (uttamabrāhmaṇo) means a brahmin who is superior or distinguished on account of his accomplishment in lineage, accomplishment in wealth, and accomplishment in knowledge. ‘Without gathering’ (asannipāto) means, due to being oppressed by stinginess regarding gain, it will be as if there is no gathering.

‘‘අඞ්ගෙති [Pg.314] ගමෙති ඤාපෙතීති අඞ්ගං, හෙතූති ආහ ‘‘ඉමිනාපි කාරණෙනා’’ති. ‘‘උභතො සුජාතො’’ති එත්තකෙ වුත්තෙ යෙහි කෙහිචි ද්වීහි භාගෙහි සුජාතතා විඤ්ඤායෙය්‍ය. සුජාත-සද්දො ච ‘‘සුජාතො චාරුදස්සනො’’තිආදීසු (ථෙරගා. 818) ආරොහසම්පත්තිපරියායොති ජාතිවසෙනෙව සුජාතතං විභාවෙතුං ‘‘මාතිතො ච පිතිතො චා’’ති වුත්තං. අනොරසපුත්තවසෙනාපි ලොකෙ මාතුපිතුසමඤ්ඤා දිස්සති, ඉධ පනස්ස ඔරසපුත්තවසෙනෙව ඉච්ඡිතාති දස්සෙතුං ‘‘සංසුද්ධගහණිකො’’ති වුත්තං. ගබ්භං ගණ්හාති ධාරෙතීති ගහණී, ගබ්භාසයසඤ්ඤිතො මාතුකුච්ඡිප්පදෙසො. යථාභුත්තස්ස ආහාරස්ස විපාචනවසෙන ගණ්හනතො අඡඩ්ඩනතො ගහණී, කම්මජතෙජොධාතු.

It is called 'aṅga' because it indicates, causes to go, and informs; the reason is stated as 'by this cause.' When only 'well-born on both sides' is said, well-bornness might be understood through any two factors. And since the word 'sujāta' in instances such as 'well-born and lovely to behold' (Theragāthā 818) is a synonym for accomplishment in stature, in order to distinguish well-bornness specifically by birth, 'from the mother and the father' is stated. In the world, the designation 'mother and father' is seen even in the case of non-biological sons; here, however, to show that only biological offspring is intended, 'of pure conception' is stated. 'Gahaṇī' is what takes and holds – the region of the mother's womb, synonymous with the uterus. Or, because of taking and not rejecting what has been consumed through the digestion of food, it is called 'gahaṇī'; it is the element of heat born of kamma.

පිතා ච මාතා ච පිතරො, පිතූනං පිතරො පිතාමහා, තෙසං යුගො ද්වන්දො පිතාමහයුගො, තස්මා, යාව සත්තමා පිතාමහයුගා පිතාමහද්වන්දාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි පිතාමහග්ගහණෙනෙව මාතාමහොපි ගහිතොති. සො අට්ඨකථායං විසුං න උද්ධටො. යුග-සද්දො චෙත්ථ එකසෙසනයෙන දට්ඨබ්බො ‘‘යුගො ච යුගො ච යුගා’’ති. එවඤ්හි තත්ථ තත්ථ ද්වන්දං ගහිතමෙව හොති, තෙනාහ ‘‘තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා’’ති. පුරිසග්ගහණඤ්චෙත්ථ උක්කට්ඨනිද්දෙසවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි ‘‘මාතිතො’’ති පාළිවචනං සමත්ථිතං හොති. අක්ඛිත්තොති අප්පත්තඛෙපො. අනවක්ඛිත්තොති සද්ධථාලිපාකාදීසු න අවක්ඛිත්තො න ඡඩ්ඩිතො. ජාතිවාදෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘කෙන කාරණෙනා’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘උභතො…පෙ… පිතාමහයුගා’’ති එතෙන බ්‍රාහ්මණස්ස යොනිදොසාභාවො දස්සිතො සංසුද්ධගහණිකභාවකිත්තනතො, ‘‘අක්ඛිත්තො’’ති ඉමිනා කිරියාපරාධාභාවො. කිරියාපරාධෙන හි සත්තා ඛෙපං පාපුණන්ති. ‘‘අනුපක්කුට්ඨො’’ති ඉමිනා අයුත්තසංසග්ගාභාවො. අයුත්තසංසග්ගම්පි හි පටිච්ච සත්තා අක්කොසං ලභන්ති.

Father and mother are parents; the fathers of the fathers are grandfathers; their pair, the grandfather-pair, thus, up to the seventh grandfather-pair, the pairs of grandfathers—thus the meaning here should be understood. For indeed, by the mention of grandfathers, maternal grandfathers are also included. Thus, it is not separately stated in the commentary. The word 'yuga' here should be understood in the sense of an ekasesa, as in 'a pair and a pair, pairs.' Thus, in each case, the pair is indeed taken, hence it is said, 'From there onwards, all ancestors are included by the mention of grandfathers.' The mention of 'purisa' here should be seen as an indication of excellence. Thus, the Pali expression 'from the mother’s side' is justified. 'Akkhitto' means not subject to rejection. 'Anavakkhitto' means not cast aside or abandoned in matters such as meals offered in faith. 'Jātivādena' is said to show the reason in the instrumental case, as in 'by what reason?' Here, by the phrase 'on both sides... up to the grandfather-pairs,' the absence of birth-defects in the brahmin is shown, praising the state of having a pure lineage. By 'akkhitto,' the absence of actional transgression is indicated. For beings incur rejection due to actional transgression. By 'anupakkuṭṭho,' the absence of improper association is shown. For beings receive abuse due to improper association.

ඉස්සරොති ආධිපතෙය්‍යසංවත්තනියකම්මබලෙන ඊසනසීලො, සා පනස්ස ඉස්සරතා විභවසම්පත්තිපච්චයා පාකටා ජාතාති අඩ්ඪතාපරියායභාවෙනෙව වදන්තො ‘‘අඩ්ඪොති ඉස්සරො’’ති ආහ. මහන්තං ධනං අස්ස භූමිගතඤ්චෙව වෙහාසට්ඨඤ්චාති මහද්ධනො. තස්සාති තස්ස තස්ස[Pg.315]. වදන්ති ‘‘අන්වයතො, බ්‍යතිරෙකතො ච අනුපසඞ්කමනකාරණං කිත්තෙමා’’ති.

He is called 'issara' (lord) because he is inclined to rule through the power of kamma leading to lordship, and his lordship becomes evident due to the attainment of prosperity—thus, speaking in terms of wealth, he said, 'aḍḍho (wealthy) is the lord.' He possesses great wealth, both underground and in the sky—thus, he is 'mahaddhana' (greatly wealthy). 'Tassāti' means 'of that one, of that one.' They say, 'The reason for not approaching is proclaimed by way of positive and negative correlation.'

අධිකරූපොති විසිට්ඨරූපො උත්තමසරීරො. දස්සනං අරහතීති දස්සනීයො, තෙනාහ ‘‘දස්සනයොග්ගො’’ති. පසාදං ආවහතීති පාසාදිකො, තෙනාහ ‘‘චිත්තප්පසාදජනනතො’’ති. වණ්ණස්සාති වණ්ණධාතුයා. සරීරන්ති සන්නිවෙසවිසිට්ඨං කරචරණගීවාසීසාදිඅවයවසමුදායං, සො ච සණ්ඨානමුඛෙන ගය්හතීති ‘‘පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතායාති…පෙ… සම්පත්තියා චා’’ති වුත්තං. සබ්බවණ්ණෙසු සුවණ්ණවණ්ණොව උත්තමොති වුත්තං ‘‘සෙට්ඨෙන සුවණ්ණවණ්ණෙන සමන්නාගතො’’ති. තථා හි බුද්ධා, චක්කවත්තිනො ච සුවණ්ණවණ්ණාව හොන්ති. බ්‍රහ්මවච්ඡසීති උත්තමසරීරාභො, සුවණ්ණාභො ඉච්චෙව අත්ථො. ඉමමෙව හි අත්ථං සන්ධාය ‘‘මහාබ්‍රහ්මුනො සරීරසදිසෙනෙව සරීරෙන සමන්නාගතො’’ති වුත්තං, න බ්‍රහ්මුජුගත්තතං. අඛුද්දාවකාසො දස්සනායාති ආරොහපරිණාහසම්පත්තියා, අවයවපාරිපූරියා ච දස්සනාය ඔකාසො න ඛුද්දකො, තෙනාහ ‘‘සබ්බානෙවා’’තිආදි.

"Adhikarūpo" (of superior form) means of distinguished form, of supreme body. Worthy of being seen, thus he is "dassanīyo" (worthy of sight); hence it is said "fit to be seen." It inspires confidence, thus he is "pāsādiko" (inspiring confidence); hence it is said "because it generates clarity of mind." "Vaṇṇassa" (of complexion) means of the element of complexion. The body refers to the distinguished arrangement—the collection of limbs such as hands, feet, neck, and head—and it is grasped through the aspect of proportion. Thus, it is said, "due to the supreme beauty of complexion... and attainment." Among all complexions, the golden complexion is supreme, as stated: "endowed with the finest golden complexion." Indeed, both Buddhas and universal monarchs possess a golden complexion. "Brahmavacchasī" (with Brahma-like radiance) means of supreme bodily radiance, indeed of golden radiance—this is the meaning. This very meaning is intended when it is said, "endowed with a body resembling that of the great Brahma," not referring to identity with Brahma. "Akhuddāvakāso dassanāya" (not of small space for seeing) means that due to the perfection of height and breadth, and the completeness of limbs, the space for seeing is not small; hence it is said, "all..." and so on.

යමනියමලක්ඛණං සීලමස්ස අත්ථීති සීලවා. තං පනස්ස රත්තඤ්ඤුතාය වුද්ධං වඩ්ඪිතං අත්ථීති වුද්ධසීලී. තෙන ච සබ්බදා සම්මායොගතො වුද්ධසීලෙන සමන්නාගතො. සබ්බමෙතං පඤ්චසීලමත්තමෙව සන්ධාය වදන්ති තතො පරං සීලස්ස තත්ථ අභාවතො, තෙසඤ්ච අජානනතො.

He possesses the characteristic of self-restraint and discipline, thus he is 'sīlavā' (virtuous). Moreover, his virtue is mature, increased and developed through long experience, thus he is 'vuddhasīlī' (one of mature virtue). And he is always endowed with this mature virtue through proper application. All this refers only to the five precepts, because beyond that there is no other virtue there, and because of their ignorance.

ඨානකරණසම්පත්තියා, සික්ඛාසම්පත්තියා ච කත්ථචිපි අනූනතාය පරිමණ්ඩලපදානි බ්‍යඤ්ජනානි අක්ඛරානි එතිස්සාති පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා. අථ වා පජ්ජති අත්ථො එතෙනාති පදං, නාමාදි. යථාධිප්පෙතමත්ථං බ්‍යඤ්ජෙතීති බ්‍යඤ්ජනං, වාක්‍යං. තෙසං පරිපුණ්ණතාය පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා. අත්ථඤාපනෙ සාධනතාය වාචාව කරණන්ති වාක්කරණං, උදාහාරඝොසො. ගුණපරිපුණ්ණභාවෙන තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස, තෙන වා භාසිතබ්බඅත්ථස්ස. පූරෙ පුණ්ණභාවෙ. පූරෙති ච පුරිමස්මිං අත්ථෙ ආධාරෙ භුම්මං, දුතියස්මිං විසයෙ. ‘‘සුඛුමාලත්තනෙනා’’ති ඉමිනා තස්සා වාචාය මුදුසණ්හභාවමාහ. අපලිබුද්ධාය පිත්තසෙම්හාදීහි. සන්දිට්ඨං සබ්බං දස්සෙත්වා විය එකදෙසං කථනං. විලම්බිතං සණිකං චිරායිත්වා කථනං. ‘‘සන්දිද්ධවිලම්බිතාදී’’ති වා පාඨො. තත්ථ සන්දිද්ධං සන්දෙහජනකං. ආදි-සද්දෙන දුක්ඛලිතානුකඩ්ඪිතාදිං [Pg.316] සඞ්ගණ්හාති. ‘‘ආදිමජ්ඣපරියොසානං පාකටං කත්වා’’ති ඉමිනා තස්සා වාචාය අත්ථපාරිපූරිං වදන්ති.

Due to the perfection of the places and means of articulation, and the perfection of training, its words, syllables, and letters are nowhere deficient, but fully rounded—hence, “fully rounded words and syllables.” Alternatively, “pada” (word) is that by which meaning is attained—names and so on. “Byañjana” (expression) is that which expresses the intended meaning—a sentence. Their completeness makes them “fully rounded words and syllables.” “Vākkaraṇa” (speech) is the means of accomplishing the understanding of meaning—utterance, the sound of speech. Due to the perfection of qualities in that brahmin, or of the meaning to be spoken by him, it is complete. “Pūre” (full) signifies fullness. And “pūreti” fills the base (bhumma) in the former meaning, and the domain in the latter. By “softness and gentleness” he describes the soft and gentle nature of that speech, unhindered by bile, phlegm, etc. “Clearly seen” is like speaking only a part, as if showing everything. “Slowly spoken” is speaking slowly, after a long delay. Alternatively, the reading may be “sandiddha-vilambitādi” (doubtful, slow, etc.). There, “sandiddha” means causing doubt. The term “ādi” includes “dukkhalita” (faulty speech), “anukaḍḍhita” (drawn out), etc. By “making the beginning, middle, and end clear” they speak of the completeness of meaning in that speech.

‘‘ජිණ්ණො’’තිආදීනි පදානි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි, හෙට්ඨා වුත්තත්ථානි ච. දුතියනයෙ පන ජිණ්ණොති නායං ජිණ්ණතා වයොමත්තෙන, අථ ඛො කුලපරිවට්ටෙන පුරාණතාති ආහ ‘‘ජිණ්ණොති පොරාණො’’තිආදි, තෙන තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කුලවසෙන උදිතොදිතභාවමාහ. ජාතිවුද්ධියා ‘‘වයොඅනුප්පත්තො’’ති වක්ඛමානත්තා, ගුණවුද්ධියා තතො සාතිසයත්තා ච ‘‘වුද්ධොති සීලාචාරාදිගුණවුද්ධියා යුත්තො’’ති ආහ. තථා ජාතිමහල්ලකතාය වක්ඛමානත්තා ‘‘මහල්ලකො’’ති පදෙන විභවමහත්තතා යොජිතා. මග්ගපටිපන්නොති බ්‍රාහ්මණානං පටිපත්තිවීථිං උපගතො තං අවොක්කම්ම චරණතො. අන්තිමවයන්ති පච්ඡිමවයං.

The words “old” and so forth are easily understood, and their meanings have been previously stated. In the second sense, however, “old” does not refer to aging in terms of years, but rather to antiquity through lineage; hence, it is said, “‘old’ means ancient,” and so on. Thus, it indicates the brahmin’s esteemed status through his lineage. Because “advanced in age” will be stated in terms of growth by birth, and because of the excellence of qualities surpassing that, it is said, “‘mature’ means endowed with maturity in virtue and conduct, and so forth.” Similarly, because “prominence of ancient lineage” will be stated, the word “elder” is connected to greatness of wealth and power. “Walking the path” means having entered the path of practice of the brahmins, by not deviating from that conduct. “Final age” means the last period of life.

බුද්ධගුණකථාවණ්ණනා

The Exposition of the Discourse on the Buddha's Qualities

304. තාදිසෙහි මහානුභාවෙහි සද්ධිං යුගග්ගාහවසෙනපි දහනං න මාදිසානං අනුච්ඡවිකං, කුතො පන උක්කංසනන්ති ඉදං බ්‍රාහ්මණස්ස න යුත්තරූපන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න ඛො පන මෙතං යුත්ත’’න්තිආදි. සදිසාති එකදෙසෙන සදිසා. න හි බුද්ධානං ගුණෙහි සබ්බථා සදිසා කෙචිපි ගුණා අඤ්ඤෙසු ලබ්භන්ති. ඉතරෙති අත්තනො ගුණෙහි අසදිසගුණෙ. ඉදන්ති ඉදං අත්ථජාතං. ගොපදකන්ති ගාවියා පදෙ ඨිතඋදකං.

304. Even to grasp at equality with such great powers is not fitting for the likes of us, let alone to exalt oneself. Showing that this is not appropriate for the brahmin, he said, “This is not fitting for me,” and so on. “Similar” means similar in part. For indeed, no virtues found in others are in every way similar to the virtues of the Buddhas. “The other” refers to those whose virtues are dissimilar to his own. “This” means this aggregate of meanings. “Cow’s footprint” means water standing in a cow's footprint.

සට්ඨිකුලසතසහස්සන්ති සට්ඨිසහස්සාධිකං කුලසතසහස්සං කුලපරියායෙනාති සුද්ධොදනමහාරාජස්ස කුලානුක්කමෙන ආගතං. තෙසුපීති තෙසුපි චතූසු නිධීසු. ගහිතගහිතන්ති ගහිතං ගහිතං ඨානං පූරතියෙව ධනෙන පටිපාකතිකමෙව හොති. අපරිමාණොයෙවාති ‘‘එත්තකො එසො’’ති කෙනචි පරිච්ඡින්දිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අපරිච්ඡින්නො එව.

“Sixty thousand clans” means one hundred and sixty thousand clans, counted by lineage, as descended in unbroken succession from King Suddhodana. “Even in them” refers to those four treasures. “Gathered and gathered” means each place that was taken is filled with wealth; it is restored to its original state. “Immeasurable indeed” means it is immeasurable because it is impossible for anyone to define it as ‘this much’.

තත්ථාති මඤ්චකෙ. සීහසෙය්‍යං කප්පෙසීති යථා රාහු අසුරින්දො ආයාමතො, විත්ථාරතො උබ්බෙධතො ච භගවතො රූපකායස්ස පරිච්ඡෙදං ගහෙතුං න සක්කොති, තථා රූපං ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොන්තො සීහසෙය්‍යං කප්පෙසි.

“There” means on the couch. “He arranged a lion's posture” means that just as Rāhu, the lord of the asuras, could not grasp the extent of the Blessed One's physical form in length, breadth, or height, so too, by forming a psychic formation of such a form, he arranged a lion's posture.

කිලෙසෙහි [Pg.317] ආරකත්තා පරිසුද්ධට්ඨෙන අරියන්ති ආහ ‘‘අරියං උත්තමං පරිසුද්ධ’’න්ති. අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලං, න සුඛවිපාකට්ඨෙන. කත්ථචි චතුරාසීතිපාණසහස්සානි, කත්ථචි අපරිමාණාපි දෙවමනුස්සා යස්මා චතුවීසතියා ඨානෙසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යා අපරිමෙය්‍යා දෙවමනුස්සා මග්ගඵලාමතං පිවිංසු, කොටිසතසහස්සාදිපරිමාණෙනපි බහූ එව, තස්මා අනුත්තරාචාරසික්ඛාපනවසෙන භගවා බහූනං ආචරියො. තෙති කාමරාගතො අඤ්ඤෙ භගවතො පහීනකිලෙසෙ. කෙළනාති කෙළායනා ධනායනා.

Because he is far from defilements, he is called “noble” in the sense of being pure. Thus, he says, “noble, supreme, and pure.” “Wholesome” in the sense of being blameless, not in the sense of resulting in happiness. In some places, eighty-four thousand beings; in others, countless devas and humans—since in twenty-four places, innumerable and immeasurable devas and humans drank the nectar of the path and fruit, and there were very many even by the measure of a hundred thousand koṭis, therefore, the Blessed One is the teacher of many by means of instructing in unsurpassed conduct. “They” refers to defilements eradicated by the Blessed One, other than sensual lust. “Play” means amusement and the pursuit of wealth.

අපාපපුරෙක්ඛාරොති අපාපෙ පුරෙ කරොති, න වා පාපං පුරතො කරොතීතිපි අපාපපුරෙක්ඛාරොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපාපෙ නවලොකුත්තරධම්මෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අපාපෙති පාපපටිපක්ඛෙ, පාපරහිතෙ ච. බ්‍රහ්මනි සෙට්ඨෙ බුද්ධෙ භගවති භවා තස්ස ධම්මදෙසනාවසෙන අරියාය ජාතියා ජාතත්තා, බ්‍රහ්මුනො වා භගවතො හිතා ගරුකරණාදිනා, යථානුසිට්ඨපටිපත්තියා ච, බ්‍රහ්මං වා සෙට්ඨං අරියමග්ගං ජානාතීති බ්‍රහ්මඤ්ඤා, අරියසාවකසඞ්ඛාතා පජා, තෙනාහ ‘‘සාරිපුත්තා’’තිආදි. පකතිබ්‍රාහ්මණජාතිවසෙනාපි ‘‘බ්‍රහ්මඤ්ඤාය පජායා’’ති පදස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං.

“Having no evil as a precursor” means one who puts non-evil before them, or one who does not place evil in front. To explain this meaning, it is said, “in non-evil, in the nine supramundane Dhammas,” etc. Herein, “apāpe” refers to the opposite of evil and that which is free from evil. “Brahmaññā” (knower of Brahma) refers to those who originate from the supreme Brahma, the Buddha, the Blessed One, because they are born into the noble birth through his teaching of the Dhamma; or because of their devotion to the Blessed One through reverence and so on, and their practice in accordance with his instructions; or, “knower of Brahma” because they know the supreme noble path, thus referring to the community of noble disciples. Therefore, it is said, “Sāriputta,” etc. To indicate that the meaning of the phrase “to the community of knowers of Brahma” can also be understood in terms of those born as brahmins by birth, it is said, “moreover,” etc.

තිරොරට්ඨා තිරොජනපදාති එත්ථ රජ්ජං රට්ඨං, රාජන්ති රාජානො එතෙනාති, තදෙකදෙසභූතා පදෙසා පන ජනපදො,ජනා පජ්ජන්ති එත්ථ සුඛජීවිකං පාපුණන්තීති. පුච්ඡාය වා දොසං සල්ලක්ඛෙත්වාති සම්බන්ධො. අසමත්ථතන්ති අත්තනො අසමත්ථතං. භගවා විස්සජ්ජෙති තෙසං උපනිස්සයසම්පත්තිං, ඤාණපරිපාකං, චිත්තාචාරඤ්ච ඤත්වාති අධිප්පායො.

“Those from beyond the country, from beyond the regions”—here, “kingdom” is “country”; “kings” are so called because they rule (rājanti) by this. However, the parts that constitute a portion of that are regions, because people settle (pajjanti) there and attain a comfortable livelihood. The connection is through “having discerned a fault in the question.” “Unable” means one's own inability. The Blessed One replies, knowing their accomplishment of supporting conditions, the maturity of their wisdom, and the conduct of their minds—this is the intended meaning.

‘‘එහි ස්වාගතවාදී’’ති ඉමිනා සුඛසම්භාසපුබ්බකං පියවාදිතං දස්සෙති, ‘‘සඛිලො’’ති ඉමිනා සණ්හවාචතං, ‘‘සම්මොදකො’’ති ඉමිනා පටිසන්ධාරකුසලතං, ‘‘අභාකුටිකො’’ති ඉමිනා සබ්බත්ථෙව විප්පසන්නමුඛතං, ‘‘උත්තානමුඛො’’ති ඉමිනා සුඛාලාපතං, ‘‘පුබ්බභාසී’’ති ඉමිනා ධම්මානුග්ගහස්ස ඔකාසකරණතො හිතජ්ඣාසයතං භගවතො විභාවෙති.

By “Come, welcome,” he shows pleasant speech preceded by friendly conversation. By “affable,” he shows gentle speech. By “sociable,” he shows skill in friendly greetings. By “without a frown,” he shows a face that is always bright. By “open-faced,” he shows ease of conversation. By “speaking first,” he reveals the Blessed One's benevolent intention by creating an opportunity for assistance through the Dhamma.

යත්ථ කිරාති කිර-සද්දො අරුචිසූචනත්ථො, තෙන භගවතා අධිවුත්ථපදෙසෙ න දෙවතානුභාවෙන මනුස්සානං අනුපද්දවතා, අථ ඛො බුද්ධානුභාවෙනාති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘අපිචා’’තිආදි.

Where “kira” is used, the particle “kira” indicates disapproval. Thereby, he shows that in the place dwelt in by the Blessed One, the freedom of humans from affliction was not due to the power of deities, but rather to the power of the Buddha. Hence it is said, “moreover,” and so on.

අනුසාසිතබ්බොති [Pg.318] විනෙය්‍යජනසමූහො ගය්හතීති නිබ්බත්තිතං අරියසඞ්ඝමෙව දස්සෙතුං ‘‘සයං වා’’තිආදි වුත්තං, අනන්තරස්ස විධි පටිසෙධො වාති කත්වා. ‘‘තාදිසොවා’’ති ඉමිනා ‘‘සයං වා’’තිආදිනා වුත්තවිකප්පො එව පච්චාමට්ඨොති. ‘‘පුරිමපදස්සෙව වා’’ති විකප්පන්තරග්ගහණං. බහූනං තිත්ථකරානන්ති පූරණාදීනං අනෙකෙසං තිත්ථකරානං, නිද්ධාරණෙ චෙතං සාමිවචනං. කාරණෙනාති අප්පිච්ඡසන්තුට්ඨතාදිසමාරොපනලක්ඛණෙන කාරණෙන. ආගන්තුකා නවකාති අභිනවා ආගන්තුකා අබ්භාගතා. පරියාපුණාමීති පරිච්ඡින්දිතුං ජානාමි සක්කොමි, තෙනාහ ‘‘ජානාමී’’ති. ‘‘කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො’’ති අභූතපරිකප්පනවචනමෙතං තථා භාසමානස්ස අභාවතො.

By “to be instructed,” the group of persons to be trained is taken. To show that this refers to the noble Sangha that has come into being, the phrase “oneself or...” is stated, after determining whether the immediately following is an injunction or a prohibition. By “such a one,” the alternative stated by “oneself or...” and so on, is referred back to. “Or of the first phrase” indicates the taking of another alternative. “Of many founders of sects” refers to numerous sectarians like Pūraṇa and others; this is a genitive of specification. “By reason” means by a reason characterized by the attribution of having few wishes, contentment, and so on. “Newcomers, novices” refers to newly arrived guests. “I am able to comprehend” means “I am able to know and distinguish”; therefore it is said, “I know.” “Even if he were to speak otherwise for an aeon” is a statement of an unreal supposition, since there is no one who speaks in such a way.

305. අලං-සද්දො අරහත්තොපි හොති ‘‘අලමෙව නිබ්බින්දිතු’’න්තිආදීසු (සං. නි. 1.124) වියාති ආහ ‘‘අලමෙවාති යුත්තමෙවා’’ති. පුටෙන නෙත්වා අසිතබ්බතො පරිභුඤ්ජිතබ්බතො පුටොසං වුච්චති පාථෙය්‍යං. පුටංසෙන පුරිසෙන.

305. The word “alaṃ” can also signify worthiness, as in “it is enough for disenchantment” (Saṃyutta Nikāya 1.124) and so on. Thus, he says, “‘alaṃ’ means ‘indeed fitting.’” Provisions are called `puṭosaṃ` because they are to be carried in a bundle and are to be eaten and consumed. “Puṭaṃsena” means by a man with a bundle.

සොණදණ්ඩපරිවිතක්කවණ්ණනා

The Explanation of Soṇadaṇḍa's Reflections

307. උභතොපක්ඛිකාති මිච්ඡාදිට්ඨිසම්මාදිට්ඨීනං වසෙන උභයපක්ඛිකා. කෙරාටිකාති සඨා.

307. “Ubhatopakkhikā” (belonging to both factions) means 'of both sides' by way of wrong view and right view. “Kerāṭikā” (deceitful) means 'cunning'.

බ්‍රාහ්මණපඤ්ඤත්තිවණ්ණනා

The Explanation of the Concept of a Brahmin

309. විඝාතන්ති චිත්තදුක්ඛං.

309. “Vighāta” means mental suffering.

311-3. සුජන්ති හොමදබ්බිං පග්ගණ්හන්තෙසූති ජුහනත්ථං ගණ්හනකෙසු, ඉරුබ්බිජ්ජෙසූති අත්ථො. පඨමො වාති තත්ථ සන්නිපතිතෙසු යජනකිරියායං සබ්බපධානො වා. දුතියො වාති තදනන්තරො වා. ‘‘සුජ’’න්ති කරණෙ එතං උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘සුජායා’’ති. අග්ගිහුත්තපමුඛතාය යඤ්ඤස්ස යඤ්ඤෙ දිය්‍යමානං සුජාමුඛෙන දීයතීති ආහ ‘‘සුජාය දිය්‍යමාන’’න්ති. පොරාණාති අට්ඨකථාචරියා. විසෙසතොති විජ්ජාචරණවිසෙසතො, න බ්‍රාහ්මණෙහි ඉච්ඡිතවිජ්ජාචරණමත්තතො. උත්තමබ්‍රාහ්මණස්සාති අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යතාය උක්කට්ඨබ්‍රාහ්මණස්ස. බ්‍රාහ්මණසමයන්ති බ්‍රාහ්මණසිද්ධන්තං. මා භින්දි මා විනාසෙසි.

311-3. “Sujanti homadabbiṃ paggaṇhantesūti” means ‘among those taking the sacrificial ladle for the purpose of offering’; this is the meaning of ‘among those learned in the Rigveda.’ “Paṭhamo vāti” means ‘or the foremost in the sacrificial act among those assembled there.’ “Dutiyo vāti” means ‘or the one immediately following.’ “‘Suja’nti” is a word used in the instrumental case; hence it is said “‘sujāyā’ti.” Because the sacrifice has the fire offering as its chief part, what is given in the sacrifice is given through the mouth of the ladle; hence it is said “‘sujāya diyyamāna’nti” (being given by the ladle). “Porāṇāti” refers to the ancient commentators. “Visesatoti” means ‘especially by knowledge and conduct, not merely by the knowledge and conduct desired by brahmins.’ “Uttamabrāhmaṇassāti” (of the supreme brahmin) means ‘of the excellent brahmin, because of being the unsurpassed recipient of offerings.’ “Brāhmaṇasamayanti” means ‘the established doctrine of brahmins.’ ‘Mā bhindi mā vināsesi’ means ‘Do not break it; do not destroy it.’

316. සමසමොති [Pg.319] සමොයෙව හුත්වා සමො. හීනොපමවසෙනපි සමතා වුච්චතීති තං නිවත්තෙන්තො ‘‘ඨපෙත්වා එකදෙසසමත්ත’’න්තිආදිමාහ. කුලකොටිපරිදීපනන්ති කුලආදිපරිදීපනං අථාපි සියාති අථාපි තුම්හාකං එවං පරිවිතක්කො සියා. බ්‍රාහ්මණභාවං සාධෙති වණ්ණො. මන්තජාතීසුපි එසෙව නයො. සීලමෙව සාධෙස්සති බ්‍රාහ්මණභාවං. කස්මාති චෙ? ආහ ‘‘තස්මිඤ්හිස්සා’’තිආදි. සම්මොහමත්තං වණ්ණාදයොති වණ්ණමන්තජාතියො හි බ්‍රාහ්මණභාවස්ස අඞ්ගන්ති සම්මොහමත්තමෙතං අසමවෙක්ඛිතාභිමානභාවතො.

316. “Samasamo” means ‘having become equal, one is equal.’ Because equality is spoken of even by way of an inferior comparison, rejecting that, he said, ‘setting aside partial equality,’ and so on. “Kulakoṭiparidīpananti” means ‘the illumination of family and so forth.’ ‘Athāpi siyā’ means ‘or it might be that such a reflection might arise for you.’ ‘Color establishes brahminhood.’ ‘The same method applies even to lineage based on mantras.’ ‘Virtue alone will establish brahminhood.’ ‘Why is that?’ he said, ‘for in that case,’ and so on. “Vaṇṇādayo” (color and so forth) are merely delusion; for the idea that color, mantras, and lineage are factors of brahminhood is merely delusion, because it is a state of unexamined conceit.

සීලපඤ්ඤාකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Discourse on Virtue and Wisdom

317. කථිතො බ්‍රාහ්මණෙන පඤ්හොති ‘‘සීලවා ච හොතී’’තිආදිනා ද්වින්නමෙව අඞ්ගානං වසෙන යථාපුච්ඡිතො පඤ්හො යාථාවතො විස්සජ්ජිතො එත්ථාති එතස්මිං යථාවිස්සජ්ජිතෙ අත්ථෙ. තස්සාති සොණදණ්ඩස්ස. සීලපරිසුද්ධාති සීලසම්පත්තියා සබ්බසො සුද්ධා අනුපක්කිලිට්ඨා. කුතො දුස්සීලෙ පඤ්ඤා අසමාහිතත්තා තස්ස. ජළෙ එළමූගෙ කුතො සීලන්ති ජළෙ එළමූගෙ දුප්පඤ්ඤෙ කුතො සීලං සීලවිභාගස්ස, සීලපරිසොධනූපායස්ස ච අජානනතො. පකට්ඨං උක්කට්ඨං ඤාණං පඤ්ඤාණන්ති, පාකතිකං ඤාණං නිවත්තෙතුං ‘‘පඤ්ඤාණ’’න්ති වුත්තන්ති තයිදං පකාරෙහි ජානනතො පඤ්ඤාවාති ආහ ‘‘පඤ්ඤාණන්ති පඤ්ඤා යෙවා’’ති.

317. Herein, in this matter that was answered, the question asked by the brahmin, beginning with ‘he is virtuous,’ was answered truthfully as it was asked, with respect to only these two factors. ‘His’ refers to Soṇadaṇḍa. ‘Pure in virtue’ means completely pure and unblemished due to the accomplishment of virtue. ‘How can one without virtue have wisdom, since he is not concentrated?’ ‘In a dull and mute person, how can there be virtue?’ means ‘in a dull, mute, and unwise person, how can there be virtue, since he does not know the analysis of virtue and the means of purifying virtue?’ ‘Paññāṇa’ is distinguished and superior knowledge; to exclude ordinary knowledge, it is said ‘paññāṇa.’ Because it is wisdom from knowing in various ways, he said, ‘paññāṇa is indeed wisdom.’

සීලෙනධොතාති සමාධිපදට්ඨානෙන සීලෙන සකලසංකිලෙසමලවිසුද්ධියා ධොතා විසුද්ධා, තෙනාහ ‘‘කථං පනා’’තිආදි. තත්ථ ධොවතීති සුජ්ඣති. මහාසට්ඨිවස්සත්ථෙරො වියාති සට්ඨිවස්සමහාථෙරො විය. වෙදනාපරිග්ගහමත්තම්පීති එත්ථ වෙදනාපරිග්ගහො නාම යථාඋප්පන්නං වෙදනං සභාවරසතො උපධාරෙත්වා ‘‘අයං වෙදනා ඵස්සං පටිච්ච, සො ඵස්සො අනිච්චො දුක්ඛො විපරිණාමධම්මො’’ති ලක්ඛණත්තයං ආරොපෙත්වා පවත්තිතවිපස්සනා. එවං විපස්සන්තෙන ‘‘සුඛෙන සක්කා සා වෙදනා අධිවාසෙතුං ‘‘වෙදනා එව වෙදියතී’’ති. වෙදනං වික්ඛම්භෙත්වාති යථාඋප්පන්නං දුක්ඛං වෙදනං අනනුවත්තිත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා වීථිං පටිපන්නාය විපස්සනාය තං විනොදෙත්වා. සංසුමාරපතිතෙනාති කුම්භීලෙන විය භූමියං [Pg.320] උරෙන නිපජ්ජනෙන. පඤ්ඤාය සීලං ධොවිත්වාති අඛණ්ඩාදිභාවාපාදනෙන සීලං ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු පඤ්ඤාය සුවිසොධිතං කත්වා.

'Washed by virtue' means 'purified and cleansed by virtue, which is the foundation of concentration, through the purification from all defilements and stains'; hence it is said, 'but how,' and so on. There, 'washes' means 'becomes pure'. 'Like the elder Mahāsaṭṭhivassa' means 'like the great elder of sixty years'. 'Even the mere grasp of feelings'—here, the grasp of feelings means observing the feeling as it has arisen according to its characteristic and function: 'this feeling arises dependent on contact; that contact is impermanent, suffering, and subject to change,' and thus developing insight. By one who sees thus, 'it is possible to endure that feeling with ease,' thinking, 'it is just feeling that is felt'. 'Having suppressed the feeling' means 'not yielding to the painful feeling as it has arisen, but initiating insight and, by insight that has entered the path, dispelling it'. 'Like a crocodile fallen' means 'like a crocodile lying on the ground with its chest down'. 'Having washed virtue with wisdom' means 'having thoroughly purified virtue at the beginning, middle, and end with wisdom by bringing about its unbroken state and so on'.

318. ‘‘කස්මා ආහා’’ති උපරිදෙසනාය කාරණං පුච්ඡති. ලජ්ජා නාම ‘‘සීලස්ස ජාතියා ච ගුණදොසපකාසනෙන සමණෙන ගොතමෙන පුච්ඡිතපඤ්හං විස්සජ්ජෙසී’’ති පරිසාය පඤ්ඤාතතා. එත්තකපරමාති එත්තකඋක්කංසකොටිකා පඤ්ච සීලානි, වෙදත්තයවිභාවනං පඤ්ඤඤ්ච ලක්ඛණාදිතො නිද්ධාරෙත්වා ජානනං නත්ථි, කෙවලං තත්ථ වචීපරමා මයන්ති දස්සෙතීති ආහ ‘‘සීලපඤ්ඤාණන්ති වචනමෙව පරමං අම්හාක’’න්ති. ‘‘අයං පන විසෙසො’’ති ඉදං නිය්‍යාතනාපෙක්ඛං සීලනිද්දෙසෙ, තෙනාහ ‘‘සීලමිච්චෙව නිය්‍යාතිත’’න්ති. සාමඤ්ඤඵලෙ පන ‘‘සාමඤ්ඤඵල’’ මිච්චෙව නිය්‍යාතිතං, පඤ්ඤානිද්දෙසෙ පන ඣානපඤ්ඤං අධිට්ඨානං කත්වා විපස්සනාපඤ්ඤාවසෙනෙව පඤ්ඤානිය්‍යාතනං කතං, තෙනාහ ‘‘පඨමජ්ඣානාදීනී’’ති.

318. 'Why did he say?'—he asks about the reason for the subsequent teaching. 'Shame' means 'it was known in the assembly that the ascetic Gotama answered the question asked by revealing the virtues and faults of virtue and birth'. 'Ettakaparamā' (this much is the highest) means 'having this much as the highest limit: there is no knowing of the five precepts, of the analysis of the three Vedas, and of wisdom by discerning it from its characteristics and so on; it shows that 'we are supreme only in speech there'; thus he said, 'for us, the statement 'virtue and wisdom' is the highest'. 'Ayaṃ pana viseso' (but this distinction) refers to the exposition of virtue, which is given expecting deliverance; therefore, he said, 'it is declared as virtue itself'. But in the Sāmaññaphala Sutta, it is declared as 'the fruit of asceticism itself'. In the exposition of wisdom, however, having made jhāna-wisdom the basis, the declaration of wisdom is made solely by way of insight-wisdom; hence he said, 'the first jhāna and so on'.

සොණදණ්ඩඋපාසකත්තපටිවෙදනාකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Account of Soṇadaṇḍa's Declaration as a Lay Follower

321-2. නත්තාති පුත්තපුත්තො. අගාරවං නාම නත්ථි, න චායං භගවති අගාරවෙන ‘‘අහඤ්චෙව ඛො පනා’’තිආදිමාහ, අථ ඛො අත්තලාභපරිහානිභයෙන. අයඤ්හි යථා තථා අත්තනො මහාජනස්ස සම්භාවනං උප්පාදෙත්වා කොහඤ්ඤෙන පරෙ විම්හාපෙත්වා ලාභුප්පාදං නිජිගිසන්තො විචරති, තස්මා තථා අවොච, තෙනාහ ‘‘ඉමිනා කිරා’’තිආදි.

321-2. 'Nattā' means a son's son. There is no reverence, but it is not that he spoke to the Blessed One with disrespect, saying, 'I indeed,' etc., but rather out of fear for his own loss of gain. For this one, in whatever way, generates esteem for himself among the people, then bewilders others with deceit, and wanders about desiring to secure gain. Therefore, he spoke thus; hence it is said, 'By this, indeed,' etc.

තඞ්ඛණානුරූපායාති යාදිසී තදා තස්ස අජ්ඣාසයප්පවත්ති, තදනුරූපායාති අත්ථො. තස්ස තදා තාදිසස්ස විවට්ටසන්නිස්සිතස්ස ඤාණස්ස පරිපාකස්ස අභාවතො කෙවලං අබ්භුදයනිස්සිතො එව අත්ථො දස්සිතොති ආහ ‘‘දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකමත්ථං සන්දස්සෙත්වා’’ති, පච්චක්ඛතො විභාවෙත්වාති අත්ථො. කුසලෙ ධම්මෙති තෙභූමකෙ කුසලෙ ධම්මෙ, ‘‘චතුභූමකෙ’’තිපි වත්තුං වට්ටතියෙව, තෙනෙවාහ ‘‘ආයතිං නිබ්බානත්ථාය වාසනාභාගියා වා’’ති. තත්ථාති කුසලධම්මෙ යථා සමාදපිතෙ. නන්ති බ්‍රාහ්මණං සමුත්තෙජෙත්වාති සම්මදෙව උපරූපරි නිසානෙත්වා පුඤ්ඤකිරියාය තික්ඛවිසදභාවං ආපාදෙත්වා. තං පන අත්ථතො තත්ථ උස්සාහජනනං හොතීති ආහ ‘‘සඋස්සාහං කත්වා’’ති[Pg.321]. එවං පුඤ්ඤකිරියාය සඋස්සාහතා, එවරූපං ගුණසමඞ්ගිතා ච නියමතො දිට්ඨධම්මිකා අත්ථසම්පාදනීති එවං සඋස්සාහතාය, අඤ්ඤෙහි ච තස්මිං විජ්ජමානගුණෙහි සම්පහංසෙත්වා සම්මදෙව හට්ඨතුට්ඨභාවං ආපාදෙත්වා.

'Suitable for that moment' means that it was in accordance with the proceeding of his inclination at that time. Because at that time, for such a one, due to the immaturity of his knowledge which was dependent on liberation, only a meaning related to worldly progress was shown. Hence it is said, 'revealing the visible and future benefit,' meaning making it directly evident. Regarding 'wholesome qualities,' it refers to wholesome states in the three realms. It could also be said 'in the four realms,' and thus it is stated, 'or for the sake of future Nibbāna, or as a share of latent tendencies.' There, in the wholesome qualities as they are encouraged. 'Nanti' means rousing the brahmin, properly inspiring him step by step, making him keen and clear in meritorious action. But in meaning, it generates enthusiasm there; hence it is said, 'making him energetic.' Thus, being energetic in meritorious action, and being endowed with such virtues, certainly accomplishes visible benefits. In this way, by inspiring energy and praising other existing virtues in him, properly bringing about a state of joy and delight.

යදි භගවා ධම්මරතනවස්සං වස්සි, අථ කස්මා සො විසෙසං නාධිගච්ඡතීති ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණො පනා’’තිආදි. යදි එවං කස්මා භගවා තස්ස තථා ධම්මරතනවස්සං වස්සීති ආහ ‘‘කෙවලමස්සා’’තිආදි. න හි භගවතො නිරත්ථකා දෙසනා හොතීති.

If the Blessed One showered the rain of the Dhamma-jewel, then why did he not attain distinction? He said, 'But the brahmin...' and so on. If so, why did the Blessed One shower the rain of the Dhamma-jewel upon him in that way? He said, 'Only for him...' and so on. Indeed, the Blessed One's teaching is not without purpose.

සොණදණ්ඩසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

Clarification of the Hidden Meaning in the Explanation of the Soṇadaṇḍa Sutta

5. කූටදන්තසුත්තවණ්ණනා

5. Explanation of the Kūṭadanta Sutta

323. පුරිමසුත්තද්වයෙති [Pg.322] අම්බට්ඨසොණදණ්ඩසුත්තද්වයෙ. වුත්තනයමෙවාති යං තත්ථ ආගතසදිසං ඉධාගතං තං අත්ථවණ්ණනතො වුත්තනයමෙව, තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති අත්ථො. ‘‘තරුණො අම්බරුක්ඛො අම්බලට්ඨිකා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.2) බ්‍රහ්මජාලසුත්තවණ්ණනායං වුත්තන්ති ආහ ‘‘අම්බලට්ඨිකා බ්‍රහ්මජාලෙ වුත්තසදිසාවා’’ති.

323. 'In the previous two discourses' means in the Ambaṭṭha and Soṇadaṇḍa Suttas. 'The method is the same as stated before' means that whatever has come here that is similar to what came there is explained according to the method already stated, and should be understood by the method stated there; that is the meaning. 'A young mango tree, a mango sapling' was mentioned in the Brahmajāla Sutta commentary (Dī. Ni. Aṭṭha. 1.2), hence it is said, 'The mango sapling is similar to what was stated in the Brahmajāla.'

යඤ්ඤාවාටං සම්පාදෙත්වා මහායඤ්ඤං උද්දිස්ස සවිඤ්ඤාණකානි, අවිඤ්ඤාණකානි ච යඤ්ඤූපකරණානි උපට්ඨපිතානීති වුත්තං පාළියං ‘‘මහායඤ්ඤො උපක්ඛටො’’ති, තං උපක්ඛරණං තෙසං තථාසජ්ජනන්ති ආහ ‘‘උපක්ඛටොති සජ්ජිතො’’ති. වච්ඡතරසතානීති යුවභාවප්පත්තානි බලවවච්ඡසතානි, තෙ පන වච්ඡා එව හොන්ති, න දම්මා බලිබද්දා චාති ආහ ‘‘වච්ඡසතානී’’ති. එතෙති උසභාදයො උරබ්භපරියොසානා. අනෙකෙසන්ති අනෙකජාතිකානං. සඞ්ඛ්‍යාවසෙන අනෙකතා සත්තසතග්ගහණෙනෙව පරිච්ඡින්නා. මිගපක්ඛීනන්ති මහිංසරුරුපසදකුරුඞ්ගගොකණ්ණමිගානඤ්චෙව මොරකපිඤ්ජරතිත්තිරකපොතාදිපක්ඛීනඤ්ච.

Having prepared the sacrificial site, aiming at a great sacrifice, sacrificial implements, both animate and inanimate, were set up. This is stated in the Pāli as, 'The great sacrifice is prepared.' The preparation refers to their proper arrangement, hence it is said, 'Prepared means arranged.' 'Hundreds of young calves' refers to hundreds of strong young calves that have reached youth. These are indeed calves, not tamed oxen or sacrificial bulls, hence it is said, 'Hundreds of calves.' 'These' include bulls and so on, ending with rams. 'Many' refers to those of various kinds. Their being many in number is defined by the mention of seven hundred. 'Wild animals and birds' include wild animals such as the buffalo, ruru deer, spotted deer, kuruṅga antelope, and gokaṇṇa deer, as well as birds such as peacocks, francolin partridges, partridges, and pigeons.

328. යඤ්ඤසඞ්ඛාතස්ස පුඤ්ඤස්ස යො සංකිලෙසො, තස්ස නිවාරණතො නිසෙධනතො විධා වුච්චන්ති විප්පටිසාරවිනොදනා. තතො එව තා තං පුඤ්ඤාභිසන්දං අවිච්ඡින්දිත්වා ඨපෙන්තීති ‘‘ඨපනා’’ති වුත්තා. තාසං පන යඤ්ඤස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානවසෙන තීසු කාලෙසු පවත්තියා යඤ්ඤො තිට්ඨපනොති ආහ ‘‘තිට්ඨපනන්ති අත්ථො’’ති. පරික්ඛරොන්ති අභිසඞ්ඛරොන්තීති පරික්ඛාරා, පරිවාරාති වුත්තං. ‘‘සොළසපරික්ඛාරන්ති සොළසපරිවාර’’න්ති.

328. The ways that prevent and negate the defilement of the merit known as 'sacrifice' are called 'dispellers of regret.' Because they establish that stream of merit without interruption, they are called 'establishers.' And since they occur at the three times—the beginning, middle, and end of the sacrifice—the sacrifice is an 'establishment'; therefore, he says, 'the meaning is establishment.' 'Accessories' refer to what completes or elaborates, meaning attendants. 'Sixteen accessories' means 'sixteen attendants.'

මහාවිජිතරාජයඤ්ඤකථාවණ්ණනා

Explanation of the Discourse on King Mahāvijita's Sacrifice

336. පුබ්බචරිතන්ති අත්තනො පුරිමජාතිසම්භූතං බොධිසම්භාරභූතං පුඤ්ඤචරියං. තථා හිස්ස අනුගාමිනොව නිධිස්ස ථාවරො නිධි නිදස්සිතො. අඩ්ඪතා නාම විභවසම්පන්නතා, සා තං තං උපාදායුපාදාය වුච්චතීති ආහ ‘‘යො කොචි අත්තනො සන්තකෙන විභවෙන අඩ්ඪො හොතී’’ති[Pg.323]. තථා මහද්ධනතාපීති තං උක්කංසගතං දස්සෙතුං ‘‘මහතා අපරිමාණසඞ්ඛ්‍යෙන ධනෙන සමන්නාගතො’’ති වුත්තං. භුඤ්ජිතබ්බතො පරිභුඤ්ජිතබ්බතො විසෙසතො කාමා භොගො නාමාති ආහ ‘‘පඤ්චකාමගුණවසෙනා’’ති. පිණ්ඩපිණ්ඩවසෙනාති භාජනාලඞ්කාරාදිවිභාගං අහුත්වා කෙවලං ඛණ්ඩඛණ්ඩවසෙන.

336. 'Previous conduct' refers to the virtuous conduct, the accumulation of merit as a requisite for enlightenment, which arose in his past lives. Thus, a stable treasure is shown, like a treasure that follows him. 'Wealth' (aḍḍhatā) means being endowed with possessions; it is called that in dependence on this and that acquisition, hence it is said, 'whoever is wealthy with their own possessions.' Similarly, to show that which has reached the highest degree – great riches – it is stated, 'endowed with great, immeasurable wealth.' 'Enjoyment' (bhoga) means specifically the objects suitable for enjoyment, suitable for experiencing, therefore it is said, 'by way of the five strands of sensual pleasure.' 'Piece by piece' means without division into vessels, ornaments, and so on, but simply in the manner of fragments.

මාසකාදීති ආදි-සද්දෙන ථාලකාදිං සඞ්ගණ්හාති. භාජනාදීති ආදි-සද්දෙන වත්ථසෙය්‍යාවසථාදිං සඞ්ගණ්හාති. සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාවෙළුරියවජිරපවාළානි ‘‘සත්තරතනානී’’ති වදන්ති. සාලිවීහිආදි පුබ්බණ්ණං පුරක්ඛතංසස්සඵලන්ති කත්වා. තබ්බිපරියායතො මුග්ගමාසාදි අපරණ්ණං. දෙවසිකං…පෙ… වසෙනාති දිවසෙ දිවසෙ පරිභුඤ්ජිතබ්බදාතබ්බවඩ්ඪෙතබ්බාදිවිධිනා පරිවත්තනකධනධඤ්ඤවසෙන.

By 'coins and so forth,' the word 'so forth' includes bowls and so forth. By 'vessels and so forth,' the word 'so forth' encompasses items such as clothing, bedding, and dwellings. Gold, silver, gems, pearls, lapis lazuli, diamonds, and coral are called the 'seven treasures.' Rice, paddy, and so forth are the primary crop, being the foremost fruit of the harvest. Conversely, mung beans, black gram, and so forth are the secondary crop. 'Daily'... in terms of... means in terms of wealth and grain that should be enjoyed, given, or increased day by day, by way of revolving it.

කොට්ඨං වුච්චති ධඤ්ඤස්ස ආඨපනට්ඨානං, කොට්ඨභූතං අගාරං කොට්ඨාගාරං තෙනාහ ‘‘ධඤ්ඤෙන…පෙ… ගාරො චා’’ති. එවං සාරගබ්භං ‘‘කොසො’’ති, ධඤ්ඤස්ස ආඨපනට්ඨානඤ්ච ‘‘කොට්ඨාගාර’’න්ති දස්සෙත්වා ඉදානි තතො අඤ්ඤථා තං දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථා අසිනො තික්ඛභාවපරිහාරතො පරිච්ඡදො ‘‘කොසො’’ති වුච්චති, එවං රඤ්ඤො තික්ඛභාවපරිහරණත්තා චතුරඞ්ගිනී සෙනා ‘‘කොසො’’ති ආහ ‘‘චතුබ්බිධො කොසො හත්ථී අස්සා රථා පත්තී’’ති. ‘‘වත්ථකොට්ඨාගාරග්ගහණෙනෙව සබ්බස්සාපි භණ්ඩට්ඨපනට්ඨානස්ස ගහිතත්තා තිවිධං කොට්ඨාගාරන්ති වුත්තං. ‘‘ඉදං එවං බහු’’න්තිආදි රාජා තමත්ථං ජානන්තොව භණ්ඩාගාරිකෙන කථාපෙත්වා පරිසාය නිස්සද්දභාවාපාදනත්ථඤ්ච ආහ එවං මෙ පකතික්ඛොභො න භවිස්සතීති.

A 'koṭṭha' is a place for storing grain; a building that serves as a 'koṭṭha' is called a 'koṭṭhāgāra,' hence it is said, 'with grain... and a house.' Having thus shown that the inner essence is a 'kosa,' and the place for storing grain is a 'koṭṭhāgāra,' now, to show it otherwise, 'or else,' etc., was said. Therein, just as a sheath is called a 'kosa' because it protects from the sharpness of a sword, so too the king’s fourfold army—elephants, horses, chariots, and infantry—is called a 'kosa' because it protects the king's keenness. By the inclusion of 'storehouses for cloth,' all places for storing goods are included; hence 'the threefold storehouse' is said. 'This is indeed abundant,' etc.—the king, although knowing this matter, had the treasurer announce it to the assembly to bring about silence, thinking, 'Thus, there will be no disturbance of my normal condition.'

337-8. බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි ජනපදස්ස අනුපද්දවත්ථඤ්චෙව යඤ්ඤස්ස ච චිරානුපවත්තනත්ථඤ්ච, තෙනාහ ‘‘අයං රාජා’’තිආදි.

337-338. The brahmin reflected on the kingdom being free from harm and on the long continuation of sacrifices, hence he said, 'This king...' and so on.

සත්තානං හිතස්ස සුඛස්ස ච විදූසනතො අහිතස්ස දුක්ඛස්ස ච ආවහනතො චොරා එව කණ්ටකා, තෙහි චොරකණ්ටකෙහි. යථා ගාමවාසීනං ඝාතා ගාමඝාතා, එවං පන්ථිකානං දුහනා විබාධනා පන්ථදුහනා. අධම්මකාරීති ධම්මතො අපෙතස්ස අයුත්තස්ස කරණසීලො, අත්තනො විජිතෙ ජනපදාදීනං තතො අනත්ථතො තායනෙන ඛත්තියො [Pg.324] යො ඛත්තධම්මො, තස්ස වා අකරණසීලොති අත්ථො. දස්සවො එව ඛීලසදිසත්තා දස්සුඛීලං. යථා හි ඛෙත්තෙ ඛීලං කසනාදීනං සුඛප්පවත්තිං, මූලසන්තානෙන සස්සස්ස බුද්ධිඤ්ච විබන්ධති, එවං දස්සවො රජ්ජෙ රාජාණාය සුඛප්පවත්තිං, මූලවිරුළ්හියා ජනපදානං පරිබුද්ධිඤ්ච විබන්ධන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘දස්සවො එව ඛීලසදිසත්තා දස්සුඛීල’’න්ති. වධ-සද්දො හිංසනත්ථොපි හොතීති වුත්තං ‘‘මාරණෙන වා කොට්ටනෙන වා’’ති. අද්දුබන්ධනාදිනාති ආදි-සද්දෙන රජ්ජුබන්ධනසඞ්ඛලිකබන්ධනාදිං සඞ්ගණ්හාති. ජානියාති ධනජානියා, තෙනාහ ‘‘සතං ගණ්හථා’’තිආදි. පඤ්චසිඛමුණ්ඩකරණන්ති කාකපක්ඛකරණං. ගොමයසිඤ්චනන්ති සීසෙ ඡකණොදකාවසෙචනං. කුදණ්ඩකබන්ධනන්ති ගද්දුලබන්ධනං. එවමාදීනීති ආදි-සද්දෙන ඛුරමුණ්ඩං කරිත්වා භස්මපුටපොථනාදිං සඞ්ගණ්හාති. ඌහනිස්සාමීති උද්ධරිස්සාමි, අපනෙස්සාමීති අත්ථො. උස්සහන්තීති පුබ්බෙ තත්ථ කතපරිචයතාය උස්සාහං කාතුං සක්කොන්ති. අනුප්පදෙතූති අනු අනු පදෙතු, තෙනාහ ‘‘දින්නෙ අප්පහොන්තෙ’’තිආදි. සක්ඛිකරණපණ්ණාරොපනානි වඩ්ඪියා සහ වා විනා වා පුන ගහෙතුකාමස්ස, ඉධ පන තං නත්ථීති ආහ ‘‘සක්ඛිං අකත්වා’’තිආදි, තෙනාහ ‘‘මූලච්ඡෙජ්ජවසෙනා’’ති. පකාරතො භණ්ඩානි ආභරති සම්භරති පරිචයති එතෙනාති පාභතං, භණ්ඩමූලං.

Because they corrupt the welfare and happiness of beings and bring what is not welfare and suffering, thieves are indeed thorns; by those thief-thorns. Just as killers of villagers are village-killers, so too oppressors and harassers of travelers are road-oppressors. 'One who acts unrighteously' means one who is accustomed to doing what is improper, being devoid of righteousness; or it means a warrior who is accustomed to not performing the warrior's duty, which is to protect the people of the country and so forth in his own domain from harm. Bandits, because of their likeness to a stake, are a 'bandit-stake.' For just as a stake in a field obstructs the smooth progress of plowing and so on and hinders the growth of the crop by its root-system, so too do bandits in a kingdom obstruct the smooth operation of the king's command and hinder the full growth of the country by its root-growth. Therefore it is said: 'Bandits, because of their likeness to a stake, are a bandit-stake.' The word 'vadha' also has the meaning of harming—thus it is said: 'by killing or by tormenting.' By 'binding with fetters and so on'—the word 'and so on' includes binding with ropes, chains, and the like. 'By loss' means by loss of wealth; thus it is said: 'seize a hundred,' and so on. 'Making one bald with five tufts' means making one's hair like a crow's wing. 'Sprinkling with cow dung' means pouring water mixed with cow dung on the head. 'Binding with a crooked stick' means binding with a neck-stock. 'And so on'—by the word 'and so on,' it includes shaving the head with a razor and smearing with a bag of ashes. 'I will uproot' means I will remove, I will banish. 'They are able' means, being previously accustomed to that, they are able to make the effort. 'Let him provide in addition' means let him provide again and again; thus it is said: 'when what is given is not sufficient,' and so on. The acts of making a witness and drawing up a document, whether with interest or without, are for one who wishes to take back again—here, however, that is not the case; thus it is said: 'without making a witness,' and so on; therefore it is said: 'by way of cutting off at the root.' That by which one brings, gathers, and accumulates goods in various ways is 'pābhataṃ' (a gift); the capital of goods.

දිවසෙ දිවසෙ දාතබ්බභත්තං දෙවසිකභත්තං. ‘‘අනුමාසං, අනුපොසථ’’න්තිආදිනා දාතබ්බං වෙතනං මාසිකාදිපරිබ්බයං. තස්ස තස්ස කුලානුරූපෙන කම්මානුරූපෙන සූරභාවානුරූපෙනාති පච්චෙකං අනුරූප-සද්දො යොජෙතබ්බො. සෙනාපච්චාදි ඨානන්තරං. සකකම්මපසුතත්තා, අනුපද්දවත්තා ච ධනධඤ්ඤානං රාසිකො රාසිකාරභූතො. ඛෙමෙන ඨිතාති අනුපද්දවෙන පවත්තා, තෙනාහ ‘‘අභයා’’ති, කුතොචිපි භයරහිතාති අත්ථො.

Food to be given day by day is daily food. Wages to be given 'monthly, on each Uposatha day,' and so on, are monthly expenses and the like. The word 'suitable' (anurūpa) should be connected individually to each of these: 'suitable to the family,' 'suitable to the work,' 'suitable to the nature of bravery.' The position of army commander and so forth is a rank. Because they are diligent in their own work and free from trouble, their wealth and grain are like a heap, a great accumulation. 'Established in security' means proceeding without trouble; therefore, it is said, 'fearless,' meaning free from fear from anywhere.

චතුපරික්ඛාරවණ්ණනා

Explanation of the Four Requisites.

339. තස්මිං තස්මිං කිච්චෙ අනුයන්ති අනුවත්තන්තීති අනුයන්තා, අනුයන්තා එව ආනුයන්තා යථා ‘‘අනුභාවො එව ආනුභාවො’’ති. අස්සාති රඤ්ඤො. තෙති ආනුයන්තඛත්තියාදයො. අත්තමනා න භවිස්සන්ති ‘‘අම්හෙ එත්ථ බහි කරොතී’’ති. නිබන්ධවිපුලාගමො ගාමො නිගමො, විවඩ්ඪිතමහාආයො [Pg.325] මහාගාමොති අත්ථො. ජනපද-සද්දො හෙට්ඨා වුත්තත්ථො එව. ඡන්නං පකතීනං වසෙන රඤ්ඤො හිතසුඛාභිබුද්ධි, තදෙකදෙසා ච ආනුයන්තාදයොති වුත්තං ‘‘යං තුම්හාකං අනුජානනං මම භවෙය්‍ය දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති.

339. Those who follow and comply in each and every duty are called 'followers' (anuyantā); 'followers' are indeed 'attendants' (ānuyantā), just as 'influence' (anubhāvo) is indeed 'power' (ānubhāvo). 'His' means 'of the king.' 'They' refers to the attendant khattiyas and others. They will not be pleased in mind, thinking, 'He excludes us from this.' A village (gāmo) with constant and abundant income is a town (nigamo); the meaning is a great village (mahāgāmo) with greatly increased and large income. The term 'janapada' has the same meaning as stated previously. The king's welfare, happiness, and growth depend on the six constituents of state, and the attendants and others are a part of them; thus it is said: 'Whatever permission you grant would be for my long-term welfare and happiness.'

අමා සහ භවන්ති කිච්චෙසූති අමච්චා, රජ්ජකිච්චවොසාසනකා. තෙ පන රඤ්ඤො පියා, සහපවත්තනකා ච හොන්තීති ආහ ‘‘පියසහායකා’’ති. රඤ්ඤො පරිසති භවාති පාරිසජ්ජා, තෙ පන කෙති ආහ ‘‘සෙසා ආණත්තිකරා’’ති, යථාවුත්තආනුයන්තඛත්තියාදී හි අවසෙසා රඤ්ඤො ආණාකරාති අත්ථො. සතිපි දෙය්‍යධම්මෙ ආනුභාවසම්පත්තියා, පරිවාරසම්පත්තියා ච අභාවෙ තාදිසං දාතුං න සක්කා, වුඩ්ඪකාලෙ ච තාදිසානම්පි රාජූනං තදුභයං හායතෙවාති ආහ ‘‘මහල්ලකකාලෙ…පෙ… න සක්කා’’ති. අනුමතියාති අනුජානනෙන, පක්ඛාති සපක්ඛා යඤ්ඤස්ස අඞ්ගභූතා. පරික්ඛරොන්තීති පරික්ඛාරා, සම්භාරා. ඉමෙ තස්ස යඤ්ඤස්ස අඞ්ගභූතා පරිවාරා විය හොන්තීති ආහ ‘‘පරිවාරා භවන්තී’’ති.

Those who are present together in duties are ministers (amaccā), because they bring royal duties to completion. They are dear to the king and act in harmony with him, hence he said, 'dear companions' (piyasahāyakā). Those who belong to the king’s assembly are courtiers (pārisajjā), and who are they? He said, 'the remaining ones carry out orders' (sesā āṇattikarā). That is, the remaining ones, such as the attendant khattiyas mentioned previously, are the king’s order-bearers. Even if there is a bestowable object, because of a lack of the power of influence or a retinue, such a gift cannot be given, and in old age, even for such kings, both decline, hence he said: 'In old age… it is not possible.' 'Anumatiyā' means with approval, with permission. 'Pakkhā' refers to the partisans, those that are an integral part of the sacrifice. Because they prepare, they are called requisites (parikkhārā), the equipment (sambhārā). These become like the retinue of that sacrifice, hence he said: 'They become the retinue.'

අට්ඨපරික්ඛාරවණ්ණනා

Explanation of the Eight Requisites.

340. යසසාති ආනුභාවෙන, තෙනාහ ‘‘ආණාඨපනසමත්ථතායා’’ති. සද්දහතීති ‘‘දාතා දානස්ස ඵලං පච්චනුභොතී’’ති පත්තියායති. දානෙ සූරොති දානසූරො දෙය්‍යධම්මෙ ඊසකම්පි සඞ්ගං අකත්වා මුත්තචාගො. ස්වායමත්ථො කම්මස්සකතඤ්ඤාණස්ස තික්ඛවිසදභාවෙන වෙදිතබ්බො, තෙනාහ ‘‘න සද්ධාමත්තකෙනෙවා’’තිආදි. යස්ස හි කම්මස්සකතා පච්චක්ඛතො විය උපට්ඨාති, සො එවං වුත්තො. යං දානං දෙතීති යං දෙය්‍යධම්මං පරස්ස දෙති. තස්ස පති හුත්වාති තබ්බිසයං ලොභං සුට්ඨු අභිභවන්තො තස්ස අධිපති හුත්වා දෙති අනධිභවනීයත්තා. ‘‘න දාසො, න සහායො’’ති වත්වා තදුභයං අන්වයතො, බ්‍යතිරෙකතො ච දස්සෙතුං ‘‘යො හී’’තිආදි වුත්තං. දාසො හුත්වා දෙති තණ්හාය දානස්ස දාසබ්‍යතං උපගතත්තා. සහායො හුත්වා දෙති තස්ස පියභාවානිස්සජ්ජනතො. සාමී හුත්වා දෙති තත්ථ තණ්හාදාසබ්‍යතො අත්තානං [Pg.326] මොචෙත්වා අභිභුය්‍ය පවත්තනතො. සාමිපරිභොගසදිසා හෙතස්සායං පවත්තතීති.

340. 'Yasasā' means through influence, hence it is said: 'through the ability to establish commands.' 'Saddahatī' means one believes, being convinced that 'the donor experiences the result of the gift.' 'Dāne sūro' means a hero in giving, one who, without the slightest attachment to the gift, is freely generous. This meaning should be understood by the sharp clarity of the knowledge that kamma is one's own; hence it is said: 'not merely by faith,' etc. For one for whom kamma as one's own appears as if directly perceived, this is said. 'Yaṃ dānaṃ deti' means whatever gift one gives to another. 'Tassa pati hutvā' means becoming the master of that, thoroughly overcoming greed in that sphere, and gives, having become its lord, because he is not to be overpowered by greed. Having stated, 'not a slave, not a friend,' the text then explains both by inclusion and exclusion: 'For one who…' etc. Giving as a slave means having become enslaved by craving in giving. Giving as a friend means giving without relinquishing affection for it. Giving as a master means freeing oneself from enslavement to craving there and giving by prevailing over it. This occurs similarly to the enjoyment of a master.

සමිතපාපා සමණා, බාහිතපාපා බ්‍රාහ්මණා උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන, පබ්බජ්ජාමත්තසමණා ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණා පන කපණාදිග්ගහණෙනෙවෙත්ථ ගහිතාති අධිප්පායො. දුග්ගතාති දුක්කරජීවිකං උපගතා කසිරවුත්තිකා, තෙනාහ ‘‘දලිද්දමනුස්සා’’ති. අද්ධිකාති අද්ධානමග්ගගාමිනො. වණිබ්බකාති දායකානං ගුණකිත්තනවසෙන, කම්මඵලකිත්තනමුඛෙන ච යාචනකා සෙය්‍යථාපි නග්ගචරියාදයො, තෙනාහ ‘‘ඉට්ඨං දින්න’’න්තිආදි. ‘‘පසතමත්ත’’න්ති වීහිතණ්ඩුලාදිවසෙන වුත්තං, ‘‘සරාවමත්ත’’න්ති යාගුභත්තාදිවසෙන. ඔපානං වුච්චති ඔගාහෙත්වා පාතබ්බතො නදිතළාකාදීනං සබ්බසාධාරණතිත්ථං ඔපානං විය භූතොති ඔපානභූතො, තෙනාහ ‘‘උදපානභූතො’’තිආදි. සුතමෙව සුතජාතන්ති ජාත-සද්දස්ස අනත්ථන්තරවාචකතමාහ යථා ‘‘කොසජාත’’න්ති.

Ascetics (samaṇā) are those who have pacified evil, brahmins (brāhmaṇā) are those who have expelled evil—this is by way of the highest designation. But the meaning is that those who are merely ordained as ascetics or born as brahmins are included here by taking examples like the destitute. 'Poor' (duggatā) means those who have undertaken a difficult livelihood, a life of hardship—hence it is said, 'destitute people.' 'Wayfarers' (addhikā) are those who travel long roads. 'Beggars' (vaṇibbakā) are those who beg by praising the virtues of donors or through proclaiming the fruits of deeds, such as naked ascetics and the like—hence it is said, 'given what is desired,' etc. 'A handful' (pasatamatta) is said with reference to things like winnowed rice, while 'a bowlful' (sarāvamatta) is said with reference to rice porridge or cooked rice. A 'watering place' (opāna) is so called because it is a common bathing and drinking spot for rivers, ponds, and so on. Being like an opāna, it is 'opānabhūto,' hence it is said, 'like a well,' etc. 'It is well heard' (sutameva) means 'born of hearing' (sutajāta)—the word 'born' (jāta) is used to describe something not different from the origin, just as in 'born of a sheath' (kosajāta).

අතීතාදිඅත්ථචින්තනසමත්ථතා නාමස්ස රඤ්ඤො අනුමානවසෙන, ඉතිකත්තබ්බතාවසෙන ච වෙදිතබ්බා, න බුද්ධානං විය තත්ථ පච්චක්ඛදස්සිතායාති දස්සෙතුං ‘‘අතීතෙ’’තිආදි වුත්තං. අඩ්ඪතාදයො තාව යඤ්ඤස්ස පරික්ඛාරා හොන්තු තෙහි විනා තස්ස අසිජ්ඣනතො, සුජාතතා සුරූපතා පන කථන්ති ආහ ‘‘එතෙහි කිරා’’තිආදි. එත්ථ ච කෙචි ‘‘යථා අඩ්ඪතාදයො යඤ්ඤස්ස එකංසතො අඞ්ගානි, න එවමභිජාතතා, අභිරූපතා චාති දස්සෙතුං කිරසද්දග්ගහණ’’න්ති වදන්ති ‘‘අයං දුජ්ජාතො’’තිආදි වචනස්ස අනෙකන්තිකතං මඤ්ඤමානා, තයිදං අසාරං, සබ්බසාධාරණවසෙන හෙස යඤ්ඤාරම්භො තත්ථ සියා කෙසඤ්චි තථාපරිවිතක්කොති තස්සාපි අවකාසාභාවාදස්සනත්ථං තථා වුත්තත්තා. කිර-සද්දො පන තදා බ්‍රාහ්මණෙන චින්තිතාකාරසූචනත්ථො දට්ඨබ්බො. එවමාදීනීති ආදි-සද්දෙන ‘‘අයං විරූපො දලිද්දො අප්පෙසක්ඛො අස්සද්ධො අප්පස්සුතො අනත්ථඤ්ඤූ න මෙධාවී’’ති එතෙසං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

The ability to consider past and other matters is to be understood as belonging to the king by way of inference and customary behavior, not like the direct seeing of the Buddhas. Therefore, 'in the past,' and so on, are stated to show this. First, let wealth and so forth be the requisites of the sacrifice, since without them it cannot be accomplished. But regarding noble birth and beauty, what is the point? he asks, 'with these, indeed,' and so on. Here, some say that just as wealth and so forth are definitely limbs of the sacrifice, noble birth and beauty are not, and to indicate this, the word 'indeed' (kira) is taken. Thinking that the statement 'this one is of low birth,' and so on, is not absolute, this is untenable. Since the commencement of the sacrifice is generally common, some might entertain such thoughts. To show that there is no room for even that, it is thus stated. The word 'kira,' however, should be seen as indicating the manner of the brahmin's reflection at that time. 'And so on'—by the word 'and so on,' the inclusion of 'this one is ugly, poor, of little power, faithless, unlearned, ignorant, and unwise' should be understood.

චතුපරික්ඛාරාදිවණ්ණනා

The Description of the Four Requisites and So Forth.

341. ‘‘සුජං පග්ගණ්හන්තාන’’න්ති පුරොහිතස්ස සයමෙව කටච්ඡුග්ගහණජොතනෙන එවං සහත්ථා, සක්කච්චඤ්ච දානෙ යුත්තතා ඉච්ඡිතබ්බාති දස්සෙති[Pg.327]. එවං දුජ්ජාතස්සාති එත්ථාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

341. ‘Sujaṃ paggaṇhantāna’ (while taking up the ladle) means that the chaplain himself, by the indication of taking up the ladle, thus with his own hand, shows that diligence and proper attention should be applied to giving. Similarly, for ‘dujjātassa’ (for one of bad birth), here too the meaning should be understood in the same way as explained below.

342. තිණ්ණං ඨානානන්ති දානස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානභූතාසු තීසු භූමීසු, අවත්ථාසූති අත්ථො. චලන්තීති කම්පන්ති පුරිමාකාරෙන න තිට්ඨන්ති. කරණත්ථෙති තතියාවිභත්තිඅත්ථෙ. කත්තරි හෙතං සාමිවචනං කරණීයසද්දාපෙක්ඛාය. ‘‘පච්චානුතාපො න කත්තබ්බො’’ති වත්වා තස්ස අකරණූපායං දස්සෙතුං ‘‘පුබ්බචෙතනා පන අචලා පතිට්ඨපෙතබ්බා’’ති වුත්තං. තත්ථ අචලාති දළ්හා කෙනචි අසංහීරා. පතිට්ඨපෙතබ්බාති සුපතිට්ඨිතා කාතබ්බා. එවං කරණෙන හි යථා තං දානං සම්පති යථාධිප්පායං නිප්පජ්ජති, එවං ආයතිම්පි විපුලඵලතායාති ආහ ‘‘එවඤ්හි දානං මහප්ඵලං හොතීති දස්සෙතී’’ති, විප්පටිසාරෙන අනුපක්කිලිට්ඨභාවතො. මුඤ්චචෙතනාති පරිච්චාගචෙතනා. තස්සා නිච්චලභාවො නාම මුත්තචාගතා පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙන උළාරභාවො, සමනුස්සරණචෙතනාය පන නිච්චලභාවො ‘‘අහො මයා දානං දින්නං සාධු සුට්ඨූ’’ති තස්ස සක්කච්චං පච්චවෙක්ඛණාවසෙන වෙදිතබ්බො. තථා අකරොන්තස්සාති මුඤ්චචෙතනං, තත්ථ පච්චාසමනුස්සරණචෙතනඤ්ච වුත්තනයෙන නිච්චලං අකරොන්තස්ස විප්පටිසාරං උප්පාදෙන්තස්ස. ඛෙත්තවිසෙසෙ පරිච්චාගස්ස කතත්තා ලද්ධෙසුපි උළාරෙසු භොගෙසු චිත්තං නාපි නමති. යථා කථන්ති ආහ ‘‘මහාරොරුවං උපපන්නස්ස සෙට්ඨිගහපතිනො වියා’’ති.

342. ‘Tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ’ (of the three stages) means the three stages of giving: the beginning, middle, and end, meaning the three phases or states. ‘Calantī’ (they waver) means they tremble, they do not remain in their former state. ‘Karaṇatthe’ (in the sense of the instrumental case) refers to the meaning of the instrumental case. Here, this is a genitive term dependent on the word ‘karaṇīya’ (to be done). Having stated, ‘Regret should not be made,’ the method to prevent it is explained: ‘But the initial intention should be firmly established.’ Here, ‘acalā’ (unwavering) means firm, unshaken by anything. ‘Patiṭṭhapetabbā’ (should be established) means it should be well-established. Thus, by acting in this way, the gift is fulfilled as intended and yields abundant fruit in the future. Hence, it is said, ‘In this way, a gift becomes of great fruit,’ showing its being unpolluted by regret. ‘Muñcacetanā’ (the intention of relinquishment) means the intention of giving up. Its steadfastness, ‘niccalabhāvo’, is called a noble state through previous volitional formations characterized by generosity. The steadfastness of recollection is understood as carefully reflecting, ‘Ah, the gift I gave was well and rightly given.’ Similarly, for one who does not act thus—who does not establish the intention of relinquishment and subsequent recollection firmly—regret arises. Even when great wealth is obtained due to relinquishment in exceptional fields, the mind does not incline toward it. As it is said, ‘Like the merchant householder who was reborn in the Mahāroruva hell.’

සො කිර තගරසිඛිං පච්චෙකබුද්ධං අත්තනො ගෙහද්වාරෙ පිණ්ඩාය ඨිතං දිස්වා ‘‘ඉමස්ස සමණස්ස පිණ්ඩපාතං දෙහී’’ති භරියං ආණාපෙත්වා රාජුපට්ඨානත්ථං පක්කාමි. සෙට්ඨිභරියා සප්පඤ්ඤජාතිකා, සා චින්තෙසි ‘‘මයා එත්තකෙන කාලෙන ‘ඉමස්ස දෙථා’ති වචනමත්තං පිස්ස න සුතපුබ්බං, අයඤ්ච මඤ්ඤෙ අහොසි පච්චෙකසම්බුද්ධො, යථා තථා අදත්වා පණීතං පිණ්ඩපාතං දස්සාමී’’ති උපගන්ත්වා පච්චෙකසම්බුද්ධං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා පත්තං ආදාය අන්තොනිවෙසනෙ පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙත්වා පරිසුද්ධෙහි සාලිතණ්ඩුලෙහි භත්තං සම්පාදෙත්වා තදනුරූපං ඛාදනීයං, බ්‍යඤ්ජනං, සූපෙය්‍යඤ්ච අභිසඞ්ඛරිත්වා බහි ගන්ධෙහි අලඞ්කරිත්වා පච්චෙකසම්බුද්ධස්ස හත්ථෙසු පතිට්ඨපෙත්වා වන්දි. පච්චෙකබුද්ධො ‘‘අඤ්ඤෙසම්පි පච්චෙකබුද්ධානං සඞ්ගහං [Pg.328] කරිස්සාමී’’ති අපරිභුඤ්ජිත්වාව අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි. සොපි ඛො සෙට්ඨි රාජුපට්ඨානං කත්වා ආගච්ඡන්තො පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා අහං ‘‘තුම්හාකං පිණ්ඩපාතං දෙථා’’ති වත්වා පක්කන්තො, අපි වො ලද්ධො පිණ්ඩපාතොති. ආම සෙට්ඨි ලද්ධොති. ‘‘පස්සාමා’’ති ගීවං උක්ඛිපිත්වා ඔලොකෙසි. අථස්ස පිණ්ඩපාතගන්ධො උට්ඨහිත්වා නාසපුටං පූරෙසි. සො ‘‘මහා වත මෙ ධනබ්‍යයො ජාතො’’ති චිත්තං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො පච්ඡා විප්පටිසාරී අහොසි. විප්පටිසාරස්ස පන උප්පන්නාකාරො ‘‘වරමෙත’’න්තිආදිනා (සං. නි. 1.131) පාළියං ආගතොයෙව. භාතු පනායං එකං පුත්තකං සාපතෙය්‍යකාරණා ජීවිතා වොරොපෙසි, තෙන මහාරොරුවං උපපන්නො. පිණ්ඩපාතදානෙන පනෙස සත්තක්ඛත්තුං සුග්ගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නො, සත්තක්ඛත්තුමෙව ච සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්තො, න චාස්ස උළාරෙසු භොගෙසු චිත්තං නමි, තෙන වුත්තං ‘‘නාපි උළාරෙසු භොගෙසු චිත්තං නමතී’’ති.

It seems that when he saw the Paccekabuddha Tagarasikhi standing at his door for alms, he ordered his wife, ‘Give alms to this ascetic,’ and then left to attend on the king. The merchant’s wife was wise by nature. She thought, ‘In all this time, I have never before heard him utter even the words, “Give to this one.” This must indeed be a Paccekabuddha. I will not give just any alms, but will offer the finest alms food.’ Approaching the Paccekabuddha, she paid homage with the fivefold prostration, took his bowl, seated him on a prepared seat inside the house, and prepared a meal of the purest rice. She also prepared suitable snacks, curries, and soups, adorned the food with fragrant substances, placed it in the Paccekabuddha’s hands, and paid homage again. The Paccekabuddha, thinking, ‘I will share this with other Paccekabuddhas,’ did not consume it but gave his appreciation and departed. Meanwhile, the merchant, having attended on the king, was returning when he saw the Paccekabuddha and asked, ‘I left after saying, “Give alms to you.” Did you receive the alms food?’ ‘Yes, merchant, I received it,’ he replied. ‘Let me see,’ said the merchant, craning his neck to look. Then the fragrance of the alms food rose and filled his nostrils. Unable to restrain his thoughts, he lamented, ‘Ah, what a great expenditure of wealth has occurred for me!’ and later felt regret. The arising of regret in him is described in the Pāli canon with the phrase, ‘Better than this…’ and so forth (Saṃ. Ni. 1.131). Moreover, this man had once killed his brother’s only son out of greed for inheritance, and because of that, he was reborn in the Great Roruva hell. But due to his offering of alms food, he was reborn seven times in a good destination, the heavenly world. Seven times he was also reborn in a merchant’s family, yet his mind never inclined toward great wealth—hence it is said, ‘Nor does his mind incline toward great wealth.’

343. ආකරොති අත්තනො අනුරූපතාය සමරියාදං සපරිච්ඡෙදං ඵලං නිබ්බත්තෙතීති ආකාරො, කාරණන්ති ආහ ‘‘දසහි ආකාරෙහීති දසහි කාරණෙහී’’ති. පටිග්ගාහකතො වාති බලවතරො හුත්වා උප්පජ්ජමානො පටිග්ගාහකතොව උප්පජ්ජති, ඉතරො පන දෙය්‍යධම්මතො, පරිවාරජනතොපි උප්පජ්ජෙය්‍යෙව. උප්පජ්ජිතුං යුත්තන්ති උප්පජ්ජනාරහං. තෙසංයෙව පාණාතිපාතීනං. යජනං නාමෙත්ථ දානං අධිප්පෙතං, න අග්ගිජුහනන්ති ආහ ‘‘යජතං භවන්ති දෙතු භව’’න්ති. විස්සජ්ජතූති මුත්තචාගවසෙන විස්සජ්ජතු. අබ්භන්තරන්ති අජ්ඣත්තං, සකසන්තානෙති අත්ථො.

343. ‘Ākāra’ (mode) is so called because it produces a result that is in accordance with itself, bounded, and defined; it is a cause. Thus it is said, ‘by ten modes’ means ‘by ten causes.’ ‘Or from the recipient’ means that when it arises with greater strength, it arises from the recipient; but otherwise, it arises from the gift itself, or even from the retinue. ‘Fit to arise’ means worthy of arising. This refers to those very ones who kill living beings. Here, ‘yajanaṃ’ (sacrifice) is intended to mean giving, not a fire-offering; thus it is said, ‘Let them sacrifice’ means ‘Let them give.’ ‘Let him release’ means let him release by way of open-handed generosity. ‘Internal’ means within, that is, in one’s own continuum.

344. හෙට්ඨා සොළස පරික්ඛාරා වුත්තා යඤ්ඤස්ස තෙ වත්ථුං කත්වා, ඉධ පන සන්දස්සනාදිවසෙන අනුමොදනාය ආරද්ධත්තා වුත්තං ‘‘සොළසහි ආකාරෙහී’’ති. දස්සෙත්වා අත්තනො දෙසනානුභාවෙන පච්චක්ඛතො විය ඵලං දස්සෙත්වා, අනෙකවාරං පන කථනතො ච ආමෙඩිතවචනං. තමත්ථන්ති යථාවුත්තං දානඵලවසෙන කම්මඵලසම්බන්ධං. සමාදපෙත්වාති සුතමත්තමෙව අකත්වා යථා රාජා තමත්ථං සම්මදෙව ආදියති චිත්තෙ කරොන්තො සුග්ගහිතං කත්වා ගණ්හාති, තථා සක්කච්චං ආදාපෙත්වා. ආමෙඩිතකාරණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

344. Previously, the sixteen requisites of a sacrifice were stated as its basis, but here, because it is initiated for appreciation by way of showing and so forth, it is said, ‘by sixteen modes.’ ‘Having shown’ means having shown the result as if directly through the power of one’s teaching; and because of speaking many times, it is reiterated speech. ‘That purpose’ refers to the connection with the fruit of kamma in terms of the fruit of giving, as stated. ‘Having urged’ means not merely having it heard, but just as a king rightly takes up that purpose, placing it in his mind and grasping it well, he accepts it; in that way, having caused him to accept it carefully. The reason for reiteration is as stated previously.

‘‘විප්පටිසාරවිනොදනෙනා’’ති [Pg.329] ඉදං නිදස්සනමත්තං ලොභදොසමොහඉස්සාමච්ඡරියමානාදයොපි හි දානචිත්තස්ස උපක්කිලෙසා, තෙසං විනොදනෙනපි තං සමුත්තෙජිතං නාම හොති තික්ඛවිසදභාවප්පත්තිතො. ආසන්නතරභාවතො වා විප්පටිසාරස්ස තබ්බිනොදනමෙව ගහිතං, පවත්තිතෙපි හි දානෙ තස්ස සම්භවතො. යාථාවතො විජ්ජමානෙහි ගුණෙහි තුට්ඨපහට්ඨභාවාපාදනං සම්පහංසනන්ති ආහ ‘‘සුන්දරං තෙ…පෙ… ථුතිං කත්වා කථෙසී’’ති. ධම්මතොති සච්චතො. සච්චඤ්හි ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මං, උපසමචරියාභාවතො සමං, යුත්තභාවෙන කාරණන්ති ච වුච්චතීති.

‘By dispelling regret’—this is merely an illustration. For greed, hatred, delusion, envy, stinginess, pride, and so forth are also defilements of the mind of giving. By dispelling these too, that giving is said to be stimulated, because it attains a state of sharpness and clarity. Alternatively, because regret is more imminent, its removal alone is mentioned, for it can arise even after the giving has been set in motion. ‘Making delighted’ means producing a state of satisfaction and joy with existing virtues as they really are—thus it is said, ‘It is beautiful for you… having praised, he spoke.’ ‘According to Dhamma’ means according to truth. For truth is called ‘Dhamma’ because it is not separate from nature, ‘peaceful’ because it is a state of peaceful conduct, and ‘cause’ because of its fittingness.

345. තස්මිං යඤ්ඤෙ රුක්ඛතිණච්ඡෙදොපි නාම නාහොසි, කුතො පාණවධොති පාණවධාභාවස්සෙව දළ්හීකරණත්ථං සබ්බසො විපරීතගාහාවිදූසිතඤ්චස්ස දස්සෙතුං පාළියං ‘‘නෙව ගාවො හඤ්ඤිංසූ’’ති ආදිං වත්වාපි ‘‘න රුක්ඛා ඡිජ්ජිංසූ’’තිආදි වුත්තං, තෙනාහ ‘‘කිං පන ගාවො’’තිආදි. බරිහිසත්ථායාති පරිච්ඡෙදනත්ථාය. වනමාලාසඞ්ඛෙපෙනාති වනපුප්ඵෙහි ගන්ථිතමාලානියාමෙන. භූමියං වා පත්ථරන්තීති වෙදිභූමිං පරික්ඛිපන්තා තත්ථ පන්ථරන්ති. අන්තොගෙහදාසාදයොති අන්තොජාතධනක්කීතකරමරානීතසයංදාසා. පුබ්බමෙවාති භතිකරණතො පගෙව. ගහෙත්වා කරොන්තීති දිවසෙ දිවසෙ ගහෙත්වා කරොන්ති. තජ්ජිතාති ගජ්ජිතා. පියසමුදාචාරෙනෙවාති ඉට්ඨවචනෙනෙව. ඵාණිතෙන චෙවාති එත්ථ ච-සද්දො අවුත්තසමුච්චයත්ථො, තෙන පණීතපණීතානං නානප්පකාරානං ඛාදනීයභොජනීයාදීනඤ්චෙව වත්ථමාලාගන්ධවිලෙපනයානසෙය්‍යාදීනඤ්ච සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො, තෙනාහ ‘‘පණීතෙහි සප්පිතෙලාදිසම්මිස්සෙහෙවා’’තිආදි.

345. At that sacrifice, there was not even the cutting of trees or grass to speak of, so how could there be the killing of living beings? To firmly establish the absence of killing living beings and to show that his sacrifice was completely uncorrupted by wrong practice, the Pāli text, after stating, ‘No cows were slain,’ and so on, also states, ‘No trees were cut,’ etc. Hence it is said, ‘What then of cows?’ and so on. ‘Barihisatthāya’ (for the purpose of cutting the sacrificial grass) means for the purpose of cutting. ‘Vanamālāsaṅkhepena’ (by way of a collection of forest garlands) means by way of garlands woven from forest flowers. ‘Or they spread on the ground’ means they spread them there, enclosing the altar ground. ‘Antogehadāsādayo’ (slaves within the house and so forth) refers to slaves born in the household, bought with wealth, brought as prisoners of war, or who became slaves voluntarily. ‘Pubbameva’ (even before) means even before making them wage-earners. ‘Gahetvā karonti’ (taking and doing) means they take and do it day by day. ‘Tajjitā’ (threatened) means roared at. ‘Piyasamudācāreneva’ (only with pleasing conduct) means only with pleasing speech. ‘Phāṇitena ceva’ (and with treacle)—here the word ‘and’ has the sense of including what is unstated; thereby, the inclusion of various excellent edibles and foods, as well as clothes, garlands, perfumes, ointments, vehicles, beds, etc., should be understood. Hence it is said, ‘mixed with fine ghee, oil, etc.’

346. සං නාම ධනං, තස්ස පතීති සපති, ධනවා. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකහිතාවහත්තා තස්ස හිතන්ති සාපතෙය්‍යං, තදෙව ධනං. තෙනාහ ‘‘පහූතං සාපතෙය්‍යං ආදායාති බහුං ධනං ගහෙත්වා’’ති. ගාමභාගෙනාති සඞ්කිත්තනවසෙන ගාමෙ වා ගහෙතබ්බභාගෙන.

346. ‘Saṃ’ is a name for wealth; its master is ‘sapati’, meaning wealthy. Because it brings benefit both in this life and in the life to come, it is called ‘sāpateyyaṃ’ (property), which is wealth itself. Hence it is said, ‘taking abundant property’ means ‘taking much wealth.’

347. ‘‘යාගුං පිවිත්වා’’ති යාගුසීසෙන පාතරාසභොජනමාහ. පුරත්ථිමෙන යඤ්ඤවාටස්සාති රඤ්ඤො දානසාලාය නාතිදූරෙ පුරත්ථිමදිසාභාගෙති [Pg.330] අත්ථො, යතො තත්ථ පාතරාසං භුඤ්ජිත්වා අකිලන්තරූපායෙව සායන්හෙ සාලං පාපුණන්ති ‘‘දක්ඛිණෙන යඤ්ඤවාටස්සා’’ති ආදීසුපි එසෙව නයො.

347. ‘Having drunk gruel’ refers to the morning meal with gruel as its main part. ‘To the east of the sacrificial enclosure’ means in the eastern direction, not too far from the king’s alms-hall, from where, having eaten their morning meal, they could reach the hall in the evening without becoming fatigued. The same method applies to ‘to the south of the sacrificial enclosure’ and similar phrases.

348. පරිහාරෙනාති භගවන්තං ගරුං කත්වා අගාරවපරිහාරෙන.

348. ‘Parihārena’ (with attendance) means: by revering the Blessed One and avoiding disrespect.

නිච්චදානඅනුකුලයඤ්ඤවණ්ණනා

A Description of Constant Giving and Traditional Sacrifice.

349. උට්ඨාය සමුට්ඨායාති දානෙ උට්ඨානවීරියං සක්කච්චං කත්වා. අප්පසම්භාරතරොති අතිවිය පරිත්තසම්භාරො. සමාරභීයති යඤ්ඤො එතෙහීති සමාරම්භා, සම්භාරසම්භරණවසෙන පවත්තසත්තපීළා. අප්පට්ඨතරොති පන අතිවිය අප්පකිච්චොති අත්ථො. විපාකසඤ්ඤිතං අතිසයෙන මහන්තං සදිසඵලං එතස්සාති මහප්ඵලතරො. උදයසඤ්ඤිතං අතිසයෙන මහන්තං නිස්සන්දාදිඵලං එතස්සාති මහානිසංසතරො. ධුවදානානීති ධුවානි ථිරානි අච්ඡින්නානි කත්වා දාතබ්බදානානි. අනුකුලයඤ්ඤානීති අනුකුලං කුලානුක්කමං උපාදාය දාතබ්බදානානි, තෙනාහ ‘‘අම්හාක’’න්තිආදි. නිබද්ධදානානීති නිබන්ධෙත්වා නියමෙත්වා පවෙණීවසෙන පවත්තිතදානානි.

349. "Uṭṭhāya samuṭṭhāyāti" means exerting energetic effort in giving, having done it respectfully. "Appasambhārataroti" means having exceedingly minimal preparation. "Samārabhīyati yañño etehīti samārambhā" means the undertaking of a sacrifice, which is the suffering of beings caused by gathering and assembling materials. "Appaṭṭhataroti pana" means having exceedingly little to do. "Vipākasaññitaṃ atisayena mahantaṃ sadisaphalaṃ etassāti mahapphalataro" signifies that it has an exceedingly great, corresponding result, thus it is of greater fruit. "Udayasaññitaṃ atisayena mahantaṃ nissandādiphalaṃ etassāti mahānisaṃsataro" means it has an exceedingly great benefit, such as an outflowing result, thus it is of greater advantage. "Dhuvadānānīti" refers to gifts that should be given consistently, firmly, and without interruption. "Anukulayaññānīti" means gifts that should be given in accordance with family traditions; hence it is said, "of ours," etc. "Nibaddhadānānīti" refers to gifts given systematically, regulated, and established as a continuous tradition.

හත්ථිදන්තෙන පවත්තිතා දන්තමයසලාකා, යත්ථ දායකානං නාමං අඞ්කන්ති. රඤ්ඤොති සෙතවාහනරඤ්ඤො.

"Hatthidantena" refers to an ivory ticket, on which the names of donors are inscribed. "Raññoti" refers to King Setavāhana.

ආදීනීති ආදි-සද්දෙන ‘‘සෙනො විය මංසපෙසිං කස්මා ඔක්ඛන්දිත්වා ගණ්හාසී’’ති එවමාදීනං සඞ්ගහො. පුබ්බචෙතනාමුඤ්චචෙතනාඅපරචෙතනාසම්පත්තියා දායකස්ස වසෙන තීණි අඞ්ගානි, වීතරාගතාවීතදොසතාවීතමොහතාපටිපත්තියා දක්ඛිණෙය්‍යස්ස වසෙන තීණීති එවං ඡළඞ්ගසමන්නාගතාය දක්ඛිණාය. අපරාපරං උප්පජ්ජනකචෙතනාවසෙන මහානදී විය, මහොඝො විය ච ඉතො චිතො ච අභිසන්දිත්වා ඔක්ඛන්දිත්වා පවත්තියා පුඤ්ඤමෙව පුඤ්ඤාභිසන්දො.

"Ādīnīti" includes the collection of examples beginning with, "Why do you seize me like a hawk swooping down on a lump of meat?". The three factors pertaining to the giver are the accomplishment of the initial intention, the intention at the time of giving, and the subsequent intention. The three factors pertaining to the recipient are the practice characterized by freedom from greed, freedom from hatred, and freedom from delusion. Thus, an offering is endowed with six factors. Like a great river, like a mighty torrent, due to the intention that arises again and again, merit overflows and surges from here and there, and this is indeed a flood of merit.

350. කිච්චපරියොසානං නත්ථි දිවසෙ දිවසෙ දායකස්ස බ්‍යාපාරාපජ්ජනතො, තෙනාහ ‘‘එකෙනා’’තිආදි. කිච්චපරියොසානං අත්ථි යථාරද්ධස්ස ආවාසස්ස කතිපයෙනාපි කාලෙන පරිසමාපෙතබ්බතො, තෙනාහ [Pg.331] ‘‘පණ්ණසාල’’න්තිආදි. සුත්තන්තපරියායෙනාති සුත්තන්තපාළිනයෙන. (ම. නි. 1.12, 13; අ. නි. 2.58) නව ආනිසංසාති සීතපටිඝාතාදයො පටිසල්ලානාරාමපරියොසානා නව උදයා. අප්පමත්තතාය චෙතෙ වුත්තා.

350. "Kiccapariyosānaṃ natthi" means there is no end to the work because of the donor's daily engagement, hence it is said, "by one," etc. "Kiccapariyosānaṃ atthi" means there is an end to the work, since a dwelling that has been started can be completed in just a few days, hence it is said, "a leaf-hut," etc. "Suttantapariyāyenāti" means according to the method of the Suttanta texts. (Majjhima Nikāya 1.12, 13; Aṅguttara Nikāya 2.58) The nine benefits are nine advantages beginning with warding off the cold and ending with the delight of seclusion. These are stated for the sake of heedfulness.

යස්මා ආවාසං දෙන්තෙන නාම සබ්බම්පි පච්චයජාතං දින්නමෙව හොති. ද්වෙ තයො ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කිඤ්චි අලද්ධා ආගතස්සපි ඡායූදකසම්පන්නං ආරාමං පවිසිත්වා න්හායිත්වා පතිස්සයෙ මුහුත්තං නිපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය නිසින්නස්ස කායෙ බලං ආහරිත්වා පක්ඛිත්තං විය හොති. බහි විචරන්තස්ස ච කායෙ වණ්ණධාතු වාතාතපෙහි කිලමති, පතිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය මුහුත්තං නිපන්නස්ස විසභාගසන්තති වූපසම්මති, සභාගසන්තති පතිට්ඨාති, වණ්ණධාතු ආහරිත්වා පක්ඛිත්තා විය හොති. බහි විචරන්තස්ස ච පාදෙ කණ්ටකො විජ්ඣති, ඛාණු පහරති, සරීසපාදිපරිස්සයා චෙව චොරභයඤ්ච උප්පජ්ජති, පතිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය නිපන්නස්ස සබ්බෙ තෙ පරිස්සයා න හොන්ති, සජ්ඣායන්තස්ස ධම්මපීතිසුඛං, කම්මට්ඨානං මනසි කරොන්තස්ස උපසමසුඛඤ්ච උප්පජ්ජති බහිද්ධා වික්ඛෙපාභාවතො. බහි විචරන්තස්ස ච කායෙ සෙදා මුච්චන්ති, අක්ඛීනි ඵන්දන්ති, සෙනාසනං පවිසනක්ඛණෙ මඤ්චපීඨාදීනි න පඤ්ඤායන්ති, මුහුත්තං නිසින්නස්ස පන අක්ඛීනං පසාදො ආහරිත්වා පක්ඛිත්තො විය හොති, ද්වාරවාතපානමඤ්චපීඨාදීනි පඤ්ඤායන්ති. එතස්මිඤ්ච ආවාසෙ වසන්තං දිස්වා මනුස්සා චතූහි පච්චයෙහි සක්කච්චං උපට්ඨහන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘ආවාසං දෙන්තෙන නාම සබ්බම්පි පච්චයජාතං දින්නමෙව හොතී’’ති, තස්මා එතෙ යථාවුත්තා සබ්බෙපි ආනිසංසා වෙදිතබ්බා. තෙන වුත්තං ‘‘අප්පමත්තතාය චෙතෙ වුත්තා’’ති.

Because by giving a dwelling, all kinds of requisites are indeed given. Having wandered through two or three villages for alms and obtained nothing, upon returning and entering a monastery endowed with shade and water, bathing, and lying down for a moment in a shelter, when one rises and sits, it is as if strength has been brought and placed in the body. For one wandering outside, the complexion is afflicted by wind and heat; but upon entering a shelter, closing the door, and lying down for a moment, the discordant continuity subsides, the harmonious continuity is established, and it is as if the complexion has been brought and restored. For one wandering outside, a thorn may pierce the foot, a stump may strike, dangers from snakes and other creatures arise, and fear of thieves occurs; but upon entering a shelter, closing the door, and lying down, all those dangers cease. For one reciting, the joy and happiness of the Dhamma arise; for one attending to a meditation subject, the happiness of tranquility arises due to the absence of external distractions. For one wandering outside, sweat pours from the body, the eyes flicker, and upon entering the lodging, the bed, seat, and so on are not discerned; but after sitting for a moment, it is as if the clarity of the eyes has been brought and restored, and the doors, windows, beds, and seats become discernible. Seeing one dwelling in such a place, people respectfully attend with the four requisites. Therefore, it is said: "By giving a dwelling, all kinds of requisites are indeed given." Thus, all these benefits should be understood as stated. Therefore, it is said: "And these are stated for the sake of heedfulness."

සීතන්ති අජ්ඣත්තං ධාතුක්ඛොභවසෙන වා බහිද්ධා උතුවිපරිණාමවසෙන වා උප්පජ්ජනකසීතං. උණ්හන්ති අග්ගිසන්තාපං, තස්ස වනඩාහාදීසු (වනදාහාදීසු වා සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.295) සම්භවො වෙදිතබ්බො. පටිහන්තීති පටිබාහති, යථා තදුභයවසෙන කායචිත්තානං බාධනං න හොති, එවං කරොති. සීතුණ්හබ්භාහතෙ හි සරීරෙ වික්ඛිත්තචිත්තො භික්ඛු යොනිසො පදහිතුං න සක්කොති. වාළමිගානීති සීහබ්‍යග්ඝාදිචණ්ඩමිගෙ. ගුත්තසෙනාසනඤ්හි ආරඤ්ඤකම්පි පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය නිසින්නස්ස තෙ පරිස්සයා න හොන්තීති. සරීසපෙති යෙ කෙචි සරන්තෙ ගච්ඡන්තෙ දීඝජාතිකෙ සප්පාදිකෙ. මකසෙති නිදස්සනමත්තමෙතං, ඩංසාදීනම්පි එතෙස්වෙව [Pg.332] (එතනෙව සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.295) සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සිසිරෙති සිසිරකාලවසෙන, සත්තාහවද්දලිකාදිවසෙන ච උප්පන්නෙ සිසිරසම්ඵස්සෙ. වුට්ඨියොති යදා තදා උප්පන්නා වස්සවුට්ඨියො පටිහනතීති යොජනා.

"Cold" means the cold that arises either internally due to a disturbance of the elements or externally due to a change of season. "Heat" means the heat of fire, the occurrence of which should be understood in forest fires and the like. "It wards off" means it prevents; it acts in such a way that there is no affliction of body and mind on account of either. For when the body is afflicted by cold and heat, a monk with a distracted mind is not able to strive wisely. "Wild beasts" means fierce animals like lions and tigers. For one who has entered even a forest dwelling and sits with the door closed, these dangers do not arise. "Creeping things" means any long-bodied creatures that go by crawling, such as snakes. "Mosquitoes" is merely an indication; gadflies and the like should also be understood as included here. "In winter" refers to the touch of cold that arises during the winter season and during periods of cloudy weather lasting a week or so. "Rain": the connection is that it wards off the downpours of rain that arise from time to time.

වාතාතපො ඝොරොති රුක්ඛගච්ඡාදීනං උම්මූලභඤ්ජනාදිවසෙන පවත්තියා ඝොරො සරජඅරජාදිභෙදො වාතො චෙව ගිම්හපරිළාහසමයෙසු උප්පත්තියා ඝොරො සූරියාතපො ච. පටිහඤ්ඤතීති පටිබාහීයති. ලෙණත්ථන්ති නානාරම්මණතො චිත්තං නිවත්තෙත්වා පටිසල්ලානාරාමත්ථං. සුඛත්ථන්ති වුත්තපරිස්සයාභාවෙන ඵාසුවිහාරත්ථං. ඣායිතුන්ති අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු යත්ථ කත්ථචි චිත්තං උපනිබන්ධිත්වා උපනිජ්ඣායිතුං. විපස්සිතුන්ති අනිච්චාදිතො සඞ්ඛාරෙ සම්මසිතුං.

"The wind and sun are harsh" refers to the harsh wind that occurs by way of uprooting and breaking trees and so on, differentiated as with or without dust, as well as the harsh sunlight that arises during the hot season. "They are warded off" means they are kept away. "For the sake of a refuge" means for the purpose of the delight of seclusion, having withdrawn the mind from various objects. "For the sake of happiness" means for the purpose of dwelling in comfort, due to the absence of the aforementioned dangers. "To meditate" means to contemplate, having focused the mind on any of the thirty-eight objects. "To gain insight" means to comprehend conditioned formations as impermanent and so forth.

විහාරෙති පතිස්සයෙ. කාරයෙති කාරාපෙය්‍ය. රම්මෙති මනොරමෙ නිවාසසුඛෙ. වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙති කාරෙත්වා පන එත්ථ විහාරෙසු බහුස්සුතෙ සීලවන්තෙ කල්‍යාණධම්මෙ නිවාසෙය්‍ය, තෙ නිවාසෙන්තො පන තෙසං බහුස්සුතානං යථා පච්චයෙහි කිලමථො න හොති, එවං අන්නඤ්ච පානඤ්ච වත්ථසෙනාසනානි ච දදෙය්‍ය උජුභූතෙසු අජ්ඣාසයසම්පන්නෙසු කම්මකම්මඵලානං, රතනත්තයගුණානඤ්ච සද්දහනෙන විප්පසන්නෙන චෙතසා.

"Vihāre" means in a shelter. "Kāraye" means one should have it built. "Ramme" means in a delightful and comfortable dwelling. "Vāsayettha bahussute" means having had them built, one should have the learned, virtuous, and good-natured ones dwell here in these dwellings. While having them dwell there, so that those learned ones do not suffer from a lack of requisites, one should give food, drink, clothing, and lodgings to those who are upright, endowed with right intention, and with a mind made serene through faith in action, the fruits of action, and the qualities of the Triple Gem.

ඉදානි ගහට්ඨපබ්බජිතානං අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරිතං දස්සෙතුං ‘‘තෙ තස්සා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ තෙති බහුස්සුතා. තස්සාති උපාසකස්ස. ධම්මං දෙසෙන්තීති සකලවට්ටදුක්ඛපනූදනං සද්ධම්මං දෙසෙන්ති. යං සො ධම්මං ඉධඤ්ඤායාති සො උපාසකො යං සද්ධම්මං ඉමස්මිං සාසනෙ සම්මාපටිපජ්ජනෙන ජානිත්වා අග්ගමග්ගාධිගමෙන අනාසවො හුත්වා පරිනිබ්බාති එකාදසග්ගිවූපසමෙන සීති භවති.

Now, to show the mutual benefit between householders and monastics, the verse beginning "te tassa" is spoken. Herein, "te" refers to the learned ones. "Tassa" refers to the lay follower. "They teach the Dhamma" means they expound the true Dhamma, which removes all the suffering of the cycle of rebirth. "That Dhamma which he understands here" means that lay follower, having understood the true Dhamma in this dispensation through right practice, attains the supreme path, becomes without taints, and attains final Nibbāna with the stilling of the eleven fires, becoming cool.

සීතපටිඝාතාදයො විපස්සනාවසානා තෙරස, අන්නාදිලාභො, ධම්මස්සවනං, ධම්මාවබොධො, පරිනිබ්බානන්ති එවං සත්තරස.

The thirteen benefits beginning with the warding off of cold and ending with insight, plus the gain of food and so on, hearing the Dhamma, understanding the Dhamma, and final Nibbāna—thus there are seventeen.

351. අත්තනො සන්තකාති අත්තනියා. දුප්පරිච්චජනං ලොභං නිග්ගණ්හිතුං අසක්කොන්තස්ස. සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා සන්තිකෙති යොජනා. තත්ථාති [Pg.333] යථාගහිතෙ සරණෙ. නත්ථි පුනප්පුනං කත්තබ්බතා විඤ්ඤූජාතිකස්සාති අධිප්පායො. ‘‘ජීවිතපරිච්චාගමයං පුඤ්ඤ’’න්ති ‘‘සචෙ ත්වං න යථාගහිතං සරණං භින්දිස්සති, එවාහං තං මාරෙමී’’ති යදිපි කොචි තිණ්හෙන සත්ථෙන ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, තථාපි ‘‘නෙවාහං බුද්ධං න බුද්ධොති, ධම්මං න ධම්මොති, සඞ්ඝං න සඞ්ඝොති වදාමී’’ති දළ්හතරං කත්වා ගහිතසරණස්ස වසෙන වුත්තං.

351. “Belonging to oneself” means one's own possessions. This applies to one who is unable to restrain greed, which is difficult to relinquish. The construction is “in the presence of the Sangha or a group.” “Therein” means in the refuge as it was taken. The meaning is that for one of a wise nature, there is no need for repeated action. “Merit consisting of sacrificing one’s life” refers to the case where, even if someone were to threaten, “If you do not break the refuge you have taken, I will kill you,” and were to sever one's life with a sharp weapon, one would still resolve very firmly, “I will not say, ‘The Buddha is not the Buddha,’ ‘the Dhamma is not the Dhamma,’ ‘the Sangha is not the Sangha.’” This is said in connection with one who has taken refuge very firmly.

352. සරණං උපගතෙන කායවාචාචිත්තෙහි සක්කච්චං වත්ථුත්තයපූජා කාතබ්බා, තත්ථ ච සංකිලෙසො පරිහනිතබ්බො, සික්ඛාපදානි පන සමාදානමත්තං, සම්පත්තවත්ථුතො විරමණමත්තඤ්චාති සරණගමනතො සීලස්ස අප්පට්ඨතරතා, අප්පසමාරම්භතරතා ච වෙදිතබ්බා. සබ්බෙසං සත්තානං ජීවිතදානාදිනා දණ්ඩනිධානතො, සකලලොකියලොකුත්තරගුණාධිට්ඨානතො චස්ස මහප්ඵලමහානිසංසතරතා දට්ඨබ්බා.

352. Having gone for refuge, one should reverently perform offerings to the Triple Gem with body, speech, and mind. Therein, defilements should be abandoned. The training precepts, however, are a mere undertaking and a mere abstaining from an occasion that has arisen. Therefore, it should be understood that virtue is less established and less arduous than going for refuge. Its greater fruit and greater benefit should be seen from its being the laying down of the rod towards all beings through the giving of life and so on, and from its being the foundation for all worldly and supramundane qualities.

වක්ඛමානනයෙන ච වෙරහෙතුතාය වෙරං වුච්චති පාණාතිපාතාදිපාපධම්මො, තං මණති ‘‘මයි ඉධ ඨිතාය කථං ආගච්ඡසී’’ති තජ්ජෙන්තී විය නීහරතීති වෙරමණී, තතො වා පාපධම්මතො විරමති එතායාති ‘‘විරමණී’’ති වත්තබ්බෙ නිරුත්තිනයෙන ඉකාරස්ස එකාරං කත්වා ‘‘වෙරමණී’’ති වුත්තා. අසමාදින්නසීලස්ස සම්පත්තතො යථාඋපට්ඨිතවීතික්කමිතබ්බවත්ථුතො විරති සම්පත්තවිරති. සමාදානවසෙන උප්පන්නා විරති සමාදානවිරති. සෙතු වුච්චති අරියමග්ගො, තප්පරියාපන්නා හුත්වා පාපධම්මානං සමුච්ඡෙදවසෙන ඝාතනවිරති සෙතුඝාතවිරති. ඉදානි තිස්සො විරතියො සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. පරිහරතීති අවීතික්කමවසෙන පරිවජ්ජෙති. න හනාමීති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තෙන ‘‘අදින්නං නාදියාමී’’ති එවං ආදීනං සඞ්ගහො, වා-සද්දෙන වා, තෙනාහ ‘‘සික්ඛාපදානි ගණ්හන්තස්සා’’ති.

By the method to be explained, and because it is the cause of enmity, the evil quality beginning with the destruction of life is called 'enmity' (vera). It (veramaṇī) drives away that enmity as if rebuking it, saying, 'How do you come here while I am standing here?'—thus it is 'veramaṇī' (restraint). Alternatively, because one refrains from that evil quality by means of it, it should be called 'viramaṇī' (refraining), but by the rule of etymology, the 'i' is changed to 'e,' and thus it is called 'veramaṇī.' For one who has not undertaken the precepts, the refraining that occurs upon encountering an object to be transgressed is called 'restraint on occasion' (sampattavirati). Restraint arising by way of undertaking is called 'restraint by undertaking' (samādānavirati). The Noble Path is called a causeway (setu). The restraint that, being included in that path, destroys evil qualities by way of complete eradication is called 'causeway-destruction restraint' (setughātavirati). Now, to show the three kinds of restraint in their own nature, 'herein' (tatthā), etc., is said. 'He avoids' means he avoids by way of non-transgression. In 'I will not kill,' the word 'iti' has the meaning of 'and so forth,' hence it includes phrases like 'I will not take what is not given.' Or, by the word 'vā,' he says, 'for one who takes up the training rules.'

මග්ගසම්පයුත්තාති සම්මාදිට්ඨියාදිමග්ගසම්පයුත්තා. ඉදානි තාසං විරතීනං ආරම්මණතො විභාගං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. පුරිමා ද්වෙති සම්පත්තසමාදානවිරතියො. පච්ඡිමාති සෙතුඝාතවිරති. සබ්බානිපි භින්නානි හොන්ති එකජ්ඣං සමාදින්නත්තා. තදෙව භිජ්ජති විසුං විසුං සමාදින්නත්තා[Pg.334]. ගහට්ඨවසෙන චෙතං වුත්තං. භෙදො නාම නත්ථි පටිපක්ඛසමුච්ඡින්දනෙන අකුප්පසභාවත්තා, තෙනාහ ‘‘භවන්තරෙපී’’ති. යොනිසිද්ධන්ති මනුස්සතිරච්ඡානානං උද්ධං තිරියමෙව දීඝතා විය ජාතිසිද්ධන්ති අත්ථො. බොධිසත්තෙ කුච්ඡිගතෙ බොධිසත්තමාතුසීලං විය ධම්මතාය සභාවෙනෙව සිද්ධං ධම්මතාසිද්ධං, මග්ගධම්මතාය වා අරියමග්ගානුභාවෙන සිද්ධං ධම්මතාසිද්ධං. දිට්ඨිඋජුකරණං නාම භාරියං දුක්ඛං, තස්මා සරණගමනං සික්ඛාපදසමාදානතො මහට්ඨතරමෙව, න අප්පට්ඨතරන්ති අධිප්පායො. යථා තථා වා ගණ්හන්තස්සාපීති ආදරගාරවං අකත්වා සමාදියන්තස්සාපි. සාධුකං ගණ්හන්තස්සාපීති සක්කච්චං සීලානි සමාදියන්තස්සාපි, න දිගුණං, තිගුණං වා උස්සාහො කරණීයො.

'Path-associated' means associated with the path factors beginning with right view. Now, to show the distinctions of those abstinences according to their objects, 'herein' and so forth is said. The first two are restraint on occasion and restraint by undertaking. The latter is causeway-destruction restraint. All precepts are broken when they are undertaken together; only that one is broken when they are undertaken separately. This is said with reference to a householder. There is no breaking of this restraint, as it is of an unshakable nature due to the eradication of opposing factors. Therefore, it is said, 'even in another existence.' 'Established by origin' (yonisiddha) means 'established by birth' (jātisiddha), just as length is established vertically for humans and horizontally for animals. Like the virtue of the Bodhisatta’s mother when the Bodhisatta is in her womb, it is established by its own nature—established by the nature of things (dhammatāsiddha). Or, established by the nature of the path, it is established by the power of the noble path (dhammatāsiddha). Straightening of view is a difficult and weighty matter. Therefore, going for refuge is indeed more significant than undertaking the training precepts—not less significant—this is the meaning. 'However one takes it' means even for one who undertakes it without respect and reverence. 'Taking it well' means even for one who undertakes the precepts carefully; no double or triple effort need be made.

අභයදානතාය සීලස්ස දානභාවො, අනවසෙසං වා සත්තනිකායං දයති තෙන රක්ඛතීති දානං, සීලං. ‘‘අග්ගානී’’ති ඤාතත්තා අග්ගඤ්ඤානි. චිරරත්තතාය ඤාතත්තා රත්තඤ්ඤානි. ‘‘අරියානං සාධූනං වංසානී’’ති ඤාතත්තා වංසඤ්ඤානි. ‘‘පොරාණානී’’තිආදීසු පුරිමානං එතානි පොරාණානි. සබ්බසො කෙනචිපි පකාරෙන සාධූහි න කිණ්ණානි න ඛිත්තානි න ඡඩ්ඩිතානීති අසඞ්කිණ්ණානි. අයඤ්ච නයො නෙසං යථා අතීතෙ, එවං එතරහි, අනාගතෙ චාති ආහ ‘‘අසඞ්කිණ්ණපුබ්බානි න සඞ්කියන්ති න සඞ්කියිස්සන්තී’’ති. තතො එව අප්පපිකුට්ඨානි න පටික්ඛිත්තානි. න හි කදාචිපි විඤ්ඤූ සමණබ්‍රාහ්මණා හිංසාදිපාපධම්මං අනුජානන්ති. අපරිමාණානං සත්තානං අභයං දෙතීති සබ්බෙසු භූතෙසු නිහිතදණ්ඩත්තා සකලස්සපි සත්තනිකායස්ස භයාභාවං දෙති. න හි අරියසාවකතො කස්සචි භයං හොති. අවෙරන්ති වෙරාභාවං. අබ්‍යාපජ්ඣන්ති නිද්දුක්ඛතං.

By the gift of safety, virtue has the quality of a gift; or, because it is compassionate to the entire community of beings without exception and thereby protects them, it is a gift, it is virtue. Because they are known as 'foremost' (aggāni), they are 'foremost-known' (aggaññāni). Because they are known for a long time, they are 'long-known' (rattaññāni). Because they are known as 'lineages of the noble and virtuous,' they are 'lineage-known' (vaṃsaññāni). In 'ancient' (porāṇāni) and so on, these are ancient because they belong to those of the past. They are in no way corrupted, rejected, or abandoned by the virtuous—thus, they are uncorrupted (asaṅkiṇṇāni). And this principle applies to them as in the past, so also now, and in the future—thus it is said, 'never before corrupted, they are not corrupted, nor will they be corrupted.' Therefore, they are not despised or rejected. For wise ascetics and brahmins never approve of evil qualities such as violence. Because it gives safety to immeasurable beings—thus, because the rod is laid down towards all beings, it gives the absence of fear to the entire community of beings. Indeed, from a noble disciple, no fear arises for anyone. 'Without enmity' (avera) means the absence of enmity. 'Without ill-will' (abyāpajjha) means the absence of suffering.

නනු ච පඤ්චසීලං සබ්බකාලිකං, න ච එකන්තතො විමුත්තායතනං, සරණගමනං පන බුද්ධුප්පාදහෙතුකං, එකන්තවිමුත්තායතනඤ්ච, තත්ථ කථං සරණාගමනතො පඤ්චසීලස්ස මහප්ඵලතාති ආහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. ජෙට්ඨකන්ති උත්තමං. ‘‘සරණගමනෙයෙව පතිට්ඨායා’’ති ඉමිනා තස්ස සීලස්ස සරණගමනෙන අභිසඞ්ඛතතමාහ.

Is it not so that the five precepts are for all time, and not exclusively a basis for liberation, whereas going for refuge is conditioned by the arising of a Buddha and is exclusively a basis for liberation? In that case, how can the five precepts have a greater fruit than going for refuge? To this, it is said, 'Although,' and so on. 'Foremost' (jeṭṭhaka) means supreme. By the phrase 'being established in the going for refuge itself,' he shows that this virtue is most excellently conditioned by the going for refuge.

353. ඊදිසමෙවාති එවං සංකිලෙසං පටිපක්ඛමෙව හුත්වා. හෙට්ඨා වුත්තෙහි ගුණෙහීති එත්ථ හෙට්ඨා වුත්තගුණා නාම සරණගමනං, සීලසම්පදා, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතාති එවං ආදයො. පඨමජ්ඣානං නිබ්බත්තෙන්තො න කිලමතීති [Pg.335] යොජනා. තානීති පඨමජ්ඣානාදීනි. ‘‘පඨමජ්ඣාන’’න්ති උක්කට්ඨනිද්දෙසො අයන්ති ආහ ‘‘එකං කප්ප’’න්ති, එකං මහාකප්පන්ති අත්ථො. හීනං පන පඨමජ්ඣානං, මජ්ඣිමඤ්ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පස්ස තතියං භාගං, උපඩ්ඪකප්පඤ්ච ආයුං දෙති. ‘‘දුතියං අට්ඨකප්පෙ’’ති ආදීසුපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො, මහාකප්පවසෙනෙව ච ගහෙතබ්බං. යස්මා වා පණීතානියෙවෙත්ථ ඣානානි අධිප්පෙතානි මහප්ඵලතරභාවදස්සනපරත්තා දෙසනාය, තස්මා ‘‘පඨමජ්ඣානං එකං කප්ප’’න්තිආදි වුත්තං. තදෙවාති චතුත්ථජ්ඣානමෙව. යදි එවං කථං ආරුප්පතාති ආහ ‘‘ආකාසානඤ්චායතනාදී’’තිආදි.

353. 'Just like this' means thus being the very opponent of defilement. 'By the qualities previously stated'—here, the qualities previously stated are going for refuge, perfection of virtue, guarding the doors of the senses, and so forth. The connection is: 'he does not become weary while producing the first jhāna.' 'Those' means the first jhāna and so on. 'The first jhāna'—this is a description of the highest level; thus it is said, 'one eon,' meaning one great eon. The inferior first jhāna, however, grants a lifespan of a third of an incalculable eon, and the middling one grants half an eon. In 'the second, eight eons,' and so on, the meaning should be understood in this way, and it should be taken in terms of great eons. Or, because it is the refined jhānas that are intended here, since the teaching is concerned with showing their state of greater fruitfulness, it is therefore said, 'the first jhāna for one eon,' and so on. 'That very one' means the fourth jhāna itself. If so, how are the formless attainments explained? To this, it is said, 'the base of infinite space,' and so on.

සම්මදෙව නිච්චසඤ්ඤාදිපටිපක්ඛවිධමනවසෙන පවත්තමානා පුබ්බභාගියෙ එව බොධිපක්ඛියධම්මෙ සම්මානෙන්තී විපස්සනා විපස්සකස්ස අනප්පකං පීතිසොමනස්සං සමාවහතීති ආහ ‘‘විපස්සනා…පෙ… අභාවා’’ති. තෙනාහ භගවා –

Insight, proceeding by way of rightly dispelling opposing factors such as the perception of permanence, and establishing the factors of enlightenment in the preliminary stage itself, brings no small joy and gladness to the insight meditator. Thus it is said: 'Insight... due to the absence...'. Therefore, the Blessed One said:

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 374);

'Whenever one comprehends the rise and fall of the aggregates, one obtains joy and gladness; that is the Deathless for those who know.'

යස්මා අයං දෙසනා ඉමිනා අනුක්කමෙන ඉමානි ඤාණානි නිබ්බත්තෙන්තස්ස වසෙන පවත්තිතා, තස්මා ‘‘විපස්සනාඤාණෙ පතිට්ඨාය නිබ්බත්තෙන්තො’’ති හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පතිට්ඨාභූතං කත්වා වුත්තං. සමානරූපනිම්මානං නාම මනොමයිද්ධියා අඤ්ඤෙහි අසාධාරණකිච්චන්ති ආහ ‘‘අත්තනො…පෙ… මහප්ඵලා’’ති. විකුබ්බනදස්සනසමත්ථතායාති හත්ථිඅස්සාදිවිවිධරූපකරණං විකුබ්බනං, තස්ස දස්සනසමත්ථභාවෙන. ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානං නාම පුරිමජාතීසු ඉච්ඡිතිච්ඡිතො ඛන්ධප්පදෙසො. සමාපෙන්තොති පරියොසාපෙන්තො.

Because this teaching proceeds by way of generating these knowledges in this sequence, it is therefore said, 'generating based on insight knowledge,' establishing each lower stage as the foundation for the higher one. The term 'creation of a similar form' (samānarūpanimmāna) refers to a function unique to the mind-made power, not shared by others, hence it is said, 'for oneself... of great fruit.' The ability to display transformations (vikubbanadassanasamatthatā) refers to the power of creating various forms such as elephants and horses, which is transformation (vikubbana), by means of the ability to display them. The term 'desired place' refers to a region of the aggregates that was desired in previous lives. 'Brings to completion' (samāpento) means bringing to a conclusion (pariyosāpento).

කූටදන්තඋපාසකත්තපටිවෙදනාකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Story of Kūṭadanta's Declaration as a Lay Follower.

354-8. සබ්බෙ තෙ පාණයොති ‘‘සත්ත ච උසභසතානී’’තිආදිනා වුත්තෙ සබ්බෙ පාණිනො. ආකුලභාවොති භගවතො සන්තිකෙ ධම්මස්ස සුතත්තා පාණීසු අනුද්දයං උපට්ඨපෙත්වා ඨිතස්ස ‘‘කථඤ්හි නාම මයා තාව බහූ පාණිනො මාරණත්ථාය බන්ධාපිතා’’ති චිත්තෙ පරිබ්‍යාකුලභාවො [Pg.336] උදපාදි. සුත්වාති ‘‘බන්ධනතො මොචිතා’’ති සුත්වා. කාමච්ඡන්දවිගමෙන කල්ලචිත්තතා අරොගචිත්තතා, බ්‍යාපාදවිගමෙන මෙත්තාවසෙන මුදුචිත්තතා අකථිනචිත්තතා, උද්ධච්චකුක්කුච්චප්පහානෙන වික්ඛෙපවිගමනතො විනීවරණචිත්තතා තෙහි න පිහිතචිත්තතා, ථිනමිද්ධවිගමෙන උදග්ගචිත්තතා සංපග්ගණ්හනවසෙන අලීනචිත්තතා, විචිකිච්ඡාවිගමෙන සම්මාපටිපත්තියා අධිමුත්තතාය පසන්නචිත්තතා ච හොතීති ආහ ‘‘කල්ලචිත්තන්තිආදි අනුපුබ්බිකථානුභාවෙන වික්ඛම්භිතනීවරණතං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

354-8. All those beings refers to all living beings mentioned, beginning with, 'seven hundred bulls.' A state of agitation means that after hearing the Dhamma in the presence of the Blessed One, as he stood there having established compassion for living beings, a state of mental agitation arose in him: 'How is it that I had so many living beings bound for slaughter?' Having heard means having heard, 'They were released from bondage.' Through the removal of sensual desire, the mind becomes workable, a mind free from disease. Through the removal of ill will, by way of loving-kindness, the mind becomes soft, not hardened. Through the abandoning of restlessness and remorse, with the removal of distraction, the mind is without hindrances, a mind not veiled by them. Through the removal of sloth and torpor, the mind is uplifted, by way of exertion, a mind not sluggish. And through the removal of doubt, by being resolved on the right practice, the mind becomes confident. Thus it is said: 'a workable mind, etc.' is stated in reference to the suppression of the hindrances by the power of the gradual discourse. Whatever herein is not analyzed in terms of meaning, that is very easy to understand.

කූටදන්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

The Elucidation of the Subtle Meaning in the Commentary on the Kūṭadanta Sutta.

6. මහාලිසුත්තවණ්ණනා

6. The Commentary on the Mahāli Sutta.

බ්‍රාහ්මණදූතවත්ථුවණ්ණනා

The Commentary on the Story of the Brahmin Emissary.

359. පුනප්පුනං [Pg.337] විසාලීභාවූපගමනතොති පුබ්බෙ කිර පුත්තධීතුවසෙන ද්වෙ ද්වෙ හුත්වා සොළසක්ඛත්තුං ජාතානං ලිච්ඡවීරාජකුමාරානං සපරිවාරානං අනුක්කමෙනෙව වඩ්ඪන්තානං නිවාසනට්ඨානාරාමුය්‍යානපොක්ඛරණීආදීනං පතිට්ඨානස්ස අප්පහොනකතාය නගරං තික්ඛත්තුං ගාවුතන්තරෙන ගාවුතන්තරෙන පරික්ඛිපිංසු, තෙනස්ස පුනප්පුනං විසාලීභාවං ගතත්තා ‘‘වෙසාලී’’ ත්වෙව නාමං ජාතං, තෙන වුත්තං ‘‘පුනප්පුනං විසාලීභාවූපගමනතො වෙසාලීති ලද්ධනාමකෙ නගරෙ’’ති. සයංජාතන්ති සයමෙව ජාතං අරොපිමං. මහන්තභාවෙනෙවාති රුක්ඛගච්ඡානං, ඨිතොකාසස්ස ච මහන්තභාවෙන, තෙනාහ ‘‘හිමවන්තෙන සද්ධිං එකාබද්ධං හුත්වා’’ති. කූටාගාරසාලාසඞ්ඛෙපෙනාති හංසවට්ටකච්ඡන්නෙන කූටාගාරසාලානියාමෙන. කොසලෙසු ජාතා, භවා වා, තං වා රට්ඨං නිවාසො එතෙසන්ති කොසලකා. එවං මාගධකා වෙදිතබ්බා. යස්ස අකරණෙ පුග්ගලො මහාජානියො හොති, තං කරණං අරහතීති කරණීයං තෙන කරණීයෙන, තෙනාහ ‘‘අවස්සං කත්තබ්බකම්මෙනා’’ති. තං කිච්චන්ති වුච්චති සති සමවායෙ කාතබ්බතො.

359. Because it repeatedly became vast: it is said that formerly, because the Licchavi princes—born sixteen times in pairs of sons and daughters—grew successively along with their retinues, the city was enclosed three times at intervals of a gāvuta, as there was not enough space to establish residences, parks, gardens, ponds, and so on. Thus, because it repeatedly became vast, its name became 'Vesālī.' Therefore it is said: 'in the city named Vesālī because it repeatedly became vast.' Self-arisen means arisen by itself, not planted. Because of its great size means because of the great size of its trees and shrubs, and of the place where it stood. Therefore it is said: 'having become a single continuous stretch with the Himālaya.' By the description 'peaked halls' is meant by the rule for peaked halls covered with curved tiles. Those born in Kosala, or originating there, or for whom that country is their residence, are Kosalans. Similarly, the Māgadhans are to be understood. That which one ought to do, because by not doing it a person incurs a great loss, is what should be done. By that which should be done: hence it is said, 'by a task that must be done.' That is called a 'duty' because it is to be done when the conditions are present.

360. යා බුද්ධානං උප්පජ්ජනාරහා නානත්තසඤ්ඤා, තාසං වසෙන නානාරම්මණාචාරතො. සම්භවන්තස්සෙව පටිසෙධො. පටික්කම්මාති නිවත්තිත්වා තථා චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා. සල්ලීනොති ඣානසමාපත්තියා එකත්තාරම්මණං අල්ලීනො.

360. Because of engagement with diverse objects on account of those perceptions of diversity that are fit to arise for Buddhas. It is a negation of it even while it is arising. Turning back means, having withdrawn, not generating a mind like that. Sunk into means immersed in the single object of jhāna attainment.

ඔට්ඨද්ධලිච්ඡවීවත්ථුවණ්ණනා

The Commentary on the Story of Oṭṭhaddha the Licchavi.

361. අද්ධොට්ඨතායාති තස්ස කිර උත්තරොට්ඨං අප්පකතාය තිරියං ඵාලෙත්වා අපනීතද්ධං විය ඛායති චත්තාරො දන්තෙ, ද්වෙ ච දාඨා න ඡාදෙති, තෙන නං ‘‘ඔට්ඨද්ධො’’ති වොහරන්ති. අයං කිර උපාසකො සද්ධො පසන්නො දායකො දානපති බුද්ධමාමකො ධම්මමාමකො සඞ්ඝමාමකො, තෙනාහ පුරෙභත්තන්තිආදි.

361. Oṭṭhaddhatāyāti: It is said that his upper lip was naturally such that it appeared as if it had been split sideways and half removed, so that it did not cover four teeth and two canine teeth. Therefore, they called him 'Oṭṭhaddha.' This lay follower, it is said, was faithful, confident, a generous donor, a master of giving, a kinsman of the Buddha, a kinsman of the Dhamma, and a kinsman of the Sangha. Hence it is said: 'before the meal,' and so on.

362. සාසනෙ [Pg.338] යුත්තපයුත්තොති භාවනං අනුයුත්තො. සබ්බත්ථ සීහසමානවුත්තිනොපි භගවතො පරිසාය මහන්තෙ සති තදජ්ඣාසයානුරූපං පවත්තියමානාය ධම්මදෙසනාය විසෙසො හොතීති ආහ ‘‘මහන්තෙන උස්සාහෙන ධම්මං දෙසෙස්සතී’’ති.

362. Sāsane yuttapayuttoti: This means he was devoted to mental cultivation. Although the Blessed One's conduct is like that of a lion in all circumstances, when his assembly is large, there is a special quality in the Dhamma teaching that proceeds in accordance with their dispositions. Thus he said: 'He will teach the Dhamma with great enthusiasm.'

‘‘විස්සාසිකො’’ති වත්වා තමස්ස විස්සාසිකභාවං විභාවෙතුං ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. ථෙරස්ස ඛීණා සවස්සසතො ආලසියභාවො ‘‘අප්පහීනො’’ති න වත්තබ්බො, වාසනාලෙසං පන උපාදායාහ ‘‘ඊසකං අප්පහීනො විය හොතී’’ති. න හි සාවකානං සවාසනා කිලෙසා පහීයන්ති.

Vissāsiko: Having said this, in order to explain his trustworthiness, the passage beginning 'For this one...' was stated. In the case of the elder whose taints are destroyed, it cannot be said that his laziness is 'unabandoned.' However, with reference to a trace of his latent dispositions, it is said: 'it seems as if it is slightly unabandoned.' For the defilements of disciples are not abandoned together with their latent dispositions.

363. විනෙය්‍යජනානුරොධෙන බුද්ධානං පාටිහාරියවිජම්භනං හොතීති වුත්තං ‘‘අථ ඛො භගවා’’තිආදි, තෙනෙවාහ ‘‘සංසූචිතනික්ඛමනො’’ති. ගන්ධකුටිතො නික්ඛමනවෙලායඤ්හි ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො ආවෙළාවෙළායමලායමලා හුත්වා සවිසෙසා පභස්සරා විනිච්ඡරිංසු.

363. It is said that the Buddhas' display of miracles occurs in conformity with the people to be trained, as stated in the passage beginning, 'Then the Blessed One…'; therefore it is said: 'he whose departure was indicated.' For at the moment of his departure from the Fragrant Chamber, the six-colored Buddha-rays issued forth, exceptionally radiant, swirling and intertwining.

364. තතො පරන්ති ‘‘හිය්‍යො’’ති වුත්තදිවසතො අනන්තරං පරං පුරිමතරං අතිසයෙන පුරිමත්තා. ඉති ඉමෙසු ද්වීසු වවත්ථිතො යථාක්කමං පුරිමපුරිමතරභාවො. එවං සන්තෙපි යදෙත්ථ ‘‘පුරිමතර’’න්ති වුත්තං, තතො පභුති යං යං ඔරං, තං තං පුරිමං, යං යං පරං, තං තං පුරිමතරං, ඔරපාරභාවස්ස විය පුරිමපුරිමතරභාවස්ස ච අපෙක්ඛාසිද්ධිතො, තෙනාහ ‘‘තතො පට්ඨායා’’තිආදි. මූලදිවසතො පට්ඨායාතිආදිදිවසතො පට්ඨාය. අග්ගන්ති පඨමං. තං පනෙත්ථ පරා අතීතා කොටි හොතීති ආහ ‘‘පරකොටිං කත්වා’’ති. යං-සද්දයොගෙන චායං ‘‘විහරාමී’’ති වත්තමානප්පයොගො, අත්ථො පන අතීතකාලවසෙනෙව වෙදිතබ්බො, තෙනාහ ‘‘විහාසින්ති වුත්තං හොතී’’ති. පඨමවිකප්පෙ ‘‘විහරාමී’’ති පදස්ස ‘‘යදග්ගෙ’’ති ඉමිනා උජුකං සම්බන්ධො දස්සිතො, දුතියවිකප්පෙ පන ‘‘තීණි වස්සානී’’ති ඉමිනාපි.

364. Tato paraṃ: This means further back than the day called 'yesterday,' that is, even earlier, because of being exceedingly prior. Thus, in these two, the states of 'earlier' and 'even earlier' are established sequentially. Even so, with regard to what is here called 'even earlier,' from that point on, whatever is on this side is 'earlier,' and whatever is on the further side is 'even earlier,' because the state of being earlier and even earlier is established by relation, just like the state of being on this side and the further side. Therefore it is said: 'starting from that,' and so on. 'Starting from the root day' means starting from the first day. Aggaṃ means the first. Here, this is the remote past limit, so it is said: 'having made it the remote limit.' Although 'viharāmi' (I dwell) is a present tense usage due to its connection with the relative pronoun 'yaṃ,' its meaning should be understood as being in the past tense. Therefore it is said: 'it means "vihāsiṃ" (I dwelt).' In the first alternative interpretation, a direct connection of the word 'viharāmi' with 'yadagge' (since when) is shown; in the second alternative, however, it is also connected with 'tīṇi vassāni' (three years).

පියජාතිකානීති ඉට්ඨසභාවානි. සාතජාතිකානීති මධුරසභාවානි. මධුරං වියාති හි ‘‘මධුර’’න්ති වුච්චති මනොරමං යං කිඤ්චි. කාමූපසඤ්හිතානීති ආරම්මණං කරොන්තෙන කාමෙන උපසංහිතානි, කාමනීයානීති අත්ථො, තෙනාහ ‘‘කාමස්සාදයුත්තානී’’ති, කාමස්සාදස්ස යුත්තානි යොග්‍යානීති අත්ථො. සරීරසණ්ඨානෙති සරීරබිම්බෙ, ආධාරෙ චෙතං භුම්මං. තස්මා සද්දෙනාති [Pg.339] තං නිස්සාය තතො උප්පන්නෙන සද්දෙනාති අත්ථො. මධුරෙනාති ඉට්ඨෙන. එත්තාවතාති දිබ්බසොතඤාණස්ස පරිකම්මාකථනමත්තෙන. ‘‘අත්තනා ඤාතම්පි න කථෙති, කිමස්ස සාසනෙ අධිට්ඨානෙනා’’ති කුජ්ඣන්තො ආඝාතං බන්ධිත්වා සහ කුජ්ඣනෙනෙව ඣානාභිඤ්ඤාහි පරිහායි. චින්තෙසීති ‘‘කස්මා නු ඛො මය්හං තං පරිකම්මං න කථෙසී’’ති පරිවිතක්කෙන්තො අයොනිසො උම්මුජ්ජනවසෙන චින්තෙසි. අනුක්කමෙනාති පාථිකසුත්තෙ ආගතනයෙන තං තං අයුත්තමෙව චින්තෙන්තො, භාසන්තො, කරොන්තො ච අනුක්කමෙන. භගවති බද්ධාඝාතතාය සාසනෙ පතිට්ඨං අලභන්තො ගිහිභාවං පත්වා.

Piyajātikāni means of an agreeable nature. Sātajātikāni means of a sweet nature. For whatever is delightful is called 'madhura' (sweet), as in 'madhuraṃ viya' (like something sweet). Kāmūpasañhitāni means connected with sensual desire, which takes them as its object; the meaning is 'desirable.' Hence it is said, 'connected with the taste of sensual pleasure,' which means suitable for the taste of sensual pleasure. Sarīrasaṇṭhāne means in the bodily image; this is a locative of location. Tasmā saddena means by the sound that arose from that, depending on that. Madhurena means agreeable. Ettāvatā means merely by the talk about the preliminary practice for the knowledge of the divine ear. Becoming angry and conceiving hatred, thinking, 'He does not speak of what he himself knows! What is the point of his resolve in this dispensation?,' he fell away from his jhānas and supernormal knowledges along with his anger. Cintesi: he reflected by way of unmethodical emergence, pondering, 'Why indeed did he not tell me that preliminary practice?' Anukkamena: in due course, in the way that has come down in the Pāṭhika Sutta, thinking, speaking, and doing what was improper. Because he had conceived hatred toward the Blessed One, he did not gain a footing in the dispensation and reverted to the lay life.

එකංසභාවිතසමාධිවණ්ණනා

Exposition on Concentration Developed in One Aspect

366-371. එකංසායාති තදත්ථෙයෙව චතුත්ථී, තස්මා එකංසත්ථන්ති අත්ථො. අංස-සද්දො චෙත්ථ කොට්ඨාසපරියායො, සො ච අධිකාරතො දිබ්බරූපදස්සනදිබ්බසද්දස්සවනවසෙන වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘එකකොට්ඨාසායා’’තිආදි. අනුදිසායාති පුරත්ථිමදක්ඛිණාදිභෙදාය චතුබ්බිධාය අනුදිසාය. උභයකොට්ඨාසායාති දිබ්බරූපදස්සනත්ථාය, දිබ්බසද්දස්සවනත්ථාය ච. භාවිතොති යථා දිබ්බචක්ඛුඤාණං, දිබ්බසොතඤාණඤ්ච සමධිගතං හොති, එවං භාවිතො. තයිදං විසුං විසුං පරිකම්මකරණෙන ඉජ්ඣන්තීසු වත්තබ්බං නත්ථි, එකජ්ඣං ඉජ්ඣන්තීසුපි කමෙනෙව කිච්චසිද්ධි එකජ්ඣං කිච්චසිද්ධියා අසම්භවතො. පාළියම්පි එකස්ස උභයසමත්ථතාසන්දස්සනත්ථමෙව ‘‘දිබ්බානඤ්ච රූපානං දස්සනාය, දිබ්බානඤ්ච සද්දානං සවනායා’’ති වුත්තං, න එකජ්ඣං කිච්චසිද්ධිසම්භවතො. ‘‘එකංසභාවිතො සමාධිහෙතූ’’ති ඉමිනා සුනක්ඛත්තො දිබ්බචක්ඛුඤාණාය එව පරිකම්මස්ස කතත්තා විජ්ජමානම්පි දිබ්බසද්දං නාස්සොස්සීති දස්සෙති. අපණ්ණකන්ති අවිරජ්ඣනකං, අනවජ්ජන්ති වා අත්ථො.

366-371. Ekaṃsāya: This is the dative case meaning 'for the sake of that'; therefore, the meaning is 'for the sake of one aspect.' Here the word aṃsa is a synonym for 'portion,' and this should be understood in context as referring to the seeing of divine forms and the hearing of divine sounds. Thus it is said: 'for one portion,' and so on. Anudisāya refers to the fourfold subordinate directions distinguished as east, south, etc. Ubhayakoṭṭhāsāya means for the sake of both portions: for the sake of seeing divine forms and for the sake of hearing divine sounds. Bhāvito means developed in such a way that the knowledge of the divine eye and the knowledge of the divine ear are attained. Regarding this, it goes without saying that they succeed when the preliminary practice is done for each separately. Even when they succeed together, the accomplishment of the task is sequential, since simultaneous accomplishment of the task is impossible. Even in the Pāḷi text, it is said, 'for the seeing of divine forms and for the hearing of divine sounds,' only to show one person's capability in both respects, not because simultaneous accomplishment of the task is possible. By the phrase 'concentration is a cause when developed in one aspect,' it is shown that because Sunakkhatta had done the preliminary practice only for the knowledge of the divine eye, he did not hear the divine sound even though it was present. Apaṇṇakaṃ means 'unfailing' or 'faultless'.

372. ‘‘සමාධි එව’’ භාවෙතබ්බට්ඨෙන සමාධිභාවනා. ‘‘දිබ්බසොතඤාණං සෙට්ඨ’’න්ති මඤ්ඤමානෙනාපි මහාලිනා දිබ්බචක්ඛුඤාණම්පි තෙන සහ ගහෙත්වා ‘‘එතාසං නූන භන්තෙ’’තිආදිනා පුච්ඡිතන්ති ‘‘උභයංසභාවිතානං සමාධීනන්ති අත්ථො’’ති වුත්තං. බාහිරා එතා සමාධිභාවනා අනිය්‍යානිකත්තා. තා හි ඉතො බාහිරකානම්පි ඉජ්ඣන්ති. න අජ්ඣත්තිකා භගවතො සාමුක්කංසිකභාවෙන [Pg.340] අප්පවෙදිතත්තා. යදත්ථන්ති යෙසං අත්ථාය. තෙති තෙ අරියඵලධම්මෙ. තෙ හි සච්ඡිකාතබ්බාති.

372. Samādhibhāvanā (development of concentration) is so called because concentration itself is what is to be developed. Even though Mahāli thought, 'The knowledge of the divine ear is supreme,' he also included the knowledge of the divine eye and asked, 'Of these, venerable sir…,' etc. Thus it is said that the meaning is 'of concentrations developed in both aspects.' These developments of concentration are external because they are not emancipating. For they are successfully cultivated even by those outside this dispensation. They are not internal because they were not taught by the Blessed One as his own special teaching. Yadatthanti means 'for the sake of which things.' Teti means those things, the noble fruits. For they are to be realized.

චතුඅරියඵලවණ්ණනා

The Exposition of the Four Noble Fruits

373. තස්මාති වට්ටදුක්ඛෙ සංයොජනතො. ‘‘මග්ගසොතං ආපන්නො’’ති ඵලට්ඨස්ස වසෙන වුත්තං. මග්ගට්ඨො හි මග්ගසොතං ආපජ්ජති. තෙනෙවාහ ‘‘සොතාපන්නෙ’’ති, ‘‘සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නෙ’’ති (ම. නි. 3.379) ච. අපතනධම්මොති අනුප්පජ්ජන- (ම. නි. 3.379) සභාවො. ධම්මනියාමෙනාති මග්ගධම්මනියාමෙන. හෙට්ඨිමන්තතො සත්තමභවතො උපරි අනුප්පජ්ජනධම්මතාය වා නියතො. පරං අයනං පරාගති.

373. Therefore: because it is a fetter to the suffering of the round. ‘Having entered the stream of the path’ is said with reference to one who has attained the fruit. For it is one who is on the path who enters the stream of the path. Hence it is said, ‘a stream-enterer,’ and ‘one who is practicing for the realization of the fruit of stream-entry.’ ‘Of a nature not to fall away’ means having the nature of non-arising. ‘By the fixed order of the Dhamma’ means by the fixed order of the path-Dhamma. Or: he is fixed by his nature of not arising again above the seventh existence from the lowest. The further going is the supreme destiny.

තනුත්තං නාම පවත්තියා මන්දතා, විරළතා චාති ආහ ‘‘තනුත්තා’’තිආදි. හෙට්ඨාභාගියානන්ති හෙට්ඨාභාගස්ස කාමභවස්සපච්චයභාවෙන හිතානං. ඔපපාතිකොති උපපාතිකො උපපතනෙ සාධුකාරීති කත්වා. විමුච්චතීති විමුත්ති, චිත්තමෙව විමුත්ති චෙතොවිමුත්තීති ආහ ‘‘සබ්බකිලෙස…පෙ… අධිවචන’’න්ති. චිත්තසීසෙන චෙත්ථ සමාධි ගහිතො ‘‘චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවය’’න්ති. ආදීසු (සං. නි. 1.23; පෙටකො. 22; මි. ප. 2.9) විය. පඤ්ඤාවිමුත්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො, තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤාව පඤ්ඤාවිමුත්තී’’ති. සාමන්ති අත්තනාව, අපරප්පච්චයෙනාති අත්ථො. අභිඤ්ඤාති ය-කාරලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘අභිජානිත්වා’’ති.

The term ‘attenuation’ means the weakness and sparseness of occurrence; thus it is said ‘attenuation,’ etc. ‘Pertaining to the lower part’ means those things that are connected by being conditions for the lower part, the realm of sensual existence. ‘Spontaneously arisen’: because he is one who arises spontaneously, one who fares well in arising. ‘Is liberated’ is liberation; liberation of the mind itself is liberation by mind; thus it is said: ‘a designation for freedom from all defilements… etc.’ Here, concentration is taken as the principal meaning of ‘mind,’ as in such passages as: ‘Develop mind and wisdom.’ The same method applies here to ‘liberation by wisdom’; hence it is said, ‘wisdom itself is liberation by wisdom.’ ‘By oneself’ means by one’s own self, that is, not through reliance on another. ‘Through direct knowledge’: this is a statement with the elision of the letter ‘y’; thus it is said, ‘having directly known.’

අරියඅට්ඨඞ්ගිකමග්ගවණ්ණනා

The Exposition of the Noble Eightfold Path

374-5. අරියසාවකො නිබ්බානං, අරියඵලඤ්ච පටිපජ්ජති එතායාති පටිපදා, සා ච තස්ස පුබ්බභාගො එවාති ඉධ ‘‘පුබ්බභාගපටිපදායා’’ති අරියමග්ගමාහ. ‘‘අට්ඨ අඞ්ගානි අස්සා’’ති අඤ්ඤපදත්ථසමාසං අකත්වා අට්ඨඞ්ගානි අස්ස සන්තීති අට්ඨඞ්ගිකොති පදසිද්ධි දට්ඨබ්බා.

374-5. A noble disciple practices by means of this for Nibbāna and the noble fruit; thus it is the path of practice. And since that is its preliminary part, here ‘the preliminary path of practice’ refers to the noble path. The derivation of the word aṭṭhaṅgika should be understood as ‘possessing eight factors,’ without forming it as a relative compound.

සම්මා අවිපරීතං යාථාවතො චතුන්නං අරියසච්චානං පච්චක්ඛතො දස්සනසභාවා සම්මා දස්සනලක්ඛණා. සම්මදෙව නිබ්බානාරම්මණෙ චිත්තස්ස අභිනිරොපනසභාවො සම්මා අභිනිරොපනලක්ඛණො. චතුරඞ්ගසමන්නාගතා වාචා ජනං සඞ්ගණ්හාතීති තබ්බිපක්ඛවිරතිසභාවා සම්මාවාචා භෙදකරමිච්ඡාවාචාපහානෙන [Pg.341] ජනෙ සම්පයුත්තෙ ච පරිග්ගණ්හනකිච්චවතී හොතීති සම්මා පරිග්ගහණලක්ඛණා. යථා චීවරකම්මාදිකො කම්මන්තො එකං කාතබ්බං සමුට්ඨාපෙති, තං තං කිරියානිප්ඵාදකො වා චෙතනාසඞ්ඛාතො කම්මන්තො හත්ථපාදචලනාදිකං කිරියං සමුට්ඨාපෙති, එවං සාවජ්ජකත්තබ්බකිරියාසමුට්ඨාපකමිච්ඡාකම්මන්තප්පහානෙන සම්මාකම්මන්තො නිරවජ්ජසමුට්ඨාපනකිච්චවා හොති, සම්පයුත්තෙ ච සමුට්ඨාපෙන්තො එව පවත්තතීති සම්මා සමුට්ඨාපනලක්ඛණො සම්මාකම්මන්තො. කායවාචානං, ඛන්ධසන්තානස්ස ච සංකිලෙසභූතමිච්ඡාජීවප්පහානෙන සම්මා වොදාපනලක්ඛණො සම්මාආජීවො. කොසජ්ජපක්ඛතො පතිතුං අදත්වා සම්පයුත්තධම්මානං පග්ගණ්හනසභාවොති සම්මා පග්ගාහලක්ඛණො සම්මාවායාමො. සම්මදෙව උපට්ඨානසභාවාති සම්මා උපට්ඨානලක්ඛණා සම්මාසති. වික්ඛෙපවිද්ධංසනෙන සම්මදෙව චිත්තස්ස සමාදහනසභාවොති සම්මා සමාධානලක්ඛණො සම්මාසමාධි.

Right view has the characteristic of right seeing, being of the nature of seeing directly, correctly, and without distortion the four noble truths as they really are. Right intention has the characteristic of right application, being of the nature of rightly applying the mind to Nibbāna as its object. Right speech, which as speech endowed with four factors gathers people together, has the characteristic of right embracing; being of the nature of abstinence from its opposite, it has the function of embracing and uniting people by abandoning divisive wrong speech. Just as work, such as making a robe, originates a task to be done, or as the action called ‘intention’ that accomplishes a particular activity originates the activity of moving hands and feet, so too right action, by abandoning wrong action that originates blameworthy deeds, has the function of originating blameless deeds, and it proceeds by originating associated states; thus right action has the characteristic of right origination. Right livelihood has the characteristic of right purification by abandoning wrong livelihood, which defiles the body, speech, and the continuity of the aggregates. Right effort has the characteristic of right exertion, being of the nature of uplifting associated states and not allowing them to fall into the side of laziness. Right mindfulness has the characteristic of right establishment, being of the nature of right establishment. Right concentration has the characteristic of right composure, being of the nature of rightly composing the mind by destroying distraction.

අත්තනො පච්චනීකකිලෙසා දිට්ඨෙකට්ඨා අවිජ්ජාදයො. පස්සතීති පකාසෙති කිච්චපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣති, තෙනාහ ‘‘තප්පටිච්ඡාදක…පෙ… අසම්මොහතො’’ති. තෙනෙව හි සම්මාදිට්ඨිසඞ්ඛාතෙන අඞ්ගෙන තත්ථ පච්චවෙක්ඛණා පවත්තතීති තථෙවාති අත්තනො පච්චනීකකිලෙසෙහි සද්ධින්ති අත්ථො.

One's own opposing defilements—such as ignorance—are on the same footing as the view. ‘It sees’ means it illuminates, it penetrates by penetrating its function; hence it is said, ‘dispelling what conceals it… through non-delusion.’ For it is by that very factor called right view that reflection proceeds there. ‘In just that way’ means together with one’s own opposing defilements.

කිච්චතොති පුබ්බභාගෙහි දුක්ඛාදිඤාණෙහි කාතබ්බස්ස කිච්චස්ස ඉධ සාතිසයං නිප්ඵත්තිතො ඉමස්සෙව වා ඤාණස්ස දුක්ඛාදිප්පකාසනකිච්චතො. චත්තාරි නාමානි ලභති චතූසු සච්චෙසු කාතබ්බකිච්චනිප්ඵත්තිතො. තීණි නාමානි ලභති කාමසඞ්කප්පාදිප්පහානකිච්චනිප්ඵත්තිතො. සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ (විභ. 703) ‘‘විරතිචෙතනා, සබ්බෙ සම්පයුත්තධම්මා ච සික්ඛාපදානී’’ති වුච්චන්තීති තත්ථ පධානානං විරතිචෙතනානං වසෙන ‘‘විරතියොපි හොන්ති චෙතනායොපී’’ති ආහ. මුසාවාදාදීහි විරමණකාලෙ වා විරතියො, සුභාසිතාදිවාචාභාසනාදිකාලෙ ච චෙතනායො යොජෙතබ්බා. මග්ගක්ඛණෙ විරතියොව චෙතනානං අමග්ගඞ්ගත්තා එකස්ස ඤාණස්ස දුක්ඛාදිඤාණතා විය, එකාය විරතියා මුසාවාදාදිවිරතිභාවො විය ච එකාය චෙතනාය සම්මාවාචාදිකිච්චත්තයසාධනසභාවාභාවා සම්මාවාචාදිභාවාසිද්ධිතො, තංසිද්ධියඤ්ච අඞ්ගත්තයත්තාසිද්ධිතො ච. සම්මප්පධානසතිපට්ඨානවසෙනාති [Pg.342] චතුසම්මප්පධානචතුසතිපට්ඨානභාවවසෙන.

‘Because of its function’: because the function to be performed by the preliminary knowledges of suffering, etc., is here accomplished pre-eminently, or because of this very knowledge’s function of illuminating suffering, etc. It obtains four names from accomplishing the functions to be performed in regard to the four truths. It obtains three names from accomplishing the function of abandoning sensual thought and the like. In the Analysis of the Training Rules, it is said: ‘The volition of abstinence and all associated states are training rules.’ Thus, with reference to the predominance of the volitions of abstinence, it is said: ‘They are both abstinences and volitions.’ Or, at the time of abstaining from false speech, etc., they are abstinences; and at the time of speaking well-spoken words, etc., they are volitions that should be applied. At the moment of the path, only the abstinences are path factors, since the positive volitions are not path factors. For unlike one knowledge having the nature of knowing suffering, etc., and one abstinence having the nature of abstaining from false speech, etc., a single volition does not have the nature of accomplishing the threefold function of right speech, etc. Therefore, the state of right speech, etc., is not established by it, and with that not established, the state of being a threefold factor is not established. ‘By way of the right efforts and the foundations of mindfulness’ means by way of being the four right efforts and the four foundations of mindfulness.

පුබ්බභාගෙපි මග්ගක්ඛණෙපි සම්මාසමාධියෙවාති. යදිපි සමාධිඋපකාරකානං අභිනිරොපනානුමජ්ජනසම්පියායනබ්‍රූහනසන්තසුඛානං විතක්කාදීනං වසෙන චතූහි ඣානෙහි සම්මාසමාධි විභත්තො, තථාපි වායාමො විය අනුප්පන්නාකුසලානුප්පාදනාදිචතුවායාමකිච්චං, සති විය ච අසුභාසුඛානිච්චානත්තෙසු කායාදීසු සුභාදිසඤ්ඤාපහානචතුසතිකිච්චං එකො සමාධි චතුක්කජ්ඣානසමාධිකිච්චං න සාධෙතීති පුබ්බභාගෙපි පඨමජ්ඣානසමාධි පඨමජ්ඣානසමාධි එව මග්ගක්ඛණෙපි, තථා පුබ්බභාගෙපි චතුත්ථජ්ඣානසමාධි චතුත්ථජ්ඣානසමාධි එව මග්ගක්ඛණෙපීති අත්ථො.

Even in the preliminary stage and at the moment of the path, it is right concentration itself. Although right concentration is distinguished by means of the four jhānas according to the aspects of initial application of thought and other factors—such as fixing the mind, inclining it, delighting in it, fostering it, serenity, and happiness—which aid concentration, still, just as effort does not accomplish the fourfold task of preventing unarisen unwholesome states and so on, and just as mindfulness does not accomplish the fourfold task of abandoning perceptions of beauty and so on regarding the unattractive, suffering, impermanent, and non-self aspects of the body and so on, one concentration does not accomplish the task of the fourfold jhāna concentration. Thus, in the preliminary stage, the first jhāna concentration is simply the first jhāna concentration, and at the moment of the path, it is likewise. Similarly, in the preliminary stage, the fourth jhāna concentration is simply the fourth jhāna concentration, and at the moment of the path, it is likewise. This is the meaning.

තස්මාති පඤ්ඤාපජ්ජොතත්තා අවිජ්ජන්ධකාරං විධමිත්වා පඤ්ඤාසත්ථත්තා කිලෙසචොරෙ ඝාතෙන්තො. බහුකාරත්තාති ය්වායං අනාදිමති සංසාරෙ ඉමිනා කදාචිපි අසමුග්ඝාටිතපුබ්බො කිලෙසගණො තස්ස සමුග්ඝාටකො අරියමග්ගො. තත්ථ චායං සම්මාදිට්ඨි පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන පවත්තියා පුබ්බඞ්ගමා හොතීති බහුකාරා, තස්මා බහුකාරත්තා.

‘Therefore’: because wisdom is a lamp, it dispels the darkness of ignorance; because wisdom is a sword, it destroys the thieves of defilements. ‘Because it is highly beneficial’: this noble path is the uprooter of the mass of defilements that has never before been uprooted in this beginningless cycle of existence. And here, this right view, by way of its arising through full understanding, realization, and so on, is the forerunner. Thus, it is highly beneficial. Therefore, ‘because it is highly beneficial’.

තස්සාති සම්මාදිට්ඨියා. ‘‘බහුකාරො’’ති වත්වා තං බහුකාරතං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අයං’’ තම්බකංසාදිමයත්තා කූටො. අයං සමසාරතාය මහාසාරතාය ඡෙකො. එවන්ති යථා හෙරඤ්ඤිකස්ස චක්ඛුනා දිස්වා කහාපණවිභාගජානනෙ කරණන්තරං බහුකාරං යදිදං හත්ථො, එවං යොගාවචරස්ස පඤ්ඤාය ඔලොකෙත්වා ධම්මවිභාගජානනෙ ධම්මන්තරං බහුකාරං යදිදං විතක්කො විතක්කෙත්වා තදවබොධතො, තස්මා සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාදිට්ඨියා බහුකාරොති අධිප්පායො. දුතියඋපමායං එවන්ති යථා තච්ඡකො පරෙන පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා දින්නං දබ්බසම්භාරං වාසියා තච්ඡෙත්වා ගෙහකරණකම්මෙ උපනෙති, එවං යොගාවචරො විතක්කෙන ලක්ඛණාදිතො විතක්කෙත්වා දින්නධම්මෙ යාථාවතො පරිච්ඡින්දිත්වා පරිඤ්ඤාභිසමයාදිකම්මෙ උපනෙතීති යොජනා. වචීභෙදස්ස උපකාරකො විතක්කො සාවජ්ජානවජ්ජවචීභෙදනිවත්තනපවත්තනකරාය සම්මාවාචායපි උපකාරකො එවාති ‘‘ස්වාය’’න්තිආදි වුත්තං.

‘Of it’ refers to right view. Having said ‘of great help,’ its helpfulness is illustrated by the simile beginning with ‘just as.’ ‘This one’ refers to the counterfeit coin, being made of base metals like copper and bronze. ‘This one’ is the genuine coin, being of great value due to its even substance. ‘Thus’—just as for a money-changer, after examining with his eye and discerning the kinds of coins, another instrument, the hand, is of great help for that task, so too for a meditator, after examining with wisdom and discerning divisions of the Dhamma, another mental state, thought, is of great help for understanding it, because one understands after having thought. Therefore, the meaning is that right thought is of great help to right view. In the second simile, ‘thus’—just as a carpenter, turning over and over the given timber and shaping it with an adze, applies it to the work of building a house, so too a meditator, by repeatedly examining the characteristics, etc., of given dhammas with thought, precisely defines them and applies them to the tasks of full understanding, realization, etc. Thought is helpful for distinctions in speech, and it is certainly also helpful for right speech, which causes the turning away from blameworthy speech and the undertaking of blameless speech. Hence, it is said, ‘that one is…’ and so on.

වචීභෙදස්ස [Pg.343] නියාමිකා වාචා කායිකකිරියානියාමකස්ස කම්මන්තස්ස උපකාරිකා. තදුභයානන්තරන්ති දුච්චරිතද්වයපහායකස්ස සුචරිතද්වයපාරිපූරිහෙතුභූතස්ස සම්මාවාචාසම්මාකම්මන්තද්වයස්ස අනන්තරං. ඉදං වීරියන්ති චතුබ්බිධං සම්මප්පධානවීරියං. ඉන්ද්‍රියසමතාදයො සමාධිස්ස උපකාරධම්මා. තබ්බිපරියායතො අපකාරධම්මා වෙදිතබ්බා. ගතියොති නිප්ඵත්තියො, කිච්චාදිසභාවෙ වා. සමන්නෙසිත්වාති උපධාරෙත්වා.

Speech that regulates the distinctions in speech is helpful to the action that regulates bodily activity. ‘Immediately after both of them’ means immediately after the pair of right speech and right action, which is the cause for abandoning the two kinds of misconduct and for fulfilling the two kinds of good conduct. ‘This energy’ is the fourfold right effort. Balance of the faculties and so on are states that are helpful to concentration. Their opposites should be understood as states that are harmful. ‘Courses’ means accomplishments, or the nature of functions and so on. ‘Having investigated’ means having considered.

ද්වෙපබ්බජිතවත්ථුවණ්ණනා

The Explanation of the Story of the Two Who Went Forth

376-7. ‘‘කස්මා ආරද්ධ’’න්ති අනුසන්ධිකාරණං පුච්ඡිත්වා තං විභාවෙතුං ‘‘අයං කිරා’’තිආදි වුත්තං, තෙන අජ්ඣාසයානුසන්ධිවසෙන උපරි දෙසනා පවත්තාති දස්සෙති. තෙනාති තථාලද්ධිකත්තා. අස්සාති ලිච්ඡවීරඤ්ඤො. දෙසනායාති සණ්හසුඛුමායං සුඤ්ඤතපටිසංයුත්තායං යථාදෙසිතදෙසනායං. නාධිමුච්චතීති න සද්දහති න පසීදති. තන්තිධම්මං නාම කථෙන්තොති යෙසං අත්ථාය ධම්මො කථීයති, තස්මිං තෙසං අසතිපි මග්ගපටිවෙධෙ කෙවලං සාසනෙ තන්තිධම්මං කත්වා කථෙන්තො. එවරූපස්සාති සම්මාසම්බුද්ධත්තා අවිපරීතධම්මදෙසනතාය එවංපාකටධම්මකායස්ස සත්ථු. යුත්තං නු ඛො එතං අස්සාති අස්ස පඨමජ්ඣානාදිසමධිගමෙන සමාහිතචිත්තස්ස කුලපුත්තස්ස එතං ‘‘තං ජීව’’න්තිආදිනා උච්ඡෙදාදිගාහගහණං අපි නු යුත්තන්ති පුච්ඡති. ලද්ධියා පන ඣානාධිගමමත්තෙන න තාව විවෙචිතත්තා ‘‘තෙහි යුත්ත’’න්ති වුත්තං තං වාදං පටික්ඛිපිත්වාති ඣානලාභිනොපි තං ගහණං ‘‘අයුත්තමෙවා’’ති තං උච්ඡෙදවාදං සස්සතවාදං වා පටික්ඛිපිත්වා. අත්තමනා අහෙසුන්ති යස්මා ඛීණාසවො විගතසම්මොහො තිණ්ණවිචිකිච්ඡො, ‘‘තස්මා තස්ස තථා වත්තුං න යුත්ත’’න්ති උප්පන්නනිච්ඡයතාය තං මම වචනං සුත්වා අත්තමනා අහෙසුන්ති අත්ථො. සොපි ලිච්ඡවී රාජා තෙ විය සඤ්ජාතනිච්ඡයත්තා අත්තමනො අහොසි. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

376-7. Having asked the reason for the connection, 'Why was it begun?', to clarify it, the passage 'this, it is said,' and so forth was spoken, thereby showing that the teaching above proceeds by way of the connection of intention. 'By that' means because of having such a view. 'Of him' means of the Licchavi king. 'In the teaching' means in the gentle, subtle teaching connected with emptiness, the teaching as it was taught. 'He is not convinced' means he does not have faith, he does not have confidence. 'Teaching what is called the traditional Dhamma' means that even if there is no penetration of the path for those for whose benefit the Dhamma is taught, he teaches merely by making the Dhamma a tradition in the Dispensation. 'Of such a one' means of the Teacher, who, being a Perfectly Enlightened One, whose teaching of the Dhamma is not contrary, whose Dhamma-body is thus manifest. 'Is this fitting for him?' asks whether it is fitting for that clansman whose mind is concentrated through the attainment of the first jhāna and so forth to grasp annihilationism and so forth with 'that is the soul' and so on. However, because the view is not yet discriminated by the mere attainment of jhāna, the stated view 'it is fitting for them' is rejected. Even for one who has attained jhāna, such grasping is 'indeed unfitting,' thus rejecting that annihilationist or eternalist view. 'They were pleased' means: having heard my words, they were pleased because the conviction arose in them that 'since he is one whose taints are destroyed, whose delusion is dispelled, who has crossed beyond doubt, therefore it is not fitting for him to speak thus.' That Licchavi king, too, was pleased because his conviction arose in the same way as theirs. Whatever is not explicitly explained here in meaning is nevertheless quite easy to understand.

මහාලිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

The Clarification of Hidden Meanings in the Explanation of the Mahāli Sutta

7. ජාලියසුත්තවණ්ණනා

7. The Explanation of the Jāliya Sutta

ද්වෙපබ්බජිතවත්ථුවණ්ණනා

The Explanation of the Story of the Two Who Went Forth

378. ‘‘ඝොසිතෙන [Pg.344] සෙට්ඨිනා කතෙ ආරාමෙ’’ති වත්වා තත්ථ කොයං ඝොසිතසෙට්ඨි නාම, කථඤ්චානෙන ආරාමො කාරිතො, කථං වා තත්ථ භගවා විහාසීති තං සබ්බං සමුදාගමතො පට්ඨාය සඞ්ඛෙපතොව දස්සෙතුං ‘‘පුබ්බෙ කිරා’’තිආදි වුත්තං. තතොති අල්ලකප්පරට්ඨතො. තදාති තෙසං තං ගාමං පවිට්ඨදිවසෙ. බලවපායාසන්ති ගරුතරං බහුපායාසං. අසන්නිහිතෙති ගෙහතො බහි ගතෙ. භුස්සතීති රවති. ඝොසකදෙවපුත්තොත්වෙව නාමං අහොසි සරඝොසසම්පත්තියා. වෙය්‍යත්තියෙනාති පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන. ඝොසිතසෙට්ඨි නාම ජාතො තාය එව චස්ස සරසම්පත්තියා ඝොසිතනාමතා.

378. Having stated, 'in the monastery built by the merchant Ghosita,' to explain concisely from its origin who this merchant Ghosita was by name, how the monastery was built by him, and how the Blessed One dwelt there, the passage 'formerly, it is said,' and so forth was spoken. Tato means from the country of Allakappa. Tadā means on the day of their entry into that village. Balavapāyāsaṃ means very serious, abundant distress. Asannihite means having gone out from the house. Bhussati means he cries out. His name was indeed Ghosaka, the young deva, due to the excellence of his melodious voice. Veyyattiyena means by proficiency of wisdom. He was born as the merchant named Ghosita, and his name came from that same excellence of voice.

සරීරසන්තප්පනත්ථන්ති හිමවන්තෙ ඵලමූලාහාරතාය කිලන්තසරීරා ලොණම්බිලසෙවනෙන තස්ස සන්තප්පනත්ථං පීනනත්ථං. තසිතාති පිපාසිතා. කිලන්තාති පරිස්සන්තකායා. තෙ කිර තං වටරුක්ඛං පත්වා තස්ස සොභාසම්පත්තිං දිස්වා මහානුභාවා මඤ්ඤෙ එත්ථ අධිවත්ථා දෙවතා, ‘‘සාධු වතායං දෙවතා අම්හාකං අද්ධානපරිස්සමං විනොදෙය්‍යා’’ති චින්තෙසුං, තෙන වුත්තං ‘‘තත්ථ අධිවත්ථා…පෙ… නිසීදිංසූ’’ති. සොති අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති. භතකානන්ති භතියා වෙය්‍යාවච්චං කරොන්තානං දාසපෙසකම්මකරානං. පකතිභත්තවෙතනන්ති පකතියා දාතබ්බභත්තවෙතනං, තදා උපොසථිකත්තා කම්මං අකරොන්තානම්පි කම්මකරණදිවසෙන දාතබ්බභත්තවෙතනමෙවාති අත්ථො. කඤ්චීති කඤ්චිපි භතකං.

`Sarīrasantappanatthaṃ` means for the purpose of satisfying the body: for those whose bodies are weary from eating fruits and roots in the Himalayas, it is for the purpose of satisfying and nourishing it by consuming salt and sour foods. `Tasitā` means thirsty. `Kilantā` means exhausted in body. It is said that they, having reached that banyan tree and seeing its splendid beauty, thought, 'Surely, a deity of great power dwells here. It would be good if this deity could relieve our travel fatigue.' Therefore, it is said, 'There, the deity dwelling... sat down.' `So` means the householder Anāthapiṇḍika. `Bhatakānaṃ` means of those who perform service for wages, such as slaves, servants, and laborers. `Pakatibhattavetanaṃ` means the regular food and wages to be given; even though they did not work on that Uposatha day, the food and wages were to be given as on a working day—this is the meaning. `Kañci` means even a single worker.

උපෙච්ච පරස්ස වාචාය ආරම්භනං බාධනං උපාරම්භො, දොසදස්සනවසෙන ඝට්ටනන්ති අත්ථො, තෙනාහ ‘‘උපාරම්භාධිප්පායෙන වාදං ආරොපෙතුකාමා හුත්වා’’ති. වදන්ති නින්දනවසෙන කථෙන්ති එතෙනාති හි වාදො, දොසො. තං ආරොපෙතුකාමා, පතිට්ඨාපෙතුකාමා හුත්වාති අත්ථො. ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්ති, ඉධ යං වත්ථුං ජීවසඤ්ඤිතං, තදෙව සරීරසඤ්ඤිතන්ති ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති වාදං ගහෙත්වා වදන්ති. රූපඤ්ච අත්තානඤ්ච [Pg.345] අද්වයං කත්වා සමනුපස්සනවසෙන ‘‘සත්තො’’ති වා බාහිරකපරිකප්පිතං අත්තානං සන්ධාය වදන්ති. භිජ්ජතීති නිරුදයවිනාසවසෙන විනස්සති. තෙන ජීවසරීරානං අනඤ්ඤත්තානුජානනතො, සරීරස්ස ච භෙදදස්සනතො. න හෙත්ථ යථා භෙදවතා සරීරතො අනඤ්ඤත්තා අදිට්ඨොපි ජීවස්ස භෙදො වුත්තො, එවං අදිට්ඨභෙදතො අනඤ්ඤත්තා සරීරස්සාපි අභෙදොති සක්කා විඤ්ඤාතුං තස්ස භෙදස්ස පච්චක්ඛසිද්ධත්තා, භූතුපාදායරූපවිනිමුත්තස්ස ච සරීරස්ස අභාවතොති ආහ ‘‘උච්ඡෙදවාදො හොතී’’ති.

`Upārambho` means approaching another's speech, assailing, or obstructing; that is, attacking by pointing out faults. Therefore, it is said, 'desiring to impose a dispute with the intention of accusing.' `Vādo` is so called because they declare (`vadanti`) or speak in a blaming manner by means of it; it is a fault. Desiring to impose it, desiring to establish it—this is the meaning. 'That life-principle, that body': here, that which is designated as the life-principle, that very thing is designated as the body. They speak having taken up the view 'one regards form as self.' Regarding form and self as non-dual, they speak with reference to the 'being,' or with reference to a self conceived of by outsiders. `Bhijjati` means it perishes through cessation and destruction. This is because of the acceptance of the non-otherness of the life-principle and the body, and because the breaking of the body is seen. Here, it cannot be understood that just as the breaking of the life-principle, though unseen, is spoken of due to its non-otherness from the body which breaks, so too, due to its non-otherness from that which has unseen breaking, the body is also unbreakable. This is because its breaking is directly evident, and because a body devoid of the primary elements and derived matter does not exist. Therefore, it is said, 'it is the annihilationist view.'

‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’’න්ති අඤ්ඤදෙව වත්ථුං ජීවසඤ්ඤිතං, අඤ්ඤං වත්ථුං සරීරසඤ්ඤිතන්ති ‘‘රූපවන්තං අත්තානං සමනුපස්සතී’’තිආදිනයප්පවත්තං වාදං ගහෙත්වා වදන්ති. රූපෙ භෙදස්ස දිට්ඨත්තා, අත්තනි ච තදභාවතො අත්තා නිච්චොති ආපන්නමෙවාති ආහ ‘‘තුම්හාකං…පෙ… ආපජ්ජතී’’ති.

'The life-principle is one thing, the body is another' means one thing is designated as the life-principle, and another thing is designated as the body. They declare this, having taken up the view that proceeds from the method of 'one regards the self as possessing form,' and so forth. Since the breaking of form is seen, and since that is absent in the self, it follows that the self is eternal. Therefore, it is said: 'For you... it follows.'

379-380. තයිදං නෙසං වඤ්ඣාසුතස්ස දීඝරස්සතාපරිකප්පනසදිසන්ති කත්වා ඨපනීයොයං පඤ්හොති තත්ථ රාජනිමීලනං කත්වා සත්ථා උපරි නෙසං ‘‘තෙන හාවුසො සුණාථා’’තිආදිනා ධම්මදෙසනං ආරභීති ආහ ‘‘අථ භගවා’’තිආදි. තස්සා යෙවාති මජ්ඣිමාය පටිපදාය.

379-380. This question of theirs is like speculating about the longness or shortness of a barren woman's son; having considered this, the question should be set aside. There, the Teacher, ignoring it, began the Dhamma discourse transcending their question with, 'Therefore, friends, listen,' and so on. Thus it is said, 'Then the Blessed One,' and so forth. `Tassā yeva` means of that very middle path.

සද්ධාපබ්බජිතස්සාති සද්ධාය පබ්බජිතස්ස ‘‘එවමහං ඉතො වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරිස්සාමී’’ති එවං පබ්බජ්ජං උපගතස්ස තදනුරූපඤ්ච සීලං පූරෙත්වා පඨමජ්ඣානෙන සමාහිතචිත්තස්ස. එතං වත්තුන්ති එතං කිලෙසවට්ටපරිබුද්ධිදීපනං ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්තිආදිකං දිට්ඨිසංකිලෙසනිස්සිතං වචනං වත්තුන්ති අත්ථො. නිබ්බිචිකිච්ඡො න හොතීති ධම්මෙසු තිණ්ණවිචිකිච්ඡො න හොති, තත්ථ තත්ථ ආසප්පනපරිසප්පනවසෙන පවත්තතීති අත්ථො.

`Saddhāpabbajitassa` means of one who has gone forth out of faith; that is, of one who has undertaken the going forth with the thought, 'Thus I will escape from this suffering of the round of existence,' and having fulfilled the corresponding virtuous conduct, whose mind is concentrated by the first jhāna. `Etaṃ vattuṃ` means to speak this statement, which illuminates the round of defilements, such as 'That is the life-principle, that is the body,' a statement based on the defilement of view—this is the meaning. `Nibbicikiccho na hoti` means he has not crossed over doubt concerning the teachings; that is, he proceeds by wavering and wandering here and there.

එතමෙවං ජානාමීති යෙන සො භික්ඛු පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එතං සසම්පයුත්තධම්මං චිත්තන්ති එවං ජානාමි. නො ච එවං වදාමීති යථා දිට්ඨිගතිකා තං ධම්මජාතං සනිස්සයං අභෙදතො ගණ්හන්තා ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්ති වා තදුභයං භෙදතො ගණ්හන්තා ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’’න්ති වා අත්තනො මිච්ඡාගාහං පවෙදෙන්ති, අහං පන න එවං වදාමි තස්ස ධම්මස්ස සුපරිඤ්ඤාතත්තා, තෙනාහ ‘‘අථ ඛො’’තිආදි. බාහිරකා යෙභුය්‍යෙන කසිණජ්ඣානානි [Pg.346] එව නිබ්බත්තෙන්තීති ආහ ‘‘කසිණපරිකම්මං භාවන්තෙස්සා’’ති. යස්මා භාවනානුභාවෙන ඣානාධිගමො, භාවනා ච පථවීකසිණාදිසඤ්ජානනමුඛෙන හොතීති සඤ්ඤාසීසෙන නිද්දිසීයති, තස්මා ආහ ‘‘සඤ්ඤාබලෙන උප්පන්න’’න්ති. තෙනාහ – ‘‘පථවීකසිණමෙකො සඤ්ජානාතී’’තිආදි. ‘‘න කල්ලං තස්සෙත’’න්ති ඉදං යස්මා භගවතා තත්ථ තත්ථ ‘‘අථ ච පනාහං න වදාමී’’ති වුත්තං, තස්මා න වත්තබ්බං කිරෙතං කෙවලිනා උත්තමපුරිසෙනාති අධිප්පායෙනාහ, තෙන වුත්තං ‘‘මඤ්ඤමානා වදන්තී’’ති. සෙසං සබ්බත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

'I know it thus' means: I know thus that mind with its associated states by which that bhikkhu dwells having attained the first jhāna. 'But I do not speak thus' means: unlike those holding certain views who, grasping that collection of phenomena with its support as indivisible, declare 'That is the life-principle, that is the body,' or, grasping them both as divisible, declare 'The life-principle is one thing, the body is another,' thus proclaiming their own wrong grasp, I, however, do not speak thus, because that phenomenon is well understood by me. Therefore, it is said, 'But then,' and so forth. Outsiders for the most part produce only kasiṇa-jhānas; therefore, it is said, 'for one developing the kasiṇa preliminary practice.' Because the attainment of jhāna comes about through the power of development, and development occurs by way of perceiving the earth-kasiṇa and so forth, it is indicated under the heading of perception. Therefore, it is said, 'arisen through the strength of perception.' Hence it is said, 'One perceives the earth-kasiṇa,' and so forth. Regarding 'It is not fitting for this': since the Blessed One has said here and there, 'And yet I do not say so,' this is said with the intention that this should not be spoken by a perfected one, a supreme person. For that reason it was said, 'thinking, they speak.' The rest is easily understood everywhere.

ජාලියසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

The Clarification of Hidden Meanings in the Explanation of the Jāliya Sutta.

8. මහාසීහනාදසුත්තවණ්ණනා

8. The Commentary on the Mahāsīhanāda Sutta

අචෙලකස්සපවත්ථුවණ්ණනා

The Commentary on the Story of Acela Kassapa

381. යස්මිං [Pg.347] රට්ඨෙ තං නගරං, තස්ස රට්ඨස්සපි යස්මිං නගරෙ තදා භගවා විහාසි, තස්ස නගරස්සපි එතදෙව නාමං, තස්මා උරුඤ්ඤායන්ති උරුඤ්ඤාජනපදෙ උරුඤ්ඤාසඞ්ඛාතෙ නගරෙති අත්ථො. රමණීයොති මනොහරභූමිභාගතාය ඡායූදකසම්පත්තියා, ජනවිවිත්තතාය ච මනොරමො. නාමන්ති ගොත්තනාමං. තපනං සන්තපනං කායස්ස ඛෙදනං තපො, සො එතස්ස අත්ථීති තපස්සී, තං තපස්සිං. යස්මා තථාභූතො තපං නිස්සිතො, තපො වා තං නිස්සිතො, තස්මා ආහ ‘‘තපනිස්සිතක’’න්ති. ලූඛං වා ඵරුසං සාධුසම්මතාචාරවිරහතො නපසාදනීයං ආජීවති වත්තතීති ලූඛාජීවී, තං ලූඛාජීවිං. මුත්තාචාරාදීති ආදි-සද්දෙන පරතො පාළියං (දී. නි. 1.397) ආගතා හත්ථාපලෙඛනාදයො සඞ්ගහිතා. උප්පණ්ඩෙතීති උහසනවසෙන පරිභාසති. උපවදතීති අවඤ්ඤාපුබ්බකං අපවදති, තෙනාහ ‘‘හීළෙති වම්භෙතී’’ති. ධම්මස්ස ච අනුධම්මංති එත්ථ ධම්මො නාම හෙතු ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 720) වියාති ආහ ‘‘කාරණස්ස අනුකාරණ’’න්ති. කාරණන්ති චෙත්ථ තථාපවත්තස්ස සද්දස්ස අත්ථො අධිප්පෙතො තස්ස පවත්තිහෙතුභාවතො. අත්ථප්පයුත්තො හි සද්දප්පයොගො. අනුකාරණන්ති ච සො එව පරෙහි තථා වුච්චමානො. පරෙහීති ‘‘යෙ තෙ’’ති වුත්තසත්තෙහි පරෙහි. වුත්තකාරණෙනාති යථා තෙහි වුත්තං, තථා චෙ තුම්හෙහි න වුත්තං, එවං සති තෙහි වුත්තකාරණෙන සකාරණො හුත්වා තුම්හාකං වාදො වා තතො පරං තස්ස අනුවාදො කොචි අප්පමත්තකොපි විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බං ඨානං කාරණං නාගච්ඡෙය්‍ය, කිමෙවං නාගච්ඡතීති යොජනා. ‘‘ඉදං වුත්තං හොතී’’තිආදිනා තමෙවත්ථං සඞ්ඛෙපතො දස්සෙති.

381. In whichever country that city is, and in whichever city of that country the Blessed One then resided, that city too has this very name. Therefore, `Uruññāyaṃ` means in the Uruññā country, in the city called Uruññā. `Ramaṇīya` means delightful due to its charming landscape, abundance of shade and water, and seclusion from people, thus pleasing to the mind. `Nāma` refers to the clan name. `Tapana`, tormenting, is the affliction of the body; this is `tapa`, austerity. One who possesses this is a `tapassī`, an ascetic; to that ascetic. Since such a person relies on austerity, or austerity relies on him, it is said, `tapanissitaka`, 'dependent on austerity.' One who lives (`ājīvati`) or conducts oneself (`vattati`) in a harsh (`lūkha`) or rough (`pharusa`) way, which is not pleasing due to the absence of conduct approved by the good, is a `lūkhājīvī`, a practitioner of harsh living; to that practitioner of harsh living. `Muttācārādi` means: by the word `ādi` (etc.), the practices of unrestrained conduct, such as licking the hands, etc., which are mentioned later in the Pāli text (Dīgha Nikāya 1.397), are included. `Uppaṇḍeti` means one derides or mocks. `Upavadati` means one disparages with contempt; hence it is said, 'one scorns or reviles.' Regarding `dhammassa ca anudhammaṃ`: here, `dhamma` means cause, as in passages like 'knowledge in the cause is the analytical knowledge of principles' (Vibhaṅga 720). Thus, it is said, 'the imitation of the cause.' And here, by `kāraṇa` (cause), the meaning of the word so used is intended, because it is the cause of its usage. For the use of a word is connected with a meaning. And `anukāraṇa` is that very thing being spoken of in a similar way by others. `Parehi` means by others, that is, by the beings mentioned as 'those who.' `Vuttakāraṇena` means: if you have not spoken in the same way as they have, this being so, your statement, or any subsequent restatement of it, should not, on account of the reason stated by them, arrive at any ground for blame by the wise, not even the slightest. How could it be otherwise? This is the connection. By 'This is what is meant,' and so on, he briefly shows this very meaning.

382. ඉදානි යං විභජ්ජවාදං සන්ධාය භගවතා ‘‘න මෙ තෙ වුත්තවාදිනො’’ති සඞ්ඛෙපතො වත්වා තං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘ඉධාහං කස්සපා’’තිආදි වුත්තං, තං විභාගෙන දස්සෙන්තො ‘‘ඉධෙකච්චො’’තිආදිමාහ. භගවා [Pg.348] හි නිරත්ථකං අනුපසමසංවත්තනිකං කායකිලමථං ‘‘අත්තකිලමථානුයොගො දුක්ඛො අනරියො අනත්ථසංහිතො’’තිආදිනා (සං. නි. 3.1081; මහාව. 13; පටි. ම. 2.30) ගරහති. සාත්ථකං පන උපසමසංවත්තනිකං ‘‘ආරඤ්ඤිකො හොති, පංසුකූලිකො හොතී’’තිආදිනා වණ්ණෙති. අප්පපුඤ්ඤතායාති අපුඤ්ඤතාය. තීණි දුච්චරිතානි පූරෙත්වාති මිච්ඡාදිට්ඨිභාවතො කම්මඵලං පටික්ඛිපන්තො ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා (දී. නි. 1.171; ම. නි. 1.445; 2.94, 95, 225; 3.91, 115; සං. නි. 3.210; ධ. ස. 1221; විභ. 938) මිච්ඡාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා තථා තථා තීණි දුච්චරිතානි පූරෙත්වා. අනෙසනවසෙනාති කොහඤ්ඤෙ ඨත්වා අසන්තගුණසම්භාවනිච්ඡාය මිච්ඡාජීවවසෙන. ඉමෙ ද්වෙති ‘‘අප්පපුඤ්ඤො පුඤ්ඤවා’’ති ච වුත්තෙ දුච්චරිතකාරිනො ද්වෙ පුග්ගලෙ සන්ධාය.

382. Now, with reference to the analytical doctrine, the Blessed One briefly stated, 'They are not expressing my view.' In order to show this in detail, he then said, 'Here, Kassapa,' etc. The commentator, presenting this in detail, now says, 'Here, a certain person,' etc. For the Blessed One condemns bodily mortification that is meaningless and does not lead to peace, saying, 'The pursuit of self-mortification is painful, ignoble, and unbeneficial,' etc. (Saṃ. Ni. 3.1081; Mahāva. 13; Paṭi. Ma. 2.30). However, he praises that which is meaningful and conducive to peace, saying, 'He is a forest-dweller, a rag-robe wearer,' etc. 'Appapuññatāya' means 'due to lack of merit.' 'Having fulfilled the threefold misconduct' means, due to holding wrong view, rejecting the results of actions by saying, 'There is no giving,' etc. (Dī. Ni. 1.171; Ma. Ni. 1.445; 2.94, 95, 225; 3.91, 115; Saṃ. Ni. 3.210; Dha. Sa. 1221; Vibha. 938), and having prioritized wrong view, he thus fulfills the threefold misconduct. 'By way of improper seeking' means, being established in deceitfulness, with the desire to be esteemed for qualities one does not possess, through wrong livelihood. 'These two' refers to the two persons who engage in misconduct, mentioned when it is said, 'the one of little merit and the one of merit.'

‘‘ඉමෙ ද්වෙ සන්ධායා’’ති එත්ථ පන දුතියනයෙ ‘‘අප්පපුඤ්ඤො, පුඤ්ඤවා’’ති ච වුත්තෙ සුචරිතකාරිනොති ආදිනා යොජෙතබ්බං. කම්මකිරියවාදිනො හි ඉමෙ ද්වෙ පුග්ගලා. ඉති පඨමදුතියනයෙසු වුත්තනයෙනෙව තතියචතුත්ථනයෙසු යොජනා වෙදිතබ්බා.

'These two are referred to': Here, in the second interpretation, when 'one of little merit, one of merit' is stated, it should be connected with 'one who performs good conduct,' etc. For these two individuals are proponents of the efficacy of action. Thus, the connection in the third and fourth interpretations should be understood in the same way as has been explained for the first and second interpretations.

බාහිරකාචාරයුත්තො තිත්ථියාචාරයුත්තො, න විමුත්තාචාරො. අත්තානං සුඛෙත්වාති අධම්මිකෙන සුඛෙන අත්තානං සුඛෙත්වා, තෙනාහ ‘‘දුච්චරිතානි පූරෙත්වා’’ති. ‘‘න දානි මයා සදිසො අත්ථී’’තිආදිනා තිස්සන්නං මඤ්ඤනානං වසෙන දුච්චරිතපූරණමාහ. මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙනාති ‘‘නත්ථි කාමෙසු දොසො’’ති එවං පවත්තමිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන. පරිබ්බාජිකායාති පබ්බජ්ජං උපගතාය තාපසදාරිකාය. දහරායාති තරුණාය. මුදුකායාති සුඛුමාලාය. ලොමසායාති තනුතම්බලොමතාය අප්පලොමාය. කාමෙසූති වත්ථුකාමෙසු. පාතබ්‍යතන්ති පරිභුඤ්ජිතබ්බං, පාතබ්‍යතන්ති වා පරිභුඤ්ජනකතං. ආපජ්ජන්තොති උපගච්ඡන්තො. පරිභොගත්ථො හි අයං පා-සද්දො, කත්තුසාධනො ච තබ්බ-සද්දො, යථාරුචි පරිභුඤ්ජන්තොති අත්ථො. කිලෙසකාමොපි හි අස්සාදියමානො වත්ථුකාමන්තොගධොයෙව.

Associated with external conduct, associated with sectarian conduct, not with liberated conduct. 'Having pleased oneself' means having pleased oneself with unrighteous pleasure; hence it is said, 'having fulfilled misconduct.' Through the threefold conceit, 'Now there is none like me,' etc., he speaks of fulfilling misconduct. 'Through wrong view' means through the wrong view that arises as 'there is no fault in sensual pleasures.' 'With a female wanderer' means with a female ascetic who has undertaken the wandering life, a female recluse. 'Young' means youthful. 'Tender' means delicate. 'Lomasā' (hairy) means with fine, reddish body hair, having little hair. 'In sensual pleasures' means in the objects of sensual desire. 'Pātabya' (to be partaken of) means 'to be enjoyed,' or 'that which is made to be enjoyed.' 'Āpajjanto' (indulging) means 'approaching.' For this 'pā-' prefix is in the sense of enjoyment, and the '-tabba' suffix indicates the agent; the meaning is 'enjoying as one pleases.' Indeed, even the defilement of desire, being savored, is entirely included within the objects of sensual pleasure.

ඉදන්ති යථාවුත්තං අත්ථප්පභෙදං විභජ්ජනං. තිත්ථියවසෙන ආගතං අට්ඨකථායං තථා විභත්තත්තා. සාසනෙපීති ඉමස්මිං සාසනෙපි.

'This' means the classification, the division of meaning, as has been stated. It is presented in accordance with the sectarians because it is classified as such in the commentary. 'Even in the Dispensation' means 'even in this Dispensation.'

අරහත්තං [Pg.349] වා අත්තනි අසන්තං ‘‘අත්ථී’’ති විප්පටිජානිත්වා. සාමන්තජප්පනං, පච්චයපටිසෙවනං, ඉරියාපථනිස්සිතන්ති ඉමානි තීණි වා කුහනවත්ථූනි. තාදිසො වාති ධුතඞ්ග- (මි. ප. 4.2; විසුද්ධි. 1.22) සමාදානවසෙන ලූඛාජීවී එව. දුල්ලභසුඛො භවිස්සාමි දුග්ගතීසු උපපත්තියාති අධිප්පායො.

Or having falsely claimed that arahantship, which is non-existent in oneself, 'exists.' Or, the three grounds for deceit: flattery, the use of requisites, and dependence on bodily postures. 'Such a one' means one who indeed lives a coarse life by way of undertaking ascetic practices (dhutaṅga) (Mi. Pa. 4.2; Visuddhi. 1.22). The intention is: 'By being reborn in miserable states, I will be one for whom happiness is difficult to obtain.'

383. අසුකට්ඨානතොති අසුකභවතො. ආගතාති නිබ්බත්තනවසෙන ඉධාගතා. ඉදානි ගන්තබ්බට්ඨානන්ති ආයතිං නිබ්බත්තනට්ඨානං. පුන උපපත්තින්ති ආයතිං අනන්තරභවතො තතියං උපපත්තිං, පුන උපපත්තීති පුනප්පුනං නිබ්බත්ති. කෙන කාරණෙනාති යථාභූතං අජානන්තො හි ඉච්ඡාදොසවසෙන යං කිඤ්චි ගරහෙය්‍ය, අහං පන යථාභූතං ජානන්තො සබ්බං තං කෙන කාරණෙන ගරහිස්සාමි, තං කාරණං නත්ථීති අධිප්පායො, තෙනාහ ‘‘ගරහිතබ්බමෙවා’’තිආදි. තමත්ථන්ති ගරහිතබ්බස්සෙව ගරහණං, පසංසිතබ්බස්ස ච පසංසනං.

383. 'From some state' means 'from some existence.' 'Have come' means 'have come here by way of being born.' 'Now the place to go' means 'the future place of rebirth.' 'Again rebirth' means the third rebirth after the immediately following future existence; 'again rebirth' means repeated birth. 'For what reason?': The intention is: 'Not knowing things as they really are, one might blame anything out of desire and hatred. But I, knowing things as they really are, for what reason would I blame all that? There is no such reason.' Hence it is said, 'only what is blameworthy should be blamed,' etc. 'That purpose' means blaming only what is blameworthy and praising what is praiseworthy.

න කොචි ‘‘න සාධූ’’ති වදති දිට්ඨධම්මිකස්ස, සම්පරායිකස්ස ච අත්ථස්ස සාධනවසෙනෙව පවත්තියා භද්දකත්තා. පඤ්චවිධං වෙරන්ති පාණාතිපාතාදිපඤ්චවිධං වෙරං. තඤ්හි පඤ්චවිධස්ස සීලස්ස පටිසත්තුභාවතො, සත්තානං වෙරහෙතුතාය ච ‘‘වෙර’’න්ති වුච්චති. තතො එව තං න කොචි ‘‘සාධූ’’ති වදති, තථා දිට්ඨධම්මිකාදිඅත්ථානං අසාධනතො, සත්තානං සාධුභාවස්ස ච දූසනතො. න නිරුන්ධිතබ්බන්ති රූපග්ගහණෙ න නිවාරෙතබ්බං. දස්සනීයදස්සනත්ථො හි චක්ඛුපටිලාභොති තෙසං අධිප්පායො. යදග්ගෙන තෙසං පඤ්චද්වාරෙ අසංවරො සාධු, තදග්ගෙන තත්ථ සංවරො න සාධූති ආහ ‘‘පුන යං තෙ එකච්චන්ති පඤ්චද්වාරෙ සංවර’’න්ති.

No one says 'it is not good,' because it is excellent in that it proceeds by way of accomplishing benefit in this very life and in the life to come. 'Five kinds of enmity' means the five kinds of enmity beginning with the destruction of life. For it is called 'enmity' because it is the adversary of the fivefold virtue and because it is a cause of enmity for beings. Therefore, no one says 'it is good,' because it does not accomplish benefits in this very life, etc., and because it corrupts the good state of beings. 'Should not be obstructed' means it should not be prevented in the grasping of forms. For their intention is that the purpose of obtaining the eye is to see what is beautiful. To the extent that non-restraint at the five doors is good for them, to that same extent restraint there is not good—thus he said: 'but again, what some say... restraint at the five doors.'

අථ වා යං තෙ එකච්චං වදන්ති ‘‘සාධූ’’ති තෙ ‘‘එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා’’ති වුත්තා තිත්ථියා යං අත්තකිලමථානුයොගාදිං ‘‘සාධූ’’ති වදන්ති, මයං තං න ‘‘සාධූ’’ති වදාම. යං තෙ එකච්චං වදන්ති ‘‘න සාධූ’’ති යං පන තෙ අනවජ්ජපච්චයපරිභොගං, සුනිවත්ථසුපාරුපනාදිසම්මාපටිපත්තිඤ්ච ‘‘න සාධූ’’ති වදන්ති, තං මයං ‘‘සාධූ’’ති වදාමාති එවං පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Alternatively, what some—those sectarians called 'some ascetics and brahmins'—say is 'good,' namely, self-mortification and such, we do not say is 'good.' But what some say is 'not good,' namely, the blameless use of the requisites and proper conduct, such as being well-clothed and well-covered, that we say is 'good.' Thus, the meaning here should be understood.

එවං [Pg.350] යං පරවාදමූලකං චතුක්කං දස්සිතං, තදෙව පුන සකවාදමූලකං කත්වා දස්සිතන්ති පකාසෙන්තො ‘‘එව’’න්තිආදිමාහ. යඤ්හි කිඤ්චි කෙනචි සමානං, තෙනපි තං සමානමෙව, තථා අසමානං පීති. සමානාසමානතන්ති සමානාසමානතාමත්තං. අනවසෙසතො හි පහාතබ්බානං ධම්මානං පහානං සකවාදෙ දිස්සති, න පරවාදෙ. තථා පරිපුණ්ණමෙව ච උපසම්පාදෙතබ්බධම්මානං උපසම්පාදනං සකවාදෙ, න පරවාදෙ. තෙන වුත්තං ‘‘ත්‍යාහ’’න්තිආදි.

Thus, clarifying that the fourfold set rooted in the doctrines of others, which has been shown, is now shown again having been made rooted in one's own doctrine, he says 'Thus,' and so on. For whatever is similar for someone is indeed similar for them, and likewise what is dissimilar. 'Similarity and dissimilarity' means merely the state of being similar and dissimilar. For in one's own doctrine, the complete abandonment of things that should be abandoned is seen, not in the doctrine of others. Likewise, the full attainment of things that should be attained is in one's own doctrine, not in the doctrine of others. Therefore, it is said, 'Thus I…,' and so on.

සමනුයුඤ්ජාපනකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Discourse on Instigating Inquiry

385. ලද්ධිං පුච්ඡන්තොති ‘‘කිං සමණො ගොතමො සංකිලෙසධම්මෙ අනවසෙසං පහාය වත්තති, උදාහු පරෙ ගණාචරියා. එත්ථ තාව අත්තනො ලද්ධිං වදා’’ති ලද්ධිං පුච්ඡන්තො. කාරණං පුච්ඡන්තොති ‘‘සමණො ගොතමො සංකිලෙසධම්මෙ අනවසෙසං පහාය වත්තතී’’ති වුත්තෙ ‘‘කෙන කාරණෙන එවමත්ථං ගාහයා’’ති කාරණං පුච්ඡන්තො. උභයං පුච්ඡන්තොති ‘‘ඉදං නාමෙත්ථ කාරණ’’න්ති කාරණං වත්වා පටිඤ්ඤාතෙ අත්ථෙ සාධියමානෙ අන්වයතො, බ්‍යතිරෙකතො ච කාරණං සමත්ථෙතුං සදිසාසදිසභෙදං උපමොදාහරණද්වයං පුච්ඡන්තො, උභයං පුච්ඡන්තො කාරණස්ස ච තිලක්ඛණසම්පත්තියා යථාපටිඤ්ඤාතෙ අත්ථෙ සාධිතෙ සම්මදෙව අනුපච්ඡා භාසන්තො නිගමෙන්තො සමනුභාසති නාම. උපසංහරිත්වාති උපනෙත්වා. ‘‘කිං තෙ’’තිආදි උපසංහරණාකාරදස්සනං. දුතියපදෙති ‘‘සඞ්ඝෙන වා සඞ්ඝ’’න්ති ඉමස්මිං පදෙ.

385. 'Asking about one's view' means asking: 'Does the ascetic Gotama live having completely abandoned defiling qualities, or do other teachers of sects? Here, first, state your own view.' 'Asking for the reason' means, when it is said, 'The ascetic Gotama lives having completely abandoned defiling qualities,' asking: 'For what reason do you maintain this?' 'Asking both' means: having stated the reason as, 'This here is the reason,' and while the admitted point is being established, asking for a pair of examples with similes, divided into similar and dissimilar, in order to support the reason through positive and negative concomitance. When the point has been established as admitted by means of the reason possessing its three characteristics, one who then speaks rightly and without concealment is said to be 'following up with a conclusion.' 'Having brought it forward' means having introduced it. 'What is it to you?' etc., shows the manner of bringing it forward. 'In the second phrase' refers to this phrase: 'by the Sangha or the Sangha.'

තමත්ථන්ති තං පහාතබ්බධම්මානං අනවසෙසං පහාය වත්තනසඞ්ඛාතඤ්ච සමාදාතබ්බධම්මානං අනවසෙසං සමාදාය වත්තනසඞ්ඛාතඤ්ච අත්ථං. යොජෙත්වාති අකුසලාදිපදෙහි යොජෙත්වා. අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන අකුසලා චෙව තතොයෙව අකුසලාති ච සඞ්ඛං ගතාති සඞ්ඛාතා තත්ථ පුරිමපදෙන එකන්තාකුසලෙ වදති, දුතියපදෙන තංසහගතෙ, තංපක්ඛියෙ ච, තෙනාහ ‘‘කොට්ඨාසං වා කත්වා ඨපිතා’’ති, අකුසලපක්ඛියභාවෙන වවත්ථාපිතාති අත්ථො. අවජ්ජට්ඨො දොසට්ඨො ගාරය්හපරියායත්තාති ආහ ‘‘සාවජ්ජාති සදොසා’’ති. අරියා නාම නිද්දොසා, ඉමෙ පන කත්ථචිපි නිද්දොසා න හොන්තීති නිද්දොසට්ඨෙන අරියා භවිතුං නාලං අසමත්ථා.

“That meaning” refers to the meaning designated as living, having completely abandoned what should be abandoned, and the meaning designated as living, having fully adopted what should be adopted. “Having applied” means having connected with terms such as “unwholesome.” Because of their nature of arising from unskillfulness, they are unwholesome, and are thus reckoned as unwholesome. Here, the first term speaks of what is entirely unwholesome, the second term of what is associated with it and belonging to its faction. Therefore, it is said, “or having made a portion and set it aside,” meaning they are distinguished by being on the side of the unwholesome. The meaning of 'blameworthy' is 'faulty,' as it is a synonym for 'censurable.' Therefore, it is said, 'blameworthy means with faults.' The noble ones are indeed faultless, but these are not faultless in any way; thus, they are incapable of being noble in the sense of being faultless.

386-392. යන්ති [Pg.351] කාරණෙ එතං පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘යෙන විඤ්ඤූ’’ති. යං වා පනාති ‘‘යං පන කිඤ්චී’’ති අසම්භාවනවචනමෙතන්ති ආහ ‘‘යං වා තං වා අප්පමත්තක’’න්ති. ගණාචරියා පූරණාදයො. සත්ථුප්පභවත්තා සඞ්ඝස්ස සඞ්ඝසම්පත්තියාපි සත්ථුසම්පත්ති විභාවීයතීති ආහ ‘‘සඞ්ඝපසංසායපි සත්ථුයෙව පසංසාසිද්ධිතො’’ති. සා පන පසංසා පසාදහෙතුකාති පසාදමුඛෙන තං දස්සෙතුං ‘‘පසීදමානාපි හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පි-සද්දෙන යථා අන්වයතො පසංසා සමුච්චීයති, එවං සත්ථුවිප්පටිපත්තියා සාවකෙසු, සාවකවිප්පටිපත්තියා ච සත්ථරි අප්පසාදො සමුච්චීයතීති දට්ඨබ්බං. සරීරසම්පත්තින්ති රූපසම්පත්තිං, රූපකායපාරිපූරින්ති අත්ථො. භවන්ති වත්තාරො රූපප්පමාණා, ඝොසධම්මප්පමාණා ච. පුන භවන්ති වත්තාරොති ධම්මප්පමාණවසෙනෙව යොජෙතබ්බං. යා සඞ්ඝස්ස පසංසාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො.

386-392. Regarding 'Yanti kāraṇe,' this is a statement in the agentive sense, so he says 'yena viññū.' Regarding 'Yaṃ vā pana,' this is an expression of improbability, so he says 'yaṃ vā taṃ vā appamattaka,' meaning 'whatever little there may be.' Gaṇācariyā are teachers of sects, such as Pūraṇa and others. Because the Sangha has the Teacher as its origin, the Teacher's attainment is also revealed through the Sangha's attainment, so he says, 'because even through praise of the Sangha, the Teacher's praise alone is established.' That praise, however, is a cause for confidence. To show this through the aspect of confidence, it is said, 'pasīdamānāpi hī,' etc. There, the particle 'pi' should be seen as indicating that just as praise accumulates according to connection, so too does lack of confidence accumulate in the disciples due to the Teacher's misconduct, and in the Teacher due to the disciples' misconduct. 'Physical excellence' means excellence of form, that is, the perfection of the physical body. There are speakers who are measured by their appearance, and by their voice and Dhamma. Again, 'there are speakers' should be connected only in terms of the measure of the Dhamma. Bringing in 'the Sangha's praise' establishes the connection.

තත්ථ යා බුද්ධානං, බුද්ධසාවකානංයෙව ච පාසංසතා, අඤ්ඤෙසඤ්ච තදභාවො ජොතිතො, තං විරතිප්පහානසංවරුද්දෙසවසෙන නීහරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘අයමධිප්පායො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සෙතුඝාතවිරති නාම අරියමග්ගවිරති. විපස්සනාමත්තවසෙනාති ‘‘අනිච්ච’’න්ති වා ‘‘දුක්ඛ’’න්ති වා විවිධං දස්සනමත්තවසෙන, න පන නාමරූපවවත්ථානපච්චයපරිග්ගණ්හනපුබ්බකං ලක්ඛණත්තයං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛාරානං සම්මසනවසෙන. ඉතරානීති සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණප්පහානානි. ‘‘සෙස’’න්ති පඤ්චසීලතො අඤ්ඤො සබ්බො සීලසංවරො, ‘‘ඛමො හොතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.24; 3.159; අ. නි. 4.114) වුත්තො සුපරිසුද්ධො ඛන්තිසංවරො, ‘‘පඤ්ඤායෙතෙ පිධිය්‍යරෙ’’ති (සු. නි. 1041; චූළනි. 60) එවං වුත්තො කිලෙසානං සමුච්ඡෙදකො මග්ගඤාණසඞ්ඛාතො ඤාණසංවරො, මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං පිදහනවසෙන පවත්තො පරිසුද්ධො ඉන්ද්‍රියසංවරො, ‘‘අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදායා’’තිආදිනා (දී. නි. 2.402; ම. නි. 1.135; සං. නි. 5.8; විභ. 205) වුත්තො සම්මප්පධානසඞ්ඛාතො වීරියසංවරොති ඉමං සංවරපඤ්චකං සන්ධායාහ. පඤ්ච ඛො පනිමෙ පාතිමොක්ඛුද්දෙසාතිආදි සාසනෙ සීලස්ස බහුභාවං දස්සෙත්වා තදෙකදෙසෙ එව පරෙසං අවට්ඨානදස්සනත්ථං යථාවුත්තසීලසංවරස්සෙව පුන ගහණං.

Here, the praiseworthiness of the Buddhas and the disciples of the Buddhas, and the absence of that in others, is illuminated. To show this, having extracted it by way of the headings of abstinence, abandonment, and restraint, it is said, “This is the intention,” and so on. Here, “abstinence from breaking the bridge” means the abstinence of the Noble Path. “Through mere insight” means through merely various perceptions such as “impermanent” or “suffering,” but not through the contemplation of formations by attributing the three characteristics after having determined name-and-form and grasped their conditions. “The others” are abandonment through eradication, tranquillization, and escape. “The rest” means all other restraints of virtue beyond the five precepts, such as the supremely purified restraint of patience as stated in “he is capable of endurance,” and so on. The restraint of wisdom, described as “these are barred by wisdom,” refers to the knowledge of the path that eradicates defilements. The pure restraint of the senses arises through the barring of the six sense faculties. The restraint of effort, described as “for the non-arising of unarisen evil, unwholesome states,” and so on, refers to the four right exertions. This fivefold restraint is referred to here. “These five are the recitation of the Pātimokkha,” and so on, is stated to show the abundance of virtue in the Dispensation, while also reiterating the aforementioned restraint of virtue to clarify that it abides in just one part for others.

අරියඅට්ඨඞ්ගිකමග්ගවණ්ණනා

The Exposition of the Noble Eightfold Path

393. සීහනාදන්ති [Pg.352] සෙට්ඨනාදං, අභීතනාදං කෙනචි අප්පටිවත්තියනාදන්ති අත්ථො. ‘‘අයං යථාවුත්තො මම වාදො අවිපරීතො, තස්ස අවිපරීතභාවො ඉමං මග්ගං පටිපජ්ජිත්වා අපරප්පච්චයතො ජානිතබ්බො’’ති එවං අවිපරීතභාවාවබොධනත්ථං. ‘‘අත්ථි කස්සපා’’තිආදීසු යං මග්ගං පටිපන්නො සමණො ගොතමො වදන්තො යුත්තපත්තකාලෙ, තථභාවතො භූතං, එකංසතො හිතාවිහභාවෙන අත්ථං, ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මං, විනයයොගතො පරෙසං විනයනතො ච විනයං වදතීති සාමංයෙව අත්තපච්චක්ඛතොව ජානිස්සති, සො මයා සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදිතො සකලවට්ටදුක්ඛනිස්සරණභූතො අත්ථි කස්සප මග්ගො, තස්ස ච අධිගමූපායභූතා පුබ්බභාගපටිපදාති අයමෙත්ථ යොජනා. තෙන ‘‘සමණො ගොතමො ඉමෙ ධම්මෙ’’තිආදිනයප්පවත්තො වාදො කෙනචි අසංකම්පියො යථාභූතසීහනාදොති දස්සෙති.

393. ‘Lion’s roar’ means the supreme roar, the fearless roar, the roar that cannot be turned back by anyone. “This statement of mine, as declared, is not contrary; its quality of being not contrary is to be known by practicing this path, without reliance on another.” Thus, it is for the purpose of making known its quality of being not contrary. In passages such as “There is, Kassapa,” this is the connection: The path exists, Kassapa, which one will know for oneself through direct experience—the path which the ascetic Gotama, having entered upon it, speaks of at the proper time; which is true because it is so; which has meaning because it is solely beneficial; which is Dhamma because it does not deviate from the Dhamma; and which is Vinaya because of its connection to discipline and because it disciplines others. That path, which I myself have made known after realizing it through direct knowledge, is the escape from all the suffering of the round, and there is the preliminary practice which is the means for its attainment. Thus, he shows that the statement proceeding in the manner of “The ascetic Gotama teaches these Dhammas,” etc., is a true lion’s roar, unshakable by anyone.

‘‘එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතී’’තිආදීසු (අ. නි. 3.134) විය මග්ගඤ්ච පටිපදඤ්ච එකතො කත්වා දස්සෙන්තො. ‘‘අයමෙවා’’ති වචනං මග්ගස්ස පුථුභාවපටික්ඛෙපනත්ථං, සබ්බඅරියසාධාරණභාවදස්සනත්ථං, සාසනෙ පාකටභාවදස්සනත්ථඤ්ච. තෙනාහ ‘‘එකායනො අයං භික්ඛවෙ මග්ගො’’ති, (දී. නි. 2.373; ම. නි. 1.106; සං. නි. 5.367, 384, 409)‘‘එසෙව මග්ගො නත්ථඤ්ඤො දස්සනස්ස විසුද්ධියා’’ති (ධ. ප. 274),

“Thus, one sees this as it truly is with right wisdom,” and so on, showing the path and the practice together. The statement “This alone” is to reject the multiplicity of paths, to show its being common to all noble ones, and to show its being manifest in the Dispensation. Therefore, it is said: “This, monks, is the one way,” “This is the path; there is no other for purity of vision.”

‘‘එකායනං ජාතිඛයන්තදස්සී,මග්ගං පජානාති හිතානුකම්පී;

එතෙන මග්ගෙන තරිංසු පුබ්බෙ,තරිස්සන්ති යෙ ච තරන්ති ඔඝ’’න්ති. (සං. නි. 5.384, 409;

මහානි. 191;

චූළනි. 107, 121;

නෙත්ති. 170);

“The seer of the end of birth, compassionate for their welfare, knows the single path; by this path they crossed in former times, and those who cross, and who will cross the flood.”

සබ්බෙසු සුත්තපදෙසෙසු අභිධම්මපදෙසෙසු ච එකොවායං මග්ගො පාකටො පඤ්ඤාතො ආගතො චාති.

In all the passages of the Suttas and the passages of the Abhidhamma, this one path alone is manifest, known, and has come down.

තපොපක්කමකථාවණ්ණනා

The Exposition of the Discourse on Ascetic Striving

394. තපොයෙව උපක්කමිතබ්බතො ආරභිතබ්බතො තපොපක්කමොති ආහ ‘‘තපාරම්භා’’ති. ආරම්භනඤ්චෙත්ථ කරණමෙවාති ආහ ‘‘තපොකම්මානීති [Pg.353] අත්ථො’’ති. සමණකම්මසඞ්ඛාතාති සමණෙහි කත්තබ්බකම්මසඤ්ඤිතා. නිච්චොලොති නිස්සට්ඨචෙලො සබ්බෙන සබ්බං පටික්ඛිත්තචෙලො. නග්ගියවතසමාදානෙන නග්ගො. ‘‘ඨිතකොව උච්චාරං කරොතී’’තිආදි නිදස්සනමත්තං, වමිත්වා මුඛවික්ඛාලනාදිආචාරස්සපි තෙන විස්සට්ඨත්තා. ජිව්හාය හත්ථං අපලිඛති අපලිහති උදකෙන අධොවනතො. දුතියවිකප්පෙපි එසෙව නයො. ‘‘එහි භද්දන්තෙ’’ති වුත්තෙ උපගමනසඞ්ඛාතො විධි එහිභද්දන්තො, තං චරතීති එහිභද්දන්තිකො, තප්පටික්ඛෙපෙන න එහිභද්දන්තිකො. න කරොති සමණෙන නාම පරස්ස වචනකරෙන න භවිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන. පුරෙතරන්ති තං ඨානං අත්තනො උපගමනතො පුරෙතරං. තං කිර සො ‘‘භික්ඛුනා නාම යාදිච්ඡකී එව භික්ඛා ගහෙතබ්බා’’ති අධිප්පායෙන න ගණ්හාති. උද්දිස්සකතං ‘‘මම නිමිත්තභාවෙන බහූ ඛුද්දකා පාණා සඞ්ඝාතං ආපාදිතා’’ති න ගණ්හාති. නිමන්තනං න සාදියති ‘‘එවං තෙසං වචනං කතං භවිස්සතී’’ති. කුම්භීආදීසුපි සො සත්තසඤ්ඤීති ආහ ‘‘කුම්භීකළොපියො’’තිආදි.

394. It is called ‘tapopakkama’ because it is to be approached as austerity and to be commenced as austerity; hence it is said, ‘tapārambhā’. Here, commencement is indeed action; hence it is said, ‘the meaning is “actions of austerity”’. ‘Designated as the duty of an ascetic’ means it is known as the duty to be performed by ascetics. ‘Niccolo’ means one who has discarded robes, one who has completely rejected robes in every way. By undertaking the vow of nakedness, he is naked. “He defecates while standing,” and so on, is merely an illustration, as even the practice of rinsing the mouth after vomiting is abandoned by him. He licks his hand with his tongue, since he does not wash it with water. The same principle applies in the second alternative. When told, “Come, venerable sir,” the procedure designated as ‘coming’ is ‘ehibhaddanto’; he who practices this is ‘ehibhaddantiko’; by rejecting it, he is not an ‘ehibhaddantiko’. He does not do it, with the intention that an ascetic should not be one who acts on another’s word. ‘Puretaraṃ’ means that which is at a place prior to his own arrival. It is said that he does not accept it, thinking, “A monk should accept only such alms as are spontaneously offered.” He does not accept what is specially prepared, thinking, “On my account, many small creatures have been brought to destruction.” He does not consent to an invitation, thinking, “In that way, their word will have been done.” Even in pots and the like, he perceives beings; hence it is said, ‘kumbhīkaḷopiyo’ and so on.

කබළන්තරායොති කබළස්ස අන්තරායො හොතීති. ගාමසභාගාදිවසෙන සඞ්ගම්ම කිත්තෙන්ති එතිස්සාති සඞ්කිත්ති, තථා සංහටතණ්ඩුලාදිසඤ්චයො. මනුස්සාති වෙය්‍යාවච්චකරමනුස්සා.

‘Kabaḷantarāyo’ means there is an obstacle to a morsel. ‘Saṅkitti’ is that which is proclaimed by gathering in village assemblies and the like; similarly, it is an accumulation of collected rice and so on. ‘Manussā’ means humans who perform services.

සුරාපානමෙවාති මජ්ජලක්ඛණප්පත්තාය සුරාය පානමෙව සුරාග්ගහණෙන චෙත්ථ මෙරයම්පි සඞ්ගහිතං. එකාගාරමෙව උඤ්ඡතීති එකාගාරිකො. එකාලොපෙනෙව වත්තතීති එකාලොපිකො. දීයති එතායාති දත්ති, ද්වත්තිආලොපමත්තගාහි ඛුද්දකං භික්ඛාදානභාජනං, තෙනාහ ‘‘ඛුද්දකපාතී’’ති. අභුඤ්ජනවසෙන එකො අහො එතස්ස අත්ථීති එකාහිකො, ආහාරො. තං එකාහිකං, සො පන අත්ථතො එකදිවසලඞ්ඝකොති ආහ ‘‘එකදිවසන්තරික’’න්ති. ‘‘ද්වීහික’’න්තිආදීසුපි එසෙව නයො. එකාහං අභුඤ්ජිත්වා එකාහං භුඤ්ජනං එකාහවාරො, තං එකාහිකමෙව අත්ථතො. ද්වීහං අභුඤ්ජිත්වා ද්වීහං භුඤ්ජනං ද්වීහවාරො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. උක්කට්ඨො පන පරියායභත්තභොජනිකො ද්වීහං අභුඤ්ජිත්වා එකාහමෙව භුඤ්ජති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

‘Surāpānameva’ means only the drinking of intoxicants that have reached the characteristic of intoxication; and here, by the term ‘surā,’ fermented liquor is also included. ‘Ekāgāriko’ is one who gleans from a single house. ‘Ekālopiko’ is one who subsists on a single mouthful. ‘Datti’ is that by which something is given; it is a small alms-receiving vessel that holds a measure of two or three mouthfuls, hence it is called ‘khuddakapātī’ (a small bowl). ‘Ekāhiko’ means having one day of not eating, with reference to food. That is ‘ekāhikaṃ,’ but in meaning, it is one who skips a day; hence it is said, ‘ekadivasantarika’ (with a one-day interval). The same principle applies to ‘dvīhika’ and so on. A one-day turn is not eating for one day and then eating, which in meaning is ‘ekāhikaṃ’. A two-day turn is not eating for two days and then eating. The same principle applies to the remaining two. But the strict practitioner of eating by turns, not eating for two days, eats on only one day. The same principle applies to the remaining two.

395. කුණ්ඩකන්ති තනුතරං තණ්ඩුලසකලං.

395. ‘Kuṇḍaka’ means a very small rice fragment.

396. සණෙහි [Pg.354] සණවාකෙහි නිබ්බත්තවත්ථානි සාණානි. මිස්සසාණානි මසාණානි, න භඞ්ගානි. එරකතිණාදීනීති ආදි-සද්දෙන අක්කමකචිකදලීවාකාදීනං සඞ්ගහො. එරකාදීහි කතානි හි ඡවානි ලාමකානි දුස්සානීති වත්තබ්බතං ලභන්ති.

396. Cloths produced from hemp plants and hemp fibers are called ‘sāṇāni’. Mixed hemp cloths are ‘masāṇāni’, not ‘bhaṅgāni’. In ‘eraka grass, etc.,’ the word ‘etc.’ includes materials like akkama, kacikadalī bark, and vāka bark. Indeed, garments made from eraka and the like obtain the designation of being wretched and inferior cloths.

මිච්ඡාවායාමවසෙනෙව උක්කුටිකවතානුයොගොති ආහ ‘‘උක්කුටිකවීරියං අනුයුත්තො’’ති. ථණ්ඩිලන්ති වා සමා පකතිභූමි වුච්චති ‘‘පත්ථණ්ඩිලෙ පාතුරහොසී’’තිආදීසු (ම. නි. 4.10) විය, තස්මා ථණ්ඩිලසෙය්‍යන්ති අනන්තරහිතාය පකතිභූමියං සෙය්‍යන්ති වුත්තං හොති. ලද්ධං ආසනන්ති නිසීදිතුං යථාලද්ධං ආසනං. අකොපෙත්වාති අඤ්ඤත්ථ අනුපගන්ත්වා, තෙනාහ ‘‘තත්ථෙව නිසීදනසීලො’’ති. සො හි තං අඡඩ්ඩෙන්තො අපරිච්චජන්තො අකොපෙන්තො නාම හොති. විකටන්ති ගූථං වුච්චති ආසයවසෙන විරූපං ජාතන්ති කත්වා.

The practice of the crouching vow is due to wrong effort; hence it is said, ‘devoted to the exertion of crouching’. ‘Thaṇḍila’ refers to level, natural ground, as in “appeared on the level ground” (MN 4.10) and so on; therefore, ‘lying on a thaṇḍila’ means lying on the bare natural ground without anything intervening. ‘Obtained seat’ means whatever seat has been obtained for sitting. ‘Akopetvā’ (without disturbing) means not going elsewhere; hence it is said, ‘one who is in the habit of sitting in that very place’. For one who does not discard it and does not abandon it is called one who is ‘not disturbing’ it. ‘Vikaṭa’ means excrement; it is so called because it has become repulsive due to its place of origin.

එත්ථ ච ‘‘අචෙලකො හොතී’’තිආදීනි වතපදානි යාව ‘‘න ථුසොදකං පිවතී’’ති එතානි එකවාරානි. ‘‘එකාගාරිකො වා’’තිආදීනි නානාවාරානි, නානාකාලිකානි වා. තථා ‘‘සාකභක්ඛො වා’’තිආදීනි, ‘‘සාණානිපි ධාරෙතී’’තිආදීනි ච. තථා හෙත්ථ වා-සද්දග්ගහණං, පි-සද්දග්ගහණඤ්ච කතං. පි-සද්දොපි විකප්පත්ථො එව දට්ඨබ්බො. පුරිමෙසු පන න කතං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘අචෙලකො හොතී’’ති වත්වා ‘‘සාණානිපි ධාරෙතී’’තිආදි වචනස්ස, ‘‘රජොජල්ලධරො හොතී’’ති වත්වා ‘‘උදකොරොහනානුයොගං අනුයුත්තො’’ති වචනස්ස ච අවිරොධො සිද්ධො හොති. අථ වා කිමෙත්ථ අවිරොධචින්තාය. උම්මත්තකපච්ඡිසදිසො හි තිත්ථියවාදො. අථ වා ‘‘අචෙලකො හොතී’’ති ආරභිත්වා තප්පසඞ්ගෙන සබ්බම්පි අත්තකිලමථානුයොගං දස්සෙන්තෙන ‘‘සාණානිපි ධාරෙතී’’තිආදි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

Here, the vow-phrases such as “he is a naked ascetic” up to “he does not drink sour gruel” are a single set. The phrases like “or he is one who gleans from a single house” and so on are various sets, or pertain to different times. Similarly, the phrases like “or he is a vegetable-eater” and “he also wears hemp robes” and so on. Thus, here the word ‘vā’ (or) and the word ‘pi’ (also) are included. The word ‘pi’ should also be understood as having the meaning of an alternative. In the former phrases, however, this was not done. This being so, the non-contradiction is established between saying “he is a naked ascetic” and then stating “he also wears hemp robes,” and between saying “he is a bearer of dust and dirt” and then stating “he is devoted to the practice of descending into water.” Alternatively, what is the point of considering non-contradiction here? For the doctrine of the sectarians is like a madman’s basket. Or else, it should be understood that, beginning with “he is a naked ascetic,” in connection with that, “he also wears hemp robes” and so on was said to show the entire practice of self-mortification.

තපොපක්කමනිරත්ථකථාවණ්ණනා

Exposition on the Futility of Ascetic Practices

397. සීලසම්පදාදීහි විනාති සීලසම්පදා, සමාධිසම්පදා, පඤ්ඤාසම්පදාති ඉමාහි ලොකුත්තරාහි සම්පදාහි විනා න කදාචි සාමඤ්ඤං වා බ්‍රහ්මඤ්ඤං වා සම්භවති, යස්මා ච තදෙවං, තස්මා තෙසං තපොපක්කමානං නිරත්ථකතං දස්සෙන්තොති යොජනා. ‘‘දොසවෙරවිරහිත’’න්ති ඉදං දොසස්ස [Pg.355] මෙත්තාය උජුපටිපක්ඛතාය වුත්තං. දොස-ග්ගහණෙන වා සබ්බෙපි ඣානපටිපක්ඛා සංකිලෙසධම්මා ගහිතා, වෙර-ග්ගහණෙන පච්චත්ථිකභූතා සත්තා. යදග්ගෙන හි දොසරහිතං, තදග්ගෙන වෙරරහිතන්ති.

397. ‘Without the accomplishment of virtue, etc.’ means: without the accomplishment of virtue, the accomplishment of concentration, and the accomplishment of wisdom—these supramundane accomplishments—neither recluseship nor brahminhood ever arises. And since this is so, the connection is therefore made thus: ‘to show the fruitlessness of their ascetic practices’. ‘Free from ill will and enmity’: this is said because loving-kindness is the direct opposite of ill will. By the term ‘ill will,’ all defiling states opposed to jhāna are included; by the term ‘enmity,’ beings who are hostile are included. For to the extent that one is without ill will, to that extent one is without enmity.

398. පාකටභාවෙන කායති ගමෙතීති පකති, ලොකසිද්ධවාදො, තෙනාහ ‘‘පකති ඛො එසාති පකතිකථා එසා’’ති. මත්තායාති මත්තා-සද්දො ‘‘මත්තා සුඛපරිච්චාගා’’තිආදීසු (ධ. ප. 290) විය අප්පත්ථං අන්තොනීතං කත්වා පමාණවාචකොති ආහ ‘‘ඉමිනා පමාණෙන එවං පරිත්තකෙනා’’ති. තෙන පන පමාණෙන පහාතබ්බො පකරණප්පත්තො පටිපත්තික්කමොති ආහ ‘‘පටිපත්තික්කමෙනා’’ති. සබ්බත්ථාති සබ්බවාරෙසු.

398. ‘Pakati’ is so called from the etymology that it proclaims or leads to a manifest state; it is a worldly convention. Hence it is said, “Indeed, this is nature; this is a talk of nature.” The word ‘mattā,’ as in “a measure of the relinquishing of pleasure” (Dhp. 290) and the like, denotes measure while implicitly containing the meaning of ‘a little’; hence it is said, “by this measure, by such a small amount.” But by that measure, the progressive course of practice relevant to the context is to be abandoned; hence it is said, ‘paṭipattikkamena’. ‘Sabbatthā’ means in all instances.

399. අඤ්ඤථා වදථාති යදි අචෙලකභාවාදිනා සාමඤ්ඤං වා බ්‍රහ්මඤ්ඤං වා අභවිස්ස, සුවිජානොව සමණො සුවිජානො බ්‍රාහ්මණො. යස්මා පන තුම්හෙ ඉතො අඤ්ඤථාව සාමඤ්ඤං බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්ච වදථ, තස්මා දුජ්ජානොව සමණො දුජ්ජානො බ්‍රාහ්මණො, තෙනාහ ‘‘ඉදං සන්ධායාහා’’ති. තං පකතිවාදං පටික්ඛිපිත්වාති පුබ්බෙ යං පාකතිකං සාමඤ්ඤං බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්ච හදයෙ ඨපෙත්වා තෙන ‘‘දුක්කර’’න්තිආදි වුත්තං, තමෙව සන්ධාය භගවතාපි ‘‘පකති ඛො එසා’’තිආදි වුත්තං. ඉධ පන තං පකතිවාදං පාකතිකසමණබ්‍රාහ්මණවිසයං කථං පටික්ඛිපිත්වා පටිසංහරිත්වා සභාවතොව පරමත්ථතොව සමණස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ච දුජ්ජානභාවං ආවිකරොන්තො පකාසෙන්තො. තත්‍රාපීති සමණබ්‍රාහ්මණවාදෙපි වුත්තනයෙනෙව.

399. ‘If you speak otherwise’ means: if recluseship or brahminhood existed through nakedness and so on, a recluse would be easy to know, a brahmin would be easy to know. But since you speak of recluseship and brahminhood otherwise than this, therefore a recluse is hard to know, a brahmin is hard to know. Hence it is said, “This was said with reference to this.” ‘Having rejected that doctrine of nature’ means: previously, having kept in mind that natural recluseship and brahminhood, it was said by him, “difficult,” etc. With reference to that very thing, the Blessed One also said, “This is indeed nature,” etc. But here, having rejected and withdrawn that doctrine of nature—the discourse concerning natural recluses and brahmins—he reveals and makes manifest that a recluse and a brahmin are hard to know, both in their intrinsic nature and in the ultimate sense. ‘Even there’ means: even in the discourse on recluses and brahmins, it is by the method already stated.

සීලසමාධිපඤ්ඤාසම්පදාවණ්ණනා

Exposition on the Accomplishment of Virtue, Concentration, and Wisdom

400-1. පණ්ඩිතොති හෙතුසම්පත්තිසිද්ධෙන පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො, කථං උග්ගහෙසි පරිපක්කඤාණත්තා ඝටෙ පදීපෙන විය අබ්භන්තරෙ සමුජ්ජලන්තෙන පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන තත්ථ තත්ථ භගවතා දෙසිතමත්ථං පරිග්ගණ්හන්තො තම්පි දෙසනං උපධාරෙසි. තස්ස චාති යො අචෙලකො හොති යාව උදකොරොහනානුයොගං අනුයුත්තො විහරති, තස්ස ච. තා සම්පත්තියො පුච්ඡාමි, යාහි සමණො ච හොතීති අධිප්පායො. සීලසම්පදායාති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තෙන ‘‘චිත්තසම්පදාය පඤ්ඤාසම්පදායා’’ති පදද්වයං [Pg.356] සඞ්ගණ්හාති අසෙක්ඛසීලාදිඛන්ධත්තයසඞ්ගහිතඤ්හි අරහත්තං, තෙනාහ ‘‘අරහත්තඵලමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්තිආදි. තත්ථ ඉදන්ති ඉදං වචනං.

400–401. “Paṇḍita” means one endowed with wisdom, perfected by the attainment of causes. How does he grasp it? Through mature knowledge, like a lamp illuminating a pot from within, through the clarity of wisdom, he comprehends the meaning taught by the Blessed One in various places and attends to that teaching as well. “Tassa ca” refers to one who is a naked ascetic, engaged even in the practice of immersion in water. The intention is: “I ask about those accomplishments by which one becomes a recluse.” The word “sīlasampadāya” (by the accomplishment of virtue)—the word “iti” here has the meaning of “etcetera,” thereby including the two terms “cittasampadāya” (accomplishment of mind) and “paññāsampadāya” (accomplishment of wisdom), for arahantship is indeed comprised of the three aggregates beginning with consummate virtue. Therefore, it is said, “the fruit of arahantship itself is what is meant,” and so forth. Here, “this” refers to this statement.

සීහනාදකථාවණ්ණනා

Exposition on the Lion's Roar Discourse

402. අනඤ්ඤසාධාරණතාය, අනඤ්ඤසාධාරණත්ථවිසයතාය ච අනුත්තරං බුද්ධසීහනාදං නදන්තො. අතිවිය අච්චන්තවිසුද්ධතාය පරමවිසුද්ධං. පරමන්ති උක්කට්ඨං, තෙනාහ ‘‘උත්තම’’න්ති. සීලමෙව ලොකියසීලත්තා. යථා අනඤ්ඤසාධාරණං භගවතො ලොකුත්තරසීලං සවාසනං පටිපක්ඛවිද්ධංසනතො, එවං ලොකියසීලම්පි තස්ස අනුච්ඡවිකභාවෙන සම්භූතත්තා, සමෙන සමන්ති සමසමන්ති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘මම සීලසමෙන සීලෙන මයා සම’’න්ති. ‘‘යදිදං අධිසීල’’න්ති ලොකියං, ලොකුත්තරඤ්චාති දුවිධම්පි බුද්ධසීලං එකජ්ඣං කත්වා වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සීලෙපී’’ති. ඉති ඉමන්ති එවං ඉමං සීලවිසයං. පඨමං පවත්තත්තා පඨමං.

402. By its being unique and by its having a unique scope of meaning, he roars the unsurpassed lion’s roar of the Buddha. Due to its exceedingly and utterly pure nature, it is supremely pure. “Paramam” means excellent; therefore, it is said “supreme.” It is virtue itself, because it is worldly virtue. Just as the Blessed One’s supramundane virtue is unique, destroying opponents together with their latent tendencies, so too is his mundane virtue, because it has arisen in a manner befitting him. The meaning here of “samena sama” (equal with equal) is: “equal with me through virtue equal to my virtue.” “That which is higher virtue” is spoken having brought together the two kinds of Buddha’s virtue, both mundane and supramundane. Therefore, it is said, “even in virtue.” Thus, this is the scope of virtue. Because it arose first, it is first.

තපතීති සන්තප්පති, විධමතීති අත්ථො. ජිගුච්ඡතීති හීළෙති ලාමකතො ඨපෙති. නිද්දොසත්තා අරියා ආරකා කිලෙසෙහීති. මග්ගඵලසම්පයුත්තා වීරියසඞ්ඛාතා තපොජිගුච්ඡාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. පරමා නාම සබ්බුක්කට්ඨභාවතො. යථා යුවිනො භාවො යොබ්බනං, එවං ජිගුච්ඡිනො භාවො ජෙගුච්ඡං. කිලෙසානං සමුච්ඡින්දනපටිප්පස්සම්භනානි සමුච්ඡෙදපටිපස්සද්ධිවිමුත්තියො. නිස්සරණවිමුත්ති නිබ්බානං. අථ වා සම්මාවාචාදීනං අධිසීලග්ගහණෙන, සම්මාවායාමස්ස අධිජෙගුච්ඡග්ගහණෙන, සම්මාදිට්ඨියා අධිපඤ්ඤාග්ගහණෙන ගහිතත්තා අග්ගහිතග්ගහණෙන සම්මාසඞ්කප්පසතිසමාධයො මග්ගඵලපරියාපන්නා සමුච්ඡෙදපටිපස්සද්ධිවිමුත්තියො දට්ඨබ්බා. නිස්සරණවිමුත්ති පන නිබ්බානමෙව.

It burns, meaning it torments; the meaning is it dispels. It feels disgust, meaning it scorns and considers it base. Because they are faultless, the noble ones are distant from defilements. The connection is to be made by taking asceticism and disgust to be effort associated with the path and fruition. “Supreme” means the state of being the most excellent. Just as the state of the young is youth, so the state of one who feels disgust is ‘jegucchaṃ’. The eradication and tranquilization of defilements are the liberations of eradication and tranquilization. The liberation of escape is Nibbāna. Or, because right speech, etc., are grasped through higher virtue, right effort is grasped through higher disgust, and right view is grasped through higher wisdom, right intention, mindfulness, and concentration, being included within the path and fruition, should be seen as the liberations of eradication and tranquilization, by the grasping of what is not yet grasped. The liberation of escape, however, is simply Nibbāna.

403. යං කිඤ්චි ජනවිවිත්තං ඨානං ඉධ ‘‘සුඤ්ඤාගාර’’න්ති අධිප්පෙතං. තත්ථ නදන්තෙන විනා නාදො නත්ථීති ආහ ‘‘එකතොව නිසීදිත්වා’’ති. අට්ඨසු පරිසාසූති ඛත්තියපරිසා, බ්‍රාහ්මණපරිසා, ගහපතිපරිසා, සමණපරිසා, චාතුමහාරාජිකපරිසා, තාවතිංසපරිසා, මාරපරිසා, බ්‍රහ්මපරිසාති ඉමාසු අට්ඨසු පරිසාසු.

403. Any secluded place here is considered an “empty dwelling.” There, because there is no sound apart from the one roaring, it is said, “sitting alone.” The eight assemblies are: the assembly of nobles, the assembly of brahmins, the assembly of householders, the assembly of recluses, the assembly of the Four Great Kings, the assembly of the Thirty-Three Gods, the assembly of Māra, and the assembly of Brahmā.

වෙසාරජ්ජානීති [Pg.357] විසාරදභාවා ඤාණප්පහානසම්පදානිමිත්තං කුතොචි අසන්තස්සනභාවා නිබ්භයභාවාති අත්ථො. ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨං ඨානං, උත්තමං ඨානන්ති අත්ථො. ආසභා වා පුබ්බබුද්ධා, තෙසං ඨානන්ති අත්ථො.

“Confidences” means the state of being confident, the sign of the accomplishment of knowledge and abandonment, the state of not trembling from any quarter, and the state of fearlessness. “The supreme position” means the excellent position, the highest position. Or, “āsabhā” are the former Buddhas, the meaning is their position.

අපිච උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං, ආසභං වියාති ආසභං. යථා හි නිසභසඞ්ඛාතො උසභො අත්තනො උසභබලෙන චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, එවං තථාගතොපි දසහි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො චතූහි වෙසාරජ්ජපාදෙහි අට්ඨපරිසාපථවිං උප්පීළෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ කෙනචි පච්චත්ථිකෙන අකම්පියො අචලෙන ඨානෙන තිට්ඨති. එවං තිට්ඨමානොව තං ආසභං ඨානං පටිජානාති උපගච්ඡති න පච්චක්ඛාති අත්තනි ආරොපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘ආසභං ඨානං පටිජානාතී’’ති.

Moreover, 'āsabha' means 'belonging to a bull' (usabha), or 'like a bull'. Just as a bull, known as 'nisabha', stands in an unshakeable position, pressing down the earth with its four legs by its bull-strength, so too the Tathāgata, endowed with the ten powers of a Tathāgata, stands in an unshakeable position, unshaken by any opponent in the world with its devas, pressing down the earth of the eight assemblies with his fourfold confidences. Thus standing, he acknowledges that supreme position, approaches it, does not reject it, and attributes it to himself. Therefore, it is said, “He acknowledges the supreme position.”

සීහනාදං නදතීති යථා මිගරාජා පරිස්සයානං සහනතො, වනමහිංසමත්තවාරණාදීනං හනනතො ච ‘‘සීහො’’ති වුච්චති, එවං තථාගතො ලොකධම්මානං සහනතො, පරප්පවාදානං හනනතො ච ‘‘සීහො’’ති වුච්චති. එවං වුත්තස්ස සීහස්ස නාදං සීහනාදං. තත්ථ යථා සීහො සීහබලෙන සමන්නාගතො සබ්බත්ථ විසාරදො විගතලොමහංසො සීහනාදං නදති, එවං තථාගතසීහොපි දසහි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො අට්ඨසු පරිසාසු විසාරදො විගතලොමහංසො ‘‘ඉති රූප’’න්තිආදිනා (සං. නි. 3.78; අ. නි. 8.2) නයෙන නානාවිලාසසම්පන්නං සීහනාදං නදති.

“He roars the lion’s roar.” Just as the king of beasts is called a “lion” because of enduring perils and destroying wild buffaloes, intoxicated elephants, and other creatures, so too the Tathāgata is called a “lion” because of enduring worldly conditions and destroying the doctrines of others. The roar of such a lion is called the lion’s roar. There, just as a lion, endowed with a lion’s strength, confident everywhere, and without hair standing on end, roars the lion’s roar, so too the Tathāgata, the lion, endowed with the ten powers of a Tathāgata, confident and without hair standing on end in the eight assemblies, roars the lion’s roar endowed with various modes of expression in the manner of “Such is form,” and so on (SN 22.59; AN 8.2).

පඤ්හං අභිසඞ්ඛරිත්වාති ඤාතුං ඉච්ඡිතමත්ථං අත්තනො ඤාණබලානුරූපං අභිරචිත්වා තඞ්ඛණංයෙවාති පුච්ඡිතක්ඛණෙයෙව ඨානුප්පත්තිකපටිභානෙන විස්සජ්ජෙති. චිත්තං පරිතොසෙතියෙව අජ්ඣාසයානුරූපං විස්සජ්ජනතො. සොතබ්බඤ්චස්ස මඤ්ඤන්ති අට්ඨක්ඛණවජ්ජිතෙන නවමෙන ඛණෙන ලබ්භමානත්තා. ‘‘යං නො සත්ථා භාසති, තං නො සොස්සාමා’’ති ආදරගාරවජාතා මහන්තෙන උස්සාහෙන සොතබ්බං සම්පටිච්ඡිතබ්බං මඤ්ඤන්ති. සුප්පසන්නා පසාදාභිබුද්ධියා විගතුපක්කිලෙසතාය කල්ලචිත්තා මුදුචිත්තා හොන්ති. පසන්නකාරන්ති පසන්නෙහි කාතබ්බසක්කාරං, ධම්මාමිසපූජන්ති අත්ථො. තත්ථ ආමිසපූජං දස්සෙන්තො ‘‘පණීතානී’’තිආදිමාහ. ධම්මපූජා පන ‘‘තථත්තායා’’ති ඉමිනා දස්සිතා. තථාභාවායාති යථත්තාය යස්ස වට්ටදුක්ඛනිස්සරණත්ථාය [Pg.358] ධම්මො දෙසිතො, තථාභාවාය, තෙනාහ ‘‘ධම්මානුධම්මපටිපත්තිපූරණත්ථායා’’ති. සා ච ධම්මානුධම්මපටිපත්ති යාය අනුපුබ්බියා පටිපජ්ජිතබ්බා, පටිපජ්ජන්තානඤ්ච සති අජ්ඣත්තිකඞ්ගසමවායෙ එකංසිකා තස්සා පාරිපූරීති තං අනුපුබ්බිං දස්සෙතුං ‘‘කෙචි සරණෙසූ’’තිආදි වුත්තං.

“Having prepared a question”—that is, having composed a meaning he desired to know, suitable to his own power of knowledge—he answers it immediately at the moment of asking, with spontaneous wisdom arising from the occasion. He satisfies the mind by giving an answer in accordance with the intention. And they think it is worth listening to because it is obtained in the ninth moment, which is free from the eight wrong moments. Thinking, “What the Teacher says, we will listen to,” they consider it worth listening to and worth accepting with great respect and enthusiasm. They become very confident; their minds, purified by the growth of faith and the removal of defilements, become pliable and soft. “An act of honoring by the faithful” means the honor to be done by the faithful; the meaning is the offering of the Dhamma and material gifts. Here, showing the offering of material gifts, he says, “the finest,” and so forth. But the offering of the Dhamma is shown by this phrase, “for the sake of suchness.” “For the sake of suchness” means for the sake of reality, for the sake of that reality for which the Dhamma was taught, for the purpose of escaping the suffering of the cycle. Therefore, he says, “for the fulfillment of practice in accordance with the Dhamma.” That practice in accordance with the Dhamma, by which gradual progression it should be practiced, and for those who practice, if there is a concurrence of internal factors, its fulfillment is certain. To show that gradual progression, it is said, “some go for refuge,” and so forth.

ඉමස්මිං පනොකාසෙ ඨත්වාති ‘‘පටිපන්නා ච ආරාධෙන්තී’’ති එතස්මිං සීහනාදකිච්චපාරිපූරිදීපනෙ පාළිපදෙසෙ ඨත්වා. සමොධානෙතබ්බාති සඞ්කලිතබ්බා. එකො සීහනාදො අසාධාරණො අඤ්ඤෙහි අප්පටිවත්තියො සෙට්ඨනාදො අභීතනාදොති කත්වා. එස නයො සෙසෙසුපි. පුරිමානං දසන්නන්තිආදිතො පට්ඨාය යාව ‘‘විමුත්තියා මය්හං සදිසො නත්ථී’’ති එතෙසං පුරිමානං දසන්නං සීහනාදානං, නිද්ධාරණෙ චෙත්ථ සාමිවචනං, තෙනාහ ‘‘එකෙකස්සා’’ති. ‘‘පරිසාසු ච නදතී’’ති ආදයො පරිවාරා ‘‘එකච්චං තපස්සිං නිරයෙ නිබ්බත්තං පස්සාමී’’ති සීහනාදං නදන්තො භගවා පරිසායං නදති විසාරදො නදති යාව ‘‘පටිපන්නා ආරාධෙන්තී’’ති අත්ථයොජනාය සම්භවතො. තථා සෙසෙසුපි නවසු.

Standing in this context, that is, standing in this Pali passage that illuminates the fulfillment of the lion's roar's function, 'those who practice, attain.' It is to be synthesized, that is, reckoned together. One lion's roar is unique, unmatched by others, the supreme roar, the fearless roar; thus, it is understood. This is the method for the rest as well. From 'among the former ten,' beginning with that phrase and going up to 'there is none equal to me in liberation,' concerning these former ten lion's roars, in this determination, the genitive case is used, therefore he said, 'for each one.' 'And roars in assemblies' and so on—the associated passages—'I see a certain ascetic reborn in hell,' the Blessed One, roaring the lion's roar, roars in the assembly, roars confidently, up to 'those who practice, attain'—this is the manner of connecting the meaning. Similarly, for the remaining nine.

‘‘එව’’න්තිආදි යථාවුත්තානං තෙසං සඞ්කලෙත්වා දස්සනං. තෙ දසාති තෙ ‘‘පරිසාසු ච නදතී’’ති ආදයො සීහනාදා. පුරිමානං දසන්නන්ති යථාවුත්තානං පුරිමානං දසන්නං. පරිවාරවසෙනාති පච්චෙකං පරිවාරවසෙන යොජියමානා සතං සීහනාදා. පුරිමා ච දසාති තථා අයොජියමානා පුරිමා ච දසාති එවං දසාධිකං සීහනාදසතං හොති. එවං වාදීනං වාදන්ති එවං පවත්තවාදානං තිත්ථියානං වාදං. පටිසෙධෙත්වාති තථාභාවාභාවදස්සනෙන පටික්ඛිපිත්වා. යං භගවා උදුම්බරිකසුත්තෙ ‘‘ඉධ නිග්‍රොධ තපස්සී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.33) උපක්කිලෙසවිභාගං, පාරිසුද්ධිවිභාගඤ්ච දස්සෙන්තො සපරිසස්ස නිග්‍රොධස්ස පරිබ්බාජකස්ස පුරතො සීහනාදං නදි, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉදානි පරිසති නදිතපුබ්බං සීහනාදං දස්සෙන්තො’’තිආදි වුත්තං.

“‘Thus,’ and so on, is the demonstration of those stated by collecting them. ‘Those ten’ are the lion’s roars beginning with ‘and he roars in assemblies.’ ‘The former ten’ are the former ten as previously stated. ‘By way of retinue’ means that when connected individually by way of a retinue, there are a hundred lion’s roars. And the former ten, when not so connected, are ten; thus, there are one hundred and ten lion’s roars. ‘The argument of those who argue thus’ means the argument of the sectarians who hold such prevailing views. ‘Having refuted’ means having rejected by showing the absence of such a state of affairs. To illustrate what the Blessed One declared in the Udumbarika Sutta, beginning with ‘Here, Nigrodha the ascetic,’ showing both the division of defilements and the division of purification, he roared a lion’s roar in the presence of Nigrodha the wanderer and his assembly. To show this, it is said, ‘Now, showing the lion’s roar previously roared in an assembly...’ and so on.

තිත්ථියපරිවාසකථාවණ්ණනා

Commentary on the Discourse concerning the Probation for Sectarians

404. ඉදන්ති ‘‘රාජගහෙ ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ විහරන්තං මං…පෙ… පඤ්හං පුච්ඡී’’ති ඉදං වචනං. කාමං යදා නිග්‍රොධො පඤ්හං පුච්ඡි, භගවා චස්ස විස්සජ්ජෙසි, න තදා [Pg.359] ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ විහරති, රාජගහසමීපෙ පන විහරතීති කත්වා ‘‘රාජගහෙ ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ විහරන්තං ම’’න්ති වුත්තං, ගිජ්ඣකූටෙ විහරණඤ්චස්ස තදා අවිච්ඡින්නන්ති, තෙනාහ ‘‘යං තං භගවා’’තිආදි. යොගෙති නයෙ, දුක්ඛනිස්සරණූපායෙති අත්ථො.

404. ‘This’ refers to the statement, ‘When I was dwelling on Vulture’s Peak Mountain in Rājagaha... he asked me a question.’ Although when Nigrodha asked the question and the Blessed One answered him, he was not dwelling on Vulture’s Peak Mountain at that time, but was staying near Rājagaha, it is said, ‘When I was dwelling on Vulture’s Peak Mountain in Rājagaha,’ because his dwelling on Vulture’s Peak was uninterrupted at that time. Hence it is said, ‘That which the Blessed One...’ and so on. ‘Yoga’ means the method, the means of escape from suffering—this is the meaning.

405. යං පරිවාසං සාමණෙරභූමියං ඨිතො පරිවසතීති යොජනා. යස්මා සාමණෙරභූමියං ඨිතෙන පරිවසිතබ්බං, න ගිහිභූතෙන, තස්මා අපරිවසිත්වායෙව පබ්බජ්ජං ලභති. ආකඞ්ඛති පබ්බජ්ජං, ආකඞ්ඛති උපසම්පදන්ති එත්ථ පන පබ්බජ්ජා-ග්ගහණං වචනසිලිට්ඨතාවසෙනෙව ‘‘දිරත්තතිරත්තං සහසෙය්‍ය’’න්ති (පාචි. 50) එත්ථ දිරත්තග්ගහණං විය. ගාමප්පවෙසනාදීනීති ආදි-සද්දෙන වෙසියාවිධවාථුල්ලකුමාරිපණ්ඩකභික්ඛුනිගොචරතා, සබ්‍රහ්මචාරීනං උච්චාවචෙසු කිංකරණීයෙසු දක්ඛානලසාදිතා, උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීසු තිබ්බඡන්දතා, යස්ස තිත්ථායතනතො ඉධාගතො, තස්ස අවණ්ණෙ, රතනත්තයස්ස ච වණ්ණෙ අනත්තමනතා, තදුභයං යථාක්කමං වණ්ණෙ ච අවණ්ණෙ ච අත්තමනතාති ඉමෙසං සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො, තෙනාහ ‘‘අට්ඨ වත්තානි පූරෙන්තෙනා’’ති. ඝංසිත්වා කොට්ටෙත්වාති අජ්ඣාසයස්ස වීමංසනවසෙන සුවණ්ණං විය ඝංසිත්වා කොට්ටෙත්වා.

405. The interpretation is: ‘one who is in the state of a novice undergoes that probation.’ Because probation must be undertaken while in the state of a novice, not as a householder, he therefore obtains the going forth without having undergone probation. In the phrase, ‘If one desires the going forth, if one desires higher ordination,’ the mention of ‘the going forth’ is merely for stylistic elegance, like the mention of ‘two nights’ in ‘he may lie down together for two or three nights’ (Pācittiya 50). By ‘entering the village, etc.,’ the word ‘etc.’ should be understood to include: resorting to prostitutes, widows, mature unmarried women, eunuchs, and nuns; being skillful or lazy in various duties for fellow monastics; having strong desire in recitation and questioning; dissatisfaction with dispraise of the sect from which one came and with praise of the Triple Gem; and conversely, satisfaction with praise of the former and dispraise of the latter. Therefore it is said, ‘by one who fulfills the eight duties.’ ‘Having rubbed and hammered’ means having rubbed and hammered like gold, by way of investigating one’s disposition.

ගණමජ්ඣෙ නිසීදිත්වාති උපසම්පදාකම්මස්ස ගණප්පහොනකානං භික්ඛූනං මජ්ඣෙ සඞ්ඝත්ථෙරො විය තස්ස අනුග්ගහත්ථං නිසීදිත්වා. වූපකට්ඨොති විවිත්තො. තාදිසස්ස සීලවිසොධනෙ අප්පමාදො අවුත්තසිද්ධොති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානෙ සතිං අවිජහන්තො’’ති. පෙසිතචිත්තොති නිබ්බානං පති පෙසිතචිත්තො තංනින්නො තප්පොණො තප්පබ්භාරො. ජාතිකුලපුත්තාපි ආචාරසම්පන්නා එව අරහත්තාධිගමාය පබ්බජ්ජාපෙක්ඛා හොන්තීති තෙපි තෙහි එකසඞ්ගහෙ කරොන්තො ආහ ‘‘කුලපුත්තාති ආචාරකුලපුත්තා’’ති, තෙනාහ ‘‘සම්මදෙවාති හෙතුනාව කාරණෙනෙවා’’ති. ‘‘ඔතිණ්ණොම්හි ජාතියා’’තිආදිනා නයෙන හි සංවෙගපුබ්බිකං යථානුසිට්ඨං පබ්බජ්ජං සන්ධාය ඉධ ‘‘සම්මදෙවා’’ති වුත්තං. හෙතුනාති ඤායෙන. පාපුණිත්වාති පත්වා අධිගන්ත්වා. සම්පාදෙත්වාති අසෙක්ඛා සීලසමාධිපඤ්ඤා නිප්ඵාදෙත්වා, පරිපූරෙත්වා වාති අත්ථො.

‘Sitting in the midst of the assembly’ means sitting for his support among the monks sufficient for the ordination ceremony, like the senior monk of the Sangha. ‘Secluded’ means withdrawn. For such a one, diligence in purifying virtue is implicitly established; thus it is said: ‘not neglecting mindfulness in the meditation subject.’ ‘With a mind directed’ means a mind directed towards Nibbāna, inclined toward it, tending towards it, gravitating towards it. Even sons of good families who are well-behaved seek the going forth for the attainment of arahantship—thus, including them in a single group, he says: ‘sons of good families’ means ‘sons of families with good conduct.’ Therefore, he says: ‘“rightly indeed” means “by reason, by cause.”’ With reference to the going forth according to the teaching, preceded by a sense of urgency, in the manner of ‘I am immersed in birth,’ and so on, it is here said ‘rightly indeed.’ ‘By reason’ means by the proper method. ‘Having reached’ means having attained, having realized. ‘Having accomplished’ means having brought to perfection the virtue, concentration, and wisdom of one beyond training, or having fulfilled them—this is the meaning.

නිට්ඨාපෙතුන්ති [Pg.360] නිගමනවසෙන පරියොසාපෙතුං. ‘‘බ්‍රහ්මචරියපරියොසානං…පෙ… විහාසී’’ති ඉමිනා එව හි අරහත්තනිකූටෙන දෙසනා පරියොසාපිතා. තං පන නිගමෙන්තො ‘‘අඤ්ඤතරො ඛො පනා…පෙ… අහොසී’’ති වුත්තං ධම්මසඞ්ගාහකෙහි. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘To conclude’ means to bring to an end by way of a summary. The teaching was indeed concluded by this very peak of arahantship: ‘The culmination of the holy life... he dwelled.’ However, in summarizing, it was said by the compilers of the Dhamma: ‘Now a certain one... became one of the arahants.’ Whatever herein is not distinguished in terms of meaning is indeed easily understood.

මහාසීහනාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

The Elucidation of the Hidden Meaning in the Commentary on the Mahāsīhanāda Sutta.

9. පොට්ඨපාදසුත්තවණ්ණනා

9. Commentary on the Poṭṭhapāda Sutta

පොට්ඨපාදපරිබ්බාජකවත්ථුවණ්ණනා

Commentary on the Story of the Wanderer Poṭṭhapāda

406. සාවත්ථියන්ති [Pg.361] සමීපත්ථෙ භුම්මන්ති ආහ ‘‘සාවත්ථිං උපනිස්සායා’’ති. ජෙතස්ස කුමාරස්ස වනෙති ජෙතෙන නාම රාජකුමාරෙන රොපිතෙ උපවනෙ. නිවාසඵාසුතාදිනා පබ්බජිතා ආරමන්ති එත්ථාති ආරාමො, විහාරො. ඵොටො පාදෙසු ජාතොති පොට්ඨපාදො. වත්ථච්ඡායාඡාදනපබ්බජූපගතත්තා ඡන්නපරිබ්බාජකො. බ්‍රාහ්මණමහාසාලොති මහාවිභවතාය මහාසාරතාපත්තො බ්‍රාහ්මණො. සමයන්ති සාමඤ්ඤනිද්දෙසො, තං තං සමයන්ති අත්ථො. පවදන්තීති පකාරතො වදන්ති, අත්තනා අත්තනා උග්ගහිතනියාමෙන යථා තථා සමයං වදන්තීති අත්ථො. ‘‘පභුතයො’’ති ඉමිනා තොදෙය්‍යජාණුසොණීසොණදණ්ඩාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති, පරිබ්බාජකාදයොති ආදි-සද්දෙන ඡන්නපරිබ්බාජකාදිකෙ. තින්දුකාචීරමෙත්ථ අත්ථීති තින්දුකාචීරො, ආරාමො. තථා එකා සාලා එත්ථාති එකසාලකො, තස්මිං තින්දුකාචීරෙ එකසාලකෙ.

406. ‘In Sāvatthī’ is a locative in the sense of proximity; hence it is said: ‘dwelling near Sāvatthī.’ ‘In the grove of Prince Jeta’ means in the park planted by the royal prince named Jeta. An ‘ārāma’ (monastery) is so called because renunciants (pabbajitā) delight (āramanti) in it due to the comfort of dwelling and so on; it is a vihāra (dwelling place). ‘Poṭṭhapāda’ means one with boils (phoṭo) born on his feet (pādesu). A ‘covered wanderer’ (channaparibbājako) is so called because of having undertaken the wandering life with a covering of cloth for shade. A ‘great brahmin householder’ is a brahmin who has attained great substance through great wealth. ‘Doctrine’ (samaya) is a general designation, meaning this or that particular doctrine. ‘They declare’ (pavadanti) means they speak in various ways; that is, they each declare their doctrine in whatever way accords with the principle they have individually grasped. By ‘and others’ (pabhutayo) it includes Todeyya, Jāṇussoṇi, Soṇadaṇḍa, and others. By ‘wanderers and so on,’ the word ‘and so on’ (ādi) includes the covered wanderers and others. ‘Tindukācīra’ is a park where there are tinduka trees. Similarly, ‘ekasālaka’ is a place where there is a single hall; thus, ‘in that Tindukācīra, in the single-halled place.’

අනෙකාකාරානවසෙසඤෙය්‍යත්ථවිභාවනතො, අපරාපරුප්පත්තිතො ච භගවතො ඤාණං තත්ථ පත්ථටං විය හොතීති වුත්තං ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පත්ථරිත්වා’’ති, යතො තස්ස ඤාණජාලතා වුච්චති, වෙනෙය්‍යානං තදන්තොගධතා හෙට්ඨා වුත්තායෙව. වෙනෙය්‍යසත්තපරිග්ගණ්හනත්ථං සමන්නාහාරෙ කතෙ පඨමං නෙසං වෙනෙය්‍යභාවෙනෙව උපට්ඨානං හොති, අථ සරණගමනාදිවසෙන කිච්චනිප්ඵත්ති වීමංසීයතීති ආහ ‘‘කිං නු ඛො භවිස්සතීති උපපරික්ඛන්තො’’ති. නිරොධන්ති සඤ්ඤානිරොධං. නිරොධා වුට්ඨානන්ති තතො නිරොධතො වුට්ඨානං සඤ්ඤුප්පත්තිං. සබ්බබුද්ධානං ඤාණෙන සංසන්දිත්වාති යථා තෙ නිරොධං, නිරොධතො වුට්ඨානඤ්ච බ්‍යාකරිංසු, බ්‍යාකරිස්සන්ති ච, තථා බ්‍යාකරණවසෙන සංසන්දිත්වා. හත්ථිසාරිපුත්තොති හත්ථිසාරිනො පුත්තො. ‘‘යුගන්ධරපබ්බතං පරික්ඛිපිත්වා’’ති ඉදං පරිකප්පවචනං ‘‘තාදිසං අත්ථි චෙ, තං වියා’’ති. මෙඝවණ්ණන්ති රත්තමෙඝවණ්ණං, සඤ්ඣාප්පභානුරඤ්ජිතමෙඝසඞ්කාසන්ති අත්ථො. පච්චග්ඝන්ති අභිනවං ආදිතො තථාලද්ධවොහාරෙන[Pg.362], අනඤ්ඤපරිභොගතාය, තථා වා සත්ථු අධිට්ඨානෙන සො පත්තො සබ්බකාලං ‘‘පච්චග්ඝං’’ ත්වෙව වුච්චති, සිලාදිවුත්තරතනලක්ඛණූපපත්තියා වා සො පත්තො ‘‘පච්චග්ඝ’’න්ති වුච්චති.

Because the Blessed One’s knowledge illuminates the objects of knowledge in their manifold aspects without remainder, and because it arises in succession, it is as if spread out; hence it is said, ‘having spread out the net of omniscience.’ For this reason his knowledge is called a net, and the inclusion of those to be trained within it has already been stated above. When attention is directed toward gathering in beings to be trained, their trainability first becomes apparent, and then the accomplishment of their task—such as going for refuge—is investigated. Hence it is said, ‘examining what might come to be.’ ‘Cessation’ means the cessation of perception. ‘Emergence from cessation’ means emergence from that cessation, that is, the arising of perception. ‘In harmony with the knowledge of all Buddhas’ means that just as they declared and will declare cessation and emergence from cessation, so too he declared it, thus being in harmony by way of declaration. ‘Hatthisāriputta’ means the son of Hatthisāri. ‘Encircling Mount Yugandhara’ is a hypothetical statement, meaning: ‘if such a thing exists, it is like that.’ ‘Cloud-colored’ means the color of a red cloud, resembling a cloud tinged with the glow of twilight. The term `paccaggha` means new. Because it was designated as such from the start when it was obtained, because it was not used by another, or because of the Master’s determination, that bowl is always called `paccaggha`. Or, because it possesses the characteristics of a superior gem such as sapphire, that bowl is called `paccaggha`.

407. අත්තනො රුචිවසෙන සද්ධම්මට්ඨිතිජ්ඣාසයවසෙන, න පරෙන උස්සාහිතොති අධිප්පායො. ‘‘අතිප්පගභාවමෙව දිස්වා’’ති ඉදං භූතකථනං න තාව භික්ඛාචාරවෙලා සම්පත්තාති දස්සනත්ථං. භගවා හි තදා කාලස්සෙව විහාරතො නික්ඛන්තො ‘‘වාසනාභාගියාය ධම්මදෙසනාය පොට්ඨපාදං අනුග්ගණ්හිස්සාමී’’ති. යන්නූනාහන්ති අඤ්ඤත්ථ සංසයපරිදීපනො, ඉධ පන සංසයපරිදීපනො විය. කස්මාති ආහ ‘‘බුද්ධාන’’න්තිආදි. සංසයො නාම නත්ථි බොධිමූලෙ එව සමුග්ඝාටිතත්තා. පරිවිතක්කපුබ්බභාගොති අධිප්පෙතකිච්චස්ස පුබ්බභාගපරිවිතක්කො එව. බුද්ධානං ලබ්භතීති ‘‘කරිස්සාම, න කරිස්සාමා’’තිආදිකො එස චිත්තචාරො බුද්ධානං ලබ්භති සම්භවති විචාරණවසෙන පවත්තනතො, න පන සංසයවසෙන. තෙනාහාති යෙන බුද්ධානම්පි ලබ්භති, තෙනෙවාහ භගවා ‘‘යන්නූනාහ’’න්ති. පරිකප්පනෙ වායං නිපාතො. ‘‘උපසඞ්කමෙය්‍ය’’න්ති කිරියාපදෙන වුච්චමානො එව හි අත්ථො ‘‘යන්නූනා’’ති නිපාතපදෙන ජොතීයති. අහං යන්නූන උපසඞ්කමෙය්‍යන්ති යොජනා. යදි පනාති ඉදම්පි තෙන සමානත්ථන්ති ආහ ‘‘යදි පනාහන්ති අත්ථො’’ති.

407. The meaning is: not urged on by another, but by his own inclination and by his disposition to establish the good Dhamma. ‘Having seen that it was very early’ is a statement of fact to show that the time for the alms round had not yet arrived. For the Blessed One had left the monastery early in the morning, thinking: ‘I will favor Poṭṭhapāda with a Dhamma talk connected with his dispositions.’ The particle yannūna elsewhere indicates the dispelling of doubt, but here it is as if it dispels doubt. Why? It is said: ‘For the Buddhas…,’ etc. For them, there is no such thing as doubt, as it was eradicated at the very root of enlightenment. The preliminary part of reflection means simply the preliminary reflection on the intended action. It is available to Buddhas means that this mental process—‘Shall I do it or not?’ and so on—is found in Buddhas; it is possible, as it proceeds by way of investigation, not by way of doubt. Therefore it is said: because it is found even in Buddhas, the Blessed One said, ‘What if I…?’ (yannūnāha). This particle is used in the sense of consideration. The meaning expressed by the verb ‘I should approach’ (upasaṅkameyyaṃ) is illuminated by the particle yannūna. The construction is: ‘What if I were to approach?’ ‘But if’ (yadi pana) also has the same meaning as that, thus it is said: ‘the meaning is “but if I…”’

408. යථා උන්නතප්පායො සද්දො උන්නාදො, එවං විපුලභාවෙන උපරූපරි පවත්තොපි උන්නාදොති තදුභයං එකජ්ඣං කත්වා පාළියං ‘‘උන්නාදිනියා’’ති වත්වා පුන විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘උච්චාසද්දමහාසද්දායා’’ති වුත්තන්ති තමත්ථං විවරන්තො ‘‘උච්චං නදමානායා’’තිආදිමාහ. අස්සාති පරිසාය. උද්ධංගමනවසෙනාති උන්නතබහුලතාය උග්ගන්ත්වා උග්ගන්ත්වා පවත්තනවසෙන. දිසාසු පත්ථටවසෙනාති විපුලභාවෙන භූතපරම්පරාය සබ්බදිසාසු පත්ථරණවසෙන. ඉදානි පරිබ්බාජකපරිසාය උච්චාසද්දමහාසද්දතාය කාරණං, තස්ස ච පවත්තිආකාරං දස්සෙන්තො ‘‘තෙසඤ්හී’’තිආදිමාහ. කාමස්සාදො නාම කාමගුණස්සාදො. කාමභවාදිගතො අස්සාදො භවස්සාදො.

408. Just as a sound that is mostly elevated (unnata) is an uproar (unnādo), so too a sound that occurs again and again with great volume is an uproar. Combining both these meanings, the Pāli text says unnādiniyā (uproarious). Then, to explain this by analysis, it says uccāsaddamahāsaddāya (with loud sounds, great sounds). Elaborating on this meaning, the commentary says: ‘making a loud sound,’ etc. Of it means of the assembly. By way of going upwards means by way of occurring again and again with much elevation. By way of spreading in the directions means by way of spreading in all directions with great volume in a continuous succession. Now, showing the reason for the loud sounds and great sounds of the wanderers’ assembly and the manner of its occurrence, the commentary says: ‘For them…,’ etc. Gratification in sensual pleasures means gratification in the strands of sensual pleasure. Gratification that pertains to the sensual realm of existence and so on is gratification in existence.

409. සණ්ඨපෙසීති [Pg.363] සංයමනවසෙන සම්මදෙව ඨපෙසි, සණ්ඨපනඤ්චෙත්ථ තිරච්ඡානකථාය අඤ්ඤමඤ්ඤස්මිං අගාරවස්ස ජහාපනවසෙන ආචාරස්ස සික්ඛාපනං, යථාවුත්තදොසස්ස නිගූහනඤ්ච හොතීති ආහ ‘‘සික්ඛාපෙසී’’තිආදි. අප්පසද්දන්ති නිස්සද්දං, උච්චාසද්දමහාසද්දාභාවන්ති අධිප්පායො. නප්පමජ්ජන්තීති න අගාරවං කරොන්ති.

409. He established them (saṇṭhapesi) means he settled them properly by way of restraint. And here, this establishing consists in training them in proper conduct by having them abandon disrespect for one another concerning lowly talk, and in suppressing the fault already mentioned. Hence it says: ‘He trained them,’ etc. With few sounds means silent; the intention is the absence of loud sounds and great sounds. They are not heedless means they do not show disrespect.

410. නො ආගතෙ ආනන්දොති භගවති ආගතෙ නො අම්හාකං ආනන්දො පීති හොති. පියසමුදාචාරාති පියාලාපා. ‘‘පච්චුග්ගමනං අකාසී’’ති වත්වා න කෙවලමයමෙව, අථ ඛො අඤ්ඤෙපි පබ්බජිතා යෙභුය්‍යෙන භගවතො අපචිතිං කරොන්තෙවාති දස්සෙතුං ‘‘භගවන්තඤ්හී’’තිආදිං වත්වා, තත්ථ කාරණමාහ ‘‘උච්චාකුලීනතායා’’ති, තෙන සාසනෙ අප්පසන්නාපි කුලගාරවෙන භගවති අපචිතිං කරොන්තෙ වාති දස්සෙති. එතස්මිං අන්තරෙ කා නාම කථාති එතස්මිං යථාවුත්තපරිච්ඡෙදබ්භන්තරෙ කථා කා නාම. විප්පකතා ආරද්ධා හුත්වා අපරියොසිතා. ‘‘කා කථා විප්පකතා’’ති වදන්තො අත්ථතො තස්සා පරියොසාපනං පටිජානාති නාම. ‘‘කා කථා’’ති ච අවිසෙසචොදනාති යස්සා තස්සා සබ්බස්සාපි කථාය පරියොසාපනං පටිඤ්ඤාතඤ්ච හොති, තඤ්ච පරෙසං අසබ්බඤ්ඤූනං අවිසයන්ති ආහ ‘‘පරියන්තං නෙත්වා දෙමීති සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙසී’’ති.

410. No joy for us when he arrives means: when the Blessed One arrives, no joy or delight arises for us. Pleasant conversation means endearing talk. Having said, ‘He went out to meet him,’ to show that it was not only this one, but that other renunciants too for the most part pay respect to the Blessed One, it says, ‘For to the Blessed One…,’ etc. There it gives the reason: ‘because of his high birth.’ This shows that even those not confident in the teaching pay respect to the Blessed One out of reverence for his clan. What was the talk in the meantime? means: within the aforementioned interval, what was the talk? Unfinished means begun but not concluded. By saying, ‘What talk was left unfinished?’ he in effect promises to bring it to a conclusion. And ‘What talk?’ is an unspecified prompting, so the conclusion of any and every talk is promised. And since this is not within the domain of other, non-omniscient ones, it says: ‘Having brought it to an end, I will give it,’ thus making the invitation of an omniscient one.

අභිසඤ්ඤානිරොධකථාවණ්ණනා

The Exposition of the Discussion on the Cessation of Higher Perception.

411. සුකාරණන්ති සුන්දරං අත්ථාවහං හිතාවහං කාරණං. නානාතිත්ථෙසු නානාලද්ධීසු නියුත්තාති නානාතිත්ථිකා, තෙ එව නානාතිත්ථියා ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා. කුතූහලමෙත්ථ අත්ථීති කොතූහලා, සා එව සාලාති කොතූහලසාලා, තෙනාහ ‘‘කොතූහලුප්පත්තිට්ඨානතො’’ති. සඤ්ඤානිරොධෙති සඤ්ඤාසීසෙනායං දෙසනා, තස්මා සඤ්ඤාසහගතා සබ්බෙපි ධම්මා සඞ්ගය්හන්ති, තත්ථ පන චිත්තං පධානන්ති ආහ ‘‘චිත්තනිරොධෙ’’ති. අච්චන්තනිරොධස්ස පන තෙහි අනධිප්පෙතත්තා, අවිසයත්තා ච ‘‘ඛණිකනිරොධෙ’’ති ආහ. කාමං සොපි තෙසං අවිසයොව, අත්ථතො පන නිරොධකථා වුච්චමානා තත්ථෙව තිට්ඨතීති තථා වුත්තං. කිත්තිඝොසොති ‘‘අහො බුද්ධානුභාවො භවන්තරපටිච්ඡන්නං කාරණං එවං හත්ථාමලකං විය පච්චක්ඛතො දස්සෙති, සාවකෙ ච එදිසෙ [Pg.364] සංවරසමාදානෙ පතිට්ඨාපෙතී’’ති ථුතිඝොසො යාව භවග්ගා පත්ථරති. පටිභාගකිරියන්ති පළාසවසෙන පටිභාගභූතං පයොගං කරොන්තො. භවන්තරසමයන්ති තත්‍ර තත්‍ර වුට්ඨනසමයං අභූතපරිකප්පිතං කිඤ්චි උප්පාදියං වත්ථුං අත්තනො සමයං කත්වා. කිඤ්චිදෙව සික්ඛාපදන්ති ‘‘එලමූගෙන භවිතබ්බං, එත්තකං, වෙලං එකස්මිංයෙව ඨානෙ නිසීදිතබ්බ’’න්ති එවමාදිකං කිඤ්චිදෙව කාරණං සික්ඛාකොට්ඨාසං කත්වා පඤ්ඤපෙන්ති. නිරොධකථන්ති නිරොධසමාපත්තිකථං.

411. A good cause means a beautiful, meaningful, and beneficial cause. Those of various sects refers to those devoted to various sects and holding diverse views; the term nānātitthiyā is derived by replacing the 'ka' with a 'ya.' A hall of curiosity: because there is curiosity here, it is called a curiosity hall; hence it is said: 'from the place of the arising of curiosity.' In the cessation of perception: this teaching is headed by perception. Therefore, all phenomena associated with perception are included, but because the mind is primary, it is spoken of as 'in the cessation of mind.' However, because the ultimate cessation is beyond their scope and not intended by them, it is spoken of as 'in momentary cessation.' Indeed, even that is beyond their reach; but in fact, since a discussion on cessation is being given, it settles on that point, and so it was said. The sound of fame means the sound of praise spreading up to the highest state of existence, proclaiming, “Ah, the Buddha’s power reveals a cause hidden in another existence as clearly as a myrobalan fruit in the hand, and establishes disciples in such restraint and commitment!” Performing a counterpart action means performing an action that is a counterpart by way of resemblance. The doctrine of another existence refers to making some fabricated event, arising at various times of emergence from a state, their own doctrine. Some training rule means they prescribe some training rule, such as 'one should be like a mute goat, or sit in one place for a certain time,' thus designating some cause as a training division. The discussion on cessation means the discussion on the attainment of cessation.

තෙසූති කොතූහලසාලායං සන්නිපතිතෙසු තිත්ථියසමණබ්‍රාහ්මණෙසු. එකච්චෙති එකෙ. පුරිමොති ‘‘අහෙතූ අප්පච්චයා’’ති එවංවාදී. ය්වායං ඉධ උප්පජ්ජතීති යොජනා. සමාපත්තින්ති අසඤ්ඤභාවාවහං සමාපත්තිං. නිරොධෙති සඤ්ඤානිරොධෙ. හෙතුං අපස්සන්තොති යෙන හෙතුනා අසඤ්ඤභවෙ සඤ්ඤාය නිරොධො සබ්බසො අනුප්පාදො, යෙන ච තතො චුතස්ස ඉධ පඤ්චවොකාරභවෙ තස්සා උප්පාදො, තං අවිසයතාය අපස්සන්තො.

Among them, that is, among the sectarians, ascetics, and brahmins gathered in the Hall of Curiosity. Some, that is, certain ones. The former, that is, one who holds the view, “Without cause, without condition.” The connection is: “This which arises here.” Attainment means the attainment that brings about the state of non-perception. In the cessation means in the cessation of perception. Not seeing the cause means not seeing, because it is beyond their scope, the cause by which perception entirely ceases and does not arise in the non-percipient state of existence, and by which it arises in this five-constituent existence for one who has passed away from there.

නන්ති පඨමවාදිං. නිසෙධෙත්වාති ‘‘න ඛො නාමෙතං භො එවං භවිස්සතී’’ති එවං පටික්ඛිපිත්වා. අසඤ්ඤිකභාවන්ති මුඤ්ඡාපත්තියා කිරියමයසඤ්ඤාවසෙන විගතසඤ්ඤිභාවං. වක්ඛති හි ‘‘විසඤ්ඤී හුත්වා’’ති. වික්ඛම්භනවසෙන කිලෙසානං සන්තාපනෙන අත්තන්තපො. ඝොරතපොති දුක්කරතාය භීමතපො. පරිමාරිතින්ද්‍රියොති නිබ්බිසෙවනභාවාපාදනෙන සබ්බසො මිලාපිතචක්ඛාදින්ද්‍රියො. භග්ගොති භඤ්ජිතකුසලජ්ඣාසයො. එවමාහාති ‘‘එවං සඤ්ඤා හි භො පුරිසස්ස අත්තා’’තිආදිආකාරෙන සඤ්ඤානිරොධමාහ. ඉමිනා නයෙන ඉතො පරෙසු ද්වීසු ඨානෙසු යථාරහං යොජනා වෙදිතබ්බා.

Him means the first speaker. Having denied means having rejected by saying, “No, sir, it will not be so.” The state of being without perception means the state of having lost perception by way of functional perception due to falling into a swoon. For it will be said, “having become non-percipient.” A self-tormentor is one who torments himself by burning away defilements through suppression. A practitioner of severe austerities means one whose austerities are terrifying because of their difficulty. One with faculties withered means one whose faculties, such as the eye, are completely withered by bringing about a state of non-indulgence. Broken means one whose inclination for wholesome states is shattered. Thus he speaks means he speaks of the cessation of perception in such terms as, “Thus, sir, perception is the self of a person,” and so on. In this manner, the application should be understood as appropriate in the two remaining instances.

ආථබ්බණපයොගන්ති ආථබ්බණවෙදවිහිතං ආථබ්බණිකානං විසඤ්ඤිභාවාපාදනපයොගං. ආථබ්බණං පයොජෙත්වාති ආථබ්බණවෙදෙ ආගතඅග්ගිජුහනපුබ්බකං මන්තජප්පනං පයොජෙත්වා සීසච්ඡින්නතාදිදස්සනෙන සඤ්ඤානිරොධමාහ. තස්සාති යස්ස සීසච්ඡින්නතාදි දස්සිතං, තස්ස.

The use of the Atharvaṇa refers to a practice prescribed in the Atharvaṇa Veda, a practice employed by Atharvaṇa experts to induce a non-percipient state. Having employed the Atharvaṇa means having employed the recitation of mantras preceded by fire offerings as found in the Atharvaṇa Veda, and then declaring the cessation of perception by showing a severed head and so on. His refers to the one to whom the severed head and so on was shown.

යක්ඛදාසීනන්ති [Pg.365] දෙවදාසීනං, යා ‘‘දෙවතාභතියොතිපි’’ වුච්චන්ති. මදනිද්දන්ති සුරාමදනිමිත්තකං සුපනං දෙවතූපහාරන්ති නච්චනගායනාදිනා දෙවතානං පූජං. සුරාපාතින්ති පාතිපුණ්ණං සුරං. දිවාති අතිදිවා උස්සූරෙ.

'Female servants of the yakkhas' means female servants of the deities, who are also called 'supported by the deities.' 'Madaniddaṃ' means sleep caused by intoxication from liquor. 'Devatūpahāraṃ' means worship of deities through dancing, singing, and so on. 'Surāpātiṃ' means a bowl full of liquor. 'By day' means in broad daylight, at sunrise.

එලමූගකථා වියාති ඉමෙසං පණ්ඩිතමානීනං කථා අන්ධබාලකථාසදිසී. චත්තාරො නිරොධෙති අඤ්ඤමඤ්ඤවිධුරෙ චත්තාරො නිරොධෙ එතෙ පඤ්ඤපෙන්ති. න ච අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධනානාසභාවෙන තෙන භවිතබ්බං, අථ ඛො එකසභාවෙන, තෙනාහ ‘‘ඉමිනා චා’’තිආදි. අඤ්ඤෙනෙවාති ඉමෙහි වුත්තාකාරතො අඤ්ඤාකාරෙනෙව භවිතබ්බං. ‘‘අයං නිරොධො, අයං නිරොධො’’ති ආමෙඩිතවචනං සත්ථා අත්තනො දෙසනාවිලාසෙන අනෙකාකාරවොකාරං නිරොධං විභාවෙස්සතීති දස්සනත්ථං කතං අහො නූනාති එත්ථ අහොති අච්ඡරියෙ, නූනාති අනුස්සරණෙ නිපාතො. තස්මා අහො නූන භගවා අනඤ්ඤසාධාරණදෙසනත්තා නිරොධම්පි අහො අච්ඡරියං කත්වා කථෙය්‍ය මඤ්ඤෙති අධිප්පායො. ‘‘අහො නූන සුගතො’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. අච්ඡරියවිභාවනතො එව චෙත්ථ ද්වික්ඛත්තුං වචනං, අච්ඡරියත්ථොපි චෙත්ථ අහො-සද්දො. සො යස්මා අනුස්සරණමුඛෙනෙව තෙන ගහිතො, තස්මා වුත්තං ‘‘අහො නූනාති අනුස්සරණත්ථෙ’’ති. කාලපුග්ගලාදිවිභාගෙන බහුභෙදත්තා ඉමෙසං නිරොධධම්මානන්ති බහුවචනං, කුසල-සද්දයොගෙන සාමිවචනං භුම්මත්ථෙ දට්ඨබ්බං. චිණ්ණවසිතායාති නිරොධසමාපත්තියං වසීභාවස්ස චිණ්ණත්තා. සභාවං ජානාතීති නිරොධස්ස සභාවං යාථාවතො ජානාති.

Like the talk of a deaf-mute, the talk of these conceited fools is like the talk of blind children. They declare these four cessations as mutually destructive. But it should not be so by having mutually contradictory diverse natures; rather, they are of a single nature. Therefore, it is said, "By this..." and so on. "By another way" means it should be in a manner different from what has been stated by them. The repeated phrase, "This is cessation, this is cessation," is spoken by the Teacher to display, through the elegance of his teaching, that cessation is of manifold aspects. Here, "aho" expresses wonder, and "nūna" is a particle indicating recollection. Therefore, the meaning is: "Ah, surely the Blessed One, due to his unparalleled teaching, would speak of cessation in a way that makes it seem marvelous." Similarly, in the phrase, "Ah, surely the Sugata..." the same principle applies. Because of the emphasis on wonder, the expression is repeated twice here, and the word "aho" also conveys the sense of wonder. Since it is grasped through the door of recollection, it is said, "‘aho nūna’ means in the sense of recollection." Due to the many distinctions of time, persons, and so on, these cessation phenomena are spoken of in the plural. The genitive case connected with the word 'kusala' should be understood in the locative sense of abundance. "Because of practiced mastery" means because mastery of the attainment of cessation has been practiced. "He knows the true nature" means he knows the true nature of cessation as it really is.

අහෙතුකසඤ්ඤුප්පාදනිරොධකථාවණ්ණනා

Explanation of the Discourse on the Arising and Cessation of Perception Without Cause

412. ඝරමජ්ඣෙයෙව පක්ඛලිතාති ඝරතො බහි ගන්තුකාමා පුරිසා මග්ගං අනොතරිත්වා ඝරාජිරෙන සමතලෙ විවටඞ්ගණෙ එව පක්ඛලනං පත්තා, එවං සම්පදමිදන්ති අත්ථො. අසාධාරණො හෙතු, සාධාරණො පච්චයොති එවමාදි විභාගෙන ඉධ පයොජනං නත්ථි සඤ්ඤාය අකාරණභාවපටික්ඛෙපත්තා චොදනායාති වුත්තං ‘‘කාරණස්සෙව නාම’’න්ති.

412. "They slipped right in the middle of the house": this means that men wanting to go outside the house, without stepping onto the road, slipped right on the even ground of the open courtyard adjacent to the house. This is the meaning of "this is what happened." There is no need here for a distinction such as "uncommon cause" and "common condition," because the objection that perception is uncaused is rejected by the statement: "It is indeed for a reason."

පාළියං ‘‘උප්පජ්ජන්තිපි නිරුජ්ඣන්තිපී’’ති වුත්තං, තත්ථ ‘‘සහෙතූ සප්පච්චයා සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා පන නිරුජ්ඣන්තියෙව, න තිට්ඨන්තී’’ති දස්සනත්ථං ‘‘නිරුජ්ඣන්තී’’ති වචනං, න නිරොධස්ස සහෙතුසප්පච්චයභාවදස්සනත්ථං. උප්පාදො හි සහෙතුකො[Pg.366], න නිරොධො. යදි හි නිරොධොපි සහෙතුකො සියා, තස්ස නිරොධෙනාපි භවිතබ්බං අඞ්කුරාදීනං විය, න ච තස්ස නිරොධො අත්ථි. තස්මා වුත්තනයෙනෙව පාළියා අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයඤ්ච නයො ඛණනිරොධවසෙන වුත්තො. යො පන යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන සබ්බසොව අනුප්පාදනිරොධො, සො ‘‘සහෙතුකො’’ති වෙදිතබ්බො තථාරූපාය පටිපත්තියා විනා අභාවතො. තෙනාහ භගවා ‘‘සික්ඛා එකා සඤ්ඤා නිරුජ්ඣතී’’ති. (දී. නි. 1.412) තතො එව ච ඉධාපි වුත්තං ‘‘සඤ්ඤාය සහෙතුකං උප්පාදනිරොධං දීපෙතු’’න්ති.

In the Pāḷi it is said: "They arise and they cease." Here, the statement "they cease" is for the purpose of showing that "perceptions arise with a cause and a condition, and having arisen, they indeed cease; they do not persist"—it is not for the purpose of showing that cessation has a cause and a condition. For arising is caused, not cessation. If cessation, too, were caused, then it would have to have a cessation of its own, like sprouts and so on; but there is no cessation of that cessation. Therefore, the meaning of the Pāḷi should be understood in the way stated. This principle is stated in terms of momentary cessation. However, that complete non-arising and cessation which is defined by a specific period of time should be understood as "caused," because it does not occur without such a practice. Hence the Blessed One said: "Through training, one perception ceases." For this very reason it is also said here: "to illustrate the caused arising and cessation of perception."

සික්ඛා එකාති එත්ථ සික්ඛාති කරණෙ පච්චත්තවචනං, එක-සද්දො අඤ්ඤපරියායො ‘‘ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්ති සතො වා පන සත්තස්සා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.85 ආදයො; ම. නි. 3.21) විය, න සඞ්ඛ්‍යාවාචීති ආහ ‘‘සික්ඛා එකා සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්තීති සික්ඛාය එකච්චා සඤ්ඤා ජායන්තී’’ති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

In the phrase "Through training, one," the word "training" (sikkhā) is a singular noun in the instrumental sense. The word "one" (ekā) is a synonym for "some" or "a certain," as in such passages as "some assert this concerning a being that exists..." (DN 1.85, etc.; MN 3.21); it is not a numeral. Thus it is said: "'Through training, one perception arises' means 'through training, certain perceptions arise.'" This same principle applies to the other terms.

413. තත්ථාති තස්සං උපරිදෙසනායං. සම්මාදිට්ඨිසම්මාසඞ්කප්පවසෙන පරියාපන්නත්තා ආගතාති සභාවතො උපකාරතො ච පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ පරියාපන්නත්තා සඞ්ගහිතත්තා තතියා අධිපඤ්ඤාසික්ඛා සම්මාදිට්ඨිසම්මාසඞ්කප්පවසෙන ආගතා. තථා හි වුත්තං ‘‘යා චාවුසො විසාඛ සම්මාදිට්ඨි, යො ච සම්මාසඞ්කප්පො, ඉමෙ ධම්මා පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතා’’ති (ම. නි. 1.462) කාමඤ්චෙත්ථ වුත්තනයෙන තිස්සොපි සික්ඛා ආගතා එව, තථාපි අධිචිත්තසික්ඛාය එව අභිසඤ්ඤානිරොධො දස්සිතො, ඉතරා තස්ස සම්භාරභාවෙන ආනීතා.

413. "Therein" means in that teaching above. It is said to be "included" because it is comprised by way of right view and right intention. Because it is included and comprised in the aggregate of wisdom by its nature and by its supportive function, the third training, the higher wisdom, is included by way of right view and right intention. For it is said: "Friend Visākha, whatever is right view and whatever is right intention—these states are included in the aggregate of wisdom" (MN 1.462). And although here, in the manner described, all three trainings are indeed included, still, the cessation of higher perception is shown specifically by means of the higher training in mind, while the others are brought in as its requisites.

පඤ්චකාමගුණිකරාගොති පඤ්චකාමකොට්ඨාසෙ ආරබ්භ උප්පජ්ජනකරාගො. අසමුප්පන්නකාමචාරොති වත්තමානුප්පන්නතාවසෙන අසමුප්පන්නො යො කොචි කාමචාරො යා කාචි ලොභුප්පත්ති. පුරිමො විසයවසෙන නියමිතත්තා කාමගුණාරම්මණොව ලොභො දට්ඨබ්බො, ඉතරො පන ඣානනිකන්තිභවරාගාදිප්පභෙදො සබ්බොපි ලොභචාරො කාමනට්ඨෙන කාමෙසු පවත්තනතො. සබ්බෙපි හි තෙභූමකා ධම්මා කාමනීයට්ඨෙන කාමාති. උභයෙසම්පි කාමසඤ්ඤාතිනාමතා සහචරණඤායෙනාති ‘‘කාමසඤ්ඤා’’ති පදුද්ධාරං කත්වා තදුභයං නිද්දිට්ඨං.

"Lust connected with the five strands of sensual pleasure" is lust that arises in relation to the five kinds of sensual pleasures. "Unarisen indulgence in sensual desire" is any indulgence in sensual desire, any occurrence of greed, that has not arisen in the sense of being presently arisen. The former, being restricted by way of its object, should be understood as greed that has only the strands of sensual pleasure as its object. The latter, however, is any indulgence in greed of any kind, such as delight in jhāna and craving for existence, because it proceeds within the sensual sphere in the sense of desiring. For all phenomena of the three planes are called "sensual" in the sense of being desirable. Both are designated by the term "perception of sensuality" by the principle of association. Thus, having extracted the term "perception of sensuality," both are explained.

‘‘තත්ථා’’තිආදි [Pg.367] අසමුප්පන්නකාමචාරතො පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස විසෙසදස්සනං. කාමං පඤ්චකාමගුණිකරාගොපි අසමුප්පන්නො එව මග්ගෙන සමුග්ඝාටීයති, තස්මිං පන සමුග්ඝාටිතෙපි න සබ්බො රාගො සමුග්ඝාටං ගච්ඡති, තස්මා පඤ්චකාමගුණිකරාගග්ගහණෙන න ඉතරස්ස සබ්බස්ස රාගස්ස ගහණං හොතීති උභයසාධාරණෙන පරියායෙන උභයං සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං පාළියං කාමසඤ්ඤාග්ගහණං කතන්ති තදුභයං සරූපතො විසෙසතො ච දස්සෙත්වා සබ්බසඞ්ගාහිකභාවතො ‘‘අසමුප්පන්නකාමචාරො පන ඉමස්මිං ඨානෙ වට්ටතී’’ති වුත්තං.

The passage beginning "Therein" shows the distinction of lust for the five strands of sensual pleasure from unarisen indulgence in sensual desire. Although lust for the five strands of sensual pleasure, being itself unarisen, is uprooted by the path, yet even when that is uprooted, not all lust is uprooted. Therefore, the inclusion of lust for the five strands of sensual pleasure does not entail the inclusion of all other lust. Thus, in the Pāḷi, the term "perception of sensuality" is used to include and show both by a method common to both. Having shown both in terms of their own nature and their distinction, because of its all-inclusive nature, it is said: "But unarisen indulgence in sensual desire applies in this place."

සදිසත්තාති කාමසඤ්ඤාදිභාවෙන සමානත්තා, එතෙන පාළියං ‘‘පුරිමා’’ති සදිසකප්පනාවසෙන වුත්තන්ති දස්සෙති. අනාගතා හි ඉධ ‘‘නිරුජ්ඣතී’’ති වුත්තා අනුප්පාදස්ස අධිප්පෙතත්තා, තෙනාහ ‘‘අනුප්පන්නාව නුප්පජ්ජතී’’ති.

"Because of similarity" means because of being the same in being perception of sensuality and so on. This shows that in the Pāḷi, the word "former" is used by way of a similar designation. For here future perceptions are said to "cease" because non-arising is intended. Hence it is said: "What is unarisen does not arise."

නීවරණවිවෙකතො ජාතත්තා විවෙකජෙහි පඨමජ්ඣානපීතිසුඛෙහි සහ අක්ඛාතබ්බා, තංකොට්ඨාසිකා වාති විවෙකජං පීතිසුඛසඞ්ඛාතා. නානත්තසඤ්ඤාපටිඝසඤ්ඤාහි නිපුණතාය සුඛුමභූතතාය සුඛුමසඤ්ඤා භූතා සුඛුමභාවෙන, පරමත්ථභාවෙන අවිපරීතසභාවා. ඣානං තංසම්පයුත්තධම්මානං භාවනාසිද්ධා සණ්හසුඛුමතා නීවරණවික්ඛම්භනවසෙන විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘කාමච්ඡන්දාදිඔළාරිකඞ්ගප්පහානවසෙන සුඛුමා’’ති. භූතතායාති විජ්ජමානතාය. සබ්බත්ථාති සබ්බවාරෙසු.

Because it is born from seclusion from the hindrances, it should be spoken of together with the joy and happiness of the first jhāna, which are born of seclusion; or, since it is a component of them, it is designated as "born of seclusion, with joy and happiness." It is a subtle perception because it is more refined and subtle than the perceptions of diversity and resistance. It is a real perception because of its subtlety, its ultimate nature, and its undistorted essence. The gentleness and subtlety of the jhāna and its associated states, which are accomplished through development, are known through the suppression of the hindrances; thus it is said: "subtle by way of the abandonment of coarse factors such as sensual desire." "Because it is real" means because it is existent. "In all" means in all cases.

සමාපජ්ජනාධිට්ඨානානි විය වුට්ඨානං ඣානෙ පරියාපන්නම්පි හොති යථා තං ධම්මානං භඞ්ගක්ඛණො ධම්මෙසු, න ආවජ්ජනපච්චවෙක්ඛණානීති ‘‘පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජන්තො අධිට්ඨහන්තො වුට්ඨහන්තො ච සික්ඛතී’’ති වුත්තං, න ‘‘ආවජ්ජන්තො පච්චවෙක්ඛන්තො’’ති. තන්ති පඨමජ්ඣානං. තෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනං, තස්මා පඨමජ්ඣානෙන හෙතුභූතෙනාති අත්ථො. හෙතුභාවො චෙත්ථ ඣානස්ස යථාවුත්තසඤ්ඤාය උප්පත්තියා සහජාතාදිපච්චයභාවො කාමසඤ්ඤාය නිරොධස්ස උපනිස්සයතාව, තඤ්ච ඛො සුත්තන්තපරියායෙන. තථා චෙව සංවණ්ණිතං ‘‘තථාරූපාය පටිපත්තියා විනා අභාවතො’’ති. එතෙනුපායෙනාති ය්වායං පඨමජ්ඣානතප්පටිපක්ඛසඤ්ඤාවසෙන ‘‘සික්ඛා එකා සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, සික්ඛා එකා සඤ්ඤා නිරුජ්ඣතී’’ති [Pg.368] එත්ථ අත්ථො වුත්තො, එතෙන නයෙන. සබ්බත්ථාති සබ්බවාරෙසු.

Like attaining and resolving, emerging is also included in the jhāna—just as the moment of dissolution of phenomena is included in the phenomena—but adverting and reviewing are not. Thus it is said: "one trains by attaining, resolving, and emerging from the first jhāna," not "by adverting and reviewing." "That" is the first jhāna. "Thereby" is the instrumental case in the sense of cause; therefore the meaning is "by means of the first jhāna which has become the cause." Here, the causal nature of the jhāna is its being a condition of co-arising, etc., for the arising of the aforesaid perception, and its being a decisive support condition for the cessation of the perception of sensuality; and this is according to the sutta method. And it is described thus: "because it is absent without such a practice." "By this method" means by this principle whereby the meaning of "through training, one perception arises; through training, one perception ceases" is stated in terms of the first jhāna and the perception that is its opposite. "In all" means in all cases.

414. යස්මා පනෙත්ථ සමාපත්තිවසෙන තංතංසඤ්ඤානං උප්පාදනිරොධෙ වුච්චමානෙ අඞ්ගවසෙන සො වුත්තොති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. ‘‘අඞ්ගතො සම්මසන’’න්ති අනුපදධම්මවිපස්සනාය ලක්ඛණවචනං. අනුපදධම්මවිපස්සනඤ්හි කරොන්තො සමාපත්තිං පත්වා අඞ්ගතො සම්මසනං කරොති, න ච සඤ්ඤා සමාපත්තියා කිඤ්චි අඞ්ගං හොති. වුත්තඤ්ච ‘‘ඉදඤ්ච සඤ්ඤා සඤ්ඤාති එවං අඞ්ගතො සම්මසනං උද්ධට’’න්ති. අඞ්ගතොති වා අවයවතොති අත්ථො, අනුපදධම්මතොති වුත්තං හොති. තදෙවාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනමෙව.

414. Because here, when the arising and cessation of the various perceptions is spoken of by way of attainment, it is spoken of by way of its factors; thus it says, "Moreover, because..." and so on. "Contemplation by way of factors" is a term for the characteristic of insight into phenomena one by one. For one practicing insight into phenomena one by one, having reached the attainment, contemplates by way of its factors; but perception is not any factor of the attainment. And it is said: "And this perception is perception—thus the contemplation by way of factors is set forth." "By way of factors" means by way of components; this is what is meant by "phenomena one by one." "That very thing" is the base of nothingness itself.

යතො ඛොති පච්චත්තෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘යො නාමා’’ති යථා ‘‘ආදිම්හී’’ති එතස්මිං අත්ථෙ ‘‘ආදිතො’’ති වුච්චති ඉතරවිභත්තිතොපි තො-සද්දස්ස ලබ්භනතො. සකස්මිං අත්තනා අධිගතෙ සඤ්ඤා සකසඤ්ඤා, සා එතස්ස අත්ථීති සකසඤ්ඤී, තෙනාහ ‘‘අත්තනො පඨමජ්ඣානසඤ්ඤාය සඤ්ඤවා’’ති. සකසඤ්ඤීති චෙත්ථ උපරි වුච්චමානනිරොධපාදකතාය සාතිසයාය ඣානසඤ්ඤාය අත්ථිභාවජොතකො ඊ-කාරො දට්ඨබ්බො, තෙනෙවාහ ‘‘අනුපුබ්බෙන සඤ්ඤග්ගං ඵුසතී’’තිආදි. තස්මා තත්ථ තත්ථ සකසඤ්ඤිතාග්ගහණෙන තස්මිං තස්මිං ඣානෙ සබ්බසො සුචිණ්ණවසීභාවො දීපිතොති වෙදිතබ්බං.

The phrase "From which, indeed" is a statement of certainty regarding the individual; thus it says, "Whoever, indeed..." This is just as "ādito" (from the beginning) is used in the sense of "ādimhi" (at the beginning), because the suffix "-to" can be derived from other case endings as well. "One's own perception" (sakasaññā) is the perception one has attained oneself; one who possesses this is a "possessor of one's own perception" (sakasaññī). Hence it says, "one who has the perception of one's own first jhāna." Here, in "possessor of one's own perception," the "-ī" suffix should be understood as indicating the existence of a superior jhāna perception that serves as a basis for the cessation to be discussed below. For that very reason it says: "He gradually touches the peak of perception," and so on. Therefore, it should be understood that by the inclusion of "possessing one's own perception" in each case, complete mastery through thorough practice in each respective jhāna is shown.

ලොකියානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං, සාමිඅත්ථෙ එව වා. යදග්ගෙන හි තං තෙසු සෙට්ඨං, තදග්ගෙන තෙසම්පි සෙට්ඨන්ති. ‘‘ලොකියාන’’න්ති විසෙසනං ලොකුත්තරසමාපත්තීහි තස්ස අසෙට්ඨභාවතො. ‘‘කිච්චකාරකසමාපත්තීන’’න්ති විසෙසනං අකිච්චකාරකසමාපත්තිතො තස්ස අසෙට්ඨභාවතො. අකිච්චකාරකතා චස්සා පටුසඤ්ඤාකිච්චාභාවවචනතො විඤ්ඤායති. යථෙව හි තත්ථ සඤ්ඤා, එවං ඵස්සාදයො පීති. යදග්ගෙන හි තත්ථ සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තියා පකතිවිපස්සකානං සම්මසිතුං අසක්කුණෙය්‍යරූපෙන ඨිතා, තදග්ගෙන හෙට්ඨිමසමාපත්තිධම්මා විය පටුකිච්චකරණසමත්ථාපි න හොන්තීති. ස්වායමත්ථො පරමත්ථමඤ්ජුසායං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං ආරුප්පකථායං (විසුද්ධි. ටී. 1.286) සවිසෙසං වුත්තො, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙන [Pg.369] වෙදිතබ්බො. කෙචි පන ‘‘යථා හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා සමාපත්තියො උපරිමානං උපරිමානං අධිට්ඨානකිච්චං සාධෙන්ති, න එවං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්ති කස්සචිපි අධිට්ඨානකිච්චං සාධෙති, තස්මා සා අකිච්චකාරිකා, ඉතරා කිච්චකාරිකා වුත්තා’’ති වදන්ති, තදයුත්තං තස්සාපි විපස්සනාචිත්තපරිදමනාදීනං අධිට්ඨානකිච්චසාධනතො. තස්මා පුරිමොයෙව අත්ථො යුත්තො.

"Lokiyānaṃ" is the genitive case in the sense of determination, or in the sense of possession. For whatever reason it is the best among them, by that same reason it is also the best among those. "Lokiyānaṃ" is a qualifier because, compared to supramundane attainments, it is not the best. "Kiccakārakasamāpattīnaṃ" is a qualifier because of its non-supremacy (among functional attainments), due to its non-functional aspect. Its non-functionality is understood from the absence of strong perception-related functions. Just as perception is present there, so too are contact and other factors. For whatever reason the remaining formations there, due to their attainment of an extremely subtle state, remain in a form that cannot be discerned by ordinary insight meditators, by that same reason they are not capable of performing strong functions like the lower attainments. This meaning is fully explained in the Paramatthamañjūsā, the commentary on the Visuddhimagga, in the section on the formless attainments (Visuddhi. Ṭī. 1.286), so it should be understood according to the explanation given there. Some, however, say: "Just as the lower attainments fulfill the preparatory functions for the higher ones, the nevasaññānāsaññāyatana attainment does not fulfill any preparatory function for anyone. Therefore, it is non-functional, while the others are called functional." This is incorrect because even it fulfills preparatory functions such as subduing the mind for insight. Thus, the former explanation is the correct one.

පකප්පෙතීති සංවිදහති. ඣානං සමාපජ්ජන්තො හි ඣානසුඛං අත්තනි සංවිදහති නාම. අභිසඞ්ඛරොතීති ආයූහති, සම්පිණ්ඩෙතීති අත්ථො. සම්පිණ්ඩනත්ථො හි සමුදයට්ඨො. යස්මා නිකන්තිවසෙන චෙතනාකිච්චස්ස මත්ථකප්පත්ති, තස්මා ඵලූපචාරෙන කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘නිකන්තිං කුරුමානො අභිසඞ්ඛරොති නාමා’’ති වුත්තං. ඉමා ඉදානි මෙ ලබ්භමානා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤා නිරුජ්ඣෙය්‍යුං තංසමතික්කමෙනෙව උපරිඣානත්ථාය චෙතනාභිසඞ්ඛරණසම්භවතො. අඤ්ඤාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤාහි අඤ්ඤා. තතො ථූලතරභාවතො ඔළාරිකා. කා පන තාති ආහ ‘‘භවඞ්ගසඤ්ඤා’’ති. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනතො වුට්ඨාය එව හි උපරිඣානත්ථාය චෙතනාභිසඞ්ඛරණානි භවෙය්‍යුං, වුට්ඨානඤ්ච භවඞ්ගවසෙන හොති. යාව ච උපරි ඣානසමාපජ්ජනං, තාව අන්තරන්තරා භවඞ්ගප්පවත්තීති ආහ ‘‘භවඞ්ගසඤ්ඤා උප්පජ්ජෙය්‍යු’’න්ති.

He prepares, that is, he arranges. For one attaining jhāna arranges the bliss of jhāna within oneself, so it is said. He constructs, that is, he exerts; the meaning is he compiles. For the meaning of compiling is the meaning of origination. Since the function of volition reaches its peak through delight, therefore, showing the cause by way of a metaphor of the result, it is said: "One who delights constructs." Now, these perceptions of the base of nothingness that are being attained by me might cease; for by transcending that very state, the construction of volition for the sake of the higher jhāna is possible. Other, that is, other than the perceptions of the base of nothingness. Then, because of being coarser than that, they are gross. But what are they? He says: "the bhavaṅga perception." For only upon emerging from the base of nothingness would the constructions of volition for the sake of the higher jhāna occur, and the emergence occurs by way of the bhavaṅga. And as long as there is the attainment of the higher jhāna, until then the bhavaṅga occurs intermittently. Therefore, he says: "the bhavaṅga perception might arise."

චෙතෙන්තොවාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනජ්ඣානං එකං ද්වෙ චිත්තවාරෙ සමාපජ්ජන්තො එව. න චෙතෙති තථා හෙට්ඨිමජ්ඣානෙසු විය වා පුබ්බාභොගාභාවතො පුබ්බාභොගවසෙන හි ඣානං පකප්පෙන්තො ඉධ ‘‘චෙතෙතී’’ති වුත්තො. යස්මා ‘‘අහමෙතං ඣානං නිබ්බත්තෙමි උපසම්පාදෙමි සමාපජ්ජාමී’’ති එවං අභිසඞ්ඛරණං තත්ථ සාලයස්සෙව හොති, න අනාලයස්ස, තස්මා එකං චිත්තක්ඛණිකම්පි ඣානං පවත්තෙන්තො තත්ථ අප්පහීනනිකන්තිකතාය අභිසඞ්ඛරොන්තො එවාති අත්ථො. යස්මා පනස්ස තථා හෙට්ඨිමජ්ඣානෙසු විය වා තත්ථ පුබ්බාභොගො නත්ථි, තස්මා ‘‘න අභිසඞ්ඛරොතී’’ති වුත්තං. ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො’’තිආදි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස විවරණං. ‘‘ස්වායමත්ථො’’තිආදිනා තමෙවත්ථං උපමාය පටිපාදෙති.

"He intends it" refers to one who enters the jhāna of the base of neither-perception-nor-non-perception for one or two mind-moments. He does not intend it as in the lower jhānas, due to the absence of prior preoccupation. For here, one who prepares the jhāna by way of prior preoccupation is said to 'intend'. Because the act of volitional formation there—'I produce this jhāna, attain it, enter it'—occurs only for one who has attachment, not for one who is without attachment, therefore, even when causing the jhāna to arise for a single mind-moment, he is still volitionally forming due to unabandoned delight—this is the meaning. However, because there is no such prior preoccupation for him there as in the lower jhānas, it is said, 'he does not form volitionally.' 'For this monk,' etc., is an explanation of the meaning already stated. 'This is the meaning,' etc., illustrates that very meaning by way of a simile.

පච්ඡාභාගෙති [Pg.370] පිතුඝරස්ස පච්ඡාභාගෙ. තතො පුත්තඝරතො. ලද්ධඝරමෙවාති යතො අනෙන භික්ඛා ලද්ධා, තමෙව ඝරං පුත්තගෙහමෙව. ආසනසාලා විය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති තතො පිතුඝරපුත්තඝරට්ඨානියානං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනනිරොධසමාපත්තීනං උපගන්තබ්බතො. පිතුඝරං අමනසිකරිත්වාති පවිසිත්වා සමතික්කන්තම්පි පිතුඝරං න මනසි කත්වා. පුත්තඝරස්සෙව ආචික්ඛනං විය එකං ද්වෙ චිත්තවාරෙ සමාපජ්ජිතබ්බම්පි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං න මනසි කත්වා පරතො නිරොධසමාපත්තිඅත්ථාය එව මනසිකාරො. එවං අමනසිකාරසාමඤ්ඤෙන, මනසිකාරසාමඤ්ඤෙන ච උපමුපමෙය්‍යතා වෙදිතබ්බා ආචික්ඛනෙනපි මනසිකාරස්සෙව ජොතිතත්තා. න හි මනසිකාරෙන විනා ආචික්ඛනං සම්භවති.

"Later part" means the back part of the father's house. Then, from the son's house. "The very house obtained" means that since alms were obtained by him there, that very house is the son's house. The attainment of the base of nothingness is like an assembly hall, because from there the attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception and the attainment of cessation, which stand in the place of the father's house and the son's house respectively, are to be approached. "Not attending to the father's house" means not attending to the father's house even after entering and passing beyond it. Just as one might only be pointing out the son's house, so too, even though the base of neither-perception-nor-non-perception must be attained for one or two mind-moments, one does not attend to it, but attention is solely for the purpose of the attainment of cessation beyond it. Thus, the relationship between the simile and its subject should be understood through the commonality of non-attention and the commonality of attention, since even by the act of pointing out, attention itself is revealed. For without attention, pointing out is not possible.

තා ඣානසඤ්ඤාති තා එකං ද්වෙ චිත්තවාරෙ පවත්තා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසඤ්ඤා. නිරුජ්ඣන්තීති පදෙසෙනෙව නිරුජ්ඣන්ති, පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙන පන උපරි අනුප්පාදො. යථා ච ඣානසඤ්ඤානං, එවං ඉතරසඤ්ඤානං පීති ආහ ‘‘අඤ්ඤා ච ඔළාරිකා භවඞ්ගසඤ්ඤා නුප්පජ්ජන්තී’’ති, යථාපරිච්ඡින්නකාලන්ති අධිප්පායො. සො එවං පටිපන්නො භික්ඛූති සො එවං යථාවුත්තෙ සඤ්ඤාග්ගෙ ඨිතො අරහත්තෙ, අනාගාමිඵලෙ වා පතිට්ඨිතො භික්ඛු ද්වීහි ඵලෙහි සමන්නාගමො, තිණ්ණං සඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධි, සොළසවිධා ඤාණචරියා, නවවිධා සමාධිචරියාති ඉමෙසං වසෙන නිරොධපටිපාදනපටිපත්තිං පටිපන්නො. ඵුසතීති එත්ථ ඵුසනං නාම වින්දනං පටිලද්ධීති ආහ ‘‘වින්දති පටිලභතී’’ති. අත්ථතො පන යථාපරිච්ඡින්නකාලං චිත්තචෙතසිකානං සබ්බසො අප්පවත්ති එව.

Those perceptions of jhāna are the perceptions of the base of neither-perception-nor-non-perception that occur for one or two mind-moments. 'They cease' means they cease in that area, but due to previous volitional formations, there is no further arising. And just as with the perceptions of jhāna, so too with other perceptions, it is said, 'No other gross life-continuum perceptions arise,' meaning for that defined period. A monk who practices thus—that is, a monk established in arahantship or the fruit of non-returning, standing in the highest perception as described—is endowed with two fruits, the pacification of three formations, the sixteenfold knowledge-conduct, and the ninefold concentration-conduct. By these means, he practices the path leading to cessation. 'Attains' (phusati) here means experiencing and acquiring, thus it is said, 'He experiences, he acquires.' In essence, it refers to the complete non-occurrence of mind and mental factors for that defined period.

අභීති උපසග්ගමත්තං නිරත්ථකං, තස්මා ‘‘සඤ්ඤා’’ ඉච්චෙව අත්ථො. නිරොධපදෙන අනන්තරිකං කත්වා සමාපත්තිපදෙ වත්තබ්බෙ තෙසං ද්වින්නං අන්තරෙ සම්පජානපදං ඨපිතන්ති ආහ ‘‘නිරොධපදෙන අනන්තරිකං කත්වා වුත්ත’’න්ති, තෙනාහ ‘‘අනුපටි…පෙ… අත්ථො’’ති. තත්‍රාපීති තස්මිම්පි තථා පදානුපුබ්බිඨපනෙපි අයං විසෙසත්ථොති යොජනා. සම්පජානන්තස්සාති තං තං සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ තත්ථ සඞ්ඛාරානං සම්මසනවසෙන පජානන්තස්ස. අන්තෙති යථාවුත්තාය නිරොධපටිපත්තියා පරියොසානෙ. දුතියවිකප්පෙ සම්පජානන්තස්සාති සම්පජානකාරිනොති අත්ථො, තෙන නිරොධසමාපජ්ජනකස්ස [Pg.371] භික්ඛුනො ආදිතො පට්ඨාය සබ්බපාටිහාරිකපඤ්ඤාය සද්ධිං අත්ථසාධිකා පඤ්ඤා කිච්චතො දස්සිතා හොති, තෙනාහ ‘‘පණ්ඩිතස්ස භික්ඛුනො’’ති.

'Abhī' is merely a meaningless prefix; therefore, the meaning is simply 'perception.' When the term 'attainment' should have been stated immediately after the term 'cessation,' the term 'clearly knowing' was placed between those two. Thus, it is said, 'It is stated having made it immediate with the term cessation,' and therefore, he says, 'anupaṭi...pe... is the meaning.' Here too, even in that establishment of the sequence of terms, this is a distinct meaning—this is the connection. 'Of one who clearly knows' refers to one who, having entered and emerged from each attainment, comprehends by way of reflecting on the formations in each place. 'The end' means at the conclusion of the cessation practice as described. In the second alternative explanation, 'of one who clearly knows' means one who acts with clear knowledge. Thus, from the beginning, the wisdom of the monk who attains cessation, along with all miraculous wisdom, is shown as wisdom that accomplishes the purpose. Hence, it is said, 'of the wise monk'.

සබ්බාකාරෙනාති ‘‘සමාපත්තියා සරූපවිසෙසො, සමාපජ්ජනකො, සමාපජ්ජනස්ස ඨානං, කාරණං, සමාපජ්ජනාකාරො’’ති එවමාදි සබ්බප්පකාරෙන. තත්ථාති විසුද්ධිමග්ගෙ. (විසුද්ධී. 2.867) කථිතතොවාති කථිතට්ඨානතො එව ගහෙතබ්බා, න ඉධ තං වදාම පුනරුත්තිභාවතොති අධිප්පායො.

'In every way' means 'the specific nature of the attainment, the one who attains, the basis for attainment, the cause, the manner of attainment,' and so on—in every possible way. 'There,' in the Visuddhimagga (Visuddhi. 2.867), 'as previously explained' means it should be understood from the place where it was explained; we are not stating it here due to redundancy—this is the intended meaning.

එවං ඛො අහන්ති එත්ථ ආකාරත්ථො එවං-සද්දො උග්ගහිතාකාරදස්සනන්ති කත්වා. එවං පොට්ඨපාදාති එත්ථ පන සම්පටිච්ඡනත්ථො, තෙනාහ ‘‘සුඋග්ගහිතං තයාති අනුජානන්තො’’ති.

In 'Thus, indeed, I,' the word 'thus' has the meaning of 'in this manner,' indicating the form grasped. But here, in 'Poṭṭhapāda, thus,' the meaning is acceptance; therefore, he said, 'Well grasped by you,' thus assenting.

415. සඤ්ඤා අග්ගා එත්ථාති සඤ්ඤාග්ගං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. අට්ඨසු සමාපත්තීසුපි සඤ්ඤාග්ගං අත්ථි උපලබ්භතීති චින්තෙත්වා. ‘‘පුථූ’’ති පාළියං ලිඞ්ගවිපල්ලාසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘බහූනිපී’’ති. ‘‘යථා’’ති ඉමිනා පකාරවිසෙසො කරණප්පකාරො ගහිතො, න පකාරසාමඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘යෙන යෙන කසිණෙනා’’ති, පථවීකසිණෙන කරණභූතෙනා’’ති ච. ඣානං තාව යුත්තො කරණභාවො සඤ්ඤානිරොධඵුසනස්ස සාධකතමභාවතො, කථං කසිණානන්ති? තෙසම්පි සො යුත්තො එව. යදග්ගෙන හි ඣානානං නිරොධඵුසනස්ස සාධකතං අභාවො, තදග්ගෙන කසිණානම්පි තදවිනාභාවතො. අනෙකකරණාපි කිරියා හොතියෙව යථා ‘‘අස්සෙන යානෙන දීපිකාය ගච්ඡතී’’ති.

415. 'Perception is pre-eminent here,' thus it is called 'pre-eminent perception,' the base of nothingness. Considering that pre-eminent perception is also found in all eight attainments. Pointing out the gender inversion in the Pāli word 'Puthū,' he said, 'many indeed.' With 'yathā' (as), a specific mode, the way of doing, is taken, not a general mode; therefore, he said, 'by whichever kasiṇa,' and 'by the earth kasiṇa as the instrument.' Now, jhāna is suitable as the instrument because it is the most efficient in attaining the touching of the cessation of perception. How about the kasiṇas? They too are suitable in the same way. For to the extent that jhāna is efficient in attaining the touching of cessation, to that extent the kasiṇas are also efficient, due to their inseparability. An action can certainly have multiple instruments, just as in 'going by horse, vehicle, or torch.'

එකවාරන්ති සකිං. පුරිමසඤ්ඤානිරොධන්ති කාමසඤ්ඤාදිපුරිමසඤ්ඤාය නිරොධං, න නිරොධසමාපත්තිසඤ්ඤිතං සඤ්ඤානිරොධං. එකං සඤ්ඤාග්ගන්ති එකං සඤ්ඤාභූතං අග්ගං සෙට්ඨන්ති අත්ථො හෙට්ඨිමසඤ්ඤාය උක්කට්ඨභාවතො. සඤ්ඤා ච සා අග්ගඤ්චාති සඤ්ඤාග්ගං, න සඤ්ඤාසු අග්ගන්ති. ද්වෙ වාරෙති ද්වික්ඛත්තුං. සෙසකසිණෙසූති කසිණානංයෙව ගහණං නිරොධකථාය අධිකතත්තා. තතො එව චෙත්ථ ඣානග්ගහණෙන කසිණජ්ඣානානි එව ගහිතානීති වෙදිතබ්බං. ‘‘පඨමජ්ඣානෙන කරණභූතෙනා’’ති ආරම්මණං අනාමසිත්වා වදති යථා ‘‘යෙන යෙන කසිණෙනා’’ති එත්ථ ඣානං අනාමසිත්වා [Pg.372] වුත්තං. ‘‘ඉතී’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං සඞ්ගහෙත්වා නිගමනවසෙන වදති. සබ්බම්පීති සබ්බං එකවාරං සමාපන්නඣානං. සඞ්ගහෙත්වාති සඤ්ජානනලක්ඛණෙන තංසභාවාවිසෙසතො එකජ්ඣං සඞ්ගහෙත්වා. අපරාපරන්ති පුනප්පුනං.

'Once' means a single time. 'The cessation of previous perceptions' refers to the cessation of earlier perceptions such as sensual perception, not the cessation of perception designated as the attainment of cessation. 'One supreme perception' means one perception that is supreme, excellent, because it surpasses the lower perceptions; it is called 'supreme perception' because it is perception and supreme, not supreme among perceptions. 'Twice' means two times. 'The remaining kasiṇas' refers specifically to the kasiṇas, as they are more relevant to the discussion of cessation. From this, it should be understood that the jhānas mentioned here refer specifically to the kasiṇa jhānas. 'By the first jhāna as the means' is said without specifying the object, just as 'by whichever kasiṇa' is said without specifying the jhāna. 'Thus,' and so on, summarizes the meaning and concludes the discussion. 'All' refers to all the jhānas attained a single time. 'Summarized' means bringing them together as one, since they share the characteristic of perception without distinction of essence. 'Again and again' means repeatedly.

416. ඣානපදට්ඨානං විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස පුග්ගලස්ස වසෙන සඤ්ඤාඤාණානි දස්සිතානි පඨමනයෙ. දුතියනයෙ පන යස්මා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා මග්ගෙන ඝටෙන්තස්ස මග්ගඤාණං උප්පජ්ජති, තස්මා විපස්සනාමග්ගවසෙන සඤ්ඤාඤාණානි දස්සිතානි. යස්මා පන පඨමනයො ලොකියත්තා ඔළාරිකො, දුතියනයො මිස්සකො තස්මා තදුභයං අසම්භාවෙත්වා අච්චන්තසුඛුමං සුභං ථිරං නිබ්බත්තිතලොකුත්තරමෙව දස්සෙතුං මග්ගඵලවසෙන සඤ්ඤාඤාණානි දස්සිතානි තතියනයෙ. තයොපෙතෙ නයා මග්ගසොධනවසෙන දස්සිතා.

416. In the first method, perceptions and knowledges are shown based on the person who develops insight with jhāna as the foundation. In the second method, because insight is aroused and path-knowledge arises through striving with the path, perceptions and knowledges are shown based on insight and the path. Since the first method is mundane and coarse, and the second method is mixed, therefore, without considering both of these, the utterly subtle, auspicious, stable, and resultant supramundane alone is shown through the path and fruition in the third method, where perceptions and knowledges are presented. These three methods are shown by way of purification of the path.

‘‘අයං පනෙත්ථ සාරො’’ති විභාවෙතුං තිපිටකමහාසිවත්ථෙරවාදො ආභතො. නිරොධං පුච්ඡිත්වා තස්මිං කථිතෙ තදනන්තරං සඤ්ඤාඤාණුප්පත්තිං පුච්ඡන්තො අත්ථතො නිරොධතො වුට්ඨානං පුච්ඡති නාම, නිරොධතො ච වුට්ඨානං අරහත්තඵලුප්පත්තියා වා සියා අනාගාමිඵලුප්පත්තියා වා, තත්ථ සඤ්ඤා පධානා, තදනන්තරඤ්ච පච්චවෙක්ඛණඤාණන්ති තදුභයං නිද්ධාරෙන්තො ථෙරො ‘‘කිං ඉමෙ භික්ඛූ භණන්තී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘කිං ඉමෙ භික්ඛූ භණන්තී’’ති තදා දීඝනිකායතන්තිං පරිවත්තන්තෙ ඉමං ඨානං පත්වා යථාවුත්තෙන පටිපාටියා තයො නයෙ කථෙන්තෙ භික්ඛූ සන්ධාය වදති.

To clarify that 'here is the essence,' the statement of the great elder Mahāsīva of the Tipiṭaka is cited. Having asked about cessation, and when that was explained, by asking about the arising of perception-knowledge immediately afterwards, he is in effect asking about emergence from cessation. Now, emergence from cessation might occur through the arising of the fruit of arahantship or the fruit of non-returning, and in that, perception is pre-eminent, and immediately after that comes reviewing knowledge. The elder, determining both of these, said, 'What are these monks saying?' Here, 'What are these monks saying?' refers to the monks who, at that time, were reciting the Dīghanikāya, and having reached this point, he speaks with reference to the monks who explain the three methods in the order stated.

යස්ස යථා මග්ගවීථියං මග්ගඵලඤාණෙසු උප්පන්නෙසු නියමතො මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණඤාණානි හොන්ති, එවං ඵලසමාපත්තියං ඵලපච්චවෙක්ඛණඤාණන්ති ආහ ‘‘පච්ඡා පච්චවෙක්ඛණඤාණ’’න්ති. ‘‘ඉදං අරහත්තඵල’’න්ති ඉදං පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස පවත්තිආකාරදස්සනං. ඵලසමාධිසඤ්ඤාපච්චයාති ඵලසමාධිසහගතසඤ්ඤාපච්චයා. කිර-සද්දො අනුස්සරණත්ථො. යථාධිගතධම්මානුස්සරණපක්ඛියා හි පච්චවෙක්ඛණා. සමාධිසීසෙන චෙත්ථ සබ්බං අරහත්තඵලං ගහිතං සහචරණඤායෙන, තස්මිං අසති පච්චවෙක්ඛණාය අසම්භවො එවාති ආහ ‘‘ඉදප්පච්චයා’’ති.

For one in whom the path-and-fruit knowledges have arisen in the path-process, there are invariably knowledges of reviewing the path and fruit. Similarly, in fruition-attainment, there is knowledge of reviewing the fruit—hence, he says, "afterward, the reviewing knowledge." "This is the fruit of arahantship"—this shows the manner of occurrence of the reviewing knowledge. "Conditioned by the perception of fruition-attainment" means conditioned by the perception associated with the concentration of fruition. The word "kira" conveys the sense of recollection. For reviewing belongs to the category of recollecting the Dhamma as it has been realized. Here, the entire fruit of arahantship is included under the heading of concentration, by way of associated knowledge. Because without it, reviewing is impossible—hence, he says, "because of this condition."

සඤ්ඤාඅත්තකථාවණ්ණනා

The Commentary on the Discourse on Perception and Self

417. දෙසනාය [Pg.373] සණ්හභාවෙන සාරම්භමක්ඛිස්සාදිමලවිසොධනතො සුතමයඤාණං න්හාපිතං විය, සුඛුමභාවෙන තනුලෙපනවිලිත්තං විය, තිලක්ඛණබ්භාහතතාය කුණ්ඩලාදිඅලඞ්කාරවිභූසිතං විය ච හොති, තදනුපසෙවතො ඤාණස්ස ච තථාභාවො තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස තථාභාවාපත්ති, නිරොධකථාය නිවෙසනඤ්චස්ස සිරිසයනප්පවෙසනසදිසන්ති ආහ ‘‘සණ්හසුඛුම…පෙ… ආරොපිතොපී’’ති. තත්ථාති තස්සං නිරොධකථායං. සුඛං අවින්දන්තො මන්දබුද්ධිතාය අලභන්තො. මලවිදූසිතතාය ගූථට්ඨානසදිසං. අත්තනො ලද්ධිං අත්තදිට්ඨිං. අනුමතිං ගහෙත්වාති අනුඤ්ඤං ගහෙත්වා ‘‘එදිසො මෙ අත්තා’’ති අනුජානාපෙත්වා, අත්තනො ලද්ධියං පතිට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. කං පනාති ඔළාරිකො, මනොමයො, අරූපීති තිණ්ණං අත්තවාදානං වසෙන තිවිධෙසු කතමන්ති අත්ථො. පරිහරන්තොති විද්ධංසනතො පරිහරන්තො, නිගූහන්තොති අධිප්පායො. යස්මා චතුසන්තතිරූපප්පබන්ධං එකත්තවසෙන ගහෙත්වා රූපීභාවතො ‘‘ඔළාරිකො අත්තා’’ති පච්චෙති අත්තවාදී, අන්නපානොපධානතඤ්චස්ස පරිකප්පෙත්වා ‘‘සස්සතො’’ති මඤ්ඤති, රූපීභාවතො එව ච සඤ්ඤාය අඤ්ඤත්තං ඤායාගතමෙව, යං වෙදවාදිනො ‘‘අන්නමයො, පානමයො’’ති ච ද්විධා වොහරන්ති, තස්මා පරිබ්බාජකො තං සන්ධායා ‘‘ඔළාරිකං ඛො’’ති ආහ.

417. The knowledge derived from learning is like being bathed, due to the cleansing of defilements such as agitation, denigration, and envy through the gentleness of the teaching; it is like being anointed with a subtle ointment, due to its refined nature; and it is like being adorned with ornaments such as earrings, due to being stamped with the three characteristics. For one who does not cultivate it, the knowledge is not in such a state, and the person endowed with it does not attain such a state. The settling in the discourse on cessation is comparable to entering a divine resting place—thus it is said: "gentle, subtle... even when placed upon." There, in that discourse on cessation, one not finding happiness due to dullness of intellect, not obtaining it. Due to being tainted by impurities, it is like a cesspit. Holding onto one’s own view, one’s own opinion—this means having taken approval, that is, having obtained permission and having had it acknowledged, "such is my self," one establishes oneself in one’s own belief. But which one? Coarse, mind-made, or formless—this means among the three kinds based on the three theories of self. 'Avoiding' means protecting from destruction; the intention is 'hiding.' Because the proponent of the self-theory grasps the thirty-fourfold material aggregation as a unity due to its material nature and asserts, "the self is coarse," and having conceived of it as sustained by food and drink, regards it as eternal—and due to its material nature, the otherness of perception is indeed logically inferred—which the adherents of the Vedas speak of in two ways as "made of food" and "made of drink." Therefore, the wanderer, referring to this, said, "indeed, the coarse..."

තත්ථ යදි අත්තා රූපී, න සඤ්ඤී, සඤ්ඤාය අරූපභාවත්තා, රූපධම්මානඤ්ච අසඤ්ජානනසභාවත්තා, රූපී ච සමානො යදි තව මතෙන නිච්චො, සඤ්ඤා අපරාපරං පවත්තනතො තත්ථ තත්ථ භිජ්ජතීති භෙදසබ්භාවතො අනිච්චා, එවම්පි ‘‘අඤ්ඤා සඤ්ඤා, අඤ්ඤො අත්තා’’ති සඤ්ඤාය අභාවතො අචෙතනොති න කම්මස්ස කාරකො, ඵලස්ස ච න උපභුඤ්ජකොති ආපන්නමෙව, තෙනාහ ‘‘ඔළාරිකො ච හි තෙ’’තිආදි. පච්චාගච්ඡතොති පච්චාගච්ඡන්තස්ස, ජානතොති අත්ථො. ‘‘අඤ්ඤා ච සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්ති, අඤ්ඤා ච සඤ්ඤා නිරුජ්ඣන්තී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු උප්පාදපුබ්බකො නිරොධො, න ච උප්පන්නං අනිරුජ්ඣකං නාම අත්ථීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘චතුන්නඤ්ච ඛන්ධාන’’න්තිආදි.

Here, if the self is material but not percipient—because perception is immaterial and because material phenomena are by nature incapable of perceiving—then even if the self is material, according to your view it would be permanent. But perception, arising and ceasing repeatedly, is impermanent because, given its nature to break up here and there, it has the characteristic of disintegration. Thus, since 'perception is one thing, the self another,' it follows that due to the absence of perception, the self is non-sentient. Therefore, it cannot be the doer of actions nor the experiencer of results—this is the inevitable conclusion. Hence it is said, "For yours is gross," etc. The term 'returns' (paccāgacchati) means 'for one who returns,' which implies 'knowing.' Why is it said, "Some perceptions arise, and other perceptions cease"? Is not cessation preceded by arising, and is there anything that has arisen that does not cease? Anticipating this objection, it is said, "Of the four aggregates," etc.

418-420. මනොමයන්ති [Pg.374] ඣානමනසො වසෙන මනොමයං. යො හි බාහිරපච්චයනිරපෙක්ඛො, සො මනසාව නිබ්බත්තොති මනොමයො. රූපලොකෙ නිබ්බත්තසරීරං සන්ධාය වදති, යං වෙදවාදිනො ආනන්දමයො, විඤ්ඤාණමයොති ච ද්විධා වොහරන්ති. තත්‍රාපීති ‘‘මනොමයො අත්තා’’ති ඉමස්මිම්පි පක්ඛෙ. දොසෙ දින්නෙති ‘‘අඤ්ඤාව සඤ්ඤා භවිස්සතී’’තිආදිනා දොසෙ දින්නෙ. ඉධාපි පුරිමවාදෙ වුත්තනයෙනෙව දොසදස්සනං වෙදිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – යදි අත්තා මනොමයො, සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගී, අහීනින්ද්‍රියො ච භවෙය්‍ය, එවං සති ‘‘රූපං අත්තා සියා, න ච සඤ්ඤී’’ති පුබ්බෙ විය වත්තබ්බං. තෙනාහ – ‘‘මනොමයො ච හි තෙ’’තිආදි. කස්මා පනායං පරිබ්බාජකො පඨමං ඔළාරිකං අත්තානං පටිජානිත්වා තං ලද්ධිං විස්සජ්ජෙත්වා පුන මනොමයං අත්තානං පටිජානාති, තඤ්ච විස්සජ්ජෙත්වා අරූපිං අත්තානං පටිජානාතීති? කාමඤ්චෙත්ථ කාරණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව, තථාපි ඉමෙ තිත්ථියා නාම අනවට්ඨිතචිත්තා ථුසරාසිම්හි නිඛාතඛාණුකො විය චඤ්චලාති දස්සෙතුං ‘‘යථා නාම උම්මත්තකො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සඤ්ඤායාති පකතිසඤ්ඤාය. උප්පාදනිරොධං ඉච්ඡති අපරාපරං පවත්තාය සඤ්ඤාය උදයවයදස්සනතො. තථාපි ‘‘සඤ්ඤා සඤ්ඤා’’ති පවත්තසමඤ්ඤං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තස්ස ච අවිච්ඡෙදං පරිකප්පෙන්තො සස්සතං මඤ්ඤති, තෙනාහ ‘‘අත්තානං පන සස්සතං මඤ්ඤතී’’ති.

418-420. "Mind-made" (manomaya) means mind-made by way of the mind of jhāna. For one who is independent of external conditions is produced by the mind alone; thus, "mind-made." This refers to the body produced in the form realm, which the adherents of the Vedas speak of in two ways as "made of bliss" and "made of consciousness." Even in this case—in this view that "the self is mind-made"—when faults are pointed out, such as "there will be another perception," etc. Here too, the showing of faults should be understood in the same way as explained in the previous argument. However, there is this distinction: if the self were mind-made, complete with all major and minor limbs, and with unimpaired faculties, then it should be said, as before, that "form could be the self, but it is not sentient." Therefore, it is stated: "For yours is mind-made," etc. But why does this wanderer first claim a gross self, then abandon that belief and declare a mind-made self, and after abandoning that, claim a formless self? Though the reason for this has already been explained below, still, to show that these sectarians are fickle-minded, unstable like a post planted in a heap of chaff, it is said: "Just like a madman," etc. Here, "perception" refers to natural perception. He accepts the arising and cessation, seeing the rise and fall of perception in its continuous flux. Yet, grasping the conventional term "perception" as "self," and imagining its non-interruption, he believes it to be eternal. Hence it is said: "But he imagines the self as eternal."

තථෙවාති යථා ‘‘රූපී අත්තා’’ති, ‘‘මනොමයො අත්තා’’ති ච වාදද්වයෙ සඤ්ඤාය අත්තතො අඤ්ඤතා, තථා චස්ස අචෙතනතාදිදොසප්පසඞ්ගො දුන්නිවාරො, තථෙව ඉමස්මිං වාදෙ දොසො. තෙනාහ ‘‘තථෙවස්ස දොසං දස්සෙන්තො’’ති. මිච්ඡාදස්සනෙනාති අත්තදිට්ඨිසඞ්ඛාතෙන මිච්ඡාභිනිවෙසෙන. අභිභූතත්තාති අනාදිකාලභාවිතභාවෙන අජ්ඣොත්ථටත්තා නිවාරිතඤාණචාරත්තා. තං නානත්තං අජානන්තොති යෙන සන්තතිඝනෙන, සමූහඝනෙන ච වඤ්චිතො බාලො පබන්ධවසෙන පවත්තමානං ධම්මසමූහං මිච්ඡාගාහවසෙන ‘‘අත්තා’’ති, ‘‘නිච්චො’’ති ච අභිනිවිස්ස වොහරති, තං එකත්තසඤ්ඤිතං ඝනග්ගහණං විනිභුජ්ජ යාථාවතො ජානනං ඝනවිනිබ්භොගො, සබ්බෙන සබ්බං තිත්ථියානං සො නත්ථීති අයම්පි පරිබ්බාජකො තාදිසස්ස ඤාණස්ස පරිපාකස්ස අභාවතො වුච්චමානම්පි නාඤ්ඤාසි. තෙන වුත්තං ‘‘භගවතා වුච්චමානම්පි තං නානත්තං අජානන්තො’’ති. සඤ්ඤා නාමායං නානාරම්මණා නානාක්ඛණෙ උප්පජ්ජති, වෙති චාති සඤ්ඤාය [Pg.375] උප්පාදනිරොධං පස්සන්තොපි සඤ්ඤාමයං සඤ්ඤාභූතං අත්තානං පරිකප්පෙත්වා යථාවුත්තඝනවිනිබ්භොගාභාවතො නිච්චමෙව කත්වා මඤ්ඤති දිට්ඨිමඤ්ඤනාය. තථාභූතස්ස ච තස්ස සණ්හසුඛුමපරමගම්භීරධම්මතා න ඤායතෙවාති වුත්තං ‘‘දුජ්ජානං ඛො’’තිආදි.

Just as in the two doctrines 'the self is material' and 'the self is mind-made,' perception is different from the self, and thus the implication of flaws such as being without consciousness is unavoidable, so too there is a flaw in this doctrine. Hence it is said: 'showing the flaw in that as well.' 'By wrong view' means: by the wrong adherence designated as the view of self. 'Being overwhelmed' means: being submerged because it has been cultivated since beginningless time, and because the range of knowledge is obstructed. 'Not understanding that diversity' means: The fool, deceived by the compactness of continuity and the compactness of the aggregate, through wrong grasping adheres to the mass of phenomena that proceeds as a continuum, asserting 'this is self,' 'this is permanent.' The analysis of compactness is to break up that compact grasping, which is perceived as a unity, and to know it as it really is. This is entirely absent for the sectarians, and thus this wanderer too, lacking the maturity of such knowledge, did not understand that diversity even when it was being stated by the Blessed One. Therefore it is said: 'though it was being stated by the Blessed One, he did not understand that diversity.' This thing called perception arises with various objects at various moments and ceases. Even while seeing the arising and passing away of perception, because of the absence of the aforesaid analysis of compactness, one conceives a self that is made of perception, that consists of perception, and through the conceit of view, one regards it as permanent. For one who is like that, the subtle, fine, and extremely profound nature of the Dhamma is not known. Hence it is said: 'It is difficult to know,' etc.

දිට්ඨිආදීසු ‘‘එවමෙත’’න්ති දස්සනං අභිනිවිසනං දිට්ඨි. තස්සා එව පුබ්බභාගභූතං ‘‘එවමෙත’’න්ති නිජ්ඣානවසෙන ඛමනං ඛන්ති. තථා රොචනං රුචි. ‘‘අඤ්ඤථා’’තිආදි තෙසං දිට්ඨිආදීනං විභජිත්වා දස්සනං. තත්ථ අඤ්ඤථාති යථා අරියවිනයෙ අන්තද්වයං අනුපග්ගම්ම මජ්ඣිමා පටිපදාවසෙන දස්සනං හොති, තතො අඤ්ඤථායෙව. අඤ්ඤදෙවාති යං පරමත්ථතො විජ්ජති ඛන්ධායතනාදි, තස්ස ච අනිච්චතාදි, තතො අඤ්ඤදෙව පරමත්ථතො අවිජ්ජමානං අත්තානං සස්සතාදි තෙ ඛමති චෙව රුච්චති ච. ආයුඤ්ජනං අනුයුඤ්ජනං ආයොගො, තෙනාහ ‘‘යුත්තපයුත්තතා’’ති. පටිපත්තියාති පරමත්තචින්තනාදිපරිබ්බාජකපටිපත්තියා. දුජ්ජානමෙතං ධම්මතං ත්වං ‘‘අයං පරමත්ථො, අයං සම්මුතී’’ති ඉමස්ස විභාගස්ස දුබ්බිභාගත්තා. ‘‘යදි එතං දුජ්ජානං, තං තාව තිට්ඨතු, ඉමං පනත්ථං භගවන්තං පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා යථා පටිපජ්ජි, තං දස්සෙතුං ‘‘අථ පරිබ්බාජකො’’තිආදි වුත්තං. අඤ්ඤො වා සඤ්ඤතොති සඤ්ඤාසභාවතො අඤ්ඤො සභාවො වා අත්තා හොතූති අත්ථො. අස්සාති අත්තනො.

In matters of views and so on, the seeing and adherence 'this is just so' is a view. The preliminary stage of this, the acceptance 'this is just so' by way of reflection, is approval (khanti). Similarly, finding pleasure in it is delight (ruci). 'Otherwise,' etc., is the exposition distinguishing these views and so on. Herein, 'otherwise' means in a way other than how, in the Noble Discipline, the exposition proceeds by way of the middle path, without approaching the two extremes. 'Something else' means: what exists in an ultimate sense are the aggregates, sense bases, etc., and their impermanence, etc.; but they approve of and delight in something else, a permanent self, etc., which does not exist in an ultimate sense. Applying and engaging is application (āyoga); hence it is said 'being yoked and applied.' 'By practice' means: by the practice of the wanderers, such as contemplation on a supreme self. This principle is difficult to understand because of the difficulty of making the distinction 'this is ultimate, this is conventional.' To show how he proceeded after thinking, 'If this is difficult to understand, let it be for now; I will ask the Blessed One about this matter,' it is said: 'Then the wanderer,' etc. 'Or another from perception' means: or is the self of a nature other than the nature of perception? 'Assa' means 'of the self.'

ලොකීයති දිස්සති එත්ථ පුඤ්ඤපාපං, තබ්බිපාකො චාති ලොකො, අත්තා. සො හිස්ස කාරකො, වෙදකො චාති ඉච්ඡිතො. දිට්ඨිගතන්ති ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’තිආදි (දී. නි. 1.31; උදා. 55) නයප්පවත්තං දිට්ඨිගතං. න හෙස දිට්ඨාභිනිවෙසො දිට්ඨධම්මිකාදිඅත්ථනිස්සිතො තදසංවත්තනතො. යො හි තදාවහො, සො තංනිස්සිතොති වත්තබ්බතං ලභෙය්‍ය යථා තං පුඤ්ඤඤාණසම්භාරො. එතෙනෙව තස්ස න ධම්මනිස්සිතතාපි සංවණ්ණිතා දට්ඨබ්බා. ආදිබ්‍රහ්මචරියස්සාති ආදිබ්‍රහ්මචරියං, තදෙව ආදිබ්‍රහ්මචරියකං යථා ‘‘විනයො එව වෙනයිකො’’ති, (පාරා. අට්ඨ. 21) තෙනාහ ‘‘සික්ඛත්තයසඞ්ඛාතස්සා’’තිආදි. දිට්ඨාභිනිවෙසස්ස සංසාරවට්ටෙ නිබ්බිදාවිරාගනිරොධුපසමාසංවත්තනං වට්ටන්තොගධත්තා, තස්ස වට්ටසම්බන්ධනතො ච. තථා අභිඤ්ඤාසම්බොධනිබ්බානාසංවත්තනඤ්ච [Pg.376] දට්ඨබ්බං. අභිජානනායාති ඤාතපරිඤ්ඤාවසෙන අභිජානනත්ථාය. සම්බුජ්ඣනත්ථායාති තීරණපහානපරිඤ්ඤාවසෙන සම්බොධනත්ථායාති වදන්ති. අභිජානනායාති අභිඤ්ඤාපඤ්ඤාවසෙන ජානනාය, තං පන වට්ටස්ස පච්චක්ඛකරණමෙව හොතීති ආහ ‘‘පච්චක්ඛකිරියායා’’ති. සම්බුජ්ඣනත්ථායාති පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන පටිවෙධාය.

The world (loko) is so called because merit, demerit, and their results are seen (lokīyati) therein; this is the self. For it is this that is intended as the doer and the experiencer. A tenet of view (diṭṭhigata) is a tenet of view that proceeds in the manner of 'the self and the world are eternal,' etc. This adherence to views is not based on benefit in this present life and so on, because it does not lead to that. For whatever brings that about could be said to be based on it, like the accumulation of merit and knowledge. By this same reasoning, it should be seen that its non-reliance on the Dhamma is also explained. Of the fundamentals of the holy life: this is the fundamental holy life (ādibrahmacariya); the same is ādibrahmacariyaka, just as 'the discipline (vinayo) is itself disciplinary (venayiko)'; hence it is said: 'designated as the threefold training,' etc. Adherence to views does not lead to disenchantment, dispassion, cessation, and peace concerning the round of saṃsāra, because it is immersed in the round and connected to the round. Similarly, it should be seen that it does not lead to direct knowledge, full enlightenment, and Nibbāna. For direct knowledge means: for the purpose of directly knowing by way of full understanding as the known. For full enlightenment means: for the purpose of full enlightenment by way of full understanding as investigating and as abandoning—so they say. For direct knowledge means: for knowing by means of the wisdom of direct knowledge; but that is just the direct experience of the round; hence it is said: 'for the sake of direct experience.' For full enlightenment means: for penetration by way of the breakthrough of full understanding.

කාමං තණ්හාපි දුක්ඛසභාවා, තස්සා පන සමුදයභාවෙන විසුං ගහිතත්තා ‘‘තණ්හං ඨපෙත්වා’’ති වුත්තං. පභාවනතො උප්පාදනතො. දුක්ඛං පභාවෙන්තීපි තණ්හා අවිජ්ජාදිපච්චයන්තරසහිතා එව පභාවෙති, න කෙවලාති ආහ ‘‘සප්පච්චයා’’ති. උභින්නං අප්පවත්තීති උභින්නං අප්පවත්තිනිමිත්තං, නප්පවත්තන්ති එත්ථ දුක්ඛසමුදයා එතස්මිං වා අධිගතෙති අප්පවත්ති. දුක්ඛනිරොධං නිබ්බානං ගච්ඡති අධිගච්ඡති, තදත්ථං පටිපදා චාති දුක්ඛනිරොධගාමිනීපටිපදා. මග්ගපාතුභාවොති අග්ගමග්ගසමුප්පාදො. ඵලසච්ඡිකිරියාති අසෙක්ඛඵලාධිගමො. ආකාරන්ති තං ගමනලිඞ්ගං.

Granted, craving too has the nature of suffering, but because it is taken separately as being the origin, it is said, 'having set craving aside.' Because of originating means: because of producing. Although craving originates suffering, it originates it only in conjunction with other conditions such as ignorance, not alone; hence it is said, 'with its conditions.' The non-occurrence of both means: the cause for the non-occurrence of both. Non-occurrence is that wherein suffering and its origin do not proceed, or it is that in which their non-occurrence is attained. The path leading to the cessation of suffering is so called because one goes to, attains, the cessation of suffering, Nibbāna, and it is the practice for that purpose. The manifestation of the path is the arising of the highest path. The realization of the fruit is the attainment of the fruit of one beyond training. Mode means: the sign of that going.

421. සමන්තතො නිග්ගණ්හනවසෙන තොදනං විජ්ඣනං සන්නිතොදකං, වාචායාති ච පච්චත්තෙ කරණවචනන්ති ආහ ‘‘වචනපතොදෙනා’’ති. සජ්ඣබ්භරිතන්ති සමන්තතො භුසං අරිතං අකංසූති සතමත්තෙහි තුත්තකෙහි විය තිංසසතමත්තා පරිබ්බාජකා වාචාපතොදනෙහි තුදිංසු සභාවතො විජ්ජමානන්ති පරමත්ථසභාවතො උපලබ්භමානං, නපකතිආදි විය අනුපලබ්භමානං. තච්ඡන්ති සච්චං. තථන්ති අවිපරීතං ලොකුත්තරධම්මෙසූති විසයෙ භුම්මං තෙ ධම්මෙ විසයං කත්වා. ඨිතසභාවන්ති අවට්ඨිතසභාවං, තදුප්පාදකන්ති අත්ථො. ලොකුත්තරධම්මනියාමතන්ති ලොකුත්තරධම්මසම්පාපනනියාමෙන නියතං, තෙනාහ ‘‘බුද්ධානඤ්හී’’තිආදි. එදිසාති ‘‘ධම්මට්ඨිතත’’න්තිආදිනා වුත්තප්පකාරා.

421. A thorough goading (sannitodaka) is a goading, a piercing, by way of completely restraining. And vācāya ('by speech') is the instrumental case in the sense of the agent; hence it is said 'with a verbal goad' (vacanapatodena). They were thoroughly assailed means: they assailed them severely from all sides; it is as if about three thousand wanderers goaded them with verbal goads as with about a hundred physical goads. Because it exists by its own nature means: because it is found to exist by its ultimate nature, not unfound like primeval nature (pakati), etc. Taccha means true. Tatha means not distorted. The locative case in 'in the supramundane states' (lokuttaradhammesu) has the sense of 'with regard to,' that is, having made those states the object. Having an established nature means: having a stable nature; the meaning is 'that which produces it.' The fixed nature of the supramundane states means: the fixed nature that brings about the attainment of the supramundane states; hence it is said: 'For of the Buddhas…,' etc. Of such a kind means: of the kind stated by 'the stability of the Dhamma,' etc.

චිත්තහත්ථිසාරිපුත්තපොට්ඨපාදවත්ථුවණ්ණනා

The Explanation of the Story of Citta Hatthisāriputta and Poṭṭhapāda

422. සුඛුමෙසු අත්ථන්තරෙසූති ඛන්ධායතනාදීසු සුඛුමඤාණගොචරෙසු ධම්මෙසු. කුසලොති පුබ්බෙ බුද්ධසාසනෙ කතපරිචයතාය ඡෙකො අහොසි. ගිහිභාවෙ ආනිසංසකථාය කථිතත්තා සීලවන්තස්ස [Pg.377] භික්ඛුනො තථා කථනෙන විබ්භමනෙ නියොජිතත්තා ඉදානි සයම්පි සීලවා එව හුත්වා ඡ වාරෙ (ධ. ප. අට්ඨ. 37; ජා. අට්ඨ. 1.1.69) විබ්භමි. කම්මසරික්ඛකෙන හි ඵලෙන භවිතබ්බං. මහාසාවකස්ස කථිතෙති මහාසාවකස්ස මහාකොට්ඨිකත්ථෙරස්ස අපසාදනකථිතනිමිත්තං. පතිට්ඨාතුං අසක්කොන්තොති සාසනෙ පතිට්ඨං ලද්ධුං අසක්කොන්තො.

422. “In subtle matters” refers to the aggregates, sense-bases, and other subtle objects of knowledge accessible to wisdom. “Skillful” means he was adept due to previous familiarity with the Buddha’s Dispensation. Because, in the lay life, he had spoken on its benefits and had thereby caused a virtuous monk to waver, he himself, though now virtuous, went astray six times. For results must be commensurate with actions. “Spoken by a great disciple” refers to the occasion of speaking in disparagement of the Elder Mahākoṭṭhita, a great disciple. “Unable to establish himself” means he was unable to gain a firm footing in the Dispensation.

423. පඤ්ඤාචක්ඛුනො නත්ථිතායාති සුවුත්තදුරුත්තසමවිසමදස්සනසමත්ථපඤ්ඤාචක්ඛුනො අභාවෙන. චක්ඛුමාති එත්ථ යාදිසෙන චක්ඛුනා පුරිසො ‘‘චක්ඛුමා’’ති වුත්තො, තං දස්සෙතුං ‘‘සුභාසිතා’’තිආදි වුත්තං. එකකොට්ඨාසාති එකන්තිකා, නිබ්බානාවහභාවෙන නිච්ඡිතාති අධිප්පායො. ඨපිතාති වවත්ථාපිතා. න එකකොට්ඨාසා න එකන්තිකා, න නිබ්බානාවහභාවෙන නිච්ඡිතා වට්ටන්තොගධභාවතොති අධිප්පායො.

423. “Because of the absence of the eye of wisdom” means the absence of the eye of wisdom capable of seeing what is well-spoken and ill-spoken, even and uneven. Regarding “one with an eye,” to show by what kind of eye a person is called “one with an eye,” it is said, “well-spoken,” etc. “Categorical” means conclusive; the meaning is that they are determined as leading to Nibbāna. “Established” means defined. “Not categorical” means not conclusive, not determined as leading to Nibbāna because of being immersed in the round of existence—this is the meaning.

එකංසිකධම්මවණ්ණනා

The Explanation of the Categorical Teachings

425. ‘‘කස්මා ආරභී’’ති කාරණං පුච්ඡිත්වා ‘‘අනිය්‍යානිකභාවදස්සනත්ථ’’න්ති පයොජනං විස්සජ්ජිතං. සති හි ඵලසිද්ධියං හෙතුසිද්ධොයෙව හොතීති. පඤ්ඤාපිතනිට්ඨායාති පවෙදිතවිමුත්තිමග්ගස්ස, වට්ටදුක්ඛපරියොසානං ගච්ඡති එතායාති ‘‘නිට්ඨා’’ති විමුත්ති වුත්තා. නිට්ඨාමග්ගො හි ඉධ උත්තරපදලොපෙන ‘‘නිට්ඨා’’ති වුත්තො. තස්ස හි අනිය්‍යානිකතා, නිය්‍යානිකතා ච වුච්චති, න නිට්ඨාය. නිය්‍යානං වා නිග්ගමනං නිස්සරණං, වට්ටදුක්ඛස්ස වුපසමොති අත්ථො. නිය්‍යානමෙව නිය්‍යානිකං, න නිය්‍යානිකං අනිය්‍යානිකං, සො එව භාවො අනිය්‍යානිකභාවො, තස්ස දස්සනත්ථන්ති යොජෙතබ්බං. ‘‘එව’’න්ති ‘‘නිබ්බානං නිබ්බාන’’න්ති වචනමත්තසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා වදති, න පන පරමත්ථතො තෙසං සමයෙ නිබ්බානපඤ්ඤාපනස්ස ලබ්භනතො, තෙන වුත්තං ‘‘සා ච න නිය්‍යානිකා’’තිආදි. ලොකථූපිකාදිවසෙනාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘අඤ්ඤො පුරිසො, අඤ්ඤා පකතී’’ති පකතිපුරිසන්තරාවබොධො මොක්ඛො, බුද්ධිආදිගුණවිනිමුත්තස්ස අත්තනො සකත්තනි අවට්ඨානං මොක්ඛො, කායපවත්තිගතිජාතිබන්ධානං අප්පමජ්ජනවසෙන අප්පවත්තො මොක්ඛො, යඤ්ඤෙහි ජුතෙන පරෙන පුරිසෙන සලොකතා මොක්ඛො, සමීපතා මොක්ඛො, සහයොගො මොක්ඛොති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. යථාපඤ්ඤත්තාති පඤ්ඤත්තප්පකාරා හුත්වා න නිය්‍යාති, යෙනාකාරෙන [Pg.378] ‘‘නිට්ඨා පාපුණීයතී’’ති තෙහි පවෙදිතා, තෙනාකාරෙන තස්සා අප්පත්තබ්බතො න නිය්‍යාති. පණ්ඩිතෙහි පටික්ඛිත්තාති ‘‘නායං නිට්ඨා පටිපදා වට්ටස්ස අනතික්කමනතො’’ති බුද්ධාදීහි පණ්ඩිතෙහි පටික්ඛිත්තා. නිවත්තතීති පටික්ඛෙපස්ස කාරණවචනං, තස්මා තෙහි පඤ්ඤත්තා නිට්ඨා පටිපදා න නිය්‍යාති, අඤ්ඤදත්ථු තංසමඞ්ගිනං පුග්ගලං සංසාරෙ එව පරිබ්භමාපෙන්තී නිවත්තති.

425. “Why was it undertaken?” Having asked the reason, the purpose was answered as “to show the state of being non-emancipating.” For when the fruit is accomplished, the cause is indeed accomplished. By `paññāpitaniṭṭhāya` is meant of the declared path to consummation. Liberation (`vimutti`) is called `niṭṭhā` (consummation) because by it one reaches the end of the suffering of the round of existence. For here the path to consummation (`niṭṭhāmagga`) is called `niṭṭhā` by eliding the latter word. Of that path, its non-emancipating nature and emancipating nature are spoken, not of the consummation itself. Or, `niyyāna` (emancipation) means escape, release, the cessation of the suffering of the round—this is the meaning. Emancipation itself is 'emancipating'; what is not emancipating is 'non-emancipating.' That very state is the 'non-emancipating state,' and it should be construed as 'for the purpose of showing this.' He speaks thus taking just the verbal similarity 'Nibbāna is Nibbāna,' but not because a designation of Nibbāna in the ultimate sense is obtainable in their doctrine; hence it is said, “And it is not emancipating,” etc. By `lokathūpikādivasena` is meant that here, with the word 'etc.,' the following should be included: the understanding of the distinction between Spirit and Nature—that 'Spirit is one thing and Nature another'—is `mokkha`; the establishment of oneself in one's own self, freed from qualities such as intellect, is `mokkha`; non-activity through non-neglect of bodily conduct, destination, and birth-bonds is `mokkha`; sharing the same world with a supreme person endowed with sacrifice is `mokkha`; proximity is `mokkha`; companionship is `mokkha`—and so on. `Yathāpaññattā` means: being of the kind designated, it does not lead out. The way in which it was declared by them, “the consummation is to be reached,” is a way in which it is unobtainable; therefore it does not lead out. `Paṇḍitehi paṭikkhittā` means: it is rejected by the wise, such as the Buddha, with the words, “This is not the path to consummation, as it does not transcend the round.” `Nivattati` is the statement of the reason for the rejection. Therefore, the path to consummation declared by them does not lead out. On the contrary, it turns back, causing the person endowed with it to wander about right in saṃsāra.

පධානං ජානනං නාම පච්චක්ඛතො ජානනං තස්ස පමාණජෙට්ඨභාවතො, ඉතරස්ස සංසයානුබද්ධත්තාති වුත්තං ‘‘ජානං පස්ස’’න්ති. තෙනෙත්ථ දස්සනෙන ජානනං විසෙසෙති. ඉදං වුත්තං හොති – තුම්හාකං එකන්තසුඛෙ ලොකෙ පච්චක්ඛතො ඤාණදස්සනං අත්ථීති. ජානන්ති වා තස්ස ලොකස්ස අනුමානවිසයතං පුච්ඡති, පස්සන්ති පච්චක්ඛතො ගොචරතං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – අපි තුම්හාකං ලොකො පච්චක්ඛතො ඤාතො, උදාහු අනුමානතොති.

Principal knowing is direct knowing, because it is the chief authority, while the other kind is bound up with doubt; hence it is said, 'knowing, seeing.' Thus here he qualifies knowing with seeing. This is what is said: 'Do you have direct knowledge and vision of a world that is exclusively pleasant?' Or, by 'knowing' he asks about that world's status as an object of inference; by 'seeing,' about its status as a directly perceptible domain. This is the meaning here: 'Is that world of yours known directly, or by inference?'

යස්මා ලොකෙ පච්චක්ඛභූතො අත්ථො ඉන්ද්‍රියගොචරභාවෙන පාකටො, තස්මා වුත්තං ‘‘දිට්ඨපුබ්බානී’’තිආදි. දිට්ඨපුබ්බානීති දිට්ඨවා, දස්සනභූතෙන, තදනුගතෙන ච ඤාණෙන ගහිතපුබ්බානීති අත්ථො. එවඤ්ච කත්වා ‘‘සරීරසණ්ඨානාදීනී’’ති වචනං සමත්ථිතං හොති. ‘‘අප්පාටිහීරක ත’’න්ති අනුනාසිකලොපං කත්වා නිද්දෙසොති ආහ ‘‘අප්පාටිහීරකං ත’’න්ති ‘‘අප්පාටිහීරං කත’’න්ති එවමෙත්ථ වණ්ණෙන්ති. පටිපක්ඛහරණතො පටිහාරියං, තදෙව පාටිහාරියං, උත්තරවිරහිතං වචනං. පාටිහාරියමෙවෙත්ථ ‘‘පාටිහීරක’’න්ති වා වුත්තං. න පාටිහීරකං අප්පාටිහීරකං පරෙහි වුච්චමානඋත්තරෙහි සඋත්තරත්තා, තෙනාහ ‘‘පටිහරණවිරහිත’’න්ති. සඋත්තරඤ්හි වචනං තෙන උත්තරෙන පටිහාරීයති අතිවිපරිවත්තීයති. තතො එව නිය්‍යානස්ස පටිහරණමග්ගස්ස අභාවතො ‘‘අනිය්‍යානික’’න්ති වත්තබ්බතං ලභති.

Because in the world a matter that has become directly perceptible is manifest by being in the range of the sense faculties, it is therefore said, 'things seen before,' etc. 'Things seen before' means seen before, that is, grasped before by vision and by the knowledge that accompanies it. And thus the statement 'bodily form, etc.' is supported. The expression `appāṭihīraka taṃ` is a statement made with the elision of the nasal; some explain it as `appāṭihīraṃ kataṃ`, meaning 'made irrefutable.' A teaching is refutable (`pāṭihāriya`) because it can be countered; it is a statement that admits of a rejoinder. Or else, `pāṭihāriya` is here called `pāṭihīraka`. What is not refutable (`pāṭihīraka`) is irrefutable (`appāṭihīraka`). A teaching is refutable because it admits of a rejoinder from rejoinders spoken by others; therefore he said of the Buddha's teaching that it is 'devoid of being countered.' For a statement that admits of a rejoinder is countered and overturned by that rejoinder. Therefore, because their path is a refutable one, it does not lead to release and comes to be called 'non-emancipating'.

426. විලාසො ලීළා. ආකප්පො කෙසබන්ධවත්ථග්ගහණං ආදිආකාරවිසෙසො, වෙසසංවිධානං වා. ආදි-සද්දෙන භාවාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ‘‘භාවො’’ති ච චාතුරියං වෙදිතබ්බං.

426. `Vilāsa` means grace. `Ākappa` means a particular kind of deportment, such as arranging the hair and putting on garments, or the arrangement of attire. By the word 'etc.,' the inclusion of disposition and so on should be understood. And by 'disposition' (`bhāva`), charm should be understood.

තයොඅත්තපටිලාභවණ්ණනා

Explanation of the Three Acquisitions of Self

428. ආහිතො අහං මානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවොති ආහ ‘‘අත්තපටිලාභොති අත්තභාවපටිලාභො’’ති. කාමභවං දස්සෙති තස්ස ඉතරද්වයත්තභාවතො ඔළාරිකත්තා. රූපභවං දස්සෙති [Pg.379] ඣානමනෙන නිබ්බත්තං හුත්වා රූපීභාවෙන උපලබ්භනතො. සංකිලෙසිකා ධම්මා නාම ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදා තදභාවෙ කස්සචි සංකිලෙසස්සාපි අසම්භවතො. වොදානියා ධම්මා නාම සමථවිපස්සනා තාසං වසෙන සබ්බසො චිත්තවොදානස්ස සිජ්ඣනතො.

428. Self (`attā`) is so called because conceit, ‘I am,’ is placed here; it is individual existence. Thus it is said: ‘Acquisition of self is the acquisition of individual existence.’ It shows sensual existence because it is grosser than the other two existences. It shows form existence because, having been produced by jhāna, it is obtainable as a being with form. Defiling states are the twelve arisings of unwholesome consciousness; in their absence, no defilement whatsoever can arise. Purifying states are serenity and insight; by means of them, the complete purification of mind is accomplished.

429. පටිපක්ඛධම්මානං අසමුච්ඡෙදෙ පන න කදාචිපි අනවජ්ජධම්මානං පාරිපූරී, වෙපුල්ලං වා සම්භවති, සමුච්ඡෙදෙ පන සති එව සම්භවතීති මග්ගපඤ්ඤාඵලපඤ්ඤා-ග්ගහණං. තා හි සකිං පරිපුණ්ණා පරිපුණ්ණා එව අපරිහානධම්මත්තා. තරුණපීතීති උප්පන්නමත්තා අලද්ධාසෙවනා දුබ්බලා පීති. බලවතුට්ඨීති පුනප්පුනං උප්පත්තියා ලද්ධාසෙවනා උපරිවිසෙසාධිගමස්ස පච්චයභූතා ථිරතරා පීති. ‘‘යං අවොචුම්හා’’තිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යං වොහාරං ‘‘සංකිලෙසිකවොදානියධම්මානං පහානාභිවුද්ධිනිට්ඨං පඤ්ඤාය පාරිපූරිවෙපුල්ලභූතං ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අපරප්පච්චයෙන ඤාණෙන පච්චක්ඛතො සම්පාදෙත්වා විහරිස්සතී’’ති කථයිම්හ. තත්ථ තස්මිං විහාරෙ තස්ස මම ඔවාදකරස්ස භික්ඛුනො එවං වුත්තප්පකාරෙන විහරණනිමිත්තං පමොදප්පභාවිතා පීති ච භවිස්සති, තස්සා ච පච්චයභූතං පස්සද්ධිද්වයං සම්මදෙව උපට්ඨිතා සති ච උක්කංසගතං ඤාණඤ්ච තථාභූතො ච සො විහාරො. සන්තපණීතතාය අතප්පකො අනඤ්ඤසාධාරණො සුඛවිහාරොති වත්තබ්බතං අරහතීති.

429. But without the eradication of opposing states, the faultless qualities can never reach fulfillment or abundance. Only when they are eradicated can such fulfillment and abundance arise—this is the grasp of path wisdom and fruition wisdom. For once these are fully attained, they remain fully attained, being of a nature that does not decline. ‘Tender joy’ is joy that has just arisen, not yet cultivated, and is thus weak. ‘Strong joy’ is joy that arises repeatedly, has been cultivated, serves as a condition for attaining higher distinctions, and is thus more stable. In the passages beginning with ‘What we have said,’ this is the condensed meaning: The utterance that we spoke was: ‘He will dwell having accomplished by direct knowledge, without dependence on another, in this very life, the fulfillment and abundance of wisdom that culminates in the abandoning of defiling states and the development of purifying states.’ There, in that dwelling, for that monk who follows my advice, joy produced from gladness will arise as a sign of dwelling in the manner thus described. And as its conditions, the twofold tranquility, well-established mindfulness, and exalted knowledge will be present, and that dwelling will be of such a nature. Because of its peacefulness and sublimity, it deserves to be called an untroubled and unequaled dwelling in happiness.

පඨමජ්ඣානෙ පටිලද්ධමත්තෙ හීනභාවතො පීති දුබ්බලා පාමොජ්ජපක්ඛිකා, සුවිභාවිතෙ පන තස්මිං පගුණෙ සා පණීතා බලවභාවතො පරිපුණ්ණකිච්චා පීතීති වුත්තං ‘‘පඨමජ්ඣානෙ පාමොජ්ජාදයො ඡපි ධම්මා ලබ්භන්තී’’ති. ‘‘සුඛො විහාරො’’ති ඉමිනා සමාධි ගහිතො. සුඛං ගහිතන්ති අපරෙ, තෙසං මතෙන සන්තසුඛතාය උපෙක්ඛා චතුත්ථජ්ඣානෙ ‘‘සුඛ’’න්ති ඉච්ඡිතා, තෙනාහ ‘‘තථා චතුත්ථෙ’’තිආදි. පාමොජ්ජං නිවත්තතීති දුබ්බලපීතිසඞ්ඛාතං පාමොජ්ජං ඡසු ධම්මෙසු නිවත්තති හායති. විතක්කවිචාරක්ඛොභවිරහෙන දුතියජ්ඣානෙ සබ්බදා පීති බලවතී එව හොති, න පඨමජ්ඣානෙ විය කදාචි දුබ්බලා. සුද්ධවිපස්සනා පාදකජ්ඣානමෙවාති උපරි මග්ගං අකථෙත්වා කෙවලං විපස්සනාපාදකජ්ඣානං කථිතං. චතූහි මග්ගෙහි සද්ධිං විපස්සනා කථිතාති විපස්සනාය [Pg.380] පාදකභාවෙන ඣානානි කථෙත්වා තතො පරං විපස්සනාපුබ්බකා චත්තාරොපි මග්ගා කථිතාති අත්ථො. චතුත්ථජ්ඣානිකඵලසමාපත්ති කථිතාති පඨමජ්ඣානිකාදිකා ඵලසමාපත්තියො අකථෙත්වා චතුත්ථජ්ඣානිකා එව ඵලසමාපත්ති කථිතා. පීතිවෙවචනමෙව කත්වාති ද්වින්නං පීතීනං එකස්මිං චිත්තුප්පාදෙ අනුප්පජ්ජනතො පාමොජ්ජං පීතිවෙවචනමෙව කත්වා. පීතිසුඛානං අපරිච්චත්තත්තා, ‘‘සුඛො ච විහාරො’’ති සාතිසයස්ස සුඛවිහාරස්ස ගහිතත්තා ච දුතියජ්ඣානිකඵලසමාපත්ති නාම කථිතා. කාමං පඨමජ්ඣානෙපි පීතිසුඛානි ලබ්භන්ති, තානි පන විතක්කවිචාරක්ඛොභෙන න සන්තපණීතානි, සන්තපණීතානි ච ඉධාධිප්පෙතානි.

In the first jhāna, when it is just attained, joy is weak due to its inferior state, being an aspect of gladness. But when that jhāna is well-developed and proficient, that joy becomes sublime, strong, and fulfilled in its function—hence it is said: ‘In the first jhāna, gladness and other factors, six in total, are obtained.’ By ‘a happy dwelling,’ concentration is taken. Others say happiness is taken. According to their view, in the fourth jhāna equanimity is intended by ‘happiness’ because of its peaceful happiness. Therefore, it is stated: ‘Similarly in the fourth,’ etc. ‘Gladness ceases’ means that gladness, reckoned as weak joy, ceases and declines among the six factors. In the second jhāna, due to the absence of disturbance from applied and sustained thought, joy is always strong, not sometimes weak as in the first jhāna. ‘Pure insight is only the basic jhāna’ means that without speaking of the higher path, only the jhāna that is the basis for insight is spoken of. ‘Insight is spoken of together with the four paths’ means that after speaking of the jhānas as the basis for insight, the four paths preceded by insight are then spoken of. ‘The attainment of fruition pertaining to the fourth jhāna is spoken of’ means that without speaking of the fruition attainments of the first jhāna and so on, only the fruition attainment of the fourth jhāna is spoken of. By treating gladness as merely a synonym for joy: since two kinds of joy do not arise in a single mind-moment, gladness is treated merely as a synonym for joy. Because joy and happiness are not abandoned, and because ‘and a happy dwelling’ implies a superior happy dwelling, the fruition attainment of the second jhāna is spoken of. Although joy and happiness are obtainable in the first jhāna, they are not peaceful and sublime due to the disturbance of applied and sustained thought. Here, what is intended are the peaceful and sublime states.

432-437. විභාවනත්ථොති පකාසනත්ථො සරූපතො නිරූපනත්ථො, තෙනාහ ‘‘අයං සො’’තිආදි. නන්ති ඔළාරිකං අත්තපටිලාභං. සප්පටිහරණන්ති පරෙන චොදිතවචනෙන සපරිහාරං සඋත්තරං. තුච්ඡොති මුසා අභූතො. ස්වෙවාති සො එව අත්තපටිලාභො. තස්මිං සමයෙ හොතීති තස්මිං පච්චුප්පන්නසමයෙ විජ්ජමානො හොති. අත්තපටිලාභොත්වෙව නිය්‍යාතෙසි, න නං සරූපතො නීහරිත්වා දස්සෙසි. රූපාදයො චෙත්ථ ධම්මාති රූපවෙදනාදයො එව එත්ථ ලොකෙ සභාවධම්මා. අත්තපටිලාභොති පන තෙ රූපාදිකෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ උපාදාය පඤ්ඤත්ති, තෙනාහ ‘‘නාමමත්තමෙත’’න්ති. නාමපණ්ණත්තිවසෙනාති නාමභූතපඤ්ඤත්තිමත්තතාවසෙන.

432-437. ‘For the purpose of clarification’ means for the purpose of revealing, for the purpose of defining according to its own nature; therefore, he said, ‘This is that,’ and so on. ‘It’ (`naṃ`) means the gross acquisition of self. ‘Refutable’ (`sappaṭiharaṇaṃ`) means admitting of a defense, of a reply, when challenged by another’s words. ‘Empty’ (`tuccho`) means false, unreal. ‘That very’ (`sveva`) refers to that very acquisition of self. ‘Exists at that time’ means it exists in that present moment. ‘Phenomena such as form, etc., here’ means that form, feeling, and so on are the real phenomena with their own nature in this world. But ‘acquisition of self’ is a designation dependent on those five aggregates, such as form, etc.; therefore, he said, ‘This is merely a name.’ ‘By way of nominal designation’ means by way of being merely a designation that has become a name.

438. එවඤ්ච පන වත්වාති ‘‘අත්තපටිලාභොති රූපාදිකෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තිමත්ත’’න්ති ඉමමත්ථං ‘‘යස්මිං චිත්ත සමයෙ’’තිආදිනා වත්වා. පටිපුච්ඡිත්වා විනයනත්ථන්ති යථා පරෙ පුච්ඡෙය්‍යුං, තෙනාකාරෙන කාලවිභාගතො පටිපදානි පුච්ඡිත්වා තස්ස අත්ථස්ස ඤාපනවසෙන විනයනත්ථං. තස්මිං සමයෙ සච්චො අහොසීති තස්මිං අතීතසමයෙ උපාදානස්ස විජ්ජමානතාය සච්චභූතො විජ්ජමානො විය වත්තබ්බො අහොසි, න පන අනාගතො ඉදානි පච්චුප්පන්නො වා අත්තපටිලාභො තදුපාදානස්ස තදා අවිජ්ජමානත්තා. යෙ තෙ අතීතා ධම්මා අතීතසමයෙ අතීතත්තපටිලාභස්ස උපාදානභූතා රූපාදයො. තෙ එතරහි නත්ථි නිරුද්ධත්තා. තතො එව අහෙසුන්ති සඞ්ඛ්‍යං ගතා. තස්මාති තස්මිංයෙව සමයෙ ලබ්භනතො. සොපි තදුපාදානො [Pg.381] මෙ අත්තපටිලාභො තස්මිංයෙව අතීතසමයෙ සච්චො භූතො විජ්ජමානො විය අහොසි. අනාගතපච්චුප්පන්නානන්ති අනාගතානඤ්චෙව පච්චුප්පන්නානඤ්ච රූපධම්මානං උපාදානභූතානං තදා තස්මිං අතීතසමයෙ අභාවා තදුපාදානො අනාගතො පච්චුප්පන්නො ච අත්තපටිලාභො තස්මිං අතීතසමයෙ මොඝො තුච්ඡො මුසා නත්ථීති අත්ථො. නාමමත්තමෙවාති සමඤ්ඤාමත්තමෙව. අත්තපටිලාභං පටිජානාති පරමත්ථතො අනුපලබ්භමානත්තා.

438. And having said this: having stated with the words, ‘at whatever time the mind…,’ the meaning that ‘the acquisition of self is merely a designation dependent on form, etc.’ For the purpose of instruction, having questioned: for the purpose of instructing by making that meaning known, having questioned about the practices according to the divisions of time in the way that others might ask. ‘At that time, it was true’: at that past time, due to the existence of its basis, it was spoken of as if it were truly existing. However, the future or present acquisition of self was not, since its basis did not exist then. Those past phenomena—form, etc.—which were the basis for the past acquisition of self at that past time, do not exist now, for they have ceased. For that very reason they are reckoned as ‘they were.’ Therefore, because it is obtainable only at that time, that acquisition of self of mine, which had that as its basis, was as if true, real, and existing at that past time. As for the future and present: because future and present phenomena that could be its basis did not exist at that past time, the future and present acquisition of self was, at that past time, void, empty, false, and non-existent. ‘Merely a name’ means merely a convention. He acknowledges the acquisition of self, although in an ultimate sense it is not found.

‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා යෙ තෙ අනාගතා ධම්මා, තෙ එතරහි නත්ථි, ‘‘භවිස්සන්තී’’ති පන සඞ්ඛ්‍යං ගමිස්සන්ති, තස්මා සොපි මෙ අත්තපටිලාභො තස්මිංයෙව සමයෙ සච්චො භවිස්සති. අතීතපච්චුප්පන්නානං පන ධම්මානං තදා අභාවා තස්මිං සමයෙ මොඝො අතීතො මොඝො පච්චුප්පන්නො. යෙ ඉමෙ පච්චුප්පන්නා ධම්මා, තෙ එතරහි අත්ථි, තස්මා යොයං මෙ අත්තපටිලාභො, සො ඉදානි සච්චො. අතීතානාගතානං පන ධම්මානං ඉදානි අභාවා තස්මිං සමයෙ මොඝො අතීතො මොඝො අනාගතොති එවං අත්ථතො නාමමත්තමෙව අත්තපටිලාභං පටිජානාතීති ඉමමත්ථං අතිදිසති.

By ‘This is the same method,’ he indicates the following: Those future phenomena do not exist now, but they will be reckoned as ‘they will be’; therefore that acquisition of self of mine will be true at that very time. But since past and present phenomena do not exist then, at that time the past is void and the present is void. These present phenomena exist now; therefore this acquisition of self of mine is true now. But since past and future phenomena do not exist now, at this time the past is void and the future is void. Thus he indicates this meaning: that in this sense, he acknowledges the acquisition of self as being merely a name.

439-443. සංසන්දිතුන්ති සමානෙතුං. යස්මිං සමයෙ ඛීරං හොතීති යස්මිං කාලෙ භූතුපාදායසඤ්ඤිතං උපාදානවිසෙසං උපාදාය ඛීරපඤ්ඤත්ති හොති. න තස්මිං…පෙ… ගච්ඡති ඛීරපඤ්ඤත්තිඋපාදානස්ස දධිආදිපඤ්ඤත්තියා අනුපාදානතො. පටිනියතවත්ථුකා හි එකා ලොකසමඤ්ඤා, තෙනාහ ‘‘යෙ ධම්මෙ උපාදායා’’තිආදි. තත්ථ සඞ්ඛායති එතායාති සඞ්ඛා, පඤ්ඤත්ති. නිද්ධාරෙත්වා වචන්ති වදන්ති එතායාති නිරුත්ති. නමන්ති එතෙනාති නාමං. වොහරන්ති එතෙනාති වොහාරො, පඤ්ඤත්තියෙව. එස නයො සබ්බත්ථාති ‘‘යස්මිං සමයෙ’’තිආදිනා ඛීරෙ වුත්තනයං දධිආදීසු අතිදිසති.

439-443. ‘To connect’ means to bring together. ‘At the time when it is milk’ means: at the time when, dependent on a particular basis known as primary and derived matter, the designation ‘milk’ occurs. At that time… it does not apply… because the designation ‘curd,’ etc., is not based on the basis for the designation ‘milk.’ For a worldly convention has a specific object as its ground; therefore, it is said: ‘dependent on which phenomena,’ and so on. Here, ‘reckoning’ (saṅkhā) is that by which something is reckoned; it is a designation. ‘Expression’ (nirutti) is that by which one defines and speaks. ‘Name’ (nāma) is that by which the mind inclines. ‘Usage’ (vohāro) is that by which one engages in worldly transaction; it is just a designation. ‘This is the method in all cases’ means that with the phrase ‘at the time when,’ etc., the principle explained for milk is extended to curd and so on.

සමනුජානනමත්තකානීති ‘‘ඉදං ඛීරං, ඉදං දධී’’තිආදිනා තාදිසෙ භූතුපාදායරූපවිසෙසෙ ලොකෙ පරම්පරාභතං පඤ්ඤත්තිං අප්පටික්ඛිපිත්වා සමනුජානනං විය පච්චයවිසෙසවිසිට්ඨං රූපාදිඛන්ධසමූහං උපාදාය ‘‘ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො’’ති ච ‘‘මනොමයො අත්තපටිලාභො’’ති ච ‘‘අරූපො [Pg.382] අත්තපටිලාභො’’ති ච තථා තථා සමනුජානනමත්තකානි, න ච තබ්බිනිමුත්තො උපාදානතො අඤ්ඤො කොචි අත්ථො අත්ථීති අත්ථො. නිරුත්තිමත්තකානීති සද්දනිරුත්තියා ගහණූපායමත්තකානි. ‘‘සත්තො ඵස්සොති හි සද්දග්ගහණුත්තරකාලං තදනුවිද්ධපණ්ණත්තිග්ගහණමුඛෙනෙව තදත්ථාවබොධො. වචනපථමත්තකානීති තස්සෙව වෙවචනං. වොහාරමත්තකානීති තථා තථා වොහාරමත්තකානි. නාමපණ්ණත්තිමත්තකානීති තස්සෙව වෙවචනං, තංතංනාමපඤ්ඤාපනමත්තකානි. සබ්බමෙතන්ති ‘‘අත්තපටිලාභො’’ති වා ‘‘සත්තො’’ති වා ‘‘පොසො’’ති වා සබ්බමෙතං වොහාරමත්තකං පරමත්ථතො අනුපලබ්භනතො, තෙනාහ ‘‘යස්මා පරමත්ථතො සත්තො නාම නත්ථී’’තිආදි.

“Mere approvals” means not rejecting a conventional designation handed down by tradition in the world regarding specific kinds of primary and derived matter, such as “this is milk, this is curd,” but merely approving it. Similarly, with reference to the collection of aggregates such as form, distinguished by specific conditions, terms like “the coarse acquired self,” “the mind-made acquired self,” and “the formless acquired self” are also mere approvals. The meaning is that there is no other entity whatsoever apart from this, distinct from what is clung to. “Mere terms of language” means they are mere means for grasping by way of the term of language. For after grasping the sound “a being, contact,” the understanding of its meaning occurs only by way of grasping the designation connected with it. “Mere paths of speech” is a synonym for the same. “Mere conventional usage” refers to such conventional expressions. “Mere name-designations” is another synonym for the same—it means merely designating names. All this—whether called “acquired self,” “a being,” or “a person”—is merely conventional usage, as it is not found in an ultimate sense. Hence it is said: “Because in an ultimate sense, there is no such thing as a being,” etc.

යදි එවං කස්මා තං බුද්ධෙහිපි වුච්චතීති ආහ ‘‘බුද්ධානං පන ද්වෙ කථා’’තිආදි. සම්මුතියා වොහාරස්ස කථනං සම්මුතිකථා. පරමත්ථස්ස සභාවධම්මස්ස කථනං පරමත්ථකථා. අනිච්චාදිකථාපි පරමත්ථසන්නිස්සිතකථා පරමත්ථකථාති කත්වා පරමත්ථකථා. පරමත්ථධම්මො හි ‘‘අනිච්චො, දුක්ඛො, අනත්තා’’ති ච වුච්චති, න සම්මුතිධම්මො. කස්මා පනෙවං දුවිධා බුද්ධානං කථාපවත්තීති තත්ථ කාරණමාහ ‘‘තත්ථ යො’’තිආදිනා. යස්මා පරමත්ථකථාය සච්චසම්පටිවෙධො, අරියසච්චකථා ච සිඛාප්පත්තා දෙසනා, තස්මා විනෙය්‍යපුග්ගලවසෙන සම්මුතිකථං කථෙන්තොපි භගවා පරමත්ථකථංයෙව කථෙතීති ආහ ‘‘තස්ස භගවා ආදිතොව…පෙ… කථෙතී’’ති, තෙනාහ ‘‘තථා’’තිආදි, තෙනස්ස කත්ථචි සම්මුතිකථාපුබ්බිකා පරමත්ථකථා හොති පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන, කත්ථචි පරමත්ථකථාපුබ්බිකා සම්මුතිකථා. ඉති විනෙය්‍යදමනකුසලස්ස සත්ථු විනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන තථා තථා දෙසනාපවත්තීති දස්සෙති. සබ්බත්ථ පන භගවා ධම්මතං අවිජහන්තො එව සම්මුතිං අනුවත්තති, සම්මුතිං අපරිච්චජන්තොයෙව ධම්මතං විභාවෙති, න තත්ථ අභිනිවෙසාතිධාවනානි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ජනපදනිරුත්තිං නාභිනිවිසෙය්‍ය, සමඤ්ඤං නාතිධාවෙය්‍යා’’ති.

If so, why is this also said by the Buddhas? He says: “But the Buddhas have two kinds of discourse,” etc. A discourse that is a statement of convention is a conventional discourse. A discourse that is a statement of the ultimate, of things in their intrinsic nature, is an ultimate discourse. A discourse on impermanence, etc., being a discourse based on the ultimate, is also considered an ultimate discourse. For it is ultimate reality that is called “impermanent, suffering, non-self,” not conventional reality. But why do the Buddhas’ teachings proceed in these two ways? The reason is stated with the words: “In this regard, whoever,” etc. Because the penetration of the truths comes through ultimate discourse, and the teaching of the Noble Truths is the foremost instruction, therefore, even when the Blessed One speaks conventional discourse, having regard for the person to be trained, he is in fact teaching ultimate discourse. Hence it is said: “From the very beginning, the Blessed One… teaches,” and therefore it is said: “Thus,” etc. Thus, in some cases, ultimate discourse is preceded by conventional discourse, depending on the disposition of the person; in other cases, conventional discourse is preceded by ultimate discourse. In this way, it is shown that the teaching of the Teacher, skilled in taming those to be trained, proceeds in such a way according to the dispositions of the trainees. Yet in all cases, the Blessed One, without abandoning the true nature of things, follows convention; without forsaking convention, he elucidates the true nature, without adherence or transgression therein. As it is said: “One should not insist on a regional dialect, nor should one transgress a common term.”

පඨමං සම්මුතිං කත්වා කථනං පන වෙනෙය්‍යවසෙන යෙභුය්‍යෙන බුද්ධානං ආචිණ්ණන්ති තං කාරණෙන සද්ධිං දස්සෙන්තො ‘‘පකතියා පනා’’තිආදිමාහ. නනු ච සම්මුති නාම පරමත්ථතො අවිජ්ජමානත්තා අභූතා, තං කථං බුද්ධා කථෙන්තීති ආහ ‘‘සම්මුතිකථං කථෙන්තාපී’’තිආදි. සච්චමෙවාති [Pg.383] තථමෙව. සභාවමෙවාති සම්මුතිභාවෙන තංසභාවමෙව, තෙනාහ ‘‘අමුසාවා’’ති. පරමත්ථස්ස පන සච්චාදිභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

But that speaking after first establishing a convention is, for the most part, the practice of the Buddhas according to the capacity of those to be trained—showing this with its reason, he said: “But by nature…” etc. Now, is it not the case that convention, since it does not exist in an ultimate sense, is unreal? How then do the Buddhas speak it? He says: “Although speaking conventionally…” etc. “It is truly so” means it is just so. “It is its own nature” means it is its own nature in the sense of being a convention. Therefore he said, “it is not false.” But concerning the ultimate, there is nothing at all to be said about its being true and so on.

ඉමෙසං පන සම්මුතිපරමත්ථානං කො විසෙසො? යස්මිං භින්නෙ, බුද්ධියා වා අවයවවිනිබ්භොගෙ කතෙ න තංසඤ්ඤා, සො ඝටපටාදිප්පභෙදො සම්මුති, තබ්බිපරියායතො පරමත්ථො. න හි කක්ඛළඵුසනාදිසභාවෙ අයං නයො ලබ්භති. එවං සන්තෙපි වුත්තනයෙන සම්මුතිපි සච්චසභාවා එවාති ආහ ‘‘දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසී’’තිආදි.

What, then, is the distinction between these conventional and ultimate truths? That which, when it is broken, or when its parts are mentally separated, is no longer perceived as such—such as things like a pot or a cloth—is conventional. The ultimate is the opposite of this. For this principle does not apply to the intrinsic nature of things like hardness, contact, and so on. This being so, according to the method stated, convention too has a true nature. Hence he said: “He declared two truths,” etc.

ඉදානි නෙසං සච්චසභාවං කාරණෙන දස්සෙන්තො ‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චන්ති ගාථමාහ. තත්ථ සඞ්කෙතවචනං සච්චං විසංවාදනාභාවතො. තත්ථ හෙතුමාහ ‘‘ලොකසම්මුතිකාරණ’’න්ති. ලොකසිද්ධා හි සම්මුති සඞ්කෙතවචනස්ස අවිසංවාදනතාය කාරණං. පරමො උත්තමො අත්ථො පරමත්ථො, ධම්මානං යථාභූතසභාවො. තස්ස වචනං සච්චං යාථාවතො අවිසංවාදනවසෙන ච පවත්තනතො. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘ධම්මානං භූතලක්ඛණ’’න්ති, සභාවධම්මානං යො භූතො අවිපරීතො සභාවො, තස්ස ලක්ඛණං අඞ්ගනං ඤාපනන්ති කත්වා.

Now, showing the true nature of these with a reason, he speaks the verse: “Conventional speech is true.” Therein, conventional speech is true because of the absence of deception. As to that, he states the reason: “because of worldly convention.” For convention established in the world is the reason for the non-deceptive nature of conventional speech. The ultimate, the supreme meaning, is the ultimate meaning—the real nature of phenomena. The statement of that is true because it proceeds in accordance with reality and without deception. As to that, he states the reason: “the true characteristic of phenomena,” because it is the characteristic, the mark, for making known the real, unperverted intrinsic nature of things.

යදි තථාගතො පරමත්ථසච්චං සම්මදෙව අභිසම්බුජ්ඣිත්වා ඨිතොපි ලොකසමඤ්ඤං ගහෙත්වාව වදති, කො එත්ථ ලොකියමහාජනෙහි විසෙසොති ආහ. ‘‘යාහි තථාගතො වොහරති අපරාමාස’’න්තිආදි. ලොකියමහාජනො අප්පහීනපරාමාසත්තා ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා පරාමසන්තො වොහරති, තථාගතො පන සබ්බසො පහීනපරාමාසත්තා අපරාමසන්තො යස්මා ලොකසමඤ්ඤාහි විනා ලොකියො අත්ථො ලොකෙ කෙනචි දුවිඤ්ඤෙය්‍යො, තස්මා තාහි තං වොහරති. තථා වොහරන්තො එව ච අත්තනො දෙසනාවිලාසෙන වෙනෙය්‍යසත්තෙ පරමත්ථසච්චෙ පතිට්ඨපෙති. දෙසනං විනිවට්ටෙත්වාති හෙට්ඨා පවත්තිතකථාය විනිවට්ටෙත්වා විවෙචෙත්වා දෙසනං ‘‘අපරාමාස’’න්ති තණ්හාමානපරාමාසප්පහානකිත්තනෙන අරහත්තනිකූටෙන නිට්ඨාපෙසි. යං යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

If the Tathāgata, though he abides having perfectly awakened to the ultimate truth, still speaks by adopting worldly conventions, what is the difference here from the great mass of worldlings? He says: “The Tathāgata speaks without clinging,” etc. The great mass of worldlings, because they have not abandoned clinging, speak while clinging with thoughts like “this is mine.” But the Tathāgata, because he has completely abandoned clinging, speaks without clinging. Since without worldly conventions the worldly meaning would be difficult for anyone in the world to understand, he therefore speaks with them. And by speaking thus, through the grace of his teaching, he establishes the beings to be trained in the ultimate truth. “Having concluded the teaching” means: having concluded and distinguished the teaching from the discourse that was previously occurring, he brought it to a conclusion with “without clinging”—by praising the abandonment of craving, conceit, and clinging—with the peak of arahantship. Whatever herein has not been analyzed as to its meaning is nevertheless quite easy to understand.

පොට්ඨපාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

The Elucidation of the Concealed Meaning in the Commentary on the Poṭṭhapāda Sutta.

10. සුභසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Subha Sutta

සුභමාණවකවත්ථුවණ්ණනා

Commentary on the Story of the Young Man Subha

444. ‘‘අචිරපරිනිබ්බුතෙ’’ති [Pg.384] සත්ථු පරිනිබ්බුතභාවස්ස චිරකාලතාපටික්ඛෙපෙන ආසන්නතා දස්සිතා, කාලපරිච්ඡෙදො න දස්සිතොති තං පරිච්ඡෙදතො දස්සෙතුං ‘‘පරිනිබ්බානතො උද්ධං මාසමත්තෙ කාලෙ’’ති වුත්තං. තත්ථ මත්ත-ග්ගහණෙන කාලස්ස අසම්පුණ්ණතං ජොතෙති. තුදිසඤ්ඤිතො ගාමො නිවාසො එතස්සාති තොදෙය්‍යො. තං පනෙස යස්මා සොණදණ්ඩො විය චම්පං, කූටදන්තො විය ච ඛාණුමතං අජ්ඣාවසති, තස්මා වුත්තං ‘‘තස්ස අධිපතිත්තා’’ති ඉස්සරභාවතොති අත්ථො. සමාහාරන්ති සන්නිචයං. පණ්ඩිතො ඝරමාවසෙති යස්මා අප්පතරප්පතරෙපි වයමානෙ භොගා ඛියන්ති, අප්පතරප්පතරෙපි සඤ්චියමානෙ වඩ්ඪන්ති, තස්මා විඤ්ඤුජාතිකො කිඤ්චි වයං අකත්වා ආයමෙව උප්පාදෙන්තො ඝරාවාසං අනුතිට්ඨෙය්‍යාති ලොභාදෙසිතං පටිපත්තිං උපදිසති.

444. By 'not long after he was finally extinguished': by denying that a long time had passed since the Teacher’s final passing, its nearness is shown. Since the specific time period is not indicated, to indicate it specifically it is said: 'about a month after the final passing.' There, the word 'matta' indicates the incompleteness of the time. One whose residence is the village named Tudi is a Todeyya. But since he, like Soṇadaṇḍa in Campā and Kūṭadanta in Khāṇumata, resided there as its lord, it is therefore said 'because of his overlordship,' meaning because of his sovereignty. 'Accumulation' means gathering. He advises a practice taught out of greed, saying: 'Because wealth diminishes even with very little expenditure and increases even with very little accumulation, a person of understanding should maintain the household life by making no expenditure and only generating income.'

අදානමෙව සික්ඛාපෙත්වා ලොභාභිභූතතාය තස්මිංයෙව ඝරෙ සුනඛො හුත්වා නිබ්බත්ති. ලොභවසිකස්ස හි දුග්ගති පාටිකඞ්ඛා. අතිවිය පියායති පුබ්බපරිචයෙන. පිණ්ඩාය පාවිසි සුභං මාණවං අනුග්ගණ්හිතුකාමො. නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සසි කතොකාසස්ස කම්මස්ස පටිබාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවතො.

Having been taught only non-giving, and being overcome by greed, he was reborn as a dog in that very house. For one under the sway of greed, a bad destination is to be expected. He was extremely dear on account of past acquaintance. Desiring to favor the young man Subha, he entered for alms. 'You will be reborn in hell, because it is impossible to ward off the kamma that has found its opportunity.'

බ්‍රාහ්මණචාරිත්තස්ස භාවිතතං සන්ධාය, තථා පිතරං උක්කංසෙන්තො ච ‘‘බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො’’ති ආහ. තං පවත්තිං පුච්ඡීති සුතමෙතං මයා ‘‘මය්හං පිතා සුනඛො හුත්වා නිබ්බත්තො’’ති තුම්හෙහි වුත්තං, කිමිදං සච්චන්ති පුච්ඡි. තථෙව වත්වාති යථා පුබ්බෙ සුනඛස්ස වුත්තං, තථෙව වත්වා. අවිසංවාදනත්ථන්ති සච්චාපනත්ථං ‘‘තොදෙය්‍යබ්‍රාහ්මණො සුනඛො හුත්වා නිබ්බත්තො’’ති අත්තනො වචනස්ස අවිසංවාදනත්ථං අවිසංවාදභාවස්ස දස්සනත්ථන්ති අත්ථො. සබ්බං දස්සෙසීති බුද්ධානුභාවෙන සො සුනඛො තං සබ්බං නෙත්වා දස්සෙසි, න ජාතිස්සරතාය. භගවන්තං දිස්වා භුක්කරණං පන පුරිමජාතිසිද්ධවාසනාවසෙන. චුද්දස පඤ්හෙ පුච්ඡිත්වාති ‘‘දිස්සන්ති හි භො [Pg.385] ගොතම මනුස්සා අප්පායුකා, දිස්සන්ති දීඝායුකා. දිස්සන්ති බව්හාබාධා, දිස්සන්ති අප්පාබාධා. දිස්සන්ති දුබ්බණ්ණා, දිස්සන්ති වණ්ණවන්තො. දිස්සන්ති අප්පෙසක්ඛා, දිස්සන්ති මහෙසක්ඛා. දිස්සන්ති අප්පභොගා, දිස්සන්ති මහාභොගා. දිස්සන්ති නීචකුලීනා, දිස්සන්ති උච්චාකුලීනා. දිස්සන්ති දුප්පඤ්ඤා, දිස්සන්ති පඤ්ඤාවන්තො’’ති (ම. නි. 3.289). ඉමෙ චුද්දස පඤ්හෙ පුච්ඡිත්වා, අඞ්ගසුභතාය කිරෙස ‘‘සුභො’’ති නාමං ලභි.

With reference to the cultivation of the Brahmin's conduct, and also praising his father, he said, 'He was reborn in the Brahma world.' He asked about this occurrence: 'I have heard it said by you, “My father was reborn as a dog.” Is this true?' The phrase 'having spoken just as before' means having spoken just as was previously said about the dog. The phrase 'for the sake of non-deception' means for the sake of establishing the truth; that is, for the purpose of demonstrating the non-contradictory nature of his own statement, 'The Brahmin Todeyya was reborn as a dog.' The phrase 'he showed him everything' means that by the Buddha's power, that dog led him and showed him everything, not through recollection of past lives. The dog's barking upon seeing the Blessed One, however, was due to the habitual tendency from its previous existence. The phrase 'having asked fourteen questions' refers to these: 'Indeed, Master Gotama, people are seen to be short-lived, and long-lived. People are seen with many ailments, and with few ailments. People are seen to be ugly, and beautiful. People are seen to be of little influence, and of great influence. People are seen to be poor, and wealthy. People are seen to be of low birth, and of high birth. People are seen to be unwise, and wise.' Having asked these fourteen questions, it is said he obtained the name 'Subha' due to the beauty of his limbs.

445. ‘‘එකා ච මෙ කඞ්ඛා අත්ථී’’ති ඉමිනා උපරි පුච්ඡියමානස්ස පඤ්හස්ස පගෙව තෙන අභිසඞ්ඛතභාවං දස්සෙති. විසභාගවෙදනාති දුක්ඛවෙදනා. සා හි කුසලකම්මනිබ්බත්තෙ අත්තභාවෙ උප්පජ්ජනකසුඛවෙදනාපටිපක්ඛභාවතො ‘‘විසභාගවෙදනා’’ති. කායං ගාළ්හා හුත්වා බාධති පීළෙතීති ‘‘ආබාධො’’ති ච වුච්චති. එකදෙසෙ උප්පජ්ජිත්වාති සරීරස්ස එකදෙසෙ උට්ඨිතාපි අයපට්ටෙන ආබන්ධිත්වා විය ගණ්හාති අපරිවත්තභාවකරණතො, එතෙන බලවරොගො ආබාධො නාමාති දස්සෙති. කිච්ඡජීවිතකරොති අසුඛජීවිතාවහො, එතෙන දුබ්බලො අප්පමත්තකො රොගො ආතඞ්කොති දස්සෙති. උට්ඨානන්ති සයනනිසජ්ජාදිතො උට්ඨහනං, තෙන යථා තථා අපරාපරං සරීරස්ස පරිවත්තනං වදති. ගරුකන්ති භාරියං කිච්ඡසිද්ධිකං. කායෙ බලං න හොතීති එත්ථාපි ‘‘ගිලානස්සෙවා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. හෙට්ඨා චතූහි පදෙහි අඵාසුවිහාරාභාවං පුච්ඡිත්වා ඉදානි ඵාසුවිහාරසබ්භාවං පුච්ඡති, තෙන සවිසෙසො ඵාසුවිහාරො පුච්ඡිතොති දට්ඨබ්බො, අසතිපි අතිසයත්ථජොතනෙ සද්දෙ අතිසයත්ථස්ස ලබ්භනතො යථා ‘‘අභිරූපාය දෙය්‍යං දාතබ්බ’’න්ති.

445. By 'And I have one doubt,' this shows that the question to be asked later had already been formulated by him. 'Dissimilar feeling' is painful feeling. For it is the opposite of the pleasant feeling that arises in an existence produced by wholesome kamma, thus it is called 'dissimilar feeling.' It is called an 'affliction' because, having become severe, it harms and oppresses the body. 'Arisen in one part': even when it has arisen in one part of the body, it grips as if one were bound with an iron band, making one unable to turn; by this it is shown that a strong disease is called an affliction. 'It makes life difficult': it brings an uncomfortable life. By this it is shown that a weak, minor disease is called a disorder. 'Rising' means getting up from lying or sitting, thereby repeatedly turning the body in various ways. 'Severe' means burdensome and difficult to cure. 'There is no strength in the body': here too the words 'of one who is sick' should be brought in and connected. Previously, having asked with four phrases about the absence of a comfortable dwelling, he now asks about the existence of a comfortable dwelling. Thus it should be understood that he asks about a comfortable dwelling with a special quality, since a superlative sense can be obtained even when there is no word indicating a superlative, as in 'a gift should be given to a very beautiful person.'

447. කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායාති. එත්ථ කාලො නාම උපසඞ්කමනස්ස යුත්තපත්තකාලො. සමයො නාම තස්සෙව පච්චයසාමග්ගී, අත්ථතො තජ්ජං සරීරබලඤ්චෙව තප්පච්චයපරිස්සයාභාවො ච. උපාදානං නාම ඤාණෙන තෙසං ගහණං සල්ලක්ඛණන්ති දස්සෙතුං ‘‘කාලඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. ඵරිස්සතීති වඩ්ඪිස්සති.

447. By 'depending on time and occasion': Here, 'time' means the fitting and opportune time for approaching. 'Occasion' means the concurrence of conditions for that very time—in essence, appropriate bodily strength and the absence of attendant hindrances. 'Depending' means taking hold of these with knowledge and discernment; to show this, 'time and occasion' etc. was said. 'Will pervade' means it will increase.

448. චෙතියරට්ඨෙති චෙතිරට්ඨෙ. ය-කාරෙන හි පදං වඩ්ඪෙත්වා වුත්තං. චෙතිරට්ඨතො අඤ්ඤං විසුංයෙවෙකං රට්ඨන්ති ච වදන්ති. මරණපටිසංයුත්තන්ති මරණං [Pg.386] නාම තාදිසානං රොග වසෙනෙව හොතීති යෙන රොගෙන තං ජාතං, තස්ස සරූපපුච්ඡා, කාරණපුච්ඡා, මරණහෙතුකචිත්තසන්තාපපුච්ඡා, තස්ස ච සන්තාපස්ස සබ්බලොකසාධාරණතා, තථා මරණස්ස ච අප්පතිකාරතාති එවං ආදිනා මරණපටිසංයුත්තං සම්මොදනීයං කථං කථෙසීති දස්සෙතුං ‘‘භො ආනන්දා’’තිආදි වුත්තං. න රන්ධගවෙසී මාරො විය, න වීමංසනාධිප්පායො උත්තරමාණවො වියාති අධිප්පායො. යෙසු ධම්මෙසූති විමොක්ඛුපායෙසු නිය්‍යානධම්මෙසු. ධරන්තීති තිට්ඨන්ති, පවත්තන්තීති අත්ථො.

448. 'In the Cetiya country' means in the Ceti country; for the word is spoken expanded with the letter 'ya'. Some also say that the Cetiya country is another, quite separate country from the Ceti country. 'Connected with death': To show that he spoke a friendly talk connected with death—concerning such topics as how death occurs for such beings by way of disease, the nature and cause of that disease, the mental affliction caused by death, the universality of that affliction for all the world, and the irremediability of death—to show this, 'Friend Ānanda,' etc., was said. The intention is not like Māra seeking a weakness, nor like the young man Uttara with an investigative intent. 'In those states' means in the means to liberation, the states leading to emancipation. 'They maintain' means they stand, they continue; this is the meaning.

449. අත්ථප්පයුත්තතාය සද්දපයොගස්ස සද්දප්පබන්ධලක්ඛණානි තීණි පිටකානි තදත්ථභූතෙහි සීලාදීහි ධම්මක්ඛන්ධෙහි සඞ්ගය්හන්තීති වුත්තං ‘‘තීණි පිටකානි තීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහෙත්වා’’ති. සඞ්ඛිත්තෙන කථිතන්ති ‘‘තිණ්ණං ඛන්ධාන’’න්ති එවං ගහණතො සාමඤ්ඤතො චාති සඞ්ඛෙපෙනෙව කථිතං. ‘‘කතමෙසං තිණ්ණ’’න්ති අයං අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා, න කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡාති වුත්තං ‘‘විත්ථාරතො පුච්ඡිස්සාමී ‘ති චින්තෙත්වා ‘කතමෙසං තිණ්ණ’න්ති ආහා’’ති. කථෙතුකම්‍යතාභාවෙ පනස්ස ථෙරස්ස වචනතා සියා.

449. The three Piṭakas, which are characterized by a composition of words whose usage is connected with meaning, are summarized by the Dhamma aggregates such as virtue, which constitute their meaning. Thus it was said: 'having summarized the three Piṭakas by the three aggregates.' It was stated briefly: because it is taken generally as 'of the three aggregates,' it is stated concisely. 'Which three?': this is a question to illuminate what has not been seen, not a question from a desire to speak. Thus it is said: 'Thinking, "I will ask in detail," he said, "Which three?"' But if there were a desire to speak, it would be the elder's turn to speak.

සීලක්ඛන්ධවණ්ණනා

Commentary on the Aggregate of Morality

450-453. සීලක්ඛන්ධස්සාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා, තෙන ‘‘අරියස්ස සමාධික්ඛන්ධස්ස…පෙ… පතිට්ඨාපෙසී’’ති අයං එත්තකො පාඨො දස්සිතොති දට්ඨබ්බං තෙනාහ ‘‘තෙසු දස්සිතෙසූ’’ති, උද්දෙසවසෙනාති අධිප්පායො. භගවතා වුත්තනයෙනෙවාති සාමඤ්ඤඵලදෙසනාදීසු භගවතා දෙසිතනයෙනෙව, තෙනස්ස සුත්තස්ස සත්ථුභාසිතභාවං ජිනවචනභාවං දස්සෙති. සාසනෙ න සීලමෙව සාරොති අරියමග්ගසාරෙ භගවතො සාසනෙ යථා දස්සිතං සීලං සාරො එව න හොති සාරවතො මහතො රුක්ඛස්ස පපටිකට්ඨානියත්තා. යදි එවං කස්මා ඉධ ගහිතන්ති ආහ ‘‘කෙවලඤ්හෙතං පතිට්ඨාමත්තකමෙවා’’ති. ඣානාදිඋත්තරිමනුස්සධම්මෙ අධිගන්තුකාමස්ස අධිට්ඨානමත්තං තත්ථ අප්පතිට්ඨිතස්ස තෙසං අසම්භවතො. අථ වා න සීලමෙව සාරොති කාමඤ්චෙත්ථ සාසනෙ ‘‘මග්ගසීලං, ඵලසීල’’න්ති ඉදං ලොකුත්තරසීලම්පි සාරමෙව, තථාපි න සීලක්ඛන්ධො එව සාරො අථ ඛො සමාධික්ඛන්ධොපි පඤ්ඤාක්ඛන්ධොපි [Pg.387] සාරො එවාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. පුරිමො එව සාරො, තෙනාහ ‘‘ඉතො උත්තරී’’තිආදි.

450-453. Herein, in the phrase sīlakkhandhassa, the word iti has the sense of 'beginning' or the sense of 'manner.' Therefore, it should be understood that this much of the text is shown: '…he established the noble aggregate of concentration…' Hence it is said, 'among those shown,' the intention being 'by way of a summary statement.' 'In the way spoken by the Blessed One' means in the way taught by the Blessed One in discourses such as the Discourse on the Fruits of Recluseship; thereby he shows that this sutta is spoken by the Teacher, the word of the Victor. In the Dispensation, morality alone is not the essence: in the Blessed One’s Dispensation, of which the noble path is the essence, morality as shown is not the essence, being like the bark of a great tree with a substantial core. If so, why is it taken up here? He says: 'For this is merely a foundation.' For one who wishes to attain the higher human states such as the jhānas, it is a mere basis, since for one not established in it, their attainment is impossible. Alternatively, it is not that morality alone is the essence; for although in this Dispensation this supramundane morality, namely 'path morality and fruition morality,' is indeed essential, still, the aggregate of morality is not the sole essence; rather, the aggregate of concentration and the aggregate of wisdom are also essential. Thus the meaning here should be understood. The former explanation is the essential one; hence it is said, 'beyond this,' and so on.

සමාධික්ඛන්ධවණ්ණනා

Commentary on the Aggregate of Concentration

454. කස්මා පනෙත්ථ ථෙරො සමාධික්ඛන්ධං පුට්ඨො ඉන්ද්‍රියසංවරාදිකෙ විස්සජ්ජෙසි, නනු එවං සන්තෙ අඤ්ඤං පුට්ඨො අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො අම්බං පුට්ඨො ලබුජං බ්‍යාකරොන්තො විය හොතීති ඊදිසී චොදනා ඉධ අනොකාසාති දස්සෙන්තො ‘‘කථඤ්ච මාණව භික්ඛු…පෙ… සමාධික්ඛන්ධං දස්සෙතුකාමො ආරභී’’ති ආහ, තෙනෙත්ථ ඉන්ද්‍රියසංවරාදයොපි සමාධිඋපකාරතං උපාදාය සමාධික්ඛන්ධපක්ඛිකානි උද්දිට්ඨානීති දස්සෙති රූපජ්ඣානානෙව ආගතානි, න අරූපජ්ඣානානි රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානදෙසනානන්තරං අභිඤ්ඤාදෙසනාය අවසරොති කත්වා. රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානපාදිකා හි සපරිභණ්ඩා ඡපි අභිඤ්ඤායො. ලොකියා අභිඤ්ඤා පන සිජ්ඣමානා යස්මා අට්ඨසු සමාපත්තීසු චුද්දසවිධෙන චිත්තපරිදමනෙන විනා න ඉජ්ඣන්ති, තස්මා අභිඤ්ඤාසු දෙසියමානාසු අරූපජ්ඣානානිපි දෙසිතානෙව හොන්ති නානන්තරියභාවතො, තෙනාහ ‘‘ආනෙත්වා පන දීපෙතබ්බානී’’ති. වුත්තනයෙන දෙසිතානෙව කත්වා සංවණ්ණකෙහි පකාසෙතබ්බානීති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන ‘‘චතුත්ථජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති ඉමිනාව අරූපජ්ඣානම්පි සඞ්ගහිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘චතුත්ථජ්ඣානෙන හී’’තිආදි වුත්තං. චතුත්ථජ්ඣානඤ්හි රූපවිරාගභාවනාවසෙන පවත්තං ‘‘අරූපජ්ඣාන’’න්ති වුච්චතීති.

454. Why did the elder, when asked about the aggregate of concentration, answer with restraint of the senses and the like? Is it not the case that in doing so, by answering about one thing when asked about another, he becomes like one who answers about a breadfruit when asked about a mango? To show that such an objection has no place here, he said: 'And how, young man, does a bhikkhu… wishing to show the aggregate of concentration, begin?' Thereby he shows that restraint of the senses and the like are pointed out as belonging to the side of the aggregate of concentration on account of their being supportive of concentration. Only the form jhānas are included, not the formless jhānas, because the occasion for teaching the higher knowledges arises immediately after the teaching on the fourth form-realm jhāna. For the six higher knowledges with their equipment have the fourth form-realm jhāna as their basis. However, since the mundane higher knowledges are not accomplished without the fourteen kinds of mind-taming in the eight attainments, when the higher knowledges are being taught, the formless jhānas are also taught because of their immediate sequence. Hence he said: 'But they should be brought in and explained.' The meaning is that, having been taught in the way stated, they should be elucidated by the commentators. In the commentary, however, to show that the formless jhānas are also included by the phrase 'he enters and abides in the fourth jhāna,' the passage beginning 'for by the fourth jhāna' was stated. For the fourth jhāna, when it proceeds by way of developing dispassion towards form, is called a 'formless jhāna.'

471-480. න චිත්තෙකග්ගතාමත්තකෙනෙවාති එත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ලොකියස්ස සමාධික්ඛන්ධස්ස අධිප්පෙතත්තා ‘‘න චිත්තෙ…පෙ… අත්ථී’’ති වුත්තං. අරිය-සද්දො චෙත්ථ සුද්ධපරියායො, න ලොකුත්තරපරියායො. තථා හෙට්ඨාපි ලොකියාභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාහි විනාව අරහත්තෙ අධිගතෙ නත්ථෙව උත්තරිංකරණීයන්ති සක්කා වත්තුං යදත්ථං භගවති බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති, තස්ස සිද්ධත්තා. ඉධ පන ලොකියාභිඤ්ඤාපි ආගතා එව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

471-480. Here, in the phrase 'not by mere one-pointedness of mind alone,' the meaning should be understood in accordance with the method stated below. Because the mundane aggregate of concentration is intended, it is said: 'Not by mere one-pointedness… is there…' Here the word ariya is a term for 'pure,' not a term for 'supramundane.' Similarly, below also, it can be said that when arahantship has been attained even without the mundane higher knowledges and analytical knowledges, there is nothing further to be done, since that for the sake of which the holy life is lived under the Blessed One has been accomplished. Here, however, the mundane higher knowledges are also included. The rest is easy to understand.

සුභසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

Elucidation of the Hidden Meaning of the Commentary on the Subha Sutta

11. කෙවට්ටසුත්තවණ්ණනා

11. Commentary on the Kevaṭṭa Sutta

කෙවට්ටගහපතිපුත්තවත්ථුවණ්ණනා

Commentary on the Story of Kevaṭṭa, the Householder's Son

481. පාවාරිකම්බවනෙති [Pg.388] පාවාරිකසෙට්ඨිනො අම්බබහුලෙ උපවනෙ. තං කිර සො සෙට්ඨී භගවතො අනුච්ඡවිකං ගන්ධකුටිං, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානකුටිමණ්ඩපාදීනි සම්පාදෙත්වා පාකාරපරික්ඛිත්තං ද්වාරකොට්ඨකසම්පන්නං කත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතෙසි, පුරිමවොහාරෙන පන ‘‘පාවාරිකම්බවන’’න්ති වුච්චති, තස්මිං පාවාරිකම්බවනෙ. කෙවට්ටොති ඉදං තස්ස නාමං කෙවට්ටෙහි සංරක්ඛිතත්තා, තෙසං වා සන්තිකෙ සංවඩ්ඪිතත්තාති කෙචි. ‘‘ගහපතිපුත්තස්සා’’ති එත්ථ කාමං තදා සො ගහපතිට්ඨානෙ ඨිතො, පිතු පනස්ස අචිරකාලංකතතාය පුරිමසමඤ්ඤාය ‘‘ගහපතිපුත්තො’’ ත්වෙව වොහරීයති, තෙනාහ ‘‘ගහපති මහාසාලො’’ති. මහාවිභවතාය මහාසාරො, ගහපතීති අත්ථො ර-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා ‘‘මහාසාලො සුඛුමාලො අහ’’න්තිආදීසු (අ. නි. 3.39) විය. සද්ධාසම්පන්නොති පොථුජ්ජනිකාය සද්ධාය වසෙන සද්ධා සමන්නාගතො.

481. At Pāvārika's Mango Grove means in the park of the banker Pāvārika, which was full of mango trees. It is said that this banker, having prepared a perfumed chamber suitable for the Blessed One, and huts, pavilions, and so forth for the Sangha of bhikkhus to stay in by day and by night, and having enclosed it with a wall and furnished it with gatehouses, dedicated it to the Sangha with the Buddha at its head. But by its former designation it is called 'Pāvārika's Mango Grove'; thus, at Pāvārika's Mango Grove. Kevaṭṭa: this was his name, some say, either because he was protected by fishermen or because he was raised in their vicinity. Of the householder's son: Here, although at that time he was established in the position of a householder, because his father had passed away not long before, he was still referred to by his former designation, 'householder's son.' Hence it is said, 'a householder of great wealth.' Mahāsālo: on account of his great wealth, he is one of great substance (mahāsāro), which means 'a householder'; the 'l' is a change from 'r', as in such passages as 'I was a man of great substance, delicate' (AN 3.39). Endowed with faith means possessed of faith by way of the faith of an ordinary person.

සමිද්ධාති සම්මදෙව ඉද්ධා, ඉද්ධියා විභවසම්පත්තියා වෙපුල්ලප්පත්තාති අත්ථො. ‘‘එහි ත්වං භික්ඛු අන්වද්ධමාසං, අනුමාසං, අනුසංවච්ඡරං වා මනුස්සානං පසාදාය ඉද්ධිපාටිහාරියං කරොහී’’ති එකස්ස භික්ඛුනො ආණාපනං තස්මිං ඨානෙ තස්ස ඨපනං නාම හොතීති ආහ ‘‘ඨානන්තරෙ ඨපෙතූ’’ති. උත්තරිමනුස්සානං ධම්මතොති උත්තරිමනුස්සානං බුද්ධාදීනං අධිගමධම්මතො. නිද්ධාරණෙ චෙතං නිස්සක්කං. ඉද්ධිපාටිහාරියඤ්හි තතො නිද්ධාරෙති. මනුස්සධම්මතො උත්තරීති පකතිමනුස්සධම්මතො උපරි. පජ්ජලිතපදීපොති පජ්ජලන්තො පදීපො.

Prosperous (samiddha) means rightly prosperous (sammadeva iddhā); the meaning is having attained abundance through the accomplishment of spiritual power and wealth. The command given to a single bhikkhu, 'Come, bhikkhu, every half-month, every month, or every year, perform a miracle of psychic power for the confidence of the people,' and the establishing of him in that position, is called 'appointment' (ṭhapanaṃ). Hence he says, 'let him appoint him to another position.' From a superhuman state means from the state of attainment of superhuman beings such as the Buddhas. This is doubtless in the sense of a specification, for he specifies the miracle of psychic power from that. Superior to the human state means above the ordinary human state. A blazing lamp means a lamp that is blazing.

482. න ධංසෙමීති ගුණසම්පත්තිතො න චාවෙමි, තෙනාහ ‘‘සීලභෙද’’න්තිආදි. විස්සාසං වඩ්ඪෙත්වා භගවති අත්තනො විස්සත්ථභාවං බ්‍රූහෙත්වා විභූතං පාකටං කත්වා.

482. I do not destroy means I do not cause to fall from the accomplishment of virtue; hence he says, 'a breach of morality,' etc. Having increased his confidence in the Blessed One, having augmented his own state of trust, having made it manifest and evident.

ඉද්ධිපාටිහාරියවණ්ණනා

Explanation of the Miracle of Psychic Power

483-4. ආදීනවන්ති [Pg.389] දොසං. ගන්ධාරීති චූළගන්ධාරී, මහාගන්ධාරීති ද්වෙ ගන්ධාරීවිජ්ජා. තත්ථ චූළගන්ධාරී නාම තිවස්සතො ඔරං මතානං සත්තානං උපපන්නට්ඨානජානනවිජ්ජා. මහාගන්ධාරී තම්පි ජානාති තතො උත්තරිපි ඉද්ධිවිධඤාණකප්පං යෙභුය්‍යෙන ඉද්ධිවිධකිච්චං සාධෙති. තස්සා කිර විජ්ජාය සාධකො පුග්ගලො තාදිසෙ දෙසකාලෙ මන්තං පරිජප්පිත්වා බහුධාපි අත්තානං දස්සෙති, හත්ථිආදීනිපි දස්සෙති, දස්සනීයොපි හොති, අග්ගිථම්භම්පි කරොති, ජලථම්භම්පි කරොති, ආකාසෙපි අත්තානං දස්සෙති. සබ්බං ඉන්දජාලසදිසං දට්ඨබ්බං. අට්ටොති දුක්ඛිතො බාධිතො, තෙනාහ ‘‘පීළිතො’’ති.

483-4. 'Danger' means fault. Gandhārī—the Lesser Gandhārī and the Greater Gandhārī—are two Gandhārī sciences. Herein, the Lesser Gandhārī is the science of knowing the place of rebirth of beings who have died within three years. The Greater Gandhārī knows that and even more; for the most part, being comparable to the knowledge of the kinds of psychic power, it accomplishes the tasks of psychic power. It is said that a practitioner of this science, having recited the mantra at such a place and time, can manifest himself in many ways, show elephants and the like, become visible, create a pillar of fire, create a pillar of water, and display himself in the sky. All this should be seen as similar to a magical illusion. 'Afflicted' means distressed, oppressed—hence it is said 'tormented.'

ආදෙසනාපාටිහාරියවණ්ණනා

Explanation of the Miracle of Telepathy

485. කාමං ‘‘චෙතසික’’න්ති පදං යෙ චෙතසි නියුත්තා චිත්තෙන සම්පයුත්තා, තෙසං සාධාරණවචනං, සාධාරණෙ පන ගහිතෙ චිත්තවිසෙසො ගහිතොව හොති, සාමඤ්ඤජොතනා ච විසෙසෙ අවතිට්ඨතීති චෙතසිකග්ගහණස්ස අධිප්පායං විවරන්තො ‘‘සොමනස්සදොමනස්සං අධිප්පෙත’’න්ති ආහ. සොමනස්සග්ගහණෙන චෙත්ථ තදෙකට්ඨා රාගාදයො, සද්ධාදයො ච දස්සිතා හොන්ති, දොමනස්සග්ගහණෙන දොසාදයො. විතක්කවිචාරා පන සරූපෙනෙව දස්සිතා. එවං තව මනොති ඉමිනා ආකාරෙන තව මනො පවත්තොති අත්ථො. කෙන පකාරෙන පවත්තොති ආහ ‘‘සොමනස්සිතො වා’’තිආදි. ‘‘එවං තව මනො’’ති ඉදං පන සොමනස්සිතතාදිමත්තදස්සනං, න පන යෙන යෙන සොමනස්සිතො වා දොමනස්සිතො වා, තං තං දස්සනං. දුතියන්ති ‘‘ඉත්ථම්පි තෙ මනො’’ති ඉදං. ඉතිපීති එත්ථ ඉති-සද්දො නිදස්සනත්ථො ‘‘අත්ථීති ඛො, කච්චාන, අයමෙකො අන්තො’’තිආදීසු (සං. නි. 2.15; 3.90) විය, තෙනාහ ‘‘ඉමඤ්ච ඉමඤ්ච අත්ථං චින්තයමාන’’න්ති පි-සද්දො වුත්තත්ථසම්පිණ්ඩනත්ථො. පරස්ස චින්තං මනති ජානාති එතෙනාති චින්තාමණි. තස්සා කිර විජ්ජාය සාධකො පුග්ගලො තාදිසෙ දෙසකාලෙ මන්තං පරිජප්පිත්වා යස්ස චිත්තං ජානිතුකාමො, තස්ස දිට්ඨසුතාදිවිසෙසසඤ්ජානනමුඛෙන චිත්තාචාරං [Pg.390] අනුමිනන්තො කථෙතීති කෙචි. අපරෙ ‘‘වාචං නිච්ඡරාපෙත්වා තත්ථ අක්ඛරසල්ලක්ඛණවසෙනා’’ති වදන්ති.

485. Granted that the word 'mental' is a general term for what is engaged in the mind and associated with consciousness, when the general is taken, a specific aspect of consciousness is also taken, and the illumination of the general rests on the particular. Thus, explaining the intention behind taking up 'mental,' he says that 'joy and sorrow are intended.' Here, by taking up joy, states that share its basis, such as lust and faith, are shown; by taking up sorrow, states such as hatred are shown. But initial and sustained thought are shown by their own nature. 'Thus is your mind' means your mind proceeds in this manner. In what manner does it proceed? He says: 'accompanied by joy, or…' etc. 'Thus is your mind' is a statement showing merely the presence of joy and so on, not that by which one is joyful or sorrowful. The second phrase is 'in this way too, is your mind.' Herein, in 'in this way too,' the word 'thus' (iti) is for the purpose of illustration, as in such passages as 'This, Kaccāna, is one extreme' (SN 12.15). Therefore he says, 'thinking of this and that matter.' The word 'too' (pi) serves to summarize what has been said. 'Thought-jewel' (cintāmaṇi): because by this one knows (manati) another's thought (cintaṃ). It is said that a practitioner of this science, having recited the mantra at a suitable time and place, when he wants to know another's mind, infers the behavior of the mind by way of recognizing the particulars of what has been seen, heard, etc., and then speaks—so some say. Others say, 'by having him utter speech and then by way of discerning the syllables therein.'

අනුසාසනීපාටිහාරියවණ්ණනා

Explanation of the Miracle of Instruction

486. පවත්තෙන්තාති පවත්තනකා හුත්වා, පවත්තනවසෙනාති අත්ථො. ‘‘එව’’න්ති හි පදං යථානුසිට්ඨාය අනුසාසනියා විධිවසෙන, පටිසෙධවසෙන ච පවත්තිආකාරපරාමසනං, සා ච සම්මාවිතක්කානං මිච්ඡාවිතක්කානඤ්ච පවත්තිආකාරදස්සනවසෙන පවත්තති තත්ථ ආනිසංසස්ස ආදීනවස්ස ච විභාවනත්ථං. අනිච්චසඤ්ඤමෙව න නිච්චසඤ්ඤන්ති අත්ථො. පටියොගීනිවත්තනත්ථඤ්හි එව-කාරග්ගහණං. ඉධාපි එවං සද්දග්ගහණස්ස අත්ථො, පයොජනඤ්ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉදංගහණෙපි එසෙව නයො. පඤ්චකාමගුණිකරාගන්ති නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං, තදඤ්ඤරාගස්ස, දොසාදීනඤ්ච පහානස්ස ඉච්ඡිතත්තා, තප්පහානස්ස ච තදඤ්ඤරාගාදිඛෙපනස්ස උපායභාවතො තථා වුත්තං දුට්ඨලොහිතවිමොචනස්ස පුබ්බදුට්ඨමංසඛෙපනූපායතා විය. ලොකුත්තරධම්මමෙවාති අවධාරණං පටිපක්ඛභාවතො සාවජ්ජධම්මනිවත්තනපරං දට්ඨබ්බං තස්සාධිගමූපායානිසංසභූතානං තදඤ්ඤෙසං අනවජ්ජධම්මානං නානන්තරියභාවතො. ඉද්ධිවිධං ඉද්ධිපාටිහාරියන්ති දස්සෙති ඉද්ධිදස්සනෙන පරසන්තානෙ පසාදාදීනං පටිපක්ඛස්ස හරණතො. ඉමිනා නයෙන සෙසපදද්වයෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. සතතං ධම්මදෙසනාති සබ්බකාලං දෙසෙතබ්බධම්මදෙසනා.

486. 'They cause to occur' means: being agents of occurrence; that is, in the sense of causing to occur. The word 'thus' (evaṃ) refers to the mode of occurrence in accordance with the instruction and guidance given, both by way of injunction and prohibition. And this proceeds by way of showing the mode of occurrence of right thoughts and wrong thoughts, for the purpose of clarifying their benefits and drawbacks. 'Only the perception of impermanence' means not the perception of permanence. The taking up of the particle 'only' (eva) is for the purpose of excluding its opposite. Here too, the meaning and purpose of taking up the word 'thus' (evaṃ) should be understood in the way stated. The same method applies to the taking up of 'this' (idaṃ). 'Lust connected with the five cords of sensual pleasure' should be seen as a mere illustration, for the abandonment of other kinds of lust, hatred, etc., is intended; and it is stated thus because the abandonment of this is a means for dispelling other kinds of lust, etc., just as the removal of corrupted blood is a means for dispelling previously corrupted flesh. 'Only the supramundane Dhamma' is an emphasis; it should be seen as being for the purpose of removing blameworthy states, since it is opposed to them, and because other blameless states, which are the means for its attainment and its benefits, are immediately connected. 'The kinds of psychic power' indicates the miracle of psychic power, because by the display of psychic power one removes what is opposed to faith, etc., in the mental continuities of others. The meaning of the remaining two phrases should be understood in this way. 'Constant teaching of the Dhamma' means the teaching of the Dhamma that should be taught at all times.

ඉද්ධිපාටිහාරියෙනාති සහයොගෙ කරණවචනං, ඉද්ධිපාටිහාරියෙන සද්ධින්ති අත්ථො. ආදෙසනාපාටිහාරියෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ධම්මසෙනාපතිස්ස ආචිණ්ණන්ති යොජනා. ‘‘චිත්තාචාරං ඤත්වා’’ති ඉමිනා ආදෙසනාපාටිහාරියං දස්සෙති. ‘‘ධම්මං දෙසෙසී’’ති ඉමිනා අනුසාසනීපාටිහාරියං ‘‘බුද්ධානං සතතං ධම්මදෙසනා’’ති අනුසාසනීපාටිහාරියස්ස තත්ථ සාතිසයතාය වුත්තං. සඋපාරම්භානි පතිරූපෙන උපාරම්භිතබ්බතො. සදොසානි දොසසමුච්ඡින්දනස්ස අනුපායභාවතො. සදොසත්තා එව අද්ධානං න තිට්ඨන්ති චිරකාලට්ඨායීනි න හොන්ති. අද්ධානං අතිට්ඨනතො න නිය්‍යන්තීති ඵලෙන හෙතුනො අනුමානං. අනිය්‍යානිකතාය හි තානි අනද්ධනියානි. අනුසාසනීපාටිහාරියං අනුපාරම්භං විසුද්ධිප්පභවතො, විසුද්ධිනිස්සයතො [Pg.391] ච. තතො එව නිද්දොසං. න හි තත්ථ පුබ්බාපරවිරොධාදිදොසසම්භවො. නිද්දොසත්තා එව අද්ධානං තිට්ඨති පරවාදවාතෙහි, කිලෙසවාතෙහි ච අනුපහන්තබ්බතො. තස්මාති යථාවුත්තකාරණතො, තෙන සඋපාරම්භාදිං, අනුපාරම්භාදිං චාති උභයං උභයත්ථ යථාක්කමං ගාරය්හපාසංසභාවානං හෙතුභාවෙන පච්චාමසති.

'By the miracle of psychic power': this is the instrumental case in the sense of accompaniment; the meaning is 'together with the miracle of psychic power.' 'By the miracle of telepathy': here too the same method applies. 'Practiced by the General of the Dhamma' is the connection. 'Having known the behavior of the mind' shows the miracle of telepathy. 'He taught the Dhamma' indicates the miracle of instruction. It is said 'the constant teaching of the Dhamma by the Buddhas' because the miracle of instruction is especially excellent in that case. They are censurable because they are to be reproached in a fitting manner. They are faulty because they are not a means for eradicating faults. Because they are faulty, they do not endure; they are not long-lasting. Because they do not endure, they are not liberating—this is an inference of the cause from the effect. Indeed, because they are non-liberating, they are not long-lasting. The miracle of instruction is irreproachable because it originates from purity and is founded on purity. For that very reason it is faultless. For in it there is no possibility of such faults as contradiction between what comes before and what comes after. Because it is faultless, it endures, since it cannot be assailed by the winds of others' doctrines or by the winds of the defilements. 'Therefore' means for the reason stated. By this he considers both sets of qualities—the censurable, etc., and the irreproachable, etc.—each in its own place and in sequence, as the cause for their being reprehensible and praiseworthy.

භූතනිරොධෙසකවත්ථුවණ්ණනා

Explanation of the Story of Seeking the Cessation of the Elements

487. අනිය්‍යානිකභාවදස්සනත්ථන්ති යස්මා මහාභූතපරියෙසකො භික්ඛු පුරිමෙසු ද්වීසු පාටිහාරියෙසු වසිප්පත්තො කුසලොපි සමානො මහාභූතානං අපරිසෙසනිරොධසඞ්ඛාතං නිබ්බානං නාවබුජ්ඣි, තස්මා තානි නිය්‍යානාවහතාභාවතො අනිය්‍යානිකානීති තෙසං අනිය්‍යානිකභාවදස්සනත්ථං. තතියං පන තක්කරස්ස එකන්තතො නිය්‍යානාවහන්ති තස්සෙව නිය්‍යානිකභාවදස්සනත්ථං.

487. For the purpose of showing their non-leading-out nature: Since a bhikkhu seeking the great elements, although skilled and having attained mastery in the first two miracles, did not understand Nibbāna—designated as the cessation without remainder of the great elements—therefore, because those miracles do not bring about an escape, they are non-leading-out. The third miracle, however, certainly brings about an escape for such a person; thus its leading-out nature is shown.

එවමෙතිස්සා දෙසනාය මුඛ්‍යපයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි අනුසඞ්ගිකම්පි දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි ආරද්ධං. මහාභූතෙ පරියෙසන්තොති අපරිසෙසං නිරුජ්ඣනවසෙන මහාභූතෙ ගවෙසන්තො, තෙසං අනවසෙසනිරොධං වීමංසන්තොති අත්ථො. විචරිත්වාති ධම්මතාය චොදියමානො විචරිත්වා. ධම්මතාසිද්ධං කිරෙතං, යදිදං තස්ස භික්ඛුනො තථා විචරණං, යථා අභිජාතියං මහාපථවිකම්පාදි. මහන්තභාවප්පකාසනත්ථන්ති සදෙවකෙ ලොකෙ අනඤ්ඤසාධාරණස්ස බුද්ධානං මහන්තභාවස්ස මහානුභාවතාය දීපනත්ථං. ඉදඤ්ච කාරණන්ති සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං සාසනෙ ඊදිසො එකො භික්ඛු තදානුභාවප්පකාසනො හොතීති ඉදම්පි කාරණං දස්සෙන්තො.

Having thus shown the primary purpose of this teaching, now, to indicate a secondary purpose as well, the text beginning with “Moreover” is stated. “Seeking the great elements” means searching for the great elements by way of their cessation without remainder; the meaning is investigating their cessation without remainder. “Having wandered” means having wandered, being impelled by the nature of things. This, it seems, was accomplished by the nature of things—that is, that bhikkhu’s wandering in such a way, just as the great earth trembles and so on at a noble birth. For the purpose of revealing greatness: for the purpose of illuminating the greatness and great power of the Buddhas, which is not shared by others in the world with its devas. “And this reason”: showing this reason too, that in the dispensation of all Buddhas there is one such bhikkhu who makes that power manifest.

කත්ථාති නිමිත්තෙ භුම්මං, තස්මා කත්ථාති කිස්මිං ඨානෙ කාරණභූතෙ. කිං ආගම්මාති කිං ආරම්මණං පච්චයභූතං අධිගන්ත්වා, තෙනාහ ‘‘කිං පත්තස්සා’’ති. තෙති මහාභූතා. අප්පවත්තිවසෙනාති අනුප්පජ්ජනවසෙන. සබ්බාකාරෙනාති වචනත්ථලක්ඛණාදිසමුට්ඨානකලාපචුණ්ණනානත්තෙකත්තවිනිබ්භොගාවිනිබ්භොග- සභාගවිසභාගඅජ්ඣත්තිකබාහිරසඞ්ගහපච්චයසමන්නාහාරපච්චයවිභාගාකාරතො, සසම්භාරසඞ්ඛෙපසසම්භාරවිභත්තිසලක්ඛණසඞ්ඛෙපසලක්ඛණවිභත්තිආකාරතො චාති සබ්බෙන ආකාරෙන.

As to “where?”: this is a locative of sphere. Therefore, “where?” means in what place that is a causal ground. As to “relying on what?”: this means having attained what as an object and condition. Therefore it is said: “What has one attained?” “They” refers to the great elements. As to “by way of non-occurrence”: by way of non-arising. As to “in every way”: in all ways, that is, from the perspective of the characteristics of the term’s meaning, etc.; from the perspective of origin, group, fine particles, diversity and unity, distinction and non-distinction, homogeneous and heterogeneous, internal and external, inclusion, combination of conditions, and analysis of conditions; and from the perspective of a summary with components, an analysis with components, a summary with characteristics, and an analysis with characteristics.

488. දිබ්බන්ති [Pg.392] එත්ථ පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමඞ්ගීභූතා හුත්වා විචරන්ති, කීළන්ති, ජොතන්ති චාති දෙවො, දෙවලොකො. තං යන්ති උපගච්ඡන්ති එතෙනාති දෙවයානියො. වසං වත්තෙන්තොති එත්ථ වසවත්තනං නාම යථිච්ඡිතට්ඨානගමනං. චත්තාරො මහාරාජානො එතෙසං ඉස්සරාති චාතුමහාරාජිකා යා දෙවතා මග්ගඵලලාභිනො තා තමත්ථං එකදෙසෙන ජානෙය්‍යුං බුද්ධවිසයො පනායං පඤ්හොති චින්තෙත්වා ‘‘න ජානාමා’’ති ආහංසු, තෙනාහ ‘‘බුද්ධවිසයෙ’’තිආදි. අජ්ඣොත්ථරණං නාමෙත්ථ නිප්පීළනන්ති ආහ ‘‘පුනප්පුනං පුච්ඡතී’’ති. අභික්කන්තතරාති රූපසම්පත්තියා චෙව පඤ්ඤාපටිභානාදිගුණෙහි ච අම්හෙ අභිභුය්‍ය පරෙසං කාමනීයතරා. පණීතතරාති උළාරතරා, තෙනාහ ‘‘උත්තමතරා’’ති.

488. As to “divine”: here, because they wander, play, and shine, being endowed with the five strands of sensual pleasure, they are devas, and it is the deva world. That by which one goes to it, approaches it, is a “deva-vehicle.” As to “exercising control”: here, exercising control means going to any desired place. The Four Great Kings are lords over these deities, thus they are of the realm of the Four Great Kings. Those deities who are attainers of the path and fruit might know that matter in part, but thinking, “This question is the domain of a Buddha,” they said, “We do not know.” Hence it is said, “in the domain of a Buddha,” etc. Here, “overwhelming” means pressing; thus it is said, “he asks again and again.” As to “far more excellent”: surpassing us in accomplishment of form and in qualities such as wisdom and ready wit, they are more desirable to others. As to “more sublime”: more lofty; hence it is said, “more supreme.”

491-3. දෙවයානියසදිසො ඉද්ධිවිධඤාණස්සෙව අධිප්පෙතත්තා. ‘‘දෙවයානියමග්ගොති වා …පෙ… සබ්බමෙතං ඉද්ධිවිධඤාණස්සෙව නාම’’න්ති ඉදං පාළියං අට්ඨකථාසු ච තත්ථ තත්ථ ආගතරුළ්හිවසෙන වුත්තං.

491-3. Because it is similar to a deva-vehicle, it is intended as precisely the knowledge of the kinds of psychic power. The statement, “The deva-vehicle path… all this is a name for the knowledge of the kinds of psychic power,” is said in the Pāli Canon and the commentaries according to the established usage found in various places.

494. ආගමනපුබ්බභාගෙ නිමිත්තන්ති බ්‍රහ්මුනො ආගමනස්ස පුබ්බභාගෙ උප්පජ්ජනනිමිත්තං. පාතුරහොසීති ආවි භවි. පාකටො අහොසීති පකාසො අහොසි.

494. “The sign in the preliminary stage of arrival” means the sign that arises in the preliminary stage of Brahmā’s arrival. “Appeared” means became visible. “Became evident” means became manifest.

497. පදෙසෙනාති එකදෙසෙන, උපාදින්නකවසෙන, සත්තසන්තානපරියාපන්නෙනාති අත්ථො. අනුපාදින්නකෙපීති අනින්ද්‍රියබද්ධෙපි. නිප්පදෙසතො අනවසෙසතො. පුච්ඡාමූළ්හස්සාති පුච්ඡිතුං අජානන්තස්ස. පුච්ඡාය දොසං දස්සෙත්වාති තෙන කතපුච්ඡාය පුච්ඡිතාකාරෙ දොසං විභාවෙත්වා. යස්මා විස්සජ්ජනං නාම පුච්ඡානුරූපං පුච්ඡාසභාගෙන විස්සජ්ජෙතබ්බතො, න ච තථාගතා විරජ්ඣිත්වා කතපුච්ඡානුරූපං විස්සජ්ජෙන්ති, අත්ථසභාගතාය ච විස්සජ්ජනස්ස පුච්ඡකා තදත්ථං අනවබුජ්ඣන්තා සම්මුය්හන්ති, තස්මා පුච්ඡාය සික්ඛාපනං බුද්ධාචිණ්ණං, තෙනාහ ‘‘පුච්ඡං සික්ඛාපෙත්වා’’තිආදි.

497. “Partially” means in one aspect, by way of what is clung to, that is, as included in the continuum of a being. “Even in what is not clung to” means even in what is not bound to the faculties. “Completely” means without remainder. “Of one bewildered in questioning” means of one not knowing how to ask. “Having shown the fault in the question” means having pointed out the fault in the way the question was asked. Because an answer should be given in a way that is appropriate to the question and corresponds to its nature, and the Tathāgatas do not give an answer that conforms to a wrongly formulated question. Rather, since their answer corresponds to the real meaning, the questioners, not understanding that meaning, become bewildered. Therefore, instructing on how to question is a practice of the Buddhas. Hence it is said, “having instructed in questioning,” etc.

498. අප්පතිට්ඨාති අප්පච්චයා, සබ්බසො සමුච්ඡින්නකාරණාති අත්ථො. උපාදින්නං යෙවාති ඉන්ද්‍රියබද්ධමෙව. යස්මා එකදිසාභිමුඛං සන්තානවසෙන සණ්ඨිතෙ රූපප්පබන්ධෙ දීඝසමඤ්ඤා තං උපාදාය තතො අප්පකෙ රස්සසමඤ්ඤා තදුභයඤ්ච විසෙසතො රූපග්ගහණමුඛෙන ගය්හති, තස්මා ආහ [Pg.393] ‘‘දීඝඤ්ච රස්සඤ්චාති සණ්ඨානවසෙන උපාදාරූපං වුත්ත’’න්ති. අප්පපරිමාණෙ රූපසඞ්ඝාතෙ අණුසමඤ්ඤා, තං උපාදාය තතො මහති ථූලසමඤ්ඤා. ඉදම්පි ද්වයං විසෙසතො රූපග්ගහණමුඛෙන ගය්හති, තෙනාහ ‘‘ඉමිනාපී’’තිආදි. පි-සද්දෙන චෙත්ථ ‘‘සණ්ඨානවසෙන උපාදාරූපං වුත්ත’’න්ති එත්ථාපි වණ්ණමත්තමෙව කථිතන්ති ඉමමත්ථං සමුච්චිනතීති වදන්ති. සුභන්ති සුන්දරං, ඉට්ඨන්ති අත්ථො. අසුභන්ති අසුන්දරං, අනිට්ඨන්ති වුත්තං හොති. තෙනෙවාහ ‘‘ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණං පනෙවං කථිත’’න්ති. දීඝං රස්සං, අණුං ථූලං, සුභාසුභන්ති තීසු ඨානෙසු උපාදාරූපස්සෙව ගහණං, භූතරූපානං විසුං ගහිතත්තා. නාමන්ති වෙදනාදික්ඛන්ධචතුක්කං තඤ්හි ආරම්මණාභිමුඛං නමනතො, නාමකරණතො ච ‘‘නාම’’න්ති වුච්චති. හෙට්ඨා ‘‘දීඝං රස්ස’’න්තිආදිනා වුත්තමෙව ඉධ රුප්පනට්ඨෙන ‘‘රූප’’න්ති ගහිතන්ති ආහ ‘‘දීඝාදිභෙදං රූපඤ්චා’’ති. දීඝාදීති ච ආදි-සද්දෙන ආපාදීනඤ්ච සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. යස්මා වා දීඝාදිසමඤ්ඤා න රූපායතනවත්ථුකාව, අථ ඛො භූතරූපවත්ථුකාපි. තථා හි සණ්ඨානං ඵුසනමුඛෙනපි ගය්හති, තස්මා දීඝරස්සාදිග්ගහණෙන භූතරූපම්පි ගය්හතෙවාති ‘‘දීඝාදිභෙදං රූප’’මිච්චෙව වුත්තං. කිං ආගම්මාති කිං අධිගන්ත්වා කිස්ස අධිගමහෙතු. ‘‘උපරුජ්ඣතී’’ති ඉදං අනුප්පාදනිරොධං සන්ධාය වුත්තං, න ඛණනිරොධන්ති ආහ ‘‘අසෙසමෙතං නප්පවත්තතී’’ති.

498. “Unestablished” means without a condition; the meaning is that its cause is entirely cut off. “Clung to” means precisely what is bound to the faculties. Because in a continuum of form established in one direction, the designation “long” arises, and based on that, the designation “short” arises for what is smaller, and both are grasped specifically by way of the apprehension of form, therefore it is said: “‘Long and short’ are spoken of as derived form based on dimension.” In a small aggregate of form, the designation “subtle” arises; based on that, in a large one, the designation “gross” arises. This pair is also grasped specifically by way of the apprehension of form; hence it is said: “by this as well,” etc. They say that by the word “pi” (also), this meaning is summarized: that here too, in the statement “derived form based on dimension is spoken of,” only color is mentioned. “Beautiful” means lovely; the meaning is desirable. “Ugly” means unlovely; it means undesirable. Therefore it is said: “Desirable and undesirable objects are thus spoken of.” In the three cases—long and short, subtle and gross, beautiful and ugly—it is only derived form that is grasped, since the primary elements are grasped separately. “Name” refers to the four aggregates beginning with feeling; it is called “name” because it bends toward an object and because it performs the function of naming. What was stated previously as “long and short,” etc., is here taken as “form” in the sense of “being afflicted.” Thus it is said: “and form with its divisions of long, etc.” And by “long, etc.,” the inclusion of the water element, etc., should be understood by the word “etc.” Or, because the designations “long,” etc., are not based only on the form-base, but also on the primary elements. For dimension is also grasped by way of touch. Therefore, by the grasping of “long, short,” etc., the primary elements are also grasped. Thus it is stated simply as “form with its divisions of long, etc.” “Relying on what?” means having attained what, for the sake of what attainment? “It ceases” is said with reference to the cessation that is non-arising, not momentary cessation. Hence it is said: “This entirely does not occur.”

499. විඤ්ඤාතබ්බන්ති විසිට්ඨෙන ඤාතබ්බං, ඤාණුත්තමෙන අරියමග්ගඤාණෙන පච්චක්ඛතො ජානිතබ්බන්ති අත්ථො, තෙනාහ ‘‘නිබ්බානස්සෙතං නාම’’න්ති. නිදිස්සතීති නිදස්සනං, චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං. න නිදස්සනං අනිදස්සනං, අචක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති එතමත්ථං වදන්ති. නිදස්සනං වා උපමා, තං එතස්ස නත්ථීති අනිදස්සනං. න හි නිබ්බානස්ස නිච්චස්ස එකස්ස අච්චන්තසන්තපණීතසභාවස්ස සදිසං නිදස්සනං කුතොචි ලබ්භතීති. යං අහුත්වා සම්භොති, හුත්වා පටිවෙති තං සඞ්ඛතං උදයවයන්තෙහි සඅන්තං, අසඞ්ඛතස්ස පන නිබ්බානස්ස නිච්චස්ස තෙ උභොපි අන්තා න සන්ති, තතො එව නවභාවාපගමසඞ්ඛාතො ජරන්තොපි තස්ස නත්ථීති ආහ ‘‘උප්පාදන්තො…පෙ… අනන්ත’’න්ති. ‘‘තිත්ථස්ස නාම’’න්ති වත්වා තත්ථ නිබ්බචනං දස්සෙතුං ‘‘පපන්ති එත්ථාති පප’’න්ති වුත්තං. එත්ථ හි පපන්ති පානතිත්ථං. භ-කාරො කතො නිරුත්තිනයෙන. විසුද්ධට්ඨෙන වා සබ්බතොපභං, කෙනචි අනුපක්කිලිට්ඨතාය සමන්තතො පභස්සරන්ති අත්ථො[Pg.394]. යෙන නිබ්බානං අධිගතං, තං සන්තතිපරියාපන්නානංයෙව ඉධ අනුප්පාදනිරොධො අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘උපාදින්නකධම්මජාතං නිරුජ්ඣති අප්පවත්තං හොතී’’ති.

499. “To be cognized” means to be known in a special way; the meaning is to be known directly by the supreme knowledge, the knowledge of the noble path. Hence it is said, “This is a name for Nibbāna.” “Pointed out” means an illustration, something cognizable by the eye. “Not pointed out” means not an illustration, not cognizable by the eye—this is the meaning they convey. Or, an illustration is a simile; this it does not have, thus it is “not pointed out.” For no illustration comparable to Nibbāna—which is permanent, single, and has a nature of ultimate peace and sublimity—can be found anywhere. That which, not having been, comes to be, and having been, passes away, that is conditioned, possessing the ends of arising and passing away. But for the unconditioned Nibbāna, which is permanent, both those ends do not exist. For that very reason, aging, which is designated as the departure from a new state, also does not exist for it. Thus it is said: “without an end of arising… without end.” Having stated, “is a name for a ford,” to show the etymology there, it is said: “They go down (papanti) here, hence it is papa.” Here, ‘they go down’ refers to a ford for drinking. The letter “bh” is formed according to etymological method. Or, in the sense of purity, “radiant on all sides” means “luminous all around” because of being untainted by anything. For that by which Nibbāna is attained, the cessation as non-arising is here intended only for those things included in the continuity. Thus it is said: “The collection of clung-to phenomena ceases; it does not occur.”

තත්ථාති ‘‘විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙනා’’ති යං පදං වුත්තං, තස්මිං. ‘‘විඤ්ඤාණ’’න්ති විඤ්ඤාණං උද්ධරති විභත්තබ්බත්තා එත්ථෙතං උපරුජ්ඣතීති එතස්මිං නිබ්බානෙ එතං නාමරූපං චරිමකවිඤ්ඤාණනිරොධෙන අනුප්පාදවසෙන නිරුජ්ඣති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා, තෙනාහ ‘‘විජ්ඣාතදීපසිඛා විය අපණ්ණත්තිකභාවං යාතී’’ති. ‘‘චරිමකවිඤ්ඤාණ’’න්ති හි අරහතො චුතිචිත්තං අධිප්පෙතං. ‘‘අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්සාපී’’තිආදිනාපි සඋපාදිසෙසනිබ්බානමුඛෙන අනුපාදිසෙසනිබ්බානමෙව වදති නාමරූපස්ස අනවසෙසතො උපරුජ්ඣනස්ස අධිප්පෙතත්තා, තෙනාහ ‘‘අනුප්පාදවසෙන උපරුජ්ඣතී’’ති. සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙනාති කත්තරි, කරණෙ වා කරණවචනං. නිරොධෙනාති පන හෙතුම්හි. එත්ථාති එතස්මිං නිබ්බානෙ. සෙසමෙත්ථ යං අත්ථතො න විභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

Therein: in that phrase which was stated, 'with the cessation of consciousness.' The word 'consciousness' is singled out. Because it is to be analyzed, it is said, 'here it ceases.' In this Nibbāna, this name-and-form ceases with the cessation of the final consciousness, by way of non-arising, in the Nibbāna-element without residue. Hence it is said: 'Like the flame of an extinguished lamp, it goes to a state beyond designation.' 'Final consciousness' here refers to the death-consciousness of an arahant. Also by the words beginning 'also of formational consciousness,' he speaks of the Nibbāna without residue by way of the Nibbāna with residue, since the cessation of name-and-form without remainder is intended. Therefore, it is said: 'It ceases by way of non-arising.' 'By the knowledge of the path of stream-entry' is in the agentive or instrumental case. 'With cessation' is in the causal sense. 'Here' means in this Nibbāna. The rest here that is not analyzed as to its meaning is easy to understand.

කෙවට්ටසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

The Elucidation of the Concealed Meaning in the Commentary on the Kevaṭṭa Sutta.

12. ලොහිච්චසුත්තවණ්ණනා

12. Commentary on the Lohicca Sutta

ලොහිච්චබ්‍රාහ්මණවත්ථුවණ්ණනා

Commentary on the Story of the Brahmin Lohicca

501. සාලවතිකාති [Pg.395] ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන තස්ස ගාමස්ස නාමං. ගාමණිකාභාවෙනාති කෙචි. ලොහිතො නාම තස්ස කුලෙ පුබ්බපුරිසො, තස්ස වසෙන ලොහිච්චොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ගොත්තතො ආගතං නාමං.

501. 'Sālavatikā' is the name of that village, in the feminine gender. Some say it is so called because it was a headman's village. There was an ancestor in his clan named Lohita; because of him, 'Lohicca' is the name that came from that brahmin's clan name.

502. ‘‘දිට්ඨිගත’’න්ති ලද්ධිමත්තං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘න පන උච්ඡෙදසස්සතානං අඤ්ඤතර’’න්ති. න හි උච්ඡෙදසස්සතගාහවිනිමුත්තො කොචි දිට්ඨිගාහො අත්ථි. ‘‘භාසති යෙවා’’ති තස්සා ලද්ධියා ලොකෙ පාකටභාවං දස්සෙති. අත්තතො අඤ්ඤො පරොති යථා අනුසාසකතො අනුසාසිතබ්බො පරො, එවං අනුසාසිතබ්බතොපි අනුසාසකො පරොති වුත්තං ‘‘පරො පරස්සාති පරො යො’’තිආදි. කිං-සද්දාපෙක්ඛාය චෙත්ථ ‘‘කරිස්සතී’’ති අනාගතකාලවචනං, අනාගතෙපි වා තෙන තස්ස කාතබ්බං නත්ථීති දස්සනත්ථං. කුසලං ධම්මන්ති අනවජ්ජධම්මං නික්කිලෙසධම්මං විමොක්ඛධම්මන්ති අත්ථො. ‘‘පරෙසං ධම්මං කථෙස්සාමී’’ති තෙහි අත්තානං පරිවාරාපෙත්වා විචරණං කිං අත්ථියං ආසයබුද්ධස්සාපි අනුරොධෙන විනා තං න හොතීති තස්මා අත්තනා පටිලද්ධං…පෙ… විහාතබ්බන්ති වදති. තෙනාහ ‘‘එවං සම්පදමිදං පාපකං ලොභධම්මං වදාමී’’ති.

502. 'A view' is intended to mean a mere tenet, therefore he says 'but not one of annihilationism or eternalism.' For there is no holding of a view that is free from the grasp of annihilationism or eternalism. 'He speaks thus' shows that this tenet is well-known in the world. 'Another is different from oneself' means: just as the one to be instructed is different from the instructor, so the instructor is different from the one to be instructed. Thus it is said, 'another to another, that is, one who is another,' etc. Here, with reference to the word 'what,' the future tense 'will do' is used, or it is used to show that even in the future there is nothing to be done by him for that one. 'A wholesome state' means a blameless state, a stainless state, a state of liberation. He says: 'Wandering about having oneself surrounded by them with the thought, "I will teach the Dhamma to others"—what is the purpose? Since this does not happen without complying even with the intention of one who understands one's disposition, therefore what one has attained for oneself...pe... should be abided in.' Therefore he says: 'Thus I say this attainment is an evil, greedy state.'

504. සොති ලොහිච්චො බ්‍රාහ්මණො.

504. He is the brahmin Lohicca.

508. කථාඵාසුකත්ථන්ති කථාසුඛත්ථං, සුඛෙන කථං කථෙතුඤ්චෙව සොතුඤ්චාති අත්ථො. අප්පෙව නාම සියාති එත්ථ පීතිවසෙන ආමෙඩිතං දට්ඨබ්බං. තථා හි තං ‘‘බුද්ධගජ්ජිත’’න්ති වුච්චති. භගවා හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු විසෙසතො පීතිසොමනස්සජාතො හොති. තෙනාහ ‘‘අයං කිරෙත්ථ අධිප්පායො’’තිආදි.

508. 'For the sake of a pleasant conversation' means for the sake of ease in conversation, that is, in order to speak and listen with ease. In the phrase 'Perhaps there might be,' the repetition should be seen as due to joy. For that is called 'the Buddha's roar.' For in such instances the Blessed One is especially filled with joy and gladness. Therefore he says: 'This, it seems, is the intention here,' etc.

ලොහිච්චබ්‍රාහ්මණානුයොගවණ්ණනා

Commentary on the Questioning of the Brahmin Lohicca

509. සමුදයසඤ්ජාතීති ආයුප්පාදො. අනුපුබ්බො කම්පී-සද්දො ආකඞ්ඛනත්ථො හොතීති ‘‘ඉච්ඡතීති අත්ථො’’ති වුත්තං. සාතිසයෙන වා [Pg.396] හිතෙන අනුකම්පකො අනුග්ගණ්හනකො හිතානුකම්පී. සම්පජ්ජතීති ආසෙවනලාභෙන නිප්පජ්ජති බලවතී හොති, අවග්ගහාති අත්ථො, තෙනාහ ‘‘නියතා හොතී’’ති. නිරයෙ නිබ්බත්තති මිච්ඡාදිට්ඨිකො.

509. 'Arising and birth' means the production of the life-span. The word 'kampī' has the meaning of longing; hence it is said, 'it means he wishes.' Or, one who is compassionate and helpful for the welfare with excellence is 'one compassionate for the welfare' (hitānukampī). 'It is accomplished' means it is produced through the gain of cultivation, it becomes strong; the meaning is it is taken up. Therefore it is said, 'it becomes fixed.' One with wrong view is reborn in hell.

510-11. දුතියං උපපත්තින්ති ‘‘නනු රාජා පසෙනදී කොසලො’’තිආදිනා දුතියං උපපත්තිං සාධනයුත්තිං. කාරණඤ්හි භගවා උපමාමුඛෙන දස්සෙති. යෙ චිමෙති යෙ ච ඉමෙ කුලපුත්තා දිබ්බා ගබ්භා පරිපාචෙන්තීති යොජනා. අසක්කුණන්තා උපනිස්සයසම්පත්තියා, ඤාණපරිපාකස්ස වා අභාවෙන. යෙ පන ‘‘පරිපච්චන්තී’’ති පඨන්ති, තෙසං ‘‘දිබ්බෙ ගබ්භෙ’’ති වචනවිපල්ලාසෙන පයොජනං නත්ථි. අත්ථො ච දුතියවිකප්පෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. අහිතානුකම්පිතා ච තංසමඞ්ගිසත්තවසෙන. දිවි භවාති දිබ්බා. ගබ්භෙන්ති පරිපච්චනවසෙන සන්තානං පබන්ධෙන්තීති ගබ්භා. ‘‘ඡන්නං දෙවලොකාන’’න්ති නිදස්සනවචනමෙතං. බ්‍රහ්මලොකස්සාපි හි දිබ්බගබ්භභාවො ලබ්භතෙව දිබ්බවිහාරහෙතුකත්තා. එවඤ්ච කත්වා ‘‘භාවනං භාවයමානා’’ති ඉදම්පි වචනං සමත්ථිතං හොති. භවන්ති එත්ථ යථාරුචි සුඛසමප්පිතාති භවා, විමානානි. දෙවභාවාවහත්තා දිබ්බා. වුත්තනයෙනෙව ගබ්භා. දානාදයො දෙවලොකසංවත්තනියපුඤ්ඤවිසෙසා. දිබ්බා භවාති දෙවලොකපරියාපන්නා උපපත්තිභවා. තදාවහො හි කම්මභවො පුබ්බෙ ගහිතො.

510-11. The second ground: by the words 'Is not King Pasenadi of Kosala...' etc., this is the reasoning that establishes the second ground. For the Blessed One shows the reason by way of a simile. 'Ye cime' means 'and these clansmen who bring divine wombs to maturity.' This is the connection. Being unable, owing to a lack of the accomplishment of supporting conditions or of the maturing of knowledge. But for those who read 'paripaccantī' (they mature), the alteration of the expression to 'dibbe gabbhe' serves no purpose. And the meaning should be understood in the way stated in the second alternative. And compassion for what is unbeneficial is in the sense of beings endowed with that. 'Existing in heaven' (divi bhava), thus 'divine' (dibbā). Because they bind together the continuity by way of maturing, they are 'wombs' (gabbhā). 'Of the six deva worlds' is an illustrative statement. For the state of a divine womb is indeed obtained even for the Brahma-world, because it is a cause for a divine abiding. And having established this, this statement 'developing a development' is also supported. Because beings endowed with happiness exist here as they wish, they are 'existences' (bhavā), that is, mansions. Because they bring about the state of a deva, they are 'divine' (dibbā). 'Wombs' (gabbhā) is in the way already stated. Generosity and so on are the specific kinds of merit that lead to the deva world. 'Divine existences' are rebirth-existences included in the deva world. For the kamma-existence that brings that about has been previously taken up.

තයොචොදනාරහවණ්ණනා

The Description of Three Grounds for Reproach

513. අනියමිතෙනෙවාති අනියමෙනෙව ‘‘ත්වං එවංදිට්ඨිකො එවං සත්තානං අනත්ථස්ස කාරකො’’ති එවං අනුද්දෙසිකෙනෙව. මානන්ති ‘‘අහමෙතං ජානාමි, අහමෙතං පස්සාමී’’ති එවං පණ්ඩිතමානං. භින්දිත්වාති විධමෙත්වා, ජහාපෙත්වාති අත්ථො. තයො සත්ථාරෙති අසම්පාදිතඅත්තහිතො අනොවාදකරසාවකො, අසම්පාදිතඅත්තහිතො ඔවාදකරසාවකො, සම්පාදිතඅත්තහිතො අනොවාදකරසාවකොති ඉමෙ තයො සත්ථාරෙ. චතුත්ථො පන සම්මාසම්බුද්ධො න චොදනාරහො හොතීති ‘‘තෙන පුච්ඡිතෙ එව කථෙස්සාමී’’ති චොදනාරහෙ තයො සත්ථාරෙ පඨමං දස්සෙසි, පච්ඡා චතුත්ථංසත්ථාරං. කාමඤ්චෙත්ථ චතුත්ථො සත්ථා එකො අදුතියො අනඤ්ඤසාධාරණො, තථාපි සො යෙසං උත්තරිමනුස්සධම්මානං [Pg.397] වසෙන ‘‘ධම්මමයො කායො’’ති වුච්චති, තෙසං සමුදායභූතොපි තෙ ගුණාවයවෙ සත්ථුට්ඨානියෙ කත්වා දස්සෙන්තො භගවා ‘‘අයම්පි ඛො, ලොහිච්ච, සත්ථා’’ති අභාසි.

513. By ‘without certainty’ (aniyamiteneva) is meant without certainty, as in ‘You, holding such a view, are the cause of harm to beings in this way,’ thus without specific designation. By ‘conceit’ (māna) is meant the conceit of thinking, ‘I know this, I see this,’ thus the conceit of a wise person. By ‘having shattered’ (bhinditvā) is meant having destroyed, having caused to be abandoned—that is the meaning. By ‘three teachers’ (tayo satthāre) are meant these three teachers: a teacher who has not accomplished his own welfare and whose disciple is disobedient to advice; a teacher who has not accomplished his own welfare but whose disciple is obedient to advice; and a teacher who has accomplished his own welfare but whose disciple is disobedient to advice. The fourth, however, the Perfectly Enlightened One, is not worthy of reproach. Therefore, he first presented the three teachers worthy of reproach, and afterwards the fourth teacher. And though the fourth teacher here is unique, without a second, incomparable, yet because of those supreme human qualities by virtue of which he is called ‘the body of Dhamma,’ even though he is the collection of those qualities, the Blessed One, showing those qualities as components occupying the place of a teacher, said, ‘This too, Lohicca, is a teacher.’

අඤ්ඤාති ය-කාරලොපෙන නිද්දෙසො ‘‘සයං අභිඤ්ඤා’’ති ආදීසු (දී. නි. 1.28, 37, 52; ම. නි. 1.284; 2.341; අ. නි. 2.5; 10.11; මහාව. 11; ධ. ප. 353; කථා. 405) විය. අඤ්ඤායාති ච තදත්ථියෙ සම්පදානවචනන්ති ආහ ‘‘ආජානනත්ථායා’’ති. සාවකත්තං පටිජානිත්වා ඨිතත්තා එකදෙසෙනස්ස සාසනං කරොන්තීති ආහ ‘‘නිරන්තරං තස්ස සාසනං අකත්වා’’ති. උක්කමිත්වා වත්තන්තීති යථිච්ඡිතං කරොන්තීති අත්ථො. පටික්කමන්තියාති අනභිරතියා අගාරවෙන අපගච්ඡන්තියා, තෙනාහ ‘‘අනිච්ඡන්තියා’’තිආදි. එකායාති එකාය ඉත්ථියා. එකො ඉච්ඡෙය්‍යාති එකො පුරිසො තාය අනිච්ඡන්තියා සම්පයොගං කාමෙය්‍ය. ඔසක්කනාදිමුඛෙන ඉත්ථිපුරිසසම්බන්ධනිදස්සනං ගෙහසිතඅපෙක්ඛාවසෙන තස්ස සත්ථුනො සාවකෙසු පටිපත්තීති දස්සෙති. අතිවිය විරත්තභාවතො දට්ඨුම්පි අනිච්ඡමානං. ලොභෙනාති පරිවාරවසෙන උප්පජ්ජනකලාභසක්කාරලොභෙන. තත්ථ සම්පාදෙහීති තස්මිං පටිපත්තිධම්මෙ පතිට්ඨිතං කත්වා සම්පාදෙහි. උජුං කරොහි කායවඞ්කාදිවිගමෙන.

By ‘aññā’ is a designation made by the elision of the letter ‘ya’, as in ‘sayaṃ abhiññā’ and so forth. And ‘aññāya’ is a word in the dative case for that purpose; thus it is said, ‘for the purpose of knowing’ (ājānanatthāya). Because, having declared discipleship, they remain so, yet carry out his teaching only partially, it is said, ‘without continuously fulfilling his teaching.’ By ‘acting presumptuously’ (ukkamitvā vattanti) is meant acting as one pleases. By ‘turning away’ (paṭikkamantiyā) is meant turning away out of dissatisfaction and disrespect; hence it is said, ‘not desiring,’ and so forth. By ‘with one’ (ekāya) is meant with one woman. By ‘one might desire’ (eko iccheyya) is meant one man might desire union with her who does not desire it. The illustration of the relationship between a man and a woman, by way of her shrinking away, etc., shows the conduct of that teacher's disciples with regard to their worldly attachments. She is unwilling even to see him, due to her extreme aversion. By ‘through greed’ (lobhena) is meant greed for the gain and honor that arise by way of having a retinue. By ‘Establish him there’ (Tattha sampādehi) is meant: having established him in that practice of the Dhamma, bring it to accomplishment. By ‘Make him straight’ (ujuṃ karohi) is meant to straighten him by removing bodily crookedness and so on.

515. එවං චොදනං අරහතීති එවං වුත්තනයෙන සාවකෙසු අප්පොස්සුක්කභාවාපාදනෙ නියොජනවසෙන චොදනං අරහති, න පඨමො විය ‘‘එවරූපො තව ලොභධම්මො’’තිආදිනා, න ච දුතියො විය ‘‘අත්තානමෙව තාව තත්ථ සම්පාදෙහී’’තිආදිනා. කස්මා? සම්පාදිතඅත්තහිතතාය තතියස්ස.

515. He is worthy of reproach in this way: in the manner stated, he is worthy of reproach for causing a state of indifference in his disciples; not like the first one, with ‘Such is your greedy nature,’ and so forth, nor like the second one, with ‘First, establish yourself in that,’ and so forth. Why? Because the third one has accomplished his own welfare.

නචොදනාරහසත්ථුවණ්ණනා

The Description of the Teacher Not Worthy of Reproach.

516. ‘‘න චොදනාරහො’’ති එත්ථ යස්මා චොදනාරහතා නාම සත්ථුවිප්පටිපත්තියා වා සාවකවිප්පටිපත්තියා වා උභයවිප්පටිපත්තියා වා, තයිදං සබ්බම්පි ඉමස්මිං සත්ථරි නත්ථි, තස්මා න චොදනාරහොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි වුත්තං.

516. Here, regarding ‘not worthy of reproach’ (na codanāraho), since the quality of being worthy of reproach arises from wrong practice on the part of the teacher, or wrong practice on the part of the disciples, or wrong practice on the part of both, and all of this is absent in this teacher, therefore, to show this meaning that he is not worthy of reproach, ‘for this one…’ and so forth, was stated.

517. මයා [Pg.398] ගහිතාය දිට්ඨියාති සබ්බසො අනවජ්ජෙ සම්මාපටිපන්නෙ පරෙසං සම්මදෙව සම්මාපටිපත්තිං දෙස්සෙන්තෙ සත්ථරි අභූතදොසාරොපනවසෙන මිච්ඡාගහිතාය නිරයගාමිනියා පාපදිට්ඨියා. නරකපපාතන්ති නරකසඞ්ඛාතං මහාපපාතං. පපතන්ති තත්ථාති හි පපාතො. සග්ගමග්ගථලෙති සග්ගගාමිමග්ගභූතෙ පුඤ්ඤධම්මථලෙ. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

517. By ‘the view grasped by me’ (mayā gahitāya diṭṭhiyā) is meant the evil view, wrongly grasped, leading to hell, by way of falsely accusing the teacher—who is utterly blameless, rightly practiced, and teaches others right practice—of faults. By ‘the pit of hell’ (narakapapāta) is meant the great abyss termed hell. For ‘a pit’ (papāta) is where one falls. By ‘the ground of the path to heaven’ (saggamaggathale) is meant the ground of meritorious qualities that constitute the path leading to heaven. The rest is easily understood.

ලොහිච්චසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

The Elucidation of the Hidden Meanings in the Commentary on the Lohicca Sutta.

13. තෙවිජ්ජසුත්තවණ්ණනා

13. The Commentary on the Tevijja Sutta.

518. උත්තරෙනාති [Pg.399] එත්ථ එන-සද්දො දිසාවාචීසද්දතො පඤ්චමීඅන්තතො අදූරත්ථො ඉච්ඡිතො, තස්මා උත්තරෙන-සද්දෙන අදූරත්ථජොතනං දස්සෙන්තො ‘‘අදූරෙ උත්තරපස්සෙ’’ති ආහ. අක්ඛරචින්තකා පන එන-සද්දයොගෙ අවධිවාචිනි පදෙ උපයොගවචනං ඉච්ඡන්ති. අත්ථො පන සාමිවසෙනෙව ඉච්ඡිතොති ඉධ සාමිවචනවසෙනෙව වුත්තං.

518. Here, regarding ‘uttarena’ (to the north), the word ‘ena’ is desired to convey the meaning of ‘not far’ when it is the fifth case ending from a word indicating direction. Therefore, showing the indication of ‘not far’ by the word ‘uttarena,’ it is said, ‘not far to the north.’ However, grammarians desire the word ‘ena’ to be a term of usage in a word denoting a boundary. But the meaning here is desired solely as a term of proximity, hence it is stated here specifically as a term of proximity.

519. කුලචාරිත්තාදීති ආදි-සද්දෙන මන්තජ්ඣෙනාභිරූපතාදිසම්පත්තිං සඞ්ගණ්හාති. මන්තසජ්ඣායකරණත්ථන්ති ආථබ්බණමන්තානං සජ්ඣායකරණත්ථං, තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤෙසං බහූනං පවෙසනං නිවාරෙත්වා’’ති.

519. By ‘lineage, conduct, etc.’ (kulacārittādi), the word ‘etc.’ (ādi) includes accomplishments such as mastery of mantras, study, and beauty. By ‘for the purpose of reciting mantras’ (mantasajjhāyakaraṇattha) is meant for the purpose of reciting the Atharva mantras, hence it is said, ‘having prevented the entry of many others.’

මග්ගාමග්ගකථාවණ්ණනා

Commentary on the Discussion of the Path and the Non-Path.

520. ‘‘ජඞ්ඝචාර’’න්ති චඞ්කමතො ඉතො චිතො ච චරණමාහ. සො හි ජඞ්ඝාසු කිලමථවිනොදනත්ථො චාරොති තථා වුත්තො. තෙනාහ ‘‘අනුචඞ්කමන්තානං අනුවිචරන්තාන’’න්ති. තෙනාති උභොසුපි අනුචඞ්කමනානුවිචාරණානං ලබ්භනතො. සහායා හි තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤ සභාගවුත්තිකා. ‘‘මග්ගො’’ති ඉච්ඡිතට්ඨානං උජුකං මග්ගති උපගච්ඡති එතෙනාති මග්ගො, උජුමග්ගො. තදඤ්ඤො අමග්ගො, තස්මිං මග්ගෙ ච අමග්ගෙ ච. පටිපදන්ති බ්‍රහ්මලොකගාමිමග්ගස්ස පුබ්බභාගපටිපදං.

520. The word 'jaṅghacāra' means walking, moving here and there. It is called so because it is a walk for relieving fatigue in the legs. Hence it is said, 'for those who walk back and forth, for those who wander about.' This is said because both walking back and forth and wandering about are found in both of them. For they are companions, sharing similar conduct with each other. The word 'maggo' (path) means that by which one goes straight to the desired place; thus it is the path, the straight path. That which is other than this is the non-path; and in that path and non-path... The word 'paṭipadā' (practice) refers to the preliminary practice for the path leading to the Brahma-world.

නිය්‍යාතීති නිය්‍යානීයො, සො එව ‘‘නිය්‍යානිකො’’ති වුත්තොති ආහ ‘‘නිය්‍යායන්තො’’ති. යස්මා නිය්‍යාතපුග්ගලවසෙනස්ස නිය්‍යානිකභාවො, තස්මා ‘‘නිය්‍යායන්තො’’ති පුග්ගලස්ස යොනිසො පටිපජ්ජනවසෙන නිය්‍යායන්තො මග්ගො ‘‘නිය්‍යාතී’’ති වුත්තො. කරොතීති අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදෙති. උප්පාදෙන්තොයෙව හි තත්ථ පටිපජ්ජති නාම. සහ බ්‍යෙති වත්තතීති සහබ්‍යො, සහවත්තනකො. තස්ස භාවො සහබ්‍යතාති ආහ ‘‘සහභාවායා’’තිආදි. සහභාවොති ච සලොකතා, සමීපතා වා වෙදිතබ්බා, තෙනාහ ‘‘එකට්ඨානෙ පාතුභාවායා’’ති. සකමෙව ආචරියවාදන්ති අත්තනො ආචරියෙන පොක්ඛරසාතිනා කථිතමෙව ආචරියවාදං. ථොමෙත්වා පග්ගණ්හිත්වා ‘‘අයමෙව උජුමග්ගො අයමඤ්ජසායනො’’ති පසංසිත්වා උක්කංසිත්වා. භාරද්වාජොපි [Pg.400] සකමෙවාති භාරද්වාජොපි මාණවො අත්තනො ආචරියෙන තාරුක්ඛෙන කථිතමෙව ආචරියවාදං ථොමෙත්වා පග්ගණ්හිත්වා විචරතීති යොජනා. තෙන වුත්තන්ති තෙන යථා තථා වා අභිනිවිට්ඨභාවෙන වුත්තං පාළියං.

That which leads out (niyyāti) is what is to be led out by (niyyānīyo); that same thing is called 'leading out' (niyyāniko), hence it is said 'leading out' (niyyāyanto). Since its quality of leading out is dependent on the person who goes forth, the path that leads out by way of a person's wise practice is therefore called 'that which leads out' (niyyāti). The word 'does' (karoti) means one produces it in one's own continuum. For it is only by producing it that one is said to practice it. The phrase 'goes along with' (saha byeti vattati) means 'companion' (sahabyo), 'one who lives together' (sahavattanako). Its state is 'companionship' (sahabyatā), hence it is said 'for companionship' (sahabhāvāyā), and so on. And 'companionship' (sahabhāvo) should be understood as 'living in the same world' (salokatā) or 'proximity' (samīpatā); therefore it is said 'for appearing in one place' (ekaṭṭhāne pātubhāvāyā). The phrase 'his own teacher's doctrine' (sakameva ācariyavādaṃ) refers to the very doctrine spoken by his own teacher, Pokkharasāti. 'Having praised and grasped it' means having lauded and extolled it, saying, 'This indeed is the straight path, this is the direct way.' The phrase 'Bhāradvāja also his own' (Bhāradvājopi sakameva) is to be connected thus: Bhāradvāja the youth also wanders, having praised and grasped the very doctrine spoken by his teacher, Tārukkha. The phrase 'spoken by him' (tena vuttaṃ) refers to what is spoken in the Pāli with a state of fixed conviction, whether rightly or wrongly.

521-2. අනිය්‍යානිකා වාති අප්පාටිහාරියාව අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස වාදෙ දොසං දස්සෙත්වා අවිපරීතත්ථදස්සනත්ථං උත්තරරහිතා එව. අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස වාදස්ස ආදිතො විරුද්ධග්ගහණං විග්ගහො, ස්වෙව විවදනවසෙන අපරාපරං උප්පන්නො විවාදොති ආහ ‘‘පුබ්බුප්පත්තිකො විග්ගහො අපරභාගෙ විවාදො’’ති. දුවිධොපි එසො විග්ගහො, විවාදොති ද්විධා වුත්තොපි විරොධො. නානාආචරියානං වාදතොති නානාරුචිකානං ආචරියානං වාදභාවතො. නානාවාදො නානාවිධො වාදොති කත්වා.

521-2. The word 'not leading out' (aniyyānikā) means those who are without any special attainment, merely pointing out faults in each other's doctrines, lacking any conclusive answer, for the sake of showing the correct meaning. Grasping opposing views in each other's doctrines from the very beginning is a 'dispute' (viggaha); and this very dispute, arising successively as a debate, is called a 'debate' (vivāda), hence it is said, 'a dispute arising earlier, a debate arising later.' This opposition is twofold, spoken of as 'dispute' and 'debate'. The phrase 'from the doctrines of various teachers' (nānāācariyānaṃ vādato) means from the doctrines being held by teachers of diverse inclinations. This is because 'various doctrines' (nānāvādo) means 'doctrines of diverse kinds'.

523. එකස්සාපීති තුම්හෙසු ද්වීසු එකස්සාපි. එකස්මින්ති සකවාදපරවාදෙසු එකස්මිම්පි. සංසයො නත්ථීති ‘‘මග්ගො නු ඛො, න මග්ගො නු ඛො’’ති සංසයො විචිකිච්ඡා නත්ථි. අඤ්ජසායනභාවෙ පන සංසයො. තෙනාහ ‘‘එස කිරා’’තිආදි. භගවා පන යදි සබ්බත්ථ මග්ගසඤ්ඤිනො, එවං සති ‘‘කිස්මිං වො විග්ගහො’’ති පුච්ඡති.

523. 'Ekassāpi' means: even of one of you two. 'Ekasmiṃ' means: even in one of either one's own or another's doctrines. 'Saṃsayo natthi' means: there is no doubt or uncertainty, such as, 'Is this the path, or is it not the path?' But regarding the absence of a direct way, there is doubt. Therefore he said, 'This indeed,' and so on. But if the Blessed One perceived the path everywhere, then he would ask, 'In what is your disagreement?'

524. ‘‘ඉච්ඡිතට්ඨානං උජුකං මග්ගති උපගච්ඡති එතෙනාති මග්ගො, උජුමග්ගො. තදඤ්ඤො අමග්ගො’’ති වුත්තො වායමත්ථො. සබ්බෙ තෙති සබ්බෙපි තෙ නානාආචරියෙහි වුත්තමග්ගා.

524. 'The path is that by which one goes straight to the desired place; it is the straight path. That which is other than this is the non-path'—this is the intended meaning of the statement. 'Sabbe te' means: all those paths stated by various teachers.

යෙ පාළියං ‘‘අද්ධරියා බ්‍රාහ්මණා’’තිආදිනා වුත්තා. අද්ධරො නාම යඤ්ඤවිසෙසො, තදුපයොගිභාවතො ‘‘අද්ධරියා’’ ත්වෙව වුච්චන්ති යජූනි, තානි සජ්ඣායන්තීති අද්ධරියා, යජුබ්බෙදිනො. යෙ ච තිත්තිරිඉසිනා කතෙ මන්තෙ සජ්ඣායන්ති, තෙ තිත්තිරියා, යජුබ්බෙදිනො එව. යජුබ්බෙදසාඛා හෙසා, යදිදං තිත්තිරං. ඡන්දො වුච්චති විසෙසතො සාමවෙදො, තං සරෙන කායන්තීති ඡන්දොකා, සාමවෙදිනො. ‘‘ඡන්දොගා’’තිපි පඨන්ති, සො එවත්ථො. බහවො ඉරයො එත්ථාති බව්හාරි, ඉරුබ්බෙදො. තං අධීයන්තීති බව්හාරිජ්ඣා.

These are those mentioned in the Pāli as 'addhariyā brāhmaṇā,' and so on. 'Addhara' is a particular sacrifice; because of its use, the Yajur verses are called 'addhariyā.' Those who recite them are 'addhariyā,' the Yajurvedins. Those who recite the mantras composed by the sage Tittiri are called 'tittiriyā,' who are also Yajurvedins. This is a branch of the Yajurveda, namely the Tittira. 'Chando' specifically refers to the Sāmaveda; those who chant it with a tone are called 'chandokā,' the Sāmavedins. Some read it as 'chandogā,' but the meaning is the same. 'Bavhāri' means 'many verses are in it,' referring to the Ṛgveda. Those who study it are called 'bavhārijjhā.'

‘‘බහූනී’’ති [Pg.401] එත්ථායං උපමාසංසන්දනා – යථා තෙ නානාමග්ගා එකංසතො තස්ස ගාමස්ස වා නිගමස්ස වා පවෙසාය හොන්ති, එවං බ්‍රාහ්මණෙහි පඤ්ඤාපියමානාපි නානාමග්ගා බ්‍රහ්මලොකූපගමනාය බ්‍රහ්මුනා සහබ්‍යතාය එකංසෙනෙව හොන්තීති.

'Bahūnī': here is the comparison—just as those various paths are certainly for entering that village or town, so too the various paths declared by the brahmins are certainly for reaching the Brahma-world, for companionship with Brahmā.

527-529. ව-කාරො ආගමසන්ධිමත්තන්ති අනත්ථකො ව-කාරො, තෙන වණ්ණාගමෙන පදන්තරසන්ධිමත්තං කතන්ති අත්ථො. අන්ධපවෙණීති අන්ධපන්ති. ‘‘පඤ්ඤාසසට්ඨි අන්ධා’’ති ඉදං තස්සා අන්ධපවෙණියා මහතො ගච්ඡගුම්බස්ස අනුපරිගමනයොග්‍යතාදස්සනං. එවඤ්හි තෙ ‘‘සුචිරං වෙලං මග්ගං ගච්ඡාමා’’ති එවං සඤ්ඤිනො හොන්ති. නාමකංයෙවාති අත්ථාභාවතො නාමමත්තංයෙව, තං පන භාසිතං තෙහි සාරසඤ්ඤිතම්පි නාමමත්තතාය අසාරභාවතො නිහීනමෙවාති ආහ ‘‘ලාමකංයෙවා’’ති.

527-529. The letter 'va' is merely an augmentative euphonic combination; the 'va' is meaningless. By that letter augment, merely a juncture between words is created—this is the meaning. 'Andhapaveṇī' means a line of blind people. The phrase 'fifty or sixty blind people' shows the fitness of that great thicket-like group, that line of blind people, for following one after another. Thus, they have the perception, 'We have been traveling this path for a very long time.' 'Nāmakaṃyeva' means: merely a name, because of the absence of substance. But that which is spoken, though perceived by them as substantial, is indeed inferior because it is merely a name and without substance; thus he says, 'lāmakaṃyeva'—utterly base.

530. යතොති භුම්මත්ථෙ නිස්සක්කවචනං, සාමඤ්ඤජොතනා ච විසෙසෙ අවතිට්ඨතීති ආහ ‘‘යස්මිං කාලෙ’’ති. ආයාචන්තීති පත්ථෙන්ති. උග්ගමනං ලොකස්ස බහුකාරභාවතො තථා ථොමනාති. අයං කිර බ්‍රාහ්මණානං ලද්ධි ‘‘බ්‍රාහ්මණානං ආයාචනාය චන්දිමසූරියා ගන්ත්වා ලොකෙ ඔභාසං කරොන්තී’’ති.

530. 'Yato' is an ablative used in the sense of the locative, and because a general indication settles on a particular, he says 'yasmiṃ kāle' (at which time). 'Āyācanti' means they wish for. The rising is praised thus because it is of great benefit to the world. This, it seems, is the belief of the brahmins: 'At the request of the brahmins, the sun and moon go forth and illuminate the world.'

532. ඉධ පන කිං වත්තබ්බන්ති ඉමස්මිං පන අප්පච්චක්ඛභූතස්ස බ්‍රහ්මුනො සහබ්‍යතාය මග්ගදෙසනෙ තෙවිජ්ජානං කිං වත්තබ්බං අත්ථි, යෙ පච්චක්ඛභූතානම්පි චන්දිමසූරියානං සහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙතුං න සක්කොන්තීති අධිප්පායො. ‘‘යත්ථා’’ති ‘‘ඉධ පනා’’ති වුත්තමෙවත්ථං පච්චාමසති.

532. 'Idha pana kiṃ vattabbaṃ' (but here, what is to be said?)—the intention is: In this case, regarding the teaching of the path to companionship with Brahmā, who is not directly perceptible, what is there to be said by those with threefold knowledge, who are unable to teach the path to companionship even with the sun and moon, who are directly perceptible? 'Yatthā' refers back to the very meaning spoken by 'idha pana.'

අචිරවතීනදීඋපමාකථාවණ්ණනා

Explanation of the Discourse on the Simile of the Aciravatī River

542. සමභරිතාති සම්පුණ්ණා. තතො එව කාකපෙය්‍යා. පාරාති පරතීරං. අපාරන්ති ඔරිමතීරං. එහීති ආගච්ඡ.

542. 'Samabharitā' means completely full. Therefore, it is 'kākapeyyā' (drinkable by crows). 'Pāra' means the far shore. 'Apāra' means the near shore. 'Ehi' means come.

544. පඤ්චසීල…පෙ… වෙදිතබ්බා යමනියමාදිබ්‍රාහ්මණධම්මානං තදන්තොගධභාවතො. තබ්බිපරීතාති පඤ්චසීලාදිවිපරීතා පඤ්ච වෙරාදයො. ‘‘පුනපී’’ති වත්වා ‘‘අපරම්පී’’ති වචනං ඉතරායපි නදි උපමාය සඞ්ගණ්හනත්ථං.

544. The five precepts… should be understood as being included within the brahminical duties such as the restraints and observances (yama and niyama). 'Tabbiparītā' means the five enmities and so on, which are the opposite of the five precepts. Having said 'punapi' (again), the statement 'aparampi' (furthermore) is for the purpose of including the other simile of the river as well.

546. කාමයිතබ්බට්ඨෙනාති කාමනීයභාවෙන. බන්ධනට්ඨෙනාති තෙනෙව කාමෙතබ්බභාවෙන සත්තානං චිත්තස්ස ආබන්ධනභාවෙන. කාමඤ්චායං ගුණ-සද්දො [Pg.402] අත්ථන්තරෙසුපි දිට්ඨප්පයොගො, තෙසං පනෙත්ථ අසම්භවතො පාරිසෙසඤායෙන බන්ධනට්ඨෙයෙව යුත්තොති දස්සෙතුං ‘‘අනුජානාමී’’තිආදිනා අත්ථුද්ධාරො ආරද්ධො, එසෙවාති බන්ධනට්ඨො එව. න හි රූපාදීනං කාමෙතබ්බභාවෙ වුච්චමානෙ පටලට්ඨො යුජ්ජති තථා කාමෙතබ්බතාය අනධිප්පෙතත්තා. රාසට්ඨආනිසංසට්ඨෙසුපි එසෙව නයො තථාපි කාමෙතබ්බතාය අනධිප්පෙතත්තා. පාරිසෙසතො පන බන්ධනට්ඨො ගහිතො. යදග්ගෙන හි නෙසං කාමෙතබ්බතා, තදග්ගෙන බන්ධනභාවො චාති.

546. 'Kāmayitabbaṭṭhena' means: by way of being desirable. 'Bandhanaṭṭhena' means: by that very desirability, by way of binding the minds of beings. Now, this word 'guṇa' is also seen used in other senses, but since those are impossible here, it is appropriate only in the sense of 'binding' by the method of elimination. To show this, an explanation of the meaning is undertaken with the words 'anujānāmi,' and so on. This is indeed just the sense of binding. For when the desirability of forms and so on is spoken of, the sense of 'covering' is not fitting, as desirability is not intended in that way. The same principle applies to the meanings of 'taste' and 'benefit,' as desirability is not intended in that way either. By elimination, therefore, the sense of 'binding' is taken. For to the extent that they are desirable, to that extent there is also the state of binding.

කොට්ඨාසට්ඨොපි තෙසු යුජ්ජතෙව චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාදිකොට්ඨාසභාවෙන නෙසං කාමෙතබ්බතො. කොට්ඨාසෙ ච ගුණ-සද්දො දිස්සති ‘‘දිගුණං වඩ්ඪෙතබ්බ’’න්තිආදීසු, සම්පදාට්ඨොපි –

The meaning 'portion' is also indeed suitable in their case, because they are desirable as portions cognizable by the eye, and so on. And in the sense of 'portion', the word 'guṇa' is seen in phrases like 'diguṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ' (should be increased twofold), etc.; also in the sense of 'accomplishment'—

‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි, සගුණෙන මහෙසිනො;

ගුණෙන නාමමුද්ධෙය්‍යං, අපි නාමසහස්සතො’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. 1313;

උදා. අට්ඨ. 53;

පටි. ම. අට්ඨ. 76);

'Countless are the names of the Great Sage, who is endowed with virtues; by a virtue a name may be designated, even from a thousand names.'

ආදීසු සොපි ඉධ න යුජ්ජතීති අනුද්ධටො.

Since that meaning is also not suitable here, it is not cited.

චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන විජානිතබ්බා, තෙන පන විජානනං දස්සනමෙවාති ආහ ‘‘පස්සිතබ්බා’’ති. ‘‘සොතවිඤ්ඤාණෙන සොතබ්බා’’ති එවමාදි එතෙනුපායෙනාති අතිදිසති. ගවෙසිතම්පි ‘‘ඉට්ඨ’’න්ති වුච්චති, තං ඉධ නාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘පරියිට්ඨා වා හොන්තු මා වා’’ති. ඉට්ඨාරම්මණභූතාති සුඛාරම්මණභූතා. කාමනීයාති කාමෙතබ්බා. ඉට්ඨභාවෙන මනං අප්පායන්තීති මනාපා. පියජාතිකාති පියසභාවා.

'Cakkhuviññeyya' means to be known by eye-consciousness, but that knowing is simply seeing—hence it is said, 'passitabbā' (to be seen). 'To be heard by ear-consciousness,' and so on—this is extended by this method. Even what is sought after is called 'iṭṭha' (desirable), but that is not intended here—hence it is said, 'pariyiṭṭhā vā hontu mā vā' (whether sought after or not). 'Iṭṭhārammaṇabhūtā' means being an object of pleasure. 'Kāmanīya' means to be desired. Because they please the mind through their desirable nature, they are 'manāpā' (agreeable). 'Piyajātika' means having a pleasing nature.

ගෙධෙනාති ලොභෙන අභිභූතා හුත්වා පඤ්චකාමගුණෙ පරිභුඤ්ජන්තීති යොජනා. මුච්ඡාකාරන්ති මොහනාකාරං. අධිඔසන්නාති අධිග්ගය්හ අජ්ඣොසාය අවසන්නා, තෙනාහ ‘‘ඔගාළ්හා’’ති. පරිනිට්ඨානප්පත්තාති ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපනවසෙන පරිනිට්ඨානං උපගතා. ආදීනවන්ති කාමපරිභොගෙ සම්පති, ආයතිඤ්ච දොසං අපස්සන්තා. ඝාසච්ඡාදනාදිසම්භොගනිමිත්තසංකිලෙසතො නිස්සරන්ති අපගච්ඡන්ති එතෙනාති නිස්සරණං, යොනිසො පච්චවෙක්ඛිත්වා තෙසං පරිභොගපඤ්ඤා. තදභාවතො අනිස්සරණපඤ්ඤාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදමෙත්ථා’’තිආදිමාහ.

'Gedhena': the construction is that, having been overcome by greed, they indulge in the five strands of sensual pleasure. 'Mucchākāraṃ' means the state of delusion. 'Adhiosannā' means having seized, clung to, and sunk down; therefore, he said, 'ogāḷhā' (engulfed). 'Pariniṭṭhānappattā' means having swallowed, they have reached consummation by way of bringing it to completion. 'Ādīnavaṃ' means not seeing the fault in the enjoyment of sensual pleasures, either in the present or in the future. 'Nissaraṇaṃ' is that by which one escapes, one departs from the defilement caused by the sign of enjoying things like food and clothing; this escape is the wisdom of using them with proper reflection. To show this meaning—that in the absence of that, there is no wisdom of escape—he said, 'idamettha,' and so on.

548-9. ආවරන්තීති [Pg.403] කුසලප්පවත්තිං ආදිතොව නිවාරෙන්ති. නිවාරෙන්තීති නිරවසෙසතො වාරයන්ති. ඔනන්ධන්තීති ඔගාහන්තා විය ඡාදෙන්ති. පරියොනන්ධන්තීති සබ්බසො ඡාදෙන්ති. ආවරණාදීනං වසෙනාති ආවරණාදිඅත්ථානං වසෙන. තෙ හි ආසෙවනබලවතාය පුරිමපුරිමෙහි පච්ඡිමපච්ඡිමා දළ්හතරතමාදිභාවප්පත්තා වුත්තා.

548-9. 'Āvaranti' means they prevent the arising of wholesome states from the very beginning. 'Nivārenti' means they block without remainder. 'Onandhanti' means they cover as if submerging. 'Pariyonandhanti' means they cover completely. 'Āvaraṇādīnaṃ vasena' means by way of the meanings of obstruction, and so on. For they, because of the strength of cultivation, are said to have attained states of being progressively stronger, the later ones than the earlier ones.

සංසන්දනකථාවණ්ණනා

Explanation of the Discourse on Comparison

550. ඉත්ථිපරිග්ගහෙ සති පුරිසස්ස පඤ්චකාමගුණපරිග්ගහො පරිපුණ්ණො එව හොතීති වුත්තං ‘‘සපරිග්ගහොති ඉත්ථිපරිග්ගහෙන සපරිග්ගහො’’ති. ‘‘ඉත්ථිපරිග්ගහෙන අපරිග්ගහො’’ති ච ඉදං තෙවිජ්ජබ්‍රාහ්මණෙසු දිස්සමානපරිග්ගහානං දුට්ඨුල්ලතමපරිග්ගහාභාවදස්සනං. එවංභූතානං තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං කා බ්‍රහ්මුනා සංසන්දනා, බ්‍රහ්මා පන සබ්බෙන සබ්බං අපරිග්ගහොති. වෙරචිත්තෙන අවෙරො, කුතො එතස්ස වෙරප්පයොගොති අධිප්පායො. චිත්තගෙලඤ්ඤසඞ්ඛාතෙනාති චිත්තුප්පාදගෙලඤ්ඤසඤ්ඤිතෙන, තෙනස්ස සබ්බරූපකායගෙලඤ්ඤභාවො වුත්තො හොති. බ්‍යාපජ්ඣෙනාති දුක්ඛෙන. උද්ධච්චකුක්කුච්චාදීහීති ආදි-සද්දෙන තදෙකට්ඨා සංකිලෙසධම්මා සඞ්ගය්හන්ති. අප්පටිපත්තිහෙතුභූතාය විචිකිච්ඡාය සති න කදාචි චිත්තං පුරිසස්ස වසෙ වත්තති, පහීනාය පන සියා වසවත්තනන්ති ආහ ‘‘විචිකිච්ඡාය අභාවතො චිත්තං වසෙ වත්තෙතී’’ති. චිත්තගතිකාති චිත්තවසිකා, තෙනාහ චිත්තස්ස වසෙ වත්තන්තී’’ති. න තාදිසොති බ්‍රාහ්මණා විය චිත්තවසිකො න හොති, අථ ඛො වසීභූතජ්ඣානාභිඤ්ඤතාය චිත්තං අත්තනො වසෙ වත්තෙතීති වසවත්තී.

550. When there is possession of a woman, it is said that a man’s possession of the five strands of sensual pleasure is complete; thus it is said: 'sapariggaho' (he is possessed) means 'possessed through the possession of a woman.' And 'unpossessed through the possession of a woman'—this shows the absence of the grossest possession among the possessions seen in the Brahmins versed in the three Vedas. How then could such Brahmins versed in the three Vedas be united with Brahmā? For Brahmā is entirely free from possession. The meaning is: with a mind free from enmity, how could there be any application of enmity in him? 'Cittagelaññasaṅkhātena' means 'designated as a sickness of thought-production,' thereby indicating that his entire physical body is in a state of sickness. 'Byāpajjhena' means 'through suffering.' 'Uddhaccakukkuccādīhi' (by restlessness and remorse, etc.)—the word 'etc.' includes other defilements of a similar nature. When doubt, the cause of non-practice, is present, a man’s mind never comes under his control. But when it is abandoned, it may come under control—hence it is said: 'vicikicchāya abhāvato cittaṃ vase vatteti' (because doubt is absent, the mind comes under control). 'Cittagatika' means 'controlled by the mind'; therefore, it is said: 'cittassa vase vattanti' (it comes under the control of the mind). 'Na tādiso' (not like them)—he is not controlled by the mind like the Brahmins; rather, through mastery of jhāna and higher knowledge, he brings the mind under his own control—thus, he is 'vasavattī' (one who wields control).

552. බ්‍රහ්මලොකමග්ගෙති බ්‍රහ්මලොකගාමිමග්ගෙ පටිපජ්ජිතබ්බෙ, පඤ්ඤපෙතබ්බෙ වා, තං පඤ්ඤපෙන්තාති අධිප්පායො. උපගන්ත්වාති අමග්ගමෙව ‘‘මග්ගො’’ති මිච්ඡාපටිපජ්ජනෙන උපගන්ත්වා, පටිජානිත්වා වා. පඞ්කං ඔතිණ්ණා වියාති මත්ථකෙ එකඞ්ගුලං වා උපඩ්ඪඞ්ගුලං වා සුක්ඛතාය ‘‘සමතල’’න්ති සඤ්ඤාය අනෙකපොරිසං මහාපඞ්කං ඔතිණ්ණා විය. අනුප්පවිසන්තීති අපායමග්ගං බ්‍රහ්මලොකමග්ගසඤ්ඤාය ඔගාහයන්ති. තතො එව සංසීදිත්වා විසාදං පාපුණන්ති. එවන්ති ‘‘සමතල’’න්තිආදිනා වුත්තනයෙන. සංසීදිත්වාති නිම්මුජ්ජිත්වා. සුක්ඛතරණං මඤ්ඤෙ තරන්තීති සුක්ඛනදිතරණං තරන්ති මඤ්ඤෙ. තස්මාති යස්මා තෙවිජ්ජා අමග්ගමෙව ‘‘මග්ගො’’ති උපගන්ත්වා සංසීදන්ති, තස්මා. යථා [Pg.404] තෙති යථා තෙ ‘‘සමතල’’න්ති සඤ්ඤාය පඞ්කං ඔතිණ්ණා. ඉධෙව චාති ඉමස්මිඤ්ච අත්තභාවෙ. සුඛං වා සාතං වා න ලභන්තීති ඣානසුඛං වා විපස්සනාසාතං වා න ලභන්ති, කුතො මග්ගසුඛං වා නිබ්බානසාතං වාති අධිප්පායො. මග්ගදීපකන්ති මග්ගදීපකාභිමතං. ‘‘ඉරිණ’’න්ති අරඤ්ඤානියා ඉදං අධිවචනන්ති ආහ ‘‘අගාමකං මහාරඤ්ඤ’’න්ති. මිගරුරුආදීනම්පි අනුපභොගරුක්ඛෙහි. පරිවත්තිතුම්පි න සක්කා හොන්ති මහාකණ්ටකතාය. ඤාතීනං බ්‍යසනං විනාසො ඤාතිබ්‍යසනං. එවං භොගසීලබ්‍යසනානි වෙදිතබ්බානි. රොගො එව බ්‍යසති විබාධතීති රොගබ්‍යසනං. එවං දිට්ඨිබ්‍යසනම්පි දට්ඨබ්බං.

552. 'Brahmalokamagga' means 'on the path leading to the Brahma-world, which should be practiced or taught'; the meaning is that they teach it. 'Upagantvā' means 'approaching by wrongly practicing what is not the path as if it were the path, or by claiming it to be so.' 'Paṅkaṃ otiṇṇā viya' is like having stepped into a great swamp many fathoms deep, mistaking it for level ground due to its surface being dry for an inch or half an inch at the top. 'Anuppavisanti' means 'they plunge into the path to the lower realms, believing it to be the path to the Brahma-world.' From this very act, they sink and come to despair. 'Evaṃ' refers to the manner described by 'samatala' (level ground) and so on. 'Saṃsīditvā' means 'having sunk.' 'Sukkhataraṇaṃ maññe taranti' means 'they imagine they are crossing a dry riverbed.' 'Tasmā' means 'because those versed in the three Vedas, having wrongly approached what is not the path as if it were, sink.' 'Yathā te' means 'just as they, under the perception of 'samatala' (level ground), step into the swamp.' 'Idheva ca' means 'and in this very existence.' 'Sukhaṃ vā sātaṃ vā na labhanti' means 'they do not attain the bliss of jhāna or the delight of insight; how much less the bliss of the path or the delight of Nibbāna'—this is the meaning. 'Maggadīpaka' refers to 'one who is regarded as a lamp of the path.' 'Iriṇa' is another term for wilderness; hence he says, 'agāmakaṃ mahāraññaṃ' (an uninhabited great forest), because of trees unsuitable for enjoyment even by animals like deer and antelopes. They cannot even turn around because of the great thorns. 'Ñātīnaṃ byasanaṃ' means 'the destruction of relatives.' Similarly, the ruin of wealth and virtue should be understood. 'Rogo eva byasati vibādhatīti rogabyasanaṃ' means 'disease itself destroys, it afflicts—this is the ruin by disease.' Likewise, the ruin by wrong view should be seen.

554. ජාතසංවඩ්ඪොති ජාතො හුත්වා සංවඩ්ඪිතො. න සබ්බසො පච්චක්ඛා හොන්ති පරිචයාභාවතො. චිරනික්ඛන්තොති නික්ඛන්තො හුත්වා චිරකාලො. දන්ධායිතත්තන්ති විස්සජ්ජනෙ මන්දත්තං සණිකවුත්ති, තං පන සංසයවසෙන චිරායනං නාම හොතීති ආහ ‘‘කඞ්ඛාවසෙන චිරායිතත්ත’’න්ති. විත්ථායිතත්තන්ති සාරජ්ජිතත්තං. අට්ඨකථායං පන විත්ථායිතත්තං නාම ඡම්භිතත්තන්ති අධිප්පායෙන ‘‘ථද්ධභාවග්ගහණ’’න්ති වුත්තං.

554. 'Jātasaṃvaḍḍho' means 'born and fully grown.' They are not entirely manifest because of unfamiliarity. 'Ciranikkhanto' means 'having left a long time ago.' 'Dandhāyitatta' refers to 'slowness in responding, sluggishness'; that slowness, however, due to doubt is called 'delaying,' hence it is said, 'kaṅkhāvasena cirāyitatta' (delayed by doubt). 'Vitthāyitatta' means 'being infatuated.' In the commentary, however, 'vitthāyitatta' is explained as being stunned; with this meaning it is said to be 'thaddhabhāvaggahaṇa' (the taking on of a rigid state).

555. උ-ඉති උපසග්ගයොගෙ ලුම්ප-සද්දො උද්ධරණත්ථො හොතීති ‘‘උල්ලුම්පතූ’’ති පදස්ස උද්ධරතූති අත්ථමාහ. උපසග්ගවසෙන හි ධාතු-සද්දා අත්ථවිසෙසවුත්තිනො හොන්ති යථා ‘‘උද්ධරතූ’’ති.

555. 'U-' as a prefix in conjunction with the root 'lumpa' means 'lifting out'; thus, for the word 'ullumpatu,' he states the meaning as 'uddharatu' (let him lift out). Indeed, verbal roots, influenced by prefixes, express specific meanings, as with 'uddharatu'.

බ්‍රහ්මලොකමග්ගදෙසනාවණ්ණනා

Exposition of the Teaching on the Path to the Brahma World.

556. යස්ස අතිසයෙන බලං අත්ථි, සො ‘‘බලවා’’ති වුත්තොති ආහ ‘‘බලසම්පන්නො’’ති. සඞ්ඛං ධමයතීති සඞ්ඛධමකො, තං ධමයිත්වා තතො සද්දපවත්තකො. අප්පනාව වට්ටති පටිපක්ඛතො සම්මදෙව චෙතසො විමුත්තිභාවතො.

556. He who has surpassing strength is called 'strong,' thus it is said, 'endowed with strength.' He who blows the conch is a conch-blower; having blown it, he then generates the sound. Absorption alone is fitting, because of the mind being perfectly liberated from opposition.

පමාණකතං කම්මං නාම කාමාවචරං පමාණකරානං සංකිලෙසධම්මානං අවික්ඛම්භනතො. තථා හි තං බ්‍රහ්මවිහාරපුබ්බභාගභූතං පමාණං අතික්කමිත්වා ඔදිස්සකඅනොදිස්සකදිසාඵරණවසෙන වඩ්ඪෙතුං න සක්කා. වුත්තවිපරියායතො පන අප්පමාණකතං කම්මං නාම රූපාරූපාවචරං, තෙනාහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදි. තත්ථ අරූපාවචරෙ ඔදිස්සකානොදිස්සකවසෙන ඵරණං න ලබ්භති, තථා දිසාඵරණං.

Kamma that is made limited is kamma of the sensual sphere, because of the non-suppression of the defiling states that make for limitation. Indeed, that which is the preliminary part of the divine abidings cannot be expanded beyond its measure by way of pervading directions specifically and unspecifically. Conversely, kamma that is made measureless is kamma of the form and formless spheres; hence it is said, 'for that…' and so forth. There, in the formless sphere, pervasion by way of specific and unspecific objects is not found, nor is directional pervasion.

කෙචි [Pg.405] පන තං ආගමනවසෙන ලබ්භතීති වදන්ති, තදයුත්තං. න හි බ්‍රහ්මවිහාරනිස්සන්දො ආරුප්පං, අථ ඛො කසිණනිස්සන්දො, තස්මා යං සුවිභාවිතං වසීභාවං පාපිතං ආරුප්පං, තං ‘‘අප්පමාණකත’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යං වා සාතිසයං බ්‍රහ්මවිහාරභාවනාය අභිසඞ්ඛතෙන සන්තානෙන නිබ්බත්තිතං, යඤ්ච බ්‍රහ්මවිහාරසමාපත්තිතො වුට්ඨාය සමාපන්නං අරූපාවචරජ්ඣානං, තං ඉමිනා පරියායෙන ඵරණප්පමාණවසෙන අප්පමාණකතන්ති වත්තුං වට්ටතීති අපරෙ. වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

Some, however, say that it is attainable by way of arrival, but this is not fitting. For the formless attainment is not the outflow of the divine abidings, but rather the outflow of the kasiṇas. Therefore, it should be understood that the formless attainment which is well-developed and brought to mastery is what is called 'made measureless.' Alternatively, others say that what is produced by a continuum fabricated with an exceeding cultivation of the divine abidings, and the formless-sphere jhāna which is attained after emerging from the attainment of the divine abidings—this, by this method, can be appropriately said to be 'made measureless' in the sense of the extent of pervasion. This should be investigated and adopted.

රූපාවචරාරූපාවචරකම්මෙති රූපාවචරකම්මෙ, අරූපාවචරකම්මෙ ච සති. න ඔහීයති න තිට්ඨතීති කතූපචිතම්පි කාමාවචරකම්මං යථාධිගතෙ මහග්ගතජ්ඣානෙ අපරිහීනෙ තං අභිභවිත්වා පටිබාහිත්වා සයං ඔහීයකං හුත්වා පටිසන්ධිං දාතුං සමත්ථභාවෙ න තිට්ඨති. ලග්ගිතුන්ති ආවරිතුං නිසෙධෙතුං. ඨාතුන්ති පටිබලො හුත්වා ඨාතුං. ඵරිත්වාති පටිප්ඵරිත්වා. පරියාදියිත්වාති තස්ස සාමත්ථියං ඛෙපෙත්වා. කම්මස්ස පරියාදියනං නාම තස්ස විපාකුප්පාදනං නිසෙධෙත්වා අත්තනො විපාකුප්පාදනන්ති ආහ ‘‘තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා’’තිආදි. එවං මෙත්තාදිවිහාරීති එවං වුත්තානං මෙත්තාදීනං බ්‍රහ්මවිහාරානං වසෙන මෙත්තාදිවිහාරී.

'When there is kamma of the form and formless spheres' means when kamma of the form sphere and kamma of the formless sphere are present. 'It does not decline, it does not persist' means that even kamma of the sensual sphere that has been done and accumulated, when the exalted jhāna that has been attained has not declined, is overpowered and obstructed; becoming itself liable to decline, it is unable to persist in a state capable of giving rebirth. 'Laggituṃ' means to obstruct, to prohibit. 'Ṭhātuṃ' means to stand, having become capable. 'Pharitvā' means having pervaded against. 'Pariyādiyitvā' means having exhausted its capacity. The exhaustion of kamma means preventing its result from arising and causing one's own result to arise; hence it is said, 'having obstructed its result,' and so forth. Thus, 'a dweller in loving-kindness and so forth' means one who dwells by way of the divine abidings of loving-kindness and the like, as described.

559. අග්ගඤ්ඤසුත්තෙ…පෙ… අලත්ථුන්ති අග්ගඤ්ඤසුත්තෙ ආගතනයෙන උපසම්පදඤ්චෙව අරහත්තඤ්ච අලත්ථුං පටිලභිංසු. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

559. In the Aggañña Sutta...and so on...they attained: by the method that comes in the Aggañña Sutta, they attained, they received, both higher ordination and arahantship. The rest is indeed easily understood.

තෙවිජ්ජසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

The Elucidation of the Hidden Meaning of the Commentary on the Tevijja Sutta.

නිට්ඨිතා ච තෙරසසුත්තපටිමණ්ඩිතස්ස සීලක්ඛන්ධවග්ගස්ස අත්ථවණ්ණනාය

The exposition of the meaning of the Sīlakkhandha Vagga, adorned with thirteen discourses, is completed.

ලීනත්ථප්පකාසනාති.

Elucidation of the Hidden Meaning.

සීලක්ඛන්ධවග්ගටීකා නිට්ඨිතා.

The Subcommentary on the Sīlakkhandha Vagga is concluded.