Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Dīghanikāye

Trường Bộ Kinh

Sīlakkhandhavaggaṭīkā

Phụ Chú Giải Phẩm Giới Uẩn

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

Giải Thích Lời Mở Đầu Sách

Saṃvaṇṇanārambhe [Pg.1] ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ. Atha vā maṅgalabhāvato, sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi sammācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā. Atha vā ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ pūjanīyapūjāpuññavisesanibbattanatthaṃ, taṃ attano yathāladdhasampattinimittakassa kammassa balānuppādanatthaṃ, antarā ca tassa asaṅkocanatthaṃ, tadubhayaṃ anantarāyena aṭṭhakathāya parisamāpanatthaṃ. Idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati – ‘‘iti me pasannamatino…pe… tassānubhāvenā’’ti. Vatthuttayapūjā hi niratisayapuññakkhettasambuddhiyā aparimeyyappabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Yathāha –

Vào lúc bắt đầu bài giải thích, việc đảnh lễ Tam Bảo là nhằm mục đích liễu tri sự trong sạch của nguồn gốc và nơi nương tựa của Giáo pháp sẽ được giải thích. Hơn nữa, việc ấy là nhằm mục đích làm phát sinh lòng kính trọng to lớn nơi các bậc hiền trí đối với các bài giải thích Giáo pháp. Việc ấy lại nhằm mục đích thành tựu lợi ích và an lạc cho tất cả chúng sinh, thông qua sự thực hành chân chánh có được nhờ vào tuần tự học hỏi, ghi nhớ, v.v... một cách đúng đắn. Hoặc giả, trong bài giải thích này, hành động cúi lạy Tam Bảo là vì (việc ấy) có tính chất cát tường, vì là phận sự phải làm trước trong mọi công việc, vì đã được các bậc hiền trí thực hành đúng đắn, và vì để cho những người đời sau noi theo tấm gương đã thấy. Hoặc giả, việc thực hiện sự cúi lạy Tam Bảo là nhằm mục đích tạo ra phước báu đặc biệt từ việc cúng dường bậc đáng cúng dường. Việc ấy là nhằm mục đích làm tăng trưởng sức mạnh cho nghiệp là nhân của sự thành tựu mà tự thân đã đạt được, và cũng để không bị thối chuyển giữa chừng. Cả hai điều đó là nhằm mục đích hoàn tất bộ chú giải mà không gặp trở ngại. Và chính mục đích này đã được vị Đạo sư chủ trương ở đây. Thật vậy, ngài sẽ nói: “Như vậy, với tâm ý trong sáng của tôi... cho đến... nhờ oai lực của ngài.” Quả thật, việc cúng dường Tam Bảo là một phước báu thù thắng có oai lực không thể lường được, do sự giác ngộ về ruộng phước vô thượng, nên có khả năng phá tan tất cả các phiền não là nguyên nhân của chướng ngại, ngay cả trong thế gian có nhiều loại chướng ngại, và cũng ngăn ngừa được các tai họa như sự sợ hãi v.v... Như có lời dạy rằng:

‘‘Pūjārahe pūjayato, buddhe yadi va sāvake’’tiādi (dha. pa. 1.195; apa. 1.10.1), tathā –

“Người cúng dường đến các bậc đáng cúng dường, là các vị Phật hay các vị Thinh văn,” v.v... (Pháp Cú 195; Thánh Nhân Ký Sự 1.10.1), cũng vậy –

‘‘Ye bhikkhave buddhe pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’tiādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

“Này các Tỳ khưu, những ai có lòng tịnh tín nơi Đức Phật, những người ấy có lòng tịnh tín nơi đối tượng tối thượng. Và đối với những người có lòng tịnh tín nơi đối tượng tối thượng, quả báu cũng là tối thượng,” v.v... (Tăng Chi Bộ 4.34; Phật Thuyết Như Vậy 90).

‘‘Buddhoti [Pg.2] kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenapi jambudīpassa.Dhammoti…pe… saṅghoti…pe… dīpassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.6);

“Đối với người đang xưng tán ‘Buddho,’ niềm hỷ lạc nào phát sinh trong thân; niềm hỷ lạc ấy quả thật là cao thượng hơn cả toàn cõi Diêm-phù-đề. ‘Dhammo’... v.v... ‘Saṅgho’... v.v... cõi Diêm-phù-đề.” (Chú giải Trường Bộ 1.6);

Tathā –

Cũng vậy –

‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11),

“Này Mahānāma, vào lúc nào vị Thánh đệ tử niệm tưởng đến Như Lai, vào lúc ấy tâm của vị ấy không bị tham chi phối, không bị sân... v.v... không bị si chi phối,” v.v... (Tăng Chi Bộ 6.10; 11.11),

‘‘Araññe rukkhamūle vā…pe…Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā,Lomahaṃso na hessatī’’ti. (saṃ. ni. 1.249) ca

“Hoặc ở trong rừng, hoặc dưới gốc cây... v.v... Sự sợ hãi hay sự kinh hoàng, hay sự dựng lông tóc sẽ không khởi lên.” (Tương Ưng Bộ 1.249) và

Tattha yassa vatthuttayassa vandanaṃ kattukāmo, tassa guṇātisayayogasandassanatthaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādinā gāthattayamāha. Guṇātisayayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetappayojanaṃ sādhetīti. Tattha yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā, atha kho karuṇāpaññāppadhānāti tadubhayappadhānameva tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ taṃmūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādi vuttaṃ.

Ở đây, vì muốn thực hiện việc đảnh lễ Tam Bảo, ngài đã nói ba câu kệ bắt đầu bằng ‘karuṇāsītalahadayaṃ’ (với tâm mát lạnh lòng bi) để chỉ ra sự liên hệ với các phẩm chất siêu việt của Tam Bảo ấy. Quả thật, do sự liên hệ với các phẩm chất siêu việt mà có được tư cách đáng được đảnh lễ, và việc đảnh lễ được thực hiện đối với bậc đáng đảnh lễ sẽ thành tựu được mục đích như đã dự định. Ở đây, vì muốn giải thích bài thuyết pháp mà bài thuyết pháp ấy không phải lấy lòng bi làm trọng yếu như bài thuyết pháp về Luật, cũng không phải lấy trí tuệ làm trọng yếu như bài thuyết pháp về Vi Diệu Pháp, mà đúng hơn là lấy cả lòng bi và trí tuệ làm trọng yếu, do đó, trước tiên để tán thán đấng Chánh Đẳng Chánh Giác là bậc trọng yếu về cả hai phương diện ấy, và vì các bảo vật còn lại có nguồn gốc từ ngài, nên câu kệ bắt đầu bằng ‘karuṇāsītalahadayaṃ’ đã được nói đến.

Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati, apanetīti attho. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati, vibādhatīti attho, paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā, attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti. Karuṇāya sītalaṃ karuṇāsītalaṃ, karuṇāsītalaṃ hadayaṃ assāti karuṇāsītalahadayo, taṃ karuṇāsītalahadayaṃ. Tattha kiñcāpi paresaṃ hitopasaṃhārasukhādiaparihānicchanasabhāvatāya, byāpādāratīnaṃ ujuvipaccanīkatāya ca sattasantānagatasantāpavicchedanākārappavattiyā mettāmuditānampi cittasītalabhāvakāraṇatā upalabbhati, tathāpi [Pg.3] dukkhāpanayanākārappavattiyā parūpatāpāsahanarasā avihiṃsābhūtā karuṇā visesena bhagavato cittassa cittapassaddhi viya sītībhāvanimittanti vuttaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Karuṇāmukhena vā mettāmuditānampi hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttāti daṭṭhabbaṃ.

Trong đó, ‘karuṇā’ (lòng bi) là do động từ ‘kirati,’ có nghĩa là nó phân tán, loại bỏ nỗi khổ của người khác. Hoặc giả, ‘karuṇā’ là do động từ ‘kiṇāti,’ có nghĩa là khi có nỗi khổ của người khác, nó làm tổn thương, làm phiền muộn người có lòng bi. Hoặc ‘karuṇā’ là vì khi có nỗi khổ của người khác, nó làm cho các bậc thiện nhân rung động, làm cho tâm khổ não. Hoặc giả, ‘kaṃ’ là an lạc, ‘rundhati’ là ngăn chặn, nên gọi là ‘karuṇā.’ Quả thật, tâm bi này có trạng thái là mong muốn loại trừ nỗi khổ của người khác, do không màng đến sự an lạc của bản thân nên nó ngăn chặn, trói buộc sự an lạc của những người có lòng bi. ‘Karuṇāya sītalaṃ’ là mát lạnh do lòng bi. ‘Karuṇāsītalahadayo’ là người có tâm mát lạnh do lòng bi; (đảnh lễ) ngài, bậc có tâm mát lạnh do lòng bi. Ở đây, mặc dù tâm từ và tâm hỷ cũng được nhận thấy là nguyên nhân làm cho tâm mát lạnh, do bản chất mong muốn mang lại lợi ích và không làm mất đi sự an lạc v.v... cho người khác, do là đối nghịch trực tiếp với sân hận và bất mãn, và do diễn tiến theo cách thức đoạn trừ sự nóng nảy trong tâm của chúng sinh, tuy nhiên, lòng bi, với sự diễn tiến theo cách thức loại trừ khổ đau, với vai trò là không thể chịu đựng được sự đau khổ của người khác, và với bản chất là vô hại, một cách đặc biệt, giống như sự an tịnh của tâm, là nhân làm cho tâm của Đức Thế Tôn trở nên mát lạnh, nên được nói là ‘karuṇāsītalahadayaṃ’ (bậc có tâm mát lạnh do lòng bi). Hoặc nên hiểu rằng, thông qua lòng bi, nguyên nhân làm cho tâm mát lạnh của cả tâm từ và tâm hỷ cũng đã được nói đến.

Atha vā asādhāraṇañāṇavisesanibandhanabhūtā sātisayaṃ niravasesañca sabbaññutaññāṇaṃ viya savisayabyāpitāya mahākaruṇābhāvaṃ upagatā karuṇāva bhagavato atisayena hadayasītalabhāvahetūti āha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Atha vā satipi mettāmuditānaṃ sātisaye hadayasītībhāvanibandhanatte sakalabuddhaguṇavisesakāraṇatāya tāsampi kāraṇanti karuṇāva bhagavato hadayasītalabhāvakāraṇaṃ vuttā. Karuṇānidānā hi sabbepi buddhaguṇā. Karuṇānubhāvanibbāpiyamānasaṃsāradukkhasantāpassa hi bhagavato paradukkhāpanayanakāmatāya anekānipi asaṅkheyyāni kappānaṃ akilantarūpasseva niravasesabuddhakaradhammasambharaṇaniyatassa samadhigatadhammādhipateyyassa ca sannihitesupi sattasaṅkhārasamupanītahadayūpatāpanimittesu na īsakampi cittasītībhāvassaññathattamahosīti. Etasmiñca atthavikappe tīsupi avatthāsu bhagavato karuṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.

Hoặc giả, cũng giống như Nhất thiết chủng trí (sabbaññutaññāṇaṃ) là nền tảng cho các loại trí tuệ đặc biệt phi thường, lòng bi (karuṇā) do có sự lan tỏa đến đối tượng của nó đã trở thành đại bi (mahākaruṇā), và chính lòng bi ấy là nguyên nhân cho trạng thái mát mẻ tuyệt đối của tâm đức Thế Tôn, nên Ngài được gọi là “bậc có tâm mát mẻ nhờ lòng bi” (karuṇāsītalahadaya). Hoặc giả, mặc dù tâm từ (mettā) và tâm hỷ (muditā) cũng là nền tảng cho trạng thái mát mẻ của tâm một cách đặc biệt, nhưng lòng bi được nói là nguyên nhân cho trạng thái mát mẻ của tâm đức Thế Tôn vì nó là nguyên nhân của tất cả các phẩm chất đặc biệt của một vị Phật, và cũng là nguyên nhân của cả hai tâm kia. Thật vậy, tất cả các Phật đức đều có lòng bi làm nguồn gốc. Vì sự thiêu đốt của khổ đau trong luân hồi đã được dập tắt bởi năng lực của lòng bi, và vì mong muốn loại trừ khổ đau cho chúng sinh khác, nên trong vô số a-tăng-kỳ kiếp, đức Thế Tôn đã không hề mệt mỏi, quyết tâm tích lũy trọn vẹn các pháp tạo nên một vị Phật, và đã đạt được quyền tự chủ đối với Pháp. Ngay cả khi có mặt những duyên do các hành của chúng sinh mang lại có thể làm não loạn tâm, cũng không hề có một chút thay đổi nào trong trạng thái mát mẻ của tâm Ngài. Và trong cách giải thích ý nghĩa này, cần phải hiểu rằng lòng bi của đức Thế Tôn được bao gồm trong cả ba thời kỳ.

Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Paññāva ñeyyāvaraṇappahānato pakārehi dhammasabhāvāvajotanaṭṭhena pajjototi paññāpajjoto, savāsanappahānato visesena hataṃ samugghāṭitaṃ vihataṃ, paññāpajjotena vihataṃ paññāpajjotavihataṃ. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, mohanamattameva vā tanti moho, avijjā, sveva visayasabhāvapaṭicchādanato andhakārasarikkhatāya tamo viyāti tamo, paññāpajjotavihato mohatamo etassāti paññāpajjotavihatamohatamo, taṃ paññāpajjotavihatamohatamaṃ. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ satipi paññāpajjotena avijjāndhakārassa vihatabhāve saddhādhimuttehi viya diṭṭhippattānaṃ sāvakehi, paccekasambuddhehi ca savāsanappahānena sammāsambuddhānaṃ kilesappahānassa viseso vijjatīti sātisayena avijjāppahānena bhagavantaṃ thomento āha ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.

Trí tuệ (paññā) là cái biết rõ (pajānāti), nghĩa là sự thâm nhập vào thực tánh một cách đa dạng. Chính trí tuệ là ngọn đèn (pajjoto) vì có ý nghĩa soi sáng thực tánh của các pháp một cách đa dạng do đã đoạn trừ được chướng ngại của sở tri, nên gọi là ngọn đèn trí tuệ (paññāpajjoto). Bị phá hủy (vihataṃ) có nghĩa là bị tiêu diệt, bị nhổ bật gốc, bị phá tan một cách đặc biệt do đã đoạn trừ được các tập khí (savāsana). Bị phá hủy bởi ngọn đèn trí tuệ là paññāpajjotavihataṃ. Si (moho) là cái làm cho người ta mê lầm, hoặc tự nó mê lầm, hoặc chỉ đơn thuần là trạng thái mê lầm; đó là vô minh (avijjā). Chính nó giống như bóng tối (tamo) vì che lấp thực tánh của đối tượng, nên gọi là bóng tối (tamo). Vị nào có bóng tối si mê bị phá hủy bởi ngọn đèn trí tuệ thì gọi là paññāpajjotavihatamohatamo. Dạng đối cách của từ này là paññāpajjotavihatamohatamaṃ. Thật vậy, mặc dù đối với tất cả các bậc lậu tận, bóng tối vô minh đã bị phá hủy bởi ngọn đèn trí tuệ, nhưng sự đoạn trừ phiền não của các bậc Chánh Đẳng Giác có sự khác biệt so với các vị Thánh đệ tử Kiến Đáo (diṭṭhippatta) cũng như Tín Giải Thoát (saddhādhimutta), và so với các bậc Độc Giác Phật (paccekasambuddha), đó là sự đoạn trừ cả tập khí (savāsanappahāna). Do đó, khi tán thán đức Thế Tôn về sự đoạn trừ vô minh một cách vượt trội, tác giả đã nói “bậc đã phá tan bóng tối si mê bằng ngọn đèn trí tuệ” (paññāpajjotavihatamohatamaṃ).

Atha [Pg.4] vā antarena paropadesaṃ attano santāne accantaṃ avijjāndhakāravigamassa nibbattitattā, tattha ca sabbaññutāya, balesu ca vasībhāvassa samadhigatattā, parasantatiyañca dhammadesanātisayānubhāvena sammadeva tassa pavattitattā bhagavāva visesato mohatamavigamena thometabboti āha ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Imasmiñca atthavikappe ‘‘paññāpajjoto’’ti padena bhagavato paṭivedhapaññā viya desanāpaññāpi sāmaññaniddesena ekasesanayena vā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.

Hoặc giả, đức Thế Tôn đáng được tán thán một cách đặc biệt về sự diệt trừ bóng tối si mê vì Ngài đã tự mình thành tựu sự diệt trừ hoàn toàn bóng tối vô minh trong dòng tâm thức của mình mà không cần sự chỉ dạy của người khác, vì Ngài đã đạt được nhất thiết trí và quyền tự chủ đối với các lực, và vì Ngài đã làm cho sự diệt trừ ấy khởi lên một cách đúng đắn trong dòng tâm thức của chúng sinh khác nhờ năng lực thuyết pháp siêu việt của mình. Do đó, tác giả đã nói “bậc đã phá tan bóng tối si mê bằng ngọn đèn trí tuệ” (paññāpajjotavihatamohatamaṃ). Và trong cách giải thích ý nghĩa này, cần phải hiểu rằng thuật ngữ “ngọn đèn trí tuệ” (paññāpajjoto) không chỉ bao gồm trí tuệ chứng ngộ (paṭivedhapaññā) của đức Thế Tôn mà còn cả trí tuệ thuyết giảng (desanāpaññā), được bao hàm thông qua cách chỉ định chung hoặc theo nguyên tắc tỉnh lược (ekasesanaya).

Atha vā bhagavato ñāṇassa ñeyyapariyantikattā sakalañeyyadhammasabhāvābodhanasamatthena anāvaraṇañāṇasaṅkhātena paññāpajjotena sabbañeyyadhammasabhāvacchādakassa mohandhakārassa vidhamitattā anaññasādhāraṇo bhagavato mohatamavināsoti katvā vuttaṃ ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Ettha ca mohatamavidhamanante adhigatattā anāvaraṇañāṇaṃ kāraṇūpacārena sakasantāne mohatamavidhamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Abhinīhārasampattiyā savāsanappahānameva hi kilesānaṃ ‘‘ñeyyāvaraṇappahāna’’nti, parasantāne pana mohatamavidhamanassa kāraṇabhāvato anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘mohatamavidhamana’’nti vuccatīti.

Hoặc giả, vì trí tuệ của đức Thế Tôn bao trùm mọi đối tượng sở tri, nên bằng ngọn đèn trí tuệ, tức là trí vô ngại (anāvaraṇañāṇa) có khả năng liễu tri thực tánh của tất cả các pháp sở tri, bóng tối si mê che lấp thực tánh của tất cả các pháp sở tri đã bị xua tan. Do đó, sự hủy diệt bóng tối si mê của đức Thế Tôn là phi thường (không chung với ai khác), nên được nói là “bậc đã phá tan bóng tối si mê bằng ngọn đèn trí tuệ” (paññāpajjotavihatamohatamaṃ). Ở đây, cần phải hiểu rằng trí vô ngại, vì được chứng đắc sau khi đã xua tan bóng tối si mê, nên được gọi là sự xua tan bóng tối si mê trong dòng tâm thức của chính mình theo phép ẩn dụ chỉ nguyên nhân. Thật vậy, chính sự đoạn trừ phiền não cùng với tập khí (savāsanappahāna) nhờ sự viên mãn của lời phát nguyện (abhinīhāra) được gọi là “sự đoạn trừ chướng ngại của sở tri” (ñeyyāvaraṇappahāna). Nhưng vì là nguyên nhân cho việc xua tan bóng tối si mê trong dòng tâm thức của chúng sinh khác, nên trí vô ngại được gọi là “sự xua tan bóng tối si mê” (mohatamavidhamana).

Kiṃ pana kāraṇaṃ avijjāvigghāto yeveko pahānasampattivasena bhagavato thomanānimittaṃ gayhati, na pana sātisayaniravasesakilesappahānanti? Tappahānavacaneneva tadekaṭṭhatāya sakalasaṃkilesagaṇasamugghātajotitabhāvato. Na hi so tādiso kileso atthi, yo niravasesaavijjāppahānena na pahīyatīti. Atha vā vijjā viya sakalakusaladhammasamuppattiyā niravasesākusaladhammanibbattiyā, saṃsārappavattiyā ca avijjā padhānakāraṇanti tabbigghātavacanena sakalasaṃkilesagaṇasamugghāto vuttoyeva hotīti vuttaṃ ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.

Nhưng tại sao chỉ có sự diệt trừ vô minh được xem là lý do để tán thán đức Thế Tôn về phương diện thành tựu đoạn trừ, mà không phải là sự đoạn trừ tất cả phiền não một cách vượt trội và trọn vẹn? Bởi vì chính lời nói về sự đoạn trừ vô minh, do có cùng một ý nghĩa, đã làm sáng tỏ sự nhổ bật gốc toàn bộ nhóm phiền não. Thật vậy, không có phiền não nào mà không bị đoạn trừ khi vô minh được đoạn trừ một cách trọn vẹn. Hoặc giả, cũng như minh (vijjā) là nguyên nhân chính cho sự sinh khởi của tất cả các pháp thiện, vô minh (avijjā) là nguyên nhân chính cho sự phát sinh của tất cả các pháp bất thiện và cho sự tiếp diễn của luân hồi. Do đó, bằng lời nói về sự diệt trừ vô minh, sự nhổ bật gốc toàn bộ nhóm phiền não cũng đã được nói đến. Vì vậy, đã nói là “bậc đã phá tan bóng tối si mê bằng ngọn đèn trí tuệ” (paññāpajjotavihatamohatamaṃ).

Narā ca amarā ca narāmarā, saha narāmarehīti sanarāmaro, sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko, tassa garuti sanarāmaralokagaru, taṃ sanarāmaralokagaruṃ. Etena devamanussānaṃ viya tadavasiṭṭhasattānampi yathārahaṃ guṇavisesāvahato bhagavato upakāritaṃ [Pg.5] dasseti. Na cettha padhānāpadhānabhāvo codetabbo. Añño hi saddakkamo, añño atthakkamo. Edisesu hi samāsapadesu padhānampi appadhānaṃ viya niddisīyati yathā – ‘‘sarājikāya parisāyā’’ti (apa. aṭṭha. 1.82). Kāmañcettha sattasaṅkhārabhājanavasena tividho loko, garubhāvassa pana adhippetattā garukaraṇasamatthasseva yujjanato sattalokassavasena attho gahetabbo. So hi lokiyanti ettha puññapāpāni tabbipāko cāti ‘‘loko’’ti vuccati. Amaraggahaṇena cettha upapattidevā adhippetā.

Người và trời là narāmarā. Cùng với người và trời là sanarāmaro. Thế gian cùng với người và trời là sanarāmaraloko. Bậc Đạo sư của thế gian cùng với người và trời là sanarāmaralokagaru. Dạng đối cách của từ này là sanarāmaralokagaruṃ. Qua đó, câu kệ cho thấy lòng từ bi của đức Thế Tôn, người mang lại những phẩm chất đặc biệt cho các chúng sinh còn lại một cách tương xứng, cũng như cho chư thiên và loài người. Ở đây, không nên nêu lên vấn đề về thứ tự chính phụ. Trật tự của từ ngữ là một chuyện, trật tự của ý nghĩa lại là chuyện khác. Thật vậy, trong những hợp từ như vậy, ngay cả thành phần chính cũng có thể được nêu ra như thể là thành phần phụ, ví dụ như trong câu “sarājikāya parisāyā” (hội chúng cùng với đức vua). Mặc dù ở đây thế gian có ba loại theo nghĩa chúng sinh, các hành và thế giới vật chất, nhưng vì ý muốn nói đến phẩm chất của một bậc Đạo sư (garubhāva), nên ý nghĩa cần được hiểu theo nghĩa thế giới chúng sinh (sattaloka), vì điều đó phù hợp với một người có khả năng được tôn kính. Thật vậy, thế giới ấy được gọi là “loka” vì các nghiệp thiện ác và quả báo của chúng được trải nghiệm (lokiyanti) trong đó. Và ở đây, bằng việc dùng từ “trời” (amarā), ý muốn nói đến các vị thiên nhân do hóa sinh (upapattidevā).

Atha vā samūhattho loka-saddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti. Saha narehīti sanarā, sanarā ca te amarā ceti sanarāmarā, tesaṃ lokoti sanarāmaralokoti purimanayeneva yojetabbaṃ. Amara-saddena cettha visuddhidevāpi saṅgayhanti. Te hi maraṇābhāvato paramatthato amarā. Narāmarānaṃyeva ca gahaṇaṃ ukkaṭṭhaniddesavasena, yathā – ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157). Tathā hi sabbānatthapariharaṇapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya, aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamaṃ gāravaṭṭhānaṃ, tena vuttaṃ – ‘‘sanarāmaralokagaru’’nti.

Hoặc nữa, từ ‘loka’ (thế gian) có nghĩa là tập hợp, do được nhận biết, được chế định theo nghĩa là một cộng đồng. ‘Cùng với loài người’ là sanarā; ‘sanarā và cả các vị bất tử ấy’ là sanarāmarā; ‘thế gian của các vị ấy’ là sanarāmaraloka, nên được kết hợp theo phương pháp đã nêu trước. Ở đây, từ ‘amara’ (bất tử) cũng bao gồm cả các vị tịnh cư thiên. Vì các vị ấy không có sự chết, nên theo nghĩa chân đế là bất tử. Và việc chỉ đề cập đến loài người và các vị bất tử là theo cách chỉ định những chúng sanh ưu việt, giống như trong câu – ‘bậc Đạo sư của chư Thiên và nhân loại’ (Trường Bộ 1.157). Thật vậy, do sự thành tựu về phương tiện vô song, chuyên tâm tạo ra lợi ích và hạnh phúc trọn vẹn, với việc loại trừ mọi điều bất lợi làm khởi đầu, do là người cực kỳ hữu ích cho chúng sanh cùng với chư thiên và nhân loại, và do được trang bị các phẩm chất đặc biệt có uy lực vô lượng, không gì sánh bằng, nên Đức Thế Tôn, bậc tối thượng của tất cả chúng sanh, là đối tượng tôn kính cao nhất của vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới. Vì thế, đã được nói rằng – ‘bậc Thầy của thế gian gồm cả nhân loại và chư thiên bất tử’.

Sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ, tathā lakkhaṇānubyañjana (dī. ni. 2.33; 3.198-200; ma. ni. 2.385, 386) paṭimaṇḍitarūpakāyatāyadutavilambita- khalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākulatādidosarahitaṃ vilāsitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitamabhinīhārato yāva mahābodhi anavajjatāya sobhanamevāti.

Vị có sự đi đến, sự ra đi tốt đẹp, vị ấy là Sugato (Thiện Thệ). Thật vậy, sự đi đến với chúng sanh cần được giáo hóa của Đức Thế Tôn là tốt đẹp vì chắc chắn tạo ra lợi ích và hạnh phúc cho họ. Tương tự, thân tướng được trang hoàng bởi các tướng chính và tướng phụ (Trường Bộ 2.33; 3.198-200; Trung Bộ 2.385, 386), dáng đi của thân không có các khuyết điểm như đi quá nhanh, quá chậm, vấp ngã, lê bước, gượng ép, ngồi xổm, cong vẹo, rối loạn, v.v., mà có dáng đi như dáng đi uyển chuyển của thiên nga chúa, bò đực, voi chúa, sư tử chúa. Và sự đi của trí tuệ, cùng với các phẩm chất đặc biệt như lòng bi rộng lớn và thanh tịnh, niệm, tinh tấn, v.v., từ lúc phát nguyện cho đến khi đạt đại Bồ-đề, quả thật là tốt đẹp vì không thể chê trách.

Atha vā sayambhuñāṇena sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto ñāṇena sammā gato avagatoti sugato. Tathā lokasamudayaṃ [Pg.6] pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato. Lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato. Lokanirodhagāminipaṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato. Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti, na pacceti, na paccāgacchatīti sugatotiādinā nayena ayamattho vibhāvetabbo. Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ nibbānameva vā gato adhigatoti sugato. Yasmā vā bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitaṃ vineyyānaṃ yathārahaṃ kālayuttameva ca dhammaṃ bhāsati, tasmā sammā gadatīti sugato, da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Iti sobhanagamanatādīhi sugato, taṃ sugataṃ.

Hoặc nữa, do Ngài đã liễu tri toàn thể thế gian bằng trí tuệ tự chứng ngộ theo phương diện thắng tri về biến tri, nên Ngài đã đi đến một cách chân chánh, đã thấu hiểu bằng trí tuệ, vì vậy gọi là Sugato. Tương tự, do Ngài đã từ bỏ, đã làm cho trở thành pháp không còn sanh khởi đối với tập khởi của thế gian theo phương diện thắng tri về đoạn tận, nên Ngài đã đi đến một cách chân chánh, đã vượt qua, vì vậy gọi là Sugato. Do Ngài đã đi đến một cách chân chánh, đã chứng đắc sự diệt tận của thế gian tức là Niết-bàn theo phương diện thắng tri về tác chứng, nên gọi là Sugato. Do Ngài đã đi đến một cách chân chánh, đã thực hành con đường đưa đến sự diệt tận của thế gian theo phương diện thắng tri về tu tập, nên gọi là Sugato. Ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ theo phương pháp bắt đầu bằng: ‘Những phiền não nào đã được đoạn trừ bởi đạo Tu-đà-hoàn, Ngài không đi đến lại, không quay trở lại, không trở lui lại các phiền não ấy, vì vậy gọi là Sugato.’ Hoặc nữa, Ngài đã đi đến, đã chứng đắc trạng thái tốt đẹp là Chánh Đẳng Giác hoặc chính là Niết-bàn, vì vậy gọi là Sugato. Hoặc vì Ngài nói pháp chân thật, xác thực, có lợi ích, phù hợp với chúng sanh cần giáo hóa và đúng thời, nên Ngài nói một cách chân chánh (sammā gadati), vì vậy gọi là Sugato, do biến đổi âm ‘da’ thành âm ‘ta’. Như vậy, do có sự đi đến tốt đẹp v.v..., nên gọi là Sugato. Con xin đảnh lễ bậc Sugato ấy.

Puññapāpakammehi upapajjanavasena gantabbato gatiyo, upapattibhavavisesā. Tā pana nirayādivasena pañcavidhā, tāhi sakalassāpi bhavagāmikammassa ariyamaggādhigamena avipākārahabhāvakaraṇena nivattitattā bhagavā pañcahipi gatīhi suṭṭhu mutto visaṃyuttoti āha – ‘‘gativimutta’’nti. Etena bhagavato katthacipi gatiyā apariyāpannataṃ dasseti, yato bhagavā ‘‘devātidevo’’ti vuccati, tenevāha –

Do phải đi đến thông qua việc tái sanh bởi các nghiệp thiện và ác, nên gọi là các cõi (gatiyo), tức là các loại hình hữu sanh đặc biệt. Các cõi ấy có năm loại, bắt đầu bằng địa ngục. Do toàn bộ nghiệp đưa đến cõi hữu đã được làm cho không còn khả năng trổ quả nhờ sự chứng đắc Thánh đạo, nên đã được xoay chuyển. Vì vậy, Đức Thế Tôn đã hoàn toàn giải thoát, đã không còn liên hệ với cả năm cõi. Do đó, nói rằng – ‘bậc giải thoát khỏi các cõi’ (gativimutta). Qua đó, cho thấy rằng Đức Thế Tôn không bị bao hàm trong bất cứ cõi nào. Vì thế, Đức Thế Tôn được gọi là ‘vị trời của các vị trời’ (devātidevo). Do đó, Ngài đã nói –

‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36);

‘Nghiệp nào khiến Ta sanh làm trời, Hoặc làm càn-thát-bà, hay loài chim; Nghiệp nào khiến Ta sanh làm dạ-xoa, Hay trở lại kiếp người; Các lậu hoặc ấy của Ta đã tận, Đã bị phá tan, đã bị nhổ sạch.’ (Tăng Chi Bộ 4.36);

Taṃtaṃgatisaṃvattanakānañhi kammakilesānaṃ aggamaggena bodhimūleyeva suppahīnattā natthi bhagavato gatipariyāpannatāti accantameva bhagavā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsasattanikāyehi suparimutto, taṃ gativimuttaṃ. Vandeti namāmi, thomemīti vā attho.

Thật vậy, do các nghiệp và phiền não dẫn đến các cõi tương ứng đã được đoạn trừ hoàn toàn bởi đạo tối thượng ngay tại cội Bồ-đề, nên Đức Thế Tôn không bị bao hàm trong các cõi. Do đó, Đức Thế Tôn đã hoàn toàn giải thoát khỏi tất cả các cõi hữu, các thai sanh, các nẻo đường, các thức trú, các chúng sanh cư, và các loại chúng sanh. Con xin đảnh lễ bậc giải thoát khỏi các cõi ấy. ‘Vande’ có nghĩa là con xin đảnh lễ, hoặc con xin tán thán.

Atha vā gativimuttanti anupādisesanibbānadhātuppattiyā bhagavantaṃ thometi. Ettha hi dvīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā – attahitasampattito, parahitapaṭipattito ca. Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato, savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantappahānato, anupādisesanibbānappattito ca veditabbā. Parahitapaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa [Pg.7] sabbadukkhaniyyānikadhammadesanāto, viruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayato, ñāṇaparipākakālāgamanato ca. Sā panettha āsayato payogato ca duvidhā parahitapaṭipatti, tividhā ca attahitasampatti pakāsitā hoti. Kathaṃ? ‘‘Karuṇāsītalahadaya’’nti etena āsayato parahitapaṭipatti, sammā gadanatthena sugata-saddena payogato parahitapaṭipatti, ‘‘paññāpajjotavihatamohatamaṃ gativimutta’’nti etehi catusaccapaṭivedhatthena ca sugata-saddena tividhāpi attahitasampatti, avasiṭṭhena, ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena ca sabbāpi attahitasampattiparahitapaṭipatti pakāsitā hotīti.

Hoặc nữa, qua từ ‘gativimutta’ (giải thoát khỏi các cõi), người ấy tán thán Đức Thế Tôn vì Ngài đã chứng đắc vô dư y Niết-bàn giới. Ở đây, sự tán thán Đức Thế Tôn cần được hiểu theo hai phương diện: từ sự thành tựu tự lợi và từ sự thực hành lợi tha. Trong đó, sự thành tựu tự lợi cần được hiểu là từ việc chứng đắc trí tuệ vô ngại, từ việc đoạn trừ hoàn toàn tất cả phiền não cùng với các tập khí, và từ việc chứng đắc vô dư y Niết-bàn. Sự thực hành lợi tha là từ việc thuyết giảng pháp đưa đến sự thoát khỏi mọi khổ đau với tâm không mong cầu lợi lộc, danh vọng, v.v., từ việc luôn có ý hướng lợi ích ngay cả đối với những người chống đối, và từ việc chờ đợi thời điểm trí tuệ của họ chín muồi. Ở đây, sự thực hành lợi tha có hai phương diện là về ý hướng và về sự áp dụng, và sự thành tựu tự lợi có ba phương diện đã được tuyên thuyết. Như thế nào? Qua câu ‘bậc có tâm mát lạnh vì lòng bi’ (karuṇāsītalahadayaṃ), đó là sự thực hành lợi tha về ý hướng. Qua từ ‘Sugata’ với ý nghĩa là nói lời chân chánh, đó là sự thực hành lợi tha về sự áp dụng. Qua các từ ‘bậc đã xua tan bóng tối si mê bằng ánh sáng trí tuệ’ (paññāpajjotavihatamohatamaṃ), ‘bậc giải thoát khỏi các cõi’ (gativimuttaṃ), và qua từ ‘Sugata’ với ý nghĩa thấu triệt Tứ đế, đó là cả ba phương diện của sự thành tựu tự lợi. Với phần còn lại, và với câu ‘bậc đã xua tan bóng tối si mê bằng ánh sáng trí tuệ’, tất cả sự thành tựu tự lợi và sự thực hành lợi tha đều được tuyên thuyết.

Atha vā tīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā – hetuto, phalato, upakārato ca. Tattha hetu mahākaruṇā, sā paṭhamapadena nidassitā. Phalaṃ catubbidhaṃ – ñāṇasampadā, pahānasampadā, ānubhāvasampadā, rūpakāyasampadā cāti. Tāsu ñāṇappahānasampadā dutiyapadena saccappaṭivedhatthena ca sugata-saddena pakāsitā honti. Ānubhāvasampadā tatiyapadena, rūpakāyasampadā yathāvuttakāyagamanasobhanatthena sugata-saddena, lakkhaṇānubyañjanapāripūriyā (dī. ni. 2.33; 3.198-200; ma. ni. 2.385-386) vinā tadabhāvato. Upakāro antaraṃ abāhiraṃ karitvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā, so sammā gadanatthena sugata-saddena pakāsito hotīti veditabbaṃ.

Hoặc là, sự tán dương đức Thế Tôn nên được hiểu theo ba phương diện: do nhân, do quả, và do sự hỗ trợ. Trong ấy, nhân là đại bi, điều ấy được chỉ rõ bởi thành phần thứ nhất. Quả có bốn loại: trí tuệ thành tựu, đoạn tận thành tựu, oai lực thành tựu, và sắc thân thành tựu. Trong số ấy, trí tuệ thành tựu và đoạn tận thành tựu được tuyên thuyết bởi thành phần thứ hai và bởi danh từ Sugata với ý nghĩa là sự thấu triệt các chân lý. Oai lực thành tựu được tuyên thuyết bởi thành phần thứ ba, sắc thân thành tựu được tuyên thuyết bởi danh từ Sugata với ý nghĩa là sự tốt đẹp của thân và sự đi như đã được nói, vì không có điều ấy nếu không có sự viên mãn của các tướng chính và tướng phụ. Sự hỗ trợ là sự thuyết giảng pháp giải thoát qua phương tiện của ba thừa, không có sự phân biệt trong ngoài. Điều ấy được tuyên thuyết bởi danh từ Sugata với ý nghĩa là lời nói chân chánh, nên được hiểu như vậy.

Tattha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena sammāsambodhiṃ dasseti. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccatīti. Sammā gadanatthena sugata-saddena sammāsambodhiyā paṭipattiṃ dasseti, līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyoga- sassatucchedābhinivesādiantadvayarahitāya karuṇāpaññāpariggahitāya [Pg.8] majjhimāya paṭipattiyā pakāsanato sugata-saddassa. Itarehi sammāsambodhiyā padhānāppadhānabhedaṃ payojanaṃ dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇañcettha padhānaṃ payojanaṃ, tadaññamappadhānaṃ. Tesu padhānena parahitappaṭipattiṃ dasseti, itarena attahitasampattiṃ, tadubhayena attahitāya paṭipannādīsu (pu. pa. 24, 173) catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti. Tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ uttamavandanīyabhāvaṃ, attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.

Ở đây, bằng câu ‘có tâm mát lạnh vì lòng bi mẫn,’ vị ấy chỉ ra cội nguồn của sự Chánh Đẳng Giác. Vì rằng đức Thế Tôn, với tâm được thúc đẩy bởi lòng đại bi, đã lập nguyện để cứu vớt chúng sanh khỏi vũng lầy sanh tử, đã tuần tự viên mãn các pháp ba-la-mật và đã chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác. Do đó, lòng bi mẫn là cội nguồn của sự Chánh Đẳng Giác. Bằng câu ‘bóng tối si mê bị xua tan bởi ngọn đèn trí tuệ,’ vị ấy chỉ ra sự Chánh Đẳng Giác. Vì rằng đạo tuệ là nhân gần của vô ngại trí, và vô ngại trí là nhân gần của đạo tuệ, nên được gọi là ‘Chánh Đẳng Giác.’ Bằng danh từ Sugata với ý nghĩa là lời nói chân chánh, vị ấy chỉ ra con đường thực hành của sự Chánh Đẳng Giác, do sự tuyên thuyết về trung đạo, được bao gồm bởi lòng bi mẫn và trí tuệ, thoát khỏi hai cực đoan là sự buông thả và trạo cử, sự an trú và cố gắng, sự hưởng thụ dục lạc và sự khổ hạnh ép xác, sự chấp thủ thường kiến và đoạn kiến, v.v. Bằng những thành phần khác, vị ấy chỉ ra mục đích của sự Chánh Đẳng Giác với sự phân biệt chính và phụ. Ở đây, việc đưa chúng sanh vượt qua dòng lũ lớn của sanh tử là mục đích chính, những điều khác là phụ. Trong số ấy, bằng mục đích chính, vị ấy chỉ ra sự thực hành vì lợi ích của người khác; bằng mục đích khác, vị ấy chỉ ra sự thành tựu lợi ích của bản thân. Bằng cả hai điều đó, vị ấy chỉ ra rằng đức Thế Tôn là hạng người thứ tư trong bốn hạng người, bắt đầu bằng người thực hành vì lợi ích của bản thân. Và bằng điều đó, vị ấy chỉ ra Ngài là bậc đáng cúng dường vô thượng, là bậc đáng đảnh lễ tối cao, và hành động đảnh lễ của chính mình đã đến được ruộng phước.

Ettha ca karuṇāggahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti, paññāggahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho hi attho ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādinā vipañcīyatīti. Karuṇāggahaṇena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti, paññāggahaṇena apagamanaṃ. Tathā karuṇāggahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti, lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāggahaṇena samaññāyānavidhāvanaṃ. Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādiparāmasanaṃ hotīti. Tathā karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāggahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ, catusaccañāṇaṃ, catuppaṭisambhidāñāṇaṃ, catuvessārajjañāṇaṃ. Karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni, cha abhiññā, aṭṭhasu parisāsu (ma. ni. 1.151) akampanañāṇāni, dasa balāni, cuddasa buddhañāṇāni, soḷasa ñāṇacariyā, aṭṭhārasa buddhadhammā, (dī. ni. aṭṭha. 3.305; vibha. mūla. ṭī. ganthārambhavaṇṇanāya) catucattārīsa ñāṇavatthūni, (saṃ. ni. 2.34) sattasattati ñāṇavatthūnīti (saṃ. ni. 2.34) evamādīnaṃ anekesaṃ paññāppabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti.

Và ở đây, bằng việc đề cập đến lòng bi mẫn, do sự chỉ ra các phẩm chất chung đã đạt đến trạng thái cao cả trong thế gian, sự thành tựu tất cả các phẩm chất thế gian của đức Thế Tôn được chỉ ra; bằng việc đề cập đến trí tuệ, do sự chỉ ra đạo tuệ là nhân gần của nhất thiết trí, sự thành tựu tất cả các phẩm chất siêu thế được chỉ ra. Vì rằng ý nghĩa được thành tựu bởi việc đề cập đến cả hai điều ấy được giải thích chi tiết bằng câu bắt đầu với ‘bậc Đạo sư của thế gian gồm cả chư thiên và loài người.’ Và bằng việc đề cập đến lòng bi mẫn, vị ấy chỉ ra sự đến gần không phiền não; bằng việc đề cập đến trí tuệ, vị ấy chỉ ra sự rời xa. Tương tự, bằng việc đề cập đến lòng bi mẫn, vị ấy chỉ ra cách hành xử của đức Thế Tôn phù hợp với quy ước thế gian, vì lòng bi mẫn là đối tượng của cách dùng từ thế gian; bằng việc đề cập đến trí tuệ, vị ấy chỉ ra sự không chạy theo quy ước. Vì rằng do không thấu hiểu tự tánh, người ta chạy theo quy ước của các pháp và có sự chấp thủ vào chúng sanh, v.v. Tương tự, bằng việc đề cập đến lòng bi mẫn, vị ấy chỉ ra sự an trú trong đại bi định; bằng việc đề cập đến trí tuệ, vị ấy chỉ ra trí vô ngại trong ba thời, trí về bốn chân lý, bốn trí tuệ phân tích, bốn sự vô sở úy. Do việc đề cập đến lòng bi mẫn đã bao hàm trí về đại bi định, vị ấy chỉ ra sự vận hành của trí tuệ thông qua nhiều loại trí tuệ khác nhau như: các trí tuệ bất cộng trụ khác, sáu thắng trí, các trí không dao động trong tám hội chúng, mười lực, mười bốn Phật trí, mười sáu trí hạnh, mười tám pháp bất cộng của Phật, bốn mươi bốn cơ sở trí, bảy mươi bảy cơ sở trí, v.v.

Tathā karuṇāggahaṇena caraṇasampattiṃ, paññāggahaṇena vijjāsampattiṃ. Karuṇāggahaṇena sattādhipatitā, paññāggahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāggahaṇena lokanāthabhāvo, paññāggahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāggahaṇena pubbakāribhāvo, paññāggahaṇena kataññutā[Pg.9]. Tathā karuṇāggahaṇena aparantapatā, paññāggahaṇena anattantapatā. Karuṇāggahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāggahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāggahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ, paññāggahaṇena sayaṃ tāraṇaṃ. Tathā karuṇāggahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāggahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti. Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi, tannidānabhāvato. Paññā pariyosānaṃ, tato uttarikaraṇīyābhāvato. Iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāggahaṇena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ, tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānamādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti. Evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti, nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ. Aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –

Tương tự, do nắm giữ bi tâm nên có sự thành tựu về đức hạnh, do nắm giữ trí tuệ nên có sự thành tựu về minh kiến. Do nắm giữ bi tâm nên có quyền uy đối với chúng sanh, do nắm giữ trí tuệ nên có quyền uy đối với các pháp. Do nắm giữ bi tâm nên có trạng thái là bậc bảo hộ thế gian, do nắm giữ trí tuệ nên có trạng thái là bậc tự bảo hộ. Tương tự, do nắm giữ bi tâm nên có trạng thái là người làm ơn trước, do nắm giữ trí tuệ nên có lòng biết ơn. Tương tự, do nắm giữ bi tâm nên không hành hạ người khác, do nắm giữ trí tuệ nên không hành hạ bản thân. Hoặc do nắm giữ bi tâm nên có sự thành tựu các pháp tác thành Phật, do nắm giữ trí tuệ nên có sự thành tựu trạng thái Phật. Tương tự, do nắm giữ bi tâm nên cứu độ những người khác, do nắm giữ trí tuệ nên tự mình cứu độ. Tương tự, do nắm giữ bi tâm nên được trình bày tâm thương tưởng đến tất cả chúng sanh, do nắm giữ trí tuệ nên được trình bày tâm nhàm chán đối với tất cả các pháp. Và bi tâm là phần đầu của tất cả Phật đức, do có trạng thái là nhân duyên của các đức tánh ấy. Trí tuệ là phần cuối cùng, do không có phận sự nào cần phải làm cao hơn thế nữa. Như vậy, do sự trình bày phần đầu và phần cuối nên tất cả Phật đức được trình bày. Tương tự, do nắm giữ bi tâm nên định uẩn có giới uẩn đi trước được trình bày. Quả vậy, giới có bi tâm làm nhân duyên, do đó giới được tiến hành từ sự cố ý tránh xa việc sát sanh v.v... và bi tâm ấy có sự tương ưng với ba bậc thiền. Do lời nói về trí tuệ nên có tuệ uẩn. Và giới là phần đầu của tất cả Phật đức, định ở giữa, tuệ là phần cuối cùng. Ngay cả như vậy, tất cả Phật đức tốt đẹp ở phần đầu, phần giữa, và phần cuối được trình bày, do đã được trình bày theo phương pháp. Quả vậy, đây chính là phương tiện trình bày các Phật đức một cách không còn sót lại, đó là việc nắm giữ phương pháp này. Nếu không như thế, ai lại có khả năng trình bày các đức tánh của đức Thế Tôn theo từng bước một cách không còn sót lại? Do đó, ngài đã nói rằng –

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304;

dī. ni. aṭṭha. 3.141;

ma. ni. aṭṭha. 3.425, udā. aṭṭha. 53;

bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4;

cariyā. aṭṭha. nidānakathāyaṃ, pakiṇṇakakathāyaṃ;

apa. aṭṭha. 2.6.20);

“Dầu là đức Phật nói lên lời tán dương đức Phật, trong suốt một kiếp và không nói lời nào khác; kiếp ấy sẽ bị tiêu mòn trong khoảng thời gian dài lâu, nhưng lời tán dương đức Như Lai không bị tiêu mòn.”

Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenāpi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘no hetaṃ bhante’’ti (dī. ni. 2.145) paṭikkhipitvā, ‘‘api ca me bhante dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ.

Và cũng do đó, khi được hỏi về sự phân định các Phật đức, trưởng lão Xá-lợi-phất đáng kính cũng đã bác bỏ bằng câu: “Bạch ngài, điều ấy không phải vậy” và đã nói rằng: “Tuy nhiên, bạch ngài, dòng pháp đã được con biết đến.”

Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘buddhopī’’tiādimāha. Tattha buddhoti kattuniddeso. Buddhabhāvanti kammaniddeso. Bhāvetvā, sacchikatvāti ca pubbakālakiriyāniddeso. Yanti aniyamato kammaniddeso. Upagatoti aparakālakiriyāniddeso. Vandeti kiriyāniddeso, tanti [Pg.10] niyamanaṃ. Dhammanti vandanakiriyāya kammaniddeso. Gatamalaṃ, anuttaranti ca tabbisesanaṃ.

Sau khi đã tán dương đức Thế Tôn một cách vắn tắt như vậy bằng các đức tánh trọn vẹn của bậc Toàn Tri, bây giờ để tán dương Chánh Pháp, ngài đã nói câu kệ bắt đầu là “buddhopi.” Ở đây, “buddho” là sự chỉ định về tác nhân. “Buddhabhāvaṃ” là sự chỉ định về đối tượng. “Bhāvetvā” và “sacchikatvā” là sự chỉ định về hành động xảy ra trước. “Yaṃ” là sự chỉ định về đối tượng một cách không xác định. “Upagato” là sự chỉ định về hành động xảy ra sau. “Vande” là sự chỉ định về hành động, “taṃ” là sự xác định. “Dhammaṃ” là sự chỉ định về đối tượng của hành động đảnh lễ. “Gatamalaṃ” và “anuttaraṃ” là tính từ của đối tượng ấy.

Tattha buddha-saddassa tāva ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. 95-97; paṭi. ma. 1.162) niddesanayena attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho, jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho, yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti, atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhūñāṇena saha vāsanāya vihataviddhastaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyya guṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho. Yathāha –

Trước hết, ở đây ý nghĩa của từ “buddha” nên được hiểu theo phương pháp giải thích bắt đầu là: “Vị đã giác ngộ các chân lý là Phật, vị làm cho quần chúng giác ngộ là Phật.” Hoặc, do sự ra đi hoàn toàn khỏi giấc ngủ vô minh cùng với các tiềm năng, hoặc do trạng thái trí tuệ được nở rộ nên là Phật, theo ý nghĩa thức tỉnh và nở rộ. Hoặc, do không có pháp cần biết nào mà chưa được liễu tri, do không nắm giữ pháp cần biết đặc biệt nào trong trạng thái là đối tượng, do không có sự mong muốn về lời nói liên quan đến đối tượng, nên sự chỉ định về tác nhân được tiếp nhận chỉ theo ý nghĩa liễu tri, vì vậy là Phật, giống như câu: “Vị đã thọ lễ quán đảnh không cho đi.” Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, Phật là dòng tương tục của các uẩn, là nền tảng cho vô số các phẩm chất không thể đo lường như là đại bi, trí toàn tri, v.v..., là người đã được các pháp ba-la-mật làm cho thuần thục, là người đã đánh bật, đã phá tan các phiền não không còn sót lại cùng với các tiềm năng bằng trí tuệ tự mình chứng ngộ. Như đã được nói rằng –

‘‘Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto, balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. 95-97; paṭi. ma. 1.162).

“Phật là đức Thế Tôn ấy, là bậc tự mình chứng ngộ, không có thầy chỉ dạy, đã tự mình toàn giác các chân lý về các pháp chưa từng được nghe trước đây, và ở đó đã đạt đến trí toàn tri, và sự thuần thục ở các năng lực.”

Api-saddo sambhāvane, tena ‘‘evaṃ guṇavisesayutto sopi nāma bhagavā’’ti vakkhamānaguṇe dhamme sambhāvanaṃ dīpeti. Buddhabhāvanti sammāsambodhiṃ. Bhāvetvāti uppādetvā, vaḍḍhetvā ca. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Upagatoti patto, adhigatoti attho, etassa ‘‘buddhabhāva’’nti etena sambandho. Gatamalanti vigatamalaṃ, niddosanti attho. Vandeti paṇamāmi, thomemi vā. Anuttaranti uttararahitaṃ, lokuttaranti attho. Dhammanti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato ca, saṃsārato ca apatamāne katvā dhārayatīti dhammo.

Từ “api” có ý nghĩa là sự tôn trọng. Do đó, từ ấy cho thấy sự tôn trọng đối với Pháp có các phẩm chất sắp được nói đến (như trong câu): “Ngay cả đức Thế Tôn ấy, là người có đầy đủ các phẩm chất đặc biệt như vậy.” “Buddhabhāvaṃ” là sự Chánh Đẳng Giác. “Bhāvetvā” là sau khi đã làm cho sanh khởi và sau khi đã làm cho phát triển. “Sacchikatvā” là sau khi đã thực chứng. “Upagato” có nghĩa là đã đạt đến, đã chứng ngộ. Từ này có sự liên hệ với từ “buddhabhāvaṃ.” “Gatamalaṃ” có nghĩa là đã loại trừ cấu uế, không có lỗi lầm. “Vande” là con xin đảnh lễ, hoặc con xin tán dương. “Anuttaraṃ” là không có gì cao hơn, có nghĩa là siêu thế. “Dhammaṃ” là (được gọi là) Pháp vì nâng đỡ những người thực hành theo lời đã được giảng dạy, bằng cách làm cho họ không bị rơi rớt khỏi cảnh khổ và khỏi vòng luân hồi.

Ayañhettha saṅkhepattho – evaṃ vividhaguṇasamannāgato buddhopi bhagavā yaṃ ariyasaṅkhātaṃ dhammaṃ bhāvetvā, phalanibbānasaṅkhātaṃ pana sacchikatvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigato, tametaṃ buddhānampi buddhabhāvahetubhūtaṃ sabbadosamalarahitaṃ attano uttaritarābhāvena anuttaraṃ paṭivedhasaddhammaṃ namāmīti. Pariyattisaddhammassāpi tappakāsanattā idha saṅgaho daṭṭhabbo. Atha [Pg.11] vā ‘‘abhidhammanayasamuddaṃ bhāvetvā adhigacchi, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassāpi sacchikiriyāsammasanapariyāyo labbhatīti sopi idha vutto yevāti daṭṭhabbo. Tathā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā, sacchikatvā’’ti ca vuttattā buddhakaradhammabhūtāhi pāramitāhi saha pubbabhāge adhisīlasikkhādayopi idha dhamma-saddena saṅgahitāti veditabbā. Tāpi hi vigatapaṭipakkhatāya vigatamalā, anaññasādhāraṇatāya anuttarā cāti. Tathā hi sattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇāya katamahābhinīhāro mahākaruṇādhivāsapesalajjhāsayo paññāvisesapariyodātanimmalānaṃ dānadamasaññamādīnaṃ uttamadhammānaṃ satasahassādhikāni kappānaṃ cattāri asaṅkheyyāni sakkaccaṃ nirantaraṃ niravasesaṃ bhāvanāpaccakkhakaraṇehi kammādīsu adhigatavasībhāvo, acchariyācinteyyamahānubhāvo, adhisīlaadhicittānaṃ paramukkaṃsapāramippatto bhagavā paccayākāre catuvīsatikoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇaṃ pesetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti.

Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: Đức Phật, bậc Thế Tôn, người đã thành tựu các đức tính đa dạng như vậy, đã tu tập pháp được gọi là thánh thiện, và đã chứng ngộ (pháp) được gọi là quả và Niết-bàn, đã đạt đến quả vị Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, (con) xin đảnh lễ Diệu pháp thấu triệt ấy, pháp vốn là nhân tố tạo nên Phật tánh của chư Phật, không còn mọi lỗi lầm và cấu uế, vô thượng do không có gì cao hơn chính nó. Cũng nên hiểu rằng Diệu pháp học tập cũng được bao gồm ở đây vì nó làm sáng tỏ pháp ấy. Hoặc là, vì trong Chú giải có nói rằng: “đã tu tập và đạt đến biển phương pháp của A-tỳ-đàm, đã quán xét ba tạng kinh điển”, nên cũng cần hiểu rằng pháp học tập cũng được đề cập ở đây, vì có thể có cách hiểu về sự chứng ngộ và quán xét đối với nó. Tương tự, vì đã nói “đã tu tập, đã chứng ngộ pháp nào”, nên cần biết rằng các pháp Ba-la-mật tạo nên Phật, cùng với các học giới về tăng thượng giới v.v... trong giai đoạn đầu, cũng được bao gồm ở đây bằng từ “pháp”. Vì những pháp ấy cũng không còn cấu uế do đã loại bỏ các pháp đối nghịch, và là vô thượng do không có gì chung với các pháp khác. Thật vậy, Đức Thế Tôn, người đã thực hiện đại nguyện để chúng sanh thoát khỏi toàn bộ khổ đau luân hồi, người có tâm ý thiện xảo được thấm nhuần bởi đại bi, người đã đạt được sự thuần thục trong các nghiệp v.v... bằng cách tu tập và chứng ngộ một cách kính cẩn, liên tục, không gián đoạn trong bốn a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp các pháp tối thượng như bố thí, tự chế, tự chủ v.v... vốn trong sạch, thanh tịnh nhờ trí tuệ đặc biệt, người có đại oai lực kỳ diệu, không thể nghĩ bàn, người đã đạt đến sự viên mãn tối thượng của tăng thượng giới và tăng thượng tâm, đã vận dụng đại kim cang trí tuệ qua hai mươi bốn trăm ngàn ức cách trong duyên khởi, đã chứng ngộ quả vị Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Ettha ca ‘‘bhāvetvā’’ti etena vijjāsampadāya dhammaṃ thometi, ‘sacchikatvā’ti etena vimuttisampadāya. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Atha vā paṭhamena khayañāṇabhāvena, dutiyena anuppādañāṇabhāvena. Purimena vā vijjūpamatāya, dutiyena vajirūpamatāya. Purimena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nissaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā buddhabhāvaṃ upagato’’ti etena svākkhātatāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena sandiṭṭhikatāya. Tathā purimena akālikatāya, pacchimena ehipassikatāya. Purimena vā opaneyyikatāya, pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi.

Ở đây, bằng từ “đã tu tập”, ngài tán thán pháp về phương diện minh thành tựu; bằng từ “đã chứng ngộ”, (ngài tán thán pháp) về phương diện giải thoát thành tựu. Tương tự, bằng từ thứ nhất về phương diện thiền thành tựu, bằng từ thứ hai về phương diện giải thoát thành tựu. Hoặc bằng từ thứ nhất về phương diện định thành tựu, bằng từ thứ hai về phương diện nhập thành tựu. Hoặc là, bằng từ thứ nhất về phương diện lậu tận trí, bằng từ thứ hai về phương diện vô sanh trí. Hoặc bằng từ trước về phương diện ví như tia chớp, bằng từ sau về phương diện ví như kim cang. Hoặc bằng từ trước về phương diện ly tham thành tựu, bằng từ sau về phương diện diệt thành tựu. Tương tự, bằng từ thứ nhất về phương diện xuất ly, bằng từ thứ hai về phương diện thoát ly. Hoặc bằng từ thứ nhất về phương diện nhân, bằng từ thứ hai về phương diện vô vi. Hoặc bằng từ thứ nhất về phương diện kiến, bằng từ thứ hai về phương diện viễn ly. Hoặc bằng từ thứ nhất về phương diện chủ đạo, bằng từ thứ hai về phương diện bất tử, ngài tán thán pháp. Hoặc là, bằng câu “đã tu tập pháp nào và đạt đến Phật tánh”, ngài tán thán pháp về phương diện khéo thuyết; bằng từ “đã chứng ngộ”, (ngài tán thán pháp) về phương diện thiết thực hiện tại. Tương tự, bằng từ trước về phương diện không có thời gian, bằng từ sau về phương diện đến để thấy. Hoặc bằng từ trước về phương diện có tính hướng thượng, bằng từ sau về phương diện được người trí tự mình chứng biết, ngài tán thán pháp.

‘‘Gatamala’’nti iminā saṃkilesābhāvadīpanena dhammassa parisuddhataṃ dasseti, ‘‘anuttara’’nti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena vipulaparipuṇṇataṃ. Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti, dutiyena pabhāvasampadaṃ. Bhāvetabbatāya vā dhammassa gatamalabhāvo yojetabbo[Pg.12]. Bhāvanāguṇena hi so dosānaṃ samugghātako hotīti. Sacchikātabbabhāvena anuttarabhāvo yojetabbo. Sacchikiriyānibbattito hi taduttarikaraṇīyābhāvato anaññasādhāraṇatāya anuttaroti. Tathā ‘‘bhāvetvā’’ti etena saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā honti, ‘‘sacchikatvā’’ti etena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti.

Bằng từ “không còn cấu uế”, qua việc làm sáng tỏ sự không có phiền não, ngài chỉ ra sự thanh tịnh của pháp; bằng từ “vô thượng”, qua việc làm sáng tỏ sự không có pháp nào khác thù thắng hơn, (ngài chỉ ra) sự rộng lớn và viên mãn. Hoặc bằng từ thứ nhất, ngài chỉ ra sự đoạn trừ thành tựu của pháp; bằng từ thứ hai, (ngài chỉ ra) sự oai lực thành tựu. Hoặc, trạng thái không còn cấu uế của pháp nên được liên kết với tính chất cần được tu tập. Vì nhờ vào đức tính của sự tu tập mà pháp trở thành thứ nhổ bật các lỗi lầm. Trạng thái vô thượng nên được liên kết với tính chất cần được chứng ngộ. Vì sau khi đã được chứng ngộ, do không còn việc gì phải làm cao hơn nữa, nên (pháp) là vô thượng do tính chất không chung với các pháp khác. Tương tự, bằng từ “đã tu tập”, các uẩn giới, định, tuệ của bậc hữu học cùng với giới v.v... trong giai đoạn đầu được chỉ ra; bằng từ “đã chứng ngộ”, các uẩn giới, định, tuệ của bậc vô học cùng với giới vô vi được chỉ ra.

Evaṃ saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ abhitthavitvā, idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘sugatassā’’tiādimāha. Tattha sugatassāti sambandhaniddeso, tassa ‘‘puttāna’’nti etena sambandho. Orasānanti puttavisesanaṃ. Mārasenamathanānanti orasaputtabhāve kāraṇaniddeso, tena kilesappahānameva bhagavato orasaputtabhāvakāraṇaṃ anujānātīti dasseti. Aṭṭhannanti gaṇanaparicchedaniddeso, tena ca satipi tesaṃ sattavisesabhāvena anekasatasahassasaṅkhyabhāve imaṃ gaṇanaparicchedaṃ nātivattantīti dasseti, maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānativattanato. Samūhanti samudāyaniddeso. Ariyasaṅghanti guṇavisiṭṭhasaṅghātabhāvaniddeso, tena asatipi ariyapuggalānaṃ kāyasāmaggiyaṃ ariyasaṅghabhāvaṃ dasseti, diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvato. Tattha urasi bhavā jātā, saṃvaddhā ca orasā. Yathā hi sattānaṃ orasaputtā attajātatāya pitusantakassa dāyajjassa visesena bhāgino honti, evametepi ariyapuggalā sammāsambuddhassa savanante ariyāya jātiyā jātatāya bhagavato santakassa vimuttisukhassa, ariyadhammaratanassa ca ekantabhāginoti orasā viya orasā. Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāvena ariyabhūmiṃ okkamamānā, okkantā ca ariyasāvakā bhagavato urovāyāmajanitābhijātatāya nippariyāyena ‘‘orasaputtā’’ti vattabbataṃ arahanti. Sāvakehi pavattiyamānāpi hi dhammadesanā bhagavato ‘‘dhammadesanā’’ icceva vuccati, taṃmūlakattā, lakkhaṇādivisesābhāvato ca.

Sau khi tán dương Chánh pháp với tất cả các đức tính của pháp một cách tóm tắt như vậy, bây giờ để tán dương Tăng đoàn bậc Thánh, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘sugatassa’. Ở đây, ‘sugatassa’ là sự chỉ định về mối liên hệ, nó có liên hệ với từ ‘puttānaṃ’. ‘Orasānaṃ’ là tính từ của ‘puttānaṃ’. ‘Mārasenamathanānaṃ’ là sự chỉ định về nguyên nhân trong việc trở thành con trai trưởng đích thực, qua đó cho thấy rằng chính sự đoạn trừ phiền não là nguyên nhân được công nhận cho việc trở thành con trai trưởng đích thực của Đức Thế Tôn. ‘Aṭṭhannaṃ’ là sự chỉ định về giới hạn số lượng, và qua đó cho thấy rằng mặc dù các vị ấy có số lượng lên đến nhiều trăm ngàn do sự khác biệt của chúng sanh, nhưng các vị ấy không vượt qua giới hạn số lượng này, vì không vượt qua trạng thái của người trú trong đạo và người trú trong quả. ‘Samūhaṃ’ là sự chỉ định về sự tập hợp. ‘Ariyasaṅghaṃ’ là sự chỉ định về trạng thái của một đoàn thể được phân biệt bởi các đức tính, qua đó cho thấy rằng ngay cả khi không có sự hòa hợp về thân của các bậc Thánh nhân, vẫn có trạng thái của Tăng đoàn bậc Thánh, vì có trạng thái hợp nhất bởi sự tương đồng về kiến và giới. Ở đây, ‘orasā’ là những người được sinh ra, được sanh ra, và được nuôi dưỡng từ ngực. Giống như các con trai trưởng đích thực của chúng sanh, do được sanh ra từ chính mình, là những người thừa kế đặc biệt của tài sản thừa kế thuộc về người cha, cũng vậy, các bậc Thánh nhân này, do được sanh ra với sự sanh cao quý sau khi nghe (pháp của) bậc Chánh Đẳng Giác, là những người thừa kế duy nhất của hạnh phúc giải thoát và của bảo vật Chánh pháp cao quý thuộc về Đức Thế Tôn, nên các vị ấy giống như những người con trai trưởng đích thực (orasā viya orasā). Hoặc là, các vị Thánh đệ tử đang bước vào và đã bước vào địa vị bậc Thánh nhờ năng lực thuyết pháp của Đức Thế Tôn, xứng đáng được gọi là ‘con trai trưởng đích thực’ một cách không ẩn dụ, do được sanh ra một cách cao quý từ sự nỗ lực nơi ngực của Đức Thế Tôn. Thật vậy, ngay cả bài thuyết pháp do các vị đệ tử thực hiện cũng được gọi là ‘bài thuyết pháp’ của Đức Thế Tôn, vì có Ngài là cội rễ, và vì không có sự khác biệt về đặc tính, v.v.

Yadipi ariyasāvakānaṃ ariyamaggādhigamasamaye bhagavato viya tadantarāyakaraṇatthaṃ devaputtamāro, māravāhinī vā na ekantena apasādeti, tehi pana apasādetabbatāya kāraṇe vimathite tepi vimathitā [Pg.13] eva nāma hontīti āha – ‘‘mārasenamathanāna’’nti. Imasmiṃ panatthe ‘māramārasenamathanāna’nti vattabbe ‘‘mārasenamathanāna’’nti ekadesasarūpekaseso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā khandhābhisaṅkhāramārānaṃ viya devaputtamārassāpi guṇamāraṇe sahāyabhāvūpagamanato kilesabalakāyo ‘‘senā’’ti vuccati. Yathāha – ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādi (su. ni. 438; mahāni. 28, 68; cūḷani. 47). Sā ca tehi diyaḍḍhasahassabhedā, anantabhedā vā kilesavāhinī satidhammavicayavīriyasamathādiguṇapaharaṇehi odhiso vimathitā, vihatā, viddhastā cāti mārasenamathanā, ariyasāvakā. Etena tesaṃ bhagavato anujātaputtataṃ dasseti.

Mặc dù vào thời điểm chứng đắc Thánh đạo, Thiên tử ma hoặc ma quân không hoàn toàn tấn công các vị Thánh đệ tử để gây chướng ngại cho các vị ấy như đã làm với Đức Thế Tôn, nhưng vì nguyên nhân cần bị các vị ấy tấn công đã bị nghiền nát, nên các vị ấy cũng được gọi là những người đã nghiền nát. Do đó, ngài nói – ‘mārasenamathanānaṃ’ (của những người đã nghiền nát ma quân). Trong ý nghĩa này, cần phải hiểu rằng khi lẽ ra phải nói ‘māramārasenamathanānaṃ’ (của những người đã nghiền nát Ma vương và ma quân), thì một sự tỉnh lược một phần của hình thức tương tự (ekadesasarūpekaseso) đã được thực hiện, thành ‘mārasenamathanānaṃ’. Hoặc là, vì Thiên tử ma cũng trở thành đồng minh trong việc hủy diệt các đức tính, giống như uẩn ma và hành ma, nên đoàn quân phiền não được gọi là ‘quân đội’ (senā). Như có câu nói – ‘Dục vọng là đạo quân thứ nhất của ngươi’ v.v... Và đạo quân phiền não đó, với một ngàn năm trăm hoặc vô số phân đội, đã bị các vị ấy nghiền nát, đánh bại, và tiêu diệt từng phần bằng các đức tính như niệm, trạch pháp, tinh tấn, định tĩnh, v.v... Do đó, các vị Thánh đệ tử là những người nghiền nát ma quân. Qua điều này, ngài cho thấy địa vị của các vị ấy là những người con được sanh ra theo sau Đức Thế Tôn.

Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā, niruttinayena. Atha vā sadevakena lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato upagantabbato, upagatānañca tadatthasiddhito ariyā, ariyānaṃ saṅghoti ariyasaṅgho, ariyo ca so, saṅgho cāti vā ariyasaṅgho, taṃ ariyasaṅghaṃ. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti assa ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘sirasā vande’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

Theo từ nguyên học, các vị là ‘ariya’ (bậc Thánh) vì xa lìa các phiền não, vì không đi vào con đường sai trái, và vì đi vào con đường đúng đắn. Hoặc là, các vị là ‘ariya’ vì thế gian cùng với chư thiên nên đi đến, nên tiếp cận như là ‘nơi nương tựa’, và vì đối với những người đã tiếp cận, mục đích được thành tựu. Tăng đoàn của các bậc Thánh là Tăng đoàn bậc Thánh (Ariyasaṅgho). Hoặc, vị ấy là bậc Thánh và vị ấy là Tăng đoàn, do đó là Tăng đoàn bậc Thánh. (Con xin đảnh lễ) Tăng đoàn bậc Thánh ấy. Cần phải hiểu rằng câu ‘con xin cúi đầu đảnh lễ’ được nói ngay ở đây là để cho thấy sự hữu ích to lớn của Tăng đoàn bậc Thánh này, bởi vì trong thời kỳ sau Đức Thế Tôn, sự chứng đắc Phật bảo và Pháp bảo cũng phụ thuộc vào Tăng bảo.

Ettha ca ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa pabhavasampadaṃ dasseti, ‘‘mārasenamathanāna’’nti etena pahānasampadaṃ, sakalasaṃkilesappahānadīpanato. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena ñāṇasampadaṃ, maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvadīpanato. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena pabhavasampadaṃ dasseti, sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato. Atha vā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti ariyasaṅghassa visuddhanissayabhāvadīpanaṃ, ‘‘mārasenamathanāna’’nti sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ, ‘‘aṭṭhannampi samūha’’nti āhuneyyādibhāvadīpanaṃ, ‘‘ariyasaṅgha’’nti anuttarapuññakkhettabhāvadīpanaṃ. Tathā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvaṃ dīpeti. Lokuttarasaraṇagamanena hi te bhagavato orasaputtā jātā. ‘‘Mārasenamathanāna’’nti etena abhinīhārasampadāsiddhaṃ pubbabhāge sammāpaṭipattiṃ dasseti. Katābhinīhārā hi sammā paṭipannā māraṃ, māraparisaṃ vā abhivijinanti. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena [Pg.14] viddhastavipakkhe sekkhāsekkhadhamme dasseti, puggalādhiṭṭhānena maggaphaladhammānaṃ pakāsitattā. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ dasseti. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānamādi, sapubbabhāgappaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā saṅkhepato sabbe ariyasaṅghaguṇā pakāsitā honti.

Và ở đây, bằng câu ‘sugatassa orasānaṃ puttānaṃ’ (của những người con trai trưởng đích thực của bậc Thiện Thệ), ngài cho thấy sự toàn hảo về nguồn gốc của Tăng đoàn bậc Thánh. Bằng câu ‘mārasenamathanānaṃ’ (của những người đã nghiền nát ma quân), ngài cho thấy sự toàn hảo về sự đoạn trừ, vì nó chỉ ra sự đoạn trừ tất cả các phiền não. Bằng câu ‘aṭṭhannampi samūhaṃ’ (tập hợp của tám vị), ngài cho thấy sự toàn hảo về trí tuệ, vì nó chỉ ra trạng thái của người trú trong đạo và người trú trong quả. Bằng câu ‘ariyasaṅghaṃ’ (Tăng đoàn bậc Thánh), ngài cho thấy sự toàn hảo về nguồn gốc, vì nó chỉ ra trạng thái là tối thượng trong tất cả các Tăng đoàn. Hoặc là, ‘sugatassa orasānaṃ puttānaṃ’ là sự chỉ ra trạng thái có nơi nương tựa thanh tịnh của Tăng đoàn bậc Thánh. ‘Mārasenamathanānaṃ’ là sự chỉ ra trạng thái thực hành đúng đắn, ngay thẳng, hợp lý, và thích đáng. ‘Aṭṭhannampi samūhaṃ’ là sự chỉ ra trạng thái đáng được cúng dường, v.v... ‘Ariyasaṅghaṃ’ là sự chỉ ra trạng thái là ruộng phước vô thượng. Tương tự, bằng câu ‘sugatassa orasānaṃ puttānaṃ’, ngài chỉ ra bản chất thật sự của việc quy y siêu thế của Tăng đoàn bậc Thánh. Thật vậy, chính nhờ quy y siêu thế mà các vị ấy đã trở thành những người con trai trưởng đích thực của Đức Thế Tôn. Bằng câu ‘mārasenamathanānaṃ’, ngài cho thấy sự thực hành đúng đắn trong giai đoạn đầu, được thành tựu bởi sự toàn hảo của sự phát nguyện. Thật vậy, những người đã phát nguyện và thực hành đúng đắn sẽ chiến thắng Ma vương hoặc ma chúng. Bằng câu ‘aṭṭhannampi samūhaṃ’, ngài cho thấy các pháp của bậc hữu học và vô học, những pháp đã tiêu diệt các đối nghịch, vì các pháp đạo và quả được tuyên bố với các cá nhân làm nền tảng. Bằng câu ‘ariyasaṅghaṃ’, ngài cho thấy trạng thái là người nhận vật cúng dường cao quý nhất. Và việc quy y là khởi đầu của tất cả các đức tính của các vị đệ tử, sự thực hành trong giai đoạn đầu của các bậc hữu học như các uẩn giới v.v... là ở giữa, các uẩn giới v.v... của các bậc vô học là ở cuối. Như vậy, tất cả các đức tính của Tăng đoàn bậc Thánh, tốt đẹp ở đoạn đầu, đoạn giữa, và đoạn cuối, được tuyên bố một cách tóm tắt.

Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṅkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā, idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento ‘‘iti me’’tiādimāha. Tattha ratijananaṭṭhena ratanaṃ, buddhadhammasaṅghā. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjantassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha –

Như vậy, sau khi đã đảnh lễ Tam Bảo bằng cách tán dương tóm tắt tất cả các đức hạnh qua ba bài kệ, bây giờ, để hướng sự cung kính ấy đến mục đích đã định, ngài nói ‘iti me’ v.v... Ở đây, ‘báu vật’ (ratana) có nghĩa là vật tạo ra sự hoan hỷ, đó là Phật, Pháp, và Tăng. Thật vậy, đối với người đang suy niệm về các đức hạnh chân thật của các ngài, bắt đầu bằng ‘itipi so bhagavā’ (Đức Thế Tôn là như vậy), hỷ và duyệt không nhỏ, là nhân duyên để chứng đắc bất tử, sẽ khởi sanh. Như có lời dạy rằng –

‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 6.10; a. ni. 11.11).

‘Này Mahānāma, vào lúc nào vị Thánh đệ tử niệm tưởng đến Như Lai, vào lúc ấy tâm của vị ấy không bị tham chi phối, không bị sân chi phối, không bị si chi phối; vào lúc ấy tâm của vị ấy hướng thẳng đến Như Lai. Này Mahānāma, với tâm hướng thẳng, vị Thánh đệ tử được cảm hứng về ý nghĩa, được cảm hứng về Pháp, được sự hoan hỷ đi liền với Pháp. Khi đã hoan hỷ, hỷ sanh khởi,’ v.v... (a. ni. 6.10; a. ni. 11.11).

Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –

Hoặc, ý nghĩa của ‘báu vật’ là trạng thái được trân trọng v.v... Điều này đã được nói rằng –

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (khu. pā. aṭṭha. 6.3;

dī. ni. aṭṭha. 2.33;

su. ni. aṭṭha. 1.226;

mahāni. aṭṭha. 50);

‘Được trân trọng và giá trị lớn, vô song, hiếm thấy; là vật thọ dụng của các bậc cao thượng, do đó được gọi là báu vật.’ (khu. pā. aṭṭha. 6.3; dī. ni. aṭṭha. 2.33; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50);

Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhantīti. Vandanāva vandanāmayaṃ, yathā ‘‘dānamayaṃ, sīlamaya’’nti (dī. ni. 3.305; itivu. 60; netti. 34). Vandanā cettha kāyavācācittehi tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaninnatā, thomanā vā. Pujjabhavaphalanibbattanato puññaṃ, attano santānaṃ puṇātīti vā. Suvihatantarāyoti suṭṭhu vihatantarāyo, etena attano pasādasampattiyā, rattanattayassa [Pg.15] ca khettabhāvasampattiyā taṃ puññaṃ atthappakāsanassa upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthanti dasseti. Hutvāti pubbakālakiriyā, tassa ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena sambandho. Tassāti yaṃ ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ, tassa. Ānubhāvenāti balena.

Và các trạng thái như được trân trọng v.v... là không chung với ai khác, chỉ có thể tìm thấy ở Đức Phật và các vị khác. ‘Do sự lễ bái’ (vandanāmayaṃ) chính là sự lễ bái (vandanā), giống như ‘do sự bố thí’ (dānamayaṃ), ‘do giới hạnh’ (sīlamayaṃ). Ở đây, lễ bái là sự hướng tâm về các đức hạnh của Tam Bảo bằng thân, khẩu, ý, hoặc là sự tán dương. ‘Phước’ (puññaṃ) là vì nó tạo ra quả của một sự hiện hữu đáng kính, hoặc vì nó thanh lọc dòng tâm của chính mình. ‘Với các chướng ngại đã được khéo dẹp trừ’ (Suvihatantarāyo) có nghĩa là có các chướng ngại đã được dẹp trừ hoàn toàn. Bằng điều này, ngài cho thấy rằng do sự thành tựu về lòng tịnh tín của chính mình và sự thành tựu về phương diện là ruộng phước của Tam Bảo, phước đó có khả năng tiêu diệt các tai họa gây phương hại đến việc giải thích ý nghĩa. ‘Hutvā’ (sau khi đã) là một hành động xảy ra trước (pubbakālakiriyā); nó có liên hệ với câu ‘tôi sẽ giải thích ý nghĩa’ (atthaṃ pakāsayissāmī). ‘Tassa’ (của phước đó) có nghĩa là: của phước đức do sự lễ bái Tam Bảo ấy. ‘Ānubhāvena’ (bởi oai lực) có nghĩa là: bởi sức mạnh.

Evaṃ ratanattayassa nipaccakārakaraṇe payojanaṃ dassetvā, idāni yassā dhammadesanāya atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tassā tāva guṇābhitthavanavasena upaññāpanatthaṃ ‘‘dīghassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dīghasuttaṅkitassāti dīghappamāṇasuttalakkhitassa, etena ‘‘dīgho’’ti ayaṃ imassa āgamassa atthānugatā samaññāti dasseti. Nanu ca suttāniyeva āgamo, kassa pana suttehi aṅkananti? Saccametaṃ paramatthato, suttāni pana upādāyapaññatto āgamo. Yathā hi atthabyañjanasamudāye ‘‘sutta’’nti vohāro, evaṃ suttasamudāye ‘‘āgamo’’ti vohāro. Paṭiccasamuppādādinipuṇatthasabbhāvato nipuṇassa. Āgamissanti ettha, etena, etasmā vā attatthaparatthādayoti āgamo, āgamo ca so varo cāti āgamavaro, āgamasammatehi vā varoti āgamavaro, tassa. Buddhānaṃ anubuddhā buddhānubuddhā, buddhānaṃ saccapaṭivedhaṃ anugamma paṭividdhasaccā aggasāvakādayo ariyā. Tehi atthasaṃvaṇṇanāvasena, guṇasaṃvaṇṇanāvasena ca saṃvaṇṇitassa. Atha vā buddhā ca anubuddhā ca buddhānubuddhāti yojetabbaṃ. Sammāsambuddheneva hi tiṇṇampi piṭakānaṃ atthavaṇṇanākkamo bhāsito, yā ‘‘pakiṇṇakadesanā’’ti vuccati, tato saṅgāyanādivasena sāvakehīti ācariyā vadanti.

Như vậy, sau khi đã chỉ ra mục đích của việc thực hành sự cung kính đối với Tam Bảo, bây giờ, để giới thiệu giáo pháp mà ngài muốn chú giải ý nghĩa, bằng cách tán dương các đức hạnh của nó, ngài đã nói ‘dīghassā’ v.v... Ở đây, ‘được ghi dấu bởi các kinh dài’ (dīghasuttaṅkitassa) có nghĩa là được đặc trưng bởi các kinh có độ dài. Bằng điều này, ngài cho thấy rằng ‘Trường’ (dīgho) là một danh xưng của bộ sưu tập này, phù hợp với ý nghĩa. Nhưng chẳng phải các kinh chính là bộ sưu tập sao, vậy cái gì được ghi dấu bởi các kinh? Về mặt chân đế, điều này là đúng. Nhưng ‘bộ sưu tập’ (āgamo) là một khái niệm được chế định dựa vào các kinh. Giống như có quy ước ‘kinh’ (sutta) cho một tập hợp ý nghĩa và văn cú, cũng vậy có quy ước ‘bộ sưu tập’ (āgamo) cho một tập hợp các kinh. ‘Của bộ sưu tập vi diệu’ (nipuṇassa) là do sự hiện hữu của các ý nghĩa vi diệu như lý duyên khởi v.v... ‘Bộ sưu tập’ (āgamo) là vì lợi ích cho bản thân, lợi ích cho người khác v.v... đến (āgamissanti) với nó, qua nó, hoặc từ nó. Nó là một bộ sưu tập và nó là cao quý, do đó là ‘bộ sưu tập cao quý’ (āgamavaro); hoặc nó là cao quý trong số các bộ sưu tập được công nhận, do đó là ‘bộ sưu tập cao quý’. ‘Của bộ sưu tập ấy’ (tassa). Những vị đã giác ngộ theo sau các Đức Phật là ‘buddhānubuddhā’; đó là các bậc Thánh, như các vị Thượng thủ Thinh văn, những vị đã thâm nhập chân lý theo sau sự thâm nhập chân lý của Đức Phật. ‘Được các ngài giải thích’ (saṃvaṇṇitassa) bằng cách giải thích ý nghĩa và bằng cách tán dương các đức hạnh. Hoặc, ‘buddhānubuddhā’ nên được hiểu là ‘các Đức Phật và các vị Anubuddha’. Các vị thầy nói rằng: ‘Vì chính Đức Chánh Đẳng Giác đã nói ra phương pháp giải thích ý nghĩa của cả ba tạng, được gọi là ‘thuyết pháp tạp loại’ (pakiṇṇakadesanā); từ đó, nó được các vị đệ tử (truyền lại) qua các kỳ kết tập v.v...’

Saddhāvahaguṇassāti buddhādīsu pasādāvahasampattikassa. Ayañhi āgamo brahmajālādīsu (dī. ni. 1.5-7, 26-28) sīladiṭṭhādīnaṃ anavasesaniddesādivasena, mahāpadānādīsu (dī. ni. 2.3-5) purimabuddhānampi guṇaniddesādivasena, pāthikasuttādīsu (dī. ni. 3.3,4) titthiye nimadditvā appaṭivattiyasīhanāda nadanādivasena, anuttariyasuttādīsu (a. ni. 6.8) ca visesato buddhaguṇavibhāvanena ratanattaye sātisayappasādaṃ āvahati. Saṃvaṇṇanāsu cāyaṃ ācariyassa pakati, yā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāsu ādito tassa tassa saṃvaṇṇetabbassa dhammassa visesaguṇakittanena thomanā. Tathā hi papañcasūdanīsāratthappakāsinīmanorathapūraṇīsu aṭṭhasālinīādīsu ca yathākkamaṃ ‘‘paravādamathanassa ñāṇappabhedajananassa [Pg.16] dhammakathikapuṅgavānaṃ vicittappaṭibhānajananassa tassa gambhīrañāṇehi ogāḷhassa abhiṇhaso nānānayavicittassa abhidhammassā’’tiādinā thomanā katā.

‘Có những đức hạnh mang lại đức tin’ (Saddhāvahaguṇassa) có nghĩa là có sự thành tựu trong việc mang lại lòng tịnh tín đối với Đức Phật và các vị khác. Thật vậy, bộ sưu tập này mang lại lòng tịnh tín vượt trội đối với Tam Bảo, qua việc trình bày không sót một chi tiết nào về giới, tà kiến v.v... trong kinh Phạm Võng v.v...; qua việc trình bày các đức hạnh của cả các vị Phật quá khứ trong kinh Đại Bổn v.v...; qua việc rống lên tiếng rống sư tử không thể lay chuyển sau khi đã nhiếp phục các người theo ngoại đạo trong kinh Pāthika v.v...; và đặc biệt qua việc phân tích các đức hạnh của Đức Phật trong kinh Vô Thượng v.v... Và đây là thông lệ của vị thầy trong các bộ chú giải: ở phần đầu của mỗi bộ chú giải tương ứng, có sự tán dương bằng cách tuyên thuyết các đức hạnh đặc biệt của giáo pháp cần được chú giải. Thật vậy, trong các bộ Papañcasūdanī, Sāratthappakāsinī, Manorathapūraṇī, Aṭṭhasālinī v.v..., theo thứ tự, sự tán dương đã được thực hiện bằng các cụm từ như ‘của Abhidhamma, pháp nghiền nát các học thuyết của người khác, pháp tạo ra các loại trí tuệ, pháp tạo ra tài ứng đối đa dạng cho các bậc thuyết pháp lỗi lạc, pháp được thâm nhập bởi các trí tuệ sâu sắc, pháp luôn đa dạng với nhiều phương pháp khác nhau,’ v.v...

Attho kathīyati etāyāti atthakathā, sā eva aṭṭhakathā, ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā, yathā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’ti (paṭi. ma. 2.8). Ādito tiādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ. Chaḷabhiññatāya paramena cittavasībhāvena samannāgatattā, jhānādīsu pañcavidhavasitāsabbhāvato ca vasino, therā mahākassapādayo. Tesaṃ satehi pañcahi. Yāti yā aṭṭhakathā. Saṅgītāti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā. Anusaṅgītā ca yasattherādīhi pacchāpi dutiyatatiyasaṅgītīsu, iminā attano saṃvaṇṇanāya āgamanasuddhiṃ dasseti.

Nghĩa được nói đến bởi nó, nên gọi là aṭṭhakathā (chú giải). Chính nó là aṭṭhakathā, do biến đổi âm 'ttha' thành âm 'ṭṭha', giống như trong câu 'dukkhassa pīḷanaṭṭho' (khổ có nghĩa là bức bách). Ādito có nghĩa là ban đầu, trong kỳ kết tập lần thứ nhất. Các vị Trưởng lão, đứng đầu là ngài Mahākassapa, là những bậc làm chủ (vasino) vì đã thành tựu sự làm chủ tâm ở mức độ cao nhất do có sáu thắng trí, và vì có được năm loại tự tại trong các thiền, v.v. Bởi năm trăm vị ấy. Bản chú giải nào. Được kết tập (saṅgītā) có nghĩa là được nói ra sau khi đã thu thập ở những nơi thích hợp để làm sáng tỏ ý nghĩa rằng 'đây là nghĩa của điều này, đây là nghĩa của điều kia'. Và cũng được trùng tuyên bởi các vị Trưởng lão như ngài Yasa, v.v., về sau trong các kỳ kết tập lần thứ hai và thứ ba. Bằng điều này, ngài cho thấy sự trong sạch về nguồn gốc của bản sớ giải của mình.

Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo, sīhakumāro. Taṃvaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyānaṃ, tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassa ca sīhaḷabhāvo veditabbo. Ābhatāti jambudīpato ānītā. Athāti pacchā. Aparabhāge hi asaṅkaratthaṃ sīhaḷabhāsāya aṭṭhakathā ṭhapitāti. Tenassa mūlaṭṭhakathā sabbasādhāraṇā na hotīti idaṃ atthappakāsanaṃ ekantena karaṇīyanti dasseti. Tenevāha – ‘‘dīpavāsīnamatthāyā’’ti. Tattha dīpavāsīnanti jambudīpavāsīnaṃ. Dīpavāsīnanti vā sīhaḷadīpavāsīnaṃ atthāya sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti yojanā.

Do đã bắt con sư tử, nên gọi là Sīhaḷa, tức là hoàng tử Sīha. Nên hiểu rằng các vị Sát-đế-lỵ ở đảo Tambapaṇṇi có tên là Sīhaḷa do sinh ra trong dòng dõi của vị ấy, và đảo Tambapaṇṇi cũng có tên là Sīhaḷa do là nơi cư ngụ của họ. Ābhatā có nghĩa là được mang đến từ Jambudīpa. Athā có nghĩa là sau đó. Vì về sau, để tránh sự pha trộn, bản chú giải đã được thiết lập bằng tiếng Sīhaḷa. Do đó, bản chú giải gốc không còn phổ thông cho tất cả mọi người. Điều này cho thấy rằng việc làm sáng tỏ ý nghĩa này chắc chắn phải được thực hiện. Chính vì vậy, ngài đã nói: 'vì lợi ích của những người sống trên đảo'. Ở đây, 'những người sống trên đảo' có nghĩa là những người sống ở Jambudīpa. Hoặc cách giải thích là: 'được thiết lập bằng tiếng Sīhaḷa vì lợi ích của những người sống trên đảo Sīhaḷa'.

Apanetvānāti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃ apanetvā. Tatoti aṭṭhakathāto. Ahanti attānaṃ niddisati. Manoramaṃ bhāsanti māgadhabhāsaṃ. Sā hi sabhāvaniruttibhūtā paṇḍitānaṃ manaṃ ramayatīti. Tenevāha – ‘‘tantinayānucchavika’’nti, pāḷigatiyā anulomikaṃ pāḷibhāsāyānuvidhāyininti attho. Vigatadosanti asabhāvaniruttibhāsantararahitaṃ.

Apanetvāna có nghĩa là sau khi loại bỏ tiếng Sīhaḷa, vốn giống như lớp vỏ bọc. Tato có nghĩa là từ bản chú giải ấy. Ahaṃ (tôi) là chỉ chính bản thân ngài. Ngôn ngữ làm hài lòng tâm trí là tiếng Māgadha. Vì ngôn ngữ ấy là ngôn ngữ tự nhiên, làm cho tâm của các bậc học giả vui thích. Chính vì vậy, ngài đã nói 'tantinayānucchavikaṃ', có nghĩa là phù hợp với văn phong Pāli, thuận theo ngôn ngữ Pāli. Vigatadosaṃ có nghĩa là không có các ngôn ngữ khác vốn không phải là ngôn ngữ tự nhiên.

Samayaṃ avilomentoti siddhantaṃ avirodhento, etena atthadosābhāvamāha. Aviruddhattā eva hi theravādāpi idha pakāsiyissanti. Theravaṃsapadīpānanti thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā, mahākassapādayo. Tehi āgatā ācariyaparamparā theravaṃso, tappariyāpannā [Pg.17] hutvā āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena tassa samujjalanato theravaṃsapadīpā, mahāvihāravāsino therā, tesaṃ. Vividhehi ākārehi nicchīyatīti vinicchayo, gaṇṭhiṭṭhānesu khīlamaddanākārena pavattā vimaticchedakathā. Suṭṭhu nipuṇo saṇho vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā. Atha vā vinicchinotīti vinicchayo, yathāvuttavisayaṃ ñāṇaṃ. Suṭṭhu nipuṇo cheko vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā, etena mahākassapāditheraparamparābhato, tatoyeva ca aviparīto saṇhasukhumo mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayoti tassa pamāṇabhūtataṃ dasseti.

Samayaṃ avilomento có nghĩa là không mâu thuẫn với giáo thuyết. Bằng điều này, ngài nói lên sự không có lỗi về mặt ý nghĩa. Chính vì không mâu thuẫn nên các quan điểm của Thượng tọa bộ cũng sẽ được làm sáng tỏ ở đây. Theravaṃsapadīpānaṃ: Các vị Trưởng lão (therā), đứng đầu là ngài Mahākassapa, được gọi như vậy vì đã thành tựu các uẩn vững chắc như giới uẩn, v.v. Dòng truyền thừa các vị thầy bắt nguồn từ các vị ấy là Theravaṃsa (dòng Trưởng lão). Các vị Trưởng lão ở Mahāvihāra (Đại Tự) là những ngọn đuốc của dòng Trưởng lão (theravaṃsapadīpā) vì thuộc về dòng truyền thừa ấy, đã thành tựu giáo pháp và chứng ngộ, và làm rạng rỡ dòng truyền thừa ấy bằng ngọn đèn trí tuệ. (Câu này nói về) của các vị ấy. Sự quyết đoán (vinicchayo) là sự quyết định theo nhiều cách khác nhau; là lời nói đoạn trừ sự nghi ngờ, diễn ra theo cách thức nhổ bật cái chốt ở những chỗ khúc mắc. Những vị có sự quyết đoán rất khéo léo và tinh tế được gọi là sunipuṇavinicchayā. Hoặc, sự quyết đoán (vinicchayo) là trí tuệ về đối tượng đã được nói đến, vì nó quyết định. Những vị có sự quyết đoán rất khéo léo và tài tình được gọi là sunipuṇavinicchayā. Bằng điều này, ngài cho thấy tính chuẩn mực của sự quyết đoán của các vị ở Mahāvihāra, vì nó được truyền thừa từ dòng Trưởng lão bắt đầu từ ngài Mahākassapa, và do đó nó không sai lệch, tinh tế và vi diệu.

Sujanassa cāti ca-saddo sampiṇḍanattho, tena na kevalaṃ jambudīpavāsīnameva atthāya, atha kho sādhujanatosanatthañcāti dasseti, tena ca tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāyāti ayamattho siddho hoti, uggahaṇādisukaratāya tesampi bahupakārattā. Ciraṭṭhitatthanti ciraṭṭhitiatthaṃ, cirakālaṭṭhitiyāti attho. Idañhi atthappakāsanaṃ aviparītabyañjanasunikkhepassa atthasunayassa ca upāyabhāvato saddhammassa ciraṭṭhitiyā saṃvattati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Trong câu 'sujanassa ca', từ 'ca' có nghĩa là tổng hợp. Bằng từ đó, ngài cho thấy rằng (công trình này) không chỉ vì lợi ích của những người sống ở Jambudīpa, mà còn để làm hài lòng những người thiện lành. Và bằng từ đó, ý nghĩa rằng (công trình này) cũng vì lợi ích của những người sống trên đảo Tambapaṇṇi cũng được thành tựu, vì nó cũng có nhiều lợi ích cho họ do dễ dàng trong việc học hỏi, v.v. Ciraṭṭhitatthaṃ có nghĩa là vì sự tồn tại lâu dài, nghĩa là vì sự tồn tại trong một thời gian dài. Thật vậy, việc làm sáng tỏ ý nghĩa này dẫn đến sự tồn tại lâu dài của Chánh pháp, vì nó là phương tiện để trình bày đúng đắn các văn tự không sai lệch và phương pháp ý nghĩa đúng đắn. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói rằng –

‘‘Dveme, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame dve? Sunikkhattañca padabyañjanaṃ, attho ca sunīto’’ti (a. ni. 2.21).

Này các Tỳ khưu, có hai pháp này dẫn đến sự tồn tại, không nhầm lẫn, không biến mất của Chánh pháp. Thế nào là hai? Câu và văn tự được trình bày đúng đắn, và ý nghĩa được dẫn dắt đúng đắn.

Yaṃ atthavaṇṇanaṃ kattukāmo, tassā mahattaṃ pariharituṃ ‘‘sīlakathā’’tiādi vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘na taṃ idha vicārayissāmī’’ti. Atha vā yaṃ aṭṭhakathaṃ kattukāmo, tadekadesabhāvena visuddhimaggo ca gahetabboti kathikānaṃ upadesaṃ karonto tattha vicāritadhamme uddesavasena dasseti ‘‘sīlakathā’’ tiādinā. Tattha sīlakathāti cārittavārittādivasena sīlavitthārakathā. Dhutadhammāti piṇḍapātikaṅgādayo (visuddhi. 1.22; theragā. aṭṭha. 2.845, 849) terasa kilesadhunanakadhammā. Kammaṭṭhānāni sabbānīti pāḷiyaṃ āgatāni aṭṭhatiṃsa, aṭṭhakathāyaṃ dveti niravasesāni yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānāni. Cariyāvidhānasahitoti rāgacaritādīnaṃ sabhāvādividhānena sahito. Jhānāni cattāri rūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo [Pg.18] catasso arūpasamāpattiyo. Aṭṭhapi vā paṭiladdhamattāni jhānāni, samāpajjanavasībhāvappattiyā samāpattiyo. Jhānāni vā rūpārūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo phalasamāpattinirodhasamāpattiyo.

Để tránh sự đồ sộ của bản sớ giải mà ngài muốn thực hiện, ngài đã nói 'lời bàn về giới', v.v. Chính vì vậy, ngài đã nói: 'Tôi sẽ không khảo sát điều đó ở đây'. Hoặc là, khi muốn soạn bản chú giải, ngài đưa ra lời khuyên cho các nhà thuyết giảng rằng Thanh Tịnh Đạo cũng nên được xem như một phần của nó, và ngài chỉ ra các pháp đã được khảo sát ở đó bằng cách liệt kê qua 'lời bàn về giới', v.v. Trong đó, 'lời bàn về giới' là lời bàn chi tiết về giới theo phương diện hành trì và phòng hộ, v.v. 'Các pháp đầu-đà' là mười ba pháp rũ bỏ phiền não, như hạnh khất thực, v.v. 'Tất cả các đề mục thiền' là ba mươi tám đề mục có trong Pāli và hai đề mục trong chú giải, tức là tất cả không sót một đề mục nào, là những nền tảng cho sự tiến hành tu tập của hành giả. 'Cùng với phương pháp về các tánh' có nghĩa là cùng với phương pháp về bản chất, v.v., của những người có tánh tham, v.v. 'Các thiền' là bốn thiền sắc giới, 'các chứng đắc' là bốn chứng đắc vô sắc. Hoặc, 'các thiền' là tám thiền vừa mới đạt được, 'các chứng đắc' là khi đã đạt đến sự tự tại trong việc nhập thiền. Hoặc, 'các thiền' là các thiền sắc giới và vô sắc giới, 'các chứng đắc' là quả chứng đắc và diệt thọ tưởng định.

Lokiyalokuttarabhedā cha abhiññāyo sabbā abhiññāyo. Ñāṇavibhaṅgādīsu āgatanayena ekavidhādinā paññāya saṅkaletvā sampiṇḍetvā nicchayo paññāsaṅkalananicchayo.

'Tất cả các thắng trí' là sáu thắng trí, được phân biệt thành hiệp thế và siêu thế. 'Sự quyết đoán tổng hợp về trí tuệ' là sự quyết đoán sau khi đã thu thập và tóm tắt trí tuệ theo một phương diện, v.v., theo phương pháp đã có trong Trí Phân Tích, v.v.

Paccayadhammānaṃ hetādīnaṃ paccayuppannadhammānaṃ hetupaccayādibhāvo paccayākāro, tassa desanā paccayākāradesanā, paṭiccasamuppādakathāti attho. Sā pana ghanavinibbhogassa sudukkaratāya saṇhasukhumā, nikāyantaraladdhisaṅkararahitā, ekattanayādisahitā ca tattha vicāritāti āha – ‘‘suparisuddhanipuṇanayā’’ti. Paṭisambhidādīsu āgatanayaṃ avissajjetvāva vicāritattā avimuttatanti maggā.

Trạng thái duyên nhân v.v... của các pháp làm duyên và trạng thái duyên sanh của các pháp được sanh khởi từ duyên được gọi là trạng thái của duyên (paccayākāra). Sự thuyết giảng về điều ấy là sự thuyết giảng về trạng thái của duyên, có nghĩa là bài luận về Thập Nhị Duyên Khởi. Và vì sự phân tích khối đặc này là điều rất khó thực hiện nên (bài luận ấy) là vi tế, sâu sắc, không bị pha trộn với các học thuyết của các bộ phái khác, và được bao gồm các phương pháp như là phương pháp ekatta v.v... đã được thẩm xét ở nơi ấy, nên được nói là: “phương pháp rất trong sạch và tinh xảo.” Do vì đã được thẩm xét mà không từ bỏ phương pháp đã được trình bày trong Phân Tích Đạo v.v... nên các đạo lộ không bị rời bỏ.

Iti pana sabbanti iti-saddo parisamāpane, pana-saddo vacanālaṅkāre, etaṃ sabbanti attho. Idhāti imissā aṭṭhakathāyaṃ. Na vicārayissāmi, punaruttibhāvatoti adhippāyo.

Về câu “iti pana sabbaṃ,” từ “iti” có nghĩa là kết thúc, từ “pana” là từ dùng để trang điểm cho lời nói, ý nghĩa là “tất cả điều này.” “Idha” có nghĩa là “trong tập Chú giải này.” “Tôi sẽ không thẩm xét,” chủ ý là “do vì có sự trùng lặp.”

Idāni tasseva avicāraṇassa ekantakāraṇaṃ niddhārento ‘‘majjhe visuddhimaggo’’tiādimāha. Tattha ‘‘majjhe ṭhatvā’’ti etena majjhebhāvadīpanena visesato catunnaṃ āgamānaṃ sādhāraṇaṭṭhakathā visuddhimaggo, na sumaṅgalavilāsinīādayo viya asādhāraṇaṭṭhakathāti dasseti. ‘‘Visesato’’ti idaṃ vinayābhidhammānampi visuddhimaggo yathārahaṃ atthavaṇṇanā hoti yevāti katvā vuttaṃ.

Bây giờ, trong khi xác định lý do chắc chắn về việc không thẩm xét ấy, ngài đã nói câu “Visuddhimagga ở giữa” v.v... Ở đây, qua câu “đứng ở giữa,” bằng sự trình bày về trạng thái ở giữa này, ngài chỉ ra rằng Visuddhimagga đặc biệt là tập Chú giải chung cho bốn bộ Nikāya, không phải là tập Chú giải riêng biệt như Sumaṅgalavilāsinī v.v... Từ “đặc biệt” này được nói ra do vì xem rằng Visuddhimagga cũng chính là sự giải thích ý nghĩa một cách thích đáng cho cả Tạng Luật và Tạng Vi Diệu Pháp.

Iccevāti iti eva. Tampīti visuddhimaggampi. Etāyāti sumaṅgalavilāsiniyā. Ettha ca ‘‘sīhaḷadīpaṃ ābhatā’’tiādinā atthappakāsanassa nimittaṃ dasseti, ‘‘dīpavāsīnamatthāya, sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ, ciraṭṭhitatthañca dhammassā’’ti etena payojanaṃ, avasiṭṭhena karaṇappakāraṃ. Sīlakathādīnaṃ avicāraṇampi hi idha karaṇappakāro evāti.

“Icceva” là “iti eva.” “Tampi” là “visuddhimaggampi.” “Etāya” là “bởi Sumaṅgalavilāsinī.” Và ở đây, qua câu “được mang đến đảo Sīhaḷa” v.v..., ngài chỉ ra nguyên nhân của việc giải thích ý nghĩa; qua câu “vì lợi ích của các cư dân trên đảo, vì sự hoan hỷ của người thiện, và vì sự trường tồn của Giáo pháp,” (ngài chỉ ra) mục đích; và qua phần còn lại, (ngài chỉ ra) phương cách thực hiện. Quả vậy, việc không thẩm xét về Giới Luận v.v... ở đây cũng chính là phương cách thực hiện.

Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Giải Thích Về Lời Mở Đầu Luận Đã Chấm Dứt.

Nidānakathāvaṇṇanā

Phần Giải Thích Về Lời Nói Đầu

Vibhāgavantānaṃ [Pg.19] sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanavaseneva hotīti paṭhamaṃ tāva vaggasuttavasena vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha dīghāgamo nāmā’’tiādimāha. Tattha tatthāti ‘‘dīghassa āgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti yadidaṃ vuttaṃ, tasmiṃ vacane. Yassa atthaṃ pakāsayissāmīti paṭiññātaṃ, so dīghāgamo nāma vaggasuttavasena evaṃ vibhāgoti attho. Atha vā tatthāti ‘‘dīghāgamanissitamattha’’nti etasmiṃ vacane. Yo dīghāgamo vutto, so vaggādivasena edisoti attho. Attano saṃvaṇṇanāya paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkameneva pavattabhāvadassanatthaṃ ‘‘tassa vaggesu…pe… vuttaṃ nidānamādī’’ti āha. Kasmā pana catūsu āgamesu dīghāgamo paṭhamaṃ saṅgīto, tattha ca sīlakkhandhavaggo ādito nikkhitto, tasmiñca brahmajālanti? Nāyamanuyogo katthacipi na pavattati, api ca saddhāvahaguṇato dīghanikāyo paṭhamaṃ saṅgīto. Saddhā hi kusaladhammānaṃ bījaṃ. Yathāha – ‘‘saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhī’’ti, (saṃ. ni. 1.197; su. ni. 77) saddhāvahaguṇatā cassa dassitāyeva. Kiñca katipayasuttasaṅgahato, appaparimāṇato ca gahaṇadhāraṇādisukhato. Tathāhesa catuttiṃsasuttasaṅgaho catusaṭṭhibhāṇavāraparimāṇo ca. Sīlakathābāhullato pana sīlakkhandhavaggo paṭhamaṃ nikkhitto. Sīlañhi sāsanassa ādi, sīlapatiṭṭhānattā sabbaguṇānaṃ. Tenevāha – ‘‘tasmā tiha, tvaṃ bhikkhu, ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddha’’ntiādi (saṃ. ni. 5.395). Etena cassa vaggassa anvatthasaññatā vuttā hoti. Diṭṭhiviniveṭhanakathābhāvato pana suttantapiṭakassa niravasesadiṭṭhivibhajanaṃ brahmajālaṃ paṭhamaṃ nikkhittanti daṭṭhabbaṃ. Tepiṭake hi buddhavacane brahmajālasadisaṃ diṭṭhigatāni niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā vibhattasuttaṃ natthīti.

Do vì sự làm cho sáng tỏ tự tánh của các pháp có sự phân chia chỉ có thể được thực hiện bằng cách chỉ ra sự phân chia, nên trước tiên, để chỉ ra sự phân chia theo phẩm và theo kinh, ngài đã nói câu “Ở đây, Trường Bộ Kinh có tên là” v.v... Ở đây, “tattha” có nghĩa là trong câu nói này đã được nói rằng: “Tôi sẽ giải thích ý nghĩa của Trường Bộ Kinh cao quý.” Ý nghĩa là: Trường Bộ Kinh ấy, mà ý nghĩa đã được hứa sẽ giải thích, được phân chia như vậy theo phẩm và theo kinh. Hoặc là, “tattha” có nghĩa là trong câu nói này: “ý nghĩa dựa vào Trường Bộ Kinh.” Ý nghĩa là: Trường Bộ Kinh đã được nói đến là như thế này theo phẩm v.v... Để chỉ ra rằng phần giải thích của chính mình được tiến hành đúng theo thứ tự đã được sắp đặt trong kỳ kết tập vĩ đại lần thứ nhất, ngài đã nói: “Trong các phẩm của bộ ấy ... lời nói đầu được đề cập ở lúc ban đầu.” Nhưng tại sao trong bốn bộ Nikāya, Trường Bộ Kinh lại được kết tập trước tiên? Và trong đó, tại sao phẩm Giới Uẩn lại được đặt ở lúc ban đầu? Và trong phẩm ấy, tại sao lại là kinh Phạm Võng? Câu hỏi này không phải ở đâu cũng được áp dụng, tuy nhiên Trường Bộ Kinh đã được kết tập trước tiên là do phẩm chất mang lại đức tin. Quả vậy, đức tin là hạt giống của các thiện pháp. Như đã được nói: “Đức tin là hạt giống, khổ hạnh là mưa,” và phẩm chất mang lại đức tin của bộ kinh này đã được chỉ ra. Hơn nữa, là do sự sưu tập một số ít bài kinh, và do số lượng ít nên dễ dàng trong việc học hỏi, ghi nhớ v.v... Thật vậy, bộ kinh này là sự sưu tập ba mươi bốn bài kinh và có số lượng là sáu mươi bốn tụng phẩm. Nhưng phẩm Giới Uẩn đã được đặt trước tiên là do có nhiều bài luận về giới. Quả vậy, giới là phần khởi đầu của giáo pháp, do vì tất cả các phẩm chất đều được thiết lập ở nơi giới. Do đó, ngài đã nói: “Này Tỳ khưu, vì thế ở đây, trước tiên ngươi hãy thanh lọc những gì là khởi đầu trong các thiện pháp. Và điều gì là khởi đầu của các thiện pháp? Chính là giới đã được thanh lọc trong sạch” v.v... Do điều này, tên gọi phù hợp với ý nghĩa của phẩm này đã được nói đến. Nhưng do vì là bài luận về sự gỡ bỏ các tà kiến, nên cần phải được hiểu rằng kinh Phạm Võng, là sự phân tích không còn sót các tà kiến của Tạng Kinh, đã được đặt trước tiên. Quả vậy, trong Tam Tạng, lời dạy của đức Phật, không có bài kinh nào tương tự như kinh Phạm Võng đã phân tích các sở kiến, làm cho chúng được gỡ rối và không còn vướng mắc.

Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā

Phần Giải Thích Về Lời Tường Thuật Cuộc Kết Tập Vĩ Đại Lần Thứ Nhất

Yassā paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkamena saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, taṃ, tassā ca tantiāruḷhāya idha vacane kāraṇaṃ dassento ‘‘paṭhamamahāsaṅgīti…pe… veditabbā’’ti āha. Tattha yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattā[Pg.20], paññattattā ca vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti, etena taṃtaṃsikkhāpadānaṃ suttānañca ādipariyosānesu, antarantarā ca sambandhavasena ṭhapitaṃ saṅgītikāravacanaṃ saṅgahitaṃ hoti. Mahāvisayattā, pūjanīyattā ca mahatī saṅgīti mahāsaṅgīti, paṭhamā mahāsaṅgīti paṭhamamahāsaṅgīti, tassā pavattikālo paṭhamamahāsaṅgītikālo, tasmiṃ paṭhamamahāsaṅgītikāle. Nidānanti ca desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti nidānaṃ. Sattānaṃ dassanānuttariyasaraṇādipaṭilābhahetubhūtāsu vijjamānāsupi aññāsu bhagavato kiriyāsu ‘‘buddho bodheyya’’nti (bu. vaṃ. aṭṭha. ratanacaṅkamanakaṇḍavaṇṇanā; cariyā. uddhānagāthāvaṇṇanā) paṭiññāya anulomato veneyyānaṃ maggaphalappattīnaṃ hetubhūtā kiriyā nippariyāyena buddhakiccanti āha – ‘‘dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā’’ti. Tattha saddhindriyādidhammoyeva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Atha vā cakkanti āṇā, dhammato anapetattā dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ, dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha –

Vị có ý muốn thực hiện việc chú giải về cuộc kết tập vĩ đại lần đầu tiên ấy theo thứ tự đã được sắp đặt, vị ấy, trong khi trình bày lý do về lời nói ở đây đã được đưa vào Thánh điển về cuộc kết tập ấy, đã nói rằng: “Cuộc kết tập vĩ đại lần đầu tiên ... nên được biết.” Trong ấy, saṅgīti (kết tập) là việc đọc tụng, là việc tuyên thuyết sau khi đã thâu tập các Pháp và Luật đã bị tản mác do đã được thuyết giảng ở nơi này nơi kia, và do đã được chế định tùy theo nhân duyên. Do điều này, lời nói của các vị thực hiện cuộc kết tập đã được sắp đặt ở phần đầu và phần cuối, và ở khoảng giữa của các học giới và các bài kinh ấy theo sự liên kết cũng được bao gồm. Do có đối tượng vĩ đại và do đáng được tôn kính nên cuộc kết tập lớn lao là cuộc kết tập vĩ đại. Cuộc kết tập vĩ đại lần đầu tiên là paṭhamamahāsaṅgīti. Thời điểm diễn ra của cuộc kết tập ấy là paṭhamamahāsaṅgītikālo. Vào thời điểm của cuộc kết tập vĩ đại lần đầu tiên ấy. Và nidāna (nhân duyên) là sự chỉ rõ, làm cho điều chưa được biết trở thành được biết về bài thuyết giảng qua phương diện thời điểm thuyết giảng v.v... Mặc dù có sự hiện hữu của các phận sự khác của đức Thế Tôn là những nhân tố cho chúng sanh thành tựu sự thấy vô thượng, nơi nương tựa v.v..., nhưng phận sự là nhân tố cho các chúng sanh cần được tế độ tuần tự chứng đạt Đạo và Quả theo lời nguyện “buddho bodheyya” (bậc Giác ngộ sẽ làm cho giác ngộ) mới chính là Phật sự một cách không có từ ngữ thay thế, (vị ấy) đã nói: “Bắt đầu là việc chuyển Pháp luân.” Trong ấy, dhammacakka (Pháp luân) là bánh xe theo ý nghĩa chuyển vận chính là các pháp như tín quyền v.v... Hoặc giả, cakka (bánh xe) là mệnh lệnh. Do không tách rời khỏi Pháp nên vừa là Pháp vừa là bánh xe ấy, vì thế là dhammacakka. Cũng là dhammacakka vì là bánh xe theo Pháp, theo lý lẽ. Như đã được nói rằng:

‘‘Dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakkaṃ, dhammacariyāya pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2, 39, 41).

“Vừa làm cho Pháp chuyển vận, vừa là bánh xe, vì thế là dhammacakka. Vừa làm cho bánh xe chuyển vận, vừa là Pháp, vì thế là dhammacakka. Làm cho chuyển vận bằng Pháp, vì thế là dhammacakka. Làm cho chuyển vận bằng sự thực hành Pháp, vì thế là dhammacakka,” v.v... (Paṭi. ma. 2, 39, 41).

‘‘Katabuddhakicce’’ti etena buddhakattabbassa kassacipi asesitabhāvaṃ dasseti. Nanu ca sāvakehi vinītāpi vineyyā bhagavatāyeva vinītā honti, yato sāvakabhāsitaṃ suttaṃ ‘‘buddhavacana’’nti vuccati, sāvakavineyyā ca na tāva vinītāti? Nāyaṃ doso tesaṃ vinayanupāyassa sāvakesu ṭhapitattā. Tenevāha –

Bằng câu “khi Phật sự đã được thực hiện,” (vị ấy) trình bày về tình trạng không còn sót lại bất cứ điều gì cần được thực hiện bởi đức Phật. Chẳng phải những chúng sanh cần được tế độ, dù được các vị Thinh văn tế độ, cũng chính là được đức Thế Tôn tế độ hay sao? Bởi vì bài kinh do vị Thinh văn thuyết giảng được gọi là “lời dạy của đức Phật,” và những chúng sanh cần được vị Thinh văn tế độ vẫn chưa được tế độ? Đây không phải là lỗi, do phương pháp tế độ các chúng sanh ấy đã được đặt để nơi các vị Thinh văn. Chính vì thế, Ngài đã nói:

‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā…pe… uppannaṃ parappavādaṃ saha dhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessa’’ntiādi (dī. ni. 2.168; saṃ. ni. 5.822; udā. 51).

“Này Ác ma, Ta sẽ chưa nhập Vô dư Niết-bàn, chừng nào các vị tỳ khưu Thinh văn của Ta chưa trở thành những vị thông thái, khéo huấn luyện, vững vàng, đa văn, hành trì Pháp, ... có thể khéo nhiếp phục tà thuyết của kẻ khác đã khởi lên đúng theo Chánh pháp, và thuyết giảng giáo pháp có sự kỳ diệu,” v.v... (dī. ni. 2.168; saṃ. ni. 5.822; udā. 51).

‘‘Kusinārāya’’ntiādi bhagavato parinibbutadesakālavisesadassanaṃ ‘‘aparinibbuto bhagavā’’ti gāhassa micchābhāvadassanatthaṃ, loke jātasaṃvaddhabhāvadassanatthañca[Pg.21]. Tathā hi manussabhāvassa supākaṭakaraṇatthaṃ mahābodhisattā carimabhave dārapariggahādīnipi karontīti. Upādīyate kammakilesehīti upādi, vipākakkhandhā kaṭattā ca rūpaṃ. So pana upādi kilesābhisaṅkhāramāranimmathanena nibbānappattiyaṃ anossaṭṭho, idha khandhamaccumāranimmathanena ossaṭṭho nissesitoti ayaṃ anupādisesā, nibbānadhātu. Nibbānadhātūti cettha nibbutimattaṃ adhippetaṃ, itthambhūtalakkhaṇe cāyaṃ karaṇaniddeso. ‘‘Dhātubhājanadivase’’ti idaṃ na ‘‘sannipatitāna’’nti etassa visesanaṃ, ussāhajananassa pana visesanaṃ, ‘‘dhātubhājanadivase bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesī’’ti. Dhātubhājanadivasato hi purimapurimataradivasesu bhikkhū samāgatāti. Atha vā dhātubhājanadivase sannipatitānaṃ kāyasāmaggīvasena sahitānanti attho. Saṅghassa thero saṅghatthero, so pana saṅgho kiṃ parimāṇānanti āha – ‘‘sattannaṃ bhikkhusatasahassāna’’nti. Niccasāpekkhatāya hi edisesu samāso hotiyeva, yathā – ‘‘devadattassa garukula’’nti.

Câu “tại Kusinārā” v.v... là sự trình bày chi tiết về nơi chốn và thời điểm đức Thế Tôn nhập Vô dư Niết-bàn nhằm mục đích cho thấy sự sai lầm của quan điểm cho rằng “đức Thế Tôn chưa nhập Vô dư Niết-bàn,” và cũng nhằm mục đích cho thấy tình trạng đã được sanh ra và lớn lên ở thế gian. Thật vậy, nhằm mục đích làm cho tình trạng là con người được biểu hiện rõ ràng, các vị Đại Bồ-tát ở kiếp chót cũng thực hiện việc thọ nhận vợ con v.v... Upādi là cái bị nghiệp và phiền não chấp thủ, là các uẩn quả báo và sắc do nghiệp tạo. Nhưng upādi ấy, trong sự chứng đạt Niết-bàn do sự chế ngự phiền não ma và hành ma, đã không được từ bỏ; ở đây, do sự chế ngự uẩn ma và tử ma, đã được từ bỏ không còn dư sót, đây là anupādisesā (vô dư y), là nibbānadhātu (Niết-bàn giới). Ở đây, câu nibbānadhātu (Niết-bàn giới) chỉ có ý nói đến sự tịch diệt. Và đây là cách dùng công cụ cách theo ý nghĩa “có đặc tính như vậy.” Câu “vào ngày phân chia xá-lợi” này không phải là tính từ của câu “của các vị đã hội họp,” mà là tính từ của sự làm phát sanh lòng nhiệt thành, (như trong câu) “đã làm phát sanh lòng nhiệt thành cho các vị tỳ khưu vào ngày phân chia xá-lợi.” Bởi vì các vị tỳ khưu đã tụ hội vào những ngày trước và trước hơn nữa so với ngày phân chia xá-lợi. Hoặc giả, có nghĩa là của các vị đã hội họp, đã cùng nhau về phương diện thân thể hòa hợp vào ngày phân chia xá-lợi. Vị trưởng lão của Tăng chúng là saṅghatthero. Nhưng Tăng chúng ấy có số lượng bao nhiêu? (Vị ấy) đã nói: “của bảy trăm ngàn vị tỳ khưu.” Thật vậy, trong những trường hợp như thế này, hợp từ vẫn được thành lập do có sự liên hệ thường xuyên, ví như: “gia đình thầy của Devadatta.”

Āyasmā mahākassapo puna dullabhabhāvaṃ maññamāno bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesīti sambandho. ‘‘Dhātubhājanadivase sannipatitāna’’nti idaṃ ‘‘bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesī’’ti ettha ‘‘bhikkhūna’’nti imināpi padena sambandhanīyaṃ. Subhaddena vuḍḍhapabbajitena vuttavacanamanussarantoti sambandho. Tattha anussaranto dhammasaṃvegavasenāti adhippāyo. ‘‘Saddhammaṃ antaradhāpeyyuṃ saṅgāyeyyaṃ…pe… ciraṭṭhitikaṃ tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissatī’’ti etesaṃ padānaṃ ‘‘iti cintayanto’’ti etena sambandho. Tathā ‘‘yañcāha’’nti etassa ‘‘anuggahito pasaṃsito’’ti etena sambandho. Yaṃ pāpabhikkhūti ettha yanti nipātamattaṃ, kāraṇaniddeso vā, yena kāraṇena antaradhāpeyyuṃ, tadetaṃ kāraṇaṃ vijjatīti attho, addhaniyanti addhānamaggagāmi, addhānakkhamanti attho.

Sự liên kết là: “Tôn giả Mahākassapa, trong khi nghĩ đến tình trạng khó gặp lại, đã làm phát sanh lòng nhiệt thành cho các vị tỳ khưu.” Câu “của các vị đã hội họp vào ngày phân chia xá-lợi” này cũng nên được liên kết với từ “bhikkhūnaṃ” (cho các vị tỳ khưu) trong câu “đã làm phát sanh lòng nhiệt thành cho các vị tỳ khưu.” Sự liên kết là: “Trong khi đang nhớ lại lời nói đã được thốt ra bởi Subhadda, người xuất gia lúc về già.” Trong ấy, ý muốn nói là: “Trong khi đang nhớ lại do bởi sự chấn động tâm linh về Giáo pháp.” Sự liên kết của các từ này: “(Các tỳ khưu ác) sẽ làm cho Chánh pháp biến mất. Ta nên kết tập... Sự không mắc nợ nào khác của vị ấy sẽ có thể tồn tại lâu dài như thế nào?” là với câu “suy nghĩ như vậy.” Tương tự, sự liên kết của câu “yañcāhaṃ” (và điều mà ta) là với câu “đã được nâng đỡ, đã được tán dương.” Trong câu “yaṃ pāpabhikkhū” (điều mà các tỳ khưu ác), ở đây “yaṃ” chỉ là một tiểu từ, hoặc là sự chỉ định nguyên nhân, có nghĩa là: “do nguyên nhân nào mà (họ) sẽ làm cho (Chánh pháp) biến mất, chính nguyên nhân ấy đang hiện hữu.” Addhaniyaṃ có nghĩa là đi trên con đường dài, có nghĩa là chịu đựng được đường dài.

Yañcāhanti ettha yanti yasmā, yena kāraṇenāti vuttaṃ hoti, kiriyāparāmasanaṃ vā etaṃ, tena ‘‘anuggahito pasaṃsito’’ti ettha anuggaṇhanaṃ pasaṃsanañca parāmasati. ‘‘Cīvare sādhāraṇaparibhogenā’’ti ettha ‘‘attanā samasamaṭṭhapanenā’’ti idha attanā-saddaṃ ānetvā cīvare attanā [Pg.22] sādhāraṇaparibhogenāti yojetabbaṃ. Yassa yena hi sambandho dūraṭṭhampi ca tassa tanti atha vā bhagavatā cīvare sādhāraṇaparibhogena bhagavatā anuggahitoti yojanīyaṃ, etassāpi hi karaṇaniddesassa sahayogakattutthajotakattasambhavato. Yāvadeti yāvadeva, yattakaṃ kālaṃ, yattake vā samāpattivihāre, abhiññāvihāre vā ākaṅkhanto viharāmi ceva voharāmi ca, tathā kassapopīti attho. Idañca navānupubbavihārachaḷabhiññabhāvasāmaññena thutimattaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi āyasmā mahākassapo bhagavā viya devasikaṃ catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyo samāpajjati, yamakapāṭihāriyādivasena vā abhiññāyo vaḷañjetīti. Tenevāha – ‘‘navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede’’ti. Tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati, aññatra dhammavinayasaṅgāyanāti adhippāyo. ‘‘Nanu maṃ bhagavā’’tiādinā vuttamevatthaṃ upamāvasena vibhāveti.

Ở đây, (cụm từ) “yañcāhanti” có nghĩa là “yanti yasmā, yena kāraṇena” (họ đi do bởi, do nguyên nhân nào). Hoặc đây là sự đề cập đến hành động, do đó trong câu “được nâng đỡ, được tán dương” (anuggahito pasaṃsito), nó đề cập đến sự nâng đỡ và sự tán dương. Trong câu “do việc sử dụng chung y” (cīvare sādhāraṇaparibhogenā), ở đây nên lấy từ “attanā” (bởi chính mình) trong câu “do việc đặt ngang bằng với chính mình” (attanā samasamaṭṭhapanenā) và kết hợp thành “cīvare attanā sādhāraṇaparibhogenā” (do việc sử dụng chung y với chính mình). Vì rằng: “Cái gì có liên hệ với cái gì, dù ở xa, thì cũng thuộc về cái đó.” Hoặc nên được kết hợp là: “được đức Thế Tôn nâng đỡ do việc đức Thế Tôn sử dụng chung y,” vì chỉ định cách thứ ba này cũng có thể biểu thị ý nghĩa tác nhân đồng hành. “Yāvade” có nghĩa là “yāvadeva,” (nghĩa là) chừng nào thời gian, hoặc chừng nào tôi muốn an trú và sinh hoạt trong các thiền chứng đắc, hoặc các thắng trí, thì Kassapa cũng như vậy. Và điều này nên được hiểu là chỉ là lời tán thán dựa trên sự tương đồng về trạng thái có chín thiền trú tuần tự và sáu thắng trí. Vì trưởng lão Mahākassapa không thể nhập các thiền chứng đắc với số lượng hai mươi bốn trăm ngàn ức mỗi ngày như đức Thế Tôn, hay sử dụng các thắng trí bằng cách như song thông thần biến v.v... Do đó, ngài nói: “về các loại chín thiền trú tuần tự và sáu thắng trí.” Ý nghĩa là: “Đối với ngài ấy, còn có sự không mắc nợ nào khác, ngoài việc kết tập Pháp và Luật?” Bằng câu “Chẳng phải đức Thế Tôn đã...” (Nanu maṃ bhagavā), ngài làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói đến bằng cách ví dụ.

Tato paranti tato bhikkhūnaṃ ussāhajananato parato. Pure adhammo dippatīti apināma dibbati, yāva adhammo dhammaṃ paṭibāhituṃ samattho hoti, tato puretaramevāti attho. Āsanne anicchite hi ayaṃ pure-saddo. Dippatīti ca dippissati. Puresaddasanniyogena hi anāgatatthe ayaṃ vattamānappayogo, yathā – ‘‘purā vassati devo’’ti.

“Tato paran” có nghĩa là sau khi đã khích lệ các vị tỳ khưu như vậy. “Trước khi phi pháp tỏa sáng” (pure adhammo dippati) có nghĩa là có lẽ sẽ tỏa sáng, tức là trước khi phi pháp có khả năng cản trở chánh pháp. Từ “pure” này được dùng trong ý nghĩa gần kề và không mong muốn. Và “dippati” (tỏa sáng) có nghĩa là “dippissati” (sẽ tỏa sáng). Do kết hợp với từ “pure,” thì hiện tại này được dùng với ý nghĩa tương lai, ví dụ như trong câu “trời sắp mưa” (purā vassati devo).

‘‘Sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare…pe… ekūnapañcasate pariggahesī’’ti etena sukkhavipassakakhīṇāsavapariyantānaṃ yathāvuttapuggalānaṃ satipi āgamādhigamasabbhāve saha paṭisambhidāhi pana tevijjādiguṇayuttānaṃ āgamādhigamasampattiyā ukkaṃsagatattā saṅgītiyā bahupakārataṃ dasseti. Idaṃ vuttaṃ saṅgītikkhandhake, (pārā. 437) apaccakkhaṃ nāma natthi paguṇappavattibhāvato, samantapāsādikāyaṃ pana ‘‘asammukhā paṭiggahitaṃ nāma natthī’’ti (pārā. aṭṭha. paṭhamamahāsaṅgītikathā) vuttaṃ, taṃ ‘‘dve sahassāni bhikkhuto’’ti vuttampi bhagavato santike paṭiggahitamevāti katvā vuttaṃ. Caturāsītisahassānīti dhammakkhandhe sandhāyāha. Pavattinoti paguṇāni. Ānandattherassa navappāyāya parisāya vibbhamanena mahākassapatthero evamāha – ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti. Tattha mattanti pamāṇaṃ. Chandā āgamanaṃ viyāti padavibhāgo. ‘‘Kiñcāpi sekkho’’ti idaṃ [Pg.23] na sekkhānaṃ agatigamanasabbhāvena vuttaṃ, asekkhānameva pana uccinitattāti daṭṭhabbaṃ. Paṭhamamaggeneva hi cattāri agatigamanāni pahīyantīti. ‘‘Abhabbo chandā…pe… agatiṃ gantu’’nti ca dhammasaṅgītiyā tassa yogyabhāvadassanena vijjamānaguṇakathanaṃ. Pariyattoti adhīto.

Bằng câu “ngài đã chọn lấy bốn trăm chín mươi chín vị… là những bậc thông thuộc toàn bộ giáo pháp của Bậc Đạo Sư gồm chín chi phần,” điều này cho thấy sự hữu ích lớn lao của việc kết tập, bởi vì mặc dù có sự tồn tại của pháp học và pháp hành nơi các vị đã được nói đến, từ các vị lậu tận tuệ khô cho đến các vị khác, nhưng sự thành tựu về pháp học và pháp hành của những vị có các phẩm chất như tam minh v.v... cùng với các tuệ phân tích đã đạt đến mức tối thượng. Điều này đã được nói trong chương Saṅgītikkhandhaka: “Không có gì là không trực tiếp” do trạng thái diễn tiến thuần thục. Tuy nhiên, trong sách Samantapāsādikā có nói: “Không có gì được tiếp nhận mà không ở trước mặt.” Điều đó được nói như vậy vì cho rằng ngay cả điều được nói là “hai ngàn (pháp uẩn) từ vị tỳ khưu” cũng đã được tiếp nhận nơi đức Thế Tôn. “Tám mươi bốn ngàn” là nói về các pháp uẩn. “Pavattino” có nghĩa là thuần thục. Do sự bối rối của hội chúng, phần lớn là những người mới, đối với trưởng lão Ānanda, trưởng lão Mahākassapa đã nói như vầy: “Vị công tử này không biết chừng mực.” Ở đó, “mattaṃ” có nghĩa là chừng mực. Phân chia từ là “chandā āgamanaṃ viya.” Câu “Mặc dù là bậc hữu học” này không được nói với ý nghĩa các bậc hữu học có sự đi đến thiên vị, mà nên hiểu là vì chỉ chọn lựa các bậc vô học. Vì bốn sự đi đến thiên vị đã được đoạn trừ ngay bởi đạo đầu tiên. Và câu “Không có khả năng đi đến thiên vị do tham muốn...” là lời nói về phẩm chất hiện có, cho thấy sự thích hợp của ngài đối với việc kết tập Pháp. “Pariyatto” có nghĩa là đã học thuộc.

Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viya gocaro, bhikkhācaraṇaṭṭhānaṃ. Visabhāgapuggalo subhaddasadiso. Sattipañjaranti sattikhaggādihatthehi purisehi mallarājūnaṃ bhagavato dhātuārakkhakaraṇaṃ sandhāyāha. Taṃ palibodhaṃ chinditvā taṃ karaṇīyaṃ karotūti saṅgāhakena chinditabbaṃ chinditvā ekantakaraṇīyaṃ karotūti attho. Mahājananti bahujanaṃ. Gandhakuṭiṃ vanditvā paribhogacetiyabhāvatoti adhippāyo. Yathā tanti yathā aññopi yathāvuttasabhāvo, evanti attho. Saṃvejesīti ‘‘nanu bhagavatā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo’’’tiādinā (dī. ni. 2.183; saṃ. ni. 5.379; a. ni. 10.48; cūḷava. 437) saṃvegaṃ janesi. Ussannadhātukanti upacitadosaṃ. Bhesajjamattāti appakaṃ bhesajjaṃ. Appattho hi ayaṃ mattā-saddo, ‘‘mattāsukhapariccāgo’’tiādīsu (dha. pa. 290) viya. Dutiyadivaseti devatāya saṃvejitadivasato, jetavanavihāraṃ paviṭṭhadivasato vā dutiyadivase. Āṇāva cakkaṃ āṇācakkaṃ.

“Gocaro” là nơi bò đi ăn, “gocaro” giống như nơi đi ăn, tức là nơi khất thực. Người không tương đồng là người giống như Subhadda. “Lồng giáo” (sattipañjaraṃ) là nói về việc các vua Malla cho những người đàn ông tay cầm giáo, gươm v.v... bảo vệ xá-lợi của đức Thế Tôn. “Sau khi cắt đứt sự trở ngại đó, hãy làm việc cần làm đó” có nghĩa là vị chủ trì kết tập, sau khi cắt đứt điều cần cắt đứt, hãy làm việc cần làm một cách dứt khoát. “Mahājanaṃ” có nghĩa là đông đảo quần chúng. “Đảnh lễ hương thất” có ý nghĩa là vì đó là một bảo tháp tiêu dùng. “Yathā taṃ” có nghĩa là giống như một người khác có bản chất đã được nói đến, cũng vậy. “Đã làm cho xúc động” (saṃvejesi) có nghĩa là đã làm phát sinh sự xúc động bằng câu “Chẳng phải đức Thế Tôn đã tuyên bố từ trước rằng: ‘Có sự khác biệt, sự chia lìa với tất cả những gì thân yêu và khả ái’...” “Có các thể chất bị gia tăng” (ussannadhātukaṃ) có nghĩa là có các thể chất bị tích tụ. “Một ít thuốc” (bhesajjamattā) có nghĩa là một lượng thuốc nhỏ. Từ “mattā” này có nghĩa là ít, giống như trong câu “từ bỏ hạnh phúc nhỏ nhoi” (mattāsukhapariccāgo). “Vào ngày thứ hai” (dutiyadivase) là ngày thứ hai kể từ ngày được vị trời làm cho xúc động, hoặc vào ngày thứ hai kể từ ngày vào tu viện Jetavana. “Āṇācakkaṃ” là mệnh lệnh chính là bánh xe (āṇā eva cakkaṃ).

Etadagganti eso aggo. Liṅgavipallāsena hi ayaṃ niddeso. Yadidanti ca yo ayaṃ, yadidaṃ khandhapañcakanti vā yojetabbaṃ. ‘‘Paṭhamaṃ āvuso upāli pārājikaṃ kattha paññatta’’nti kasmā vuttaṃ, nanu tassa saṅgītiyā purimakāle paṭhamabhāvo na yuttoti? No na yutto, bhagavatā paññattānukkamena pātimokkhuddesānukkamena ca paṭhamabhāvassa siddhattā. Yebhuyyena hi tīṇi piṭakāni bhagavato dharamānakāle ṭhitānukkameneva saṅgītāni, visesato vinayābhidhammapiṭakānīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Vatthumpi pucchī’’tiādi ‘kattha paññatta’ntiādinā dassitena saha tadavasiṭṭhampi saṅgahetvā dassanavasena vuttaṃ. Paṭhamapārājiketi paṭhamapārājikapāḷiyaṃ (pārā. 24), tenevāha – ‘‘na hi tathāgatā ekabyañjanampi niratthakaṃ vadantī’’ti.

“Etadaggaṃ” có nghĩa là “đây là tối thượng”. Sự chỉ định này là do sự thay đổi về tính (ngữ pháp). Và “yadidaṃ” có nghĩa là “cái này là”, hoặc nên được kết hợp là “yadidaṃ khandhapañcakaṃ” (cái này là năm uẩn). Tại sao lại nói: “Này hiền giả Upāli, điều pārājika thứ nhất được chế định ở đâu?”. Chẳng phải việc nó là điều thứ nhất trước thời điểm kết tập là không hợp lý sao? Không phải là không hợp lý, vì tính chất thứ nhất của nó đã được xác lập theo thứ tự chế định của Đức Thế Tôn và theo thứ tự tụng đọc Pātimokkha. Thật vậy, phần lớn ba tạng kinh điển đã được kết tập theo đúng thứ tự đã có từ khi Đức Thế Tôn còn tại thế, đặc biệt nên hiểu là tạng Luật và tạng Vi Diệu Pháp. Câu bắt đầu bằng “cũng đã hỏi về sự việc” được nói theo cách trình bày bao gồm cả phần còn lại cùng với những gì đã được chỉ ra bởi câu bắt đầu bằng “được chế định ở đâu”. “Paṭhamapārājika” có nghĩa là trong bài kinh Pārājika thứ nhất (Pārā. 24), do đó có câu nói: “Chư Như Lai không nói một âm tiết nào là vô ích”.

Jātakādike [Pg.24] khuddakanikāyapariyāpanne, yebhuyyena ca dhammaniddesabhūte tādise abhidhammapiṭake saṅgaṇhituṃ yuttaṃ, na pana dīghanikāyādippakāre suttantapiṭake, nāpi paññattiniddesabhūte vinayapiṭaketi dīghabhāṇakā ‘‘jātakādīnaṃ abhidhammapiṭake saṅgaho’’ti vadanti. Cariyāpiṭakabuddhavaṃsānañcettha aggahaṇaṃ, jātakagatikattā. Majjhimabhāṇakā pana ‘‘aṭṭhuppattivasena desitānaṃ jātakādīnaṃ yathānulomadesanābhāvato tādise suttantapiṭake saṅgaho yutto, na pana sabhāvadhammaniddesabhūte yathādhammasāsane abhidhammapiṭake’’ti jātakādīnaṃ suttantapiṭakapariyāpannataṃ kathayanti. Tattha ca yuttaṃ vicāretvā gahetabbaṃ.

Các vị tụng đọc Trường Bộ nói rằng: “Việc bao gồm các kinh như Jātaka, v.v., thuộc Khuddaka Nikāya, và phần lớn là sự giải thích về các pháp, vào trong tạng Vi Diệu Pháp như vậy là hợp lý, chứ không phải trong tạng Kinh thuộc loại Dīgha Nikāya, v.v., cũng không phải trong tạng Luật là sự giải thích về các điều học”. Ở đây, Cariyāpiṭaka và Buddhavaṃsa không được đề cập đến, vì chúng có cùng bản chất với Jātaka. Trái lại, các vị tụng đọc Trung Bộ nói rằng Jātaka, v.v., thuộc về tạng Kinh, vì: “Việc bao gồm Jātaka, v.v., được thuyết giảng theo duyên khởi của câu chuyện, vào trong tạng Kinh như vậy là hợp lý, vì chúng không phải là những bài thuyết giảng tuần tự, chứ không phải trong tạng Vi Diệu Pháp, là giáo pháp đúng thực tính, giải thích về các pháp tự tánh”. Trong đó, nên xem xét và chấp nhận điều hợp lý.

Evaṃ nimittapayojanakāladesakārakakaraṇappakārehi paṭhamaṃ saṅgītiṃ dassetvā idāni tattha vavatthāpitasiddhesu dhammavinayesu nānappakārakosallatthaṃ ekavidhādibhede dassetuṃ ‘‘evameta’’ntiādimāha. Tattha vimuttirasanti vimuttiguṇaṃ, vimuttisampattikaṃ vā, aggaphalanipphādanato, vimuttikiccaṃ vā, kilesānaṃ accantaṃ vimuttisampādanato. Keci pana ‘‘vimuttiassāda’’nti vadanti.

Sau khi đã trình bày cuộc kết tập lần thứ nhất theo các phương diện: dấu hiệu, mục đích, thời gian, nơi chốn, người thực hiện, và cách thức, bây giờ, để chỉ ra các sự phân loại như một loại, v.v., nhằm mục đích thông thạo nhiều phương diện trong Pháp và Luật đã được thiết lập và xác lập ở đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “evametaṃ”. Trong đó, “vimuttirasa” (vị giải thoát) có nghĩa là phẩm chất của sự giải thoát, hoặc sự thành tựu giải thoát, vì nó tạo ra quả vị tối thượng; hoặc là phận sự của giải thoát, vì nó hoàn thành sự giải thoát hoàn toàn khỏi các phiền não. Tuy nhiên, một số vị nói là “sự thưởng thức giải thoát”.

Kiñcāpi avisesena sabbampi buddhavacanaṃ kilesavinayanena vinayo, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyapatanādito dhāraṇena dhammo, idhādhippete pana dhammavinaye niddhāretuṃ ‘‘tattha vinayapiṭaka’’ntiādimāha. Avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammo, khandhādivasena sabhāvadhammadesanābāhullato. Atha vā yadipi dhammoyeva vinayopi, pariyattiyādibhāvato, vinayasaddasannidhāne pana bhinnādhikaraṇabhāvena payutto dhamma-saddo vinayatantividhuraṃ tantiṃ dīpeti yathā ‘‘puññañāṇasambhārā, gobalibaddha’’nti ca.

Mặc dù, một cách không phân biệt, toàn bộ lời Phật dạy là Luật (Vinaya) vì nó điều phục các phiền não, và là Pháp (Dhamma) vì nó nâng đỡ người thực hành theo lời chỉ dạy khỏi bị rơi vào các cõi khổ, v.v., tuy nhiên, để xác định rõ Pháp và Luật được đề cập ở đây, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “trong đó, tạng Luật”. Phần lời Phật dạy còn lại là Pháp, vì phần lớn là sự thuyết giảng về các pháp tự tánh theo phương diện uẩn, v.v. Hoặc là, mặc dù Luật cũng chính là Pháp, do bản chất là giáo pháp, v.v., tuy nhiên, khi đi cùng với từ “Vinaya”, từ “Dhamma” được sử dụng với một ý nghĩa khác, chỉ ra bộ kinh điển không phải là Luật, giống như trong các cụm từ “các tư lương phước và trí tuệ” và “con bò và con trâu”.

‘‘Anekajātisaṃsāra’’nti ayaṃ gāthā bhagavatā attano sabbaññutañāṇapadaṭṭhānaṃ arahattappattiṃ paccavekkhantena ekūnavīsatimassa paccavekkhaṇañāṇassa anantaraṃ bhāsitā. Tenāha ‘‘idaṃ paṭhamabuddhavacana’’nti. Idaṃ kira sabbabuddhehi avijahitaṃ udānaṃ. Ayamassa saṅkhepattho – ahaṃ imassa attabhāvagehassa kārakaṃ taṇhāvaḍḍhakiṃ gavesanto yena ñāṇena taṃ daṭṭhuṃ sakkā, tassa bodhiñāṇassatthāya dīpaṅkarapādamūle katābhinīhāro [Pg.25] ettakaṃ kālaṃ anekajātisaṃsāraṃ anekajātisatasahassasaṅkhyaṃ saṃsāravaṭṭaṃ anibbisaṃ taṃ ñāṇaṃ avindanto alabhantoyeva sandhāvissaṃ saṃsariṃ. Yasmā jarāvyādhimaraṇamissatāya jāti nāmesā punappunaṃ upagantuṃ dukkhā, na ca sā tasmiṃ adiṭṭhe nivattati, tasmā taṃ gavesanto sandhāvissanti attho. Diṭṭhosīti idāni mayā sabbaññutañāṇaṃ paṭivijjhantena diṭṭho asi. Puna gehanti puna imaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ mama gehaṃ. Na kāhasi na karissasi. Tava sabbā avasesākilesaphāsukā mayā bhaggā. Imassa tayā katassa attabhāvagehassa kūṭaṃ avijjāsaṅkhātaṃ kaṇṇikamaṇḍalaṃ visaṅkhataṃ viddhaṃsitaṃ. Visaṅkhāraṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavasena gataṃ anupaviṭṭhaṃ idāni mama cittaṃ, ahañca taṇhānaṃ khayasaṅkhātaṃ arahattamaggaṃ ajjhagā adhigato pattosmīti. Ayaṃ manasā pavattitadhammānamādi. ‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā’’ti (udā. 1, 2, 3) ayaṃ pana vācāya pavattitadhammānaṃ ādīti vadanti. Antojappanavasena kira bhagavā ‘‘anekajātisaṃsāra’’ntiādimāha (dha. pa. 153). ‘‘Pāṭipadadivase’’ti idaṃ ‘‘sabbaññubhāvappattassā’’ti na etena sambandhitabbaṃ, ‘‘paccavekkhantassa uppannā’’ti etena pana sambandhitabbaṃ. Visākhapuṇṇamāyameva hi bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaṃ pattoti.

Bài kệ “Anekajātisaṃsāraṃ” này được Đức Thế Tôn nói ra ngay sau mười chín loại trí quán xét, khi Ngài đang quán xét sự chứng đắc A-la-hán quả, nền tảng của trí tuệ toàn giác của mình. Do đó, có nói rằng “đây là lời Phật dạy đầu tiên”. Đây quả là lời cảm hứng mà tất cả chư Phật đều không từ bỏ. Đây là ý nghĩa tóm tắt của nó: Ta, trong khi tìm kiếm người thợ mộc ái dục, kẻ tạo ra ngôi nhà của thân này, vì mục đích đạt được trí tuệ giác ngộ, trí tuệ mà nhờ đó có thể thấy được người thợ ấy, ta đã phát nguyện dưới chân Đức Phật Dīpaṅkara, và trong suốt thời gian dài như vậy, đã lang thang trong vòng luân hồi vô số kiếp, hàng trăm ngàn kiếp, không chán nản, không tìm thấy, không đạt được trí tuệ đó. Bởi vì sự sinh, vốn gắn liền với già, bệnh, chết, là khổ khi phải trải qua nhiều lần, và nó không chấm dứt khi người thợ ấy chưa được thấy, do đó, ý nghĩa là “ta đã lang thang tìm kiếm người ấy”. “Ngươi đã bị thấy” có nghĩa là: bây giờ, bởi ta, người đã chứng ngộ trí tuệ toàn giác, ngươi đã bị thấy. “Ngôi nhà một lần nữa” có nghĩa là ngôi nhà của ta, được gọi là thân này, một lần nữa. “Ngươi sẽ không làm” có nghĩa là ngươi sẽ không tạo ra. Tất cả các sườn nhà của ngươi, tức các phiền não còn lại, đã bị ta bẻ gãy. Nóc nhà của ngôi nhà thân này do ngươi tạo ra, tức là vòng vô minh, đã bị phá hủy, bị tiêu diệt. Bây giờ tâm của ta đã đi vào, đã thâm nhập Niết Bàn, pháp vô vi, bằng cách lấy nó làm đối tượng, và ta đã đạt được, đã chứng ngộ, đã đến được A-la-hán đạo, được gọi là sự đoạn tận các ái dục. Đây là sự khởi đầu của các pháp khởi lên trong tâm. Còn câu “Yadā have pātubhavanti dhammā” (Udā. 1, 2, 3) thì họ nói là sự khởi đầu của các pháp được nói ra bằng lời. Quả thật, Đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu bằng “Anekajātisaṃsāraṃ” (Dhp. 153) bằng cách thầm niệm trong tâm. Cụm từ “vào ngày mồng một” không nên được liên kết với “của người đã đạt được trạng thái toàn giác”, mà nên được liên kết với “đã khởi lên cho người đang quán xét”. Vì quả thật, Đức Thế Tôn đã đạt được trí tuệ toàn giác vào lúc rạng đông của ngày rằm tháng Visākha.

Vayadhammāti aniccalakkhaṇamukhena dukkhānattalakkhaṇampi saṅkhārānaṃ vibhāveti ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15; paṭi. ma. 2.10) vacanato. Lakkhaṇattayavibhāvananayeneva ca tadārammaṇaṃ vipassanaṃ dassento sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ buddhāveṇikaṃ catusaccakammaṭṭhānādhiṭṭhānaṃ aviparītaṃ nibbānagāminippaṭipadaṃ pakāsetīti daṭṭhabbaṃ. Idāni tattha sammāpaṭipattiyaṃ niyojeti ‘‘appamādena sampādethā’’ti. Atha vā ‘‘vayadhammā saṅkhārā’’ti etena saṅkhepena saṃvejetvā ‘‘appamādena sampādethā’’ti saṅkhepeneva niravasesaṃ sammāpaṭipattiṃ dasseti. Appamādapadañhi sikkhāttayasaṅgahitaṃ kevalaparipuṇṇaṃ sāsanaṃ pariyādiyitvā tiṭṭhatīti.

Bằng câu: “Các pháp hữu vi có tính biến hoại,” qua đặc tính vô thường, cũng làm sáng tỏ đặc tính khổ và vô ngã của các pháp hữu vi, theo phương pháp “cái gì vô thường là khổ, cái gì khổ là vô ngã.” Và chính bằng phương pháp làm sáng tỏ tam tướng, khi trình bày về tuệ quán có đối tượng ấy, cần phải được hiểu rằng (ngài) đã tuyên thuyết về pháp hành đưa đến quả vị Niết-bàn không sai lạc, là nền tảng của đề mục Tứ đế, là pháp bất cộng của chư Phật, là cảnh giới không thuộc về tất cả các hàng ngoại đạo. Bây giờ, ngài khích lệ trong sự thực hành chân chánh ở đây rằng: “Hãy thành tựu với sự không dể duôi.” Hoặc giả, sau khi đã làm cho xúc động một cách tóm tắt bằng câu này: “Các pháp hữu vi có tính biến hoại,” ngài đã trình bày về sự thực hành chân chánh một cách không còn sót lại cũng bằng câu tóm tắt: “Hãy thành tựu với sự không dể duôi.” Bởi vì, thuật ngữ ‘không dể duôi’ đứng vững sau khi đã bao gồm giáo pháp trọn vẹn và đầy đủ, được thâu nhiếp bởi tam học.

Paṭhamasaṅgītiyaṃ asaṅgītaṃ saṅgītikkhandhakakathāvatthuppakaraṇādi. Keci pana ‘‘subhasuttampi (dī. ni. 1.444) paṭhamasaṅgītiyaṃ asaṅgīta’’nti vadanti, taṃ pana na yujjati. Paṭhamasaṅgītito [Pg.26] puretarameva hi āyasmatā ānandena jetavane viharantena subhassa māṇavassa bhāsitanti.

Những điều không được kết tập trong kỳ kết tập lần đầu là chương Saṅgīti, bộ Kathāvatthu, v.v... Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Kinh Subha cũng không được kết tập trong kỳ kết tập lần đầu.” Tuy nhiên, điều ấy là không hợp lý. Bởi vì, (kinh ấy) đã được trưởng lão Ānanda thuyết giảng cho thanh niên Subha trong lúc đang trú ngụ ở Jetavana, ngay cả trước kỳ kết tập lần đầu.

Daḷhikammasithilīkaraṇappayojanā yathākkamaṃ pakatisāvajjapaṇṇattisāvajjesu sikkhāpadesu. Tenāti vividhanayattādinā. Etanti vividhavisesanayattāti gāthāvacanaṃ. Etassāti vinayassa.

Mục đích của việc làm cho vững chắc và việc làm cho nới lỏng theo thứ tự là ở trong các học giới có tội lỗi tự nhiên và có tội lỗi do chế định. Tena có nghĩa là do có nhiều phương pháp, v.v... Etaṃ là lời kệ có nghĩa là do có nhiều phương pháp đặc biệt. Etassa có nghĩa là của Luật tạng.

Attatthaparatthādibhedeti yo taṃ suttaṃ sajjhāyati, suṇāti, vāceti, cinteti, deseti ca, suttena saṅgahito sīlādiattho tassāpi hoti, tena parassa sādhetabbato parassāpi hotīti, tadubhayaṃ taṃ suttaṃ sūceti dīpeti. Tathā diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ lokiyalokuttarañcāti evamādibhede atthe ādi-saddena saṅgaṇhāti. Attha-saddo cāyaṃ hitapariyāyavacanaṃ, na bhāsitatthavacanaṃ, yadi siyā, suttaṃ attanopi bhāsitatthaṃ sūceti, parassāpīti ayamattho vutto siyā. Suttena ca yo attho pakāsito so tasseva hotīti, na tena parattho sūcito hoti, tena sūcetabbassa paratthassa nivattetabbassa abhāvā atthagahaṇañca na kattabbaṃ. Attatthaparatthavinimmuttassa bhāsitatthassa abhāvā ādiggahaṇañca na kattabbaṃ. Tasmā yathāvuttassa hitapariyāyassa atthassa sutte asambhavato suttadhārassa puggalassa vasena attatthaparatthā vuttā.

Về sự phân loại tự lợi, lợi tha, v.v... vị nào trùng tụng, lắng nghe, đọc, suy xét, và thuyết giảng kinh ấy, ý nghĩa về giới, v.v... được thâu nhiếp bởi kinh cũng thuộc về vị ấy, và do cần phải được thành tựu cho người khác bởi vị ấy nên cũng thuộc về người khác. Kinh ấy chỉ ra, làm sáng tỏ cả hai điều ấy. Tương tự, (kinh) thâu tóm các ý nghĩa có sự phân loại như là hiện tại và vị lai, thế gian và siêu thế, v.v... bằng từ ādi. Và từ attha này là từ đồng nghĩa với lợi ích, không phải là từ có ý nghĩa đã được nói đến. Nếu là như vậy, ý nghĩa này sẽ được nói rằng: ‘Kinh chỉ ra ý nghĩa đã được nói đến của chính nó và cũng của người khác.’ Và ý nghĩa nào được tuyên thuyết bởi kinh thì ý nghĩa ấy là của chính kinh ấy, do đó ý nghĩa của người khác không được chỉ ra bởi kinh ấy. Do không có ý nghĩa của người khác cần được chỉ ra và cần được loại trừ bởi kinh ấy, nên việc nắm giữ (từ) attha cũng không nên được thực hiện. Do không có ý nghĩa đã được nói đến mà lại thoát khỏi tự lợi và lợi tha, nên việc nắm giữ từ ādi cũng không nên được thực hiện. Do đó, do ý nghĩa đồng nghĩa với lợi ích như đã được nói không thể có ở trong kinh, nên tự lợi và lợi tha đã được nói đến theo phương diện của người thông thuộc kinh.

Atha vā suttaṃ anapekkhitvā ye attatthādayo atthappabhedā vuttā ‘‘na haññadatthatthipasaṃsalābhā’’ti etassa padassa niddese (mahāni. 63; cūḷani. 85) ‘‘attattho, parattho, ubhayattho, diṭṭhadhammiko attho, samparāyiko attho, uttāno attho, gambhīro attho, gūḷho attho, paṭicchanno attho, neyyo attho, nīto attho, anavajjo attho, nikkileso attho, vodāno attho, paramattho’’ti te suttaṃ sūcetīti attho. Imasmiṃ atthavikappe attha-saddo bhāsitatthapariyāyopi hoti. Ettha hi purimakā pañca atthappabhedā hitapariyāyā, tato pare cha bhāsitatthabhedā, pacchimakā pana ubhayasabhāvā. Tattha duradhigamatāya vibhāvane aladdhagādho gambhīro. Na vivaṭo gūḷho. Mūludakādayo viya paṃsunā akkharasannivesādinā tirohito paṭicchanno[Pg.27]. Niddhāretvā ñāpetabbo neyyo. Yathārutavasena veditabbo nīto. Anavajjanikkilesavodānā pariyāyavasena vuttā, kusalavipākakiriyādhammavasena vā. Paramattho nibbānaṃ, dhammānaṃ aviparītasabhāvo eva vā. Atha vā ‘‘attanā ca appiccho hotī’’ti attatthaṃ, ‘‘appicchākathañca paresaṃ kattā hotī’’ti paratthaṃ sūceti. Evaṃ ‘‘attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hotī’’tiādi (a. ni. 4.99, 265) suttāni yojetabbāni. Vinayābhidhammehi ca visesetvā sutta-saddassa attho vattabbo. Tasmā veneyyajjhāsayavasappavattāya desanāya attahitaparahitatādīni sātisayaṃ pakāsitāni hoti tapparabhāvato, na āṇādhammasabhāvavasappavattāyāti idameva ca ‘‘atthānaṃ sūcanato sutta’’nti vuttaṃ.

Hoặc giả, không liên quan đến kinh, những sự phân loại ý nghĩa như tự lợi, v.v... đã được nói đến trong phần giải thích của thuật ngữ “na haññadatthatthipasaṃsalābhā” rằng: “Tự lợi, lợi tha, cả hai lợi ích, lợi ích hiện tại, lợi ích vị lai, lợi ích nông cạn, lợi ích sâu xa, lợi ích kín đáo, lợi ích bị che giấu, lợi ích cần được dẫn dắt, lợi ích đã được dẫn dắt, lợi ích không có tội lỗi, lợi ích không có phiền não, lợi ích trong sạch, lợi ích tối hậu,” ý nghĩa là kinh chỉ ra những điều ấy. Trong cách giải thích ý nghĩa này, từ attha cũng là từ đồng nghĩa với ý nghĩa đã được nói đến. Ở đây, năm sự phân loại ý nghĩa đầu tiên là đồng nghĩa với lợi ích, sáu loại kế tiếp là sự phân loại ý nghĩa đã được nói đến, còn những loại sau cùng có cả hai bản chất. Trong đó, gambhīra là sâu xa, không thể thâm nhập trong sự làm sáng tỏ do khó chứng ngộ. Gūḷha là kín đáo, không được mở bày. Paṭicchanna là bị che giấu bởi sự sắp xếp các mẫu tự, v.v... giống như rễ cây, nước, v.v... bị che giấu bởi bụi đất. Neyya là cần được làm cho biết sau khi đã xác định. Nīta là cần được hiểu theo cách đã được nghe. Anavajja, nikkilesa, và vodāna được nói đến theo cách đồng nghĩa, hoặc theo phương diện của các pháp thiện, quả, và duy tác. Paramattha là Niết-bàn, hoặc chính là bản chất không sai lạc của các pháp. Hoặc giả, (kinh) chỉ ra tự lợi qua câu: “Và tự mình là người ít ham muốn,” và chỉ ra lợi tha qua câu: “Và là người thực hiện câu chuyện về ít ham muốn cho những người khác.” Các kinh như: “Và tự mình từ bỏ sự sát sanh,” v.v... nên được kết hợp theo cách tương tự. Và ý nghĩa của từ sutta nên được nói đến bằng cách phân biệt với Luật tạng và Vi Diệu Pháp tạng. Do đó, do sự thuyết giảng diễn tiến theo khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ, nên tự lợi, lợi tha, v.v... được tuyên thuyết một cách đặc biệt do bản chất hướng đến điều ấy, chứ không phải do sự thuyết giảng diễn tiến theo bản chất của mệnh lệnh và pháp. Và chính điều này đã được nói là: “Sutta do chỉ ra các ý nghĩa.”

Sutte ca āṇādhammasabhāvā ca veneyyajjhāsayaṃ anuvattanti, na vinayābhidhammesu viya veneyyajjhāsayo āṇādhammasabhāve. Tasmā veneyyānaṃ ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanā hotīti ‘‘suvuttā cetthā’’tiādi vuttaṃ. Pasavatīti phalati. ‘‘Suttāṇā’’ti etassa atthaṃ pakāsetuṃ ‘‘suṭṭhu ca ne tāyatī’’ti vuttaṃ. Attatthādividhānesu ca suttassa pamāṇabhāvo, attatthādīnañca saṅgāhakattaṃ yojetabbaṃ tadatthappakāsanapadhānattā suttassa. Vinayābhidhammehi visesanañca yojetabbaṃ. Etanti ‘‘atthānaṃ sūcanato’’tiādikaṃ atthavacanaṃ. Etassāti suttassa.

Và ở trong Kinh tạng, bản chất của mệnh lệnh và pháp tùy thuận theo khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ, không giống như ở trong Luật tạng và Vi Diệu Pháp tạng, khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ (tùy thuận) theo bản chất của mệnh lệnh và pháp. Do đó, sự thuyết giảng Kinh tạng trở thành sự thành tựu lợi ích chắc chắn cho chúng sanh cần được tế độ, nên (lời kệ) “suvuttā cetthā,” v.v... đã được nói đến. Pasavati có nghĩa là sanh ra quả. Để làm sáng tỏ ý nghĩa của từ “suttāṇa,” câu “suṭṭhu ca ne tāyati” đã được nói đến. Và trong các sự quy định về tự lợi, v.v..., tính chuẩn mực của kinh và tính thâu nhiếp tự lợi, v.v... nên được kết hợp, do kinh có vai trò chính yếu trong việc tuyên thuyết các ý nghĩa ấy. Và sự phân biệt với Luật tạng và Vi Diệu Pháp tạng cũng nên được kết hợp. Etaṃ là lời nói về ý nghĩa, “atthānaṃ sūcanato,” v.v... Etassa có nghĩa là của kinh.

Abhikkamantīti ettha abhi-saddo kamanakiriyāya vuddhibhāvaṃ atirekataṃ dīpeti, abhiññātā abhilakkhitāti ettha ñāṇalakkhaṇakiriyānaṃ supākaṭatāvisesaṃ, abhikkantenāti ettha kantiyā adhikattaṃ visiṭṭhatanti yuttaṃ kiriyāvisesakattā upasaggassa. Abhirājā abhivinayeti pana pūjitaparicchinnesu rājavinayesu abhi-saddo pavattatīti kathametaṃ yujjeyyāti? Pūjanaparicchedanakiriyādīpanato, tāhi ca kiriyāhi rājavinayānaṃ yuttattā. Ettha hi atimālādīsu ati-saddo viya, abhi-saddo yathā saha sādhanena kiriyaṃ vadatīti abhirājaabhivinaya-saddā siddhā, evaṃ abhidhammasadde abhi-saddo saha sādhanena vuḍḍhiyādikiriyaṃ dīpetīti ayamattho dassitoti daṭṭhabbo.

Ở đây, trong từ ‘abhikkamanti’, tiếp đầu ngữ ‘abhi’ biểu thị trạng thái tăng trưởng, sự vượt trội của hành động đi tới. Trong các từ ‘abhiññātā’, ‘abhilakkhitā’, (tiếp đầu ngữ ‘abhi’) biểu thị sự đặc biệt rõ ràng của các hành động biết và ghi nhận. Trong từ ‘abhikkantena’, (tiếp đầu ngữ ‘abhi’) biểu thị sự ưu việt, sự thù thắng của vẻ đẹp; điều này là hợp lý vì tiếp đầu ngữ có vai trò là trạng từ (kiriyāvisesaka). Nhưng trong các từ ‘abhirājā’ (vua tối thượng) và ‘abhivinaye’ (luật tối thượng), tiếp đầu ngữ ‘abhi’ lại được dùng với nghĩa là ‘được tôn kính’ và ‘được phân định’ đối với các vị vua và các giới luật, vậy làm sao điều này lại hợp lý? (Hợp lý) là do nó biểu thị hành động tôn kính và phân định, và do các vị vua và các giới luật có liên quan đến những hành động ấy. Ở đây, cũng giống như tiếp đầu ngữ ‘ati’ trong các từ ‘atimālā’ v.v..., tiếp đầu ngữ ‘abhi’ diễn tả hành động cùng với phương tiện của nó, do đó các từ ‘abhirāja’ và ‘abhivinaya’ được hình thành. Tương tự như vậy, trong từ ‘abhidhamma’, cần phải hiểu rằng tiếp đầu ngữ ‘abhi’ biểu thị hành động tăng trưởng v.v... cùng với phương tiện của nó, và ý nghĩa này đã được trình bày.

Bhāvanāpharaṇavuḍḍhīhi [Pg.28] vuḍḍhimantopi dhammā vuttā. Ārammaṇādīhīti ārammaṇasampayuttakammadvārapaṭipadādīhi. Avisiṭṭhanti aññamaññavisiṭṭhesu vinayasuttābhidhammesu avisiṭṭhaṃ samānaṃ. Taṃ piṭakasaddanti attho. Yathāvuttenāti ‘‘evaṃ duvidhatthenā’’tiādinā vuttappakārena.

Các pháp cũng được gọi là ‘có sự tăng trưởng’ (vuḍḍhimanto) do sự tu tập, sự biến mãn, và sự tăng trưởng. ‘Do đối tượng v.v...’ có nghĩa là do đối tượng, các pháp tương ưng, nghiệp, các môn, và đạo lộ tu tập v.v... ‘Không có sự khác biệt’ (avisiṭṭhaṃ) có nghĩa là giống nhau, không có sự khác biệt giữa Luật, Kinh và Vi Diệu Pháp, vốn có sự khác biệt lẫn nhau. Ý nghĩa là ‘từ piṭaka ấy’. ‘Theo như đã được nói’ có nghĩa là theo cách đã được nói bắt đầu bằng câu ‘như vậy, với hai ý nghĩa’.

Kathetabbānaṃ atthānaṃ desakāyattena āṇādividhinā atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā. Sāsitabbapuggalagatena yathāparādhādisāsitabbabhāvena anusāsanaṃ vinayanaṃ sāsanaṃ. Kathetabbassa saṃvarāsaṃvarādino atthassa kathanaṃ vacanapaṭibaddhatākaraṇaṃ kathā. Kathīyati vā etthāti kathā. Saṃvarāsaṃvarassa kathā saṃvarāsaṃvarakathā. Esa nayo itaresupi. Bheda-saddo visuṃ visuṃ yojetabbo ‘‘desanābhedaṃ sāsanabhedaṃ kathābhedañca yathārahaṃ paridīpaye’’ti. Bhedanti ca nānattanti attho. Sikkhā ca pahānāni ca gambhīrabhāvo ca sikkhāppahānagambhīrabhāvaṃ, tañca paridīpaye. Ettha yathāti upārambhanissaraṇadhammakosarakkhaṇahetupariyāpuṇanaṃ suppaṭipatti duppaṭipattīti etehi pakārehi. Āṇaṃ paṇetuṃ arahatīti āṇāraho sammāsambuddhattā. Vohāraparamatthānampi sabbhāvato āha āṇābāhullatoti. Ito paresupi eseva nayo. Pacurāparādhā seyyasakādayo. Ajjhāsayo āsayova atthato diṭṭhi, ñāṇañca. Vuttañcetaṃ –

‘Sự thuyết giảng’ (desanā) là sự trình bày, sự làm cho thức tỉnh về các ý nghĩa cần được nói đến, bằng các phương pháp như mệnh lệnh, do vị thế là người thuyết giảng. ‘Sự giáo huấn’ (sāsana) là sự chỉ dạy, sự rèn luyện liên quan đến người cần được giáo huấn, tùy theo tình trạng cần được giáo huấn như tùy theo tội lỗi. ‘Bài luận’ (kathā) là sự trình bày, sự làm cho gắn liền với lời nói về ý nghĩa cần được nói đến, như sự phòng hộ và không phòng hộ. Hoặc, ‘bài luận’ là nơi mà (ý nghĩa) được nói đến. Bài luận về sự phòng hộ và không phòng hộ là ‘saṃvarāsaṃvarakathā’. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp khác. Từ ‘bheda’ (sự khác biệt) cần được áp dụng riêng cho từng từ: ‘cần làm sáng tỏ sự khác biệt của sự thuyết giảng, sự khác biệt của sự giáo huấn, và sự khác biệt của bài luận một cách thích hợp’. Và ‘bheda’ có nghĩa là sự đa dạng. ‘Sự học tập, sự từ bỏ, và sự sâu xa’ (sikkhāppahānagambhīrabhāvaṃ), và cũng cần làm sáng tỏ điều này. Ở đây, ‘tùy theo’ (yathā) có nghĩa là theo các cách thức sau: sự khiển trách, sự thoát ly, sự bảo vệ kho tàng Pháp, nguyên nhân, sự học hỏi, sự thực hành đúng, và sự thực hành sai. ‘Bậc xứng đáng ra mệnh lệnh’ (āṇāraho) là vì Ngài là bậc Chánh Đẳng Giác. Ngài nói ‘do sự phong phú của mệnh lệnh’ (āṇābāhullato) là do sự tồn tại của cả chân đế và tục đế. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp sau. ‘Những người có nhiều tội lỗi’ là Seyyasaka và những người khác. ‘Thiên hướng’ (ajjhāsayo) chính là khuynh hướng (āsayo); về mặt ý nghĩa, đó là kiến (diṭṭhi) và trí (ñāṇa). Và điều này đã được nói rằng:

‘‘Sassatucchedadiṭṭhi ca, khanti cevānulomike;

Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaddita’’nti. (visuddhi. ṭī. 1.136);

‘Thường kiến và đoạn kiến, sự kham nhẫn đối với các pháp tương thuận, và trí tuệ như thật; đây được gọi là khuynh hướng (āsaya).’

Anusayā kāmarāgabhavarāgadiṭṭhipaṭighavicikicchāmānāvijjāvasena satta anāgatā kilesā, atītā paccuppannā ca tatheva vuccanti. Na hi kālabhedena dhammānaṃ sabhāvabhedo atthīti. Cariyāti cha mūlacariyā, antarabhedena anekavidhā, saṃsaggavasena tesaṭṭhi honti. Te pana amhehi asammohantaradhānasuttaṭīkāyaṃ vibhāgato dassitā, atthikehi tato gahetabbā. Atha vā cariyāti caritaṃ, taṃ sucaritaduccaritavasena duvidhaṃ. Adhimutti nāma sattānaṃ pubbaparicayavasena abhiruci, sā duvidhā hīnapaṇītabhedena. Ghanavinibbhogābhāvato diṭṭhimānataṇhāvasena ‘‘ahaṃ mamā’’ti saññino. Mahanto saṃvaro asaṃvaro. Buddhiattho hi aya’makāro yathā ‘‘asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. 11).

‘Các tùy miên’ (anusayā) là bảy phiền não vị lai, gồm có: tham ái dục, tham ái hữu, tà kiến, sân, hoài nghi, mạn, và vô minh. Các phiền não quá khứ và hiện tại cũng được gọi như vậy. Vì rằng không có sự khác biệt về tự tánh của các pháp do sự khác biệt về thời gian. ‘Hạnh’ (cariyā) là sáu hạnh căn bản; với các phân loại bên trong, chúng có nhiều loại; theo cách kết hợp, chúng trở thành sáu mươi ba. Những điều này đã được chúng tôi trình bày chi tiết trong Chú giải kinh Asammohantaradhāna; những ai quan tâm có thể tìm hiểu từ đó. Hoặc, ‘hạnh’ (cariyā) là ‘tánh’ (caritaṃ), nó có hai loại: thiện hạnh và ác hạnh. ‘Sự hướng tâm’ (adhimutti) là sự ưa thích của chúng sinh do sự quen thuộc từ trước; nó có hai loại: thấp kém và cao thượng. Do không có sự phân giải khối đặc, nên (chúng sinh) có tưởng ‘tôi’ và ‘của tôi’ do tà kiến, ngã mạn, và ái dục. ‘Asaṃvaro’ (không phòng hộ) có nghĩa là sự phòng hộ lớn lao (mahanto saṃvaro). Bởi vì ở đây, chữ ‘a’ có nghĩa là tăng trưởng, giống như trong câu ‘các pháp vô học’ (asekkhā dhammā).

Tīsupi [Pg.29] cetesu ete dhammatthadesanā paṭivedhāti ettha tantiattho tantidesanā tantiatthapaṭivedho ca tantivisayā hontīti vinayapiṭakādīnaṃ atthadesanāpaṭivedhādhārabhāvo yutto, piṭakāni pana tanti yevāti tesaṃ dhammādhārabhāvo kathaṃ yujjeyyāti? Tantisamudāyassa avayavatantiyā ādhārabhāvato. Avayavassa hi samudāyo ādhārabhāvena vuccati, yathā – ‘‘rukkhe sākhā’’ti. Dhammādīnañca dukkhogāhabhāvato tehi vinayādayo gambhīrāti vinayādīnañca catubbidho gambhīrabhāvo vutto. Tasmā dhammādayo eva dukkhogāhattā gambhīrā, na vinayādayoti na codetabbametaṃ samukhena, visayavisayīmukhena ca vinayādīnaṃyeva gambhīrabhāvassa vuttattā. Dhammo hi vinayādayo, tesaṃ visayo attho, dhammatthavisayā ca desanāpaṭivedhoti. Tattha paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ, desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya ca dukkhogāhabhāvo veditabbo, paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyattā, tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā.

Trong câu ‘cả ba tạng này đều có pháp, nghĩa, sự thuyết giảng, và sự thông đạt’, ở đây, nghĩa của thánh điển, sự thuyết giảng của thánh điển, và sự thông đạt nghĩa của thánh điển đều lấy thánh điển làm đối tượng. Do đó, việc Luật tạng v.v... là nền tảng cho nghĩa, sự thuyết giảng, và sự thông đạt là hợp lý. Nhưng các tạng kinh điển chính là thánh điển (tanti), vậy làm thế nào chúng lại là nền tảng cho pháp (dhamma) được? (Hợp lý) là do sự tập hợp của thánh điển là nền tảng cho các phần thánh điển cấu thành. Vì rằng, một tập hợp được gọi là nền tảng cho các thành phần của nó, như trong câu ‘cành ở trên cây’. Và do pháp v.v... khó thâm nhập, nên Luật tạng v.v... trở nên sâu xa nhờ vào chúng; do đó, bốn phương diện sâu xa của Luật tạng v.v... đã được nói đến. Vì vậy, không nên nêu lên vấn đề này rằng: ‘Chỉ có pháp v.v... là sâu xa vì chúng khó thâm nhập, chứ không phải Luật tạng v.v...’. Bởi vì sự sâu xa của Luật tạng v.v... đã được nói đến một cách trực tiếp và qua mối quan hệ giữa đối tượng và chủ thể. Vì rằng, pháp chính là Luật tạng v.v...; đối tượng của chúng là nghĩa; và sự thuyết giảng và sự thông đạt lấy pháp và nghĩa làm đối tượng. Trong đó, cần hiểu rằng pháp và nghĩa khó thâm nhập là do sự thông đạt khó thực hiện; sự thuyết giảng khó thâm nhập là do trí tuệ về sự thuyết giảng khó đạt được. Còn sự thông đạt, sự khó thâm nhập của nó cần được biết là do không thể làm cho nó phát sinh và do sự khó khăn trong việc đạt được trí tuệ về đối tượng của nó.

‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti etena vacanena dhammassa hetubhāvo kathaṃ ñātabboti? ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’ti etassa samāsapadassa avayavapadatthaṃ dassentena ‘‘hetumhi ñāṇa’’nti vuttattā. ‘‘Dhamme paṭisambhidā’’ti ettha hi ‘‘dhamme’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘hetumhī’’ti vuttaṃ, ‘‘paṭisambhidā’’ti etassa ca atthaṃ dassentena ‘‘ñāṇa’’nti. Tasmā hetudhamma-saddā ekatthā, ñāṇapaṭisambhidā-saddā cāti imamatthaṃ vadantena sādhito dhammassa hetubhāvo, atthassa hetuphalabhāvo ca evameva daṭṭhabbo.

Bởi câu nói: ‘Trí tuệ về nhân là Pháp vô ngại giải’, làm thế nào để biết được bản chất của pháp là nhân? Là do đã được nói ‘trí tuệ về nhân’ để chỉ ra ý nghĩa của các từ thành phần trong hợp từ ‘dhammapaṭisambhidā’. Thật vậy, trong câu ‘vô ngại giải về pháp’, ‘về nhân’ được nói để chỉ ra ý nghĩa của ‘về pháp’, và ‘trí tuệ’ được nói để chỉ ra ý nghĩa của ‘vô ngại giải’. Do đó, các từ ‘nhân’ và ‘pháp’ có cùng một nghĩa, và các từ ‘trí tuệ’ và ‘vô ngại giải’ cũng vậy. Bằng cách nói lên ý nghĩa này, bản chất của pháp là nhân đã được xác lập, và bản chất của nghĩa là quả của nhân cũng cần được hiểu theo cách tương tự.

Yathādhammanti cettha dhamma-saddo hetuṃ hetuphalañca sabbaṃ saṅgaṇhāti. Sabhāvavācako hesa, na pariyattihetubhāvavācako, tasmā yathādhammanti yo yo avijjāsaṅkhārādidhammo, tasmiṃ tasminti attho. Dhammānurūpaṃ vā yathādhammaṃ. Desanāpi hi paṭivedho viya aviparītasavisayavibhāvanato dhammānurūpaṃ pavattati, yato ‘aviparītābhilāpo’ti vuccati. Dhammābhilāpoti atthabyañjanako aviparītābhilāpo, etena ‘‘tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā’’ti (vibha. 718) ettha vuttaṃ sabhāvadhammaniruttiṃ dasseti, saddasabhāvattā desanāya. Tathā hi niruttipaṭisambhidāya [Pg.30] parittārammaṇādibhāvo paṭisambhidāvibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 749) vutto. Aṭṭhakathāyañca ‘‘taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 642) saddārammaṇatā dassitā. ‘‘Imassa atthassa ayaṃ saddo vācako’’ti vacanavacanīye vavatthapetvā taṃtaṃvacanīya vibhāvanavasena pavattito hi saddo desanāti. ‘‘Anulomādivasena vā kathana’’nti etena tassā dhammaniruttiyā abhilāpaṃ kathanaṃ tassa vacanassa pavattanaṃ dasseti. ‘‘Adhippāyo’’ti etena ‘‘desanāti paññattī’’ti etaṃ vacanaṃ dhammaniruttābhilāpaṃ sandhāya vuttaṃ, na tabbinimuttaṃ paññattiṃ sandhāyāti dasseti.

Ở đây, trong câu ‘yathādhammanti’ (tùy theo pháp), từ ‘pháp’ bao gồm tất cả nhân và quả của nhân. Từ này chỉ bản chất tự nhiên, không phải chỉ bản chất của nhân trong kinh điển. Do đó, ‘yathādhammanti’ có nghĩa là: trong pháp nào, như vô minh, các hành, v.v., thì ở trong pháp ấy. Hoặc ‘yathādhammaṃ’ là phù hợp với Pháp. Thật vậy, sự thuyết giảng, cũng giống như sự thông suốt, diễn tiến phù hợp với Pháp do việc giải thích đối tượng của nó một cách không sai lệch, vì thế nó được gọi là ‘sự diễn đạt không sai lệch’. ‘Sự diễn đạt Pháp’ là sự diễn đạt không sai lệch về nghĩa và văn. Bằng điều này, nó chỉ ra ‘ngôn ngữ tự nhiên của pháp’ đã được nói đến trong câu ‘ở đó, trí tuệ về sự diễn đạt ngôn ngữ của pháp là Từ vô ngại giải’. Bởi vì sự thuyết giảng có bản chất là âm thanh. Thật vậy, trong bản Pāli của Phân Tích Vô Ngại Giải, đã nói rằng Từ vô ngại giải có đối tượng giới hạn v.v. Và trong Chú giải, việc nó có âm thanh làm đối tượng được chỉ ra bằng câu: ‘sau khi lấy ngôn ngữ tự nhiên ấy, tức âm thanh, làm đối tượng’ v.v. Sự thuyết giảng chính là âm thanh được tiến hành theo cách giải thích điều này hay điều kia cần được biểu đạt, sau khi đã xác định rõ lời nói và điều được nói rằng: ‘âm thanh này là cái chỉ định cho ý nghĩa này’. ‘Hoặc sự trình bày theo cách thuận thứ, v.v.’: Bằng câu này, nó chỉ ra rằng sự diễn đạt của ngôn ngữ pháp ấy là sự trình bày, là sự diễn tiến của lời nói đó. ‘Chủ ý’: Bằng câu này, nó chỉ ra rằng câu nói ‘sự thuyết giảng là một khái niệm’ được nói với ý chỉ sự diễn đạt ngôn ngữ của pháp, chứ không phải chỉ một khái niệm tách rời khỏi nó.

Nanu ca ‘‘dhammo tantī’’ti imasmiṃ pakkhe dhammassa saddasabhāvattā dhammadesanānaṃ viseso na siyāti? Na, tesaṃ tesaṃ atthānaṃ bodhakabhāvena ñāto, uggahaṇādivasena ca pubbe vavatthāpito saddappabandho dhammo, pacchā paresaṃ avabodhanatthaṃ pavattito tadatthappakāsako saddo desanāti. Atha vā yathāvuttasaddasamuṭṭhāpako cittuppādo desanā, musāvādādayo viya. ‘‘Vacanassa pavattana’’nti ca yathāvuttacittuppādavasena yujjati. So hi vacanaṃ pavatteti, tañca tena pavattīyati desīyati. ‘‘So ca lokiyalokuttaro’’ti evaṃ vuttaṃ abhisamayaṃ yena pakārena abhisameti, yaṃ abhisameti, yo ca tassa sabhāvo, tehi pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘visayato asammohato ca atthānurūpaṃ dhammesū’’tiādimāha. Tattha hi visayato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho avijjādidhammasaṅkhārādiatthatadubhayapaññāpanārammaṇo lokiyo abhisamayo, asammohato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho nibbānārammaṇo maggasampayutto yathāvuttadhammatthapaññattīsu sammohaviddhaṃsano lokuttaro abhisamayoti. Abhisamayato aññampi paṭivedhatthaṃ dassetuṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ vā’’tiādimāha. ‘Paṭivedhanaṃ paṭivedho’ti iminā hi vacanatthena abhisamayo, ‘paṭivijjhīyatīti paṭivedho’ti iminā taṃtaṃrūpādidhammānaṃ aviparītasabhāvo ca ‘‘paṭivedho’’ti vuccatīti.

Nhưng chẳng phải trong quan điểm ‘Pháp là thánh điển’, vì Pháp có bản chất là âm thanh, nên sẽ không có sự khác biệt giữa Pháp và sự thuyết giảng Pháp sao? Không phải vậy. Pháp là tập hợp các âm thanh được biết đến như là phương tiện truyền đạt ý nghĩa của điều này hay điều kia, và đã được thiết lập từ trước qua việc học hỏi v.v. Sự thuyết giảng là âm thanh tuyên bố ý nghĩa đó, được tiến hành sau này nhằm mục đích làm cho người khác hiểu. Hoặc, sự thuyết giảng là sự khởi sinh của tâm tạo ra âm thanh đã nói, giống như lời nói dối v.v. Và ‘sự diễn tiến của lời nói’ là phù hợp theo nghĩa của sự khởi sinh của tâm đã nói trên. Vì chính nó làm cho lời nói diễn tiến, và nhờ nó mà (lời nói) được tiến hành, được giảng dạy. Để làm rõ sự thắng tri đã được nói là ‘và điều đó là hiệp thế và siêu thế’, bằng cách nào người ta thắng tri, người ta thắng tri điều gì, và bản chất của nó là gì, ngài nói: ‘phù hợp với nghĩa trong các pháp, từ phương diện đối tượng và từ sự không si mê’ v.v. Ở đây, sự thắng tri hiệp thế là sự liễu tri các pháp v.v. phù hợp với nghĩa v.v. từ phương diện đối tượng, có đối tượng là các khái niệm về cả hai: nghĩa (các hành v.v.) và pháp (vô minh v.v.). Sự thắng tri siêu thế là sự liễu tri các pháp v.v. phù hợp với nghĩa v.v. từ phương diện không si mê, tương ưng với đạo, có Niết-bàn làm đối tượng, và phá hủy sự si mê về pháp, nghĩa, và các khái niệm đã nói trên. Để chỉ ra ý nghĩa của sự thông suốt khác với sự thắng tri, ngài nói ‘hoặc của những điều tương ứng ấy...’. Bởi ý nghĩa của động từ ‘sự thông đạt là sự thông suốt’, đó là sự thắng tri. Bởi ý nghĩa ‘nó được thông đạt là sự thông suốt’, bản chất không sai lệch của các pháp tương ứng như sắc v.v. cũng được gọi là ‘sự thông suốt’.

Yathāvuttehi dhammādīhi piṭakānaṃ gambhīrabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘idāni yasmā etesu piṭakesū’’tiādimāha. Yo cetthāti etesu taṃtaṃpiṭakagatesu dhammādīsu yo paṭivedho, etesu ca piṭakesu tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ yo aviparītasabhāvoti yojetabbaṃ. Dukkhogāhatā ca avijjāsaṅkhārādīnaṃ [Pg.31] dhammatthānaṃ duppaṭivijjhatāya, tesaṃ paññāpanassa dukkarabhāvato taṃdesanāya, paṭivedhanasaṅkhātassa paṭivedhassa uppādanavisayikaraṇānaṃ asakkuṇeyyattā, aviparītasabhāvasaṅkhātassa paṭivedhassa duviññeyyatāya eva veditabbā.

Để chỉ ra sự thâm sâu của các tạng kinh qua các pháp v.v. đã được nói, ngài nói: ‘Bây giờ, vì trong các tạng kinh này...’. ‘Và bất cứ điều gì ở đây’ nên được liên kết như sau: ‘bất cứ sự thông suốt nào có trong các pháp v.v. này, chứa đựng trong các tạng kinh tương ứng, và bất cứ bản chất không sai lệch nào của các pháp tương ứng có trong các tạng kinh này’. Và sự khó thấu đạt cần được hiểu như sau: đối với pháp và nghĩa của vô minh, các hành v.v., là do chúng khó được thông đạt; đối với sự thuyết giảng về chúng, là do sự khó khăn trong việc làm cho chúng được biết đến; đối với sự thông suốt được gọi là ‘sự thông đạt’, là do sự không thể làm cho nó trở thành đối tượng để phát sinh; đối với sự thông suốt được gọi là ‘bản chất không sai lệch’, là do nó khó được nhận biết.

Yanti yaṃ pariyattiduggahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Atthanti bhāsitatthaṃ, payojanatthañca. Na upaparikkhantīti na vicārenti. Na nijjhānaṃ khamantīti nijjhānapaññaṃ nakkhamanti, nijjhāyitvā paññāya disvā rocetvā gahetabbā na hontīti adhippāyo. Itīti evaṃ etāya pariyattiyā. Vādappamokkhānisaṃsā attano upari parehi āropitavādassa niggahassa pamokkhappayojanā hutvā dhammaṃ pariyāpuṇanti, vādappamokkhā vā nindāpamokkhā. Yassa catthāyāti yassa ca sīlādipūraṇassa anupādāvimokkhassa vā atthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti ñāyena pariyāpuṇantīti adhippāyo. Assāti assa dhammassa. Nānubhontīti na vindanti. Tesaṃ te dhammā duggahitattā upārambhamānadabbamakkhapalāsādihetubhāvena dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Bhaṇḍāgāre niyutto bhaṇḍāgāriko, bhaṇḍāgāriko viya bhaṇḍāgāriko, dhammaratanānupālako. Aññatthaṃ anapekkhitvā bhaṇḍāgārikasseva sato pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti.

Yanti (họ đi đến) được nói đến nhằm ám chỉ sự nắm bắt sai lầm về pháp học. Atthaṃ (ý nghĩa) là ý nghĩa đã được nói đến và cũng là ý nghĩa về mục đích. Na upaparikkhanti (họ không xem xét) có nghĩa là họ không thẩm xét. Na nijjhānaṃ khamanti (họ không kham nhẫn sự quán chiếu) có nghĩa là họ không kham nhẫn trí tuệ quán chiếu, ý muốn nói rằng (các pháp ấy) không phải là những điều cần được tiếp nhận sau khi đã quán chiếu, đã thấy bằng trí tuệ, và đã hài lòng. Iti (như vậy) có nghĩa là như vậy, bằng pháp học này. Vādappamokkhānisaṃsā (với lợi ích là sự giải thoát khỏi luận chiến) là họ học Pháp với mục đích được giải thoát khỏi sự chỉ trích, khỏi sự bác bỏ luận điểm do người khác áp đặt lên mình; hoặc vādappamokkhā là giải thoát khỏi sự khiển trách. Yassa catthāya (vì mục đích nào) có nghĩa là vì mục đích viên mãn giới luật v.v... hoặc vì mục đích giải thoát không còn chấp thủ mà họ học Pháp, ý muốn nói là họ học Pháp một cách đúng đắn. Assa (của điều ấy) là của Pháp ấy. Nānubhonti (họ không thể nghiệm) có nghĩa là họ không tìm thấy. Đối với họ, các pháp ấy, do bị nắm bắt sai lầm, sẽ dẫn đến bất hạnh và đau khổ lâu dài vì trở thành nguyên nhân cho sự khiển trách, kiêu mạn, vật chất, đạo đức giả, tranh cãi, v.v... Người được bổ nhiệm trong kho tàng là người giữ kho (bhaṇḍāgāriko); giống như người giữ kho, bhaṇḍāgāriko là người bảo hộ kho tàng Pháp bảo. Pháp học của người chỉ đơn thuần là người giữ kho, không quan tâm đến mục đích nào khác, được gọi là pháp học của người giữ kho.

‘‘Tāsaṃyevā’’ti avadhāraṇaṃ pāpuṇitabbānaṃ chaḷabhiññācatuppaṭisambhidādīnaṃ vinaye pabhedavacanābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Verañjakaṇḍe (pārā. 12) hi tisso vijjāva vibhattā. Dutiye pana ‘‘tāsaṃyevā’’ti avadhāraṇaṃ catasso paṭisambhidā apekkhitvā kataṃ, na tisso vijjā. Tā hi chasu abhiññāsu antogadhāti sutte vibhattā yevāti.

Sự nhấn mạnh trong câu ‘‘Tāsaṃyevā’’ (chỉ của những điều ấy) được nói đến nhằm ám chỉ việc trong tạng Luật không có lời giải thích phân loại về sáu thắng trí, bốn vô ngại giải, v.v... là những pháp cần được chứng đắc. Thật vậy, trong phẩm Verañja (Pārā. 12), chỉ có ba minh được phân tích. Tuy nhiên, trong trường hợp thứ hai, sự nhấn mạnh ‘‘tāsaṃyevā’’ được thực hiện liên quan đến bốn vô ngại giải, chứ không phải ba minh. Bởi vì ba minh ấy đã được bao hàm trong sáu thắng trí, nên chúng thực sự đã được phân tích trong tạng Kinh.

Duggahitaṃ gaṇhāti, ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’ntiādinā (ma. ni. 1.396). Dhammacintanti dhammasabhāvavicāraṇaṃ, ‘‘cittuppādamatteneva dānaṃ hoti, sayameva cittaṃ attano ārammaṇaṃ hoti, sabbaṃ cittaṃ asabhāvadhammārammaṇa’’nti ca evamādi. Tesanti tesaṃ piṭakānaṃ.

Vị ấy nắm bắt sai lầm, (như trong câu) bắt đầu bằng: ‘‘Tôi hiểu Pháp do Đức Thế Tôn thuyết giảng rằng, chính thức này đây chạy đi, luân hồi, không phải là cái khác’’ (Ma. ni. 1.396). Dhammacintaṃ (sự tư duy về Pháp) là sự thẩm xét về bản chất của các pháp, chẳng hạn như: ‘‘Sự bố thí chỉ xảy ra do tâm sanh khởi, chính tâm là đối tượng của chính nó, và tất cả tâm đều có pháp không thực hữu làm đối tượng,’’ v.v... Tesaṃ (của những điều ấy) là của những tạng kinh điển ấy.

Etanti etaṃ buddhavacanaṃ. Atthānulomato anulomiko. Anulomikataṃyeva vibhāvetuṃ ‘‘kasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Ekanikāyampīti ekasamūhampi[Pg.32]. Poṇikā cikkhallikā ca khattiyā, tesaṃ nivāso poṇikanikāyo cikkhallikanikāyo ca.

Etaṃ (điều này) là lời dạy này của Đức Phật. Anulomiko (phù hợp) là phù hợp với ý nghĩa. Để làm rõ chính sự phù hợp này, câu bắt đầu bằng ‘‘kasmā panā’’ (nhưng tại sao) đã được nói đến. Ekanikāyampi (dù chỉ một bộ) có nghĩa là dù chỉ một nhóm. Poṇikā và Cikkhallikā là những người thuộc dòng dõi Sát-đế-lỵ, nơi ở của họ là bộ Poṇika và bộ Cikkhallika.

Navappabhedanti ettha kathaṃ navappabhedaṃ? Sagāthakañhi suttaṃ geyyaṃ, niggāthakañca suttaṃ veyyākaraṇaṃ, tadubhayavinimuttañca suttaṃ udānādivisesasaññārahitaṃ natthi, yaṃ suttaṅgaṃ siyā, maṅgalasuttādīnañca (khu. pā. 5.2; su. ni. 225) suttaṅgasaṅgaho na siyā, gāthābhāvato, dhammapadādīnaṃ viya, geyyaṅgasaṅgaho vā siyā, sagāthakattā, sagāthavaggassa viya, tathā ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānanti? Vuccate –

Về câu Navappabhedaṃ (chín thể loại), ở đây, thế nào là chín thể loại? Vì kinh có kệ tụng là Geyya (ứng tụng), kinh không có kệ tụng là Veyyākaraṇa (ký thuyết), và không có kinh nào thoát khỏi cả hai loại này mà lại không có tên gọi đặc biệt như Udāna (cảm hứng ngữ) v.v... để có thể là Suttaṅga (kinh). Và đối với các kinh như Maṅgala Sutta (Kinh Hạnh Phúc) v.v... (Khu. pā. 5.2; Su. ni. 225) sẽ không được xếp vào Suttaṅga vì không có văn xuôi, giống như Kinh Pháp Cú v.v...; hoặc sẽ được xếp vào Geyyaṅga (phần ứng tụng) vì có kệ tụng, giống như phẩm Sagāthavagga (Phẩm Có Kệ Tụng); tương tự như vậy đối với các đoạn có kệ tụng trong Ubhatovibhaṅga (Phân Tích Cả Hai) v.v...? Câu trả lời là –

‘‘Suttanti sāmaññavidhi, visesavidhayo pare;

Sanimittā niruḷhattā sahatāññena nāññato’’. (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā);

‘‘Sutta (kinh) là quy tắc chung, các quy tắc còn lại là đặc thù; Do có đặc điểm và do quy ước, (chúng được gọi) cùng với cái khác chứ không phải từ cái khác’’. (Sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā);

Sabbassāpi hi buddhavacanassa suttanti ayaṃ sāmaññavidhi. Tenevāha āyasmā mahākaccāno nettiyaṃ – ‘‘navavidhasuttantapariyeṭṭhī’’ti (netti. saṅgahavāra). ‘‘Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ (pāci. 255, 1242), sakavāde pañcasuttasatānī’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; kathā. aṭṭha. nidānakathā) evamādi ca etassa atthassa sādhakaṃ.

Thật vậy, ‘‘sutta’’ (kinh) là quy tắc chung cho tất cả lời dạy của Đức Phật. Do đó, Tôn giả Mahākaccāna đã nói trong bộ Netti (Netti. saṅgahavāra) rằng: ‘‘sự tìm cầu chín loại kinh điển’’. Các câu như: ‘‘Bấy nhiêu lời dạy của Đức Thế Tôn đã được truyền lại trong kinh, đã được bao gồm trong kinh’’ (Pāci. 255, 1242), và ‘‘trong học thuyết của mình có năm trăm bài kinh’’ (Dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; Kathā. aṭṭha. nidānakathā) v.v... là những bằng chứng cho ý nghĩa này.

Visesavidhayo pare sanimittā tadekadesesu geyyādayo visesavidhayo tena tena nimittena patiṭṭhitā. Tathā hi geyyassa sagāthakattaṃ tabbhāvanimittaṃ. Lokepi hi sasilokaṃ sagāthakaṃ (netti. aṭṭha. 13) cuṇṇiyaganthaṃ ‘geyya’nti vadanti. Gāthāvirahe pana sati pucchaṃ katvā vissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittaṃ. Pucchāvissajjanañhi ‘byākaraṇa’nti vuccati, byākaraṇameva veyyākaraṇaṃ. Evaṃ sante sagāthakādīnampi pucchaṃ katvā vissajjanavasena pavattānaṃ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati, geyyādisaññānaṃ anokāsabhāvato, ‘gāthāvirahe satī’ti visesitattā ca. Tathā hi dhammapadādīsu kevalaṃ gāthābandhesu, sagāthakattepi somanassañāṇamayikagāthāyuttesu, ‘vuttañheta’ntiādivacanasambandhesu, abbhutadhammapaṭisaṃyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṃ gāthāudānaitivuttakaabbhutadhammasaññā patiṭṭhitā, tathā satipi [Pg.33] gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā, satipi pañhāvissajjanabhāve, sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitāti evaṃ tena tena sagāthakattādinā nimittena tesu tesu suttavisesesu geyyādisaññā patiṭṭhitāti visesavidhayo suttaṅgato pare geyyādayo. Yaṃ panettha geyyaṅgādinimittarahitaṃ, taṃ suttaṅgaṃ visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanatoti. Nanu ca sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇanti suttaṅgaṃ na sambhavatīti codanā tadavatthā vāti? Na tadavatthā, sodhitattā. Sodhitañhi pubbe gāthāvirahe sati pucchāvissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittanti.

Các thể loại đặc biệt khác có dấu hiệu. Trong một số trường hợp, các thể loại đặc biệt như Geyya (Ứng tụng) v.v... được thiết lập bởi dấu hiệu này hay dấu hiệu kia. Thật vậy, đặc tính có kệ ngôn là dấu hiệu cho Geyya. Vì trong thế gian, người ta cũng gọi một tác phẩm văn xuôi có xen lẫn thi kệ là ‘geyya’. Nhưng khi không có kệ ngôn, tình trạng hỏi và trả lời là dấu hiệu cho Veyyākaraṇa (Ký thuyết). Vì hỏi và trả lời được gọi là ‘byākaraṇa’, và byākaraṇa chính là veyyākaraṇa. Nếu vậy, phải chăng những kinh có kệ ngôn v.v... được trình bày theo cách hỏi và trả lời cũng sẽ trở thành Veyyākaraṇa? Không phải vậy, vì không có chỗ cho các danh hiệu Geyya v.v..., và vì đã được đặc định là ‘khi không có kệ ngôn’. Thật vậy, trong các kinh đặc biệt như Dhammapada (Pháp Cú) v.v... chỉ thuần là kệ ngôn, trong các kinh có kệ ngôn nhưng lại liên kết với các kệ ngôn hỷ và trí, trong các kinh có liên quan đến lời nói ‘điều này đã được nói’, và trong các kinh liên quan đến các pháp hy hữu, thì các danh hiệu Gāthā (Kệ ngôn), Udāna (Cảm hứng ngữ), Itivuttaka (Như thị thuyết), và Abhutadhamma (Vị tằng hữu pháp) được thiết lập theo thứ tự. Tương tự, mặc dù có hình thức kệ ngôn, nhưng trong các kinh nói về uy lực hạnh nguyện của Đức Thế Tôn trong các kiếp quá khứ, danh hiệu Jātaka (Bổn sanh) được thiết lập. Mặc dù có tình trạng hỏi-đáp và có kệ ngôn, nhưng trong một số kinh, do đạt được sự hiểu biết, danh hiệu Vedalla (Phương quảng) được thiết lập. Như vậy, do các dấu hiệu như có kệ ngôn v.v... mà trong các kinh đặc biệt ấy, các danh hiệu Geyya v.v... được thiết lập. Do đó, các thể loại đặc biệt Geyya v.v... là khác với Suttaṅga (Khế kinh). Ở đây, phần nào không có dấu hiệu của Geyyaṅga v.v..., phần đó là Suttaṅga, do được gọi bằng danh hiệu chung, loại bỏ danh hiệu đặc biệt. Chẳng phải sự chất vấn rằng ‘kinh có kệ ngôn là Geyya, kinh không có kệ ngôn là Veyyākaraṇa, do đó Suttaṅga không tồn tại’ vẫn còn nguyên đó sao? Không còn nguyên đó, vì đã được giải quyết. Thật vậy, trước đây đã được giải quyết rằng: ‘khi không có kệ ngôn, tình trạng hỏi và trả lời là dấu hiệu cho Veyyākaraṇa’.

Yañca vuttaṃ – ‘‘gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṃ (khu. pā. 5.1, 2, 3) suttaṅgasaṅgaho na siyā’’ti, taṃ na, niruḷhattā. Niruḷho hi maṅgalasuttādīnaṃ suttabhāvo. Na hi tāni dhammapadabuddhavaṃsādayo viya gāthābhāvena paññātāni, atha kho suttabhāvena. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘suttanāmaka’’nti nāmaggahaṇaṃ kataṃ. Yañca pana vuttaṃ – ‘‘sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti, tadapi natthi, yasmā sahatāññena. Saha gāthāhīti hi sagāthakaṃ. Sahabhāvo nāma atthato aññena hoti, na ca maṅgalasuttādīsu kathāvinimutto koci suttapadeso atthi, yo ‘saha gāthāhī’ti vucceyya, na ca samudāyo nāma koci atthi, yadapi vuttaṃ – ‘‘ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṃ geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti tadapi na, aññato. Aññā eva hi tā gāthā jātakādipariyāpannattā. Ato na tāhi ubhatovibhaṅgādīnaṃ geyyaṅgabhāvoti. Evaṃ suttādīnaṃ aṅgānaṃ aññamaññasaṅkarābhāvo veditabbo.

Và điều đã được nói: “Do có kệ ngôn, các kinh như Maṅgalasutta (Kinh Hạnh Phúc) v.v... sẽ không được xếp vào Suttaṅga (Khế kinh)”, điều đó không đúng, vì (danh hiệu Sutta) đã trở nên phổ biến. Thật vậy, bản chất là kinh của các kinh như Maṅgalasutta v.v... đã trở nên phổ biến. Chúng không được biết đến với bản chất là kệ ngôn như Dhammapada (Pháp Cú), Buddhavaṃsa (Phật Sử) v.v..., mà đúng hơn là với bản chất là kinh. Chính vì vậy, trong Chú giải, việc nêu tên đã được thực hiện là “có tên là kinh”. Và điều đã được nói: “Do có kệ ngôn, chúng sẽ được xếp vào Geyyaṅga (Ứng tụng)”, điều đó cũng không đúng, vì (sagāthakaṃ có nghĩa là) cùng với cái khác. Thật vậy, sagāthakaṃ có nghĩa là ‘cùng với các kệ ngôn’. Tình trạng ‘cùng với’ về mặt ý nghĩa là phải có một cái khác, nhưng trong các kinh như Maṅgalasutta v.v..., không có một đoạn kinh nào tách rời khỏi lời nói (văn xuôi) mà có thể được gọi là ‘cùng với các kệ ngôn’, và cũng không có một tập hợp nào (của văn xuôi và kệ ngôn). Điều đã được nói: “Trong Ubhatovibhaṅga (Song Phân Tích) v.v..., các đoạn có kệ ngôn sẽ được xếp vào Geyyaṅga”, điều đó cũng không đúng, vì (các kệ ngôn đó) đến từ nơi khác. Thật vậy, các kệ ngôn đó là khác, vì chúng thuộc về Jātaka (Bổn sanh) v.v... Do đó, Ubhatovibhaṅga v.v... không trở thành Geyyaṅga vì những kệ ngôn đó. Như vậy, cần phải hiểu rằng không có sự pha trộn lẫn nhau giữa các chi phần như Sutta v.v...

‘‘Ayaṃ dhammo…pe… ayaṃ vinayo, imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ti buddhavacanaṃ dhammavinayādibhedena vavatthapetvā saṅgāyantena mahākassapappamukhena vasigaṇena anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitāya saṅgītiyā imassa dīghāgamassa paṭhamamajjhimabuddhavacanādibhāvo vavatthāpitoti dasseti, ‘‘evametaṃ abhedato’’tiādinā.

Bằng câu “như vậy, điều này không có sự khác biệt” v.v..., (đoạn văn) cho thấy rằng, trong cuộc kết tập được trang hoàng bởi sự xuất hiện của nhiều điều kỳ diệu, hội chúng các bậc tự tại do ngài Mahākassapa (Đại Ca Diếp) dẫn đầu, những vị đã kết tập sau khi phân định lời Phật dạy: “Đây là Pháp... đây là Luật, đây là tám mươi bốn ngàn pháp uẩn” theo sự phân biệt Pháp, Luật v.v..., đã thiết lập bản chất là lời Phật dạy đầu tiên, ở giữa v.v... của Trường A-hàm này.

Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về câu chuyện nhân duyên đã kết thúc.

1. Brahmajālasuttavaṇṇanā

1. Giải thích kinh Phạm Võng

Paribbājakakathāvaṇṇanā

Giải thích câu chuyện về các du sĩ

Evaṃ [Pg.34] paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassetvā yadatthaṃ sā idha dassitā, idāni taṃ nigamanavasena dassetuṃ ‘‘imissā’’tiādimāha.

Sau khi đã trình bày về cuộc Đại kết tập lần thứ nhất như vậy, bây giờ để trình bày theo cách kết luận về mục đích mà cuộc kết tập ấy được trình bày ở đây, (ngài Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng “imissā” (của điều này).

1. Ettāvatā ca brahmajālassa sādhāraṇato bāhiranidānaṃ dassetvā idāni abbhantaranidānaṃ saṃvaṇṇetuṃ ‘‘tattha eva’’ntiādi vuttaṃ. Atha vā chahi ākārehi saṃvaṇṇanā kātabbā sambandhato padato padavibhāgato padatthato anuyogato parihārato cāti. Tattha sambandho nāma desanāsambandho. Yaṃ lokiyā ‘‘ummugghāto’’ti vadanti. So pana pāḷiyā nidānapāḷivasena, nidānapāḷiyā pana saṅgītivasena veditabboti paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassentena nidānapāḷiyā sambandhassa dassitattā padādivasena saṃvaṇṇanaṃ karonto ‘‘evanti nipātapada’’ntiādimāha. ‘‘Metiādīnī’’ti ettha antarā-sadda-ca-saddānaṃ nipātapadabhāvo, vattabbo, na vā vattabbo tesaṃ nayaggahaṇena gahitattā, tadavasiṭṭhānaṃ āpaṭi-saddānaṃ ādi-saddena saṅgaṇhanato. ‘‘Padavibhāgo’’ti padānaṃ viseso, na pana padaviggaho. Atha vā padāni ca padavibhāgo ca padavibhāgo, padaviggaho ca padavibhāgo ca padavibhāgoti vā ekasesavasena padapadaviggahāpi padavibhāga saddena vuttāti veditabbaṃ. Tattha padaviggaho ‘‘bhikkhūnaṃ saṅgho’’tiādibhedesu padesu daṭṭhabbo.

1. Với chừng ấy, sau khi đã trình bày nhân duyên bên ngoài chung cho kinh Phạm Võng, bây giờ để giải thích nhân duyên bên trong, câu bắt đầu bằng “tattha evaṃ” (ở đây, như vậy) đã được nói. Hoặc là, việc giải thích nên được thực hiện theo sáu phương diện: liên hệ, từ, phân tích từ, nghĩa của từ, chất vấn, và giải đáp. Trong đó, liên hệ là sự liên hệ của bài thuyết giảng, điều mà người đời gọi là “ummugghāta” (sự giới thiệu). Điều đó cần được hiểu qua bản Pāli nhân duyên, và bản Pāli nhân duyên lại qua cuộc kết tập. Do đó, vì sự liên hệ của bản Pāli nhân duyên đã được trình bày qua việc trình bày cuộc Đại kết tập lần thứ nhất, nên khi giải thích theo các phương diện từ v.v..., (ngài Chú giải sư) đã nói câu bắt đầu bằng “evaṃ là một bất biến từ”. Ở đây, trong câu “me, v.v...”, bản chất là bất biến từ của các từ antarā, sadda, và ca có được nói đến hay không? Không được nói đến, vì chúng đã được bao hàm bởi sự nắm bắt phương pháp, và các từ còn lại như āpaṭi được bao gồm bởi từ ādi (v.v...). “Phân tích từ” là sự phân biệt các từ, chứ không phải là sự phân tích cú pháp. Hoặc là, cần phải hiểu rằng, theo quy tắc tỉnh lược, cả từ và phân tích cú pháp cũng được gọi bằng từ “phân tích từ”. Trong đó, sự phân tích cú pháp cần được thấy trong các đoạn có sự phân biệt như “Tăng chúng của các Tỳ khưu”.

Atthatoti padatthato. Taṃ pana padatthaṃ atthuddhārakkamena paṭhamaṃ evaṃ-saddassa dassento ‘‘evaṃsaddo tāvā’’tiādimāha. Avadhāraṇādīti ettha ādi-saddena idamatthapucchāparimāṇādiatthānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘evaṃgatāni, evaṃvidho, evamākāro’’tiādīsu idaṃ-saddassa atthe evaṃ-saddo. Gata-saddo hi pakārapariyāyo, tathā vidhākāra-saddā ca. Tathā hi vidhayuttagata-sadde lokiyā pakāratthe vadanti. ‘‘Evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti, ‘‘evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassu, āmuttamālābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi [Pg.35] kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyakoti? No hidaṃ bho gotamā’’ti ca ādīsu pucchāyaṃ. ‘‘Evaṃ lahuparivattaṃ, evaṃ āyupariyanto’’ti ca ādīsu parimāṇe. Nanu ca ‘‘evaṃ nu kho, evaṃ su te, evaṃ āyupariyanto’’ti ettha evaṃ-saddena pucchanākāraparimāṇākārānaṃ vuttattā ākārattho eva evaṃ-saddo ti? Na, visesasabbhāvato. Ākāramattavācako hettha ākāratthoti adhippeto, yathā ‘‘evaṃ byākhotiādīsu pana na ākāravisesavācako evañca katvā ‘‘evaṃ jātena maccenā’’tiādīni upamādīsu udāharaṇāni upapannāni honti. Tathā hi ‘‘yathāpi…pe… bahu’’nti? Ettha puppharāsiṭṭhāniyato manussupapattisappurisūpanissayasaddhammasavanayonisomanasikārabhogasampattiādidānādipuññakiriyāhetusamudāyato sobhāsugandhatādiguṇayogato mālāguṇasadisiyo pahūtā puññakiriyā maritabbasabhāvatāya maccena sattena kattabbāti joditattā puppharāsimālāguṇāva upamā, tesaṃ upamākāro yathā-saddena aniyamato vuttoti evaṃ-saddo upamākāranigamanatthoti vattuṃ yuttaṃ. So pana upamākāro niyamiyamāno atthato upamāva hotīti āha ‘‘upamāyaṃ āgato’’ti.

Atthato có nghĩa là theo nghĩa của từ. Vị ấy, trước tiên trình bày ý nghĩa của từ ấy theo thứ tự trích dẫn ý nghĩa, đã nói ‘evaṃsaddo tāvā’ v.v... để chỉ về từ ‘evaṃ’. Ở đây, trong câu ‘avadhāraṇādi’ (xác định, v.v...), nên hiểu rằng từ ‘ādi’ (v.v...) bao gồm các ý nghĩa như ‘này’, ‘câu hỏi’, ‘sự đo lường’. Thật vậy, trong các câu như ‘evaṃgatāni, evaṃvidho, evamākāro’, từ ‘evaṃ’ có nghĩa của từ ‘idaṃ’ (này). Vì từ ‘gata’ là một từ đồng nghĩa với ‘pakāra’ (cách thức), cũng như các từ ‘vidha’ và ‘ākāra’. Thật vậy, người đời thường nói các từ ‘vidha’ và ‘gata’ có nghĩa là ‘pakāra’. Trong các câu hỏi như ‘Evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho?’ và ‘Phải chăng các vị ấy, được tắm gội sạch sẽ, trang điểm kỹ lưỡng, tóc râu cắt tỉa, đeo vòng hoa và trang sức, mặc y phục trắng, được cung phụng, vây quanh bởi năm loại dục lạc, cũng giống như ngài bây giờ cùng với các đệ tử? Thưa ngài Gotama, không phải vậy’, từ ‘evaṃ’ được dùng trong câu hỏi. Trong các câu như ‘Evaṃ lahuparivattaṃ (thay đổi nhanh như vậy), evaṃ āyupariyanto (giới hạn tuổi thọ như vậy)’, từ ‘evaṃ’ được dùng với nghĩa đo lường. Nhưng chẳng phải trong các câu ‘evaṃ nu kho, evaṃ su te, evaṃ āyupariyanto’, vì cách thức hỏi và cách thức đo lường đã được nói đến bởi từ ‘evaṃ’, nên từ ‘evaṃ’ chỉ có nghĩa là cách thức hay sao? Không phải vậy, vì có sự hiện hữu của ý nghĩa đặc biệt. Ở đây, ý nghĩa ‘cách thức’ (ākārattha) được hiểu là từ chỉ riêng cách thức, trong khi ở các câu như ‘evaṃ byākho’ thì không phải là từ chỉ cách thức đặc biệt. Và do đó, các ví dụ như ‘evaṃ jātena maccenā’ trong các nghĩa ví dụ v.v... trở nên thích hợp. Thật vậy, trong câu ‘yathāpi…pe… bahu’ thì sao? Ở đây, do sự kết hợp của các nguyên nhân tạo nên các hành động phước thiện—như được sanh làm người, có duyên lành với bậc thiện trí, được nghe diệu pháp, có sự tác ý đúng đắn, có tài sản đầy đủ, thực hành bố thí v.v...—vốn được ví như một đống hoa; và do sự liên quan đến các phẩm chất như vẻ đẹp và hương thơm, nên nhiều hành động phước thiện tương tự như phẩm chất của vòng hoa, cần được thực hiện bởi chúng sanh, người có bản chất phải chết. Do đó, đống hoa và phẩm chất của vòng hoa chính là ví dụ. Cách thức ví dụ của chúng được nói một cách không xác định bằng từ ‘yathā’, nên từ ‘evaṃ’ được dùng với ý nghĩa kết luận về cách thức ví dụ là hợp lý. Nhưng cách thức ví dụ ấy, khi được xác định, về mặt ý nghĩa chính là sự ví dụ, vì vậy ngài đã nói ‘được dùng trong nghĩa ví dụ’.

Tathā evaṃ iminā ākārena ‘‘abhikkamitabba’’ntiādinā upadisiyamānāya samaṇasāruppāya ākappasampattiyā yo tattha upadisanākāro, so atthato upadesoyevāti vuttaṃ ‘‘evaṃ te…pe… upadese’’ti. Tathā evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatāti ettha ca bhagavatā yathāvuttamatthaṃ aviparītato jānantehi kataṃ tattha saṃvijjamānaguṇānaṃ pakārehi haṃsanaṃ udaggatākaraṇaṃ sampahaṃsanaṃ, yo tattha sampahaṃsanākāroti yojetabbaṃ. Evamevaṃ panāyanti ettha garahaṇākāroti yojetabbaṃ. So ca garahaṇākāro ‘‘vasalī’’tiādi khuṃsanasaddasannidhānato idha evaṃ-saddena pakāsitoti viññāyati. Yathā [Pg.36] cettha, evaṃ upamākārādayopi upamādivasena vuttānaṃ puppharāsiādisaddānaṃ sannidhānatoti daṭṭhabbaṃ. Evañca vadehīti ‘‘yathāhaṃ vadāmi, evaṃ samaṇaṃ ānandaṃ vadehī’’ti vadanākāro idāni vattabbo evaṃ-saddena nidassīyatīti nidassanattho vutto. Evaṃ noti etthāpi tesaṃ yathāvuttadhammānaṃ ahitadukkhāvahabhāve sanniṭṭhānajananatthaṃ anumatiggahaṇavasena ‘‘saṃvattanti, no vā, kathaṃ vā ettha hotī’’ti pucchāya katāya ‘‘evaṃ no ettha hotī’’ti vuttattā tadākārasanniṭṭhānaṃ evaṃ-saddena vibhāvitanti viññāyati, so pana tesaṃ dhammānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanākāro niyamiyamāno avadhāraṇattho hotīti āha ‘‘evaṃ no ettha hotīti ādīsu avadhāraṇe’’ti. Evaṃ bhanteti pana dhammassa sādhukaṃ savanamanasikāre sanniyojitehi bhikkhūhi attano tattha ṭhitabhāvassa paṭijānanavasena vuttattā ettha evaṃ-saddo vacanasampaṭicchanattho vutto, tena evaṃ bhante, sādhu bhante, suṭṭhu bhanteti vuttaṃ hoti.

Tương tự, ‘evaṃ’ theo cách này: trong sự thành tựu về oai nghi thích hợp với sa-môn được chỉ dạy qua câu ‘abhikkamitabba’ v.v..., cách thức chỉ dạy ở đó, về mặt ý nghĩa, chính là sự chỉ dạy. Do đó, đã được nói: ‘evaṃ te…pe… upadese’ (trong nghĩa chỉ dạy). Tương tự, trong câu ‘evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’, những người biết rõ ý nghĩa đã được Đức Thế Tôn nói ra một cách không sai lệch đã thực hiện sự tán dương, sự làm cho hân hoan, sự ca ngợi các phẩm chất hiện hữu ở đó bằng nhiều cách thức; cần được liên kết rằng đó là cách thức tán dương. Trong câu ‘Evamevaṃ panāyanti’, cần được liên kết rằng đó là cách thức khiển trách. Và cách thức khiển trách ấy được hiểu là được biểu thị bởi từ ‘evaṃ’ ở đây do sự gần gũi của các từ mắng nhiếc như ‘vasalī’ v.v... Và nên hiểu rằng, cũng như ở đây, cách thức ví dụ v.v... cũng được hiểu do sự gần gũi của các từ như ‘puppharāsi’ v.v... đã được nói theo nghĩa ví dụ. Trong câu ‘Evañca vadehī’, tức là ‘yathāhaṃ vadāmi, evaṃ samaṇaṃ ānandaṃ vadehī’ (như ta nói, hãy nói với sa-môn Ānanda như vậy), cách thức nói đang được trình bày được chỉ ra bởi từ ‘evaṃ’, do đó nó được gọi là có nghĩa trình bày. Trong câu ‘Evaṃ no’, ở đây cũng vậy, để tạo ra sự xác quyết về tình trạng không lợi ích và mang lại đau khổ của các pháp đã được nói đến, theo cách chấp nhận sự đồng ý, khi câu hỏi được đặt ra ‘chúng có dẫn đến như vậy không, hay không, hay ở đây là như thế nào?’, và câu trả lời là ‘evaṃ no ettha hoti’ (ở đây, đối với chúng tôi là như vậy), sự xác quyết về cách thức đó được làm rõ bởi từ ‘evaṃ’. Nhưng cách thức dẫn đến sự không lợi ích và đau khổ của các pháp ấy, khi được xác định, trở thành ý nghĩa xác quyết, do đó ngài đã nói ‘trong các câu như evaṃ no ettha hoti, nó có nghĩa là xác quyết’. Còn trong câu ‘Evaṃ bhante’, vì được các vị tỳ khưu, những người đã được khuyến khích lắng nghe và tác ý kỹ lưỡng về giáo pháp, nói ra theo cách thừa nhận tình trạng của mình ở đó, nên ở đây từ ‘evaṃ’ được gọi là có nghĩa chấp nhận lời nói. Do đó, câu ‘evaṃ bhante’ có nghĩa là ‘sādhu bhante’ (lành thay, thưa ngài), ‘suṭṭhu bhante’ (rất tốt, thưa ngài).

Nānānayanipuṇanti ekattanānattaabyāpāraevaṃdhammatāsaṅkhātā, nandiyāvaṭṭa tipukkhalasīhavikkīḷitaaṅkusadisālocanasaṅkhātā vā ādhārādibhedavasena nānāvidhā nayā nānānayā, nayā vā pāḷigatiyo, tā ca paññattianupaññattiādivasena saṃkilebhāgiyādilokiyāditadubhayavomissatādivasena kusalādivasena khandhādivasena saṅgahādivasena samayavimuttādivasena ṭhapanādivasena kusalamūlādivasena tikapaṭṭhānādivasena ca nānappakārāti nānānayā, tehi nipuṇaṃ saṇhasukhumanti nānānayanipuṇaṃ. Āsayova ajjhāsayo, te ca sassatādibhedena, tattha ca apparajakkhatādivasena anekā, attajjhāsayādayo eva vā samuṭṭhānaṃ uppattihetu etassāti anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ. Atthabyañjanasampannanti atthabyañjanaparipuṇṇaṃ upanetabbābhāvato, saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi, akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatanti vā attho daṭṭhabbo.

Nānānayanipuṇaṃ có nghĩa là: các phương pháp đa dạng (nānānayā) là các phương pháp (nayā) được gọi là tính đồng nhất, tính đa dạng, tính không tác động, tính như vậy; hoặc được gọi là sự quán chiếu tương tự như nandiyāvaṭṭa (xoáy ốc may mắn), tipukkhalasīhavikkīḷita (sư tử vờn ba đóa hoa), aṅkusadisālocana (quán chiếu như cái móc voi), theo sự phân biệt về nền tảng v.v...; hoặc các phương pháp là các đường lối của Pāli, và chúng có nhiều loại khác nhau theo cách phân loại về chế định và phi chế định v.v..., về phần nhiễm ô v.v..., về thế gian v.v..., về sự pha trộn cả hai v.v..., về thiện v.v..., về uẩn v.v..., về sự tóm tắt v.v..., về người giải thoát theo thời v.v..., về sự gác lại v.v..., về căn bản thiện v.v..., về tam đề trong Vô Tỷ Pháp v.v...; tinh thông, vi tế, và sâu sắc trong các phương pháp ấy, đó là nānānayanipuṇaṃ. Āsaya chính là ajjhāsaya (khuynh hướng). Và chúng có nhiều loại, với sự phân biệt về thường kiến v.v..., và trong đó, với sự phân biệt về ít bụi trong mắt v.v...; hoặc chính khuynh hướng của bản thân v.v... là samuṭṭhāna, là nguyên nhân phát sinh của nó, do đó gọi là anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ (phát sinh từ nhiều khuynh hướng). Atthabyañjanasampannaṃ có nghĩa là hoàn hảo về ý nghĩa và văn tự, vì không có gì cần phải thêm vào; hoặc nên hiểu ý nghĩa là được trang bị sáu phương diện về ý nghĩa: sự soi sáng (saṅkāsana), sự biểu hiện (pakāsana), sự giải thích (vivaraṇa), sự phân tích (vibhajana), sự làm cho rõ ràng (uttānīkaraṇa), sự chế định (paññatti); và sáu phương diện về văn tự: chữ cái (akkhara), từ (pada), câu (byañjana), cách thức (ākāra), từ nguyên (nirutti), sự trình bày (niddesa).

Vividhapāṭihāriyanti ettha pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ ‘‘paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriya’’nti vadanti. Bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi, ye haritabbā. Puthujjanānampi vigatūpakkilese [Pg.37] aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘pāṭihāriya’’nti vattuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato ‘‘pāṭihāriya’’nti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena, diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti. ‘‘Paṭī’’ti vā ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu viya, tasmā samāhite citte, vigatūpakkilese ca katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ. Iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatūpakkilesena, katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti. Paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ. Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanīsamudāye bhavaṃ ekekaṃ ‘‘pāṭihāriya’’nti vuccati. Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ. Tassa pana iddhiādibhedena visayabhedena ca bahuvidhassa bhagavato desanāya labbhamānattā āha ‘‘vividhapāṭihāriya’’nti.

Ở đây, trong câu ‘Vividhapāṭihāriyanti (nhiều loại thần thông),’ về ngữ nghĩa của từ ‘pāṭihāriya,’ người ta nói rằng: ‘Do sự loại trừ đối nghịch, do sự đoạn trừ các phiền não như tham ái v.v., nên gọi là pāṭihāriya.’ Tuy nhiên, đối với Đức Thế Tôn, không có các đối nghịch như tham ái v.v. cần phải được loại trừ. Ngay cả đối với các phàm nhân, các loại thần thông cũng vận hành trong tâm đã thoát khỏi các tùy phiền não, đã thành tựu tám phẩm chất, đã diệt trừ các đối nghịch; do đó, không thể nói ở đây là ‘pāṭihāriya’ theo cách dùng thông thường ở đó. Nhưng nếu nói rằng các phiền não thuộc về chúng sanh cần được giáo hóa là đối nghịch của Đức Thế Tôn, bậc Đại Bi, và do sự loại trừ chúng nên được gọi là ‘pāṭihāriya,’ thì điều này là hợp lý. Hoặc là, các ngoại đạo là đối nghịch của Đức Thế Tôn và giáo pháp của Ngài, do sự loại trừ họ nên gọi là pāṭihāriya. Vì rằng họ bị loại trừ, bị đoạn diệt bởi thần thông, tha tâm thông, và giáo hóa thông, qua việc loại trừ tà kiến và qua việc họ không có khả năng tuyên thuyết chánh kiến. Hoặc là, từ ‘paṭi’ này có nghĩa là ‘sau đó,’ giống như trong các câu ‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’ (khi vị ấy đã vào trong, một vị Bà-la-môn khác đã đến), v.v. Do đó, điều cần được thực hiện và mang đến sau khi tâm đã được định tĩnh, đã thoát khỏi các tùy phiền não, bởi bậc đã làm xong việc cần làm, được gọi là pāṭihāriya. Hoặc là, sự mang đến sau khi các tùy phiền não của chính mình đã được loại trừ bởi thiền thứ tư và đạo, được gọi là pāṭihāriya. Và thần thông, tha tâm thông, và giáo hóa thông cần được thực hiện lại vì lợi ích của chúng sanh bởi bậc đã thoát khỏi các tùy phiền não và đã làm xong việc cần làm; và sau khi các tùy phiền não của chính mình đã được loại trừ, chúng trở thành những phương tiện loại trừ các tùy phiền não của chúng sanh khác, nên được gọi là các pāṭihāriya. Pāṭihāriya chính là pāṭihāriya. Hoặc là, mỗi một pháp sanh khởi trong tập hợp thần thông, tha tâm thông, và giáo hóa thông được gọi là ‘pāṭihāriya.’ Hoặc là, thiền thứ tư và đạo là pāṭihāriya do sự loại trừ đối nghịch; điều được sanh ra ở đó, hoặc có cái đó làm nhân duyên, hoặc đến từ đó, được gọi là pāṭihāriya. Nhưng vì pháp ấy có nhiều loại do sự khác biệt về thần thông v.v. và sự khác biệt về đối tượng, và có thể được lãnh hội qua lời thuyết giảng của Đức Thế Tôn, nên ngài nói ‘vividhapāṭihāriya (nhiều loại thần thông).’

Na aññathāti bhagavato sammukhā sutākārato na aññathāti attho, na pana bhagavato desitākārato. Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā. Evañca katvā ‘‘sabbappakārena ko samattho viññātu’’nti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Dhāraṇabaladassanañca na virujjhati sutākārāvirajjhanassa adhippetattā. Na hettha atthantaratāparihāro dvinnampi atthānaṃ ekavisayattā, itarathā thero bhagavato desanāya sabbathā paṭiggahaṇe samattho asamattho cāti āpajjeyyāti.

‘Na aññathā (không khác đi)’ có nghĩa là không khác với cách thức đã được nghe trực tiếp từ Đức Thế Tôn, chứ không phải là không khác với cách thức mà Đức Thế Tôn đã thuyết giảng. Vì rằng oai lực của lời thuyết giảng của Đức Thế Tôn là bất khả tư nghì. Và khi hiểu như vậy, câu nói ‘ai có thể hiểu được một cách toàn diện?’ trở nên được chứng minh. Và sự thể hiện năng lực ghi nhớ cũng không mâu thuẫn, vì điều được chủ ý là sự không sai lệch với cách thức đã được nghe. Ở đây không có sự mất mát của một ý nghĩa khác, vì cả hai ý nghĩa đều có cùng một đối tượng. Nếu không thì sẽ dẫn đến việc Trưởng lão vừa có khả năng vừa không có khả năng lãnh hội trọn vẹn lời dạy của Đức Thế Tôn.

‘‘Yo paro na hoti, so attā’’ti evaṃ vuttāya niyakajjhattasaṅkhātāya sasantatiyaṃ vattanato tividhopi me-saddo kiñcāpi ekasmiṃyeva [Pg.38] atthe dissati, karaṇasampadānasāminiddesavasena pana vijjamānabhedaṃ sandhāyāha ‘‘me-saddo tīsu atthesu dissatī’’ti.

Mặc dù từ ‘me’ cả ba loại, vốn được dùng trong dòng tương tục của chính mình được gọi là nội thân và được nói đến là ‘Cái gì không phải là người khác, cái đó là tự ngã,’ được thấy chỉ trong một ý nghĩa, nhưng nhắm đến sự khác biệt hiện có theo cách chỉ định công cụ cách, chỉ định cách, và sở hữu cách, nên ngài nói: ‘từ me được thấy trong ba ý nghĩa.’

Kiñcāpi upasaggo kiriyaṃ viseseti, jotakabhāvato pana satipi tasmiṃ suta-saddo eva taṃ tamatthaṃ anuvadatīti anupasaggassa suta-saddassa atthuddhāre saupasaggassa gahaṇaṃ na virujjhatīti dassento ‘‘saupasaggo ca anupasaggo cā’’ti āha. Assāti suta-saddassa. Kammabhāvasādhanāni idha suta-sadde sambhavantīti vuttaṃ ‘‘upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho’’ti. Mayāti atthe satīti yadā mesaddassa kattuvasena karaṇaniddeso, tadāti attho. Mamāti atthe satīti yadā sambandhavasena sāminiddeso, tadā.

Mặc dù tiếp đầu ngữ bổ nghĩa cho động từ, nhưng do có tính chất làm sáng tỏ, nên ngay cả khi có nó, chính từ ‘suta’ vẫn diễn đạt ý nghĩa tương ứng. Để chỉ ra rằng trong việc rút ra ý nghĩa của từ ‘suta’ không có tiếp đầu ngữ, việc lấy (từ) có tiếp đầu ngữ không mâu thuẫn, ngài đã nói ‘có tiếp đầu ngữ và không có tiếp đầu ngữ.’ ‘Assā’ có nghĩa là của từ ‘suta.’ Vì các từ phái sinh ở nghiệp cách và trạng thái cách có thể có ở đây đối với từ ‘suta,’ nên được nói rằng ‘có nghĩa là ‘điều được nghe’ hoặc ‘sự nghe.’ ‘Khi có nghĩa là ‘bởi tôi’ (mayā)’ có nghĩa là khi từ ‘me’ được chỉ định là chủ cách-công cụ cách. ‘Khi có nghĩa là ‘của tôi’ (mama)’ là khi được chỉ định là sở hữu cách qua mối liên hệ.

Sutasaddasannidhāne payuttena evaṃsaddena savanakiriyājotakena bhavitabbanti vuttaṃ ‘‘evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassana’’nti. Ādi-saddena sampaṭicchanādīnaṃ pañcadvārikaviññāṇānaṃ tadabhinihaṭānañca manodvārikaviññāṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Sabbesampi vākyānaṃ evakāratthasahitattā ‘‘suta’’nti etassa sutaṃ evāti ayamattho labbhatīti āha ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti, etena avadhāraṇena nirākataṃ dasseti. Yathā ca sutaṃ sutaṃ evāti niyametabbaṃ, taṃ sammā sutaṃ hotīti āha ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Atha vā ‘‘saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatī’’ti sutanti asutaṃ na hotīti ayametassa atthoti vuttaṃ ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti, iminā diṭṭhādivinivattanaṃ karoti. Idaṃ vuttaṃ hoti. Na idaṃ mayā diṭṭhaṃ, na sayambhuñāṇena sacchikataṃ, atha kho sutaṃ, tañca kho sammadevāti. Tenevāha ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Avadhāraṇatthe vā evaṃ-sadde ayaṃ atthayojanā karīyatīti tadapekkhassa suta-saddassa ayamattho vutto ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti. Teneva āha ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Savanasaddo cettha kammattho veditabbo suyyatīti.

Vì từ ‘evaṃ’ được dùng gần từ ‘suta,’ nó phải là từ chỉ thị cho hành động nghe, nên được nói rằng: ‘evaṃ là sự chỉ thị phận sự của nhĩ thức và các thức khác.’ Cần hiểu rằng qua từ ‘ādi’ (khác), các thức ở năm cửa như tiếp thọ thức v.v. và các ý môn thức được mang đến bởi chúng được bao gồm. Vì tất cả các câu đều bao hàm ý nghĩa của từ ‘eva’ (chắc chắn), nên đối với từ ‘suta,’ ý nghĩa ‘chắc chắn đã nghe’ được rút ra. Do đó, ngài nói ‘do sự phủ định trạng thái không nghe,’ qua đó chỉ ra điều bị loại trừ bởi sự nhấn mạnh này. Và cũng như ‘điều đã nghe chắc chắn là đã nghe’ cần được xác định, điều đó là được nghe một cách đúng đắn, nên ngài nói ‘sự chỉ thị việc lãnh hội không thiếu, không thừa, không sai lệch.’ Hoặc là, theo nguyên tắc ‘một từ diễn đạt ý nghĩa của nó bằng cách loại trừ ý nghĩa của các từ khác,’ ‘sutaṃ’ có nghĩa là ‘không phải là không được nghe.’ Đây là ý nghĩa của nó, nên được nói là ‘do sự phủ định trạng thái không nghe.’ Qua điều này, ngài loại trừ những gì được thấy v.v. Điều này có nghĩa là: ‘Điều này không phải do tôi thấy, không phải được chứng ngộ bởi trí tuệ tự sanh, mà là đã được nghe, và lại còn được nghe một cách đúng đắn.’ Do đó, ngài nói ‘sự chỉ thị việc lãnh hội không thiếu, không thừa, không sai lệch.’ Hoặc là, khi từ ‘evaṃ’ có ý nghĩa nhấn mạnh, sự giải thích ý nghĩa này được thực hiện. Ý nghĩa của từ ‘suta’ phụ thuộc vào nó được nói là ‘do sự phủ định trạng thái không nghe.’ Do đó, ngài nói ‘sự chỉ thị việc lãnh hội không thiếu, không thừa, không sai lệch.’ Ở đây, từ ‘savana’ cần được hiểu theo nghĩa bị động: ‘điều được nghe.’

Evaṃ savanahetusuṇantapuggalasavanavisesavasena padattayassa ekena pakārena atthayojanaṃ dassetvā idāni pakārantarehipi taṃ dassetuṃ ‘‘tathā eva’’ntiādi vuttaṃ. Tattha tassāti yā sā bhagavato sammukhā dhammassavanākārena pavattā manodvāraviññāṇavīthi, tassā. Sā hi nānappakārena [Pg.39] ārammaṇe pavattituṃ samatthā. Tathā ca vuttaṃ ‘‘sotadvārānusārenā’’ti. Nānappakārenāti vakkhamānānaṃ anekavihitānaṃ byañjanatthaggahaṇānānākārena, etena imissā yojanāya ākārattho evaṃ-saddo gahitoti dīpeti. Pavattibhāvappakāsananti pavattiyā atthibhāvappakāsanaṃ. ‘‘Sutanti dhammappakāsana’’nti yasmiṃ ārammaṇe vuttappakārā viññāṇavīthi nānappakārena pavattā, tassa dhammattā vuttaṃ, na sutasaddassa dhammatthattā. Vuttassevatthassa pākaṭīkaraṇaṃ ‘‘ayañhetthā’’tiādi. Tattha viññāṇavīthiyāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ. Mayāti katthuatthe.

Sau khi trình bày sự giải thích ý nghĩa của ba từ theo một phương diện, tức là theo sự đặc biệt về việc nghe của người nghe vì mục đích lắng nghe, bây giờ để trình bày điều ấy theo các phương diện khác, câu “tathā eva” (cũng như vậy) v.v… đã được nói đến. Ở đây, từ “tassā” (của cái ấy) có nghĩa là: của lộ trình tâm ý môn ấy đã sanh khởi theo cách thức nghe pháp trực tiếp từ đức Thế Tôn. Vì rằng lộ trình tâm ấy có khả năng sanh khởi nơi đối tượng theo nhiều cách thức. Và như vậy đã được nói rằng: “sotadvārānusārena” (theo sau cửa tai). “Nānappakārena” (theo nhiều cách thức) có nghĩa là: theo nhiều cách thức nắm bắt văn tự và ý nghĩa của nhiều loại khác nhau sẽ được đề cập đến. Bằng điều này, câu ấy cho thấy rằng trong sự giải thích này, từ “evaṃ” được hiểu theo nghĩa là cách thức (ākāra). “Pavattibhāvappakāsanaṃ” (sự trình bày về trạng thái sanh khởi) có nghĩa là sự trình bày về sự hiện hữu của việc sanh khởi. “‘Sutaṃ’ là sự trình bày về Pháp” được nói đến là do đối tượng ấy, nơi mà lộ trình thức theo cách thức đã được đề cập đã sanh khởi theo nhiều cách thức, chính là Pháp; chứ không phải do từ “sutaṃ” có nghĩa là Pháp. Sự làm cho rõ ràng về chính ý nghĩa đã được nói đến là câu “ayañhetthā” (đây là ý nghĩa ở đây) v.v… Ở đây, “viññāṇavīthiyā” (bởi lộ trình thức) là cách dùng trong nghĩa công cụ ở trong trường hợp công cụ cách. “Mayā” (bởi tôi) là ở trong nghĩa tác nhân.

‘‘Evanti niddisitabbappakāsana’’nti nidassanatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā vuttaṃ nidassetabbassa niddisitabbattābhāvābhāvato, tena evaṃ-saddena sakalampi suttaṃ paccāmaṭṭhanti dasseti. Suta-saddassa kiriyāsaddattā, savanakiriyāya ca sādhāraṇaviññāṇappabandhapaṭibaddhattā tattha ca puggalavohāroti vuttaṃ ‘‘sutanti puggalakiccappakāsana’’nti. Na hi puggalavohārarahite dhammappabandhe savanakiriyā labbhatīti.

“‘Evaṃ’ là sự trình bày về điều cần được chỉ ra” được nói đến bằng cách lấy từ “evaṃ” theo nghĩa là sự chỉ dẫn, do bởi điều cần được chỉ dẫn không phải là không có trạng thái cần được chỉ ra. Bằng điều ấy, câu ấy cho thấy rằng toàn bộ bài kinh được đề cập đến bởi từ “evaṃ” này. Do từ “sutaṃ” là một động từ, và do hành động nghe có liên quan đến dòng tương tục của thức thông thường, và ở đó có sự sử dụng quy ước về ‘người’, nên đã được nói rằng: “‘Sutaṃ’ là sự trình bày về phận sự của một người”. Vì rằng trong dòng tương tục của các pháp mà không có sự sử dụng quy ước về ‘người’ thì hành động nghe không thể có được.

‘‘Yassa cittasantānassā’’tiādipi ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā purimayojanāya aññathā atthayojanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha ākārapaññattīti upādāpaññatti eva, dhammānaṃ pavattiākārupādānavasena tathā vuttā. ‘‘Sutanti visayaniddeso’’ti sotabbabhūto dhammo savanakiriyākattupuggalassa savanakiriyāvasena pavattiṭṭhānanti katvā vuttaṃ. Cittasantānavinimuttassa paramatthato kassaci kattu abhāvepi saddavohārena buddhiparikappitabhedavacanicchāya cittasantānato aññaṃ viya taṃsamaṅgiṃ katvā vuttaṃ ‘‘cittasantānena taṃsamaṅgino’’ti. Savanakiriyāvisayopi sotabbadhammo savanakiriyāvasena pavattacittasantānassa idha paramatthato kattubhāvato, savanavasena cittappavattiyā eva vā savanakiriyābhāvato taṃkiriyākattu ca visayo hotīti katvā vuttaṃ ‘‘taṃsamaṅgino kattu visaye’’ti. Sutākārassa ca therassa sammānicchitabhāvato āha ‘‘gahaṇasanniṭṭhāna’’nti, etena vā avadhāraṇatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā ayaṃ atthayojanā katāti daṭṭhabbaṃ.

Câu bắt đầu bằng “‘Yassa cittasantānassā’ (của dòng tâm tương tục nào)” v.v… cũng được nói đến để trình bày một sự giải thích ý nghĩa khác với sự giải thích trước, bằng cách lấy từ “evaṃ” theo nghĩa là cách thức. Ở đây, “ākārapaññatti” (chế định về cách thức) chính là chế định do nương tựa (upādāpaññatti), được gọi như vậy là do nương vào cách thức sanh khởi của các pháp. “‘Sutaṃ’ là sự chỉ định về đối tượng” được nói đến vì cho rằng pháp cần được nghe là nơi sanh khởi cho người làm tác nhân của hành động nghe, theo cách thức của hành động nghe. Mặc dù theo nghĩa chân đế không có tác nhân nào tách rời khỏi dòng tâm tương tục, nhưng do mong muốn diễn đạt sự phân biệt được tưởng tượng bởi trí tuệ thông qua cách nói thông thường, nên đã nói “‘cittasantānena taṃsamaṅgino’ (bởi dòng tâm tương tục của người sở hữu nó)” bằng cách xem người sở hữu nó như là một thực thể khác với dòng tâm tương tục. Pháp cần được nghe, là đối tượng của hành động nghe, cũng là đối tượng của tác nhân sở hữu nó, vì ở đây dòng tâm tương tục đã sanh khởi theo cách thức nghe, theo nghĩa chân đế, chính là tác nhân; hoặc vì hành động nghe chính là sự sanh khởi của tâm theo cách thức nghe, và pháp cần được nghe là đối tượng của tác nhân của hành động ấy. Do đó, đã được nói rằng “‘taṃsamaṅgino kattu visaye’ (nơi đối tượng của tác nhân sở hữu nó)”. Và do cách thức của điều đã được nghe đã được Trưởng lão xác quyết một cách đúng đắn, ngài đã nói “‘gahaṇasanniṭṭhānaṃ’ (sự kết luận của việc nắm bắt)”. Hoặc, cần phải được hiểu rằng sự giải thích ý nghĩa này được thực hiện bằng cách lấy từ “evaṃ” theo nghĩa là sự nhấn mạnh.

Pubbe [Pg.40] sutānaṃ nānāvihitānaṃ suttasaṅkhātānaṃ atthabyañjanānaṃ upadhāritarūpassa ākārassa nidassanassa avadhāraṇassa vā pakāsanasabhāvo evaṃ-saddoti tadākārādiupadhāraṇassa puggalapaññattiyā upādānabhūtadhammappabandhabyāpāratāya vuttaṃ ‘‘evanti puggalakiccaniddeso’’ti. Savanakiriyā pana puggalavādinopi viññāṇanirapekkhā natthīti visesato viññāṇabyāpāroti āha ‘‘sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. Meti saddappavattiyā ekanteneva sattavisayattā, viññāṇakiccassa ca tattheva samodahitabbato ‘‘meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso’’ti vuttaṃ. Avijjamānapaññattivijjamānapaññattisabhāvā yathākkamaṃ evaṃ-sadda suta-saddānaṃ atthāti te tathārūpapaññattiupādānabyāpārabhāvena dassento āha ‘‘evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. Ettha ca karaṇakiriyākattukammavisesappakāsanavasena puggalabyāpāvisayapuggalabyāpāranidassanavasena gahaṇākāragāhakatabbisayavisesaniddesavasena kattukaraṇa byāpārakattuniddesavasena ca dutiyādayo catasso atthayojanā dassitāti daṭṭhabbaṃ.

Từ “evaṃ” có bản chất là sự trình bày về cách thức, sự chỉ dẫn, hoặc sự nhấn mạnh của hình thức đã được xác quyết về ý nghĩa và văn tự của các loại kinh khác nhau đã được nghe trước đây. Do việc xác quyết về cách thức ấy v.v… là hoạt động của dòng tương tục các pháp, vốn là nền tảng cho chế định về người, nên đã được nói rằng: “‘Evaṃ’ là sự chỉ định về phận sự của người”. Nhưng vì hành động nghe, ngay cả đối với những người theo thuyết có ngã, cũng không độc lập với thức, nên nó đặc biệt là hoạt động của thức. Do đó, ngài đã nói: “‘Sutaṃ’ là sự chỉ định về phận sự của thức”. Vì sự xuất hiện của từ “me” (của tôi) hoàn toàn thuộc về lĩnh vực của một chúng sanh, và vì phận sự của thức cần được bao gồm ngay tại đó, nên đã được nói rằng: “‘Me’ là sự chỉ định về người có liên quan đến cả hai phận sự”. Các ý nghĩa của từ “evaṃ” và từ “sutaṃ” theo thứ tự có bản chất là chế định về cái không hiện hữu và chế định về cái hiện hữu. Khi trình bày chúng với tư cách là có hoạt động làm nền tảng cho các chế định như vậy, ngài đã nói: “‘Evaṃ’ là sự chỉ định về phận sự của người. ‘Sutaṃ’ là sự chỉ định về phận sự của thức”. Và ở đây, cần phải được hiểu rằng bốn sự giải thích ý nghĩa từ thứ hai trở đi đã được trình bày, theo thứ tự, theo cách thức trình bày sự phân biệt về công cụ, hành động, tác nhân, và đối tượng; theo cách thức chứng minh hoạt động của người, đối tượng, và hoạt động của người; theo cách thức chỉ định sự phân biệt về cách thức nắm bắt, người nắm bắt, và đối tượng của nó; và theo cách thức chỉ định tác nhân, công cụ, hoạt động, và tác nhân.

Sabbassāpi saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva paṭipajjitabbattā, sabbapaññattīnañca vijjamānādivasena chasu paññattibhedesu antogadhattā tesu ‘‘eva’’ntiādīnaṃ paññattīnaṃ sarūpaṃ niddhārento āha ‘‘evanti ca meti cā’’tiādi. Tattha evanti ca meti ca vuccamānassa atthassa ākārādino, dhammānañca asallakkhaṇabhāvato avijjamānapaññattibhāvoti āha ‘‘saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññattī’’ti. Tattha saccikaṭṭhaparamatthavasenāti bhūtatthauttamatthavasena. Idaṃ vuttaṃ hotiyo māyāmarīciādayo viya abhūtattho, anussavādīhi gahetabbo viya anuttamattho ca na hoti, so rūpasaddādisabhāvo ruppanānubhavanādisabhāvo vā attho ‘‘saccikaṭṭho, paramattha cā’’ti vuccati, na tathā evaṃ meti padānamatthoti, etamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘kiñhettha ta’’ntiādi vuttaṃ. Sutanti pana saddāyatanaṃ sandhāyāha ‘‘vijjamānapaññattī’’ti. Teneva hi ‘‘yañhi tamettha sotena upaladdha’’nti vuttaṃ, ‘‘sotadvārānusārena upaladdha’’nti pana vutte atthabyañjanādisabbaṃ labbhati. Taṃ taṃ upādāya vattabbatoti sotapathaṃ āgate dhamme upādāya tesaṃ upadhāritākārādino paccāmasanavasena ‘‘eva’’nti, sasantatipariyāpanne khandhe upādāya ‘‘me’’ti [Pg.41] vattabbattāti attho. Diṭṭhādisabhāvarahite saddāyatane pavattamānopi sutavohāro ‘‘dutiyaṃ tatiya’’ntiādiko viya paṭhamādīni diṭṭhamutaviññāte apekkhitvā pavattoti āha ‘‘diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato’’ti. Asutaṃ na hotīti hi ‘‘suta’’nti pakāsito yamatthoti.

Do vì ý nghĩa của tất cả những gì có thể được liễu tri bằng âm thanh chỉ có thể được thực hành bằng phương diện chế định, và do vì tất cả các chế định được bao gồm trong sáu loại chế định dựa vào hiện hữu v.v..., nên để xác định bản chất của các chế định như là ‘evaṃ’ v.v... ở trong các loại ấy, ngài đã nói ‘evanti ca meti cā’tiādi (và evaṃ, và me, v.v...). Ở đây, do vì ý nghĩa được nói đến của ‘evaṃ’ và ‘me’ là hình thái v.v... và do vì các pháp không có đặc tính để được ghi nhận, nên có tình trạng là chế định về cái không hiện hữu. Ngài đã nói: ‘saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññattī’ti (là chế định về cái không hiện hữu theo ý nghĩa chân thật và ý nghĩa tối hậu). Ở đây, ‘saccikaṭṭhaparamatthavasena’ là theo ý nghĩa thực tại và ý nghĩa cao siêu. Điều này được nói là: Ý nghĩa nào không phải là không có thực tại giống như ảo ảnh, ảo giác v.v... và không phải là ý nghĩa không cao siêu giống như điều có thể được lãnh hội bằng sự truyền khẩu v.v..., ý nghĩa ấy là bản chất của sắc, thanh v.v... hoặc là bản chất của sự biến hoại, sự cảm thọ v.v... được gọi là ‘saccikaṭṭho, paramattha cā’ (ý nghĩa chân thật và tối hậu), ý nghĩa của các từ ‘evaṃ,’ ‘me’ không phải là như vậy. Để làm cho chính ý nghĩa này được rõ ràng hơn, câu ‘kiñhettha ta’ntiādi (ở đây, điều ấy là gì? v.v...) đã được nói đến. Còn về ‘sutaṃ,’ ngài đã nói ‘vijjamānapaññattī’ti (là chế định về cái hiện hữu) khi đề cập đến thanh xứ. Chính do vì điều ấy, câu ‘yañhi tamettha sotena upaladdha’nti (vì rằng ở đây, điều ấy đã được lãnh hội bằng tai) đã được nói đến. Tuy nhiên, khi câu ‘sotadvārānusārena upaladdha’nti (đã được lãnh hội theo lộ trình nhĩ môn) được nói đến thì tất cả ý nghĩa, văn tự v.v... đều được thâu hoạch. Ý nghĩa là: Do vì cần phải được nói đến bằng cách nương vào cái này cái kia, nên ‘evaṃ’ được nói theo cách xem xét lại hình thái v.v... của các pháp đã được xác định, nương vào các pháp đã đi vào con đường của tai; và ‘me’ cần phải được nói đến nương vào các uẩn đã được bao gồm trong dòng tương tục của tự thân. Mặc dù cách nói thông thường ‘suta’ (đã nghe) diễn tiến ở thanh xứ, là nơi không có bản chất của cái được thấy v.v..., nhưng nó diễn tiến bằng cách quy chiếu đến cái được thấy, được ngửi-nếm-chạm, được biết của các pháp đầu tiên v.v..., giống như ‘thứ nhì,’ ‘thứ ba’ v.v... Do đó, ngài đã nói ‘diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato’ti (do vì cần phải được nói đến bằng cách đặt gần cái được thấy v.v...). Bởi vì ý nghĩa nào được công bố là ‘sutaṃ’ (đã nghe) thì không phải là chưa được nghe.

Attanā paṭividdhā suttassa pakāravisesā ‘‘eva’’nti therena paccāmaṭṭhāti āha ‘‘asammohaṃ dīpetī’’ti. ‘‘Nānappakārapaṭivedhasamattho hotī’’ti etena vakkhamānassa suttassa nānappakārataṃ duppaṭivijjhatañca dasseti. ‘‘Sutassa asammosaṃ dīpetī’’ti sutākārassa yāthāvato dassiyamānattā vuttaṃ. Asammohenāti sammohābhāvena, paññāya eva vā savanakālasambhūtāya taduttarakālapaññāsiddhi, evaṃ asammosenāti etthāpi vattabbaṃ. Byañjanānaṃ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro, yathāsutadhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko, paññā tattha guṇībhūtāti vuttaṃ ‘‘paññāpubbaṅgamāyā’’tiādi paññāya pubbaṅgamāti katvā. Pubbaṅgamatā cettha padhānabhāvo ‘‘manopubbaṅgamā’’tiādīsu viya, pubbaṅgamatāya vā cakkhuviññāṇādīsu āvajjanādīnaṃ viya appadhānatte paññā pubbaṅgamā etissāti ayampi attho yujjati, evaṃ ‘‘satipubbaṅgamāyā’’ti etthāpi vuttanayānusārena yathāsambhavamattho veditabbo. Atthabyañjanasampannassāti atthabyañjanaparipuṇṇassa, saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi, akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatassāti vā attho daṭṭhabbo.

Các thể loại đặc biệt của bài kinh đã được tự thân chứng ngộ được vị Trưởng Lão xem xét lại là ‘evaṃ.’ Do đó, ngài đã nói ‘asammohaṃ dīpetī’ti (biểu thị sự không mê muội). Bằng câu ‘nānappakārapaṭivedhasamattho hotī’ti (có khả năng thông suốt nhiều thể loại), ngài cho thấy tính đa dạng và tính khó thông suốt của bài kinh sắp được nói đến. Câu ‘sutassa asammosaṃ dīpetī’ti (biểu thị sự không quên lãng điều đã nghe) được nói đến do vì hình thái đã nghe được trình bày đúng theo thực thể. ‘Asammohena’ là do không có sự mê muội, hoặc chính là do trí tuệ đã sanh khởi vào lúc nghe nên sự thành tựu trí tuệ ở thời điểm sau đó mới có được. Tương tự, điều này cũng cần được nói đến ở câu ‘asammosena.’ Hình thái cần được thông suốt của các văn tự không quá sâu sắc; ở đây, chỉ cần thực hiện việc ghi nhớ đúng như đã nghe. Do đó, vai trò của niệm là vượt trội, trí tuệ ở đây trở thành phụ thuộc. Vì vậy, câu ‘paññāpubbaṅgamāyā’tiādi (với niệm có trí tuệ đi trước, v.v...) đã được nói đến, do có trí tuệ đi trước. Và ở đây, tình trạng đi trước là tình trạng chủ yếu, giống như trong các câu ‘manopubbaṅgamā’tiādi (có ý đi trước, v.v...). Hoặc, do tình trạng đi trước là không chủ yếu giống như sự hướng tâm v.v... ở nhãn thức v.v..., nên ý nghĩa này cũng phù hợp: ‘trí tuệ là cái đi trước của niệm này.’ Tương tự, ở câu ‘satipubbaṅgamāyā’ti (với trí tuệ có niệm đi trước), ý nghĩa cũng cần được hiểu theo phương pháp đã được nói đến tùy theo sự thích hợp. ‘Atthabyañjanasampannassā’ti là của bài kinh được đầy đủ về ý nghĩa và văn tự. Hoặc ý nghĩa cần được thấy là: của bài kinh được hợp thành bởi sáu mục từ về ý nghĩa, tức là sự tóm tắt, sự trình bày, sự giải thích, sự phân tích, sự làm cho rõ ràng, sự chế định; và bởi sáu mục từ về văn tự, tức là mẫu tự, từ, văn tự, hình thái, từ nguyên, sự chỉ dẫn.

Yonisomanasikāraṃ dīpetīti evaṃ-saddena vuccamānānaṃ ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṃ aviparītasaddhammavisayattāti adhippāyo. ‘‘Avikkhepaṃ dīpetī’’ti ‘‘brahmajālaṃ kattha bhāsita’’ntiādi pucchāvasena pakaraṇappattassa vakkhamānassa suttassa savanaṃ samādhānamantarena na sambhavatīti katvā vuttaṃ. ‘‘Vikkhittacittassā’’tiādi tassevatthassa samatthanavasena vuttaṃ. Sabbasampattiyāti atthabyañjanadesakapayojanādisampattiyā. Aviparītasaddhammavisayehi viya ākāranidassanāvadhāraṇatthehi yonisomanasikārassa, saddhammassavanena viya ca avikkhepassa yathā yonisomanasikārena [Pg.42] phalabhūtena attasammāpaṇidhipubbekatapuññatānaṃ siddhi vuttā tadavinābhāvato, evaṃ avikkhepena phalabhūtena kāraṇabhūtānaṃ saddhammassavanasappurisūpanissayānaṃ siddhi dassetabbā siyā assutavato, sappurisūpanissayarahitassa ca tadabhāvato.

‘Yonisomanasikāraṃ dīpetī’ti (biểu thị sự tác ý như lý). Chủ ý là: do vì các ý nghĩa về sự chỉ dẫn hình thái và sự xác định được nói đến bằng từ ‘evaṃ’ có đối tượng là Chánh Pháp không sai lạc. ‘Avikkhepaṃ dīpetī’ti (biểu thị sự không tán loạn) được nói đến do vì sự lắng nghe bài kinh sắp được nói đến, là bài kinh đã đến trong chương này qua câu hỏi ‘brahmajālaṃ kattha bhāsita’ntiādi (kinh Phạm Võng đã được thuyết ở đâu? v.v...), không thể có được nếu không có sự định tâm. Câu ‘vikkhittacittassā’tiādi (của người có tâm tán loạn, v.v...) được nói đến theo cách hỗ trợ cho chính ý nghĩa ấy. ‘Sabbasampattiyā’ti là do sự toàn hảo về ý nghĩa, văn tự, người thuyết, mục đích v.v... Giống như sự thành tựu của tác ý như lý được nói đến bởi các ý nghĩa về sự chỉ dẫn hình thái và sự xác định có đối tượng là Chánh Pháp không sai lạc, và giống như sự thành tựu của sự không tán loạn được nói đến bởi sự lắng nghe Chánh Pháp, thì cũng vậy, do vì tác ý như lý là kết quả nên sự thành tựu của sự hướng tâm chân chánh và của phước đã được làm trong quá khứ được nói đến do không thể tách rời khỏi điều ấy. Tương tự, do vì sự không tán loạn là kết quả nên sự thành tựu của các nguyên nhân là sự lắng nghe Chánh Pháp và sự thân cận bậc chân nhân cần phải được trình bày, do vì người chưa nghe và người không có sự thân cận bậc chân nhân thì không có được điều ấy.

‘‘Na hi vikkhittacitto’’tiādinā samatthanavacanena pana avikkhepena kāraṇabhūtena sappurisūpanissayena ca phalabhūtassa saddhammassavanassa siddhi dassitā. Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyāsaddhammassavanasappurisūpanissayā na ekantena avikkhepassa kāraṇaṃ bāhiraṅgattā, avikkhepo pana sappurisūpanissayo viya saddhammassavanassa ekantakāraṇanti. Evampi avikkhepena sappurisūpanissayasiddhijotanā na samatthitāva, no na samatthitā vikkhittacittānaṃ sappurisapayirupāsanābhāvassa atthasiddhattā. Ettha ca purimaṃ phalena kāraṇassa siddhidassanaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhisabbhāvassa, dutiyaṃ kāraṇena phalassa siddhidassanaṃ daṭṭhabbaṃ ekantena vassinā viya meghavuṭṭhānena vuṭṭhippavattiyā.

Còn bằng lời nói hỗ trợ bắt đầu bằng: ‘Tâm không bị phân tán v.v...’, sự thành tựu của việc nghe diệu pháp là kết quả được chỉ ra thông qua sự không phân tán là nguyên nhân và thông qua sự thân cận bậc chân nhân. Ở đây, ý nghĩa này là hợp lý: Việc nghe diệu pháp và sự thân cận bậc chân nhân không phải là nguyên nhân tuyệt đối của sự không phân tán, vì là yếu tố bên ngoài. Tuy nhiên, sự không phân tán, giống như sự thân cận bậc chân nhân, là nguyên nhân tuyệt đối của việc nghe diệu pháp. Ngay cả như vậy, việc làm sáng tỏ sự thành tựu của việc thân cận bậc chân nhân bằng sự không phân tán là không được hỗ trợ ư? Không phải là không được hỗ trợ, bởi vì sự không có việc hầu cận bậc chân nhân của những người có tâm bị phân tán là điều đương nhiên thành tựu. Và ở đây, trường hợp đầu tiên là sự chỉ ra sự thành tựu của nguyên nhân bằng kết quả, giống như sự hiện hữu của mưa ở thượng nguồn (được suy ra) bởi dòng sông đầy nước; trường hợp thứ hai nên được xem là sự chỉ ra sự thành tựu của kết quả bằng nguyên nhân, giống như sự diễn tiến của cơn mưa (được suy ra) bởi sự khởi lên của đám mây chắc chắn sẽ mưa.

Bhagavato vacanassa atthabyañjanapabhedaparicchedavasena sakalasāsanasampattiogāhanākāro niravasesaparahitapāripūrikāraṇanti vuttaṃ ‘‘evaṃ bhaddako ākāro’’ti. Yasmā na hotīti sambandho. Pacchimacakkadvayasampattinti attasammāpaṇidhipubbekatapuññatāsaṅkhātaṃ guṇadvayaṃ. Aparāparaṃ vuttiyā cettha cakkabhāvo, caranti etehi sattā sampattibhavesūti vā. Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘cattārimāni bhikkhave cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’tiādi. Purimapacchimabhāvo cettha desanākkamavasena daṭṭhabbo. Pacchimacakkadvayasiddhiyāti pacchimacakkadvayassa atthitāya. Sammāpaṇihitatto pubbe ca katapuñño suddhāsayo hoti tadasuddhihetūnaṃ kilesānaṃ dūrībhāvatoti āha ‘‘āsayasuddhi siddhā hotī’’ti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sammāpaṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti, ‘‘katapuññosi tvaṃ ānanda, padhānaṃ anuyuñja khippaṃ hohisi anāsavoti ca. Tenevāha ‘‘āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhī’’ti. Payogasuddhiyāti yonisomanasikārapubbaṅgamassa dhammassavanapayogassa visadabhāvena. Tathā cāha ‘‘āgamabyattisiddhī’’ti. Sabbassa vā kāyavacīpayogassa [Pg.43] niddosabhāvena. Parisuddhakāyavacīpayogo hi vippaṭisārābhāvato avikkhittacitto pariyattiyaṃ visārado hotīti.

Phương cách thâm nhập vào sự thành tựu của toàn bộ giáo pháp bằng cách phân định các loại văn tự và ý nghĩa trong lời dạy của Đức Thế Tôn là nguyên nhân viên mãn lợi ích cho người khác một cách không dư sót, do đó được nói là: ‘phương cách tốt đẹp là như vậy.’ Mối liên hệ là ‘bởi vì không có.’ Sự thành tựu của hai bánh xe sau là hai phẩm chất được gọi là sự tự hướng đến chân chánh và phước báu đã được tạo trong quá khứ. Ở đây, trạng thái bánh xe là do sự vận hành tiếp nối, hoặc là ‘các chúng sanh đi đến các cõi hưng thịnh nhờ vào những điều này.’ Liên quan đến điều này đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn bánh xe này, những ai là chư thiên và nhân loại được trang bị các bánh xe này thì bốn bánh xe vận hành’ v.v... Ở đây, trạng thái trước và sau nên được hiểu theo trình tự thuyết giảng. ‘Do sự thành tựu của hai bánh xe sau’ có nghĩa là do sự hiện hữu của hai bánh xe sau. Người có sự tự hướng đến chân chánh và đã tạo phước báu trong quá khứ thì có ý hướng trong sạch, do sự loại trừ các phiền não là nguyên nhân của sự không trong sạch ấy, vì thế ngài nói: ‘sự trong sạch của ý hướng được thành tựu.’ Thật vậy, đã được nói rằng: ‘Tâm được hướng đến chân chánh, sẽ làm cho người ấy tốt đẹp hơn thế nữa,’ và ‘Này Ānanda, ông đã tạo phước báu, hãy nỗ lực tinh tấn, ông sẽ sớm trở thành bậc vô lậu.’ Do đó, ngài nói: ‘Do sự trong sạch của ý hướng, sự thành tựu về việc chứng ngộ được thể hiện rõ.’ ‘Do sự trong sạch của sự thực hành’ có nghĩa là do sự trong sáng của việc thực hành nghe Pháp, được dẫn đầu bởi sự tác ý như lý. Và do đó, ngài nói: ‘sự thành tựu về giáo pháp được thể hiện rõ.’ Hoặc do sự không có lỗi lầm của tất cả sự thực hành về thân và khẩu. Thật vậy, người có sự thực hành về thân và khẩu trong sạch, do không có hối hận, có tâm không phân tán và trở nên thành thạo trong giáo pháp.

‘‘Nānappakārapaṭivedhadīpakenā’’tiādinā atthabyañjanesu therassa evaṃ-sadda suta-saddānaṃ asammohāsammosadīpanato catupaṭisambhidāvasena atthayojanaṃ dasseti. Tattha ‘‘sotabbappabhedapaṭivedhadīpakenā’’ti etena ayaṃ suta-saddo evaṃ-saddasannidhānato, vakkhamānāpekkhāya vā sāmaññeneva sotabbadhammavisesaṃ āmasatīti dasseti. Manodiṭṭhikaraṇāpariyattidhammānaṃ anupekkhanasuppaṭivedhā visesato manasikārapaṭibaddhāti te vuttanayena yonisomanasikāradīpakena evaṃ-saddena yojetvā, savanadhāraṇavacīparicayā pariyattidhammānaṃ visesena sotāvadhānapaṭibaddhāti te avikkhepadīpakena suta-saddena yojetvā dassento sāsanasampattiyā dhammassavane ussāhaṃ janeti. Tattha dhammāti pariyattidhammā. Manasānupekkhitāti ‘‘idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha paññā, ettakā ettha anusandhiyo’’tiādinā nayena manasā anupekkhitā. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti nijjhānakkhantibhūtāya, ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha tattha vuttarūpārūpadhamme ‘‘iti rūpaṃ, ettakaṃ rūpa’’ntiādinā suṭṭhu vavatthapetvā paṭividdhā.

Bằng câu bắt đầu bằng: ‘Bởi sự soi sáng về sự thông suốt các loại khác nhau v.v...’, ngài chỉ ra sự áp dụng ý nghĩa theo bốn Tuệ Phân Tích, từ sự soi sáng về việc không nhầm lẫn và không mê mờ đối với các từ ‘evaṃ’ và ‘suta’ của Trưởng lão trong văn tự và ý nghĩa. Ở đó, bằng câu: ‘Bởi sự soi sáng về sự thông suốt các loại pháp cần được nghe,’ ngài chỉ ra rằng từ ‘suta’ này, do ở gần từ ‘evaṃ,’ hoặc do liên quan đến điều sẽ được nói, nói chung đề cập đến một pháp đặc biệt cần được nghe. Sự quán xét và sự thông suốt các pháp học về tâm và kiến đặc biệt liên quan đến sự tác ý, nên ngài đã kết hợp chúng với từ ‘evaṃ,’ là sự soi sáng về tác ý như lý, theo phương cách đã được nói. Việc nghe, ghi nhớ, và quen thuộc bằng lời nói đối với các pháp học đặc biệt liên quan đến sự chú tâm của tai, nên ngài đã kết hợp chúng với từ ‘suta,’ là sự soi sáng về sự không phân tán, và khi chỉ ra điều này, ngài tạo ra sự nhiệt tâm trong việc nghe Pháp trong sự thành tựu của giáo pháp. Ở đó, ‘các pháp’ có nghĩa là các pháp học. ‘Được quán xét bằng tâm’ có nghĩa là được quán xét bằng tâm theo cách: ‘Ở đây giới được nói đến, ở đây định, ở đây tuệ, có bấy nhiêu mối liên kết ở đây’ v.v... ‘Được thông suốt bằng kiến’ có nghĩa là được thông suốt bằng cách xác định rõ ràng: ‘Đây là sắc, chừng này là sắc’ v.v... đối với các pháp sắc và phi sắc được nói đến ở chỗ này chỗ kia, bằng tri kiến là sự kham nhẫn thẩm sát hoặc được gọi là liễu tri về điều đã biết.

‘‘Sakalena vacanenā’’ti pubbe tīhi padehi visuṃ visuṃ yojitattā vuttaṃ. Asappurisabhūminti akataññutaṃ ‘‘idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī’’ti evaṃ vuttaṃ anariyavohārāvatthaṃ. Sā eva anariyavohārāvatthā asaddhammo. Nanu ca ānandattherassa ‘‘mamedaṃ vacana’’nti adhimānassa, mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya abhāvato asappurisabhūmisamatikkamādivacanaṃ niratthakaṃ ti? Nayidaṃ evaṃ ‘‘evaṃ me suta’’nti vadantena ayampi attho vibhāvitoti dassanato. Keci pana ‘‘devatānaṃ parivitakkāpekkhaṃ tathāvacananti edisī codanā anavakāsā’’ti vadanti. Tasmiṃ kira khaṇe ekaccānaṃ devatānaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘tathāgato ca parinibbuto, ayañca āyasmā desanākusalo, idāni dhammaṃ deseti, sakyakulappasuto tathāgatassa bhātā cūḷapituputto, kiṃ nu kho sayaṃ sacchikata dhammaṃ deseti, udāhu bhagavatoyeva vacanaṃ yathāsuta’’nti. Evaṃ [Pg.44] tadāsaṅkitappakārato asappurisabhūmisamokkamādito atikkamādi vibhāvitanti. Attano adahantoti ‘‘mameta’’nti attani aṭṭhapento. Appetīti nidasseti. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthesu yathārahaṃ satte netīti netti, dhammoyeva netti dhammanetti.

‘Bằng toàn bộ lời nói’ được nói đến là do trước đó đã được áp dụng riêng biệt với ba cụm từ. ‘Địa vị của kẻ bất thiện’ có nghĩa là sự vô ơn, là trạng thái của lời nói không cao thượng được nói đến như sau: ‘Ở đây, có Tỳ khưu xấu ác, sau khi học hỏi Giáo pháp và Giới luật do Như Lai tuyên thuyết, lại cho đó là của mình.’ Chính trạng thái của lời nói không cao thượng ấy là phi pháp. Chẳng phải lời nói về việc vượt qua địa vị của kẻ bất thiện v.v... là vô nghĩa sao, vì Trưởng lão Ānanda không có sự ngã mạn rằng ‘đây là lời của tôi,’ và các vị như Trưởng lão Mahākassapa cũng không có sự nghi ngờ ấy? Điều này không phải vậy, vì đã được chỉ ra rằng bằng cách nói ‘Tôi nghe như vầy,’ ý nghĩa này cũng được làm sáng tỏ. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘Sự phản đối như vậy là không có cơ sở, vì lời nói ấy được nói liên quan đến suy tư của chư thiên.’ Tương truyền rằng vào khoảnh khắc ấy, suy tư này đã khởi lên trong tâm của một số chư thiên: ‘Như Lai đã viên tịch, và vị tôn giả này thì khéo léo trong việc thuyết giảng, bây giờ ngài thuyết Pháp; ngài xuất thân từ dòng họ Sakya, là em họ của Như Lai, con của chú. Liệu ngài thuyết giảng pháp do chính mình chứng ngộ, hay là lời dạy của Đức Thế Tôn như đã được nghe?’ Như vậy, từ cách thức nghi ngờ đó, việc vượt qua sự rơi vào địa vị của kẻ bất thiện v.v... được làm sáng tỏ. ‘Không cho là của mình’ có nghĩa là không xác lập trong tự thân rằng ‘đây là của tôi.’ ‘Gán cho’ có nghĩa là chỉ ra. Điều dẫn dắt chúng sanh một cách thích hợp trong các lợi ích ở hiện tại, tương lai, và tối hậu được gọi là netti (sự dẫn dắt); chính Giáo pháp là sự dẫn dắt, (nên gọi là) dhammanetti (Pháp dẫn).

Daḷhataraniviṭṭhā vicikicchā kaṅkhā. Nātisaṃsappanaṃ matibhedamattaṃ vimati. Assaddhiyaṃ vināseti bhagavato desitattā, sammukhā cassa paṭiggahitattā, khalitaduruttādiggahaṇadosābhāvato ca. Ettha ca paṭhamādayo tisso atthayojanā ākārādiatthesu aggahitavisesameva evaṃ-saddaṃ gahetvā dassitā, tato parā tisso ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā vibhāvitā. Pacchimā pana tisso yathākkamaṃ ākāratthaṃ nidassanatthaṃ avadhāraṇatthañca evaṃ-saddaṃ gahetvā yojitāti daṭṭhabbaṃ.

Sự hoài nghi (vicikicchā) đã được an lập một cách chắc chắn hơn là sự phân vân (kaṅkhā). Sự do dự (vimati) chỉ là sự khác biệt về quan điểm, không phải là sự dao động quá mức. (Lời nói này) đoạn trừ sự không có đức tin (assaddhiyaṃ) vì đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng, vì đã được tiếp nhận trước sự hiện diện của Ngài, và vì không có lỗi lầm trong việc nắm bắt những điều sai sót, những lời nói vụng về, v.v. Ở đây, ba cách giải thích ý nghĩa đầu tiên được trình bày bằng cách lấy từ "evaṃ" mà không nắm bắt sự đặc thù trong các ý nghĩa như thể cách, v.v. Sau đó, ba cách tiếp theo được làm rõ bằng cách chỉ lấy từ "evaṃ" theo nghĩa là thể cách. Còn ba cách cuối cùng, nên được hiểu là đã được liên kết bằng cách lấy từ "evaṃ" theo thứ tự với nghĩa là thể cách, nghĩa là minh họa, và nghĩa là nhấn mạnh.

Eka-saddo aññaseṭṭhāsahāyasaṅkhyadīsu dissati. Tathāhesa ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādīsu aññatthe dissati, ‘‘cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu seṭṭhatthe, ‘‘eko vūpakaṭṭho’’tiādīsu asahāye, ‘‘ekova kho bhikkhave khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu saṅkhyayaṃ, idhāpi saṅkhyayanti dassento āha ‘‘ekanti gaṇanaparicchedaniddeso’’ti. Kālañca samayañcāti yuttakālañca paccayasāmaggiñca. Khaṇoti okāso. Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayapaṭilābhahetuttā. Khaṇo eva ca samayo. Yo ‘‘khaṇo’’ti ca ‘‘samayo’’ti ca vuccati, so eko vāti hi attho. Mahāsamayoti mahāsamūho. Samayopi khoti sikkhāpadapūraṇassa hetupi. Samayappavādaketi diṭṭhippavādake. Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano samayaṃ pavadantīti. Atthābhisamayāti hitapaṭilābhā. Abhisametabboti abhisamayo, abhisamayo atthoti abhisamayaṭṭhoti pīḷana ādīni abhisametabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā vuttāni. Abhisamayassa vā paṭivedhassa [Pg.45] visayabhūtabhāvo abhisamayaṭṭhoti tāneva tathā ekattena vuttāni. Tattha pīḷanaṃ dukkhasaccassa taṃ samaṅgīno hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Santāpodukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ paridahaṇaṃ.

Từ "eka" (một) được thấy trong các nghĩa như: khác, cao tột, một mình, và số lượng. Thật vậy, từ này được thấy với nghĩa là "khác" trong các câu như: "Có một số người tuyên bố rằng 'Tự ngã và thế gian là thường hằng, chỉ điều này là chân thật, ngoài ra là hư vọng'". Với nghĩa là "cao tột" trong các câu như: "sự nhất tâm (ekodibhāva) của tâm". Với nghĩa là "một mình" trong các câu như: "một mình, sống viễn ly". Với nghĩa là "số lượng" trong các câu như: "Này các Tỳ khưu, chỉ có một thời khắc (khaṇa) và một thời điểm (samaya) để sống đời phạm hạnh". Ở đây, để chỉ ra rằng nó cũng có nghĩa là số lượng, ngài nói: "'Eka' là sự chỉ định về sự phân định bằng số đếm". "Kālañca samayañca" có nghĩa là thời gian thích hợp và sự hội đủ các duyên. "Khaṇo" là cơ hội. Vì sự xuất hiện của Như Lai, v.v., là cơ hội cho đời sống phạm hạnh của đạo lộ, do là nhân để đạt được các duyên của nó. Thời khắc (khaṇo) cũng chính là thời điểm (samayo). Ý nghĩa là, cái được gọi là "khaṇo" và "samayo" chỉ là một. "Mahāsamayo" là đại hội chúng. "Samayo" cũng là nhân để hoàn thiện các học giới. "Samayappavādake" là những người thuyết giảng tà kiến. Vì ở đó, các ngoại đạo ngồi thuyết giảng về quan điểm của riêng mình. "Atthābhisamayā" là sự chứng đắc lợi ích. "Abhisamayo" là điều cần được liễu tri; "abhisamayaṭṭho" là ý nghĩa của sự liễu tri, điều này được nói bằng cách hợp nhất các pháp như sự bức bách, v.v., thành một thể do bản chất cần được liễu tri. Hoặc "abhisamayaṭṭho" là trạng thái đối tượng của sự liễu tri hay sự thông suốt, nên chính những pháp ấy được nói đến như một thể thống nhất. Trong đó, sự bức bách (pīḷanaṃ) là sự gây tổn hại, sự không thể tách rời đối với người đang trải nghiệm khổ đế. Sự thiêu đốt (santāpanaṃ), sự thiêu cháy (paridahaṇaṃ) là do sự nóng bức, khổ khổ, v.v.

Tattha sahakārīkāraṇaṃ sannijjha sameti samavetīti samayo, samavāyo. Sameti samāgacchati maggabrahmacariyamettha tadādhārapuggalehīti samayo, khaṇo. Sameti ettha, etenava saṃgacchati satto, sabhāvadhammo vā sahajātādīhi, uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ, karaṇaṃ viya ca kappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho, yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūhoti. Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti saṃyojanabhāvato sambandho eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Samiti saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamoti samayo, pahānaṃ. Abhimukhaṃ ñāṇena etabbo abhisametabboti abhisamayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo. Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, dhammānaṃ yathābhūtasabhāvāvabodho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samaya-saddassa pavatti veditabbā. Samaya-saddassa atthuddhāre abhisamaya-saddassa udāharaṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Assāti samaya-saddassa. Kālo attho samavāyādīnaṃ atthānaṃ idha asambhavato desadesakaparisānaṃ viya suttassa nidānabhāvena kālassa apadisitabbato ca.

Trong đó, "samayo" là sự hội hợp (samavāyo), vì các nguyên nhân phụ trợ (sahakārīkāraṇaṃ) cùng nhau đi đến, tụ hội. "Samayo" là thời khắc (khaṇo), vì đời sống phạm hạnh của đạo lộ cùng nhau đi đến, tụ hội ở đây, thông qua những người là nền tảng của nó. "Samayo" là thời gian (kālo), vì chúng sanh đi đến, gặp gỡ ở đây, bởi điều này, hoặc vì một pháp tự tánh (gặp gỡ) với các pháp đồng sanh, v.v., hoặc với sự sanh khởi, v.v. Vì mặc dù thời gian về mặt thực chất là không hiện hữu, chỉ là sự vận hành của các pháp, nó vẫn được sử dụng như là cơ sở, như là công cụ cho sự vận hành của các pháp, với một hình thức được thành tựu chỉ do khái niệm. "Samayo" là sự tập hợp (samūho), như trong từ "samudāyo" (sự tập khởi), vì nó là sự đi đến (ayanaṃ), sự vận hành, sự tồn tại của các thành phần một cách đồng đều (samaṃ) hoặc cùng nhau (saha). Vì sự tồn tại cùng nhau của các thành phần chính là sự tập hợp. "Samayo" là nguyên nhân (hetu), như trong từ "samudayo", vì khi các duyên còn lại hội tụ, quả đi đến (eti), sanh khởi và vận hành từ đó. "Samayo" là tà kiến (diṭṭhi), vì do bản chất là kiết sử, sự ràng buộc (sambandho) đi đến (eti) và vận hành trong lĩnh vực của nó, hoặc vì do sự chấp thủ kiên cố, các chúng sanh bị trói buộc đi đến (ayanti), vận hành theo sự cố chấp của mình bởi nó. Vì chúng sanh bị trói buộc rất chặt bởi kiến kiết sử. "Samayo" là sự chứng đắc (paṭilābho), có nghĩa là sự tụ hội, sự gặp gỡ, sự kết hợp. "Samayo" là sự đoạn trừ (pahānaṃ), có nghĩa là sự ra đi (yānaṃ) của sự an tịnh (samassa), hoặc sự ra đi một cách chân chánh (sammā yānaṃ). "Abhisamayo" là tự tánh không sai lạc của các pháp, cần được đi đến, cần được liễu tri một cách trực diện bằng trí tuệ. "Abhisamayo" là sự giác ngộ về tự tánh như thật của các pháp, vì người ta đi đến, tiến tới, hiểu biết một cách chân chánh bằng cách đối diện. Như vậy, sự vận hành của từ "samaya" trong mỗi ý nghĩa nên được hiểu như thế. Trong việc trích dẫn ý nghĩa của từ "samaya", ví dụ về từ "abhisamaya" nên được hiểu theo cách đã nói. "Assa" có nghĩa là của từ "samaya". Ý nghĩa là thời gian (kālo), vì các ý nghĩa như sự hội hợp, v.v., không thể có ở đây, và vì thời gian cần được chỉ định làm nhân duyên của kinh, giống như người thuyết giảng và hội chúng.

Kasmā panettha aniyāmitavaseneva kālo niddiṭṭho, na utusaṃvaccharādivasena niyametvāti āha ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi. Utusaṃvaccharādivasena niyamaṃ akatvā samaya-saddassa vacane ayampi guṇo laddho hotīti dassento ‘‘ye vā ime’’tiādimāha. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti. Tattha diṭṭhadhammasukhavihārasamayo devasikaṃ [Pg.46] jhānasamāpattīhi vītināmanakālo, visesato sattasattāhāni. Pakāsāti dasasahassilokadhātuyā pakampanaobhāsapātubhāvādīhi pākaṭā. Yathāvuttappabhedesuyeva samayesu ekadesaṃ pakārantarehi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘yo cāya’’ntiādimāha. Tathā hi ñāṇakiccasamayo attahitapaṭipattisamayo ca abhisambodhisamayo. Ariyatuṇhibhāvasamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo. Karuṇākiccaparahitapaṭipattidhammikathāsamayo desanāsamayeva.

Tại sao ở đây thời gian được chỉ định một cách không xác định, mà không được xác định theo mùa, năm, v.v.? Ngài nói: "Ở đó, mặc dù...", v.v. Để chỉ ra rằng phẩm chất này cũng có được khi dùng từ "samaya" mà không quy định theo mùa, năm, v.v., ngài nói: "Hoặc những...", v.v. Vì sự biểu thị chung chung cũng nằm trong sự đặc thù. Trong đó, "thời điểm an trú hạnh phúc trong hiện tại" (diṭṭhadhammasukhavihārasamayo) là thời gian trải qua hằng ngày với các thiền chứng, đặc biệt là bảy tuần lễ. "Các sự biểu hiện" (pakāsā) là những điều đã trở nên rõ ràng qua sự rung chuyển, ánh sáng xuất hiện, v.v., trong mười ngàn thế giới. Để trình bày một phần trong các loại thời điểm đã được đề cập, bằng cách tổng hợp chúng theo những cách khác, ngài nói: "Và cái nào...", v.v. Thật vậy, "thời điểm của phận sự trí tuệ" và "thời điểm thực hành vì lợi ích của bản thân" chính là "thời điểm của sự toàn giác" (abhisambodhisamayo). "Thời điểm của sự im lặng thánh thiện" chính là "thời điểm an trú hạnh phúc trong hiện tại". "Thời điểm của phận sự từ bi, thực hành vì lợi ích của người khác, và pháp thoại" chính là "thời điểm thuyết pháp" (desanāsamayo).

Karaṇavacanena niddeso kato yathāti sambandho. Tatthāti abhidhammavinayesu. Tathāti bhummakaraṇehi. Adhikaraṇattha ādhārattho. Bhāvo nāma kiriyā, kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ. Tattha yathā kālo sabhāvadhammaparicchinno sayaṃ paramatthato avijjamānopi ādhārabhāvena paññāto taṅkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvato ‘‘pubbaṇhe jāto, sāyanhe gacchatī’’ti, ca ādīsu, samūho ca avayavavinimutto avijjamānopi kappanāmattasiddho avayavānaṃ ādhārabhāvena paññāpīyati ‘‘rukkhe sākhā, yavarāsiyaṃ sambhūto’’tiādīsu, evaṃ idhāpīti dassento āha ‘‘adhikaraṇañhi…pe… dhammāna’’nti. Yasmiṃ kāle, dhammapuñje vā kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva kāle, dhammapuñje ca phassādayopi hontīti ayañhi tattha attho. Yathā ca gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgatoti dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati, evaṃ idhāpi ‘‘yasmiṃ samaye, tasmiṃ samaye’’ti ca vutte satīti ayamattho viññāyamāno eva hoti padatthassa sattāvirahābhavatoti samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā, phassādīnaṃ bhavanakiriyā ca lakkhīyati. Yasmiṃ samayeti yasmiṃ navame khaṇe, yonisomanasikārādihetumhi, paccayasamavāye vā sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva khaṇe, hetumhi, paccayasamavāye ca sati phassādayopi hontīti ubhayattha samaya-sadde bhummaniddeso kato lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti dassento āha ‘‘khaṇa…pe… lakkhīyatī’’ti.

Sự chỉ định được thực hiện bằng cách nói theo nghĩa sở dụng cách, mối liên hệ là ‘yathā’. ‘Tattha’ tức là trong Thắng pháp và Luật tạng. ‘Tathā’ tức là bằng các cách định sở và sở dụng. Ý nghĩa của định sở cách là ý nghĩa của nơi nương tựa. ‘Bhāva’ (trạng thái) được gọi là hành động, sự biểu thị hành động khác bằng một hành động là ‘bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ’ (sự biểu thị trạng thái bằng trạng thái). Ở đây, ví như thời gian, được phân định bởi các pháp tự tánh, tự nó không hiện hữu theo nghĩa chân đế, nhưng được biết đến với tư cách là nơi nương tựa do sự không hiện hữu của các pháp sanh khởi trong sát-na ấy trước đó và sau đó, như trong các câu ‘sanh vào buổi sáng, đi vào buổi chiều’, và ví như tập hợp, không tách rời khỏi các bộ phận, cũng không hiện hữu, chỉ được thành tựu do tên gọi quy ước, được quy định với tư cách là nơi nương tựa của các bộ phận, như trong các câu ‘cành trên cây, được gộp trong đống lúa mạch’, cũng vậy ở đây, để chỉ rõ điều này, ngài nói ‘adhikaraṇañhi… cho đến… dhammānaṃ’. Khi tâm thiện dục giới sanh khởi vào thời điểm nào, hoặc trong tập hợp các pháp nào, thì vào chính thời điểm ấy, và trong tập hợp các pháp ấy, các pháp như xúc v.v... cũng hiện hữu, đây chính là ý nghĩa ở đây. Và ví như (câu) ‘đã đi trong khi những con bò đang được vắt sữa, đã đến sau khi (sữa) đã được vắt’, hành động đi được biểu thị bằng hành động vắt sữa, cũng vậy ở đây, khi nói ‘vào thời điểm nào, vào thời điểm ấy’, ý nghĩa này được hiểu rõ vì tự thể của ý nghĩa từ ngữ không tồn tại, do đó hành động sanh khởi của tâm và hành động hiện hữu của xúc v.v... được biểu thị bằng hành động tồn tại của thời điểm. ‘Yasmiṃ samaye’ có nghĩa là: khi tâm thiện dục giới sanh khởi vào sát-na thứ chín nào, trong nhân như lý tác ý v.v... nào, hoặc trong sự hội đủ các duyên nào, thì vào chính sát-na ấy, trong nhân ấy, và trong sự hội đủ các duyên ấy, các pháp như xúc v.v... cũng hiện hữu. Do đó, để chỉ rõ rằng sự chỉ định theo định sở cách đối với từ ‘samaya’ ở cả hai nơi được thực hiện vì nó được kết hợp với trạng thái làm dấu hiệu, ngài nói ‘khaṇa… cho đến… lakkhīyati’.

Hetuattho karaṇattho ca sambhavati ‘‘annena vasati, ajjhenena vasati, pharasunā chindati, kudālena khaṇatī’’tiādīsu viya. Vītikkamañhi sutvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇavatthukaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā, vigarahitvā [Pg.47] ca taṃ taṃ vatthuṃ otiṇṇakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadāni paññapento bhagavā viharati sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno tatiyapārājikādīsu viyāti.

Ý nghĩa của nhân và ý nghĩa của sở dụng đều có thể xảy ra, giống như trong các câu ‘sống nhờ đồ ăn, sống nhờ học tập, chặt bằng búa, đào bằng cuốc’. Vì rằng, sau khi nghe về sự vi phạm, Đức Thế Tôn cho triệu tập Tăng chúng, hỏi vị đã vi phạm, và sau khi khiển trách, không để thời điểm vi phạm trôi qua, ngài chế định các học giới vào chính thời điểm ấy, và ngài trú trong khi đang xem xét đến nhân của việc chế định học giới, giống như trong trường hợp tội Ba-la-di thứ ba v.v...

Accantameva ārambhato paṭṭhāya yāva desanāniṭṭhānaṃ parahitapaṭipattisaṅkhātena karuṇāvihārena. Tadatthajotanatthanti accantasaṃyogatthajotanatthaṃ. Upayogavacananiddeso kato yathā ‘‘māsaṃ ajjhetī’’ti.

Hoàn toàn từ lúc bắt đầu cho đến khi kết thúc bài thuyết giảng, bằng sự trú trong tâm bi được gọi là sự thực hành vì lợi ích của người khác. ‘Tadatthajotanatthaṃ’ có nghĩa là để làm sáng tỏ ý nghĩa của sự liên tục không gián đoạn. Sự chỉ định bằng cách nói theo nghĩa nghiệp dụng được thực hiện, ví như ‘học trong một tháng’.

Porāṇāti aṭṭhakathācariyā. Abhilāpamattabhedoti vacanamattena viseso. Tena suttavinayesu vibhattibyatayo katoti dasseti.

‘Porāṇā’ tức là các vị Chú giải sư. ‘Abhilāpamattabhedo’ tức là sự khác biệt chỉ do lời nói. Bằng điều đó, ngài chỉ ra rằng trong Kinh và Luật, sự chuyển đổi biến cách đã được thực hiện.

Seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ seṭṭhanti vuttaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato. Tathā uttamanti etthāpi. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato, garukaraṇārahatāya vā gāravayutto.

‘Seṭṭhaṃ’ (tuyệt hảo): lời nói biểu thị sự tuyệt hảo được gọi là ‘tuyệt hảo’ do đi cùng với phẩm chất tuyệt hảo. Tương tự như vậy ở từ ‘uttamaṃ’ (tối thượng). ‘Gāravayutto’ (đáng tôn kính) tức là có trạng thái đáng kính do sự liên hệ với các phẩm chất đáng kính, hoặc đáng tôn kính do xứng đáng được tôn trọng.

Vuttoyeva na pana idha vattabbo visuddhimaggassa imissā aṭṭhakathāya ekadesabhāvatoti adhippāyo.

Ý nghĩa là: đã được nói đến rồi, không nên nói lại ở đây, vì bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo) là một phần của bộ Chú giải này.

Apica bhage vani, vamīti vā bhagavā, bhage sīlādiguṇe vani bhaji sevi, te vā vineyyasantānesu ‘‘kathaṃ nu kho uppajjeyyu’’nti vani yāci patthayīti bhagavā, bhagaṃ vā siriṃ, issariyaṃ, yasañca vami khelapiṇḍaṃ viya chaḍḍayīti bhagavā. Tathā hi bhagavā hatthagataṃ siriṃ, catuddīpissariyaṃ, cakkavattisampattisannissayañca sattaratanasamujjalaṃ yasaṃ anapekkho pariccajīti. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharādigatā bhājanalokasobhā. Te bhagavā vami tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahatīti evampi bhage vamīti bhagavā.

Hơn nữa, ‘bhagavā’ là do ‘bhage vani’ (đã mong cầu các sự may mắn) hoặc ‘vamī’ (đã từ bỏ). Ngài đã thực hành, đã phục vụ các sự may mắn là các phẩm chất như giới v.v...; hoặc ngài đã cầu xin, đã mong mỏi rằng: ‘Làm thế nào để chúng có thể sanh khởi trong tâm của các chúng sanh cần được giáo hóa?’, vì vậy gọi là ‘bhagavā’. Hoặc ngài đã từ bỏ, đã vứt bỏ sự may mắn là sự huy hoàng, quyền lực, và danh tiếng như một cục đờm, vì vậy gọi là ‘bhagavā’. Thật vậy, Đức Thế Tôn đã không luyến tiếc từ bỏ sự huy hoàng trong tầm tay, quyền lực trên bốn châu, và danh tiếng rực rỡ với bảy báu vật là nền tảng của tài sản của một vị Chuyển luân vương. Hoặc là, ‘bhāni’ là tên của các chòm sao, ‘bhagā’ là vẻ đẹp của thế giới vật chất trên các núi Sineru, Yugandhara v.v..., chúng di chuyển và vận hành cùng với các chòm sao ấy. Đức Thế Tôn đã từ bỏ chúng bằng cách đoạn trừ dục tham liên quan đến chúng, do đó cũng có thể hiểu ‘bhagavā’ là do ‘bhage vamī’ (đã từ bỏ các vẻ đẹp).

‘‘Dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karotī’’ti ‘‘yo vo ānanda mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti vacanato dhammassa satthubhāvapariyāyo vijjatīti katvā vuttaṃ.

Câu ‘hiện thực hóa Pháp thân’ được nói ra vì có một cách hiểu rằng Pháp có vai trò là bậc Đạo sư, theo như lời dạy: ‘Này Ānanda, Pháp và Luật mà ta đã thuyết giảng và chế định cho các ngươi, sau khi ta diệt độ, đó sẽ là bậc Đạo sư của các ngươi’.

Vajirasaṅghātasamānakāyo [Pg.48] parehi abhejjasarīrattā. Na hi bhagavato rūpakāye kenaci antarāyo sakkā kātunti. Desanāsampattiṃ niddisati vakkhamānassa sakalasuttassa ‘‘eva’’nti niddisanato. Sāvakasampattiṃ niddisati paṭisambhidāppattena pañcasu ṭhānesu bhagavatā etadagge ṭhapitena mayā mahāsāvakena sutaṃ, tañca kho mayāva sutaṃ, na anussavitaṃ, na paramparābhatanti imassatthassa dīpanato. Kālasampattiṃ niddisati ‘‘bhagavā’’ti padassa sannidhāne payuttassa samaya-saddassa kālassa buddhuppādapaṭimaṇḍitabhāvadīpanato. Buddhuppādaparamā hi kālasampadā. Tenetaṃ vuccati –

Thân ngài vững chắc như kim cương vì thân thể không thể bị kẻ khác phá hoại. Thật vậy, không ai có thể gây nguy hại cho sắc thân của Đức Thế Tôn. Ngài chỉ ra sự toàn hảo của bài thuyết giảng (Desanāsampatti) bằng cách chỉ định toàn bộ bài kinh sắp được nói bằng từ ‘evaṃ’. Ngài chỉ ra sự toàn hảo của thính chúng (Sāvakasampatti) bằng cách làm sáng tỏ ý nghĩa này: ‘đã được nghe bởi tôi, một vị đại thinh văn đã chứng đắc các tuệ phân tích và được Đức Thế Tôn đặt vào vị trí tối thắng trong năm phương diện; và điều đó đã được chính tôi nghe, không phải nghe lại, không phải do truyền thừa’. Ngài chỉ ra sự toàn hảo của thời gian (Kālasampatti) bằng cách làm sáng tỏ rằng thời gian, được biểu thị bằng từ ‘samaya’ được dùng gần với từ ‘bhagavā’, được trang hoàng bởi sự xuất hiện của một vị Phật. Sự toàn hảo của thời gian là tối thượng khi có một vị Phật xuất hiện. Do đó, điều này được nói rằng –

‘‘Kappakasāye kaliyuge, buddhuppādo aho mahacchariyaṃ;

Hutāvahamajjhe jātaṃ, samuditamakarandamaravinda’’nti.

‘Trong thời đại Kali, cặn bã của kiếp, sự xuất hiện của một vị Phật, ôi, thật là một điều kỳ diệu vĩ đại; giống như đóa sen đầy mật ngọt, sanh ra giữa ngọn lửa hiến tế’.

Bhagavāti desakasampattiṃ niddisati guṇavisiṭṭhasattuttamagāravādhivacanato.

Từ ‘Bhagavā’ (Thế Tôn) chỉ ra sự toàn hảo của người thuyết giảng (desakasampatti), vì đó là danh xưng tôn kính dành cho bậc chúng sanh tối thượng, đặc biệt với các phẩm chất.

Vijjantarikāyāti vijjuniccharaṇakkhaṇe. Antaratoti hadaye. Antarāti ārabbha nipphattīnaṃ vemajjhe. Antarikāyāti antarāḷe. Ettha ca ‘‘tadantaraṃ ko jāneyya, etesaṃ antarā kappā, gaṇanāto asaṅkhiyā, antarantarā kathaṃ opātetī’’ti ca ādīsu viya kāraṇavemajjhesu vattamānā antarā-saddā eva udāharitabbā siyuṃ, na pana cittakhaṇavivaresu vattamānā antarantarikā-saddā. Antarā-saddassa hi ayaṃ atthuddhāroti. Ayaṃ panettha adhippāyo siyā – yesu atthesu antarā-saddo vattati, tesu antarasaddopi vattatīti samānatthattā antarā-saddatthe vattamāno antara-saddo udāhaṭo, antarā-saddo eva vā ‘‘yassantarato’’ti ettha gāthāsukhatthaṃ rassaṃ katvā vuttoti daṭṭhabbaṃ. Antarā-saddo eva pana ika-saddena padaṃ vaḍḍhetvā ‘‘antarikā’’ti vuttoti evamettha udāharaṇodāharitabbānaṃ virodhābhāvo daṭṭhabbo. Ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti sāmivacanassa pasaṅge antarā-saddayogena upayogavacanassa icchitattā. Tenevāha ‘‘antarāsaddena yuttattā upayogavacanaṃ kata’’nti.

Vijjantarikāya có nghĩa là trong khoảnh khắc tia chớp lóe lên. Antarato có nghĩa là trong trái tim. Antarā có nghĩa là ở khoảng giữa của sự bắt đầu và sự hoàn tất. Antarikāya có nghĩa là ở khoảng không gian. Và ở đây, chỉ nên nêu lên các ví dụ về từ antarā đang được dùng theo nghĩa ở giữa của nguyên nhân, giống như trong các câu v.v… là “ai biết được sự khác biệt ấy”, “giữa những vị này là các kiếp, vô số về sự tính đếm”, và “làm sao lại rơi rớt ở giữa chừng”. Chứ không phải là các từ antara và antarikā đang được dùng theo nghĩa ở các khoảng trống của sát-na tâm. Vì đây là sự giải thích ý nghĩa của từ antarā. Ở đây, có lẽ đây là chủ ý: Trong những ý nghĩa nào mà từ antarā được sử dụng thì từ antara cũng được sử dụng trong những ý nghĩa ấy. Do có cùng ý nghĩa, từ antara đang được dùng theo ý nghĩa của từ antarā đã được nêu làm ví dụ. Hoặc nên được hiểu rằng chính từ antarā ở trong câu “yassantarato” đã được nói ở dạng rút ngắn cho dễ đọc trong câu kệ. Và nên được hiểu rằng chính từ antarā, do thêm từ ika vào làm cho dài chữ ra, đã được nói là “antarikā”. Như vậy, ở đây nên được thấy là không có sự mâu thuẫn của các ví dụ và các điều được dẫn chứng. Khi không được kết hợp, sở dụng cách không đạt được. Trong trường hợp của sở thuộc cách, sở dụng cách được mong muốn do sự kết hợp với từ antarā. Do đó, ngài đã nói: “Do được kết hợp với từ antarā, sở dụng cách đã được thực hiện”.

‘‘Niyato [Pg.49] sambodhiparāyaṇo, aṭṭhānametaṃ bhikkhave anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ tiādivacanato diṭṭhisīlānaṃ niyatasabhāvattā sotāpannāpi aññamaññaṃ diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatā, pageva sakadāgāmiādayo. ‘‘Tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati, tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharatī’’ti vacanato puthujjanānampi diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvo labbhatiyeva.

Do các lời nói v.v… là: “Vị ấy chắc chắn hướng đến sự giác ngộ”, “Này các Tỳ khưu, điều này không thể xảy ra, không có cơ hội, rằng người có đầy đủ chánh kiến lại cố ý sát hại sinh mạng”, “Trường hợp ấy không thể có được”, nên tự tánh của tri kiến và giới hạnh là cố định. Ngay cả các vị Dự Lưu cũng được hòa hợp với nhau bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh, huống chi là các vị Nhất Lai v.v… Theo như lời nói: “Vị ấy an trú trong sự tương đồng về tri kiến với loại tri kiến như vậy, vị ấy an trú trong sự tương đồng về giới hạnh với các loại giới hạnh như vậy”, nên trạng thái hòa hợp bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh cũng có thể có được ngay cả đối với các hàng phàm phu.

Suppiyopi khoti ettha kho-saddo avadhāraṇattho ‘‘assosi kho’’tiādīsu viya. Tena addhānamaggapaṭipanno ahosiyeva, nāssa maggapaṭipattiyā koci antarāyo ahosīti ayamattho dīpito hoti. Tatrāti vā kālassa paṭiniddeso. Sopi hi ‘‘ekaṃ samaya’’nti pubbe adhikato. Yañhi samayaṃ bhagavā antarā rājagahañca nāḷandañca addhānamaggapaṭipanno, tasmiṃyeva samaye suppiyopi taṃ maggaṃ paṭipanno avaṇṇaṃ bhāsati, brahmadatto ca vaṇṇaṃ bhāsatīti. Pariyāyati parivattatīti pariyāyo, vāro. Pariyāyeti desetabbamatthaṃ paṭipādetīti pariyāyo, desanā. Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā pavattatīti pariyāyo, kāraṇanti evaṃ pariyāya-saddassa vārādīsu pavatti veditabbā. Kāraṇenāti kāraṇapatirūpakena. Tathā hi vakkhati ‘‘akāraṇameva kāraṇanti vatvā’’ti. Kasmā panettha ‘‘avaṇṇaṃ bhāsatī’’ti, ‘‘vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti ca vattamānakālaniddeso kato, nanu saṅgītikālato so avaṇṇavaṇṇānaṃ bhāsitakālo atītoti? Saccametaṃ, ‘‘addhānamaggapaṭipanno hotī’’ti ettha hoti-saddo viya atītakālattho bhāsati-saddo ca daṭṭhabbo. Atha vā yasmiṃ kāle tehi avaṇṇo vaṇṇo ca bhāsīyati, taṃ apekkhitvā evaṃ vuttaṃ. Evañca katvā ‘‘tatrāti kālassa paṭiniddeso’’ti idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti.

Ở đây, trong câu “Suppiyopi kho”, từ kho có nghĩa nhấn mạnh, giống như trong câu “assosi kho” v.v… Do đó, ý nghĩa này được làm sáng tỏ là: “Vị ấy đã thực sự đi vào con đường dài, không có sự trở ngại nào đối với việc đi trên con đường của vị ấy”. Hoặc, tatrā là sự chỉ định về thời gian. Vì điều ấy trước đây đã được đề cập là “vào một thời”. Thật vậy, vào lúc mà đức Thế Tôn đang đi trên con đường dài giữa thành Rājagaha và Nāḷandā, chính vào lúc ấy Suppiya cũng đã đi vào con đường ấy và nói lời chê bai, còn Brahmadatta thì nói lời tán dương. Pariyāyati có nghĩa là xoay vần, nên pariyāyo là phiên, lượt. Pariyāyeti có nghĩa là trình bày ý nghĩa cần được thuyết giảng, nên pariyāyo là bài thuyết giảng. Pariyāyati có nghĩa là tiến hành sau khi đã nắm giữ quả của mình, nên pariyāyo là nguyên nhân. Như vậy, sự vận hành của từ pariyāya theo nghĩa là phiên, lượt v.v… cần được biết. Kāraṇena có nghĩa là bằng điều tương tự như nguyên nhân. Vì ngài sẽ nói rằng: “Sau khi đã nói điều không phải là nguyên nhân như là nguyên nhân”. Tại sao ở đây sự chỉ định về thời hiện tại lại được thực hiện trong các câu “nói lời chê bai” và “nói lời tán dương”? Chẳng phải thời điểm nói lời chê bai và tán dương ấy đã là quá khứ so với thời điểm kết tập hay sao? Điều này là thật. Từ bhāsati nên được hiểu là có ý nghĩa của thời quá khứ, giống như từ hoti ở trong câu “addhānamaggapaṭipanno hoti”. Hoặc, đã được nói như vậy là quy chiếu về thời điểm mà lời chê bai và tán dương đã được họ nói ra. Và khi làm như vậy, lời nói này “tatrā là sự chỉ định về thời gian” cũng được chứng minh.

Akāraṇanti ayuttiṃ, anupapattinti attho. Na hi arasarūpatādayo dosā bhagavati saṃvijjanti, dhammasaṅghānañca durakkhātaduppaṭipannatādayoti. Akāraṇanti vā yuttakāraṇarahitaṃ, paṭiññāmattanti adhippāyo[Pg.50]. Imasmiñca atthe kāraṇanti vatvāti kāraṇaṃ vāti vatvāti attho. Arasarūpādīnañcettha jātivuḍḍhesu abhivādanādisāmīcikammākaraṇaṃ kāraṇaṃ, tathā uttarimanussadhammālamariyañāṇadassanābhāvassa sundarikāmaguṇādinavabodho, saṃsārassa ādikoṭiyā apaññāyanapaṭiññā, abyākatavatthubyākaraṇanti evamādayo, tathā asabbaññutādīnaṃ kamāvabodhādayo yathārahaṃ niddhāretabbā. Tathā tathāti jātivuḍḍhānaṃ anabhivādanādiākārena.

Akāraṇaṃ có nghĩa là không hợp lý, không có cơ sở. Vì rằng các lỗi lầm như là không có hương vị, hình thức v.v… không hiện hữu ở nơi đức Thế Tôn, và (các lỗi lầm như là) Giáo pháp được thuyết giảng tồi tệ, chúng Tăng thực hành sai lạc v.v… cũng không. Hoặc, akāraṇaṃ có nghĩa là không có lý do chính đáng, chủ ý là chỉ là lời quả quyết. Và theo ý nghĩa này, kāraṇanti vatvā có nghĩa là hoặc sau khi đã nói là nguyên nhân. Và ở đây, nguyên nhân của (lời quả quyết) không có hương vị, hình thức v.v… là việc không thực hiện các hành động tôn kính như là đảnh lễ v.v… đối với những người lớn tuổi hơn về dòng dõi. Tương tự, đối với việc không có tri kiến cao thượng về các pháp siêu nhân, (nguyên nhân là) sự liễu tri mới mẻ về các phẩm chất của Sundarikā v.v… (Đối với) lời tuyên bố không biết được khởi điểm của vòng luân hồi, (và) sự giải thích về các vấn đề không được tuyên bố, và v.v… Tương tự, đối với (lời quả quyết) không phải là bậc toàn tri v.v…, sự liễu tri tuần tự v.v… cần được xác định một cách thích hợp. Tathā tathā có nghĩa là theo cách này cách kia, như là không đảnh lễ những người lớn tuổi hơn về dòng dõi v.v…

Avaṇṇaṃ bhāsamānoti avaṇṇaṃbhāsanahetu. Hetuattho hi ayaṃ māna-saddo. Anayabyasanaṃ pāpuṇissati ekantamahāsāvajjattā ratanattayopavādassa. Tenevāha –

Avaṇṇaṃ bhāsamāno có nghĩa là do nói lời chê bai. Vì rằng hậu tố māna này có ý nghĩa là nguyên nhân. Vị ấy sẽ gặp phải sự bất hạnh và tai họa vì sự phỉ báng Tam Bảo là một lỗi lầm cực kỳ to lớn. Do đó, ngài đã nói:

‘‘Yo nindiyaṃ pasaṃsati,Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo;

Vicināti mukhena so kaliṃ,Kalinā tena sukhaṃ na vindatī’’ti.

“Người nào tán dương kẻ đáng bị chê trách, Hoặc chê trách người đáng được tán dương; Người ấy tích lũy điều bất hạnh bằng miệng, Do điều bất hạnh ấy, người ấy không tìm thấy an lạc”.

‘‘Amhākaṃ ācariyo’’tiādinā brahmadattassa saṃveguppattiṃ, attano ācariye kāruññappavattiñca dassetvā kiñcāpi antevāsinā ācariyassa anukūlena bhavitabbaṃ, ayaṃ pana paṇḍitajātikattā na edisesu taṃ anuvattatīti, idāni tassa kammassakataññāṇappavattiṃ dassento ‘‘ācariye kho panā’’tiādimāha. Vaṇṇaṃ bhāsituṃ āraddho ‘‘apināmāyaṃ ettakenāpi ratanattayāvaṇṇato orameyyā’’ti. Vaṇṇīyatīti vaṇṇo, guṇo. Vaṇṇanaṃ guṇasaṅkittananti vaṇṇo, pasaṃsā. Saṃññūḷhāti ganthitā, nibandhitāti attho. Atitthena pakkhando dhammakathikoti na vattabbo aparimāṇaguṇattā buddhādīnaṃ, niravasesānañca tesaṃ idha pakāsanaṃ pāḷisaṃvaṇṇanāyeva sampajjatīti. Anussavādīti ettha ādi-saddena ākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantiyo saṅgaṇhāti. Attano thāmena vaṇṇaṃ abhāsi, na pana buddhādīnaṃ guṇānurūpanti adhippāyo. Asaṅkhyayyāparimitappabhedā hi buddhādīnaṃ guṇā. Vuttañhetaṃ –

Bằng câu “Amhākaṃ ācariyo” (vị thầy của chúng tôi), v.v… để trình bày về sự khởi sanh lòng cảm động của Brahmadatta và sự diễn tiến lòng bi mẫn đối với vị thầy của mình, và mặc dù người đệ tử phải có thái độ thuận theo vị thầy, nhưng vị này do thuộc dòng dõi bậc hiền trí nên đã không thuận theo vị ấy trong những trường hợp như vậy. Giờ đây, để trình bày về sự diễn tiến trí tuệ về nghiệp là của riêng của vị ấy, ngài đã nói câu “Ācariye kho panā” (còn đối với vị thầy), v.v… Vị ấy đã bắt đầu nói lên lời tán dương với ý nghĩ rằng: “Mong sao vị này chỉ với chừng ấy cũng có thể dừng lại việc không tán dương Tam Bảo.” Vaṇṇīyati (được tán dương) là vaṇṇo (lời tán dương), là guṇo (phẩm hạnh). Vaṇṇanaṃ (sự tán dương) là guṇasaṅkittanaṃ (sự kể ra các phẩm hạnh) nên là vaṇṇo (lời tán dương), là pasaṃsā (sự ca ngợi). Saṃññūḷhā có nghĩa là ganthitā (được kết lại), nibandhitā (được ràng buộc). Không nên nói rằng: “Vị thuyết pháp là người có sự nhiệt tình không nhàm chán,” bởi vì các đức Phật, v.v… có vô lượng phẩm hạnh, và việc tuyên thuyết về các vị ấy một cách không bỏ sót ở đây chỉ được thành tựu qua sự tán thuật theo văn điển Pāli mà thôi. Ở đây, trong câu “Anussavādi” (do nghe thuật lại, v.v…), từ ādi (v.v…) thâu gồm các pháp là ākāraparivitakka (sự suy xét về các phương diện), diṭṭhinijjhānakkhanti (sự kham nhẫn trong việc thẩm xét các quan điểm). Ý nghĩa là: “Vị ấy đã nói lên lời tán dương bằng sức lực của mình, chứ không phải tương xứng với các phẩm hạnh của các đức Phật, v.v…” Thật vậy, các phẩm hạnh của các đức Phật, v.v… có những loại sai khác vô số, vô lượng. Và điều này đã được nói đến:

‘‘Buddhopi [Pg.51] buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.

“Dầu đức Phật có nói lên lời tán dương đức Phật, và dầu không nói lời nào khác trong suốt một kiếp; thì kiếp ấy sẽ bị tiêu mòn trong khoảng thời gian dài lâu, nhưng lời tán dương đức Như Lai vẫn không tiêu mòn.”

Idhāpi vakkhati ‘‘appamattakaṃ kho paneta’’ntiādi.

Và ở đây, ngài cũng sẽ nói câu “Appamattakaṃ kho panetaṃ” (nhưng điều này chỉ là chút ít), v.v…

Iti ha teti ettha itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Ha-kāro nipātamattanti āha ‘‘evaṃ te’’ti.

Ở đây, trong câu “Iti ha te,” từ “iti” là sự đề cập đến phương cách đã được nói. Ngài đã nói “evaṃ te” (như vậy, họ) với ý rằng chữ “ha” chỉ là một tiểu từ.

Iriyāpathānubandhanena anubandhā honti, na pana sammāpaṭipattianubandhanenāti adhippāyo. Tasmiṃ kāleti yasmiṃ saṃvacchare utumhi māse pakkhe vā bhagavā taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno, tasmiṃ kāle. Teneva hi kiriyāvicchedadassanavasena ‘‘rājagahe piṇḍāya caratī’’ti vattamānakālaniddeso kato. Soti evaṃ rājagahe vasamāno bhagavā. Taṃ divasanti yaṃ divasaṃ addhānamaggapaṭipanno, taṃ divasaṃ. Taṃ addhānaṃ paṭipanno nāḷandāyaṃ veneyyānaṃ vividha hitasukhanipphattiṃ ākaṅkhamāno imissā ca aṭṭhuppattiyā tividhasīlālaṅkataṃ nānāvidhakuhanalapanādimicchājīvaviddhaṃsanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ dasasahassilokadhātupakampanaṃ brahmajālasuttantaṃ desessāmīti. Ettāvatā ‘‘kasmā pana bhagavā taṃ addhānaṃ paṭipanno’’ti codanā visodhitā hoti. ‘‘Kasmā ca suppiyo anubandho’’ti ayaṃ pana codanā ‘‘bhagavato taṃ maggaṃ paṭipannabhāvaṃ ajānanto’’ti etena visodhitā hoti. Na hi so bhagavantaṃ daṭṭhumeva icchatīti. Tenevāha ‘‘sace pana jāneyya, nānubandheyyā’’ti.

Ý nghĩa là: “Họ là những người đi theo bằng sự đi theo về oai nghi, chứ không phải bằng sự đi theo về chánh hạnh.” Tasmiṃ kāle (vào lúc ấy) là vào lúc mà đức Thế Tôn đã đi vào con đường dài ấy, vào năm ấy, vào mùa ấy, vào tháng ấy, hoặc vào nửa tháng ấy. Do đó, theo ý nghĩa trình bày về sự không gián đoạn của hành động, sự chỉ định ở thì hiện tại đã được thực hiện qua câu “rājagahe piṇḍāya carati” (đang đi khất thực ở thành Rājagaha). So (vị ấy) là đức Thế Tôn, trong khi đang trú ngụ ở thành Rājagaha như vậy. Taṃ divasaṃ (vào ngày ấy) là vào ngày mà ngài đã đi vào con đường dài. Ngài đã đi vào con đường dài ấy với ý nghĩ rằng: “Trong khi đang mong cầu sự thành tựu nhiều loại lợi ích và an lạc cho chúng sanh cần được tế độ ở Nāḷandā, và do sự phát sanh của câu chuyện này, ta sẽ thuyết giảng bài kinh Phạm Võng, là bài kinh được trang hoàng bởi ba loại giới, là bài kinh phá tan tà mạng gồm có nhiều loại xảo trá, khoác lác, v.v…, là bài kinh tháo gỡ mạng lưới sáu mươi hai loại tà kiến, là bài kinh làm rung động mười ngàn thế giới.” Với chừng ấy, câu chất vấn “Tại sao đức Thế Tôn lại đi vào con đường dài ấy?” được giải đáp. Còn câu chất vấn “Và tại sao Suppiya lại đi theo?” này được giải đáp bằng câu “bhagavato taṃ maggaṃ paṭipannabhāvaṃ ajānanto” (do không biết việc đức Thế Tôn đã đi vào con đường ấy). Thật vậy, không phải là vị ấy chỉ muốn nhìn thấy đức Thế Tôn. Do đó, ngài đã nói: “Sace pana jāneyya, nānubandheyyā” (nhưng nếu đã biết, người ấy đã không đi theo).

Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassaravasena ‘‘chabbaṇṇarasmiyo. ‘‘Samantā asītihatthappamāṇe’’ti tāsaṃ rasmīnaṃ pakatiyā pavattiṭṭhānavasena vuttaṃ. ‘‘Tasmiṃ kira samaye’’ti ca tasmiṃ addhānagamanasamaye buddhasiriyā anigūhitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Na hi tadā tassā nigūhane pakkusātiabhigamanādīsu viya kiñcipi kāraṇaṃ atthīti. Ratanāveḷaṃ ratanavaṭaṃsakaṃ. Cīnapiṭṭhacuṇṇaṃ sindhanacuṇṇaṃ.

“Sáu màu hào quang” là theo ý nghĩa các màu xanh, vàng, đỏ, trắng, đỏ thẫm, và trong ngần. Câu “Samantā asītihatthappamāṇe” (trong phạm vi tám mươi hắc-tay ở xung quanh) được nói theo ý nghĩa về nơi diễn tiến một cách tự nhiên của các tia hào quang ấy. Và câu “Tasmiṃ kira samaye” (tương truyền, vào lúc ấy) được nói để trình bày về trạng thái không che giấu của hào quang đức Phật vào lúc đi trên con đường dài ấy. Thật vậy, vào lúc bấy giờ không có bất cứ lý do nào trong việc che giấu hào quang ấy, giống như trong các trường hợp đi đến gặp Pakkusāti, v.v… Ratanāveḷaṃ là ratanavaṭaṃsakaṃ (vật trang sức bằng ngọc báu). Cīnapiṭṭhacuṇṇaṃ là sindhanacuṇṇaṃ (bột đá sindhava).

Byāmappabhāparikkhepavilāsinī [Pg.52] ca assa bhagavato lakkhaṇamālāti mahāpurisalakkhaṇāni aññamaññapaṭibaddhattā evamāha. Dvattiṃsāya candamaṇḍalānaṃ mālā kenaci ganthetvā ṭhapitā yadi siyāti parikappanavasenāha ‘‘ganthetvā ṭhapitadvattiṃsacandamālāyā’’ti. Siriṃ abhibhavantī ivāti sambandho. Esa nayo sūriyamālāyātiādīsupi. Mahātherāti mahāsāvake sandhāyāha. Evaṃ gacchantaṃ bhagavantaṃ bhikkhū ca disvā atha attano parisaṃ avalokesīti sambandho. ‘‘Yasmā panesā’’tiādinā ‘‘kasmā ca so ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsatī’’ti codanaṃ visodheti. Itīti evaṃ, vuttappakārenāti attho. Imehi dvīhīti lābhaparivārahāniṃ nigamanavasena dasseti. Bhagavato virodhānunayābhāvavīmaṃsanatthaṃ ete avaṇṇaṃ vaṇṇañca bhāsantīti apare. ‘‘Mārena anvāviṭṭhā evaṃ karontī’’ti ca vadanti.

Và vòng tướng của đức Thế Tôn ấy, vốn rực rỡ với sự bao quanh của hào quang một sải, là do các tướng của bậc Đại nhân có sự liên kết với nhau nên ngài đã nói như vậy. Ngài đã nói câu “ganthetvā ṭhapitadvattiṃsacandamālāyā” (của vòng ba mươi hai mặt trăng đã được kết lại và đặt để) theo ý nghĩa tưởng tượng rằng: “Nếu có vòng ba mươi hai mặt trăng được ai đó kết lại và đặt để.” Sự liên kết là “iva abhibhavantī siriṃ” (dường như lấn át vẻ huy hoàng). Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp “sūriyamālāyā” (của vòng mặt trời), v.v… Mahātherā (các vị Đại Trưởng lão) là ngài nói nhắm đến các vị Đại Thinh văn. Sự liên kết là: “Và sau khi đã thấy đức Thế Tôn đang đi như vậy, các vị tỳ khưu đã nhìn lại hội chúng của mình.” Bằng câu “Yasmā panesā” (bởi vì những người này), v.v…, ngài giải đáp câu chất vấn: “Và tại sao vị ấy lại nói lời không tán dương Tam Bảo?” Iti có nghĩa là evaṃ (như vậy), là vuttappakārena (theo phương cách đã được nói). Imehi dvīhi (do hai điều này) là ngài trình bày về sự tổn giảm lợi lộc và đoàn tùy tùng theo cách kết luận. Những người khác cho rằng: “Những người này nói lời không tán dương và lời tán dương là để dò xét về việc không có sự chống đối và sự xuôi theo của đức Thế Tôn.” Và họ cũng nói rằng: “Họ làm như vậy là do bị Ác ma ám nhập.”

2. Ambalaṭṭhikāya avidūre bhavattā uyyānaṃ ambalaṭṭhikā yathā ‘‘varuṇānagaraṃ, godāgāmo’’ti. Keci pana ‘‘ambalaṭṭhikāti yathāvuttanayeneva ekagāmo’’ti vadanti. Tesaṃ mate ambalaṭṭhikāyanti samīpatthe bhummavacanaṃ. Rājāgārakaṃ vessavaṇamahārājadevāyatananti eke. Bahuparissayoti bahupaddavo. ‘‘Saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavenā’’ti vuttaṃ sīhaḷaṭṭhakathāyaṃ. Tañca kho pāḷi āruḷhavaseneva, na pana tadā suppiyassa parisāya abhāvato. Kasmā panettha brahmadattoyeva pāḷi āruḷho, na suppiyassa parisāti? Payojanābhāvato. Yathā cetaṃ, evaṃ aññampi edisaṃ payojanābhāvato saṅgītikārehi na saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘vuttanti pāḷiyaṃ vutta’’nti vadanti, taṃ na yujjati pāḷiāruḷhavasena pāḷiyaṃ vuttanti āpajjanato. Tasmā yathāvuttanayenevettha attho gahetabbo. Parivāretvā nisinno hotīti sambandho.

2. Do ở không xa Ambalaṭṭhikā nên khu vườn được gọi là Ambalaṭṭhikā, giống như “thành Varuna, làng Goda.” Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Ambalaṭṭhikā là một ngôi làng theo như phương cách đã được nói đến.” Theo quan điểm của các vị ấy, (từ) ambalaṭṭhikāyaṃ là vị trí cách trong ý nghĩa gần. Một số vị cho rằng: “Rājāgārakaṃ (nhà nghỉ của vua) là đền thờ của trời Đại vương Vessavaṇa.” Bahuparissayo có nghĩa là nhiều hiểm họa. Trong Chú giải tiếng Sīhaḷa có nói rằng: “Cùng với người đệ tử là thanh niên Brahmadatta.” Và điều ấy đã được đưa vào Pāli chỉ vì lý do được đưa vào, chứ không phải vì khi ấy không có hội chúng của Suppiya. Vì sao ở đây chỉ có Brahmadatta được đưa vào Pāli, mà không phải là hội chúng của Suppiya? Vì không có mục đích. Cần phải hiểu rằng, giống như trường hợp này, các trường hợp tương tự khác cũng không được các vị kết tập đưa vào vì không có mục đích. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Vuttaṃ có nghĩa là được nói trong Pāli,” điều ấy không hợp lý vì sẽ dẫn đến (kết luận) rằng đã được nói trong Pāli vì lý do được đưa vào Pāli. Do đó, ý nghĩa ở đây nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến. Mối liên hệ là “sau khi đã vây quanh, vị ấy đã ngồi.”

3. Kathādhammoti kathāsabhāvo, kathādhammo upaparikkhāvidhīti keci. Nīyatīti nayo, attho. Saddasatthaṃ anugato nayo saddanayo. Tattha hi anabhiṇhavuttike acchariya-saddo icchito. Tenevāha ‘‘andhassa pabbatārohaṇaṃ viyā’’ti. Accharāyogganti acchariyanti niruttinayo[Pg.53], so pana yasmā porāṇaṭṭhakathāyaṃ āgato, tasmā āha ‘‘aṭṭhakathānayoti. Yāvañcidaṃ suppaṭividitāti sambandho, tassa yattakaṃ suṭṭhu paṭividitā, taṃ ettakanti na sakkā amhehi paṭivijjhituṃ, akkhātuṃ vāti attho. Tenevāha ‘‘tena suppaṭividitatāya appameyyataṃ dassetī’’ti.

3. Kathādhammo có nghĩa là bản chất của câu chuyện. Một số vị cho rằng: “Kathādhammo là phương pháp xem xét bản chất của câu chuyện.” Nayo là (phương pháp) được dẫn dắt, là ý nghĩa. Phương pháp theo ngữ pháp là saddanayo (ngữ pháp luận). Ở đó, từ acchariya (kỳ diệu) được mong muốn (dùng) cho điều không thường được nói đến. Do đó, có nói rằng: “Giống như người mù leo núi.” Accharāyoggan ti acchariyan là niruttinayo (từ nguyên luận). Nhưng vì phương pháp ấy xuất phát từ Chú giải xưa, nên được gọi là aṭṭhakathānayo (chú giải luận). Mối liên hệ là “trong chừng mực điều này đã được thấu triệt.” Ý nghĩa là: “Việc ấy đã được vị ấy thấu triệt kỹ lưỡng đến mức độ nào, thì chúng tôi không thể thâm nhập hay tuyên thuyết được đến mức độ ấy.” Do đó, có nói rằng: “Qua đó, ngài cho thấy tính không thể đo lường được của sự thấu triệt kỹ lưỡng ấy.”

Pakatatthapaṭiniddeso taṃ-saddoti tassa ‘‘bhagavatā’’tiādīhi padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttassa yena abhisambuddhabhāvena bhagavā pakato supākaṭo ca hoti, taṃ abhisambuddhabhāvaṃ saddhiṃ āgamanapaṭipadāya atthabhāvena dassento ‘‘yo so…pe… abhisambuddho’’ti āha. Satipi ñāṇadassana-saddānaṃ idha paññāvevacanabhāve tena tena visesena nesaṃ savisayavisesappavattidassanatthaṃ asādhāraṇañāṇavisesavasena vijjattayavasena vijjābhiññānāvaraṇavasena sabbaññutaññāṇamaṃsacakkhuvasena paṭivedhadesanāñāṇavasena ca tadatthaṃ yojetvā dassento ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādimāha. Tattha āsayānusayaṃ jānatāāsayānusayañāṇena. Sabbañeyyadhammaṃ passatā sabbaññutānāvaraṇañāṇehi.

Đại danh từ taṃ là sự chỉ định lại đối tượng đã được đề cập. Để trình bày trạng thái Chánh Đẳng Giác ấy cùng với con đường thực hành để đi đến, về mặt ý nghĩa, là trạng thái Chánh Đẳng Giác mà qua đó Đức Thế Tôn được biết đến và được biết đến một cách rõ ràng, đã được nói đến trong sự đồng nhất với các từ như “bhagavatā,” ngài đã nói: “Vị nào… đã chánh đẳng giác.” Mặc dù ở đây các từ ñāṇa và dassana là đồng nghĩa với paññā, nhưng để cho thấy sự vận hành của chúng với các đối tượng đặc biệt qua các sự khác biệt này khác, ngài đã nói “tesaṃ tesaṃ” v.v… sau khi đã liên kết và trình bày ý nghĩa của chúng theo phương diện các loại trí đặc biệt không phổ thông, theo phương diện tam minh, theo phương diện minh, thắng trí, và vô ngại, theo phương diện toàn giác trí và nhục nhãn, và theo phương diện trí tuệ thâm nhập và trí tuệ thuyết giảng. Trong đó, “vị biết được ý hướng và tùy miên” là bằng trí biết ý hướng và tùy miên. “Vị thấy được tất cả các pháp cần được biết” là bằng các trí toàn giác và vô ngại.

Pubbenivāsādīhīti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi. Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya. Arīnanti kilesārīnaṃ, pañcavidhamārānaṃ vā, sāsanapaccatthikānaṃ vā aññatitthiyānaṃ, tesaṃ hananaṃ pāṭihāriyehi abhibhavanaṃ, appaṭibhānatākaraṇaṃ, ajjhupekkhanañca. Kesivinayasuttañcettha nidassanaṃ.

Pubbenivāsādīhi có nghĩa là bằng các trí túc mạng và lậu tận. Paṭivedhapaññāya có nghĩa là bằng trí tuệ của thánh đạo. Arīnaṃ có nghĩa là của các kẻ thù là phiền não, hoặc của năm loại ma, hoặc của những người chống đối giáo pháp là các người theo ngoại đạo khác; sự tiêu diệt chúng là sự chế ngự bằng các thần thông, sự làm cho không đối đáp được, và sự xả bỏ. Kinh Kesivinaya là ví dụ ở đây.

Tathā ṭhānāṭhānādīni jānatā, yathākammūpage satte passatā, savāsanānaṃ āsavānaṃ khīṇattā arahatā, abhiññeyyādibhede dhamme abhiññeyyādito aviparītāvabodhato sammāsambuddhena. Atha vā tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā, tiṇṇampi kammānaṃ ñāṇānuparivattito nisammakāritāya passatā, davādīnampi abhāvasādhikāya pahānasampadāya arahatā, chandādīnaṃ ahānihetubhūtāya aparikkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya sammāsambuddhenāti evaṃ dasabalaṭṭhārasāveṇikabuddhadhammehipi yojanā veditabbā.

Tương tự, (được hiểu là) vị biết được xứ và phi xứ v.v…, vị thấy được chúng sanh tùy theo nghiệp, vị A-la-hán do sự đoạn tận các lậu hoặc cùng với tập khí, vị Chánh Đẳng Giác do sự giác ngộ không điên đảo về các pháp có sự phân loại như cần được thắng tri v.v… Hoặc là, vị biết được do trí tuệ không bị ngăn ngại trong ba thời, vị thấy được do hành động cẩn trọng với trí tuệ đi sau cả ba loại nghiệp, vị A-la-hán do sự thành tựu về đoạn trừ vốn chứng tỏ sự không tồn tại của ái dục v.v…, vị Chánh Đẳng Giác do trí toàn giác vốn chứng tỏ sự sẵn sàng biện tài không suy giảm, là nhân cho sự không mất đi của lòng nhiệt thành v.v… Như vậy, sự liên kết cũng cần được hiểu với mười lực và mười tám pháp bất cộng của Phật.

Yadipi [Pg.54] hīnakalyāṇabhedena duvidhāva adhimutti pāḷiyaṃ vuttā, pavattiākāravasena pana anekabhedabhinnāti āha ‘‘nānādhimuttikatā’’ti. Sā pana adhimutti ajjhāsayadhātu, tadapi tathā tathā dassanaṃ khamanaṃ rocanañcāti āha ‘‘nānājjhāsayatā…pe… rucitā’’ti. Nānādhimuttikatañāṇenāti cettha sabbaññutañāṇaṃ adhippetaṃ, na dasabalañāṇanti āha ‘‘sabbaññutañāṇenā’’ti. Iti ha meti ettha evaṃ-saddattho iti-saddo, ha-kāro nipātamattaṃ saralopo ca katoti dassetuṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ ime’’ti.

Mặc dù trong Pāli chỉ nói đến hai loại tín giải (adhimutti) với sự phân biệt là thấp kém và tốt đẹp, nhưng vì nó được phân chia thành nhiều loại theo phương thức hiện hành nên đã nói là “nānādhimuttikatā” (tính đa dạng của tín giải). Tín giải ấy lại là giới khuynh hướng (ajjhāsayadhātu), và điều ấy cũng là sự thấy, sự kham nhẫn, và sự ưa thích theo cách này hay cách khác, nên đã nói là “nānājjhāsayatā… pe… rucitā” (tính đa dạng của khuynh hướng… sự ưa thích). Ở đây, bằng câu “Nānādhimuttikatañāṇena” (bằng trí biết tính đa dạng của tín giải), trí toàn giác được ngụ ý, chứ không phải là trí về thập lực, nên đã nói là “sabbaññutañāṇena” (bằng trí toàn giác). Trong câu “iti ha me,” từ “iti” có nghĩa của từ “evaṃ” (như vậy). Để cho thấy rằng “ha” chỉ là một tiểu từ và có sự lược bỏ nguyên âm, nên đã nói là “evaṃ ime.”

4. Arahattamaggena samugghātaṃ kataṃ, yato ‘‘natthi abyāvaṭamano’’ti buddhadhammesu vuccati. Vītināmetvā phalasamāpattīhi. Nivāsetvā vihāranivāsanaparivattanavasena. ‘‘Kadāci ekako’’tiādi tesaṃ tesaṃ vineyyānaṃ vinayanānukūlaṃ bhagavato upasaṅkamadassanaṃ. Pādanikkhepasamaye bhūmiyā samabhāvāpatti suppatiṭṭhitapādatāya nissandaphalaṃ, na iddhinimmānaṃ. ‘‘Ṭhapitamatte dakkhiṇapāde’’ti buddhānaṃ sabbadakkhiṇatāya vuttaṃ. Arahatte patiṭṭhahantīti sambandho.

4. (Tâm không chú tâm) đã được nhổ bật gốc rễ bằng đạo A-la-hán, vì trong các Phật pháp có nói rằng: “Không có tâm không chú tâm.” Vītināmetvā (sau khi trải qua) là bằng các lần nhập quả định. Nivāsetvā (sau khi đắp y) là theo cách thay đổi y phục ở nơi trú. “Kadāci ekako” (có khi một mình) v.v… cho thấy sự đi đến của Đức Thế Tôn là phù hợp với việc giáo hóa các chúng sanh cần được giáo hóa này khác. Vào lúc đặt chân xuống, việc mặt đất trở nên bằng phẳng là kết quả tất yếu của việc có đôi chân đặt vững chắc, chứ không phải là sự tạo tác của thần thông. “Ngay khi vừa đặt chân phải xuống” được nói đến vì các vị Phật luôn luôn là bậc tối thắng (dakkhiṇa). Mối liên hệ là “họ được an lập trong quả A-la-hán.”

Dullabhā sampattīti satipi manussattapaṭilābhe patirūpadesavāsaindriyāvekallasaddhāpaṭilābhādayo guṇā dullabhāti attho. Cātumahārājikabhavananti cātumahārājikadevaloke suññavimānāni gacchantīti attho. Esa nayo tāvatiṃsabhavanādīsupi. Kālayuttanti imissā velāya imassa evaṃ vattabbanti taṃtaṃkālānurūpaṃ. Samayayuttanti tasseva vevacanaṃ, aṭṭhuppattianurūpaṃ vā. Atha vā samayayuttanti hetūdāharaṇasahitaṃ. Kālena sāpadesañhi bhagavā dhammaṃ deseti. Utuṃ gaṇhapeti, na pana malaṃ pakkhāletīti adhippāyo. Na hi bhagavato kāye rajojallaṃ upalimpatīti.

“Thành tựu khó được” có nghĩa là: Mặc dù đã được làm người, nhưng các phẩm chất như được cư ngụ ở trú xứ thích hợp, các căn không khiếm khuyết, có được niềm tin... là khó được. “Cõi Tứ Đại Thiên Vương” có nghĩa là đi đến các cung điện trống không ở cõi trời Tứ Đại Thiên Vương. Phương pháp này cũng tương tự ở cõi trời Đao Lợi v.v... “Hợp thời” có nghĩa là: “Vào lúc này, nên nói với người này như thế này,” phù hợp với từng thời điểm. “Hợp lúc” là từ đồng nghĩa với từ ấy, hoặc là phù hợp với sự việc đã phát sinh. Hoặc “hợp lúc” có nghĩa là có kèm theo nhân và ví dụ. Vì đức Thế Tôn thuyết pháp hợp thời và có chỉ dẫn. Ý nói là (Ngài) làm cho mùa màng được thuận lợi, chứ không phải là rửa sạch bụi bẩn. Vì bụi bặm và cáu bẩn không bám vào thân của đức Thế Tôn.

Kilāsubhāvo kilamatho. Sīhaseyyaṃ kappeti sarīrassa kilāsubhāvamocanatthanti yojetabbaṃ. ‘‘Buddhacakkhunā lokaṃ voloketī’’ti idaṃ pacchimayāme bhagavato bahulaāciṇṇavasena vuttaṃ. Appekadā avasiṭṭhabalañāṇehi sabbaññutañāṇena ca bhagavā tamatthaṃ sādhetīti. ‘‘Ime diṭṭhiṭṭhānā’’tiādidesanā sīhanādo. Tesaṃ ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ tiādinā paccayākāraṃ samodhānetvā. ‘‘Sineruṃ [Pg.55] ukkhipanto viya nabhaṃ paharanto viya cā’’ti idaṃ brahmajāladesanāya anaññasādhāraṇattā sudukkaratādassanatthaṃ vuttaṃ. Etanti ‘‘yena, tenā’’ti etaṃ padadvayaṃ. Yenāti vā hetumhi karaṇavacanaṃ, yena kāraṇena so maṇḍalamāḷo upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti attho, kāraṇaṃ pana ‘‘ime bhikkhū’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃeva. Kaṭṭhanti nisīdanayogyaṃ dārukkhandhaṃ.

Sự mệt mỏi là sự mệt nhọc. Nên được hiểu là: “Thực hiện dáng nằm của sư tử” để giải trừ sự mệt mỏi của thân. Câu “quan sát thế gian bằng Phật nhãn” này được nói theo thói quen thường làm của đức Thế Tôn vào canh cuối. Đôi khi, đức Thế Tôn thực hiện việc ấy bằng các trí lực còn lại và bằng Nhất thiết trí. Bài thuyết giảng bắt đầu bằng “đây là những trú xứ của tà kiến” là tiếng rống của sư tử. Sau khi đã kết hợp thể thức duyên khởi của chúng bằng câu “do thọ làm duyên nên ái sanh khởi” v.v... Câu “giống như đang nhấc núi Sineru lên, và giống như đang đánh vào hư không” này được nói để chỉ ra sự rất khó làm, vì bài thuyết giảng Phạm Võng là điều không chung với các bài khác. “Etam” là hai từ này: “yena, tenā”. Hoặc “yena” là sử dụng cách ở trong ý nghĩa nguyên nhân, có nghĩa là: “Bởi nguyên nhân nào mà nên đi đến ngôi nhà tròn ấy, bởi nguyên nhân ấy mà đi đến.” Còn nguyên nhân thì đã được nói đến trong Chú giải bằng câu “các vị tỳ-khưu này” v.v... “Khúc gỗ” là một khúc gỗ thích hợp để ngồi.

Purimoti ‘‘katamāya nu bhavathā’’ti evaṃ vutto attho. Kā ca pana voti ettha ca-saddo byatireke. Tena yathāpucchitāya kathāya vakkhamānaṃ vippakatabhāvaṃ joteti. Pana-saddo vacanālaṅkāro. Yāya hi kathāya te bhikkhū sannisinnā, sā eva antarākathābhūtā vippakatā visesena puna pucchīyatīti. Aññāti antarāsaddassa atthamāha. Aññatthe hi ayaṃ antarā-saddo ‘‘bhūmantaraṃ samayantara’’ntiādīsu viya. Antarāti vā vemajjheti attho. Nanu ca tehi bhikkhūhi sā kathā yathādhippāyaṃ ‘‘iti ha me’’tiādinā niṭṭhapitā yevāti? Na niṭṭhāpitā bhagavato upasaṅkamanena upacchinnattā. Yadi hi bhagavā tasmiṃ khaṇe na upasaṅkameyya bhiyyopi tappaṭibaddhāyeva kathā pavatteyyuṃ, bhagavato upasaṅkamanena pana na pavattesuṃ. Tenevāha ayaṃ kho…pe… anuppatto’’ti. Kasmā panettha dhammavinayasaṅgahe kariyamāne nidānavacanaṃ, nanu bhagavato vacanameva saṅgahetabbanti? Vuccatedesanāya ṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ. Kāladesadesakavatthudhammapaṭiggāhakapaṭibaddhā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti, asammosadhammā saddheyyā ca. Desakālakattusotunimittehi upanibandho viya vohāravinicchayo, teneva cāyasmatā mahākassapena ‘‘brahmajālaṃ āvuso ānanda kattha bhāsita’’ntiādinā desādipucchāsu katāsu tāsaṃ vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena nidānaṃ bhāsitanti tayidamāha ‘‘kāla…pe… nidānaṃ bhāsita’’nti.

“Trước tiên” có nghĩa là được nói như vầy: “Này các hiền giả, các vị đang nói chuyện gì?” Ở đây, trong câu “Kā ca pana vo”, từ “ca” có nghĩa là khác biệt. Do đó, nó làm sáng tỏ tình trạng dang dở của câu chuyện sắp được nói đến, so với câu chuyện đã được hỏi. Từ “pana” là một từ trang trí cho lời nói. Vì câu chuyện mà các vị tỳ-khưu ấy đang ngồi bàn luận, chính câu chuyện ấy đã trở thành câu chuyện xen ngang, dang dở, nên được hỏi lại một cách đặc biệt. “Khác” nói lên ý nghĩa của từ “antarā”. Vì từ “antarā” này có nghĩa là khác, giống như trong các câu “bhūmantaraṃ samayantaraṃ” v.v... Hoặc “antarā” có nghĩa là ở giữa. Chẳng phải các vị tỳ-khưu ấy đã kết thúc câu chuyện đó theo ý định của họ bằng câu “đối với tôi là như thế này” v.v... rồi sao? Chưa kết thúc, vì đã bị gián đoạn bởi sự đi đến của đức Thế Tôn. Vì nếu đức Thế Tôn không đi đến vào khoảnh khắc ấy, thì câu chuyện liên quan đến việc đó sẽ còn tiếp diễn nhiều hơn nữa, nhưng do sự đi đến của đức Thế Tôn nên đã không tiếp diễn. Do đó, ngài đã nói: “Này... đã đến.” Tại sao ở đây, khi việc kết tập Pháp và Luật đang được thực hiện, lại có lời nói về duyên khởi? Chẳng phải chỉ nên kết tập lời dạy của đức Thế Tôn thôi sao? Được nói rằng: Để tạo ra sự tồn tại, không quên lãng, và đáng tin cậy cho bài thuyết giảng. Vì bài thuyết giảng liên quan đến thời gian, nơi chốn, người thuyết, sự việc, pháp, và người tiếp nhận sẽ tồn tại lâu dài, là pháp không bị quên lãng và đáng tin cậy. Giống như sự phán quyết trong giao dịch được ràng buộc bởi các dấu hiệu về người nói, thời gian, người làm, và người nghe. Chính vì thế, khi trưởng lão Mahākassapa đã đặt ra các câu hỏi về nơi chốn v.v... bằng câu “Này hiền giả Ānanda, kinh Phạm Võng được thuyết ở đâu?”, thì vị Pháp Bảo Tạng Sư, trong khi trả lời các câu hỏi ấy, đã nói về duyên khởi. Do đó, điều này được nói: “thời gian... duyên khởi đã được nói.”

Apica satthusiddhiyā nidānavacanaṃ. Tathāgatassa hi bhagavato pubbaracanānumānāgamatakkābhāvato sammāsambuddhattasiddhi. Sammāsambuddhabhāvena hissa pubbaracanādīnaṃ abhāvo sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya, ekappamāṇattā [Pg.56] ca ñeyyadhammesu. Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasatthusāvakānurodhābhāvato khīṇāsavattasiddhi. Khīṇā savatāya hissa ācariyamuṭṭhiādīnaṃ abhāvo, visuddhā ca parānuggahappavatti. Iti desakadosabhūtānaṃ diṭṭhicārittasampattidūsakānaṃ avijjātaṇhānaṃ abhāvasūcakehi, ñāṇappahānasampadābhi byañjanakehi ca sambuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi, tato eva ca antarāyikaniyyānikadhammesu sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamo, attahitaparahitappaṭipatti ca pakāsitā hoti nidānavacanena sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikappaṭibhānena dhammadesanādīpanato, ‘‘jānatā passatā’’tiādi vacanato ca. Tena vuttaṃ ‘‘satthusiddhiyā nidānavacana’’nti.

Hơn nữa, lời nói về duyên khởi là để chứng minh (tư cách) của bậc Đạo Sư. Vì đức Thế Tôn, bậc Như Lai, không có sự sáng tác trước, không suy luận, không theo truyền thống, không phỏng đoán, nên chứng đắc được quả vị Chánh Đẳng Giác. Do là bậc Chánh Đẳng Giác, Ngài không có sự sáng tác trước v.v..., vì trí tuệ của Ngài vận hành không bị trở ngại ở khắp mọi nơi, và vì có một tiêu chuẩn duy nhất đối với các pháp cần biết. Tương tự, do không có nắm tay của vị thầy, không keo kiệt pháp, không thiên vị thầy và trò, nên chứng đắc được quả vị Lậu Tận. Do đã tận diệt các lậu hoặc, Ngài không có nắm tay của vị thầy v.v..., và sự hành động vì lợi ích của người khác là hoàn toàn trong sạch. Như vậy, nhờ vào các trạng thái Chánh Đẳng Giác và thanh tịnh, là những điều chỉ ra sự vắng mặt của vô minh và ái dục - những thứ làm hư hỏng sự thành tựu về tri kiến và giới hạnh, vốn là lỗi của người thuyết pháp - và là những điều biểu hiện sự thành tựu về trí tuệ và sự đoạn trừ, nên chứng đắc được hai Vô Sở Úy đầu tiên; và từ đó, do chứng đắc được sự không mê lầm trong các pháp gây trở ngại và các pháp đưa đến giải thoát, nên chứng đắc được hai Vô Sở Úy sau. Như vậy, sự thành tựu bốn Vô Sở Úy của đức Thế Tôn, và sự thực hành vì lợi ích của mình và lợi ích của người khác được tuyên bố bằng lời nói về duyên khởi, do việc làm sáng tỏ sự thuyết pháp bằng trí tuệ ứng đối tại chỗ phù hợp với ý hướng của hội chúng đã đến, và do lời nói “bởi người biết, người thấy” v.v... Do đó, đã được nói rằng: “Lời nói về duyên khởi là để chứng minh (tư cách) của bậc Đạo Sư.”

Tathā satthusiddhiyā nidānavacanaṃ. Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato natthi niratthikā pavatti, attahitatthā vā, tasmā paresaṃyeva atthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ satthubhūtaṃ, na kabyaracanādisāsanabhūtaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘satthusiddhiyā nidānavacana’’nti. Apica satthuno pamāṇabhūtatāvibhāvanena sāsanassa pamāṇabhāvasiddhiyā nidānavacanaṃ. ‘‘Bhagavatā’’ti hi iminā tathāgatassa guṇavisiṭṭhasattuttamādibhāvadīpanena, ‘‘jānatā’’tiādinā āsayānusayañāṇādipayogadīpanena ca ayamattho sādhito hoti. Idamettha nidānavacanapayojanassa mukhamattadassanaṃ. Ko hi samattho buddhānubuddhena dhammabhaṇḍāgārikena bhāsitassa nidānassa payojanāni niravasesato vibhāvetunti.

Như vậy, lời giới thiệu là để xác chứng bậc Đạo Sư. Thật vậy, đối với Đức Thế Tôn, người có mọi hành động được bao trùm bởi trí tuệ và lòng bi mẫn, không có hành vi nào là vô ích, hoặc vì lợi ích của chính mình. Do đó, đối với bậc Chánh Đẳng Giác, người có mọi hành động diễn ra chỉ vì lợi ích của người khác, toàn bộ thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp đều trở thành giáo huấn, chứ không phải là giáo huấn như các tác phẩm thi ca. Vì thế, đã được nói rằng: ‘Lời giới thiệu là để xác chứng bậc Đạo Sư’. Hơn nữa, lời giới thiệu là để xác chứng tính chuẩn mực của giáo pháp bằng cách làm rõ tính chuẩn mực của bậc Đạo Sư. Thật vậy, ý nghĩa này được thành tựu qua từ ‘Bhagavatā’ (bởi Đức Thế Tôn), bằng cách chỉ ra rằng Như Lai là bậc chúng sanh tối thượng, đặc biệt về các đức hạnh, và qua các từ như ‘jānatā’ (bởi người biết), bằng cách chỉ ra việc vận dụng các trí như trí về khuynh hướng và thiên kiến. Đây chỉ là phần trình bày sơ lược về mục đích của lời giới thiệu. Thật vậy, ai có thể giải thích một cách trọn vẹn các mục đích của lời giới thiệu đã được bậc Pháp Tạng Vương, người đã giác ngộ theo sau Đức Phật, thuyết giảng?

Nidānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về lời giới thiệu đã kết thúc.

5. Nikkhittassāti desitassa. Desanāpi hi desetabbassa sīlādiatthassa vineyyasantānesu nikkhipanato ‘‘nikkhepo’’ti vuccati. Tattha yathā anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādisāsanappaṭṭhānanayena soḷasavidhataṃ nātivattanti, evaṃ attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhabhāvanti āha ‘‘cattāro suttanikkhepā’’ti. Kāmañcettha attajjhāsayassa, aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāhi [Pg.57] saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati ajjhāsayapucchānusandhisabbhāvato, attajjhāsayaaṭṭhuppattīnaṃ pana aññamaññaṃ saṃsaggo natthīti nayidha niravaseso vitthāranayo sambhavati, tasmā ‘‘cattāro suttanikkhepā’’ti vuttaṃ. Atha vā yadipi aṭṭhuppattiyā ajjhāsayena siyā saṃsaggabhedo, tadantogadhattā pana sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattārova dassitāti daṭṭhabbaṃ. So panāyaṃ suttanikkhepo sāmaññabhāvato paṭhamaṃ vicāretabbo, tasmiṃ vicārite yassā aṭṭhuppattiyā idaṃ suttaṃ nikkhittaṃ, tassā vibhāgavasena ‘‘mamaṃ vā bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 1.5, 6), ‘‘appamattakaṃ kho paneta’’ntiādinā (dī. ni. 1.7), ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 1.28) ca pavattānaṃ suttānaṃ suttapadesānaṃ vaṇṇanā vuccamānā taṃtaṃanusandhidassanasukhatāya suviññeyyā hotīti āha ‘‘suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hotī’’ti.

5. ‘Nikkhittassa’ có nghĩa là ‘desitassa’ (đã được thuyết giảng). Thật vậy, sự thuyết giảng cũng được gọi là ‘nikkhepo’ (sự trình bày) vì nó đặt để các ý nghĩa như giới, v.v., cần được thuyết giảng, vào trong dòng tâm của các chúng sanh cần được giáo hóa. Ở đây, cũng như các kinh điển dù có hàng trăm, hàng ngàn loại khác nhau cũng không vượt quá mười sáu loại theo phương pháp thiết lập giáo pháp như phần phiền não, v.v., cũng vậy, theo cách trình bày kinh điển như do tự nguyện, v.v., có bốn loại, nên đã nói ‘bốn cách trình bày kinh điển’. Mặc dù ở đây, sự kết hợp khác biệt giữa (trình bày) do tự nguyện và do nhân duyên khởi sanh với (trình bày) do ý muốn của người khác và do câu hỏi có thể xảy ra, vì có sự liên kết giữa ý muốn và câu hỏi; tuy nhiên, vì không có sự kết hợp lẫn nhau giữa (trình bày) do tự nguyện và do nhân duyên khởi sanh, nên ở đây không thể có phương pháp giải thích chi tiết một cách trọn vẹn. Do đó, đã nói ‘bốn cách trình bày kinh điển’. Hoặc là, mặc dù có thể có sự kết hợp khác biệt giữa (trình bày) do nhân duyên khởi sanh và do ý muốn, nhưng vì các cách trình bày còn lại đã được bao hàm trong đó, nên chỉ có bốn cách được chỉ ra theo cách trình bày căn bản, cần phải hiểu như vậy. Và cách trình bày kinh điển này, do tính chất chung, nên được xem xét trước tiên. Khi đã xem xét điều đó, phần giải thích các kinh và các đoạn kinh được tiến hành như ‘Này các Tỳ khưu, về phần ta...’, v.v., ‘Thật vậy, điều này chỉ là nhỏ nhặt...’, v.v., và ‘Này các Tỳ khưu, có...’, v.v., theo sự phân chia của nhân duyên khởi sanh mà kinh này được trình bày, sẽ trở nên dễ hiểu nhờ sự dễ dàng trong việc thấy được mối liên kết tương ứng. Vì vậy, đã nói: ‘Khi đã xem xét cách trình bày kinh điển, phần giải thích được nói ra sẽ trở nên rõ ràng’.

‘‘Suttanikkhepā’’tiādīsu nikkhipanaṃ nikkhepo, suttassa nikkhepo suttassa kathanaṃ suttanikkhepo, suttadesanāti attho. Nikkhipīyatīti vā nikkhepo, suttaṃyeva nikkhepo suttanikkhepo. Attano ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi suttadesanākāraṇabhūtoti attajjhāsayo. Attano ajjhāsayo etassāti vā attajjhāsayo. Parajjhāsayoti etthāpi eseva nayo. Pucchāya vaso pucchāvaso, so etassa atthīti pucchavasiko. Araṇīyato attho, suttadesanāya vatthu. Atthassa uppatti atthuppatti, atthuppattiyeva aṭṭhuppatti, sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko. Atha vā nikkhipīyati suttaṃ etenāti suttanikkhepo, attajjhāsayādi eva. Etasmiṃ pana atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo, paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo, pucchīyatīti pucchā, pucchitabbo attho. Sotabbavasappavattaṃ dhammappaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasikā, tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pulliṅgavasena vuttaṃ ‘‘pucchāvasiko’’ti. Tathā aṭṭhuppattiyeva ‘‘aṭṭhuppattiko’’ti evampettha attho veditabbo.

Trong các từ như ‘suttanikkhepā’ (các cách trình bày kinh điển), ‘nikkhepo’ là sự trình bày. ‘Suttanikkhepo’ là sự trình bày kinh, tức là sự thuyết giảng kinh, có nghĩa là sự thuyết giảng kinh. Hoặc, ‘nikkhepo’ là cái được trình bày; chính kinh điển là sự trình bày, (nên gọi là) ‘suttanikkhepo’. ‘Attajjhāsayo’ là ý muốn của chính mình. (Kinh) được gọi là ‘attajjhāsayo’ (do tự nguyện) vì ý muốn đó là nguyên nhân của việc thuyết giảng kinh. Hoặc, (kinh) được gọi là ‘attajjhāsayo’ vì nó có ý muốn của chính mình (làm nguyên nhân). Trong từ ‘parajjhāsayo’ (do ý muốn của người khác) cũng theo phương pháp tương tự. ‘Pucchāvaso’ là sự tùy thuộc vào câu hỏi. (Kinh) được gọi là ‘pucchavasiko’ (do câu hỏi) vì nó có điều đó. ‘Attho’ là điều cần được thực hiện, là đối tượng của việc thuyết giảng kinh. ‘Atthuppatti’ là sự khởi sanh của sự việc. Chính ‘atthuppatti’ là ‘aṭṭhuppatti’. (Kinh) được gọi là ‘aṭṭhuppattiko’ (do nhân duyên khởi sanh) vì nó có điều đó. Hoặc là, ‘suttanikkhepo’ là cái mà kinh được trình bày qua đó, chính là (bốn loại) do tự nguyện, v.v. Tuy nhiên, trong cách giải thích ý nghĩa này: ‘attajjhāsayo’ là ý muốn của chính mình, ‘parajjhāsayo’ là ý muốn của người khác. ‘Pucchā’ là cái được hỏi, là ý nghĩa cần được hỏi. ‘Pucchāvasikā’ là lời nói của những người tiếp nhận pháp, diễn ra theo sự tùy thuộc vào điều cần được nghe. Chính từ đó, do liên quan đến từ ‘nikkhepa’, đã được nói ở giống đực là ‘pucchāvasiko’. Tương tự, chính ‘aṭṭhuppatti’ (được nói là) ‘aṭṭhuppattiko’. Ý nghĩa ở đây cần được hiểu như vậy.

Ettha ca paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhatā attajjhāsayassa visuṃ nikkhepabhāvo yutto. Tenevāha ‘‘kevalaṃ attano ajjhāsayeneva kathetī’’ti. Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ [Pg.58] desanānimittabhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃ kathaṃ aṭṭhuppattiyaṃ anavarodho, pucchāvasikaaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitadesanattā kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti na codetabbametaṃ. Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tathā hi dhammadāyādasuttādīnaṃ (ma. ni. 1.29) āmisuppādādidesanānimittaṃ ‘‘aṭṭhuppattī’’ti vuccati. Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayameva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo, pucchāvasena desito pucchāvasikoti pākaṭo yamatthoti. Attano ajjhāsayeneva kathesi dhammatantiṭhapanatthanti daṭṭhabbaṃ. Sammappadhānasuttantahārakoti anupubbena niddiṭṭhānaṃ saṃyuttake sammappadhānapaṭisaṃyuttānaṃ suttānaṃ āvaḷi, tathā iddhipādahārakādi. Vimuttiparipācanīyā dhammā saddhindriyādayo. Abhinīhāranti paṇidhānaṃ.

Và ở đây, việc (trình bày) do tự nguyện là một cách trình bày riêng biệt là hợp lý, vì nó không phụ thuộc vào các nguyên nhân như sự chín muồi của các căn của người khác. Chính vì thế, ngài đã nói: ‘Ngài thuyết giảng chỉ do ý muốn của chính mình’. Tuy nhiên, không nên nêu lên vấn đề này: làm thế nào mà (các kinh) do ý muốn của người khác và do câu hỏi, vốn được tiến hành khi có sự khởi sanh của ý muốn và câu hỏi của người khác làm nhân duyên cho sự thuyết giảng, lại không được bao hàm trong (loại) do nhân duyên khởi sanh? Hoặc làm thế nào mà (các kinh) do câu hỏi và do nhân duyên khởi sanh, vốn là những bài thuyết giảng được tiến hành theo ý muốn của người khác, lại không được bao hàm trong (loại) do ý muốn của người khác? Bởi vì, việc xem xét riêng (các loại) do ý muốn của người khác và do câu hỏi là do sự khởi sanh của nguyên nhân thuyết giảng kinh, vốn thoát khỏi sự phát nguyện, sự hỏi han, v.v., của người khác, đã được xem là (loại) do nhân duyên khởi sanh. Thật vậy, nhân duyên thuyết giảng như sự khởi sanh của vật thực, v.v., của các kinh như kinh Người Thừa Tự Pháp, v.v., được gọi là ‘aṭṭhuppatti’ (nhân duyên khởi sanh). Ý nghĩa rõ ràng là: (kinh) được thuyết giảng lấy chính ý muốn của người khác làm nhân duyên mà không có câu hỏi là (loại) do ý muốn của người khác; (kinh) được thuyết giảng theo câu hỏi là (loại) do câu hỏi. Cần phải hiểu rằng: ‘Ngài đã thuyết giảng chỉ do ý muốn của chính mình’ là vì mục đích thiết lập truyền thống chánh pháp. ‘Sammappadhānasuttantahārako’ (tập hợp các kinh Chánh Cần) là một chuỗi các kinh trong Tương Ưng Bộ liên quan đến Chánh Cần, được chỉ ra theo thứ tự. Tương tự như vậy đối với ‘iddhipādahārako’ (tập hợp Thần Túc), v.v. ‘Vimuttiparipācanīyā dhammā’ (các pháp làm cho giải thoát chín muồi) là tín quyền, v.v. ‘Abhinīhāraṃ’ là sự phát nguyện.

Vaṇṇāvaṇṇeti ettha ‘‘acchariyaṃ āvuso’’tiādinā bhikkhusaṅghena vutto vaṇṇopi saṅgahito, taṃ pana aṭṭhuppattiṃ katvā ‘‘atthi bhikkhave aññe ca dhammā’’tiādinā upari desanaṃ ārabhissatīti. ‘‘Mamaṃ vā bhikkhave pare vaṇṇaṃ bhāseyyu’’nti imissā desanāya brahmadattena vuttavaṇṇo aṭṭhuppattīti katvā vuttaṃ ‘‘antevāsī vaṇṇaṃ. Iti imaṃ vaṇṇāvaṇṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā’’ti. Vā-saddo upamānasamuccayasaṃsayavavassaggapadapūraṇavikappādīsu bahūsu atthesu dissati. Tathā hesa ‘‘paṇḍito vāpi tena so’’tiādīsu (dha. pa. 63) upamāne dissati, sadisabhāveti attho. ‘‘Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantī’’tiādīsu (su. ni. 203) samuccaye, ‘‘ke vā ime, kassa vā’’tiādīsu (pārā. 296) saṃsaye, ‘‘ayaṃ vā imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho’’tiādīsu vavassagge, ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.154) padapūraṇe, ‘‘ye hi keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.170) vikappe, idhāyaṃ vikappeyevāti dassento āha ‘‘vā-saddo vikappanattho’’ti. Para-saddo attheva aññatthe ‘‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.64, 65; ma. ni. 1.281; ma. ni. 2.223; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 4, 8) atthi adhike [Pg.59] ‘‘indriyaparopariyattañāṇa’’ntiādīsu (paṭi. ma. mātikā 68, 1.111) atthi pacchābhāge ‘‘parato āgamissatī’’tiādīsu. Atthi paccanīkabhāve ‘‘uppannaṃ parappavādaṃ saha dhammena suniggahitaṃ niggahetvā’’tiādīsu (dī. ni. 2.168). Idhāpi paccanīkabhāveti dassento āha ‘‘pareti paṭiviruddhā’’ti.

Ở đây, trong câu ‘vaṇṇāvaṇṇeti’, lời tán dương được nói bởi Tăng chúng tỳ khưu qua câu ‘acchariyaṃ āvuso’ (Thật kỳ diệu, thưa chư hiền) v.v... cũng được bao gồm. Lấy sự việc ấy làm nhân duyên phát khởi, ngài sẽ bắt đầu bài thuyết giảng ở trên bằng câu ‘atthi bhikkhave aññe ca dhammā’ (Này các tỳ khưu, có những pháp khác...) v.v... Đối với bài thuyết giảng ‘Mamaṃ vā bhikkhave pare vaṇṇaṃ bhāseyyu’ (Này các tỳ khưu, nếu những người khác có nói lời tán dương ta...), lời tán dương do Brahmadatta nói được xem là nhân duyên phát khởi, nên có câu nói ‘antevāsī vaṇṇaṃ. Iti imaṃ vaṇṇāvaṇṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā’ (lời tán dương người đệ tử. Như vậy, lấy sự tán dương và không tán dương này làm nhân duyên phát khởi). Từ ‘vā’ được thấy trong nhiều nghĩa như: so sánh, kết hợp, nghi ngờ, xác định, điền từ, lựa chọn, v.v... Thật vậy, từ này được thấy trong nghĩa so sánh ở các câu như ‘paṇḍito vāpi tena so’ (người trí cũng vậy) (Dhp. 63), có nghĩa là tương đồng. Trong nghĩa kết hợp ở các câu như ‘Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantī’ (Bậc hiền trí, bậc mâu-ni cũng cảm nhận điều ấy) (Sn. 203). Trong nghĩa nghi ngờ ở các câu như ‘ke vā ime, kassa vā’ (Những người này là ai, hay của ai?) (Pārā. 296). Trong nghĩa xác định ở các câu như ‘ayaṃ vā imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho’ (Vị này chắc chắn là kẻ ngu dốt nhất, si mê nhất trong các sa-môn, bà-la-môn này) (v.v...). Trong nghĩa điền từ ở các câu như ‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’ (Chàng trai trẻ này không biết chừng mực) (SN 2.154). Trong nghĩa lựa chọn ở các câu như ‘ye hi keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā’ (Này các tỳ khưu, bất kỳ sa-môn hay bà-la-môn nào...) (MN 1.170). Để chỉ ra rằng ở đây nó có nghĩa là lựa chọn, ngài nói ‘vā-saddo vikappanattho’ (từ ‘vā’ có nghĩa là lựa chọn). Từ ‘para’ có nghĩa là ‘người khác’ ở các câu như ‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyu’ (Nếu ta thuyết pháp mà những người khác không hiểu được...) (DN 2.64, 65; ...). Có nghĩa là ‘vượt trội’ ở các câu như ‘indriyaparopariyattañāṇa’ (trí biết tâm chúng sinh cao thấp) (Paṭi. ma. mātikā 68, 1.111). Có nghĩa là ‘về sau’ ở các câu như ‘parato āgamissatī’ (sẽ đến sau). Có nghĩa là ‘đối nghịch’ ở các câu như ‘uppannaṃ parappavādaṃ saha dhammena suniggahitaṃ niggahetvā’ (sau khi đã khéo nhiếp phục luận thuyết của người khác đã khởi lên một cách đúng pháp) (DN 2.168). Để chỉ ra rằng ở đây nó cũng có nghĩa là đối nghịch, ngài nói ‘pareti paṭiviruddhā’ (‘pare’ có nghĩa là những người đối nghịch).

Īdisesupīti ettha pi-saddo sambhāvane, tena ratanattayanimittampi akusalacittappavatti na kātabbā, pageva vaṭṭāmisalokāmisanimittanti dasseti. Sabhāvadhammato aññassa kattuabhāvajotanatthaṃ āhanatīti kattuatthe āghātasaddaṃ dasseti, tattha āhanatīti hiṃsati vibādhati, upatāpeti cāti attho. Āhanati etena, āhananamattaṃ vā āghātoti karaṇabhāvatthāpi sambhavantiyeva. Evaṃ avayavabhedanena āghāta-saddassa atthaṃ vatvā idāni tattha pariyāyenapi atthaṃ dassento ‘‘kopassetaṃ adhivacana’’nti āha. Ayañca nayo ‘‘appaccayo anabhiraddhī’’tiādīsupi yathāsambhavaṃ vattabbo. Appatītā honti tenāti pākaṭapariyāyena appaccaya-saddassa atthadassanaṃ, taṃmukhena pana na pacceti tenāti appaccayoti daṭṭhabbaṃ. Abhirādhayatīti sādhayati. Dvīhīti āghātaanabhiraddhipadehi. Ekenāti appaccayapadena. Sesānanti saññāviññāṇakkhandhānaṃ, saññāviññāṇaavasiṭṭhasaṅkhārakkhandhasaṅkhātānaṃ vā. Karaṇanti uppādanaṃ. Āghātādīnañhi pavattiyā paccayasamavāyanaṃ idha ‘‘karaṇa’’nti vuttaṃ, taṃ pana atthato uppādanameva. Anuppādanañhi sandhāya bhagavatā ‘‘na karaṇīyā’’ti vuttanti. Paṭikkhittameva ekuppādekavatthukekārammaṇekanirodhabhāvato.

Ở đây, trong câu ‘Īdisesupi’, từ ‘pi’ có nghĩa là khả năng. Qua đó, ngài chỉ ra rằng ngay cả đối với Tam Bảo, sự vận hành của tâm bất thiện cũng không nên được thực hiện, huống hồ là đối với các lợi lộc thế gian, lợi lộc trong vòng luân hồi. Để làm sáng tỏ sự không có tác nhân nào khác ngoài tự tánh của pháp, ngài chỉ ra từ ‘āghāta’ trong nghĩa tác nhân là ‘āhanati’ (nó làm tổn hại). Ở đây, ‘āhanati’ có nghĩa là làm hại, làm phiền não, và làm khổ não. ‘Āhanati etena’ (người ta làm tổn hại bằng cái này), hoặc ‘āhananamattaṃ vā āghāto’ (sự tổn hại đơn thuần là āghāta), do đó các nghĩa công cụ và hành động cũng có thể có. Sau khi nói về ý nghĩa của từ ‘āghāta’ bằng cách phân tích thành phần như vậy, bây giờ để chỉ ra ý nghĩa theo từ đồng nghĩa, ngài nói ‘kopassetaṃ adhivacanaṃ’ (đây là một tên gọi khác của sự tức giận). Phương pháp này cũng nên được áp dụng cho các từ ‘appaccayo’, ‘anabhiraddhī’ v.v... tùy theo trường hợp. ‘Appatītā honti tenāti’ (họ không hài lòng vì điều đó) là sự trình bày ý nghĩa của từ ‘appaccaya’ theo cách giải thích thông thường. Tuy nhiên, qua đó, nên hiểu là ‘na pacceti tenāti appaccayo’ (người ta không tin tưởng vào điều đó, nên gọi là appaccayo). ‘Abhirādhayati’ có nghĩa là ‘sādhayati’ (làm cho hài lòng, thành tựu). ‘Dvīhi’ (bởi hai) là bởi các từ ‘āghāta’ và ‘anabhiraddhi’. ‘Ekena’ (bởi một) là bởi từ ‘appaccaya’. ‘Sesānaṃ’ (của những cái còn lại) là của tưởng uẩn và thức uẩn, hoặc của hành uẩn được gọi là phần còn lại sau tưởng và thức. ‘Karaṇaṃ’ (sự làm) là sự làm cho sanh khởi. Sự tập hợp các duyên cho sự vận hành của sân hận v.v... ở đây được gọi là ‘karaṇaṃ’, nhưng về mặt ý nghĩa, nó chính là sự làm cho sanh khởi. Bởi vì Đức Thế Tôn đã nói ‘na karaṇīyā’ (không nên được làm) là nhắm đến sự không làm cho sanh khởi. (Nó) chỉ bị bác bỏ vì có cùng một sự sanh khởi, cùng một vật nền, cùng một đối tượng, và cùng một sự diệt.

Tatthāti tasmiṃ manopadose. Tumhanti ‘‘tumhāka’’nti iminā samānattho eko saddo ‘‘yathā amhāka’’nti iminā samānattho ‘‘amha’’nti ayaṃ saddo. Yathāha, ‘‘tasmā hi amhaṃ daharā na miyyare’’ti (jā. 1.9.93, 99). ‘‘Antarāyo’’ti idaṃ manopadosassa akaraṇīyatāya kāraṇavacanaṃ. Yasmā tumhākaṃyeva ca bhaveyya tena kopādinā paṭhamajjhānādīnaṃ antarāyo, tasmā te kopādipariyāyena vuttā āghātādayo na karaṇīyāti attho. Tena nāhaṃ ‘‘sabbaññū’’ti issarabhāvena tumhe tato nivāremi, atha kho iminā nāma kāraṇenāti dasseti. Taṃ pana kāraṇavacanaṃ [Pg.60] yasmā ādīnavavibhāvanaṃ hoti, tasmā āha ‘‘ādīnavaṃ dassento’’ti. ‘‘Api nu tumhe’’tiādinā manopadoso na kālantarabhāvinoyeva hitasukhassa antarāyakaro, atha kho taṅkhaṇappavattirahassapi hitasukhassa antarāyakaroti manopadose ādīnavaṃ daḷhataraṃ katvā dasseti. Yesaṃ kesañci ‘‘pare’’tiādīsu viya na paṭiviruddhānaṃyevāti attho. Tenevāha ‘‘kupito’’tiādi.

‘Tattha’ có nghĩa là ‘tasmiṃ manopadose’ (trong sự ô nhiễm của tâm ấy). ‘Tumhaṃ’ là một từ có cùng nghĩa với ‘tumhākaṃ’ (của các ông), giống như từ ‘amhaṃ’ có cùng nghĩa với ‘amhākaṃ’ (của chúng tôi). Như có câu nói: ‘tasmā hi amhaṃ daharā na miyyare’ (vì thế, những đứa trẻ của chúng tôi không chết) (Jā. 1.9.93, 99). ‘Antarāyo’ (sự chướng ngại) là lời nói về lý do tại sao không nên có sự ô nhiễm của tâm. Nghĩa là: Bởi vì sự chướng ngại đối với sơ thiền v.v... sẽ chỉ xảy ra cho chính các ông do sự tức giận ấy v.v..., cho nên sự sân hận v.v... được nói đến như là từ đồng nghĩa của sự tức giận không nên được làm. Qua đó, ngài chỉ ra rằng: ‘Ta không ngăn cản các ông khỏi điều đó với tư cách là một đấng toàn tri có quyền uy, mà là vì lý do này.’ Bởi vì lời nói về lý do ấy là sự giải thích về sự nguy hại, nên ngài nói ‘ādīnavaṃ dassento’ (chỉ ra sự nguy hại). Bằng câu ‘Api nu tumhe’ (Này, có phải các ông...) v.v..., ngài chỉ ra một cách mạnh mẽ hơn sự nguy hại trong sự ô nhiễm của tâm, rằng sự ô nhiễm của tâm không chỉ là chướng ngại cho hạnh phúc và lợi ích sẽ có trong tương lai, mà còn là chướng ngại cho hạnh phúc và lợi ích đang diễn ra ngay trong khoảnh khắc đó. ‘Yesaṃ kesañci’ (của bất kỳ ai) có nghĩa là không chỉ của những người đối nghịch, như trong câu ‘pare’ (những người khác) v.v... Chính vì thế, ngài nói ‘kupito’ (người tức giận) v.v...

Andhatamanti andhabhāvakaratamaṃ. Yanti yattha. Bhummatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Yasmiṃ kāle kodho sahate naraṃ, andhatamaṃ tadā hotīti sambandho. Yanti vā kāraṇavacanaṃ, yasmā kodho uppajjamāno naraṃ abhibhavati, tasmā andhatamaṃ tadā hoti, yadā kodhoti attho yaṃtaṃsaddānaṃ ekantasambandhibhāvato. Atha vā yanti kiriyāya parāmasanaṃ. Kodho sahateti yadetaṃ kodhassa sahanaṃ abhibhavanaṃ, etaṃ andhakāratamabhavananti attho. Atha vā yaṃ naraṃ kodho sahate abhibhavati, tassa andhatamaṃ tadā hoti, tato ca kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passatīti. Antaratoti abbhantarato, cittato vā.

Andhatamanti (bóng tối mịt mù) có nghĩa là bóng tối làm cho mù lòa. Yanti (khi ấy) là nơi chốn. Bởi vì, đây là đối cách được dùng theo nghĩa của vị trí cách. Vào lúc nào sân hận chế ngự người, khi ấy có bóng tối mịt mù, đây là sự liên kết. Hoặc yanti là từ ngữ chỉ nguyên nhân, bởi vì sân hận khi sanh khởi chế ngự người, do đó khi ấy có bóng tối mịt mù, khi có sân hận là ý nghĩa, do vì các từ yaṃ và taṃ có mối liên hệ hoàn toàn. Hoặc là, yanti là sự đề cập đến hành động. Sân hận chế ngự, sự chế ngự, sự áp đảo này của sân hận, điều ấy là trạng thái của bóng tối mịt mù là ý nghĩa. Hoặc là, sân hận chế ngự, áp đảo người nào, khi ấy có bóng tối mịt mù đối với người ấy, và do đó người sân hận không biết được ý nghĩa, người sân hận không thấy được pháp. Antaratoti (từ bên trong) là từ phía trong, hay từ tâm.

‘‘Idañcidañca kāraṇa’’nti iminā sabbaññū eva amhākaṃ satthā aviparītadhammadesanattā, svākkhāto dhammo ekantaniyyānikattā, suppaṭipanno saṅgho saṃkilesarahitattāti imamatthaṃ dasseti. ‘‘Idañcidañca kāraṇa’’nti etena ca ‘‘na sabbaññū’’tiādivacanaṃ abhūtaṃ atacchanti nibbeṭhitaṃ hoti. Dutiyaṃ padanti ‘‘ataccha’’nti padaṃ. Paṭhamassāti ‘‘abhūta’’nti padassa. Catutthañcāti ‘‘na ca panetaṃ amhesu saṃvijjatī’’ti padaṃ. Tatiyassāti ‘‘natthi cetaṃ amhesū’’ti padassa. Avaṇṇeyevāti kāraṇapatirūpakaṃ vatvā dosapatiṭṭhāpanavasena nindane eva. Na sabbatthāti kevalaṃ akkosanakhuṃsanavambhanādīsu na ekantena nibbeṭhanaṃ kātabbanti attho. Vuttamevatthaṃ ‘‘yadi hī’’tiādinā pākaṭaṃ katvā dasseti.

Bằng câu “Idañcidañca kāraṇa” (nguyên nhân là điều này và điều này), ngài chỉ ra ý nghĩa này rằng: “Bậc Đạo Sư của chúng ta chắc chắn là bậc Toàn Tri, do vì thuyết giảng Chánh pháp không sai lạc; Chánh pháp đã được khéo thuyết giảng, do vì có tính chất nhất hướng xuất ly; chúng Tăng đã khéo thực hành, do vì không có các phiền não.” Và bằng câu “Idañcidañca kāraṇa” này, lời nói v.v… “na sabbaññū” (không phải là bậc Toàn Tri) được giải thích là không có thực, không chân thật. Dutiyaṃ padaṃ (từ ngữ thứ hai) là từ ngữ “ataccha” (không chân thật). Paṭhamassa (của từ ngữ thứ nhất) là của từ ngữ “abhūta” (không có thực). Và catutthañca (từ ngữ thứ tư) là từ ngữ “na ca panetaṃ amhesu saṃvijjatī” (và điều này lại không được tìm thấy ở nơi chúng tôi). Tatiyassa (của từ ngữ thứ ba) là của từ ngữ “natthi cetaṃ amhesū” (và điều này không có ở nơi chúng tôi). Avaṇṇeyeva (chỉ trong sự chê bai) là chỉ trong sự khiển trách bằng cách xác lập tội lỗi sau khi đã nói lên điều tương tự như nguyên nhân. Na sabbattha (không phải ở tất cả) có nghĩa là sự giải thích không nên được thực hiện một cách hoàn toàn chỉ ở trong những trường hợp mắng nhiếc, khinh miệt, sỉ nhục, v.v… Ngài chỉ ra ý nghĩa đã được nói đến bằng cách làm cho sáng tỏ qua câu “yadi hī” (bởi vì nếu) v.v…

6. Ānandanti pamodanti etena dhammena taṃsamaṅgino sattāti ānanda-saddassa karaṇatthataṃ dasseti. Sobhanaṃ mano assāti sumano, sobhanaṃ vā mano sumano, tassa bhāvo somanassanti tadaññadhammānampi sampayuttānaṃ somanassabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati ruḷhīsaddattā [Pg.61] yathā ‘‘paṅkaja’’nti dassento ‘‘cetasikasukhassetaṃ adhivacana’’nti āha. Ubbilayatīti ubbilaṃ, bhindati purimāvatthāya visesaṃ āpajjatīti attho. Ubbilameva ubbilāvitaṃ, tassa bhāvo ubbilāvitattaṃ. Yāya uppannāya kāyacittaṃ vātapūritabhastā viya uddhumāyanākārappattaṃ hoti, tassā gehassitāya odaggiyapītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Tenevāha ‘‘uddhaccāvahāyā’’tiādi. Idhāpi ‘‘kiñcāpi tesaṃ bhikkhūnaṃ ubbilāvitameva natthi, atha kho āyatiṃ kulaputtānaṃ edisesupi ṭhānesu akusaluppattiṃ paṭisedhento dhammanettiṃ ṭhapetī’’ti, ‘‘dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandho vutto’’ti ettha ‘‘tesaṃ vasena sesānampi sampayuttadhammānaṃ karaṇaṃ paṭikkhittamevā’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ, ‘‘pi-saddo sambhāvane’’tiādinā idha ca vuttanayena attho yathāsambhavaṃ veditabbo. ‘‘Tumhaṃyevassa tena antarāyo’’ti etthāpi ‘‘antarāyoti ida’’ntiādinā heṭṭhā avaṇṇapakkhe vuttanayena attho veditabbo.

6. Ānandanti (họ vui mừng) là các chúng sanh có được sự tương ưng với pháp ấy nên hoan hỷ, (qua đó) ngài chỉ ra ý nghĩa công cụ của từ ngữ ānanda. Sobhanaṃ mano assāti sumano (người có ý tốt đẹp), hoặc sobhanaṃ mano sumano (ý tốt đẹp), trạng thái của điều ấy là somanassa (sự hân hoan). Phải chăng trạng thái hân hoan cũng xảy đến cho các pháp tương ưng khác với pháp ấy? (Câu trả lời là) không xảy đến, do vì là từ ngữ quy ước giống như “paṅkaja” (sanh từ bùn), trong khi chỉ ra (điều này) ngài đã nói: “cetasikasukhassetaṃ adhivacana” (đây là tên gọi của lạc thuộc tâm). Ubbilayatīti ubbilaṃ (nó làm cho nổi phồng lên nên là sự nổi phồng), nó phá vỡ, đạt đến sự đặc biệt của trạng thái trước đây là ý nghĩa. Chính sự nổi phồng là ubbilāvitaṃ, trạng thái của điều ấy là ubbilāvitattaṃ (trạng thái phồng lên). Đây là tên gọi của hỷ có sự phấn khích, quyến thuộc với gia đình mà khi nó sanh lên thì thân và tâm đạt đến tình trạng phồng lên giống như ống bễ được thổi đầy gió. Do đó, ngài đã nói: “uddhaccāvahāyā” (để dẫn đến sự trạo cử) v.v… Ở đây cũng vậy, ý nghĩa nên được hiểu theo như cách thức đã được nói đến ở đây qua câu “pi-saddo sambhāvane” (từ ngữ ‘pi’ có nghĩa là khả năng) v.v… và ở trong Chú giải qua các câu: “Mặc dù các vị tỳ khưu ấy không có chính sự phồng lên, tuy nhiên ngài đặt ra khuôn khổ của pháp trong khi ngăn chặn sự sanh khởi của bất thiện ở trong những trường hợp tương tự đối với các thiện gia nam tử trong tương lai,” và “Với hai từ ngữ, hành uẩn đã được nói đến; với một từ ngữ, thọ uẩn đã được nói đến,” ở đây là “thông qua các pháp ấy, việc thực hiện các pháp tương ưng còn lại chắc chắn đã bị ngăn cấm.” Ở đây, trong câu “Tumhaṃyevassa tena antarāyo” (chính các ông sẽ có sự nguy hiểm do điều ấy) cũng vậy, ý nghĩa nên được hiểu theo như cách thức đã được nói đến ở phần dưới trong vế chê bai qua câu “antarāyoti ida” (sự nguy hiểm là điều này) v.v…

Kasmā panetanti ca vakkhamānaṃyeva atthaṃ manasi katvā codeti. Ācariyo ‘‘saccaṃ vaṇṇita’’nti tamatthaṃ paṭijānitvā ‘‘taṃ pana nekkhammanissita’’ntiādinā pariharati. Tattha etanti ānandādīnaṃ akaraṇīyatāvacanaṃ. Nanu bhagavatā vaṇṇitanti sambandho. Kasiṇenāti kasiṇatāya sakalabhāvena. Keci pana ‘‘jambudīpassāti karaṇe sāmivacana’’nti vadanti, tesaṃ matena kasiṇajambudīpa-saddānaṃ samānādhikaraṇabhāvo daṭṭhabbo. Tasmāti yasmā gehassitapītisomanassaṃ jhānādīnaṃ antarāyakaraṃ, tasmā. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘somanassaṃ pāhaṃ devānaṃ inda duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī’’ti (dī. ni. 2.359). ‘‘Ayañhī’’tiādi yena sampayuttā pīti antarāyakarī, taṃ dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha ‘‘idañhi lobhasahagataṃ pītisomanassa’’nti vattabbaṃ siyā, pītiggahaṇena pana somanassampi gahitameva hoti somanassarahitāya pītiyā abhāvatoti pītiyeva gahitāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā sevitabbāsevitabbavibhāgavacanato somanassassa pākaṭo antarāyakarabhāvo, na tathā pītiyāti pītiyeva lobhasahagatattena [Pg.62] visesetvā vuttā. ‘‘Luddho attha’’ntiādigāthānaṃ ‘‘kuddho attha’’ntiādi gāthāsu viya attho daṭṭhabbo.

Và ngài nêu lên sự chất vấn “Kasmā panetaṃ” (nhưng tại sao điều này) sau khi đã suy xét ở trong tâm về ý nghĩa chắc chắn sẽ được nói đến. Vị Luận sư, sau khi đã thừa nhận ý nghĩa ấy rằng: “Saccaṃ vaṇṇitaṃ” (sự thật là đã được tán dương), đã giải quyết bằng câu “taṃ pana nekkhammanissitaṃ” (tuy nhiên, điều ấy nương tựa vào sự xuất ly) v.v… Ở đó, etaṃ (điều này) là lời nói về việc không nên thực hiện các pháp ānanda v.v… Nanu bhagavatā vaṇṇitaṃ (chẳng phải đã được đức Thế Tôn tán dương hay sao), đây là sự liên kết. Kasiṇena (một cách toàn thể) là bằng tính chất toàn thể, bằng trạng thái trọn vẹn. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Jambudīpassa là sở thuộc cách được dùng theo nghĩa của công cụ cách.” Theo ý kiến của các vị ấy, sự đồng nhất vị trí của các từ ngữ kasiṇa và jambudīpa nên được nhận thấy. Tasmā (do đó) là bởi vì hỷ và hân hoan quyến thuộc với gia đình là điều gây ra sự nguy hiểm cho các tầng thiền v.v…, do đó. Và điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: “Này Thiên chủ, Như Lai nói về sự hân hoan bằng hai phương diện: nên được thực hành và không nên được thực hành.” Câu “Ayañhī” (bởi vì điều này) v.v… đã được nói đến nhằm mục đích chỉ ra rằng hỷ tương ưng với pháp nào thì gây ra sự nguy hiểm. Ở đó, đáng lẽ nên được nói là “idañhi lobhasahagataṃ pītisomanassaṃ” (bởi vì hỷ và hân hoan này đi kèm với tham), tuy nhiên do việc đề cập đến hỷ nên hân hoan cũng chắc chắn đã được đề cập đến, do vì không có hỷ mà không có hân hoan, do đó chỉ có hỷ đã được đề cập đến, điều này nên được nhận thấy. Hoặc là, từ lời nói về sự phân chia nên thực hành và không nên thực hành, trạng thái gây ra sự nguy hiểm của hân hoan là điều hiển nhiên, nhưng không như thế đối với hỷ. Do đó, chỉ có hỷ đã được nói đến sau khi đã được làm cho đặc biệt bằng tính chất đi kèm với tham. Ý nghĩa của các câu kệ “Luddho atthaṃ” (người tham lam … ý nghĩa) v.v… nên được nhận thấy giống như ở trong các câu kệ “kuddho atthaṃ” (người sân hận … ý nghĩa) v.v…

‘‘Mamaṃ vā bhikkhave pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra ce tumhe assatha ānandino sumanā ubbilāvitā, api nu tumhe paresaṃ subhāsitadubbhāsitaṃ ājāneyyāthāti. No hetaṃ bhante’’ti ayaṃ tatiyavāro, so desanākāle nīharitvā desetabbapuggalābhāvato desanāya anāgatopi tadatthasambhavato atthato āgatoyevāti daṭṭhabbo yathā taṃ kathāvatthupakaraṇaṃ vitthāravasenāti adhippāyo. ‘‘Atthato āgato yevā’’ti etena saṃvaṇṇanākāle tathā bujjhanakasattānaṃ vasena so vāro ānetvā vattabboti dasseti. ‘‘Yatheva hī’’tiādinā tamevatthasambhavaṃ vibhāveti. Vuttanayenāti ‘‘tatra tumhehīti tasmiṃ vaṇṇe tumhehī’’tiādinā, ‘‘dutiyaṃ padaṃ paṭhamassa padassa, catutthañca tatiyassa vevacana’’ntiādinā ca vuttanayena.

“Này các Tỳ khưu, nếu những người khác nói lời tán dương Ta, hoặc nói lời tán dương Pháp, hoặc nói lời tán dương Tăng, nếu khi ấy các thầy hoan hỷ, vui mừng, phấn khởi, thì liệu các thầy có thể biết được lời nói của người khác là khéo nói hay vụng nói không? - Bạch Thế Tôn, không thể được.” Đây là trường hợp thứ ba. Trường hợp ấy, vào lúc thuyết giảng, do không có người cần được thuyết giảng (về điều đó) nên đã không được đề cập đến trong bài kinh, nhưng do ý nghĩa của nó có thể xảy ra, nên cần được hiểu là đã được bao hàm về mặt ý nghĩa, ý muốn nói là giống như trong bộ Kathāvatthu theo cách trình bày chi tiết. Bằng câu “đã được bao hàm về mặt ý nghĩa,” điều này cho thấy rằng vào lúc chú giải, trường hợp đó được đưa ra và giải thích cho những chúng sanh có thể hiểu được như vậy. Bằng câu bắt đầu bằng “Ví như,” ngài làm sáng tỏ khả năng xảy ra của ý nghĩa đó. “Theo phương pháp đã nói” có nghĩa là theo phương pháp đã được nói đến bắt đầu bằng câu “khi ấy các thầy, tức là đối với lời tán dương ấy, các thầy” và bắt đầu bằng câu “từ thứ hai là đồng nghĩa với từ thứ nhất, và từ thứ tư là đồng nghĩa với từ thứ ba.”

Cūḷasīlavaṇṇanā

Luận Giải về Tiểu Giới

7. Nivatto amūlakattā vissajjetabbatābhāvato. Anuvattatiyeva vissajjetabbatāya adhikatabhāvato. Anusandhiṃ dassessati ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā. Oranti vā aparabhāgo ‘‘orato bhogaṃ, oraṃ pāra’’ntiādīsu viya. Atha vā heṭṭhāattho ora-saddo ‘‘oraṃ āgamanāya ye paccayā, te orambhāgiyāni saṃyojanānī’’tiādīsu viya. Sīlañhi samādhipaññāyo apekkhitvā aparabhāgo, heṭṭhābhūtañca hotīti. Sīlamattakanti ettha matta-saddo appakattho vā ‘‘bhesajjamattā’’tiādīsu (dī. ni. 1.447) viya. Visesanivattiattho vā ‘‘avitakkavicāramattā dhammā (dha. sa. tikamātikā 6), manomattā dhātu manodhātū’’ti ca ādīsu viya. ‘‘Appamattakaṃ, oramattaka’’nti padadvayena sāmaññato vuttoyeva hi attho sīlamattakanti visesavasena vutto. Atha vā sīlenapi tadekadesasseva saṅgahaṇatthaṃ [Pg.63] appakatthavācako, visesanivattiattho eva vā ‘‘sīlamattaka’’nti ettha matta-saddo vutto. Tathā hi indriyasaṃvarapaccayasannissitasīlāni idha desanaṃ anāruḷhāni. Na hi tāni pātimokkhaājīvapārisuddhisīlāni viya sabbaputhujjanesu pākaṭānīti. ‘‘Ussāhaṃ katvā’’ti etena ‘‘vadamāno’’ti ettha sattiatthaṃ māna-saddaṃ dasseti.

7. (Nó) đã dừng lại do không có căn bản, do không có điều gì cần phải giải quyết. (Nó) vẫn tiếp tục do có nhiều điều cần phải giải quyết. Sẽ chỉ ra sự liên kết bằng câu bắt đầu bằng “Này các Tỳ khưu, có...”. Hoặc “ora” (bờ bên này) có nghĩa là phần sau, giống như trong các câu “tài sản ở bờ bên này,” “bờ bên này, bờ bên kia.” Hoặc từ “ora” có nghĩa là thấp hơn, giống như trong câu “những duyên nào đưa đến sự trở lại bờ bên này, chúng là các hạ phần kiết sử.” Vì giới, so với định và tuệ, là phần sau và là phần thấp hơn. Trong từ “sīlamattakaṃ” (chỉ là giới), từ “matta” có nghĩa là nhỏ bé, giống như trong câu “chỉ một ít thuốc” (Dī. Ni. 1.447); hoặc có nghĩa là loại trừ đặc tính khác, giống như trong các câu “các pháp chỉ không có tầm không có tứ” (Dha. Sa. Tikamātikā 6), và “giới chỉ là ý là ý giới.” Thật vậy, ý nghĩa được nói một cách tổng quát bằng hai từ “appamattakaṃ” (chỉ là nhỏ bé) và “oramattakaṃ” (chỉ là phần thấp) đã được nói một cách đặc biệt bằng từ “sīlamattakaṃ” (chỉ là giới). Hoặc, để bao gồm chỉ một phần của giới, từ “matta” trong “sīlamattakaṃ” được nói với nghĩa là nhỏ bé, hoặc với nghĩa là loại trừ đặc tính khác. Thật vậy, các giới như thu thúc lục căn và giới liên quan đến vật dụng đã không được đưa vào bài thuyết giảng ở đây. Vì chúng không hiển nhiên đối với tất cả phàm phu như giới bổn Pātimokkha và giới thanh tịnh mạng. Bằng câu “sau khi đã nỗ lực,” ngài chỉ ra rằng tiếp vị ngữ “māna” trong từ “vadamāno” (đang nói) có nghĩa là hiện tại.

Alaṅkaraṇaṃ vibhūsanaṃ alaṅkāro, kuṇḍalādipasādhanaṃ vā. Ūnaṭṭhānapūraṇaṃ maṇḍanaṃ. Maṇḍaneti maṇḍanahetu. Atha vā maṇḍatīti maṇḍano, maṇḍanajātiko puriso. Bahuvacanatthe ca idaṃ ekavacanaṃ, maṇḍanasīlesūti attho. Paripūrakārīti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena sakalampi sīlathomana suttaṃ dasseti. Candananti candanasahacaraṇato candanagandho, tathā tagarādīsupi. Satañca gandhoti ettha gandho viyāti gandhoti vutto sīlanibandhano thutighoso. Sīlañhi kittiyā nimittaṃ. Yathāha ‘‘sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (dī. ni. 2.150; a. ni. 5.213; mahāva. 285). Pavāyatīti pakāsati. Gandhāva gandhajātā.

“Alaṅkāra” là sự trang hoàng, sự trang điểm, hoặc là đồ trang sức như bông tai. “Maṇḍana” là sự làm đầy những chỗ thiếu sót. “Maṇḍana” (trong ngữ cảnh này) là nguyên nhân của sự trang điểm. Hoặc, “maṇḍano” là người trang điểm, người có bản chất trang điểm. Và đây là số ít được dùng với nghĩa số nhiều, có nghĩa là “những người có bản chất trang điểm.” Trong câu “làm cho viên mãn,” từ “iti” có nghĩa là “vân vân” hoặc có nghĩa là “loại.” Do đó, nó chỉ toàn bộ bài kinh tán thán giới. “Candana” (chiên-đàn) có nghĩa là hương chiên-đàn do đi kèm với cây chiên-đàn; tương tự đối với tagara và các loại khác. Trong câu “và hương của bậc chân nhân,” tiếng tán dương dựa vào giới được gọi là “hương” vì nó giống như hương thơm. Vì giới là nhân của danh tiếng. Như đã nói: “Tiếng lành đồn xa về người có giới, người đầy đủ giới hạnh” (Dī. Ni. 2.150; A. Ni. 5.213; Mahāva. 285). “Pavāyati” (lan tỏa) có nghĩa là tỏa sáng. “Gandhāva” là các loại hương.

‘‘Appakaṃ bahuka’’nti idaṃ pārāpāraṃ viya aññamaññaṃ upanidhāya vuccatīti āha ‘‘upariguṇe upanidhāyā’’ti. Sīlañhīti ettha hi-saddo hetuattho, tena idaṃ dasseti ‘‘yasmā sīlaṃ kiñcāpi patiṭṭhābhāvena samādhissa bahukāraṃ, pabhāvādiguṇavisese panassa upanidhāya kalampi na upeti, tathā samādhi ca paññāyā’’ti. Tenevāha ‘‘tasmā’’tiādi. Idāni ‘‘katha’’nti pucchitvā samādhissa ānubhāvaṃ vitthārato vibhāveti. ‘‘Abhi…pe… mūle’’ti idaṃ yamakapāṭihāriyassa supākaṭabhāvadassanatthaṃ, aññehi bodhimūlañātisamāgamādīsu katapāṭihāriyehi visesanatthañca vuttaṃ. Yamakapāṭihāriyakaraṇatthāya hi bhagavato citte uppanne tadanucchavikaṃ ṭhānaṃ icchitabbanti ratanamaṇḍapādi sakkassa devarañño āṇāya vissakammunā nimmitanti vadanti, bhagavatāva nimmitanti apare. ‘‘Yo koci evarūpaṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ samattho atthi ce, āgacchatū’’ti codanāsadisattā vuttaṃ ‘‘attādānaparidīpana’’nti. Tattha attādānaṃ anuyogo, titthiyānaṃ tathā [Pg.64] kātuṃ asamatthattā, ‘‘karissāmā’’ti pubbe uṭṭhitattā titthiyaparimaddanaṃ.

“Ít” và “nhiều” này, giống như bờ bên này và bờ bên kia, được nói ra bằng cách so sánh với nhau, nên ngài nói “bằng cách so sánh với các phẩm chất cao hơn.” Trong từ “Sīlañhi” (Vì giới), từ “hi” có nghĩa là nguyên nhân. Bằng từ đó, ngài chỉ ra điều này: “Bởi vì giới, mặc dù là nền tảng rất hữu ích cho định, nhưng khi so sánh với các phẩm chất đặc biệt như uy lực của định, thì không đáng một phần nhỏ; tương tự, định (so với) tuệ.” Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng “Vì vậy.” Bây giờ, sau khi hỏi “Như thế nào?”, ngài giải thích chi tiết về uy lực của định. Câu “Abhi…pe… mūle” này được nói để chỉ ra sự hiển nhiên của Song Thông, và để phân biệt với các thần thông khác được thực hiện ở cội Bồ-đề, trong cuộc họp mặt quyến thuộc, v.v. Vì khi tâm của Đức Thế Tôn khởi lên ý muốn thực hiện Song Thông, Ngài mong muốn một nơi thích hợp, nên người ta nói rằng bảo tòa bằng châu báu v.v. đã được Vissakamma tạo ra theo lệnh của vua trời Sakka; những người khác nói rằng chúng được chính Đức Thế Tôn tạo ra. Vì giống như một lời thách thức “Nếu có ai có khả năng thực hiện một thần thông như vậy, hãy đến đây,” nên nó được gọi là “sự biểu dương việc tự mình đảm nhận.” Ở đây, “tự mình đảm nhận” là sự thách thức. Vì các ngoại đạo không có khả năng làm như vậy, và vì trước đó họ đã đứng lên nói “chúng tôi sẽ làm,” nên đây là sự khuất phục các ngoại đạo.

Uparimakāyatotiādi paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.116).

Câu bắt đầu bằng “Uparimakāyato” (từ phần thân trên) có trong bộ Paṭisambhidāmagga (Vô Ngại Giải Đạo) (Paṭi. Ma. 1.116).

Tatthāyaṃ pāḷiseso –

Ở đây, phần Pāli còn lại là –

‘‘Heṭṭhimakāyato aggikkhandho pavattati, uparimakāyato udakadhārā pavattati. Puratthimakāyato aggi, pacchimakāyato udakaṃ. Pacchimakāyato aggi, puratthimakāyato udakaṃ. Dakkhiṇaakkhito aggi, vāmaakkhito udakaṃ. Vāmaakkhito aggi, dakkhiṇaakkhito udakaṃ. Dakkhiṇakaṇṇasotato aggi, vāmakaṇṇasotato udakaṃ. Vāmakaṇṇasotato aggi, dakkhiṇakaṇṇasotato udakaṃ. Dakkhiṇanāsikāsotato aggi, vāmanāsikāsotato udakaṃ. Vāmanāsikāsotato aggi, dakkhiṇanāsikāsotato udakaṃ. Dakkhiṇaaṃsakūṭato aggi, vāmaaṃsakūṭato udakaṃ. Vāmaaṃsakūṭato aggi, dakkhiṇaaṃsakūṭato udakaṃ. Dakkhiṇahatthato aggi, vāmahatthato udakaṃ. Vāmahatthato aggi, dakkhiṇahatthato udakaṃ. Dakkhiṇapassato aggi, vāmapassato udakaṃ. Vāmapassato aggi, dakkhiṇapassato udakaṃ. Dakkhiṇapādato aggi, vāmapādato udakaṃ. Vāmapādato aggi, dakkhiṇapādato udakaṃ. Aṅgulaṅgulehi aggi, aṅgulantarikāhi udakaṃ. Aṅgulantarikāhi aggi, aṅgulaṅgulehi udakaṃ. Ekekalomato aggi, ekekalomato udakaṃ. Lomakūpato lomakūpato aggikkhandho pavattati, lomakūpato lomakūpato udakadhārā pavattatī’’ti (paṭi. ma. 1.116).

‘Từ phần thân dưới, khối lửa tuôn ra; từ phần thân trên, dòng nước tuôn ra. Từ phần thân phía trước, lửa (tuôn ra); từ phần thân phía sau, nước (tuôn ra). Từ phần thân phía sau, lửa (tuôn ra); từ phần thân phía trước, nước (tuôn ra). Từ mắt phải, lửa (tuôn ra); từ mắt trái, nước (tuôn ra). Từ mắt trái, lửa (tuôn ra); từ mắt phải, nước (tuôn ra). Từ lỗ tai phải, lửa (tuôn ra); từ lỗ tai trái, nước (tuôn ra). Từ lỗ tai trái, lửa (tuôn ra); từ lỗ tai phải, nước (tuôn ra). Từ lỗ mũi phải, lửa (tuôn ra); từ lỗ mũi trái, nước (tuôn ra). Từ lỗ mũi trái, lửa (tuôn ra); từ lỗ mũi phải, nước (tuôn ra). Từ chỏm vai phải, lửa (tuôn ra); từ chỏm vai trái, nước (tuôn ra). Từ chỏm vai trái, lửa (tuôn ra); từ chỏm vai phải, nước (tuôn ra). Từ tay phải, lửa (tuôn ra); từ tay trái, nước (tuôn ra). Từ tay trái, lửa (tuôn ra); từ tay phải, nước (tuôn ra). Từ hông phải, lửa (tuôn ra); từ hông trái, nước (tuôn ra). Từ hông trái, lửa (tuôn ra); từ hông phải, nước (tuôn ra). Từ chân phải, lửa (tuôn ra); từ chân trái, nước (tuôn ra). Từ chân trái, lửa (tuôn ra); từ chân phải, nước (tuôn ra). Từ các ngón tay ngón chân, lửa (tuôn ra); từ các kẽ ngón tay ngón chân, nước (tuôn ra). Từ các kẽ ngón tay ngón chân, lửa (tuôn ra); từ các ngón tay ngón chân, nước (tuôn ra). Từ mỗi sợi lông, lửa (tuôn ra); từ mỗi sợi lông, nước (tuôn ra). Từ mỗi lỗ chân lông, khối lửa tuôn ra; từ mỗi lỗ chân lông, dòng nước tuôn ra.’ (Paṭi. Ma. 1.116).

Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ekekalomakūpato’’ti āgataṃ.

Tuy nhiên, trong Chú giải đã được ghi nhận là ‘từ mỗi lỗ chân lông’.

‘‘Channaṃ vaṇṇānanti ādinayappavatta’’nti etthāpi nīlānaṃ pītakānaṃ lohitakānaṃ odātānaṃ mañjiṭṭhānaṃ pabhassarānanti ayaṃ pāḷiseso. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo’’ti idaṃ tāsaṃ yebhuyyatāya vuttaṃ. Vitthāretabbanti etthāpi [Pg.65] ‘‘satthā tiṭṭhati, nimmito caṅkamati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappetī’’tiādinā catūsu iriyāpathesu ekekamūlakā satthuvasena cattāro, nimmitavasena cattāroti sabbeva aṭṭha vāre vitthāretabbaṃ.

Ở đây, trong câu ‘được diễn tiến theo phương thức bắt đầu bằng sáu màu sắc,’ phần Pāḷi còn thiếu là: xanh, vàng, đỏ, trắng, màu hoa mañjiṭṭha, và trong ngần. Câu ‘các tia sáng có màu vàng ròng’ được nói đến là do tính cách phổ biến của các tia sáng ấy. Ở đây, trong câu ‘cần được triển khai rộng,’ cũng cần được triển khai rộng ra tất cả tám trường hợp là: bốn trường hợp liên quan đến đức Bậc Đạo Sư và bốn trường hợp liên quan đến vị hóa thân, mỗi trường hợp căn cứ vào một trong bốn oai nghi theo cách thức bắt đầu bằng ‘đức Bậc Đạo Sư đang đứng, còn vị hóa thân thì đang đi kinh hành, hoặc đang ngồi, hoặc đang nằm.’

Madhupāyāsanti madhusittaṃ pāyāsaṃ. Attā mitto majjhatto verīti catūsu sīmasambhedavasena caturaṅgasamannāgataṃ mettākammaṭṭhānaṃ. ‘‘Caturaṅgasamannāgata’’nti idaṃ pana ‘‘vīriyādhiṭṭhāna’’nti etenāpi yojetabbaṃ. Tattha ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’tiādipāḷi (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22; a. ni. 2.5; a. ni. 8.13; mahāni. 196) vasena caturaṅgasamannāgatatā veditabbā. ‘‘Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4) jarāmaraṇamukhena paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā. Ānāpānacatutthajjhānanti etthāpi ‘‘sabbabuddhānaṃ āciṇṇa’’nti padaṃ vibhattivipariṇāmaṃ katvā yojetabbaṃ. Tampi hi sabbabuddhānaṃ āciṇṇamevāti vadanti. Chattiṃsakoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇagabbhaṃ gaṇhāpento vipassanaṃ vaḍḍhetvā. Dvattiṃsadoṇagaṇhanappamāṇaṃ kuṇḍaṃ kolambo. Daribhāgo kandaro. Cakkavāḷapādesu mahāsamuddo cakkavāḷamahāsamuddo.

Madhupāyāsaṃ (cháo sữa mật ong) là cháo sữa được rưới mật ong. Mettākammaṭṭhānaṃ (đề mục tâm từ) có bốn chi phần theo cách phá vỡ các ranh giới ở bốn hạng người là: bản thân, bạn bè, người trung lập, và kẻ thù. Câu ‘có bốn chi phần’ này cũng cần được kết hợp với câu ‘sự quyết định về tinh tấn.’ Ở đây, sự kiện có bốn chi phần cần được hiểu theo cách thức của câu Pāḷi bắt đầu bằng: ‘Dù cho chỉ còn da, gân...’ (Ma. Ni. 2.184; Saṃ. Ni. 2.22; A. Ni. 2.5; A. Ni. 8.13; Mahāni. 196). Bằng cách hướng trí tuệ vào trong pháp duyên khởi qua khía cạnh già và chết, bắt đầu bằng câu: ‘Thật vậy, thế gian này đã rơi vào cảnh khổ cực...’ (Dī. Ni. 2.57; Saṃ. Ni. 2.4). Ở đây, trong câu ‘đệ tứ thiền niệm hơi thở,’ từ ‘là điều thường thực hành của chư Phật’ cũng cần được kết hợp bằng cách thay đổi cách chia từ. Người ta nói rằng điều ấy cũng chính là điều thường thực hành của tất cả chư Phật. Vị ấy đã phát triển tuệ quán, trong khi làm cho thọ nhận kho tàng trí tuệ đại kim cương qua ba mươi sáu trăm ngàn triệu phương diện. Kolambo là cái bát có dung lượng chứa được ba mươi hai doṇa. Kandaro là phần hang động. Cakkavāḷamahāsamuddo là đại dương ở dưới chân núi Cakkavāḷa.

‘‘Duve puthujjanā’’tiādi puthujjane labbhamānavibhāgadassanatthaṃ vuttaṃ, na mūlapariyāyavaṇṇanādīsu viya puthujjanavisesaniddhāraṇatthaṃ. Sabbopi hi puthujjano bhagavato upari guṇe vibhāvetuṃ na sakkoti, tiṭṭhatu puthujjano, sāvakapaccekabuddhānampi avisayā buddhaguṇā. Tathā hi vakkhati ‘‘sotāpannā’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 1.8). Vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Atthaparipucchanaṃ paripucchā. Aṭṭhakathāvasena atthassa savanaṃ savanaṃ. Byañjanatthānaṃ sunikkhepasudassanena dhammassa pariharaṇaṃ dhāraṇaṃ. Evaṃ sutadhātaparicitānaṃ manasānupekkhanaṃ paccavekkhaṇaṃ. Bahūnaṃ nānappakārānaṃ kilesānaṃ sakkāyadiṭṭhiyā ca avihatattā tā janenti, tāhi vā janitāti puthujjanā. Avighātameva vā jana-saddo vadati. Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti ettha puthū janā satthupaṭiññā etesanti puthujjanāti vacanattho. Puthu…pe… avuṭṭhitāti ettha janetabbā, jāyanti vā etthāti janā, gatiyo. Puthū janā etesanti puthujjanā. Ito pare jāyanti etehīti janā, abhisaṅkhārādayo. Te etesaṃ puthū vijjantīti puthujjanā. Abhisaṅkharaṇādi attho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. Kāmarāgabhavarāgadiṭṭhiavijjā oghā. Rāgaggiādayo [Pg.66] santāpā. Teyeva, sabbepi vā kilesā pariḷāhā. Puthu pañcasu kāmaguṇesu rattāti ettha jāyatīti jano, rāgo gedhoti evaṃ ādiko. Puthu jano etesanti puthujjanā, puthūsu vā janā jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. Palibuddhāti sambuddhā, upaddutā vā. ‘‘Puthūnaṃ gaṇanapathamatītāna’’ntiādinā puthū janā puthujjanāti dasseti.

Câu bắt đầu bằng ‘hai hạng phàm nhân’ được nói đến nhằm mục đích cho thấy sự phân loại có thể có được ở các hạng phàm nhân, chứ không phải nhằm mục đích xác định đặc điểm của phàm nhân như ở trong các phần giải thích về thuật ngữ căn bản. Thật vậy, tất cả phàm nhân đều không thể phân tích các đức hạnh ở nơi đức Thế Tôn. Phàm nhân hãy khoan nói đến, các đức hạnh của chư Phật là cảnh giới không thể biết được của cả các vị Thinh văn và các vị Phật Độc Giác. Tương tự, sẽ được nói đến trong câu bắt đầu bằng: ‘Các vị Tu-đà-hoàn...’ (Dī. Ni. Aṭṭha. 1.8). Uggaho là việc học thuộc lòng. Paripucchā là việc hỏi han về ý nghĩa. Savanaṃ là việc lắng nghe ý nghĩa theo Chú giải. Dhāraṇaṃ là việc gìn giữ Giáo pháp bằng cách thấu hiểu và ghi nhớ kỹ càng về văn tự và ý nghĩa. Paccavekkhaṇaṃ là việc tâm quán xét những điều đã được nghe và quen thuộc như thế. Do không từ bỏ được nhiều loại phiền não khác nhau và thân kiến nên các hạng người ấy tạo ra chúng, hoặc được tạo ra bởi chúng nên (gọi là) phàm nhân. Hoặc nữa, từ jana chỉ có nghĩa là sự không bị phá hủy. Ở đây, trong câu ‘những người trông chờ vào nhiều vị thầy,’ ý nghĩa của từ là: Puthujjanā là những người có nhiều người tự xưng là thầy. Ở đây, trong câu ‘... nhiều... chưa thoát khỏi,’ janā là các cảnh giới, vì được sanh đến hoặc sanh ra ở đó. Puthujjanā là những người có nhiều cảnh giới. Sau đó, janā là các hành,... vì được sanh ra từ những điều này. Puthujjanā là những người có nhiều điều ấy. Hoặc nữa, từ jana cần được hiểu chính là ý nghĩa tạo tác,... Oghā là dục lậu, hữu lậu, kiến lậu, và vô minh lậu. Santāpā là các ngọn lửa tham,... Pariḷāhā chính là các điều ấy, hoặc là tất cả phiền não. Ở đây, trong câu ‘say đắm trong nhiều năm dục trưởng,’ jano là sự sanh ra, tức là lòng tham, sự ham muốn,... Puthujjanā là những người có nhiều sự sanh ra ấy, hoặc từ jana cần được hiểu chính là ý nghĩa tham,... vì đã sanh ra hoặc say đắm trong nhiều điều. Palibuddhā là bị trói buộc, hoặc bị não hại. Bằng câu bắt đầu bằng ‘của nhiều chúng sanh đã vượt ngoài số đếm,’ ngài cho thấy rằng: Puthū janā puthujjanā (nhiều chúng sanh là phàm nhân).

Yehi guṇavisesehi nimittabhūtehi bhagavati tathāgata-saddo pavatto, taṃdassanatthaṃ ‘‘aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato’’tiādimāha. Guṇanemittakāneva hi bhagavato sabbāni nāmāni. Yathāha –

Vị ấy đã nói câu bắt đầu bằng: ‘Do tám lý do, đức Thế Tôn là bậc Như Lai’ nhằm mục đích cho thấy những đức tính đặc biệt đã là nền tảng mà do chúng danh từ ‘Như Lai’ được khởi lên ở nơi đức Thế Tôn. Thật vậy, tất cả các danh hiệu của đức Thế Tôn đều có nền tảng là các đức hạnh. Như đã được nói rằng:

‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;

Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 1313;

udā. aṭṭha. 53;

paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.76);

“Bậc Đại Sĩ có vô số danh hiệu đi kèm với đức hạnh; một danh hiệu dựa trên đức hạnh nên được chọn, còn hơn cả ngàn danh hiệu.”

Tathā āgatoti ettha ākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo. Sāmaññajotanāya visesāvaṭṭhānato paṭipadāgamanattho āgata-saddo, na ñāṇagamanattho ‘‘tathalakkhaṇaṃ āgato’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.12; saṃ. ni. aṭṭha. 2.4.78; a. ni. aṭṭha. 1.1.170; udā. aṭṭha. 18; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.37; theragā. aṭṭha. 1.3; itivu. aṭṭha. 38; mahāni. aṭṭha. 14) viya, nāpi kāyagamanādiattho ‘‘āgato kho mahāsamaṇo, māgadhānaṃ giribbaja’’ntiādīsu (mahāva. 62) viya. Tattha yadākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo, taṃ karuṇāpadhānattā mahākaruṇāmukhena purimabuddhānaṃ āgamanapaṭipadaṃ udāharaṇavasena sāmaññato dassento yaṃtaṃsaddānaṃ ekantasambandhabhāvato ‘‘yathā sabbaloka…pe… āgatā’’ti āha. Taṃ pana paṭipadaṃ mahāpadānasuttādīsu (dī. ni. 2.4) sambahulaniddesena supākaṭānaṃ āsannānañca vipassīādīnaṃ channaṃ sammāsambuddhānaṃ vasena nidassento ‘‘yathā vipassī bhagavā’’tiādimāha. Tattha yena abhinīhārenāti manussattaliṅgasampattihetusatthāradassanapabbajjāabhiññādiguṇasampattiadhikārachandānaṃ vasena aṭṭhaṅgasamannāgatena kāyappaṇidhānamahāpaṇidhānena[Pg.67]. Sabbesañhi buddhānaṃ kāyappaṇidhānaṃ imināva abhinīhārena samijjhatīti. Evaṃ mahābhinīhāravasena ‘‘tathāgato’’ti padassa atthaṃ dassetvā idāni pāramīpūraṇavasena dassetuṃ ‘‘yathā vipassī bhagavā…pe… kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā’’tiādimāha.

Trong câu ‘Tathā āgato’ (Như lai), ở đây từ ‘tathā’ có ý nghĩa xác lập sự so sánh bằng cách quy định phương thức. Từ ‘āgata’ có ý nghĩa là đã đến bằng con đường thực hành, nhằm biểu thị tính tổng quát và xác lập tính đặc thù, chứ không có ý nghĩa là đã đến bằng trí tuệ như trong các câu ‘tathalakkhaṇaṃ āgato’ (đã đến với trạng thái như vậy), v.v..., cũng không có ý nghĩa là đã đến bằng thân thể, v.v... như trong các câu ‘āgato kho mahāsamaṇo, māgadhānaṃ giribbajaṃ’ (vị Đại Sa-môn đã đến Giribbaja của xứ Māgadha), v.v... Trong đó, khi từ ‘tathā’ có ý nghĩa xác lập sự so sánh bằng cách quy định phương thức, thì do lòng bi mẫn là chính yếu, Ngài đã trình bày một cách tổng quát con đường thực hành của các vị Phật quá khứ qua lòng đại bi, lấy đó làm ví dụ, và do mối liên hệ tất yếu giữa các từ ‘yaṃ’ và ‘taṃ’, Ngài đã nói rằng: ‘yathā sabbaloka… (như thế nào tất cả thế gian)... āgatā (đã đến)’. Và để minh họa con đường thực hành ấy qua sáu vị Chánh Đẳng Giác là Vipassī, v.v..., những vị rất nổi tiếng và gần đây, với nhiều lời giải thích trong kinh Mahāpadāna, v.v..., Ngài đã nói: ‘yathā vipassī bhagavā (như đức Thế Tôn Vipassī)’, v.v... Ở đây, câu ‘yena abhinīhārena (bởi sự phát nguyện nào)’ có nghĩa là bởi sự phát nguyện vĩ đại, sự quyết tâm về thân, được hội đủ tám yếu tố, tức là: thân người, sự thành tựu về giới tính, nhân duyên (để chứng đắc A-la-hán), được gặp bậc Đạo Sư, sự xuất gia, sự thành tựu các phẩm chất như thắng trí, quyền hạn, và ý muốn. Vì rằng sự quyết tâm về thân của tất cả các vị Phật đều thành tựu nhờ chính sự phát nguyện này. Sau khi đã trình bày ý nghĩa của từ ‘Tathāgata’ theo phương diện đại phát nguyện như vậy, bây giờ để trình bày theo phương diện viên mãn các ba-la-mật, Ngài đã nói: ‘yathā vipassī bhagavā…pe… kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā (như đức Thế Tôn Vipassī... đức Thế Tôn Kassapa, sau khi đã viên mãn ba-la-mật bố thí)’, v.v...

Ettha ca suttantikānaṃ mahābodhiyānapaṭipadāya kosallajananatthaṃ pāramīsu ayaṃ vitthārakathā – kā panetā pāramiyo? Kenaṭṭhena pāramiyo? Katividhā cetā? Ko tāsaṃ kamo? Kāni lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni? Ko paccayo? Ko saṃkileso? Kiṃ vodānaṃ? Ko paṭipakkho? Kā paṭipatti? Ko vibhāgo? Ko saṅgaho? Ko sampādanūpāyo? Kittakena kālena sampādanaṃ? Ko ānisaṃso? Kiṃ cetāsaṃ phalanti?

Và ở đây, nhằm mục đích tạo ra sự thiện xảo về con đường thực hành của Đại Bồ-đề Thừa cho các vị theo Kinh tạng, đây là phần luận giải chi tiết về các ba-la-mật: – Những ba-la-mật này là gì? Theo ý nghĩa nào là ba-la-mật? Chúng có bao nhiêu loại? Thứ tự của chúng là gì? Trạng thái, phận sự, sự biểu hiện, và nhân cần thiết của chúng là gì? Duyên trợ là gì? Sự ô nhiễm là gì? Sự thanh tịnh là gì? Pháp đối trị là gì? Sự thực hành là gì? Sự phân tích là gì? Sự tổng hợp là gì? Phương tiện thành tựu là gì? Thành tựu trong bao lâu? Lợi ích là gì? Chúng mang lại kết quả gì?

Tatridaṃ vissajjanaṃ – kā panetā pāramiyoti. Taṇhāmānādīhi anupahatā karuṇūpāyakosallapariggahitā dānādayo guṇā pāramiyo.

Đây là lời giải đáp: – (Về câu hỏi) ‘Những ba-la-mật này là gì?’ Các phẩm chất như bố thí, v.v..., không bị chi phối bởi ái, mạn, v.v..., được nhiếp trì bởi lòng bi mẫn và sự thiện xảo trong phương tiện, (được gọi là) các ba-la-mật.

Kenaṭṭhena pāramiyoti dānasīlādiguṇavisesayogena sattuttamatāya paramā mahāsattā bodhisattā, tesaṃ bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikiriyā. Atha vā paratīti paramo, dānādiguṇānaṃ pūrako pālako ca bodhisatto. Paramassa ayaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikiriyāva. Atha vā paraṃ sattaṃ attani mavati bandhati guṇavisesayogena, paraṃ vā adhikataraṃ majjati sujjhati saṃkilesamalato, paraṃ vā seṭṭhaṃ nibbānaṃ visesena mayati gacchati, paraṃ vā lokaṃ pamāṇabhūtena ñāṇavisesena idhalokaṃ viya munāti paricchindati, paraṃ vā ativiya sīlādiguṇagaṇaṃ attano santāne minoti pakkhipati, paraṃ vā attabhūtato dhammakāyato aññaṃ, paṭipakkhaṃ vā tadanatthakaraṃ kilesacoragaṇaṃ mināti hiṃsatīti paramo, mahāsatto. ‘‘Paramassa aya’’ntiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Pāre vā nibbāne majjati sujjhati satte ca sodheti, tattha vā satte mavati bandhati yojeti, taṃ vā mayati gacchati gameti ca, munāti vā taṃ [Pg.68] yāthāvato, tattha vā satte minoti pakkhipati, kilesāriṃ vā sattānaṃ tattha mināti hiṃsatīti pāramī, mahāpuriso. Tassa bhāvo, kammaṃ vā pāramitā, dānādikiriyāva. Iminā nayena pāramīnaṃ saddattho veditabbo.

(Về câu hỏi) ‘Theo ý nghĩa nào là ba-la-mật?’ Do sự tương quan với các phẩm chất đặc biệt như bố thí, trì giới, v.v..., các vị đại chúng sanh, tức là các vị Bồ-tát, là bậc tối thượng (paramā); trạng thái hay hành động của các vị ấy, tức là hành vi bố thí, v.v..., là ba-la-mật (pāramī). Hoặc là, vị ấy bảo hộ (parati) nên là bậc tối thượng (paramo), tức là vị Bồ-tát, người làm viên mãn và bảo hộ các phẩm chất như bố thí. Đây là (hành động) của bậc tối thượng (paramassa), hoặc trạng thái hay hành động của bậc tối thượng là ba-la-mật (pāramī), chính là hành vi bố thí, v.v... Hoặc là, vị ấy trói buộc (mavati) chúng sanh khác (paraṃ) vào mình bằng sự tương quan với các phẩm chất đặc biệt; hoặc vị ấy tẩy sạch (majjati) mình một cách vượt trội (paraṃ) khỏi các cấu uế phiền não; hoặc vị ấy đi đến (mayati) một cách đặc biệt Niết-bàn (nibbānaṃ) tối thượng (paraṃ); hoặc vị ấy hiểu biết (munāti) hay phân định thế giới khác (paraṃ lokaṃ) bằng trí tuệ đặc biệt làm tiêu chuẩn, giống như thế giới này; hoặc vị ấy đặt để (minoti) vào trong dòng tâm thức của mình một tập hợp các phẩm chất như giới hạnh, v.v... một cách vô cùng (paraṃ); hoặc vị ấy hủy diệt (mināti) cái khác (paraṃ), tức là cái khác với tự thân Pháp thân của mình, hoặc là nhóm giặc phiền não đối nghịch gây ra sự bất lợi cho điều đó, nên là bậc tối thượng (paramo), vị đại chúng sanh. (Câu) ‘Đây là của bậc tối thượng,’ v.v... nên được liên kết theo phương pháp đã nói. Hoặc là, ở bờ kia (pāre), tức là trong Niết-bàn, vị ấy được thanh tịnh (majjati) và làm cho chúng sanh được thanh tịnh; hoặc ở đó vị ấy trói buộc (mavati) hay kết nối chúng sanh; hoặc vị ấy đi đến (mayati) đó và làm cho (chúng sanh) đi đến; hoặc vị ấy hiểu biết (munāti) điều đó đúng như thật; hoặc ở đó vị ấy đặt để (minoti) chúng sanh; hoặc ở đó vị ấy hủy diệt (mināti) kẻ thù phiền não của chúng sanh, nên là ba-la-mật (pāramī), vị đại nhân. Trạng thái hay hành động của vị ấy là ba-la-mật-đa (pāramitā), chính là hành vi bố thí, v.v... Theo phương pháp này, nên hiểu ý nghĩa từ nguyên của các ba-la-mật.

Katividhāti saṅkhepato dasavidhā, tā pana pāḷiyaṃ sarūpato āgatāyeva. Yathāha –

(Về câu hỏi) ‘Có bao nhiêu loại?’ Tóm lại, có mười loại. Và chúng đã được đề cập trong kinh điển Pāli với hình thức nguyên thủy của chúng. Như có lời dạy rằng:

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapārami’’ntiādi (bu. vaṃ. 116).

“‘Khi ấy, trong lúc tìm kiếm, ta đã thấy ba-la-mật bố thí là đầu tiên,’ v.v...

Yathā cāha –

Và cũng như có lời dạy rằng:

‘‘Kati nu kho bhante buddhakārakā dhammā? Dasa kho sāriputta buddhakārakā dhammā. Katame dasa? Dānaṃ kho sāriputta buddhakārako dhammo, sīlaṃ nekkhammaṃ paññā vīriyaṃ khanti saccamadhiṭṭhānaṃ mettā upekkhā buddhakārako dhammo, ime kho sāriputta dasa buddhakārakā dhammāti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

“‘Bạch đức Thế Tôn, có bao nhiêu pháp tạo nên một vị Phật?’ ‘Này Sāriputta, có mười pháp tạo nên một vị Phật. Mười pháp ấy là gì? Này Sāriputta, bố thí là pháp tạo nên một vị Phật, trì giới, xuất gia, trí tuệ, tinh tấn, nhẫn nại, chân thật, quyết định, tâm từ, tâm xả là pháp tạo nên một vị Phật. Này Sāriputta, đây là mười pháp tạo nên một vị Phật.’ Đức Thế Tôn đã nói điều này. Sau khi nói điều này, bậc Thiện Thệ, bậc Đạo Sư lại nói thêm điều này:

‘Dānaṃ sīlañca nekkhammaṃ, paññā vīriyena pañcamaṃ;

Khanti saccaṃ adhiṭṭhānaṃ, mettupekkhāti te dasā’ti’’.

“‘Bố thí, trì giới và xuất gia, Trí tuệ cùng với tinh tấn là thứ năm; Nhẫn nại, chân thật, quyết định, Tâm từ, tâm xả, đó là mười pháp.’”

Keci pana ‘‘chabbidhā’’ti vadanti, taṃ etāsaṃ saṅgahavasena vuttaṃ. So pana saṅgaho parato āvibhavissati.

Tuy nhiên, một số vị nói rằng ‘có sáu loại,’ điều đó được nói theo cách tổng hợp các ba-la-mật này. Và sự tổng hợp ấy sẽ được làm rõ ở phần sau.

Ko tāsaṃ kamoti ettha kamo nāma desanākkamo, so ca paṭhamasamādānahetuko, samādānaṃ pavicayahetukaṃ, iti yathā ādimhi pavicitā samādinnā ca, tathā desitā. Tattha ca dānaṃ sīlassa bahūpakāraṃ sukarañcāti taṃ ādimhi vuttaṃ. Dānaṃ sīlapariggahitaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsanti dānānantaraṃ sīlaṃ vuttaṃ. Sīlaṃ nekkhammapariggahitaṃ, nekkhammaṃ paññāpariggahitaṃ, paññā vīriyapariggahitā, vīriyaṃ khantipariggahitaṃ, khanti saccapariggahitā, saccaṃ adhiṭṭhānapariggahitaṃ, adhiṭṭhānaṃ mettāpariggahitaṃ, mettā upekkhāpariggahitā mahapphalā hoti mahānisaṃsāti mettānantaraṃ upekkhā vuttā. Upekkhā pana karuṇāpariggahitā, karuṇā ca upekkhāpariggahitāti veditabbā. Kathaṃ pana mahākāruṇikā bodhisattā sattesu upekkhakā hontīti? Upekkhitabbayuttesu kañci kālaṃ upekkhakā [Pg.69] honti, na pana sabbattha, sabbadā cāti keci. Apare pana na sattesu upekkhakā, sattakatesu pana vippakāresu upekkhakā hontīti.

Ở đây, câu hỏi ‘Thứ tự của chúng là gì?’ có nghĩa là thứ tự thuyết giảng. Thứ tự ấy có nhân từ sự thọ trì ban đầu, sự thọ trì có nhân từ sự thẩm sát. Do đó, như thế nào đã được thẩm sát và thọ trì lúc ban đầu, thì được thuyết giảng như thế ấy. Trong đó, bố thí có nhiều lợi ích cho giới và dễ thực hành, nên được nói đến đầu tiên. Bố thí được giới hỗ trợ thì có quả lớn, có lợi ích lớn, nên giới được nói đến sau bố thí. Giới được xuất ly hỗ trợ, xuất ly được trí tuệ hỗ trợ, trí tuệ được tinh tấn hỗ trợ, tinh tấn được nhẫn nại hỗ trợ, nhẫn nại được chân thật hỗ trợ, chân thật được quyết định hỗ trợ, quyết định được tâm từ hỗ trợ, tâm từ được tâm xả hỗ trợ thì có quả lớn, có lợi ích lớn, nên tâm xả được nói đến sau tâm từ. Lại nữa, tâm xả được tâm bi hỗ trợ, và tâm bi được tâm xả hỗ trợ, cần phải hiểu như vậy. Nhưng làm thế nào các vị Bồ-tát có lòng đại bi lại có thể xả đối với chúng sanh? Một số người nói rằng: các ngài có tâm xả trong một thời gian nào đó đối với những trường hợp thích hợp để xả, chứ không phải ở mọi nơi và mọi lúc. Những người khác lại nói rằng: các ngài không xả đối với chúng sanh, mà xả đối với những điều sai trái do chúng sanh gây ra.

Aparo nayo – pacurajanesupi pavattiyā sabbasattasādhāraṇattā, appaphalattā, sukarattā ca ādimhi dānaṃ vuttaṃ. Sīlenadāyakapaṭiggāhakasuddhito, parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānassa anantaraṃ sīlaṃ vuttaṃ. Nekkhammena sīlasampattisiddhito, kāyavacīsucaritaṃ vatvā manosucaritavacanato, visuddhasīlassa sukheneva jhānasamijjhanato, kammāparādhappahānena payogasuddhiṃ vatvā kilesāparādhappahānena āsayasuddhivacanato, vītikkamappahānena cittassa pariyuṭṭhānappahānavacanato ca sīlassa anantaraṃ nekkhammaṃ vuttaṃ. Paññāya nekkhammassa siddhiparisuddhito, jhānābhāve paññābhāvavacanato. Samādhipadaṭṭhānā hi paññā, paññāpaccupaṭṭhāno ca samādhi. Samathanimittaṃ vatvā upekkhānimittavacanato, parahitajjhānena parahitakaraṇūpāyakosallavacanato ca nekkhammassa anantaraṃ paññā vuttā. Vīriyārambhena paññākiccasiddhito, sattasuññatādhammanijjhānakkhantiṃ vatvā sattahitāya ārambhassa acchariyatāvacanato, upekkhānimittaṃ vatvā paggahanimittavacanato, nisammakāritaṃ vatvā uṭṭhānavacanato ca. Nisammakārino hi uṭṭhānaṃ phalavisesamāvahatīti paññāya anantaraṃ vīriyaṃ vuttaṃ.

Một phương pháp khác: Bố thí được nói đến đầu tiên vì nó được thực hành bởi nhiều người, phổ biến cho tất cả chúng sanh, có quả ít hơn, và dễ thực hành. Giới được nói đến sau bố thí vì giới làm cho người cho và người nhận được thanh tịnh, vì sau khi nói về việc giúp đỡ người khác thì nói về việc không làm hại người khác, vì sau khi nói về pháp hành động thì nói về pháp không hành động, và vì sau khi nói về nhân của tài sản sung mãn thì nói về nhân của sự tái sanh sung mãn. Xuất ly được nói đến sau giới vì sự thành tựu của giới được hoàn thiện bởi xuất ly, vì sau khi nói về thiện hạnh của thân và khẩu thì nói về thiện hạnh của ý, vì người có giới trong sạch dễ dàng thành tựu thiền định, vì sau khi nói về sự thanh tịnh trong hành động qua việc từ bỏ lỗi lầm về nghiệp thì nói về sự thanh tịnh trong ý hướng qua việc từ bỏ lỗi lầm về phiền não, và vì sau khi nói về việc từ bỏ sự vi phạm thì nói về việc từ bỏ sự trói buộc của tâm. Trí tuệ được nói đến sau xuất ly vì sự thành tựu và thanh tịnh của xuất ly là nhờ trí tuệ, và vì nói rằng không có thiền thì không có trí tuệ. Quả vậy, trí tuệ có định làm nền tảng gần, và định có trí tuệ làm hiện trạng. Và trí tuệ được nói đến sau xuất ly vì sau khi nói về tướng tịnh chỉ thì nói về tướng xả, và vì sau khi nói về sự chú tâm vào lợi ích của người khác thì nói về sự khéo léo trong phương tiện thực hiện lợi ích cho người khác. Tinh tấn được nói đến sau trí tuệ vì phận sự của trí tuệ được thành tựu nhờ sự khởi đầu tinh tấn, vì sau khi nói về sự kham nhẫn trong việc quán xét pháp tánh không của chúng sanh thì nói về sự kỳ diệu của việc nỗ lực vì lợi ích chúng sanh, vì sau khi nói về tướng xả thì nói về tướng sách tấn, và vì sau khi nói về hành động thận trọng thì nói về sự nỗ lực. Quả vậy, sự nỗ lực của người hành động thận trọng mang lại kết quả đặc biệt, nên tinh tấn được nói đến sau trí tuệ.

Vīriyena titikkhāsiddhito. Vīriyavā hi āraddhavīriyattā sattasaṅkhārehi upanītaṃ dukkhaṃ abhibhuyya viharati vīriyassa titikkhālaṅkārabhāvato. Vīriyavato hi titikkhā sobhati. Paggahanimittaṃ vatvā samathanimittavacanato, accārambhena uddhaccadosappahānavacanato. Dhammanijjhānakkhantiyā hi uddhaccadoso pahīyati. Vīriyavato sātaccakaraṇavacanato. Khantibahulo hi anuddhato sātaccakārī hoti. Appamādavato parahitakiriyārambhe paccupakārataṇhābhāvavacanato. Yāthāvato dhammanijjhāne hi sati taṇhā na hoti. Parahitārambhe paramepi parakatadukkhasahanabhāvavacanato ca vīriyassa anantaraṃ khanti vuttā[Pg.70]. Saccena khantiyā cirādhiṭṭhānato, apakārino apakārakhantiṃ vatvā tadupakārakaraṇe avisaṃvādavacanato, khantiyā apavādavācāvikampanena bhūtavāditāya avijahanavacanato, sattasuññatādhammanijjhānakkhantiṃ vatvā tadupabrūhitañāṇasaccavacanato ca khantiyā anantaraṃ saccaṃ vuttaṃ. Adhiṭṭhānena saccasiddhito. Acalādhiṭṭhānassa hi virati sijjhati. Avisaṃvāditaṃ vatvā tattha acalabhāvavacanato. Saccasandho hi dānādīsu paṭiññānurūpaṃ niccalova pavattati. Ñāṇasaccaṃ vatvā sambhāresu pavattiniṭṭhāpanavacanato. Yathābhūtañāṇavā hi bodhisambhāresu adhitiṭṭhati, te ca niṭṭhāpeti paṭipakkhehi akampiyabhāvatoti saccassa anantaraṃ adhiṭṭhānaṃ vuttaṃ. Mettāya parahitakaraṇasamādānādhiṭṭhānasiddhito, adhiṭṭhānaṃ vatvā hitūpasaṃhāravacanato. Bodhisambhāre hi adhitiṭṭhamāno mettāvihārī hoti. Acalādhiṭṭhānassa samādānāvikopanato, samādānasambhavato ca adhiṭṭhānassa anantaraṃ mettā vuttā. Upekkhāya mettāvisuddhito, sattesu hitūpasaṃhāraṃ vatvā tadaparādhesu udāsīnatāvacanato, mettābhāvanaṃ vatvā tannissandabhāvanāvacanato, ‘‘hitakāmasattepi upekkhako’’ti acchariyaguṇabhāvavacanato ca mettāya anantaraṃ upekkhā vuttāti evametāsaṃ kamo veditabbo.

Nhẫn nại được thành tựu nhờ tinh tấn. Quả vậy, người có tinh tấn, do đã khởi sự tinh tấn, sống chế ngự được khổ đau do các hành của chúng sanh mang lại, và vì tinh tấn có nhẫn nại làm trang sức. Quả vậy, nhẫn nại làm rạng rỡ người có tinh tấn. Nhẫn nại được nói sau tinh tấn vì sau khi nói về tướng sách tấn thì nói về tướng tịnh chỉ, vì nói về việc từ bỏ lỗi trạo cử do nỗ lực quá mức. Quả vậy, lỗi trạo cử được từ bỏ nhờ sự kham nhẫn trong việc quán xét pháp. Vì nói về việc hành động liên tục của người có tinh tấn. Quả vậy, người có nhiều nhẫn nại, không trạo cử, sẽ là người hành động liên tục. Vì nói về việc không có ái dục mong cầu đền đáp khi khởi sự làm lợi ích cho người khác của người không dể duôi. Quả vậy, khi có sự quán xét pháp như thật thì không có ái dục. Và vì nói về việc chịu đựng được khổ đau do người khác gây ra ngay cả khi đang nỗ lực cao độ vì lợi ích của họ, nên nhẫn nại được nói đến sau tinh tấn. Chân thật được nói đến sau nhẫn nại vì nhẫn nại được duy trì lâu dài nhờ chân thật, vì sau khi nói về sự nhẫn nại đối với điều sai trái của người làm hại thì nói về sự không sai lời trong việc làm lợi ích cho họ, vì nói về việc không từ bỏ lời nói chân thật do sự lay động bởi lời phỉ báng của nhẫn nại, và vì sau khi nói về sự kham nhẫn trong việc quán xét pháp tánh không của chúng sanh thì nói về sự chân thật của trí tuệ được tăng trưởng bởi sự quán xét đó. Quyết định được nói đến sau chân thật vì chân thật được thành tựu nhờ quyết định. Quả vậy, sự chế ngự được thành tựu nơi người có quyết định không lay chuyển. Vì sau khi nói về sự không sai lời thì nói về sự không lay chuyển trong đó. Quả vậy, người giữ lời hứa chân thật thì hành động không lay chuyển, phù hợp với lời hứa trong việc bố thí v.v... Vì sau khi nói về trí tuệ chân thật thì nói về việc thực hành và hoàn tất các pháp tư lương. Quả vậy, người có trí tuệ như thật thì quyết tâm nơi các pháp tư lương Bồ-đề, và hoàn tất chúng vì không bị lay chuyển bởi các pháp đối nghịch, nên quyết định được nói đến sau chân thật. Tâm từ được nói đến sau quyết định vì sự quyết định thọ trì việc làm lợi ích cho người khác được thành tựu nhờ tâm từ, và vì sau khi nói về quyết định thì nói về việc mang lại lợi ích. Quả vậy, người quyết tâm nơi các pháp tư lương Bồ-đề là người an trú trong tâm từ. Và vì sự thọ trì của người có quyết định không lay chuyển sẽ không bị phá vỡ, và vì sự thọ trì có thể xảy ra, nên tâm từ được nói đến sau quyết định. Tâm xả được nói đến sau tâm từ vì tâm từ được thanh tịnh nhờ tâm xả, vì sau khi nói về việc mang lại lợi ích cho chúng sanh thì nói về sự dửng dưng đối với lỗi lầm của họ, vì sau khi nói về sự tu tập tâm từ thì nói về sự tu tập kết quả của nó, và vì nói về phẩm chất kỳ diệu rằng ‘ngay cả đối với chúng sanh mong muốn lợi ích, vị ấy vẫn có tâm xả’, nên tâm xả được nói đến sau tâm từ. Như vậy, thứ tự của chúng cần được hiểu.

Kāni lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti? Ettha avisesena tāva sabbāpi pāramiyo parānuggahalakkhaṇā, paresaṃ upakārakaraṇarasā, avikampanarasā vā, hitesitāpaccupaṭṭhānā, buddhattapaccupaṭṭhānā vā, mahākaruṇāpadaṭṭhānā, karuṇūpāyakosallapadaṭṭhānā vā.

Thế nào là các tướng, dụng, hiện trạng, và nhân cần thiết? Ở đây, trước tiên nói chung, tất cả các pháp ba-la-mật có tướng là giúp đỡ người khác, có dụng là thực hiện sự lợi ích cho người khác, hoặc có dụng là không bị lay chuyển, có hiện trạng là mong muốn điều tốt lành, hoặc có hiện trạng là quả vị Phật, có đại bi là nhân cần thiết, hoặc có lòng bi và phương tiện thiện xảo là nhân cần thiết.

Visesena pana yasmā karuṇūpāyakosallapariggahitā attupakaraṇapariccāgacetanā dānapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ kāyavacīsucaritaṃ atthato akattabbavirati, kattabbakaraṇacetanādayo ca sīlapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahito ādīnavadassanapubbaṅgamo kāmabhavehi nikkhamanacittuppādo nekkhammapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahito dhammānaṃ sāmaññavisesalakkhaṇāvabodho paññāpāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahito kāyacittehi parahitārambho vīriyapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ sattasaṅkhārāparādhasahanaṃ adosappadhāno tadākārappavatto cittuppādo khantipāramitā[Pg.71]. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ viraticetanādibhedaṃ avisaṃvādanaṃ saccapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahitaṃ acalasamādānādhiṭṭhānaṃ tadākārappavatto cittuppādo adhiṭṭhānapāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahito lokassa hitūpasaṃhāro atthato abyāpādo mettāpāramitā. Karuṇūpāyakosallapariggahitā anunayapaṭighaviddhaṃsinī iṭṭhāniṭṭhesu sattasaṅkhāresu samappavatti upekkhāpāramitā.

Còn nói riêng, vì rằng bố thí ba-la-mật là tác ý từ bỏ các vật dụng của mình được thâu nhiếp bởi lòng bi và phương tiện thiện xảo. Giới ba-la-mật là thân và khẩu thiện hạnh, về ý nghĩa là sự tránh xa điều không nên làm và tác ý thực hiện điều nên làm v.v... được thâu nhiếp bởi lòng bi và phương tiện thiện xảo. Xuất ly ba-la-mật là sự sanh khởi của tâm thoát ra khỏi các dục và các cõi hữu, được đi trước bởi sự nhận thấy hiểm họa, được thâu nhiếp bởi lòng bi và phương tiện thiện xảo. Trí tuệ ba-la-mật là sự liễu tri các tướng chung và tướng riêng của các pháp được thâu nhiếp bởi lòng bi và phương tiện thiện xảo. Tinh tấn ba-la-mật là sự khởi đầu vì lợi ích của người khác bằng thân và tâm được thâu nhiếp bởi lòng bi và phương tiện thiện xảo. Nhẫn nại ba-la-mật là sự chịu đựng lỗi lầm của chúng sanh và các pháp hữu vi, là sự sanh khởi của tâm có vô sân làm chủ đạo và diễn tiến theo cách thức ấy, được thâu nhiếp bởi lòng bi và phương tiện thiện xảo. Chân thật ba-la-mật là sự không lừa dối, có sự phân biệt là tác ý tránh xa v.v... được thâu nhiếp bởi lòng bi và phương tiện thiện xảo. Quyết định ba-la-mật là sự thọ trì và quyết định không lay chuyển, là sự sanh khởi của tâm diễn tiến theo cách thức ấy, được thâu nhiếp bởi lòng bi và phương tiện thiện xảo. Từ ái ba-la-mật là sự mang lại lợi ích cho thế gian, về ý nghĩa là vô sân, được thâu nhiếp bởi lòng bi và phương tiện thiện xảo. Xả ba-la-mật là sự phá tan thuận ý và nghịch ý, là sự diễn tiến đồng đều đối với chúng sanh và các pháp hữu vi trong các cảnh khả ái và không khả ái, được thâu nhiếp bởi lòng bi và phương tiện thiện xảo.

Tasmā pariccāgalakkhaṇaṃ dānaṃ, deyyadhamme lobhaviddhaṃsanarasaṃ, anāsattipaccupaṭṭhānaṃ, bhavavibhavasampattipaccupaṭṭhānaṃ vā, pariccajitabbavatthupadaṭṭhānaṃ. Sīlanalakkhaṇaṃ sīlaṃ, samādhānalakkhaṇaṃ, patiṭṭhānalakkhaṇañcāti vuttaṃ hoti. Dussīlyaviddhaṃsanarasaṃ, anavajjarasaṃ vā, soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, hirottappapadaṭṭhānaṃ. Kāmato bhavato ca nikkhamanalakkhaṇaṃ nekkhammaṃ, tadādīnavavibhāvanarasaṃ, tato eva vimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, saṃvegapadaṭṭhānaṃ. Yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanarasā padīpo viya, asammohapaccupaṭṭhānā araññagatasudesako viya, samādhipadaṭṭhānā, catusaccapadaṭṭhānā vā. Ussāhalakkhaṇaṃ vīriyaṃ, upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthu (a. ni. 8.80) padaṭṭhānaṃ, saṃvegapadaṭṭhānaṃ vā. Khamanalakkhaṇā khanti, iṭṭhāniṭṭhasahanarasā, adhivāsanapaccupaṭṭhānā, avirodhapaccupaṭṭhānā vā, yathābhūtadassanapadaṭṭhānā. Avisaṃvādanalakkhaṇaṃ saccaṃ, yāthāvavibhāvanarasaṃ [yathāsabhāvavibhāvanarasaṃ (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāya)], sādhutāpaccupaṭṭhānaṃ, soraccapadaṭṭhānaṃ. Bodhisambhāresu adhiṭṭhānalakkhaṇaṃ adhiṭṭhānaṃ, tesaṃ paṭipakkhābhibhavanarasaṃ, tattha acalatāpaccupaṭṭhānaṃ, bodhisambhārapadaṭṭhānaṃ. Hitākārappavattilakkhaṇā mettā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayanarasā vā, sommabhāvapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Majjhattākārappavattilakkhaṇā upekkhā, samabhāvadassanarasā, paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā, kammassakatāpaccavekkhaṇapadaṭṭhānā. Ettha ca karuṇūpāyakosallapariggahitatā dānādīnaṃ pariccāgādilakkhaṇassa visesanabhāvena vattabbā, yato tāni pāramīsaṅkhyaṃ labhantīti.

Do đó, bố thí có tướng là từ bỏ, có dụng là phá tan lòng tham đối với vật được cho, có hiện trạng là không quyến luyến, hoặc có hiện trạng là sự thành tựu về cõi hữu và tài sản, có vật cần từ bỏ là nhân cần thiết. Giới có tướng là thu thúc, được nói là có tướng an lập, và có tướng làm nền tảng. Có dụng là phá tan sự phá giới, hoặc có dụng là không có tội lỗi, có hiện trạng là sự trong sạch, có tàm và quý là nhân cần thiết. Xuất ly có tướng là thoát ra khỏi các dục và cõi hữu, có dụng là phân tích sự hiểm họa của chúng, có hiện trạng là trạng thái quay lưng lại với những điều ấy, có sự chấn động là nhân cần thiết. Trí tuệ có tướng là thông suốt đúng theo thực tánh, hoặc có tướng là thông suốt không sai lầm giống như sự xuyên thấu của mũi tên được bắn đi bởi người thiện xạ, có dụng là làm sáng tỏ đối tượng giống như ngọn đèn, có hiện trạng là không si mê giống như người chỉ đường rành rẽ trong khu rừng, có định là nhân cần thiết, hoặc có Tứ đế là nhân cần thiết. Tinh tấn có tướng là sự nỗ lực, có dụng là nâng đỡ, có hiện trạng là không chìm đắm, có các trường hợp khởi sự tinh tấn là nhân cần thiết, hoặc có sự chấn động là nhân cần thiết. Nhẫn nại có tướng là kham nhẫn, có dụng là chịu đựng điều khả ái và không khả ái, có hiện trạng là sự nhẫn chịu, hoặc có hiện trạng là không chống đối, có sự thấy biết như thật là nhân cần thiết. Chân thật có tướng là không lừa dối, có dụng là phân tích đúng sự thật, có hiện trạng là sự tốt đẹp, có sự nhu thuận là nhân cần thiết. Quyết định có tướng là sự quyết định ở các pháp tư lương của sự giác ngộ, có dụng là khắc phục các pháp đối nghịch của chúng, có hiện trạng là sự không lay chuyển ở nơi ấy, có các pháp tư lương của sự giác ngộ là nhân cần thiết. Từ ái có tướng là sự diễn tiến theo cách thức lợi ích, có dụng là mang lại lợi ích, hoặc có dụng là nhiếp phục sự oán ghét, có hiện trạng là trạng thái hiền hòa, có sự nhận thấy trạng thái đáng hài lòng của chúng sanh là nhân cần thiết. Xả có tướng là sự diễn tiến theo cách thức trung lập, có dụng là nhận thấy trạng thái đồng đều, có hiện trạng là sự lắng dịu của nghịch ý và thuận ý, có sự quán xét về nghiệp là của riêng là nhân cần thiết. Và ở đây, sự kiện được thâu nhiếp bởi lòng bi và phương tiện thiện xảo của bố thí v.v... nên được nói đến với tính cách là sự đặc biệt hóa của tướng từ bỏ v.v..., vì rằng do đó chúng mới được gọi là các pháp ba-la-mật.

Ko [Pg.72] paccayoti abhinīhāro paccayo. Yo hi ayaṃ ‘‘manussattaṃ liṅgasampattī’’tiādi (bu. vaṃ. 2.59) aṭṭhadhammasamodhānasampādito ‘‘tiṇṇo tāreyyaṃ, mutto moceyyaṃ, buddho bodheyyaṃ, suddho sodheyyaṃ, danto dameyyaṃ, santo sameyyaṃ, assattho assāseyyaṃ, parinibbuto parinibbāpeyya’’ntiādinā (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāya) pavatto abhinīhāro, so avisesena sabbapāramīnaṃ paccayo. Tappavattiyā hi uddhaṃ pāramīnaṃ pavicayupaṭṭhānasamādānādhiṭṭhānanipphattiyo mahāpurisānaṃ sambhavanti.

Duyên là gì? Sự phát nguyện là duyên. Thật vậy, sự phát nguyện này được thành tựu do sự hội đủ của tám pháp là “thân người, sự thành tựu về giới tính” v.v..., được diễn tiến với (ý nghĩ) rằng: “Đã vượt qua, ta sẽ giúp (chúng sanh) vượt qua; đã giải thoát, ta sẽ giúp (chúng sanh) giải thoát; đã giác ngộ, ta sẽ giúp (chúng sanh) giác ngộ; đã thanh tịnh, ta sẽ giúp (chúng sanh) được thanh tịnh; đã được điều phục, ta sẽ giúp (chúng sanh) được điều phục; đã được an tịnh, ta sẽ giúp (chúng sanh) được an tịnh; đã được an ổn, ta sẽ giúp (chúng sanh) được an ổn; đã tịch tịnh, ta sẽ giúp (chúng sanh) được tịch tịnh” v.v... Sự phát nguyện ấy nói chung là duyên cho tất cả các pháp ba-la-mật. Vì rằng, sau khi sự phát nguyện ấy diễn tiến, sự thẩm sát, sự khởi lên, sự thọ trì, sự quyết định, và sự thành tựu các pháp ba-la-mật mới có thể xảy ra cho các bậc Đại nhân.

Yathā ca abhinīhāro, evaṃ mahākaruṇā, upāyakosallañca. Tattha upāyakosallaṃ nāma dānādīnaṃ bodhisambhārabhāvassa nimittabhūtā paññā, yāhi karuṇūpāyakosallatāhi mahāpurisānaṃ attasukhanirapekkhatā, nirantaraṃ parahitakaraṇapasutatā, sudukkarehipi mahābodhisattacaritehi visādābhāvo, pasādasambuddhidassanasavanānussaraṇāvatthāsupi sattānaṃ hitasukhapaṭilābhahetubhāvo ca sampajjati. Tathā hi paññāya buddhabhāvasiddhi, karuṇāya buddhakammasiddhi. Paññāya sayaṃ tarati, karuṇāya pare tāreti. Paññāya paradukkhaṃ parijānāti, karuṇāya paradukkhapaṭikāraṃ ārabhati. Paññāya ca dukkhe nibbindati, karuṇāya dukkhaṃ sampaṭicchati. Tathā paññāya parinibbānābhimukho hoti, karuṇāya taṃ na pāpuṇāti. Tathā karuṇāya saṃsārābhimukho hoti, paññāya tatra nābhiramati. Paññāya ca sabbattha virajjati, karuṇānugatattā na ca na sabbesaṃ anuggahāya pavatto, karuṇāya sabbepi anukampati, paññānugatattā na ca na sabbattha virattacitto. Paññāya ca ahaṃkāramamaṃkārābhāvo, karuṇāya ālasiyadīnatābhāvo. Tathā paññākaruṇāhi yathākkamaṃ attaparanāthatā, dhīravīrabhāvo, anattantapaaparantapatā, attahitaparahitanipphatti, nibbhayābhiṃsanakabhāvo, dhammādhipatilokādhipatitā, kataññupubbakāribhāvo, mohataṇhāvigamo, vijjācaraṇasiddhi, balavesārajjanipphattīti sabbassāpi pāramitāphalassa visesena upāyabhāvato paññākaruṇā pāramīnaṃ paccayo. Idañca dvayaṃ pāramīnaṃ viya paṇidhānassāpi paccayo.

Cũng giống như sự phát nguyện, đại bi và phương tiện thiện xảo cũng vậy. Trong ấy, phương tiện thiện xảo là trí tuệ làm nhân tố cho các pháp như bố thí v.v... trở thành các pháp tư lương Bồ đề. Do lòng bi và phương tiện thiện xảo ấy mà các bậc Đại nhân không màng đến hạnh phúc của bản thân, luôn luôn chuyên cần làm lợi ích cho người khác, không nản lòng đối với các hạnh Bồ tát rất khó thực hành, và ngay cả trong các trường hợp thấy, nghe, hay tưởng nhớ đến các vị Chánh Đẳng Giác với lòng tịnh tín, cũng trở thành nhân tố để chúng sanh được lợi ích và hạnh phúc. Thật vậy, do trí tuệ mà thành tựu Phật tánh, do lòng bi mà thành tựu Phật sự. Do trí tuệ mà tự mình vượt qua, do lòng bi mà đưa người khác vượt qua. Do trí tuệ mà biết rõ khổ của người khác, do lòng bi mà bắt đầu chữa trị khổ của người khác. Do trí tuệ mà nhàm chán khổ, do lòng bi mà chấp nhận khổ. Cũng vậy, do trí tuệ mà hướng đến Niết bàn, do lòng bi mà không đạt đến đó. Cũng vậy, do lòng bi mà hướng đến luân hồi, do trí tuệ mà không ưa thích ở đó. Do trí tuệ mà ly tham ở khắp nơi, nhưng do có lòng bi nên không phải là không dấn thân để tế độ tất cả. Do lòng bi mà thương xót tất cả, nhưng do có trí tuệ nên không phải là không có tâm ly tham ở khắp nơi. Do trí tuệ mà không có ngã mạn và ngã sở, do lòng bi mà không có lười biếng và hèn nhát. Cũng vậy, do trí tuệ và lòng bi mà tuần tự có được sự tự nương tựa và nương tựa cho người khác, có được sự dũng cảm và anh hùng, không tự hành khổ và không làm khổ người khác, thành tựu lợi ích cho mình và cho người, không sợ hãi và không kinh hoàng, có được sự làm chủ pháp và làm chủ thế gian, có được sự biết ơn và đền ơn, đoạn trừ được si và ái, thành tựu được minh và hạnh, thành tựu được lực và vô sở úy. Do là phương tiện đặc biệt cho tất cả quả của các pháp ba-la-mật, nên trí tuệ và lòng bi là duyên của các pháp ba-la-mật. Và hai điều này, cũng như đối với các pháp ba-la-mật, cũng là duyên của sự phát nguyện.

Tathā [Pg.73] ussāhaummaṅgaavatthānahitacariyā ca pāramīnaṃ paccayoti veditabbā, yā buddhabhāvassa uppattiṭṭhānatāya ‘‘buddhabhūmiyo’’ti pavuccanti. Yathāha –

Cũng vậy, cần phải hiểu rằng sự nỗ lực, trí tuệ, sự kiên định, và hành vi lợi ích là duyên của các pháp ba-la-mật, những điều này được gọi là “các Phật địa” vì là nơi phát sanh của Phật tánh. Như đã nói:

‘‘Kati pana bhante buddhabhūmiyo? Catasso kho sāriputta buddhabhūmiyo. Katamā catasso? Ussāho ca hoti vīriyaṃ, umaṅgo ca hoti paññābhāvanā, avatthānañca hoti adhiṭṭhānaṃ, mettābhāvanā ca hoti hitacariyā. Imā kho sāriputta catasso buddhabhūmiyo’’ti (su. ni. aṭṭha. 1.khaggavisāṇasuttavaṇṇanāyampi).

“Bạch Thế Tôn, có bao nhiêu Phật địa? Này Sāriputta, có bốn Phật địa. Bốn là những gì? Nỗ lực là tinh tấn, trí tuệ là sự tu tập trí tuệ, kiên định là sự quyết định, và sự tu tập tâm từ là hành vi lợi ích. Này Sāriputta, đây là bốn Phật địa.” (Chú giải Kinh Tập, 1. trong phần giải về kinh Khaggavisāṇa).

Tathā nekkhammapavivekaalobhādosāmohanissaraṇappabhedā cha ajjhāsayā. Vuttañhetaṃ –

Cũng vậy, có sáu khuynh hướng là xuất ly, viễn ly, vô tham, vô sân, vô si, và xuất thế. Điều này đã được nói:

‘‘Nekkhammajjhāsayā ca bodhisattā kāme dosadassāvino, paviveka…pe… saṅgaṇikāya, alobha…pe… lobhe, adosa…pe… dose, amoha…pe… mohe, nissaraṇajjhāsayā ca bodhisattā sabbabhavesu dosadassāvino’’ti (visuddhi. aṭṭha. 1.49 vākyakhandhepi).

“Các vị Bồ tát có khuynh hướng xuất ly là những vị thấy lỗi trong các dục, có khuynh hướng viễn ly... trong sự giao du, có khuynh hướng vô tham... trong tham, có khuynh hướng vô sân... trong sân, có khuynh hướng vô si... trong si, và các vị Bồ tát có khuynh hướng xuất thế là những vị thấy lỗi trong tất cả các cõi hữu.” (Chú giải Thanh Tịnh Đạo, 1.49 trong đoạn văn).

Tasmā ete bodhisattānaṃ cha ajjhāsayā dānādīnaṃ paccayāti veditabbā. Na hi lobhādīsu ādīnavadassanena, alobhādiadhikabhāvena ca vinā dānādipāramiyo sambhavanti. Alobhādīnañhi adhikabhāvena pariccāgādininnacittatā alobhajjhāsayāditāti. Yathā cete, evaṃ dānajjhāsayatādayopi. Yathāha –

Do đó, cần phải hiểu rằng sáu khuynh hướng này của các vị Bồ tát là duyên của các pháp như bố thí v.v... Thật vậy, các pháp ba-la-mật như bố thí v.v... không thể có được nếu không thấy sự nguy hại trong tham v.v... và không có sự vượt trội của vô tham v.v... Vì do sự vượt trội của vô tham v.v... mà có tâm hướng về sự xả ly v.v..., đó là khuynh hướng vô tham v.v... Cũng như những điều này, các khuynh hướng như khuynh hướng bố thí v.v... cũng vậy. Như đã nói:

‘‘Kati pana bhante bodhāya carantānaṃ bodhisattānaṃ ajjhāsayā? Dasa kho sāriputta bodhāya carantānaṃ bodhisattānaṃ ajjhāsayā. Katame dasa? Dānajjhāsayā sāriputta bodhisattā macchere dosadassāvino, sīla…pe… upekkhajjhāsayā sāriputta bodhisattā sukhadukkhesu dosadassāvino’’ti.

“Bạch Thế Tôn, có bao nhiêu khuynh hướng của các vị Bồ tát đang thực hành để giác ngộ? Này Sāriputta, có mười khuynh hướng của các vị Bồ tát đang thực hành để giác ngộ. Mười là những gì? Này Sāriputta, các vị Bồ tát có khuynh hướng bố thí là những vị thấy lỗi trong sự keo kiệt, có khuynh hướng trì giới... có khuynh hướng xả là những vị thấy lỗi trong hạnh phúc và đau khổ.”

Etesu hi maccheraasaṃvarakāmavicikicchākosajjaakkhantivisaṃvādaanadhiṭṭhānabyāpāda- sukhadukkhasaṅkhātesu ādīnavadassanapubbaṅgamā dānādininnacittatāsaṅkhātā dānajjhāsayatādayo dānādipāramīnaṃ nibbattiyā kāraṇanti[Pg.74]. Tathā apariccāgapariccāgādīsu yathākkamaṃ ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇā dānādipāramīnaṃ paccayo.

Trong những điều này, các khuynh hướng như khuynh hướng bố thí v.v..., được gọi là tâm hướng về bố thí v.v..., đi trước bởi sự thấy lỗi trong các pháp được gọi là keo kiệt, không phòng hộ, dục vọng, hoài nghi, lười biếng, không nhẫn nại, lừa dối, không quyết định, sân hận, hạnh phúc và đau khổ, là nguyên nhân cho sự phát sanh của các pháp ba-la-mật như bố thí v.v... Cũng vậy, sự quán xét tuần tự về sự nguy hại và lợi ích trong việc không xả ly và xả ly v.v... là duyên của các pháp ba-la-mật như bố thí v.v...

Tatthāyaṃ paccavekkhaṇāvidhi – khettavatthuhiraññasuvaṇṇagomahiṃsadāsidāsaputtadārādipariggahabyāsattacittānaṃ sattānaṃ khettādīnaṃ vatthukāmabhāvena bahupatthanīyabhāvato, rājacorādisādhāraṇabhāvato, vivādādhiṭṭhānato, sapattakaraṇato, nissārato, paṭilābhaparipālanesu paraviheṭhanahetuto, vināsanimittañca sokādianekavihitabyasanāvahato, tadāsattinidānañca maccheramalapariyuṭṭhitacittānaṃ apāyūpapattisambhavatoti evaṃ vividhavipulānatthāvahā ete atthā nāma, tesaṃ pariccāgoyeveko sotthibhāvoti pariccāge appamādo karaṇīyo.

Trong đó, phương pháp quán xét là như sau: Đối với các chúng sanh có tâm dính mắc vào các sở hữu như ruộng đất, tài sản, vàng bạc, trâu bò, tôi trai tớ gái, con cái, vợ chồng v.v..., vì các thứ như ruộng đất v.v... là dục trần nên được nhiều người mong muốn, vì là của chung cho vua, trộm cướp v.v..., vì là nền tảng của tranh cãi, vì tạo ra kẻ thù, vì không có thực chất, vì là nguyên nhân gây phiền nhiễu cho người khác trong việc thu hoạch và bảo vệ, và khi bị hủy hoại thì mang lại nhiều tai họa như sầu muộn v.v..., và do sự dính mắc vào chúng làm nhân duyên mà tâm bị cấu uế bởi sự keo kiệt, có thể sanh vào cõi khổ. Như vậy, những tài sản này mang lại nhiều điều bất lợi, chỉ có sự xả ly chúng mới là sự an ổn, do đó cần phải không dể duôi trong việc xả ly.

Apica ‘‘yācako yācamāno attano guyhassa ācikkhanato mayhaṃ vissāsiko’’ti ca ‘‘pahāya gamanīyaṃ attano santakaṃ gahetvā paralokaṃ yāhīti mayhaṃ upadesako’’ti ca ‘‘āditte viya agāre maraṇagginā āditte loke tato mayhaṃ santakassa apavāhakasahāyo’’ti ca ‘‘apavāhitassa cassa nijjhāyanikkhepaṭṭhānabhūto’’ti ca ‘‘dānasaṅkhāte kalyāṇakammasmiṃ sahāyabhāvato, sabbasampattīnaṃ aggabhūtāya paramadullabhāya buddhabhūmiyā sampattihetubhāvato ca paramo kalyāṇamitto’’ti ca paccavekkhitabbaṃ.

Lại nữa, nên quán xét rằng: ‘Người xin, khi đang xin, do vì nói ra điều kín của mình, nên là người thân tín của ta.’ Và: ‘Vị ấy là người chỉ dạy cho ta rằng: ‘Hãy từ bỏ những gì cần phải từ bỏ, hãy mang lấy sở hữu của mình mà đi đến thế giới bên kia.’ Và: ‘Trong thế gian đang bị bốc cháy bởi ngọn lửa của sự chết, giống như ngôi nhà đang cháy, vị ấy là người bạn đồng hành giúp mang tài sản của ta ra khỏi đó.’ Và: ‘Vị ấy là nơi để ký thác những gì đã được mang đi.’ Và: ‘Do vì là người bạn đồng hành trong thiện nghiệp được gọi là bố thí, và do vì là nhân duyên để thành tựu Phật địa, là quả vị tối thượng trong tất cả các thành tựu và vô cùng khó đạt được, nên vị ấy là thiện hữu tối thượng.’

Tathā ‘‘uḷāre kammani anenāhaṃ sambhāvito, tasmā sā sambhāvanā avitathā kātabbā’’ti ca ‘‘ekantabheditāya jīvitassa ayācitenapi mayā dātabbaṃ, pageva yācitenā’’ti ca ‘‘uḷārajjhāsayehi gavesitvāpi dātabbo, sayamevāgato mama puññenā’’ti ca ‘‘yācakassa dānāpadesena mayhamevāyamanuggaho’’ti ca ‘‘ahaṃ viya ayaṃ sabbopi loko mayā anuggahetabbo’’ti ca ‘‘asati yācake kathaṃ mayhaṃ dānapāramī pūreyyā’’ti ca ‘‘yācakānamevatthāya mayā sabbo pariggahetabbo’’ti ca ‘‘ayācitvā mama santakaṃ yācakā sayameva kadā gaṇheyyu’’nti ca ‘‘kathamahaṃ yācakānaṃ piyo cassaṃ manāpo’’ti ca ‘‘kathaṃ vā te mayhaṃ piyā cassu manāpā’’ti ca ‘‘kathaṃ vāhaṃ [Pg.75] dadamāno, datvāpi ca attamano assaṃ pamudito pītisomanassajāto’’ti ca ‘‘kathaṃ vā me yācakā bhaveyyuṃ, uḷāro ca dānajjhāsayo’’ti ca ‘‘kathaṃ vāhamayācitoyeva yācakānaṃ hadayamaññāya dadeyya’’nti ca ‘‘sati dhane yācake ca apariccāgo mahatī mayhaṃ vañcanā’’ti ca ‘‘kathaṃ vāhaṃ attano aṅgāni jīvitaṃ vāpi yācakānaṃ pariccajeyya’’nti ca paccavekkhitabbaṃ.

Tương tự, nên quán xét rằng: ‘Trong một hành động cao thượng, ta đã được người này tôn vinh, vì vậy sự tôn vinh ấy không nên bị làm cho vô ích.’ Và: ‘Vì mạng sống chắc chắn sẽ tan rã, ta nên cho dù không được yêu cầu, huống nữa là khi được yêu cầu.’ Và: ‘Nên tìm kiếm cả những người có chí nguyện cao thượng để cho; người này đã tự mình đến là do phước của ta.’ Và: ‘Dưới danh nghĩa bố thí cho người xin, đây chính là sự ban ân cho chính ta.’ Và: ‘Giống như ta, tất cả thế gian này nên được ta giúp đỡ.’ Và: ‘Nếu không có người xin, làm sao ba-la-mật bố thí của ta có thể được viên mãn?’ Và: ‘Tất cả tài sản nên được ta thâu hoạch chỉ vì lợi ích của những người xin.’ Và: ‘Khi nào những người xin sẽ tự mình lấy tài sản của ta mà không cần ta mời gọi?’ Và: ‘Làm thế nào ta có thể trở nên thân thương và đẹp lòng đối với những người xin?’ Và: ‘Làm thế nào họ có thể trở nên thân thương và đẹp lòng đối với ta?’ Và: ‘Làm thế nào ta, trong khi đang cho và cả sau khi đã cho, có thể được hoan hỷ, vui mừng, sanh khởi hỷ và ưu?’ Và: ‘Làm thế nào để có những người xin đến với ta, và có được chí nguyện bố thí cao thượng?’ Và: ‘Làm thế nào ta, dù không được yêu cầu, có thể biết được tâm ý của người xin mà cho?’ Và: ‘Khi có tài sản và có người xin, việc không từ bỏ là một sự lừa dối lớn đối với chính ta.’ Và: ‘Làm thế nào ta có thể từ bỏ cả các chi phần thân thể và mạng sống của mình cho những người xin?’

Apica ‘‘attho nāmāyaṃ nirapekkhaṃ dāyakaṃ anugacchati yathā taṃ nirapekkhaṃ khepakaṃ kiṭako’’ti atthe nirapekkhatāya cittaṃ uppādetabbaṃ. Yācamāno pana yadi piyapuggalo hoti, ‘‘piyo maṃ yācatī’’ti somanassaṃ uppādetabbaṃ. Atha udāsīnapuggalo hoti, ‘‘ayaṃ maṃ yācamāno addhā iminā pariccāgena mitto hotī’’ti somanassaṃ uppādetabbaṃ. Dadantopi hi yācakānaṃ piyo hotīti. Atha pana verīpuggalo yācati, ‘‘paccatthiko maṃ yācati, ayaṃ maṃ yācamāno addhā iminā pariccāgena verīpi piyo mitto hotī’’ti visesato somanassaṃ uppādetabbaṃ. Evaṃ piyapuggale viya majjhattaverīpuggalesupi mettāpubbaṅgamaṃ karuṇaṃ upaṭṭhapetvāva dātabbaṃ.

Lại nữa, đối với vật (để cho), nên khởi tâm không luyến tiếc rằng: ‘Lợi ích này chắc chắn sẽ đi theo người cho không luyến tiếc, giống như bóng đi theo người tạo ra nó.’ Khi người xin là người thân, nên khởi lên sự hoan hỷ rằng: ‘Người thân đang xin ta.’ Nếu là người không thân không thù, nên khởi lên sự hoan hỷ rằng: ‘Người này đang xin ta, chắc chắn qua sự cho đi này, vị ấy sẽ trở thành bạn.’ Vì rằng người cho trở nên thân thiết với người xin. Còn nếu người xin là kẻ thù, nên đặc biệt khởi lên sự hoan hỷ rằng: ‘Kẻ đối nghịch đang xin ta, chắc chắn qua sự cho đi này, ngay cả kẻ thù cũng sẽ trở thành người bạn thân thiết.’ Như vậy, đối với người thân, người không thân không thù, và cả người thù, nên cho sau khi đã an lập lòng bi mẫn với tâm từ đi trước.

Sace panassa cirakālaparibhāvitattā lobhassa deyyadhammavisayā lobhadhammā uppajjeyyuṃ, tena bodhisattapaṭiññena iti paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘nanu tayā sappurisa sambodhāya abhinīhāraṃ karontena sabbasattānaṃ upakāratthāya ayaṃ kāyo nissaṭṭho, tappariccāgamayañca puññaṃ, tattha nāma te bāhirepi vatthusmiṃ atisaṅgappavatti hatthisinānasadisī hoti, tasmā tayā na katthaci saṅgo uppādetabbo. Seyyathāpi nāma mahato bhesajjarukkhassa tiṭṭhato mūlaṃ mūlatthikā haranti, papaṭikaṃ, tacaṃ, khandhaṃ, viṭapaṃ, sāraṃ, sākhaṃ, palāsaṃ, pupphaṃ, phalaṃ phalatthikā haranti, na tassa rukkhassa ‘mayhaṃ santakaṃ ete harantī’’ti vitakkasamudācāro hoti, evameva sabbalokahitāya ussukkamāpajjantena mayā mahādukkhe akataññuke niccāsucimhi kāye paresaṃ upakārāya viniyujjamāne aṇumattopi micchāvitakko na uppādetabbo, ko vā ettha viseso ajjhattikabāhiresu mahābhūtesu ekantabhedanavikiraṇaviddhaṃsanadhammesu, kevalaṃ pana sammohavijambhitametaṃ, yadidaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti abhiniveso. Tasmā bāhiresu viya ajjhattikesupi karacaraṇanayanādīsu[Pg.76], maṃsādīsu ca anapekkhena hutvā ‘taṃtadatthikā harantū’ti nissaṭṭhacittena bhavitabba’’nti. Evaṃ paṭisañcikkhato cassa bodhāya pahitattassa kāyajīvitesu nirapekkhassa appakasireneva kāyavacīmanokammāni suvisuddhāni honti. So visuddhakāyavacīmanokammanto visuddhājīvo ñāyapaṭipattiyaṃ ṭhito, āyāpāyupāyakosallasamannāgamena bhiyyoso mattāya deyyadhammapariccāgena, abhayadānasaddhammadānehi ca sabbasatte anuggaṇhituṃ samattho hotīti. Ayaṃ tāva dānapāramiyaṃ paccavekkhaṇānayo.

Tuy nhiên, nếu do tham ái đã được huân tập từ lâu, các pháp tham liên quan đến vật bố thí sanh khởi nơi vị ấy, vị Bồ-tát đã phát nguyện ấy nên suy xét như vầy: ‘Này thiện sĩ, há không phải chính ngài, khi phát nguyện vì Chánh Đẳng Giác, đã từ bỏ thân này và cả phước báu từ sự từ bỏ ấy vì lợi ích của tất cả chúng sanh sao? Trong trường hợp đó, việc sanh khởi sự dính mắc quá độ của ngài ngay cả đối với vật bên ngoài cũng giống như việc tắm của con voi. Do đó, ngài không nên khởi lên sự dính mắc ở bất cứ đâu. Ví như một cây thuốc lớn đang đứng, những người cần rễ thì lấy rễ, (cần) vỏ cây, da cây, thân cây, cành non, lõi cây, nhánh cây, lá, hoa, và những người cần quả thì lấy quả, nhưng cây ấy không có tiến trình tư duy rằng: ‘Họ đang lấy tài sản của ta.’ Cũng vậy, đối với ta, người đang nỗ lực vì lợi ích của toàn thế gian, khi đang sử dụng thân này – vốn đầy khổ đau, vô ơn, và luôn bất tịnh – vì lợi ích của người khác, thì không nên sanh khởi dù chỉ một tà tư duy nhỏ nhiệm nào. Có sự khác biệt gì ở đây giữa các đại chủng bên trong và bên ngoài, vốn có bản chất là tan rã, phân tán, và hủy hoại? Đây chỉ đơn thuần là sự bùng phát của si mê, sự cố chấp này rằng: ‘Cái này là của tôi, đây là tôi, đây là tự ngã của tôi.’ Do đó, cũng như đối với các vật bên ngoài, đối với các vật bên trong như tay, chân, mắt, v.v., và thịt, v.v., nên không luyến tiếc, với tâm đã từ bỏ (nghĩ rằng): ‘Mong rằng những ai cần thứ gì thì hãy lấy thứ đó.’ Đối với vị đã hướng tâm đến sự giác ngộ, không luyến tiếc thân và mạng, khi suy xét như vậy, các nghiệp về thân, khẩu, ý của vị ấy sẽ trở nên rất trong sạch một cách không khó khăn. Vị ấy, với thân, khẩu, ý nghiệp trong sạch, với mạng sống trong sạch, an trú trong chánh hạnh, do thành tựu sự khéo léo trong phương tiện về được và mất, sẽ có khả năng giúp đỡ tất cả chúng sanh ở mức độ cao hơn nữa qua việc từ bỏ các vật nên cho, qua việc bố thí sự không sợ hãi và bố thí Chánh pháp. Đây là phương pháp quán xét trong ba-la-mật bố thí.

Sīlapāramiyaṃ pana evaṃ paccavekkhitabbaṃ – idañhi sīlaṃ nāma gaṅgodakādīhi visodhetuṃ asakkuṇeyyassa dosamalassa vikkhālanajalaṃ, haricandanādīhi vinetuṃ asakkuṇeyyarāgādipariḷāhavinayanaṃ, hāramakuṭakuṇḍalādīhi pacurajanālaṅkārehi asādhāraṇo sādhūnaṃ alaṅkāraviseso, sabbadisāvāyanato akittimo, sabbakālānurūpo ca surabhigandho, khattiyamahāsālādīhi devatāhi ca vandanīyādibhāvāvahanato paramo vasīkaraṇamanto, cātumahārājikādi devalokārohanasopānapanti, jhānābhiññānaṃ adhigamupāyo, nibbānamahānagarassa sampāpakamaggo, sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhīnaṃ patiṭṭhānabhūmi, yaṃ yaṃ vā panicchitaṃ patthitaṃ, tassa tassa samijjhanūpāyabhāvato cintāmaṇikapparukkhādike ca atiseti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ijjhati bhikkhave sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (a. ni. 8.35). Aparampi vuttaṃ ‘‘ākaṅkheyya ce bhikkhave bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca assaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cāti, sīlesvevassa paripūrakārī’’tiādi (ma. ni. 1.61), tathā ‘‘avippaṭisāratthāni kho ānanda kusalāni sīlānī’’ti (a. ni. 10.1; 11.1), ‘‘pañcime gahapatayo ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāyā’’ti (dī. ni. 2.150; udā. 76; mahāva. 185) suttānañca vasena sīlassa guṇā paccavekkhitabbā, tathā aggikkhandhopamasuttādīnaṃ (a. ni. 7.72) vasena sīlavirahe ādīnavā.

Về Giới ba-la-mật, nên quán xét như vầy: Giới này là dòng nước tẩy rửa cấu uế của sân hận mà nước sông Hằng v.v... không thể gột sạch được, là sự dập tắt cơn thiêu đốt của tham ái v.v... mà chiên-đàn hương v.v... không thể làm dịu được, là món trang sức đặc biệt của bậc thiện nhân, không chung với các món trang sức của nhiều người như vòng hoa, vương miện, hoa tai v.v..., là hương thơm ngào ngạt không giả tạo, bay đi khắp mọi phương và thích hợp trong mọi thời, là câu thần chú quyến rũ tối thượng vì mang lại trạng thái đáng được đảnh lễ v.v... bởi các vị Sát-đế-lỵ đại phú v.v... và các vị trời, là dãy thang đưa lên các cõi trời từ Tứ Đại Thiên Vương trở đi, là phương tiện để chứng đắc các thiền và thắng trí, là con đường dẫn đến đại đô thị Niết-bàn, là nền tảng cho Thanh văn giác, Độc giác giác, và Chánh đẳng giác. Và vì là phương tiện thành tựu bất cứ điều gì được mong muốn, ước nguyện, nên giới vượt trội hơn cả ngọc như ý, cây như ý v.v... Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: «Này các Tỳ khưu, tâm nguyện của người có giới được thành tựu do giới được trong sạch.» Lại nữa, cũng đã được nói: «Này các Tỳ khưu, nếu Tỳ khưu mong rằng: 'Mong sao ta được các bạn đồng phạm hạnh yêu mến, quý trọng, kính nể và tôn trọng!', vị ấy nên là người thực hành viên mãn các giới.» v.v..., cũng như: «Này Ānanda, các thiện giới có mục đích là không hối hận,» và «Này các gia chủ, có năm lợi ích này cho người có giới, cho người có giới thành tựu,» các đức tính của giới nên được quán xét theo các kinh này, cũng như sự nguy hại của việc thiếu giới nên được quán xét theo các kinh như Kinh Ví Dụ Khối Lửa v.v...

Pītisomanassanimittato, attānuvādaparānuvādadaṇḍaduggatibhayābhāvato, viññūhi pāsaṃsabhāvato, avippaṭisārahetuto, sotthiṭṭhānato[Pg.77], abhijanasāpateyyādhipateyyāyurūpaṭṭhānabandhumittasampattīnaṃ atisayanato ca sīlaṃ paccavekkhitabbaṃ. Sīlavato hi attano sīlasampadāhetu mahantaṃ pītisomanassaṃ uppajjati ‘‘kataṃ vata mayā kusalaṃ, kataṃ kalyāṇaṃ, kataṃ bhīruttāṇa’’nti. Tathā sīlavato attā na upavadati, na pare viññū, daṇḍaduggatibhayānaṃ sambhavoyeva natthi, ‘‘sīlavā purisapuggalo kalyāṇadhammo’’ti viññūnaṃ pāsaṃso hoti. Tathā sīlavato yvāyaṃ ‘‘kataṃ vata mayā pāpaṃ, kataṃ luddaṃ, kataṃ kibbisa’’nti dussīlassa vippaṭisāro uppajjati, so na hoti. Sīlañca nāmetaṃ appamādādhiṭṭhānato, bhogabyasanādiparihāramukhena mahato atthassa sādhanato, maṅgalabhāvato ca paramaṃ sotthiṭṭhānaṃ, nihīnajaccopi sīlavā khattiyamahāsālādīnaṃ pūjanīyo hotīti kulasampattiṃ atiseti sīlasampadā, ‘‘taṃ kiṃ maññasi mahārāja, idha te assa puriso dāso kammakaro’’tiādi (dī. ni. 1.183) vacanañcettha sādhakaṃ. Corādīhi asādhāraṇato, paralokānugamanato, mahapphalabhāvato, samathādiguṇādhiṭṭhānato ca bāhiradhanaṃ atiseti sīlaṃ, paramassa cittissariyassa adhiṭṭhānabhāvato khattiyādīnaṃ issariyaṃ atiseti sīlaṃ. Sīlanimittañhi taṃtaṃsattanikāyesu sattānaṃ issariyaṃ vassasatadīghappamāṇato jīvitato ekāhampi sīlavato jīvitassa visiṭṭhatāvacanato, sati ca jīvite sikkhānikkhepassa maraṇatāvacanato sīlaṃ jīvitato visiṭṭhataraṃ. Verīnampi manuññabhāvāvahanato, jarārogavipattīhi anabhibhavanīyato ca rūpasampattiṃ atiseti sīlaṃ. Pāsādahammiyādiṭṭhānavisese, rājayuvarājasenāpatiādiṭṭhānavisese ca atiseti sīlaṃ sukhavisesādhiṭṭhānabhāvato. Sabhāvasiniddhe santikāvacarepi bandhujane mittajane ca atiseti ekantahitasampādanato, paralokānugamanato ca. ‘‘Na taṃ mātā pitā kayirā’’tiādi (dha. pa. 43) vacanañcettha sādhakaṃ. Tathā hatthiassarathādibhedehi, mantāgadasotthānappayogehi ca durārakkhaṃ attānaṃ ārakkhabhāvena sīlameva visiṭṭhataraṃ attādhīnato, aparādhīnato, mahāvisayato ca. Tenevāha ‘‘dhammo have rakkhati dhammacāri’’ntiādi (jā. 1.9.102). Evamanekaguṇasamannāgataṃ sīlanti paccavekkhantassa aparipuṇṇā ceva sīlasampadā pāripūriṃ gacchati aparisuddhā ca pārisuddhiṃ.

Giới nên được quán xét vì là nhân của hỷ và ưu, vì không có sự sợ hãi bị tự mình chê trách, bị người khác chê trách, bị hình phạt và ác thú, vì được bậc trí tán thán, vì là nhân của sự không hối hận, vì là nền tảng của sự an lành, và vì vượt trội hơn các thành tựu về dòng dõi, tài sản, quyền thế, tuổi thọ, sắc đẹp, địa vị, bà con và bạn bè. Thật vậy, do sự thành tựu giới của mình, hỷ và ưu lớn lao khởi lên nơi người có giới rằng: «Ôi, ta đã làm điều thiện, đã làm điều lành, đã làm nơi nương tựa cho người sợ hãi.» Cũng vậy, người có giới không tự mình chê trách, không bị người trí khác chê trách, không thể có sự sợ hãi hình phạt và ác thú, và được các bậc trí tán thán rằng: «Người có giới là bậc thiện nhân, có pháp lành.» Cũng vậy, người có giới không có sự hối hận vốn khởi lên nơi người ác giới rằng: «Ôi, ta đã làm điều ác, đã làm điều tàn nhẫn, đã làm điều tội lỗi.» Và giới này là nền tảng an lành tối thượng vì là nền tảng của sự không dể duôi, vì thành tựu lợi ích lớn lao qua việc tránh xa các tai họa về tài sản v.v..., và vì là điều cát tường. Sự thành tựu giới vượt trội hơn sự thành tựu về dòng dõi, vì người có giới dù sinh ra trong dòng dõi thấp kém cũng được các vị Sát-đế-lỵ đại phú v.v... cúng dường. Lời dạy: «Tâu Đại vương, Ngài nghĩ thế nào, ở đây có một người là nô lệ, là người làm công của Ngài...» v.v... là bằng chứng ở đây. Giới vượt trội hơn của cải bên ngoài vì không chung với kẻ trộm cướp v.v..., vì đi theo sang đời sau, vì có quả lớn, và vì là nền tảng của các đức tính như chỉ v.v... Giới vượt trội hơn quyền thế của các vị Sát-đế-lỵ v.v... vì là nền tảng cho quyền thế tối thượng của tâm. Giới vượt trội hơn mạng sống, vì có lời dạy rằng một ngày sống của người có giới thì cao quý hơn cuộc sống kéo dài trăm năm, và vì có lời dạy rằng việc từ bỏ học giới khi còn sống chính là cái chết. Giới vượt trội hơn sự thành tựu về sắc đẹp vì mang lại sự khả ái ngay cả đối với kẻ thù, và vì không bị chinh phục bởi già, bệnh, và tai họa. Giới vượt trội hơn các địa vị đặc biệt trong lâu đài, cung điện v.v... và các địa vị đặc biệt như vua, thái tử, tướng quân v.v... vì là nền tảng của hạnh phúc đặc biệt. Giới vượt trội hơn cả bà con và bạn bè, dù họ có bản chất thân thiết và ở gần bên, vì giới mang lại lợi ích tuyệt đối và đi theo sang đời sau. Lời dạy: «Điều ấy cha mẹ không làm được...» v.v... là bằng chứng ở đây. Cũng vậy, chính giới là sự bảo vệ cao quý hơn cho bản thân vốn khó được bảo vệ bởi các loại voi, ngựa, xe v.v... và bởi việc sử dụng thần chú, thuốc men, và các nghi lễ cầu an, vì giới tùy thuộc vào chính mình, không tùy thuộc vào người khác, và có phạm vi rộng lớn. Vì thế, Ngài đã nói: «Pháp thật sự hộ trì người hành pháp...» v.v... Đối với người quán xét rằng 'Giới được phú bẩm nhiều đức tính như vậy', sự thành tựu giới chưa viên mãn sẽ đi đến viên mãn, và chưa trong sạch sẽ đi đến trong sạch.

Sace [Pg.78] panassa dīgharattaṃ paricayena sīlapaṭipakkhā dhammā dosādayo antarantarā uppajjeyyuṃ, tena bodhisattapaṭiññena evaṃ paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘nanu tayā sambodhāya paṇidhānaṃ kataṃ, sīlavikalena ca na sakkā lokiyāpi sampattiyo pāpuṇituṃ, pageva lokuttarā, sabbasampattīnaṃ pana aggabhūtāya sammāsambodhiyā adhiṭṭhānabhūtena sīlena paramukkaṃsagatena bhavitabbaṃ. Tasmā ‘kikīva aṇḍa’ntiādinā (visuddhi. 1.19; dī. ni. aṭṭha. 1.7) vuttanayena sammā sīlaṃ parirakkhantena suṭṭhu tayā pesalena bhavitabbaṃ. Api ca tayā dhammadesanāya yānattaye sattānaṃ avatāraṇaparipācanāni kātabbāni, sīlavikalassa ca vacanaṃ na paccetabbaṃ hoti asappāyāhāravicārassa viya vejjassa tikicchanaṃ, tasmā kathāhaṃ saddheyyo hutvā sattānaṃ avatāraṇaparipācanāni kareyya’’nti sabhāvaparisuddhasīlena bhavitabbaṃ. Kiñca ‘‘jhānādiguṇavisesayogena me sattānaṃ upakārakaraṇasamatthatā, paññāpāramīādiparipūraṇañca, jhānādayo ca guṇā sīlapārisuddhiṃ vinā na sambhavantī’’ti sammadeva sīlaṃ parisodhetabbaṃ.

Nếu do sự quen thuộc lâu ngày mà các pháp đối nghịch với giới là sân hận v.v... thỉnh thoảng sanh khởi nơi vị ấy, vị Bồ-tát có lời nguyện ấy nên quán xét như vầy: ‘Này, há không phải ngươi đã lập nguyện vì sự giác ngộ sao? Và người khiếm khuyết về giới thì không thể đạt được ngay cả các thành tựu thế gian, huống nữa là siêu thế. Hơn nữa, giới là nền tảng cho sự Chánh Đẳng Giác, vốn là cao tột của tất cả các thành tựu, phải được đạt đến mức tối thượng. Do đó, theo cách đã được nói ‘như con chim kiki bảo vệ trứng của nó’ v.v..., ngươi phải là người thiện xảo, hộ trì giới một cách đúng đắn. Hơn nữa, ngươi phải thực hiện việc dẫn dắt và làm cho chúng sanh thuần thục trong ba thừa bằng cách thuyết pháp. Và lời nói của người khiếm khuyết về giới thì không đáng tin, giống như việc chữa trị của một thầy thuốc có chế độ ăn uống không thích hợp. Do đó, làm sao ta có thể trở thành người đáng tin cậy để thực hiện việc dẫn dắt và làm cho chúng sanh thuần thục?’ (nghĩ vậy) nên có giới thanh tịnh tự nhiên. Hơn nữa, ‘Nhờ sự kết hợp với các phẩm chất đặc biệt như thiền định v.v..., ta có khả năng làm lợi ích cho chúng sanh, và viên mãn các ba-la-mật như trí tuệ ba-la-mật v.v... Và các phẩm chất như thiền định v.v... không thể có được nếu không có sự thanh tịnh của giới.’ (nghĩ vậy) nên thanh lọc giới một cách đúng đắn.

Tathā ‘‘sambādho gharāvāso rajopatho’’tiādinā (dī. ni. 1.191; ma. ni. 1.291; saṃ. ni. 2.154; ma. ni. 2.10) gharāvāse ‘‘aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā’’tiādinā (ma. ni. 1.234; pāci. 417; mahāni. 3, 6;), ‘‘mātāpi puttena vivadatī’’tiādinā (ma. ni. 1.168, 178) ca kāmesu ‘‘seyyathāpi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojeyyā’’tiādinā (dī. ni. 1.218) kāmacchandādīsu ādīnavadassanapubbaṅgamā vuttavipariyāyena ‘‘abbhokāso pabbajjā’’tiādinā (dī. ni. 1.1.91; saṃ. ni. 1.154) pabbajjādīsu ānisaṃsapaṭisaṅkhāvasena nekkhammapāramiyaṃ paccavekkhaṇā veditabbā. Ayamettha saṅkhepattho, vitthāro pana dukkhakkhandha (ma. ni. 1.163) vīmaṃsasuttādi (ma. ni. 1.487) vasena dukkhakkhandhaāsivisopamasuttādivasena (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāyaṃ) veditabbo.

Tương tự, sự quán xét về xuất ly ba-la-mật nên được hiểu là: bắt đầu bằng việc thấy sự nguy hại trong đời sống tại gia qua (các câu) ‘đời sống tại gia là chật hẹp, là con đường của bụi bặm’ v.v...; trong các dục qua (các câu) ‘các dục ví như bộ xương khô’ v.v..., và ‘mẹ cũng tranh cãi với con’ v.v...; trong các dục tham v.v... qua (các câu) ‘ví như người kia vay nợ để kinh doanh’ v.v...; và ngược lại, bằng cách quán xét lợi ích trong việc xuất gia v.v... qua (các câu) ‘xuất gia là khoảng trời rộng mở’ v.v... Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được hiểu theo kinh Khổ Uẩn, kinh Tư Duy v.v..., và theo kinh Khổ Uẩn, kinh Ví Dụ Con Rắn Độc v.v...

Tathā ‘‘paññāya vinā dānādayo dhammā na visujjhanti, yathāsakaṃ byāpārasamatthā ca na hontī’’ti paññāguṇā manasi kātabbā. Yatheva hi jīvitena vinā sarīrayantaṃ na sobhati, na ca attano kiriyāsu paṭipattisamatthaṃ hoti, yathā ca cakkhādīni indriyāni viññāṇena vinā yathāsakaṃ visayesu kiccaṃ kātuṃ nappahonti, evaṃ saddhādīni indriyāni paññāya [Pg.79] vinā sakiccapaṭipattiyaṃ asamatthānīti pariccāgādipaṭipattiyaṃ paññā padhānakāraṇaṃ. Ummīlitapaññācakkhukā hi mahāsattā attano aṅgapaccaṅgānipi datvā anattukkaṃsakā, aparavambhakā ca honti, bhesajjarukkhā viya vikapparahitā kālattayepi somanassajātā. Paññāvasena upāyakosallayogato pariccāgo parahitappavattiyā dānapāramibhāvaṃ upeti. Attatthañhi dānaṃ vuḍḍhisadisaṃ hoti.

Tương tự, các phẩm chất của trí tuệ nên được tác ý rằng: ‘Không có trí tuệ, các pháp như bố thí v.v... không được thanh tịnh, và không có khả năng thực hiện phận sự của chúng.’ Giống như cỗ máy thân xác không tốt đẹp nếu không có mạng sống, và không có khả năng thực hiện các hành động của nó; và giống như các căn như mắt v.v... không thể thực hiện chức năng đối với các đối tượng tương ứng của chúng nếu không có thức; cũng vậy, các căn như tín v.v... không có khả năng thực hiện chức năng của chúng nếu không có trí tuệ. Do đó, trí tuệ là nguyên nhân chính trong việc thực hành bố thí v.v... Thật vậy, các vị Đại Bồ-tát có con mắt trí tuệ đã mở, sau khi cho đi cả các chi phần lớn nhỏ của mình, không tự tán dương, cũng không khinh miệt người khác, không có sự phân biệt như cây thuốc, và có tâm hoan hỷ trong cả ba thời. Nhờ trí tuệ, do sự kết hợp với phương tiện thiện xảo, sự bố thí trở thành bố thí ba-la-mật qua việc hướng đến lợi ích của người khác. Vì sự bố thí vì lợi ích bản thân thì giống như cho vay lấy lãi.

Tathā paññāya abhāvena taṇhādisaṃkilesāviyogato sīlassa visuddhiyeva na sambhavati, kuto sabbaññuguṇādhiṭṭhānabhāvo. Paññavā eva ca gharāvāse kāmaguṇesu saṃsāre ca ādīnavaṃ, pabbajjāya jhānasamāpattiyaṃ nibbāne ca ānisaṃsaṃ suṭṭhu sallakkhento pabbajitvā jhānasamāpattiyo nibbattetvā nibbānaninno, pare ca tattha patiṭṭhapetīti.

Tương tự, do không có trí tuệ, vì không tách rời khỏi các phiền não như ái dục v.v..., sự thanh tịnh của giới không thể có được, huống nữa là (giới) trở thành nền tảng cho các phẩm chất của bậc Toàn Giác. Và chỉ người có trí tuệ, sau khi nhận thức rõ sự nguy hại trong đời sống tại gia, trong các dục công đức, và trong luân hồi, và lợi ích trong việc xuất gia, trong thiền chứng, và trong Niết-bàn, mới xuất gia, làm sanh khởi các thiền chứng, hướng về Niết-bàn, và cũng làm cho người khác an trú trong đó.

Vīriyañca paññārahitaṃ yadicchitamatthaṃ na sādheti durārambhabhāvato. Varameva hi anārambho durārambhato, paññāsahitena pana vīriyena na kiñci duradhigamaṃ upāyapaṭipattito. Tathā paññavā eva parāpakārādiadhivāsakajātiyo hoti, na duppañño. Paññāvirahitassa ca parehi upanītā apakārā khantiyā paṭipakkhameva anubrūhenti, paññavato pana te khantisampattiyā paribrūhanavasena assā thirabhāvāya saṃvattanti. Paññavā eva tīṇi saccāni tesaṃ kāraṇāni paṭipakkhe ca yathābhūtaṃ jānitvā paresaṃ avisaṃvādako hoti. Tathā paññābalena attānaṃ upatthambhetvā dhitisampadāya sabbapāramīsu acalasamādānādhiṭṭhāno hoti, paññavā eva ca piyamajjhattaverīvibhāgaṃ akatvā sabbattha hitūpasaṃhārakusalo hoti. Tathā paññāvasena lābhādilokadhammasannipāte nibbikāratāya majjhatto hoti. Evaṃ sabbāsaṃ pāramīnaṃ paññāva pārisuddhihetūti paññāguṇā paccavekkhitabbā.

Và tinh tấn không có trí tuệ thì không thành tựu được mục đích mong muốn, vì là sự khởi đầu sai lầm. Thật vậy, không khởi đầu còn tốt hơn là khởi đầu sai lầm. Nhưng với tinh tấn đi cùng trí tuệ, không có gì là khó đạt được, do thực hành đúng phương pháp. Tương tự, chỉ người có trí tuệ mới có thể chịu đựng được sự hãm hại của người khác v.v..., chứ không phải người kém trí tuệ. Đối với người không có trí tuệ, những sự hãm hại do người khác gây ra chỉ làm tăng trưởng những gì đối nghịch với nhẫn nại; nhưng đối với người có trí tuệ, chúng lại dẫn đến sự vững chắc của nhẫn nại bằng cách làm tăng trưởng sự thành tựu nhẫn nại. Chỉ người có trí tuệ, sau khi biết đúng như thật ba chân lý, nguyên nhân của chúng, và các pháp đối nghịch, mới không lừa dối người khác. Tương tự, nhờ sức mạnh của trí tuệ, người ấy tự nâng đỡ mình, và nhờ sự thành tựu kiên định, có sự thọ trì và quyết tâm không lay chuyển trong tất cả các ba-la-mật. Và chỉ người có trí tuệ, không phân biệt người thân, người trung lập, kẻ thù, mới thiện xảo trong việc mang lại lợi ích ở khắp mọi nơi. Tương tự, nhờ trí tuệ, người ấy giữ tâm trung lập, không thay đổi khi đối diện với các pháp thế gian như được lợi v.v... Như vậy, trí tuệ là nguyên nhân của sự thanh tịnh cho tất cả các ba-la-mật, (do đó) các phẩm chất của trí tuệ nên được quán xét.

Apica paññāya vinā na dassanasampatti, antarena ca diṭṭhisampadaṃ na sīlasampadā, sīladiṭṭhisampadārahitassa na samādhisampadā, asamāhitena ca na sakkā attahitamattampi sādhetuṃ, pageva ukkaṃsagataṃ parahitanti parahitāya paṭipannena ‘‘nanu tayā sakkaccaṃ paññāpārisuddhiyaṃ āyogo karaṇīyo’’ti bodhisattena attā ovaditabbo. Paññānubhāvena hi mahāsatto [Pg.80] caturadhiṭṭhānādhiṭṭhito catūhi saṅgahavatthūhi (dī. ni. 3.210, 313; a. ni. 10.32) lokaṃ anuggaṇhanto satte niyyānikamagge avatāreti, indriyāni ca nesaṃ paripāceti. Tathā paññābalena khandhāyatanādīsu pavicayabahulo pavattinivattiyo yāthāvato parijānanto dānādayo guṇe visesanibbedhabhāgiyabhāvaṃ nayanto bodhisattasikkhāya paripūrakārī hotīti evamādinā anekākāravokāre paññāguṇe vavatthapetvā paññāpāramī anubrūhetabbā.

Lại nữa, không có trí tuệ thì không có kiến kiến toàn; không có sự thành tựu về chánh kiến thì không có sự thành tựu về giới; người thiếu sự thành tựu về giới và chánh kiến thì không có sự thành tựu về định; và người không có định tâm thì không thể thực hiện được dù chỉ là lợi ích cho bản thân, huống chi là lợi ích cao thượng cho người khác. Vì vậy, vị Bồ-tát, người thực hành vì lợi ích của người khác, nên tự khuyên mình rằng: "Chẳng phải ngươi nên nỗ lực một cách nghiêm túc để thanh lọc trí tuệ sao?". Thật vậy, nhờ oai lực của trí tuệ, vị Đại sĩ, sau khi đã an trú trong bốn sự quyết đoán, giúp đỡ thế gian bằng bốn nhiếp pháp, đưa chúng sanh vào con đường giải thoát, và làm cho các căn của họ được thuần thục. Cũng vậy, nhờ sức mạnh của trí tuệ, vị ấy thường xuyên quán xét các uẩn, xứ, v.v., hiểu rõ như thật sự sanh khởi và sự chấm dứt, đưa các phẩm hạnh như bố thí v.v. đến trạng thái đặc biệt có khả năng dẫn đến sự thấu triệt, và trở thành người hoàn thành các học giới của Bồ-tát. Sau khi đã xác định các phẩm chất của trí tuệ qua nhiều phương diện khác nhau như vậy, v.v., cần phải phát triển trí tuệ ba-la-mật.

Tathā dissamānapārānipi lokiyāni kammāni nihīnavīriyena pāpuṇituṃ asakkuṇeyyāni, agaṇitakhedena pana āraddhavīriyena duradhigamaṃ nāma natthi. Nihīnavīriyo hi ‘‘saṃsāramahoghato sabbasatte santāressāmī’’ti ārabhitumeva na sakkuṇoti. Majjhimo ārabhitvā antarāvosānamāpajjati. Ukkaṭṭhavīriyo pana attasukhanirapekkho ārambhapāraṃ adhigacchatīti vīriyasampatti paccavekkhitabbā. Apica ‘‘yassa attanoyeva saṃsārapaṅkato samuddharaṇatthamārambho, tassāpi vīriyassa sithilabhāvena manorathānaṃ matthakappatti na sakkā sambhāvetuṃ, pageva sadevakassa lokassa samuddharaṇatthaṃ katābhinīhārenā’’ti ca ‘‘rāgādīnaṃ dosagaṇānaṃ mattamahāgajānaṃ viya dunnivārayabhāvato, tannidānānañca kammasamādānānaṃ ukkhittāsikavadhakasadisabhāvato, tannimittānañca duggatīnaṃ sabbadā vivaṭamukhabhāvato, tattha niyojakānañca pāpamittānaṃ sadā sannihitabhāvato, tadovādakāritāya ca bālassa puthujjanabhāvassa sati sambhave yuttaṃ sayameva saṃsāradukkhato nissaritu’’nti ca ‘‘micchāvitakkā vīriyānubhāvena dūrī bhavantī’’ti ca ‘‘yadi pana sambodhi attādhīnena vīriyena sakkā samadhigantuṃ, kimettha dukkara’’nti ca evamādinā nayena vīriyassa guṇāpaccavekkhitabbā.

Cũng vậy, ngay cả những công việc thế gian có thể thấy được kết quả cũng không thể đạt được bởi người thiếu tinh tấn; nhưng đối với người đã khởi sự tinh tấn, không kể mệt nhọc, thì không có gì là khó đạt được. Thật vậy, người thiếu tinh tấn thậm chí không thể bắt đầu với ý nghĩ: "Ta sẽ cứu vớt tất cả chúng sanh khỏi dòng lũ lớn của luân hồi". Người có tinh tấn bậc trung, sau khi bắt đầu, lại bỏ cuộc giữa chừng. Còn người có tinh tấn bậc thượng, không màng đến hạnh phúc của bản thân, sẽ đi đến cùng sự khởi đầu. Do đó, cần phải quán xét sự thành tựu về tinh tấn. Lại nữa, cần phải quán xét các phẩm chất của tinh tấn theo phương pháp sau đây, v.v.: "Ngay cả người chỉ khởi sự để tự mình thoát khỏi vũng lầy luân hồi, nếu tinh tấn yếu ớt, cũng không thể nào đạt được đỉnh cao của nguyện vọng, huống chi là người đã phát nguyện cứu vớt thế gian cùng với chư thiên." Và: "Vì các nhóm phiền não như tham ái v.v. khó ngăn chặn như những con voi lớn say sưa; vì các hành vi tạo nghiệp do chúng làm nhân duyên giống như những tên đao phủ đã tuốt gươm; vì các cõi khổ, là kết quả của chúng, luôn mở rộng cửa; vì các ác hữu, những kẻ xúi giục vào đó, luôn có mặt gần bên; và vì khi có thể làm theo lời khuyên của họ do là một kẻ phàm phu ngu dốt, thì thật thích hợp để tự mình thoát khỏi khổ đau luân hồi." Và: "Các tà tầm sẽ bị loại trừ nhờ oai lực của tinh tấn." Và: "Và nếu sự giác ngộ hoàn toàn có thể đạt được bằng sự tinh tấn tùy thuộc vào bản thân, thì có gì khó khăn ở đây?".

Tathā ‘‘khanti nāmāyaṃ niravasesaguṇapaṭipakkhassa kodhassa vidhamanato guṇasampādane sādhūnamappaṭihatamāyudhaṃ, parābhibhavane samatthānaṃ alaṅkāro, samaṇabrāhmaṇānaṃ balasampadā, kodhaggivinayanī udakadhārā, kalyāṇassa kittisaddassa sañjātideso, pāpapuggalānaṃ vacīvisavūpasamakaro mantāgado, saṃvare ṭhitānaṃ paramā dhīrapakati, gambhīrāsayatāya sāgaro, dosamahāsāgarassa velā, apāyadvārassa pidhānakavāṭaṃ, devabrahmalokānaṃ [Pg.81] ārohaṇasopānaṃ, sabbaguṇānaṃ adhivāsanabhūmi, uttamā kāyavacīmanovisuddhī’’ti manasi kātabbaṃ. Api ca ‘‘ete sattā khantisampattiyā abhāvato idha ceva tapanti, paraloke ca tapanīyadhammānuyogato’’ti ca ‘‘yadipi parāpakāranimittaṃ dukkhaṃ uppajjati, tassa pana dukkhassa khettabhūto attabhāvo, bījabhūtañca kammaṃ mayāva abhisaṅkhata’’nti ca ‘‘tassa dukkhassa āṇaṇyakāraṇameta’’nti ca ‘‘apakārake asati kathaṃ mayhaṃ khantisampadā sambhavatī’’ti ca ‘‘yadipāyaṃ etarahi apakārako, ayaṃ nāma pubbe anena mayhaṃ upakāro kato’’ti ca ‘‘apakāro eva vā khantinimittatāya upakāro’’ti ca ‘‘sabbepime sattā mayhaṃ puttasadisā, puttakatāparādhesu ca ko kujjhissatī’’ti ca ‘‘yena kodhabhūtāvesena ayaṃ mayhaṃ aparajjhati, so kodhabhūtāveso mayā vinetabbo’’ti ca ‘‘yena apakārena idaṃ mayhaṃ dukkhaṃ uppannaṃ, tassa ahampi nimitta’’nti ca ‘‘yehi dhammehi aparādho kato, yattha ca kato, sabbepi te tasmiṃyeva khaṇe niruddhā, kassidāni kena kodho kātabbo’’ti ca ‘‘anattatāya sabbadhammānaṃ ko kassa aparajjhatī’’ti ca paccavekkhantena khantisampadā brūhetabbā.

Cũng vậy, cần phải tác ý trong tâm rằng: "Nhẫn nại này, vì nó tiêu diệt sân hận, kẻ thù của tất cả các phẩm hạnh không còn sót, nên là vũ khí không thể bị cản trở của các bậc thiện nhân trong việc thành tựu các phẩm hạnh; là vật trang sức của những người có khả năng chế ngự kẻ khác; là sự thành tựu về sức mạnh của các Sa-môn và Bà-la-môn; là dòng nước dập tắt ngọn lửa sân hận; là nơi phát sinh tiếng tăm tốt lành; là thần chú và thuốc giải làm dịu nọc độc lời nói của những kẻ ác; là bản chất kiên định tối thượng của những người an trú trong sự thu thúc; là đại dương do có tâm ý sâu xa; là bờ ngăn của đại dương sân hận; là cánh cửa đóng lại cổng vào cõi khổ; là bậc thang đi lên các cõi trời và Phạm thiên; là mảnh đất dung chứa tất cả các phẩm hạnh; là sự thanh tịnh tối thượng của thân, khẩu, ý." Lại nữa, cần phải phát triển sự thành tựu về nhẫn nại bằng cách quán xét rằng: "Những chúng sanh này, do thiếu sự thành tựu về nhẫn nại, nên phải chịu đau khổ ngay trong đời này, và cả trong đời sau do theo đuổi các pháp gây đau khổ." Và: "Mặc dù khổ đau khởi lên do sự hãm hại của người khác, nhưng chính thân này là mảnh đất của khổ đau ấy, và nghiệp là hạt giống đã được chính ta tạo tác." Và: "Đây là nguyên nhân để trả hết nợ khổ đau ấy." Và: "Nếu không có người hãm hại, làm sao sự thành tựu về nhẫn nại của ta có thể xảy ra?" Và: "Mặc dù bây giờ người này là kẻ hãm hại, nhưng trong quá khứ, người này đã từng giúp đỡ ta." Và: "Hoặc chính sự hãm hại, vì là đối tượng của nhẫn nại, lại là một sự giúp đỡ." Và: "Tất cả chúng sanh này đều như con của ta, và ai lại nổi giận với lỗi lầm do con mình gây ra?" Và: "Con quỷ sân hận nào đã nhập vào người này khiến họ xúc phạm ta, chính con quỷ sân hận đó phải được ta chế ngự." Và: "Sự hãm hại nào đã làm cho khổ đau này khởi lên nơi ta, chính ta cũng là một nhân duyên của nó." Và: "Những pháp nào đã gây ra lỗi lầm, và nơi nào lỗi lầm được gây ra, tất cả chúng đều đã diệt ngay trong khoảnh khắc ấy. Vậy bây giờ, ai giận ai, và do đâu mà giận?" Và: "Vì tất cả các pháp đều là vô ngã, nên ai xúc phạm ai?".

Yadi panassa dīgharattaṃ paricayena parāpakāranimittako kodho cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya, iti paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘khanti nāmesā parāpakārassa paṭipakkhapaṭipattīnaṃ paccupakārakāraṇa’’nti ca ‘‘apakāro ca mayhaṃ dukkhuppādanena dukkhupanisāya saddhāya, sabbaloke anabhiratisaññāya ca paccayo’’ti ca ‘‘indriyapakatiresā, yadidaṃ iṭṭhāniṭṭhavisayasamāyogo, tattha aniṭṭhavisayasamāyogo mayhaṃ na siyāti taṃ kutettha labbhā’’ti ca ‘‘kodhavasiko satto kodhena ummatto vikkhittacitto, tattha kiṃ paccapakārenā’’ti ca ‘‘sabbe pime sattā sammāsambuddhena orasaputtā viya paripālitā, tasmā na tattha mayā cittakopopi kātabbo’’ti ca ‘‘aparādhake ca sati guṇe guṇavati mayā na kopo kātabbo’’ti ca ‘‘asati guṇe visesena karuṇāyitabbo’’ti ca ‘‘kopena ca mayhaṃ guṇayasā nihīyantī’’ti ca ‘‘kujjhanena mayhaṃ dubbaṇṇadukkhaseyyādayo sapattakantā āgacchantī’’ti ca ‘‘kodho ca nāmāyaṃ sabbāhitakārako [Pg.82] sabbahitavināsako balavā paccatthiko’’ti ca ‘‘sati ca khantiyā na koci paccatthiko’’ti ca ‘‘aparādhakena aparādhanimittaṃ yaṃ āyatiṃ laddhabbaṃ dukkhaṃ, sati ca khantiyā mayhaṃ tadabhāvo’’ti ca ‘‘cintanena kujjhantena ca mayā paccatthikoyeva anuvattito hotī’’ti ca ‘‘kodhe ca mayā khantiyā abhibhūte tassa dāsabhūto paccatthiko sammadeva abhibhūto hotī’’ti ca ‘‘kodhanimittaṃ khantiguṇapariccāgo mayhaṃ na yutto’’ti ca ‘‘sati ca kodhe guṇavirodhini (guṇavirodhapaccanīdhamme cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathāyaṃ) kiṃ me sīlādidhammā pāripūriṃ gaccheyyuṃ, asati ca tesu kathāhaṃ sattānaṃ upakārabahulo paṭiññānurūpaṃ uttamaṃ sampattiṃ pāpuṇissāmī’’ti ca ‘‘khantiyā ca sati bahiddhā vikkhepābhāvato samāhitassa sabbe saṅkhārā aniccato dukkhato sabbe dhammā anattato nibbānañca asaṅkhatāmatasantapaṇītādibhāvato nijjhānaṃ khamanti ‘buddhadhammā ca acinteyyāparimeyyapabhāvā’ti’’, tato ca ‘‘anulomiyaṃ khantiyaṃ ṭhito ‘kevalā ime ca attattaniyabhāvarahitā dhammamattā yathāsakaṃ paccayehi uppajjanti vayanti, na kutoci āgacchanti, na kuhiñci gacchanti, na ca katthaci patiṭṭhitā, na cettha koci kassaci byāpāro’ti ahaṃkāramamaṃkārānadhiṭṭhānatā nijjhānaṃ khamati, yena bodhisatto bodhiyā niyato anāvattidhammo hotī’’ti evamādinā khantipāramiyaṃ paccavekkhaṇā veditabbā.

Nếu do sự quen thuộc lâu ngày, cơn sân hận có nhân từ sự làm hại của người khác xâm chiếm và ngự trị tâm trí, vị ấy nên suy xét như vầy: ‘Nhẫn nại này là sự thực hành đối nghịch với việc làm hại của người khác và là nguyên nhân của sự giúp đỡ lại,’ và ‘Sự làm hại là duyên cho ta, qua việc làm phát sanh khổ, có đức tin là cận y của khổ, và có tưởng không hoan hỷ trong toàn thể thế gian,’ và ‘Đây là bản chất của các căn, tức là sự tiếp xúc với các đối tượng vui thích và không vui thích. Trong đó, làm sao có thể có được việc không tiếp xúc với đối tượng không vui thích đối với ta?,’ và ‘Chúng sanh bị sân hận chi phối, điên cuồng và tâm trí rối loạn bởi sân hận, ở đó làm hại lại để làm gì?,’ và ‘Tất cả những chúng sanh này đã được đức Chánh Đẳng Giác bảo hộ như những người con ruột, do đó ta không nên khởi tâm sân hận ở đó,’ và ‘Và khi người phạm lỗi có đức hạnh, ta không nên sân hận với người có đức hạnh,’ và ‘Khi không có đức hạnh, người ấy đặc biệt đáng được thương xót,’ và ‘Và do sân hận, đức hạnh và danh tiếng của ta bị suy giảm,’ và ‘Do sân hận, những điều kẻ thù ưa thích như sắc diện xấu xí, nằm ngủ khổ sở v.v... sẽ đến với ta,’ và ‘Và sân hận này là kẻ làm mọi điều bất lợi, kẻ hủy diệt mọi điều lợi ích, là kẻ thù hùng mạnh,’ và ‘Và khi có nhẫn nại, không có kẻ thù nào cả,’ và ‘Do nhân là sự phạm lỗi của người phạm lỗi, khổ nào sẽ phải nhận trong tương lai, khi có nhẫn nại, ta sẽ không có điều đó,’ và ‘Và do suy nghĩ và sân hận, ta đã đi theo chính kẻ thù,’ và ‘Và khi sân hận bị ta chế ngự bằng nhẫn nại, kẻ thù đã trở thành nô lệ của nó cũng bị chế ngự một cách đúng đắn,’ và ‘Việc ta từ bỏ đức hạnh nhẫn nại vì nhân là sân hận là không thích hợp,’ và ‘Và khi có sân hận, là pháp đối nghịch với đức hạnh, làm sao các pháp như giới v.v... của ta có thể được viên mãn? Và khi không có chúng, làm sao ta, người có nhiều sự giúp đỡ cho chúng sanh, có thể đạt được tài sản tối thượng tương xứng với lời nguyện?,’ và ‘Và khi có nhẫn nại, do không có sự phân tán bên ngoài, đối với người có tâm định tĩnh, tất cả các pháp hữu vi do là vô thường, là khổ, tất cả các pháp do là vô ngã, và Niết-bàn do có bản chất là vô vi, bất tử, tịch tịnh, vi diệu v.v... đều có thể được quán xét thấu đáo, và ‘các pháp của chư Phật có năng lực không thể nghĩ bàn, không thể đo lường’,’ và từ đó, ‘khi đã an trú trong sự nhẫn nại thuận thứ, sự quán xét thấu đáo về việc không chấp thủ ngã và ngã sở trở nên khả dĩ: ‘Chỉ có các pháp này, không có tự ngã và những gì thuộc về tự ngã, chỉ là pháp đơn thuần, sanh và diệt theo duyên của chúng, không đến từ đâu, không đi về đâu, và không an trú ở đâu cả, và ở đây không có sự tác động của ai đối với ai cả’, nhờ đó Bồ-tát trở nên chắc chắn đối với sự giác ngộ, có pháp bất thối chuyển,’ bằng những cách như vậy, sự quán xét về ba-la-mật nhẫn nại cần được hiểu.

Tathā ‘‘saccena vinā sīlādīnaṃ asambhavato, paṭiññānurūpaṃ paṭipattiyā abhāvato ca saccadhammātikkame ca sabbapāpadhammānaṃ samosaraṇato, asaccasandhassa appaccayikabhāvato, āyatiñca anādeyyavacanatāvahanato, sampannasaccassa ca sabbaguṇādhiṭṭhānabhāvato, saccādhiṭṭhānena sabbabodhisambhārānaṃ pārisuddhipāripūrisamanvāyato, sabhāvadhammāvisaṃvādanena sabbabodhisambhārakiccakaraṇato, bodhisattapaṭipattiyā ca parinipphattito’’tiādinā saccapāramiyā sampattiyo paccavekkhitabbā.

Cũng vậy, các thành tựu của ba-la-mật chân thật cần được quán xét bằng những cách như sau: ‘Vì không có chân thật thì không thể có giới v.v..., vì không có sự thực hành tương xứng với lời nguyện, và khi vi phạm pháp chân thật thì tất cả các pháp ác đều tụ hội, vì người có giao ước không chân thật sẽ không đáng tin cậy, và trong tương lai sẽ mang đến việc có lời nói không được chấp nhận, và vì người thành tựu chân thật là nền tảng của mọi đức hạnh, vì nhờ sự quyết tâm chân thật mà có được sự thanh tịnh và viên mãn của tất cả các tư lương giác ngộ, vì nhờ sự không trái ngược với pháp tự tánh mà thực hiện được các phận sự của tất cả các tư lương giác ngộ, và vì sự thực hành của Bồ-tát được hoàn thành.’

Tathā ‘‘dānādīsu daḷhasamādānaṃ, tampaṭipakkhasannipāte ca nesaṃ acalāvatthānaṃ, tattha ca thirabhāvaṃ vinā na dānādisambhārā sambodhinimittā sambhavantī’’tiādinā adhiṭṭhāne guṇā paccavekkhitabbā.

Cũng vậy, các đức hạnh trong sự quyết tâm cần được quán xét bằng những cách như sau: ‘Sự chấp nhận vững chắc trong việc bố thí v.v..., và sự đứng vững không lay chuyển của chúng khi gặp phải những điều đối nghịch, và ở đó, nếu không có sự kiên định thì các tư lương như bố thí v.v... là nhân của sự giác ngộ sẽ không thể có được.’

Tathā [Pg.83] ‘‘attahitamatte avatiṭṭhantenāpi sattesu hitacittataṃ vinā na sakkā idhalokaparalokasampattiyo pāpuṇituṃ, pageva sabbasatte nibbānasampattiyaṃ patiṭṭhāpetukāmenā’’ti ca ‘‘pacchā sabbasattānaṃ lokuttarasampattiṃ ākaṅkhantena idāni lokiyasampattiṃ ākaṅkhā yuttarūpā’’ti ca ‘‘idāni āsayamattena paresaṃ hitasukhūpasaṃhāraṃ kātuṃ asakkonto kadā payogena taṃ sādhessāmī’’ti ca ‘‘idāni mayā hitasukhūpasaṃhārena saṃvaddhitā pacchā dhammasaṃvibhāgasahāyā mayhaṃ bhavissantī’’ti ca ‘‘etehi vinā na mayhaṃ bodhisambhārā sambhavanti, tasmā sabbabuddhaguṇavibhūtinipphattikāraṇattā mayhaṃ ete paramaṃ puññakkhettaṃ anuttaraṃ kusalāyatanaṃ uttamaṃ gāravaṭṭhāna’’nti ca ‘‘savisesaṃ sattesu sabbesu hitajjhāsayatā paccupaṭṭhapetabbā, kiñca karuṇādhiṭṭhānatopi sabbasattesu mettā anubrūhetabbā. Vimariyādīkatena hi cetasā sattesu hitasukhūpasaṃhāraniratassa tesaṃ ahitadukkhāpanayanakāmatā balavatī uppajjati daḷhamūlā, karuṇā ca sabbesaṃ buddhakārakadhammānamādi caraṇaṃ patiṭṭhā mūlaṃ mukhaṃ pamukha’’nti evamādinā mettāya guṇā paccavekkhitabbā.

Cũng vậy, các đức hạnh của tâm từ cần được quán xét bằng những cách như vầy: ‘Ngay cả người chỉ đứng vững trong lợi ích của bản thân, nếu không có tâm lợi ích đối với chúng sanh thì cũng không thể đạt được các tài sản ở đời này và đời sau, huống chi là người muốn thiết lập tất cả chúng sanh trong tài sản Niết-bàn,’ và ‘Người mong muốn tài sản siêu thế cho tất cả chúng sanh về sau, thì việc mong muốn tài sản thế gian hiện tại là điều thích hợp,’ và ‘Hiện tại, nếu chỉ bằng ý hướng mà không thể mang lại lợi ích và hạnh phúc cho người khác, thì khi nào ta sẽ thực hiện được điều đó bằng sự nỗ lực?,’ và ‘Những người được ta nuôi dưỡng bằng việc mang lại lợi ích và hạnh phúc hiện tại, về sau sẽ trở thành bạn đồng hành trong việc chia sẻ giáo pháp của ta,’ và ‘Không có những người này, các tư lương giác ngộ của ta không thể có được. Do đó, vì là nguyên nhân thành tựu tất cả các đức hạnh và sự huy hoàng của chư Phật, đối với ta, những người này là ruộng phước tối thượng, là nơi sanh thiện pháp vô song, là nơi tôn kính cao nhất,’ và ‘Đặc biệt, ý hướng lợi ích đối với tất cả chúng sanh cần được thiết lập. Hơn nữa, từ nền tảng của lòng bi, tâm từ đối với tất cả chúng sanh cần được phát triển. Vì rằng, đối với người có tâm không giới hạn, chuyên tâm mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh, thì ý muốn loại bỏ điều bất lợi và khổ đau của họ sẽ sanh khởi mạnh mẽ, có gốc rễ vững chắc. Và lòng bi là sự khởi đầu, là bước đi, là nền tảng, là cội rễ, là cửa ngõ, là điều đứng đầu của tất cả các pháp tạo nên một vị Phật,’ bằng những cách như vậy, các đức hạnh của tâm từ cần được quán xét.

Tathā ‘‘upekkhāya abhāve sattehi katā vippakārā cittassa vikāraṃ uppādeyyuṃ, sati ca cittavikāre dānādisambhārānaṃ sambhavoyeva natthī’’ti ca ‘‘mettāsinehena sinehite citte upekkhāya vinā sambhārānaṃ pārisuddhi na hotī’’ti ca ‘‘anupekkhako sambhāresu puññasambhāraṃ tabbipākañca sattahitatthaṃ pariṇāmetuṃ na sakkotī’’ti ca ‘‘upekkhāya abhāve deyyapaṭiggāhakesu vibhāgaṃ akatvā pariccajituṃ na sakkotī’’ti ca ‘‘upekkhārahitena jīvitaparikkhārānaṃ jīvitassa ca antarāyaṃ amanasikaritvā saṃvaravisodhanaṃ kātuṃ na sakkā’’ti ca ‘‘upekkhāvasena aratiratisahasseva nekkhammabalasiddhito, upapattito ikkhanavaseneva sabbasambhārakiccanipphattito, accāraddhassa vīriyassa anupekkhane padhānakiccākaraṇato, upekkhatoyeva titikkhānijjhānasambhavato, upekkhāvasena sattasaṅkhārānaṃ avisaṃvādanato, lokadhammānaṃ ajjhupekkhanena samādinnadhammesu acalādhiṭṭhānasiddhito, parāpakārādīsu anābhogavaseneva mettāvihāranipphattitoti sabbabodhisambhārānaṃ samādānādhiṭṭhānapāripūrinipphattiyo upekkhānubhāvena sampajjantī’’ti evaṃ ādinā nayena upekkhāpāramī [Pg.84] paccavekkhitabbā. Evaṃ apariccāgapariccāgādīsu yathākkamaṃ ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇā dānādipāramīnaṃ paccayoti veditabbā.

Tương tự như vậy, ba-la-mật xả nên được quán xét theo phương pháp như sau: 'Khi không có tâm xả, những điều trái ý do chúng sanh gây ra sẽ làm phát sanh sự biến đổi của tâm; và khi có sự biến đổi của tâm thì không thể nào có được sự tích lũy các tư lương như bố thí v.v...'. Và 'Đối với tâm đã được làm cho thấm nhuần bởi lòng thương yêu của tâm từ, nếu không có tâm xả thì sự trong sạch của các tư lương sẽ không có'. Và 'Người không có tâm xả thì không thể hồi hướng các tư lương phước báu và quả dị thục của chúng vì lợi ích cho chúng sanh'. Và 'Khi không có tâm xả thì không thể xả thí mà không phân biệt vật thí và người nhận'. Và 'Người thiếu tâm xả thì không thể thực hành sự thanh lọc trong thu thúc mà không tác ý đến sự nguy hiểm cho mạng sống và các vật dụng của đời sống'. Và 'Do nhờ tâm xả mà thành tựu được sức mạnh của sự xuất ly vì đã kham nhẫn được sự bất mãn và sự hài lòng; do nhờ sự nhận thấy từ sự sanh khởi mà hoàn thành được tất cả phận sự của các tư lương; do không xả lơi đối với sự tinh tấn đã được khởi đầu quá mức nên không làm được phận sự chính; do chính tâm xả mà có được sự kham nhẫn và sự thẩm xét; do nhờ tâm xả mà không lừa dối đối với chúng sanh và các hành; do nhờ sự thờ ơ với các pháp thế gian mà thành tựu được sự quyết định không lay chuyển trong các pháp đã thọ trì; do nhờ trạng thái không bận tâm đối với sự hãm hại của người khác v.v... mà hoàn thành được tâm từ trú. Do đó, sự thọ trì, sự quyết định, sự viên mãn, sự thành tựu của tất cả các tư lương Bồ-đề được thành tựu là nhờ oai lực của tâm xả'. Theo phương pháp như đã trình bày, ba-la-mật xả nên được quán xét. Như vậy, sự quán xét về sự nguy hiểm và lợi ích theo thứ tự trong việc không từ bỏ và từ bỏ v.v... cần được hiểu là điều kiện cho các ba-la-mật bố thí v.v...

Tathā saparikkhārā pañcadasa caraṇadhammā pañca ca abhiññāyo. Tattha caraṇadhammā nāma sīlasaṃvaro, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, jāgariyānuyogo, satta saddhammā, cattāri jhānāni ca. Tesu sīlādīnaṃ catunnaṃ terasapi dhutadhammā, appicchatādayo ca parikkhāro. Saddhammesu saddhāya buddhadhammasaṅghasīlacāgadevatūpasamānussati- lūkhapuggalaparivajjanasiniddhapuggalasevanapasādanīya- dhammapaccavekkhaṇatadadhimuttatā parikkhāro, hirottappānaṃ akusalādīnavapaccavekkhaṇaapāyādīnavapaccavekkhaṇakusaladhammupatthambhana- bhāvapaccavekkhaṇahirottappa rahitapuggalaparivajjanahirottappasampannapuggalasevanatadadhimuttatā, bāhusaccassa pubbayogaparipucchakabhāvasaddhammābhiyogaanavajjavijjāṭṭhānādi- paricayaparipakkindriyatākilesadūrībhāvaappassutaparivajjanabahussutasevanatadadhimuttatā, vīriyassa apāyabhayapaccavekkhaṇagamanavīthipaccavekkhaṇadhammamahattapaccavekkhaṇa- thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggala- sevanasammappadhānapaccavekkhaṇatadadhimuttatā, satiyā satisampajaññamuṭṭhassatipuggalaparivajjanaupaṭṭhitassatipuggalasevanatadadhimuttatā, paññāya paripucchakabhāvavatthuvisadakiriyāindriyasamattapaṭipādanaduppañña- puggalaparivajjanapaññavantapuggalasevanagambhīrañāṇacariyapacca- vekkhaṇatadadhimuttatā, catunnaṃ jhānānaṃ sīlādicatukkaṃ aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu pubbabhāgabhāvanā, āvajjanādivasībhāvakaraṇañca parikkhāro. Tattha sīlādīhi payogasuddhiyā sattānaṃ abhayadāne, āsayasuddhiyā āmisadāne, ubhayasuddhiyā ca dhammadāne samattho hotītiādinā caraṇādīnaṃ dānādisambhārānaṃ paccayabhāvo yathārahaṃ niddhāretabbo, ativitthārabhayena na niddhārayimha. Evaṃ sampatticakkādayopi dānādīnaṃ paccayoti veditabbā.

Tương tự như vậy, mười lăm pháp hạnh cùng với các vật dụng của chúng, và năm loại thắng trí. Trong đó, các pháp hạnh là: sự thu thúc trong giới, sự hộ trì các căn, sự tiết độ trong ăn uống, sự chuyên tâm cảnh giác, bảy diệu pháp, và bốn thiền. Trong số đó, đối với bốn pháp đầu là giới v.v..., mười ba pháp đầu-đà và sự thiểu dục v.v... là vật dụng. Trong các diệu pháp: Đối với tín, sự tùy niệm Phật, Pháp, Tăng, giới, thí, thiên, sự an tịnh; sự tránh xa người thô lỗ, sự thân cận người hiền hòa, sự quán xét các pháp đáng tịnh tín, và sự hướng tâm đến đó là vật dụng. Đối với tàm và quý, sự quán xét sự nguy hiểm của pháp bất thiện v.v..., sự quán xét sự nguy hiểm của các cõi khổ v.v..., sự quán xét trạng thái nâng đỡ các pháp thiện; sự tránh xa người không có tàm quý, sự thân cận người có tàm quý, và sự hướng tâm đến đó là vật dụng. Đối với sự đa văn, trạng thái nỗ lực trước đây, sự hay hỏi han, sự chuyên tâm vào diệu pháp, sự quen thuộc với các xứ sở học thuật không có lỗi lầm v.v..., sự thuần thục của các căn, sự xa lìa các phiền não; sự tránh xa người ít nghe, sự thân cận người nghe nhiều, và sự hướng tâm đến đó là vật dụng. Đối với tinh tấn, sự quán xét sự đáng sợ của các cõi khổ, sự quán xét các nẻo đường đi, sự quán xét sự vĩ đại của Pháp, sự loại trừ hôn trầm thụy miên; sự tránh xa người biếng nhác, sự thân cận người tinh cần, sự quán xét các chánh cần, và sự hướng tâm đến đó là vật dụng. Đối với niệm, sự chánh niệm tỉnh giác; sự tránh xa người thất niệm, sự thân cận người có niệm an trú, và sự hướng tâm đến đó là vật dụng. Đối với tuệ, trạng thái hay hỏi han, sự làm cho rõ ràng đối tượng, sự thực hành sự quân bình các căn; sự tránh xa người liệt tuệ, sự thân cận người có trí tuệ, sự quán xét hạnh của trí tuệ thâm sâu, và sự hướng tâm đến đó là vật dụng. Đối với bốn thiền, bốn pháp đầu là giới v.v..., sự tu tập phần chuẩn bị trên ba mươi tám đề mục, và sự thực hành các thuần thục như hướng tâm v.v... là vật dụng. Trong đó, cần phải xác định một cách thích hợp rằng các pháp hạnh v.v... là điều kiện cho các tư lương như bố thí v.v... theo cách như sau: 'Nhờ giới v.v..., với sự thanh tịnh trong nỗ lực, vị ấy có khả năng trong việc bố thí sự vô úy cho chúng sanh; với sự thanh tịnh trong ý hướng, có khả năng trong việc bố thí vật chất; và với sự thanh tịnh của cả hai, có khả năng trong việc bố thí Pháp'. Chúng tôi đã không xác định chi tiết vì sợ quá dài dòng. Như vậy, cần phải hiểu rằng các pháp như bánh xe thành tựu v.v... cũng là điều kiện cho bố thí v.v...

Ko saṃkilesoti avisesena taṇhādīhi parāmaṭṭhabhāvo pāramīnaṃ saṃkileso, visesena deyyapaṭiggāhakavikappā dānapāramiyā saṃkileso, sattakālavikappā sīlapāramiyā, kāmabhavatadupasamesu abhiratianabhirativikappā nekkhammapāramiyā, ‘‘ahaṃ mamā’’ti vikappā paññāpāramiyā, līnuddhaccavikappā vīriyapāramiyā, attaparavikappā khantipāramiyā, adiṭṭhādīsu diṭṭhādivikappā saccapāramiyā, bodhisambhāratabbipakkhesu dosaguṇavikappā [Pg.85] adhiṭṭhānapāramiyā, hitāhitavikappā mettāpāramiyā, iṭṭhāniṭṭhavikappā upekkhāpāramiyā saṃkilesoti veditabbo.

Thế nào là sự ô nhiễm? Nói chung, trạng thái bị tham ái v.v... chi phối là sự ô nhiễm của các ba-la-mật. Nói riêng, sự phân biệt về vật thí và người nhận là sự ô nhiễm của bố thí ba-la-mật. Sự phân biệt về chúng sanh và thời gian là sự ô nhiễm của giới ba-la-mật. Sự phân biệt về sự ưa thích và không ưa thích trong dục hữu, các cõi hữu, và sự an tịnh của chúng là sự ô nhiễm của xuất ly ba-la-mật. Sự phân biệt 'tôi' và 'của tôi' là sự ô nhiễm của trí tuệ ba-la-mật. Sự phân biệt về sự dã dượi và trạo cử là sự ô nhiễm của tinh tấn ba-la-mật. Sự phân biệt về tự thân và người khác là sự ô nhiễm của kham nhẫn ba-la-mật. Sự phân biệt về cái đã thấy v.v... trong cái chưa thấy v.v... là sự ô nhiễm của chân thật ba-la-mật. Sự phân biệt về lỗi và đức trong các tư lương Bồ-đề và các pháp đối nghịch của chúng là sự ô nhiễm của quyết định ba-la-mật. Sự phân biệt về lợi ích và không lợi ích là sự ô nhiễm của tâm từ ba-la-mật. Sự phân biệt về điều đáng ưa và không đáng ưa là sự ô nhiễm của tâm xả ba-la-mật, cần phải được hiểu như vậy.

Kiṃ vodānanti taṇhādīhi anupaghāto, yathāvuttavikappaviraho ca etāsaṃ vodānanti veditabbaṃ. Anupahatā hi taṇhāmānadiṭṭhikodhūpanāhamakkhapalāsaissāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambha- madapamādādīhi kilesehi deyyapaṭiggāhakavikappādirahitā ca dānādipāramiyo parisuddhā pabhassarā bhavantīti.

Thế nào là sự trong sạch? Cần phải hiểu rằng sự không bị tham ái v.v... làm tổn hại và sự vắng mặt các phân biệt đã được nói đến là sự trong sạch của các ba-la-mật này. Thật vậy, các ba-la-mật như bố thí v.v... khi không bị tổn hại bởi các phiền não như tham ái, ngã mạn, tà kiến, phẫn nộ, oán hận, gièm pha, não hại, tật đố, bỏn xẻn, xảo trá, gian manh, ngoan cố, hiếu thắng, kiêu căng, phóng dật v.v... và khi không có sự phân biệt về vật thí, người nhận v.v... thì trở nên trong sạch, sáng chói.

Ko paṭipakkhoti avisesena sabbepi kilesā sabbepi akusalā dhammā etāsaṃ paṭipakkho, visesena pana pubbe vuttā maccherādayoti veditabbā. Apica deyyapaṭiggāhakadānaphalesu alobhādosāmohaguṇayogato lobhadosamohapaṭipakkhaṃ dānaṃ, kāyādidosavaṅkāpagamanato lobhādipaṭipakkhaṃ sīlaṃ, kāmasukhaparūpaghātaattakilamathaparivajjanato dosattayapaṭipakkhaṃ nekkhammaṃ, lobhādīnaṃ andhīkaraṇato, ñāṇassa ca anandhīkaraṇato lobhādipaṭipakkhā paññā, alīnānuddhatañāyārambhavasena lobhādipaṭipakkhaṃ vīriyaṃ, iṭṭhāniṭṭhasuññatānaṃ khamanato lobhādipaṭipakkhā khanti, satipi paresaṃ upakāre apakāre ca yathābhūtappavattiyā lobhādipaṭipakkhaṃ saccaṃ, lokadhamme abhibhuyya yathāsamādinnesu sambhāresu acalanato lobhādipaṭipakkhaṃ adhiṭṭhānaṃ, nīvaraṇavivekato lobhādipaṭipakkhā mettā, iṭṭhāniṭṭhesu anunayapaṭighaviddhaṃsanato, samappavattito ca lobhādipaṭipakkhā upekkhāti daṭṭhabbaṃ.

Cái gì là đối nghịch? Nói chung, tất cả các phiền não, tất cả các pháp bất thiện là đối nghịch của các pháp ba-la-mật này. Nhưng nói riêng, cần phải được hiểu rằng các pháp keo kiệt v.v... đã được nói ở trước là đối nghịch. Hơn nữa, do sự tương quan với các đức tính vô tham, vô sân, vô si ở nơi vật thí, người thọ thí, và quả của sự bố thí nên bố thí là đối nghịch của tham, sân, si. Do sự loại bỏ các lỗi lầm quanh co của thân v.v... nên giới là đối nghịch của tham v.v... Do sự từ bỏ lạc thú của dục vọng, sự làm hại kẻ khác, và sự hành hạ bản thân nên xuất ly là đối nghịch của ba loại lỗi lầm. Do trí tuệ có bản chất không làm cho mù quáng, đối nghịch lại sự làm cho mù quáng của tham v.v..., nên trí tuệ là đối nghịch của tham v.v... Do bản chất của sự khởi sự không thụ động không trạo cử nên tinh tấn là đối nghịch của tham v.v... Do sự kham nhẫn đối với các cảnh khả ý, bất khả ý, và trung tính nên nhẫn nại là đối nghịch của tham v.v... Do sự diễn tiến đúng theo thực tại dầu cho có sự giúp đỡ hay làm hại của kẻ khác nên chân thật là đối nghịch của tham v.v... Do sự không lay chuyển ở các pháp cần thiết đã được thọ trì đúng cách sau khi đã chế ngự các pháp thế gian nên quyết định là đối nghịch của tham v.v... Do sự tách khỏi các pháp triền cái nên tâm từ là đối nghịch của tham v.v... Do sự phá tan lòng thương và sự ghét đối với các cảnh khả ý và bất khả ý, và do sự diễn tiến quân bình nên tâm xả là đối nghịch của tham v.v... (điều này) cần phải được hiểu như vậy.

Kā paṭipattīti sukhūpakaraṇasarīrajīvitapariccāgena bhayāpanūdanena dhammopadesena ca bahudhā sattānaṃ anuggahakaraṇaṃ dāne paṭipatti. Tatthāyaṃ vitthāranayo – ‘‘imināhaṃ dānena sattānaṃ āyuvaṇṇasukhabalapaṭibhānādisampattiṃ ramaṇīyaṃ aggaphalasampattiṃ nipphādeyya’’nti annadānaṃ deti, tathā sattānaṃ kammakilesapipāsavūpasamāya pānaṃ deti, tathā suvaṇṇavaṇṇatāya, hirottappālaṅkārassa ca nipphattiyā vatthāni deti, tathā iddhividhassa ceva nibbānasukhassa ca nipphattiyā yānaṃ deti, tathā sīlagandhanipphattiyā gandhaṃ, buddhaguṇasobhānipphattiyā mālāvilepanaṃ, bodhimaṇḍāsananipphattiyā āsanaṃ[Pg.86], tathāgataseyyānipphattiyā seyyaṃ, saraṇabhāvanipphattiyā āvasathaṃ, pañcacakkhupaṭilābhāya padīpeyyaṃ deti. Byāmappabhānipphattiyā rūpadānaṃ, brahmassaranipphattiyā saddadānaṃ, sabbalokassa piyabhāvāya rasadānaṃ, buddhasukhumālabhāvāya phoṭṭhabbadānaṃ, ajarāmaraṇabhāvāya bhesajjadānaṃ, kilesadāsabyavimocanatthaṃ dāsānaṃ bhujissatādānaṃ, saddhammābhiratiyā anavajjakhiḍḍāratihetudānaṃ, sabbepi satte ariyāya jātiyā attano puttabhāvūpanayanāya puttadānaṃ, sakalassa lokassa patibhāvūpagamanāya dāradānaṃ, subhalakkhaṇasampattiyā suvaṇṇamaṇimuttāpavāḷādidānaṃ, anubyañjanasampattiyā nānāvidhavibhūsanadānaṃ, saddhammakosādhigamāya vittakosadānaṃ, dhammarājabhāvāya rajjadānaṃ, jhānādisampattiyā ārāmuyyānādivanadānaṃ, cakkaṅkitehi pādehi bodhimaṇḍūpasaṅkamanāya caraṇadānaṃ, caturoghanittharaṇāya sattānaṃ saddhammahatthadānatthaṃ hatthadānaṃ, saddhindriyādipaṭilābhāya kaṇṇanāsādidānaṃ, samantacakkhupaṭilābhāya cakkhudānaṃ, ‘‘dassanasavanānussaraṇapāricariyādīsu sabbakālaṃ sabbasattānaṃ hitasukhāvaho, sabbalokena ca upajīvitabbo me kāyo bhaveyyā’’ti maṃsalohitādidānaṃ, ‘‘sabbalokuttamo bhaveyya’’nti uttamaṅgadānaṃ deti.

Thế nào là sự thực hành? Sự thực hành trong việc bố thí là sự giúp đỡ các chúng sanh bằng nhiều cách: bằng sự hy sinh các vật dụng tiện nghi, thân thể, và mạng sống; bằng sự xua tan nỗi sợ hãi; và bằng sự thuyết giảng Chánh pháp. Ở đây, đây là phương pháp chi tiết: Vị ấy cho vật thực với ý nghĩ rằng: ‘Với sự bố thí này, mong rằng ta sẽ thành tựu cho các chúng sanh sự thành tựu về tuổi thọ, sắc đẹp, an lạc, sức mạnh, biện tài v.v..., sự thành tựu về quả vị cao tột đáng hài lòng.’ Tương tự, vị ấy cho vật uống để làm lắng dịu cơn khát của nghiệp và phiền não của các chúng sanh. Tương tự, vị ấy cho vải mặc để thành tựu màu da vàng óng và sự trang sức của lòng tàm và quý. Tương tự, vị ấy cho phương tiện đi lại để thành tựu các loại thần thông và sự an lạc của Níp-bàn. Tương tự, vị ấy cho hương thơm để thành tựu hương thơm của giới đức; cho vòng hoa và vật thoa xức để thành tựu vẻ đẹp của các ân đức Phật; cho chỗ ngồi để thành tựu tòa ngồi ở Bồ-đề đoàn; cho chỗ nằm để thành tựu chỗ nằm của bậc Như Lai; cho trú xứ để thành tựu bản chất của nơi nương tựa; cho đèn đuốc để chứng đắc ngũ nhãn. Vị ấy cho sắc pháp để thành tựu hào quang một tầm; cho thanh âm để thành tựu giọng nói của Phạm thiên; cho vị nếm để có được sự thương mến của toàn thể thế gian; cho vật xúc chạm để có được bản chất vi tế và mịn màng của đức Phật; cho thuốc men để có được bản chất không già không chết; cho sự giải thoát các người nô lệ để giải thoát khỏi sự nô lệ của phiền não; cho các trò tiêu khiển và thú vui không đáng chê trách để có được sự hoan hỷ trong Chánh pháp; cho con trai để dẫn dắt tất cả chúng sanh đến bản chất làm con của mình bằng sự sanh cao quý; cho vợ để đạt đến bản chất làm chồng của toàn thể thế gian; cho vàng, ngọc, châu báu, san hô v.v... để thành tựu các tướng tốt; cho các loại trang sức khác nhau để thành tựu các tướng phụ; cho kho tàng của cải để chứng ngộ kho tàng Chánh pháp; cho vương quốc để có được bản chất của vị Pháp vương; cho các khu vườn, các công viên v.v... để thành tựu các thiền chứng v.v...; cho đôi chân để đi đến Bồ-đề đoàn với đôi chân có dấu bánh xe; cho đôi tay để trao bàn tay Chánh pháp cho các chúng sanh nhằm vượt qua bốn loại bộc lưu; cho tai, mũi v.v... để chứng đắc tín quyền v.v...; cho con mắt để chứng đắc toàn nhãn; vị ấy cho thịt, máu v.v... với ý nghĩ rằng: ‘Mong rằng thân của ta sẽ là vật mang lại lợi ích và an lạc cho tất cả chúng sanh trong mọi lúc trong việc thấy, nghe, tưởng nhớ, phục vụ v.v..., và sẽ là vật được toàn thể thế gian nương nhờ;’ vị ấy cho phần đầu với ý nghĩ rằng: ‘Mong rằng ta sẽ là bậc tối thượng trong toàn thể thế gian.’

Evaṃ dadanto ca na anesanāya deti, na paropaghātena, na bhayena, na lajjāya, na dakkhiṇeyyarosanena, na paṇīte sati lūkhaṃ, na attukkaṃsanena, na paravambhanena, na phalābhikaṅkhāya, na yācakajigucchāya, na acittīkārena deti, atha kho sakkaccaṃ deti, sahatthena deti, kālena deti, cittiṃ katvā deti, avibhāgena deti, tīsu kālesu somanassito deti. Tatoyeva datvā na pacchānutāpī hoti, na paṭiggāhakavasena mānāvamānaṃ karoti, paṭiggāhakānaṃ piyasamudācāro hoti vadaññū yācayogo saparivāradāyī. Tañca dānasampattiṃ sakalalokahitasukhāya pariṇāmeti, attano ca akuppāya vimuttiyā, aparikkhayassa chandassa, aparikkhayassa vīriyassa, aparikkhayassa samādhānassa, aparikkhayassa ñāṇassa, aparikkhayāya sammāsambodhiyā pariṇāmeti. Imañca dānapāramiṃ paṭipajjantena mahāsattena jīvite, bhogesu [Pg.87] ca aniccasaññā paccupaṭṭhapetabbā, sattesu ca mahākaruṇā. Evañhi bhoge gahetabbasāraṃ gaṇhanto ādittasmā viya agārasmā sabbaṃ sāpateyyaṃ, attānañca bahi nīharanto na kiñci seseti, niravasesato nissajjatiyeva. Ayaṃ tāva dānapāramiyā paṭipattikkamo.

Và trong khi cho như vậy, vị ấy không cho bằng sự tìm kiếm không đúng đắn, không bằng sự làm hại kẻ khác, không do sợ hãi, không do hổ thẹn, không do sự tức giận đối với người đáng cúng dường, không cho vật thô xấu trong khi có vật tốt đẹp, không do sự tán dương mình, không do sự chê bai người, không do sự mong mỏi quả báo, không do sự ghê tởm người xin, không cho một cách thiếu tôn trọng. Trái lại, vị ấy cho một cách cung kính, cho bằng tự tay, cho đúng thời, cho với lòng kính trọng, cho không phân biệt, cho với tâm hoan hỷ trong ba thời điểm. Do đó, sau khi đã cho, vị ấy không hối tiếc về sau, không tỏ ra kiêu mạn hay khinh thường tùy theo người nhận, có cách đối xử dễ mến đối với những người nhận, là người rộng lượng, đáng được yêu cầu, là người cho cùng với đoàn tùy tùng. Và vị ấy hồi hướng sự thành tựu về bố thí ấy đến lợi ích và an lạc của toàn thể thế gian, và đến sự giải thoát không lay chuyển của bản thân, đến ý muốn không cạn kiệt, đến sự tinh tấn không cạn kiệt, đến sự định tĩnh không cạn kiệt, đến trí tuệ không cạn kiệt, đến sự Chánh Đẳng Giác không cạn kiệt. Vị Đại sĩ đang thực hành pháp ba-la-mật về bố thí này cần phải an lập tưởng về sự vô thường đối với mạng sống và của cải, và lòng đại bi đối với các chúng sanh. Thật vậy, trong khi lấy phần tinh túy cần phải được lấy từ của cải, giống như người mang tất cả tài sản và cả bản thân ra khỏi ngôi nhà đang cháy, vị ấy không chừa lại bất cứ thứ gì, mà từ bỏ không còn sót lại. Đây là tiến trình thực hành của pháp ba-la-mật về bố thí.

Sīlapāramiyā pana yasmā sabbaññusīlālaṅkārehi satte alaṅkaritukāmena attanoyeva tāva sīlaṃ visodhetabbaṃ, tasmā sattesu tathā dayāpannacittena bhavitabbaṃ, yathā supinantenapi na āghāto uppajjeyya. Parūpakāraniratatāya parasantako alagaddo viya na parāmasitabbo. Abrahmacariyatopi ārācārī, sattavidhamethuna saṃyogavirato, pageva paradāragamanato. Saccaṃ hitaṃ piyaṃ parimitameva ca kālena dhammiṃ kathaṃ bhāsitā hoti, anabhijjhālu abyāpanno aviparītadassano sammāsambuddhe niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo. Iti caturāpāyavaṭṭadukkhapathehi akusalakammapathehi, akusaladhammehi ca oramitvā saggamokkhapathesu kusalakammapathesu patiṭṭhitassa suddhāsayapayogatāya yathābhipatthitā sattānaṃ hitasukhūpasañhitā manorathā sīghaṃ abhinipphajjanti.

Về Giới ba-la-mật, vì muốn trang nghiêm cho chúng sanh bằng những trang sức giới hạnh của bậc Toàn Giác, trước tiên chính mình phải thanh lọc giới hạnh. Do đó, cần phải có tâm bi mẫn đối với chúng sanh đến mức ngay cả trong giấc mơ cũng không khởi lên sân hận. Vì chuyên tâm làm lợi ích cho người khác, không nên chạm đến tài sản của người khác như con rắn độc. Vị ấy xa lìa phi phạm hạnh, từ bỏ bảy loại giao hợp, huống chi là việc tà dâm với vợ người. Vị ấy là người nói lời chân thật, lợi ích, ái ngữ, có chừng mực, và đúng thời, nói lời đúng pháp; không tham lam, không sân hận, không tà kiến, có niềm tin và lòng thương mến vững chắc nơi bậc Chánh Đẳng Giác. Như vậy, sau khi đã từ bỏ các con đường nghiệp bất thiện, các pháp bất thiện là những con đường dẫn đến khổ đau trong vòng luân hồi bốn đường ác, và đã an trú trong các con đường nghiệp thiện, các con đường dẫn đến cõi trời và giải thoát, do có ý hướng và sự thực hành trong sạch, những ước nguyện liên quan đến lợi ích và hạnh phúc của chúng sanh như đã mong cầu sẽ nhanh chóng được thành tựu.

Tattha hiṃsānivattiyā sabbasattānaṃ abhayadānaṃ deti, appakasireneva mettābhāvanaṃ sampādeti, ekādasa mettānisaṃse adhigacchati, appābādho hoti appātaṅko dīghāyuko sukhabahulo, lakkhaṇavisese pāpuṇāti, dosavāsanañca samucchindati. Tathā adinnādānanivattiyā corādiasādhāraṇe uḷāre bhoge adhigacchati, anāsaṅkanīyo piyo manāpo vissasanīyo, vibhavasampattīsu alaggacitto pariccāgasīlo, lobhavāsanañca samucchindati. Abrahmacariyanivattiyā alobho hoti santakāyacitto, sattānaṃ piyo hoti manāpo aparisaṅkanīyo, kalyāṇo cassa kittisaddo abbhuggacchati, alaggacitto hoti mātugāmesu aluddhāsayo, nekkhammabahulo, lakkhaṇavisese adhigacchati, lobhavāsanañca samucchindati.

Ở đây, do từ bỏ sát sanh, vị ấy ban sự vô úy cho tất cả chúng sanh, dễ dàng thành tựu việc tu tập tâm từ, chứng đắc mười một lợi ích của tâm từ, ít bệnh, ít não, sống lâu, nhiều an lạc, đạt được các tướng đặc biệt, và đoạn trừ tận gốc các dư nghiệp của sân hận. Tương tự, do từ bỏ lấy của không cho, vị ấy chứng đắc các tài sản cao quý không chung với trộm cướp v.v., không bị nghi ngờ, được yêu mến, được quý trọng, đáng tin cậy, có tâm không dính mắc vào tài sản, có tính hay bố thí, và đoạn trừ tận gốc các dư nghiệp của tham lam. Do từ bỏ phi phạm hạnh, vị ấy không tham lam, có tâm thân an tịnh, được chúng sanh yêu mến, quý trọng, không bị nghi ngờ, tiếng tăm tốt đẹp vang xa, có tâm không dính mắc nơi nữ nhân, không có ý tham dục, có nhiều sự xuất ly, chứng đắc các tướng đặc biệt, và đoạn trừ tận gốc các dư nghiệp của tham lam.

Musāvādanivattiyā sattānaṃ pamāṇabhūto hoti paccayiko theto ādeyyavacano devatānaṃ piyo manāpo surabhigandhamukho ārakkhiyakāyavacīsamācāro[Pg.88], lakkhaṇavisese ca adhigacchati, kilesavāsanañca samucchindati. Pesuññanivattiyā parūpakkamehi abhejjakāyo hoti abhejjaparivāro, saddhamme ca abhijjanakasaddho, daḷhamitto bhavantaraparicitānampi sattānaṃ ekantapiyo, asaṃkilesabahulo. Pharusavācānivattiyā sattānaṃ piyo hoti manāpo sukhasīlo madhuravacano sambhāvanīyo, aṭṭhaṅgasamannāgato cassa saro (ma. ni. 2.387) nibbattati. Samphappalāpanivattiyā ca sattānaṃ piyo hoti manāpo garubhāvanīyo ca ādeyyavacano ca parimitālāpo, mahesakkho ca hoti mahānubhāvo, ṭhānuppattikena paṭibhānena pañhānaṃ byākaraṇakusalo, buddhabhūmiyañca ekāya eva vācāya anekabhāsānaṃ sattānaṃ anekesaṃ pañhānaṃ byākaraṇasamattho hoti.

Do từ bỏ nói dối, vị ấy trở thành người đáng tin cậy, đáng tín nhiệm, vững chắc, có lời nói được chấp nhận đối với chúng sanh, được chư thiên yêu mến, quý trọng, miệng có hương thơm, có thân và khẩu hành được bảo vệ, chứng đắc các tướng đặc biệt, và đoạn trừ tận gốc các dư nghiệp của phiền não. Do từ bỏ nói đâm thọc, vị ấy có thân không bị chia rẽ bởi mưu kế của người khác, có đoàn tùy tùng không bị chia rẽ, có niềm tin không lay chuyển trong Chánh pháp, là người bạn vững chắc, được các chúng sanh dù đã quen biết trong các kiếp khác hết lòng yêu mến, ít bị ô nhiễm. Do từ bỏ nói lời thô ác, vị ấy được chúng sanh yêu mến, quý trọng, có tánh nết dễ chịu, có lời nói ngọt ngào, đáng tôn trọng, và âm thanh của vị ấy phát sanh gồm đủ tám thành phần. Và do từ bỏ nói lời vô ích, vị ấy được chúng sanh yêu mến, quý trọng, đáng kính trọng, có lời nói được chấp nhận, nói có chừng mực, có quyền lực lớn, có uy lực lớn, khéo léo trong việc giải đáp các câu hỏi với trí tuệ ứng đối, và ở địa vị Phật, vị ấy có khả năng giải đáp các câu hỏi của nhiều chúng sanh nói nhiều ngôn ngữ khác nhau chỉ bằng một lời nói duy nhất.

Anabhijjhālutāya icchitalābhī hoti, uḷāresu ca bhogesu ruciṃ paṭilabhati, khattiyamahāsālādīnaṃ sammato hoti, paccatthikehi anabhibhavanīyo, indriyavekallaṃ na pāpuṇāti, appaṭipuggalo ca hoti. Abyāpādena piyadassano hoti sattānaṃ sambhāvanīyo, parahitābhinanditāya ca satte appakasireneva pasādeti, alūkhasabhāvo ca hoti mettāvihārī, mahesakkho ca hoti mahānubhāvo. Micchādassanābhāvena kalyāṇe sahāye paṭilabhati, sīsacchedampi pāpuṇanto pāpakammaṃ na karoti, kammassakatādassanato akotūhalamaṅgaliko ca hoti, saddhamme cassa saddhā patiṭṭhitā hoti mūlajātā, saddahati ca tathāgatānaṃ bodhiṃ, samayantaresu nābhiramati ukkāraṭṭhāne viya rājahaṃso, lakkhaṇattayaparijānanakusalo hoti, ante ca anāvaraṇañāṇalābhī, yāva bodhiṃ na pāpuṇāti, tāva tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye ukkaṭṭhukkaṭṭho ca hoti, uḷāruḷārasampattiyo pāpuṇāti.

Do không tham lam, vị ấy được những gì mong muốn, có được sự ưa thích trong các tài sản cao quý, được các vị vua chúa, đại gia v.v. công nhận, không bị kẻ thù khuất phục, không bị khiếm khuyết các căn, và là người vô song. Do không sân hận, vị ấy có tướng mạo đáng yêu, được chúng sanh tôn trọng, và do hoan hỷ trong lợi ích của người khác, vị ấy dễ dàng làm cho chúng sanh có đức tin, có bản tánh không thô lỗ, và sống với tâm từ, có quyền lực lớn, có uy lực lớn. Do không có tà kiến, vị ấy có được bạn lành, dù cho bị chặt đầu cũng không làm điều ác, và do thấy được nghiệp là của riêng mình, vị ấy không tò mò về các điềm lành, có niềm tin được thiết lập, có gốc rễ trong Chánh pháp, tin vào sự giác ngộ của các đấng Như Lai, không ưa thích các tà thuyết khác như con thiên nga không ưa thích đống rác, khéo léo trong việc liễu tri ba tướng, và cuối cùng đạt được trí tuệ không bị ngăn che, cho đến khi chưa chứng đắc Bồ đề, vị ấy luôn là bậc tối thượng trong các loài chúng sanh, và đạt được những tài sản ngày càng cao quý.

‘‘Iti hidaṃ sīlaṃ nāma sabbasampattīnaṃ adhiṭṭhānaṃ, sabbabuddhaguṇānaṃ pabhavabhūmi, sabbabuddhakaradhammānamādi caraṇaṃ mukhaṃ pamukha’’nti bahumānaṃ uppādetvā kāyavacīsaṃyame, indriyadamane, ājīvasampadāya, paccayaparibhoge ca satisampajaññabalena appamattena lābhasakkārasilokaṃ mittamukhapaccatthikaṃ viya sallakkhetvā ‘‘kikīva aṇḍa’’ntiādinā (visuddhi. 1.19; dī. ni. aṭṭha. 1.7) vuttanayena sakkaccaṃ sīlaṃ sampādetabbaṃ[Pg.89]. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.6) vuttanayena veditabbo. Tañca panetaṃ sīlaṃ na attano duggatiparikilesavimuttiyā, sugatiyampi, na rajjasampattiyā, nacakkavatti-nadeva-nasakka-namāra-nabrahmasampattiyā, nāpi attano tevijjatādihetu, na paccekabodhiyā, atha kho sabbaññubhāvena sabbasattānaṃ anuttarasīlālaṅkārasampādanatthamevāti pariṇāmetabbaṃ.

“Như vậy, giới này là nền tảng của mọi tài sản, là mảnh đất phát sanh của mọi đức hạnh của chư Phật, là sự khởi đầu, là bước chân, là cửa ngõ, là hàng đầu của các pháp tạo nên một vị Phật.” Sau khi đã khởi lên lòng tôn kính như vậy, cần phải thành tựu giới hạnh một cách cẩn trọng theo phương cách đã được nói đến qua câu “như con chim cĩ cĩ bảo vệ trứng” v.v., bằng cách không dể duôi với sức mạnh của chánh niệm và tỉnh giác trong việc thu thúc thân và khẩu, chế ngự các căn, sự trong sạch về mạng sống, và sự thọ dụng các vật dụng, và bằng cách xem xét lợi lộc, cung kính, danh tiếng như kẻ thù mang bộ mặt của người bạn. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương cách đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo. Và giới này cần được hồi hướng không phải vì sự giải thoát khỏi ô nhiễm của đường ác cho chính mình, cũng không phải vì cõi lành, không phải vì tài sản của vương quốc, không phải vì tài sản của Chuyển luân vương, của chư thiên, của Đế Thích, của Ma vương, của Phạm thiên, cũng không phải là nhân của tam minh v.v. cho chính mình, không phải vì sự giác ngộ của bậc Độc Giác, mà là vì mục đích thành tựu sự trang nghiêm bằng giới hạnh vô thượng cho tất cả chúng sanh thông qua quả vị Toàn Giác.

Tathā sakalasaṃkilesanivāsaṭṭhānatāya, puttadārādīhi mahāsambādhatāya, kasivaṇijjādinānāvidhakammantādhiṭṭhānabyākulatāya ca gharāvāsassa nekkhammasukhādīnaṃ anokāsataṃ, kāmānañca ‘‘satthadhārālaggamadhubindu viya ca avaleyhamānā parittassādā vipulānatthānubandhā’’ti ca ‘‘vijjulatobhāsena gahetabbaṃ naccaṃ viya parittakālopalabbhā, ummattakālaṅkāro viya viparītasaññāya anubhavitabbā, karīsāvacchādanasukhaṃ viya paṭikārabhūtā, udakatemitaṅguliyā ussāvakodakapānaṃ viya atittikarā, chātajjhattabhojanaṃ viya sābādhā, balisāmisaṃ viya byasanasannipātakāraṇā, aggisantāpo viya kālattayepi dukkhuppattihetubhūtā, makkaṭālepo viya bandhanimittā ghātakāvacchādanakimilayo viya anatthacchādanā, sapattagāmavāso viya bhayaṭṭhānabhūtā, paccatthikaposako viya kilesamārādīnaṃ āmisabhūtā, chaṇasampattiyo viya vipariṇāmadukkhā, koṭaraggi viya antodāhakā, purāṇakūpāvalambabīraṇamadhupiṇḍaṃ viya anekādīnavā, loṇūdakapānaṃ viya pipāsahetubhūtā, surāmerayaṃ viya nīcajanasevitā, appassādatāya aṭṭhikaṅkalūpamā’’tiādinā ca nayena ādīnavaṃ sallakkhetvā tabbipariyāyena nekkhamme ānisaṃsaṃ passantena nekkhammapavivekaupasamasukhādīsu ninnapoṇapabbhāracittena nekkhammapāramī pūretabbā.

Cũng vậy, do đời sống tại gia là nơi trú ngụ của tất cả các phiền não, là sự chật chội to lớn với vợ con v.v..., là sự bận rộn với nền tảng của các công việc đa dạng như cày cấy, buôn bán v.v..., và là sự không có cơ hội cho hạnh phúc của sự xuất ly v.v...; và do nhận thấy sự nguy hại của các dục lạc theo phương cách này v.v...: “chúng có vị ngọt nhỏ nhoi và có sự tai hại to lớn đi kèm theo, giống như giọt mật ong dính trên lưỡi dao bén được liếm lấy”, “chúng được nhận thấy trong khoảnh khắc ngắn ngủi, giống như điệu vũ được nắm bắt bởi ánh chớp”, “chúng được trải nghiệm với nhận thức sai lầm, giống như sự trang điểm của người điên”, “chúng là phương cách đối trị, giống như sự vui thích trong việc che đậy phẩn uế”, “chúng không làm cho thỏa mãn, giống như việc uống sương mai bằng ngón tay đã được nhúng nước”, “chúng có sự đau khổ, giống như việc ăn uống của người đói khát”, “chúng là nguyên nhân của sự gặp gỡ tai họa, giống như miếng mồi trên lưỡi câu”, “chúng là nhân sanh khổ trong cả ba thời, giống như sức nóng của lửa”, “chúng là nguyên nhân của sự trói buộc, giống như nhựa bẫy khỉ”, “chúng che giấu sự tai hại, giống như các con giòi che đậy kẻ sát nhân”, “chúng là nơi đáng sợ, giống như sự cư ngụ trong ngôi làng của kẻ thù”, “chúng là miếng mồi cho các phiền não, ma vương v.v..., giống như người nuôi dưỡng kẻ đối nghịch”, “chúng có sự khổ do biến đổi, giống như sự thành tựu trong lễ hội”, “chúng thiêu đốt bên trong, giống như ngọn lửa trong hốc cây”, “chúng có nhiều sự nguy hại, giống như tảng mật ong từ dây leo bám vào giếng cũ”, “chúng là nhân sanh ra sự khao khát, giống như việc uống nước muối”, “chúng được hạng người thấp hèn sử dụng, giống như rượu men rượu nấu”, “chúng tương tự như bộ xương do có vị ngọt nhỏ nhoi”; và do thấy được sự lợi ích trong sự xuất ly một cách trái ngược lại, vị ấy nên làm viên mãn pāramī xuất ly với tâm ý hướng về, xuôi theo, nghiêng về hạnh phúc của sự xuất ly, sự viễn ly, sự an tịnh v.v...

Tathā yasmā paññā āloko viya andhakārena, mohena saha na vattati, tasmā mohakāraṇāni tāva bodhisattena parivajjitabbāni. Tatthimāni mohakāraṇāni – arati tandī vijambhitā ālasiyaṃ gaṇasaṅgaṇikārāmatā niddāsīlatā anicchayasīlatā ñāṇasmiṃ akutūhalatā micchādhimāno aparipucchakatā kāyassa na sammāparihāro asamāhitacittatā [Pg.90] duppaññānaṃ puggalānaṃ sevanā paññavantānaṃ apayirupāsanā attaparibhavo micchāvikappo viparītābhiniveso kāyadaḷhībahulatā asaṃvegasīlatā pañca nīvaraṇāni. Saṅkhepato ye vā pana dhamme āsevato anuppannā paññā na uppajjati, uppannā parihāyati, iti imāni sammohakāraṇāni parivajjantena bāhusacce jhānādīsu ca yogo karaṇīyo.

Cũng vậy, bởi vì trí tuệ giống như ánh sáng không tồn tại cùng với bóng tối là si mê, do đó trước tiên các nguyên nhân của si mê cần phải được vị Bồ-tát từ bỏ. Ở đây, những điều này là các nguyên nhân của si mê: sự không hoan hỷ, sự lười biếng, sự vươn vai ngáp vặt, sự biếng nhác, sự ưa thích hội chúng, tánh hay ngủ nghỉ, tánh không quyết đoán, sự không hăng hái trong trí tuệ, sự ngã mạn sai lầm, sự không hay hỏi han, sự không chăm sóc thân thể đúng cách, tâm không được định tĩnh, sự giao du với những người có trí tuệ thấp kém, sự không hầu cận những bậc có trí tuệ, sự khinh thường bản thân, sự suy nghĩ sai lầm, sự chấp thủ sai lạc, sự có nhiều cứng nhắc nơi thân, tánh không xúc động, năm pháp triền cái. Nói tóm lại, trong khi từ bỏ những nguyên nhân của sự si mê này, tức là các pháp nào mà khi thực hành thì trí tuệ chưa sanh sẽ không sanh lên, (trí tuệ) đã sanh sẽ bị suy giảm, thì sự thực hành trong sự đa văn và trong các thiền v.v... cần phải được thực hiện.

Tatthāyaṃ bāhusaccassa visayavibhāgo – pañca khandhā dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo cattāri saccāni bāvīsatindriyāni dvādasapadiko paṭiccasamuppādo, tathā satipaṭṭhānādayo kusalādidhammappakārabhedā ca. Yāni ca loke anavajjāni vijjaṭṭhānāni, ye ca sattānaṃ hitasukhavidhānayogyā byākaraṇavisesā. Iti evaṃ pakāraṃ sakalameva sutavisayaṃ upāyakosallapubbaṅgamāya paññāya sativīriyupatthambhakāraṇāya sādhukaṃ uggahaṇasavanadhāraṇaparicayaparipucchāhi ogāhetvā tattha ca paresaṃ patiṭṭhapanena sutamayā paññā nibbattetabbā, tathā khandhādīnaṃ sabhāvadhammānaṃ ākāraparivitakkanamukhena te nijjhānaṃ khamāpentena cintāmayā, khandhādīnaṃyeva pana salakkhaṇasāmaññalakkhaṇapariggahavasena lokiyaṃ pariññaṃ nibbattentena pubbabhāgabhāvanāpaññā sampādetabbā. Evañhi ‘‘nāmarūpamattamidaṃ yathārahaṃ paccayehi uppajjati ceva nirujjhati ca, na ettha koci kattā vā kāretā vā, hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhaṃ, avasavattanaṭṭhena anattā’’ti ajjhattikabāhire dhamme nibbisesaṃ parijānanto tattha āsaṅgaṃ pajahitvā, pare ca tattha taṃ jahāpetvā kevalaṃ karuṇāvaseneva yāva na buddhaguṇā hatthatalaṃ āgacchanti, tāva yānattaye satte avatāraṇaparipācanehi patiṭṭhāpento, jhānavimokkhasamādhisamāpattiyo ca vasībhāvaṃ pāpento paññāya ativiya matthakaṃ pāpuṇātīti.

Ở đây, đây là sự phân loại đối tượng của sự đa văn: năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới, bốn đế, hai mươi hai quyền, pháp duyên khởi có mười hai chi phần, và cũng vậy, các sự phân loại về các loại pháp thiện v.v... như các niệm xứ v.v... Và những môn học không đáng chê trách nào ở trên đời, và những sự giải thích đặc biệt nào thích hợp cho việc sắp đặt sự lợi ích và an lạc cho chúng sanh. Như vậy, sau khi đã thâm nhập toàn bộ đối tượng của sự học hỏi thuộc loại này bằng trí tuệ có sự thiện xảo về phương tiện đi trước, là nguyên nhân cho sự hỗ trợ của niệm và tinh tấn, một cách tốt đẹp thông qua sự học tập, sự lắng nghe, sự ghi nhớ, sự thực hành, sự hỏi han; và do sự thiết lập những người khác ở trong ấy, trí tuệ do văn cần phải được phát sanh. Cũng vậy, do làm cho chúng kham nhẫn sự thẩm sát bằng phương pháp suy xét về các thể tướng của các pháp tự tánh của các uẩn v.v..., (trí tuệ) do tư (cần phải được phát sanh). Và do phát sanh sự liễu tri thuộc thế gian bằng cách nắm bắt các tướng riêng và tướng chung của chính các uẩn v.v..., trí tuệ tu tập thuộc phần đầu cần phải được thành tựu. Thật vậy, trong khi liễu tri không phân biệt các pháp ở bên trong và bên ngoài rằng: “Đây chỉ là danh và sắc, chúng sanh lên và cũng diệt đi tùy theo các duyên; ở đây không có người làm hay người sai khiến nào; là vô thường theo ý nghĩa đã có rồi không có; là khổ theo ý nghĩa bị bức bách bởi sự sanh và diệt; là vô ngã theo ý nghĩa không có quyền làm chủ,” trong khi từ bỏ sự dính mắc ở trong ấy, và trong khi làm cho những người khác từ bỏ điều ấy, chỉ do năng lực của lòng bi mẫn, cho đến khi nào các Phật đức chưa đến trong tầm tay, trong khi ấy thiết lập chúng sanh trong ba thừa bằng sự hướng dẫn và làm cho thuần thục, và trong khi đưa các thiền, các giải thoát, các định, các chứng đắc đến sự thuần thục, vị ấy đạt đến tột đỉnh của trí tuệ.

Tathā sammāsambodhiyā katābhinīhārena mahāsattena ‘‘ko nu ajja puññañāṇasambhāro upacito, kiñca mayā kataṃ parahita’’nti divase divase paccavekkhantena sattahitatthaṃ ussāho karaṇīyo, sabbesampi sattānaṃ upakārāya attano kāyaṃ jīvitañca ossajjitabbaṃ, sabbepi sattā anodhiso mettāya karuṇāya ca pharitabbā, yā kāci [Pg.91] sattānaṃ dukkhuppatti, sabbā sā attani pāṭikaṅkhitabbā, sabbesañca sattānaṃ puññaṃ abbhanumoditabbaṃ, buddhamahantatā abhiṇhaṃ paccavekkhitabbā, yañca kiñci kammaṃ karoti kāyena vācāya vā, taṃ sabbaṃ bodhininnacittapubbaṅgamaṃ kātabbaṃ. Iminā hi upāyena bodhisattānaṃ aparimeyyo puññabhāgo upacīyati. Apica sattānaṃ paribhogatthaṃ paripālanatthañca attano sarīraṃ jīvitañca pariccajitvā khuppipāsāsītuṇhavātātapādidukkhapaṭikāro pariyesitabbo. Yañca yathāvuttadukkhapaṭikārajaṃ sukhaṃ attanā paṭilabhati, tathā ramaṇīyesu ārāmuyyānapāsādatalādīsu, araññāyatanesu ca kāyacittasantāpābhāvena abhinibbutattā sukhaṃ vindati, yañca suṇāti buddhānubuddhapaccekabuddhabodhisattānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārabhūtaṃ jhānasamāpattisukhaṃ, taṃ sabbaṃ sattesu anodhiso upasaṃharati. Ayaṃ tāva asamāhitabhūmiyaṃ nayo.

Cũng vậy, vị Đại Sĩ đã phát nguyện Chánh Đẳng Giác, mỗi ngày cần phải nỗ lực vì lợi ích của chúng sanh, trong khi quán xét rằng: ‘Hôm nay, tư lương phước và trí nào đã được tích lũy? Và điều gì lợi ích cho người khác đã được ta làm?’. Phải từ bỏ thân và mạng của mình để giúp đỡ tất cả chúng sanh. Phải biến mãn tất cả chúng sanh không phân biệt bằng tâm từ và tâm bi. Bất cứ sự khổ nào phát sanh cho chúng sanh, tất cả sự khổ ấy phải được mong đợi nơi chính mình. Và phải tùy hỷ phước của tất cả chúng sanh. Sự vĩ đại của Đức Phật phải được thường xuyên quán xét. Và bất cứ nghiệp nào được làm bằng thân hay bằng lời, tất cả nghiệp ấy phải được thực hiện với tâm hướng về Bồ-đề làm đầu. Thật vậy, bằng phương pháp này, phần phước vô lượng của các vị Bồ-tát được tích lũy. Hơn nữa, sau khi đã từ bỏ thân và mạng của mình vì sự hưởng dụng và bảo vệ của chúng sanh, phương cách đối trị sự khổ do đói, khát, lạnh, nóng, gió, nắng, v.v... cần phải được tìm kiếm. Và sự lạc nào do phương cách đối trị sự khổ đã nói trên mà vị ấy tự mình đạt được, cũng như sự lạc mà vị ấy cảm nhận được do sự vắng lặng của thân và tâm trong các trú xứ khả ái như tự viện, vườn, lầu đài, v.v..., và trong các khu rừng, và sự lạc của thiền và thiền chứng, là sự trú lạc trong hiện tại của các vị Phật, Phật Thinh Văn, Phật Độc Giác, và Bồ-tát mà vị ấy nghe được, tất cả những điều ấy vị ấy hướng đến chúng sanh không phân biệt. Đây là phương pháp trong giai đoạn chưa được định tĩnh.

Samāhito pana attanā yathānubhūtaṃ visesādhigamanibbattaṃ pītipassaddhisukhaṃ sabbasattesu adhimuccati, tathā mahati saṃsāradukkhe, tannimittabhūte ca kilesābhisaṅkhāradukkhe nimuggaṃ sattanikāyaṃ disvā tatthapi chedanabhedanaphālanapisanaggisantāpādijanitā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā nirantaraṃ cirakālaṃ vediyante nārake, aññamaññaṃ kujjhanasantāpanaviheṭhanahiṃsanaparādhīnatādīhi dukkhaṃ anubhavante tiracchāne, jotimālā’kulasarīre uddhabāhuviravante ukkāmukhe khuppipāsādīhi ḍayhamāne ca vantakheḷādiāhāre ca mahādukkhaṃ vedayamāne pete ca pariyeṭṭhimūlakaṃ mahantaṃ anayabyasanaṃ pāpuṇante hatthacchedādikāraṇayogena dubbaṇṇaduddasikadaliddatādibhāvena khuppipāsādiyogena balavantehi abhibhavanīyato, paresaṃ vahanato, parādhīnato ca nārake pete tiracchāne ca atisayante apāyadukkhanibbisesaṃ dukkhaṃ anubhavante manusse ca tathā visayavisaparibhogavikkhittacittatāya rāgādipariyuṭṭhānena ḍayhamāne vāyuvegasamuṭṭhitajālāsamiddhasukkhakaṭṭhasannipāte aggikkhandhe viya anupasantapariḷāhavuttike anihataparādhīne kāmāvacaradeve ca mahatā vāyāmena vidūramākāsaṃ vigāhitasakuntā viya, balavantehi khittasarā viya ca ‘‘satipi cirappavattiyaṃ anaccantikatāya pātapariyosānā anatikkantajātijarāmaraṇā evā’’ti rūpāvacarārūpāvacaradeve ca [Pg.92] passantena mettāya karuṇāya ca anodhiso sattā pharitabbā. Evaṃ kāyena vācāya manasā ca bodhisambhāre nirantaraṃ upacinantena ussāho pavattetabbo.

Còn vị đã được định tĩnh thì hướng tâm đến tất cả chúng sanh về sự lạc của hỷ và khinh an, được tạo ra do sự chứng đắc thù thắng mà tự mình đã kinh nghiệm. Cũng vậy, sau khi thấy chúng sanh đang chìm đắm trong khổ luân hồi to lớn, và trong khổ của phiền não và hành làm nhân cho nó, ở đó, trong các địa ngục, những cảm thọ khổ đau, mãnh liệt, thô bạo, cay đắng, được tạo ra bởi sự cắt, xẻ, chẻ, nghiền, đốt cháy, v.v... được cảm nhận liên tục trong một thời gian dài; trong loài bàng sanh, chúng kinh nghiệm sự khổ do giận dữ, làm phiền, quấy nhiễu, hãm hại, lệ thuộc lẫn nhau, v.v...; trong loài ngạ quỷ, với thân thể bị bao phủ bởi vòng lửa, giơ tay la hét, miệng như ngọn đuốc, bị thiêu đốt bởi đói khát, v.v..., và cảm nhận sự khổ lớn lao với thức ăn là đồ nôn mửa, đờm dãi, v.v...; và trong loài người, chúng gặp phải tai họa và bất hạnh lớn lao bắt nguồn từ sự tìm kiếm, do bị chặt tay, v.v..., do xấu xí, khó nhìn, nghèo khổ, v.v..., do đói khát, do bị kẻ mạnh áp bức, do phải mang gánh cho người khác, do lệ thuộc, và kinh nghiệm sự khổ không khác gì khổ ở cõi dữ, vượt qua cả địa ngục, ngạ quỷ, và bàng sanh; cũng vậy, trong các vị trời cõi Dục, do tâm bị phân tán bởi việc hưởng thụ các đối tượng độc hại, bị thiêu đốt bởi sự ám ảnh của tham ái, v.v..., giống như một khối lửa trong một đống củi khô được thắp lên bởi ngọn lửa do sức gió thổi mạnh, với đời sống phiền não không được dập tắt, không thoát khỏi sự lệ thuộc; và trong các vị trời cõi Sắc và Vô Sắc, giống như những con chim bay vào không gian xa xôi với nỗ lực lớn, và giống như những mũi tên được bắn bởi người mạnh, vị ấy thấy rằng ‘mặc dù tồn tại lâu dài, nhưng không phải là vĩnh viễn, kết thúc bằng sự rơi rụng, không vượt qua được sanh, già, và chết’; thấy như vậy, chúng sanh phải được biến mãn không phân biệt bằng tâm từ và tâm bi. Như vậy, sự nỗ lực phải được duy trì bởi người đang liên tục tích lũy các tư lương Bồ-đề bằng thân, lời, và ý.

Apica ‘‘acinteyyāparimitavipuloḷāravimalanirupamanirupakkilesaguṇanicayanidānabhūtassa buddhabhāvassa ussakkitvā sampahaṃsanayogyaṃ vīriyaṃ nāma acinteyyānubhāvameva. Yaṃ na pacurajanā sotumpi sakkuṇanti, pageva paṭipajjituṃ. Tathā hi tividhā abhinīhāracittuppatti, catasso buddhabhūmiyo, cattāri saṅgahavatthūni (dī. ni. 3.210, 313; a. ni. 4.32), karuṇokāsatā, buddhadhammesu nijjhānakkhanti, sabbadhammesu nirupalepo, sabbasattesu puttasaññā, saṃsāradukkhehi aparikhedo, sabbadeyyadhammapariccāgo, tena ca niratimānatā, adhisīlasikkhādiadhiṭṭhānaṃ, tattha ca acalatā, kusalakiriyāsu pītipāmojjaṃ, vivekaninnacittatā, jhānānuyogo, anavajjasutena atitti, yathāsutassa dhammassa paresaṃ hitajjhāsayena desanā, sattānaṃ ñāye nivesanaṃ, ārambhadaḷhatā, dhīravīrabhāvo, parāpavādaparāpakāresu vikārābhāvo, saccādhiṭṭhānaṃ, samāpattīsu vasībhāvo, abhiññāsu balappatti, lakkhaṇattayāvabodho, satipaṭṭhānādīsu abhiyogena lokuttaramaggasambhārasambharaṇaṃ, navalokuttarāvakkantī’’ti evamādikā sabbā bodhisambhārapaṭipatti vīriyānubhāveneva samijjhatīti abhinīhārato yāva mahābodhi anossajjantena sakkaccaṃ nirantaraṃ vīriyaṃ sampādetabbaṃ. Sampajjamāne ca vīriye khantiādayo dānādayo ca sabbepi bodhisambhārā tadadhīnavuttitāya sampannā eva hontīti. Khantiādīsupi iminā nayena paṭipatti veditabbā.

Hơn nữa, ‘tinh tấn, xứng đáng để phấn đấu và nỗ lực vì Phật quả, vốn là nền tảng cho sự tích lũy các phẩm chất không thể nghĩ bàn, vô lượng, rộng lớn, cao cả, trong sạch, vô song, không phiền não, quả thật có oai lực không thể nghĩ bàn. Điều mà nhiều người thậm chí không thể nghe, huống chi là thực hành. Thật vậy, có ba loại phát tâm phát nguyện, bốn Phật địa, bốn nhiếp pháp, cơ hội cho lòng bi, sự kham nhẫn trong việc quán xét các Phật pháp, không bị ô nhiễm bởi tất cả các pháp, có ý niệm xem tất cả chúng sanh như con, không mệt mỏi với khổ luân hồi, từ bỏ tất cả những vật có thể cho đi, và do đó không kiêu mạn, sự quyết tâm trong các học giới như tăng thượng giới, và sự không lay chuyển trong đó, hỷ và hoan hỷ trong các hành động thiện, tâm hướng về sự viễn ly, sự thực hành thiền, không bao giờ thỏa mãn với việc nghe những điều không đáng chê trách, thuyết giảng pháp đã nghe theo ý hướng lợi ích cho người khác, hướng dẫn chúng sanh vào chánh lý, sự kiên cố trong nỗ lực, bản chất của người trí tuệ và dũng cảm, không có sự thay đổi trước lời chỉ trích và sự hãm hại của người khác, sự quyết tâm về chân lý, sự thuần thục trong các thiền chứng, sự đạt được năng lực trong các thắng trí, sự liễu tri ba tướng, sự tích lũy tư lương cho đạo siêu thế bằng cách thực hành Tứ Niệm Xứ, v.v..., sự nhập vào chín pháp siêu thế’ – tất cả sự thực hành tư lương Bồ-đề như vậy chỉ thành tựu nhờ oai lực của tinh tấn. Do đó, từ lúc phát nguyện cho đến khi đạt Đại Bồ-đề, tinh tấn phải được hoàn thành một cách cẩn trọng và liên tục, không từ bỏ. Và khi tinh tấn được thành tựu, nhẫn nhục, v.v... và bố thí, v.v..., tất cả các tư lương Bồ-đề, vì phụ thuộc vào nó, cũng được thành tựu. Sự thực hành đối với nhẫn nhục, v.v... cũng nên được hiểu theo phương pháp này.

Iti sattānaṃ sukhūpakaraṇapariccāgena bahudhā anuggahakaraṇaṃ dānena paṭipatti, sīlena tesaṃ jīvitasāpateyyadārarakkhaabhedapiyahitavacanāvihiṃsādikaraṇāni, nekkhammena nesaṃ āmisapaṭiggahaṇadhammadānādinā anekadhā hitacariyā, paññāya tesaṃ hitakaraṇūpāyakosallaṃ, vīriyena tattha ussāhārambhaasaṃhīrāni, khantiyā tadaparādhasahanaṃ, saccena tesaṃ [Pg.93] avañcanatadupakārakiriyāsamādānāvisaṃvādanādi, adhiṭṭhānena tadupakārakaraṇe anatthasampātepi acalanaṃ, mettāya tesaṃ hitasukhānucintanaṃ, upekkhāya tesaṃ upakārāpakāresu vikārānāpattīti evaṃ aparimāṇe satte ārabbha anukampitasabbasattassa bodhisattassa puthujjanehi asādhāraṇo aparimāṇo puññañāṇasambhārūpacayo ettha paṭipattīti veditabbaṃ. Yo cetāsaṃ paccayo vutto, tassa ca sakkaccaṃ sampādanaṃ.

Như vậy, sự thực hành bằng cách bố thí là việc trợ giúp chúng sanh bằng nhiều cách qua sự từ bỏ các vật dụng đem lại an lạc; bằng cách giữ giới là các việc bảo vệ mạng sống, tài sản, vợ con của họ, không chia rẽ, nói lời ái ngữ và lợi ích, không làm tổn hại, v.v...; bằng cách xuất gia là sự thực hành lợi ích cho họ bằng nhiều cách qua việc không nhận lãnh tài vật, thuyết giảng Chánh pháp, v.v...; bằng trí tuệ là sự thiện xảo trong phương tiện để thực hiện điều lợi ích cho họ; bằng tinh tấn là sự nỗ lực, sự khởi công, và sự cố gắng ở trong đó; bằng nhẫn nại là sự kham nhẫn lỗi lầm của họ; bằng chân thật là việc không lừa dối họ, sự đảm nhận các hành động giúp đỡ, sự không thất hứa, v.v...; bằng quyết định là sự không dao động ngay cả khi gặp phải điều bất hạnh trong lúc thực hiện việc giúp đỡ họ; bằng tâm từ là sự suy xét đến lợi ích và an lạc của họ; bằng tâm xả là sự không bị xáo trộn đối với những người giúp đỡ hay làm hại. Như thế, đối với vô lượng chúng sanh, sự tích lũy vô lượng tư lương phước đức và trí tuệ, là điều không phổ thông đối với hàng phàm phu, của vị Bồ-tát có lòng bi mẫn đối với tất cả chúng sanh, ở đây cần được hiểu là sự thực hành. Và cần phải thành tựu một cách trân trọng đối với nhân duyên của các pháp ấy đã được nói đến.

Ko vibhāgoti dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo. Tattha katābhinīhārassa bodhisattassa parahitakaraṇābhininnaāsayappayogassa kaṇhadhammavokiṇṇā sukkadhammā pāramiyo, tehi avokiṇṇā sukkā dhammā upapāramiyo, akaṇhā asukkā paramatthapāramiyoti keci. Samudāgamanakālesu pūriyamānā pāramiyo, bodhisattabhūmiyaṃ puṇṇā upapāramiyo, buddhabhūmiyaṃ sabbākāraparipuṇṇā paramatthapāramiyo. Bodhisattabhūmiyaṃ vā parahitakaraṇato pāramiyo, attahitakaraṇato upapāramiyo, buddhabhūmiyaṃ balavesārajjasamadhigamena ubhayahitaparipūraṇato paramatthapāramiyoti evaṃ ādimajjhapariyosānesu paṇidhānārambhapariniṭṭhānesu tesaṃ vibhāgoti apare. Dosupasamakaruṇāpakatikānaṃ bhavasukhavimuttisukhaparamasukhappattānaṃ puññūpacayabhedato tabbibhāgoti aññe.

Sự phân loại là gì? Có mười pháp ba-la-mật, mười pháp cận ba-la-mật, và mười pháp thắng nghĩa ba-la-mật, như vậy là ba mươi pháp ba-la-mật. Trong đó, một số vị cho rằng: Đối với vị Bồ-tát đã phát nguyện, có ý hướng và sự thực hành thiên về việc làm lợi ích cho người khác, các thiện pháp có nhiễm ô các hắc pháp là các pháp ba-la-mật; các thiện pháp không bị nhiễm ô bởi các pháp ấy là các pháp cận ba-la-mật; các pháp không đen, không trắng là các pháp thắng nghĩa ba-la-mật. Các pháp đang được viên mãn trong những thời kỳ thực hiện là các pháp ba-la-mật; các pháp đã viên mãn trong địa vị Bồ-tát là các pháp cận ba-la-mật; các pháp đã viên mãn trọn vẹn về mọi phương diện trong địa vị Phật là các pháp thắng nghĩa ba-la-mật. Hoặc, các vị khác cho rằng: Trong địa vị Bồ-tát, do thực hiện lợi ích cho người khác là các pháp ba-la-mật; do thực hiện lợi ích cho bản thân là các pháp cận ba-la-mật; trong địa vị Phật, do sự viên mãn lợi ích cho cả hai qua việc chứng đắc các năng lực và các pháp vô sở úy là các pháp thắng nghĩa ba-la-mật. Như vậy, sự phân loại của các pháp ấy là ở trong các giai đoạn đầu, giữa, và cuối, tức là sự phát nguyện, sự khởi công, và sự hoàn tất. Lại có các vị khác cho rằng: Sự phân loại ấy là do sự khác biệt về sự tích lũy phước đức của những vị đã làm lắng dịu các phiền não, có lòng bi mẫn tự nhiên, và đã chứng đắc sự an lạc của kiếp sống, sự an lạc của giải thoát, và sự an lạc tối thượng.

Lajjāsatimānāpassayānaṃ lokuttaradhammādhipatīnaṃ sīlasamādhipaññāgarukānaṃ tāritataritatārayitūnaṃ anubuddhapaccekabuddhasammāsambuddhānaṃ pāramī, upapāramī, paramatthapāramīti bodhittayappattito yathāvuttavibhāgoti keci. Cittapaṇidhito yāva vacīpaṇidhi, tāva pavattā sambhārā pāramiyo, vacīpaṇidhito yāva kāyapaṇidhi, tāva pavattā upapāramiyo, kāyapaṇidhito pabhuti paramatthapāramiyoti apare. Aññe pana ‘‘parapuññānumodanavasena pavattā sambhārā pāramiyo, paresaṃ kārāpanavasena pavattā upapāramiyo, sayaṃ karaṇavasena pavattā paramatthapāramiyo’’ti vadanti. Tathā bhavasukhāvaho puññañāṇasambhāro pāramī, attano nibbānasukhāvaho upapāramī, paresaṃ tadubhayasukhāvaho paramatthapāramīti eke.

Một số vị cho rằng: Sự phân loại như đã nói là do sự chứng đắc ba loại giác ngộ của các bậc Thinh Văn Giác, Độc Giác Phật, và Chánh Đẳng Giác, là những vị có sự hổ thẹn, chánh niệm, tôn trọng, và nương tựa, có các pháp siêu thế làm chủ, xem trọng giới, định, và tuệ, là những vị đã vượt qua, đang vượt qua, và sẽ giúp chúng sanh vượt qua, (tương ứng là) ba-la-mật, cận ba-la-mật, và thắng nghĩa ba-la-mật. Các vị khác cho rằng: Các tư lương được tiến hành từ lúc phát nguyện trong ý cho đến lúc phát nguyện bằng lời nói là các pháp ba-la-mật; các pháp được tiến hành từ lúc phát nguyện bằng lời nói cho đến lúc phát nguyện bằng thân là các pháp cận ba-la-mật; từ lúc phát nguyện bằng thân trở đi là các pháp thắng nghĩa ba-la-mật. Lại có các vị khác nói rằng: “Các tư lương được tiến hành do tùy hỷ phước báu của người khác là các pháp ba-la-mật; các pháp được tiến hành do khuyến khích người khác làm là các pháp cận ba-la-mật; các pháp được tiến hành do tự mình làm là các pháp thắng nghĩa ba-la-mật.” Tương tự, một số vị cho rằng: Tư lương phước đức và trí tuệ đem lại sự an lạc của kiếp sống là ba-la-mật; tư lương đem lại sự an lạc của Niết-bàn cho bản thân là cận ba-la-mật; tư lương đem lại cả hai sự an lạc ấy cho người khác là thắng nghĩa ba-la-mật.

Puttadāradhanādiupakaraṇapariccāgo [Pg.94] pana dānapāramī, attano aṅgapariccāgo dānaupapāramī, attano jīvitapariccāgo dānaparamatthapāramī. Tathā puttadārādikassa tividhassapi hetu avītikkamanavasena tisso sīlapāramiyo, tesu eva tividhesu vatthūsu ālayaṃ upacchinditvā nikkhamanavasena tisso nekkhammapāramiyo, upakaraṇaṅgajīvitataṇhaṃ samūhanitvā sattānaṃ hitāhitavinicchayakaraṇavasena tisso paññāpāramiyo, yathāvuttabhedānaṃ pariccāgādīnaṃ vāyamanavasena tisso vīriyapāramiyo, upakaraṇaṅgajīvitantarāyakarānaṃ khamanavasena tisso khantipāramiyo, upakaraṇaṅgajīvitahetu saccāpariccāgavasena tisso saccapāramiyo, dānādipāramiyo akuppādhiṭṭhānavaseneva samijjhantīti upakaraṇādivināsepi acalādhiṭṭhānavasena tisso adhiṭṭhānapāramiyo, upakaraṇādiupaghātakesupi sattesu mettāya avijahanavasena tisso mettāpāramiyo, yathāvuttavatthuttayassa upakārāpakāresu sattasaṅkhāresu majjhattatāpaṭilābhavasena tisso upekkhāpāramiyoti evamādinā etāsaṃ vibhāgo veditabbo.

Hơn nữa, sự từ bỏ các vật dụng như con cái, vợ, tài sản, v.v... là bố thí ba-la-mật; sự từ bỏ các chi phần của bản thân là bố thí cận ba-la-mật; sự từ bỏ mạng sống của bản thân là bố thí thắng nghĩa ba-la-mật. Tương tự, do không vi phạm vì nguyên nhân của cả ba loại ấy là ba loại giới ba-la-mật; do xuất gia bằng cách cắt đứt sự luyến ái trong chính ba loại đối tượng ấy là ba loại xuất gia ba-la-mật; do thực hiện việc phán đoán điều lợi ích và không lợi ích cho chúng sanh sau khi đã nhổ sạch ái dục về vật dụng, chi phần, và mạng sống là ba loại trí tuệ ba-la-mật; do sự cố gắng trong việc từ bỏ, v.v... với các sự phân loại như đã nói là ba loại tinh tấn ba-la-mật; do sự kham nhẫn đối với những kẻ làm nguy hại đến vật dụng, chi phần, và mạng sống là ba loại nhẫn nại ba-la-mật; do không từ bỏ chân lý vì nguyên nhân vật dụng, chi phần, và mạng sống là ba loại chân thật ba-la-mật; do các pháp ba-la-mật như bố thí, v.v... chỉ thành tựu được nhờ vào sự quyết định không lay chuyển, nên do sự quyết định không dao động ngay cả khi các vật dụng, v.v... bị hủy hoại là ba loại quyết định ba-la-mật; do không từ bỏ tâm từ ngay cả đối với chúng sanh là những kẻ phá hoại các vật dụng, v.v... là ba loại tâm từ ba-la-mật; do sự chứng đắc trạng thái trung lập đối với các chúng sanh là những người giúp đỡ hay làm hại về ba loại đối tượng đã nói là ba loại tâm xả ba-la-mật. Sự phân loại của các pháp ấy cần được hiểu theo cách thức như vậy, v.v...

Ko saṅgahoti ettha pana yathā etā vibhāgato tiṃsavidhāpi dānapāramīādibhāvato dasavidhā, evaṃ dānasīlakhantivīriyajhānapaññāsabhāvena chabbidhā. Etāsu hi nekkhammapāramī sīlapāramiyā saṅgahitā tassā pabbajjābhāve, nīvaraṇavivekabhāve pana jhānapāramiyā, kusaladhammabhāve chahipi saṅgahitā. Saccapāramī sīlapāramiyā ekadesoyeva vacīsaccaviratisaccapakkhe, ñāṇasaccapakkhe pana paññāpāramiyā saṅgahitā. Mettāpāramī jhānapāramiyā eva, upekkhāpāramī jhānapaññāpāramīhi, adhiṭṭhānapāramī sabbāhipi saṅgahitāti.

Sự nhiếp hợp là gì? Ở đây, cũng như các pháp này dù có ba mươi loại theo sự phân loại, nhưng vẫn là mười loại do bản chất là bố thí ba-la-mật, v.v...; tương tự, chúng có sáu loại do bản chất là bố thí, giới, nhẫn nại, tinh tấn, thiền, và trí tuệ. Trong các pháp ấy, xuất gia ba-la-mật được nhiếp hợp trong giới ba-la-mật về phương diện xuất gia của pháp ấy; nhưng về phương diện ly các triền cái thì được nhiếp hợp trong thiền ba-la-mật; về phương diện là thiện pháp thì được nhiếp hợp trong cả sáu pháp. Chân thật ba-la-mật chỉ là một phần của giới ba-la-mật về phương diện chân thật trong lời nói và sự từ bỏ lời nói dối; nhưng về phương diện chân thật của trí tuệ thì được nhiếp hợp trong trí tuệ ba-la-mật. Tâm từ ba-la-mật chính là thiền ba-la-mật; tâm xả ba-la-mật được nhiếp hợp bởi thiền và trí tuệ ba-la-mật; quyết định ba-la-mật được nhiếp hợp trong tất cả các pháp.

Etesañca dānādīnaṃ channaṃ guṇānaṃ aññamaññaṃ sambandhānaṃ pañcadasayugaḷādīni pañcadasayugaḷādisādhakāni honti – seyyathidaṃ? Dānasīlayugaḷena parahitāhitānaṃ karaṇākaraṇayugaḷasiddhi, dānakhantiyugaḷena alobhādosayugaḷasiddhi, dānavīriyayugaḷena cāgasutayugaḷasiddhi, dānajhānayugaḷena kāmadosappahānayugaḷasiddhi, dānapaññāyugaḷena ariyayānadhurayugaḷasiddhi, sīlakhantidvayena payogāsayasuddhidvayasiddhi, sīlavīriyadvayena bhāvanādvayasiddhi, sīlajhānadvayena dussīlyapariyuṭṭhānappahānadvayasiddhi, sīlapaññādvayena dānadvayasiddhi, khantivīriyayugaḷena khamātejadvayasiddhi, khantijhānayugaḷena [Pg.95] virodhānurodhappahānayugaḷasiddhi, khantipaññāyugaḷena suññatākhantipaṭivedhadukasiddhi, vīriyajhānadukena paggāhāvikkhepadukasiddhi, vīriyapaññādukena saraṇadukasiddhi, jhānapaññādukena yānadukasiddhi. Dānasīlakhantittikena lobhadosamohappahānattikasiddhi, dānasīlavīriyattikena bhogajīvitakāyasārādānattikasiddhi, dānasīlajhānattikena puññakiriyavatthuttikasiddhi, dānasīlapaññātikena āmisābhayadhammadānattikasiddhīti evaṃ itarehipi tikehi catukkādīhi ca yathāsambhavaṃ tikāni catukkādīni ca yojetabbāni.

Và mười lăm cặp, v.v... là những thành tựu của mười lăm cặp, v.v... của sáu phẩm tính bố thí, v.v... này có sự liên quan với nhau. Như sau: Do cặp bố thí và trì giới, thành tựu cặp làm điều lợi ích và không làm điều bất lợi cho người khác; do cặp bố thí và nhẫn nại, thành tựu cặp không tham và không sân; do cặp bố thí và tinh tấn, thành tựu cặp xả thí và học hỏi; do cặp bố thí và thiền định, thành tựu cặp đoạn trừ dục tham và sân hận; do cặp bố thí và trí tuệ, thành tựu cặp ách của Thánh thừa; do cặp trì giới và nhẫn nại, thành tựu cặp thanh tịnh trong hành vi và ý hướng; do cặp trì giới và tinh tấn, thành tựu cặp tu tập; do cặp trì giới và thiền định, thành tựu cặp đoạn trừ ác giới và phiền não triền miên; do cặp trì giới và trí tuệ, thành tựu cặp bố thí; do cặp nhẫn nại và tinh tấn, thành tựu cặp kham nhẫn và uy lực; do cặp nhẫn nại và thiền định, thành tựu cặp đoạn trừ chống đối và thuận theo; do cặp nhẫn nại và trí tuệ, thành tựu cặp kham nhẫn và thâm nhập tánh không; do cặp tinh tấn và thiền định, thành tựu cặp sách tấn và không tán loạn; do cặp tinh tấn và trí tuệ, thành tựu cặp quy y; do cặp thiền định và trí tuệ, thành tựu cặp cỗ xe. Do bộ ba bố thí, trì giới, và nhẫn nại, thành tựu bộ ba đoạn trừ tham, sân, và si; do bộ ba bố thí, trì giới, và tinh tấn, thành tựu bộ ba không xem trọng tài sản, mạng sống, và thân thể; do bộ ba bố thí, trì giới, và thiền định, thành tựu bộ ba vật để làm phước; do bộ ba bố thí, trì giới, và trí tuệ, thành tựu bộ ba tài thí, vô úy thí, và pháp thí. Cũng vậy, với các bộ ba, bộ bốn, v.v... khác, các bộ ba, bộ bốn, v.v... nên được kết hợp tùy theo khả năng.

Evaṃ chabbidhānampi pana imāsaṃ pāramīnaṃ catūhi adhiṭṭhānehi saṅgaho veditabbo. Sabbapāramīnaṃ samūhasaṅgahato hi cattāri adhiṭṭhānāni. Seyyathidaṃ – saccādhiṭṭhānaṃ, cāgādhiṭṭhānaṃ, upasamādhiṭṭhānaṃ, paññādhiṭṭhānanti. Tattha adhitiṭṭhati etena, ettha vā adhitiṭṭhati, adhiṭṭhānamattameva vā tanti adhiṭṭhānaṃ. Saccañca taṃ adhiṭṭhānañca, saccassa vā adhiṭṭhānaṃ, saccaṃ adhiṭṭhānaṃ etassāti vā saccādhiṭṭhānaṃ. Evaṃ sesesupi. Tattha avisesato tāva lokuttaraguṇe katābhinīhārassa anukampitasabbasattassa mahāsattassa pariññānurūpaṃ sabbapāramipariggahato saccādhiṭṭhānaṃ, tesaṃ paṭipakkhapariccāgato cāgādhiṭṭhānaṃ, sabbapāramitāguṇehi upasamato upasamādhiṭṭhānaṃ, tehiyeva parahitopāyakosallato paññādhiṭṭhānaṃ. Visesato pana ‘‘atthikajanaṃ avisaṃvādetvā dassāmī’’ti paṭijānato, paṭiññaṃ avisaṃvādetvā dānato, dānaṃ avisaṃvādetvā anumodanato, macchariyādipaṭipakkhapariccāgato, deyyapaṭiggāhakadānadeyyadhammakkhayesu lobhadosamohabhayavūpasamato, yathārahaṃ yathākālaṃ yathāvidhānañca dānato, paññuttarato ca kusaladhammānaṃ caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ dānaṃ. Tathā saṃvarasamādānassa avītikkamato, dussīlyapariccāgato, duccaritavūpasamato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ sīlaṃ. Yathāpaṭiññaṃ khamanato, parāparādhavikappapariccāgato, kodhapariyuṭṭhānavūpasamato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānā khanti. Paṭiññānurūpaṃ parahitakaraṇato, visādapariccāgato, akusaladhammānaṃ vūpasamato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ vīriyaṃ. Paṭiññānurūpaṃ lokahitānucintanato, nīvaraṇapariccāgato, cittavūpasamato, paññuttarato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānaṃ jhānaṃ. Yathāpaṭiññaṃ parahitūpāyakosallato, anupāyakiriyāpariccāgato[Pg.96], mohajapariḷāhavūpasamato, sabbaññutāpaṭilābhato ca caturadhiṭṭhānapadaṭṭhānā paññā.

Như vậy, cần phải hiểu sự thu nhiếp của sáu loại ba-la-mật này bằng bốn sự quyết định. Bốn sự quyết định là do sự thu nhiếp toàn bộ tất cả các ba-la-mật. Như sau: sự quyết định về chân thật, sự quyết định về xả thí, sự quyết định về an tịnh, và sự quyết định về trí tuệ. Ở đây, ‘adhiṭṭhāna’ (sự quyết định) là do nó mà người ta quyết định, hoặc ở nơi nó mà người ta quyết định, hoặc chỉ đơn thuần là sự quyết định. ‘Saccādhiṭṭhāna’ (sự quyết định về chân thật) là sự quyết định và đó là chân thật, hoặc là sự quyết định của chân thật, hoặc chân thật là sự quyết định của nó. Tương tự đối với các trường hợp còn lại. Ở đây, trước hết nói một cách tổng quát, đối với vị Đại sĩ đã phát nguyện về các phẩm tính siêu thế và có lòng bi mẫn đối với tất cả chúng sanh, sự quyết định về chân thật là do sự thâu nhận tất cả các ba-la-mật tương ứng với sự liễu tri; sự quyết định về xả thí là do sự từ bỏ các pháp đối nghịch của chúng; sự quyết định về an tịnh là do sự an tịnh bởi các phẩm tính của tất cả các ba-la-mật; sự quyết định về trí tuệ là do sự thiện xảo trong phương tiện vì lợi ích của người khác chính nhờ các phẩm tính ấy. Còn nói một cách đặc biệt, bố thí là nền tảng của bốn sự quyết định do đã hứa rằng: “Ta sẽ cho mà không lừa dối người cầu xin,” do việc cho mà không sai lời hứa, do việc tùy hỷ mà không lừa dối sự bố thí, do sự từ bỏ các pháp đối nghịch như xan tham, v.v..., do sự lắng dịu tham, sân, si, và sợ hãi trong sự hủy hoại của vật thí, người nhận, người cho, và bản chất của vật thí, do việc cho đúng người, đúng thời, và đúng cách, và do các thiện pháp được trí tuệ dẫn đầu. Tương tự, giới là nền tảng của bốn sự quyết định do không vi phạm sự thọ trì phòng hộ, do sự từ bỏ ác giới, do sự lắng dịu ác hạnh, và do được trí tuệ dẫn đầu. Nhẫn nại là nền tảng của bốn sự quyết định do sự kham nhẫn đúng như lời hứa, do sự từ bỏ ý niệm về lỗi lầm của người khác, do sự lắng dịu phiền não sân hận triền miên, và do được trí tuệ dẫn đầu. Tinh tấn là nền tảng của bốn sự quyết định do việc làm lợi ích cho người khác tương ứng với lời hứa, do sự từ bỏ chán nản, do sự lắng dịu các bất thiện pháp, và do được trí tuệ dẫn đầu. Thiền định là nền tảng của bốn sự quyết định do việc suy tư về lợi ích của thế gian tương ứng với lời hứa, do sự từ bỏ các triền cái, do sự lắng dịu của tâm, và do được trí tuệ dẫn đầu. Trí tuệ là nền tảng của bốn sự quyết định do sự thiện xảo trong phương tiện vì lợi ích của người khác đúng như lời hứa, do sự từ bỏ hành động không có phương tiện, do sự lắng dịu cơn thiêu đốt sinh bởi si mê, và do sự chứng đắc nhất thiết trí.

Tattha ñeyyapaṭiññānuvidhānehi saccādhiṭṭhānaṃ, vatthukāmakilesakāmapariccāgehi cāgādhiṭṭhānaṃ, dosadukkhavūpasamehi upasamādhiṭṭhānaṃ, anubodhapaṭivedhehi paññādhiṭṭhānaṃ. Tividhasaccapariggahitaṃ dosattayavirodhi saccādhiṭṭhānaṃ, tividhacāgapariggahitaṃ dosattayavirodhi cāgādhiṭṭhānaṃ, tividhavūpasamapariggahitaṃ dosattayavirodhi upasamādhiṭṭhānaṃ, tividhañāṇapariggahitaṃ dosattayavirodhi paññādhiṭṭhānaṃ. Saccādhiṭṭhānapariggahitāni cāgūpasamapaññādhiṭṭhānāni avisaṃvādanato, paṭiññānuvidhānato ca. Cāgādhiṭṭhānapariggahitāni saccūpasamapaññādhiṭṭhānāni paṭipakkhapariccāgato, sabbapariccāgaphalattā ca. Upasamādhiṭṭhānapariggahitāni saccacāgapaññādhiṭṭhānāni kilesapariḷāhūpasamato, kāmūpasamato, kāmapariḷāhūpasamato ca. Paññādhiṭṭhānapariggahitāni saccacāgūpasamādhiṭṭhānāni ñāṇapubbaṅgamato, ñāṇānuparivattanato cāti evaṃ sabbāpi pāramiyo saccappabhāvitā cāgaparibyañjitā upasamopabrūhitā paññāparisuddhā. Saccañhi etāsaṃ janakahetu, cāgo pariggāhakahetu, upasamo parivuḍḍhihetu, paññā pārisuddhihetu. Tathā ādimhi saccādhiṭṭhānaṃ saccapaṭiññattā, majjhe cāgādhiṭṭhānaṃ katapaṇidhānassa parahitāya attapariccāgato, ante upasamādhiṭṭhānaṃ sabbūpasamapariyosānattā, ādimajjhapariyosānesu paññādhiṭṭhānaṃ tasmiṃ sati sambhavato, asati abhāvato, yathāpaṭiññañca bhāvato.

Ở đây, sự quyết định về sự thật là do việc thực hành theo lời hứa về điều cần biết; sự quyết định về sự xả ly là do việc từ bỏ các dục đối tượng và các dục phiền não; sự quyết định về sự an tịnh là do việc làm lắng dịu các lỗi lầm và khổ đau; sự quyết định về trí tuệ là do việc giác ngộ và thông suốt. Sự quyết định về sự thật, được bao gồm bởi ba loại sự thật, đối nghịch với ba loại lỗi lầm. Sự quyết định về sự xả ly, được bao gồm bởi ba loại xả ly, đối nghịch với ba loại lỗi lầm. Sự quyết định về sự an tịnh, được bao gồm bởi ba loại an tịnh, đối nghịch với ba loại lỗi lầm. Sự quyết định về trí tuệ, được bao gồm bởi ba loại trí, đối nghịch với ba loại lỗi lầm. Các sự quyết định về xả ly, an tịnh, và trí tuệ được bao gồm bởi sự quyết định về sự thật, do không lừa dối và do thực hành theo lời hứa. Các sự quyết định về sự thật, an tịnh, và trí tuệ được bao gồm bởi sự quyết định về sự xả ly, do từ bỏ các pháp đối nghịch và do là kết quả của mọi sự từ bỏ. Các sự quyết định về sự thật, xả ly, và trí tuệ được bao gồm bởi sự quyết định về sự an tịnh, do làm lắng dịu sự thiêu đốt của phiền não, do làm lắng dịu các dục, và do làm lắng dịu sự thiêu đốt của dục. Các sự quyết định về sự thật, xả ly, và an tịnh được bao gồm bởi sự quyết định về trí tuệ, do có trí đi trước và do xoay chuyển theo trí. Như vậy, tất cả các pháp ba-la-mật được phát sinh bởi sự thật, được biểu hiện bởi sự xả ly, được tăng trưởng bởi sự an tịnh, và được thanh tịnh bởi trí tuệ. Quả vậy, sự thật là nhân sinh thành của các pháp này, sự xả ly là nhân bao gồm, sự an tịnh là nhân tăng trưởng, trí tuệ là nhân thanh tịnh. Cũng vậy, lúc ban đầu là sự quyết định về sự thật do lời hứa về sự thật; ở giữa là sự quyết định về sự xả ly do người đã lập nguyện từ bỏ bản thân vì lợi ích của người khác; ở cuối là sự quyết định về sự an tịnh do kết thúc bằng sự an tịnh hoàn toàn; ở đầu, giữa, và cuối là sự quyết định về trí tuệ, do khi có trí tuệ thì (các pháp kia) hiện hữu, khi không có thì không hiện hữu, và do (trí tuệ) hiện hữu đúng như lời hứa.

Tattha mahāpurisā attahitaparahitakarehi garupiyabhāvakarehi saccacāgādhiṭṭhānehi gihibhūtā āmisadānena pare anuggaṇhanti. Tathā attahitaparahitakarehi garupiyabhāvakarehi upasamapaññādhiṭṭhānehi ca pabbajitabhūtā dhammadānena pare anuggaṇhanti.

Ở đây, các bậc đại nhân, khi là người tại gia, giúp đỡ những người khác bằng việc bố thí vật chất, nhờ vào các sự quyết định về sự thật và xả ly, là những pháp làm lợi ích cho mình và cho người, làm cho được kính trọng và yêu mến. Cũng vậy, khi là người xuất gia, các vị ấy giúp đỡ những người khác bằng việc bố thí Pháp, nhờ vào các sự quyết định về an tịnh và trí tuệ, là những pháp làm lợi ích cho mình và cho người, làm cho được kính trọng và yêu mến.

Tattha antimabhave bodhisattassa caturadhiṭṭhānaparipūraṇaṃ. Paripuṇṇacaturadhiṭṭhānassa hi carimakabhavūpapattīti eke. Tatra hi gabbhokkantiṭhitiabhinikkhamanesu paññādhiṭṭhānasamudāgamena sato sampajāno saccādhiṭṭhānapāripūriyā sampatijāto uttarābhimukho sattapadavītihārena gantvā sabbā disā oloketvā saccānuparivattinā vacasā ‘‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭho…pe… seṭṭhohamasmi lokassā’’ti (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207) tikkhattuṃ [Pg.97] sīhanādaṃ nadi, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena jiṇṇāturamatapabbajitadassāvino catudhammapadesakovidassa yobbanārogyajīvitasampattimadānaṃ upasamo, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena mahato ñātiparivaṭṭassa hatthagatassa ca cakkavattirajjassa anapekkhapariccāgoti.

Ở đây, trong kiếp sống cuối cùng của vị Bồ-tát, có sự viên mãn bốn sự quyết định. Một số người nói rằng: Quả vậy, sự tái sanh vào kiếp sống cuối cùng xảy ra đối với người có bốn sự quyết định viên mãn. Quả vậy, ở đó, trong lúc nhập thai, trụ thai, và xuất thai, vị ấy chánh niệm và tỉnh giác do sự thành tựu quyết định về trí tuệ. Do sự viên mãn quyết định về sự thật, vừa mới sanh ra, vị ấy hướng về phương bắc, đi bảy bước, nhìn khắp các phương, và bằng lời nói xoay chuyển theo sự thật, đã rống lên tiếng rống sư tử ba lần rằng: 'Ta là bậc tối thượng của thế gian, Ta là bậc tối tôn... Ta là bậc tối thắng của thế gian'. Do sự thành tựu quyết định về an tịnh, đối với người đã thấy người già, người bệnh, người chết, và vị sa-môn, người thông thạo bốn dấu hiệu của Pháp, có sự lắng dịu các kiêu mạn về tuổi trẻ, sức khỏe, và sự sống sung túc. Do sự thành tựu quyết định về xả ly, có sự từ bỏ không luyến tiếc đoàn tùy tùng quyến thuộc đông đảo và vương vị chuyển luân đã nắm trong tay.

Dutiye ṭhāne abhisambodhiyaṃ caturadhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti keci. Tattha hi yathāpaṭiññaṃ saccādhiṭṭhānasamudāgamena catunnaṃ ariyasaccānaṃ abhisamayo, tato hi saccādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Cāgādhiṭṭhānasamudāgamena sabbakilesopakkilesapariccāgo, tato hi cāgādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Upasamādhiṭṭhānasamudāgamena paramūpasamasampatti, tato hi upasamādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Paññādhiṭṭhānasamudāgamena anāvaraṇañāṇapaṭilābho, tato hi paññādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti, taṃ asiddhaṃ abhisambodhiyāpi paramatthabhāvato.

Một số người nói rằng: Ở trường hợp thứ hai, trong lúc chứng đắc Chánh Đẳng Giác, bốn sự quyết định được viên mãn. Quả vậy, ở đó, đúng như lời hứa, do sự thành tựu quyết định về sự thật, có sự chứng ngộ bốn Thánh đế; do đó, sự quyết định về sự thật được viên mãn. Do sự thành tựu quyết định về xả ly, có sự từ bỏ tất cả phiền não và tùy phiền não; do đó, sự quyết định về xả ly được viên mãn. Do sự thành tựu quyết định về an tịnh, có sự thành tựu an tịnh tối thượng; do đó, sự quyết định về an tịnh được viên mãn. Do sự thành tựu quyết định về trí tuệ, có sự chứng đắc trí vô ngại; do đó, sự quyết định về trí tuệ được viên mãn. (Họ nói như vậy), nhưng điều đó không đúng, vì ngay cả sự chứng đắc Chánh Đẳng Giác cũng là một thực tại tối hậu.

Tatiye ṭhāne dhammacakkappavattane (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) caturadhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti aññe. Tattha hi saccādhiṭṭhānasamudāgatassa dvādasahi ākārehi ariyasaccadesanāya saccādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ, cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa saddhammamahāyāgakaraṇena cāgādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ. Upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa sayaṃ upasantassa paresaṃ upasamanena upasamādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ, paññādhiṭṭhānasamudāgatassa vineyyānaṃ āsayādiparijānanena paññādhiṭṭhānaṃ paripuṇṇanti, tadapi asiddhaṃ apariyositattā buddhakiccassa.

Những người khác nói rằng: Ở trường hợp thứ ba, trong lúc chuyển pháp luân, bốn sự quyết định được viên mãn. Quả vậy, ở đó, đối với người đã thành tựu quyết định về sự thật, bằng việc thuyết giảng về các Thánh đế với mười hai phương diện, sự quyết định về sự thật được viên mãn. Đối với người đã thành tựu quyết định về xả ly, bằng việc thực hiện sự cúng dường lớn là Chánh pháp, sự quyết định về xả ly được viên mãn. Đối với người đã thành tựu quyết định về an tịnh, tự mình đã an tịnh, bằng việc làm cho người khác an tịnh, sự quyết định về an tịnh được viên mãn. Đối với người đã thành tựu quyết định về trí tuệ, bằng việc biết rõ ý hướng, v.v. của những chúng sanh cần được giáo hóa, sự quyết định về trí tuệ được viên mãn. (Họ nói như vậy), nhưng điều đó cũng không đúng, vì Phật sự vẫn chưa kết thúc.

Catutthe ṭhāne parinibbāne caturadhiṭṭhānaparipuṇṇanti apare. Tatra hi parinibbutattā paramatthasaccasampattiyā saccādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, sabbūpadhipaṭinissaggena cāgādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, sabbasaṅkhārūpasamena upasamādhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, paññāpayojanapariniṭṭhānena paññādhiṭṭhānaparipūraṇanti.

Những người khác nữa nói rằng: Ở trường hợp thứ tư, trong lúc Bát-niết-bàn, bốn sự quyết định được viên mãn. Quả vậy, ở đó, do đã Bát-niết-bàn, do thành tựu sự thật tối hậu, nên có sự viên mãn quyết định về sự thật. Do từ bỏ tất cả các sanh y, nên có sự viên mãn quyết định về xả ly. Do sự an tịnh của tất cả các pháp hữu vi, nên có sự viên mãn quyết định về an tịnh. Do sự hoàn thành mục đích của trí tuệ, nên có sự viên mãn quyết định về trí tuệ.

Tatra mahāpurisassa visesena mettākhette abhijātiyaṃ saccādhiṭṭhānasamudāgatassa saccādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ, visesena karuṇākhette abhisambodhiyaṃ paññādhiṭṭhānasamudāgatassa paññādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ, visesena muditākhette dhammacakkappavattane (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa cāgādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattaṃ, visesena upekkhākhette parinibbāne upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa upasamādhiṭṭhānaparipūraṇamabhibyattanti daṭṭhabbaṃ.

Cần phải hiểu rằng: Ở đó, đối với bậc Đại nhân, đặc biệt trong lĩnh vực tâm từ vào lúc đản sanh, sự viên mãn quyết định về chân thật của người đã đạt được sự quyết định về chân thật được biểu hiện rõ; đặc biệt trong lĩnh vực tâm bi vào lúc chứng ngộ Chánh Đẳng Giác, sự viên mãn quyết định về trí tuệ của người đã đạt được sự quyết định về trí tuệ được biểu hiện rõ; đặc biệt trong lĩnh vực tâm hỷ vào lúc chuyển Pháp luân, sự viên mãn quyết định về xả thí của người đã đạt được sự quyết định về xả thí được biểu hiện rõ; đặc biệt trong lĩnh vực tâm xả vào lúc nhập Niết-bàn, sự viên mãn quyết định về an tịnh của người đã đạt được sự quyết định về an tịnh được biểu hiện rõ.

Tatrapi [Pg.98] saccādhiṭṭhānasamudāgatassa saṃvāsena sīlaṃ veditabbaṃ, cāgādhiṭṭhānasamudāgatassa saṃvohārena soceyyaṃ veditabbaṃ, upasamādhiṭṭhānasamudāgatassa āpadāsu thāmo veditabbo, paññādhiṭṭhānasamudāgatassa sākacchāya paññā veditabbā. Evaṃ sīlājīvacittadiṭṭhivisuddhiyo veditabbā.

Cũng ở đó, đối với người đã đạt được sự quyết định về chân thật, giới hạnh cần được biết đến qua việc chung sống; đối với người đã đạt được sự quyết định về xả thí, sự trong sạch cần được biết đến qua việc giao tiếp; đối với người đã đạt được sự quyết định về an tịnh, sự kiên trì cần được biết đến trong nghịch cảnh; đối với người đã đạt được sự quyết định về trí tuệ, trí tuệ cần được biết đến qua việc đàm luận. Như vậy, các sự thanh tịnh về giới, mạng, tâm, và kiến cần được biết đến.

Tathā saccādhiṭṭhānasamudāgamena dosā agatiṃ na gacchati avisaṃvādanato, cāgādhiṭṭhānasamudāgamena lobhā agatiṃ na gacchati anabhisaṅgato, upasamādhiṭṭhānasamudāgamena bhayā agatiṃ na gacchati anaparādhato, paññādhiṭṭhānasamudāgamena mohā agatiṃ na gacchati yathābhūtāvabodhato.

Cũng vậy, do đạt được sự quyết định về chân thật, vị ấy không đi vào thiên kiến do sân, vì không lừa dối; do đạt được sự quyết định về xả thí, vị ấy không đi vào thiên kiến do tham, vì không dính mắc; do đạt được sự quyết định về an tịnh, vị ấy không đi vào thiên kiến do sợ hãi, vì không sai phạm; do đạt được sự quyết định về trí tuệ, vị ấy không đi vào thiên kiến do si, vì liễu tri như thật.

Tathā paṭhamena aduṭṭho adhivāseti, dutiyena aluddho paṭisevati, tatiyena abhīto parivajjeti, catutthena asammūḷho vinodeti. Paṭhamena nekkhammasukhappatti, itarehi pavivekaupasamasambodhisukhappattiyo hontīti daṭṭhabbā. Tathā vivekajapītisukhasamādhijapītisukhaappītijakāyasukhasatipārisuddhijaupekkhāsukhappattiyo etehi catūhi yathākkamaṃ hontīti. Evamanekaguṇānubandhehi catūhi adhiṭṭhānehi sabbapāramisamūhasaṅgaho veditabbo. Yathā ca catūhi adhiṭṭhānehi sabbapāramisaṅgaho, evaṃ karuṇāpaññāhipīti daṭṭhabbaṃ. Sabbopi hi bodhisambhāro karuṇāpaññāhi saṅgahito. Karuṇāpaññāpariggahitā hi dānādiguṇā mahābodhisambhārā bhavanti buddhattasiddhipariyosānāti evametāsaṃ saṅgaho veditabbo.

Cũng vậy, với quyết định thứ nhất, vị ấy không sân hận mà kham nhẫn; với quyết định thứ hai, vị ấy không tham lam mà thọ dụng; với quyết định thứ ba, vị ấy không sợ hãi mà từ bỏ; với quyết định thứ tư, vị ấy không si mê mà loại trừ. Cần phải hiểu rằng, với quyết định thứ nhất là sự đạt được an lạc của xuất ly; với các quyết định còn lại là sự đạt được các an lạc của viễn ly, an tịnh, và giác ngộ. Cũng vậy, sự đạt được hỷ lạc sanh từ viễn ly, hỷ lạc sanh từ định, lạc của thân không có hỷ, và lạc của xả do niệm thanh tịnh, tuần tự xảy ra do bốn quyết định này. Như vậy, cần phải hiểu sự tổng hợp của toàn bộ các nhóm ba-la-mật bởi bốn sự quyết định có liên quan đến nhiều phẩm hạnh. Và cần phải hiểu rằng, cũng như có sự tổng hợp toàn bộ các ba-la-mật bởi bốn sự quyết định, cũng vậy có sự tổng hợp bởi bi và tuệ. Vì toàn bộ tư lương Bồ-đề được nhiếp thọ bởi bi và tuệ. Vì các phẩm hạnh như bố thí v.v... được bi và tuệ nắm giữ trở thành các đại tư lương Bồ-đề, với sự thành tựu Phật quả là kết quả cuối cùng, sự tổng hợp của chúng cần được hiểu như vậy.

Ko sampādanūpāyoti sakalassāpi puññādisambhārassa sammāsambodhiṃ, uddissa anavasesasambharaṇaṃ avekallakāritāyogena, tattha ca sakkaccakāritā ādarabahumānayogena, sātaccakāritā nirantarapayogena, cirakālādiyogo ca antarā avosānāpajjanenāti caturaṅgayogo etāsaṃ sampādanūpāyo. Apica samāsato katābhinīhārassa attani sinehassa pariyādānaṃ, paresu ca sinehassa parivaḍḍhanaṃ etāsaṃ sampādanūpāyo. Sammāsambodhisamadhigamāya hi katamahāpaṇidhānassa mahāsattassa yāthāvato parijānanena sabbesu dhammesu anupalittassa attani sineho parikkhayaṃ pariyādānaṃ gacchati, mahākaruṇāsamāyogavasena pana piye putte viya sabbasatte sampassamānassa tesu mettāsineho parivaḍḍhati. Tato ca taṃtadāvatthānurūpamattaparasantānesu [Pg.99] lobhadosamohavigamena vidūrīkatamacchariyādibodhisambhārapaṭipakkho mahāpuriso dānapiyavacanaatthacariyāsamānattatāsaṅkhātehi catūhi saṅgahavatthūhi (dī. ni. 3.210; a. ni. 4.32) caturadhiṭṭhānānugatehi accantaṃ janassa saṅgahakaraṇavasena upari yānattaye avatāraṇaṃ paripācanañca karoti. Mahāsattānañhi mahāpaññā mahākaruṇā ca dānena alaṅkatā; dānaṃ piyavacanena; piyavacanaṃ atthacariyāya; atthacariyā samānattatāya alaṅkatā saṅgahitā ca. Sabbabhūtattabhūtassa hi bodhisattassa sabbattha samānasukhadukkhatāya samānattatāsiddhi. Buddhabhūto pana teheva saṅgahavatthūhi caturadhiṭṭhānaparipūritābhibuddhehi janassa accantikasaṅgahakaraṇena abhivinayanaṃ karoti. Dānañhi sammāsambuddhānaṃ cāgādhiṭṭhānena paripūritābhibuddhaṃ; piyavacanaṃ saccādhiṭṭhānena; atthacariyā paññādhiṭṭhānena; samānattatā upasamādhiṭṭhānena paripūritābhibuddhā. Tathāgatānañhi sabbasāvakapaccekabuddhehi samānattatā parinibbāne. Tatra hi tesaṃ avisesato ekībhāvo. Tenevāha ‘‘natthi vimuttiyā nānatta’’nti.

Phương pháp thành tựu là gì? Sự thực hành bốn chi phần này là phương pháp thành tựu của chúng: sự tích lũy không thiếu sót toàn bộ tư lương phước đức v.v... hướng đến Chánh Đẳng Giác, bằng sự thực hành không khiếm khuyết; và ở đó, sự thực hành một cách trân trọng, bằng sự tôn kính và quý trọng; sự thực hành liên tục, bằng sự nỗ lực không gián đoạn; và sự thực hành lâu dài, bằng việc không từ bỏ giữa chừng. Hơn nữa, nói tóm lại, đối với người đã phát nguyện, sự đoạn trừ ái luyến nơi bản thân và sự tăng trưởng ái luyến nơi người khác là phương pháp thành tựu của chúng. Vì rằng, đối với bậc Đại sĩ đã phát đại nguyện để chứng ngộ Chánh Đẳng Giác, do liễu tri như thật nên không bị ô nhiễm trong tất cả các pháp, ái luyến nơi bản thân đi đến chỗ suy giảm, đoạn trừ; mặt khác, do sự kết hợp với đại bi, khi xem tất cả chúng sanh như con yêu, lòng từ ái đối với họ tăng trưởng. Do đó, bậc Đại nhân, người đã loại trừ các chướng ngại cho tư lương Bồ-đề như xan tham v.v... bằng cách đoạn trừ tham, sân, si trong tự thân và tha nhân tùy theo từng hoàn cảnh, đã dẫn dắt và làm cho chúng sanh thuần thục để đi vào ba thừa cao hơn, bằng cách nhiếp phục chúng sanh một cách trọn vẹn qua bốn Nhiếp pháp là bố thí, ái ngữ, lợi hành, và đồng sự, vốn tương ứng với bốn sự quyết định. Vì rằng, đối với các bậc Đại sĩ, đại trí và đại bi được trang nghiêm bởi bố thí; bố thí được trang nghiêm bởi ái ngữ; ái ngữ được trang nghiêm bởi lợi hành; lợi hành được trang nghiêm và nhiếp thọ bởi đồng sự. Vì đối với vị Bồ-tát đã trở thành tự thể của tất cả chúng sanh, sự thành tựu đồng sự là do có cùng khổ vui ở khắp mọi nơi. Còn khi đã thành Phật, Ngài giáo hóa chúng sanh bằng cách nhiếp phục họ một cách rốt ráo cũng bằng chính các Nhiếp pháp ấy, vốn đã được viên mãn và tăng trưởng bởi bốn sự quyết định. Vì rằng, bố thí của các bậc Chánh Đẳng Giác được viên mãn và tăng trưởng bởi quyết định về xả thí; ái ngữ bởi quyết định về chân thật; lợi hành bởi quyết định về trí tuệ; đồng sự được viên mãn và tăng trưởng bởi quyết định về an tịnh. Vì rằng, đối với các bậc Như Lai, sự đồng sự với tất cả các vị Thinh văn và Độc giác là ở trong Niết-bàn. Vì ở đó, không có sự khác biệt, các vị ấy trở thành một. Do đó, Ngài đã nói: “Không có sự khác biệt trong giải thoát”.

Honti cettha –

Và ở đây có những câu kệ rằng –

‘‘Sacco cāgī upasanto, paññavā anukampako,Sambhatasabbasambhāro, kaṃ nāmatthaṃ na sādhaye.

“Chân thật, xả thí, an tịnh, có trí tuệ, và lòng bi mẫn, đã tích lũy tất cả tư lương, lợi ích nào mà lại không thành tựu?”

Mahākāruṇiko satthā, hitesī ca upekkhako,Nirapekkho ca sabbattha, aho acchariyo jino.

“Bậc Đạo Sư có lòng đại bi, mong cầu lợi ích và có tâm xả, và không luyến tiếc trong mọi sự, ôi, thật hy hữu thay bậc Chiến Thắng!”

Viratto sabbadhammesu, sattesu ca upekkhako,Sadā sattahite yutto, aho acchariyo jino.

“Ly tham trong tất cả các pháp, và có tâm xả đối với chúng sanh, luôn chuyên tâm vào lợi ích của chúng sanh, ôi, thật hy hữu thay bậc Chiến Thắng!”

Sabbadā sabbasattānaṃ, hitāya ca sukhāya ca,Uyyutto akilāsū ca, aho acchariyo jino’’ti. (cariyā. aṭṭha. 320 pakiṇṇakakathā);

“Luôn luôn vì lợi ích và hạnh phúc của tất cả chúng sanh, nỗ lực và không mệt mỏi, ôi, thật hy hữu thay bậc Chiến Thắng!”

Kittakena kālena sampādananti heṭṭhimena tāva paricchedena cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, majjhimena aṭṭhāsaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, uparimena soḷasāsaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, ete ca [Pg.100] bhedā yathākkamaṃ paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavasena ñātabbā. Paññādhikānañhi saddhā mandā hoti, paññā tikkhā. Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hoti, vīriyādhikānaṃ paññā mandā. Paññānubhāvena ca sammāsambodhi abhigantabbāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Avisesena pana vimuttiparipācanīyānaṃ dhammānaṃ tikkhamajjhimamudubhāvena tayopete bhedā yuttāti vadanti. Tividhā hi bodhisattā abhinīhārakkhaṇe bhavanti ugghaṭitaññūvipañcitaññūneyyabhedena. Tesu ugghaṭitaññū sammāsambuddhassa sammukhā catuppadikaṃ gāthaṃ suṇanto tatiyapade apariyositeyeva chaabhiññāhi saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pattuṃ samatthupanissayo hoti, dutiyo satthu sammukhā catuppadikaṃ gāthaṃ suṇanto apariyositeyeva catutthapade chahi abhiññāhi arahattaṃ pattuṃ samatthupanissayo hoti, itaro bhagavato sammukhā catuppadikaṃ gāthaṃ sutvā pariyositāya gāthāya chahi abhiññāhi arahattaṃ pattuṃ samatthupanissayo bhavati. Tayopete vinā kālabhedena katābhinīhāraladdhabyākaraṇā pāramiyo pūrentā yathākkamaṃ yathāvuttabhedena kālena sammāsambodhiṃ pāpuṇanti. Tesu tesu pana kālabhedesu aparipuṇṇesu te te mahāsattā divase divase vessantaradānasadisaṃ dānaṃ dentāpi tadanurūpe sīlādisabbapāramidhamme ācinantāpi antarā buddhā bhavissantīti akāraṇametaṃ. Kasmā? Ñāṇassa aparipaccanato. Paricchinnakālanipphāditaṃ viya hi sassaṃ paricchinnakāle parinipphāditā sammāsambodhi. Tadantarā pana sabbussāhena vāyamantenāpi na sakkā pāpuṇitunti pāramipāripūrī yathāvuttakālavisesaṃ vinā na sampajjatīti veditabbaṃ.

Việc thực hành viên mãn trong bao lâu? Trước tiên, về giới hạn thấp nhất là bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, bậc trung là tám a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, bậc thượng là mười sáu a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp. Và những sự khác biệt này nên được hiểu theo thứ tự là do các vị Bồ-tát có trí tuệ, đức tin, và tinh tấn làm trội hơn. Thật vậy, đối với vị có trí tuệ làm trội hơn, đức tin yếu, trí tuệ sắc bén. Đối với vị có đức tin làm trội hơn, trí tuệ bậc trung. Đối với vị có tinh tấn làm trội hơn, trí tuệ yếu. Và trong Chú giải đã nói rằng quả vị Chánh Đẳng Giác có thể đạt được nhờ oai lực của trí tuệ. Tuy nhiên, một cách không phân biệt, người ta nói rằng ba sự khác biệt này là hợp lý do các pháp làm cho sự giải thoát được thuần thục có ba mức độ sắc bén, trung bình, và yếu ớt. Thật vậy, các vị Bồ-tát vào thời điểm phát nguyện có ba loại, phân biệt là Ugghaṭitaññū (người liễu ngộ nhanh), Vipañcitaññū (người liễu ngộ nhờ giải rộng), và Neyya (người cần được hướng dẫn). Trong số đó, vị Ugghaṭitaññū, khi nghe một bài kệ bốn câu từ một vị Chánh Đẳng Giác, có đủ duyên lành để chứng đắc A-la-hán quả cùng với sáu thắng trí và bốn tuệ phân tích ngay cả trước khi câu thứ ba được kết thúc. Vị thứ hai, khi nghe một bài kệ bốn câu từ bậc Đạo Sư, có đủ duyên lành để chứng đắc A-la-hán quả cùng với sáu thắng trí ngay cả trước khi câu thứ tư được kết thúc. Vị còn lại, sau khi nghe một bài kệ bốn câu từ Đức Thế Tôn, có đủ duyên lành để chứng đắc A-la-hán quả cùng với sáu thắng trí khi bài kệ vừa kết thúc. Cả ba vị này, sau khi đã phát nguyện và nhận được lời thọ ký, thực hành viên mãn các pháp ba-la-mật và theo thứ tự đạt đến quả vị Chánh Đẳng Giác trong khoảng thời gian đã được nêu trên. Tuy nhiên, trong những khoảng thời gian khác nhau ấy, khi chưa viên mãn, dù cho các vị Đại sĩ ấy mỗi ngày thực hành bố thí tương tự như sự bố thí của Vessantara và tích lũy tất cả các pháp ba-la-mật như giới v.v... tương xứng, việc các vị ấy sẽ thành Phật trong khoảng thời gian giữa chừng là điều không thể xảy ra. Tại sao? Vì trí tuệ chưa thuần thục. Quả vị Chánh Đẳng Giác được thành tựu trong một khoảng thời gian nhất định, giống như mùa màng được gặt hái trong một khoảng thời gian nhất định. Trong khoảng thời gian giữa chừng ấy, dù có cố gắng với tất cả nỗ lực cũng không thể đạt được. Do đó, nên hiểu rằng sự viên mãn các pháp ba-la-mật không thể thành tựu nếu không có sự khác biệt về thời gian như đã nói.

Ko ānisaṃsoti ye te katābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ –

Quả báu là gì? Đối với các vị Bồ-tát đã phát nguyện ấy –

‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannā, bodhiyā niyatā narā;

Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, kappakoṭisatehipi;

Avīcimhi nuppajjanti, tathā lokantaresu cā’’ti. ādinā (abhi. aṭṭha. 1.nidānakathā;

apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā;

jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā;

bu. vaṃ. aṭṭha. 27.dūrenidānakathā;

cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) –

“Những bậc đã viên mãn tất cả các chi phần, chắc chắn sẽ đạt được giác ngộ; Dù luân hồi trong thời gian dài, trải qua hàng trăm triệu kiếp; Các vị ấy không sanh vào địa ngục A-tỳ, cũng như trong các cõi Lokantara.” v.v... (Abhi. Aṭṭha. 1. Nidānakathā; Apa. Aṭṭha. 1. Dūrenidānakathā; Jā. Aṭṭha. 1. Dūrenidānakathā; Bu. Vaṃ. Aṭṭha. 27. Dūrenidānakathā; Cariyā. Aṭṭha. Pakiṇṇakakathā) –

Aṭṭhārasa abhabbaṭṭhānānupagamanappakārā ānisaṃsā saṃvaṇṇitā. Ye ca ‘‘sato sampajāno ānanda bodhisatto tusitākāyā cavitvā [Pg.101] mātukucchiṃ okkamī’’tiādinā (ma. ni. 3.199) soḷasa acchariyabbhutadhammappakārā, ye ca ‘‘sītaṃ byapagataṃ hoti, uṇhañca upasammatī’’tiādinā (bu. vaṃ. 83), ‘‘jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassilokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī’’tiādinā ca dvattiṃsa pubbanimittappakārā, ye vā panaññepi ‘‘bodhisattānaṃ adhippāyasamijjhanaṃ kammādīsu vasībhāvo’’ti evamādayo tattha tattha jātakabuddhavaṃsādīsu dassitappakārā ānisaṃsā, te sabbepi etāsaṃ ānisaṃsā, tathā yathānidassitabhedā alobhādosādiguṇayugaḷādayo cāti veditabbā.

Các quả báu được mô tả là mười tám loại (trường hợp) không thể đến. Và mười sáu loại pháp kỳ diệu, hy hữu bắt đầu bằng câu: “Này Ānanda, vị Bồ-tát chánh niệm, tỉnh giác, sau khi mạng chung từ cõi trời Tusita, đã nhập vào lòng mẹ.” (Ma. Ni. 3.199); và ba mươi hai loại điềm báo trước bắt đầu bằng câu: “Cái lạnh biến mất, và cái nóng dịu đi.” (Bu. Vaṃ. 83), và “Này Sāriputta, khi vị Bồ-tát đản sanh, mười ngàn thế giới này rung chuyển, chấn động, lay động.”; và những quả báu khác được chỉ ra ở nhiều nơi trong Jātaka, Buddhavaṃsa v.v... như là “sự thành tựu ý nguyện của các vị Bồ-tát, sự làm chủ trong các việc làm v.v...”, tất cả những điều ấy là quả báu của các pháp ba-la-mật này. Tương tự, những cặp phẩm tính như vô tham, vô sân v.v... với các sự phân loại đã được chỉ ra cũng nên được hiểu là như vậy.

Kiṃ phalanti samāsato tāva sammāsambuddhabhāvo etāsaṃ phalaṃ, vitthārato pana dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa- (dī. ni. 2.24 ādayo; 3.168 ādayo; ma. ni. 2.385) asītianubyañjanabyāmappabhādianekaguṇagaṇasamujjalarūpakāyasampattiadhiṭṭhānā dasabalacatuvesārajjachaasādhāraṇañāṇaaṭṭhārasāveṇikabuddhadhamma- (dī. ni. aṭṭha. 3.305; mūlaṭī. 2.suttantabhājanīyavaṇṇanā) -pabhutianekasatasahassaguṇasamudayopasobhinī dhammakāyasirī, yāvatā pana buddhaguṇā ye anekehipi kappehi sammāsambuddhenāpi vācāya pariyosāpetuṃ na sakkā, idaṃ etāsaṃ phalanti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana buddhavaṃsacariyāpiṭakajātakamahāpadānasuttādīnaṃ vasena veditabbo.

Quả là gì? Nói tóm lại, quả của các pháp ba-la-mật này là quả vị Chánh Đẳng Giác. Nói một cách chi tiết, đó là sự thành tựu về sắc thân rực rỡ với vô số tập hợp các phẩm tính như ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, tám mươi vẻ đẹp phụ, hào quang một sải tay v.v...; là sự huy hoàng của pháp thân được tô điểm bởi sự hội tụ của hàng trăm ngàn phẩm tính như mười lực, bốn vô sở úy, sáu trí bất cộng, mười tám pháp bất cộng của một vị Phật v.v...; và bất cứ phẩm tính nào của một vị Phật mà ngay cả một vị Chánh Đẳng Giác cũng không thể dùng lời nói để mô tả hết trong nhiều kiếp, đó là quả của các pháp ba-la-mật này. Đây là phần tóm tắt. Còn phần chi tiết nên được hiểu thông qua Buddhavaṃsa, Cariyāpiṭaka, Jātaka, Mahāpadānasutta v.v...

Yathāvuttāya paṭipadāya yathāvuttavibhāgānaṃ pāramīnaṃ pūritabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘samatiṃsa pāramiyo pūretvā’’ti. Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca ‘‘pañca mahāpariccāge’’ti visuṃ gahaṇaṃ, tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ, pariggahapariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca kataṃ. Gatapaccāgatikavattasaṅkhātāya pubbabhāgapaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ pubbayogo. Dānādīsuyeva sātisayapaṭipattinipphādanaṃ pubbacariyā, yā cariyāpiṭakasaṅgahitā. Abhinīhāro pubbayogo, dānādipaṭipatti, kāyavivekavasena ekacariyā vā pubbacariyāti keci. Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesu [Pg.102] ādīnavānisaṃsādīnañca vibhāvanavasena sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena pavattā kathā dhammakkhānaṃ. Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā, sāpi karuṇāyanavaseneva. Ādi-saddena lokatthacariyādayo saṅgaṇhāti. Kammassakatāñāṇavasena, anavajjakammāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena, khandhāyatanādiparicayavasena, lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhicariyā, sā pana atthato paññāpāramīyeva, ñāṇasambhāradassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Koṭinti pariyanto, ukkaṃsoti attho. Cattāro satipaṭṭhāne bhāvetvā brūhetvāti sambandho. Tattha bhāvetvāti uppādetvā. Brūhetvāti vaḍḍhetvā. Satipaṭṭhānādiggahaṇena āgamanapaṭipadaṃ matthakaṃ pāpetvā dasseti, vipassanāsahagatā eva vā satipaṭṭhānādayo daṭṭhabbā. Ettha ca ‘‘yena abhinīhārenā’’tiādinā āgamanapaṭipadāya ādiṃ dasseti, ‘‘dānapāramī’’tiādinā majjhaṃ, ‘‘cattāro satipaṭṭhāne’’tiādinā pariyosānanti veditabbaṃ.

Ngài đã nói “sau khi đã làm tròn ba mươi pháp ba-la-mật” là nhắm đến việc đã hoàn tất các pháp ba-la-mật theo con đường thực hành và theo các sự phân chia đã được nói đến. Mặc dù các sự đại thí xả đã thuộc về pháp ba-la-mật bố thí, việc đề cập riêng “năm sự đại thí xả” là để cho thấy tính chất đặc biệt của sự thí xả và để cho thấy tính chất vô cùng khó làm. Chính vì thế, sự thí xả con mắt được đề cập riêng với sự thí xả thân thể, và sự thí xả con cái vợ con cũng được thực hiện riêng với sự thí xả tài sản và vương quốc, mặc dù chúng có điểm chung là sự thí xả các vật sở hữu. Sự thực hành ban đầu (pubbayogo) là việc thành tựu các thắng trí và thiền chứng cùng với con đường thực hành giai đoạn đầu được gọi là hạnh đi tới đi lui. Hạnh ban đầu (pubbacariyā) là việc thành tựu sự thực hành vượt trội trong các pháp bố thí v.v..., là những hạnh được sưu tập trong Tạng Hạnh (Cariyāpiṭaka). Một số vị cho rằng: Sự phát nguyện là sự thực hành ban đầu, sự thực hành bố thí v.v... hoặc hạnh độc cư do thân viễn ly là hạnh ban đầu. Sự thuyết pháp (dhammakkhānaṃ) là bài pháp thoại diễn ra nhằm mục đích xác lập và làm cho chúng sanh thuần thục trong ba loại giác ngộ, thông qua việc giải thích về các pháp bố thí v.v..., về sự thiểu dục v.v..., và về những sự nguy hại và lợi ích v.v... trong vòng luân hồi và Niết-bàn. Hạnh vì lợi ích cho quyến thuộc (ñātatthacariyā) là hành vi vì lợi ích của quyến thuộc, và hạnh ấy cũng chỉ do lòng bi mẫn mà có. Bởi từ “ādi” (v.v...), ngài bao gồm cả hạnh vì lợi ích cho thế gian (lokatthacariyā) v.v... Hạnh về trí tuệ (buddhicariyā) là sự thực hành trí tuệ thông qua trí tuệ về nghiệp là của riêng mình, thông qua sự quen thuộc với các hành nghiệp không đáng chê trách và các nền tảng kiến thức, thông qua sự quen thuộc với các uẩn, xứ v.v..., và thông qua sự thẩm sát ba tướng. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, đó chính là trí tuệ ba-la-mật, được đề cập riêng để cho thấy sự tích lũy các yếu tố của trí tuệ. “Koṭi” có nghĩa là điểm cuối cùng, tức là đỉnh cao. “Sau khi đã tu tập và phát triển bốn niệm xứ” là sự liên kết. Ở đây, “tu tập” (bhāvetvā) là làm cho sanh khởi. “Phát triển” (brūhetvā) là làm cho tăng trưởng. Việc đề cập đến niệm xứ v.v... cho thấy ngài đã đưa con đường thực hành theo kinh điển đến đỉnh cao, hoặc nên hiểu các niệm xứ v.v... chính là những pháp đi cùng với tuệ quán. Và ở đây, nên biết rằng: qua câu “bởi sự phát nguyện nào” v.v..., ngài chỉ ra phần đầu của con đường thực hành theo kinh điển; qua câu “pháp ba-la-mật bố thí” v.v..., ngài chỉ ra phần giữa; và qua câu “bốn niệm xứ” v.v..., ngài chỉ ra phần cuối.

Sampatijātoti hatthato muccitvā muhuttajāto, na mātukucchito nikkhantamatto. Nikkhantamattañhi mahāsattaṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno ajinappaveṇiyā, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggaṇhiṃsu, manussānaṃ hatthato muñcitvā pathaviyaṃ patiṭṭhitoti yathāha bhagavā mahāpadānadesanāyaṃ. Setamhi chatteti dibbasetacchatte. Anuhīramāneti dhāriyamāne. Ettha ca chattaggahaṇeneva khaggādīni pañca kakudhabhaṇḍānipi (jā. 2.19.72) vuttānevāti veditabbaṃ. Khaggatālavaṇṭamorahatthakavāḷabījanīuṇhīsapaṭṭāpi hi chattena saha tadā upaṭṭhitā ahesuṃ. Chattādīniyeva ca tadā paññāyiṃsu, na chattādigāhakā. Sabbā ca disāti dasapi disā. Nayidaṃ sabbadisāvilokanaṃ sattapadavītihāruttarakālaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimadisaṃ olokesi, tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā ‘‘mahāpurisa idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti sabbā disā anuviloketvā sabbattha attanā sadisaṃ adisvā ‘‘ayaṃ uttarā disā’’ti tattha sattapadavītihārena [Pg.103] agamāsi. Āsabhinti uttamaṃ. Aggoti sabbapaṭhamo. Jeṭṭho seṭṭhoti ca tasseva vevacanaṃ. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi.

“Vừa mới sanh” có nghĩa là vừa được sanh ra trong chốc lát sau khi được rời khỏi tay, chứ không phải chỉ vừa mới ra khỏi lòng mẹ. Thật vậy, vị Đại Sĩ vừa mới ra khỏi (lòng mẹ) thì trước tiên được các vị Phạm thiên đón nhận bằng một tấm lưới vàng, từ tay của các vị ấy là bốn vị Đại vương (tiếp nhận) bằng một tấm da mềm, từ tay của các vị ấy là các con người (tiếp nhận) bằng một tấm đệm bằng lụa. Sau khi được rời khỏi tay của các con người, ngài đã đứng vững trên mặt đất, như điều Đức Thế Tôn đã nói trong bài thuyết giảng Mahāpadāna. “Dưới lọng trắng” là dưới lọng trắng của chư thiên. “Đang được che” là đang được giương lên. Và ở đây, nên biết rằng chỉ với việc đề cập đến lọng, năm món thuộc vương vị (pañcakakudhabhaṇḍāni) như gươm báu v.v... cũng đã được nói đến. Vì rằng gươm báu, quạt lá cọ, phất trần lông công, quạt đuôi bò, và vương miện cũng đã hiện ra cùng với lọng vào lúc ấy. Và vào lúc ấy, chỉ có lọng v.v... được thấy rõ, chứ không phải những người cầm lọng v.v... “Và tất cả các phương” là cả mười phương. Việc nhìn khắp các phương này không nên được hiểu là xảy ra sau khi bước bảy bước. Vì rằng vị Đại Sĩ, sau khi được rời khỏi tay của các con người, đã nhìn về phương đông. Ở đó, chư thiên và nhân loại đang cúng dường bằng hương hoa v.v... đã nói rằng: “Thưa Đại nhân, ở đây không có ai bằng ngài, huống chi là hơn?” Cứ như thế, sau khi tuần tự nhìn khắp các phương – bốn phương chính, bốn phương phụ, phương dưới, phương trên – và không thấy ai bằng mình ở bất cứ đâu, ngài (nghĩ rằng) “Đây là phương bắc” rồi đã đi bảy bước về hướng đó. “Āsabhim” là cao tột. “Aggo” là đứng đầu tất cả. “Jeṭṭho” và “seṭṭho” cũng là đồng nghĩa của từ ấy. (Với câu) “Đây là kiếp sống cuối cùng, nay không còn tái sanh nữa,” ngài đã tiên tri về quả A-la-hán sẽ chứng đắc trong chính kiếp sống này.

‘‘Anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvenā’’ti saṅkhittena vuttamatthaṃ ‘‘yañhī’’tiādinā vitthārato dasseti. Tattha etthāti –

Ngài chỉ ra một cách chi tiết bằng câu bắt đầu với “yañhi” (bởi vì) về ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt rằng: “do là điềm báo trước cho sự chứng đắc nhiều pháp đặc biệt.” Trong đó, “ở đây” có nghĩa là –

‘‘Anekasākhañca sahassamaṇḍalaṃ,Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe;

Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā,Na dissare cāmarachattagāhakā’’ti. (su. ni. 693);

“Chư thiên ở hư không đã giương lên chiếc lọng, có ngàn vòng và nhiều gọng; những chiếc phất trần cán vàng được phe phẩy, nhưng không thấy những người cầm phất trần và lọng.” (Kinh Tập 693);

Imissā gāthāya. Sabbaññutaññāṇameva sabbattha appaṭihatacāratāya anāvaraṇañāṇanti āha ‘‘sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassā’’ti. ‘‘Tathā ayaṃ bhagavāpi gato…pe… pubbanimittabhāvenā’’ti etena abhijātiyaṃ dhammatāvasena uppajjanavisesā sabbabodhisattānaṃ sādhāraṇāti dasseti. Pāramitānissandā hi teti.

(Nghĩa là) trong bài kệ này. Chính trí tuệ toàn giác là trí tuệ không bị ngăn che (anāvaraṇañāṇa) do có sự vận hành không bị trở ngại ở khắp mọi nơi, nên ngài đã nói “cho sự chứng đắc trí tuệ toàn giác không bị ngăn che.” Bằng câu “Cũng vậy, Đức Thế Tôn này cũng đã đi... cho đến... do là điềm báo trước,” ngài cho thấy rằng những sự kiện đặc biệt xảy ra vào lúc sanh trong một dòng dõi cao quý, do quy luật tự nhiên, là điều chung cho tất cả các vị Bồ-tát. Vì rằng, những điều ấy là kết quả của các pháp ba-la-mật.

Vikkamīti agamāsi. Marūti devā. Samāti vilokanasamatāya samā sadisiyo. Mahāpuriso hi yathā ekaṃ disaṃ vilokesi, evaṃ sesā disāpi, na katthaci vilokane vibandho tassa ahosīti. Samāti vā viloketuṃ yuttāti attho. Na hi tadā bodhisattassa virūpabībhacchavisamarūpāni viloketuṃ ayuttāni disāsu upaṭṭhahantīti.

“Vikkami” (đã bước đi) có nghĩa là đã đi. “Marū” có nghĩa là chư thiên. “Samā” (bằng nhau) là tương đương, ngang bằng nhau do sự đồng đều trong việc nhìn. Vì rằng, vị Đại nhân đã nhìn các phương còn lại như thế nào thì cũng (nhìn) một phương như thế ấy, không có sự trở ngại nào trong việc nhìn của ngài ở bất cứ đâu. Hoặc “samā” có nghĩa là thích hợp để nhìn. Vì rằng, vào lúc ấy, không có những hình sắc xấu xí, ghê tởm, không cân đối, không thích hợp để vị Bồ-tát nhìn, lại hiện ra ở các phương.

‘‘Evaṃ tathāgato’’ti kāyagamanaṭṭhena gata-saddena tathāgata-saddaṃ niddisitvā idāni ñāṇagamanaṭṭhena taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha nekkhammenāti alobhappadhānena kusalacittuppādena. Kusalā hi dhammā idha nekkhammaṃ, na pabbajjādayo, ‘‘paṭhamajjhānenā’’ti ca vadanti. Pahāyāti pajahitvā. Gato adhigato, paṭipanno uttarivisesanti attho. Pahāyāti vā pahānahetu, pahānalakkhaṇaṃ vā. Hetulakkhaṇattho hi ayaṃ pahāya-saddo. ‘‘Kāmacchandādippahānahetukaṃ gato’’ti hettha vuttaṃ gamanaṃ avabodho, paṭipatti eva vā. Kāmacchandādippahānena ca taṃ lakkhīyati. Esa nayo ‘‘padāletvā’’tiādīsupi. Abyāpādenāti mettāya. Ālokasaññāyāti vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasañjānanena[Pg.104]. Avikkhepenāti samādhinā. Dhammavavatthānenāti kusalādidhammānaṃ yāthāvavinicchayena, ‘‘sappaccayanāmarūpavavatthānenā’’tipi vadanti.

“Như vậy là Như Lai,” sau khi đã chỉ rõ từ ‘Như Lai’ bằng từ ‘gata’ với ý nghĩa đi bằng thân, bây giờ để trình bày điều ấy với ý nghĩa đi bằng trí, ngài nói “hoặc là” v.v... Ở đây, “bằng sự xuất ly” có nghĩa là bằng sự sanh khởi của tâm thiện với vô tham làm chủ đạo. Quả vậy, các pháp thiện ở đây là sự xuất ly, không phải là sự xuất gia v.v..., và họ cũng nói là “bằng sơ thiền.” “Sau khi từ bỏ” có nghĩa là đã từ bỏ. “Đã đi” có nghĩa là đã chứng đắc, đã thực hành pháp cao thượng đặc biệt. Hoặc “sau khi từ bỏ” là nhân của sự từ bỏ, hoặc là trạng thái của sự từ bỏ. Quả vậy, từ “pahāya” này có ý nghĩa là nhân và trạng thái. Ở đây, sự đi được nói là “đã đi do nhân từ bỏ tham dục v.v...” chính là sự giác ngộ, hoặc chính là sự thực hành. Và điều ấy được ghi nhận bằng sự từ bỏ tham dục v.v... Phương pháp này cũng tương tự trong các từ như “sau khi chẻ ra” v.v... “Bằng vô sân” có nghĩa là bằng tâm từ. “Bằng quang minh tưởng” có nghĩa là bằng sự nhận biết ánh sáng đã hiện khởi do tác ý làm cho rõ ràng. “Bằng sự không tán loạn” có nghĩa là bằng định. “Bằng sự xác định pháp” có nghĩa là bằng sự thẩm sát đúng như thật các pháp thiện v.v..., họ cũng nói là “bằng sự xác định danh sắc cùng với nhân duyên của chúng.”

Evaṃ kāmacchandādinīvaraṇappahānena ‘‘abhijjhaṃ loke pahāyā’’tiādinā (vibha. 508) vuttāya paṭhamajjhānassa pubbabhāgapaṭipadāya bhagavato tathāgatabhāvaṃ dassetvā idāni saha upāyena aṭṭhahi samāpattīhi, aṭṭhārasahi ca mahāvipassanāhi taṃ dassetuṃ ‘‘ñāṇenā’’tiādimāha. Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānañhi vibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāyaṃ ṭhitassa aniccasaññādayo sijjhanti, tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena, tattha anabhiratiyā vinoditāya jhānādi samadhigamoti samāpattivipassanānaṃ arativinodanaavijjāpadālanādi upāyo, uppaṭipāṭiniddeso pana nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhā nīvaraṇesupi saṅgahadassanatthanti daṭṭhabbaṃ. Samāpattivihārappavesavibandhanena nīvaraṇāni kavāṭasadisānīti āha ‘‘nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā’’ti. ‘‘Rattiṃ vitakketvā vicāretvā divā kammante payojetī’’ti vuttaṭṭhāne viya vitakkavicārā dhūmāyanāti adhippetāti āha ‘‘vitakkavicāradhūma’’nti. Kiñcāpi paṭhamajjhānūpacāreyeva ca dukkhaṃ, catutthajjhānūpacāreyeva sukhaṃ pahīyati, atisayappahānaṃ pana sandhāyāha ‘‘catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāyā’’ti.

Như vậy, sau khi đã trình bày trạng thái Như Lai của Đức Thế Tôn bằng sự thực hành trong giai đoạn đầu của sơ thiền được nói đến qua câu “sau khi từ bỏ tham ái ở đời” v.v... (Vibh. 508) bằng sự từ bỏ các triền cái như tham dục, bây giờ để trình bày điều ấy cùng với phương tiện là tám thiền chứng và mười tám pháp đại quán, ngài nói “bằng trí tuệ” v.v... Quả vậy, đối với người đã an trú trong độ tri do đã loại trừ si vốn là chướng ngại của việc xác định danh sắc và vượt qua hoài nghi, thì vô thường tưởng v.v... được thành tựu; cũng vậy, do hân hoan với tướng ưa thích trong các thiền chứng, và do sự không ưa thích ở đó đã được xua tan, nên chứng đắc thiền v.v... (Như vậy) sự xua tan bất mãn, sự chẻ tan vô minh v.v... là phương tiện của thiền chứng và minh sát. Tuy nhiên, cần phải được hiểu rằng sự trình bày không theo thứ tự là nhằm mục đích cho thấy sự bao gồm vô minh có bản chất của triền cái ngay cả trong các triền cái ở bên dưới. Do là chướng ngại cho việc đi vào trú trong thiền chứng, các triền cái giống như cánh cửa, nên ngài nói “sau khi đã mở toang cánh cửa triền cái.” Giống như ở chỗ được nói “ban đêm tầm và tứ, ban ngày thực hiện công việc,” tầm và tứ được hiểu là khói, nên ngài nói “khói tầm và tứ.” Mặc dù khổ chỉ được từ bỏ ở cận hành của sơ thiền, và lạc chỉ được từ bỏ ở cận hành của tứ thiền, nhưng ngài nói “bằng tứ thiền, sau khi từ bỏ lạc và khổ” là nhắm đến sự từ bỏ một cách vượt trội.

Aniccassa, aniccanti anupassanā aniccānupassanā, tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāyetaṃ nāmaṃ. Niccasaññanti saṅkhatadhamme ‘‘niccā, sassatā’’ti evaṃ pavattamicchāsaññaṃ, saññāsīsena diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo ito paresupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbijjanākārena pavattāya anupassanāya. Nandinti sappītikataṇhaṃ. Tathā virāgānupassanāyāti virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. ‘‘Te saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ samudayavasena na uppajjantī’’ti evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā. Tenevāha ‘‘nirodhānupassanāya nirodheti, no samudetī’’ti. Muñcitukamyatā hi ayaṃ balappattāti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā[Pg.105]. Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā hi ayaṃ. Ādānanti niccādivasena gahaṇaṃ. Santatisamūhakiccārammaṇānaṃ vasena ekattaggahaṇaṃ ghanasaññā. Āyūhanaṃ abhisaṅkharaṇaṃ. Avatthāvisesāpatti vipariṇāmo. Dhuvasaññanti thirabhāvaggahaṇaṃ. Nimittanti samūhādighanavasena, sakiccaparicchedatāya ca saṅkhārānaṃ saviggahaggahaṇaṃ. Paṇidhinti rāgādipaṇidhiṃ, sā panatthato taṇhānaṃ vasena saṅkhāresu ninnatā.

Sự tùy quán về (tính chất) vô thường, là vô thường, gọi là vô thường tùy quán. Đây là tên của pháp minh sát diễn tiến bằng cách nắm bắt tính vô thường của các pháp trong ba cõi. “Thường tưởng” là tà tưởng diễn tiến như vầy “thường còn, bền vững” đối với các pháp hữu vi; cần phải hiểu rằng việc nắm bắt cả các tâm tà kiến cũng được kể đến dưới tiêu đề tưởng. Phương pháp này cũng tương tự cho các phần sau. “Bằng yếm ly tùy quán” có nghĩa là bằng sự tùy quán diễn tiến theo cách nhàm chán đối với các pháp hữu vi. “Hỷ” là ái đi kèm với hỷ. Tương tự, “bằng ly tham tùy quán” có nghĩa là bằng sự tùy quán diễn tiến theo cách ly tham. “Bằng đoạn diệt tùy quán” có nghĩa là bằng sự tùy quán về sự diệt của các pháp hữu vi. Hoặc sự tùy quán như vầy “các pháp hữu vi ấy chỉ diệt đi, không sanh khởi trong tương lai do sự tập khởi” là đoạn diệt tùy quán. Do đó, ngài nói “bằng đoạn diệt tùy quán, nó làm cho diệt, không làm cho tập khởi.” Quả vậy, đây là ước muốn giải thoát đã đạt đến sức mạnh. Sự tùy quán diễn tiến theo cách từ bỏ là từ bỏ tùy quán. Quả vậy, đây là sự thẩm xét và an trú. “Sự chấp thủ” là sự nắm bắt theo cách thường còn v.v... “Kiên cố tưởng” là sự nắm bắt tính đồng nhất theo cách của dòng tương tục, khối tập, phận sự, và đối tượng. “Sự vun bồi” là sự cố ý tạo tác. “Sự biến hoại” là sự đạt đến một trạng thái đặc biệt khác. “Kiên cố tưởng” là sự nắm bắt trạng thái bền vững. “Tướng” là sự nắm bắt các pháp hữu vi theo cách kiên cố của khối tập v.v..., và do sự phân định phận sự của chúng. “Sự nguyện cầu” là sự nguyện cầu về tham ái v.v..., và về mặt ý nghĩa, nó là sự hướng đến các pháp hữu vi theo cách của ái.

Abhinivesanti attānudiṭṭhiṃ. Aniccadukkhādivasena sabbadhammatīraṇaṃ adhipaññādhammavipassanā. Sārādānābhinivesanti asāre sāraggahaṇavipallāsaṃ. ‘‘Issarakuttādivasena loko samuppanno’’ti abhiniveso sammohābhiniveso. Keci pana ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānantiādinā pavattasaṃsayāpatti sammohābhiniveso’’ti vadanti. Saṅkhāresu leṇatāṇabhāvaggahaṇaṃ ālayābhiniveso. ‘‘Ālayaratā ālayasamuditā’’ti vacanato ālayo taṇhā, sāyeva cakkhādīsu rūpādīsu ca abhinivisanavasena pavattiyā ālayābhinivesoti keci. ‘‘Evaṃvidhā saṅkhārā paṭinissajjīyantī’’ti pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā. Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṃ nibbānaṃ, tattha ārammaṇakaraṇasaṅkhātena anupassanena pavattiyā vivaṭṭānupassanā gotrabhu. Saṃyogābhinivesanti saṃyujjanavasena saṅkhāresu abhinivisanaṃ. Diṭṭhekaṭṭheti diṭṭhiyā sahajātekaṭṭhe, pahānekaṭṭhe ca. ‘‘Oḷārike’’ti uparimaggavajjhe kilese apekkhitvā vuttaṃ, aññathā dassanapahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikāti. Aṇusahagateti aṇubhūte, idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe apekkhitvā vuttaṃ. Sabbakileseti avasiṭṭhasabbakilese. Na hi paṭhamādimaggehi pahīnā kilesā puna pahīyantīti.

Sự cố chấp là tùy kiến về tự ngã. Sự thẩm sát tất cả các pháp theo phương diện vô thường, khổ, v.v... là tuệ quán về pháp thắng trí. Sự cố chấp vào việc nắm giữ cốt lõi là sự điên đảo trong việc nắm giữ cốt lõi ở trong cái không có cốt lõi. Sự cố chấp rằng: “Thế gian đã sanh khởi do bởi sự tác động của đấng sáng tạo, v.v...” là sự cố chấp do si mê. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Sự cố chấp do si mê là sự phát sanh hoài nghi khởi lên với (câu hỏi): ‘Phải chăng ta đã có trong quá khứ?’, v.v...”. Sự nắm giữ trạng thái là nơi ẩn náu, là nơi nương tựa trong các pháp hữu vi là sự cố chấp do ái luyến. Theo câu: “Vui thích trong ái luyến, được ái luyến làm cho sanh khởi”, ái luyến là ái dục. Chính ái dục ấy, do tiến hành theo cách cố chấp vào mắt, v.v... và vào sắc, v.v... nên một số vị gọi là sự cố chấp do ái luyến. Trí tuệ khởi lên rằng: “Các pháp hữu vi như thế này cần được từ bỏ” là sự quán xét thẩm lự. Do đã thoát khỏi vòng luân hồi nên Nibbāna là sự thoát khỏi luân hồi. Sự quán xét về sự thoát khỏi luân hồi, vốn tiến hành bằng cách được gọi là lấy đó (Nibbāna) làm đối tượng, là (trí) chuyển tộc. Sự cố chấp vào các kiết sử là sự cố chấp vào các pháp hữu vi theo cách trói buộc. ‘Có cùng một phận sự với tà kiến’ là có cùng một phận sự trong việc đồng sanh với tà kiến, và có cùng một phận sự trong việc đoạn trừ. ‘Thô thiển’ được nói đến liên quan đến các phiền não cần được đoạn trừ bởi đạo lộ cao hơn; nếu không, ngay cả những phiền não cần được đoạn trừ bằng kiến đạo cũng là thô thiển (so với những phiền não cần được đoạn trừ bởi đạo lộ thứ hai). ‘Cùng đi với vi tế’ là đã trở nên vi tế; điều này được nói đến liên quan đến những phiền não cần được đoạn trừ bởi đạo lộ thấp hơn. ‘Tất cả phiền não’ là tất cả các phiền não còn lại. Vì rằng các phiền não đã được đoạn trừ bởi đạo lộ thứ nhất, v.v... thì không bị đoạn trừ lại nữa.

Kakkhaḷattaṃ kaṭhinabhāvo. Paggharaṇaṃ dravabhāvo. Lokiyavāyunā bhastassa viya yena taṃtaṃkalāpassa uddhumāyanaṃ, thambhabhāvo vā, taṃ vitthambhanaṃ. Vijjamānepi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi asamphuṭṭhabhāve, taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ yo paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova, aññathā bhūtānaṃ paricchedasabhāvo na siyā byāpībhāvāpattito. Abyāpitā hi asamphuṭṭhatāti. Yasmiṃ [Pg.106] kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, tehi asamphuṭṭhabhāvo asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ. Tenāha bhagavā ākāsadhātuniddese ‘‘asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehī’’ti (dha. sa. 637).

Sự cứng chắc là trạng thái rắn. Sự tuôn chảy là trạng thái lỏng. Giống như ống bễ (được thổi) bằng gió thế gian, cái gì làm cho tổng hợp sắc pháp này hay kia phồng lên, hoặc là trạng thái căng cứng, đó là sự nâng đỡ. Mặc dù có sự không tiếp chạm của các đại hiển trong một tổng hợp sắc pháp này với các đại hiển trong một tổng hợp sắc pháp khác, sự tách biệt của đại hiển này hay kia, giới hạn của sắc pháp, là hư không. Cái gì là sự phân định của chúng, thì cái đó không bị chúng tiếp chạm. Nếu không, các đại hiển sẽ không có tự tánh phân định, do rơi vào trạng thái biến mãn. Vì rằng không biến mãn là không tiếp chạm. Trong tổng hợp sắc pháp nào có sự phân định của các đại hiển, thì trạng thái không bị chúng tiếp chạm là đặc tính không tiếp chạm. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói trong phần giải thích về hư không giới: “Không bị bốn đại hiển tiếp chạm”.

Virodhipaccayasannipāte visadisuppatti ruppanaṃ. Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāvasenetaṃ vuttaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇa’’nti. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhaṅge ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā (vibha. 92) cetanāva vibhattā, abhisaṅkharaṇalakkhaṇā ca cetanā. Yathāha ‘‘tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā’’tiādi (vibha. 226). Pharaṇaṃ savipphārikatā. Assaddhiyeti assaddhiyahetu, nimittatthe bhummaṃ. Esa nayo ‘‘kosajje’’tiādīsu. Vūpasamalakkhaṇanti kāyacittapariḷāhūpasamalakkhaṇaṃ. Līnuddhaccarahite adhicitte pavattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāya ajjhupekkhanaṃ paṭisaṅkhānaṃ pakkhapātupacchedato.

Khi các duyên đối nghịch hội tụ, sự sanh khởi không tương đồng là sự biến hoại. Do tư là chủ yếu trong các pháp thuộc hành uẩn, nên điều này được nói theo phương diện của tư rằng: “Các pháp hữu vi có trạng thái là tác thành”. Thật vậy, trong phần Phân Tích về Uẩn thuộc Tạng Kinh, chỉ có tư được phân tích với (câu): “Tư sanh từ nhãn xúc”, v.v... và tư có trạng thái là tác thành. Như có lời dạy: “Trong ấy, phước hành là gì? Là tư thiện thuộc Dục giới”, v.v... Sự lan tỏa là sự tỏa khắp. ‘Trong sự không có đức tin’ là do không có đức tin; biến cách thứ bảy được dùng với ý nghĩa là nguyên nhân. Đây là phương pháp trong (các từ) ‘trong sự lười biếng’, v.v... ‘Trạng thái là an tịnh’ là trạng thái làm lắng dịu sự thiêu đốt của thân và tâm. Khi tâm cao thượng, không có thụ động và trạo cử, đang tiến hành, sự xả là sự không bận rộn trong các việc sách tấn, chế ngự, và làm cho phấn khởi; sự thẩm lự là do cắt đứt sự thiên vị.

Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhikā sammāvācā siniddhabhāvato sampayuttadhamme, sammāvācāpaccayasubhāsitānaṃ sotārañca puggalaṃ pariggaṇhātīti sā pariggahalakkhaṇā sammāvācā. Kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti. Sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā virati samuṭṭhānalakkhaṇā daṭṭhabbā, sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. Jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā jīvitindriyavuttiyā, ājīvasseva vā suddhi vodānaṃ. Sasampayuttadhammassa cittassa saṃkilesapakkhe patituṃ adatvā sammadeva paggaṇhanaṃ paggaho.

Do là đối nghịch với những điều thô thiển, không bao dung như là nói dối, v.v... vốn có phận sự là lừa dối, v.v..., nên chánh ngữ có tính bao dung. Do có bản chất nhu hòa, chánh ngữ bao dung các pháp tương ưng, và bao dung cả người nghe những lời thiện ngôn vốn là duyên của chánh ngữ. Do đó, chánh ngữ có trạng thái là bao dung. Thân nghiệp làm khởi sanh một việc gì đó cần phải làm. Và chính sự khởi sanh là sự nỗ lực. Do đó, sự kiêng cữ được gọi là chánh nghiệp cần được xem là có trạng thái khởi sanh. Hoặc, sự nâng đỡ các pháp tương ưng là sự làm cho khởi sanh, giống như việc nâng một vật nặng bằng thân nghiệp. Sự trong sạch của chúng sanh đang sống, hoặc của sự vận hành của mạng quyền của các pháp tương ưng, hoặc của chính mạng sống, là sự thanh lọc. Không để cho tâm cùng với các pháp tương ưng của nó rơi vào phe phái của phiền não, và nỗ lực một cách chân chánh, đó là sự sách tấn.

‘‘Saṅkhārā’’ti idha cetanā adhippetāti vuttaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇa’’nti. Namanaṃ ārammaṇābhimukhabhāvo. Āyatanaṃpavattanaṃ. Āyatanānaṃ vasena hi āyasaṅkhātānaṃ cittacetasikānaṃ pavatti. Taṇhāya hetulakkhaṇanti vaṭṭassa janakahetubhāvo, maggassa pana nibbānasampāpakattanti ayameva tesaṃ viseso.

Ở đây, “các pháp hữu vi” được ngụ ý là tư, do đó được nói là “các pháp hữu vi có trạng thái là tư”. Sự hướng đến là trạng thái hướng về đối tượng. Xứ là sự diễn tiến. Vì rằng do bởi các xứ mà có sự diễn tiến của tâm và tâm sở, vốn được gọi là sự thu nhập. Trạng thái là nguyên nhân của ái dục là trạng thái là nguyên nhân sanh ra vòng luân hồi. Còn đối với đạo lộ, đó là trạng thái đưa đến Nibbāna. Đây chính là sự khác biệt của chúng.

Tathalakkhaṇaṃ [Pg.107] aviparītasabhāvo. Ekaraso aññamaññānativattanaṃ anūnādhikabhāvo. Yuganaddhā samathavipassanāva, ‘‘saddhāpaññā paggahāvikkhepā’’tipi vadanti.

Trạng thái như thật là tự tánh không điên đảo. Phận sự duy nhất là trạng thái không vượt qua lẫn nhau, là trạng thái không thiếu không thừa. Song hành chính là chỉ và quán. Một số vị cũng nói là “tín và tuệ, sách tấn và không phóng dật”.

Khiṇoti kileseti khayo, maggo. Anuppādapariyosānatāya anuppādo, phalaṃ. Passaddhi kilesavūpasamo.

Vì đoạn trừ phiền não nên là sự đoạn tận, đó là đạo. Do chấm dứt ở sự không sanh khởi nên là sự không sanh khởi, đó là quả. Sự an tịnh là sự lắng dịu các phiền não.

Chandassāti kattukamyatāchandassa. Mūlalakkhaṇaṃ patiṭṭhābhāvo. Samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ ārammaṇapaṭipādakatāya sampayuttadhammānaṃ uppattihetutā. Samodhānaṃ visayādisannipātena gahetabbākāro, yā ‘‘saṅgatī’’ti vuccati. Samaṃ saha odahanti anena sampayuttadhammāti vā samodhānaṃ, phasso. Samosaranti sannipatanti etthāti samosaraṇaṃ. Vedanāya vinā appavattamānā sampayuttadhammā vedanānubhavananimittaṃ samosaṭā viya hontīti evaṃ vuttaṃ. Gopānasīnaṃ kūṭaṃ viya sampayuttānaṃ pāmokkhabhāvo pamukhalakkhaṇaṃ. Tato, tesaṃ vā sampayuttadhammānaṃ uttari padhānanti taduttari. Paññuttarā hi kusalā dhammā. Vimuttiyāti phalassa. Tañhi sīlādiguṇasārassa paramukkaṃsabhāvena sāraṃ. Ayañca lakkhaṇavibhāgo chadhātupañcajhānaṅgādivasena taṃtaṃsuttapadānusārena, porāṇaṭṭhakathāya āgatanayena ca katoti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi vuttopi koci dhammo pariyāyantarappakāsanatthaṃ puna dassito, tato eva ca ‘‘chandamūlakā kusalā dhammā manasikārasamuṭṭhānā, phassasamodhānā, vedanāsamosaraṇā’’ti, ‘‘paññuttarā kusalā dhammā’’ti, ‘‘vimuttisāramidaṃ brahmacariya’’nti, ‘‘nibbānogadhañhi āvuso brahmacariyaṃ nibbānapariyosāna’’nti ca suttapadānaṃ vasena ‘‘chandassa mūlalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ.

Chandassāti có nghĩa là dục muốn làm. Trạng thái căn bản là đặc tướng của nền tảng. Trạng thái sanh khởi là đặc tướng của nhân sanh khởi cho các pháp tương ưng bằng cách cung cấp đối tượng. Sự hội tụ là phương thức được nắm bắt do sự kết hợp của đối tượng v.v..., điều được gọi là ‘sự gặp gỡ’. Hoặc sự hội tụ là pháp mà qua đó các pháp tương ưng được đặt cùng với nhau, đó là xúc. Sự quy tụ là nơi chúng tụ hội, nơi chúng tập hợp. Được nói như vậy là vì các pháp tương ưng không hiện hành nếu không có thọ, chúng giống như được tập hợp lại vì mục đích kinh nghiệm thọ. Trạng thái đứng đầu trong các pháp tương ưng giống như nóc nhà của các kèo là đặc tướng của sự chủ yếu. Do đó, hoặc vì nó ưu việt hơn các pháp tương ưng ấy nên gọi là vượt trội hơn. Quả vậy, các pháp thiện thì có trí tuệ là vượt trội. Giải thoát có nghĩa là quả. Vì rằng điều ấy là tinh túy của cốt lõi các đức hạnh như giới v.v... do là sự ưu việt tột cùng. Và cần phải hiểu rằng sự phân tích đặc tướng này được thực hiện theo phương pháp đã có trong Chú giải xưa và phù hợp với các từ trong kinh tùy theo sáu giới, năm thiền chi v.v... Thật vậy, có pháp nào đó đã được nói đến vẫn được trình bày lại để giải thích theo một cách khác. Chính vì thế, dựa vào các từ trong kinh như: ‘các pháp thiện lấy dục làm căn bản, lấy tác ý làm nhân sanh, lấy xúc làm sự hội tụ, lấy thọ làm sự quy tụ’, ‘các pháp thiện có trí tuệ là vượt trội’, ‘phạm hạnh này có giải thoát làm tinh túy’, và ‘này chư hiền, phạm hạnh quả thật hướng đến Niết-bàn, có Niết-bàn là cứu cánh’, nên đã nói rằng ‘đặc tướng của dục là căn bản’ v.v...

Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni aviparītasabhāvattā. Tathāni taṃsabhāvattā. Avitathāni amusāsabhāvattā. Anaññathāni aññākārarahitattā.

Bốn Thánh đế được gọi là các pháp như thật (tathadhammā) vì có tự tánh không sai lạc. Chúng là như vậy (tathāni) vì có tự tánh đúng như thế. Chúng là không sai khác (avitathāni) vì có tự tánh không lừa dối. Chúng là không khác đi (anaññathāni) vì không có phương thức nào khác.

Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anupavattatthoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho, na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā aññato hotīti jātipaccayasambhūtaṭṭho. Itthañca jātito samudāgacchatīti [Pg.108] jātipaccayasamudāgataṭṭho. Yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpaṃ pātubhāvoti attho. Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti etthāpi na avijjā saṅkhārānaṃ paccayo na hoti, na ca avijjaṃ vinā saṅkhārā uppajjanti. Yā yā avijjā yesaṃ yesaṃ saṅkhārānaṃ yathā yathā paccayo hoti, ayaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho, paccayabhāvoti attho.

Ý nghĩa ‘do sanh làm duyên, được sanh khởi, được phát sanh’ là: sau khi được sanh khởi từ sanh làm duyên, trạng thái đã phát sanh ngày càng cao hơn, tương ứng với các duyên của chính nó đang hiện hữu; nghĩa là ý nghĩa của sự tiếp diễn. Hoặc là, ý nghĩa được sanh khởi và ý nghĩa được phát sanh chính là ý nghĩa được sanh khởi, được phát sanh. Già và chết không phải là không đến từ sanh, và cũng không phải đến từ cái khác ngoài sanh, đó là ý nghĩa ‘do sanh làm duyên, được sanh khởi’. Và như vậy, vì nó phát sanh từ sanh, đó là ý nghĩa ‘do sanh làm duyên, được phát sanh’. Bất cứ sanh nào là duyên theo cách nào, sự biểu hiện cũng tương ứng như vậy, đó là ý nghĩa. Ở đây cũng vậy, trong câu ‘ý nghĩa vô minh là duyên cho các hành’, không phải vô minh không là duyên cho các hành, và các hành cũng không sanh khởi nếu không có vô minh. Bất cứ vô minh nào là duyên cho các hành nào theo cách nào, đây là ý nghĩa vô minh là duyên cho các hành; nghĩa là trạng thái làm duyên.

Bhagavā taṃ jānāti passatīti sambandho. Tenāti bhagavatā. Taṃ vibhajjamānanti yojetabbaṃ. Tanti rūpāyatanaṃ. Iṭṭhāniṭṭhādīti ādi-saddena majjhattaṃ saṅgaṇhāti, tathā atītānāgatapaccuppannaparittaajjhattabahiddhātadubhayādibhedaṃ. Labbhamānakapadavasenāti ‘‘rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ saddāyatanaṃ sutaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ mutaṃ, sabbaṃ rūpaṃ manasā viññāta’’nti (dha. sa. 966) vacanato diṭṭhapadañca viññātapadañca rūpārammaṇe labbhati. ‘‘Rūpārammaṇaṃ iṭṭhaṃ aniṭṭhaṃ majjhattaṃ parittaṃ atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ ajjhattaṃ bahiddhā diṭṭhaṃ viññātaṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ rūpadhātu vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’nti evamādīhi anekehi nāmehi. ‘‘Terasahi vārehī’’ti rūpakaṇḍe (dha. sa. 614 ādayo) āgate terasa niddesavāre sandhāyāha. Ekekasmiñca vāre catunnaṃ catunnaṃ vavatthāpananayānaṃ vasena ‘‘dvipaññāsāya nayehī’’ti āha. Tathameva aviparītadassitāya, appaṭivattiyadesanatāya ca. Jānāmi abbhaññāsinti vattamānātītakālesu ñāṇappavattidassanena anāgatepi ñāṇappavatti vuttāyevāti daṭṭhabbā. Vidita-saddo anāmaṭṭhakālaviseso veditabbo, ‘‘diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’ntiādīsu (dha. sa. 966) viya. Na upaṭṭhāsīti attattaniyavasena na upagacchi. Yathā rūpārammaṇādayo dhammā yaṃsabhāvā yaṃpakārā ca, tathā ne passati jānāti gacchatīti tathāgatoti evaṃ padasambhavo veditabbo. Keci pana ‘‘niruttinayena pisodarādipakkhepena vā dassī-saddassa lopaṃ, āgata-saddassa cāgamaṃ katvā tathāgato’’ti vaṇṇenti.

Mối liên hệ là ‘Đức Thế Tôn biết và thấy điều đó’. ‘Bởi Ngài’ nghĩa là bởi Đức Thế Tôn. Cần phải được liên kết là ‘điều đó đang được phân tích’. ‘Điều đó’ tức là sắc xứ. Trong câu ‘khả ý, không khả ý, v.v...’, từ ‘v.v...’ (ādi) bao gồm cả trung tính, cũng như các sự phân biệt quá khứ, vị lai, hiện tại, nhỏ hẹp, bên trong, bên ngoài, cả hai, v.v... ‘Tùy theo các từ ngữ có được’ có nghĩa là: theo như đoạn kinh (Pháp Tụ 966) ‘sắc xứ được thấy, thinh xứ được nghe, khí xứ, vị xứ, xúc xứ được cảm nhận, tất cả sắc được biết bởi ý’, cả từ ‘được thấy’ và từ ‘được biết’ đều có được đối với sắc cảnh. Bằng nhiều tên gọi như: ‘sắc cảnh là khả ý, không khả ý, trung tính, nhỏ hẹp, quá khứ, vị lai, hiện tại, bên trong, bên ngoài, được thấy, được biết, sắc, sắc xứ, sắc giới, sắc và tướng, có thể thấy, có đối ngại, xanh, vàng’ v.v... ‘Bởi mười ba chương’ là nói đến mười ba chương trình bày có trong Phẩm Sắc (Pháp Tụ 614 trở đi). Và trong mỗi chương, theo bốn phương pháp xác định, ngài nói ‘bởi năm mươi hai phương pháp’. Cũng như vậy, do sự trình bày không sai lạc và do sự thuyết giảng không thể đảo ngược. Trong câu ‘Ta biết, Ta đã biết’, qua việc cho thấy sự vận hành của trí tuệ trong hiện tại và quá khứ, cần phải hiểu rằng sự vận hành của trí tuệ trong tương lai cũng đã được nói đến. Từ ‘vidita’ (đã biết) cần được hiểu là không chỉ định một thời gian cụ thể, giống như trong các câu ‘được thấy, được nghe, được cảm nhận’ v.v... (Pháp Tụ 966). ‘Không đến gần’ nghĩa là không đến gần theo cách của tự ngã và sở hữu của tự ngã. Cần phải hiểu sự hình thành của từ ‘Tathāgata’ (Như Lai) như sau: các pháp như sắc cảnh v.v... có tự tánh nào, có loại nào, ngài thấy, biết, và đi đến chúng như vậy (tathā); do đó là ‘Tathāgata’. Tuy nhiên, một số vị giải thích rằng ‘Tathāgata’ được hình thành bằng cách lược bỏ từ ‘dassī’ và thêm vào từ ‘āgata’, hoặc theo phương pháp từ nguyên học hoặc bằng cách chèn vào ‘pisodara’ v.v...

Niddosatāya anupavajjaṃ. Pakkhipitabbābhāvena anūnaṃ. Apanetabbābhāvena anadhikaṃ. Atthabyañjanādisampattiyā sabbākāraparipuṇṇaṃ. No aññathāti ‘‘tathevā’’ti vuttamevatthaṃ byatirekena sampādeti. Tena yadatthaṃ [Pg.109] bhāsitaṃ, ekantena tadatthanipphādanato yathā bhāsitaṃ bhagavatā, tathevāti aviparītadesanataṃ dasseti. ‘‘Gadattho’’ti etena tathaṃ gadatīti tathāgatoti da-kārassa ta-kāro kato niruttinayenāti dasseti.

Do không có lỗi lầm nên không thể chê trách. Do không có gì cần thêm vào nên không thiếu sót. Do không có gì cần bớt đi nên không dư thừa. Do sự toàn hảo về nghĩa, văn, v.v... nên trọn vẹn về mọi phương diện. ‘Không khác đi’ là xác lập chính ý nghĩa đã được nói là ‘đúng như vậy’ bằng cách phủ định. Do đó, vì điều được nói ra cho mục đích nào thì nhất quyết hoàn thành mục đích đó, nên câu ‘Đức Thế Tôn đã nói như thế nào, thì nó là như thế ấy’ cho thấy tính chất không sai lạc của lời dạy. Bằng từ ‘Gadattho’ (người nói), điều này cho thấy rằng ‘Tathāgata’ có nghĩa là người nói (gadati) điều chân thật (tathaṃ), ở đây chữ ‘da’ được đổi thành chữ ‘ta’ theo phương pháp từ nguyên học.

Tathā gatamassāti tathāgato, gatanti ca kāyassa vācāya vā pavattīti attho. Tathāti ca vutte yaṃtaṃ-saddānaṃ abyabhicārisambandhitāya ‘‘yathā’’ti ayamattho upaṭṭhitoyeva hoti. Kāyavacīkiriyānañca aññamaññānulomena vacanicchāyaṃ, kāyassa vācā, vācāya ca kāyo sambandhībhāvena upatiṭṭhatīti imamatthaṃ dassento āha ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Imasmiṃ pana atthe tathāvāditāya tathāgatoti ayampi attho siddho hoti. So pana pubbe pakārantarena dassitoti āha ‘‘evaṃ tathākāritāya tathāgato’’ti.

Tathā gatamassāti tathāgato, và gatanti có nghĩa là sự diễn tiến của thân hoặc khẩu. Và khi nói tathā, do mối liên hệ bất biến của các từ yaṃ-taṃ, ý nghĩa ‘yathā’ này được hiện khởi. Và để chỉ ra ý nghĩa này rằng trong ý muốn nói theo sự tương ứng lẫn nhau của các hành động của thân và khẩu, khẩu (tương ứng) với thân, và thân (tương ứng) với khẩu, hiện khởi với mối liên hệ, (chú giải) đã nói ‘bhagavato hī’ v.v... Hơn nữa, trong ý nghĩa này, ý nghĩa tathāgato do nói như vậy cũng được thành tựu. Nhưng điều đó đã được chỉ ra trước đây theo một cách khác, nên (chú giải) nói ‘như vậy, Như Lai do làm như vậy’.

‘‘Tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsū’’ti etena yadeke ‘‘tiriyaṃ viya upari adho ca santi lokadhātuyo’’ti vadanti, taṃ paṭisedheti. Desanāvilāsoyeva desanāvilāsamayo yathā ‘‘puññamayaṃ, dānamaya’’ntiādīsu.

Bằng câu ‘trong các thế giới giới vô lượng theo chiều ngang,’ (chú giải) bác bỏ điều mà một số người nói rằng ‘các thế giới giới hiện hữu ở trên và ở dưới giống như theo chiều ngang.’ ‘Desanāvilāsamayo’ chính là ‘desanāvilāso,’ giống như trong các trường hợp ‘puññamayaṃ,’ ‘dānamayaṃ,’ v.v.

Upasagganipātānaṃ vācakasaddasannidhāne tadatthajotanabhāvena pavattanato gata-saddoyeva avagatatthaṃ atītatthañca vadatīti āha ‘‘gatoti avagato atīto’’ti. Atha vā abhinīhārato paṭṭhāya yāva sambodhi, etthantare mahābodhiyānapaṭipattiyā hānaṭhānasaṃkilesanivattīnaṃ abhāvato yathā paṇidhānaṃ, tathā gato abhinīhārānurūpaṃ paṭipannoti tathāgato. Atha vā mahiddhikatāya, paṭisambhidānaṃ ukkaṃsādhigamena anāvaraṇatāya ca katthaci paṭighātābhāvato yathā ruci, tathā kāyavacīcittānaṃ gatāni gamanāni pavattiyo etassāti tathāgato. Yasmā ca loke vidhayuttagatapakāra-saddā samānatthā dissanti, tasmā yathā vidhā vipassīādayo bhagavanto, ayampi bhagavā tathā vidhoti tathāgato. Yathā yuttā ca te bhagavanto ayampi bhagavā tathā yuttoti tathāgato. Atha vā yasmā saccaṃ tacchaṃ tathanti ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ, tasmā tathena ñāṇena āgatoti tathāgatoti. Evampi tathāgata-saddassa attho veditabbo –

Do các tiếp đầu ngữ và tiểu từ, khi ở gần một từ chỉ định, có chức năng làm sáng tỏ ý nghĩa của từ đó, nên chính từ ‘gata’ nói lên ý nghĩa ‘đã liễu tri’ và ý nghĩa ‘đã qua,’ vì vậy (chú giải) nói ‘gato là đã liễu tri, đã qua.’ Hoặc là, bắt đầu từ lúc phát nguyện cho đến khi giác ngộ, trong khoảng thời gian đó, do không có sự suy thoái, trì trệ, và sự quay lại của phiền não trong sự thực hành con đường đến đại giác ngộ, Ngài đã đi như vậy theo lời nguyện, đã thực hành tương xứng với lời phát nguyện, nên là Như Lai. Hoặc là, do có đại thần lực, do sự chứng đắc tối thượng các tuệ phân tích, và do không có chướng ngại, nên không có sự cản trở ở bất cứ đâu; các sự đi, các sự di chuyển, các sự diễn tiến của thân, khẩu, và ý của vị ấy (diễn ra) như vậy theo ý muốn, nên là Như Lai. Và vì trong đời, các từ vidha, yutta, gata, pakāra được thấy có cùng ý nghĩa, do đó, các đức Thế Tôn Tỳ-bà-thi v.v... thuộc loại nào, đức Thế Tôn này cũng thuộc loại như vậy, nên là Như Lai. Và các đức Thế Tôn ấy tương ứng như thế nào, đức Thế Tôn này cũng tương ứng như vậy, nên là Như Lai. Hoặc là, vì saccaṃ, tacchaṃ, tathaṃ là tên gọi của trí tuệ, do đó, Ngài đã đến bằng trí tuệ chân thật, nên là Như Lai. Ý nghĩa của từ Như Lai cũng nên được hiểu như vậy –

‘‘Pahāya [Pg.110] kāmādimale yathā gatā,Samādhiñāṇehi vipassiādayo;

Mahesino sakyamunī jutindharo,Tathāgato tena tathāgato mato.

‘Từ bỏ các cấu uế như dục, các vị như Tỳ-bà-thi đã đi như thế nào bằng định và tuệ; bậc Đại Sĩ, Thích Ca Mâu Ni, bậc trì giữ quang minh, đã đi như vậy, do đó được xem là Như Lai.

Tathañca dhātāyatanādilakkhaṇaṃ,Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato;

Sayambhuñāṇena jino samāgato,Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo.

Và đặc tính chân thật của các giới, xứ, v.v., theo sự phân biệt về tự tánh, cộng tánh, và dị biệt, bậc Chiến Thắng đã liễu tri bằng trí tuệ tự giác, (do đó) bậc Thích Ca Tối Thắng được gọi là Như Lai.

Tathāni saccāni samantacakkhunā,Tathā idappaccayatā ca sabbaso;

Anaññaneyyena yato vibhāvitā,Yāthāvato tena jino tathāgato.

Vì các chân lý chân thật và lý duyên khởi chân thật một cách toàn diện đã được làm cho sáng tỏ bởi (trí tuệ) không cần người khác chỉ dạy, bằng con mắt toàn diện, do đó bậc Chiến Thắng là Như Lai, (người thấy) đúng như thật.

Anekabhedāsupi lokadhātusu,Jinassa rūpāyatanādigocare;

Vicittabhedaṃ tathameva dassanaṃ,Tathāgato tena samantalocano.

Ngay cả trong các thế giới giới có nhiều loại khác nhau, đối với đối tượng của bậc Chiến Thắng là sắc xứ, v.v., cái thấy đa dạng và khác biệt cũng chân thật như vậy, do đó bậc Toàn Nhãn là Như Lai.

Yato ca dhammaṃ tathameva bhāsati,Karoti vācāyanuloma mattano;

Guṇehi lokaṃ abhibhuyya iriyati,Tathāgato tenapi lokanāyako.

Và vì Ngài nói pháp một cách chân thật, hành động của Ngài tương ứng với lời nói, Ngài đi lại, chinh phục thế gian bằng các đức hạnh, do đó bậc Lãnh Đạo Thế Gian cũng là Như Lai.

Yathābhinīhāramato yathāruci,Pavattavācātanucittabhāvato;

Yathāvidhā yena purā mahesino,Tathāvidho tena jino tathāgato’’ti. (itivu. aṭṭha. 38);

‘Do có lời nói, thân, và ý diễn tiến theo lời phát nguyện, theo ý muốn; các bậc Đại Sĩ xưa thuộc loại nào, bậc Chiến Thắng cũng thuộc loại như vậy, do đó là Như Lai.’ (Itivuttaka Aṭṭhakathā 38);

Saṅgahagāthā mukhamattameva. Kasmā? Appamādapadaṃ viya sakaladhammapaṭipattiyā sabbabuddhaguṇānaṃ saṅgāhakattā. Tenevāha ‘‘sabbākārenā’’tiādi.

Kệ tóm tắt chỉ là phần mở đầu. Tại sao? Giống như chương không dể duật, do bao gồm tất cả các đức hạnh của chư Phật bằng sự thực hành toàn bộ giáo pháp. Do đó, (chú giải) nói ‘bằng mọi cách,’ v.v.

‘‘Taṃ [Pg.111] katamanti pucchatī’’ti etena ‘‘katamañca taṃ bhikkhave’’tiādivacanassa sāmaññato pucchābhāvo dassito avisesato hi tassa pucchāvisesabhāvañāpanatthaṃ mahāniddese āgatā sabbāva pucchā atthuddhāranayena dasseti ‘‘tattha pucchā nāmā’’tiādinā. Tattha tatthāti ‘‘taṃ katamanti pucchatī’’ti ettha yadetaṃ sāmaññato pucchāvacanaṃ, tasmiṃ.

Bằng câu ‘hỏi ‘cái đó là gì?’,’ trạng thái câu hỏi một cách tổng quát của lời nói ‘này các Tỳ khưu, cái đó là gì?’ v.v... được chỉ ra. Quả vậy, để làm cho biết trạng thái câu hỏi đặc biệt của nó một cách không phân biệt, tất cả các câu hỏi có trong Đại Xiển Minh được chỉ ra bằng phương pháp trích dẫn ý nghĩa, bắt đầu bằng ‘ở đây, câu hỏi tên là...’ v.v. ‘Tattha’ (ở đây) có nghĩa là: trong lời nói hỏi một cách tổng quát này, tức là trong câu ‘hỏi ‘cái đó là gì?’.

Lakkhaṇanti ñātuṃ icchito yo koci sabhāvo. ‘‘Aññāta’’nti yena kenaci ñāṇena aññātabhāvamāha, ‘‘adiṭṭha’’nti dassanabhūtena ñāṇena paccakkhaṃ viya adiṭṭhataṃ. ‘‘Atulita’’nti ‘‘ettakameta’’nti tulanabhūtena atūlitataṃ, ‘‘atīrita’’nti tīraṇabhūtena akatañāṇakiriyāsamāpanataṃ, ‘‘avibhūta’’nti ñāṇassa apākaṭabhāvaṃ, ‘‘avibhāvita’’nti ñāṇena apākaṭīkatabhāvaṃ. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti adiṭṭhajotanā. Diṭṭhaṃ saṃsandīyati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā, sākacchāvasena vinicchayakaraṇaṃ. Vimati chijjati etāyāti vimaticchedanā. Anumatiyā pucchā anumatipucchā. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave’’tiādi pucchāya hi ‘‘kā tumhākaṃ anumatī’’ti anumati pucchitā hoti. Kathetukamyatāti kathetukamyatāya.

‘Đặc tính’ là bất kỳ bản chất nào được mong muốn biết. ‘Chưa biết’ nói lên trạng thái chưa được biết bởi bất kỳ trí tuệ nào, ‘chưa thấy’ là trạng thái chưa được thấy như thể trực tiếp bằng trí tuệ có chức năng thấy. ‘Chưa cân lường’ là trạng thái chưa được cân lường bằng (trí tuệ) có chức năng cân lường rằng ‘cái này là chừng này,’ ‘chưa thẩm xét’ là trạng thái chưa hoàn tất hành động của trí tuệ bằng (trí tuệ) có chức năng thẩm xét, ‘chưa hiển lộ’ là trạng thái không rõ ràng đối với trí tuệ, ‘chưa làm cho hiển lộ’ là trạng thái chưa được làm cho rõ ràng bởi trí tuệ. Điều chưa thấy được làm sáng tỏ bởi nó, nên là ‘sự làm sáng tỏ điều chưa thấy.’ Điều đã thấy được so sánh bởi nó, nên là ‘sự so sánh điều đã thấy,’ tức là sự quyết định thông qua thảo luận. Sự nghi ngờ bị cắt đứt bởi nó, nên là ‘sự cắt đứt nghi ngờ.’ Câu hỏi về sự đồng ý là ‘câu hỏi về sự đồng ý.’ Quả vậy, bằng câu hỏi ‘Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ sao về điều đó?’ v.v., sự đồng ý được hỏi rằng ‘sự đồng ý của các ông là gì?’. ‘Kathetukamyatā’ là do muốn nói.

8. Saraseneva patanasabhāvassa antarā eva atīva pātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātananti attho. Atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto. Sattoti khandhasantāno. Tattha hi sattapaññatti. Jīvitindriyanti rūpārūpajīvitindriyaṃ. Rūpajīvitindriye hi vikopite itarampi taṃsambandhatāya vinassati. Kasmā panettha ‘‘pāṇassa atipāto, pāṇoti cettha vohārato satto’’ti ca ekavacananiddeso kato, nanu niravasesānaṃ pāṇānaṃ atipātato virati idha adhippetā. Tathā hi vakkhati ‘‘sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.cūḷasīlavaṇṇanā) bahuvacananiddesanti? Saccametaṃ, pāṇabhāvasāmaññavasena panettha ekavacananiddeso kato, sabbasaddasannidhānena tattha puthuttaṃ viññāyamānamevāti sāmaññaniddesaṃ akatvā bhedavacanicchāvasena bahuvacananiddeso katoti[Pg.112]. Kiñca bhiyyosāmaññato saṃvarasamādānaṃ, tabbisesato saṃvarabhedoti imassa visesassa ñāpanatthaṃ ayaṃ vacanabhedo katoti veditabbo. Yāya cetanāya vattamānassa jīvitindriyassa nissayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃ mahābhūtappaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti, sā tādisappayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto. Laddhupakkamāni hi bhūtāni itarabhūtāni viya na visadānīti samānajātiyānaṃ kāraṇaṃ na hontīti. ‘‘Kāyavacīdvārāna’’nti etena manodvāre pavattāya vadhakacetanāya pāṇātipātabhāvaṃ paṭikkhipati.

8. Atipāto (sát sanh) là sự làm cho rơi rớt một cách quá mức ngay trong lúc đang có bản chất rơi rớt một cách tự nhiên, nghĩa là làm cho rơi rớt nhanh chóng, không cho rơi rớt từ từ. Hoặc atipāto là sự làm cho rơi rớt bằng cách vượt qua, chế ngự bằng khí giới v.v... Chúng sanh là dòng tương tục của các uẩn. Vì ở đó có sự chế định về chúng sanh. Mạng quyền là mạng quyền sắc và mạng quyền phi sắc. Vì khi mạng quyền sắc bị phá hoại, cái kia (mạng quyền phi sắc) cũng bị hủy diệt do có liên quan đến nó. Tại sao ở đây lại chỉ định bằng số ít là ‘sự sát hại sinh mạng (pāṇassa atipāto), và ở đây sinh mạng (pāṇo) theo cách nói thông thường là chúng sanh (satto)’, trong khi sự từ bỏ sát hại tất cả các sinh mạng không trừ một ai mới là điều được chủ trương ở đây? Vì như sẽ được nói: ‘có lòng thương xót đến lợi ích của tất cả chúng sanh và loài hữu tình (sabbapāṇabhūtahitānukampī) là tất cả chúng sanh và loài hữu tình (sabbe pāṇabhūte)’ v.v... (Dī. Ni. Aṭṭha. 1. Cūḷasīlavaṇṇanā) là sự chỉ định bằng số nhiều? Điều này đúng. Ở đây, sự chỉ định bằng số ít được thực hiện theo nghĩa chung của tình trạng sinh mạng, vì số nhiều đã được hiểu rõ qua sự hiện diện của từ ‘tất cả’ (sabba). Do đó, không thực hiện sự chỉ định chung chung, mà sự chỉ định bằng số nhiều được thực hiện với ý muốn nói đến sự phân biệt. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng sự khác biệt về cách dùng từ này được thực hiện để làm rõ sự khác biệt này: sự thọ trì phòng hộ là theo nghĩa chung chung hơn, còn sự vi phạm phòng hộ là theo nghĩa đặc thù của nó. Tác ý nào là nguyên nhân thực hiện sự tấn công vào các đại chủng là nơi nương tựa của mạng quyền đang hiện hữu, khiến cho các đại chủng có khả năng sinh khởi do các đại chủng ấy làm duyên sẽ không sinh khởi, thì tác ý làm phát sinh sự nỗ lực như vậy là sát sanh. Vì các đại chủng đã bị tấn công thì không trong sáng như các đại chủng khác, nên chúng không trở thành nguyên nhân cho các (đại chủng) cùng loại. Bằng câu ‘qua thân môn và khẩu môn’, điều này bác bỏ tình trạng sát sanh của tác ý giết hại diễn ra ở ý môn.

Payogavatthumahantatādīhi mahāsāvajjatā tehi paccayehi uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato veditabbā. Yathādhippetassa hi payogassa sahasā nipphādanavasena kiccasādhikāya bahukkhattuṃ pavattajavanehi laddhāsevanāya ca sanniṭṭhāpakacetanāya vasena payogassa mahantabhāvo. Satipi kadāci khuddake ceva mahante ca pāṇe payogassa samabhāve mahantaṃ hanantassa cetanā tibbatarā uppajjatīti vatthussa mahantabhāvo. Iti ubhayaṃ petaṃ cetanāya balavabhāveneva hoti. Tathā hi hantabbassa mahāguṇabhāvena tattha pavattaupakāracetanā viya khettavisesanibbattiyā apakāracetanāpi balavatī, tibbatarā ca uppajjatīti tassā mahāsāvajjatā daṭṭhabbā. Tasmā payogavatthuādipaccayānaṃ amahattepi mahāguṇatādipaccayehi cetanāya balavabhāvādivaseneva mahāsāvajjabhāvo veditabbo.

Tính chất trọng tội cần được hiểu là do sự mạnh mẽ của tác ý sinh khởi từ các duyên đó, như sự to lớn của nỗ lực, đối tượng v.v... Sự to lớn của nỗ lực là do tác ý quyết định, tác ý này hoàn thành công việc bằng cách thực hiện nỗ lực như đã dự định một cách đột ngột, và đã được thuần thục bởi các tốc hành tâm diễn ra nhiều lần. Mặc dù đôi khi nỗ lực là như nhau đối với sinh vật nhỏ và sinh vật lớn, nhưng tác ý của người giết sinh vật lớn lại sinh khởi mãnh liệt hơn, đó là sự to lớn của đối tượng. Như vậy, cả hai điều này đều do sự mạnh mẽ của tác ý. Thật vậy, do đối tượng bị giết có đức hạnh lớn, giống như tác ý giúp đỡ diễn ra ở đó, tác ý làm hại cũng mạnh mẽ, và sinh khởi mãnh liệt hơn do sự đặc biệt của mảnh đất (phước điền), nên tính chất trọng tội của nó cần được thấy. Do đó, ngay cả khi các duyên như nỗ lực, đối tượng v.v... không lớn, tính chất trọng tội vẫn cần được hiểu là do sự mạnh mẽ của tác ý v.v... bởi các duyên như đức hạnh lớn.

Sambharīyanti etehīti sambhārā, aṅgāni. Tesu pāṇasaññitāvadhakacittāni pubbabhāgiyānipi honti. Upakkamo vadhakacetanāsamuṭṭhāpito. Pañcasambhāravatī pāṇātipātacetanāti sā pañcasambhāravinimuttā daṭṭhabbā. Vijjāmayo mantaparijappanapayogo āthabbaṇikādīnaṃ viya. Iddhimayo kammavipākajiddhimayo dāṭhākoṭakādīnaṃ viya. Ativiya papañcoti atimahāvitthāro.

Những thứ được tập hợp lại gọi là sambhārā (yếu tố), tức là các chi phần. Trong số đó, sự nhận thức đó là sinh vật và tâm giết hại cũng là những phần sơ khởi. Sự cố gắng được phát sinh bởi tác ý giết hại. Tác ý sát sanh có năm yếu tố, nó cần được xem là tách biệt khỏi năm yếu tố. Nỗ lực bằng minh chú là việc tụng niệm thần chú, giống như của các thầy phù thủy Atharvan v.v... Nỗ lực bằng thần thông là thần thông do quả của nghiệp, giống như của loài rồng v.v... ‘Sự phân biệt quá mức’ có nghĩa là sự giải thích rất rộng lớn.

Etthāha – khaṇe khaṇe nirujjhanasabhāvesu saṅkhāresu ko hanti, ko vā haññati, yadi cittacetasikasantāno, so arūpatāya na chedanabhedanādivasena [Pg.113] vikopanasamattho, nāpi vikopanīyo, atha rūpasantāno, so acetanatāya kaṭṭhakaliṅgarūpamoti na tattha chedanādinā pāṇātipāto labbhati yathā matasarīre, payogopi pāṇātipātassa paharaṇappakārādi atītesu vā saṅkhāresu bhaveyya anāgatesu vā paccuppannesu vā, tattha na tāva atītānāgatesu sambhavati tesaṃ abhāvato, paccuppannesu ca saṅkhārānaṃ khaṇikattā saraseneva nirujjhanasabhāvatāya vināsābhimukhesu nippayojano payogo siyā, vināsassa ca kāraṇarahitattā na paharaṇappakārādipayogahetukaṃ maraṇaṃ, nirīhakatāya ca saṅkhārānaṃ kassa so payogo, khaṇikattā vadhādhippāyasamakālabhijjanakassa kiriyāpariyosānakālānavaṭṭhānato kassa vā pāṇātipātakammabaddhoti.

Ở đây, có người nói: Trong các pháp hữu vi có bản chất hoại diệt trong từng khoảnh khắc, ai giết, và ai bị giết? Nếu là dòng tương tục của tâm và tâm sở, thì do là phi sắc, nó không có khả năng bị phá hoại bằng cách cắt, đập v.v..., và cũng không thể bị phá hoại. Còn nếu là dòng tương tục của sắc, thì do không có tâm thức, nó giống như một khúc gỗ, nên không có sự sát sanh ở đó qua việc cắt đập v.v..., giống như ở một thân xác đã chết. Cả sự nỗ lực sát sanh, như cách thức tấn công v.v..., cũng có thể xảy ra đối với các pháp hữu vi trong quá khứ, hoặc trong tương lai, hoặc trong hiện tại. Trong đó, trước hết nó không thể xảy ra đối với quá khứ và tương lai, vì chúng không tồn tại. Còn đối với các pháp hữu vi trong hiện tại, do tính chất sát-na, chúng đang hướng đến sự hủy diệt với bản chất hoại diệt một cách tự nhiên, nên sự nỗ lực trở nên vô ích. Và do sự hủy diệt không có nguyên nhân, cái chết không phải do nỗ lực như cách thức tấn công v.v... làm nhân. Và do các pháp hữu vi không có ý muốn, sự nỗ lực đó là của ai? Do tính chất sát-na, người có ý định giết hại cũng tan vỡ đồng thời (với ý định), không tồn tại cho đến lúc hành động kết thúc, vậy nghiệp sát sanh ràng buộc vào ai?

Vuccate – yathāvuttavadhakacetanāsahito saṅkhārānaṃ puñjo sattasaṅkhāto hantā, tena pavattitavadhakapayoganimittaṃ apagatusmāviññāṇajīvitindriyo matavohārappavattinibandho yathāvuttavadhappayogākaraṇe uppajjanāraho rūpārūpadhammasamūho haññati, kevalo vā cittacetasikasantāno. Vadhappayogāvisayabhāvepi tassa pañcavokārabhave rūpasantānādhīnavuttitāya rūpasantāne parena payojitajīvitindriyupacchedakapayogavasena tannibbattivibandhakavisadisarūpuppattiyā vihate vicchedo hotīti na pāṇātipātassa asambhavo, nāpi ahetuko pāṇātipāto, na ca payogo nippayojano paccuppannesu saṅkhāresu katapayogavasena tadanantaraṃ uppajjanārahassa saṅkhārakalāpassa tathā anuppattito, khaṇikānaṃ saṅkhārānaṃ khaṇikamaraṇassa idha maraṇabhāvena anadhippetattā, santatimaraṇassa ca yathāvuttanayena sahetukabhāvato na ahetukaṃ maraṇaṃ, na ca katturahito pāṇātipātappayogo nirīhakesupi saṅkhāresu sannihitatāmattena upakārakesu attano anurūpaphaluppādananiyatesu kāraṇesu kattuvohārasiddhito yathā ‘‘padīpo pakāseti nisākaro candimā’’ti ca, na ca kevalassa vadhādhippāyasahabhuno cittacetasikakalāpassa pāṇātipāto icchito santānavasena avaṭṭhitasseva paṭijānanato, santānavasena pavattamānānañca padīpādīnaṃ atthakiriyāsiddhi dissatīti attheva pāṇātipātena kammabaddho. Ayañca vicāro adinnādānādīsupi yathāsambhavaṃ vibhāvetabbo.

Được nói rằng – khối uẩn đi kèm với sát sanh tư như đã được đề cập, được gọi là chúng sanh, là kẻ sát hại; do nỗ lực sát hại được thực hiện bởi kẻ ấy, nhóm pháp sắc và phi sắc có khả năng sanh khởi trong trường hợp không thực hiện nỗ lực sát hại như đã nói, là nguyên nhân cho sự vận hành của khái niệm ‘chết,’ là mạng căn và thức đã rời khỏi hơi thở, bị sát hại, hoặc chỉ là dòng tương tục của tâm và tâm sở. Mặc dù nó không phải là đối tượng của nỗ lực sát hại, nhưng trong cõi năm uẩn, do sự tồn tại của nó phụ thuộc vào dòng tương tục của sắc, khi dòng tương tục của sắc bị hủy hoại do sự phát sinh của sắc không tương đồng, là trở ngại cho sự hình thành của nó, thông qua nỗ lực cắt đứt mạng căn được thực hiện bởi người khác, sự gián đoạn xảy ra. Do đó, không phải là không thể có sự sát sanh, cũng không phải sự sát sanh là vô nhân. Và nỗ lực cũng không phải là vô ích, bởi vì do nỗ lực đã được thực hiện trên các uẩn hiện tại, nhóm uẩn có khả năng sanh khởi ngay sau đó đã không sanh khởi như vậy. Vì cái chết trong từng sát-na của các uẩn trong từng sát-na không được xem là cái chết ở đây, và vì cái chết của dòng tương tục có nguyên nhân theo cách đã nói, nên cái chết không phải là vô nhân. Và nỗ lực sát sanh cũng không phải là không có tác nhân, vì ngay cả trong các uẩn không có ý chí, khái niệm tác nhân được thiết lập trong các nguyên nhân, vốn chỉ hỗ trợ bằng sự hiện diện của chúng và được xác định để tạo ra kết quả tương ứng của chúng, như trong câu “ngọn đèn chiếu sáng, mặt trăng là kẻ làm đêm.” Và sự sát sanh của chỉ một nhóm tâm và tâm sở đi kèm với ý định sát hại không được mong muốn, vì nó chỉ được thừa nhận khi nó tồn tại dưới dạng một dòng tương tục. Và hiệu quả của các sự vật như ngọn đèn, v.v., đang diễn ra dưới dạng một dòng tương tục, được nhìn thấy. Do đó, chắc chắn có sự ràng buộc bởi nghiệp thông qua sự sát sanh. Và sự xem xét này cũng nên được giải thích trong các trường hợp trộm cắp, v.v., tùy theo khả năng.

‘‘Pahīnakālato [Pg.114] paṭṭhāya viratovā’’ti etena pahānahetukā idhādhippetā samucchedaviratīti dasseti. Kammakkhayañāṇena hi pāṇātipātadussīlyassa pahīnattā bhagavā accantameva tato paṭiviratoti vuccati samucchedavasena pahānaviratīnaṃ adhippetattā. Kiñcāpi pahānaviramaṇānaṃ purimapacchimakālatā natthi, maggadhammānaṃ pana sammādiṭṭhiādīnaṃ sammāvācādīnañca paccayapaccayuppannabhāve apekkhite sahajātānampi paccayapaccayuppannabhāvena gahaṇaṃ purimapacchimabhāveneva hotīti gahaṇappavattiākāravasena paccayabhūtesu sammādiṭṭhiādīsu pahāyakadhammesu pahānakiriyāya purimakālavohāro, paccayuppannāsu ca viratīsu viramaṇakiriyāya aparakālavohāro ca hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Pahānaṃ vā samucchedavasena, virati paṭippassaddhivasena yojetabbā. Atha vā pāṇo atipātīyati etenāti pāṇātipāto, pāṇaghātahetubhūto dhammasamūho. Ko paneso? Ahirikānottappadosamohavihiṃsādayo kilesā. Te hi bhagavā ariyamaggena pahāya samugghāṭetvā pāṇātipātadussīlyato accantameva paṭiviratoti vuccati kilesesu pahīnesu kilesanimittassa kammassa anuppajjanato. ‘‘Adinnādānaṃ pahāyā’’tiādīsupi eseva nayo. Viratovāti avadhāraṇena tassā viratiyā kālādivasena apariyantataṃ dasseti. Yathā hi aññe samādinnaviratikāpi anavaṭṭhitacittatāya lābhajīvitādihetu samādānaṃ bhindanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana sabbaso pahīnapāṇātipātattā accantavirato evāti. Vītikkamissāmīti anavajjadhammehi vokiṇṇā antarantarā uppajjanakā dubbalākusalā. Yasmā pana kāyavacīpayogaṃ upalabhitvā ‘‘imassa kilesā uppannā’’ti viññunā sakkā ñātuṃ, tasmā te iminā pariyāyena ‘‘cakkhusotaviññeyyā’’ti vuttāti daṭṭhabbā. Kāyikāti pāṇātipātādinipphādake balavākusale sandhāyāha.

Bằng câu “hoặc đã từ bỏ kể từ thời điểm đoạn trừ,” điều này cho thấy rằng sự từ bỏ bằng cách cắt đứt, có nguyên nhân từ sự đoạn trừ, được ngụ ý ở đây. Thật vậy, vì sự vô giới về sát sanh đã được đoạn trừ bởi trí tuệ về sự chấm dứt nghiệp, nên Đức Thế Tôn được gọi là đã hoàn toàn từ bỏ điều đó, vì sự đoạn trừ và sự từ bỏ được ngụ ý theo cách cắt đứt. Mặc dù không có sự trước sau về thời gian giữa sự đoạn trừ và sự từ bỏ, nhưng khi xem xét mối quan hệ nhân quả giữa các pháp đạo như chánh kiến, v.v., và chánh ngữ, v.v., việc nắm bắt các pháp đồng sanh theo mối quan hệ nhân quả cũng diễn ra theo cách trước sau. Do đó, theo cách thức diễn ra của việc nắm bắt, có cách nói về thời gian trước đối với hành động đoạn trừ trong các pháp đoạn trừ là chánh kiến, v.v., vốn là nhân; và có cách nói về thời gian sau đối với hành động từ bỏ trong các sự từ bỏ, vốn là quả. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Hoặc, sự đoạn trừ nên được kết hợp theo cách cắt đứt, sự từ bỏ theo cách lắng dịu. Hoặc là, “pāṇātipāto” là cái mà qua đó mạng sống bị hủy hoại, tức là nhóm pháp là nguyên nhân của việc giết hại sinh mạng. Đó là gì? Đó là các phiền não như vô tàm, vô úy, sân, si, hại, v.v. Thật vậy, Đức Thế Tôn, sau khi đã đoạn trừ và nhổ bật chúng bằng thánh đạo, được gọi là đã hoàn toàn từ bỏ sự vô giới về sát sanh, vì khi các phiền não đã được đoạn trừ, nghiệp do phiền não làm nhân sẽ không sanh khởi. Trong các câu “sau khi từ bỏ sự trộm cắp,” v.v., cũng theo phương pháp này. Bằng sự nhấn mạnh trong từ “virato” (đã từ bỏ), nó cho thấy sự không giới hạn về thời gian, v.v., của sự từ bỏ đó. Giống như những người khác, mặc dù đã thọ trì sự từ bỏ, nhưng do tâm không ổn định, họ phá vỡ sự thọ trì vì lợi lộc, mạng sống, v.v., Đức Thế Tôn thì không như vậy. Đức Thế Tôn, vì đã hoàn toàn đoạn trừ sự sát sanh, nên chắc chắn đã hoàn toàn từ bỏ. “Vītikkamissāmi” (tôi sẽ vi phạm) là những bất thiện pháp yếu ớt, xen lẫn với các pháp không đáng chê trách, thỉnh thoảng sanh khởi. Tuy nhiên, vì một người có trí có thể biết rằng “phiền não của người này đã sanh khởi” sau khi nhận thấy hành động của thân và lời nói, do đó, chúng được gọi là “có thể được nhận biết bởi mắt và tai” theo cách diễn giải này, điều này nên được hiểu. “Thuộc về thân” được nói đến để chỉ những bất thiện pháp mạnh mẽ tạo ra sự sát sanh, v.v.

Gottavasena laddhavohāroti sambandho. Dīpetuṃ vaṭṭati brahmadattena bhāsitavaṇṇassa anusandhidassanavasena imissā desanāya āraddhattā. Tatthāyaṃ dīpanā – ‘‘pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato samaṇassa gotamassa sāvakasaṅgho nihitadaṇḍo nihitasattho’’ti vitthāretabbaṃ. Nanu ca dhammassāpi vaṇṇo [Pg.115] brahmadattena bhāsito? Saccaṃ bhāsito, so pana sammāsambuddhapabhavattā, ariyasaṅghādhārattā ca dhammassa dhammānubhāvasiddhattā ca tesaṃ tadubhayadīpaneneva dīpito hotīti visuṃ na uddhaṭo. Saddhammānubhāveneva hi bhagavā bhikkhusaṅgho ca pāṇātipātādippahānasamattho ahosi, desanā pana ādito paṭṭhāya evaṃ āgatāti.

Mối liên hệ là “khái niệm có được theo dòng họ.” Việc giải thích là phù hợp, vì bài thuyết pháp này được bắt đầu bằng cách chỉ ra sự kết nối với lời tán thán đã được Brahmadatta nói ra. Ở đây, sự giải thích là như vầy – nên được giải thích chi tiết rằng: “Tăng đoàn đệ tử của Sa-môn Gotama, sau khi từ bỏ sự sát sanh, đã từ bỏ sự sát sanh, đã đặt xuống roi trượng, đã đặt xuống khí giới.” Chẳng phải lời tán thán về Pháp cũng đã được Brahmadatta nói ra sao? Đúng là đã được nói ra, nhưng vì Pháp có nguồn gốc từ bậc Chánh Đẳng Giác và được Thánh Tăng duy trì, và vì thành tựu của các vị ấy là do năng lực của Pháp, nên Pháp được làm sáng tỏ chỉ bằng cách làm sáng tỏ cả hai điều đó, do đó nó không được trích dẫn riêng. Thật vậy, chính nhờ năng lực của Chánh Pháp mà Đức Thế Tôn và Tăng đoàn Tỳ-khưu đã có khả năng đoạn trừ sự sát sanh, v.v. Tuy nhiên, bài thuyết pháp đã được truyền lại như vậy ngay từ đầu.

Etthāyaṃ adhippāyo – ‘‘atthi bhikkhave aññe ca dhammā’’tiādinā anaññasādhāraṇe buddhaguṇe ārabbha upari desanaṃ vaḍḍhetukāmo bhagavā ādito paṭṭhāya ‘‘tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyā’’tiādinā buddhaguṇavaseneva desanaṃ ārabhi, na bhikkhusaṅghavasenāti. Esā hi bhagavato desanāya pakati, yaṃ ekaraseneva desanaṃ dassetuṃ labbhamānassāpi kassaci aggahaṇaṃ. Tathā hi rūpakaṇḍe dukādīsu tanniddesesu ca hadayavatthu na gahitaṃ. Itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedo hotīti. Yathā hi cakkhuviññāṇādīni ekantato cakkhādinissayāni, na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantena hadayavatthunissayaṃ, nissitavasena ca vatthudukādidesanā pavattā ‘‘atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa vatthu, atthi rūpaṃ na cakkhuviññāṇassa vatthū’’tiādinā. Yampi ekantato hadayavatthunissayaṃ, tassa vasena ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū’’tiādinā dukādīsu vuccamānesupi na tadanurūpā ārammaṇadukādayo sambhavanti. Na hi ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇa’’nti sakkā vattunti vatthārammaṇadukā bhinnagatikā siyunti na ekarasā desanā bhaveyyāti. Tathā nikkhepakaṇḍe cittuppādavibhāgena avuccamānattā avitakkaavicārapadavissajjane ‘‘vicāro cā’’ti vattuṃ na sakkāti avitakkavicāramattapadavissajjane labbhamānopi vitakko na uddhaṭo, aññathā ‘‘vitakko cā’’ti vattabbaṃ siyā.

Ở đây, chủ ý là như vầy: Đức Thế Tôn, với ý muốn mở rộng bài thuyết pháp về sau bằng cách bắt đầu với các Phật đức không chung cho ai khác qua câu "Này các Tỳ khưu, có những pháp khác...", đã bắt đầu bài thuyết pháp ngay từ đầu theo cách của Phật đức qua câu "người nói lời tán dương Như Lai nên nói...", chứ không phải theo cách của Tăng chúng Tỳ khưu. Đây chính là bản chất thuyết pháp của Đức Thế Tôn, tức là việc không đề cập đến một điều gì đó, mặc dù có thể trình bày bài thuyết pháp theo một thể thống nhất. Ví như trong phẩm Sắc (Rūpakaṇḍa), trong các song đối (duka) và trong các phần giải thích của chúng, ý xứ (hadayavatthu) đã không được đề cập đến. Do có đường lối không tương đồng với các sắc vật chất khác, nên bài thuyết pháp có sự khác biệt. Giống như nhãn thức v.v... hoàn toàn nương tựa vào nhãn căn v.v..., ý thức không hoàn toàn nương tựa vào ý xứ. Và bài thuyết pháp về các song đối liên quan đến vật chất (vatthuduka) đã được tiến hành theo cách nương tựa, như "có sắc là vật chất của nhãn thức, có sắc không phải là vật chất của nhãn thức"... Ngay cả khi ý xứ là nơi nương tựa hoàn toàn, và dựa vào đó, trong các song đối, có nói rằng "có sắc là vật chất của ý thức" v.v..., thì các song đối liên quan đến đối tượng (ārammaṇaduka) tương ứng cũng không thể có được. Bởi vì không thể nói rằng "có sắc là đối tượng của ý thức, có sắc không phải là đối tượng của ý thức", nên các song đối về vật chất và đối tượng (vatthārammaṇaduka) sẽ có đường lối khác nhau, và bài thuyết pháp sẽ không có một thể thống nhất. Tương tự, trong phẩm Tổng Lược (Nikkhepakaṇḍa), do không được nói đến trong phần phân tích về sự sanh khởi của tâm, nên trong phần giải đáp về thuật ngữ "không tầm, không tứ" (avitakka-avicāra), không thể nói là "và tứ" (vicāro ca). Do đó, trong phần giải đáp về thuật ngữ "chỉ có tứ, không có tầm" (avitakka-vicāramatta), mặc dù có thể có, tầm (vitakka) cũng không được nêu lên; nếu không, đáng lẽ phải nói là "và tầm" (vitakko ca).

Daṇḍanasaṅkhātassa daṇḍassa paraviheṭhanassa vivajjitabhāvadīpanatthaṃ daṇḍasatthānaṃ nikkhepavacananti āha ‘‘parūpaghātatthāyā’’tiādi. Viheṭhanabhāvatoti vihiṃsanabhāvato. ‘‘Bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttattā tampi ekadesena dīpento ‘‘yaṃ pana bhikkhū’’tiādimāha.

Để chỉ rõ trạng thái từ bỏ việc làm hại người khác, tức là sự trừng phạt được gọi là 'cái gậy' (daṇḍa), nên đã nói lời từ bỏ gậy và khí giới qua câu "vì mục đích làm hại người khác" v.v... "Từ trạng thái làm hại" (viheṭhanabhāvato) có nghĩa là từ trạng thái sát hại (vihiṃsanabhāvato). Do đã nói rằng "cũng có thể trình bày theo cách của Tăng chúng Tỳ khưu", nên để trình bày một phần điều đó, ngài đã nói "nhưng mà, này các Tỳ khưu..." v.v...

Lajjīti [Pg.116] ettha vuttalajjāya ottappampi vuttamevāti daṭṭhabbaṃ. Na hi pāpajigucchanaṃ pāputtāsanarahitaṃ, pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti. Dhammagarutāya vā buddhānaṃ, dhammassa ca attādhīnattā attādhipatibhūtā lajjāva vuttā, na pana lokādhipati ottappaṃ. ‘‘Dayaṃ mettacittataṃ āpanno’’ti kasmā vuttaṃ, nanu dayā-saddo ‘‘dayāpanno’’tiādīsu karuṇāya pavattatīti? Saccametaṃ, ayaṃ pana dayā-saddo anurakkhaṇamatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya karuṇāya ca pavattatīti idha mettāya pavattamāno vutto. Midati siniyhatīti mettā, mettā etassa atthīti mettaṃ, mettaṃ cittaṃ etassāti mettacitto, tassa bhāvo mettacittatā, mettā icceva attho. ‘‘Sabbapāṇabhūtahitānukampī’’ti etena tassā viratiyā sattavasena apariyantataṃ dasseti. Pāṇabhūteti pāṇajāte. Anukampakoti karuṇāyanako. Yasmā pana mettā karuṇāya visesapaccayo hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘tāya eva dayāpannatāyā’’ti. Evaṃ yehi dhammehi pāṇātipātā virati sampajjati, tehi lajjāmettākaruṇāhi samaṅgībhāvo dassito. Viharatīti evaṃbhūto hutvā ekasmiṃ iriyāpathe uppannaṃ dukkhaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā harati pavatteti, attabhāvaṃ vā yāpetīti attho. Tenevāha ‘‘iriyati yapeti yāpeti pāletī’’ti.

Trong câu "có lòng tàm" (lajjī), cần hiểu rằng khi nói đến lòng tàm (lajjā), lòng quý (ottappa) cũng đã được nói đến. Bởi vì không có sự ghê tởm điều ác mà không có sự sợ hãi điều ác, hoặc không có sự sợ hãi điều ác mà không có lòng tàm. Hoặc do các vị Phật tôn trọng Pháp, và do Pháp thuộc về tự thân, nên chỉ có lòng tàm, vốn lấy tự ngã làm chủ, được nói đến, chứ không phải lòng quý, vốn lấy thế gian làm chủ. Tại sao lại nói "có lòng thương, có tâm từ" (dayaṃ mettacittataṃ āpanno)? Chẳng phải từ 'dayā' trong các câu như 'dayāpanno' thường được dùng với nghĩa là bi mẫn (karuṇā) sao? Điều đó đúng, nhưng ở đây, từ 'dayā' này, bao hàm ý nghĩa bảo vệ, được dùng cho cả tâm từ (mettā) và tâm bi (karuṇā), và ở đây nó được nói với nghĩa là tâm từ. 'Midati siniyhati' (yêu mến, trìu mến) là mettā (từ); người có mettā là mettaṃ; người có tâm mettaṃ là mettacitto; trạng thái của người đó là mettacittatā, có nghĩa là tâm từ. Qua câu "mong cầu lợi ích và lòng thương xót cho tất cả chúng sanh" (sabbapāṇabhūtahitānukampī), ngài chỉ ra rằng sự từ bỏ ấy là vô hạn đối với các chúng sanh. 'Pāṇabhūte' có nghĩa là đối với các loài chúng sanh. 'Anukampako' có nghĩa là người có lòng bi mẫn. Và bởi vì tâm từ là duyên đặc biệt cho tâm bi, nên đã nói "chính nhờ lòng thương ấy" (tāya eva dayāpannatāyā). Như vậy, sự hợp thành với các pháp mà nhờ đó sự từ bỏ sát sanh được thành tựu, tức là lòng tàm, tâm từ, và tâm bi, đã được chỉ ra. "Trú" (viharati) có nghĩa là, khi đã trở thành người như vậy, người ấy đoạn trừ nỗi khổ sanh khởi trong một oai nghi bằng một oai nghi khác, và tiếp tục sống, hoặc duy trì thân mạng. Do đó, ngài đã nói: "hành động, duy trì, bảo tồn, gìn giữ" (iriyati yapeti yāpeti pāletī).

Ācārasīlamattakanti sādhujanācārasīlamattakaṃ, tena indriyasaṃvarādiguṇehipi lokiyaputhujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vattuṃ na sakkotīti dasseti. Tathā hi indriyasaṃvarapaccayaparibhogasīlāni idha sīlakathāyaṃ na vibhattāni.

"Chỉ là giới hạnh trong cách hành xử" (ācārasīlamattakaṃ) có nghĩa là chỉ là giới hạnh trong cách hành xử của người thiện. Qua đó, ngài chỉ ra rằng kẻ phàm phu thế tục không thể tán dương đức Như Lai ngay cả với các đức hạnh như thu thúc lục căn v.v... Thật vậy, giới thu thúc lục căn và giới sử dụng vật dụng đã không được phân tích trong bài nói về giới ở đây.

Parasaṃharaṇanti parassa santakaharaṇaṃ. Theno vuccati coro, tassa bhāvo theyyaṃ. Idhāpi khuddake parasantake appasāvajjaṃ, mahante mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Payogamahantatāya, vatthuguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjaṃ, tibbatāya mahāsāvajjanti ayampi nayo yojetabbo.

"Lấy của người khác" (parasaṃharaṇaṃ) có nghĩa là lấy vật sở hữu của người khác. Kẻ trộm được gọi là 'theno' (tên trộm), trạng thái của kẻ đó là 'theyaṃ' (sự trộm cắp). Ở đây cũng vậy, đối với vật sở hữu nhỏ của người khác thì tội nhẹ, đối với vật lớn thì tội nặng. Tại sao? Do sự nỗ lực lớn. Tuy nhiên, khi phẩm chất của vật ngang nhau, thì do sự yếu ớt của phiền não và sự cố gắng, tội sẽ nhẹ; do sự mãnh liệt, tội sẽ nặng - phương pháp này cũng nên được áp dụng.

Sāhatthikādayoti ettha mantaparijappanena parasantakaharaṇaṃ vijjāmayo, vinā mantena kāyavacīpayogena parasantakassa ākaḍḍhanaṃ tādisaiddhānubhāvena iddhimayo payogo.

Trong câu "bằng tự tay mình v.v..." (sāhatthikādayo), việc lấy vật sở hữu của người khác bằng cách niệm chú là nỗ lực bằng ma thuật (vijjāmayo); việc kéo lấy vật sở hữu của người khác bằng nỗ lực thân và khẩu không có câu chú, với thần thông như vậy, là nỗ lực bằng thần thông (iddhimayo).

Sesanti [Pg.117] ‘‘pahāya paṭivirato’’ti evamādikaṃ. Tañhi pubbe vuttanayaṃ. Kiñcāpi nayidha sikkhāpadavohārena virati vuttā, ito aññesu pana suttapadesesu vinayābhidhammesu ca pavattavohārena viratiyo cetanā ca adhisīlasikkhādīnaṃ adhiṭṭhānabhāvato, tesu aññatarakoṭṭhāsabhāvato ca sikkhāpadanti āha ‘‘paṭhamasikkhāpade’’ti. Kāmañcettha ‘‘lajjī dayāpanno’’ti na vuttaṃ, adhikāravasena pana atthato vā vuttamevāti veditabbaṃ. Yathā hi lajjādayo pāṇātipātappahānassa visesappaccayo, evaṃ adinnādānappahānassāpīti, tasmā sāpi pāḷi ānetvā vattabbā. Eseva nayo ito paresupi. Atha vā ‘‘sucibhūtenā’’ti etena hirottappādīhi samannāgamo, ahirikādīnañca pahānaṃ vuttamevāti ‘‘lajjī’’tiādi na vuttanti daṭṭhabbaṃ.

Phần còn lại như là ‘sau khi từ bỏ, vị ấy kiêng tránh’. Điều ấy thực đã được trình bày theo phương pháp trước đây. Mặc dù ở đây sự kiêng tránh không được nói đến bằng thuật ngữ học giới, nhưng trong các đoạn kinh khác, và trong tạng Luật và tạng Vi Diệu Pháp, các sự kiêng tránh và các tư tâm được gọi là học giới do vì là nền tảng cho tăng thượng giới học v.v..., và do vì là một thành phần trong các điều ấy, nên đã nói là ‘trong học giới thứ nhất’. Và dầu cho ở đây câu ‘có tàm, có lòng bi mẫn’ không được nói đến, nhưng nên hiểu rằng điều ấy thực sự đã được nói đến về mặt ý nghĩa tùy theo trường hợp. Ví như tàm v.v... là duyên đặc biệt cho việc từ bỏ sát sanh, cũng vậy đối với việc từ bỏ lấy của không cho. Do đó, đoạn Pāḷi ấy cũng nên được dẫn ra và nói đến. Phương pháp này cũng tương tự đối với các phần sau. Hoặc là, nên hiểu rằng qua câu ‘với tâm thanh tịnh’, sự thành tựu tàm và quý v.v... và sự từ bỏ vô tàm v.v... thực sự đã được nói đến, do đó câu ‘có tàm’ v.v... đã không được đề cập.

Aseṭṭhacariyanti aseṭṭhānaṃ hīnānaṃ, aseṭṭhaṃ vā lāmakaṃ nihīnaṃ vuttiṃ, methunanti attho. ‘‘Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāra’’nti methunaviratimāha. ‘‘Ārācārī methunā’’ti etena ‘‘idha brāhmaṇa ekacco…pe… na heva kho mātugāmena saddhiṃ dvayaṃdvayasamāpattiṃ samāpajjati, apica kho mātugāmassa ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanaṃ sādiyati, so taṃ assādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjatī’’tiādinā (a. ni. 7.50) vuttā sattavidhamethunasaṃyogāpi paṭivirati dassitāti daṭṭhabbā. Idhāpi asaddhammasevanādhippāyena kāyadvārappavattā maggenamaggapaṭipattisamuṭṭhāpikā cetanā abrahmacariyaṃ, micchācāre pana agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanāti yojetabbaṃ. Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ māturakkhitādayo dasa, dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dasannaṃ dhanakkitādīnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānañca vasena dvādasannaṃ aññe purisā. Guṇavirahite vippaṭipatti appasāvajjā, mahāguṇe mahāsāvajjā. Guṇarahitepi ca abhibhavitvā pavatti mahāsāvajjā, ubhinnaṃ samānacchandabhāvepi kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjā, tibbatāya mahāsāvajjāti veditabbā. Tassa dve sambhārā sevetukāmatācittaṃ, maggenamaggapaṭipattīti. Micchācāre pana agamanīyaṭṭhānatā, sevanācittaṃ maggenamaggapaṭipatti, sādiyanañcāti cattāro. ‘‘Abhibhavitvā vītikkamane maggenamaggapaṭipattiadhivāsane satipi purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato [Pg.118] abhibhuyyamānassa micchācāro na hotī’’ti vadanti. Sevanācitte sati payogābhāvo na pamāṇaṃ itthiyā sevanāpayogassa yebhuyyena abhāvato, itthiyā puretaraṃ upaṭṭhāpitasevanācittāyapi micchācāro na siyāti āpajjati payogābhāvato. Tasmā purisassa vasena ukkaṃsato cattāro vuttāti daṭṭhabbaṃ, aññathā itthiyā purisakiccakaraṇakāle purisassapi sevanāpayogābhāvato micchācāro na siyāti eke. Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – attano ruciyā pavattitassa tayo, balakkārena pavattitassa tayo, anavasesaggahaṇena pana cattāroti. Eko payogo sāhatthikova.

Hành vi không cao thượng (aseṭṭhacariyaṃ) có nghĩa là hành vi của những người thấp kém, hèn hạ, hoặc là cách sống thấp kém, xấu xa, đê tiện, tức là sự giao hợp. ‘Phạm hạnh, hạnh cao thượng’ là nói đến sự kiêng tránh giao hợp. Qua câu ‘hành vi xa lìa sự giao hợp’, nên hiểu rằng sự kiêng tránh cả bảy loại giao cấu được nói đến trong kinh (A. Ni. 7.50) cũng được chỉ ra, như là: ‘Này Bà-la-môn, ở đây có người... không cùng với người nữ giao hợp theo cách đôi lứa, nhưng lại vui thích việc người nữ xoa bóp, đấm bóp, tắm rửa, gội đầu; người ấy thưởng thức điều đó, ham muốn điều đó, và đạt được sự thỏa mãn qua đó’. Ở đây cũng vậy, phi phạm hạnh là tư tâm phát sanh qua thân môn với ý định thực hành phi pháp, làm phát sanh sự thực hành đường lối bằng đường lối. Còn trong tà dâm, nên hiểu là tư tâm vi phạm đối với đối tượng không được phép. Ở đó, đối tượng không được phép đối với nam giới là hai mươi loại phụ nữ: mười loại được mẹ che chở v.v..., và mười loại được mua bằng tiền v.v... Còn đối với nữ giới, đối tượng không được phép là những người đàn ông khác ngoài mười hai loại: mười loại được mua bằng tiền v.v... và những người có người bảo vệ và chịu hình phạt. Sự vi phạm đối với người không có đức hạnh thì ít tội lỗi, đối với người có đại đức thì tội lỗi lớn. Dù đối với người không có đức hạnh mà dùng sức mạnh cưỡng bức thì cũng có tội lỗi lớn. Dù cả hai cùng đồng thuận, nhưng nếu phiền não và sự cố gắng yếu ớt thì ít tội lỗi, nếu mãnh liệt thì tội lỗi lớn, nên hiểu như vậy. Có hai yếu tố của nó: tâm muốn thực hành, và sự thực hành đường lối bằng đường lối. Còn trong tà dâm thì có bốn yếu tố: (1) đối tượng không được phép, (2) tâm muốn giao cấu, (3) sự thực hành đường lối bằng đường lối, và (4) sự chấp thuận. Có người nói: ‘Trong trường hợp vi phạm bằng cách cưỡng bức, dù có sự chấp thuận việc thực hành đường lối bằng đường lối, nhưng vì không có ý định và nỗ lực giao cấu phát sanh trước đó, nên người bị cưỡng bức không phạm tội tà dâm’. Khi có tâm muốn giao cấu, việc không có nỗ lực không phải là tiêu chuẩn, vì đối với người nữ, nỗ lực giao cấu phần lớn là không có. Sẽ dẫn đến trường hợp ngay cả người nữ có tâm muốn giao cấu phát sanh trước cũng không phạm tội tà dâm vì không có nỗ lực. Do đó, nên hiểu rằng bốn yếu tố được nói đến ở mức tối đa là theo phương diện của người nam. Nếu không, có người cho rằng, khi người nữ làm vai trò của người nam, thì người nam cũng không phạm tội tà dâm vì không có nỗ lực giao cấu. Đây là kết luận ở đây: đối với người hành động theo ý thích của mình thì có ba yếu tố; đối với người hành động do bị ép buộc thì có ba yếu tố; nhưng nếu xét một cách toàn diện thì có bốn yếu tố. Một nỗ lực là do tự tay mình làm.

9. Kammapathappattaṃ dassetuṃ ‘‘atthabhañjanako’’ti vuttaṃ. Vacīpayogo kāyapayogo vāti musā-saddassa kiriyāpadhānataṃ dasseti. Visaṃvādanādhippāyo pubbabhāgakkhaṇe taṅkhaṇe ca. Vuttañhi ‘‘pubbevassa hoti ‘musā bhaṇissa’nti, bhaṇantassa hoti ‘musā bhaṇāmī’ti’’ (pārā. 205). Etañhi dvayaṃ aṅgabhūtaṃ, itaraṃ pana hotu vā mā vā, akāraṇametaṃ. Assāti visaṃvādakassa. Yathāvuttaṃ payogabhūtaṃ musā vadati viññāpeti, samuṭṭhāpeti vā etāyāti cetanā musāvādo.

9. Để chỉ ra rằng đã đạt đến nghiệp đạo, câu ‘làm tổn hại lợi ích’ đã được nói đến. ‘Nỗ lực bằng lời nói hoặc nỗ lực bằng thân’ cho thấy rằng từ ‘nói dối’ (musā) có hành động là ý nghĩa chính. Ý định lừa dối có mặt trong khoảnh khắc chuẩn bị và trong chính khoảnh khắc đó. Thực vậy, đã được nói rằng: ‘Trước đó, người ấy có ý nghĩ: “Ta sẽ nói dối”, và trong khi nói, người ấy có ý nghĩ: “Ta đang nói dối”’. Hai điều này là thành phần (của nghiệp đạo), còn điều kia (người nghe hiểu) dù có hay không, đó không phải là yếu tố quyết định. ‘Của người ấy’ có nghĩa là của người lừa dối. Tư tâm mà qua đó người ấy nói, cho biết, hoặc tạo ra lời nói dối, vốn là sự nỗ lực như đã nói, đó là nói dối.

Purimanaye lakkhaṇassa abyāpitatāya, musā-saddassa ca visaṃvaditabbatthavācakattasambhavato paripuṇṇaṃ katvā musāvādalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthū’’tiādinā dutiyanayo āraddho. Imasmiñca naye musā vadīyati vuccati etāyāti cetanā musāvādo. ‘‘Yamatthaṃ bhañjatī’’ti vatthuvasena musāvādassa appasāvajjamahāsāvajjatamāha. Yassa atthaṃ bhañjati, tassa appaguṇatāya appasāvajjo, mahāguṇatāya mahāsāvajjoti adinnādāne viya guṇavasenāpi yojetabbaṃ. Kilesānaṃ mudutibbatāvasenāpi appasāvajjamahāsāvajjatā labbhatiyeva.

Do trong phương pháp trước, đặc tính không bao quát hết, và do từ ‘nói dối’ (musā) có khả năng chỉ sự vật bị xuyên tạc, nên để trình bày một đặc tính hoàn chỉnh về nói dối, phương pháp thứ hai đã được bắt đầu với câu ‘Nói dối là sự việc không có thật, không đúng sự thật’ v.v... Và trong phương pháp này, tư tâm mà qua đó lời nói dối được nói ra, được phát biểu, đó là nói dối. Qua câu ‘làm tổn hại lợi ích của ai’, đã nói lên mức độ tội lỗi ít hay nhiều của việc nói dối tùy thuộc vào đối tượng. Nên hiểu rằng cũng tùy thuộc vào đức hạnh, giống như trong trường hợp trộm cắp: nếu người bị tổn hại lợi ích có ít đức hạnh thì tội lỗi ít, nếu có nhiều đức hạnh thì tội lỗi lớn. Mức độ tội lỗi ít hay nhiều cũng có được tùy thuộc vào sự yếu ớt hay mãnh liệt của phiền não.

Attano santakaṃ adātukāmatāya, pūraṇakathānayena ca visaṃvādanapurekkhārasseva musāvādo. Tattha pana cetanā balavatī na hotīti appasāvajjatā [Pg.119] vuttā. Appatāya ūnassa atthassa pūraṇavasena pavattā kathā pūraṇakathā.

Việc nói dối chỉ xảy ra đối với người có ý định lừa dối, do không muốn cho đi tài sản của mình, và theo phương pháp của câu chuyện bổ sung. Nhưng trong trường hợp đó, vì tư tâm không mạnh mẽ, nên được nói là có ít tội lỗi. Câu chuyện bổ sung là câu chuyện được kể theo cách bổ sung cho một ý nghĩa bị thiếu sót do sự nhỏ nhặt.

Tajjoti tassāruppo, visaṃvādanānurūpoti attho. ‘‘Vāyāmo’’ti vāyāmasīsena payogamāha. Visaṃvādanādhippāyena payoge katepi parena tasmiṃ atthe aviññāte visaṃvādanassa asijjhanato parassa tadatthavijānanaṃ eko sambhāro vutto. Keci pana ‘‘abhūtavacanaṃ visaṃvādanacittaṃ parassa tadatthavijānananti tayo sambhārā’’ti vadanti. Kiriyāsamuṭṭhāpakacetanākkhaṇeyeva musāvādakakammunā bajjhati sanniṭṭhāpakacetanāya nibbattattā, sacepi dandhatāya vicāretvā paro tamatthaṃ jānātīti adhippāyo.

“Tajjoti” là sự thích hợp với điều ấy, có nghĩa là tương xứng với sự lừa dối. “Vāyāmo” là nói đến sự cố gắng với ý nghĩa là sự nỗ lực. Mặc dù đã thực hiện sự cố gắng với chủ ý lừa dối, nhưng do sự lừa dối không thành tựu khi người khác không hiểu được ý nghĩa ấy, nên sự hiểu biết ý nghĩa ấy của người khác được gọi là một thành phần. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Lời nói không thật, tâm lừa dối, và sự hiểu biết ý nghĩa ấy của người khác là ba thành phần”. Ngay trong khoảnh khắc của tư tâm phát sinh hành động, người ấy đã bị ràng buộc bởi nghiệp nói dối, vì nó được tạo ra bởi tư tâm quyết định. Ý nghĩa là, ngay cả khi người khác sau khi suy xét chậm chạp mới hiểu được ý nghĩa ấy.

‘‘Saccato thetato’’tiādīsu (ma. ni. 1.19) viya theta-saddo thirapariyāyo, thirabhāvo ca saccavāditāya adhikatattā kathāvasena veditabboti āha ‘‘thirakathoti attho’’ti. Nathirakathoti yathā haliddirāgādayo anavaṭṭhitasabhāvatāya na thirā, evaṃ na thirā kathā yassa so na thirakathoti haliddirāgādayo yathā kathāya upamā honti, evaṃ yojetabbaṃ. Esa nayo ‘‘pāsāṇalekhā viyā’’tiādīsupi.

Giống như trong các câu “Saccato thetato” (từ sự thật, từ sự vững chắc) v.v... (Ma. ni. 1.19), từ “theta” là từ đồng nghĩa với “thira” (vững chắc). Và vì tính vững chắc được đề cập trong việc nói lời chân thật, nên cần được hiểu theo nghĩa của lời nói, do đó nói rằng “có nghĩa là lời nói vững chắc”. “Nathirakatha” (lời nói không vững chắc) là như thế nào? Giống như màu nhuộm từ nghệ v.v... không bền do bản chất không ổn định, cũng vậy, người có lời nói không vững chắc được gọi là “na thirakatha”. Cần phải hiểu rằng màu nhuộm từ nghệ v.v... là ví dụ cho lời nói. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp như “giống như đường vạch trên đá” v.v...

Saddhā ayati pavattati etthāti saddhāyo, saddhāyo eva saddhāyiko yathā ‘‘venayiko’’ti (a. ni. 8.11; pārā. 8). Saddhāya vā ayitabbo saddhāyiko, saddheyyoti attho. Vattabbataṃ āpajjati visaṃvādanatoti adhippāyo.

“Saddhāyo” là nơi đức tin (saddhā) đi đến và diễn tiến. “Saddhāyiko” chính là từ “saddhāyo”, giống như “venayiko” (vị thông thạo Luật). Hoặc “saddhāyiko” là người đáng được tin cậy (ayitabbo) bằng đức tin (saddhāya), có nghĩa là người đáng tin. Ý nghĩa là, người ấy trở thành đối tượng bị khiển trách do sự lừa dối.

Suññabhāvanti pītivirahitatāya rittataṃ. Sā pisuṇavācāti yāyaṃ yathāvuttā saddasabhāvā vācā, sā piyasuññakaraṇato pisuṇavācāti niruttinayena atthamāha. Pisatīti vā pisuṇā, samagge satte avayavabhūte vagge bhinne karotīti attho.

“Suññabhāvaṃ” (trạng thái trống rỗng) là sự trống không do thiếu vắng tình thương. “Sā pisuṇavācā” (đó là lời nói hai lưỡi). Lời nói này, có bản chất là âm thanh như đã nói, được gọi là “pisuṇavācā” vì nó làm cho tình thương (piya) trở nên trống rỗng (suñña). Đây là giải thích ý nghĩa theo phương pháp từ nguyên học. Hoặc, “pisuṇā” là lời nói nghiền nát (pisati), có nghĩa là nó làm cho các chúng sinh đang hòa hợp, vốn là thành phần của một nhóm, trở nên chia rẽ.

Pharusanti sinehābhāvena lūkhaṃ. Sayampi pharusāti domanassasamuṭṭhitattā sabhāvenapi kakkasā. Ettha ca pharusaṃ karotīti phalūpacārena, pharusayatīti vā vācāya pharusa-saddappavatti veditabbā. Sayampi pharusāti paresaṃ mammacchedavasena pavattiyā ekantaniṭṭhuratāya sabhāvena, kāraṇavohārena [Pg.120] ca vācāya pharusa-saddappavatti daṭṭhabbā. Tatoyeva ca neva kaṇṇasukhā. Atthavipannatāya na hadayaṅgamā.

“Pharusaṃ” (thô lỗ) là sự cộc cằn do thiếu tình thương. “Tự nó cũng thô lỗ” là do nó phát sinh từ tâm sân, nên tự bản chất nó cũng khắc nghiệt. Ở đây, cần hiểu rằng việc sử dụng từ “pharusa” cho lời nói là theo phép ẩn dụ về kết quả (phalūpacārena), tức là “nó làm cho thô lỗ”, hoặc “nó là thô lỗ”. “Tự nó cũng thô lỗ” cần được hiểu là việc sử dụng từ “pharusa” cho lời nói do bản chất hoàn toàn tàn nhẫn của nó, diễn ra theo cách cắt vào chỗ hiểm của người khác, và theo cách gọi tên theo nguyên nhân. Chính vì vậy, nó không êm tai. Do ý nghĩa sai lạc, nó không đi vào lòng người.

Yena samphaṃ palapatīti yena palāpasaṅkhātena niratthakavacanena sukhaṃ hitañca phalati vidarati vināsetīti ‘‘sampha’’nti laddhanāmaṃ attano paresañca anupakārakaṃ yaṃ kiñci palapati.

“Yena samphaṃ palapatīti” (do đó nói lời vô ích). Bằng lời nói vô nghĩa, được gọi là lời nói viển vông, mà nó phá vỡ, làm tan nát, và hủy hoại hạnh phúc và lợi ích, nên được gọi là “sampha”. Người ấy nói bất cứ điều gì không mang lại lợi ích cho mình và cho người khác.

Saṃkiliṭṭhacittassāti lobhena dosena vā vibādhitacittassa, upatāpitacittassa vā, dūsitacittassāti attho. Cetanā pisuṇavācā pisuṇaṃ vadanti etāyāti. Yassa yato bhedaṃ karoti, tesu abhinnesu appasāvajjaṃ, bhinnesu mahāsāvajjaṃ, tathā kilesānaṃ mudutibbatāvisesesu.

“Saṃkiliṭṭhacittassa” (của người có tâm ô nhiễm) có nghĩa là người có tâm bị phiền não bởi tham hoặc sân, hoặc có tâm bị thiêu đốt, hoặc có tâm bị hư hoại. Tư tâm là lời nói hai lưỡi, vì “do nó mà người ta nói lời hai lưỡi”. Khi gây chia rẽ người này với người kia, nếu họ không bị chia rẽ thì tội nhẹ, nếu họ bị chia rẽ thì tội nặng. Tương tự như vậy đối với sự khác biệt về mức độ yếu hay mạnh của các phiền não.

Yassa pesuññaṃ upasaṃharati, so bhijjatu vā mā vā, tassa atthassa viññāpanameva pamāṇanti āha ‘‘tadatthavijānana’’nti, kammapathappatti pana bhinne eva.

Người mà lời nói hai lưỡi được mang đến, dù người đó có bị chia rẽ hay không, chỉ cần làm cho người đó hiểu được ý nghĩa ấy là đủ tiêu chuẩn, do đó nói “sự hiểu biết ý nghĩa ấy”. Tuy nhiên, việc hoàn thành nghiệp đạo chỉ xảy ra khi họ thực sự bị chia rẽ.

Anuppadātāti anubalappadātā, anuvattanavasena vā padātā. Kassa pana anuvattanaṃ padānañca? ‘‘Sahitāna’’nti vuttattā ‘‘sandhānassā’’ti viññāyati. Tenevāha ‘‘sandhānānuppadātā’’ti. Yasmā pana anuvattanavasena sandhānassa padānaṃ ādhānaṃ, rakkhaṇaṃ vā daḷhīkaraṇaṃ hoti, tena vuttaṃ ‘‘daḷhīkammaṃ kattāti attho’’ti. Āramanti etthāti ārāmo, ramitabbaṭṭhānaṃ. Yasmā pana ākārena vināpi ayamevattho labbhati, tasmā vuttaṃ ‘‘samaggarāmotipi pāḷi, ayamevettha attho’’ti.

“Anuppadātā” là người cung cấp sức mạnh hỗ trợ, hoặc là người cung cấp bằng cách tiếp nối. Tiếp nối và cung cấp cái gì? Vì đã nói “của những người hòa hợp”, nên được hiểu là “của sự hòa giải”. Do đó, nói là “sandhānānuppadātā” (người mang lại sự hòa giải). Và vì việc cung cấp sự hòa giải bằng cách tiếp nối là sự thiết lập, bảo vệ, hoặc làm cho vững chắc, nên được nói rằng “có nghĩa là người làm công việc củng cố”. “Ārāmo” là nơi người ta vui thích, là nơi đáng để vui thích. Vì ý nghĩa này cũng có được ngay cả khi không có trường âm “ā”, nên được nói rằng “samaggarāmo cũng là một bản Pāḷi, và đây chính là ý nghĩa ở đây”.

Mammāni viya mammāni, yesu pharusavācāya chupitamattesu duṭṭhārūsu viya ghaṭṭitesu cittaṃ adhimattaṃ dukkhappattaṃ hoti. Kāni pana tāni? Jātiādīni akkosavatthūni. Tāni chijjanti, bhijjanti vā yena kāyavacīpayogena, so mammacchedako. Ekantena pharusacetanā pharusavācā pharusaṃ vadati etāyāti. Kathaṃ pana ekantapharusacetanā hoti? Duṭṭhacittatāya. Tassāti ekantapharusacetanāya eva pharusavācābhāvassa. Mammacchedako savanapharusatāyāti adhippāyo. Cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti kammapatha’ppattattā, kammabhāvaṃ pana na sakkā vāretunti. Evaṃ anvayavasena cetanāpharusatāya pharusavācaṃ sādhetvā idāni tameva paṭipakkhanayena sādhetuṃ ‘‘vacanasaṇhatāyā’’tiādi vuttaṃ. Sā pharusavācā[Pg.121]. Yanti yaṃ puggalaṃ. Etthāpi kammapathabhāvaṃ appattā appasāvajjā, itarā mahāsāvajjā, tathā kilesānaṃ mudutibbatābhāve. Keci pana ‘‘yaṃ uddissa pharusavācā payujjanti, tassa sammukhāva sīsaṃ etī’’ti, eke ‘‘parammukhāpi pharusavācā hotiyevā’’ti vadanti. Tatthāyamadhippāyo yutto siyā – sammukhā payoge agāravādīnaṃ balavabhāvato siyā cetanā balavatī, parassa ca tadatthajānanaṃ, na tathā asammukhāti. Yathā pana akkosite mate āḷahane katā khamanā upavādantarāyaṃ nivatteti, evaṃ ‘‘parammukhā payuttāpi pharusavācā hotiyevā’’ti sakkā viññātunti. Kupitacittanti akkosādhippāyeneva kupitacittaṃ, na maraṇādhippāyena. Maraṇādhippāyena hi cittakope sati byāpādoyeva hotīti. Etthāti –

Giống như những chỗ hiểm. Khi chỉ vừa bị lời ác khẩu chạm đến, giống như bị những vật cứng va chạm, tâm bị đau khổ tột cùng. Vậy những điều ấy là gì? Là những đề tài mắng nhiếc như là giai cấp v.v... Người nào cắt đứt hay phá vỡ những điều ấy bằng thân hành hoặc khẩu hành, người ấy là người cắt vào chỗ hiểm. Lời ác khẩu là lời nói thô lỗ với tư tâm hoàn toàn thô ác. Thế nào là tư tâm hoàn toàn thô ác? Do tâm sân hận. Của điều đó, nghĩa là của việc không có lời ác khẩu do chính tư tâm hoàn toàn thô ác. Ý nói rằng, (lời nói) cắt vào chỗ hiểm là do sự thô lỗ khi nghe. Do tâm nhu hòa, lời ác khẩu không xảy ra vì không đạt đến nghiệp đạo, nhưng không thể ngăn cản được trạng thái của nghiệp. Như vậy, sau khi xác định lời ác khẩu bằng sự thô ác của tư tâm theo phương pháp thuận, bây giờ để xác định chính điều đó theo phương pháp nghịch, câu "do lời nói nhu hòa" v.v... đã được nói đến. Lời ác khẩu ấy. (Yanti) nghĩa là người nào. Ở đây cũng vậy, (lời nói) không đạt đến trạng thái nghiệp đạo thì ít tội lỗi, (lời nói) khác thì nhiều tội lỗi, tương tự trong trường hợp phiền não nhẹ hay nặng. Một số người nói rằng: "Lời ác khẩu được sử dụng nhắm đến ai, nó chỉ đến đầu người đó khi ở trước mặt", một số khác lại nói: "Lời ác khẩu vẫn xảy ra ngay cả khi vắng mặt". Trong đó, ý này có thể hợp lý: Khi sử dụng trước mặt, do sự mạnh mẽ của việc không tôn trọng v.v..., tư tâm có thể mạnh mẽ, và người kia cũng biết được ý nghĩa đó, không giống như khi vắng mặt. Giống như khi người bị mắng nhiếc đã chết, việc xin lỗi được thực hiện tại giàn hỏa táng sẽ làm chấm dứt sự nguy hại của lời phỉ báng, cũng vậy, có thể hiểu rằng "lời ác khẩu được sử dụng khi vắng mặt vẫn xảy ra". Tâm phẫn nộ là tâm phẫn nộ chỉ với ý định mắng nhiếc, không phải với ý định giết. Vì khi có sự phẫn nộ của tâm với ý định giết, đó chính là sân hận (sát sanh). Ở đây là –

‘‘Nelaṅgo setapacchādo, ekāro vattatī ratho;

Anīghaṃ passa āyantaṃ, chinnasotaṃ abandhana’’nti. (saṃ. ni. 4.347;

udā. 65);

“Không tì vết, mui xe màu trắng, cỗ xe một trục đang lăn bánh; Hãy nhìn người không phiền não đang đến, đã cắt đứt dòng chảy, không bị ràng buộc.” (Tương Ưng Bộ IV.347; Phật Tự Thuyết 65);

Imissā gāthāya. Sīlañhettha ‘‘nelaṅga’’nti vuttaṃ. Tenevāha citto gahapati ‘‘nelaṅganti kho bhante sīlānametaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.347). Sukumārāti apharusatāya mudukā. Purassāti ettha pura-saddo tannivāsīvācako daṭṭhabbo ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya. Tenevāha ‘‘nagaravāsīna’’nti. Manaṃ appāyati vaḍḍhetīti manāpā. Tena vuttaṃ ‘‘cittavuḍḍhikarā’’ti. Āsevanaṃ bhāvanaṃ bahulīkaraṇaṃ. Yaṃ gāhayituṃ pavattito, tena aggahite appasāvajjo gahite mahāsāvajjoti, idhāpi kilesānaṃ mudutibbatāvasenāpi appasāvajjamahāsāvajjatā labbhatiyeva.

Của bài kệ này. Ở đây, giới được gọi là "không tì vết". Do đó, gia chủ Citta đã nói: "Bạch ngài, 'không tì vết' chính là tên gọi khác của các giới" (Tương Ưng Bộ IV.347). Tế nhị nghĩa là mềm mại do không thô lỗ. Trong câu "của thành phố", từ "pura" ở đây nên được hiểu là chỉ những người sống ở đó, giống như trong các câu "làng đã đến" v.v... Do đó, đã nói là "của những người dân thành thị". Làm cho tâm tăng trưởng, phát triển, nên gọi là khả ý. Do đó, đã nói là "làm tăng trưởng tâm". Thân cận, tu tập, làm cho sung mãn. (Lời nói) được phát ra để khiến người khác chấp nhận, nếu người đó không chấp nhận thì ít tội lỗi, nếu chấp nhận thì nhiều tội lỗi, ở đây cũng vậy, tình trạng ít tội lỗi và nhiều tội lỗi cũng có được tùy theo phiền não nhẹ hay nặng.

‘‘Kālavādī’’tiādi samphappalāpā paṭiviratassa paṭipattidassanaṃ. Yathā hi ‘‘pāṇātipātā paṭivirato’’tiādi pāṇātipātappahānapaṭipattidassanaṃ. ‘‘Pāṇātipātaṃ pahāya viharatī’’ti hi vutte kathaṃ pāṇātipātappahānaṃ hotīti? Apekkhāsabbhāvato ‘‘pāṇātipātā paṭivirato hotī’’ti vuttaṃ, sā pana virati kathanti āha ‘‘nihitadaṇḍo nihitasattho’’ti, tañca daṇḍasatthanidhānaṃ kathanti vuttaṃ ‘‘lajjī’’tiādi, evaṃ uttaruttaraṃ purimassa purimassa upāyasandassanaṃ, tathā adinnādānādīsu [Pg.122] yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘kālavādītiādi samphappalāpā paṭiviratassa paṭipattidassana’’nti. Atthasañhitāpi hi vācā ayuttakālappayogena atthāvahā na siyāti anatthaviññāpanavācaṃ anulometi, tasmā samphappalāpaṃ pajahantena akālavāditā parivajjetabbāti vuttaṃ ‘‘kālavādī’’ti. Kālena vadantenāpi ubhayānatthasādhanato abhūtaṃ parivajjetabbanti āha ‘‘bhūtavādī’’ti. Bhūtañca vadantena yaṃ idhalokaparalokahitasampādakaṃ, tadeva vattabbanti dassetuṃ ‘‘atthavādī’’ti vuttaṃ. Atthaṃ vadantenāpi na lokiyadhammasannissitameva vattabbaṃ, atha kho lokuttaradhammasannissitaṃ pīti dassetuṃ ‘‘dhammavādī’’ti vuttaṃ. Yathā ca attho lokuttaradhammasannissito hoti, taṃ dassanatthaṃ ‘‘vinayavādī’’ti vuttaṃ. Pātimokkhasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti hi pañcannaṃ saṃvarānaṃ, tadaṅgavinayo vikkhambhanavinayo samucchedavinayo paṭippassaddhivinayo nissaraṇavinayoti pañcannaṃ vinayānañca vasena vuccamāno attho nibbānādhigamahetubhāvato lokuttaradhammasannissito hotīti.

Câu "nói đúng lúc" v.v... là sự trình bày về sự thực hành của người từ bỏ lời nói vô ích. Giống như câu "từ bỏ sát sanh" v.v... là sự trình bày về sự thực hành từ bỏ sát sanh. Vì khi nói "vị ấy sống sau khi từ bỏ sát sanh", việc từ bỏ sát sanh diễn ra như thế nào? Do có sự mong đợi, nên đã nói "vị ấy từ bỏ sát sanh". Sự từ bỏ ấy như thế nào? Đã nói là "đã đặt xuống gậy, đã đặt xuống vũ khí". Việc đặt xuống gậy và vũ khí ấy như thế nào? Đã nói là "biết tàm" v.v... Như vậy, lần lượt trình bày phương pháp của từng điều trước đó. Tương tự, trong các trường hợp trộm cắp v.v..., cần được áp dụng tùy theo sự thích hợp. Do đó, đã nói: "Câu 'nói đúng lúc' v.v... là sự trình bày về sự thực hành của người từ bỏ lời nói vô ích". Vì lời nói dù có lợi ích, nếu được sử dụng không đúng lúc, cũng sẽ không mang lại lợi ích, và thuận theo lời nói thông báo điều bất lợi. Do đó, người từ bỏ lời nói vô ích cần phải tránh nói không đúng lúc, nên đã nói là "nói đúng lúc". Ngay cả khi nói đúng lúc, vì (lời không thật) gây ra bất lợi cho cả hai, nên cần phải tránh điều không thật, do đó đã nói là "nói đúng sự thật". Khi nói sự thật, chỉ nên nói điều gì mang lại lợi ích cho đời này và đời sau, để chỉ rõ điều này, đã nói là "nói lời có ích". Ngay cả khi nói lời có ích, không chỉ nên nói những điều liên quan đến pháp thế gian, mà còn cả những điều liên quan đến pháp siêu thế, để chỉ rõ điều này, đã nói là "nói lời hợp pháp". Và để chỉ ra rằng lợi ích đó liên quan đến pháp siêu thế như thế nào, đã nói là "nói lời hợp luật". Vì lợi ích được nói đến theo năm loại thu thúc là: thu thúc trong giới bổn Pātimokkha, thu thúc bằng niệm, thu thúc bằng trí tuệ, thu thúc bằng nhẫn nại, thu thúc bằng tinh tấn; và năm loại điều phục là: điều phục bằng chi phần, điều phục bằng chế ngự, điều phục bằng đoạn trừ, điều phục bằng khinh an, điều phục bằng xuất ly, do là nhân để chứng đắc Niết-bàn, nên nó liên quan đến pháp siêu thế.

Evaṃ guṇavisesayutto ca attho vuccamāno desanākosalle sati sobhati, kiccakaro ca hoti, nāññathāti dassetuṃ ‘‘nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti vuttaṃ. Idāni taṃ desanākosallaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kālenā’’tiādimāha. Ajjhāsayaṭṭhuppattīnaṃ pucchāya ca vasena otiṇṇe desanāvisaye ekaṃsādibyākaraṇavibhāgaṃ sallakkhetvā ṭhapanāhetudāharaṇasaṃsandanāni taṃtaṃkālānurūpaṃ vibhāventiyā parimitaparicchinnarūpāya vipulataragambhīrudārapahūtatthavitthārasaṅgāhakāya desanāya pare yathājjhāsayaṃ paramatthasiddhiyaṃ patiṭṭhāpento ‘‘desanākusalo’’ti vuccatīti evamettha atthayojanā veditabbā.

Để chỉ ra rằng: “Khi có sự khéo léo trong thuyết giảng, ý nghĩa được trình bày, vốn được hợp thành bởi những phẩm chất đặc biệt, sẽ trở nên tốt đẹp và có hiệu quả, nếu không thì không được như vậy”, nên đã nói: “Người nói lời nói như kho tàng”. Bây giờ, để làm rõ sự khéo léo trong thuyết giảng ấy, ngài nói: “kālenā” (đúng thời), v.v... Ở đây, nên hiểu sự kết hợp ý nghĩa như sau: “Người khéo léo trong thuyết giảng” được gọi là người, trong lĩnh vực thuyết giảng được bắt đầu dựa vào khuynh hướng, sự kiện phát sinh, và câu hỏi, sau khi đã nhận thức được sự phân chia về cách trả lời xác định, v.v..., bằng bài thuyết giảng có hình thức giới hạn và xác định, nhưng bao hàm ý nghĩa rộng lớn, sâu xa, cao thượng, và phong phú, trình bày sự thiết lập, nguyên nhân, ví dụ, và sự liên kết phù hợp với từng thời điểm, qua đó thiết lập người khác trong sự thành tựu mục đích tối hậu tùy theo khuynh hướng của họ.

10. Evaṃ paṭipāṭiyā satta mūlasikkhāpadāni vibhajitvā satipi abhijjhādippahānassa saṃvarasīlasikkhāsaṅgahe upariguṇasaṅgahato, lokiyaputhujjanāvisayato ca uttaradesanāya saṅgaṇhituṃ taṃ pariharitvā pacurajanapākaṭaṃ ācārasīlameva vibhajanto bhagavā ‘‘bījagāmabhūtagāmasamārambhā’’tiādimāha. Tattha gāmoti samūho. Nanu ca rukkhādayo cittarahitatāya na jīvā, cittarahitatā ca paripphandābhāvato[Pg.123], chinne viruhanato, visadisajātikabhāvato, catuyoniappariyāpannato ca veditabbā, vuḍḍhi pana pavāḷasilālavaṇānampi vijjatīti na tesaṃ jīvabhāve kāraṇaṃ, visayaggahaṇañca parikappanāmattaṃ supanaṃ viya ciñcādīnaṃ, tathā dohaḷādayo, tattha kasmā bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirati icchitāti? Samaṇasāruppato, sannissitasattānurakkhaṇato ca. Tenevāha ‘‘jīvasaññino hi moghapurisā manussā rukkhasmi’’ntiādi (pāci. 89). Nīlatiṇarukkhādikassāti allatiṇassa ceva allarukkhādikassa ca. Ādi-saddena osadhigacchalatādayo veditabbā.

10. Sau khi đã phân tích bảy học giới căn bản theo thứ tự như vậy, mặc dù việc từ bỏ tham ái v.v... được bao gồm trong học giới về giới phòng hộ, nhưng vì nó được thu nhiếp bởi các phẩm chất cao hơn và vì là lĩnh vực vượt ngoài phàm phu thế gian nên cần được thu nhiếp trong bài thuyết giảng cao hơn, do đó, Đức Thế Tôn đã bỏ qua điều đó và phân tích chính giới hạnh (ācārasīla) vốn phổ biến với nhiều người, bắt đầu bằng câu “bījagāmabhūtagāmasamārambhā” (hủy hoại các loại giống và các loại cây cỏ), v.v... Ở đây, “gāma” có nghĩa là nhóm, tập hợp. Chẳng phải cây cối v.v... không phải là sinh vật vì chúng không có tâm thức sao? Và sự không có tâm thức này nên được hiểu là do không có sự rung động, do mọc lại khi bị chặt, do có bản chất khác loài, và do không thuộc bốn loại sanh. Hơn nữa, sự tăng trưởng cũng có ở san hô, đá, và muối, nên đó không phải là lý do cho chúng có sự sống. Và việc nhận biết đối tượng (của cây cối) chỉ là sự tưởng tượng, giống như giấc mơ về cây me, v.v..., cũng như các sự thèm muốn (dohaḷa). Vậy tại sao lại mong muốn sự từ bỏ việc hủy hoại các loại giống và các loại cây cỏ? Vì điều đó phù hợp với sa-môn và vì để bảo vệ các chúng sanh nương tựa vào chúng. Do đó, ngài đã nói: “Này các kẻ ngu si, vì con người có tưởng là có sự sống trong cây cối” (Pāci. 89). “Nīlatiṇarukkhādikassāti” (của cỏ xanh, cây cối, v.v...) có nghĩa là của cỏ tươi và cây tươi, v.v... Nên hiểu rằng từ “ādi” (v.v...) bao gồm các loại dược thảo, bụi cây, dây leo, v.v...

Ekaṃ bhattaṃ ekabhattaṃ, taṃ assa atthīti ekabhattiko, ekasmiṃ divase ekavārameva bhuñjanako. Tayidaṃ rattibhojanopi siyāti tannivattanatthamāha ‘‘rattūparato’’ti. Evampi aparaṇhabhojīpi siyā ekabhattikoti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘virato vikālabhojanā’’ti vuttaṃ. Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhikā, ayaṃ buddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo bhojanassa kālo nāma, tadañño vikālo. Aṭṭhakathāyaṃ pana dutiyapadena rattibhojanassa paṭikkhittattā aparaṇho ‘‘vikālo’’ti vutto.

Một bữa ăn là “ekabhattaṃ”. Người có bữa ăn ấy là “ekabhattiko”, tức là người ăn chỉ một lần trong một ngày. Điều này cũng có thể là ăn vào ban đêm, để ngăn chặn điều đó, ngài nói “rattūparato” (từ bỏ (ăn) ban đêm). Ngay cả như vậy, người ăn một bữa cũng có thể ăn vào buổi chiều, để ngăn chặn sự nghi ngờ đó, nên đã nói “virato vikālabhojanā” (từ bỏ ăn phi thời). Từ lúc rạng đông cho đến giữa trưa, đây được gọi là thời gian ăn uống đã được các vị Phật thực hành và thường xuyên thực hành. Ngoài thời gian đó ra là phi thời (vikāla). Tuy nhiên, trong Chú giải, vì việc ăn vào ban đêm đã bị từ chối bởi cụm từ thứ hai, nên buổi chiều được gọi là “phi thời”.

Saṅkhepato ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’ntiādi (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183; netti. 30, 50, 116, 124) nayappavattaṃ bhagavato sāsanaṃ accantachandarāgappavattito naccādīnaṃ dassanaṃ na anulometīti āha ‘‘sāsanassa ananulomattā’’ti. Attanā payojiyamānaṃ, parehi payojāpiyamānañca naccaṃ naccabhāvasāmaññato pāḷiyaṃ ekeneva nacca-saddena gahitaṃ, tathā gītavādita-saddena cāti āha ‘‘naccananaccāpanādivasenā’’ti. Ādi-saddena gāyanagāyāpanavādanavādāpanāni saṅgaṇhāti. Dassanena cettha savanampi saṅgahitaṃ virūpekasesanayena. Ālocanasabhāvatāya vā pañcannaṃ viññāṇānaṃ savanakiriyāyapi dassanasaṅkhepasabbhāvato ‘‘dassanā’’ icceva vuttaṃ. Avisūkabhūtassa gītassa savanaṃ kadāci vaṭṭatīti āha ‘‘visūkabhūtā dassanā’’ti. Tathā hi vuttaṃ paramatthajotikāya khuddakapāṭhaṭṭhakathāya (khu. pā. aṭṭha. pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘dhammūpasaṃhitampi cettha gītaṃ vaṭṭati, gītūpasaṃhito dhammo na vaṭṭatī’’ti.

Giáo pháp của Đức Thế Tôn, được tiến hành theo phương thức tóm tắt là “không làm các điều ác” v.v..., không thuận theo việc xem múa hát v.v... vì chúng phát xuất từ lòng tham muốn và ái nhiễm tột độ, do đó ngài nói “sāsanassa ananulomattā” (vì không thuận theo giáo pháp). Việc múa do tự mình thực hiện và việc khiến người khác thực hiện, do tính chất chung của việc múa, đã được bao gồm trong kinh văn Pāli chỉ bằng một từ “nacca” (múa); tương tự đối với từ “gīta” (hát) và “vādita” (nhạc cụ). Do đó, ngài nói “naccananaccāpanādivasenā” (theo cách múa, khiến người khác múa, v.v...). Từ “ādi” (v.v...) bao gồm việc hát, khiến người khác hát, chơi nhạc cụ, và khiến người khác chơi nhạc cụ. Ở đây, qua từ “dassanena” (việc xem), việc nghe (savanaṃ) cũng được bao gồm theo nguyên tắc “virūpekasesanayena” (chỉ giữ lại một từ đại diện cho nhóm không đồng dạng). Hoặc, vì năm thức có bản chất là nhận biết, và trong hành động nghe cũng có sự tồn tại của yếu tố xem (theo nghĩa rộng), nên chỉ nói là “dassanā” (từ bỏ việc xem). Để chỉ ra rằng việc nghe một bài hát không phải là một buổi trình diễn (avisūkabhūta) đôi khi được cho phép, ngài nói “visūkabhūtā dassanā” (từ bỏ việc xem các buổi trình diễn). Vì đã được nói trong Paramatthajotikā, Chú giải Khuddakapāṭha: “Ở đây, bài hát có liên quan đến Pháp thì được phép, nhưng Pháp có liên quan đến bài hát thì không được phép.”

Uccāti [Pg.124] uccasaddena samānatthaṃ ekaṃ saddantaraṃ, seti etthāti sayanaṃ. Uccāsayanaṃ mahāsayanañca samaṇasārupparahitaṃ adhippetanti āha ‘‘pamāṇātikkantaṃ, akappiyattharaṇa’’nti. Āsandādiāsanañcettha sayanena saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Yasmā pana ādhāre paṭikkhitte tadādhārakiriyā paṭikkhittāva hoti, tasmā ‘‘uccāsayanamahāsayanā’’ icceva vuttaṃ, atthato pana tadupabhogabhūta nisajjānipajjanehi virati dassitāti daṭṭhabbā. Uccāsayanasayanamahāsayanasayanāti vā etasmiṃ atthe ekasesanayena ayaṃ niddeso kato yathā ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1). Āsanakiriyāpubbakattā sayanakiriyāya sayanaggahaṇeneva āsanaṃ gahitanti veditabbaṃ.

“Uccā” là một từ khác có cùng ý nghĩa với từ “ucca” (cao). “Sayanaṃ” là nơi người ta nằm (seti ettha). “Uccāsayanaṃ” (giường cao) và “mahāsayanaṃ” (giường lớn) được hiểu là những thứ không phù hợp với sa-môn, do đó ngài nói “pamāṇātikkantaṃ, akappiyattharaṇa” (vượt quá kích thước, vật trải không thích hợp). Nên thấy rằng các loại ghế ngồi như ghế bành (āsandi) v.v... cũng được bao gồm ở đây bởi từ “sayana” (giường/chỗ nằm). Hơn nữa, vì khi vật chứa (ādhāra) bị từ chối, hành động liên quan đến vật chứa đó cũng bị từ chối, do đó chỉ nói là “uccāsayanamahāsayanā”. Nhưng về mặt ý nghĩa, nên thấy rằng sự từ bỏ việc ngồi và nằm, vốn là hành động sử dụng chúng, đã được chỉ ra. Hoặc, sự giải thích này được thực hiện theo nguyên tắc “ekasesanayena” (chỉ giữ lại một từ đại diện) theo nghĩa “uccāsayanasayana-mahāsayanasayana” (nằm trên giường cao, nằm trên giường lớn), giống như trong câu “nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ” (do danh sắc làm duyên, sáu xứ sanh khởi). Vì hành động ngồi có trước hành động nằm, nên cần hiểu rằng qua việc đề cập đến “sayana” (nằm/giường), “āsana” (ngồi/ghế) cũng đã được bao gồm.

Aññehi gāhāpane upanikkhittasādiyane ca paṭiggahaṇattho labbhatīti āha ‘‘na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādīyatī’’ti. Atha vā tividhaṃ paṭiggahaṇaṃ kāyena vācāya manasā. Tattha kāyena paṭiggahaṇaṃ uggaṇhanaṃ, vācāya paṭiggahaṇaṃ uggahāpanaṃ, manasā paṭiggahaṇaṃ sādiyananti tividhampi paṭiggahaṇaṃ sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā gahetvā ‘‘paṭiggahaṇā’’ti vuttanti āha ‘‘neva naṃ uggaṇhātī’’tiādi. Esa nayo ‘‘āmakadhaññapaṭiggahaṇā’’tiādīsupi. Nīvārādiupadhaññassa sāliyādimūladhaññantogadhattā vuttaṃ ‘‘sattavidhassā’’ti. ‘‘Anujānāmi bhikkhave pañca vasāni bhesajjāni acchavasaṃ macchavasaṃ susukāvasaṃ sūkaravasaṃ gadrabhavasa’’nti (mahāva. 262) vuttattā idaṃ odissa anuññātaṃ nāma, tassa pana ‘‘kāle paṭiggahita’’nti (mahāva. 262) vuttattā paṭiggahaṇaṃ vaṭṭatīti āha ‘‘aññatra odissa anuññātā’’ti.

Ý nghĩa của sự thọ nhận cũng được hiểu qua việc bảo người khác nhận lấy và việc chấp thuận vật được đặt gần, nên ngài đã nói: “Không bảo nhận lấy, không chấp thuận vật được đặt gần.” Hoặc là, sự thọ nhận có ba loại: bằng thân, bằng lời nói, bằng ý. Trong đó, sự thọ nhận bằng thân là (tự mình) nhận lấy, sự thọ nhận bằng lời nói là bảo (người khác) nhận lấy, sự thọ nhận bằng ý là sự chấp thuận. Cả ba loại thọ nhận này được nêu chung hoặc theo phép tỉnh lược (ekasesanayena) mà được nói là “do sự thọ nhận,” nên ngài đã nói: “Vị ấy không tự mình nhận lấy...” v.v... Phương pháp này cũng (được áp dụng) trong các trường hợp như “do sự thọ nhận cốc loại sống.” Do các loại phụ cốc như lúa hoang được bao gồm trong các loại chính cốc như lúa Sāli, nên được nói là “của bảy loại.” Vì có lời dạy: “Này các Tỳ khưu, Ta cho phép năm loại mỡ làm thuốc: mỡ gấu, mỡ cá, mỡ cá sấu, mỡ heo, mỡ lừa” (Đại Phẩm, 262), nên đây được gọi là sự cho phép đặc biệt. Tuy nhiên, vì có lời dạy rằng “được thọ nhận trong thời,” nên việc thọ nhận là hợp lệ. Do đó, ngài đã nói: “ngoại trừ những thứ được cho phép đặc biệt.”

Akkamatīti nippīḷeti. Pubbabhāge akkamatīti sambandho. Hadayanti nāḷiādimānabhājanānaṃ abbhantaraṃ. Tilādīnaṃ nāḷiādīhi minanakāle ussāpitasikhāyeva sikhā, tassā bhedo hāpanaṃ. Kecīti sārasamāsācariyā, uttaravihāravāsino ca.

Akkamati có nghĩa là đè nén. Cần được liên kết là “đè nén ở phần đầu.” Hadaya là phần bên trong của các dụng cụ đo lường như ống đong v.v... Khi dùng ống đong v.v... để đo lường hạt mè v.v..., sikhā chính là phần ngọn được vun lên. Việc làm vỡ phần ngọn ấy là hāpana (làm cho giảm xuống). Keci (một số vị) là các vị luận sư của Sārasamāsa và các vị trú ở Uttaravihāra (Bắc Tự).

Vadhoti muṭṭhippahārakasātāḷanādīhi hiṃsanaṃ, viheṭhananti attho. Viheṭhanatthopi hi vadhasaddo dissati ‘‘attānaṃ vadhitvā vadhitvā’’tiādīsu (pāci. 880). Yathā hi appaṭiggahabhāvasāmaññe satipi pabbajitehi appaṭiggahitabbavatthuvisesabhāvasandassanatthaṃ itthikumāridāsidāsādayo vibhāgena vuttā[Pg.125], evaṃ parassaharaṇabhāvato adinnādānabhāvasāmaññe satipi tulākūṭādayo adinnādānavisesabhāvadassanatthaṃ vibhāgena vuttā, na evaṃ pāṇātipātapariyāyassa vadhassa punaggahaṇe payojanaṃ atthi. ‘‘Tattha sayaṅkāro, idha paraṃkāro’’ti ca na sakkā vattuṃ ‘‘kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā chappayogā’’ti ca vuttattā. Tasmā yathāvuttoyeva attho sundarataro. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vadhoti māraṇa’’nti vuttaṃ, tampi pothanameva sandhāyāti ca sakkā viññātuṃ māraṇa-saddassa vihiṃsanepi dissanato.

Vadha là sự làm hại bằng cách đánh bằng nắm tay, tát tai v.v...; nghĩa là sự não hại. Thật vậy, từ vadha cũng được thấy với ý nghĩa là não hại trong các trường hợp như “tự mình làm tổn hại, làm tổn hại” v.v... (Pācittiya, 880). Giống như, dù có tính chất chung là không thể thọ nhận, nhưng các đối tượng như phụ nữ, thiếu nữ, nam nữ nô tỳ v.v... vẫn được nêu riêng để chỉ rõ các loại vật đặc biệt mà người xuất gia không nên thọ nhận; cũng vậy, dù có tính chất chung là lấy của không cho do hành vi chiếm đoạt tài sản của người khác, nhưng các hành vi như gian lận cân đo v.v... vẫn được nêu riêng để chỉ rõ các loại đặc biệt của việc lấy của không cho. Tương tự, không có ích lợi gì trong việc đề cập lại vadha, một từ đồng nghĩa với sát sanh. Và cũng không thể nói rằng: “Ở đó là tự mình làm, ở đây là bảo người khác làm,” vì đã có lời dạy rằng: “Tư tâm phát sinh sự tác động của thân và lời nói có sáu cách tác động.” Do đó, ý nghĩa như đã nêu là tốt đẹp hơn. Tuy nhiên, trong Chú giải có nói: “Vadha là sự giết,” điều này cũng có thể được hiểu là chỉ nhắm đến việc đả thương, vì từ māraṇa (sự giết) cũng được thấy với ý nghĩa là sự làm hại.

Ettāvatāti ‘‘pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādinā ‘‘chedana…pe… sahasākārā paṭivirato’’ti etaparimāṇena pāṭhena. Antarābhedaṃ aggahetvā pāḷiyaṃ āgatanayena chabbīsatisikkhāpadasaṅgahaṃ yebhuyyena sikkhāpadānaṃ avibhattattā cūḷasīlaṃ nāma. Desanāvasena hi idha cūḷamajjhimādibhāvo adhippeto, na dhammavasena. Tathā hi idha saṅkhittena uddiṭṭhānaṃ sikkhāpadānaṃ avibhattānaṃ vibhajanavasena majjhimasīladesanā pavattā. Tenevāha ‘‘majjhimasīlaṃ vitthārento’’ti.

Ettāvatā (chừng ấy) là bằng đoạn văn có chừng mực này: bắt đầu bằng “từ bỏ sát sanh...” cho đến “...từ bỏ các hành vi hung bạo.” Không kể đến các chi phần bên trong, theo cách trình bày trong Pāli, đây là sự tổng hợp của hai mươi sáu học giới. Vì các học giới phần lớn không được phân chia, nên được gọi là Tiểu Giới (Cūḷasīla). Ở đây, sự phân chia thành Tiểu, Trung v.v... là xét theo phương diện thuyết giảng, chứ không phải xét theo phương diện pháp. Thật vậy, bài thuyết giảng về Trung Giới được tiến hành bằng cách phân tích các học giới chưa được phân chia đã được nêu một cách tóm tắt ở đây. Do đó, ngài đã nói: “khi trình bày chi tiết về Trung Giới.”

Cūḷasīlavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Giải Thích Tiểu Giới Đã Dứt.

Majjhimasīlavaṇṇanā

Giải Thích Trung Giới

11. Tattha yathāti opammatthe nipāto. Vāti vikappanatthe. Panāti vacanālaṅkāre. Eketi aññe. Bhontoti sādhūnaṃ piyasamudāhāro. Sādhavo hi pare ‘‘bhonto’’ti vā, ‘‘devānaṃ piyā’’ti vā ‘‘āyasmanto’’ti vā samālapanti. Yaṃ kiñci pabbajjaṃ upagatā samaṇā. Jātimattena brāhmaṇā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ussāhaṃ katvā mama vaṇṇaṃ vadamānopi puthujjano ‘‘pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato’’tiādinā parānuddesikanayena vā yathā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇabhāvaṃ paṭijānamānā, parehi ca tathāsambhāviyamānā tadanurūpapaṭipattiṃ ajānanato, asamatthato ca na abhisambhuṇanti, na evamayaṃ, ayaṃ pana samaṇo gotamo sabbathāpi samaṇasāruppapaṭipadaṃ pūresiyevāti evaṃ aññuddesikanayena vā sabbathāpi ācārasīlamattameva vadeyyuṃ, na taduttarinti.

11. Trong đó, yathā là một bất biến từ có nghĩa là so sánh. Vā có nghĩa là lựa chọn. Pana là để trang nghiêm lời nói. Eke là những người khác. Bhonto là cách xưng hô thân mật của những người tốt. Thật vậy, những người tốt thường xưng hô với người khác là “bhonto” (này các hiền hữu), hoặc “devānaṃ piyā” (này các vị được chư thiên yêu mến), hoặc “āyasmanto” (này các hiền giả). Những vị đã thực hành bất kỳ hình thức xuất gia nào là samaṇā (sa-môn). Những vị chỉ do sanh mà có là brāhmaṇā (bà-la-môn). Điều này được nói như sau: “Dù là một kẻ phàm phu, khi cố gắng tán thán ta, cũng chỉ có thể nói về giới hạnh mà thôi, không thể nói gì cao hơn, hoặc theo cách gián tiếp (parānuddesikanayena) bằng những lời như ‘từ bỏ sát sanh, tránh xa sát sanh...’ v.v..., hoặc theo cách trực tiếp (aññuddesikanayena) như vầy: ‘Trong khi một số sa-môn, bà-la-môn đáng kính tự nhận mình là sa-môn, bà-la-môn, và cũng được người khác xem là như vậy, nhưng do không biết hoặc không có khả năng, họ đã không thực hành được pháp hành tương xứng. Vị này thì không như vậy. Sa-môn Gotama này đã hoàn toàn viên mãn con đường thực hành xứng đáng của một sa-môn.’ Dù bằng cách nào, họ cũng chỉ nói về giới hạnh mà thôi, chứ không nói gì cao hơn.”

Bījagāmabhūtagāmasamārambhapade [Pg.126] saddakkamena appadhānabhūtopi bījagāmabhūtagāmo niddisitabbatāya padhānabhāvaṃ paṭilabhati. Añño hi saddakkamo añño atthakkamoti āha ‘‘katamo so bījagāmabhūtagāmo’’ti. Tasmiñhi vibhatte tabbisayatāya samārambhopi vibhattova hotīti. Tenevāha bhagavā ‘‘mūlabīja’’ntiādi. Mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ, mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabījaṃ. Sesesupi eseva nayo. Phaḷubījanti pabbabījaṃ. Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhaṇasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasaṃsiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bījabīja’’nti. ‘‘Rūparūpaṃ, dukkhadukkha’’nti (saṃ. ni. 4.327) ca yathā. Kasmā panettha bījagāmabhūtagāmaṃ pucchitvā bījagāmo eva vibhattoti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Nanu avocumha ‘‘mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ, mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabījanti’’. Tattha purimena bījagāmo niddiṭṭho, dutiyena bhūtagāmo, duvidhopesa sāmaññaniddesena, mūlabījañca mūlabījañca mūlabījanti ekasesanayena vā pāḷiyaṃ niddiṭṭhoti veditabbo. Tenevāha ‘‘sabbañheta’’ntiādi.

Trong câu về việc cố ý làm hại các loại thảo mộc và sinh vật, theo thứ tự của từ ngữ, mặc dù không phải là chính yếu, nhưng bījagāmabhūtagāma (các loại thảo mộc và sinh vật) lại trở thành chính yếu vì cần được chỉ ra. Vì rằng thứ tự của từ ngữ là một, thứ tự của ý nghĩa là một khác, nên đã nói: “Thế nào là các loại thảo mộc và sinh vật ấy?”. Bởi vì khi điều ấy được phân tích, do là đối tượng của điều ấy nên việc cố ý làm hại cũng được phân tích. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “mūlabīja (hạt giống từ rễ)” v.v... Rễ chính là hạt giống là mūlabīja. Hoặc, rễ là hạt giống của nó nên cũng là mūlabīja. Ở các trường hợp còn lại, phương pháp này cũng tương tự. Phaḷubīja (hạt giống từ đốt) tức là pabbabīja (hạt giống từ đốt). Do sự kết hợp của các duyên khác, do là nguyên nhân đặc biệt cho sự sanh khởi của quả tương tự, từ bīja (hạt giống) được xác lập trong ý nghĩa quả có lõi, có khả năng nảy mầm. Để thành tựu ý nghĩa đó, từ này cũng được dùng cho một số trường hợp như rễ v.v... Để phân biệt với rễ v.v..., nó được nói một cách đặc biệt bằng một từ bīja là “bījabīja (hạt giống chính)”. Giống như trong các trường hợp “rūparūpaṃ (sắc chính), dukkhadukkhaṃ (khổ chính)”. Tại sao ở đây, sau khi hỏi về bījagāmabhūtagāma (các loại thảo mộc và sinh vật), chỉ có bījagāma (các loại thảo mộc) được phân tích? Điều này không nên được hiểu như vậy. Chẳng phải chúng tôi đã nói: “Rễ chính là hạt giống là mūlabīja. Hoặc, rễ là hạt giống của nó nên cũng là mūlabīja”? Ở đó, với cách giải thích trước, bījagāma được chỉ ra; với cách sau, bhūtagāma được chỉ ra. Cả hai loại này được chỉ ra bằng cách nêu chung chung. Hoặc nên hiểu rằng trong Pāli, nó được chỉ ra theo phương pháp ekasesa (lược bỏ một từ đồng dạng) là mūlabījañca mūlabījañca thành mūlabīja. Do đó, đã nói: “Tất cả những điều này” v.v...

12. ‘‘Sannidhikatassā’’ti etena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti ettha kāra-saddassa kammatthataṃ dasseti. Yathā vā ‘‘ācayaṃgamino’’ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ācayagāmino’’ti (dha. sa. 10) niddeso kato, evaṃ ‘‘sannidhikāraṃ paribhoga’’nti vattabbe anunāsikalopena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti vuttaṃ, sannidhiṃ katvā paribhoganti attho.

12. Bằng câu “của việc đã được cất giữ”, điều này cho thấy rằng trong câu “việc thọ dụng đồ cất giữ”, từ kāra có ý nghĩa là đối tượng của hành động. Hoặc giống như khi đáng lẽ phải nói là “ācayaṃgamino”, thì lại được chỉ ra là “ācayagāmino” do sự lược bỏ âm mũi, tương tự như vậy, khi đáng lẽ phải nói là “sannidhikāraṃ paribhoga”, thì lại được nói là “sannidhikāraparibhoga” do sự lược bỏ âm mũi. Ý nghĩa là, sau khi đã cất giữ rồi thọ dụng.

Sammā kilese likhatīti sallekho, suttantanayena paṭipatti. Pariyāyati kappīyatīti pariyāyo, kappiyavācānusārena paṭipatti. Kilesehi āmasitabbato āmisaṃ, yaṃ kiñci upabhogārahaṃ vatthu. Tenevāha ‘‘āmisanti vuttāvasesa’’nti. Nayadassanañhetaṃ sannidhivatthūnaṃ. Udakakaddameti udake ca kaddame ca. Acchathāti nisīdatha. Gīvāyāmakanti gīvaṃ āyamitvā, yathā ca bhutte atibhuttatāya gīvā āyamitabbāva hoti, evanti attho. Catubhāgamattanti kuḍubamattaṃ. ‘‘Kappiyakuṭiya’’ntiādi vinayavasena vuttaṃ.

Gọt giũa phiền não một cách chân chánh là sallekha (sự gọt giũa), là sự thực hành theo phương pháp của Kinh tạng. Được cho phép, được làm cho thích hợp là pariyāya (phương tiện), là sự thực hành theo lời nói thích hợp. Vì có thể bị phiền não chạm đến nên gọi là āmisa (vật chất), là bất cứ vật gì đáng để thọ dụng. Do đó, đã nói: “āmisa là những gì còn lại sau khi đã nói”. Đây là sự trình bày phương pháp về các vật được cất giữ. Udakakaddame là trong nước và trong bùn. Acchatha là hãy ngồi. Gīvāyāmaṃ là vươn cổ ra. Ý nghĩa là, giống như sau khi ăn, do ăn quá no nên cổ phải vươn ra, cũng vậy. Catubhāgamattaṃ là một phần tư, tức là một kuḍuba. Câu “kappiyakuṭiya (cốc liêu thích hợp)” v.v... được nói theo phương diện của Luật tạng.

13. Ettakampīti [Pg.127] vinicchayavicāraṇāvatthukittanampi. Payojanamattamevāti padatthayojanamattameva. Yassa pana padassa vitthārakathaṃ vinā na sakkā attho viññātuṃ, tattha vitthārakathāpi padatthasaṅgahameva gacchati. Kutūhalavasena pekkhitabbato pekkhā, naṭasatthavidhinā naṭānañca payogo. Naṭasamūhena pana janasamūhe karaṇavasena ‘‘naṭasamajja’’nti vuttaṃ, sārasamāse ‘‘pekkhā maha’’nti vuttaṃ. Ghanatāḷaṃ nāma daṇḍamayatāḷaṃ, silāsalākatāḷaṃ vā. Eketi sārasamāsācariyā, uttaravihāravāsino ca. Yathā cettha, evaṃ ito paresupi ‘‘eke’’ti āgataṭṭhānesu. Caturassaambaṇakatāḷaṃ nāma rukkhasāradaṇḍādīsu yena kenaci caturassaambaṇakaṃ katvā catūsu passesu cammena onandhitvā katavāditaṃ. Abbhokkiraṇaṃ raṅgabalīkaraṇaṃ, yā ‘‘nandī’’ti vuccati. Sobhanakaranti sobhanakaraṇaṃ, ‘‘sobhanagharaka’’nti sārasamāse vuttaṃ. Caṇḍālānamidanti caṇḍālaṃ. Sāṇe udakena temetvā aññamaññaṃ ākoṭanakīḷā sāṇadhovanaṃ. Indajālenāti aṭṭhidhovanamantaṃ parijappitvā yathā pare aṭṭhīniyeva passanti, evaṃ tacādīnaṃ antaradhāpanamāyāya. Sakaṭabyūhādīti ādi-saddena cakkapadumakaḷīrabyūhādiṃ saṅgaṇhāti.

13. “Ngay cả chừng ấy” là ngay cả việc kể ra các đề tài để phán quyết và xem xét. “Chỉ là sự hữu ích” là chỉ mức độ liên kết ý nghĩa của từ. Tuy nhiên, đối với từ nào mà không thể hiểu được ý nghĩa nếu không có lời giải thích chi tiết, thì ở đó lời giải thích chi tiết cũng được bao gồm trong việc thu thập ý nghĩa của từ. Vì được xem với sự tò mò nên gọi là pekkhā (cuộc trình diễn), là sự biểu diễn của các vũ công. Tuy nhiên, do nhóm vũ công thực hiện trong đám đông nên được gọi là “naṭasamajja (hội hè của vũ công)”. Trong sách Sārasamāsa, nó được gọi là “pekkhā maha (lễ hội trình diễn)”. Ghanatāḷaṃ là phách làm bằng gậy, hoặc phách làm bằng thanh đá. “Một số vị” là các vị thầy của sách Sārasamāsa và các vị ở Uttaravihāra. Giống như ở đây, cũng vậy ở những nơi khác sau này có từ “một số vị”. Caturassaambaṇakatāḷaṃ là một loại nhạc cụ được làm bằng cách tạo một cái hộp vuông từ bất cứ thứ gì như gậy gỗ cứng, rồi bọc da ở bốn mặt. Abbhokkiraṇaṃ là việc cúng tế trên sân khấu, được gọi là “nandī”. Sobhanakaraṃ là việc trang trí, trong sách Sārasamāsa được gọi là “sobhanagharaka (nhà trang trí)”. “Của những người hạ tiện” là caṇḍālaṃ (thuộc về người hạ tiện). Sāṇadhovanaṃ là trò chơi đập vào nhau sau khi làm ướt vải gai bằng nước. “Bằng ảo thuật của Indra” là bằng ảo thuật làm biến mất da thịt v.v... để người khác chỉ thấy xương, sau khi đã trì tụng thần chú rửa xương. “Trận đồ xe bò v.v...”, bằng từ ādi (v.v...) bao gồm các trận đồ bánh xe, hoa sen, chồi non v.v...

14. Padānīti sārīnaṃ patiṭṭhānaṭṭhānāni. Dasapadaṃ nāma dvīhi pantīhi vīsatiyā padehi kīḷanajūtaṃ. Pāsakaṃ vuccati chasu passesu ekekaṃ yāva chakkaṃ dassetvā katakīḷanakaṃ, taṃ vaḍḍhetvā yathāladdhaṃ ekakādivasena sāriyo apanentā upanentā ca kīḷanti. Ghaṭena kīḷā ghaṭikāti eke. Bahūsu salākāsu visesarahitaṃ ekaṃ salākaṃ gahetvā tāsu pakkhipitvā puna tasseva uddharaṇaṃ salākahatthanti eke. Paṇṇena vaṃsākārena katā nāḷikā. Tenevāha ‘‘taṃ dhamantā’’ti. ‘‘Pucchantassa mukhāgataṃ akkharaṃ gahetvā naṭṭhamutti lābhālābhādijānanakīḷā akkharikā’’tipi vadanti. ‘‘Vāditānurūpaṃ naccanaṃ gāyanaṃ vā yathāvajjaṃ’’ tipi vadanti. ‘‘Evaṃ kate jayo bhavissati, aññathā parājayo’’ti jayaparājaye purakkhatvā payogakaraṇavasena parihārapathādīnampi jūtapamādaṭṭhānabhāvo veditabbo. Paṅgacīrādīhipi vaṃsādīhi kātabbakiccasiddhiasiddhijayaparājayāvaho payogo vuttoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yathāvajja’’nti ca [Pg.128] kāṇādīhi sadisatākāradassanehi jayaparājayavasena jūtakīḷitabhāvena vuttaṃ.

14. “Các ô cờ” là những nơi đặt các quân cờ. Dasapadaṃ là trò cờ bạc được chơi với hai mươi ô cờ theo hai hàng. Pāsakaṃ được gọi là trò chơi được thực hiện bằng cách hiển thị từ một đến sáu trên sáu mặt (của xúc xắc), họ chơi bằng cách di chuyển quân cờ ra và vào tùy theo số một v.v... nhận được sau khi gieo nó. Một số vị nói rằng ghaṭikā là trò chơi với cái bình. Một số vị nói rằng salākahatthaṃ là việc lấy một que không có gì đặc biệt trong số nhiều que, bỏ nó vào trong đó, rồi lại rút chính que đó ra. Cái ống sáo được làm bằng lá theo hình dạng ống tre. Do đó, đã nói: “thổi cái đó”. Người ta cũng nói rằng: “Akkharikā là trò chơi biết được được mất, lợi hại v.v... bằng cách lấy chữ cái phát ra từ miệng của người hỏi”. Người ta cũng nói rằng: “Yathāvajjaṃ là việc nhảy múa hoặc ca hát phù hợp với nhạc cụ được chơi”. Nên hiểu rằng ngay cả những việc như đi vòng tránh cũng là nơi chốn của cờ bạc và sự dể duôi, do việc thực hiện hành động với sự đặt nặng vào thắng thua rằng: “Làm thế này sẽ thắng, làm cách khác sẽ thua”. Nên thấy rằng việc thực hành mang lại thành công hay thất bại, thắng hay thua trong công việc phải làm với các vật như mảnh vải của người què, cây tre v.v... cũng được nói đến. Và “yathāvajjaṃ” được nói đến như là trò cờ bạc theo phương diện thắng thua bằng cách thể hiện các hình dạng tương tự như người chột mắt v.v...

15. Vāḷarūpānīti āharimāni vāḷarūpāni. ‘‘Akappiyamañcova pallaṅko’’ti sārasamāse. Vānavicittanti bhitticchadādivasena vānena vicitraṃ. Rukkhatūlalatātūlapoṭakītūlānaṃ vasena tiṇṇaṃ tūlānaṃ. Uddalomiyaṃ kecīti sārasamāsācariyā, uttaravihāravāsino ca. Tathā ekantalomiyaṃ. Koseyyakaṭṭissamayanti koseyyakassaṭamayaṃ. Suddhakoseyyanti ratanaparisibbanarahitaṃ. ‘‘Ṭhapetvā tūlika’’nti etena ratanaparisibbanarahitāpi tūlikā na vaṭṭatīti dīpeti. ‘‘Ratanaparisibbitānī’’ti iminā yāni ratanaparisibbitāni, tāni bhūmattharaṇavasena, yathānurūpaṃ mañcapīṭhādīsu ca upanetuṃ vaṭṭatīti dīpitaṃ hoti. Ajinacammehīti ajinamigacammehi. Tāni kira cammāni sukhumāni, tasmā dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbanti. Tena vuttaṃ ‘‘ajinappaveṇī’’ti. Vuttanayenāti vinaye vuttanayena.

15. Vāḷarūpāni có nghĩa là các hình thú dữ có thể mang đi được. Trong Sārasamāsa, (câu) “giường dài cũng là giường không thích hợp”. Vānavicittaṃ có nghĩa là được trang trí bằng các vật đan kết trên tường, trần nhà, v.v. Ba loại bông gòn là bông gòn từ cây, bông gòn từ dây leo, và bông gòn từ cây poṭakī. Một số vị, tức là các vị luận sư Sārasamāsa và các vị trú ở Uttaravihāra, (giải thích) là lông cừu. Tương tự như vậy đối với lông một bên. Koseyyakaṭṭissayam có nghĩa là có viền bằng lụa. Suddhakoseyyaṃ có nghĩa là không có viền bằng bảo vật. Bằng câu “ngoại trừ nệm”, điều này chỉ ra rằng ngay cả nệm không có viền bằng bảo vật cũng không được phép. Bằng câu “được viền bằng bảo vật”, điều này được chỉ ra rằng những vật được viền bằng bảo vật thì được phép sử dụng làm thảm trải sàn và, tùy theo trường hợp, trên giường, ghế, v.v. Ajinacammehi có nghĩa là bằng da của loài thú ajina. Nghe nói rằng những tấm da đó mềm mại, vì vậy chúng được may thành hai hoặc ba lớp. Do đó, được nói là “tấm da thú”. Vuttanayena có nghĩa là theo phương pháp đã được nói trong Luật tạng.

16. Alaṅkārañjanameva na bhesajjaṃ maṇḍanānuyogassa adhippetattā. Mālā-saddo sāsane suddhapupphesupi niruḷhoti āha ‘‘baddhamālā vā’’ti. Mattikakakkanti osadhehi abhisaṅkhataṃ yogamattikakakkaṃ. Caliteti kupite. Lohite sannisinneti duṭṭhalohite khīṇe.

16. Chỉ là thuốc vẽ mắt để trang điểm, không phải là thuốc chữa bệnh, vì nó được hiểu là việc chuyên tâm trang điểm. Từ “vòng hoa” trong giáo pháp cũng được dùng cho những bông hoa đơn thuần, nên ngài nói “hoặc vòng hoa đã kết”. Mattikakakkaṃ là bột đất sét y học được pha chế với các loại dược thảo. Calite có nghĩa là khi nổi giận. Lohite sannisinne có nghĩa là khi máu xấu đã hết.

17. Duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ, saggamaggo mokkhamaggo ca. Taṃ niyyānaṃ arahati, niyyāne vā niyuttā, niyyānaṃ vā phalabhūtaṃ etissā atthīti niyyānikā, vacīduccaritasaṃkilesato niyyātīti vā ī-kārassa rassattaṃ, ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā niyyānikā, cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi. Tappaṭipakkhato aniyyānikā, tassā bhāvo aniyyānikattaṃ, tasmā aniyyānikattā. Tiracchānabhūtāti tirokaraṇabhūtā. Kammaṭṭhānabhāveti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve. Saha atthenāti sātthakaṃ, hitapaṭisaṃyuttanti attho. Visikhāti gharasanniveso, visikhāgahaṇena ca tannivāsino gahitā ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya. Tenevāha ‘‘sūrā samatthā’’ti, ‘‘saddhā pasannā’’ti ca. Kumbhaṭṭhānāpadesena [Pg.129] kumbhadāsiyo vuttāti āha ‘‘kumbhadāsīkathā vā’’ti. Uppattiṭhitisambhārādivasena lokaṃ akkhāyatīti lokakkhāyikā.

17. Niyyānaṃ là cái mà nhờ đó người ta thoát ra khỏi khổ cảnh và luân hồi; đó là con đường đến cõi trời và con đường giải thoát. Niyyānikā là (lời nói) xứng đáng với sự thoát ra đó, hoặc chuyên tâm vào sự thoát ra, hoặc có sự thoát ra làm kết quả; hoặc là (lời nói) thoát ra khỏi sự ô nhiễm của lời nói ác hạnh, bằng cách rút ngắn nguyên âm ī, và biến ya-kāra thành ka-kāra, (tạo thành) niyyānikā; đó là sự kiêng cữ lời nói vô ích cùng với tác ý. Trái ngược với điều đó là aniyyānikā; bản chất của nó là aniyyānikattaṃ; do đó, do tính không hướng thượng. Tiracchānabhūtā có nghĩa là trở thành chướng ngại. Kammaṭṭhānabhāve có nghĩa là trong việc tu tập đề mục thiền Tứ Thánh Đế liên quan đến tính vô thường. Saha atthena là sātthakaṃ; nghĩa là liên quan đến lợi ích. Visikhā là khu dân cư; và bằng cách dùng từ “đường phố”, những người sống ở đó được hiểu ngầm, giống như trong các câu như “làng đã đến”. Do đó, ngài nói “những người dũng cảm, có khả năng” và “những người có đức tin, trong sạch”. Bằng cách đề cập đến nơi đặt bình nước, những người nữ tỳ lấy nước được nói đến, nên ngài nói “hoặc câu chuyện về những người nữ tỳ lấy nước”. Lokakkhāyikā là (câu chuyện) kể về thế gian theo các khía cạnh như sự khởi sinh, sự tồn tại, các yếu tố cấu thành, v.v.

18. Sahitanti pubbāparāviruddhaṃ.

18. Sahitaṃ có nghĩa là không mâu thuẫn trước sau.

19. Dūtassa kammaṃ dūteyyaṃ, tassa kathā dūteyyakathā.

19. Công việc của người đưa tin là dūteyyaṃ, câu chuyện về việc ấy là dūteyyakathā.

20. Tividhenāti sāmantajappanairiyāpathasannissitapaccayapaṭisevanabhedato tippakārena. Vimhāpayantīti ‘‘aho acchariyapuriso’’ti attani paresaṃ vimhayaṃ uppādenti. Lapantīti attānaṃ, dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti, evaṃ ukkācetvā kathenti. Nimittena caranti, nimittaṃ vā karontīti nemittikā nimittanti ca paresaṃ paccaya dānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ vuccati. Nippiṃsantīti nippesā, nippesāyeva nippesikā, nippesoti ca saṭhapuriso viya lābhasakkāratthaṃ akkosakhuṃsanuppaṇḍanaparapiṭṭhimaṃsikatādi.

20. Tividhena có nghĩa là theo ba loại, phân biệt theo cách nói bóng gió, cách dựa vào oai nghi, và cách thọ dụng vật dụng. Vimhāpayanti có nghĩa là họ làm phát sinh sự kinh ngạc nơi người khác về bản thân mình, (khiến họ nghĩ) “Ồ, một người phi thường!”. Lapanti có nghĩa là họ tâng bốc bản thân hoặc người thí chủ, nói năng một cách xảo trá để người đó dâng cúng một thứ gì đó. Nemittikā là những người hành động bằng dấu hiệu hoặc tạo ra dấu hiệu; và nimittaṃ được gọi là hành động của thân và khẩu làm phát sinh ý niệm cúng dường vật dụng nơi người khác. Nippesā là những người ép buộc; nippesā chính là nippesikā; và nippeso là việc mắng nhiếc, đe dọa, chế giễu, nói xấu sau lưng, v.v., vì lợi lộc và danh vọng, giống như một kẻ xảo trá.

Majjhimasīlavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Trung Giới đã hoàn tất.

Mahāsīlavaṇṇanā

Phần giải về Đại Giới

21. Aṅgāni ārabbha pavattattā aṅgasahacaritaṃ satthaṃ ‘‘aṅga’’nti vuttaṃ. Nimittanti etthāpi eseva nayo. Keci pana ‘‘aṅganti aṅgavikāra’’nti vadanti, paresaṃ aṅgavikāradassanenāpi lābhālābhādivijjāti. Paṇḍurājāti dakkhiṇāmadhurādhipati. ‘‘Mahantāna’’nti etena appakaṃ nimittaṃ, mahantaṃ nimittaṃ uppātoti dasseti. Idaṃ nāma passatīti yo vasabhaṃ kuñjaraṃ pāsādaṃ pabbataṃ vā āruḷhaṃ supine attānaṃ passati, tassa idaṃ nāma phalaṃ hotīti. Supinakanti supinasatthaṃ. Aṅgasampattivipattidassanamattena ādisanaṃ vuttaṃ ‘‘aṅga’’nti iminā, ‘‘lakkhaṇa’’nti iminā pana mahānubhāvatānipphādakaaṅgalakkhaṇavisesadassanenāti ayametesaṃ visesoti. Ahateti nave. Ito paṭṭhāyāti devarakkhasamanussādibhedena vividhavatthabhāge ito vā etto vā sañchinne idaṃ nāma bhogādi hotīti. Dabbihomadīni [Pg.130] homassupakaraṇādivisesehi phalavisesadassanavasena pavattāni. Aggihomaṃ vuttāvasesasādhanavasena pavattaṃ homaṃ. Aṅgalaṭṭhinti sarīraṃ. Abbhino satthaṃ abbheyyaṃ, māsurakkhena kato gantho māsurakkho. Bhūrivijjā sassabuddhikaraṇavijjāti sārasamāse. Sapakkhaka…pe… catuppadānanti piṅgalamakkhikādisapakkhaka gharagolikādiapakkhakadevamanussakoñcādidvipadakakaṇṭakajambukādicatuppadānaṃ.

21. Khoa học liên quan đến các bộ phận cơ thể, vì nó diễn ra liên quan đến các bộ phận cơ thể, được gọi là “aṅga”. Ở đây, đối với “nimitta”, cũng theo cách tương tự. Tuy nhiên, một số người nói “aṅga là sự biến dạng của các bộ phận cơ thể”, (nghĩa là) khoa học về lợi lộc và bất lợi qua việc nhìn thấy sự biến dạng các bộ phận cơ thể của người khác. Vua Paṇḍu là chúa tể của Madhurā ở phương nam. Bằng từ “của những vật lớn”, điều này cho thấy rằng một điềm báo nhỏ là nimitta, một điềm báo lớn là uppāta. “Thấy điều này” có nghĩa là: người nào thấy mình trong giấc mơ đang cưỡi bò đực, voi, lâu đài hoặc núi, thì người đó sẽ có kết quả như thế này. Supinaṃ là khoa học về giấc mơ. Sự tiên đoán chỉ bằng cách nhìn thấy sự hoàn hảo hay khiếm khuyết của các bộ phận cơ thể được gọi bằng từ “aṅga”; còn bằng từ “lakkhaṇa”, (sự tiên đoán) là bằng cách nhìn thấy các đặc điểm đặc biệt của các bộ phận cơ thể tạo ra năng lực vĩ đại. Đây là sự khác biệt giữa chúng. Ahate có nghĩa là mới. “Từ đây trở đi” có nghĩa là: khi các phần của các vật thể khác nhau, được phân biệt là chư thiên, dạ xoa, con người, v.v., bị cắt từ bên này hay bên kia, thì sẽ có của cải, v.v. như thế này. “Cúng dường bằng muỗng”, v.v., diễn ra theo cách nhìn thấy các kết quả đặc biệt thông qua các dụng cụ cúng dường đặc biệt, v.v. “Cúng dường lửa” là sự cúng dường diễn ra bằng các phương tiện còn lại chưa được đề cập. Aṅgalaṭṭhiṃ là cơ thể. Khoa học về bầu trời là abbheyyaṃ; cuốn sách do Māsurakkha viết là māsurakkho. Trong Sārasamāsa, bhūrivijjā là khoa học làm cho mùa màng phát triển. “Của các loài có cánh... v.v... bốn chân” nghĩa là của các loài có cánh như ruồi vàng, v.v., các loài không có cánh như thằn lằn nhà, v.v., các loài hai chân như chư thiên, người, chim diệc, v.v., và các loài bốn chân như chó rừng gai, v.v.

23. ‘‘Asukadivase’’ti ‘‘pakkhassa dutiye tatiye’’tiādi tithivasena vuttaṃ. Asukanakkhattenāti rohiṇīādinakkhattayogavasena.

23. “Vào ngày này” được nói theo ngày tháng (tithi), chẳng hạn như “vào ngày thứ hai, thứ ba của nửa tháng”. “Bởi chòm sao này” là theo sự kết hợp với các chòm sao như Rohiṇī, v.v.

24. Ukkānaṃ patananti ukkobhāsānaṃ patanaṃ. Vātasaṅghātesu hi vegena aññamaññaṃ saṅghaṭṭentesu dīpakobhāso viya obhāso uppajjitvā ākāsato patati, tatthāyaṃ ukkāpātavohāro. Avisuddhatā abbhamahikādīhi.

24. Ukkānaṃ patanaṃ là sự rơi của các ánh sáng thiên thạch. Thật vậy, khi các luồng gió va chạm vào nhau với tốc độ cao, một ánh sáng giống như ánh sáng của ngọn đèn phát sinh và rơi từ trên trời; ở đây, đây là cách dùng từ “sự rơi của thiên thạch”. Avisuddhatā là do mây, sương mù, v.v.

25. Dhārānupavecchanaṃ vassanaṃ. Hatthena adhippetaviññāpanaṃ hatthamuddā, taṃ pana aṅgulisaṅkocanena gaṇanāyeva. Pārasika milakkhakādayo viya navantavasena gaṇanā acchiddakagaṇanā. Saṭuppādanādīti ādi-saddena vokalanabhāgahārādike saṅgaṇhāti. Cintāvasenāti vatthuṃ anusandhiñca sayameva cirena cintetvā karaṇavasena cintākavi veditabbo, kiñci sutvā sutena assutaṃ anusandhetvā karaṇavasena sutakavi, kañci atthaṃ upadhāretvā tassa saṅkhipanavitthāraṇādivasena atthakavi, yaṃ kiñci parena kataṃ kabbaṃ nāṭakaṃ vā disvā taṃ sadisameva aññaṃ attano ṭhānuppattikapaṭibhānena karaṇavasena paṭibhānakavi veditabbo.

25. Dhārānupavecchanaṃ là đoán mưa. Hatthamuddā là việc làm cho biết ý định bằng tay, nhưng đó chỉ là việc đếm bằng cách co ngón tay. Acchiddakagaṇanā là việc đếm không sai sót, là cách đếm theo từng chín (cửu chương) giống như người Ba Tư, người man di, v.v... Trong câu ‘Saṭuppādanādi’ (làm trò lừa bịp, v.v...), từ ‘ādi’ (v.v...) bao gồm các phép tính như cộng, chia, v.v... Về ‘cintāvasena’ (do suy tư), nên hiểu nhà thơ tư duy (cintākavi) là người sáng tác sau khi tự mình suy ngẫm lâu dài về đề tài và sự liên kết; nhà thơ học hỏi (sutakavi) là người sáng tác sau khi nghe điều gì đó rồi dùng điều đã nghe để liên kết với điều chưa nghe; nhà thơ ý nghĩa (atthakavi) là người sáng tác dựa trên việc tóm tắt, mở rộng, v.v... một ý nghĩa nào đó đã được xem xét; nhà thơ ứng khẩu (paṭibhānakavi) là người sáng tác một tác phẩm khác tương tự sau khi thấy một bài thơ hay vở kịch do người khác làm, bằng tài ứng đối tại chỗ của chính mình.

26. Pariggahabhāvena dārikāya gaṇhāpanaṃ āvāhanaṃ. Tathā dāpanaṃ vivāhanaṃ. Desantare diguṇatiguṇādigahaṇavasena bhaṇḍappayojanaṃ payogo. Tattha vā aññattha vā yathākālaparicchedaṃ vaḍḍhigahaṇavasena payojanaṃ uddhāro. ‘‘Bhaṇḍamūlarahitānaṃ vāṇijjaṃ katvā ettakenudayena saha mūlaṃ dethāti dhanadānaṃ payogo, tāvakālikadānaṃ uddhāro’’ti ca vadanti. Tīhi kāraṇehīti ettha vātena, pāṇakehi vā gabbhe vinassante na purimakammunā okāso kato, tappaccayā kammaṃ vipaccati. Sayameva [Pg.131] pana kammunā okāse kate na ekantena vāto pāṇakā vā apekkhitabbāti kammassa visuṃ kāraṇabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Nibbāpanīyanti upasamakaraṃ. Paṭikammanti yathā te na khādanti, tathā paṭikaraṇaṃ. Parivattanatthanti āvudhādinā saha ukkhittahatthassa ukkhipanavasena parivattanatthaṃ. Icchitatthassa devatāya kaṇṇe kathanavasena jappanaṃ kaṇṇajappananti. Ādiccapāricariyāti karavīramālāhi pūjaṃ katvā sakaladivasaṃ ādiccābhimukhāvaṭṭhānena ādiccassa paricaraṇaṃ. ‘‘Siravhāyana’’nti keci paṭhanti, tassatthomantaṃ parijappitvā sirasā icchitassa atthassa avhāyananti.

26. Āvāhanaṃ là việc khiến cho nhận lấy người con gái với ý nghĩa là thu nhận. Tương tự, vivāhanaṃ là việc gả đi. Payogo là việc cho vay hàng hóa ở xứ khác để nhận lại gấp đôi, gấp ba, v.v... Uddhāro là việc cho vay ở nơi đó hay nơi khác để nhận tiền lời theo thời hạn quy định. Và họ cũng nói rằng: ‘Payogo là việc cho tiền và nói rằng: ‘Sau khi kinh doanh cho những người không có vốn, hãy trả lại vốn cùng với phần lời bấy nhiêu.’ Uddhāro là việc cho vay tạm thời.’ Về câu ‘bởi ba nguyên nhân,’ ở đây, khi thai bị hủy hoại bởi gió hoặc bởi sinh vật, nghiệp quá khứ đã không tạo ra cơ hội, do duyên đó mà nghiệp trổ quả. Nhưng khi cơ hội được tạo ra bởi chính nghiệp, thì không nhất thiết phải cần đến gió hay sinh vật. Cần phải hiểu rằng nghiệp được nói là một nguyên nhân riêng biệt như vậy. Nibbāpanīyaṃ là làm cho lắng dịu. Paṭikammaṃ là việc đối trị để chúng không ăn phá. Parivattanatthaṃ là vì mục đích xoay chuyển bằng cách giơ bàn tay đã giơ lên cùng với vũ khí, v.v... Kaṇṇajappanaṃ là việc thì thầm bằng cách nói điều mong muốn vào tai của vị trời. Ādiccapāricariyā là việc phụng sự mặt trời bằng cách đứng đối diện mặt trời suốt cả ngày sau khi đã cúng dường bằng vòng hoa trúc đào. Một số người đọc là ‘Siravhāyana,’ ý nghĩa của nó là: sau khi trì tụng thần chú, dùng đầu để kêu gọi điều mong muốn.

27. Samiddhikāleti āyācitassa atthassa siddhikāle. Santipaṭissavakammanti devatāyācanāya yā santi paṭikattabbā, tassā paṭiññāpaṭissavakammakaraṇaṃ, santiyā āyācanappayogoti attho. Tasminti paṭissavaphalabhūte yathābhipatthitakammasmiṃ, yaṃ ‘‘sace me idaṃ nāma samijjhissatī’’ti vuttaṃ. Tassāti santipaṭissavassa, yo ‘‘paṇidhī’’ti ca vutto. Yathāpaṭissavañhi upahāre kate paṇidhi āyācanā katā niyyātitā hotīti. Acchandikabhāvamattanti itthiyā akāmakabhāvamattaṃ. Liṅganti purisaliṅgaṃ. Balikammakaraṇaṃ upaddavapaṭibāhanatthañceva vaḍḍhiāvahanatthañca. Dosānanti pittādidosānaṃ. Ettha ca vamananti pacchaṭṭanaṃ adhippetaṃ. Uddhaṃvirecananti vamanaṃ ‘‘uddhaṃ dosānaṃ nīharaṇa’’nti vuttattā. Tathā virecananti virecanameva. Adhovirecananti pana suddhivatthikasāvatthiādi vatthikiriyāpi adhippetā ‘‘adho dosānaṃ nīharaṇa’’nti vuttattā. Sīsavirecanaṃ semhanīharaṇādi. Paṭalānīti akkhipaṭalāni. Salākavejjakammanti akkhivejjakammaṃ, idaṃ vuttāvasesasālākiyasaṅgahaṇatthaṃ vuttanti daṭṭhabbanti. Tappanādayopi hi sālākiyānevāti. Mūlāni padhānāni rogūpasame samatthāni bhesajjāni mūlabhesajjāni, mūlānaṃ vā byādhīnaṃ bhesajjāni mūlabhesajjāni. Mūlānubandhavasena hi duvidho byādhi. Mūlaroge ca tikicchite yebhuyyena itaraṃ vūpasamatīti. ‘‘Kāyatikicchanaṃ dassetī’’ti idaṃ komārabhaccasallakattasālākiyādikaraṇavisesabhūtatantīnaṃ tattha tattha vuttattā pārisesavasena vuttaṃ, tasmā tadavasesāya tantiyāpi idha saṅgaho daṭṭhabbo. Sabbāni cetāni ājīvahetukāniyeva idhādhippetāni ‘‘micchājīvena jīvikaṃ kappentī’’ti vuttattā[Pg.132]. Yaṃ pana tattha tattha pāḷiyaṃ ‘‘iti vā’’ti vuttaṃ, tattha itīti pakāratthe nipāto, vā-iti vikappanatthe. Idaṃ vuttaṃ hoti iminā pakārena, ito aññe na vāti. Tena yāni ito bāhirakapabbajitā sippāyatanavijjāṭṭhānādīni jīvikopāyabhūtāni ājīvapakatā upajīvanti, tesaṃ pariggaho katoti veditabbo.

27. Samiddhikāle là vào lúc thành tựu điều đã cầu xin. Santipaṭissavakammaṃ là việc thực hiện lời hứa nguyện cúng tế, tức là việc hứa hẹn về lễ vật cầu an cần phải làm do việc cầu xin vị trời; ý nghĩa là phương pháp cầu xin sự an lành. Trong việc làm đó, là kết quả của lời hứa, như đã được mong cầu, điều đã được nói là: ‘Nếu việc này của tôi được thành tựu.’ Tassa là của lời hứa nguyện cúng tế đó, cũng được gọi là ‘paṇidhi’ (lời nguyện). Vì khi lễ vật được dâng cúng đúng theo lời hứa, lời nguyện, lời cầu xin được xem là đã hoàn thành. Acchandikabhāvamattaṃ chỉ là tình trạng không muốn của người nữ. Liṅgaṃ là nam căn. Balikammakaraṇaṃ là việc cúng tế để ngăn ngừa tai họa và để mang lại sự thịnh vượng. Dosānaṃ là của các thể dịch như mật, v.v... Và ở đây, vamanaṃ (gây ói) được hiểu là sự nôn mửa. Uddhaṃvirecanaṃ (sự xổ lên trên) là gây ói, vì được nói là ‘việc loại bỏ các thể dịch lên trên.’ Tương tự, virecanaṃ chính là sự xổ. Còn adhovirecanaṃ (sự xổ xuống dưới) cũng được hiểu là các phương pháp thụt rửa, v.v..., vì được nói là ‘việc loại bỏ các thể dịch xuống dưới.’ Sīsavirecanaṃ (sự xổ qua đầu) là việc loại bỏ đờm, v.v... Paṭalāni là màng mắt. Salākavejjakammaṃ là nghề y chữa mắt; cần hiểu rằng điều này được nói để bao gồm các phần còn lại của khoa mắt. Vì các phương pháp như tappanā (đắp thuốc làm dịu) cũng thuộc về khoa mắt. Mūlabhesajjāni là các loại thuốc chính, những dược phẩm có khả năng làm dịu bệnh tật; hoặc là thuốc chữa các bệnh gốc rễ. Vì bệnh có hai loại, tùy thuộc vào gốc rễ liên quan. Và khi bệnh gốc được chữa trị, bệnh kia nói chung cũng sẽ thuyên giảm. Câu ‘chỉ ra khoa nội tổng quát (kāyatikicchanaṃ)’ được nói theo phương pháp loại trừ, vì các chuyên khoa như nhi khoa, ngoại khoa, khoa mắt, v.v... đã được đề cập ở những nơi tương ứng. Do đó, cần hiểu rằng các chuyên khoa còn lại cũng được bao gồm ở đây. Tất cả những điều này ở đây chỉ được hiểu là những phương tiện sinh nhai, vì đã được nói: ‘họ mưu sinh bằng tà mạng.’ Còn về câu ‘iti vā’ được nói ở đây đó trong Pāli, ở đó ‘iti’ là một bất biến từ có nghĩa là ‘theo cách này,’ và ‘vā’ có nghĩa là ‘hoặc.’ Điều này được nói là: theo cách này, hoặc không phải những cách khác ngoài những cách này. Do đó, cần hiểu rằng đã bao gồm cả những nghề thủ công, các môn học, v.v... là phương tiện sinh sống mà các du sĩ ngoại đạo thường thực hành để mưu sinh.

Mahāsīlavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Đại Giới đã kết thúc.

Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā

Phần giải về Thường Kiến Luận liên quan đến quá khứ

28. Bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇo nāma ‘‘yāvañcidaṃ tena bhagavatā’’tiādinā vuttavaṇṇo. Etthāyaṃ sambandho – na bhikkhave ettakā eva buddhaguṇā, ye tumhākaṃ pākaṭā, apākaṭā pana ‘‘atthi bhikkhave aññe dhammā’’ti vitthāro. Tattha ‘‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃ gahitā’’tiādinā sassatādidiṭṭhiṭṭhānānaṃ yathāgahitākārasuññatabhāvappakāsanato, ‘‘tañca pajānanaṃ na parāmasatī’’ti sīlādīnañca aparāmāsaniyyānikabhāvadīpanena niccasārādivirahappakāsanato, yāsu vedanāsu avītarāgatāya bāhirakānaṃ etāni diṭṭhivipphanditāni sambhavanti, tesaṃ paccayabhūtānañca sammohādīnaṃ vedakakārakasabhāvābhāvadassanamukhena sabbadhammānaṃ attattaniyatāvirahadīpanato, anupādāparinibbānadīpanato ca ayaṃ desanā suññatāvibhāvanappadhānāti āha ‘‘suññatāpakāsanaṃ ārabhī’’ti. Pariyattīti vinayādibhedabhinnā tanti. Desanāti tassā tantiyā manasāvavatthāpitāya vibhāvanā, yathādhammaṃ dhammābhilāpabhūtā vā paññāpanā, anulomādivasena vā kathananti pariyattidesanānaṃ viseso pubbeyeva vavatthāpitoti āha ‘‘desanāyaṃ pariyattiya’’nti. Evaṃ ādīsūti ettha ādi-saddena saccasabhāvasamādhipaññāpakatipuññaāpattiñeyyādayo saṅgayhanti. Tathā hi ayaṃ dhamma-saddo ‘‘catunnaṃ bhikkhave dhammānaṃ ananubodhā’’tiādīsu (dī. ni. 2.186; a. ni. 4.1) sacce vattati, ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 1) sabhāve, ‘‘evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 5.378) samādhimhi, ‘‘saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socatī’’tiādīsu (su. ni. 190) paññāya, ‘‘jātidhammānaṃ [Pg.133] bhikkhave sattānaṃ evaṃ icchā uppajjatī’’tiādīsu (ma. ni. 3.373; paṭi. ma. 1.33) pakatiyaṃ, ‘‘dhammo suciṇṇo sukhamāvahātī’’tiādīsu (su. ni. 184; theragā. 303; jā. 1.10.102) puññe, ‘‘cattāro pārājikā dhammā’’tiādīsu (pārā. 233) āpattiyaṃ, ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’tiādīsu (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.6) ñeyye vattati (ma. ni. aṭṭha. 1.suttanikkhepavaṇṇanā; abhi. aṭṭha. 1.tikamātikāpadavaṇṇanā; bu. vaṃ. aṭṭha. ratanacaṅkamanakaṇḍavaṇṇanā). Dhammā hontīti suññā dhammamattā hontīti attho.

28. “Được Tăng chúng tán dương” (bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇo) có nghĩa là được tán dương bằng câu bắt đầu là “cho đến như vậy, bởi đức Thế Tôn ấy” (yāvañcidaṃ tena bhagavatā). Ở đây, sự liên quan là như vầy: Này các Tỳ khưu, không phải chỉ có chừng ấy đức tính của đức Phật là những gì đã được hiển thị cho các ngươi, mà còn có những điều chưa được hiển thị, như đã được giải rộng trong câu “Này các Tỳ khưu, có những pháp khác.” Ở đây, do việc tuyên bố về trạng thái trống không của các lập trường tà kiến như thường kiến v.v... theo cách thức đã được chấp thủ, qua câu bắt đầu là “những lập trường tà kiến này đã được chấp thủ như vậy” (ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃ gahitā); do việc tuyên bố về sự vắng mặt của thường và cốt lõi v.v... bằng cách chỉ ra trạng thái không thể bị chấp thủ của giới v.v... qua câu “và sự hiểu biết ấy không chấp thủ” (tañca pajānanaṃ na parāmasatī); do việc chỉ ra sự vắng mặt của tự ngã và sự sở hữu của tự ngã trong tất cả các pháp, thông qua việc thấy được sự vắng mặt của bản chất người cảm thọ và người hành động của si mê v.v... là những nhân duyên cho những sự dao động của tà kiến này của ngoại đạo có thể xảy ra trong những cảm thọ mà họ chưa từ bỏ tham ái; và do việc chỉ ra vô thủ trước bát-niết-bàn, nên bài thuyết giảng này có sự phân tích về tánh không là chính. Vì thế, ngài đã nói “đã bắt đầu việc tuyên thuyết về tánh không” (suññatāpakāsanaṃ ārabhī). “Pháp học” (pariyatti) là thánh điển được phân chia thành các loại như Luật tạng v.v... “Pháp thuyết” (desanā) là sự phân tích thánh điển ấy đã được xác định trong tâm, hoặc là sự tuyên bố là lời nói về pháp đúng theo pháp, hoặc là sự trình bày theo cách thức thuận thứ v.v... Sự khác biệt giữa pháp học và pháp thuyết đã được xác định từ trước. Vì thế, ngài đã nói “trong pháp thuyết, trong pháp học” (desanāyaṃ pariyattiya). Trong câu “như vậy v.v...” (evaṃ ādīsu), ở đây từ “v.v...” (ādi) bao gồm các ý nghĩa như chân lý, bản chất, định, tuệ, bản tánh, phước, tội, và sở tri. Thật vậy, từ “pháp” (dhamma) này được dùng với nghĩa là chân lý trong các câu như “Này các Tỳ khưu, do không giác ngộ bốn pháp” (catunnaṃ bhikkhave dhammānaṃ ananubodhā); với nghĩa là bản chất trong các câu như “các pháp thiện, các pháp bất thiện” (kusalā dhammā akusalā dhammā); với nghĩa là định trong các câu như “các đức Thế Tôn ấy đã có những pháp như vậy” (evaṃdhammā te bhagavanto ahesuṃ); với nghĩa là tuệ trong các câu như “chân lý, pháp, sự kiên trì, và sự xả ly, người ấy sau khi chết thật không sầu muộn” (saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socatī); với nghĩa là bản tánh trong các câu như “Này các Tỳ khưu, đối với các chúng sanh có bản tánh sanh, ý muốn như vầy khởi lên” (jātidhammānaṃ bhikkhave sattānaṃ evaṃ icchā uppajjatī); với nghĩa là phước trong các câu như “pháp được thực hành tốt đẹp mang lại an lạc” (dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti); với nghĩa là tội trong các câu như “bốn pháp bất cộng trụ” (cattāro pārājikā dhammā); với nghĩa là sở tri trong các câu như “tất cả các pháp, bằng mọi cách, đều đi vào phạm vi cửa ngõ trí tuệ của đức Phật, đức Thế Tôn” (sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī). “Là các pháp” (dhammā honti) có nghĩa là chúng trống không, chỉ là các pháp đơn thuần.

‘‘Duddasā’’ti eteneva tesaṃ dhammānaṃ dukkhogāhatā pakāsitā hoti. Sace pana koci attano pamāṇaṃ ajānanto ñāṇena te dhamme ogāhituṃ ussāhaṃ kareyya, tassa taṃ ñāṇaṃ appatiṭṭhameva makasatuṇḍasūci viya mahāsamuddeti āha ‘‘alabbhaneyyapatiṭṭhā’’ti. Alabbhaneyyā patiṭṭhā etthāti alabbhaneyyapatiṭṭhāti padaviggaho veditabbo. Alabbhaneyyapatiṭṭhānaṃ ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya ‘‘ettakā ete īdisā cā’’ti passituṃ na sakkāti vuttaṃ ‘‘gambhīrattā eva duddasā’’ti. Ye pana daṭṭhumeva na sakkā, tesaṃ ogāhitvā anubujjhane kathā eva natthīti āha ‘‘duddasattā eva duranubodhā’’ti. Sabbapariḷāhapaṭippassaddhimatthake samuppannattā, nibbutasabbapariḷāhasamāpattisamokiṇṇattā ca nibbutasabbapariḷāhā. Santārammaṇāni maggaphalanibbānāni anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ saṅkhārānañca abhāvato. Atha vā samūhatavikkhepatāya niccasamāhitassa manasikārassa vasena tadārammaṇadhammānaṃ santabhāvo veditabbo kasiṇugghāṭimākāsatabbisayaviññāṇānaṃ anantabhāvo viya. Avirajjhitvā nimittapaṭivedho viya issāsānaṃ avirajjhitvā dhammānaṃ yathābhūtasabhāvabodho sāduraso mahāraso ca hotīti āha atittikaraṇaṭṭhenāti. Paṭivedhappattānaṃ, tesu ca buddhānaṃyeva sabbākārena visayabhāvūpagamanato na takkabuddhiyā gocarāti āha ‘‘uttamañāṇavisayattā’’tiādi. ‘‘Nipuṇā’’ti ñeyyesu tikkhavisadavuttiyā chekā. Yasmā pana so chekabhāvo ārammaṇe appaṭihatavuttitāya sukhumañeyyagahaṇasamatthatāya supākaṭo hoti, tena vuttaṃ ‘‘saṇhasukhumasabhāvattā’’ti.

Chính bằng từ “khó thấy” (duddasā) này, tính chất khó thâm nhập của các pháp ấy đã được tuyên bố. Nhưng nếu có người nào không biết giới hạn của mình mà cố gắng thâm nhập các pháp ấy bằng trí tuệ, thì trí tuệ ấy của người đó sẽ không có chỗ đứng, giống như mũi kim hay vòi muỗi trong đại dương. Vì thế, ngài đã nói “không thể có được chỗ đứng” (alabbhaneyyapatiṭṭhā). Cần phải hiểu cách phân tích từ “không thể có được chỗ đứng” (alabbhaneyyapatiṭṭhā) là “chỗ đứng không thể có được ở đây” (alabbhaneyyā patiṭṭhā ettha). Do không thể thâm nhập được nơi không có chỗ đứng, nên không thể thấy rằng “chúng có chừng ấy và như thế này.” Vì thế, đã được nói rằng “chính vì sâu xa nên khó thấy” (gambhīrattā eva duddasā). Còn những gì mà không thể thấy được, thì không cần phải bàn đến việc thâm nhập và giác ngộ chúng. Vì thế, ngài đã nói “chính vì khó thấy nên khó giác ngộ” (duddasattā eva duranubodhā). (Các pháp ấy) đã dập tắt mọi phiền não vì chúng sanh khởi trên đỉnh cao của sự an tịnh mọi phiền não, và vì chúng thấm nhuần trong thiền chứng đã dập tắt mọi phiền não. Các đối tượng là Đạo, Quả, và Niết-bàn là an tịnh do sự vắng mặt của các phiền não và các hành có bản chất không an tịnh. Hoặc là, trạng thái an tịnh của các pháp có đối tượng ấy cần được hiểu theo cách tác ý của người luôn có định tâm do đã loại bỏ sự tán loạn, giống như trạng thái vô biên của hư không và thức tương ứng với nó khi đã mở rộng đề mục kasiṇa. Giống như sự thấu triệt tướng không sai lệch của các cung thủ, sự giác ngộ bản chất như thật của các pháp không sai lệch là có vị ngọt và vị tuyệt hảo. Vì thế, ngài đã nói “với ý nghĩa không gây nhàm chán.” Đối với những vị đã đạt đến sự thấu triệt, và trong số đó, chỉ đối với các đức Phật, chúng mới trở thành đối tượng một cách toàn diện, nên chúng không phải là đối tượng của trí tuệ suy luận. Vì thế, ngài đã nói “vì là đối tượng của trí tuệ tối thượng” (uttamañāṇavisayattā) v.v... “Tinh tế” (nipuṇā) có nghĩa là khéo léo do có tác dụng sắc bén và rõ ràng đối với các pháp cần biết. Nhưng vì sự khéo léo ấy trở nên rất rõ ràng do có tác dụng không bị cản trở trong đối tượng và có khả năng nắm bắt được pháp cần biết vi tế, nên đã được nói rằng “vì có bản chất tế nhị và vi tế” (saṇhasukhumasabhāvattā).

Aparo nayo [Pg.134] – vinayapaṇṇattiādigambhīraneyyavibhāvanato gambhīrā. Kadāci asaṅkhyeyyamahākappe atikkamitvāpi dullabhadassanatāya duddasā. Dassanañcettha paññācakkhuvaseneva veditabbaṃ. Dhammanvayasaṅkhātassa anubodhassa kassacideva sambhavato duranubodhā. Santasabhāvato, veneyyānañca guṇasampadānaṃ pariyosānattā santā. Attano ca paccayehi padhānabhāvaṃ nītatāya paṇītā. Samadhigatasaccalakkhaṇatāya atakkehi, atakkena vā ñāṇena avacaritabbatāya atakkāvacarā. Nipuṇaṃ, nipuṇe vā atthe saccappaccayākārādivasena vibhāvanato nipuṇā. Loke aggapaṇḍitena sammāsambuddhena vedīyanti pakāsīyantīti paṇḍitavedanīyā. Anāvaraṇañāṇapaṭilābhato hi bhagavā ‘‘sabbavidū haṃ asmi, (dha. pa. 353; mahāva. 11; kathā. 405) dasabalasamannāgato bhikkhave tathāgato’’tiādinā (saṃ. ni. 2.21) attano sabbaññutādiguṇe pakāseti. Tenevāha ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetī’’ti.

Một phương pháp khác – (các pháp ấy) là thâm sâu do vì giải thích về đối tượng thâm sâu là các chế định về luật v.v... (Các pháp ấy) là khó thấy do vì hiếm có sự thấy được dầu cho đã trải qua vô số đại kiếp. Và ở đây, sự thấy được cần được hiểu là chỉ bằng tuệ nhãn. (Các pháp ấy) là khó giác ngộ do vì sự giác ngộ được gọi là sự tùy thuận Chánh Pháp chỉ xảy ra cho một người nào đó. (Các pháp ấy) là tịch tịnh do vì có bản thể tịch tịnh, và do vì là sự viên mãn các phẩm hạnh của những chúng sanh cần được giáo hóa. (Các pháp ấy) là cao siêu do vì được đưa đến trạng thái ưu việt bởi các duyên của chính nó. (Các pháp ấy) là vượt ngoài tầm lý luận do vì đã chứng ngộ được đặc tính của chân lý, không thể được thẩm xét bởi những nhà lý luận suông, hay bởi trí tuệ lý luận. (Các pháp ấy) là vi diệu do vì giải thích về ý nghĩa vi diệu, hoặc những ý nghĩa vi diệu, bằng phương cách về các chân lý, các duyên, các thể loại v.v... (Các pháp ấy) là được bậc hiền trí biết đến do vì được biết đến và được tuyên thuyết bởi đức Chánh Đẳng Giác, là bậc hiền trí tối thượng ở trên đời. Thật vậy, do vì đã chứng đắc trí tuệ không bị ngăn che, đức Thế Tôn đã tuyên thuyết các phẩm hạnh của ngài về toàn tri v.v... qua các câu như: “Ta là bậc toàn tri” (Pháp Cú 353; Đại Phẩm 11; Ngữ Tông 405), và “này các tỳ khưu, Như Lai là bậc thành tựu mười lực” (Tương Ưng Bộ II.21). Do đó, ngài đã nói rằng: “Tự mình giác ngộ, chứng ngộ rồi tuyên thuyết.”

Tattha kiñcāpi sabbaññutaññāṇaṃ phalanibbānāni viya sacchikātabbasabhāvaṃ na hoti, āsavakkhayañāṇe pana adhigate adhigatameva hotīti tassa paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha ‘‘abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhaṃ katvā’’ti. Abhivisiṭṭhena ñāṇenāti ca hetuatthe karaṇavacanaṃ, abhivisiṭṭhañāṇādhigamahetūti attho. Abhivisiṭṭhañāṇanti vā paccavekkhaṇañāṇe adhippete karaṇavacanampi yujjatiyeva. Pavedanañcettha aññāvisayānaṃ saccādīnaṃ desanākiccasādhanato, ‘‘ekomhi sammāsambuddho’’tiādinā (mahāva. 11; kathā. 405) paṭijānanato ca veditabbaṃ. Vadamānāti ettha sattiattho māna-saddo, vattuṃ ussāhaṃ karontoti attho. Evaṃbhūtā ca vattukāmā nāma hontīti āha ‘‘vaṇṇaṃ vattukāmā’’ti. Sāvasesaṃ vadantopi viparītaṃ vadanto viya ‘‘sammā vadatī’’ti na vattabboti āha ‘‘ahāpetvā’’ti, tena anavasesattho idha sammā-saddoti dasseti. ‘‘Vattuṃ sakkuṇeyyu’’nti iminā ‘‘vadeyyu’’nti sakatthadīpanabhāvamāha. Ettha ca kiñcāpi bhagavato dasabalādiñāṇānipi anaññasādhāraṇāni, sappadesavisayattā pana tesaṃ ñāṇānaṃ na tehi buddhaguṇā ahāpetvā gahitā nāma honti, nippadesavisayattā pana sabbaññutaññāṇassa [Pg.135] tasmiṃ gahite sabbepi buddhaguṇā gahitā eva nāma hontīti imamatthaṃ dasseti ‘‘yehi…pe… vadeyyu’’nti. Puthūni ārammaṇāni etassāti puthuārammaṇaṃ, sabbārammaṇattāti adhippāyo. Atha vā puthuārammaṇārammaṇatoti etasmiṃ atthe ‘‘puthuārammaṇato’’ti vuttaṃ, ekassa ārammaṇa-saddassa lopaṃ katvā ‘‘oṭṭhamukho kāmāvacara’’nti ādīsu viya, tenassa puthuñāṇakiccasādhakataṃ dasseti. Tathā hetaṃ tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ, chasu asādhāraṇañāṇesu sesāsādhāraṇañāṇāni, sattaariyapuggalavibhāvakañāṇaṃ, aṭṭhasupi parisāsu akampanañāṇaṃ, navasattāvāsaparijānanañāṇaṃ, dasabalañāṇanti evamādīnaṃ anekasatasahassabhedānaṃ ñāṇānaṃ yathāsambhavaṃ kiccaṃ sādhetīti. ‘‘Punappunaṃ uppattivasenā’’ti etena sabbaññutaññāṇassa kamavuttitaṃ dasseti. Kamenāpi hi taṃ visayesu pavattati, na sakiṃyeva yathā bāhirakā vadanti ‘‘sakiṃyeva sabbaññū sabbaṃ jānāti, na kamenā’’ti.

Ở đây, mặc dù toàn tri trí không có bản thể cần được chứng ngộ giống như các quả và Niết Bàn, nhưng khi lậu tận trí được chứng đắc thì (toàn tri trí) cũng được xem là đã được chứng đắc. Do đó, sự trực nhận về trí ấy được gọi là sự chứng ngộ, nên ngài đã nói: “đã trực nhận bằng trí tuệ siêu việt.” Và (cụm từ) “bằng trí tuệ siêu việt” là sở dụng cách theo ý nghĩa về nhân, ý nghĩa là: “do nhân chứng đắc trí tuệ siêu việt.” Hoặc khi trí tuệ siêu việt được chủ trương là trí phản khán thì sở dụng cách cũng vẫn thích hợp. Và ở đây, sự tuyên thuyết cần được hiểu là do vì hoàn thành phận sự thuyết giảng về các chân lý v.v... là đối tượng của người khác, và do vì sự tuyên bố qua các câu như: “Ta là bậc Chánh Đẳng Giác duy nhất” (Đại Phẩm 11; Ngữ Tông 405). Ở đây, trong từ vadamāna, từ māna có ý nghĩa là năng lực, ý nghĩa là: “đang nỗ lực để nói.” Và những người như vậy được gọi là những người muốn nói, nên ngài đã nói: “muốn nói lên lời tán dương.” Dầu cho người đang nói có sự bỏ sót cũng không thể được gọi là “đang nói một cách đúng đắn” giống như người đang nói điều trái ngược, nên ngài đã nói: “không bỏ sót.” Do đó, điều này cho thấy rằng ở đây từ sammā có ý nghĩa là không bỏ sót. Với (cụm từ) “có thể nói được,” điều này nói lên tình trạng giải thích về ý nghĩa của chính mình bằng (từ) “nên nói.” Và ở đây, mặc dù các trí tuệ về mười lực v.v... của đức Thế Tôn cũng là những điều không chung cho người khác, nhưng do vì các trí tuệ ấy có đối tượng theo từng phần nên các đức hạnh của đức Phật không được xem là đã được lĩnh hội một cách không bỏ sót bởi các trí tuệ ấy. Nhưng do vì toàn tri trí có đối tượng không theo từng phần nên khi trí ấy được lĩnh hội thì tất cả các đức hạnh của đức Phật cũng được xem là đã được lĩnh hội. (Ngài) đã trình bày ý nghĩa này qua (câu): “do những điều ấy... cho đến... nên nói.” (Trí tuệ) có các đối tượng rộng lớn, vì thế là có đối tượng rộng lớn; chủ ý là: “do vì có tất cả đối tượng.” Hoặc là, (từ) puthuārammaṇato đã được nói theo ý nghĩa này là puthuārammaṇārammaṇato (do vì có đối tượng là các đối tượng rộng lớn), sau khi đã thực hiện sự lược bỏ một từ ārammaṇa, giống như trong các trường hợp: “oṭṭhamukho kāmāvacara” v.v... Do đó, điều này cho thấy sự hoàn thành phận sự của trí tuệ rộng lớn của trí ấy. Thật vậy, trí tuệ ấy là trí tuệ không bị ngăn ngại trong ba thời, là trí tuệ phân định bốn thai sanh, là trí tuệ phân định năm cảnh giới, là các trí tuệ bất cộng còn lại trong sáu trí tuệ bất cộng, là trí tuệ giải thích về bảy bậc Thánh nhân, là trí tuệ không bị lay động trong cả tám hội chúng, là trí tuệ biết rõ chín chúng sanh trú, là trí tuệ về mười lực. Như vậy, (trí tuệ ấy) hoàn thành phận sự của các trí tuệ có một trăm ngàn sự sai khác v.v... tùy theo sự thích hợp. Với (cụm từ) “do năng lực sanh khởi lập đi lập lại,” điều này cho thấy rằng toàn tri trí có sự diễn tiến theo tuần tự. Thật vậy, trí ấy cũng diễn tiến trong các đối tượng theo tuần tự, chứ không phải chỉ một lần duy nhất giống như những người bên ngoài đã nói rằng: “bậc toàn tri biết được tất cả chỉ một lần duy nhất, chứ không phải theo tuần tự.”

Yadi evaṃ acinteyyāparimeyyabhedassa ñeyyassa paricchedavatā ekena ñāṇena niravasesato kathaṃ paṭivedhoti, ko vā evamāha ‘‘paricchedavantaṃ buddhañāṇa’’nti. Anantañhi taṃ ñāṇaṃ ñeyyaṃ viya. Vuttañhetaṃ ‘‘yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyya’’nti (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5). Evampi jātibhūmisabhāvādivasena disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne anavasesapaṭivedho na sambhavati yevāti, nayidamevaṃ. Kasmā? Yaṃ kiñci bhagavatā ñātuṃ icchitaṃ sakalaṃ ekadeso vā. Tattha appaṭihatacāratāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati, vikkhepābhāvato ca bhagavā sabbakālaṃ samāhitova ñātuṃ, icchitassa paccakkhabhāvo na sakkā nivāretuṃ ‘‘ākaṅkhāpaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇa’’ntiādi (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5) vacanato, na cettha dūrato cittapaṭaṃ passantānaṃ viya, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti vipassantānaṃ viya ca anekadhammāvabodhakāle anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavattatīti gahetabbaṃ acinteyyānubhāvatāya buddhañāṇassa. Tenevāha ‘‘buddhavisayo acinteyyo’’ti [Pg.136] (a. ni. 4.77). Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃsabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇassa paṭilābhena bhagavā santānena sabbadhammapaṭivedhasamattho ahosi sabbaneyyāvaraṇassa pahānato, tasmā sabbaññū, na sakiṃyeva sabbadhammāvabodhato, yathā santānena sabbaindhanassa dahanasamatthatāya pāvako ‘‘sabbabhū’’ti vuccatīti.

Nếu như vậy, đối với đối tượng nhận thức có sự khác biệt không thể nghĩ bàn và không thể đo lường, làm thế nào có thể có sự thấu triệt không còn dư sót bằng một trí tuệ có sự giới hạn? Ai đã nói rằng: ‘Trí tuệ của đức Phật là có sự giới hạn?’ Trí tuệ ấy thật sự là vô hạn giống như đối tượng nhận thức. Điều này đã được nói rằng: ‘Đối tượng nhận thức có chừng nào, trí tuệ có chừng ấy. Trí tuệ có chừng nào, đối tượng nhận thức có chừng ấy.’ Dầu là vậy, đối với đối tượng nhận thức có sự khác biệt nhiều loại do vì chủng loại, cảnh giới, tự tánh v.v... và do vì phương hướng, xứ sở, thời gian v.v..., khi được nắm bắt theo thứ tự thì sự thấu triệt không còn dư sót chắc chắn không thể xảy ra. Điều này không phải là như vậy. Tại sao? Bất cứ điều gì được đức Thế Tôn mong muốn biết, toàn thể hay một phần. Ở đó, trí tuệ vận hành một cách trực tiếp do có sự diễn tiến không bị ngăn ngại, và do không có sự phân tán nên đức Thế Tôn luôn luôn có định tĩnh. Việc trực nhận đối tượng được mong muốn là không thể ngăn cản được, theo như lời nói: ‘Trí tuệ của đức Phật, đức Thế Tôn, được gắn liền với sự mong muốn’ v.v... Và ở đây, không nên hiểu rằng trí tuệ của đức Thế Tôn vận hành với hình thức không được xác định trong lúc liễu tri nhiều pháp, giống như của những người nhìn thấy bức tranh từ xa, hay giống như của những người thực hành minh sát rằng: ‘Tất cả các pháp là vô ngã,’ do vì oai lực không thể nghĩ bàn của Phật trí. Do đó, ngài đã nói rằng: ‘Phạm vi của chư Phật là không thể nghĩ bàn.’ Đây là kết luận ở đây: Do đã chứng đắc trí tuệ không bị che chướng, có sự vận hành gắn liền với sự mong muốn, có khả năng liễu tri tất cả các pháp bằng tất cả các thể cách, nên đức Thế Tôn đã có khả năng thấu triệt tất cả các pháp trong dòng tương tục do đã đoạn trừ tất cả các chướng ngại đối với đối tượng nhận thức. Vì thế, ngài là bậc Toàn Tri, không phải do liễu tri tất cả các pháp chỉ trong một lần, giống như ngọn lửa được gọi là ‘sabbabhū’ (thiêu đốt tất cả) do có khả năng thiêu đốt tất cả nhiên liệu trong dòng tương tục.

Vavatthāpanavacananti sanniṭṭhāpanavacanaṃ, avadhāraṇavacananti attho. Aññe vāti ettha avadhāraṇena nivattitaṃ dasseti ‘‘na pāṇātipātā veramaṇiādayo’’ti, ayañca eva-saddo aniyatadesatāya ca-saddo viya yattha vutto, tato aññatthāpi vacanicchāvasena upatiṭṭhatīti āha ‘‘gambhīrā vā’’tiādi. Sabbapadehīti yāva ‘‘paṇḍitavedanīyā’’ti idaṃ padaṃ, tāva sabbapadehi. Sāvakapāramiñāṇanti sāvakānaṃ dānādipāripūriyā nipphannaṃ vijjattayachaḷabhiññācatuppaṭisambhidādibhedaṃ ñāṇaṃ. Tatoti sāvakapāramiñāṇato. Tatthāti sāvakapāramiñāṇe. Tatopīti anantaraniddiṭṭhato paccekabuddhañāṇatopi, ko pana vādo sāvakapāramiñāṇatoti adhippāyo. Etthāyaṃ atthayojanā – kiñcāpi sāvakapāramiñāṇaṃ heṭṭhimasekkhañāṇaṃ puthujjanañāṇañca upādāya gambhīraṃ, paccekabuddhañāṇaṃ upādāya na tathā gambhīranti ‘‘gambhīramevā’’ti na sakkā vattuṃ. Tathā paccekabuddhañāṇampi sabbaññutaññāṇaṃ upādāyāti tattha vavatthānaṃ na labbhati, sabbaññutaññāṇadhammā pana sāvakapāramiñāṇādīnaṃ viya kiñci upādāya agambhīrabhāvābhāvato gambhīrā vāti. Yathā cettha vavatthānaṃ dassitaṃ, evaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ duddasaṃ, paccekabuddhañāṇaṃ pana tato duddasataranti tattha vavatthānaṃ natthītiādinā vavatthānasabbhāvo netabbo. Tenevāha ‘‘tathā duddasāva…pe… veditabba’’nti.

‘Vavatthāpanavacanaṃ’ là lời nói xác quyết, có nghĩa là lời nói nhấn mạnh. ‘Aññe vā’ ở đây cho thấy điều được loại trừ bằng sự nhấn mạnh là: ‘Không phải là sự kiêng cữ sát sanh v.v...’ Và từ ‘eva’ này, do có vị trí không cố định giống như từ ‘ca,’ nên dù được nói ở đâu cũng có thể được áp dụng ở nơi khác theo ý muốn của lời nói. Do đó, ngài đã nói: ‘Gambhīrā vā (thật là sâu xa)’ v.v... ‘Sabbapadehi’ là với tất cả các từ cho đến từ ‘paṇḍitavedanīyā (chỉ bậc trí mới thấu hiểu).’ ‘Sāvakapāramiñāṇaṃ’ là trí tuệ của các vị Thinh văn, được thành tựu do sự viên mãn bố thí v.v..., có các loại là tam minh, lục thông, tứ vô ngại giải v.v... ‘Tato’ là từ trí tuệ ba-la-mật của Thinh văn. ‘Tattha’ là trong trí tuệ ba-la-mật của Thinh văn. ‘Tatopi’ là cũng từ trí tuệ của vị Phật Độc Giác đã được chỉ ra ngay trước đó; huống gì là từ trí tuệ ba-la-mật của Thinh văn, đó là chủ ý. Đây là sự liên kết ý nghĩa ở đây: Mặc dù trí tuệ ba-la-mật của Thinh văn là sâu xa khi so với trí tuệ của bậc hữu học thấp hơn và trí tuệ của phàm nhân, nhưng khi so với trí tuệ của vị Phật Độc Giác thì không sâu xa như vậy, nên không thể nói là: ‘Chỉ là sâu xa.’ Tương tự, trí tuệ của vị Phật Độc Giác cũng vậy khi so với trí tuệ toàn giác, nên sự xác quyết ở đó không có được. Tuy nhiên, các pháp thuộc trí tuệ toàn giác là sâu xa, do không có tình trạng không sâu xa khi so với bất cứ điều gì, không giống như trí tuệ ba-la-mật của Thinh văn v.v... Giống như sự xác quyết đã được chỉ ra ở đây, tương tự, trí tuệ ba-la-mật của Thinh văn là khó thấy, còn trí tuệ của vị Phật Độc Giác thì khó thấy hơn thế nữa, nên sự xác quyết ở đó không có, v.v... sự hiện hữu của sự xác quyết nên được hiểu theo cách này. Do đó, ngài đã nói: ‘Tathā duddasāva... (tương tự, chỉ là khó thấy)... nên được hiểu.’

Kasmā panetaṃ evaṃ āraddhaṃti etthāyaṃ adhippāyo – bhavatu tāva niravasesabuddhaguṇavibhāvanūpāyabhāvato sabbaññutaññāṇaṃ ekampi puthunissayārammaṇañākiccasiddhiyā ‘‘atthi bhikkhave aññeva dhammā’’tiādinā bahuvacanena uddiṭṭhaṃ, tassa pana vissajjanaṃ saccapaccayākārādivisesavasena anaññasādhāraṇena vibhajananayena anārabhitvā sanissayānaṃ diṭṭhīnaṃ vibhajanavasena kasmā āraddhanti. Tattha yathā saccapaccayākārādīnaṃ [Pg.137] vibhajanaṃ anaññasādhāraṇaṃ, sabbaññutaññāṇasseva visayo, evaṃ niravasesena diṭṭhigatavibhajanampīti dassetuṃ ‘‘buddhānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ṭhānānīti kāraṇāni. Gajjitaṃ mahantaṃ hotīti desetabbassa atthassa anekavidhatāya, duviññeyyatāya ca nānānayehi pavattamānaṃ desanāgajjitaṃ mahantaṃ vipulaṃ, bahubhedañca hoti. Ñāṇaṃ anupavisatīti tato eva ca desanāñāṇaṃ desetabbadhamme vibhāgaso kurumānaṃ anupavisati, te anupavissa ṭhitaṃ viya hotīti attho.

Tại sao điều này lại được bắt đầu như vậy? Chủ ý ở đây là: Cho dù trí tuệ toàn giác chỉ là một, nhưng do là phương tiện để trình bày các phẩm chất của đức Phật một cách không còn dư sót, và do sự thành tựu về các nền tảng, đối tượng, phận sự, và thành quả là đa dạng, nên đã được chỉ ra bằng số nhiều qua câu: ‘Này các Tỳ khưu, có những pháp khác nữa’ v.v... Tuy nhiên, tại sao sự giải đáp về điều ấy lại được bắt đầu bằng cách phân tích các tà kiến cùng với nền tảng, mà không bắt đầu bằng phương pháp phân tích không chung với các vị khác, tức là bằng cách phân tích các sự thật, các duyên, các thể cách v.v...? Ở đó, để cho thấy rằng giống như sự phân tích các sự thật, các duyên, các thể cách v.v... là không chung với các vị khác, là phạm vi của chính trí tuệ toàn giác, tương tự, sự phân tích các sở kiến một cách không còn dư sót cũng vậy, nên (lời giải đáp) đã được bắt đầu bằng câu: ‘Buddhānañhi (Bởi vì của chư Phật)’ v.v... Ở đó, ‘ṭhānāni’ là các nguyên nhân. ‘Gajjitaṃ mahantaṃ hoti (tiếng rống là to lớn)’ là tiếng rống của sự thuyết giảng là to lớn, rộng lớn, và có nhiều loại, được vận hành bằng nhiều phương pháp do ý nghĩa cần được thuyết giảng có nhiều loại và do khó liễu tri. ‘Ñāṇaṃ anupavisati (trí tuệ đi vào)’ là và do đó, trí tuệ thuyết giảng đi vào các pháp cần được thuyết giảng trong khi thực hiện sự phân chia; có nghĩa là giống như đã đi vào và đứng ở trong các pháp ấy.

Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyatīti evaṃvidhassa nāma dhammassa desakaṃ paṭivedhakañcāti buddhānaṃ desanāñāṇassa paṭivedhañāṇassa ca uḷārabhāvo pākaṭo hoti. Ettha ca kiñcāpi ‘‘sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’’ti (mahāni. 69; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 14) vacanato sabbāpi bhagavato desanā ñāṇarahitā natthi, sīhasamānavuttitāya ca sabbattha samānussāhappavatti desetabbadhammavasena pana desanā visesato ñāṇena anupaviṭṭhā gambhīratarā ca hotīti daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ pana vinayapaṇṇattiṃ patvā desanā tilakkhaṇāhatā suññatāpaṭisaṃyuttā hotīti? Tatthāpi ca sannisinnaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ pavattamānā desanā saṅkhārānaṃ aniccatādivibhāvanī, sabbadhammānaṃ attattaniyatābhāvappakāsanī ca hoti. Tenevāha ‘‘anekapariyāyena dhammiṃ kathaṃ katvā’’tiādi.

Sự vĩ đại của Phật trí được biết đến, do đó sự cao thượng của thuyết giảng trí và chứng ngộ trí của chư Phật, là bậc thuyết giảng và chứng ngộ pháp như vậy, trở nên rõ ràng. Và ở đây, mặc dù theo câu ‘tất cả khẩu nghiệp của đức Phật, đức Thế Tôn, đều có trí đi trước, có trí đi theo,’ tất cả lời thuyết giảng của đức Thế Tôn không có lời nào là không có trí, và do có thái độ giống như sư tử, nên ở khắp nơi đều có sự nỗ lực đồng đều, tuy nhiên, cần phải hiểu rằng tùy theo pháp cần được thuyết giảng, bài pháp đặc biệt được thâm nhập bởi trí và trở nên sâu sắc hơn. Nhưng làm thế nào mà bài pháp, khi liên quan đến việc chế định giới luật, lại bị tác động bởi ba tướng và tương ưng với tánh không? Ngay cả ở đó, bài pháp được tiến hành phù hợp với khuynh hướng của hội chúng đang ngồi, là sự phân tích về tính vô thường v.v... của các hành, và là sự tuyên bố về tình trạng không có tự ngã và không có sự sở hữu của tất cả các pháp. Vì vậy, ngài đã nói ‘sau khi thuyết pháp thoại bằng nhiều phương tiện’ v.v...

Bhūmantaranti dhammānaṃ avatthāvisesañca ṭhānavisesañca. Tattha avatthāvisesosatiādidhammānaṃ satipaṭṭhānindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedo. Ṭhānaviseso kāmāvacarādibhedo. Paccayākārapadassa attho heṭṭhā vuttoyeva. Samayantaranti diṭṭhivisesā, nānāvihitā diṭṭhiyoti attho, aññasamayaṃ vā. Evaṃ otiṇṇe vatthusminti evaṃ lahukagarukādivasena tadanurūpe otiṇṇe vatthusmiṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ.

‘Các cảnh giới khác nhau’ là sự khác biệt về trạng thái và sự khác biệt về nơi chốn của các pháp. Trong đó, sự khác biệt về trạng thái là sự phân biệt của các pháp như niệm v.v... thành niệm xứ, quyền, lực, giác chi, đạo chi v.v... Sự khác biệt về nơi chốn là sự phân biệt cõi Dục v.v... Ý nghĩa của từ ‘trạng thái của duyên’ đã được nói ở dưới. ‘Các thời điểm khác nhau’ là các quan điểm khác nhau, nghĩa là các quan điểm đa dạng, hoặc là các học thuyết khác. Trong câu ‘khi sự việc đã xảy ra như vậy,’ có nghĩa là việc chế định học giới khi sự việc đã xảy ra phù hợp với nó, theo cách nhẹ, nặng v.v...

Yadipi kāyānupassanādivasena satipaṭṭhānādayo suttantapiṭakepi (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107) vibhattā, suttantabhājanīyādivasena pana abhidhammeyeva te savisesaṃ vibhattāti āha ‘‘ime cattāro satipaṭṭhānā…pe… abhidhammapiṭakaṃ vibhajitvā’’ti. Tattha ‘‘satta phassā’’ti sattaviññāṇadhātusampayogavasena vuttaṃ. Tathā ‘‘satta vedanā’’tiādīsupi. Lokuttarā dhammā nāmāti [Pg.138] ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena vuttāvasesaṃ abhidhamme āgataṃ dhammānaṃ vibhajitabbākāraṃ saṅgaṇhāti. Catuvīsati samantapaṭṭhānāni etthāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ, abhidhammapiṭakaṃ. Ettha paccayanayaṃ aggahetvā dhammavaseneva samantapaṭṭhānassa catuvīsatividhatā vuttā. Yathāha –

Mặc dù các pháp như niệm xứ v.v... đã được phân tích trong Tạng Kinh theo cách quán thân v.v..., nhưng chúng được phân tích một cách đặc biệt trong chính Tạng Vi Diệu Pháp theo cách phân tích của Tạng Kinh v.v..., nên ngài đã nói: ‘bốn niệm xứ này... phân tích Tạng Vi Diệu Pháp.’ Trong đó, ‘bảy xúc’ được nói theo cách tương ưng với bảy thức giới. Tương tự như vậy trong các câu ‘bảy thọ’ v.v... Ở đây, trong câu ‘gọi là các pháp siêu thế,’ từ ‘iti’ có nghĩa là ‘vân vân’ hoặc có nghĩa là ‘loại.’ Do đó, nó bao gồm cách phân tích các pháp còn lại đã được đề cập trong Vi Diệu Pháp. Nơi có hai mươi bốn Vô Tỷ Pháp, đó là hai mươi bốn Vô Tỷ Pháp, tức là Tạng Vi Diệu Pháp. Ở đây, tính chất hai mươi bốn loại của Vô Tỷ Pháp được nói chỉ theo phương diện pháp, không xét đến phương pháp duyên. Như đã nói:

‘‘Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,Dukatikañceva tikadukañca;

Tikatikañceva dukadukañca,Cha anulomamhi nayā sugambhīrā. (paṭṭhā. 1.paccayaniddesa 41, 44, 48, 52);

‘Pháp tam và pháp đối cao quý, pháp nhị tối thượng, pháp nhị-tam và pháp tam-nhị; pháp tam-tam và pháp nhị-nhị, sáu phương pháp thuận này rất sâu sắc.’

Tathā –

Tương tự:

Tikañca…pe… cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā;

Tikañca…pe… cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā;

Tikañca…pe… paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti. (paṭṭhā. 1.paccayaniddesa 44, 52);

‘Pháp tam... sáu phương pháp nghịch rất sâu sắc; Pháp tam... sáu phương pháp thuận-nghịch rất sâu sắc; Pháp tam... (sáu) phương pháp nghịch-thuận rất sâu sắc.’

Evaṃ dhammavasena catuvīsatibhedesu tikapaṭṭhānādīsu ekekaṃ paccayanayena anulomādivasena catubbidhaṃ hotīti channavuti samantapaṭṭhānāni. Tattha pana dhammānulome tikapaṭṭhāne kusalattike paṭiccavāre paccayānulome hetumūlake hetupaccayavasena ekūnapaññāsa pucchānayā satta vissajjananayāti ādinā dassiyamānā anantabhedā nayāti āha ‘‘anantanaya’’nti. Hoti cettha –

Như vậy, trong hai mươi bốn loại phân biệt theo pháp, mỗi loại trong các pháp đối tam v.v... trở thành bốn loại theo phương pháp duyên, theo cách thuận v.v..., nên có chín mươi sáu Vô Tỷ Pháp. Trong đó, các phương pháp có vô số sự phân biệt được chỉ ra bằng cách ‘trong pháp thuận theo pháp, trong pháp đối tam, trong tam đề thiện, trong chương duyên khởi, trong pháp thuận theo duyên, trong gốc nhân, theo cách nhân duyên, có bốn mươi chín phương pháp hỏi, bảy phương pháp trả lời’ v.v..., nên ngài nói ‘vô số phương pháp.’ Và ở đây có câu:

‘‘Paṭṭhānaṃ nāma paccekaṃ dhammānaṃ anulomādimhi tikadukādīsu yā paccayamūlavisiṭṭhā catunayato sattadhā gatī’’ti.

‘Gọi là Pháp Đối là tiến trình bảy phần từ bốn phương pháp của từng pháp một trong các pháp tam, nhị v.v... ở pháp thuận v.v..., mà được đặc trưng bởi gốc duyên.’

Navahākārehīti uppādādīhi navahi paccayākārehi. Tattha uppajjati etasmā phalanti uppādo, uppattiyā kāraṇabhāvo. Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti, na asati, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti. Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti dharanti, nivisanti ca, te avijjāya sati phalaṃ bhavādīsu khipanti, āyūhanti phaluppattiyā ghaṭanti, saṃyujjanti attano phalena, yasmiṃ santāne sayañca uppannā, taṃ palibundhanti, paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti, hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ gacchati, paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ [Pg.139] kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā. Tathā saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsu.

‘Bằng chín cách’ nghĩa là bằng chín trạng thái của duyên như là sự sinh khởi v.v... Trong đó, ‘sự sinh khởi’ là quả sinh khởi từ cái này, là trạng thái làm nguyên nhân cho sự sinh khởi. Khi có vô minh, các hành sinh khởi, không phải khi không có. Do đó, vô minh, trở thành sự sinh khởi cho các hành, là một duyên. Tương tự, khi có vô minh, các hành diễn tiến, duy trì, và an trú; khi có vô minh, chúng ném quả vào các cõi hữu v.v...; chúng tích lũy, chúng cố gắng cho sự sinh khởi của quả; chúng liên kết với quả của chính mình; chúng trói buộc dòng tương tục mà trong đó chính chúng đã sinh khởi; khi có sự hội đủ của các duyên khác, chúng khởi lên, chúng sinh khởi; và nó thúc đẩy, nó đi đến trạng thái làm nguyên nhân cho các hành; duyên vô minh, các hành đi đến, diễn tiến. Như vậy, sự sinh khởi v.v... cần được hiểu là những cách đặc biệt mà vô minh đạt đến trạng thái làm nguyên nhân cho các hành. Tương tự đối với các hành v.v... đối với thức v.v...

Uppādaṭṭhitītiādīsu ca tiṭṭhati etenāti ṭhiti, kāraṇaṃ. Uppādo eva ṭhiti uppādaṭṭhiti. Esa nayo sesesupi. Yasmā ayonisomanasikāro, ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vacanato āsavā ca avijjāya paccayo, tasmā vuttaṃ ‘‘ubhopete dhammā paccayasamuppannā’’ti. Paccayapariggahe paññāti saṅkhārānaṃ avijjāya ca uppādādike paccayākāre paricchinditvā gahaṇavasena pavattā paññā. Dhammaṭṭhitiñāṇanti dhammānaṃ paccayuppannānaṃ paccayabhāvato dhammaṭṭhitisaṅkhāte paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ. Paccayadhammā hi paṭiccasamuppāde ‘‘dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti vacanato dvādasa paccayā. Ayañca nayo na paccuppanne eva, atha kho atītānāgatakālepi, na ca avijjāya eva saṅkhāresu, atha kho saṅkhārādīnampi viññāṇādīsu labbhatīti paripuṇṇaṃ katvā paccayākārassa vibhattabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘atītampi addhāna’’ntiādi pāḷiṃ ārabhi. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.paccayaniddesa 1) dassitā hetādipaccayā evettha uppādādipaccayākārehi gahitāti te yathāsambhavaṃ nīharitvā yojetabbā, ativitthārabhayena pana na yojayimha.

Và trong các (trường hợp) như là uppādaṭṭhiti (sanh khởi và tồn tại), tồn tại bởi cái này nên là ṭhiti (sự tồn tại), là nguyên nhân. Sanh khởi chính là sự tồn tại là uppādaṭṭhiti (sự tồn tại của sanh khởi). Phương pháp này cũng (được áp dụng) trong các trường hợp còn lại. Bởi vì sự không như lý tác ý, và các lậu hoặc là duyên cho vô minh theo câu Pāḷi: “Do sự sanh khởi của các lậu hoặc, có sự sanh khởi của vô minh” (ma. ni. 1.103), vì thế đã được nói rằng: “Cả hai pháp này là do duyên sanh.” Trí tuệ trong sự thấu triệt các duyên là trí tuệ sanh khởi theo cách nắm bắt sau khi đã xác định các trạng thái duyên như là sự sanh khởi v.v... của các hành và của vô minh. Trí tuệ về sự tồn tại của các pháp là trí tuệ về duyên khởi được gọi là sự tồn tại của các pháp do bởi trạng thái làm duyên của các pháp do duyên sanh. Thật vậy, các pháp làm duyên trong duyên khởi là mười hai duyên theo câu Pāḷi: “Mười hai duyên khởi.” Và phương pháp này không chỉ ở hiện tại, mà còn ở thời quá khứ và vị lai nữa; và không chỉ vô minh đối với các hành, mà còn các hành v.v... đối với thức v.v... cũng được tìm thấy. Để trình bày trạng thái phân chia của các trạng thái duyên sau khi đã làm cho được trọn vẹn, (Đức Thế Tôn) đã bắt đầu câu Pāḷi: “Cả thời quá khứ” v.v... Các duyên như là nhân v.v... đã được trình bày trong bộ Paṭṭhāna (Paṭṭhā. 1.paccayaniddesa 1) chính là được hiểu ở đây bằng các trạng thái duyên như là sanh khởi v.v... nên chúng cần được rút ra và kết hợp tùy theo sự thích hợp. Tuy nhiên, chúng tôi đã không kết hợp do sợ quá chi tiết.

Tassa tassa dhammassāti tassa tassa saṅkhārādipaccayuppannadhammassa. Tathā tathā paccayabhāvenāti uppādādihetādipaccayabhāvena. Atītapaccuppannānāgatavasena tayo addhā kālā etassāti tiyaddhaṃ. Hetuphalaphalahetuhetuphalavasena tayo sandhī etassāti tisandhiṃ. Saṅkhippanti ettha avijjādayo viññāṇādayo cāti saṅkhepo, kammaṃ vipāko ca. Saṅkhippanti etthāti vā saṅkhepo, avijjādayo viññāṇādayo ca. Koṭṭhāsapariyāyo vā saṅkhepa-saddo. Atīte kammasaṅkhepādivasena cattāro saṅkhepā etassāti catusaṅkhepaṃ. Sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅkhepe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā, atīte hetuādīnaṃ vā pakārā ākārā, te saṅkhepe pañca pañca katvā vīsatiākārā etassāti vīsatākāraṃ.

Của mỗi pháp ấy có nghĩa là của mỗi pháp do duyên sanh như là các hành v.v... Theo cách làm duyên như thế như thế có nghĩa là theo cách làm duyên như là nhân sanh khởi v.v... Có ba thời, tức là các thời quá khứ, hiện tại, và vị lai nên là tiyaddhaṃ (ba thời). Có ba mối nối, tức là nhân-quả, quả-nhân, nhân-quả nên là tisandhiṃ (ba mối nối). Vô minh v.v... và thức v.v... được tóm tắt ở đây nên là saṅkhepa (sự tóm tắt), tức là nghiệp và quả dị thục. Hoặc vô minh v.v... và thức v.v... được tóm tắt ở đây nên là saṅkhepa (sự tóm tắt). Hoặc từ saṅkhepa có nghĩa là phần, là cách nói khác. Có bốn sự tóm tắt, tức là sự tóm tắt về nghiệp v.v... trong quá khứ nên là catusaṅkhepaṃ (bốn sự tóm tắt). Mặc dù không được nói đến về tự tánh, chúng được rải ra trong mỗi sự tóm tắt ấy, được biểu thị bằng sự nắm bắt vô minh, các hành v.v... nên là ākārā (các trạng thái). Hoặc các loại nhân v.v... trong quá khứ là ākārā (các trạng thái). Có hai mươi trạng thái, tức là năm năm trong mỗi sự tóm tắt nên là vīsatākāraṃ (hai mươi trạng thái).

Khattiyādibhedena anekabhedabhinnāpi sassatavādino jātisatasahassānussaraṇādino abhinivesahetuno vasena cattārova honti[Pg.140], na tato uddhaṃ adhoti sassatavādādīnaṃ parimāṇaparicchedassa anaññavisayataṃ dassetuṃ ‘‘cattāro janā’’tiādimāha. Tattha cattāro janāti cattāro janasamūhā. Idaṃ nissāyāti idaṃ idappaccayatāya sammā aggahaṇaṃ, tatthāpi ca hetuphalabhāvena sambandhānaṃ santatighanassa abheditattā paramatthato vijjamānampi bhedanibandhanaṃ nānattanayaṃ anupadhāretvā gahitaṃ ekattaggahaṇaṃ nissāya. Idaṃ gaṇhantīti idaṃ sassataggahaṇaṃ abhinivissa voharanti, iminā nayena ekaccasassatavādādayopettha yathāsambhavaṃ yojetvā vattabbā. Bhinditvāti ‘‘ātappamanvāyā’’tiādinā vibhajitvā ‘‘tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī’’tiādinā vimadditvā nijjaṭaṃ nigumbaṃ katvā diṭṭhijaṭāvijaṭanena diṭṭhigumbavivaraṇena ca.

Mặc dù các người theo thường kiến có nhiều sự khác biệt do sự phân chia theo giai cấp Sát-đế-lợi v.v..., nhưng chỉ có bốn loại do bởi nguyên nhân cố chấp như là sự nhớ lại trăm ngàn kiếp sanh v.v..., không hơn không kém. Để trình bày rằng sự xác định số lượng của các người theo thường kiến v.v... không phải là đối tượng của người khác, (Đức Thế Tôn) đã nói: “Bốn hạng người” v.v... Ở đây, bốn hạng người là bốn nhóm người. Nương vào điều này có nghĩa là nương vào sự chấp thủ về tính đồng nhất này, vốn được nắm bắt do không xem xét phương pháp về tính đa dạng, là nền tảng của sự phân chia, mặc dù hiện hữu trên phương diện chân đế, do không phân chia được khối liên tục của các pháp có liên quan theo trạng thái nhân quả, và ở đây nữa, là sự không nắm bắt đúng đắn về tính duyên này. Họ chấp thủ điều này có nghĩa là họ nói năng sau khi đã cố chấp vào sự chấp thủ về thường kiến này. Theo phương pháp này, các người theo nhất phần thường kiến v.v... cũng cần được kết hợp và nói đến ở đây tùy theo sự thích hợp. Sau khi đã phá vỡ có nghĩa là sau khi đã phân tích bằng (câu): “Do sự tinh cần” v.v..., sau khi đã nghiền nát bằng (câu): “Này các Tỳ khưu, Như Lai biết rõ điều đó” v.v..., sau khi đã làm cho không còn rối rắm, không còn bụi rậm bằng cách gỡ rối sự rối rắm của tà kiến và bằng cách vén mở bụi rậm của tà kiến.

‘‘Tasmā’’tiādinā buddhaguṇe ārabbha desanāya samuṭṭhitattā sabbaññutaññāṇaṃ uddisitvā desanākusalo bhagavā samayantaraviggāhaṇavasena sabbaññutaññāṇameva vissajjetīti dasseti. ‘‘Santī’’ti iminā tesaṃ diṭṭhigatikānaṃ vijjamānatāya avicchinnataṃ, tato ca nesaṃ micchāgāhato sithilakaraṇavivecanehi attano desanāya kiccakāritaṃ, avitathatañca dīpeti dhammarājā.

Bằng (câu): “Vì thế” v.v..., (chú giải) trình bày rằng do bài thuyết giảng đã được bắt đầu liên quan đến các đức tính của Đức Phật, sau khi đã nêu lên trí tuệ toàn giác, Đức Thế Tôn, bậc thiện xảo trong việc thuyết giảng, đã giải đáp chính về trí tuệ toàn giác bằng cách bác bỏ các học thuyết khác. Bằng từ: “Có,” Đức Pháp Vương đã làm sáng tỏ sự không gián đoạn về sự hiện hữu của những người có tà kiến ấy, và từ đó, sự thành tựu phận sự của bài thuyết giảng của ngài bằng cách làm cho lỏng lẻo và phân tích sự chấp thủ sai lầm của họ, và cả sự không sai lạc nữa.

29. Atthīti ‘‘saṃvijjantī’’ti iminā samānattho puthuvacanavisayo eko nipāto ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’tiādīsu (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; ma. ni. 3.154; saṃ. ni. 4.127; khu. pā. 3.1) viya. Sassatādivasena pubbantaṃ kappentīti pubbantakappikā. Yasmā pana te taṃ pubbantaṃ purimasiddhehi taṇhādiṭṭhikappehi kappetvā, āsevanabalavatāya vicittavuttitāya ca vikappetvā aparabhāgasiddhehi abhinivesabhūtehi taṇhādiṭṭhiggāhehi gaṇhanti abhinivisanti parāmasanti, tasmā vuttaṃ ‘‘pubbantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantī’’ti. Taṇhupādānavasena vā kappanaggahaṇāni veditabbāni. Taṇhāpaccayā hi upādānaṃ. Koṭṭhāsesūti ettha koṭṭhāsādīsūti attho veditabbo. Padapūraṇasamīpaummaggādīsupi hi anta-saddo dissati. Tathā hi ‘‘iṅgha tvaṃ suttante vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu (pāci. 442), suttante okāsaṃ kārāpetvā’’ti (pāci. 1221) ca ādīsu padapūraṇe anta-saddo vattati, gāmantaṃ osareyya, (pārā. 409; cūḷava. 343) gāmantasenāsana’’ntiādīsu samīpe[Pg.141], ‘‘kāmasukhallikānuyogo eko anto, atthīti kho kaccāna ayameko anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90) ummaggeti.

29. Atthi là một bất biến từ có đối tượng là số nhiều, có cùng ý nghĩa với từ saṃvijjanti, giống như trong (các câu): “Có các sợi tóc trong thân này” v.v... (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; ma. ni. 3.154; saṃ. ni. 4.127; khu. pā. 3.1). Họ tưởng tượng về quá khứ theo cách thường kiến v.v... nên là pubbantakappikā (những người tưởng tượng về quá khứ). Và bởi vì họ, sau khi đã tưởng tượng về quá khứ ấy bằng các sự tưởng tượng về ái và tà kiến đã thành tựu trước đó, sau khi đã phân biệt tưởng tượng do sự mạnh mẽ của việc thực hành và do sự đa dạng của cách hành xử, họ nắm bắt, cố chấp, và bám víu bằng các sự chấp thủ về ái và tà kiến đã trở thành sự cố chấp, đã thành tựu ở phần sau, vì thế đã được nói rằng: “Sau khi đã tưởng tượng, phân biệt tưởng tượng, họ nắm bắt về quá khứ.” Hoặc các sự tưởng tượng và nắm bắt cần được hiểu theo cách của ái và thủ. Thật vậy, thủ là do ái làm duyên. Ở đây, trong (từ) koṭṭhāsesu, ý nghĩa cần được hiểu là trong các phần v.v... Thật vậy, từ anta cũng được thấy trong các (ý nghĩa) như là sự điền vào chỗ trống, sự gần gũi, cực đoan v.v... Cụ thể là, trong (các câu) như: “Này, ngươi hãy học thuộc lòng kinh, kệ, hoặc Vi Diệu Pháp” (pāci. 442), “Sau khi đã xin phép về kinh” (pāci. 1221) v.v..., từ anta được dùng với ý nghĩa điền vào chỗ trống; trong (các câu) như: “Nên đi xuống vùng ngoại ô của làng” (pārā. 409; cūḷava. 343), “Chỗ ở tại vùng ngoại ô của làng” v.v..., (từ anta được dùng) với ý nghĩa gần gũi; trong (các câu) như: “Sự thực hành hưởng thụ các dục lạc là một cực đoan,” “Này Kaccāna, ‘có’ là một cực đoan này” v.v... (saṃ. ni. 2.15; 3.90), (từ anta được dùng) với ý nghĩa cực đoan.

Kappa-saddo mahākappasamantabhāvakilesakāmavitakkakālapaññattisadisabhāvādīsu vattatīti āha ‘‘sambahulesu atthesu vattatī’’ti. Tathā hesa ‘‘cattārimāni bhikkhave kappassa asaṅkhyeyyānī’’tiādīsu (a. ni. 4.156) mahākappe vattati, ‘‘kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāve, ‘‘saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo’’tiādīsu (mahāni. 1; cūḷani. 8) kilesakāme, ‘‘takko vitakko saṅkappo’’tiādīsu (dha. sa. 7) vitakke, ‘‘yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.387) kāle, ‘‘iccāyasmā kappo’’tiādīsu (su. ni. 1090; cūḷani. 113) paññattiyaṃ, ‘‘satthukappena vata kira bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’tiādīsu (ma. ni. 1.260) sadisabhāve vattatīti. Vuttampi cetanti mahāniddesaṃ (mahāni. 28) sandhāyāha. Taṇhādiṭṭhivasenāti diṭṭhiyā upanissayabhūtāya sahajātāya abhinandanabhūtāya ca taṇhāya, sassatādiākārena abhinivisantassa micchāgāhassa ca vasena. Pubbenivutthadhammavisayāya kappanāya adhippetattā atītakālavācako idha pubba-saddo, rūpādikhandhavinimuttassa kappanāvatthuno abhāvā anta-saddo ca bhāgavācakoti āha ‘‘atītaṃ khandhakoṭṭhāsa’’nti. ‘‘Kappetvā’’ti ca tasmiṃ pubbante taṇhāyanābhinivesānaṃ samatthanaṃ pariniṭṭhāpanamāha. Ṭhitāti tassā laddhiyā avijahanaṃ. Ārabbhāti ālambitvā. Visayo hi tassā diṭṭhiyā pubbanto. Visayabhāvato eva hi so tassā āgamanaṭṭhānaṃ, ārammaṇapaccayo cāti vuttaṃ ‘‘āgamma paṭiccā’’ti.

Từ ‘kappa’ được dùng trong các nghĩa như là đại kiếp, toàn thể, phiền não dục, tầm, thời gian, chế định, sự tương tợ, v.v... nên ngài nói: “được dùng trong nhiều ý nghĩa.” Thật vậy, từ này được dùng với nghĩa đại kiếp trong các câu như: “Này các Tỳ khưu, có bốn a-tăng-kỳ kiếp này” (a. ni. 4.156); với nghĩa toàn thể trong các câu như: “làm cho toàn thể Trúc Lâm rực sáng” (saṃ. ni. 1.94); với nghĩa phiền não dục trong các câu như: “sự suy tư là dục, sự tham ái là dục, sự suy tư tham ái là dục” (mahāni. 1; cūḷani. 8); với nghĩa tầm trong các câu như: “sự suy nghĩ, sự tầm, sự suy tư” (dha. sa. 7); với nghĩa thời gian trong các câu như: “nhờ đó tôi sống thường xuyên” (ma. ni. 1.387); với nghĩa chế định trong các câu như: “đó là trưởng lão Kappa” (su. ni. 1090; cūḷani. 113); với nghĩa sự tương tợ trong các câu như: “Thật vậy, thưa ngài, trong khi nói chuyện với một vị đệ tử giống như bậc Đạo Sư, chúng tôi đã không biết” (ma. ni. 1.260). Ngài nói điều này là nhắm đến (kinh) Mahāniddesa (Đại Xiển Minh) (mahāni. 28) khi nói rằng: “Và điều này cũng đã được nói.” "Taṇhādiṭṭhivasena" có nghĩa là: do năng lực của tham ái vốn là cận y, là đồng sanh, và là sự hoan hỷ đối với tà kiến, và do năng lực của sự chấp thủ sai lầm của người cố chấp theo cách thường còn, v.v... Vì sự tưởng tượng về các pháp đã từng hiện hữu trong quá khứ được ngụ ý, nên ở đây từ ‘pubba’ (trước) chỉ cho thời quá khứ. Vì không có đối tượng nào cho sự tưởng tượng mà lại tách rời khỏi các uẩn như sắc, v.v... nên từ ‘anta’ (cuối) chỉ cho một phần. Do đó, ngài nói: “phần uẩn trong quá khứ.” Và từ “kappetvā” (sau khi tưởng tượng) nói lên sự thành tựu, sự hoàn tất của việc tham ái và cố chấp vào phần quá khứ ấy. "Ṭhitā" (an trú) là sự không từ bỏ chủ thuyết ấy. "Ārabbha" (liên quan đến) là sau khi lấy làm đối tượng. Vì phần quá khứ là đối tượng của tà kiến ấy. Chính vì là đối tượng nên nó là nơi phát sanh, là duyên đối tượng của tà kiến ấy. Do đó, đã được nói là “āgamma paṭiccā” (do nương vào, do duyên vào).

Adhivacanapadānīti paññattipadāni. Dāsādīsu sirivaḍḍhakādi-saddā viya vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattiyā adhivacanaṃ paññatti. Atha vā adhi-saddo uparibhāve, vuccatīti vacanaṃ, upari vacanaṃ adhivacanaṃ, upādābhūtarūpādīnaṃ upari paññāpiyamānā upādāpaññattīti attho, tasmā paññattidīpakapadānīti attho daṭṭhabbo. Paññattimattañhetaṃ vuccati, yadidaṃ ‘‘attā, loko’’ti ca, na rūpavedanādayo viya paramattho. Adhikavuttitāya vā adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti. Adhikañhi sabhāvadhammesu sassatādiṃ [Pg.142] pakatiādidabbādiṃ jīvādiṃ kāyādiñca abhūtamatthaṃ ajjhāropetvā diṭṭhiyo pavattantīti.

"Adhivacanapadāni" là những từ ngữ chế định. Giống như các từ Sirivaḍḍhaka, v.v... đối với những người nô lệ, v.v..., adhivacana (danh xưng) là một chế định do nó diễn tiến bằng cách lấy chính lời nói làm thẩm quyền. Hoặc là, từ ‘adhi’ có nghĩa là ‘bên trên,’ ‘vacana’ là ‘cái được nói,’ ‘adhivacana’ là ‘cái được nói bên trên.’ Nghĩa là, upādāpaññatti (y sinh chế định) là cái được chế định bên trên các sắc y sinh, v.v... Do đó, nên hiểu ý nghĩa là ‘những từ ngữ chỉ rõ sự chế định.’ Điều này, tức là “ngã, thế giới,” được gọi là chỉ là chế định, không phải là pháp chân đế như sắc, thọ, v.v... Hoặc là, các tà kiến được gọi là ‘adhivutti’ (sự nói thêm) vì chúng có sự nói thêm. Thật vậy, các tà kiến khởi lên bằng cách gán ghép một ý nghĩa không có thật — như là thường còn, v.v..., bản chất, v.v..., thực thể, v.v..., sinh mạng, v.v..., thân thể, v.v... — vào các pháp có tự tánh.

30. Abhivadantīti ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187, 203, 427; ma. ni. 3.27, 29) abhinivisitvā vadanti ‘‘ayaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo’’tiādinā vivadanti. Abhivadanakiriyāya ajjāpi avicchedabhāvadassanatthaṃ vattamānakālavacanaṃ. Diṭṭhi eva diṭṭhigataṃ ‘‘muttagataṃ, (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) saṅkhāragata’’ntiādīsu (mahāni. 41) viya. Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattaṃ, diṭṭhiyā gahaṇamattanti attho. Diṭṭhippakāro vā diṭṭhigataṃ. Lokiyā hi vidhayuttagatapakāra-sadde samānatthe icchanti. Ekekasmiñca ‘‘attā’’ti, ‘‘loko’’ti ca gahaṇavisesaṃ upādāya paññāpanaṃ hotīti āha ‘‘rūpādīsu aññataraṃ attā ca loko cāti gahetvā’’ti. Amaraṃ niccaṃ dhuvanti sassatavevacanāni. Maraṇābhāvena vā amaraṃ, uppādābhāvena sabbathāpi atthitāya niccaṃ, thiraṭṭhena vikārābhāvena dhuvaṃ. ‘‘Yathāhā’’tiādinā yathāvuttamatthaṃ niddesapaṭisambhidāpāḷīhi vibhāveti. Ayañca attho ‘‘rūpaṃ attato samanupassati, vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imissā pañcavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena vutto. ‘‘Rūpavantaṃ attāna’’ntiādikāya pana pañcadasavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena cattāro cattāro khandhe ‘‘attā’’ti gahetvā tadaññaṃ ‘‘loko’’ti paññapentīti ayampi attho labbhati. Tathā ekaṃ khandhaṃ ’’attā’’ti gahetvā tadaññe attano upabhogabhūto lokoti, sasantatipatite vā khandhe ‘‘attā’’ti gahetvā tadaññe ‘‘loko’’ti paññapentīti evampettha attho daṭṭhabbo. Etthāha – sassato vādo etesanti kasmā vuttaṃ, nanu tesaṃ attā loko ca sassatoti adhippeto, na vādo ti? Saccametaṃ, sassatasahacaritatāya pana ‘‘vādo sassato’’ti vuttaṃ yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Sassato iti vādo etesanti vā iti-saddalopo daṭṭhabbo. Atha vā sassataṃ vadanti ‘‘idameva sacca’’nti abhinivissa voharantīti sassatavādā, sassatadiṭṭhinoti evampettha attho daṭṭhabbo.

30. "Abhivadanti" (họ tuyên bố) có nghĩa là sau khi cố chấp rằng: “Chỉ điều này là thật, điều khác là rỗng không” (ma. ni. 2.187, 203, 427; ma. ni. 3.27, 29), họ nói, họ tranh luận bằng cách nói: “Đây là Pháp, đây không phải là Pháp,” v.v... Thì hiện tại được dùng để chỉ ra rằng hành động tuyên bố vẫn chưa bị gián đoạn cho đến ngày nay. "Diṭṭhigataṃ" (kiến xứ) chính là tà kiến, giống như trong các câu: “muttagataṃ” (giải thoát xứ) (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11), “saṅkhāragataṃ” (hành xứ) (mahāni. 41), v.v... Hoặc là, vì tà kiến không có nơi để đi đến, nên nó chỉ là sự đi của tà kiến, nghĩa là chỉ là sự chấp thủ của tà kiến. Hoặc là, "diṭṭhigataṃ" là loại tà kiến. Vì người đời thường muốn các từ ‘vidha,’ ‘yutta,’ ‘gata,’ và ‘pakāra’ có cùng một nghĩa. Và trong mỗi trường hợp, sự chế định “ngã” và “thế giới” xảy ra do một sự chấp thủ đặc biệt, nên ngài nói: “sau khi chấp một trong các uẩn như sắc, v.v... là ngã và thế giới.” "Amaraṃ" (bất tử), "niccaṃ" (thường còn), "dhuvaṃ" (bền vững) là những từ đồng nghĩa với "sassata" (thường hằng). Hoặc là, nó bất tử vì không có sự chết; thường còn vì luôn tồn tại, không có sự sanh khởi; bền vững vì không có sự biến đổi, do ý nghĩa là kiên cố. Bằng câu “Như ngài đã nói,” v.v..., ngài giải thích ý nghĩa đã được nói bằng các đoạn kinh văn Niddesa và Paṭisambhidā. Và ý nghĩa này được nói theo cách của năm loại thân kiến này: “người ấy quán sắc là tự ngã, quán thọ, tưởng, các hành, thức là tự ngã.” Nhưng theo cách của mười lăm loại thân kiến bắt đầu bằng câu “tự ngã có sắc,” ý nghĩa này cũng được tìm thấy: họ chế định bốn uẩn là “ngã” và uẩn còn lại là “thế giới.” Tương tự, nên hiểu ý nghĩa ở đây như sau: sau khi chấp một uẩn là “ngã,” họ chế định các uẩn còn lại là thế giới, là đối tượng hưởng thụ của mình; hoặc sau khi chấp các uẩn thuộc dòng tương tục của mình là “ngã,” họ chế định các uẩn khác là “thế giới.” Ở đây, có người hỏi: Tại sao lại nói “sassato vādo etesaṃ” (thuyết của họ là thường hằng)? Chẳng phải điều họ chủ trương là ngã và thế giới là thường hằng, chứ không phải là thuyết sao? – Điều này đúng. Nhưng vì nó đi kèm với sự thường hằng, nên được nói là “thuyết là thường hằng,” giống như câu “những ngọn giáo đang diễu hành.” Hoặc nên hiểu là có sự lược bỏ từ ‘iti’ (rằng) trong câu “sassato iti vādo etesaṃ” (thuyết của họ là ‘nó thường hằng’). Hoặc là, họ là những người theo thuyết thường hằng (sassatavādā) vì họ nói điều thường hằng, họ sử dụng ngôn ngữ sau khi cố chấp rằng “chỉ điều này là thật.” Nên hiểu ý nghĩa ở đây là “những người có tà kiến thường hằng (sassatadiṭṭhino).”

31. Ātāpanaṃ [Pg.143] kilesānaṃ vibādhanaṃ pahānaṃ. Padahanaṃ kosajjapakkhe patituṃ adatvā cittassa ussahanaṃ. Anuyogo yathā samādhi visesabhāgiyataṃ pāpuṇāti, evaṃ vīriyassa bahulīkaraṇaṃ. Idha upacārappanācittaparidamanavīriyānaṃ adhippetattā āha ‘‘tippabhedaṃ vīriya’’nti. Nappamajjati etenāti appamādo, asammoso. Sammā upāyena manasi karoti kammaṭṭhānaṃ etenāti sammāmanasikāro ñāṇanti āha ‘‘vīriyañca satiñca ñāṇañcā’’ti. Etthāti ‘‘ātappa…pe… manasikāraṃ anvāyā’’ti imasmiṃ pāṭhe. Sīlavisuddhiyā saddhiṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ adhigamanapaṭipadā vattabbā, sā pana visuddhimagge vitthārato vuttāti āha ‘‘saṅkhepattho’’ti. ‘‘Tathārūpa’’nti cuddasavidhehi cittadamanehi rūpāvacaracatutthajjhānassa damitataṃ vadati.

31. Sự nhiệt tâm (ātāpanaṃ) là sự làm cho khổ não, sự đoạn trừ các phiền não. Sự tinh cần (padahanaṃ) là sự hăng hái của tâm, không cho rơi vào phe lười biếng. Sự chuyên cần (anuyogo) là sự thực hành nhiều lần tinh tấn như thế nào để định đạt đến phần đặc biệt. Ở đây, vì có ý muốn nói đến tinh tấn chế ngự tâm cận hành và an chỉ, nên nói “tinh tấn có ba loại”. Không dễ duôi bởi cái ấy, nên gọi là không dễ duôi (appamādo), là không quên lãng. Tác ý đề mục một cách đúng đắn bằng phương tiện bởi cái ấy, nên gọi là tác ý đúng đắn (sammāmanasikāro), là trí tuệ, nên nói “tinh tấn, niệm và trí tuệ”. Ở đây là trong đoạn văn này: “ātappa…pe… manasikāraṃ anvāyā”. Pháp hành để chứng đắc bốn thiền sắc giới cùng với giới thanh tịnh cần được nói đến, nhưng điều đó đã được nói chi tiết trong Visuddhimagga, nên nói “đây là ý nghĩa tóm tắt”. “Như vậy” nói lên sự chế ngự của thiền thứ tư sắc giới bằng mười bốn cách chế ngự tâm.

Samādhānādiaṭṭhaṅgasamannāgatarūpāvacaracatutthajjhānassa yogino samādhivijambhanabhūtā lokiyābhiññā jhānānubhāvo. ‘‘Jhānādīna’’nti idaṃ jhānalābhissa visesena jhānadhammā āpāthaṃ āgacchanti, taṃmukhena sesadhammāti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Janakabhāvaṃ paṭikkhipati. Sati hi janakabhāve rūpādidhammānaṃ viya sukhādidhammānaṃ viya, ca paccayāyattavuttitāya uppādavantatā viññāyati, uppāde ca sati avassambhāvī nirodhoti anavakāsāva niccatā siyāti. Kūṭaṭṭha-saddo vā loke accantanicce niruḷho daṭṭhabbo. ‘‘Esikaṭṭhāyiṭṭhito’’ti etena yathā esikā vātappahārādīhi na calati, evaṃ na kenaci vikāraṃ āpajjatīti vikārābhāvamāha, ‘‘kūṭaṭṭho’’ti iminā pana aniccatābhāvaṃ. Vikāropi vināsoyevāti āha, ‘‘ubhayenapi lokassa vināsābhāvaṃ dīpetī’’ti. ‘‘Vijjamānamevā’’ti etena kāraṇe phalassa atthibhāvadassanena abhibyattivādaṃ dīpeti. Nikkhamatīti ca abhibyattiṃ gacchatīti attho. Kathaṃ pana vijjamānoyeva pubbe anabhibyatto abhibyattiṃ gacchatīti? Yathā andhakārena paṭicchanno ghaṭo ālokena abhibyattiṃ gacchati.

Thắng trí thế gian, là sự phát triển của định, là oai lực của thiền đối với hành giả có thiền thứ tư sắc giới gồm tám chi như định v.v. “Của các thiền v.v.” được nói với ý nghĩa này: đối với người đắc thiền, đặc biệt các pháp thiền đi vào tầm mức, qua đó các pháp còn lại (cũng đi vào tầm mức). (Ngài) bác bỏ tính chất sinh khởi. Vì nếu có tính chất sinh khởi, thì cũng như các pháp sắc v.v., cũng như các pháp lạc v.v., sự có mặt của sanh khởi được biết đến do sự hiện hữu tùy thuộc vào duyên, và khi có sanh khởi thì sự diệt là tất yếu, do đó tính thường hằng không có cơ hội. Hoặc từ “bất động” (kūṭaṭṭha) nên được hiểu là đã trở thành thông dụng trong thế gian với nghĩa là tuyệt đối thường hằng. Bằng câu “đứng vững như cột trụ”, ngài nói lên sự không biến đổi, giống như cột trụ không lay động bởi gió đập v.v., như vậy không bị biến đổi bởi bất cứ điều gì; còn bằng từ “bất động” (kūṭaṭṭho) thì (ngài nói lên) sự không vô thường. Sự biến đổi cũng chính là sự hoại diệt, nên ngài nói: “bằng cả hai (từ), ngài chỉ ra sự không hoại diệt của thế gian”. Bằng câu “chỉ cái đang hiện hữu”, ngài chỉ ra thuyết hiển lộ (abhibyattivāda) qua việc cho thấy sự hiện hữu của quả trong nhân. “Xuất hiện” có nghĩa là đi đến sự hiển lộ. Nhưng làm thế nào mà cái đã hiện hữu, trước đây chưa được hiển lộ, lại đi đến sự hiển lộ? Giống như cái bình bị bóng tối che khuất, đi đến sự hiển lộ nhờ ánh sáng.

Idamettha vicāretabbaṃ – kiṃ karonto āloko ghaṭaṃ pakāsetīti vuccati, yadi ghaṭavisayaṃ buddhiṃ karonto, buddhiyā anuppannāya uppattidīpanato abhibyattivādo hāyati. Atha ghaṭabuddhiyā āvaraṇabhūtaṃ andhakāraṃ vidhamanto, evampi abhibyattivādo hāyatiyeva. Sati hi ghaṭabuddhiyā andhakāro kathaṃ tassā āvaraṇaṃ hotīti, yathā ghaṭassa [Pg.144] abhibyatti na yujjati, evaṃ attanopi. Tatthāpi hi yadi indriyavisayādisannipātena anuppannāya buddhiyā uppatti, uppattivacaneneva abhibyattivādo hāyati, tathā sassatavādo. Atha buddhippavattiyā āvaraṇabhūtassa andhakāraṭṭhāniyassa mohassa vidhamanena. Sati buddhiyā kathaṃ moho āvaraṇanti, kiñci bhedasambhavato. Na hi abhibyañjanakānaṃ candasūriyamaṇipadīpādīnaṃ bhedena abhibyañjitabbānaṃ ghaṭādīnaṃ bhedo hoti, hoti ca visayabhedena buddhibhedoti bhiyyopi abhibyatti na yujjatiyeva, na cettha vuttikappanā yuttā vuttiyā vuttimato ca anaññathānujānanatoti. Te ca sattā sandhāvantīti ye idha manussabhāvena avaṭṭhitā, teyeva devabhāvādiupagamanena ito aññattha gacchanti, aññathā katassa kammassa vināso, akatassa ca abbhāgamo āpajjeyyāti adhippāyo.

Ở đây, điều này cần được xem xét: ánh sáng làm gì mà được gọi là làm cho cái bình hiện rõ? Nếu là làm cho trí tuệ về đối tượng là cái bình sanh khởi, thì thuyết hiển lộ bị suy giảm do việc chỉ ra sự sanh khởi của trí tuệ chưa sanh. Hay là (ánh sáng) phá tan bóng tối là vật che chướng cho trí tuệ về cái bình? Như vậy thuyết hiển lộ cũng bị suy giảm. Vì khi có trí tuệ về cái bình, làm sao bóng tối là vật che chướng cho nó được? Giống như sự hiển lộ của cái bình không hợp lý, sự hiển lộ của tự ngã cũng vậy. Vì ở đó cũng vậy, nếu có sự sanh khởi của trí tuệ chưa sanh do sự hội hợp của căn, cảnh v.v., thì chỉ bằng lời nói về sự sanh khởi, thuyết hiển lộ đã bị suy giảm, và thuyết thường hằng cũng vậy. Hay là do sự phá tan vô minh, vốn ở địa vị của bóng tối, là vật che chướng cho sự vận hành của trí tuệ? Khi có trí tuệ, làm sao vô minh là vật che chướng được? Do có thể có một sự khác biệt nào đó. Vì không có sự khác biệt của các vật được làm cho hiển lộ như bình v.v. do sự khác biệt của các vật làm cho hiển lộ như mặt trăng, mặt trời, ngọc, đèn v.v., nhưng có sự khác biệt của trí tuệ do sự khác biệt của đối tượng, nên sự hiển lộ lại càng không hợp lý. Và ở đây, sự giả định về một chức năng (vutti) là không hợp lý, vì chức năng và cái có chức năng không được thừa nhận là khác nhau. “Và những chúng sanh đó luân chuyển” có nghĩa là: những chúng sanh nào ở đây đã tồn tại trong thân phận con người, chính họ đi đến nơi khác từ đây qua việc đạt đến thân phận chư thiên v.v.; nếu không, sẽ dẫn đến sự hoại diệt của nghiệp đã làm và sự xuất hiện của (quả) nghiệp chưa làm.

Aparāparanti aparasmā bhavā aparaṃ bhavaṃ. Evaṃ saṅkhyaṃ gacchantīti attano niccasabhāvattā na cutūpapattiyo, sabbabyāpitāya nāpi sandhāvanasaṃsaraṇāni, dhammānaṃyeva pana pavattivisesena evaṃ saṅkhyaṃ gacchanti, evaṃ voharīyantīti adhippāyo. Etena avaṭṭhitasabhāvassa attano, dhammino ca dhammamattaṃ uppajjati ceva vinassati cāti imaṃ vipariṇāmavādaṃ dasseti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato vakkhāma. Attano vādaṃ bhindatīti sandhāvanādivacanasiddhāya aniccatāya pubbe paṭiññātaṃ sassatavādaṃ bhindati, viddhaṃsetīti attho. Sassatisamanti vā etassa sassataṃ thāvaraṃ niccakālanti attho daṭṭhabbo.

“Từ đời này sang đời khác” (aparāparaṃ) là từ đời sống này đến đời sống khác. “Được gọi như vậy” có nghĩa là: do tự tánh thường hằng của tự ngã, không có chết và sanh; do tính phổ biến khắp nơi, cũng không có sự luân chuyển, lang thang; nhưng chỉ do sự vận hành đặc biệt của các pháp mà chúng được gọi như vậy, được nói đến như vậy. Bằng điều này, ngài trình bày thuyết biến dịch (vipariṇāmavāda) này: của tự ngã có tự tánh bất biến, và của cái có pháp, chỉ có pháp sanh lên và diệt đi. Điều gì cần nói ở đây, chúng tôi sẽ nói sau. “Phá vỡ học thuyết của mình” có nghĩa là: phá vỡ, hủy hoại thuyết thường hằng đã được thừa nhận trước đây bằng tính vô thường được xác lập bởi các từ như “luân chuyển” v.v. Hoặc “sassatisamaṃ” nên được hiểu có nghĩa là thường hằng, bền vững, vĩnh cửu.

Hetuṃ dassentoti yesaṃ ‘‘sassato’’ti attānañca lokañca paññapeti ayaṃ diṭṭhigatiko, tesaṃ hetuṃ dassentoti attho. Na hi attano diṭṭhiyā paccakkhakatamatthaṃ attanoyeva sādheti, attano pana paccakkhakatena atthena attano appaccakkhabhūtampi atthaṃ sādheti. Attanā hi yathānicchitaṃ parehi viññāpeti, na anicchitaṃ. ‘‘Hetuṃ dassento’’ti ettha idaṃ hetudassanaṃ – etesu anekesu jātisatasahassesu ekovāyaṃ me attā, loko ca anussaraṇasabbhāvato. Yo hi yamatthaṃ anubhavati, so eva taṃ anussarati, na añño. Na hi aññena anubhūtamatthaṃ añño anussarituṃ sakkoti yathā taṃ buddharakkhitena anubhūtaṃ dhammarakkhito. Yathā cetāsu, evaṃ ito purimatarāsupi jātīsūti. Kasmā sassato me attā ca loko [Pg.145] ca. Yathā ca me, evaṃ aññesampi sattānaṃ sassato attā ca loko cāti? Sassatavasena diṭṭhigahanaṃ pakkhando diṭṭhigatiko parepi tattha patiṭṭhapeti, pāḷiyaṃ pana ‘‘anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti. So evaṃ āhā’’ti ca vacanato parānumānavasena idha hetudassanaṃ adhippetanti viññāyati. Kāraṇanti tividhaṃ kāraṇaṃ sampāpakaṃ nibbattakaṃ ñāpakanti. Tattha ariyamaggo nibbānassa sampāpakaṃ kāraṇaṃ, bījaṃ aṅkurassa nibbattakaṃ kāraṇaṃ, paccayuppannatādayo aniccatādīnaṃ ñāpakaṃ kāraṇaṃ, idhāpi ñāpakakāraṇameva adhippetaṃ. Ñāpako hi ñāpetabbatthavisayassa ñāṇassa hetubhāvato kāraṇanti. Tadāyattavuttitāya taṃ ñāṇaṃ tiṭṭhati tatthāti ‘‘ṭhāna’’nti, vasati tattha pavattatīti ‘‘vatthū’’ti ca vuccati. Tathā hi bhagavatā vatthu-saddena uddisitvāpi ṭhānasaddena niddiṭṭhanti.

Hetuṃ dassento có nghĩa là: Vị có tà kiến này trình bày lý do cho những người mà vị ấy đã tuyên bố rằng ‘ngã và thế gian là thường hằng.’ Ý nghĩa là như vậy. Thật vậy, vị ấy không chứng minh cho chính mình về điều đã được tự mình chứng kiến bằng tà kiến của mình, nhưng bằng điều đã được tự mình chứng kiến, vị ấy chứng minh cả điều chưa được tự mình chứng kiến. Thật vậy, vị ấy làm cho người khác hiểu theo ý muốn của mình, chứ không phải theo ý không muốn. Ở đây, trong câu ‘trình bày lý do,’ việc trình bày lý do là như thế này: ‘Trong vô số trăm ngàn kiếp sống này, ngã của ta và thế gian này chỉ là một, vì có sự tồn tại của việc nhớ lại. Thật vậy, người nào kinh nghiệm điều gì thì chính người ấy nhớ lại điều đó, chứ không phải người khác. Không thể có chuyện người khác nhớ lại được điều mà người khác đã kinh nghiệm, giống như Dhammarakkhita không thể nhớ lại điều mà Buddharakkhita đã kinh nghiệm. Như trong những kiếp sống này, cũng vậy trong những kiếp sống trước đây nữa.’ Tại sao ngã của ta và thế gian là thường hằng? Và như đối với ta, cũng vậy đối với các chúng sanh khác, ngã và thế gian là thường hằng? Vị có tà kiến, người đã rơi vào sự chấp thủ tà kiến theo quan điểm thường hằng, cũng thiết lập cho người khác ở đó. Tuy nhiên, trong kinh văn, qua câu ‘họ tuyên bố nhiều cách nói khác nhau. Vị ấy nói như vầy,’ được hiểu rằng ở đây việc trình bày lý do được hiểu theo nghĩa suy luận về người khác. Kāraṇaṃ (lý do) có ba loại: lý do đưa đến, lý do tạo ra, và lý do làm cho biết. Trong đó, Thánh đạo là lý do đưa đến Niết-bàn, hạt giống là lý do tạo ra mầm cây, các pháp do duyên sanh v.v... là lý do làm cho biết về vô thường v.v... Ở đây, chỉ có lý do làm cho biết là được đề cập. Thật vậy, cái làm cho biết được gọi là lý do vì nó là nhân cho trí tuệ về đối tượng cần được biết. Vì sự tồn tại của trí tuệ đó phụ thuộc vào nó, nên nó được gọi là ‘ṭhāna’ (trú xứ), vì nó ở đó; và được gọi là ‘vatthu’ (căn cứ), vì nó trú ngụ và diễn tiến ở đó. Thật vậy, Đức Thế Tôn, sau khi đã nêu lên bằng từ vatthu, lại giải thích bằng từ ṭhāna.

32-33. Dutiyatatiyavādānaṃ paṭhamavādato natthi viseso ṭhapetvā kālavisesanti āha ‘‘upari vādadvayepi eseva nayo’’ti. Yadi evaṃ kasmā sassatavādo catudhā vibhatto, nanu adhiccasamuppannikavādo viya duvidheneva vibhajitabbo siyāti āha ‘‘mandapañño hi titthiyo’’tiādi.

32-33. Ngài nói ‘upari vādadvayepi eseva nayo’ (trong hai luận thuyết trên cũng cùng một phương pháp) với ý rằng: ‘Hai luận thuyết thứ hai và thứ ba không có gì khác biệt so với luận thuyết thứ nhất, ngoại trừ sự khác biệt về thời gian.’ Nếu vậy, tại sao thường kiến luận lại được chia làm bốn loại? Chẳng phải nên chia làm hai loại như ngẫu nhiên sanh luận sao? Ngài nói ‘mandapañño hi titthiyo’ (vì ngoại đạo có trí tuệ kém cỏi) v.v... để trả lời.

34. Takkayatīti ūhayati, sassatādiākārena tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe cittaṃ abhiniropetīti attho. Takkoti ākoṭanalakkhaṇo vinicchayalakkhaṇo vā diṭṭhiṭṭhānabhūto vitakko. Vīmaṃsā nāma vicāraṇā, sā panettha atthato paññāpatirūpako lobhasahagatacittuppādo, micchābhiniveso vā ayonisomanasikāro, pubbabhāge vā diṭṭhivipphanditanti daṭṭhabbā. Tenevāha ‘‘tulanā ruccanā khamanā’’ti. Pariyāhananaṃ vitakkassa ārammaṇaūhanaṃ evāti āha ‘‘tena tena pakārena takketvā’’ti. Anuvicaritanti vīmaṃsāya anupavattitaṃ, vīmaṃsānugatena vā vicārena anumajjitaṃ. Paṭi paṭi bhātīti paṭibhānaṃ, yathāsamihitākāravisesavibhāvako cittuppādo. Paṭibhānato jātaṃ paṭibhānaṃ, sayaṃ attano paṭibhānaṃ sayaṃ paṭibhānaṃ. Tenevāha ‘‘attano paṭibhānamattasañjāta’’nti. Matta-saddena visesādhigamādayo nivatteti.

34. Takkayati có nghĩa là suy lường, tức là hướng tâm vào đối tượng này hay đối tượng khác theo cách thức thường hằng v.v... Takko là tầm, có đặc tính là gõ vào hoặc đặc tính là quyết đoán, là nền tảng của tà kiến. Vīmaṃsā là sự thẩm sát; ở đây, về mặt ý nghĩa, nó nên được hiểu là một tâm sanh tương ưng với tham, có hình thức giống trí tuệ, hoặc là sự chấp thủ sai lầm, là sự tác ý không như lý, hoặc là sự rung động của tà kiến trong giai đoạn đầu. Do đó, ngài nói ‘sự cân nhắc, sự ưa thích, sự kham nhẫn.’ Ngài nói ‘sau khi đã suy luận theo cách này hay cách khác’ với ý rằng sự suy xét kỹ lưỡng chính là sự suy lường đối tượng của tầm. Anuvicaritaṃ có nghĩa là được diễn tiến theo sự thẩm sát, hoặc được tra xét bởi sự tứ đi kèm với sự thẩm sát. Paṭibhānaṃ là sự ứng đối, vì nó chiếu sáng lặp đi lặp lại (paṭi paṭi bhāti); là một tâm sanh làm sáng tỏ các phương diện đặc biệt theo ý muốn. Paṭibhānaṃ là cái được sanh ra từ sự ứng đối; sự ứng đối của chính mình là sayaṃ paṭibhānaṃ. Do đó, ngài nói ‘chỉ sanh khởi từ sự ứng đối của chính mình.’ Bằng từ ‘matta’ (chỉ), ngài loại bỏ việc chứng đắc các pháp đặc biệt v.v...

‘‘Anāgatepi [Pg.146] evaṃ bhavissatī’’ti idaṃ na idhādhippetatakkīvaseneva vuttaṃ, lābhītakkino evampi sambhavatīti sambhavadassanavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ kiñci attanā paṭiladdhaṃ rūpādi sukhādi ca idha labbhatīti lābho, na jhānādiviseso. ‘‘Evaṃ sati idaṃ hotī’’ti aniccesu bhāvesu añño karoti, añño paṭisaṃvedetīti āpajjati, tathā ca sati katassa vināso, akatassa ca abbhāgamo siyā. Niccesu pana bhāvesu yo karoti, so paṭisaṃvedetīti na doso āpajjatīti takkikassa yuttigavesanākāraṃ dasseti.

Câu ‘trong tương lai cũng sẽ như vậy’ này không được nói theo quan điểm của nhà lý luận được đề cập ở đây, mà nên được hiểu là được nói theo cách trình bày một khả năng, rằng ‘điều này cũng có thể xảy ra đối với người có lý luận.’ Bất cứ thứ gì như sắc v.v... và lạc v.v... mà tự mình đã đạt được, ở đây được gọi là lābho (sự đạt được), chứ không phải là các pháp đặc biệt như thiền định v.v... Ngài trình bày cách thức tìm kiếm lý lẽ của nhà lý luận như sau: ‘Khi sự việc là như vậy, điều này xảy ra’: trong các pháp vô thường, sẽ dẫn đến trường hợp người này làm, người khác cảm thọ; và nếu vậy, sẽ có sự hủy hoại của việc đã làm và sự xuất hiện của việc chưa làm. Nhưng trong các pháp thường hằng, người nào làm thì người đó cảm thọ, nên không có lỗi lầm nào xảy ra.

Takkamattenevāti āgamādhigamādīnaṃ anussavādīnañca abhāvā suddhatakkeneva. Nanu ca visesalābhinopi sassatavādino attano visesādhigamahetu anekesu jātisatasahassesu dasasu saṃvaṭṭavivaṭṭesu cattālīsāya saṃvaṭṭavivaṭṭesu yathānubhūtaṃ attano santānaṃ tappaṭibaddhañca ‘‘attā, loko’’ti ca anussaritvā tato purimapurimatarāsupi jātīsu tathābhūtassa atthitānuvitakkanamukhena sabbesampi sattānaṃ tathābhāvānuvitakkanavaseneva sassatābhinivesino jātā, evañca sati sabbopi sassatavādī anussutijātissaratakkikā viya attano upaladdhavatthunibandhanena takkanena pavattavādattā takkīpakkheyeva tiṭṭheyya, avassañca vuttappakāraṃ takkanamicchitabbaṃ, aññathā visesalābhī sassatavādī ekaccasassatikapakkhaṃ, adhiccasamuppannikapakkhaṃ vā bhajeyyāti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, yasmā visesalābhīnaṃ khandhasantānassa dīghadīghataradīghatamakālānussaraṇaṃ sassataggāhassa asādhāraṇakāraṇaṃ. Tathā hi ‘‘anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Imināmahametaṃ jānāmī’’ti anussaraṇameva padhānakāraṇabhāvena dassitaṃ. Yaṃ pana tassa ‘‘imināmahametaṃ jānāmī’’ti pavattaṃ takkanaṃ, na taṃ idha padhānaṃ anussaraṇaṃ pati tassa appadhānabhūtattā. Yadi evaṃ anussavādīnampi padhānabhāvo āpajjatīti ce? Na, tesaṃ sacchikiriyāya abhāvena takkapadhānattā, padhānakāraṇena ca niddeso niruḷho sāsane loke ca yathā ‘‘cakkhuviññāṇaṃ, yavaṅkuro’’ti ca.

(Cụm từ) ‘Chỉ bằng sự suy luận’ có nghĩa là chỉ bằng sự suy luận thuần túy, do không có thánh điển, chứng đắc, v.v... và không có truyền thống, v.v... Phải chăng những người theo thường kiến có được sự chứng đắc đặc biệt, do nhân chứng đắc đặc biệt của mình, sau khi đã nhớ lại dòng tương tục của chính mình và những gì liên quan đến nó là ‘tự ngã, thế gian’ đúng theo như đã kinh nghiệm trong nhiều trăm ngàn kiếp sống, trong mười kiếp thành hoại, trong bốn mươi kiếp thành hoại, rồi từ đó qua phương thức suy luận về sự hiện hữu của trạng thái như vậy trong các kiếp sống trước đó và trước đó nữa, và chỉ do năng lực suy luận về trạng thái như vậy của tất cả chúng sanh, mà họ đã trở thành người cố chấp vào thường kiến? Và nếu như vậy, tất cả những người theo thường kiến, giống như những người suy luận dựa vào truyền thống hay sự nhớ lại tiền kiếp, sẽ đứng về phía những người suy luận, vì quan điểm của họ được đưa ra bởi sự suy luận dựa trên cơ sở những gì họ đã tự mình chứng nghiệm. Và loại suy luận đã nói đến này chắc chắn phải được chấp nhận; nếu không, người theo thường kiến có sự chứng đắc đặc biệt sẽ rơi vào phe của những người theo thuyết nhất hướng thường kiến hoặc thuyết ngẫu nhiên sinh khởi. Nhưng điều này không nên được hiểu như vậy, bởi vì đối với những người có sự chứng đắc đặc biệt, việc nhớ lại dòng tương tục của các uẩn trong một thời gian dài, dài hơn, và rất dài là nguyên nhân phi thường cho việc chấp thủ thường kiến. Thật vậy, (trong câu) “Ta nhớ lại nhiều loại đời sống quá khứ. Do điều này, ta biết được điều này,” chính sự nhớ lại đã được chỉ ra là nguyên nhân chính. Còn về sự suy luận diễn ra như là “Do điều này, ta biết được điều này,” thì điều đó ở đây không phải là chính yếu, bởi vì nó là thứ yếu so với sự nhớ lại. Nếu nói rằng: “Nếu vậy, truyền thống v.v... cũng sẽ trở thành chính yếu sao?” Không phải vậy, vì đối với những điều ấy, do không có sự tự mình chứng ngộ, nên sự suy luận là chính yếu. Và sự chỉ định bằng nguyên nhân chính là điều đã được xác lập trong giáo pháp và trong thế gian, ví như (cách gọi) ‘nhãn thức’ và ‘mầm lúa mạch.’

Atha vā visesādhigamanibandhanarahitassa takkanassa visuṃ sassataggāhe kāraṇabhāvadassanatthaṃ visesādhigamo visuṃ sassataggāhakāraṇaṃ vattabbo[Pg.147], so ca mandamajjhatikkhapaññāvasena tividhoti bhagavatā sabbatakkino takkībhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā catudhā vavatthāpito sassatavādo. Yadipi anussavādivasena takkikānaṃ viya mandapaññādīnampi hīnādivasena anekabhedasabbhāvato visesalābhīnampi bahudhā bhedo sambhavati, sabbe pana visesalābhino mandapaññādivasena tayo rāsī katvā tattha ukkaṭṭhavasena anekajātisatasahassadasasaṃvaṭṭavivaṭṭacattārīsasaṃvaṭṭavivaṭṭānussaraṇena ayaṃ vibhāgo vutto. Tīsupi rāsīsu ye hīnamajjhapaññā, te vuttaparicchedato ūnakameva anussaranti. Ye pana tattha ukkaṭṭhapaññā, te vuttaparicchedaṃ atikkamitvā nānussarantīti evaṃ panāyaṃ desanā. Tasmā aññatarabhedasaṅgahavaseneva bhagavatā cattāriṭṭhānāni vibhattānīti vavatthitā sassatavādīnaṃ catubbidhatā. Na hi idha sāvasesaṃ dhammaṃ deseti dhammarājā.

Hoặc là, để chỉ ra rằng sự suy luận không có cơ sở từ sự chứng đắc đặc biệt là một nguyên nhân riêng biệt trong việc chấp thủ thường kiến, sự chứng đắc đặc biệt được nói là một nguyên nhân riêng biệt cho việc chấp thủ thường kiến. Và sự chứng đắc ấy có ba loại tùy theo trí tuệ chậm lụt, trung bình, và sắc bén. Đức Thế Tôn, sau khi gộp chung tất cả những người suy luận lại với nhau do tính chất chung là người suy luận, đã thiết lập thường kiến thành bốn loại. Mặc dù, giống như có nhiều loại người suy luận dựa vào truyền thống v.v..., cũng có sự tồn tại của nhiều phân loại trong số những người có trí tuệ chậm lụt v.v... dựa trên cấp độ thấp kém v.v..., và nhiều phân loại cũng có thể có đối với những người có sự chứng đắc đặc biệt, tuy nhiên, sau khi chia tất cả những người có sự chứng đắc đặc biệt thành ba nhóm theo trí tuệ chậm lụt v.v..., trong đó, sự phân chia này được nói đến theo trường hợp cao nhất, bằng việc nhớ lại nhiều trăm ngàn kiếp sống, mười kiếp thành hoại, và bốn mươi kiếp thành hoại. Trong cả ba nhóm, những người có trí tuệ thấp kém và trung bình chỉ nhớ lại ít hơn giới hạn đã nêu. Còn những người có trí tuệ cao nhất trong đó thì không nhớ lại vượt quá giới hạn đã nêu. Lời dạy này là như vậy. Do đó, chính là do năng lực bao gồm một số phân loại nhất định mà Đức Thế Tôn đã phân chia bốn lập trường. Như vậy, tính chất bốn loại của những người theo thường kiến được xác lập. Vì bậc Pháp Vương không thuyết giảng giáo pháp ở đây một cách còn sót lại.

35. ‘‘Aññatarenā’’ti etassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ekenā’’ti vuttaṃ. Vā-saddassa pana aniyamatthataṃ dassetuṃ ‘‘dvīhi vā tīhi vā’’ti vuttaṃ. Tena catūsu ṭhānesu yathārahaṃ ekaccaṃ ekaccassa paññāpane sahakārīkāraṇanti dasseti. Kiṃ panetāni vatthūni abhinivesassa hetu, udāhu patiṭṭhāpanassa. Kiñcettha yadi tāva abhinivesassa, kasmā anussaraṇatakkanāniyeva gahitāni, na saññāvipallāsādayo. Tathāhi viparītasaññā ayonisomanasikāraasappurisūpanissayaasaddhammassavanādīni micchādiṭṭhiyā pavattanaṭṭhānāni. Atha patiṭṭhāpanassa adhigamayuttiyo viya āgamopi vatthubhāvena vattabbo, ubhayatthāpi ‘‘natthi ito bahiddhā’’ti vacanaṃ na yujjatīti? Na. Kasmā? Abhinivesapakkhe tāva ayaṃ diṭṭhigatiko asappurisūpanissayaasaddhammassavanehi ayoniso ummujjitvā vipallāsasañño rūpādidhammānaṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvassa anavabodhato dhammayuttiṃ atidhāvanto ekattanayaṃ micchā gahetvā yathāvuttānussaraṇatakkehi khandhesu ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti (dī. ni. 1.31) abhinivesaṃ janesi. Iti āsannakāraṇattā, padhānakāraṇattā, taggahaṇeneva ca itaresampi gahitattā anussaraṇatakkanāniyeva idha gahitāni. Patiṭṭhāpanapakkhe pana āgamopi yuttipakkheyeva ṭhito visesato bāhirakānaṃ takkagāhibhāvatoti anussaraṇatakkanāniyeva [Pg.148] diṭṭhiyā vatthubhāvena gahitāni. Kiñca bhiyyo duvidhaṃ lakkhaṇaṃ paramatthadhammānaṃ sabhāvalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇañcāti. Tattha sabhāvalakkhaṇāvabodho paccakkhañāṇaṃ, sāmaññalakkhaṇāvabodho anumānañāṇaṃ, āgamo ca sutamayāya paññāya sādhanato anumānañāṇameva āvahati, sutānaṃ pana dhammānaṃ ākāraparivitakkanena nijjhānakkhantiyaṃ ṭhito cintāmayaṃ paññaṃ nibbattetvā anukkamena bhāvanāya paccakkhañāṇaṃ adhigacchatīti evaṃ āgamopi takkavisayaṃ nātikkamatīti taggahaṇena gahitovāti veditabbo. So aṭṭhakathāyaṃ anussutitakkaggahaṇena vibhāvitoti yuttaṃ evidaṃ ‘‘natthi ito bahiddhā’’ti. ‘‘Anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti, sassataṃ attānañca lokañca paññapentī’’ti (dī. ni. 1.30) ca vacanato patiṭṭhāpanavatthūni idhādhippetānīti daṭṭhabbaṃ.

35. Để chỉ ra ý nghĩa của câu “Aññatarenā’ti,” câu “ekenā’ti” (bởi một) đã được nói đến. Và để chỉ ra ý nghĩa bất định của từ “vā,” câu “dvīhi vā tīhi vā” (bởi hai hoặc bởi ba) đã được nói đến. Do đó, điều ấy chỉ ra rằng trong bốn trường hợp, một vài trường hợp là nguyên nhân hỗ trợ trong việc làm cho một vài trường hợp khác được biết đến, tùy theo trường hợp. Vậy những cơ sở này là nhân cho sự chấp thủ hay là cho sự thiết lập? Ở đây, nếu là nhân cho sự chấp thủ, tại sao chỉ lấy sự tùy niệm và sự tầm cầu mà không lấy sự tưởng điên đảo, v.v...? Thật vậy, tưởng điên đảo, không như lý tác ý, thân cận bậc phi chân nhân, nghe phi diệu pháp, v.v... là những nơi chốn cho tà kiến khởi lên. Còn nếu là (nhân) cho sự thiết lập, phải chăng Thánh giáo cũng nên được nói đến với tính cách là cơ sở giống như các lý luận chứng đắc, và trong cả hai trường hợp, lời nói “không có gì ngoài điều này” là không hợp lý? Không phải vậy. Tại sao? Trước hết, về phương diện chấp thủ, người có tà kiến này, do thân cận bậc phi chân nhân và nghe phi diệu pháp, đã nổi lên một cách không như lý, có tưởng điên đảo, do không liễu tri được bản chất biến hoại trong từng khoảnh khắc của các pháp như sắc, v.v..., đã vượt qua lý luận của pháp, đã nắm giữ sai lầm phương pháp về tính đơn nhất, và đã làm phát sinh sự chấp thủ trong các uẩn rằng “ngã và thế gian là thường hằng” (Trường Bộ 1.31) bằng sự tùy niệm và sự tầm cầu đã được nói đến. Vì vậy, do là nguyên nhân gần, do là nguyên nhân chính, và do việc nắm lấy chúng cũng bao hàm cả những cái khác, nên ở đây chỉ lấy sự tùy niệm và sự tầm cầu. Còn về phương diện thiết lập, Thánh giáo cũng nằm trong phạm vi lý luận, đặc biệt là do các ngoại đạo là những người nắm giữ sự tầm cầu, nên chỉ có sự tùy niệm và sự tầm cầu được lấy làm cơ sở cho tà kiến. Hơn nữa, có hai loại tướng của các pháp chân đế: tự tánh tướng và cộng tướng. Trong đó, sự liễu tri tự tánh tướng là hiện lượng trí, sự liễu tri cộng tướng là tỷ lượng trí. Và Thánh giáo, do được thành tựu bởi văn tuệ, cũng chỉ mang lại tỷ lượng trí. Lại nữa, người đứng vững trong sự kham nhẫn quán xét bằng cách suy xét các tướng trạng của các pháp đã nghe, làm phát sinh tư tuệ, rồi tuần tự chứng đắc hiện lượng trí bằng sự tu tập. Như vậy, Thánh giáo cũng không vượt qua phạm vi của sự tầm cầu, nên cần hiểu rằng nó đã được bao hàm bởi việc nắm lấy (sự tầm cầu). Điều đó đã được giải thích trong Chú giải bằng việc nắm lấy sự truyền tụng và sự tầm cầu, do đó lời nói “không có gì ngoài điều này” là hợp lý. Và theo câu “họ tuyên bố nhiều loại danh xưng khác nhau, họ trình bày ngã và thế gian là thường hằng” (Trường Bộ 1.30), cần phải thấy rằng ở đây các cơ sở thiết lập được ám chỉ.

36. Diṭṭhiyeva diṭṭhiṭṭhānaṃ paramavajjatāya anekavihitānaṃ anatthānaṃ hetubhāvato. Yathāha ‘‘micchādiṭṭhiparamāhaṃ bhikkhave vajjaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 1.310) ‘‘yathāhā’’tiādinā paṭisambhidāpāḷiyā (paṭi. ma. 1.124) diṭṭhiyā ṭhānavibhāgaṃ dasseti. Tattha khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ ārammaṇaṭṭhena ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādi (saṃ. ni. 3.81, 345) vacanato. Avijjāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ upanissayādibhāvena pavattanato. Yathāha ‘‘assutavā bhikkhave puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido’’tiādi (ma. ni. 1.2; paṭi. ma. 1.130). Phassopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Yathā cāha ‘‘tadapi phassapaccayā, (dī. ni. 1.118 ādayo) phussa phussa paṭisaṃvedentī’’ti (dī. ni. 1.144) ca. Saññāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Vuttañcetaṃ ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā, (su. ni. 880; mahāni. 109) pathavito saññatvā’’ti (ma. ni. 1.2) ca ādi. Vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhū’’ti (su. ni. 892) ‘‘takkī hoti vīmaṃsī’’ti (dī. ni. 1.34) ca ādi. Ayonisomanasikāropi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘tassa evaṃ ayoniso manasi karoto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati. ‘Atthi me attā’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjatī’’tiādi (ma. ni. 1.19). Samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ samuṭṭhānabhāvo samuṭṭhānaṭṭho. Pavattitāti parasantānesu uppāditā. Pariniṭṭhāpitāti abhinivesassa pariyosānaṃ [Pg.149] matthakaṃ pāpitāti attho. ‘‘Ārammaṇavasenā’’ti aṭṭhasu diṭṭhiṭṭhānesu khandhe sandhāyāha. Pavattanavasenāti avijjādayo. Āsevanavasenāti pāpamittaparatoghosādīnampi sevanaṃ labbhatiyeva. Atha vā evaṃgatikāti evaṃgamanā, evaṃniṭṭhāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime diṭṭhisaṅkhātā diṭṭhiṭṭhānā evaṃ paramatthato asantaṃ attānaṃ sassatabhāvañcassa ajjhāropetvā gahitā, parāmaṭṭhā ca bālalapanā yāva paṇḍitā na samanuyuñjanti, tāva gacchanti pavattanti. Paṇḍitehi samanuyuñjiyamānā pana anavaṭṭhitavatthukā avimaddakkhamā sūriyuggamane ussāvabindū viya khajjopanakā viya ca bhijjanti vinassanti cāti.

36. Chính tà kiến là nơi trú của tà kiến, do là lỗi lầm tột cùng và là nhân của nhiều điều bất lợi. Như có lời dạy: “Này các Tỳ khưu, Ta nói rằng tà kiến là lỗi lầm tột cùng” (Tăng Chi Bộ 1.310). Bằng câu “như có lời dạy” v.v..., Ngài chỉ ra sự phân chia các nơi trú của tà kiến trong kinh Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga 1.124). Trong đó, các uẩn cũng là nơi trú của tà kiến theo nghĩa là đối tượng, theo câu “quán thấy sắc là tự ngã” v.v... (Tương Ưng Bộ 3.81, 345). Vô minh cũng là nơi trú của tà kiến do nó diễn tiến với tính cách là y chỉ, v.v... Như có lời dạy: “Này các Tỳ khưu, kẻ phàm phu ít nghe, không thấy các bậc Thánh, không thuần thục trong Thánh pháp” v.v... (Trung Bộ 1.2; Vô Ngại Giải Đạo 1.130). Xúc cũng là nơi trú của tà kiến. Như có lời dạy: “Điều ấy cũng do duyên xúc” (Trường Bộ 1.118, v.v...) và “cảm nhận sau khi xúc chạm, xúc chạm” (Trường Bộ 1.144). Tưởng cũng là nơi trú của tà kiến. Điều này đã được nói: “Các khái niệm hý luận có tưởng làm nhân” (Kinh Tập 880; Đại Xiển Minh 109) và “tưởng biết về đất” v.v... (Trung Bộ 1.2). Tầm cũng là nơi trú của tà kiến. Điều này cũng đã được nói: “Sắp đặt sự tầm cầu trong các kiến, họ nói hai pháp là chân và ngụy” (Kinh Tập 892) và “là người tầm cầu, là người thẩm sát” v.v... (Trường Bộ 1.34). Không như lý tác ý cũng là nơi trú của tà kiến. Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy: “Khi người ấy tác ý không như lý như vậy, một trong sáu tà kiến khởi lên. Tà kiến khởi lên nơi người ấy một cách chân thật, vững chắc rằng ‘có tự ngã của tôi’” v.v... (Trung Bộ 1.19). “Samuṭṭhāna” là cái do đó mà khởi lên; “samuṭṭhānabhāvo” (trạng thái khởi lên) có nghĩa là “samuṭṭhānaṭṭho” (ý nghĩa khởi lên). “Pavattitā” (được làm cho diễn tiến) nghĩa là được làm cho khởi lên trong dòng tương tục của người khác. “Pariniṭṭhāpitā” (được làm cho hoàn tất) có nghĩa là được đưa đến chỗ kết thúc, đến đỉnh điểm của sự chấp thủ. “Theo phương diện đối tượng” là nói về các uẩn trong tám nơi trú của tà kiến. “Theo phương diện diễn tiến” là nói về vô minh, v.v... “Theo phương diện thực hành” là cũng có được sự thực hành thân cận bạn ác, nghe lời người khác, v.v... Hoặc là, “evaṃgatikā” (có xu hướng như vậy) có nghĩa là “evaṃgamanā” (đi đến như vậy), “evaṃniṭṭhā” (kết thúc như vậy). Điều này được nói đến là: những nơi trú của tà kiến này, được gọi là tà kiến, được nắm giữ và chấp thủ bằng cách áp đặt một tự ngã không có thực theo chân đế và tính thường hằng của nó, và những lời nói của kẻ ngu này, chừng nào chưa bị các bậc hiền trí tra vấn, thì chúng vẫn tiếp diễn, vẫn tồn tại. Nhưng khi bị các bậc hiền trí tra vấn, chúng, vì không có cơ sở vững chắc và không thể chịu đựng được sự nghiền nát, sẽ bị phá vỡ và bị hủy diệt giống như những giọt sương khi mặt trời mọc, giống như những con đom đóm.

Tatthāyaṃ anuyuñjane saṅkhepakathā – yadi hi parena parikappito attā loko vā sassato siyā, tassa nibbikāratāya purimarūpāvijahanato kassaci visesādhānassa kātuṃ asakkuṇeyyatāya ahitato nivattanatthaṃ, hite ca paṭipattiatthaṃ upadeso eva nippayojano siyā sassatavādino, kathaṃ vā so upadeso pavattīyati vikārābhāvato, evañca attano ajaṭākāsassa viya dānādikiriyā hiṃsādikiriyā ca na sambhavati. Tathā sukhassa dukkhassa anubhavananibandho eva sassatavādino na yujjati kammabaddhābhāvato, jātiādīnañca asambhavato kuto vimokkho, atha pana dhammamattaṃ tassa uppajjati ceva vinassati ca, yassa vasenāyaṃ kiriyādivohāroti vadeyya, evampi purimarūpāvijahanena avaṭṭhitassa attano dhammamattanti na sakkā sambhāvetuṃ, te vā panassa dhammā avatthābhūtā aññe vā siyuṃ anaññe vā. Yadi aññe, na tāhi tassa uppannāhipi koci viseso atthi. Yāhi karoti paṭisaṃvedeti cavati upapajjati cāti icchitaṃ, tasmā tadavattho eva yathāvuttadoso. Kiñca dhammakappanāpi niratthikā siyā, athānaññe uppādavināsavantīhi avatthāhi anaññassa attano tāsaṃ viya uppādavināsasabbhāvato kuto niccatāvakāso, tāsampi vā attano viya niccatāti bandhavimokkhānaṃ asambhavo evāti na yujjatiyeva sassatavādo. Na cettha koci vādī dhammānaṃ sassatabhāve parisuddhaṃ yuttiṃ vattuṃ samattho, yuttirahitañca vacanaṃ na paṇḍitānaṃ cittaṃ ārādhetīti. Tena vuttaṃ ‘‘yāva paṇḍitā na samanuyuñjanti, tāva gacchanti pavattantī’’ti. Kammavasena abhimukho sampareti etthāti abhisamparāyo, paroloko.

Ở đây, đây là lời tóm tắt trong sự thẩm tra: Nếu thật sự tự ngã hay thế gian được người khác tưởng định là thường hằng, do vì sự không biến đổi của nó, do vì không từ bỏ hình thể trước, do vì không thể thực hiện được sự tạo thêm điều gì đặc biệt, lời chỉ dạy nhằm mục đích từ bỏ điều bất lợi và thực hành điều lợi ích hẳn là vô dụng đối với người chủ trương thuyết thường hằng. Hoặc làm thế nào lời chỉ dạy ấy có thể được tiến hành do vì không có sự biến đổi? Và như vậy, đối với tự ngã giống như hư không không bị rối loạn, các hành vi bố thí v.v... và các hành vi hãm hại v.v... là không thể có được. Tương tự, đối với người chủ trương thuyết thường hằng, chính nền tảng của sự cảm nghiệm khổ và lạc là không thích hợp do vì không có sự ràng buộc của nghiệp. Và do vì sự không thể có của sanh v.v..., từ đâu có sự giải thoát? Hơn nữa, nếu người ấy có thể nói rằng: ‘Chỉ có các pháp sanh lên rồi diệt đi nơi tự ngã ấy, do nương vào các pháp ấy mà có sự quy ước về hành vi v.v... này,’ ngay cả như vậy, đối với tự ngã đã được xác lập qua sự không từ bỏ hình thể trước, không thể quan niệm được rằng ‘chỉ là các pháp.’ Hoặc các pháp ấy của tự ngã là các trạng thái, hoặc chúng là khác, hoặc chúng là không khác. Nếu là khác, thì đối với tự ngã ấy không có sự đặc biệt nào cả ngay cả khi các pháp ấy đã sanh lên. Điều được mong muốn là: ‘Do nhờ các pháp ấy mà tự ngã hành động, cảm nhận, chết đi, và sanh lại.’ Do đó, tự ngã ấy vẫn ở trong tình trạng ấy, lỗi lầm vẫn như đã được nói. Hơn nữa, sự tưởng định về các pháp cũng trở thành vô nghĩa. Còn nếu là không khác, đối với tự ngã không khác với các trạng thái có sự sanh và diệt, từ đâu có cơ hội cho sự thường hằng do vì có sự hiện hữu của sanh và diệt giống như các trạng thái ấy? Hoặc các trạng thái ấy cũng thường hằng giống như tự ngã, như vậy sự không thể có của trói buộc và giải thoát là điều chắc chắn. Do đó, thuyết thường hằng là không thích hợp. Và ở đây, không có người chủ trương nào có khả năng nói lên lý lẽ trong sạch về bản thể thường hằng của các pháp. Và lời nói thiếu lý lẽ không làm cho tâm của bậc hiền trí được hài lòng. Do đó, đã được nói rằng: ‘Chừng nào các bậc hiền trí chưa thẩm tra, chừng đó (các tà thuyết) còn được lưu hành và thịnh hành.’ Abhisamparāyo là đời sau, bởi vì chúng sanh hướng đến và đi đến (sampareti) ở nơi ấy (ettha) do nương vào nghiệp (kammavasena).

‘‘Sabbaññutaññāṇañcā’’ti [Pg.150] idaṃ idha sabbaññutaññāṇassa vibhajiyamānattā vuttaṃ, tasmiṃ vā vutte tadadhiṭṭhānato āsavakkhayañāṇaṃ, tadavinābhāvato sabbampi vā bhagavato dasabalādiñāṇaṃ gahitameva hotīti katvā. Pajānantopīti pi-saddo sambhāvane, tena ‘‘tañcā’’ti ettha vuttaṃ ca-saddatthamāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – taṃ diṭṭhigatato uttaritaraṃ sārabhūtaṃ sīlādiguṇavisesampi tathāgato nābhinivisati, ko pana vādo vaṭṭāmiseti. ‘‘Aha’’nti diṭṭhivasena vā taṃ parāmasanākāramāha. Pajānāmīti ettha iti-saddo pakārattho, tena ‘‘mama’’nti taṇhāvasena parāmasanākāraṃ dasseti. Dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasanaṃ parāmāso. Na hi taṃ atthi, khandhesu yaṃ ‘‘aha’’nti vā, ‘‘mama’’nti vā gahetabbaṃ siyā. Yo pana parāmāso taṇhādayova, te ca bhagavato bodhimūleyeva pahīnāti āha ‘‘parāmāsakilesāna’’ntiādi. Aparāmāsatoti vā nibbutivedanassa hetuvacanaṃ, ‘‘viditā’’ti idaṃ padaṃ apekkhitvā kattari sāmivacanaṃ, aparāmasanahetu parāmāsarahitāya paṭipattiyā tathāgatena sayameva asaṅkhatadhātu adhigatāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo.

‘Và trí tuệ toàn giác (sabbaññutaññāṇañcā)’ câu này được nói ở đây do vì trí tuệ toàn giác đang được phân tích. Hoặc khi trí tuệ ấy được nói đến, do vì là nền tảng của trí tuệ ấy, lậu tận trí cũng được bao gồm; hoặc do vì không thể tách rời khỏi trí tuệ ấy, tất cả các trí tuệ của Đức Thế Tôn như thập lực v.v... cũng được xem là đã được bao gồm. ‘Dầu trong khi biết rõ (pajānantopi),’ từ pi có nghĩa là nhấn mạnh. Do đó, nó nói lên ý nghĩa của từ ca được nói ở đây trong câu ‘tañcā.’ Điều này được nói là: Ngay cả phẩm chất đặc biệt của giới v.v... là cốt lõi, là cao siêu hơn kiến chấp, Như Lai cũng không chấp thủ. Huống nữa là những thứ thuộc về vòng luân hồi? ‘Tôi (ahaṃ)’ câu này nói lên cách thức chấp thủ theo phương diện kiến chấp. Trong câu ‘tôi biết (pajānāmi),’ từ iti có nghĩa là cách thức. Do đó, nó cho thấy cách thức chấp thủ ‘của tôi (mama)’ theo phương diện ái dục. Sự chấp thủ (parāmāso) là sự sờ mó bên ngoài, sau khi đã vượt qua bản chất của các pháp. Thật vậy, không có điều gì trong các uẩn mà nên được nắm giữ là ‘tôi’ hoặc ‘của tôi.’ Hơn nữa, sự chấp thủ nào cũng chính là ái dục v.v... Và những điều ấy đã được Đức Thế Tôn đoạn trừ ngay tại cội Bồ-đề. Do đó, ngài nói: ‘Của các phiền não chấp thủ (parāmāsakilesānaṃ)’ v.v... Hoặc ‘do không chấp thủ (aparāmāsato)’ là câu chỉ nguyên nhân cho ‘của người có cảm thọ đã được dập tắt (nibbutivedanassa).’ Hoặc, liên hệ đến từ ‘đã được biết (viditā),’ đây là sở hữu cách trong ý nghĩa chủ cách. Hoặc, ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vầy: Do nguyên nhân không chấp thủ, qua sự thực hành không có chấp thủ, yếu tố vô vi đã được chính Như Lai chứng ngộ.

‘‘Yāsu vedanāsū’’tiādinā bhagavato desanāvilāsaṃ dasseti. Tathā hi khandhāyatanādivasena anekavidhāsu catusaccadesanāsu sambhavantīsupi ayaṃ tathāgatānaṃ desanāsu paṭipatti, yaṃ diṭṭhigatikā micchāpaṭipattiyā diṭṭhigahanaṃ pakkhandāti dassanatthaṃ vedanāyeva pariññāya bhūmidassanatthaṃ uddhaṭā. Kammaṭṭhānanti catusaccakammaṭṭhānaṃ. Yathābhūtaṃ viditvāti vipassanāpaññāya vedanāya samudayādīni ārammaṇapaṭivedhavasena maggapaññāya asammohapaṭivedhavasena jānitvā, paṭivijjhitvāti attho. Paccayasamudayaṭṭhenāti ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti (ma. ni. 1.404; saṃ. ni. 2.21; udā. 1) vuttalakkhaṇena avijjādīnaṃ paccayānaṃ uppādena ceva maggena asamugghātena ca. Nibbattilakkhaṇanti uppādalakkhaṇaṃ, jātinti attho. Pañcannaṃ lakkhaṇānanti ettha catunnaṃ paccayānampi uppādalakkhaṇameva gahetvā vuttanti gahetabbaṃ, yasmā paccayalakkhaṇampi labbhatiyeva, tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. Paccayanirodhaṭṭhenāti etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo. Yanti yasmā, yaṃ vā sukhaṃ somanassaṃ. Paṭiccāti ārammaṇapaccayādibhūtaṃ [Pg.151] vedanaṃ labhitvā. Ayanti sukhasomanassānaṃ paccayabhāvo, sukhasomanassameva vā, ‘‘assādo’’ti padaṃ pana apekkhitvā pulliṅganiddeso. Ayañhettha saṅkhepattho – purimuppannaṃ vedanaṃ ārabbha somanassuppattiyaṃ yo purimavedanāya assādetabbākāro somanassassādanākāro, ayaṃ assādoti. Kathaṃ pana vedanaṃ ārabbha sukhaṃ uppajjatīti? Cetasikasukhassa adhippetattā nāyaṃ doso. Visesanaṃ hettha somanassaggahaṇaṃ sukhaṃ somanassanti ‘‘rukkho siṃsapā’’ti yathā.

Bằng câu ‘Đối với những cảm thọ nào (yāsu vedanāsū)’ v.v..., (sớ giải) cho thấy sự khéo léo trong thuyết giảng của Đức Thế Tôn. Thật vậy, mặc dù có thể có nhiều loại thuyết giảng về Tứ Thánh Đế dựa trên uẩn, xứ v.v..., đây là phương pháp trong các bài thuyết giảng của các đấng Như Lai: chính cảm thọ đã được nêu lên để chỉ ra nền tảng cho sự liễu tri, nhằm mục đích cho thấy rằng những người có kiến chấp sẽ đi sâu vào rừng rậm kiến chấp do sự thực hành sai lầm. ‘Đề mục thiền (kammaṭṭhānaṃ)’ là đề mục thiền Tứ Thánh Đế. ‘Sau khi đã biết như thật (yathābhūtaṃ viditvā)’ có nghĩa là sau khi đã biết, tức là đã thâm nhập, các pháp như sự sanh khởi v.v... của cảm thọ bằng trí tuệ minh sát theo phương diện thâm nhập đối tượng, và bằng trí tuệ đạo theo phương diện thâm nhập sự không si mê. ‘Theo ý nghĩa sự sanh khởi của các duyên (paccayasamudayaṭṭhena)’ là bằng đặc tính đã được nói: ‘Khi cái này có, cái kia có; do sự sanh khởi của cái này, cái kia sanh khởi,’ tức là do sự sanh khởi của các duyên như vô minh v.v... và do chúng không bị đạo diệt trừ. ‘Đặc tính được tạo thành (nibbattilakkhaṇaṃ)’ là đặc tính sanh khởi, có nghĩa là sự sanh. ‘Của năm đặc tính (pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ),’ ở đây nên được hiểu rằng điều này được nói bằng cách chỉ lấy đặc tính sanh khởi của cả bốn duyên, bởi vì đặc tính của duyên cũng có được, và nó đã được giải thích như vậy. ‘Theo ý nghĩa sự đoạn diệt của các duyên (paccayanirodhaṭṭhena),’ ở đây ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được nói. ‘Điều nào (yaṃ)’ là bởi vì (yasmā), hoặc lạc (sukhaṃ) hay hỷ (somanassaṃ) nào. ‘Do duyên vào (paṭicca)’ là sau khi đã có được cảm thọ đã trở thành duyên đối tượng v.v... ‘Điều này (ayaṃ)’ là tình trạng làm duyên cho lạc và hỷ, hoặc chính là lạc và hỷ. Sự chỉ định ở nam tính là liên hệ đến từ ‘vị ngọt (assādo).’ Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: Khi hỷ sanh khởi liên quan đến cảm thọ đã sanh trước, trạng thái cần được thưởng thức của cảm thọ trước, trạng thái thưởng thức bằng hỷ, đây là vị ngọt. Nhưng làm thế nào lạc sanh khởi liên quan đến cảm thọ? Do vì lạc thuộc tâm sở được chủ trương, đây không phải là lỗi. Ở đây, việc dùng từ ‘hỷ’ là một sự xác định. ‘Lạc là hỷ’ cũng giống như ‘cây là cây siṃsapā.’

‘‘Aniccā’’ti iminā saṅkhāradukkhatāvasena upekkhāvedanāya, sabbavedanāsuyeva vā ādīnavamāha, itarehi itaradukkhatāvasena yathākkamaṃ dukkhasukhavedanānaṃ, avisesena vā tīṇipi padāni sabbāsampi vedanānaṃ vasena yojetabbāni. Ayanti yo vedanāya hutvā abhāvaṭṭhena aniccabhāvo, udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhabhāvo, jarāya maraṇena cāti dvedhā vipariṇāmetabbabhāvo ca, ayaṃ vedanāya ādīnavo, yato vā ādīnaṃ paramakāruññaṃ vāti pavattatīti. Vedanāya nissaraṇanti ettha vedanāyāti nissakkavacanaṃ, yāva vedanāpaṭibaddhaṃ chandarāgaṃ na pajahati, tāvāyaṃ puriso vedanaṃ allīnoyeva hoti. Yadā pana taṃ chandarāgaṃ pajahati, tadāyaṃ puriso vedanāya nissaṭo visaṃyutto hotīti chandarāgappahānaṃ vedanāya nissaraṇaṃ vuttaṃ. Ettha ca vedanāggahaṇena vedanāya sahajātanissayārammaṇabhūtā ca rūpārūpadhammā gahitā eva hontīti pañcannampi upādānakkhandhānaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Vedanāsīsena pana desanā āgatā, tattha kāraṇaṃ vuttameva, lakkhaṇahāranayena vā ayamattho vibhāvetabbo. Tattha vedanāggahaṇena gahitā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṃ, vedanānaṃ samudayaggahaṇena gahitā avijjādayo samudayasaccaṃ, atthaṅgamanissaraṇapariyāyehi nirodhasaccaṃ, ‘‘yathābhūtaṃ viditvā’’ti etena maggasaccanti evamettha cattāri saccāni veditabbāni. Kāmupādānamūlakattā sesupādānānaṃ, pahīne ca kāmupādāne upādānasesābhāvato ‘‘vigatachandarāgatāya anupādāno’’ti vuttaṃ. Anupādāvimuttoti attano maggaphalappattiṃ bhagavā dasseti. ‘‘Vedanāna’’ntiādinā hi yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā imaṃ diṭṭhigataṃ sakāraṇaṃ sagatikaṃ pabhedato vibhajituṃ samattho ahosi[Pg.152], tassa sabbaññutaññāṇassa saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya uppattibhūmiṃ dasseti dhammarājā.

Bằng từ “vô thường” này, Ngài nói lên sự nguy hại của thọ xả theo nghĩa khổ do các hành, hoặc (sự nguy hại) trong tất cả các thọ. Bằng các từ khác, (Ngài nói lên sự nguy hại) của khổ thọ và lạc thọ theo nghĩa khổ khác nhau theo thứ tự, hoặc cả ba từ ngữ nên được áp dụng cho tất cả các thọ một cách không phân biệt. Đây là: trạng thái vô thường theo nghĩa không tồn tại sau khi đã có của thọ, trạng thái khổ theo nghĩa bị bức bách bởi sanh và diệt, và trạng thái phải biến đổi theo hai cách là do già và do chết, đây là sự nguy hại của thọ, hoặc từ đó sự nguy hại hay lòng bi mẫn tột cùng khởi lên. Ở đây, trong câu “sự xuất ly khỏi thọ”, từ “khỏi thọ” là lời nói về sự thoát ra. Chừng nào người ấy chưa từ bỏ tham dục gắn liền với thọ, chừng đó người ấy còn dính mắc vào thọ. Nhưng khi người ấy từ bỏ tham dục ấy, lúc đó người ấy được thoát ra, không còn liên hệ với thọ, vì vậy sự từ bỏ tham dục được gọi là sự xuất ly khỏi thọ. Và ở đây, do việc nắm giữ thọ, các pháp sắc và vô sắc là những pháp đồng sanh, y chỉ, và đối tượng của thọ cũng được nắm giữ, do đó nên hiểu là sự nắm giữ cả năm uẩn thủ. Tuy nhiên, bài thuyết giảng đã đến với thọ làm đầu đề, lý do về điều đó đã được nói đến, hoặc ý nghĩa này nên được giải thích theo phương pháp đặc tướng. Ở đó, năm thủ uẩn được nắm giữ do việc nắm giữ thọ là Khổ đế; vô minh v.v... được nắm giữ do việc nắm giữ sự tập khởi của các thọ là Tập đế; Diệt đế qua các đoạn về sự chấm dứt và sự xuất ly; và Đạo đế qua câu “sau khi đã biết như thật”, như vậy bốn đế nên được biết ở đây. Do ái thủ là gốc rễ của các thủ còn lại, và khi ái thủ đã được đoạn trừ thì không còn các thủ còn lại, nên đã nói “không còn chấp thủ do đã lìa tham dục”. Bằng câu “giải thoát không do chấp thủ”, Đức Thế Tôn chỉ ra sự chứng đắc đạo và quả của chính Ngài. Bằng câu “của các thọ” v.v..., Đức Pháp Vương chỉ ra nền tảng phát sinh của toàn trí tuệ cùng với con đường thực hành phần đầu, nhờ sự thấu triệt pháp giới nào mà Ngài đã có thể phân tích kiến chấp này cùng với nguyên nhân, cùng với nơi đến của nó, theo các sự phân biệt.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải thích phẩm thứ nhất.

Ekaccasassatavādavaṇṇanā

Giải thích về Thường kiến một phần

38. Sattesu saṅkhāresu ca ekaccaṃ sassataṃ etassāti ekaccasassato, ekaccasassatavādo. So etesaṃ atthīti ekaccasassatikā. Te pana yasmā ekaccasassato vādo diṭṭhi etesanti ekaccasassatavādā nāma honti, tasmā tamatthaṃ dassento āha ‘‘ekaccasassatavādā’’ti. Iminā nayena ekaccaasassatikā dipadassapi attho veditabbo. Nanu ca ‘‘ekaccasassatikā’’ti vutte tadaññassa ekaccassa asassatatāsanniṭṭhānaṃ siddhameva hotīti? Saccaṃ siddhameva hoti atthato, na pana saddato. Tasmā supākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ekaccaasassatikā’’ti vuttaṃ. Na hi idha sāvasesaṃ katvā dhammaṃ deseti dhammassāmī. Idhāti ‘‘ekaccasassatikā’’ti imasmiṃ pade. Gahitāti vuttā, tathā ceva attho dassito. Idhāti vā imissā desanāya. Tathā hi purimakā tayo vādā sattavasena, catuttho saṅkhāravasena vibhatto. ‘‘Saṅkhārekaccasassatikā’’ti idaṃ tehi sassatabhāvena gayhamānānaṃ dhammānaṃ yāthāvasabhāvadassanavasena vuttaṃ, na panekaccasassatikamatadassanavasena. Tassa hi sassatābhimataṃ asaṅkhatamevāti laddhi. Tenevāha ‘‘cittanti vā…pe… ṭhassatī’’ti. Na hi yassa bhāvassa paccayehi abhisaṅkhatabhāvaṃ paṭijānāti, tasseva niccadhuvādibhāvo anummattakena sakkā paṭiññātuṃ. Etena ‘‘uppādavayadhuvatāyuttabhāvā siyā niccā, siyā aniccā siyā na vattabbā’’tiādinā pavattassa sattabhaṅgavādassa ayuttatā vibhāvitā hoti.

38. Một phần trong các chúng sanh và các hành là thường hằng, (chủ thuyết) này của người ấy là thường kiến một phần, là chủ thuyết thường kiến một phần. Chủ thuyết ấy có nơi những người này, nên (họ) là những người theo thường kiến một phần. Lại nữa, vì họ có chủ thuyết, có tà kiến là thường kiến một phần, nên họ được gọi là những người chủ trương thường kiến một phần. Do đó, để chỉ ra ý nghĩa ấy, Ngài đã nói “những người chủ trương thường kiến một phần”. Theo phương pháp này, ý nghĩa của hai từ “vô thường một phần” cũng nên được hiểu. Chẳng phải khi nói “những người theo thường kiến một phần” thì sự kết luận về tính vô thường của một phần khác đã được thành tựu rồi sao? Thật vậy, đã được thành tựu về mặt ý nghĩa, nhưng không phải về mặt từ ngữ. Do đó, để chỉ ra một cách rõ ràng, đã nói “vô thường một phần”. Vì ở đây, bậc Pháp Chủ không thuyết giảng pháp một cách còn sót lại. “Ở đây” là trong từ “những người theo thường kiến một phần”. “Được nắm giữ” đã được nói, và ý nghĩa cũng được chỉ ra như vậy. Hoặc “ở đây” là trong bài thuyết giảng này. Thật vậy, ba chủ thuyết trước được phân tích theo phương diện chúng sanh, chủ thuyết thứ tư theo phương diện các hành. Câu “những người theo thường kiến một phần về các hành” này được nói theo phương diện thấy được bản chất như thật của các pháp mà họ nắm giữ là thường hằng, chứ không phải theo phương diện quan điểm của người theo thường kiến một phần. Vì đối với người ấy, cái được cho là thường hằng chính là cái vô vi, đó là chủ trương. Do đó, Ngài đã nói “hoặc là tâm...v.v... sẽ tồn tại”. Vì không một người không điên nào có thể thừa nhận trạng thái thường hằng, bền vững v.v... của chính cái trạng thái mà người ấy công nhận là được các duyên tạo tác. Bằng điều này, tính phi lý của chủ thuyết bảy đoạn được tiến hành bằng cách nói “các trạng thái có sanh, diệt, và bền vững có thể là thường, có thể là vô thường, có thể là không thể nói được” v.v... đã được làm sáng tỏ.

Tatthāyaṃ ayuttatāvibhāvanā – yadi ‘‘yena sabhāvena yo dhammo atthīti vuccati, teneva sabhāvena so dhammo natthī’’tiādinā vucceyya, siyā anekantavādo. Atha aññena, siyā na anekantavādo. Na cettha desantarādisambandhabhāvo yutto vattuṃ tassa sabbalokasiddhattā, vivādābhāvato[Pg.153]. Ye pana vadanti ‘‘yathā suvaṇṇaghaṭena makuṭe kate ghaṭabhāvo nassati, makuṭabhāvo uppajjati, suvaṇṇabhāvo tiṭṭhatiyeva, evaṃ sabbabhāvānaṃ koci dhammo nassati, koci dhammo uppajjati, sabhāvo pana tiṭṭhatī’’ti. Te vattabbā ‘‘kiṃ taṃ suvaṇṇaṃ, yaṃ ghaṭe makuṭe ca avaṭṭhitaṃ, yadi rūpādi, so saddo viya anicco. Atha rūpādi samūho, samūho nāma sammutimattaṃ. Na tassa atthitā natthitā niccatā vā labbhatī’’ti anekantavādo na siyā. Dhammānañca dhammino aññathānaññathāsu doso vuttoyeva sassatavādavicāraṇāyaṃ. Tasmā so tattha vuttanayeneva veditabbo. Apica niccāniccanavattabbarūpo attā loko ca paramatthato vijjamānatāpaṭijānanato yathā niccādīnaṃ aññataraṃ rūpaṃ, yathā vā dīpādayo. Na hi dīpādīnaṃ udayabbayasabhāvānaṃ niccāniccanavattabbasabhāvatā sakkā viññātuṃ, jīvassa niccādīsu aññataraṃ rūpaṃ viyāti evaṃ sattabhaṅgassa viya sesabhaṅgānampi asambhavoyevāti sattabhaṅgavādassa ayuttatā veditabbā.

Ở đây, đây là sự trình bày về tính bất hợp lý: Nếu được nói rằng: ‘Pháp nào được gọi là có với tự tánh nào, thì pháp ấy là không có với chính tự tánh ấy,’ v.v... thì đó là thuyết bất định. Còn nếu (là không có) với (tự tánh) khác, thì đó không phải là thuyết bất định. Và ở đây, không hợp lý để nói về trạng thái liên quan đến nơi chốn khác, v.v... vì điều đó đã được cả thế gian thừa nhận, do không có sự tranh cãi. Còn những người nói rằng: ‘Giống như khi vương miện được làm từ cái bình vàng, trạng thái bình bị hủy diệt, trạng thái vương miện sanh khởi, còn trạng thái vàng thì vẫn tồn tại; cũng vậy, đối với tất cả các hữu thể, có pháp bị hủy diệt, có pháp sanh khởi, nhưng tự tánh thì vẫn tồn tại.’ Họ nên được hỏi rằng: ‘Vàng đó là gì, cái mà tồn tại trong cả bình và vương miện? Nếu là sắc, v.v... thì nó vô thường như âm thanh. Còn nếu là tập hợp của sắc, v.v... thì tập hợp chỉ là một khái niệm quy ước. Sự hiện hữu, không hiện hữu, hay tính thường hằng của nó không thể có được,’ do đó không phải là thuyết bất định. Và lỗi lầm trong (quan điểm) các pháp và chủ thể của pháp là khác nhau hay không khác nhau đã được nói đến trong phần thẩm xét về thường kiến. Vì vậy, điều đó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đó. Hơn nữa, tự ngã và thế gian có dạng không thể nói là thường hay vô thường, do việc thừa nhận sự tồn tại của chúng theo nghĩa chân đế, giống như một dạng nào đó trong số các (quan điểm) thường, v.v... hoặc giống như ngọn đèn, v.v... Thật vậy, không thể nhận biết được tự tánh không thể nói là thường hay vô thường của những thứ như ngọn đèn, vốn có tự tánh sanh diệt, giống như một dạng nào đó trong số các (quan điểm) thường, v.v... của sinh mạng. Như vậy, giống như bảy luận điểm, các luận điểm còn lại cũng không thể có được. Do đó, tính bất hợp lý của thuyết bảy luận điểm nên được biết.

Ettha ca ‘‘issaro nicco, aññe sattā aniccā’’ti evaṃ pavattavādā sattekaccasassatikā seyyathāpi issaravādā. ‘‘Paramāṇavo niccā dhuvā, aṇukādayo aniccā’’ti evaṃ pavattavādā saṅkhārekaccasassatikā seyyathāpi kāṇādā. Nanu ‘‘ekacce dhammā sassatā, ekacce asassatā’’ti etasmiṃ vāde cakkhādīnaṃ asassatatāsanniṭṭhānaṃ yathāsabhāvāvabodho eva, tayidaṃ kathaṃ micchādassananti, ko vā evamāha ‘‘cakkhādīnaṃ asassatabhāvasanniṭṭhānaṃ micchādassana’’nti? Asassatesuyeva pana kesañci dhammānaṃ sassatabhāvābhiniveso idha micchādassanaṃ. Tena pana ekavāre pavattamānena cakkhādīnaṃ asassatabhāvāvabodho vidūsito saṃsaṭṭhabhāvato visasaṃsaṭṭho viya sappimaṇḍo sakiccakaraṇāsamatthatāya sammādassanapakkhe ṭhapetabbataṃ nārahatīti. Asassatabhāvena nicchitāpi vā cakkhuādayo samāropitajīvasabhāvā eva diṭṭhigatikehi gayhantīti tadavabodhassa micchādassanabhāvo na sakkā nivāretuṃ. Tenevāha ‘‘cakkhuṃ itipi…pe… kāyo itipi ayaṃ me attā’’tiādi. Evañca katvā asaṅkhatāya saṅkhatāya ca dhātuyā vasena yathākkamaṃ ‘‘ekacce dhammā sassatā, ekacce asassatā’’ti evaṃ pavatto [Pg.154] vibhajjavādopi ekaccasassatavādo āpajjatīti evaṃpakārā codanā anavakāsā hoti aviparītadhammasabhāvasampaṭipattibhāvato.

Và ở đây, những người có luận thuyết diễn tiến rằng: ‘Thượng đế là thường hằng, các chúng sanh khác là vô thường,’ là những người theo thuyết một phần thường hằng về chúng sanh, ví như những người theo Thượng đế kiến. Những người có luận thuyết diễn tiến rằng: ‘Các nguyên tử là thường hằng, bền vững, còn các phân tử, v.v... là vô thường,’ là những người theo thuyết một phần thường hằng về các hành, ví như những người theo phái Kāṇāda. Chẳng phải trong luận thuyết ‘một số pháp là thường hằng, một số pháp là vô thường,’ sự xác quyết về tính vô thường của mắt, v.v... chính là sự liễu tri đúng theo tự tánh hay sao? Vậy tại sao điều này lại là tà kiến? Hay ai đã nói rằng ‘sự xác quyết về trạng thái vô thường của mắt, v.v... là tà kiến?’ Tuy nhiên, chính sự cố chấp vào trạng thái thường hằng của một số pháp vốn là vô thường mới là tà kiến ở đây. Do đó, sự liễu tri về trạng thái vô thường của mắt, v.v... bị làm ô nhiễm bởi (tà kiến) kia đang diễn tiến cùng một lúc, do trạng thái bị pha trộn, giống như bơ sữa bị pha trộn với độc dược, không có khả năng thực hiện chức năng của mình, nên không đáng được đặt vào phe chánh kiến. Hoặc, dù đã được xác quyết là vô thường, mắt, v.v... vẫn bị những người có tà kiến chấp thủ với tự tánh sinh mạng được gán cho, nên không thể ngăn cản được trạng thái tà kiến của sự liễu tri ấy. Vì vậy, Ngài đã nói: ‘Mắt... thân này là tự ngã của tôi,’ v.v... Và làm như vậy, sự chất vấn loại này rằng: ‘Phân tích luận, vốn diễn tiến theo thứ tự dựa vào giới vô vi và giới hữu vi rằng ‘một số pháp là thường hằng, một số pháp là vô thường,’ cũng sẽ trở thành thuyết một phần thường hằng,’ là không có cơ sở, do (Phân tích luận) là sự thực hành đúng với tự tánh không sai lạc của các pháp.

Kāmañcettha purimavādepi asassatānaṃ dhammānaṃ ‘‘sassatā’’ti gahaṇaṃ visesato micchādassanaṃ, sassatānaṃ pana ‘‘sassatā’’ti gāho na micchādassanaṃ yathāsabhāvaggahaṇabhāvato. Asassatesuyeva pana ‘‘kecideva dhammā sassatā, keci asassatā’’ti gahetabbadhammesu vibhāgappavattiyā imassa vādassa vādantaratā vuttā, na cettha ‘‘samudāyantogadhattā ekadesassa sappadesasassataggāho nippadesasassataggāhe samodhānaṃ gacchatī’’ti sakkā vattuṃ vādī tabbisayavisesavasena vādadvayassa pavattattā. Aññe eva hi diṭṭhigatikā ‘‘sabbe dhammā sassatā’’ti abhiniviṭṭhā, aññe ‘‘ekaccasassatā’’ti. Saṅkhārānaṃ anavasesapariyādānaṃ, ekadesapariggaho ca vādadvayassa paribyattoyeva. Kiñca bhiyyo anekavidhasamussaye ekavidhasamussaye ca khandhapabandhe abhinivesabhāvato. Catubbidhopi hi sassatavādī jātivisesavasena nānāvidharūpakāyasannissaye eva arūpadhammapuñje sassatābhinivesī jāto abhiññāṇena anussavādīhi ca rūpakāyabhedaggahaṇato. Tathā ca vuttaṃ ‘‘tato cuto amutra udapādi’’nti (dī. ni. 1.32) ‘‘cavanti upapajjantī’’ti ca ādi. Visesalābhī ekaccasassatiko anupadhāritabhedasamussayeva dhammapabandhe sassatākāraggahaṇena abhinivisanaṃ janesi ekabhavapariyāpannakhandhasantānavisayattā tadabhinivesassa. Tathā ca tīsupi vādesu ‘‘taṃ pubbenivāsaṃ anussarati, tato paraṃ nānussaratī’’ti ettakameva vuttaṃ, takkīnaṃ pana sassatekaccasassatavādīnaṃ sassatābhinivesaviseso rūpārūpadhammavisayatāya supākaṭoyevāti.

Dù rằng ở đây, ngay cả trong luận thuyết trước, việc chấp thủ các pháp vô thường là ‘thường hằng’ đặc biệt là tà kiến, nhưng việc chấp thủ các pháp thường hằng là ‘thường hằng’ thì không phải là tà kiến, do đó là sự chấp thủ đúng theo tự tánh. Tuy nhiên, do sự phân chia trong các pháp cần được chấp thủ rằng ‘chỉ một số pháp là thường hằng, một số là vô thường’ chỉ trong các pháp vô thường, nên tính khác biệt của luận thuyết này so với luận thuyết khác đã được nói đến. Và ở đây, không thể nói rằng: ‘Do một phần được bao hàm trong toàn thể, nên sự chấp thủ thường hằng có bộ phận sẽ được gộp vào sự chấp thủ thường hằng không có bộ phận,’ vì hai luận thuyết này diễn tiến do người chủ trương có đối tượng đặc thù khác nhau. Thật vậy, những người có tà kiến này thì cố chấp ‘tất cả các pháp là thường hằng,’ những người khác thì (cố chấp) ‘một phần thường hằng.’ Sự bao gồm không sót lại các hành và sự chấp thủ một phần của hai luận thuyết này là rất rõ ràng. Hơn nữa, (sự khác biệt còn) do trạng thái cố chấp vào dòng tương tục của các uẩn trong một tập hợp đa dạng và một tập hợp đơn nhất. Thật vậy, người theo thường kiến trong cả bốn trường hợp, do sự khác biệt về chủng loại, đã trở thành người cố chấp vào tính thường hằng của khối các pháp vô sắc vốn nương tựa vào các thân sắc đa dạng, do họ nhận biết sự khác biệt của các thân sắc bằng thắng trí và bằng sự nghe theo truyền thống, v.v... Và như vậy đã được nói: ‘Chết từ nơi đó, sanh lại ở nơi kia,’ và ‘chết đi, sanh lại,’ v.v... Người theo thuyết một phần thường hằng, người đã đạt được sự đặc biệt, đã tạo ra sự cố chấp bằng cách chấp thủ tướng trạng thường hằng trong dòng tương tục của các pháp chỉ trong một tập hợp không được xác định là có sự khác biệt, vì sự cố chấp ấy có đối tượng là dòng tương tục của các uẩn thuộc về một kiếp sống. Và như vậy, trong cả ba luận thuyết, chỉ có chừng ấy được nói: ‘vị ấy nhớ lại tiền kiếp đó, không nhớ xa hơn nữa.’ Tuy nhiên, sự khác biệt trong cố chấp về tính thường hằng của những người theo lý luận, những người theo thuyết thường hằng và một phần thường hằng, là rất rõ ràng do đối tượng là các pháp sắc và vô sắc.

39. Dīghassa kālassa atikkamenāti vivaṭṭavivaṭṭaṭṭhāyīnaṃ apagamena. Anekatthattā dhātūnaṃ saṃ-saddena yutto vaṭṭa-saddo vināsavācīti āha ‘‘vinassatī’’ti, saṅkhayavasena vattatīti attho. Vipattikaramahāmeghasamuppattito paṭṭhāya hi yāva aṇusahagatopi saṅkhāro na hoti, tāva loko saṃvaṭṭatīti vuccati. Lokoti cettha pathavīādibhājanaloko adhippeto. Uparibrahmalokesūti parittasubhādīsu [Pg.155] rūpībrahmalokesu. Agginā hi kappavuṭṭhānaṃ idhādhippetaṃ bahulaṃ pavattanato. Tenevāha bhagavā ‘‘ābhassarasaṃvattanikā hontī’’ti. Arūpesu vāti vā-saddena saṃvaṭṭamānalokadhātūhi aññalokadhātūsu vāti vikappanaṃ veditabbaṃ. Na hi ‘‘sabbe apāyasattā tadā rūpārūpabhavesu uppajjantī’’ti sakkā viññātuṃ apāyesu dīghatamāyukānaṃ manussalokūpattiyā asambhavato. Satipi sabbasattānaṃ abhisaṅkhāramanasā nibbattabhāve bāhirapaccayehi vinā manasāva nibbattattā ‘‘manomayā’’ti vuccanti rūpāvacarasattā. Yadi evaṃ kāmabhave opapātikasattānampi manomayabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati adhicittabhūtena atisayamanasā nibbattasattesu manomayavohāratoti dassanto āha ‘‘jhānamanena nibbattattā manomayā’’ti. Evaṃ arūpāvacarasattānampi manomayabhāvo āpajjatīti ce? Na, tattha bāhirapaccayehi nibbattetabbatāsaṅkāya eva abhāvato, ‘‘manasāva nibbattā’’ti avadhāraṇāsambhavato. Niruḷho vāyaṃ loke manomayavohāro rūpāvacarasattesu. Tathā hi ‘‘annamayo pānamayo manomayo ānandamayo viññāṇamayo’’ti pañcadhā attānaṃ vedavādino vadanti. Ucchedavādepi vakkhati ‘‘dibbo rūpī manomayo’’ti (dī. ni. 1.86). Sobhanā pabhā etesu santīti subhā. ‘‘Ukkaṃsenā’’ti ābhassaradeve sandhāyāha, parittābhā appamāṇābhā pana dve cattāro ca kappe tiṭṭhanti. Aṭṭhakappeti aṭṭha mahākappe.

39. “Sau khi trải qua một thời gian dài” có nghĩa là do sự ra đi của các chúng sanh tồn tại trong thời kỳ thành và hoại. Do các căn có nhiều nghĩa, từ “vaṭṭa” đi cùng với tiếp đầu ngữ “saṃ” có nghĩa là sự hủy diệt, nên ngài đã nói “bị hủy diệt,” có nghĩa là nó diễn ra theo cách bị tiêu hoại. Thật vậy, kể từ khi cơn mưa lớn gây tai họa khởi lên cho đến khi không còn một pháp hữu vi nào dù là nhỏ nhiệm, thì thế gian được gọi là đang hoại. Ở đây, “thế gian” được hiểu là thế giới vật chứa như trái đất v.v... “Trong các cõi Phạm thiên ở trên” có nghĩa là trong các cõi Phạm thiên sắc giới như Thiểu Tịnh v.v... Sự hủy diệt kiếp bởi lửa được hiểu ở đây vì nó xảy ra thường xuyên. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “họ trở thành những chúng sanh thuộc cõi Quang Âm.” “Hoặc trong các cõi vô sắc”: cần hiểu sự lựa chọn bằng từ “vā” (hoặc) là “hoặc trong các thế giới khác với thế giới đang hoại.” Thật vậy, không thể hiểu rằng “tất cả chúng sanh trong các cõi khổ khi ấy đều sanh vào các cõi sắc và vô sắc,” vì những chúng sanh có tuổi thọ dài nhất trong các cõi khổ không thể sanh vào cõi người. Mặc dù tất cả chúng sanh đều được sanh ra bởi tâm có chủ ý tạo tác, nhưng các chúng sanh cõi sắc giới được gọi là “do ý tạo thành” vì họ được sanh ra chỉ bởi tâm mà không có các duyên bên ngoài. Nếu vậy, phải chăng các chúng sanh hóa sanh trong cõi dục cũng có trạng thái “do ý tạo thành”? Không phải vậy. Để chỉ ra rằng cách nói “do ý tạo thành” được dùng cho các chúng sanh được sanh ra bởi một tâm siêu việt, đã trở thành tâm cao thượng, ngài đã nói: “do ý tạo thành vì được sanh ra bởi tâm thiền.” Nếu vậy, phải chăng các chúng sanh cõi vô sắc cũng có trạng thái “do ý tạo thành”? Không, vì ở đó không có sự nghi ngờ về việc phải được sanh ra bởi các duyên bên ngoài, nên không thể có sự nhấn mạnh “chỉ được sanh ra bởi tâm.” Cách nói “do ý tạo thành” này đã trở nên phổ biến trên thế gian đối với các chúng sanh cõi sắc giới. Thật vậy, những người theo Vệ-đà nói về tự ngã theo năm cách: “do vật thực tạo thành,” “do thức uống tạo thành,” “do ý tạo thành,” “do hỷ lạc tạo thành,” “do thức tạo thành.” Trong đoạn kiến, cũng sẽ được nói: “thiên, có sắc, do ý tạo thành” (Trường Bộ Kinh 1.86). “Tịnh” là vì có ánh sáng tốt đẹp ở trong họ. “Tối đa”: ngài nói điều này liên quan đến các vị trời Quang Âm; còn các vị trời Thiểu Quang và Vô Lượng Quang thì tồn tại trong hai và bốn kiếp. “Trong tám kiếp” có nghĩa là tám đại kiếp.

40. Saṇṭhātīti sampattikaramahāmeghasamuppattito paṭṭhāya pathavīsandhārakudakataṃsandhārakavāyumahāpathavīādīnaṃ samuppattivasena ṭhāti, ‘‘sambhavati’’ icceva vā attho anekatthattā dhātūnaṃ. Pakatiyāti sabhāvena, tassa ‘‘suñña’’nti iminā sambandho. Tattha kāraṇamāha ‘‘nibbattasattānaṃ natthitāyā’’ti, anuppannattāti attho, tena yathā ekaccāni vimānāni tattha nibbattasattānaṃ cutattā suññāni honti, na evamidanti dasseti. Brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno brahmakāyikā, tesaṃ nivāso bhūmipi ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā. Kammaṃ upanissayavasena paccayo etissāti kammapaccayā. Atha vā tattha nibbattasattānaṃ vipaccanakakammassa sahakārīpaccayabhāvato, kammassa paccayāti kammapaccayā[Pg.156]. Utu samuṭṭhānaṃ etissāti utusamuṭṭhānā. ‘‘Kammapaccayautusamuṭṭhānā’’ti vā pāṭho, kammasahāyo paccayo, kammassa vā sahāyabhūto paccayo kammapaccayo, sova utu kammapaccayautu, so samuṭṭhānaṃ etissāti yojetabbaṃ. Etthāti ‘‘brahmavimāna’’nti vuttāya brahmakāyikabhūmiyā. Kathaṃ paṇītāya dutiyajjhānabhūmiyaṃ ṭhitānaṃ hīnāya paṭhamajjhānabhūmiyā upapatti hotīti āha ‘‘atha sattāna’’ntiādi. Otarantīti upapajjanavasena heṭṭhābhūmiṃ gacchanti.

40. “Được thành lập” có nghĩa là nó tồn tại do sự khởi lên của trái đất lớn, gió nâng đỡ nước, nước nâng đỡ đất, v.v... kể từ khi cơn mưa lớn mang lại sự thành tựu khởi lên; hoặc chỉ có nghĩa là “xuất hiện,” do các căn có nhiều nghĩa. “Tự nhiên” có nghĩa là do tự tánh của nó; từ này có liên quan đến từ “trống không.” Ở đó, ngài nói về nguyên nhân: “do không có chúng sanh được sanh ra,” có nghĩa là do chưa được sanh ra. Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng nó không giống như một số cung điện trở nên trống không do các chúng sanh đã sanh ra ở đó đã chết đi. Các vị Phạm Chúng thiên, Phạm Phụ thiên và Đại Phạm thiên là Phạm thân chúng. Cõi đất nơi họ ở cũng được gọi là “Phạm thân.” “Do nghiệp làm duyên” là vì nghiệp là duyên theo cách y chỉ cho nó. Hoặc, do là duyên trợ giúp cho nghiệp quả của các chúng sanh được sanh ra ở đó, nên nó là “duyên của nghiệp.” “Do thời tiết sanh” là vì thời tiết là nguồn gốc của nó. Hoặc có cách đọc là “Do nghiệp làm duyên và thời tiết sanh”; duyên trợ giúp cho nghiệp, hoặc duyên là bạn đồng hành của nghiệp là “duyên của nghiệp”; chính thời tiết đó là “duyên của nghiệp và thời tiết”; cần được kết hợp là “nó có nguồn gốc từ đó.” “Ở đây” có nghĩa là trong cõi đất của Phạm thân chúng, được gọi là “cung điện Phạm thiên.” Làm thế nào mà những chúng sanh đang ở trong cõi thiền thứ hai cao thượng lại có thể sanh vào cõi thiền thứ nhất thấp kém? Ngài nói: “rồi các chúng sanh” v.v... “Đi xuống” có nghĩa là họ đi xuống cõi thấp hơn bằng cách sanh vào đó.

Appāyuketi yaṃ uḷāraṃ puññakammaṃ kataṃ, tassa uppajjanārahavipākapabandhato appaparimāṇāyuke. Āyuppamāṇenevāti paramāyuppamāṇeneva. Kiṃ panetaṃ paramāyu nāma, kathaṃ vā taṃ paricchinnapamāṇanti? Vuccate – yo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tasmiṃ tasmiṃ bhavavisese purimasiddhabhavapatthanūpanissayavasena sarīrāvayavavaṇṇasaṇṭhānapamāṇādivisesā viya taṃtaṃgatinikāyādīsu yebhuyyena niyataparicchedo gabbhaseyyakakāmāvacaradevarūpāvacarasattānaṃ sukkasoṇitautubhojanādi utuādipaccayuppannapaccayūpatthambhito vipākapabandhassa ṭhitikālaniyamo, so yathāsakaṃ khaṇamattāvaṭṭhāyīnampi attano sahajātānaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhapanākāravuttitāya pavattakāni rūpārūpajīvitindriyāni yasmā na kevalaṃ nesaṃ khaṇaṭhitiyā eva kāraṇabhāvena anupālakāni, atha kho yāva bhavaṅgupacchedā anupabandhassa avicchedahetubhāvenāpi, tasmā āyuhetukattā kāraṇūpacārena āyu, ukkaṃsaparicchedavasena paramāyūti ca vuccati. Taṃ pana devānaṃ nerayikānaṃ uttarakurukānañca niyataparicchedaṃ, uttarakurukānaṃ pana ekantaniyataparicchedameva, avasiṭṭhamanussapetatiracchānānaṃ pana ciraṭṭhitisaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitappaccayānaṃ taṃmūlakānañca candasūriyasamavisamaparivattanādijanitautuāhārādisamavisama paccayānaṃ vasena cirācirakālato aniyataparicchedaṃ, tassa ca yathā purimasiddhabhavapatthanāvasena taṃtaṃgatinikāyādīsu vaṇṇasaṇṭhānādivisesaniyamo siddho dassanānussavādīhi, tathā ādito gahaṇasiddhiyā. Evaṃ tāsu tāsu upapattīsu nibbattasattānaṃ yebhuyyena samappamāṇaṭṭhitikālaṃ dassanānussavehi labhitvā taṃ paramataṃ ajjhosāya pavattitabhavapatthanāvasena ādito paricchedaniyamo veditabbo. Yasmā pana kammaṃ tāsu [Pg.157] tāsu upapattīsu yathā taṃtaṃupapattiniyatavaṇṇādinibbattane samatthaṃ, evaṃ niyatāyuparicchedāsu upapattīsu paricchedātikkamena vipākanibbattane samatthaṃ na hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘āyuppamāṇeneva cavantī’’ti. Yasmā pana upatthambhakasahāyehi anupālakappaccayehi upādinnakakkhandhānaṃ pavattetabbākāro atthato paramāyu, tassa yathāvuttaparicchedānatikkamanato satipi kammāvasese ṭhānaṃ na sambhavati, tena vuttaṃ ‘‘attano puññabaleneva ṭhātuṃ na sakkotī’’ti. Kappaṃ vāti asaṅkhyeyyakappaṃ vā tassa upaḍḍhaṃ vā upaḍḍhakappato ūnamadhikaṃ vāti vikappanattho vā-saddo.

“Do đoản thọ” có nghĩa là do tuổi thọ có giới hạn nhỏ, do sự ràng buộc của quả có khả năng sanh khởi của phước nghiệp cao thượng đã được tạo. “Chỉ do định lượng tuổi thọ” có nghĩa là chỉ do định lượng tuổi thọ tối đa. Nhưng thế nào là tuổi thọ tối đa này, hay làm thế nào mà nó có định lượng đã được phân định? Được nói rằng: Sự quy định về thời gian tồn tại của dòng quả được nâng đỡ bởi các duyên được sanh ra từ các duyên như thời tiết v.v... và từ tinh huyết, thời tiết, vật thực v.v... của các chúng sanh thai sanh, chư thiên cõi Dục, chúng sanh cõi Sắc, mà sự quy định ấy phần nhiều có sự phân định nhất định ở trong các cõi, các loài chúng sanh tương ứng, giống như các đặc điểm về phần lượng, hình dáng, màu sắc của các bộ phận cơ thể, do nương vào sự nguyện cầu về kiếp sống đã thành tựu trước đây trong các loại kiếp sống đặc biệt của các chúng sanh ấy; bởi vì các mạng quyền sắc và phi sắc, là những pháp làm cho diễn tiến theo cách thức an trí các pháp sắc và phi sắc đồng sanh của mình vốn chỉ tồn tại trong một sát-na tùy theo mỗi pháp, không chỉ bảo hộ chúng bằng cách là nguyên nhân cho sự tồn tại trong sát-na của chúng, mà còn bằng cách là nhân cho sự không gián đoạn của dòng tương tục cho đến khi kiếp sống bị cắt đứt, do đó, vì là nhân của tuổi thọ, nên theo cách nói ẩn dụ về nguyên nhân, nó được gọi là tuổi thọ, và do sự phân định ở mức độ cao nhất, nó được gọi là tuổi thọ tối đa. Và điều ấy có sự phân định nhất định đối với chư thiên, chúng sanh địa ngục, và người ở Uttarakuru; riêng đối với người ở Uttarakuru thì hoàn toàn có sự phân định nhất định. Còn đối với loài người, ngạ quỷ, và bàng sanh còn lại thì có sự phân định không nhất định do thời gian dài hay ngắn, tùy theo các duyên đồng và không đồng như vật thực, thời tiết v.v... được sanh ra từ sự biến đổi đồng và không đồng của mặt trăng, mặt trời v.v... là những thứ có gốc rễ từ đó, và tùy theo các duyên là tinh huyết được sanh ra từ dòng tương tục có kèm theo nghiệp ấy vào thời kỳ có nhiều nghiệp đưa đến sự tồn tại lâu dài. Và cũng như sự quy định về các đặc điểm hình dáng, màu sắc v.v... ở trong các cõi, các loài chúng sanh tương ứng do sự nguyện cầu về kiếp sống đã thành tựu trước đây được xác chứng qua sự thấy, sự nghe v.v..., thì sự xác chứng trong việc chấp nhận (tuổi thọ) cũng vậy ngay từ đầu. Như vậy, cần phải hiểu rằng sự quy định về phân định ngay từ đầu là do sự nguyện cầu về kiếp sống đã diễn tiến sau khi đã chấp nhận quan điểm tối đa ấy, sau khi đã có được qua sự thấy và sự nghe về thời gian tồn tại có định lượng đồng đều phần nhiều của các chúng sanh đã sanh ra trong các sự tái sanh ấy. Và bởi vì nghiệp, cũng như có khả năng trong việc tạo ra màu sắc v.v... đã được quy định trong sự tái sanh tương ứng ở trong các sự tái sanh ấy, lại không có khả năng trong việc tạo ra quả vượt quá sự phân định ở trong các sự tái sanh có tuổi thọ đã được phân định, do đó đã được nói rằng: “họ mệnh chung chỉ do định lượng tuổi thọ.” Và bởi vì cách thức cần phải được diễn tiến của các uẩn được chấp thủ bởi các duyên bảo hộ cùng với các trợ lực nâng đỡ, về mặt ý nghĩa, chính là tuổi thọ tối đa, do không vượt quá sự phân định đã được nói đến của nó, nên sự tồn tại là không thể có dầu cho nghiệp vẫn còn dư lại. Do đó đã được nói rằng: “không thể tồn tại chỉ bằng năng lực phước báu của mình.” Từ “hoặc một kiếp”: hoặc một a-tăng-kỳ kiếp, hoặc một nửa của kiếp ấy, hoặc ít hơn hay nhiều hơn nửa kiếp. Từ “vā” có ý nghĩa phân loại.

41. Anabhiratīti ekavihārena anabhirati. Sā pana yasmā aññehi samāgamicchā hoti, tena vuttaṃ ‘‘aparassāpi sattassa āgamanapatthanā’’ti. Piyavatthuvirahena piyavatthualābhena vā cittavighāto ukkaṇṭhitā, sā atthato domanassacittuppādo yevāti āha ‘‘paṭighasampayuttā’’ti. Dīgharattaṃ jhānaratiyā ramamānassa vuttappakāraṃ anabhiratinimittaṃ uppannā ‘‘mama’’nti ca ‘‘aha’’nti ca gahaṇassa kāraṇabhūtā taṇhādiṭṭhiyo idha paritassanā. Tā pana cittassa purimāvatthāya calanaṃ kampananti āha ‘‘ubbijjanā phandanā’’ti. Tenevāha ‘‘taṇhātassanāpi diṭṭhitassanāpi vaṭṭatī’’ti. Yaṃ pana atthuddhāre ‘‘aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyunti ayaṃ taṇhātassanā nāmā’’ti vuttaṃ, taṃ diṭṭhitassanāya visuṃ udāharaṇaṃ dassentena taṇhātassanaṃyeva tato niddhāretvā vuttaṃ, na pana tattha diṭṭhitassanāya abhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Tāsatassanā cittutrāso. Bhayānakanti bheravārammaṇanimittaṃ balavabhayaṃ. Tena sarīrassa thaddhabhāvo chambhitattaṃ bhayaṃ saṃveganti ettha bhayanti bhaṅgānupassanāya ciṇṇante sabbasaṅkhārato bhāyanavasena uppannaṃ bhayañāṇaṃ. Saṃveganti sahottappañāṇaṃ, ottappameva vā. Santāsanti ādīnavanibbidānupassanāhi saṅkhārehi santassanañāṇaṃ. Saha byāyati pavattati, dosaṃ vā chādetīti sahabyo, sahāyo, tassa bhāvaṃ sahabyataṃ.

41. “Không hoan hỷ” là không hoan hỷ với sự an trú một mình. Và bởi vì điều ấy là sự mong muốn hội họp với những người khác, do đó đã được nói rằng: “sự mong mỏi sự đến của chúng sanh khác.” Sự phiền muộn (ukkaṇṭhitā) là sự tổn hại của tâm do sự vắng mặt vật khả ái hoặc do không đạt được vật khả ái. Về mặt ý nghĩa, nó chính là sự sanh khởi của tâm ưu, nên ngài nói: “tương ưng với sân.” Đối với người đang hưởng thụ sự thích thú của thiền trong một thời gian dài, khi tướng không hoan hỷ theo cách đã nói sanh lên, thì tham ái và tà kiến, là những nguyên nhân của sự chấp thủ “của tôi” và “tôi”, ở đây là sự kinh sợ (paritassanā). Và chúng là sự dao động, sự rung động của tâm so với trạng thái trước đây, nên ngài nói: “sự chán ngán, sự rung động.” Do đó, ngài nói: “cũng được gọi là sự kinh sợ do tham ái, cũng được gọi là sự kinh sợ do tà kiến.” Còn điều đã được nói trong phần trích dẫn ý nghĩa rằng: “'Ôi, mong rằng các chúng sanh khác cũng sẽ đến nơi này!' - đây được gọi là sự kinh sợ do tham ái,” điều đó đã được nói bằng cách chỉ trích dẫn ra sự kinh sợ do tham ái từ đó, trong khi trình bày một ví dụ riêng biệt cho sự kinh sợ do tà kiến, chứ không phải vì không có sự kinh sợ do tà kiến ở đó, cần phải được hiểu như vậy. Sự kinh sợ hãi hùng (tāsatassanā) là sự kinh hoàng của tâm. “Điều đáng sợ” là sự sợ hãi mạnh mẽ, là tướng của đối tượng ghê rợn. Do đó, sự cứng đờ của thân là sự sững sờ. “Sự sợ hãi, sự chấn động.” Ở đây, “sự sợ hãi” (bhayaṃ) là trí tuệ về sự sợ hãi (bhayañāṇa) sanh lên do sợ hãi tất cả các pháp hữu vi đối với người đã thực hành quán về sự tan rã. “Sự chấn động” (saṃvegaṃ) là trí tuệ đi kèm với sự hổ thẹn, hoặc chính là sự hổ thẹn. “Sự kinh hãi” (santāsaṃ) là trí tuệ kinh hãi các pháp hữu vi bằng các pháp quán về sự nguy hại và sự nhàm chán. Cùng nhau đi đến, cùng nhau diễn tiến, hoặc che đậy lỗi lầm, nên là sahabyo, sahāyo (bạn đồng hành). Trạng thái của nó là sahabyataṃ (sự đồng hành).

42. Abhibhavitvā ṭhito ime satteti adhippāyo. Yasmā pana so pāsaṃsabhāvena uttamabhāvena ca ‘‘te satte abhibhavitvā ṭhito’’ti attānaṃ maññati, tasmā vuttaṃ ‘‘jeṭṭhakohamasmī’’ti. Aññadatthu dasoti [Pg.158] dassane antarāyābhāvavacanena, ñeyyavisesapariggāhikabhāvena ca anāvaraṇadassāvitaṃ paṭijānātīti āha ‘‘sabbaṃ passāmīti attho’’ti. Bhūtabhabyānanti ahesunti bhūtā, bhavanti bhavissantīti bhabyā, aṭṭhakathāyaṃ pana vattamānakālavaseneva bhabya-saddassa attho dassito. Paṭhamacittakkhaṇeti paṭisandhicittakkhaṇe. Kiñcāpi so brahmā anavaṭṭhitadassanattā puthujjanassa purimatarajātiparicitampi kammassakataññāṇaṃ vissajjetvā vikubbaniddhivasena cittuppattimattapaṭibaddhena sattanimmānena vipallaṭṭho ‘‘ahaṃ issaro kattā nimmātā’’tiādinā issarakuttadassanaṃ pakkhandamāno abhinivisanavaseneva patiṭṭhito, na patiṭṭhāpanavasena ‘‘tassa evaṃ hotī’’ti vuttattā, patiṭṭhāpanakkameneva pana tassa so abhiniveso jātoti dassanatthaṃ ‘‘kāraṇato sādhetukāmo’’ti, ‘‘paṭiññaṃ katvā’’ti ca vuttaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘taṃ kissa hetū’’tiādi. Tattha manopaṇidhīti manasā eva patthanā, tathā cittappavattimattamevāti attho, itthabhāvanti idappakārataṃ. Yasmā pana itthanti brahmattabhāvo idhādhippeto, tasmā ‘‘brahmabhāvanti attho’’ti vuttaṃ. Nanu ca devānaṃ upapattisamanantaraṃ ‘‘imissā nāma gatiyā cavitvā iminā nāma kammunā idhūpapannā’’ti paccavekkhaṇā hotīti? Saccaṃ hoti, sā pana purimajātīsu kammassakataññāṇe sammadeva niviṭṭhajjhāsayānaṃ. Ime pana sattā purimāsupi jātīsu issarakuttadassanavasena vinibandhābhinivesā ahesunti daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘iminā maya’’ntiādi.

42. Ý nghĩa là: ‘Vị ấy đứng vững sau khi đã chế ngự các chúng sanh này.’ Và bởi vì vị ấy tự cho rằng: ‘Ta đứng vững sau khi đã chế ngự các chúng sanh ấy’ do bản tánh đáng tán thán và do bản tánh tối thượng, do đó được nói là: ‘Ta là bậc tối trưởng.’ ‘Thấy không sót một ai’ (aññadatthu daso) là (vị ấy) thừa nhận sự thấy không bị che chướng, bằng cách nói về sự không có chướng ngại trong việc thấy và bằng bản tánh thấu triệt các chi tiết cần được biết, nên (chú giải) nói: ‘Nghĩa là ta thấy tất cả.’ ‘Những gì đã qua và sẽ đến’ (bhūtabhabyānaṃ): ‘đã qua’ (bhūtā) là những gì đã từng có; ‘sẽ đến’ (bhabyā) là những gì đang có và sẽ có. Tuy nhiên, trong bộ sớ giải, ý nghĩa của từ ‘bhabya’ được trình bày theo nghĩa của thời hiện tại. ‘Trong sát-na tâm đầu tiên’ (paṭhamacittakkhaṇe) là trong sát-na tâm tái sanh. Mặc dù vị Phạm thiên ấy, do cái thấy không vững chắc của một phàm nhân, đã quên mất cả trí tuệ về nghiệp của chính mình vốn đã quen thuộc từ các kiếp trước, và bị lầm lạc bởi việc tạo ra chúng sanh chỉ gắn liền với sự khởi sanh của tâm thức thông qua năng lực biến hóa, rồi rơi vào tà kiến về một đấng sáng tạo, nói rằng: ‘Ta là đấng tối cao, là đấng sáng tạo, là đấng hóa sanh,’ v.v., và đã an trú (trong tà kiến ấy) do sự chấp thủ, chứ không phải do được ai thiết lập, vì đã được nói rằng: ‘Vị ấy khởi lên ý nghĩ như vậy.’ Tuy nhiên, để chỉ ra rằng sự chấp thủ ấy của vị ấy đã sanh khởi theo một tiến trình được thiết lập, nên đã nói là: ‘muốn chứng minh từ nguyên nhân’ và ‘sau khi đã đưa ra lời tuyên bố.’ Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Đó là vì lý do gì?’ v.v. Ở đây, ‘tâm nguyện’ (manopaṇidhi) là sự mong ước chỉ bằng ý, nghĩa là chỉ là tiến trình của tâm. ‘Trạng thái này’ (itthabhāvaṃ) là tính cách như thế này. Và bởi vì ‘này’ (ittha) ở đây được hiểu là trạng thái Phạm thiên, nên được nói là: ‘nghĩa là trạng thái Phạm thiên.’ Chẳng phải ngay sau khi sanh khởi, các vị trời có sự quán xét rằng: ‘Ta đã mệnh chung từ cảnh giới tên là này, do nghiệp tên là này mà được sanh về đây’ hay sao? Đúng là có, nhưng điều đó chỉ xảy ra với những vị có khuynh hướng đã được an lập vững chắc trong trí tuệ về nghiệp của chính mình ở các kiếp trước. Còn các chúng sanh này, cần phải hiểu rằng, ngay cả trong các kiếp trước, họ cũng đã có sự chấp thủ bị ràng buộc bởi tà kiến về một đấng sáng tạo. Do đó, đã được nói là: ‘Do điều này, chúng ta…’ v.v.

43. Īsatīti īso, abhibhūti attho. Mahā īso maheso, suppatiṭṭhamahesatāya pana parehi ‘‘maheso’’ti akkhātabbatāya mahesakkho, atisayena mahesakkho mahesakkhataroti vacanattho daṭṭhabbo. Yasmā pana so mahesakkhabhāvo ādhipateyyaparivārasampattiyā viññāyati, tasmā ‘‘issariyaparivāravasena mahāyasataro’’ti vuttaṃ.

43. ‘Vị ấy cai trị’ (īsatīti), nên là ‘đấng cai trị’ (īso), nghĩa là ‘đấng chinh phục.’ ‘Đấng cai trị vĩ đại’ là ‘đại vương’ (maheso). Và do có quyền lực tối cao được thiết lập vững chắc, nên được người khác gọi là ‘đại vương,’ do đó là ‘người có đại quyền lực’ (mahesakkho). ‘Người có quyền lực vượt trội hơn’ là ‘mahesakkhataro.’ Cần phải hiểu ý nghĩa của từ ngữ là như vậy. Và bởi vì trạng thái có đại quyền lực ấy được nhận biết qua sự thành tựu về quyền thống trị và đoàn tùy tùng, do đó được nói là: ‘có danh tiếng lớn hơn về phương diện quyền lực và tùy tùng.’

44. Idheva āgacchatīti imasmiṃ manussaloke eva paṭisandhivasena āgacchati. Yaṃ aññataro sattoti ettha yanti nipātamattaṃ, karaṇe vā paccattaniddeso, yena ṭhānenāti attho, kiriyāparāmasanaṃ vā. Itthattaṃ āgacchatīti ettha yadetaṃ itthattassa āgamanaṃ, etaṃ ṭhānaṃ vijjatīti [Pg.159] attho. Esa nayo ‘‘pabbajati, cetosamādhiṃ phusati, pubbenivāsaṃ anussaratī’’ti etesupi padesu. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ bhikkhave vijjati, yaṃ aññataro satto’’ti imañhi padaṃ ‘‘pabbajatī’’tiādīhi padehi paccekaṃ yojetabbanti.

44. ‘Đến ngay tại đây’ (idheva āgacchati) có nghĩa là đến ngay trong thế giới loài người này thông qua sự tái sanh. Trong câu ‘rằng một chúng sanh nào đó’ (yaṃ aññataro satto), từ ‘yaṃ’ chỉ là một tiểu từ, hoặc là chỉ định cách riêng trong nghĩa công cụ, có nghĩa là ‘do trường hợp nào,’ hoặc là sự đề cập đến hành động. Trong câu ‘đến trạng thái này’ (itthattaṃ āgacchati), ý nghĩa là ‘việc đến trạng thái này, trường hợp này có tồn tại.’ Phương pháp này cũng áp dụng cho các đoạn như ‘vị ấy xuất gia,’ ‘chứng đạt tâm định,’ ‘nhớ lại các đời sống quá khứ.’ Thật vậy, câu ‘Này các Tỳ khưu, trường hợp này có tồn tại, rằng một chúng sanh nào đó’ cần được kết hợp riêng với từng câu như ‘xuất gia,’ v.v.

45. Khiḍḍāya padussantīti khiḍḍāpadosino, khiḍḍāpadosino eva khiḍḍāpadosikā, khiḍḍāpadoso vā etesaṃ atthīti khiḍḍāpadosikā. Atikkantavelaṃ ativelaṃ, āhārūpabhogakālaṃ atikkamitvāti attho. Methunasampayogena uppajjanakasukhaṃ keḷihassasukhaṃ ratidhammo ratisabhāvo. Āhāranti ettha ko devānaṃ āhāro, kā āhāravelāti? Sabbesampi kāmāvacaradevānaṃ sudhā āhāro, sā heṭṭhimehi uparimānaṃ paṇītatamā hoti, taṃ yathāsakaṃ divasavasena divase divase bhuñjanti. Keci pana ‘‘biḷārapadappamāṇaṃ sudhāhāraṃ bhuñjanti, so jivhāya ṭhapitamatto yāva kesagganakhaggā kāyaṃ pharati, tesaṃyeva divasavasena sattadivase yāpanasamattho ca hotī’’ti vadanti. ‘‘Nirantaraṃ khādantā pivantā’’ti idaṃ parikappanavasena vuttaṃ. Kammajatejassa balavabhāvo uḷārapuññanibbattattā, uḷāragarusiniddhasudhāhārajīraṇato ca. Karajakāyassa mandabhāvo mudusukhumālabhāvato. Teneva hi bhagavā indasālaguhāyaṃ pakatipathaviyaṃ saṇṭhātuṃ asakkontaṃ sakkaṃ devarājānaṃ ‘‘oḷārikaṃ kāyaṃ adhiṭṭhehī’’ti āha. Tesanti manussānaṃ. Vatthunti karajakāyaṃ. Kecīti abhayagirivāsino.

45. ‘Những vị bị hư hỏng do vui đùa’ là ‘khiḍḍāpadosino.’ ‘Khiḍḍāpadosino’ cũng chính là ‘khiḍḍāpadosikā.’ Hoặc ‘họ có sự hư hỏng do vui đùa,’ nên là ‘khiḍḍāpadosikā.’ ‘Quá thời gian’ (ativelaṃ) là đã vượt qua thời gian, nghĩa là đã vượt qua thời gian dùng vật thực. ‘Sự lạc thú sanh khởi do giao hợp, sự lạc thú của trò chơi và tiếng cười’ là ‘bản chất của sự hưởng thụ’ (ratidhammo), ‘trạng thái của sự hưởng thụ’ (ratisabhāvo). Về ‘vật thực’ (āhāraṃ), vật thực của chư thiên là gì, thời gian dùng vật thực là khi nào? Đối với tất cả chư thiên cõi Dục, cam lồ (sudhā) là vật thực. Cam lồ của các cõi trên thì vi tế hơn của các cõi dưới. Họ dùng nó mỗi ngày theo cách tính ngày của riêng họ. Một số vị lại nói rằng: ‘Họ dùng một lượng cam lồ bằng dấu chân mèo, ngay khi được đặt trên lưỡi, nó lan tỏa khắp cơ thể cho đến ngọn tóc và đầu móng, và có khả năng duy trì sự sống trong bảy ngày theo cách tính của họ.’ Câu ‘ăn uống không ngừng nghỉ’ được nói theo cách phỏng đoán. Sức mạnh của hỏa đại do nghiệp sanh là do được tạo ra bởi phước báu cao thượng và do sự tiêu hóa của vật thực cam lồ cao thượng, nặng và béo bổ. Sự yếu ớt của thân thể vật chất (karajakāya) là do bản chất mềm mại, vi tế và mỏng manh của nó. Chính vì lý do này mà Đức Thế Tôn, trong hang Indasāla, đã bảo vua trời Sakka, người không thể đứng trên mặt đất bình thường, rằng: ‘Hãy quyết tâm tạo ra một thân thể thô hơn.’ ‘Của họ’ (tesaṃ) là của loài người. ‘Vật’ (vatthuṃ) là thân thể vật chất. ‘Một số vị’ (keci) là các vị ở tu viện Abhayagiri.

47. Manenāti issāpakatattā paduṭṭhena manasā. Usūyāvasena manasova padoso manopadoso, so etesaṃ atthi vināsahetubhūtoti manopadosikāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Akuddho rakkhatīti kuddhassa so kodho itarasmiṃ akujjhante anupādāno ekavārameva uppattiyā anāsevano cāvetuṃ na sakkoti udakantaṃ patvā aggi viya nibbāyati, tasmā akuddho taṃ cavanato rakkhati, ubhosu pana kuddhesu bhiyyo bhiyyo aññamaññamhi parivaḍḍhanavasena tikhiṇasamudācāro nissayadahanaraso kodho uppajjamāno hadayavatthuṃ nidahanto accantasukhumālakarajakāyaṃ vināseti, tato sakalopi attabhāvo antaradhāyati. Tenāha ‘‘ubhosu panā’’tiādi[Pg.160]. Tathā cāha bhagavā ‘‘aññamaññaṃ paduṭṭhacittā kilantakāyā…pe… cavantī’’ti. Dhammatāti dhammaniyāmo. So ca tesaṃ karajakāyassa mandatāya, tathāuppajjanakakodhassa ca balavatāya ṭhānaso cavanaṃ, tesaṃ rūpārūpadhammānaṃ sabhāvoti adhippāyo.

47. “Bởi ý” là bởi ý bị ô nhiễm do lòng ganh tị. Sự ô nhiễm của ý do bởi sự ganh ghét là sự ô nhiễm ý. Điều ấy có nơi các vị ấy và là nhân đưa đến sự hủy hoại, do đó (gọi là) những vị do ô nhiễm ý; hoặc ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. “Người không phẫn nộ bảo vệ”: Cơn phẫn nộ của người phẫn nộ, đối với người kia không phẫn nộ, không có sở duyên, chỉ sanh khởi một lần, không được thực hành lặp đi lặp lại, nên không thể làm cho (người kia) mệnh chung, nó bị dập tắt như lửa gặp nước. Do đó, người không phẫn nộ bảo vệ người kia khỏi sự mệnh chung. Nhưng khi cả hai đều phẫn nộ, cơn phẫn nộ, do sự tăng trưởng lẫn nhau ngày càng nhiều, có hành vi sắc bén, có đặc tính thiêu đốt nơi nương tựa, sanh khởi thiêu đốt tâm vật, hủy hoại thân karaja vô cùng mỏng manh, từ đó toàn bộ tự thể cũng biến mất. Do đó, đã nói: “Nhưng khi cả hai...” v.v. Và đức Thế Tôn cũng đã nói: “Với tâm ô nhiễm đối với nhau, thân thể mệt mỏi... họ mệnh chung.” “Pháp tánh” là định luật của pháp. Và đó là sự mệnh chung khỏi cảnh giới ấy do sự yếu ớt của thân karaja của họ và do sự mạnh mẽ của cơn phẫn nộ sanh khởi như vậy; ý nghĩa là đó là bản chất của các pháp sắc và phi sắc của họ.

49. Cakkhādīnaṃ bhedaṃ passatīti virodhipaccayasannipāte vikārāpattidassanato, ante ca adassanūpagamanato vināsaṃ passati oḷārikattā rūpadhammabhedassa. Paccayaṃ datvāti anantarapaccayādivasena paccayo hutvā. ‘‘Balavatara’’nti cittassa lahutaraṃ bhedaṃ sandhāya vuttaṃ. Tathā hi ekasmiṃ rūpe dharanteyeva soḷasa cittāni bhijjanti. Bhedaṃ na passatīti khaṇe khaṇe bhijjantampi cittaṃ parassa anantarapaccayabhāveneva bhijjatīti purimacittassa abhāvaṃ paṭicchādetvā viya pacchimacittassa uppattito bhāvapakkho balavataro pākaṭo ca hoti, na abhāvapakkhoti cittassa vināsaṃ na passati, ayañca attho alātacakkadassanena supākaṭo viññāyati. Yasmā pana takkīvādī nānattanayassa dūrataratāya ekattanayassapi micchāgahitattā ‘‘yadevidaṃ viññāṇaṃ sabbadāpi ekarūpena pavattati, ayameva attā nicco’’tiādinā abhinivesaṃ janeti, tasmā vuttaṃ ‘‘so taṃ apassanto’’tiādi.

49. “Thấy sự hoại diệt của mắt v.v...” là do thấy sự biến đổi khi các duyên đối nghịch hội tụ, và do cuối cùng đi đến chỗ không thấy được, vì sự hoại diệt của sắc pháp là thô thiển. “Sau khi cho duyên” là sau khi trở thành duyên theo cách vô gián duyên v.v. “Mạnh hơn” được nói đến với ý chỉ sự hoại diệt nhanh hơn của tâm. Thật vậy, trong khi một sắc pháp tồn tại, mười sáu tâm đã hoại diệt. “Không thấy sự hoại diệt”: Mặc dù tâm hoại diệt trong từng khoảnh khắc, nó hoại diệt chỉ bằng cách trở thành vô gián duyên cho tâm kế tiếp, nên sự sanh khởi của tâm sau, dường như che lấp sự không tồn tại của tâm trước, khiến cho phương diện tồn tại trở nên mạnh hơn và rõ ràng hơn, chứ không phải phương diện không tồn tại. Do đó, người ấy không thấy sự hủy diệt của tâm. Và ý nghĩa này được hiểu rất rõ qua việc thấy vòng tròn lửa (do quay đuốc). Lại nữa, vì người lý luận suông, do phương pháp về sự đa dạng quá xa vời và do nắm bắt sai lầm cả phương pháp về sự đồng nhất, nên sanh ra sự cố chấp rằng: “Thức này luôn luôn diễn tiến dưới một hình thức duy nhất, đây chính là tự ngã thường hằng” v.v. Do đó, đã nói: “Người ấy, không thấy điều đó...” v.v.

Antānantavādavaṇṇanā

Chú giải về Thuyết Hữu biên và Vô biên

53. Antānantikāti ettha amati gacchati ettha sabhāvo osānanti anto, mariyādā. Tappaṭisedhena ananto, anto ca ananto ca antānanto ca nevantānānanto ca antānantā sāmaññaniddesena, ekasesena vā ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’ntiādīsu (ma. ni. 3.176; saṃ. ni. 2.1; udā. 1) viya. Kassa pana antānantoti? Lokīyati saṃsāranissaraṇatthikehi diṭṭhigatikehi, lokīyanti vā ettha tehi puññāpuññaṃ tabbipāko cāti lokoti saṅkhyaṃ gatassa attano. Tenāha bhagavā ‘‘antānantaṃ lokassa paññapentī’’ti. Ko pana eso attāti? Jhānavisayabhūtakasiṇanimittaṃ. Tattha hi ayaṃ diṭṭhigatiko lokasaññī. Tathā ca vuttaṃ ‘‘taṃ lokoti gahetvā’’ti. Keci pana ‘‘jhānaṃ taṃsampayuttadhammā ca idha ‘attā[Pg.161], loko’ti ca gahitā’’ti vadanti. Antānantasahacaritavādo antānanto, yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti antānantasannissayo vā yathā ‘‘mañcā ghosantī’’ti. So etesaṃ atthīti antānantikā. Te pana yasmā yathāvuttanayena antānanto vādo diṭṭhi etesanti ‘‘antānantavādā’’ti vuccanti. Tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘antānantavādā’’ti vatvā ‘‘antaṃ vā’’tiādinā attho vibhatto.

53. Trong từ “những người theo thuyết hữu biên và vô biên”, “hữu biên” là nơi bản chất đi đến, kết thúc, tức là giới hạn. Do phủ định điều đó nên là “vô biên”. Hữu biên, và vô biên, và vừa hữu biên vừa vô biên, và chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên, (tất cả) là “hữu biên và vô biên” theo cách chỉ định chung, hoặc do phép tỉnh lược giống như trong câu “danh sắc duyên sanh sáu xứ” v.v. Nhưng hữu biên và vô biên của cái gì? Của tự ngã, được kể là “thế giới”, bởi vì nó được những người có tà kiến, những người tìm cầu sự thoát ly khỏi luân hồi, nhìn nhận; hoặc bởi vì phước và tội cùng với quả báo của chúng được họ nhìn nhận ở trong đó. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “Họ tuyên bố thế giới là hữu biên và vô biên.” Nhưng tự ngã này là gì? Là tướng kasina, đối tượng của thiền. Vì ở đó, người có tà kiến này có tưởng về “thế giới”. Và cũng đã được nói: “Sau khi chấp thủ điều đó là ‘thế giới’.” Nhưng một số vị nói: “Ở đây, thiền và các pháp tương ưng với nó được chấp thủ là ‘tự ngã’ và ‘thế giới’.” Thuyết đi cùng với hữu biên và vô biên là “hữu biên và vô biên”, giống như (câu) “những ngọn giáo đang tiến tới”. Hoặc là nơi nương tựa của (thuyết) hữu biên và vô biên, giống như (câu) “những chiếc giường đang la hét”. Điều đó có nơi các vị ấy, nên (gọi là) những người theo thuyết hữu biên và vô biên. Lại nữa, vì theo phương pháp đã nói, thuyết hữu biên và vô biên là tà kiến của họ, nên họ được gọi là “những người chủ trương thuyết hữu biên và vô biên”. Do đó, trong Chú giải, sau khi nói “những người chủ trương thuyết hữu biên và vô biên”, ý nghĩa đã được phân tích bằng (câu) “hoặc là hữu biên...” v.v.

Etthāha – yuttaṃ tāva purimānaṃ tiṇṇaṃ vādīnaṃ antattañca anantattañca antānantattañca ārabbha pavattavādattā antānantikattaṃ, pacchimassa pana tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā katha antānantikattanti? Tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā eva. Yasmā antānantapaṭisedhavādopi antānantavisayo eva taṃ ārabbha pavattattā. Etadatthaṃyeva hi sandhāya aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ārabbha pavattavādā’’ti vuttaṃ. Atha vā yathā tatiyavāde desabhedavasena ekasseva antavantatā anantatā ca sambhavati, evaṃ takkīvādepi kālabhedavasena ubhayasambhavato aññamaññapaṭisedhena ubhayaññeva vuccati. Kathaṃ? Antavantatāpaṭisedhena hi anantatā vuccati, anantatāpaṭisedhena ca antavantatā, antānantānañca na tatiyavādabhāvo kālabhedassa adhippetattā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā ayaṃ lokasaññito attā adhigatavisesehi mahesīhi ananto kadāci sakkhidiṭṭhoti anusuyyati, tasmā nevantavā. Yasmā pana tehiyeva kadāci antavā sakkhidiṭṭhoti anusuyyati, tasmā na pana anantoti. Yathā ca anussutitakkīvasena, evaṃ jātissaratakkī ādīnañca vasena yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Ayañhi takkiko avaḍḍhitabhāvapubbakattā paṭibhāganimittānaṃ vaḍḍhitabhāvassa vaḍḍhitakālavasena appaccakkhakāritāya anussavādimatte ṭhatvā ‘‘nevantavā’’ti paṭikkhipati. Avaḍḍhitakālavasena pana ‘‘na panānanto’’ti, na pana antatānantatānaṃ accantamabhāvena yathā taṃ ‘‘nevasaññināsaññī’’ti. Purimavādattayapaṭikkhepo ca attanā yathādhippetappakāravilakkhaṇatāya tesaṃ, avassañcetaṃ evaṃ viññātabbaṃ, aññathā vikkhepapakkhaṃyeva bhajeyya catutthavādo. Na hi antatāanantatātadubhayavinimutto attano pakāro atthi, takkīvādī ca yuttimaggako, kālabhedavasena ca tadubhayaṃ ekasmimpi na na yujjatīti.

Ở đây, có người nói: "Đối với ba luận thuyết đầu tiên, việc được gọi là ‘hữu biên và vô biên’ là hợp lý, vì chúng là các luận thuyết khởi lên liên quan đến tính hữu biên, tính vô biên, và tính vừa hữu biên vừa vô biên. Nhưng đối với luận thuyết cuối cùng, vì là luận thuyết khởi lên theo cách phủ định cả hai điều ấy, tại sao lại được gọi là ‘hữu biên và vô biên’?" (Đáp:) Chính vì là luận thuyết khởi lên theo cách phủ định cả hai điều ấy. Bởi vì luận thuyết phủ định hữu biên và vô biên cũng có đối tượng là hữu biên và vô biên, do nó khởi lên liên quan đến điều đó. Chính vì ý nghĩa này mà trong Chú giải đã nói: "các luận thuyết khởi lên liên quan đến". Hoặc là, giống như trong luận thuyết thứ ba, tính hữu biên và tính vô biên của cùng một sự vật có thể xảy ra do sự khác biệt về không gian, cũng vậy, trong luận thuyết của nhà lý luận, do sự khác biệt về thời gian, cả hai đều có thể xảy ra, nên cả hai đều được nói đến qua sự phủ định lẫn nhau. Như thế nào? Bằng cách phủ định tính hữu biên, tính vô biên được nói đến; và bằng cách phủ định tính vô biên, tính hữu biên được nói đến. Và (luận thuyết này) không trở thành luận thuyết thứ ba về hữu biên và vô biên, vì sự khác biệt về thời gian được chủ ý. Điều này được nói như sau: "Bởi vì bản ngã này, được gọi là thế giới, được nghe rằng đôi khi đã được các bậc đại sĩ đã chứng đắc các pháp đặc biệt thấy trực tiếp là vô biên, do đó nó không phải hữu biên. Nhưng bởi vì cũng chính các vị ấy đôi khi đã thấy trực tiếp là hữu biên, do đó nó không phải vô biên." Và cũng như theo cách của nhà lý luận dựa vào truyền thống, cũng vậy, cần phải được áp dụng một cách thích hợp theo cách của nhà lý luận dựa vào việc nhớ lại tiền kiếp và các trường hợp khác. Nhà lý luận này, do các tướng tương tự (paṭibhāganimitta) chưa được phát triển trước đó, và do trạng thái đã phát triển không được nhận thức trực tiếp vì thời gian phát triển, nên chỉ đứng trên cơ sở truyền thống v.v... mà bác bỏ rằng "nó không phải hữu biên". Nhưng do thời gian chưa phát triển, (họ bác bỏ) rằng "nó cũng không phải vô biên". Điều này không phải là do sự vắng mặt hoàn toàn của tính hữu biên và vô biên, như trong trường hợp "phi tưởng phi phi tưởng". Sự bác bỏ ba luận thuyết đầu tiên là do chúng khác với cách thức mà họ (nhà lý luận) chủ ý. Điều này chắc chắn phải được hiểu như vậy, nếu không, luận thuyết thứ tư sẽ chỉ rơi vào phe ngụy biện (vikkhepa). Thật vậy, không có một phương thức nào khác ngoài hữu biên, vô biên, và cả hai. Nhà lý luận là người theo con đường lý luận, và do sự khác biệt về thời gian, cả hai điều đó không phải là không hợp lý trong cùng một sự vật.

Keci [Pg.162] pana yadi panāyaṃ attā antavā siyā, dūradese upapajjanānussaraṇādi kiccanipphatti na siyā. Atha ananto, idha ṭhitassa devalokanirayādīsu sukhadukkhānubhavanampi siyā. Sace pana antavā ca ananto ca, tadubhayadosasamāyogo. Tasmā ‘‘antavā, ananto’’ti ca abyākaraṇīyo attāti evaṃ takkanavasena catutthavādappavattiṃ vaṇṇenti. Evampi yuttaṃ tāva pacchimavādīdvayassa antānantikattaṃ antānantānaṃ vasena ubhayavisayattā tesaṃ vādassa. Purimavādīdvayassa pana kathaṃ visuṃ antānantikattanti? Upacāravuttiyā. Samuditesu hi antānantavādīsu pavattamāno antānantika-saddo tattha niruḷhatāya paccekampi antānantikavādīsu pavattati, yathā arūpajjhānesu paccekaṃ aṭṭhavimokkhapariyāyo, yathā ca loke sattāsayoti. Atha vā abhinivesato purimakālappavattivasena ayaṃ tattha vohāro kato. Tesañhi diṭṭhigatikānaṃ tathārūpacetosamādhisamadhigamato pubbakālaṃ ‘‘antavā nu ayaṃ loko, ananto nū’’ti ubhayākārāvalambino parivitakkassa vasena niruḷho antānantikabhāvo visesalābhena tattha uppannepi ekaṃsaggāhe purimasiddharuḷhiyā voharīyatīti.

Một số người lại giải thích sự khởi lên của luận thuyết thứ tư theo cách lý luận như sau: "Nếu bản ngã này là hữu biên, thì việc hoàn thành các phận sự như nhớ lại sự tái sanh ở nơi xa xôi sẽ không thể xảy ra. Nếu là vô biên, thì người đang ở đây cũng có thể trải nghiệm khổ và lạc ở cõi trời, địa ngục v.v... Nếu vừa hữu biên vừa vô biên, thì sẽ có sự kết hợp lỗi lầm của cả hai. Do đó, bản ngã không nên được tuyên bố là ‘hữu biên’ hay ‘vô biên’." Theo cách giải thích này, việc gọi hai luận thuyết cuối là ‘hữu biên và vô biên’ là hợp lý, vì đối tượng luận thuyết của chúng là cả hai, theo nghĩa hữu biên và vô biên. Nhưng đối với hai luận thuyết đầu, tại sao mỗi luận thuyết riêng lẻ lại được gọi là ‘hữu biên và vô biên’? (Đáp:) Do cách dùng theo nghĩa ẩn dụ (upacāra). Thật vậy, từ ‘antānantika’ (thuộc về hữu biên và vô biên), vốn được dùng cho tập hợp các luận thuyết về hữu biên và vô biên, do đã trở nên phổ biến ở đó, nên cũng được áp dụng cho từng luận thuyết riêng lẻ về hữu biên và vô biên. Giống như trong các thiền vô sắc, mỗi thiền được gọi là thuộc về tám giải thoát (aṭṭhavimokkha), và giống như trong đời, người ta nói ‘bảy khuynh hướng’ (sattāsayo). Hoặc là, cách gọi này được thực hiện do sự chấp thủ và sự hình thành từ thời gian trước. Đối với những người có tà kiến ấy, vào thời gian trước khi chứng đắc loại định tâm như vậy, trạng thái ‘hữu biên và vô biên’ đã được xác lập qua sự suy xét bám víu vào cả hai khía cạnh: "Thế giới này hữu biên chăng? Hay vô biên chăng?". Ngay cả khi một quan điểm nhất định đã khởi lên ở đó nhờ sự chứng đắc đặc biệt, nó vẫn được gọi theo quy ước đã được xác lập từ trước.

54-60. Vuttanayenāti ‘‘takkayatīti takkī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.34) saddato, ‘‘catubbidho takkī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.34) atthato ca sassatavāde vuttavidhinā. Diṭṭhapubbānusārenāti dassanabhūtena viññāṇena upaladdhapubbassa antavantādino anussaraṇena. Evañca katvā anussutitakkīsuddhatakkīnampi idha saṅgaho siddho hoti. Atha vā diṭṭhaggahaṇeneva ‘‘naccagītavāditavisūkadassanā’’tiādīsu (dī. ni. 10, 194) viya sutādīnampi gahitatā veditabbā. ‘‘Antavā’’tiādinā icchitassa attano sabbadā bhāvaparāmasanavaseneva imesaṃ vādānaṃ pavattanato sassatadiṭṭhisaṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi vakkhati ‘‘sesā sassatadiṭṭhiyo’’ti (dī. ni. aṭṭha. 97-98).

54-60. Cụm từ ‘Vuttanayena’ (theo phương pháp đã nói): theo phương pháp đã được nói trong phần Thường kiến luận, cả về mặt từ ngữ (saddato) như trong câu "người lý luận gọi là nhà lý luận (takkī)" v.v... (Dī. Ni. Aṭṭha. 1.34), và về mặt ý nghĩa (atthato) như trong câu "nhà lý luận có bốn loại" v.v... (Dī. Ni. Aṭṭha. 1.34). Cụm từ ‘Diṭṭhapubbānusārena’ (theo sự hồi tưởng điều đã thấy trước đây): bằng sự nhớ lại điều hữu biên v.v... đã được nhận thức trước đây bởi thức vốn là sự thấy. Và làm như vậy, sự bao gồm cả các nhà lý luận dựa vào truyền thống (anussutitakkī) và các nhà lý luận thuần túy (suddhatakkī) ở đây cũng được xác lập. Hoặc là, nên hiểu rằng chỉ bằng việc dùng từ ‘diṭṭha’ (thấy), các việc ‘suta’ (nghe) v.v... cũng được bao hàm, giống như trong các trường hợp "xem múa, hát, nhạc, và các trò trình diễn không đứng đắn" v.v... (Dī. Ni. 10, 194). Việc các luận thuyết này được xếp vào Thường kiến (sassatadiṭṭhi) cần được hiểu là do chúng khởi lên từ việc chấp thủ sự tồn tại thường hằng của bản ngã được mong muốn, như trong các luận thuyết "hữu biên" v.v... Thật vậy, về sau sẽ nói rằng: "các kiến còn lại là Thường kiến" (Dī. Ni. Aṭṭha. 97-98).

Amarāvikkhepavādavaṇṇanā

Giải thích về Ngụy biện luận (Amarāvikkhepavāda)

61. Na maratīti na ucchijjati. ‘‘Evampi me no’’tiādinā vividho nānappakāro khepo parena paravādīnaṃ khipanaṃ vikkhepo. Amarāya diṭṭhiyā [Pg.163] vācāya ca vikkhipantīti vā amarāvikkhepino. Amarāvikkhepino eva amarāvikkhepikā. Ito cito ca sandhāvati ekasmiṃ sabhāve anavaṭṭhānato. Amarā viya vikkhipantīti vā purimanayeneva saddattho daṭṭhabbo.

61. ‘Na marati’ (không chết) có nghĩa là không bị đoạn diệt. ‘Vikkhepa’ (ngụy biện) là sự bác bỏ (khepo), sự bác bỏ (khipanaṃ) các luận thuyết của người khác một cách đa dạng, nhiều loại, bắt đầu bằng câu "Đối với tôi, điều này cũng không phải vậy" v.v... Hoặc, họ được gọi là ‘amarāvikkhepino’ (những người ngụy biện bất tử) vì họ ngụy biện (vikkhipanti) bằng tà kiến và lời nói bất tử (amarāya). ‘Amarāvikkhepino’ cũng chính là ‘amarāvikkhepikā’. (Lời nói của họ) chạy qua chạy lại, do không đứng vững trên một bản chất nào. Hoặc, ý nghĩa của từ này cần được hiểu theo phương pháp trước, là "họ ngụy biện như con lươn" (amarā viya vikkhipanti).

62. Vikkhepavādino uttarimanussadhamme, akusaladhammepi sabhāvabhedavaseneva ñātuṃ ñāṇabalaṃ natthīti kusalākusalapadānaṃ kusalākusalakammapathavaseneva attho. Paṭhamanayavaseneva apariyantavikkhepatāya amarāvikkhepaṃ vibhāvetuṃ ‘‘evantipi me noti aniyamitavikkhepo’’ti vuttaṃ. Tattha aniyamitavikkhepoti sassatādīsu ekasmimpi pakāre aṭṭhatvā vikkhepakaraṇaṃ, paravādinā yasmiṃ kismiñci pucchite pakāre tassa paṭikkhepoti attho. Dutiyanayavasena amarāsadisāya amarāya vikkhepaṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ kusalanti vā puṭṭho’’tiādimāha. Atha vā ‘‘evantipi me no’’tiādinā aniyamatova sassatekaccasassatucchedatakkīvādānaṃ paṭisedhanena taṃ taṃ vādaṃ paṭikkhipateva apariyantavikkhepavādattā amarāvikkhepino. Attanā pana anavaṭṭhitavādattā na kismiñci pakkhe avatiṭṭhatīti āha ‘‘sayaṃ pana…pe… byākarotī’’ti. Idāni kusalādīnaṃ abyākaraṇena tameva anavaṭṭhānaṃ vibhāveti ‘‘idaṃ kusalanti vā puṭṭho’’tiādinā. Tenevāha ‘‘ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhatī’’ti.

62. Đối với người ngụy biện, không có năng lực trí tuệ để biết được các pháp thượng nhân, và cả các pháp bất thiện, theo sự phân biệt tự tánh của chúng, vì vậy ý nghĩa của các từ 'thiện' và 'bất thiện' chỉ được hiểu theo các nghiệp đạo thiện và bất thiện. Theo phương pháp thứ nhất, để giải thích thuyết ngụy biện như con lươn (amarāvikkhepa) là sự lẩn tránh vô hạn, có câu nói: "Đối với tôi, không phải như vậy, đó là sự lẩn tránh không xác định." Ở đây, "sự lẩn tránh không xác định" có nghĩa là hành động lẩn tránh mà không đứng trên bất kỳ quan điểm nào trong số các thuyết như thường kiến, v.v. Nghĩa là, khi bị người khác hỏi về bất kỳ quan điểm nào, người đó sẽ bác bỏ quan điểm ấy. Theo phương pháp thứ hai, để chỉ ra sự lẩn tránh của người ngụy biện (amarā) giống như con lươn (amarāsadisāya), có câu nói bắt đầu bằng: "Khi được hỏi 'Đây có phải là thiện không?'..." Hoặc là, bằng cách nói "Đối với tôi, không phải như vậy," v.v., người theo thuyết ngụy biện như con lươn, do chủ trương lẩn tránh vô hạn, đã bác bỏ một cách không xác định các tà thuyết kia bằng cách phủ nhận các thuyết thường kiến, bán thường kiến, đoạn kiến, và ỷ kiến. Nhưng vì bản thân họ có chủ trương không ổn định, nên họ không đứng về bất kỳ phe phái nào, do đó có câu nói: "Nhưng chính họ... không tuyên bố." Bây giờ, bằng cách không tuyên bố về các pháp thiện, v.v., chính sự không ổn định đó được giải thích, bắt đầu bằng: "Khi được hỏi 'Đây có phải là thiện không?'..." Vì vậy, có câu nói: "Họ không đứng trên bất kỳ phe phái nào."

63. Kusalākusalaṃ yathābhūtaṃ appajānantopi yesamahaṃ samayena kusalameva ‘‘kusala’’nti, akusalameva ca ‘‘akusala’’nti byākareyyaṃ, tesu tathā byākaraṇahetu ‘‘aho vata re paṇḍito’’ti sakkārasammānaṃ karontesu mama chando vā rāgo vā assāti evampettha attho sambhavati. Doso vā paṭigho vāti ettha vuttavipariyāyena yojetabbaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana attano paṇḍitabhāvavisayānaṃ rāgādīnaṃ vasena yojanā katā. ‘‘Chandarāgadvayaṃ upādāna’’nti abhidhammanayena vuttaṃ. Abhidhamme hi taṇhādiṭṭhiyova ‘‘upādāna’’nti āgatā, suttante pana dosopi ‘‘upādāna’’nti vutto ‘‘kodhupādānavinibandhā vighātaṃ āpajjantī’’tiādīsu. Tena vuttaṃ ‘‘ubhayampi vā daḷhaggahaṇavasena upādāna’’nti[Pg.164]. Daḷhaggahaṇaṃ amuñcanaṃ. Paṭighopi hi upanāhādivasena pavatto ārammaṇaṃ na muñcati. Vihananaṃ hiṃsanaṃ vibādhanaṃ. Rāgopi hi pariḷāhavasena sāraddhavuttitāya nissayaṃ vibādhatīti. Vināsetukāmatāya ārammaṇaṃ gaṇhātīti sambandho.

63. "Mặc dù không biết rõ thiện và bất thiện như thật, nhưng nếu có lúc tôi tuyên bố điều thiện là 'thiện' và điều bất thiện là 'bất thiện', và do sự tuyên bố như vậy, khi họ tỏ lòng kính trọng và tôn vinh rằng: 'Ồ, thật là một bậc trí tuệ!', thì trong tôi có thể khởi lên dục (chanda) hoặc tham (rāga)." Ý nghĩa ở đây có thể là như vậy. "Hoặc sân (dosa) hoặc hận (paṭigha)" ở đây nên được hiểu theo cách ngược lại với điều đã nói. Tuy nhiên, trong Chú giải, sự giải thích được thực hiện theo nghĩa tham ái, v.v., liên quan đến tình trạng trí tuệ của chính mình. "Cặp đôi dục và tham là thủ (upādāna)" được nói theo phương pháp của A-tỳ-đàm. Thật vậy, trong A-tỳ-đàm, chỉ có ái (taṇhā) và tà kiến (diṭṭhi) mới được gọi là "thủ". Nhưng trong Kinh tạng, sân (dosa) cũng được gọi là "thủ", như trong câu: "bị trói buộc bởi phẫn nộ thủ, họ rơi vào khổ não," v.v. Do đó, có câu nói: "Hoặc cả hai đều là thủ theo nghĩa là nắm giữ chắc chắn." Nắm giữ chắc chắn là không buông bỏ. Hận (paṭigha) cũng vậy, khi phát sinh dưới dạng phẫn uất, v.v., nó không buông bỏ đối tượng của mình. "Vihananaṃ" là làm hại, làm phiền não. Tham (rāga) cũng vậy, do bản chất nóng nảy, nó làm phiền não nơi nương tựa của nó. Mối liên hệ là nó nắm bắt đối tượng với ý muốn hủy hoại.

64. Paṇḍiccenāti paññāya. Yena hi dhammena yutto ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, so dhammo paṇḍiccaṃ, tena sutacintāmayaṃ paññaṃ dasseti, na pākatikakammanibbattaṃ sābhāvikapaññaṃ. Kata-saddassa kiriyāsāmaññavācakattā ‘‘katavijjo’’tiādīsu viya kata-saddo ñāṇānuyuttataṃ vadatīti āha ‘‘viññātaparappavādā’’ti. Sattadhā bhinnassa vālaggassa aṃsukoṭivedhako ‘‘vālavedhī’’ti adhippeto.

64. "Paṇḍiccena" có nghĩa là "bằng trí tuệ" (paññāya). Thật vậy, pháp nào mà người sở hữu được gọi là "bậc trí" (paṇḍito), pháp đó chính là trí tuệ (paṇḍiccaṃ). Qua đó, nó chỉ ra trí tuệ do văn và tư (sutacintāmayaṃ paññaṃ), chứ không phải trí tuệ tự nhiên do nghiệp thông thường tạo ra (pākatikakammanibbattaṃ sābhāvikapaññaṃ). Vì từ "kata" (đã làm) là một từ chỉ hành động chung, giống như trong "katavijjo" (người đã có học thức), từ "kata" chỉ sự vận dụng kiến thức, do đó có câu nói: "người đã thấu hiểu các học thuyết của người khác" (viññātaparappavādā). "Vālavedhī" (người bắn trúng sợi lông) được hiểu là người có thể bắn xuyên qua đầu một sợi lông đã được chẻ làm bảy.

65-6. Ettha ca kiñcāpi purimānampi tiṇṇaṃ kusalādidhammasabhāvānavabodhato attheva mandabhāvo, tesaṃ pana attano kusalādidhammānavabodhassa avabodhaviseso atthi, tadabhāvā pacchimoyeva mandamomūhabhāvena vutto. Nanu ca pacchimassāpi ‘‘atthi paroloko’ti iti ce me assa, ‘atthi paroloko’ti iti te naṃ byākareyyaṃ, evantipi me no’’tiādi (dī. ni. 1.65) vacanato attano dhammānavabodhassa avabodho atthiyevāti? Kiñcāpi atthi, na tassa purimānaṃ viya apariññātadhammabyākaraṇanibandhanamusāvādādibhayaparijigucchanakāro atthi, atha kho mahāmūḷhoyeva. Atha vā ‘‘evantipi me no’’tiādinā pucchāya vikkhepakaraṇatthaṃ ‘‘atthi paroloko’ti iti ce maṃ pucchasī’’ti pucchāṭhapanameva tena dassīyati, na attano dhammānavabodhoti ayameva visesena ‘‘mando ceva momūho cā’’ti vutto. Teneva hi tathāvādinaṃ sañjayaṃ belaṭṭhaputtaṃ ārabbha ‘‘ayaṃ vā imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbamando sabbamūḷho’’ti (dī. ni. 1.181) vuttaṃ. Tattha ‘‘atthi paroloko’’ti sassatadassanavasena sammādiṭṭhivasena vā pucchā. ‘‘Natthi paroloko’’ti natthikadassanavasena sammādassanavasena vā pucchā. ‘‘Atthi ca natthi ca paroloko’’ti ucchedadassanavasena sammādiṭṭhivasena eva vā pucchā. ‘‘Neva atthi na natthi paroloko’’ti vuttappakārattayapaṭikkhepe sati pakārantarassa asambhavato atthitānatthitāhi navattabbākāro parolokoti [Pg.165] vikkhepaññeva purekkhārena sammādiṭṭhivasena vā pucchā. Sesacatukkattayepi vuttanayānusārena attho veditabbo. Puññasaṅkhārattiko viya hi kāyasaṅkhārattikena purimacatukkasaṅgahito eva attho. Sesacatukkattayena attaparāmāsapuññādi phalatācodanānayena saṅgahitoti.

65-6. Ở đây, mặc dù ba hạng người trước cũng có sự đần độn do không hiểu rõ tự tánh của các pháp thiện, v.v., nhưng họ lại có sự hiểu biết đặc biệt về sự không hiểu biết của chính mình đối với các pháp thiện, v.v. Do không có điều đó, chỉ có hạng người cuối cùng mới được gọi là đần độn và si mê. Chẳng phải hạng người cuối cùng cũng có sự hiểu biết về sự không hiểu biết của chính mình đối với các pháp, theo như câu: "Nếu tôi nghĩ rằng 'có thế giới khác', tôi sẽ tuyên bố với ông rằng 'có thế giới khác'. Nhưng đối với tôi, không phải như vậy," v.v. (Trường Bộ 1.65) hay sao? Mặc dù có, nhưng người này không giống như ba hạng người trước, không có sự ghê tởm và sợ hãi đối với việc nói dối, v.v., vốn gắn liền với việc tuyên bố một pháp mà mình chưa liễu tri; trái lại, họ rất si mê. Hoặc là, bằng cách nói "Đối với tôi, không phải như vậy," v.v., để lẩn tránh câu hỏi, người đó chỉ đơn thuần là gạt bỏ câu hỏi: "Nếu ông hỏi tôi 'có thế giới khác không?'" chứ không phải thể hiện sự hiểu biết về sự không hiểu biết của chính mình đối với các pháp. Chính vì vậy, người này được đặc biệt gọi là "vừa đần độn vừa si mê." Do đó, liên quan đến Sañjaya Belaṭṭhaputta, người có quan điểm như vậy, đã có câu nói: "Người này, trong số các Sa-môn và Bà-la-môn này, là người đần độn nhất, si mê nhất" (Trường Bộ 1.181). Ở đây, câu hỏi "Có thế giới khác không?" là theo quan điểm của thường kiến hoặc theo quan điểm của chánh kiến. Câu hỏi "Không có thế giới khác không?" là theo quan điểm của hư vô kiến hoặc theo quan điểm của chánh kiến. Câu hỏi "Vừa có vừa không có thế giới khác?" là theo quan điểm của đoạn kiến hoặc chỉ theo quan điểm của chánh kiến. Câu hỏi "Chẳng phải có cũng chẳng phải không có thế giới khác?"—vì khi đã bác bỏ ba loại đã nói trên, không thể có loại nào khác—là một câu hỏi theo quan điểm của chánh kiến, với sự lẩn tránh là chính, về việc thế giới khác có một dạng thức không thể diễn tả bằng sự có hay không có. Trong ba bộ bốn còn lại, ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp đã nêu. Thật vậy, giống như bộ ba về phước hành, ý nghĩa đã được bao hàm trong bộ bốn đầu tiên bởi bộ ba về thân hành. Ba bộ bốn còn lại được bao hàm theo phương pháp chất vấn về kết quả của phước báu, v.v., liên quan đến sự chấp thủ tự ngã.

Amarāvikkhepiko sassatādīnaṃ attano aruccanatāya sabbattha ‘‘evantipi me no’’tiādinā vikkhepaññeva karoti. Tattha ‘‘evantipi me no’’tiādi tattha tattha pucchitākārapaṭisedhanavasena vikkhipanākāradassanaṃ. Nanu ca vikkhepavādino vikkhepapakkhassa anujānanaṃ vikkhepapakkhe avaṭṭhānaṃ yuttarūpanti? Na, tatthāpi tassa sammūḷhattā, paṭikkhepavaseneva ca vikkhepavādassa pavattanato. Tathā hi sañcayo belaṭṭhaputto raññā ajātasattunā sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho paralokattikādīnaṃ paṭisedhanamukhena vikkhepaṃ byākāsi.

Người ngụy biện trườn uốn do tự mình không ưa thích các quan điểm như thường kiến, v.v... nên ở khắp nơi chỉ thực hành sự trườn uốn bằng cách nói: “Đối với tôi, điều ấy cũng không phải là như vậy,” v.v... Ở đây, câu “Đối với tôi, điều ấy cũng không phải là như vậy,” v.v... là sự trình bày về phương cách trườn uốn bằng cách phủ nhận hình thức đã được hỏi ở mỗi nơi. Chẳng phải là đối với người chủ trương ngụy biện, việc chấp thuận lập trường ngụy biện và việc đứng vững trên lập trường ngụy biện là điều thích hợp hay sao? Không phải vậy, vì ngay cả ở đó người ấy cũng bị si mê, và vì chủ thuyết ngụy biện được tiến hành chính là bằng cách phủ nhận. Thật vậy, Sañjaya Belaṭṭhaputta khi được vua Ajātasattu hỏi về quả vị Sa-môn hiện kiến đã giải thích bằng sự ngụy biện qua cách phủ nhận về thế giới bên kia, v.v...

Etthāha – nanu cāyaṃ sabbopi amarāvikkhepiko kusalādayo dhamme, paralokattikādīni ca yathābhūtaṃ anavabujjhamāno tattha tattha pañhaṃ puṭṭho pucchāya vikkhepanamattaṃ āpajjati, tassa kathaṃ diṭṭhigatikabhāvo. Na hi avattukāmassa viya pucchitamatthamajānantassa vikkhepakaraṇamattena diṭṭhigatikatā yuttāti? Vuccate – na heva kho pucchāya vikkhepakaraṇamattena tassa diṭṭhigatikatā, atha kho micchābhinivesavasena. Sassatābhinivesena micchābhiniviṭṭhoyeva hi puggalo mandabuddhitāya kusalādidhamme paralokattikādīni ca yāthāvato appaṭipajjamāno attanā aviññātassa atthassa paraṃ viññāpetuṃ asakkuṇeyyatāya musāvādādibhayena ca vikkhepaṃ āpajjatīti. Tathā hi vakkhati ‘‘yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.97-98) atha vā puññapāpānaṃ tabbipākānañca anavabodhena asaddahanena ca tabbisayāya pucchāya vikkhepakaraṇaṃyeva sundaranti khantiṃ ruciṃ uppādetvā abhinivisantassa uppannā visuṃyevesā ekā diṭṭhi sattabhaṅgadiṭṭhi viyāti daṭṭhabbaṃ. Tathā ca vuttaṃ ‘‘pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā cā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.61). Kathaṃ panassā sassatadiṭṭhisaṅgaho? Ucchedavasena anabhinivesato. Natthi koci dhammānaṃ yathābhūtavedī vivādabahulattā [Pg.166] lokassa, ‘‘evameva’’nti pana saddantarena ‘‘dhammanijjhānanā anādikālikā loke’’ti gāhavasena sassatalesopettha labbhatiyeva.

Ở đây, có lời rằng: Chẳng phải là tất cả những người ngụy biện trườn uốn này, do không liễu tri như thật về các pháp thiện v.v... và về thế giới bên kia v.v..., khi được hỏi vấn ở mỗi nơi, chỉ đi đến việc ngụy biện đối với câu hỏi, làm sao người ấy lại là người có tà kiến là nơi đến? Thật vậy, không phải là chỉ bằng việc ngụy biện mà người ấy trở thành người có tà kiến là nơi đến, giống như người không muốn nói hoặc người không biết ý nghĩa của điều được hỏi. (Đáp rằng:) Được nói rằng: Không phải chỉ bằng việc ngụy biện đối với câu hỏi mà người ấy trở thành người có tà kiến là nơi đến, mà là do sự chấp thủ sai lầm. Thật vậy, chính cá nhân đã chấp thủ sai lầm do sự chấp thủ thường kiến, vì có trí tuệ chậm lụt, không như thật thông hiểu các pháp thiện v.v... và thế giới bên kia v.v..., do không có khả năng làm cho người khác hiểu được ý nghĩa mà tự mình không biết, và do sợ hãi nói dối v.v... nên đã đi đến sự ngụy biện. Thật vậy, sẽ được nói rằng: “Trong số ấy, có bảy là đoạn kiến, còn lại là thường kiến.” Hoặc là, do không liễu tri và không có đức tin về phước và tội cùng quả dị thục của chúng, sau khi đã làm sanh khởi sự kham nhẫn và ưa thích rằng: “Việc ngụy biện đối với câu hỏi về chủ đề ấy là tốt đẹp,” đối với người đang chấp thủ, một tà kiến riêng biệt duy nhất đã sanh khởi, giống như tà kiến bảy phần, cần phải được hiểu như vậy. Và cũng đã được nói rằng: “Đối với người có tà kiến là nơi đến, cả tà kiến và lời nói đều không có giới hạn.” Nhưng làm thế nào nó được bao gồm trong thường kiến? Do không chấp thủ theo cách đoạn kiến. (Vì cho rằng:) “Không có ai biết các pháp như thật do thế gian có nhiều tranh luận,” nhưng bằng một từ khác là “chính là như vậy,” do sự nắm giữ rằng “sự thẩm sát các pháp trong thế gian là vô thỉ,” một dấu vết của thường kiến chắc chắn được tìm thấy ở đây.

Adhiccasamuppannavādavaṇṇanā

Giải Thích Về Chủ Thuyết Vô Nhân Tự Sanh

67. Adhicca yadicchakaṃ yaṃ kiñci kāraṇaṃ, kassaci vuddhipubbaṃ vā vinā samuppannoti attalokasaññitānaṃ khandhānaṃ adhiccuppattiākārārammaṇaṃ dassanaṃ tadākārasannissayena pavattito, tadākārasahacaritatāya ca ‘‘adhiccasamuppanna’’nti vuccati yathā ‘‘mañcā ghosanti, kuntā pacarantī’’ti ca imamatthaṃ dassento āha ‘‘adhiccasamuppanno attā ca loko cāti dassanaṃ adhiccasamuppanna’’nti.

67. ‘Vô nhân’ (adhicca) có nghĩa là ngẫu nhiên, không có bất cứ nguyên nhân nào, hoặc được sanh khởi không có sự tăng trưởng trước đó của bất cứ điều gì. Do đó, tri kiến lấy phương thức sanh khởi vô nhân của các uẩn được gọi là tự ngã và thế gian làm đối tượng, được tiến hành do nương vào phương thức ấy, và do có sự tương ứng với phương thức ấy nên được gọi là ‘vô nhân tự sanh,’ giống như (cách nói) “những cái giường la hét, những ngọn giáo đi tới.” Và để trình bày ý nghĩa này, ngài đã nói: “Tri kiến cho rằng tự ngã và thế gian là vô nhân tự sanh, (tri kiến ấy) là ‘vô nhân tự sanh.’”

68-73. Desanāsīsanti desanāya jeṭṭhakabhāvena gahaṇaṃ, tena saññaṃyeva dhuraṃ katvā bhagavatā ayaṃ desanā katā, na pana tattha aññesaṃ arūpadhammānaṃ atthibhāvatoti dasseti. Tenevāha ‘‘acittuppādā’’tiādi. Bhagavā hi yathā lokuttaradhammaṃ desento samādhiṃ paññaṃ vā dhuraṃ karoti, evaṃ lokiyadhammaṃ desento cittaṃ saññaṃ vā dhuraṃ karoti. Tattha ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti (dha. sa. 277) pañcaṅgiko sammāsamādhi [dī. ni. 3.355 (kha)] pañcañāṇiko sammāsamādhi, [dī. ni. 3.355 (ja); vibha. 2.804] paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (ma. ni. 1.271) tathā ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, (dha. sa. 1) kiṃcitto tvaṃ bhikkhu (pārā. 146, 180) manopubbaṅgamā dhammā, (dha. pa. 1, 2; netti. 90; peṭako. 83) santi bhikkhave sattā nānattakāyā nānattasaññino, (dī. ni. 3.332, 342, 357; a. ni. 9.24; cūḷani. 83) na nevasaññānāsaññāyatana’’ntiādīni suttāni (dī. ni. 3.358) etassa atthassa sādhakāni daṭṭhabbāni. Titthāyataneti aññatitthiyasamaye. Titthiyā hi upapattivisese vimuttisaññino, saññāvirāgāvirāgesu ādīnavānisaṃsadassino vā hutvā asaññasamāpattiṃ nibbattetvā akkhaṇabhūmiyaṃ uppajjanti, na sāsanikā. Vāyokasiṇe parikammaṃ katvāti vāyokasiṇe paṭhamādīni tīṇi jhānāni nibbattetvā tatiyajjhāne ciṇṇavasī hutvā [Pg.167] tato vuṭṭhāya catutthajjhānādhigamāya parikammaṃ katvā. Tenevāha ‘‘catutthajjhānaṃ nibbattetvā’’ti.

68-73. ‘Phần đầu của bài thuyết giảng’ có nghĩa là sự nắm giữ với vai trò là phần chính yếu của bài thuyết giảng. Điều ấy cho thấy rằng bài thuyết giảng này đã được đức Thế Tôn thực hiện bằng cách lấy chính tưởng làm trọng tâm, chứ không phải là ở đó có sự hiện hữu của các pháp vô sắc khác. Do đó, ngài đã nói: “Không có sự sanh khởi của tâm,” v.v... Thật vậy, đức Thế Tôn khi thuyết giảng về pháp siêu thế thì ngài lấy định hoặc tuệ làm trọng tâm, cũng vậy, khi thuyết giảng về pháp thế gian thì ngài lấy tâm hoặc tưởng làm trọng tâm. Ở đây, các bài kinh như: “Vào lúc vị ấy tu tập thiền siêu thế,” “chánh định có năm chi,” “chánh định có năm loại trí,” “và do tuệ của vị ấy, sau khi đã thấy, các lậu hoặc được đoạn tận,” và cũng vậy: “Vào lúc tâm thiện Dục giới đã sanh khởi,” “này Tỳ khưu, ông có tâm gì,” “các pháp lấy ý làm đầu,” “này các Tỳ khưu, có những chúng sanh thân khác nhau, tưởng khác nhau,” “không phải là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ,” v.v... cần được xem là những chứng cớ cho ý nghĩa này. ‘Ngoại đạo xứ’ có nghĩa là trong học thuyết của các ngoại đạo khác. Thật vậy, các người ngoại đạo, do có tưởng về sự giải thoát trong một loại tái sanh đặc biệt, hoặc là những người thấy được sự nguy hiểm và lợi ích trong sự ly tham và không ly tham đối với tưởng, sau khi đã làm cho định Vô Tưởng phát sanh, họ sanh vào cảnh giới không có thời cơ (để tu tập), chứ không phải là các vị trong giáo pháp này. ‘Sau khi đã thực hành chuẩn bị trong đề mục gió’ có nghĩa là: Sau khi đã làm cho ba bậc thiền đầu tiên phát sanh trong đề mục gió, sau khi đã thuần thục trong thiền thứ ba, sau khi đã xuất khỏi thiền ấy, và đã thực hành chuẩn bị để chứng đắc thiền thứ tư. Do đó, ngài đã nói: “Sau khi đã làm cho thiền thứ tư phát sanh.”

Kasmā panettha vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti? Vuccate – yatheva hi rūpapaṭibhāgabhūtesu kasiṇavisesesu rūpavibhāvanena rūpavirāgabhāvanāsaṅkhāto arūpasamāpattiviseso sacchikarīyati, evaṃ aparibyattaviggahatāya arūpapaṭibhāgabhūte kasiṇavisese arūpavibhāvanena arūpavirāgabhāvanāsaṅkhāto rūpasamāpattiviseso adhigamīyatīti ettha ‘‘saññā rogo saññā gaṇḍo’’tiādinā (ma. ni. 3.24) ‘‘dhi cittaṃ, dhibbate taṃ citta’’ntiādinā ca nayena arūpappavattiyā ādīnavadassanena, tadabhāve ca santapaṇītabhāvasanniṭṭhānena rūpasamāpattiyā abhisaṅkharaṇaṃ, rūpavirāgabhāvanā pana saddhiṃ upacārena arūpasamāpattiyo, tatthāpi visesena paṭhamāruppajjhānaṃ. Yadi evaṃ ‘‘paricchinnākāsakasiṇepī’’ti vattabbaṃ. Tassāpi hi arūpapaṭibhāgatā labbhatīti? Icchitamevetaṃ kesañci avacanaṃ panettha pubbācariyehi aggahitabhāvena. Yathā hi rūpavirāgabhāvanā virajjanīyadhammabhāvamattena parinipphannā, virajjanīyadhammapaṭibhāgabhūte ca visayavisese pātubhavati, evaṃ arūpavirāgabhāvanāpīti vuccamāne na koci virodho, titthiyeheva pana tassā samāpattiyā paṭipajjitabbatāya, tesañca visayapathesupanibandhanasseva tassa jhānassa paṭipattito diṭṭhivantehi pubbācariyehi catuttheyeva bhūtakasiṇe arūpavirāgabhāvanāparikammaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kiñca vaṇṇakasiṇesu viya purimabhūtakasiṇattayepi vaṇṇapaṭicchāyāva paṇṇatti ārammaṇaṃ jhānassa lokavohārānurodheneva pavattito. Evañca katvā visuddhimagge (visuddhi. 1.57) pathavīkasiṇassa ādāsacandamaṇḍalūpamāvacanañca samatthitaṃ hoti, catutthaṃ pana bhūtakasiṇaṃ bhūtappaṭicchāyameva jhānassa gocarabhāvaṃ gacchatīti tasseva arūpapaṭibhāgatā yuttāti vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti veditabbaṃ.

Vì sao ở đây, việc thực hành sơ khởi chỉ được nói đến trong phong biến xứ? Được trả lời rằng: Giống như trong các loại biến xứ đặc biệt là đối phần của sắc, sự chứng đắc đặc biệt về thiền vô sắc, được gọi là sự tu tập ly tham sắc, được thực hiện bằng cách làm hiển lộ sắc; cũng vậy, trong loại biến xứ đặc biệt là đối phần của vô sắc do tính chất không có hình thể rõ ràng, sự chứng đắc đặc biệt về thiền sắc, được gọi là sự tu tập ly tham vô sắc, được thành tựu bằng cách làm hiển lộ vô sắc. Ở đây, bằng phương pháp thấy được sự nguy hại trong sự hiện hữu của vô sắc qua các câu như ‘tưởng là bệnh, tưởng là ung nhọt’ (Trung Bộ 3.24) và ‘khinh bỉ tâm này, tâm này đáng khinh bỉ’, và bằng cách xác định trạng thái tịch tịnh và vi diệu trong sự vắng mặt của nó, sự tác thành thiền sắc được thực hiện. Sự tu tập ly tham sắc, cùng với cận hành, chính là các thiền vô sắc, và trong đó, đặc biệt là thiền vô sắc thứ nhất. Nếu vậy, lẽ ra phải nói ‘cũng trong hư không biến xứ có giới hạn’ chứ? Vì đối phần vô sắc cũng có thể có được ở đó? Điều này thực sự được một số người mong muốn, nhưng việc không đề cập đến ở đây là do các vị cổ sư không chấp nhận. Giống như sự tu tập ly tham sắc được hoàn thành chỉ bằng bản chất của pháp cần được ly tham, và nó xuất hiện trong một đối tượng đặc biệt là đối phần của pháp cần được ly tham; cũng vậy, khi nói rằng sự tu tập ly tham vô sắc cũng như thế, thì không có gì mâu thuẫn. Tuy nhiên, vì thiền chứng đó phải được thực hành bởi các người ngoại đạo, và đối với họ, việc thực hành thiền đó chỉ gắn liền với các đối tượng của họ, nên cần phải hiểu rằng các vị cổ sư có chánh kiến đã nói về việc thực hành sơ khởi của sự tu tập ly tham vô sắc chỉ trong biến xứ đại địa thứ tư. Hơn nữa, giống như trong các biến xứ về màu sắc, trong ba biến xứ đại địa đầu tiên, chính khái niệm là hình ảnh phản chiếu của màu sắc mới là đối tượng của thiền, vì nó diễn ra theo cách nói thông thường của thế gian. Và do đó, trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi. 1.57), lời ví dụ về địa biến xứ với mặt gương và mặt trăng cũng được chứng minh là hợp lý. Nhưng biến xứ đại địa thứ tư, chính hình ảnh phản chiếu của đại địa mới trở thành đối tượng của thiền, do đó, tính chất đối phần của vô sắc của nó là hợp lý. Vì vậy, cần phải biết rằng việc thực hành sơ khởi chỉ được nói đến trong phong biến xứ.

Idhevāti pañcavokārabhaveyeva. Tatthāti asaññabhave. Yadi rūpakkhandhamattameva asaññabhave pātubhavati, kathamarūpasannissayena vinā tattha rūpaṃ pavattati, kathaṃ pana rūpasannissayena vinā arūpadhātuyaṃ arūpaṃ pavattati, idampi tena samānajātiyameva. Kasmā? Idheva adassanato. Yadi evaṃ kabaḷīkārāhārena vinā rūpadhātuyaṃ rūpena na pavattitabbaṃ, kiṃ kāraṇaṃ[Pg.168]? Idheva adassanato. Api ca yathā yassa cittasantānassa nibbattikāraṇaṃ rūpe avigatataṇhaṃ, tassa saha rūpena sambhavato rūpaṃ nissāya pavatti, yassa pana nibbattikāraṇaṃ rūpe vigatataṇhaṃ, tassa vinā rūpena rūpanirapekkhatāya kāraṇassa, evaṃ yassa rūpappabandhassa nibbattikāraṇaṃ vigatataṇhaṃ arūpe, tassa vinā arūpena pavatti hotīti asaññabhave rūpakkhandhamattameva nibbattati. Kathaṃ pana tattha kevalo rūpappabandho paccuppannapaccayarahito cirakālaṃ pavattatīti paccetabbaṃ, kittakaṃ vā kālaṃ pavattatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘yathā nāma jiyāvegukkhitto saro’’tiādi, tena na kevalamāgamoyeva ayamettha yuttīti dasseti. Tattakameva kālanti ukkaṃsato pañca mahākappasatānipi tiṭṭhanti asaññasattā. Jhānavegeti asaññasamāpattiparikkhate kammavege. Antaradhāyatīti paccayanirodhena nirujjhati nappavattati.

‘Ngay tại đây’ nghĩa là ngay trong cõi năm uẩn. ‘Ở đó’ nghĩa là trong cõi vô tưởng. Nếu chỉ có sắc uẩn xuất hiện trong cõi vô tưởng, làm thế nào sắc có thể tồn tại ở đó mà không có sự nương tựa của vô sắc? Và làm thế nào vô sắc có thể tồn tại trong cõi vô sắc giới mà không có sự nương tựa của sắc? Trường hợp này cũng tương tự như vậy. Tại sao? Vì không thấy được điều đó ngay tại đây. Nếu vậy, sắc trong sắc giới không nên tồn tại nếu không có đoàn thực. Lý do là gì? Vì không thấy được điều đó ngay tại đây. Hơn nữa, giống như dòng tâm thức nào có nguyên nhân tái sanh là lòng tham ái đối với sắc chưa được đoạn trừ, thì nó sanh khởi cùng với sắc và nương vào sắc để tồn tại. Nhưng dòng tâm thức nào có nguyên nhân tái sanh là lòng tham ái đối với sắc đã được đoạn trừ, thì nó sanh khởi không có sắc, vì nguyên nhân không phụ thuộc vào sắc. Tương tự như vậy, dòng sắc pháp nào có nguyên nhân tái sanh là lòng tham ái đối với vô sắc đã được đoạn trừ, thì nó tồn tại mà không có vô sắc. Do đó, trong cõi vô tưởng, chỉ có sắc uẩn sanh khởi. Nhưng làm thế nào một dòng sắc pháp đơn thuần, không có các duyên hiện tại, lại có thể tồn tại trong một thời gian dài như vậy, và nó tồn tại trong bao lâu? Để trả lời câu hỏi này, ngài nói: ‘Giống như mũi tên được bắn đi bởi lực của dây cung’ v.v... Qua đó, ngài chỉ ra rằng điều này không chỉ dựa vào thánh giáo mà còn có lý lẽ. ‘Trong chừng ấy thời gian’ nghĩa là chúng sanh vô tưởng tồn tại tối đa đến năm trăm đại kiếp. ‘Bởi lực của thiền’ nghĩa là bởi lực của nghiệp được trau dồi bởi thiền vô tưởng. ‘Biến mất’ nghĩa là nó diệt đi do sự đoạn diệt của các duyên, nó không tiếp tục tồn tại.

Idhāti kāmabhave. Kathaṃ pana anekakappasatasamatikkamena ciraniruddhato viññāṇato idha viññāṇaṃ samuppajjati. Na hi niruddhe cakkhumhi cakkhuviññāṇamuppajjamānaṃ diṭṭhanti? Nayidamekantato daṭṭhabbaṃ. Ciraniruddhampi hi cittaṃ samānajātikassa antarānuppajjanato anantarapaccayamattaṃ hotiyeva, na bījaṃ, bījaṃ pana kammaṃ. Tasmā kammato bījabhūtato ārammaṇādīhi paccayehi asaññabhavato cutānaṃ kāmadhātuyā upapattiviññāṇaṃ hotiyeva. Tenāha ‘‘idha paṭisandhisaññā uppajjatī’’ti. Ettha ca yathā nāma utuniyāmena pupphaggahaṇe niyatakālānaṃ rukkhānaṃ vekhe dinne vekhabalena na yathā niyāmatā hoti pupphaggahaṇassa, evameva pañcavokārabhave avippayogena vattamānesu rūpārūpadhammesu rūpārūpavirāgabhāvanāvekhe dinne tassa samāpattivekhabalassa anurūpato arūpabhave asaññābhave ca yathākkamaṃ rūparahitā arūparahitā ca khandhānaṃ pavatti hotīti veditabbaṃ. Nanu ettha jātisatasahassadasasaṃvaṭṭādīnaṃ matthake, abbhantarato vā pavattāya asaññūpavattiyā vasena lābhīadhiccasamuppannikavādo lābhīsassatavādo viya anekabhedo sambhavatīti? Saccaṃ sambhavati, anantarattā pana āpannāya asaññūpapattiyā vasena lābhīadhiccasamuppannikavādo nayadassanavasena ekova dassitoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā sassatadiṭṭhisaṅgahato adhiccasamuppannikavādassa sassatavāde āgato sabbo desanānayo yathāsambhavaṃ adhiccasamuppannikavādepi [Pg.169] gahetabboti imassa visesassa dassanatthaṃ bhagavatā lābhīadhiccasamuppannikavādo avibhajitvā desito. Avassañca sassatadiṭṭhisaṅgaho adhiccasamuppannikavādassa icchitabbo saṃkilesapakkhe sattānaṃ ajjhāsayassa duvidhattā. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sassatucchedadiṭṭhi cā’’ti. Tathā ca vakkhati ‘‘yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.97-98).

Idha ở đây có nghĩa là trong cõi Dục. Nhưng làm thế nào mà thức ở đây lại sanh khởi từ thức đã diệt từ lâu, sau khi đã trải qua nhiều trăm kiếp? Chẳng phải người ta thấy rằng khi nhãn căn đã diệt thì nhãn thức không sanh khởi hay sao? Điều này không nên được hiểu một cách tuyệt đối. Vì rằng, tâm dù đã diệt từ lâu, do không có (tâm) đồng loại sanh khởi ở giữa, vẫn chỉ là vô gián duyên, chứ không phải là hạt giống; còn nghiệp mới là hạt giống. Do đó, từ nghiệp là hạt giống, với các duyên như cảnh,... thức tái sanh trong cõi Dục của những chúng sanh mệnh chung từ cõi Vô Tưởng vẫn sanh khởi. Vì thế, ngài đã nói: “Ở đây, tưởng tái sanh sanh khởi.” Và ở đây, cần phải hiểu rằng: Ví như đối với các loài cây có thời gian ra hoa nhất định theo quy luật thời tiết, khi có sự thúc đẩy, việc ra hoa không còn theo quy luật nữa do sức mạnh của sự thúc đẩy; cũng vậy, trong cõi Ngũ Uẩn, khi các pháp sắc và phi sắc đang diễn tiến không tách rời, nếu có sự thúc đẩy của việc tu tập ly tham đối với sắc và phi sắc, thì tùy theo sức mạnh thúc đẩy của thiền chứng ấy, sự diễn tiến của các uẩn không có sắc và không có phi sắc (tức danh) tuần tự xảy ra trong cõi Vô Sắc và cõi Vô Tưởng. Chẳng phải ở đây, thuyết Vô Nhân Sanh của người đắc chứng, do sự tái sanh vào cõi Vô Tưởng xảy ra ở đỉnh điểm hoặc ở giữa của mười, trăm, ngàn kiếp,... cũng có thể có nhiều loại khác nhau giống như thuyết Thường Kiến của người đắc chứng hay sao? Thật vậy, có thể có. Tuy nhiên, cần phải thấy rằng thuyết Vô Nhân Sanh của người đắc chứng, do sự tái sanh vào cõi Vô Tưởng xảy ra ngay sau đó, chỉ được trình bày như là một loại duy nhất theo phương pháp trình bày. Hoặc là, để chỉ ra điểm đặc biệt này, rằng tất cả các phương pháp thuyết giảng có trong thuyết Thường Kiến cũng nên được áp dụng cho thuyết Vô Nhân Sanh tùy theo khả năng, do thuyết Vô Nhân Sanh được bao gồm trong thường kiến, nên Đức Thế Tôn đã thuyết giảng thuyết Vô Nhân Sanh của người đắc chứng mà không phân chia. Và chắc chắn rằng việc bao gồm thuyết Vô Nhân Sanh vào thường kiến là điều cần được chấp nhận, vì trong phương diện ô nhiễm, khuynh hướng của chúng sanh có hai loại. Thật vậy, trong Chú giải đã nói: “Thường kiến và đoạn kiến.” Và cũng sẽ được nói rằng: “Trong số đó, chỉ có bảy là đoạn kiến, các kiến còn lại là thường kiến.” (Dī. Ni. Aṭṭha. 1.97-98).

Nanu ca adhiccasamuppannikavādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho na yutto. ‘‘Ahañhi pubbe nāhosi’’ntiādivasena pavattanato, apubbasattapātubhāvaggāhattā, attano lokassa ca sadābhāvagāhinī ca sassatadiṭṭhi ‘‘atthitveva sassatisama’’nti pavattanato? No na yutto anāgate koṭiadassanato. Yadipi hi ayaṃ vādo ‘‘somhi etarahi ahutvā santatāya pariṇato’’ti (dī. ni. 1.68) attano lokassa ca atītakoṭiparāmasanavasena pavatto, tathāpi vattamānakālato paṭṭhāya na tesaṃ katthaci anāgate pariyantaṃ passati, visesena ca paccuppannānāgatakālesu pariyantādassanapabhāvito sassatavādo. Yathāha ‘‘sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti. Yadi evaṃ imassa vādassa, sassatavādādīnañca pubbantakappikesu saṅgaho na yutto anāgatakālaparāmasanavasena pavattattāti? Na, samudāgamassa atītakoṭṭhāsikattā. Tathā hi nesaṃ samuppatti atītaṃsapubbenivāsañāṇehi, tappaṭirūpakānussavādippabhāvitatakkanehi ca saṅgahitāti, tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. Atha vā sabbattha appaṭihatañāṇena vādivarena dhammassāminā niravasesato agatiñca gatiñca yathābhūtaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditā etā diṭṭhiyo, tasmā yāvatikā diṭṭhiyo bhagavatā desitā, yathā ca desitā, tathā tathāva sanniṭṭhānato sampaṭicchitabbā, na ettha yuttivicāraṇā kātabbā buddhavisayattā. Acinteyyo hi buddhavisayoti.

Chẳng phải việc bao gồm thuyết Vô Nhân Sanh vào thường kiến là không hợp lý hay sao? Vì (thuyết Vô Nhân Sanh) diễn ra theo cách “Trước đây ta không có”, vì nó chấp thủ sự xuất hiện của một chúng sanh chưa từng có trước đây, trong khi thường kiến lại chủ trương sự tồn tại vĩnh hằng của tự ngã và thế giới, diễn ra theo cách “Nó thực sự tồn tại, vĩnh hằng”? Không phải là không hợp lý, vì (họ) không thấy được điểm cuối trong tương lai. Mặc dù thuyết này diễn ra theo cách xem xét điểm khởi đầu trong quá khứ của tự ngã và thế giới, rằng “Ta đây, trước không có, nay đã thành có”, tuy nhiên, từ thời điểm hiện tại trở đi, họ không thấy được bất kỳ giới hạn nào trong tương lai. Và đặc biệt, thuyết Thường Kiến được hình thành từ việc không thấy được giới hạn trong thời hiện tại và tương lai. Như đã nói: “Sẽ tồn tại như vậy, vĩnh hằng.” Nếu vậy, việc bao gồm thuyết này và các thuyết Thường Kiến... vào nhóm các thuyết suy lường về quá khứ là không hợp lý, vì chúng diễn ra theo cách xem xét thời tương lai? Không phải vậy, vì sự khởi sanh (của các tà kiến này) thuộc về phần quá khứ. Thật vậy, sự sanh khởi của chúng được bao gồm trong các trí túc mạng thông liên quan đến quá khứ và trong các suy luận được hình thành từ sự hồi tưởng tương tự,... và đã được giải thích như vậy. Hoặc là, các tà kiến này đã được bậc Thượng Thủ trong các Luận Sư, vị Pháp Chủ, với trí tuệ vô ngại khắp nơi, tự mình thắng tri, chứng ngộ và tuyên thuyết một cách trọn vẹn, như thật về nơi không nên đến và nơi nên đến. Do đó, bao nhiêu tà kiến đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng, và được thuyết giảng như thế nào, thì nên được chấp nhận và kết luận đúng như vậy, không nên suy xét lý lẽ ở đây, vì đó là cảnh giới của chư Phật. Vì rằng, cảnh giới của chư Phật là bất khả tư nghì.

Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về phẩm thứ hai đã kết thúc.

Aparantakappikavādavaṇṇanā

Giải về các thuyết suy lường về tương lai

74. ‘‘Aparante [Pg.170] ñāṇaṃ, aparantānudiṭṭhino’’tiādīsu viya apara-saddo idha anāgatakālavācakoti āha ‘‘anāgatakoṭṭhāsasaṅkhāta’’nti. Aparantaṃ kappetvātiādīsu ‘‘pubbantaṃ kappetvā’’tiādīsu vuttanayena attho veditabbo. Visesamattameva vakkhāma.

74. Giống như trong các câu “Trí về tương lai, người có quan điểm theo sau tương lai”,... từ `apara` ở đây có nghĩa là thời tương lai, nên ngài đã nói “được gọi là phần tương lai”. Trong các câu “suy lường về tương lai”,... ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong các câu “suy lường về quá khứ”,... Chúng tôi sẽ chỉ nói về những điểm khác biệt.

Saññīvādavaṇṇanā

Giải về thuyết (Ngã) có tưởng

75. Uddhamāghātanāti pavatto vādo uddhamāghātano, so etesaṃ atthīti uddhamāghātanikā. Yasmā pana te diṭṭhigatikā ‘‘uddhaṃ maraṇā attā nibbikāro’’ti vadanti, tasmā ‘‘uddhamāghātanā attānaṃ vadantīti uddhamāghātanikā’’ti vuttaṃ. Saññīvādo etesaṃ atthīti saññīvādā ‘‘buddhaṃ assa atthīti buddho’’ti yathā. Atha vā saññīti pavatto vādo saññī sahacaraṇanayena, saññī vādo etesanti saññīvādā.

75. `Uddhamāghātana` là thuyết đã được khởi xướng. Những người có thuyết đó được gọi là `uddhamāghātanikā`. Hơn nữa, vì những người có tà kiến này nói rằng “sau khi chết, tự ngã không bị biến đổi”, do đó, đã được nói rằng “những người nói về tự ngã sau khi chết được gọi là `uddhamāghātanikā`”. Những người có thuyết (ngã) có tưởng được gọi là `saññīvādā`, giống như “người có trí tuệ (`buddha`) được gọi là `buddho` (bậc giác ngộ)”. Hoặc là, thuyết được khởi xướng là `saññī` (có tưởng) theo phương pháp tương quan; những người có thuyết `saññī` (có tưởng) được gọi là `saññīvādā`.

76-77. Rūpī attāti ettha nanu rūpavinimuttena attanā bhavitabbaṃ saññāya viya rūpassapi attaniyattā. Na hi ‘‘saññī attā’’ti ettha saññā attā. Teneva hi ‘‘tattha pavattasaññañcassa saññāti gahetvā’’ti vuttaṃ. Evaṃ sati kasmā kasiṇarūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā vuttanti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘rūpaṃ assa atthīti rūpī’’ti, atha kho ‘‘ruppanasīlo rūpī’’ti. Ruppanañcettha rūpasarikkhatāya kasiṇarūpassa vaḍḍhitāvaḍḍhitakālavasena visesāpatti, sā ca ‘‘natthī’’ti na sakkā vattuṃ parittavipulatādivisesasabbhāvato. Yadi evaṃ imassa vādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho na yujjatīti? No na yujjati kāyabhedato uddhaṃ attano nibbikāratāya tena adhippetattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘arogo paraṃ maraṇā’’ti. Atha vā ‘‘rūpaṃ assa atthīti rūpī’’ti vuccamānepi na doso. Kappanāsiddhenapi hi bhedena abhedassāpi niddesadassanato, yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Ruppanaṃ vā rūpasabhāvo rūpaṃ, taṃ etassa atthīti rūpī, attā ‘‘rūpino dhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 11) viya. Evañca katvā rūpasabhāvattā attano ‘‘rūpī attā’’ti vacanaṃ ñāyāgatamevāti ‘‘kasiṇarūpaṃ ‘attā’ti gahetvā’’ti vuttaṃ. Niyatavāditāya kammaphalapaṭikkhepato natthi ājīvakesu jhānasamāpattilābhoti [Pg.171] āha ‘‘ājīvakādayo viya takkamatteneva vā rūpī attā’’ti. Tathā hi kaṇhābhijātiādīsu chaḷābhijātīsu aññataraṃ attānaṃ ekacce ājīvakā paṭijānanti. Natthi etassa rogo bhaṅgoti arogoti aroga-saddassa niccapariyāyatā veditabbā, rogarahitatāsīsena vā nibbikāratāya niccataṃ paṭijānāti diṭṭhigatikoti āha ‘‘arogoti nicco’’ti.

76-77. Ở đây, về (quan điểm) ‘tự ngã có sắc’, há chẳng phải tự ngã nên tách biệt khỏi sắc, giống như (tự ngã tách biệt khỏi) tưởng, vì sắc cũng phụ thuộc vào tự ngã sao? Thật vậy, trong (quan điểm) ‘tự ngã có tưởng’, tưởng không phải là tự ngã. Chính vì thế, đã có lời dạy rằng: ‘Và người ấy nắm giữ tưởng sanh khởi ở đó là tưởng của mình.’ Nếu vậy, tại sao lại nói rằng (người ấy) nắm giữ sắc biến xứ làm ‘tự ngã’? Điều này không nên được hiểu là ‘có sắc nên là người có sắc’, mà phải hiểu là ‘có bản chất bị biến hoại nên là người có sắc’. Và ở đây, sự biến hoại là sự đạt đến trạng thái đặc biệt của sắc biến xứ, tương tự như sắc, tùy theo thời điểm được mở rộng hay không được mở rộng. Và không thể nói rằng điều đó ‘không có’, vì có sự hiện hữu của các trạng thái đặc biệt như nhỏ, lớn, v.v. Nếu vậy, phải chăng việc xếp luận thuyết này vào thường kiến là không hợp lý? Không, không phải là không hợp lý, vì người ấy chủ trương rằng tự ngã của mình không bị biến đổi sau khi thân hoại. Thật vậy, đã có lời dạy rằng: ‘(Tự ngã) không bệnh, sau khi chết.’ Hoặc là, ngay cả khi nói ‘có sắc nên là người có sắc’ cũng không có lỗi. Vì đã thấy sự chỉ định cái không khác biệt bằng một sự khác biệt được tạo ra do quy ước, như (câu) ‘thân của con búp bê bằng đá’. Hoặc, sự biến hoại là bản chất của sắc, (đó là) sắc; cái đó thuộc về tự ngã này, nên (tự ngã) là người có sắc, giống như trong các (trường hợp) như ‘các pháp có sắc’ (Pháp Tụ, nhị đề 11). Và làm như vậy, vì tự ngã có bản chất của sắc, nên lời nói ‘tự ngã có sắc’ là hợp lý. Do đó, đã nói rằng ‘(người ấy) nắm giữ sắc biến xứ làm ‘tự ngã’’. Do chủ trương định mệnh, phủ nhận nghiệp và quả của nghiệp, nên các Ājīvaka không có sự chứng đắc thiền định và thiền chứng; (do đó, Chú giải) nói: ‘hoặc tự ngã có sắc chỉ do lý luận suông, như các Ājīvaka và những người khác.’ Thật vậy, một số Ājīvaka thừa nhận một trong sáu loại sanh khởi, như hắc sanh khởi, v.v., là tự ngã. ‘Không có bệnh tật, sự hủy hoại cho tự ngã này’ nên gọi là ‘không bệnh’ (aroga). Cần hiểu rằng từ ‘aroga’ là từ đồng nghĩa với ‘thường hằng’. Hoặc, người có tà kiến này thừa nhận tính thường hằng qua sự không biến đổi, với ý nghĩa là không có bệnh tật, nên (Chú giải) nói: ‘arogo có nghĩa là thường hằng.’

Kasiṇugghāṭimākāsapaṭhamāruppaviññāṇanatthibhāvaākiñcaññāyatanāni arūpasamāpattinimittaṃ nimbapaṇṇe tittakaraso viya sarīraparimāṇo arūpī attā tattha tiṭṭhatīti nigaṇṭhāti āha ‘‘nigaṇṭhādayo viyā’’ti. Missakagāhavasenāti rūpārūpasamāpattīnaṃ nimittāni ekajjhaṃ katvā ‘‘eko attā’’ti, tattha pavattasaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahaṇavasena. Ayañhi diṭṭhigatiko rūpārūpasamāpattilābhitāya tannimittaṃ rūpabhāvena arūpabhāvena ca attā upatiṭṭhati, tasmā ‘‘rūpī ca arūpī cā’’ti abhinivesaṃ janesi ajjhattavādino viya, takkamatteneva vā rūpārūpadhammānaṃ missakaggahaṇavasena ‘‘rūpī arūpī ca attā hotī’’ti.

Không gian do gỡ bỏ biến xứ, không gian (của thiền Vô sắc thứ nhất), thức, trạng thái không có gì, và Vô sở hữu xứ là những đối tượng của thiền chứng Vô sắc. Tự ngã vô sắc, có kích thước bằng thân thể, tồn tại ở đó, giống như vị đắng trong lá neem – đây là (quan điểm của) các Nigaṇṭha, nên (Chú giải) nói: ‘như các Nigaṇṭha và những người khác.’ ‘Do cách nắm giữ hỗn hợp’ có nghĩa là do gộp chung các đối tượng của thiền chứng Sắc giới và Vô sắc giới lại làm một và (cho rằng) ‘có một tự ngã’, và do cách nắm giữ tưởng sanh khởi ở đó là ‘tưởng’ của mình. Thật vậy, người có tà kiến này, vì đã chứng đắc các thiền chứng Sắc giới và Vô sắc giới, nên đối tượng của các thiền chứng ấy hiện khởi cho y như là tự ngã, vừa có phương diện sắc, vừa có phương diện vô sắc. Do đó, y đã sanh khởi sự cố chấp rằng ‘tự ngã vừa có sắc, vừa vô sắc’, giống như người nội luận, hoặc chỉ do lý luận suông, do cách nắm giữ hỗn hợp các pháp sắc và vô sắc (mà cho rằng) ‘tự ngã vừa có sắc, vừa vô sắc’.

Takkagāhenevāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattadhammā viya accantasukhumabhāvappattiyā sakiccasādhanāsamatthatāya thambhakuṭṭahatthapādādisaṅghāto viya neva rūpī, rūpasabhāvānativattanato na arūpīti evaṃ pavattatakkagāhena. Atha vā antānantikacatukkavāde viya aññamaññapaṭikkhepavasena attho veditabbo. Kevalaṃ pana tattha desakālabhedavasena tatiyacatutthavādā dassitā, idha kālavatthubhedavasenāti ayameva visesoti. Kālabhedavasena cettha tatiyavādassa pavatti rūpārūpanimittānaṃ saha anupaṭṭhānato. Catutthavādassa pana vatthubhedavasena pavatti rūpārūpadhammānaṃ samūhato ‘‘eko attā’’ti takkanavasenāti tattha vuttanayānusārena veditabbaṃ.

‘Chỉ do cách nắm giữ bằng lý luận’ có nghĩa là: do cách lý luận diễn tiến như sau: (Tự ngã) không phải có sắc, vì đã đạt đến trạng thái cực kỳ vi tế, không có khả năng thực hiện chức năng của mình, giống như các pháp đã đạt đến trạng thái vi tế của các hành còn sót lại, hoặc giống như một tập hợp gồm cột, tường, tay, chân, v.v.; (tự ngã) không phải vô sắc, vì chưa vượt qua bản chất của sắc. Hoặc, ý nghĩa cần được hiểu theo cách loại trừ lẫn nhau, giống như trong bốn luận thuyết về hữu biên và vô biên. Tuy nhiên, ở đó, luận thuyết thứ ba và thứ tư được trình bày dựa trên sự khác biệt về không gian và thời gian, còn ở đây là dựa trên sự khác biệt về thời gian và đối tượng – đây chính là điểm khác biệt. Ở đây, sự khởi sanh của luận thuyết thứ ba là do sự khác biệt về thời gian, vì các đối tượng của (thiền) sắc giới và vô sắc giới không cùng hiện khởi một lúc. Còn sự khởi sanh của luận thuyết thứ tư là do sự khác biệt về đối tượng, do cách lý luận rằng từ một tập hợp các pháp sắc và vô sắc, (có) ‘một tự ngã’. (Điều này) cần được hiểu theo phương pháp đã được trình bày ở đó.

Dutiyacatukke yaṃ vattabbaṃ, taṃ ‘‘amati gacchati ettha bhāvo osāna’’ntiādinā antānantikavāde vuttanayena veditabbaṃ.

Những gì cần nói về bộ bốn thứ hai, điều đó cần được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong luận thuyết về hữu biên và vô biên, bắt đầu với (đoạn) ‘amati gacchati ettha bhāvo osāna’ (sự hiện hữu đi đến, kết thúc tại đây), v.v.

Yadipi aṭṭhasamāpattilābhino diṭṭhigatikassa vasena samāpattibhedena saññābhedasambhavato ‘‘nānattasaññī attā’’ti ayampi vādo samāpannakavasena [Pg.172] labbhati. Tathāpi samāpattiyaṃ ekarūpeneva saññāya upaṭṭhānato samāpannakavasena ‘‘ekattasaññī’’ti āha. Tenevettha samāpannakaggahaṇaṃ kataṃ. Ekasamāpattilābhino eva vā vasena attho veditabbo. Samāpattibhedena saññābhedasambhavepi bahiddhā puthuttārammaṇe saññānānattena oḷārikena nānattasaññitaṃ dassetuṃ ‘‘asamāpannakavasena nānattasaññī’’ti vuttaṃ. ‘‘Parittakasiṇavasena parittasaññī’’ti iminā satipi saññāvinimutte dhamme ‘‘saññāyeva attā’’ti vadatīti dassitaṃ hoti. Kasiṇaggahaṇañcettha saññāya visayadassanaṃ, evaṃ vipulakasiṇavasenāti etthāpi attho veditabbo. Evañca katvā antānantikavāde, idha ca antānantikacatukke paṭhamadutiyavādehi imesaṃ dvinnaṃ vādānaṃ viseso siddho hoti, aññathā vuttappakāresu vādesu pubbantāparantakappanabhedena satipi kehici visese kehici natthi yevāti. Atha vā ‘‘aṅguṭṭhappamāṇo attā, yavappamāṇo, aṇumatto vā attā’’ti ādidassanavasena paritto saññī cāti parittasaññī, kapilakaṇādādayo viya attano sabbagatabhāvapaṭijānanavasena appamāṇo saññī cāti appamāṇasaññīti evampettha attho daṭṭhabbo.

Mặc dù đối với người có tà kiến đã chứng đắc tám thiền chứng, do sự khác biệt về thiền chứng có thể có sự khác biệt về tưởng, nên luận thuyết 'tự ngã có nhiều tưởng' này cũng được chấp nhận theo phương diện của người đã nhập định. Tuy nhiên, vì trong thiền chứng, tưởng chỉ hiện khởi với một hình thức duy nhất, nên theo phương diện của người đã nhập định, (Kinh) nói là 'có một tưởng.' Do đó, ở đây đã đề cập đến người đã nhập định. Hoặc nên hiểu ý nghĩa theo phương diện của người chỉ chứng đắc một thiền chứng. Mặc dù có thể có sự khác biệt về tưởng do sự khác biệt về thiền chứng, nhưng để chỉ ra tính đa dạng của tưởng một cách thô thiển qua sự đa dạng của tưởng đối với các đối tượng khác nhau bên ngoài, nên đã nói 'có nhiều tưởng theo phương diện của người không nhập định.' Qua câu 'có tưởng nhỏ hẹp theo phương diện của kasiṇa nhỏ hẹp,' điều này cho thấy rằng mặc dù có pháp thoát khỏi tưởng, người ấy vẫn nói rằng 'tưởng chính là tự ngã.' Và ở đây, việc đề cập đến kasiṇa là để chỉ ra đối tượng của tưởng; tương tự, ý nghĩa cũng nên được hiểu như vậy trong trường hợp 'theo phương diện của kasiṇa rộng lớn.' Làm như vậy, sự khác biệt giữa hai luận thuyết này được xác lập bởi luận thuyết thứ nhất và thứ hai trong luận về hữu biên và vô biên, và ở đây là trong bộ bốn về hữu biên và vô biên; nếu không, trong các luận thuyết đã được trình bày, mặc dù có một số khác biệt do sự khác biệt trong việc suy tưởng về quá khứ và tương lai, nhưng đối với một số khác thì hoàn toàn không có. Hoặc là, ở đây nên hiểu ý nghĩa như sau: 'có tưởng nhỏ hẹp' là vừa nhỏ hẹp vừa có tưởng, theo các quan điểm như 'tự ngã có kích thước bằng ngón tay cái, bằng hạt lúa mạch, hoặc tự ngã chỉ là một nguyên tử;' và 'có tưởng vô lượng' là vừa vô lượng vừa có tưởng, theo phương diện thừa nhận bản chất biến khắp của tự ngã, giống như Kapila, Kaṇāda và những người khác.

Dibbacakkhuparibhaṇḍatāya yathākammūpagañāṇassa dibbacakkhupabhāvajanitena yathākammūpagañāṇena dissamānāpi sattānaṃ sukhādisamaṅgitā dibbacakkhunāva diṭṭhā hotīti āha ‘‘dibbena cakkhunā’’tiādi. Nanu ca ‘‘ekantasukhī attā’’tiādivādānaṃ aparantadiṭṭhibhāvato ‘‘nibbattamānaṃ disvā’’ti vacanaṃ anupannanti? Nānupapannaṃ, anāgatassa ekantasukhibhāvādikassa pakappanaṃ paccuppannāya nibbattiyā dassanena adhippetanti. Tenevāha ‘‘nibbattamānaṃ disvā ‘ekantasukhī’ti gaṇhātī’’ti. Ettha ca tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ bahulaṃ sukhādisahitadhammappavattidassanena tesaṃ ‘‘ekantasukhī’’ti gāho daṭṭhabbo. Atha vā hatthidassakaandhā viya diṭṭhigatikā yaṃ yadeva passanti, taṃ tadeva abhinivissa voharantīti na ettha yutti maggitabbā.

Vì trí tuệ biết chúng sanh tái sanh theo nghiệp là một phần phụ của thiên nhãn, nên mặc dù trạng thái được phú bẩm với lạc v.v... của chúng sanh được thấy bởi trí tuệ biết chúng sanh tái sanh theo nghiệp vốn được sanh ra từ năng lực của thiên nhãn, nhưng nó được xem là đã được thấy bởi chính thiên nhãn. Do đó, (Kinh) nói 'bằng thiên nhãn' v.v... Chẳng phải các luận thuyết như 'tự ngã hoàn toàn an lạc' là tà kiến về tương lai, vậy lời nói 'thấy đang được sanh ra' là không phù hợp sao? Không phải là không phù hợp, vì sự suy tưởng về trạng thái hoàn toàn an lạc v.v... trong tương lai được hàm ý bởi việc thấy sự sanh ra trong hiện tại. Do đó, (Kinh) nói: 'thấy đang được sanh ra, người ấy chấp rằng 'hoàn toàn an lạc'.' Và ở đây, nên hiểu rằng sự chấp thủ của họ rằng 'hoàn toàn an lạc' là do thấy sự diễn tiến của các pháp đi kèm với lạc v.v... một cách dồi dào trong các cảnh giới tương ứng. Hoặc là, những người có tà kiến cũng giống như những người mù xem voi, bất cứ điều gì họ thấy, họ đều cố chấp và tuyên bố như vậy, do đó không cần phải tìm kiếm lý lẽ ở đây.

Asaññī nevasaññīnāsaññīvādavaṇṇanā

Giải thích về luận thuyết Vô tưởng và Phi tưởng phi phi tưởng.

78-83. Asaññīvāde asaññabhave nibbattasattavasena paṭhamavādo, ‘‘saññaṃ attato samanupassatī’’ti ettha vuttanayena saññaṃyeva ‘‘attā’’ti gahetvā tassa kiñcanabhāvena ṭhitāya aññāya saññāya abhāvato ‘‘asaññī’’ti [Pg.173] pavatto dutiyavādo, tathā saññāya saha rūpadhamme, sabbe eva vā rūpārūpadhamme ‘‘attā’’ti gahetvā pavatto tatiyavādo, takkagāhavaseneva catutthavādo pavatto. Tassa pubbe vuttanayeneva attho veditabbo. Dutiyacatukkepi kasiṇarūpassa asañjānanasabhāvatāya asaññīti katvā antānantikavāde vuttanayeneva cattāropi veditabbā. Tathā nevasaññīnāsaññīvādepi nevasaññīnāsaññībhave nibbattasattasseva cutipaṭisandhīsu, sabbattha vā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthāya sukhumāya saññāya atthibhāvapaṭijānanavasena paṭhamavādo, asaññīvāde vuttanayena sukhumāya saññāya vasena, sañjānanasabhāvatāpaṭijānena ca dutiyavādādayo pavattāti evaṃ ekena pakārena satipi kāraṇapariyesanassa sambhave diṭṭhigatikavādānaṃ anādaraṇīyabhāvadassanatthaṃ ‘‘tattha na ekantena kāraṇaṃ pariyesitabba’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Etesañca saññīasaññīnevasaññīnāsaññīvādānaṃ ‘‘arogo paraṃ maraṇā’’ti vacanato sassatadiṭṭhisaṅgaho pākaṭoyeva.

78-83. Trong luận thuyết Vô tưởng, luận thuyết thứ nhất là theo phương diện của chúng sanh sanh vào cõi vô tưởng; luận thuyết thứ hai phát sanh do chấp thủ chính tưởng là 'tự ngã' theo phương pháp đã được nói ở đây 'người ấy xem tưởng là tự ngã,' và vì không có tưởng nào khác tồn tại như một chướng ngại, nên gọi là 'vô tưởng;' luận thuyết thứ ba phát sanh do chấp thủ các sắc pháp cùng với tưởng, hoặc tất cả các pháp sắc và vô sắc là 'tự ngã;' luận thuyết thứ tư phát sanh chỉ do sự chấp thủ của nhà luận lý. Ý nghĩa của nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trước đây. Trong bộ bốn thứ hai cũng vậy, cả bốn (luận thuyết) nên được biết theo phương pháp đã được nói trong luận về hữu biên và vô biên, bằng cách cho rằng (tự ngã) là vô tưởng do bản chất không nhận biết của sắc kasiṇa. Tương tự, trong luận thuyết Phi tưởng phi phi tưởng, luận thuyết thứ nhất là theo phương diện thừa nhận sự tồn tại của một tưởng vi tế, không có khả năng thực hiện chức năng của tưởng sắc bén, ở trong cái chết và sự tái sanh của chúng sanh đã sanh vào cõi Phi tưởng phi phi tưởng, hoặc ở khắp mọi nơi; các luận thuyết thứ hai v.v... phát sanh theo phương diện của tưởng vi tế theo phương pháp đã được nói trong luận thuyết Vô tưởng, và do sự thừa nhận bản chất nhận biết. Như vậy, nên hiểu rằng mặc dù có thể tìm ra nguyên nhân theo một cách nào đó, nhưng để chỉ ra bản chất không đáng quan tâm của các luận thuyết của những người có tà kiến, nên đã nói rằng 'ở đó, không nên nhất quyết tìm kiếm nguyên nhân.' Và việc các luận thuyết Hữu tưởng, Vô tưởng, và Phi tưởng phi phi tưởng này được bao gồm trong thường kiến là điều hiển nhiên, theo câu nói 'sau khi chết, (tự ngã) không bệnh hoạn.'

Ucchedavādavaṇṇanā

Giải thích về Đoạn kiến luận.

84. Asato vināsāsambhavato atthibhāvanibandhano ucchedoti vuttaṃ ‘‘sato’’ti. Yathā hetuphalabhāvena pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ satipi ekasantānapariyāpannānaṃ bhinnasantatipatitehi visese hetuphalānaṃ paramatthato bhinnasabhāvattā bhinnasantānapatitānaṃ viya accantabhedasanniṭṭhānena nānattanayassa micchāgahaṇaṃ ucchedābhinivesassa kāraṇaṃ, evaṃ hetuphalabhūtānaṃ dhammānaṃ vijjamānepi sabhāvabhede ekasantatipariyāpannatāya ekattanayena accantamabhedaggahaṇampi kāraṇaṃ evāti dassetuṃ ‘‘sattassā’’ti vuttaṃ pāḷiyaṃ. Santānavasena hi vattamānesu khandhesu ghanavinibbhogābhāvena sattagāho, sattassa ca atthibhāvagāhanibandhano ucchedagāho yāvāyaṃ attā na ucchijjati, tāvāyaṃ vijjatiyevāti gahaṇato, nirudayavināso vā idha ucchedoti adhippetoti āha ‘‘upaccheda’’nti. Visesena nāso vināso, abhāvo. So pana maṃsacakkhupaññācakkhūnaṃ dassanapathātikkamoyeva hotīti āha ‘‘adassana’’nti. Adassane hi nāsa-saddo loke niruḷhoti. Bhāvavigamanti sabhāvāpagamaṃ. Yo hi nirudayavināsavasena ucchijjati, na so attano sabhāvena tiṭṭhatīti. Lābhīti dibbacakkhuñāṇalābhī. Cutimattamevāti [Pg.174] sekkhaputhujjanānampi cutimattameva. Na upapātanti pubbayogābhāvena, parikammākaraṇena vā upapātaṃ daṭṭhuṃ na sakkoti. ‘‘Alābhī ca ko paralokaṃ na jānātī’’ti natthikavādavasena, mahāmūḷhabhāveneva vā ‘‘ito añño paraloko atthī’’ti anavabodhamāha. Ettakoyeva visayo, yo yaṃ indriyagocaroti. Attano dhītuyā hatthagaṇhanakarājādi viya kāmasukhagiddhatāya vā. ‘‘Na puna viruhantī’’ti patitapaṇṇānaṃ vaṇṭena appaṭisandhikabhāvamāha. Evameva sattāti yathā paṇḍupalāso bandhanā pavutto na paṭisandhiyati, evaṃ sabbe sattā appaṭisandhikamaraṇameva nigacchantīti. Jalapubbūḷakūpamā hi sattāti tassa laddhi. Tathāti vuttappakārena. Lābhinopi cutito uddhaṃ adassaneneva imā diṭṭhiyo uppajjantīti āha ‘‘vikappetvā vā’’ti.

84. Vì sự hủy diệt của cái không có là không thể có, nên đoạn diệt là do sự hiện hữu ràng buộc, do đó được nói là ‘của chúng sanh hiện hữu.’ Giống như đối với các pháp tự tánh đang diễn tiến theo cách nhân quả, mặc dù thuộc về cùng một dòng tương tục, nhưng do sự khác biệt giữa nhân và quả thuộc các dòng tương tục khác nhau, về mặt chân đế có tự tánh khác nhau, giống như thuộc các dòng tương tục khác nhau, việc chấp thủ sai lầm theo phương pháp dị biệt bằng cách xác quyết sự khác biệt hoàn toàn là nguyên nhân của sự cố chấp đoạn diệt. Cũng vậy, đối với các pháp đã trở thành nhân quả, mặc dù có sự khác biệt về tự tánh, nhưng do thuộc về cùng một dòng tương tục, việc chấp thủ sự không khác biệt hoàn toàn theo phương pháp đồng nhất cũng chính là nguyên nhân. Để chỉ rõ điều này, trong Pāḷi đã nói là ‘của chúng sanh.’ Thật vậy, trong các uẩn đang diễn tiến theo dòng tương tục, do không có sự phân tích khối đặc, nên có sự chấp thủ chúng sanh. Và sự chấp thủ đoạn diệt là do sự chấp thủ sự hiện hữu của chúng sanh, vì chấp rằng ‘chừng nào tự ngã này chưa bị đoạn diệt, chừng đó nó vẫn hiện hữu.’ Hoặc ở đây, sự hủy diệt không còn sanh khởi được hiểu là đoạn diệt, nên nói là ‘sự cắt đứt.’ Sự hủy diệt một cách đặc biệt là sự hoại diệt, là sự không hiện hữu. Nhưng điều đó chỉ là sự vượt ra ngoài tầm nhìn của nhục nhãn và tuệ nhãn, nên nói là ‘sự không thấy.’ Thật vậy, trong thế gian, từ ‘hủy diệt’ được dùng phổ biến với nghĩa là không thấy. ‘Sự ra đi của hiện hữu’ nghĩa là sự ra đi của tự tánh. Thật vậy, cái gì bị đoạn diệt theo cách hủy diệt không còn sanh khởi, cái đó không tồn tại với tự tánh của nó. ‘Người chứng đắc’ là người chứng đắc thiên nhãn trí. ‘Chỉ cái chết’ nghĩa là đối với cả bậc hữu học và phàm phu cũng chỉ là cái chết. ‘Không phải sự tái sanh’ nghĩa là do không có sự thực hành trước đó, hoặc do không thực hiện sự chuẩn bị, nên không thể thấy được sự tái sanh. ‘Và người không chứng đắc nào lại không biết thế giới bên kia?’ câu này nói lên sự không hiểu biết rằng ‘có một thế giới bên kia khác với thế giới này’ theo cách của người theo thuyết hư vô, hoặc chỉ do sự vô minh lớn. ‘Phạm vi chỉ có bấy nhiêu, đó là đối tượng của các căn này.’ Hoặc do tham đắm dục lạc, giống như vị vua nắm tay con gái mình, v.v. ‘Không mọc lại nữa’ câu này nói lên trạng thái không nối lại với cuống của những chiếc lá đã rụng. ‘Chúng sanh cũng vậy’ nghĩa là giống như chiếc lá úa đã lìa khỏi cuống không nối lại được, tất cả chúng sanh cũng đi đến cái chết không có sự nối lại. Thật vậy, học thuyết của người ấy là ‘chúng sanh giống như bong bóng nước.’ ‘Như vậy’ là theo cách đã được nói. Ngay cả đối với người chứng đắc, những tà kiến này cũng khởi lên do không thấy được cảnh giới sau khi chết, nên nói là ‘hoặc do suy diễn.’

Etthāha – yathā amarāvikkhepikavādā ekantaalābhīvaseneva dassitā, yathā ca uddhamāghātanikasaññīvādacatukko ekantalābhīvaseneva, na evamayaṃ. Ayaṃ pana sassatekaccasassatavādādayo viya lābhīalābhīvasena pavatto. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tattha dve janā’’tiādi. Yadi evaṃ kasmā sassatavādādidesanāhi idha aññathā desanā pavattāti? Vuccate – desanāvilāsappattito. Desanāvilāsappattā hi buddhā bhagavanto, te veneyyajjhāsayānurūpaṃ vividhenākārena dhammaṃ desenti, aññathā idhāpi ca evaṃ bhagavā deseyya ‘‘idha bhikkhave ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya…pe… yathāsamāhite citte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti, so dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena arahato cuticittaṃ passati, puthūnaṃ vā parasattānaṃ, na heva kho taduddhaṃ upapattiṃ, so evamāha ‘yathā kho bho ayaṃ attā’’’ tiādinā visesalābhino, takkino ca visuṃ katvā, tasmā desanāvilāsena veneyyajjhāsayānurūpaṃ sassatavādādidesanāhi aññathāyaṃ desanā pavattāti daṭṭhabbaṃ.

Ở đây, có người nói – giống như các học thuyết ngụy biện bất định được trình bày chỉ theo trường hợp của người hoàn toàn không chứng đắc, và giống như bốn học thuyết về tưởng sau khi chết được trình bày chỉ theo trường hợp của người hoàn toàn không chứng đắc, học thuyết này không phải như vậy. Trái lại, học thuyết này diễn ra theo trường hợp của người chứng đắc và người không chứng đắc, giống như các học thuyết thường kiến, một phần thường kiến, v.v. Thật vậy, đã được nói rằng: ‘Ở đó, có hai hạng người,’ v.v. Nếu vậy, tại sao ở đây bài thuyết pháp lại diễn ra khác với các bài thuyết pháp về thường kiến, v.v.? Xin thưa – là do đã đạt đến sự khéo léo trong thuyết pháp. Thật vậy, các đức Phật, các đấng Thế Tôn, đã đạt đến sự khéo léo trong thuyết pháp, các ngài thuyết pháp theo nhiều cách khác nhau, phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được giáo hóa. Nếu không, ở đây đức Thế Tôn cũng đã có thể thuyết như sau: ‘Này các Tỳ khưu, ở đây, một Sa-môn hay Bà-la-môn nào đó, nhờ sự nỗ lực... (v.v.)... trong tâm đã được định tĩnh như vậy, hướng tâm đến trí biết về sự chết và tái sanh của chúng sanh. Vị ấy với thiên nhãn thanh tịnh, vượt ngoài tầm mắt người thường, thấy được tâm tử của một vị A-la-hán, hoặc của nhiều chúng sanh khác, nhưng không thấy được sự tái sanh sau đó. Vị ấy nói như sau: ‘Thưa ngài, tự ngã này...’’ v.v., bằng cách phân biệt riêng người chứng đắc đặc biệt và người chỉ suy luận. Do đó, cần phải hiểu rằng bài thuyết pháp này diễn ra khác với các bài thuyết pháp về thường kiến, v.v. là do sự khéo léo trong thuyết pháp, phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được giáo hóa.

Atha vā ekaccasassatavādādīsu viya na idha takkīvādito visesalābhīvādo bhinnākāro, atha kho samānabhedatāya samānākāroyevāti imassa visesassa pakāsanatthaṃ bhagavatā ayamucchedavādo purimavādehi visiṭṭhākāro desito. Sambhavati hi takkinopi [Pg.175] anussavādivasena adhigamavato viya idha abhiniveso. Atha vā na imā diṭṭhiyo bhagavatā anāgate evaṃ bhāvīvasena desitā, nāpi parikappavasena, atha kho yathā yathā diṭṭhigatikehi ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti paññattā, tathā tathā yathābhuccaṃ sabbaññutaññāṇena paricchinditvā pakāsitā. Yehi gambhīrādippakārā aputhujjanagocarā buddhadhammā pakāsanti, yesañca parikittanena tathāgatā sammadeva thomitā honti. Ucchedavādīhi ca diṭṭhigatikehi yathā uttaruttarabhavadassīhi aparabhavadassīnaṃ tesaṃ vādapaṭisedhavasena sakasakavādā patiṭṭhāpitā, tathāyaṃ desanā pavattāti purimadesanāhi imissā desanāya pavattibhedo na codetabbo. Evañca katvā arūpabhavabhedavasena viya kāmarūpabhavabhedavasenāpi ucchedavādo vibhajitvā daṭṭhabbo. Atha vā paccekaṃ kāmarūpabhavabhedavasena viya arūpabhavavasenāpi na vibhajitvā vattabbo, evañca sati bhagavatā vuttasattakato bahutarabhedo, appatarabhedo vā ucchedavādo āpajjatīti evaṃ pakārāpi codanā anavakāsāvāti.

Hoặc là, ở đây, học thuyết của người chứng đắc đặc biệt không có hình thức khác biệt với học thuyết của người chỉ suy luận như trong các học thuyết một phần thường kiến, v.v., mà trái lại, chúng có hình thức giống nhau do có sự phân loại tương đồng. Để làm sáng tỏ sự khác biệt này, đức Thế Tôn đã thuyết giảng học thuyết đoạn diệt này với một hình thức đặc biệt so với các học thuyết trước. Thật vậy, ngay cả người chỉ suy luận cũng có thể có sự cố chấp ở đây giống như người đã chứng ngộ thông qua truyền thống, v.v. Hoặc là, những tà kiến này không được đức Thế Tôn thuyết giảng theo cách chúng sẽ xảy ra trong tương lai, cũng không phải theo cách suy diễn, mà trái lại, chúng được tuyên bố như thế nào bởi những người có tà kiến rằng ‘chỉ có điều này là sự thật, điều khác là vô ích,’ thì chúng được làm sáng tỏ đúng như thực tại bằng toàn giác trí, sau khi đã phân định. Nhờ đó, các Phật pháp thuộc loại sâu sắc, v.v., là đối tượng của bậc phi phàm, được làm sáng tỏ, và nhờ sự tán dương đó, các đấng Như Lai được ca ngợi một cách chân chính. Và bởi những người theo đoạn kiến có tà kiến, các học thuyết của riêng họ đã được thiết lập bằng cách bác bỏ các học thuyết của những người không thấy được các kiếp sống sau, giống như những người thấy được các kiếp sống ngày càng cao hơn. Bài thuyết pháp này diễn ra như vậy, do đó không nên chất vấn về sự khác biệt trong cách diễn ra của bài thuyết pháp này so với các bài thuyết pháp trước. Và làm như vậy, học thuyết đoạn diệt cần được hiểu bằng cách phân chia theo sự khác biệt của cõi dục và cõi sắc, cũng như theo sự khác biệt của cõi vô sắc. Hoặc là, không nên nói rằng học thuyết này không được phân chia theo cõi vô sắc, giống như được phân chia riêng theo sự khác biệt của cõi dục và cõi sắc. Và nếu vậy, học thuyết đoạn diệt sẽ có nhiều loại hơn hoặc ít loại hơn bảy loại đã được đức Thế Tôn nói đến. Những lời chất vấn như vậy cũng không có cơ sở.

Etthāha – yuttaṃ tāva purimesu tīsu vādesu ‘‘kāyassa bhedā’’ti vuttaṃ pañcavokārabhavapariyāpannaṃ attabhāvaṃ ārabbha pavattattā tesaṃ vādānaṃ, catuvokārabhavapariyāpannaṃ pana attabhāvaṃ nissāya pavattesu catutthādīsu catūsu vādesu kasmā ‘‘kāyassa bhedā’’ti vuttaṃ. Na hi arūpīnaṃ kāyo vijjatīti? Saccametaṃ, rūpattabhāve pavattavohāreneva pana diṭṭhigatiko arūpattabhāvepi kāyavohāraṃ āropetvā āha ‘‘kāyassa bhedā’’ti. Yathā ca diṭṭhigatikā diṭṭhiyo paññāpenti, tathā ca bhagavā dassetīti, arūpakāyabhāvato vā phassādidhammasamūhabhūte arūpattabhāve kāyaniddeso daṭṭhabbo. Ettha ca kāmadevattabhāvādiniravasesavibhavapatiṭṭhāpakānaṃ dutiyavādādīnaṃ yutto aparantakappikabhāvo anāgataddhavisayattā tesaṃ vādānaṃ, na pana diṭṭhigatikapaccakkhabhūtamanussattabhāvasamucchedapatiṭṭhāpakassa paṭhamavādassa paccuppannavisayattā. Dutiyavādādīnañhi purimapurimavādasaṅgahitasseva attano taduttaruttaribhavopapannassa samucchedato yujjati aparantakappikatā, tathā ca ‘‘no ca kho [Pg.176] bho ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hotī’’tiādi vuttaṃ, yaṃ pana tattha vuttaṃ ‘‘atthi kho bho añño attā’’ti, taṃ manussakāyavisesāpekkhāya vuttaṃ, na sabbathā aññabhāvatoti? No na yutto, idhalokapariyāpannattepi ca paṭhamavādavisayassa anāgatakālasseva tassa adhippetattā paṭhamavādinopi aparantakappikatāya na koci virodhoti.

Ở đây, có người hỏi: Trong ba luận thuyết đầu tiên, việc nói ‘‘kāyassa bhedā’’ (sau khi thân hoại) là hợp lý, vì các luận thuyết ấy phát sinh liên quan đến một tự thể thuộc hữu năm uẩn. Nhưng trong bốn luận thuyết từ thứ tư trở đi, vốn phát sinh dựa vào một tự thể thuộc hữu bốn uẩn, tại sao lại nói ‘‘kāyassa bhedā’’? Vì chúng sanh vô sắc đâu có thân? – Điều này đúng. Tuy nhiên, người có tà kiến, chỉ bằng cách sử dụng cách nói thông thường áp dụng cho tự thể có sắc, đã gán ghép cách nói về ‘‘thân’’ cho cả tự thể vô sắc và nói rằng ‘‘sau khi thân hoại’’. Và như thế nào những người có tà kiến trình bày các kiến giải của họ, thì Đức Thế Tôn cũng chỉ bày như vậy. Hoặc, nên hiểu sự chỉ định ‘‘thân’’ (kāya) đối với tự thể vô sắc là do nó là một tập hợp các pháp như xúc v.v..., tức là một ‘‘thân vô sắc’’ (arūpakāya). Ở đây, đối với các luận thuyết từ thứ hai trở đi, vốn chủ trương sự đoạn diệt hoàn toàn của tự thể chư thiên cõi Dục v.v..., việc gọi họ là những người suy lường về tương lai (aparantakappika) là hợp lý, vì các luận thuyết ấy liên quan đến thời vị lai. Nhưng điều này không đúng với luận thuyết đầu tiên, vốn chủ trương sự đoạn diệt của tự thể con người, là điều mà người có tà kiến trực tiếp nhận thấy, vì đối tượng của nó là hiện tại. Đối với các luận thuyết từ thứ hai trở đi, việc họ là những người suy lường về tương lai là hợp lý, vì họ chủ trương sự đoạn diệt của chính tự ngã của họ, vốn đã được bao gồm trong luận thuyết trước đó, khi nó tái sanh vào một cảnh giới cao hơn tiếp theo. Và do đó, có câu nói rằng: ‘‘Thưa ngài, tự ngã này vẫn chưa hoàn toàn bị đoạn diệt’’ v.v... Còn câu nói ở đó rằng: ‘‘Thưa ngài, có một tự ngã khác’’, điều này được nói đến liên quan đến một thân người đặc biệt, chứ không phải vì nó hoàn toàn khác biệt. Điều này không hợp lý sao? – Không, không hợp lý. Mặc dù đối tượng của luận thuyết đầu tiên thuộc về thế giới này, nhưng vì nó cũng nhắm đến thời vị lai, nên không có mâu thuẫn nào trong việc người theo luận thuyết đầu tiên cũng là một người suy lường về tương lai.

Diṭṭhadhammanibbānavādavaṇṇanā

Giải Thích Về Luận Thuyết Niết Bàn Trong Hiện Tại

93. Diṭṭhadhammoti dassanabhūtena ñāṇena upaladdhadhammo. Tattha yo anindriyavisayo, sopi supākaṭabhāvena indriyavisayo viya hotīti āha ‘‘diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccatī’’ti. Teneva ca ‘‘tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ.

93. Diṭṭhadhammo có nghĩa là pháp được chứng ngộ bởi trí tuệ đã trở thành sự thấy. Ở đây, pháp nào không phải là đối tượng của giác quan, pháp ấy cũng trở nên giống như đối tượng của giác quan do tính chất rất rõ ràng, vì vậy ngài nói: ‘Diṭṭhadhammo được gọi là pháp hiện tiền’. Và chính vì thế, đã được nói rằng: ‘Đó là tên gọi của trạng thái tự thân đã được chứng đắc ở nơi này nơi kia’.

95. Antonijjhāyanalakkhaṇoti ñātibhogarogasīladiṭṭhibyasanehi phuṭṭhassa cetaso anto abbhantaraṃ nijjhāyanaṃ socanaṃ antonijjhāyanaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etassāti antonijjhāyanalakkhaṇo. Tannissitalālappanalakkhaṇoti taṃ sokaṃ samuṭṭhānahetuṃ nissitaṃ tannissitaṃ, bhusaṃ vilāpanaṃ lālappanaṃ, tannissitañca lālappanañca tannissitalālappanaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etassāti tannissitalālappanalakkhaṇo. Ñātibyasanādinā phuṭṭhassa paridevenāpi asakkuṇantassa antogatasokasamuṭṭhito bhuso āyāso upāyāso. So pana yasmā cetaso appasannākāro hoti, tasmā ‘‘visādalakkhaṇo’’ti vutto.

95. Có đặc tính thiêu đốt bên trong (antonijjhāyanalakkhaṇo) có nghĩa là: sự thiêu đốt, sự sầu muộn bên trong, trong nội tâm của tâm bị xúc chạm bởi các tai họa về thân quyến, tài sản, bệnh tật, giới, và tri kiến là sự thiêu đốt bên trong (antonijjhāyana); đó là đặc tính của nó, nên gọi là có đặc tính thiêu đốt bên trong. Có đặc tính than khóc nương vào đó (tannissitalālappanalakkhaṇo) có nghĩa là: nương vào sầu muộn đó là nguyên nhân phát sinh, gọi là nương vào đó (tannissita); sự than khóc nhiều là sự than khóc (lālappana); sự nương vào đó và sự than khóc là sự than khóc nương vào đó (tannissitalālappana); đó là đặc tính của nó, nên gọi là có đặc tính than khóc nương vào đó. Sự phiền não (upāyāso) là sự mệt mỏi nhiều, phát sinh từ sầu muộn đi vào bên trong của người bị xúc chạm bởi tai họa về thân quyến v.v... mà không thể than khóc được. Nhưng vì nó là trạng thái không trong sáng của tâm, nên được gọi là ‘có đặc tính chán nản’.

96. Vitakkanaṃ vitakkitaṃ, taṃ pana abhiniropanasabhāvo vitakkoyevāti āha ‘‘abhi…pe… vitakko’’ti. Esa nayo vicāritanti etthāpi. Khobhakarasabhāvattā vitakkavicārānaṃ taṃsahitaṃ jhānaṃ saubbilanaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘sakaṇḍakaṃ viya khāyatī’’ti.

96. Sự tầm cầu là tầm (vitakkitaṃ), nhưng cái đó chính là tầm (vitakka) có bản chất hướng tâm lên, vì vậy ngài nói: ‘abhi…pe… vitakko’. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho ‘vicāritaṃ’. Do bản chất gây dao động của tầm và tứ, thiền có đi kèm với chúng trở nên giống như sự sôi nổi, vì vậy đã được nói: ‘hiện ra như có gai’.

97. Yāya ubbilāpanapītiyā uppannāya cittaṃ ‘‘ubbilāvita’’nti vuccati, sā pīti ubbilāvitattaṃ yasmā pana cittassa ubbilabhāvo tassā pītiyā sati hoti, nāsati, tasmā sā ‘‘ubbilabhāvakāraṇa’’nti vuttā.

97. Do hỷ làm phấn chấn nào đã khởi lên mà tâm được gọi là ‘được làm cho phấn chấn’, hỷ đó là trạng thái được làm cho phấn chấn. Nhưng vì trạng thái phấn chấn của tâm có khi hỷ đó có mặt, không có khi nó vắng mặt, cho nên nó được gọi là ‘nguyên nhân của trạng thái phấn chấn’.

98. Ābhogoti [Pg.177] vā cittassa ābhuggabhāvo, ārammaṇe oṇatabhāvoti attho. Sukhena hi cittaṃ ārammaṇe abhinataṃ hoti, na dukkhena viya apanataṃ, nāpi adukkhamasukhena viya anabhinataṃ anapanatañca. Tattha ‘‘khuppipāsādiabhibhūtassa viya manuññabhojanādīsu kāmehi viveciyamānassupādārammaṇapatthanā visesato abhivaḍḍhati, uḷārassa pana kāmarasassa yāvadatthaṃ tittassa manuññarasabhojanaṃ bhuttāvino viya suhitassa bhottukāmatā kāmesu pātabyatā na hoti, visayassāgiddhatāya visayehi dummociyehipi jalūkā viya sayameva muñcatī’’ti ca ayoniso ummujjitvā kāmaguṇasantappitatāya saṃsāradukkhavūpasamaṃ byākāsi paṭhamavādī. Kāmādīnaṃ ādīnavadassitāya, paṭhamādijjhānasukhassa santabhāvadassitāya ca paṭhamādijjhānasukhatittiyā saṃsāradukkhupacchedaṃ byākaṃsu dutiyādivādino, idhāpi ucchedavāde vuttappakāro vicāro yathāsambhavaṃ ānetvā vattabbo. Ayaṃ panettha viseso – ekasmiñhi attabhāve pañca vādā labbhanti. Teneva hi pāḷiyaṃ ‘‘añño attā’’ti aññaggahaṇaṃ na kataṃ. Kathaṃ panettha accantanibbānapaññāpakassa attano diṭṭhadhammanibbānavādassa sassatadiṭṭhiyā saṅgaho, na pana ucchedadiṭṭhiyāti? Taṃtaṃsukhavisesasamaṅgitāpaṭiladdhena bandhavimokkhena suddhassa attano sakarūpe avaṭṭhānadīpanato.

98. Hoặc ābhogo là trạng thái uốn cong của tâm, nghĩa là trạng thái hướng về đối tượng. Vì do lạc, tâm hướng đến đối tượng; không như do khổ mà nó quay đi; cũng không như do bất khổ bất lạc mà nó không hướng đến cũng không quay đi. Ở đây, người theo thuyết thứ nhất, do đã trồi lên một cách không như lý và do đã được thỏa mãn bởi các dục trưởng, đã tuyên bố sự lắng dịu khổ luân hồi (như sau): ‘Đối với người bị đói khát v.v... chế ngự, đang được tách khỏi các dục, sự mong cầu đối tượng sở thủ đặc biệt tăng trưởng, giống như đối với các món ăn ngon v.v... Nhưng đối với người đã thỏa mãn, đã no đủ đến mức cần thiết với vị dục cao thượng, giống như người đã ăn món ăn có vị ngon, không có sự muốn ăn, không có sự rơi vào các dục; do không tham đắm đối tượng, tự mình thoát ra khỏi các đối tượng dù khó thoát khỏi, giống như con đỉa.’ Những người theo thuyết thứ hai trở đi, do đã thấy sự nguy hại của các dục v.v..., và do đã thấy trạng thái tịch tịnh của lạc trong thiền thứ nhất v.v..., do đã thỏa mãn với lạc của thiền thứ nhất v.v..., đã tuyên bố sự đoạn trừ khổ luân hồi. Ở đây cũng vậy, trong đoạn kiến, cách thức xem xét đã được nói nên được mang đến và áp dụng tùy theo khả năng. Đây là điểm đặc biệt ở đây: trong một tự thể, năm quan điểm được tìm thấy. Chính vì thế, trong Pāli, việc dùng từ ‘khác’ như trong ‘tự ngã khác’ đã không được thực hiện. Làm thế nào ở đây, quan điểm Niết-bàn hiện tại của người chủ trương Niết-bàn tuyệt đối lại được bao gồm trong thường kiến, mà không phải trong đoạn kiến? Do việc chỉ ra sự an trú trong bản chất của tự ngã thanh tịnh, nhờ sự giải thoát khỏi ràng buộc đã được chứng đắc thông qua việc hợp thành với các loại lạc đặc biệt này kia.

Sesāti sesā pañcapaññāsa diṭṭhiyo. Tāsu antānantikavādādīnaṃ sassatadiṭṭhibhāvo tattha tattha pakāsitoyeva.

Sesā có nghĩa là năm mươi lăm tà kiến còn lại. Trong số đó, trạng thái thường kiến của các thuyết hữu biên vô biên v.v... đã được tuyên bố ở nơi này nơi kia.

101-3. Kiṃ pana kāraṇaṃ pubbantāparantā eva diṭṭhābhinivesassa visayabhāvena dassitā, na pana tadubhayamekajjhanti? Asambhavato. Na hi pubbantāparantesu viya tadubhayavinimutte majjhante diṭṭhikappanā sambhavati ittarakālattā, atha pana paccuppannabhavo tadubhayavemajjhaṃ, evaṃ sati diṭṭhikappanakkhamo tassa ubhayasabhāvo pubbantāparantesuyeva antogadhoti kathamadassitaṃ. Atha vā pubbantāparantavantatāya ‘‘pubbantāparanto’’ti majjhanto vuccati, so ca ‘‘pubbantāparantakappikā vā pubbantāparantānudiṭṭhino’’ti vadantena pubbantāparantehi visuṃ katvā vuttoyevāti daṭṭhabbo. Aṭṭhakathāyampi ‘‘sabbepi te aparantakappike pubbantāparantakappike’’ti etena sāmaññaniddesena, ekasesena vā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ, aññathā [Pg.178] saṅkaḍḍhitvā vuttavacanassa anatthakatā āpajjeyyāti. Ke pana te pubbantāparantakappikā? Ye antānantikā hutvā diṭṭhadhammanibbānavādāti evaṃ pakārā veditabbā.

101-3. Lại nữa, vì lý do gì chỉ có quá khứ và vị lai được trình bày là đối tượng của sự chấp thủ tà kiến, chứ không phải là cả hai trường hợp ấy gộp chung? Do vì không thể có được. Thật vậy, sự tưởng định về tà kiến không thể có được ở hiện tại, là khoảng thời gian được giải thoát khỏi cả hai trường-hợp ấy, giống như ở trong quá khứ và vị lai, do vì là khoảng thời gian chốc lát. Hơn nữa, nếu hiện hữu ở hiện tại là khoảng giữa của cả hai trường-hợp ấy, trong khi là như vậy, bản thể của cả hai trường-hợp ấy có khả năng tưởng định về tà kiến đã được bao gồm chính ở trong quá khứ và vị lai, tại sao lại không được trình bày? Hoặc giả, do có quá khứ và vị lai nên hiện tại được gọi là “quá khứ và vị lai.” Và điều ấy nên được hiểu rằng đã được nói đến một cách riêng biệt với quá khứ và vị lai bởi lời nói rằng: “Hoặc là những người tưởng định về quá khứ và vị lai, hoặc là những người theo tà kiến về quá khứ và vị lai.” Cũng vậy, ở trong Chú Giải nên được hiểu rằng: “Tất cả các vị ấy, những người tưởng định về vị lai, những người tưởng định về quá khứ và vị lai” đã được bao gồm bởi sự chỉ dẫn tổng quát này, hoặc bởi phép tỉnh lược. Nếu không như thế, lời nói đã được đề cập một cách rút gọn sẽ trở thành vô nghĩa. Lại nữa, ai là những người tưởng định về quá khứ và vị lai ấy? Các vị ấy nên được biết đến là những loại người như là những người theo luận thuyết hữu biên và vô biên, và những người theo luận thuyết Niết-bàn hiện tại.

Ettha ca ‘‘sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā’’ti vacanato, pubbantakappikādittayavinimuttassa ca kassaci diṭṭhigatikassa abhāvato yāni tāni sāmaññaphalādi (dī. ni. 1.166) suttantaresu vuttappakārāni akiriyāhetukanatthikavādādīni, yāni ca issarapajāpatipurisakālasabhāvaniyatiyadicchāvādādippabhedāni diṭṭhigatāni (visuddhi. ṭī. 2.563; vibha. anuṭī. 189 passitabbaṃ) bahiddhāpi dissamānāni, tesaṃ ettheva saṅgaho, antogadhatā ca veditabbā. Kathaṃ? Akiriyavādo tāva ‘‘vañjho kūṭaṭṭho’’tiādinā kiriyābhāvadīpanato sassatavāde antogadho, tathā ‘‘sattime kāyā’’tiādi (dī. ni. 1.174) nayappavatto pakudhavādo, ‘‘natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādi (dī. ni. 1.168) vacanato ahetukavādo adhiccasamuppannikavāde antogadho. ‘‘Natthi paro loko’’tiādi (dī. ni. 1.171) vacanato natthikavādo ucchedavāde antogadho. Tathā hi tattha ‘‘kāyassa bhedā ucchijjatī’’tiādi (dī. ni. 1.86) vuttaṃ. Paṭhamena ādi-saddena nigaṇṭhavādādayo saṅgahitā.

Và ở đây, theo như lời nói rằng: “Tất cả các vị ấy là do sáu mươi hai vật này, hoặc do một trong các vật này, không có ở ngoài đây,” và do vì không có người theo tà kiến nào được giải thoát khỏi ba loại bắt đầu với người tưởng định về quá khứ, nên các loại đã được nói đến ở trong các bài kinh khác như là Sa-môn Quả v.v... là các luận thuyết vô hành, vô nhân, hư vô v.v..., và các tà kiến được thấy ở bên ngoài là các loại khác nhau như là các luận thuyết về Thượng Đế, về Hóa Chủ, về con người, về thời gian, về tự tánh, về định mệnh, về ngẫu nhiên v.v... sự thu gồm của các luận thuyết ấy chính ở đây và sự bao gồm nên được biết đến. Như thế nào? Trước tiên, luận thuyết vô hành được bao gồm trong luận thuyết thường còn do vì sự trình bày về việc không có hành động bằng các từ “không sanh sản, đứng vững như trụ đá” v.v... Tương tự, luận thuyết của Pakudha được tiến hành theo phương thức “có bảy thân này” v.v... Luận thuyết vô nhân được bao gồm trong luận thuyết ngẫu nhiên sanh khởi, theo như lời nói rằng: “Không có nhân, không có duyên làm cho các chúng sanh bị ô nhiễm” v.v... Luận thuyết hư vô được bao gồm trong luận thuyết đoạn diệt, theo như lời nói rằng: “Không có thế giới khác” v.v... Thật vậy, ở đó đã được nói rằng: “Do thân hoại, bị cắt đứt” v.v... Do từ “v.v...” thứ nhất, các luận thuyết của Nigantha v.v... được bao gồm.

Yadipi pāḷiyaṃ nāṭaputtavāda (dī. ni. 1.178) bhāvena cātuyāmasaṃvaro āgato, tathāpi sattavatātikkamena vikkhepavāditāya nāṭaputtavādopi sañcayavādo viya amarāvikkhepavādesu antogadho. ‘‘Taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti (dī. ni. 1.377; ma. ni. 2.122; saṃ. ni. 2.35) evaṃ pakārā vādā ‘‘rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’tiādivādesu saṅgahaṃ gacchanti, ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā, ‘‘atthi sattā opapātikā’’ti evaṃ pakārā sassatavāde. ‘‘Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, natthi sattā opapātikā’’ti evaṃ pakārā ucchedavādena saṅgahitā. ‘‘Hoti ca na hoti ca tathāgato paraṃ maraṇā, atthi ca natthi ca sattā opapātikā’’ti evaṃ pakārā ekaccasassatavāde antogadhā. ‘‘Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, nevatthi na natthi sattā opapātikā’’ti ca evaṃ pakārā amarāvikkhepavāde [Pg.179] antogadhā. Issarapajāpatipurisakālavādā ekaccasassatavāde antogadhā, tathā kaṇādavādo. Sabhāvaniyatiyadicchāvādā adhiccasamuppannikavādena saṅgahitā. Iminā nayena suttantaresu, bahiddhā ca dissamānānaṃ diṭṭhigatānaṃ imāsu dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu antogadhatā veditabbā.

Mặc dù ở trong Pāli, sự phòng hộ bốn phần đã được đề cập là luận thuyết của Nāṭaputta, tuy nhiên do sự vi phạm bảy giới hạnh và do là luận thuyết ngụy biện nên luận thuyết của Nāṭaputta cũng được bao gồm trong các luận thuyết ngụy biện như luận thuyết của Sañcaya. Các loại luận thuyết như vầy: “Mạng sống ấy, thân thể ấy; mạng sống khác, thân thể khác” đi đến sự thu gồm trong các luận thuyết như là: “Tự ngã có sắc, không bệnh, sau khi chết” v.v... Các loại như vầy: “Như Lai có tồn tại sau khi chết,” “có các chúng sanh hóa sanh” (được bao gồm) trong luận thuyết thường còn. Các loại như vầy: “Như Lai không tồn tại sau khi chết,” “không có các chúng sanh hóa sanh” được thu gồm bởi luận thuyết đoạn diệt. Các loại như vầy: “Như Lai vừa tồn tại vừa không tồn tại sau khi chết,” “vừa có vừa không có các chúng sanh hóa sanh” được bao gồm trong luận thuyết một phần thường còn. Và các loại như vầy: “Như Lai chẳng phải tồn tại chẳng phải không tồn tại sau khi chết,” “chẳng phải có chẳng phải không có các chúng sanh hóa sanh” được bao gồm trong luận thuyết ngụy biện. Các luận thuyết về Thượng Đế, về Hóa Chủ, về con người, về thời gian được bao gồm trong luận thuyết một phần thường còn, tương tự là luận thuyết của Kaṇāda. Các luận thuyết về tự tánh, về định mệnh, về ngẫu nhiên được thu gồm bởi luận thuyết ngẫu nhiên sanh khởi. Theo phương thức này, sự bao gồm của các tà kiến được thấy ở trong các bài kinh khác và ở bên ngoài vào trong sáu mươi hai tà kiến này nên được biết đến.

Ajjhāsayanti diṭṭhijjhāsayaṃ. Sassatucchedadiṭṭhivasena hi sattānaṃ saṃkilesapakkhe duvidho ajjhāsayo, tañca bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ aparimāṇe eva ñeyyavisese uppajjanavasena anekabhedabhinnānampi ‘‘cattāro janā sassatavādā’’tiādinā dvāsaṭṭhiyā pabhedehi saṅgaṇhanavasena sabbaññutaññāṇena paricchinditvā dassento pamāṇabhūtāya tulāya dhārayamāno viya hotīti āha ‘‘tulāya tulayanto viyā’’ti. Tathā hi vakkhati ‘‘anto jālīkatā’’tiādi (dī. ni. 1.146). ‘‘Sinerupādato vālukaṃ uddharanto viyā’’ti etena sabbaññutaññāṇato aññassa imissā desanāya asakkuṇeyyataṃ dasseti.

(Từ) “khuynh hướng” có nghĩa là khuynh hướng của tà kiến. Thật vậy, do vì tà kiến thường còn và đoạn diệt nên có hai loại khuynh hướng của chúng sanh về phương diện ô nhiễm. Và trong khi trình bày, đức Thế Tôn, bằng trí tuệ toàn tri, đã phân định điều ấy, là điều mặc dù đã được phân chia thành nhiều loại khác nhau do sự sanh khởi ở trong các chi tiết có thể biết được không giới hạn của các chúng sanh không giới hạn ở trong các thế giới không giới hạn, bằng cách tóm thâu vào sáu mươi hai loại khác nhau bằng các từ “bốn hạng người là những người theo luận thuyết thường còn” v.v... Ngài giống như đang cầm giữ bằng chiếc cân đã trở thành vật đo lường, vì thế đã nói: “Giống như đang cân bằng chiếc cân.” Thật vậy, sẽ được nói rằng: “Bị mắc trong lưới” v.v... Bằng câu: “Giống như đang nhặt lên hạt cát từ chân núi Sineru,” điều này cho thấy sự không thể có được của bài thuyết giảng này đối với người khác ngoài trí tuệ toàn tri.

Anusandhānaṃ anusandhi, pucchāya kato anusandhi pucchānusandhi. Atha vā anusandhayatīti anusandhi, pucchā anusandhi etassāti pucchānusandhi. Pucchāya anusandhiyatīti vā pucchānusandhi. Ajjhāsayānusandhimhipi eseva nayo. Yathānusandhīti ettha pana anusandhīyatīti anusandhi, yā yā anusandhi yathānusandhi, anusandhianurūpaṃ vā yathānusandhīti saddattho veditabbo, so ‘‘yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbo. Seyyathidaṃ? Ākaṅkheyyasutte (ma. ni. 1.64-69) heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari cha abhiññā āgatā…pe… kakacūpame (ma. ni. 1.222) heṭṭhā akkhantiyā uṭṭhitā, upari kakacūpamā āgatā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.100-104) vutto.

Sự kết nối là sự liên kết (anusandhi). Sự liên kết được tạo ra bởi câu hỏi là sự liên kết của câu hỏi (pucchānusandhi). Hoặc là, nó kết nối, vì vậy gọi là sự liên kết (anusandhi); câu hỏi là sự liên kết của điều này, vì vậy gọi là sự liên kết của câu hỏi (pucchānusandhi). Hoặc là, nó được kết nối bởi câu hỏi, vì vậy gọi là sự liên kết của câu hỏi (pucchānusandhi). Trong trường hợp sự liên kết của ý hướng (ajjhāsayānusandhi) cũng theo phương pháp tương tự. Còn ở đây, trong từ ‘yathānusandhi’ (tùy theo sự liên kết), nó được kết nối, vì vậy gọi là sự liên kết (anusandhi); bất cứ sự liên kết nào, đó là tùy theo sự liên kết (yathānusandhi); hoặc là, tùy theo sự liên kết (yathānusandhi) có nghĩa là phù hợp với sự liên kết, ý nghĩa của từ nên được hiểu như vậy. Điều ấy đã được nói trong Chú giải (dī. ni. aṭṭha. 1.100-104) qua các đoạn bắt đầu bằng: “Còn pháp nào mà bài thuyết giảng đã được khởi lên ở phần đầu, thì tùy theo sự liên kết (yathānusandhi) nên được hiểu dựa vào những kinh mà bài thuyết giảng ở phần sau xuất hiện, hoặc theo cách của pháp tương ứng với pháp ấy, hoặc theo cách đối nghịch. Ví dụ như thế này: Trong kinh Ākaṅkheyya (ma. ni. 1.64-69), ở phần dưới bài thuyết giảng được khởi lên bằng giới, ở phần trên sáu thắng trí xuất hiện… vân vân… trong kinh Kakacūpama (ma. ni. 1.222), ở phần dưới được khởi lên bằng sự không kham nhẫn, ở phần trên ví dụ cái cưa xuất hiện.”

Iti kirāti bhagavato yathādesitāya attasuññatāya attano aruccanabhāvadīpanaṃ. Bhoti dhammālapanaṃ. Anattakatānīti attanā na katāni, anattakehi vā khandhehi katāni. Kamattānaṃ phusissantīti asati attani [Pg.180] khandhānañca khaṇikattā kammāni kaṃ attānaṃ attano phalena phusissanti, ko kammaphalaṃ paṭisaṃvedetīti attho. Avidvāti sutādivirahena ariyadhammassa akovidatāya na vidvā. Avijjāgatoti avijjāya upagato, ariyadhamme avinītatāya appahīnāvijjoti attho. Taṇhādhipateyyena cetasāti ‘‘yadi ahaṃ nāma koci natthi, mayā katassa kammassa ko phalaṃ paṭisaṃvedeti, sati pana tasmiṃ siyā phalūpabhogo’’ti taṇhādhipatito āgato taṇhādhipateyyo, tena. Attavādupādānasahagata cetasā. Atidhāvitabbanti khaṇikattepi saṅkhārānaṃ yasmiṃ santāne kammaṃ kataṃ, tattheva phaluppattito dhammapuñjamattasseva ca siddhe kammaphalasambandhe ekattanayaṃ micchā gahetvā ekena kārakavedakabhūtena bhavitabbaṃ, aññathā ‘‘kammaphalānaṃ sambandho na siyā’’ti attattaniyasuññatāpakāsanaṃ satthusāsanaṃ atikkamitabbaṃ maññeyyāti attho.

“Iti kirā” (nghe nói rằng như vậy) là sự biểu thị thái độ không hài lòng của bản thân đối với tánh không về tự ngã đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng. “Bho” (này hiền giả) là lời gọi trong pháp thoại. “Anattakatāni” (không do tự ngã làm) có nghĩa là không được làm bởi tự ngã, hoặc được làm bởi các uẩn vốn không có tự ngã. “Kamattānaṃ phusissanti” (nghiệp sẽ chạm đến tự ngã nào) có nghĩa là: khi không có tự ngã và các uẩn lại có tính sát-na, thì các nghiệp sẽ chạm đến tự ngã nào với quả của chúng? Ai là người cảm thọ quả của nghiệp? “Avidvā” (người vô trí) là người không có trí tuệ do thiếu văn tuệ v.v... và do không thông thạo Thánh pháp. “Avijjāgato” (bị vô minh chi phối) là bị vô minh xâm chiếm, có nghĩa là người có vô minh chưa được đoạn trừ do không được rèn luyện trong Thánh pháp. “Taṇhādhipateyyena cetasā” (với tâm bị ái dục chi phối) có nghĩa là: với tâm phát sinh từ sự chi phối của ái dục, theo suy nghĩ rằng: “Nếu không có ai gọi là ‘tôi’, thì ai sẽ cảm thọ quả của nghiệp do tôi đã làm? Nhưng nếu có người ấy, thì sẽ có sự hưởng thụ quả.” Do đó, (đây là tâm) với tâm đồng hành với sự chấp thủ vào ngã luận. “Atidhāvitabbaṃ” (nên vượt qua) có nghĩa là: mặc dù các pháp hữu vi là trong khoảnh khắc, nhưng quả phát sinh ngay trong dòng tương tục mà nghiệp đã được tạo ra, và mối liên hệ giữa nghiệp và quả được xác lập chỉ đối với một khối các pháp thuần túy. Do nắm bắt sai lầm nguyên tắc về tính đồng nhất, người ấy nghĩ rằng phải có một người làm và một người cảm thọ duy nhất; nếu không, (người ấy nghĩ rằng) “sẽ không có mối liên hệ giữa nghiệp và quả.” Vì vậy, người ấy cho rằng giáo huấn của bậc Đạo Sư, vốn tuyên bố về tánh không của tự ngã và những gì thuộc về tự ngã, là điều nên được vượt qua.

‘‘Upari cha abhiññā āgatā’’ti anurūpadhammavasena yathānusandhiṃ dasseti, itarehi paṭipakkhavasena. Kilesenāti ‘‘lobho cittassa upakkileso’’tiādinā kilesavasena. Imasmimpīti pi-saddena yathā vuttasuttādīsu paṭipakkhavasena yathānusandhi, evaṃ imasmimpi sutteti dasseti. Tathā hi niccasārādipaññāpakānaṃ diṭṭhigatānaṃ vasena uṭṭhitā ayaṃ desanā niccasārādisuññatāpakāsanena niṭṭhāpitāti.

Câu “ở phần trên sáu thắng trí xuất hiện” cho thấy sự liên kết tùy theo (yathānusandhi) bằng cách của pháp tương ứng, còn các trường hợp khác là bằng cách đối nghịch. “Bằng phiền não” là bằng cách của phiền não, qua các đoạn bắt đầu bằng “tham là tùy phiền của tâm”. Trong câu “imasmimpi” (cũng trong kinh này), từ “pi” (cũng) cho thấy rằng: giống như trong các kinh đã được đề cập, có sự liên kết tùy theo bằng cách đối nghịch, thì trong kinh này cũng vậy. Thật vậy, bài thuyết giảng này, vốn được khởi lên dựa trên các tà kiến tuyên bố về sự thường còn, cốt lõi, v.v..., đã được kết thúc bằng việc tuyên bố về tánh không của sự thường còn, cốt lõi, v.v...

Paritassitavipphanditavāravaṇṇanā

Giải Thích về Phẩm Run Rẩy và Giãy Giụa

105-117. Mariyādavibhāgadassanatthanti sassatādidiṭṭhidassanassa sammādassanena saṅkarābhāvavibhāvanatthaṃ. Tadapi vedayitanti sambandho. Ajānataṃ apassatanti ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti ‘‘idaṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ evaṃgahikaṃ evaṃparāmaṭṭhaṃ evaṃgahitaṃ hoti evaṃabhisamparāya’’nti yathābhūtaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ. Tathā yasmiṃ vedayite avītataṇhatāya evaṃ diṭṭhigataṃ upādiyanti, taṃ vedayitaṃ samudayādito yathābhūtaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ, etena anāvaraṇañāṇasamantacakkhūhi yathā tathāgatānaṃ yathābhūtamettha ñāṇadassanaṃ, na evaṃ diṭṭhigatikānaṃ, atha kho taṇhādiṭṭhiparāmāsoyevāti dasseti. Teneva cāyaṃ desanā mariyādavibhāgadassanatthā jātā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘yathābhūtaṃ dhammānaṃ [Pg.181] sabhāvaṃ ajānantānaṃ apassantāna’’nti avisesena vuttaṃ. Na hi saṅkhatadhammasabhāvaṃ ajānanamattena micchā abhinivisantīti. Sāmaññajotanā visese avatiṭṭhatīti ayaṃ visesayojanā katā. Vedayitanti ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti diṭṭhipaññāpanavasena pavattaṃ diṭṭhiyā anubhūtaṃ anubhavanaṃ. Taṇhāgatānanti taṇhāya gatānaṃ upagatānaṃ, pavattānaṃ vā. Tañca kho panetanti ca yathāvuttaṃ vedayitaṃ paccāmasati. Tañhi vaṭṭāmisabhūtaṃ diṭṭhitaṇhāsallānuviddhatāya saubbilattā cañcalaṃ, na maggaphalasukhaṃ viya ekarūpena avatiṭṭhatīti. Tenevāha ‘‘paritassitenā’’tiādi.

105-117. “Mariyādavibhāgadassanatthaṃ” (nhằm mục đích chỉ ra sự phân định ranh giới) có nghĩa là nhằm mục đích làm rõ sự không lẫn lộn giữa kiến giải về thường kiến v.v... với chánh kiến. “Tadapi vedayitaṃ” (cả cảm thọ ấy) là sự liên kết. “Ajānataṃ apassataṃ” (của những người không biết, không thấy) là của những người không biết, không thấy như thật rằng “tự ngã và thế gian là thường hằng” và “đây là lập trường của tà kiến, được nắm giữ như vậy, được chấp thủ như vậy, được tiếp nhận như vậy, và có tương lai như vậy.” Tương tự, đối với cảm thọ nào mà do ái dục chưa được từ bỏ, họ chấp thủ vào tà kiến như vậy, thì họ không biết, không thấy cảm thọ ấy như thật, từ sự sanh khởi của nó trở đi. Qua đó, ngài cho thấy rằng: giống như các đấng Như Lai có tri kiến về điều này như thật bằng trí tuệ không bị ngăn che và nhãn quan toàn diện, thì đối với những người có tà kiến không phải như vậy; trái lại, đối với họ, đó chỉ là sự cố chấp vào ái dục và tà kiến. Chính vì lý do đó mà bài thuyết giảng này đã trở thành nhằm mục đích chỉ ra sự phân định ranh giới. Tuy nhiên, trong Chú giải, đã được nói một cách tổng quát là: “của những người không biết, không thấy bản chất của các pháp như thật.” Bởi vì không phải chỉ do không biết bản chất của các pháp hữu vi mà họ chấp thủ sai lầm. “Sự giải thích tổng quát nằm ở trong trường hợp đặc biệt,” do đó, sự áp dụng đặc biệt này đã được thực hiện. “Vedayitaṃ” (cảm thọ) là sự cảm nghiệm, được kinh nghiệm bởi tà kiến, diễn tiến theo cách tuyên bố tà kiến rằng “tự ngã và thế gian là thường hằng.” “Taṇhāgatānaṃ” (của những người bị ái dục chi phối) có nghĩa là của những người đã đi đến, đã tiếp cận, hoặc đang diễn tiến trong ái dục. Và từ “tañca kho pana” (còn điều ấy) là nhắc lại cảm thọ đã nói. Vì rằng cảm thọ ấy, vốn là mồi nhử của luân hồi, bị các mũi tên tà kiến và ái dục đâm thâu, nên nó dao động và bất ổn, không tồn tại ở một dạng duy nhất như lạc của đạo và quả. Vì thế, ngài đã nói “paritassitena” (bởi sự run rẩy) v.v...

Atha vā evaṃ visesakāraṇato dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni vibhajitvā idāni avisesakāraṇato tāni dassetuṃ ‘‘tatra bhikkhave’’tiādikā desanā āraddhā. Sabbesañhi diṭṭhigatikānaṃ vedanā avijjā taṇhā ca avisiṭṭhakāranti. Tattha tadapīti ‘‘sassataṃ attānañca lokañca paññapenti’’ti ettha yadetaṃ ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti paññāpanaṃ, tadapi. Sukhādibhedaṃ tividhavedayitaṃ yathākkamaṃ dukkhasallāniccato, avisesena samudayatthaṅgamassādādīnavanissaraṇato vā yathābhūtaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ, tato eva ca sukhādipatthanāsambhavato taṇhāya upagatattā taṇhāgatānaṃ taṇhāparitassitena diṭṭhivipphanditameva diṭṭhicalanameva, ‘‘asati attani ko vedanaṃ anubhavatī’’ti kāyavacīdvāresu diṭṭhiyā copanappattimattameva vā, na pana diṭṭhiyā paññāpetabbo sassato koci dhammo atthīti attho. Ekaccasassatavādādīsupi eseva nayo.

Hoặc là, sau khi đã phân chia sáu mươi hai kiến chấp theo nguyên nhân đặc thù như vậy, bây giờ bài thuyết giảng bắt đầu bằng câu ‘tatra bhikkhave’ (này các Tỳ khưu, ở đây) được bắt đầu để trình bày chúng theo nguyên nhân không đặc thù. Quả vậy, đối với tất cả những người có kiến chấp, thọ, vô minh, và ái là những nguyên nhân không sai khác. Trong đó, câu ‘tadapi’ (điều ấy cũng vậy) có nghĩa là: trong câu ‘họ chủ trương ngã và thế gian là thường hằng,’ sự chủ trương rằng ‘ngã và thế gian là thường hằng’ này cũng vậy. Đối với những người không biết, không thấy như thật về ba loại cảm thọ được phân chia thành lạc v.v... theo thứ tự là mũi tên đau khổ và vô thường, hoặc một cách không đặc thù là sự sanh khởi, sự diệt tận, vị ngọt, sự nguy hại, và sự xuất ly; và do đó, vì sự mong cầu lạc v.v... có thể xảy ra, nên đối với những người đã bị ái chi phối, bị ái làm cho ray rứt, (sự chủ trương ấy) chỉ là sự rung động của tà kiến, chỉ là sự dao động của tà kiến, hoặc chỉ là sự thúc đẩy của tà kiến qua các cửa thân và khẩu, (như hỏi rằng): ‘khi không có tự ngã, ai cảm nghiệm được cảm thọ?’ chứ không có bất cứ pháp thường hằng nào có thể được chủ trương bởi tà kiến. Đây là ý nghĩa. Phương pháp này cũng tương tự đối với các học thuyết như nhất phần thường trụ luận.

Phassapaccayavāravaṇṇanā

Giải Thích Phẩm Duyên Xúc

118. Yena taṇhāparitassitena etāni diṭṭhigatāni pavattanti, tassa vedayitaṃ paccayo, vedayitassāpi phasso paccayoti desanā diṭṭhiyā paccayaparamparaniddhāraṇanti āha ‘‘paramparapaccayadassanattha’’nti, tena yathā paññāpanadhammo diṭṭhi, tappaccayadhammā ca yathāsakaṃ paccayavaseneva uppajjanti, na paccayehi vinā, evaṃ paññāpetabbā dhammāpi rūpavedanādayo, na ettha koci attā vā loko vā sassatoti ayamattho dassitoti daṭṭhabbaṃ.

118. Bài thuyết giảng rằng: ‘Cảm thọ là duyên cho ái, mà do ái ray rứt ấy các kiến chấp này khởi lên; và xúc là duyên cho cảm thọ,’ là sự xác định chuỗi duyên của tà kiến. Do đó, ngài nói ‘nhằm mục đích trình bày chuỗi duyên.’ Qua đó, cần phải hiểu rằng ý nghĩa được trình bày là như sau: giống như tà kiến là một pháp được chủ trương, và các pháp làm duyên cho nó sanh khởi tùy theo năng lực của duyên riêng của chúng chứ không phải không có các duyên, cũng vậy, các pháp được chủ trương cũng là sắc, thọ, v.v... chứ ở đây không có tự ngã hay thế gian nào là thường hằng cả.

Netaṃṭhānaṃvijjativāravaṇṇanā

Giải Thích Phẩm ‘Trường Hợp Này Không Xảy Ra’

131. Tassa [Pg.182] paccayassāti phassapaccayassa diṭṭhivedayiteti diṭṭhiyā paccayabhūte vedayite, phassapadhānehi attano paccayehi nipphādetabbeti attho. Vināpi cakkhādivatthūhi, sampayuttadhammehi ca kehici vedanā uppajjati, na pana kadāci phassena vināti phasso vedanāya balavakāraṇanti āha ‘‘balavabhāvadassanattha’’nti. Sannihitopi hi visayo sace phusanākārarahito hoti cittuppādo, na tassa ārammaṇapaccayena paccayo hotīti phassova sampayuttadhammānaṃ visesapaccayo. Tathā hi bhagavatā cittuppādaṃ vibhajantena phassoyeva paṭhamaṃ uddhaṭo, vedanāya pana adhiṭṭhānameva.

131. Câu ‘tassa paccayassa’ (của duyên ấy) có nghĩa là của duyên xúc. Câu ‘diṭṭhivedayite’ (trong cảm thọ của tà kiến) có nghĩa là trong cảm thọ vốn là duyên cho tà kiến, nó phải được tạo ra bởi các duyên riêng của nó với xúc là chính. Cảm thọ có thể sanh khởi ngay cả khi không có các vật nền như mắt v.v... và một số pháp tương ưng, nhưng không bao giờ không có xúc. Do đó, xúc là nguyên nhân mạnh mẽ của thọ. Vì vậy, ngài nói ‘nhằm mục đích trình bày bản chất mạnh mẽ.’ Quả vậy, ngay cả khi đối tượng có mặt, nếu sự sanh khởi của tâm thiếu đi phương diện tiếp xúc, thì nó không có duyên qua duyên đối tượng. Do đó, chính xúc là duyên đặc biệt cho các pháp tương ưng. Vì thế, khi phân tích sự sanh khởi của tâm, Đức Thế Tôn đã nêu lên xúc trước tiên. Còn đối với thọ, nó chỉ là nền tảng.

Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā

Giải Thích Luận Về Vòng Luân Hồi Làm Nền Tảng Cho Các Kiến Chấp

144. Heṭṭhā tīsupi vāresu adhikatattā, upari ca ‘‘paṭisaṃvedentī’’ti vakkhamānattā vedayitamettha padhānanti āha ‘‘sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍetī’’ti. Sampiṇḍetīti ca ‘‘yepi te’’ti tattha tattha āgatassa pi-saddassa atthaṃ dasseti. Vedayitassa phasse pakkhipanaṃ phassapaccayatādassanameva ‘‘chahi ajjhattikāyatanehi chaḷārammaṇapaṭisaṃvedanaṃ ekantato chaphassahetukamevā’’ti. Sañjāyanti etthāti adhikaraṇattho sañjāti-saddoti āha ‘‘sañjātiṭṭhāne’’ti. Evaṃ samosaraṇasaddopi daṭṭhabbo. Āyatati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāya, āyabhūtaṃ vā attano phalaṃ tanoti pavattetīti āyatanaṃ, kāraṇaṃ. Rukkhagacchasamūhe araññavohāro araññameva araññāyatananti āha ‘‘paṇṇattimatte’’ti. Atthattayepīti pi-saddena avuttatthasampiṇḍanaṃ daṭṭhabbaṃ, tena ākāranivāsādhiṭṭhānatthe saṅgaṇhāti. Hiraññāyatanaṃ suvaṇṇāyatanaṃ, vāsudevāyatanaṃ kammāyatananti ādīsu ākaranivāsādhiṭṭhānesu āyatanasaddo. Cakkhādīsu ca phassādayo ākiṇṇā, tāni ca nesaṃ nivāso, adhiṭṭhānañca nissayapaccayabhāvatoti. Tiṇṇampi visayindriyaviññāṇānaṃ saṅgatibhāvena gahetabbo phassoti ‘‘saṅgatī’’ti vutto. Tathā hi so ‘‘sannipātapaccupaṭṭhāno’’ti vuccati. Iminā nayenāti vijjamānesupi aññesu sampayuttadhammesu yathā ‘‘cakkhuñca…pe… phasso’’ti [Pg.183] (ma. ni. 1.204; ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-45; saṃ. ni. 4.60; kathā. 465) etasmiṃ sutte vedanāya padhānakāraṇabhāvadassanatthaṃ phassasīsena desanā katā, evamidhāpi brahmajāle ‘‘phassapaccayā vedanā’’tiādinā phassaṃ ādiṃ katvā aparantapaṭiccasamuppādadīpanena paccayaparamparaṃ dassetuṃ ‘‘phassāyatanehi phussa phussā’’ti phassamukhena vuttaṃ.

144. Bởi vì đã được đề cập trong cả ba phẩm trước, và vì sẽ được nói đến ở trên là ‘paṭisaṃvedentī’ (họ cảm thọ), nên cảm thọ ở đây là chính. Do đó, ngài nói ‘ngài tóm thâu tất cả các cảm thọ của tà kiến.’ Và câu ‘sampiṇḍeti’ (ngài tóm thâu) cho thấy ý nghĩa của từ ‘pi’ (cũng) xuất hiện ở nhiều nơi trong câu ‘yepi te’ (cũng những vị ấy). Việc gộp cảm thọ vào trong xúc chỉ là để cho thấy rằng xúc là duyên của nó, (như trong câu) ‘sự cảm nhận sáu đối tượng qua sáu nội xứ hoàn toàn chỉ do sáu xúc làm nhân.’ Từ ‘sañjāti’ (sự sanh khởi) có ý nghĩa chỉ nơi chốn, do đó ngài nói ‘sañjātiṭṭhāne’ (trong nơi sanh khởi). Từ ‘samosaraṇa’ (sự hội tụ) cũng cần được hiểu như vậy. ‘Āyatana’ (xứ) là nơi mà quả trải dài ra (āyatati) vì sự tồn tại của nó phụ thuộc vào đó, hoặc nó mở rộng (tanoti), làm cho sanh khởi (pavattetīti) quả của chính nó, nên nó là nguyên nhân (kāraṇaṃ). Cách dùng từ ‘araññāyatana’ (xứ rừng) cho một tập hợp cây cối chỉ là một danh xưng. Qua từ ‘pi’ trong câu ‘atthattayepi’ (trong cả ba ý nghĩa), cần hiểu là sự tóm thâu các ý nghĩa chưa được nói đến; qua đó, nó bao gồm các ý nghĩa là nguồn gốc, nơi ở, và nền tảng. Từ ‘āyatana’ được dùng với nghĩa nguồn gốc, nơi ở, và nền tảng trong các ví dụ như ‘hiraññāyatanaṃ’ (mỏ vàng), ‘suvaṇṇāyatanaṃ’ (mỏ vàng), ‘vāsudevāyatanaṃ’ (đền thờ Vāsudeva), ‘kammāyatanaṃ’ (nơi làm việc). Và trong mắt v.v..., xúc v.v... có rất nhiều, và chúng là nơi ở và nền tảng của các pháp ấy vì là duyên y chỉ. Xúc được gọi là ‘saṅgati’ (sự hội hợp) vì nó phải được hiểu là sự hội hợp của cả ba: đối tượng, căn, và thức. Vì thế, nó được gọi là ‘có sự tụ hội làm hiện trạng.’ Theo phương pháp này, mặc dù có các pháp tương ưng khác tồn tại, như trong kinh ‘cakkhuñca…pe… phasso’ (mắt và… cho đến… xúc), bài thuyết giảng được trình bày với xúc làm đầu để cho thấy nó là nguyên nhân chính của thọ. Tương tự, ở đây trong kinh Phạm Võng, để trình bày chuỗi duyên bằng cách giải thích lý duyên khởi ở tương lai bắt đầu bằng ‘phassapaccayā vedanā’ (do duyên xúc nên có thọ), câu nói ‘phassāyatanehi phussa phussā’ (sau khi tiếp xúc qua các xứ của xúc) đã được nói ra qua trung gian của xúc.

Phasso arūpadhammopi samāno ekadesena ārammaṇe anallīyamānopi phusanākārena pavattati phusanto viya hotīti āha ‘‘phassova taṃ taṃ ārammaṇaṃ phusatī’’ti, yena so ‘‘phusanalakkhaṇo, saṅghaṭṭanaraso’’ti ca vuccati. ‘‘Phassāyatanehi phussa phussā’’ti aphusanakiccānipi āyatanāni ‘‘mañcā ghosantī’’tiādīsu viya nissitavohārena phusanakiccāni katvā dassitānīti āha ‘‘phasse upanikkhipitvā’’ti, phassagatikāni katvā phassūpacāraṃ āropetvāti attho. Upacāro hi nāma vohāramattaṃ, na tena atthasiddhi hotīti āha ‘‘tasmā’’tiādi.

Mặc dù xúc là một pháp vô sắc và không dính vào một phần nào của đối tượng, nó vẫn vận hành theo cách thức tiếp xúc, giống như đang tiếp xúc. Do đó, ngài nói ‘chính xúc tiếp xúc với đối tượng này hay đối tượng kia.’ Vì lý do này, nó được gọi là ‘có sự tiếp xúc làm tướng trạng, có sự va chạm làm phận sự.’ Trong câu ‘phassāyatanehi phussa phussā’ (sau khi tiếp xúc qua các xứ của xúc), ngay cả các xứ không có chức năng tiếp xúc cũng được trình bày như là có chức năng tiếp xúc qua cách nói ẩn dụ dựa vào sự liên hệ, giống như trong câu ‘những chiếc giường đang la hét.’ Do đó, ngài nói ‘phasse upanikkhipitvā’ (sau khi đặt chúng vào trong xúc), có nghĩa là làm cho chúng liên hệ đến xúc, gán cho chúng một cách dùng ẩn dụ của xúc. Quả vậy, ẩn dụ chỉ là một cách nói thông thường, ý nghĩa thực sự không được xác lập bởi nó. Do đó, ngài nói ‘tasmā’ (vì vậy) v.v...

Attano paccayabhūtānaṃ channaṃ phassānaṃ vasena cakkhusamphassajā yāva manosamphassajāti saṅkhepato chabbidhā vedanā, vitthārato pana aṭṭhasatapariyāyena aṭṭhasatabhedā. Rūpataṇhādibhedāyāti rūpataṇhā yāva dhammataṇhāti saṅkhepato chappabhedāya, vitthārato aṭṭhasatabhedāya. Upanissayakoṭiyāti upanissayasīsena. Kasmā panettha upanissayapaccayova uddhaṭo, nanu sukhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā ca taṇhāya ārammaṇamattaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapakatūpanissayavasena catudhā paccayo, dukkhā ca ārammaṇamattapakatūpanissayavasena dvidhāti? Saccametaṃ, upanissaye eva pana taṃ sabbaṃ antogadhaṃ. Yuttaṃ tāva ārammaṇūpanissayassa upanissayasāmaññato upanissayena saṅgaho, ārammaṇamattaārammaṇādhipatīnaṃ pana kathanti? Tesampi ārammaṇasāmaññato ārammaṇūpanissayena saṅgahova kato, na pakatūpanissayenāti daṭṭhabbaṃ. Etadatthamevettha ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttaṃ, na ‘‘upanissayenā’’ti.

Do sáu loại xúc là nhân duyên của chính nó, nên thọ có sáu loại một cách tóm tắt, từ nhãn xúc sanh cho đến ý xúc sanh; còn một cách chi tiết, theo 108 phương diện thì có 108 loại. ‘Có các loại như ái đối với sắc v.v...’ có nghĩa là: một cách tóm tắt, có sáu loại, từ ái đối với sắc cho đến ái đối với pháp; một cách chi tiết, có 108 loại. ‘Theo phương diện y chỉ duyên’ có nghĩa là theo tiêu đề y chỉ duyên. Tại sao ở đây chỉ nêu ra y chỉ duyên? Chẳng phải lạc thọ và xả thọ là duyên cho ái theo bốn cách: chỉ là sở duyên, sở duyên trưởng, sở duyên y chỉ, và tự nhiên y chỉ sao? Và khổ thọ là duyên theo hai cách: chỉ là sở duyên và tự nhiên y chỉ sao? Điều đó đúng. Nhưng tất cả những điều đó đều được bao hàm trong chính y chỉ duyên. Việc bao gồm sở duyên y chỉ trong y chỉ duyên do tính tổng quát của y chỉ là hợp lý. Nhưng còn chỉ là sở duyên và sở duyên trưởng thì sao? Sự bao gồm của chúng cũng được thực hiện bởi sở duyên y chỉ do tính tổng quát của sở duyên, cần phải hiểu rằng không phải bởi tự nhiên y chỉ. Chính vì lý do này mà ở đây nói là ‘theo phương diện y chỉ duyên’ chứ không phải ‘bởi y chỉ duyên’.

Catubbidhassāti kāmupādānaṃ yāva attavādupādānanti catubbidhassa. Nanu ca taṇhāva kāmupādānanti? Saccametaṃ. Tattha dubbalā taṇhā taṇhāva, balavatī [Pg.184] taṇhā kāmupādānaṃ. Atha vā appattavisayapatthanā taṇhā tamasi corānaṃ karapasāraṇaṃ viya. Sampattavisayaggahaṇaṃ upādānaṃ, corānaṃ karappattadhanaggahaṇaṃ viya. Appicchatāpaṭipakkhā taṇhā, santosapaṭipakkhā upādānaṃ. Pariyesanadukkhamūlaṃ taṇhā, ārakkhadukkhamūlaṃ upādānanti ayametesaṃ viseso. Upādānassāti asahajātassa upādānassa upanissayakoṭiyā, itarassa sahajātakoṭiyāti daṭṭhabbaṃ. Tattha anantarassa anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi, anānantarassa upanissayena, ārammaṇabhūtā pana ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi, ārammaṇamatteneva vāti taṃ sabbaṃ upanissayeneva gahetvā ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttaṃ. Yasmā ca taṇhāya rūpādīni assādetvā kāmesu pātabyataṃ āpajjati, tasmā taṇhā kāmupādānassa upanissayo. Tathā rūpādibhedeva sammūḷho ‘‘natthi dinna’’ntiādinā (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; ma. ni. 2.94, 95, 225; ma. ni. 3.91, 116, 136; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221; vibha. 938) micchādassanaṃ, saṃsārato muccitukāmo asuddhimagge suddhimaggaparāmasanaṃ, khandhesu attattaniyagāhabhūtaṃ sakkāyadassanaṃ gaṇhāti, tasmā itaresampi taṇhā upanissayoti daṭṭhabbaṃ. Sahajātassa pana sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetuvasena taṇhā paccayo hoti. Taṃ sabbaṃ sandhāya ‘‘sahajātakoṭiyā’’ti vuttaṃ.

‘Của bốn loại’ có nghĩa là của bốn loại, từ dục thủ cho đến ngã luận thủ. Chẳng phải ái chính là dục thủ sao? Điều đó đúng. Trong đó, ái yếu ớt chỉ là ái; ái mạnh mẽ là dục thủ. Hoặc, ái là sự mong cầu đối tượng chưa đạt được, giống như tên trộm đưa tay ra trong bóng tối. Thủ là sự nắm giữ đối tượng đã đạt được, giống như tên trộm nắm giữ của cải đã vào tay. Ái là đối nghịch với thiểu dục; thủ là đối nghịch với tri túc. Ái là gốc rễ của khổ đau trong sự tìm kiếm; thủ là gốc rễ của khổ đau trong sự gìn giữ. Đây là sự khác biệt giữa chúng. ‘Đối với thủ’ có nghĩa là: đối với thủ không câu sanh, là theo phương diện y chỉ; đối với loại kia (câu sanh), cần hiểu là theo phương diện câu sanh. Trong đó, đối với cái kế cận, là bởi các duyên vô gián, đẳng vô gián, vô gián y chỉ, vô hữu, ly khứ, và thường cận; đối với cái không kế cận, là bởi y chỉ duyên; còn đối với cái đã trở thành đối tượng, là bởi các duyên sở duyên, sở duyên trưởng, sở duyên y chỉ, hoặc chỉ bởi sở duyên. Tất cả những điều đó được gom lại bởi y chỉ duyên và do đó được nói là ‘theo phương diện y chỉ’. Bởi vì do ái, sau khi nếm trải sắc v.v..., người ta rơi vào sự sa đọa trong các dục, cho nên ái là y chỉ cho dục thủ. Tương tự, do mê lầm về sự phân biệt của sắc v.v..., người ta chấp giữ tà kiến bắt đầu bằng ‘không có quả báo của sự bố thí’, sự chấp thủ vào con đường không thanh tịnh là con đường thanh tịnh khi muốn giải thoát khỏi luân hồi, và thân kiến là sự chấp ngã và ngã sở trong các uẩn. Do đó, cần hiểu rằng ái cũng là y chỉ cho các loại thủ khác. Còn đối với thủ câu sanh, ái là duyên theo các cách câu sanh, tương hỗ, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, bất ly, và nhân. Nhắm đến tất cả những điều đó, nên được nói là ‘theo phương diện câu sanh’.

Tathāti upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā cāti attho. Bhavassāti kammabhavassa ceva upapattibhavassa ca. Tattha cetanādisaṅkhā taṃ sabbaṃ bhavagāmikammaṃ kammabhavo, kāmabhavādiko navavidho upapattibhavo, tesaṃ upapattibhavassa catubbidhampi upādānaṃ upapattibhavakāraṇakammabhavakāraṇabhāvato, tassa ca sahāyabhāvūpagamanato pakatūpanissayavasena paccayo hoti. Kammārammaṇakaraṇakāle pana kammasahajātakāmupādānaṃ upapattibhavassa ārammaṇapaccayena paccayo hoti. Kammabhavassa pana sahajātassa sahajātaṃ upādānaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatavasena ceva hetumaggavasena ca anekadhā paccayo hoti, asahajātassa anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanavasena, itarassa pakatūpanissayavasena, sammasanādikālesu ārammaṇavasena ca paccayo hoti. Tattha anantarādike [Pg.185] upanissayapaccaye, sahajātādike sahajātapaccaye pakkhipitvā vuttaṃ ‘‘upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā cā’’ti.

‘Tương tự’ có nghĩa là cả theo phương diện y chỉ và theo phương diện câu sanh. ‘Đối với hữu’ có nghĩa là đối với cả nghiệp hữu và sanh hữu. Trong đó, tất cả nghiệp dẫn đến hữu, được gọi là tư v.v..., là nghiệp hữu; chín loại sanh hữu, bắt đầu từ dục hữu. Đối với sanh hữu trong số đó, cả bốn loại thủ đều là duyên theo cách tự nhiên y chỉ, vì nó là nguyên nhân cho nghiệp hữu, vốn là nguyên nhân của sanh hữu, và vì nó đóng vai trò trợ giúp cho nghiệp hữu. Còn vào lúc lấy nghiệp làm đối tượng, dục thủ câu sanh với nghiệp là duyên cho sanh hữu theo cách sở duyên duyên. Còn đối với nghiệp hữu câu sanh, thủ câu sanh là duyên theo nhiều cách: theo cách câu sanh, tương hỗ, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, bất ly, và cũng theo cách nhân và đạo; đối với nghiệp hữu không câu sanh, nó là duyên theo cách vô gián, đẳng vô gián, vô gián y chỉ, vô hữu, ly khứ, và thường cận; đối với loại khác, theo cách tự nhiên y chỉ; và vào những lúc quán xét v.v..., theo cách sở duyên. Trong đó, sau khi gộp nhóm vô gián v.v... vào y chỉ duyên, và nhóm câu sanh v.v... vào câu sanh duyên, nên được nói là ‘cả theo phương diện y chỉ và theo phương diện câu sanh’.

Bhavo jātiyāti ettha bhavoti kammabhavo adhippeto. So hi jātiyā paccayo, na upapattibhavo. Upapattibhavo hi paṭhamābhinibbattā khandhā jātiyeva. Tena vuttaṃ ‘‘jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā’’ti. Savikārāti ca nibbattivikārena savikārā, te ca atthato upapattibhavoyeva. Na hi tadeva tassa kāraṇaṃ bhavituṃ yuttanti. Kammabhavo ca upapattibhavassa kammapaccayena ceva upanissayapaccayena ca paccayo hotīti āha ‘‘bhavo jātiyā upanissayakoṭiyā paccayo’’ti.

Trong câu ‘hữu duyên cho sanh’, ở đây ‘hữu’ được hiểu là nghiệp hữu. Vì chính nó là duyên cho sanh, chứ không phải sanh hữu. Bởi vì sanh hữu chính là sự sanh khởi lần đầu của các uẩn. Do đó, có nói rằng: ‘Ở đây, sanh cần được hiểu là năm uẩn cùng với sự biến đổi của chúng’. ‘Cùng với sự biến đổi’ có nghĩa là cùng với sự biến đổi của sự sanh khởi. Và những uẩn đó, về mặt ý nghĩa, chính là sanh hữu. Vì không hợp lý khi chính một sự vật lại là nguyên nhân của chính nó. Và nghiệp hữu là duyên cho sanh hữu theo cách nghiệp duyên và cũng theo cách y chỉ duyên, nên có nói rằng ‘hữu là duyên cho sanh theo phương diện y chỉ’.

Yasmā ca sati jātiyā jarāmaraṇaṃ, jarāmaraṇādinā phuṭṭhassa bālassa sokādayo ca sambhavanti, nāsati, tasmā ‘‘jāti…pe… paccayo hotī’’ti vuttaṃ. Sahajātūpanissayasīsena paccayavicāraṇāya dassitattā, aṅgavicāraṇāya ca anāmaṭṭhattā āha ‘‘ayamettha saṅkhepo’’ti. Mahāvisayattā paṭiccasamuppādavicāraṇāya sā niravasesā kuto laddhabbāti āha ‘‘vitthārato’’tiādi. Ekadesena cettha kathitassa paṭiccasamuppādassa tathā kathane saddhiṃ udāharaṇena kāraṇaṃ dassento ‘‘bhagavā hī’’tiādimāha. Tattha koṭi na paññāyatīti asukassa nāma sammāsambuddhassa, cakkavattino vā kāle avijjā uppannā, na tato pubbeti avijjāya ādimariyādā appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati avijjamānattāyevāti attho. Ayaṃ paccayo idappaccayo, tasmā idappaccayā, imasmā kāraṇā āsavapaccayāti attho. Bhavataṇhāyāti bhavasaṃyojanabhūtāya taṇhāya. Bhavadiṭṭhiyāti sassatadiṭṭhiyā. ‘‘Ito ettha etto idhā’’ti apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti.

Và bởi vì khi có sanh, có già chết, và đối với kẻ phàm phu bị già chết v.v... tác động, các pháp sầu v.v... sanh khởi, (còn khi) không có (sanh) thì không (sanh khởi), do đó đã được nói rằng: “sanh… v.v… là duyên”. Do đã được trình bày trong phần thẩm sát về duyên với các đề mục đồng sanh và y chỉ, và do không được đề cập đến trong phần thẩm sát về các chi phần, nên ngài nói: “đây là phần tóm lược ở đây”. Do sự thẩm sát về lý Duyên khởi có đối tượng rộng lớn, làm sao có thể đạt được một cách trọn vẹn? (Để trả lời,) ngài nói: “một cách chi tiết” v.v… Khi trình bày lý do cùng với ví dụ về việc nói như vậy đối với lý Duyên khởi đã được thuyết giảng một phần ở đây, ngài đã nói: “Quả vậy, đức Thế Tôn” v.v… Ở đây, câu “khởi điểm không được tuệ tri” có nghĩa là: giới hạn ban đầu của vô minh, rằng vô minh đã sanh khởi vào thời của một vị Chánh Đẳng Giác hay Chuyển Luân Vương nào đó, chứ không phải trước đó, thì ngay cả đối với trí toàn giác không bị ngăn ngại của ta cũng không được tuệ tri, chính vì nó không hiện hữu. “Duyên này là duyên đặc định”, do đó “do duyên đặc định này”, từ nguyên nhân này, có nghĩa là “với các lậu hoặc làm duyên”. “Do hữu ái” nghĩa là do ái dục là hữu kiết sử. “Do hữu kiến” nghĩa là do thường kiến. Câu “từ đây đến đó, từ đó đến đây” cho thấy sự sanh khởi nối tiếp nhau không có giới hạn.

Vivaṭṭakathādivaṇṇanā

Chú giải về Luận về sự Thành Kiếp v.v...

145. ‘‘Vedanānaṃ samudaya’’ntiādipāḷi vedanākammaṭṭhānanti daṭṭhabbā. Tanti ‘‘phassasamudayā phassanirodhā’’ti vuttaphassaṭṭhānaṃ. Āhāroti kabaḷīkāro āhāro veditabbo. So hi ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa [Pg.186] kāyassa āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.paccayaniddesa 429) vacanato kammasamuṭṭhānānampi upatthambhakapaccayo hotiyeva. Yadipi sotāpannādayo yathābhūtaṃ pajānanti, ukkaṃsagativijānanavasena pana desanā arahattanikūṭena niṭṭhāpitā. Ettha ca ‘‘yato kho bhikkhave bhikkhu…pe… yathābhūtaṃ pajānātī’’ti etena dhammassa niyyānikabhāvena saddhiṃ saṅghassa suppaṭipattiṃ dasseti. Teneva hi aṭṭhakathāyamettha ‘‘ko evaṃ jānātīti? Khīṇāsavo jānāti, yāva āraddhavipassako jānātī’’ti paripuṇṇaṃ katvā bhikkhusaṅgho dassito, tena yaṃ vuttaṃ ‘‘bhikkhusaṅghavasenapi dīpetuṃ vaṭṭatī’’ti, (dī. ni. aṭṭha. 1.8) taṃ yathārutavaseneva dīpitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.

145. Đoạn Pāḷi bắt đầu bằng “sự sanh khởi của các cảm thọ” nên được hiểu là đề mục thiền về thọ. Thánh điển có nghĩa là nơi của xúc đã được nói đến là “do sự sanh khởi của xúc, do sự đoạn diệt của xúc”. “Vật thực” nên được hiểu là đoàn thực. Quả vậy, đoàn thực ấy chính là duyên trợ trì ngay cả đối với các pháp do nghiệp sanh, theo như câu nói: “đoàn thực là duyên cho thân này bằng duyên vật thực” (Paṭṭhā. 1.paccayaniddesa 429). Mặc dù các bậc Dự Lưu v.v... tuệ tri đúng như thật, nhưng bài thuyết giảng được kết thúc với đỉnh cao là quả A-la-hán theo cách tuệ tri về cảnh giới tối thượng. Và ở đây, qua câu “Này các Tỳ khưu, khi nào vị Tỳ khưu… v.v… tuệ tri đúng như thật”, ngài trình bày sự thực hành tốt đẹp của Tăng chúng cùng với tính chất xuất ly của Giáo pháp. Chính vì lý do đó, trong Chú giải ở đây, Tăng chúng Tỳ khưu đã được trình bày một cách trọn vẹn qua câu: “‘Ai biết được như vậy?’ Vị Lậu Tận thông biết, cho đến vị hành giả đã khởi sự tu tập minh sát cũng thông biết.” Do đó, điều đã được nói rằng: “cũng thích hợp để giải thích theo phương diện Tăng chúng Tỳ khưu” (dī. ni. aṭṭha. 1.8), nên được hiểu là đã được giải thích đúng theo như đã được truyền tụng.

146. Anto jālassāti antojālaṃ, antojāle katāti antojālīkatā. Apāyūpapattivasena adho osīdanaṃ, sampattibhavavasena uddhaṃ uggamanaṃ. Tathā parittabhūmimahaggatabhūmivasena, olīnatā’tidhāvanavasena, pubbantānudiṭṭhiaparantānudiṭṭhivasena ca yathākkamaṃ adho osīdanaṃ uddhaṃ uggamanaṃ yojetabbaṃ. ‘‘Dasasahassilokadhātū’’ti jātikhettaṃ sandhāyāha.

146. “Bên trong tấm lưới” là nội võng (antojālaṃ), “bị làm cho ở trong tấm lưới” là bị bao trong lưới (antojālīkatā). Sự chìm xuống là theo phương diện tái sanh vào cõi khổ; sự trồi lên là theo phương diện hữu trong cõi phúc. Tương tự như vậy, sự chìm xuống và sự trồi lên nên được liên kết theo thứ tự với cõi nhỏ hẹp và cõi quảng đại, với sự thụ động và sự quá tích cực, và với các tà kiến về quá khứ và các tà kiến về tương lai. Câu “mười ngàn thế giới” được nói đến để ám chỉ đến trường sanh.

147. Apaṇṇattikabhāvanti dharamānakapaṇṇattiyā apaṇṇattikabhāvaṃ. Atītabhāvena pana tathā paṇṇatti yāva sāsanantaradhānā, tato uddhampi aññabuddhuppādesu vattati eva. Tathā hi vakkhati ‘‘vohāramattameva bhavissatī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.147). Kāyoti attabhāvo, yo rūpārūpadhammasamūho. Evaṃ hissa ambarukkhasadisatā, tadavayavānañca rūpakkhandhacakkhādīnaṃ ambapakkasadisatā yujjatīti. Ettha ca vaṇṭacchede vaṇṭūpanibandhānaṃ ambapakkānaṃ ambarukkhato vicchedo viya bhavanettichede tadupanibandhānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ santānato vicchedoti ettāvatā opammaṃ daṭṭhabbaṃ.

147. “Trạng thái không thể chế định” có nghĩa là trạng thái không thể chế định bằng một sự chế định về người đang sống. Tuy nhiên, theo phương diện đã quá vãng, sự chế định như vậy vẫn tồn tại cho đến khi giáo pháp biến mất, và ngay cả sau đó, nó vẫn tiếp tục tồn tại khi các vị Phật khác xuất hiện. Quả vậy, sẽ được nói rằng: “đó sẽ chỉ là một cách nói thông thường” (dī. ni. aṭṭha. 1.147). “Thân” có nghĩa là tự thể, tức là tập hợp của các pháp sắc và danh. Theo cách này, sự tương đồng của nó với cây xoài, và sự tương đồng của các bộ phận cấu thành của nó—như sắc uẩn, mắt, v.v...—với những quả xoài chín là hợp lý. Và ở đây, ví dụ nên được hiểu ở mức độ này: cũng giống như khi cuống bị cắt, những quả xoài chín gắn liền với cuống bị tách rời khỏi cây xoài, cũng vậy, khi dây dẫn đến hữu (ái dục) bị cắt đứt, các sắc uẩn v.v... gắn liền với nó cũng bị tách rời khỏi dòng tương tục (của hữu).

148. Dhammapariyāyeti pāḷiyaṃ. Idhatthoti diṭṭhadhammahitaṃ. Paratthoti samparāyahitaṃ. Saṅgāmaṃ vijināti etenāti saṅgāmavijayo. Atthasampattiyā atthajālaṃ. Byañjanasampattiyā, sīlādianavajjadhammaniddesato ca dhammajālaṃ. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtānaṃ maggaphalanibbānānaṃ vibhattattā brahmajālaṃ. Diṭṭhivivecanamukhena suññatāpakāsanena sammādiṭṭhiyā vibhāvitattā diṭṭhijālaṃ. Titthiyavādanimmaddanūpāyattā anuttaro saṅgāmavijayoti evampettha yojanā veditabbā.

148. “Pháp môn” ở trong Pāḷi. “Lợi ích ở đây” có nghĩa là lợi ích trong đời này. “Lợi ích ở kia” có nghĩa là lợi ích trong đời sau. “Người ta chiến thắng trận chiến bằng pháp này”, do đó gọi là chiến thắng trận mạc (saṅgāmavijayo). Do sự toàn hảo về ý nghĩa, nên gọi là lưới lợi ích (atthajālaṃ). Do sự toàn hảo về văn tự, và do sự chỉ dẫn các pháp vô tội như giới v.v..., nên gọi là lưới giáo pháp (dhammajālaṃ). Do sự phân tích các pháp tối thượng—đạo, quả, và Niết-bàn—là những pháp cao quý theo nghĩa tốt đẹp nhất, nên gọi là lưới phạm thiên (brahmajālaṃ). Do sự làm sáng tỏ chánh kiến qua phương pháp thẩm sát các tà kiến và tuyên thuyết về tánh không, nên gọi là lưới tà kiến (diṭṭhijālaṃ). Do là phương tiện để đè bẹp các học thuyết của ngoại đạo, nên gọi là sự chiến thắng trận mạc vô thượng (anuttaro saṅgāmavijayo). Cách liên kết ở đây nên được hiểu như vậy.

149. Attamanāti [Pg.187] pītiyā gahitacittā. Tenevāha ‘‘buddhagatāyā’’tiādi. Yathā pana anattamanā attano anatthacaratāya paramanā verimanā nāma honti. Yathāha ‘‘diso disa’’nti (dha. pa. 42; udā. 33) gāthā, na evaṃ attamanā. Ime pana attano atthacaratāya sakamanā hontīti āha ‘‘attamanāti sakamanā’’ti. Atha vā attamanāti samattamanā, imāya desanāya paripuṇṇamanasaṅkappāti attho. Abhinandatīti taṇhāyatīti atthoti āha ‘‘taṇhāyampi āgato’’ti. Anekatthattā dhātūnaṃ abhinandantīti upagacchanti sevantīti atthoti āha ‘‘upagamanepi āgato’’ti. Tathā abhinandantīti sampaṭicchantīti atthoti āha ‘‘sampaṭicchanepi āgato’’ti. ‘‘Abhinanditvā’’ti iminā padena vuttoyeva attho ‘‘anumoditvā’’ti iminā pakāsīyatīti abhinandanasaddo idha anumodanasaddatthoti āha ‘‘anumodanepi āgato’’ti. ‘‘Katamañca taṃ bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 1.7) tattha tattha pavattāya kathetukamyatāpucchāya vissajjanavasena pavattattā idaṃ suttaṃ veyyākaraṇaṃ hoti. Yasmā pana pucchāvissajjanavasena pavattampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ nāma hoti, niggāthakattameva pana aṅganti gāthārahitaṃ veyyākaraṇaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘niggāthakattā hi idaṃ veyyākaraṇanti vutta’’nti.

149. Attamanā (hân hoan) là tâm được nắm giữ bởi hỷ. Do đó, ngài đã nói ‘buddhagatāyā’ (hướng về đức Phật), v.v... Lại nữa, cũng như những người không hân hoan (anattamanā) do hành động bất lợi cho chính mình nên được gọi là có tâm thù địch (verimanā) cao độ. Như đã nói trong kệ ‘diso disaṃ’ (kẻ thù đối với kẻ thù) (Pháp Cú 42; Udāna 33), những người hân hoan (attamanā) thì không như vậy. Trái lại, những người này do hành động hữu ích cho chính mình nên có tâm thiện chí (sakamanā), do đó nói rằng ‘attamanā là sakamanā.’ Hoặc là, attamanā là tâm trọn vẹn (samattamanā), nghĩa là có tâm ý được viên mãn bởi bài pháp này. Abhinandati (hoan hỷ) có nghĩa là tham ái (taṇhāyati), do đó nói rằng ‘cũng được dùng với nghĩa tham ái.’ Do các căn có nhiều nghĩa, abhinandanti có nghĩa là đi đến (upagacchanti), thực hành (sevanti), do đó nói rằng ‘cũng được dùng với nghĩa đi đến.’ Tương tự, abhinandanti có nghĩa là chấp nhận (sampaṭicchanti), do đó nói rằng ‘cũng được dùng với nghĩa chấp nhận.’ Chính ý nghĩa được nói bởi từ ‘abhinanditvā’ (sau khi hoan hỷ) được biểu thị bằng từ ‘anumoditvā’ (sau khi tùy hỷ), do đó từ abhinandana (sự hoan hỷ) ở đây có nghĩa của từ anumodana (sự tùy hỷ), vì vậy nói rằng ‘cũng được dùng với nghĩa tùy hỷ.’ Do được tiến hành bằng cách giải đáp cho câu hỏi muốn được thuyết giảng đã được nêu lên ở các nơi qua câu ‘Và này các Tỳ khưu, điều ấy là gì?’ (Trường Bộ 1.7), v.v..., nên kinh này là ký thuyết (veyyākaraṇa). Lại nữa, vì kinh có kệ ngôn (sagāthakaṃ) dù được tiến hành theo cách hỏi-đáp cũng được gọi là phúng tụng (geyya), và chỉ có việc không có kệ ngôn mới là một chi phần, tức ký thuyết là (kinh) không có kệ ngôn, do đó đã nói rằng ‘do không có kệ ngôn nên kinh này được gọi là ký thuyết.’

Aparesupīti ettha pisaddena pāramiparicayampi saṅgaṇhāti. Vuttañhi buddhavaṃse –

Trong câu ‘Aparesupi’ (trong những trường hợp khác nữa), ở đây bằng từ ‘pi’ (cũng), ngài cũng bao gồm cả sự thực hành các ba-la-mật. Quả vậy, đã được nói trong Phật Sử rằng –

‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe;

Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampathā’’ti. (bu. vaṃ. 2.166);

‘Khi đang quán xét các pháp này, với tự tánh, yếu tính, và đặc tướng của chúng; bởi oai lực của Pháp, mười ngàn thế giới đại địa đã rung chuyển.’ (Phật Sử 2.166);

Vīriyabalenāti mahābhinikkhamane cakkavattisiripariccāgahetubhūtavīriyappabhāvena, bodhimaṇḍūpasaṅkamane ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatū’’tiādinā (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22; mahāni. 196) vuttacaturaṅgasamannāgatavīriyānubhāvena. Acchariyavegābhihatāti vimhayāvahakiriyānubhāvaghaṭṭitā. Paṃsukūladhovane keci ‘‘puññatejenā’’ti vadanti, acchariyavegābhihatāti yuttaṃ viya dissati, vessantarajātake pāramiparipūraṇapuññatejena anekakkhattuṃ kampitattā ‘‘akālakampanenā’’ti vuttaṃ. Sādhukāradānavasena akampittha [Pg.188] yathā taṃ dhammacakkappavattane (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30). Saṅgītikālādīsupi sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbaṃ. Ayaṃ tāvettha aṭṭhakathāya līnatthavaṇṇanā.

‘Vīriyabalena’ (bởi sức mạnh của tinh tấn) là bởi ảnh hưởng của tinh tấn vốn là nguyên nhân từ bỏ sự huy hoàng của một vị Chuyển Luân Vương trong cuộc đại xuất gia, và bởi oai lực của tinh tấn được trang bị bốn chi phần đã được nói đến qua câu ‘Dù chỉ còn da, gân, và xương’ (Trung Bộ 2.184; Tương Ưng Bộ 2.22; Đại Trì Sớ 196), v.v... khi tiến đến cội Bồ-đề. ‘Acchariyavegābhihatā’ (bị tác động bởi sức mạnh kỳ diệu) là bị va chạm bởi oai lực của hành động đáng kinh ngạc. Khi giặt y phấn tảo, một số người nói là ‘do oai lực của phước báu,’ nhưng câu ‘bị tác động bởi sức mạnh kỳ diệu’ dường như thích hợp hơn. Trong Bổn sanh Vessantara, do oai lực của phước báu từ việc viên mãn các ba-la-mật, (đại địa) đã rung chuyển nhiều lần, nên được gọi là ‘sự rung chuyển phi thời.’ (Đại địa) đã rung chuyển bằng cách tán dương tán thành, như đã xảy ra vào lúc chuyển Pháp luân (Tương Ưng Bộ 5.1081; Đại Phẩm 13; Vô Ngại Giải Đạo 2.30). Cần phải hiểu rằng (đại địa) cũng đã rung chuyển bằng cách tán dương tán thành vào các thời điểm kết tập, v.v... Đây là phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải.

Pakaraṇanayavaṇṇanā

Giải Thích Theo Phương Pháp Luận

Ayaṃ pana pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanā – sā panāyaṃ atthavaṇṇanā yasmā desanāya samuṭṭhānappayojanabhājanesu piṇḍatthesu ca niddhāritesu sukarā hoti suviññeyyā ca, tasmā suttadesanāya samuṭṭhānādīni paṭhamaṃ niddhārayissāma. Tattha samuṭṭhānaṃ tāva vuttaṃ ‘‘vaṇṇāvaṇṇabhaṇana’’nti. Apica nindāpasaṃsāsu vineyyāghātānandādibhāvānāpatti, tattha ca ādīnavadassanaṃ samuṭṭhānaṃ. Tathā nindāpasaṃsāsu paṭipajjanakkamassa, pasaṃsāvisayassa khuddakādivasena anekavidhassa sīlassa, sabbaññutaññāṇassa sassatādidiṭṭhiṭṭhānesu tatuttari ca appaṭihatacāratāya, tathāgatassa ca katthaci apariyāpannatāya anavabodho samuṭṭhānaṃ.

Và đây là phần giải thích ý nghĩa của Pāli theo phương pháp luận – và phần giải thích ý nghĩa này, vì khi các yếu tố như nguyên nhân phát sanh, mục đích, đối tượng, và ý nghĩa tóm tắt của bài pháp đã được xác định thì sẽ trở nên dễ dàng và dễ hiểu, do đó, trước tiên chúng ta sẽ xác định nguyên nhân phát sanh, v.v... của bài kinh. Trong đó, nguyên nhân phát sanh trước hết được nói là ‘việc nói lời tán thán và chê bai.’ Hơn nữa, nguyên nhân phát sanh là việc không rơi vào các trạng thái sân hận và hoan hỷ đối với sự chê bai và tán thán, và việc thấy được sự nguy hại trong đó. Tương tự, nguyên nhân phát sanh là sự không liễu tri về trình tự thực hành đối với sự chê bai và tán thán, về nhiều loại giới hạnh như tiểu giới, v.v... vốn là đối tượng của sự tán thán, về sự vận hành không bị ngăn ngại của Nhất thiết trí trong các cơ sở của thường kiến, v.v... và vượt ngoài các kiến ấy, và về việc Như Lai không bị bao hàm trong bất cứ đâu.

Vuttavipariyāyena payojanaṃ veditabbaṃ. Vineyyāghātānandādibhāvāpatti ādikañhi imaṃ desanaṃ payojetīti. Tathā kuhanalapanādinānāvidhamicchājīvaviddhaṃsanaṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ, diṭṭhisīsena paccayākāravibhāvanaṃ, chaphassāyatanavasena catusaccakammaṭṭhānaniddeso, sabbadiṭṭhigatānaṃ anavasesapariyādānaṃ, attano anupādāparinibbānadīpanañca payojanāni.

Cần phải hiểu mục đích theo cách ngược lại với những gì đã được nói (về nguyên nhân phát sanh). Quả vậy, việc không rơi vào các trạng thái sân hận và hoan hỷ, v.v... đối với chúng sanh cần giáo hóa chính là mục đích của bài pháp này. Tương tự, các mục đích là: sự phá hủy các loại tà mạng khác nhau như lừa đảo, nói xảo, v.v...; sự tháo gỡ lưới 62 tà kiến; sự phân tích Duyên khởi với các tà kiến làm đề mục; sự chỉ dẫn đề mục thiền về Tứ đế thông qua sáu xứ xúc; sự thâu tóm không còn sót lại tất cả các tà kiến; và sự chỉ rõ về Bát-niết-bàn không còn chấp thủ của chính mình.

Vaṇṇāvaṇṇanimittaṃ anurodhavirodhavantacittā kuhanādivividhamicchājīvaniratā sassatādidiṭṭhipaṅkaṃ nimuggā, sīlakkhandhādīsu aparipūrakāritāya anavabuddhaguṇavisesañāṇā vineyyā imissā dhammadesanāya bhājanaṃ.

Những chúng sanh cần giáo hóa có tâm thuận theo và chống đối do nhân duyên từ sự tán thán và chê bai, những người ưa thích các loại tà mạng khác nhau như lừa đảo, v.v..., những người chìm đắm trong vũng lầy của thường kiến, v.v..., những người do không thực hành viên mãn các uẩn như giới uẩn, v.v... nên không liễu tri được trí tuệ về các phẩm chất đặc biệt, (những người như vậy) là đối tượng của bài Pháp này.

Piṇḍatthā pana āghātādīnaṃ akaraṇīyatāvacanena paṭiññānurūpaṃ samaṇasaññāya niyojanaṃ, khantisoraccānuṭṭhānaṃ, brahmavihārabhāvanānuyogo, saddhāpaññāsamāyogo, satisampajaññādhiṭṭhānaṃ, paṭisaṅkhānabhāvanābalasiddhi, pariyuṭṭhānānusayappahānaṃ, ubhayahitapaṭipatti, lokadhammehi anupalepo ca dassitā honti. Tathā pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena sīlavisuddhi dassitā, tāya ca hirottappasampatti, mettākaruṇāsamaṅgitā[Pg.189], vītikkamappahānaṃ, tadaṅgapahānaṃ, duccaritasaṃkilesappahānaṃ, viratittayasiddhi, piyamanāpagarubhāvanīyatānipphatti, lābhasakkārasilokasamudāgamo, samathavipassanānaṃ adhiṭṭhānabhāvo, akusalamūlatanukaraṇaṃ, kusalamūlaropanaṃ, ubhayānatthadūrīkaraṇaṃ, parisāsu visāradatā, appamādavihāro,parehi duppadhaṃsiyatā, avippaṭisārādisamaṅgitā ca dassitā honti.

Lại nữa, qua lời nói về việc không nên làm các điều như là phẫn nộ vì mục đích vật thực khất thực, các điều sau đây được trình bày: sự áp dụng tưởng sa-môn tương xứng với lời cam kết, sự thực hành nhẫn nại và nhu hòa, sự chuyên tâm tu tập các phạm trú, sự kết hợp tín và tuệ, sự an trú niệm và tỉnh giác, sự thành tựu năng lực của sự tu tập thẩm sát, sự đoạn trừ các phiền não triền và tùy miên, sự thực hành vì lợi ích cho cả hai, và sự không bị ô nhiễm bởi các pháp thế gian. Tương tự, qua lời nói về sự từ bỏ sát sanh v.v..., sự thanh tịnh của giới được trình bày, và qua đó, các điều sau đây được trình bày: sự thành tựu tàm và quý, sự đầy đủ từ và bi, sự đoạn trừ sự vi phạm, sự đoạn trừ bằng chi phần đối nghịch, sự đoạn trừ sự ô nhiễm của ác hạnh, sự thành tựu ba sự chế ngự, sự thành tựu việc trở nên đáng mến, khả ái, đáng kính, và đáng tôn trọng, sự phát sanh lợi lộc, cung kính, và danh tiếng, việc trở thành nền tảng cho chỉ và quán, sự làm suy yếu các gốc rễ bất thiện, sự gieo trồng các gốc rễ thiện, sự loại bỏ điều không lợi ích cho cả hai, sự vô úy trong các hội chúng, sự an trú trong không dể duôi, sự khó bị người khác khuất phục, và sự đầy đủ không hối hận v.v...

‘‘Gambhīrā’’tiādivacanehi gambhīradhammavibhāvanaṃ, alabbhaneyyapatiṭṭhatā, kappānaṃ asaṅkhyeyyenāpi dullabhapātubhāvatā, sukhumenapi ñāṇena paccakkhato paṭivijjhituṃ asakkuṇeyyatā, dhammanvayasaṅkhātena anumānañāṇenāpi duradhigamanīyatā, passaddhasabbadarathatā, santadhammavibhāvanaṃ, sobhanapariyosānatā, atittikarabhāvo, padhānabhāvappatti, yathābhūtañāṇagocaratā, sukhumasabhāvatā, mahāpaññāvibhāvanā ca dassitā honti. Diṭṭhidīpakapadehi samāsato sassatucchedadiṭṭhiyo pakāsitāti olīnatātidhāvanavibhāvanaṃ, upāyavinibaddhaniddeso, micchābhinivesakittanaṃ, kummaggapaṭipattiyā pakāsanā, vipariyesaggāhapaññāpanaṃ, parāmāsapariggaho, pubbantāparantānudiṭṭhipatiṭṭhāpanaṃ, bhavavibhavadiṭṭhivibhāgo, taṇhāvijjāpavatti, antavānantavādiṭṭhiniddeso, antadvayāvatāraṇaṃ, āsavoghayogakilesaganthasaṃyojanūpādānavisesavibhajjanañca dassitāni honti. Tathā ‘‘vedanānaṃ samudaya’’ntiādivacanehi catunnaṃ ariyasaccānaṃ anubodhapaṭivedhasiddhi, vikkhambhanasamucchedappahānaṃ, taṇhāvijjāvigamo, saddhammaṭṭhitinimittapariggaho, āgamādhigamasampatti, ubhayahitapaṭipatti, tividhapaññāpariggaho, satisampajaññānuṭṭhānaṃ, saddhāpaññāsamāyogo, sammāvīriyasamathānuyojanaṃ, samathavipassanānipphatti ca dassitā honti.

Qua các lời nói như ‘sâu xa’ v.v..., các điều sau đây được trình bày: sự giải thích về pháp sâu xa, sự không thể đạt được chỗ nương tựa, sự hiếm có xuất hiện dù trong vô số kiếp, sự không thể thâm nhập trực tiếp dù với trí tuệ vi tế, sự khó chứng ngộ dù với trí suy luận được gọi là sự tùy thuận pháp, sự lắng dịu mọi phiền não, sự giải thích về pháp tịch tịnh, sự có kết thúc tốt đẹp, bản chất không nhàm chán, sự đạt đến trạng thái chủ yếu, việc là đối tượng của trí tuệ như thật, bản chất vi tế, và sự giải thích về đại trí tuệ. Qua các thuật ngữ làm sáng tỏ các tà kiến, các tà kiến thường và đoạn được tuyên bố một cách tóm tắt, do đó các điều sau đây được trình bày: sự giải thích về sự thụt lùi và sự vượt quá, sự chỉ dẫn gắn liền với phương pháp, sự đề cập đến sự cố chấp sai lầm, sự tuyên bố về sự thực hành con đường sai lầm, sự cho biết về sự nắm giữ điên đảo, sự thấu hiểu sự chấp thủ sai lầm, sự thiết lập các tà kiến liên quan đến quá khứ và tương lai, sự phân chia tà kiến hữu và phi hữu, sự diễn tiến của ái và vô minh, sự chỉ dẫn về tà kiến hữu biên và vô biên, sự rơi vào hai cực đoan, và sự phân tích chi tiết về các sự khác biệt của lậu, bộc, ách, phiền não, triền, kiết sử, và thủ. Tương tự, qua các lời nói như ‘sự sanh khởi của các cảm thọ’ v.v..., các điều sau đây được trình bày: sự thành tựu sự giác ngộ và thâm nhập Tứ Thánh Đế, sự đoạn trừ bằng cách đè nén và cắt đứt, sự loại bỏ ái và vô minh, sự nắm bắt dấu hiệu của sự tồn tại của Chánh pháp, sự thành tựu giáo pháp và chứng ngộ, sự thực hành vì lợi ích cho cả hai, sự thấu hiểu ba loại trí tuệ, sự thực hành niệm và tỉnh giác, sự kết hợp tín và tuệ, sự áp dụng chánh tinh tấn và chỉ, và sự thành tựu chỉ và quán.

‘‘Ajānataṃ apassata’’nti avijjāsiddhi, ‘‘taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditanti taṇhāsiddhi, tadubhayena ca nīvaraṇasaṃyojanadvayasiddhi, anamataggasaṃsāravaṭṭānucchedo, pubbantāharaṇaaparantapaṭisandhānāni, atītapaccuppannakālavasena hetuvibhāgo, avijjātaṇhānaṃ aññamaññānativattanaṭṭhena aññamaññūpakāritā, paññāvimutticetovimuttīnaṃ paṭipakkhaniddeso ca dassitā honti. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti sassatādipaññāpanassa paccayādhīnavuttitākathanena [Pg.190] dhammānaṃ niccatāpaṭisedho, aniccatāpatiṭṭhāpanaṃ, paramatthato kārakādipaṭikkhepo, evaṃdhammatādiniddeso, suññatāpakāsanaṃ, samattaniyāmapaccayalakkhaṇavibhāvanañca dassitāni honti.

Qua câu ‘của những người không biết, không thấy,’ sự xác lập vô minh được trình bày. Qua câu ‘của những người đã đến với ái, sự run rẩy và giãy giụa,’ sự xác lập ái được trình bày. Và qua cả hai điều này, các điều sau đây được trình bày: sự xác lập cặp đôi triền cái và kiết sử, sự không chấm dứt của vòng luân hồi vô thỉ, sự mang đến quá khứ và sự nối kết với tương lai, sự phân chia nguyên nhân theo thời quá khứ và hiện tại, sự tương trợ lẫn nhau của vô minh và ái theo nghĩa không vượt qua nhau, và sự chỉ dẫn về các pháp đối nghịch của tuệ giải thoát và tâm giải thoát. Qua câu ‘điều ấy cũng do xúc làm duyên,’ bằng cách nói rằng sự chủ trương về thường kiến v.v... là tùy thuộc vào các điều kiện, các điều sau đây được trình bày: sự bác bỏ tính thường hằng của các pháp, sự thiết lập tính vô thường, sự phủ nhận người làm v.v... theo nghĩa chân đế, sự chỉ dẫn về như thị pháp v.v..., sự tuyên bố về tánh không, và sự giải thích về các đặc tính của các duyên trong trật tự cố định của chánh pháp.

‘‘Ucchinnabhavanettiko’’tiādinā bhagavato pahānasampatti, vijjādhimutti, vasībhāvo, sikkhattayanipphatti, nibbānadhātudvayavibhāgo, caturadhiṭṭhānaparipūraṇaṃ, bhavayoniādīsu apariyāpannatā ca dassitā honti. Sakalena pana suttapadena iṭṭhāniṭṭhesu bhagavato tādibhāvo, tattha ca paresaṃ patiṭṭhāpanaṃ, kusaladhammānaṃ ādibhūtadhammadvayassa niddeso, sikkhattayūpadeso, attantapādipuggalacatukkasiddhi, kaṇhākaṇhavipākādikammacatukkavibhāgo, caturappamaññāvisayaniddeso, samudayādipañcakassa yathābhūtāvabodho, chasāraṇīyadhammavibhāvanā, dasanāthakaradhammapatiṭṭhāpanti evamādayo niddhāretabbā.

Qua câu ‘người đã cắt đứt dây dẫn đến hữu’ v.v..., các điều sau đây của Đức Thế Tôn được trình bày: sự thành tựu đoạn trừ, sự giải thoát nhờ minh, trạng thái tự tại, sự thành tựu tam học, sự phân chia hai giới Niết-bàn, sự viên mãn bốn sự quyết định, và sự không bị bao hàm trong các cõi hữu, các thai sanh v.v... Lại nữa, qua toàn bộ kinh văn, các điều sau đây cần được xác định: trạng thái như nhiên của Đức Thế Tôn đối với các điều khả ái và không khả ái, và sự thiết lập những người khác trong trạng thái đó; sự chỉ dẫn về hai pháp là khởi đầu của các pháp thiện; sự chỉ dạy về tam học; sự xác lập bốn loại cá nhân, bắt đầu với người tự hành khổ; sự phân chia bốn loại nghiệp, bắt đầu với nghiệp đen có quả báo đen; sự chỉ dẫn về đối tượng của bốn vô lượng tâm; sự liễu tri như thật về ngũ uẩn có sanh khởi v.v...; sự giải thích về sáu pháp đáng ghi nhớ; sự thiết lập mười pháp tạo nơi nương tựa, và v.v...

Soḷasahāravaṇṇanā

Giải Thích về Mười Sáu Phương Thức

Desanāhāravaṇṇanā

Giải Thích về Phương Thức Thuyết Giảng

Tattha ‘‘attā, loko’’ti ca diṭṭhiyā adhiṭṭhānabhāvena, vedanāphassāyatanādimukhena ca gahitesu pañcasu upādānakkhandhesu taṇhāvajjā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṃ. Taṇhā samudayasaccaṃ. Sā pana paritassanāggahaṇena ‘‘taṇhāgatāna’’nti, ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ti ca sarūpeneva samudayaggahaṇena, bhavanettiggahaṇena ca pāḷiyaṃ gahitāva. Ayaṃ tāva suttantanayo. Abhidhammanayena pana āghātānandādivacanehi, ātappādipadehi, cittappadosavacanena, sabbadiṭṭhidīpakapadehi, kusalākusalaggahaṇena, bhavaggahaṇena, sokādiggahaṇena, tattha tattha samudayaggahaṇena cāti saṅkhepato sabbalokiyakusalākusaladhammavibhāvanapadehi gahitā kammakilesā samudayasaccaṃ. Ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ. Tassa tattha tattha vedanānaṃ atthaṅgamanissaraṇapariyāyehi, paccattaṃ nibbutivacanena, anupādāvimuttivacanena ca pāḷiyaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Tassāpi tattha tattha vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanāpadesena, channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādiyathābhūtapajānanapariyāyena, bhavanettiyā ucchedapariyāyena ca gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi [Pg.191] nissaraṇanti evaṃ catusaccavasena, yāni pāḷiyaṃ (netti. 9) sarūpeneva āgatāni assādādīnavanissaraṇāni, tesañca vasena idha assādādayo veditabbā. Vineyyānantādibhāvāpattiādikaṃ yathāvuttavibhāgaṃ payojanameva phalaṃ. Āghātādīnaṃ akaraṇīyatā, āghātādiphalassa ca anaññasantānabhāvitā, nindāpasaṃsāsu yathāsabhāvapaṭijānananibbeṭhanāti evaṃ taṃtaṃpayojanādhigamahetu upāyo. Āghātādīnaṃ karaṇapaṭisedhanādiapadesena dhammarājassa āṇatti veditabbāti ayaṃ desanāhāro.

Ở đây, do là nền tảng của tà kiến "ngã, thế gian" và do được nắm giữ qua các phương diện như thọ, xúc, xứ v.v... nên năm thủ uẩn ngoại trừ ái trong năm thủ uẩn là khổ đế. Ái là tập đế. Và ái ấy đã được đề cập trong Pāli qua việc nắm giữ sự run sợ trong câu "những người bị ái chi phối", qua việc nắm giữ tập khởi đúng theo bản thể trong câu "do duyên thọ nên có ái", và qua việc nắm giữ dây dẫn đến hữu. Trước tiên, đây là phương pháp của Kinh Tạng. Còn theo phương pháp của Vi Diệu Pháp, nghiệp và phiền não được đề cập qua các từ ngữ trình bày về tất cả các pháp thiện và bất thiện thuộc về thế gian một cách tóm tắt, tức là qua các lời nói về sân hận, hoan hỷ v.v..., qua các thuật ngữ về sự tinh cần v.v..., qua lời nói về sự ô nhiễm của tâm, qua các thuật ngữ làm sáng tỏ mọi tà kiến, qua việc nắm giữ thiện và bất thiện, qua việc nắm giữ hữu, qua việc nắm giữ sầu muộn v.v..., và qua việc nắm giữ tập khởi ở các nơi, chính là tập đế. Sự không hiện hành của cả hai là diệt đế. Cần phải hiểu rằng diệt đế ấy được đề cập trong Pāli qua các phương pháp về sự biến mất và sự giải thoát của các cảm thọ ở các nơi, qua lời nói về sự tịch tịnh tự thân, và qua lời nói về sự giải thoát không còn chấp thủ. Con đường thực hành để biết rõ sự diệt là đạo đế. Cũng cần phải hiểu rằng đạo đế ấy được đề cập ở các nơi qua việc chỉ ra sự biết đúng như thật về sự sinh khởi v.v... của các cảm thọ, qua phương pháp biết rõ đúng như thật về sự sinh khởi v.v... của sáu xúc xứ, và qua phương pháp đoạn trừ dây dẫn đến hữu. Ở đây, vị ngọt là do tập khởi, sự nguy hại là do khổ, sự giải thoát là do đạo và diệt. Như vậy, theo bốn chân đế, và cũng theo vị ngọt, sự nguy hại, sự giải thoát đã được trình bày đúng theo bản thể trong Pāli (Netti. 9), cần phải hiểu vị ngọt v.v... ở đây theo cách đó. Sự phân chia đã được nói đến như là sự đạt đến trạng thái vô tận của chúng sanh cần được tế độ v.v... chính là mục đích, là kết quả. Việc không nên làm những điều như sân hận v.v..., việc kết quả của sân hận v.v... không được phát sinh trong dòng tương tục của người khác, và sự giải thích bằng cách thừa nhận đúng bản chất trong sự chê bai và tán dương, như vậy, đó là phương tiện, là nguyên nhân để đạt được các mục đích tương ứng. Cần phải hiểu rằng mệnh lệnh của Pháp Vương được biết đến qua việc cấm làm những điều như sân hận v.v... Đây là phương pháp thuyết giảng.

Vicayahāravaṇṇanā

Giải Thích về Phương Pháp Thẩm Sát

Kappanābhāvepi vohāravasena, anuvādavasena ca ‘‘mama’’nti vuttaṃ, niyamābhāvato vikappanatthaṃ vāggahaṇaṃ kataṃ, guṇasamaṅgitāya, abhimukhīkaraṇāya ca ‘‘bhikkhave’’ti āmantanaṃ. Aññabhāvato, paṭiviruddhabhāvato ca ‘‘pare’’ti vuttaṃ, vaṇṇapaṭipakkhato, avaṇṇanīyato ca ‘‘avaṇṇa’’nti vuttaṃ. Byattivasena, vitthāravasena ca ‘‘bhāseyyu’’nti vuttaṃ, dhāraṇabhāvato, adhammapaṭipakkhato ca ‘‘dhammassā’’ti vuttaṃ, diṭṭhisīlehi saṃhatabhāvato, kilesānaṃ saṅghātakaraṇato ca ‘‘saṅghassā’’ti vuttaṃ. Vuttapaṭiniddesato, vacanupanyāsanato ca ‘‘tatrā’’ti vuttaṃ, sammukhabhāvato, puthubhāvato ca ‘‘tumhehī’’ti vuttaṃ. Cittassa hananato, ārammaṇābhighātato ca ‘‘āghāto’’ti vuttaṃ, ārammaṇe saṅkocavuttiyā, atuṭṭhākāratāya ca ‘‘appaccayo’’ti vuttaṃ, ārammaṇacintanato, nissayato ca ‘‘cetaso’’ti vuttaṃ, atthāsādhanato, anu anu ‘‘anatthasādhanato’’ ca ‘‘anabhiraddhī’’ti vuttaṃ, kāraṇānarahattā, satthusāsane ṭhitehi kātuṃ asakkuṇeyyattā ca ‘‘na karaṇīyā’’ti vuttanti. Iminā nayena sabbapadesu vinicchayo kātabbo. Iti anupadavicayato vicayo hāro ativitthārabhayena, sakkā ca aṭṭhakathaṃ tassā līnatthavaṇṇanañca anugantvā ayamattho viññunā vibhāvetunti na vitthārayimha.

Mặc dù không có sự chế định, từ "của tôi" được nói ra theo cách dùng thông thường và theo cách lặp lại. Do không có sự xác định, từ "hoặc" được dùng với ý nghĩa lựa chọn. Lời gọi "này các Tỳ khưu" là để chỉ sự hội đủ các đức hạnh và để hướng đến đối tượng. Từ "người khác" được nói ra do có tính chất khác biệt và tính chất đối nghịch. Từ "không tán dương" được nói ra do là đối nghịch với sự tán dương và do không đáng được tán dương. Từ "họ có thể nói" được nói ra theo nghĩa rõ ràng và theo nghĩa chi tiết. Từ "của Pháp" được nói ra do có tính chất duy trì và là đối nghịch với phi pháp. Từ "của Tăng" được nói ra do có tính chất kết hợp bởi kiến và giới, và do có tác dụng tiêu diệt các phiền não. Từ "trong trường hợp đó" được nói ra để chỉ lại điều đã nói và để trình bày lời nói. Từ "bởi các con" được nói ra do có tính chất đối diện và tính chất số nhiều. Từ "sân hận" được nói ra do có sự sát hại tâm và sự đả thương đối tượng. Từ "bất mãn" được nói ra do có sự co rút đối với đối tượng và do có trạng thái không hài lòng. Từ "của tâm" được nói ra do có sự suy tư về đối tượng và do là nơi nương tựa. Từ "không hoan hỷ" được nói ra do không mang lại lợi ích và do liên tục mang lại điều bất lợi. Từ "không nên làm" được nói ra do không phải là điều đáng làm và do những người đứng vững trong giáo pháp của Bậc Đạo Sư không thể làm được. Theo phương pháp này, sự phân tích cần được thực hiện trong tất cả các thuật ngữ. Như vậy, phương pháp thẩm sát theo cách phân tích từng từ sẽ quá dài dòng, và vì người có trí có thể làm sáng tỏ ý nghĩa này sau khi theo dõi Chú giải và phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của nó, nên chúng tôi không trình bày chi tiết.

Yuttihāravaṇṇanā

Giải Thích về Phương Pháp Liên Kết

Sabbena [Pg.192] sabbaṃ āghātādīnaṃ akaraṇaṃ tādibhāvāya saṃvattatīti yujjati iṭṭhāniṭṭhesu samappavattisabbhāvato. Yasmiṃ santāne āghātādayo uppannā, tannimittako antarāyo tasseva sampattivibandhāya saṃvattatīti yujjati. Kasmā? Santānantaresu asaṅkamanato. Cittaṃ abhibhavitvā uppannā āghātādayo subhāsitādisallakkhaṇepi asamatthatāya saṃvattantīti yujjati sakodhalobhānaṃ andhatamasabbhāvato. Pāṇātipātādidussīlyato veramaṇi sabbasattānaṃ pāmojjapāsaṃsabhāvāya saṃvattatīti yujjati. Sīlasampattiyā hi mahato kittisaddassa abbhuggamo hotīti. Gambhīratādivisesayuttena guṇena tathāgatassa vaṇṇanā ekadesabhūtāpi sakalasabbaññuguṇaggahaṇāya saṃvattatīti yujjati anaññasādhāraṇattā. Tajjāayonisomanasikāraparikkhatāni adhigamatakkanāni sassatavādādiabhinivesāya saṃvattantīti yujjati kappanājālassa asamugghāṭitattā. Vedanādīnavānavabodhena vedanāya taṇhā pavaḍḍhatīti yujjati assādānupassanāsabbhāvato. Sati ca vedayitarāge tattha attattaniyagāho, sassatādigāho ca vipariphandatīti yujjati kāraṇassa sannihitattā. Taṇhāpaccayā hi upādānaṃ sassatādivāde paññapentānaṃ, tadanucchavikaṃ vā vedanaṃ vedayantānaṃ phasso hetūti yujjati visayindriyaviññāṇasaṅgatiyā vinā tadabhāvato. Chaphassāyatananimittavaṭṭassa anupacchedoti yujjati tattha avijjātaṇhānaṃ appahīnattā. Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādipajānanā sabbadiṭṭhigatikasaññaṃ aticca tiṭṭhatīti yujjati catusaccapaṭivedhabhāvato. Imāheva dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi sabbadiṭṭhigatānaṃ antojālīkatabhāvoti yujjati akiriyavādādīnaṃ issaravādādīnañca tadantogadhattā. Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. Ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyoti yujjati, yasmā bhagavā abhinīhārasampattiyā catūsu satipaṭṭhānesu patiṭṭhitacitto sattabojjhaṅgeyeva yathābhūtaṃ bhāvesi. Kāyassa bhedā parinibbutaṃ na dakkhantīti yujjati anupādisesanibbānappattiyaṃ rūpādīsu kassacipi anavasesatoti ayaṃ yuttihāro.

Việc hoàn toàn không thực hiện các điều như là sân hận v.v... dẫn đến trạng thái như vậy là hợp lý, vì có sự hiện hữu của việc vận hành đồng đều đối với các đối tượng khả ái và không khả ái. Chướng ngại có nguyên nhân từ các điều như là sân hận v.v... đã sanh khởi trong dòng tương tục nào thì dẫn đến sự cản trở thành tựu của chính dòng tương tục ấy là hợp lý. Tại sao? Vì không có sự chuyển dịch qua các dòng tương tục khác. Các điều như là sân hận v.v... đã sanh khởi sau khi chế ngự tâm dẫn đến sự không có khả năng trong việc ghi nhận các điều thiện thuyết v.v... là hợp lý, vì sự hiện hữu của bóng tối si mê của chính sân và tham. Sự kiêng cữ khỏi các ác giới như là sát sanh v.v... dẫn đến trạng thái hoan hỷ và tán thán của tất cả chúng sanh là hợp lý. Vì rằng do sự thành tựu về giới mà có sự phát sanh của tiếng tăm danh vọng lớn lao. Sự tán dương đức Như Lai bằng phẩm chất được hợp thành bởi các đặc tính như là sự thâm sâu v.v..., dầu chỉ là một phần, cũng dẫn đến sự nắm bắt toàn bộ phẩm chất của bậc Toàn Giác là hợp lý, vì tính chất không chung với các vị khác. Các sự suy luận về chứng đắc được thẩm xét bởi tác ý không như lý sanh từ đó dẫn đến sự chấp thủ vào thường kiến v.v... là hợp lý, vì lưới tưởng đã không được nhổ bật lên. Do không giác ngộ sự nguy hại của thọ mà ái tăng trưởng đối với thọ là hợp lý, vì có sự hiện hữu của việc quán sát vị ngọt. Và khi có sự tham ái đối với điều được cảm thọ, sự chấp thủ về tự ngã và tự ngã sở, và sự chấp thủ về thường kiến v.v... cũng lay động ở đó là hợp lý, vì nguyên nhân đã có mặt. Đối với những người chủ trương thường kiến v.v... rằng thủ là do ái duyên, hoặc đối với những người đang cảm thọ cảm giác tương ứng với điều ấy, xúc là nhân là hợp lý, vì không có điều ấy nếu không có sự gặp gỡ của đối tượng, giác quan, và thức. Vòng luân hồi được đánh dấu bởi sáu xứ xúc không bị đoạn trừ là hợp lý, vì vô minh và ái đã không được đoạn tận ở đó. Sự tuệ tri về sự sanh khởi v.v... của sáu xứ xúc vượt qua và đứng vững trên tất cả các tri kiến và xu hướng là hợp lý, vì có sự thâm nhập bốn sự thật. Việc tất cả các xu hướng tà kiến bị bao trùm trong lưới bởi chính sáu mươi hai tà kiến này là hợp lý, vì các thuyết như vô hành kiến v.v... và các thuyết như tự tại thiên kiến v.v... đều nằm trong đó. Và điều ấy đã được giải thích như vậy. Thân của Như Lai có dây dẫn đến hữu đã được cắt đứt là hợp lý, bởi vì Đức Thế Tôn, do sự thành tựu về nguyện lực, với tâm được an trú trong bốn niệm xứ, đã tu tập bảy giác chi đúng như thật. Sau khi thân hoại, họ không thấy vị đã tịch diệt là hợp lý, vì trong sự chứng đắc vô dư y Niết-bàn, không có bất cứ điều gì còn sót lại trong các pháp như sắc v.v... Đây là phương pháp hợp lý.

Padaṭṭhānahāravaṇṇanā

Giải Thích về Phương Pháp Nhân Cận

Avaṇṇārahaavaṇṇānurūpasampattānādeyyavacanatādivipattīnaṃ [Pg.193] padaṭṭhānaṃ. Vaṇṇārahavaṇṇānurūsampattasaddheyyavacanatādisampattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. Tathā āghātādayo nirayādidukkhassa padaṭṭhānaṃ. Āghātādīnaṃ akaraṇaṃ saggasampattiādisabbasampattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. Pāṇātipātādīhi paṭivirati ariyassa sīlakkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Ariyo sīlakkhandho ariyassa samādhikkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Ariyo samādhikkhandho ariyassa paññākkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Gambhīratādivisesayuttaṃ bhagavato paṭivedhappakārañāṇaṃ desanāñāṇassa padaṭṭhānaṃ. Desanāñāṇaṃ vineyyānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇassa padaṭṭhānaṃ. Sabbāpi diṭṭhi diṭṭhupādānti sā yathārahaṃ navavidhassāpi bhavassa padaṭṭhānaṃ. Bhavo jātiyā, jāti jarāmaraṇassa, sokādīnañca padaṭṭhānaṃ. Vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ anubodhapaṭivedho. Tattha anubodho paṭivedhassa padaṭṭhānaṃ, paṭivedho catubbidhassa sāmaññaphalassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Ajānataṃ apassata’’nti avijjāgahaṇaṃ, tattha avijjā saṅkhārānaṃ padaṭṭhānti yāva vedanā taṇhāya padaṭṭhānti netabbaṃ. ‘‘Taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti ettha taṇhā upādānassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti ettha sassatādipaññāpanaṃ paresaṃ micchābhinivesassa padaṭṭhānaṃ, micchābhiniveso saddhammassavanasappurisūpassayayonisomanasikāradhammānudhammapaṭipattīhi vimukhatāya, asaddhammassavanādīnañca padaṭṭhānaṃ, ‘‘aññatra phassā’’tiādīsu phasso vedanāya padaṭṭhānaṃ, cha phassāyatanāni phassassa, sakalavaṭṭadukkhassa ca padaṭṭhānaṃ, channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādiyathābhūtappajānanaṃ nibbidāya padaṭṭhānaṃ, nibbidā virāgassāti yāva anupādāparinibbānaṃ netabbaṃ. Bhagavato bhavanettisamucchedo sabbaññutāya padaṭṭhānaṃ. Tathā anupādāparinibbānassāti ayaṃ padaṭṭhānahāro.

(Sự bất thành tựu về) lời nói không đáng tin cậy v.v... là nhân cận của các sự bất thành tựu như là sự không xứng đáng được tán dương, sự không tương xứng với lời tán dương. (Sự thành tựu về) lời nói đáng tin cậy v.v... là nhân cận của các sự thành tựu như là sự xứng đáng được tán dương, sự tương xứng với lời tán dương. Tương tự, sân hận v.v... là nhân cận của khổ đau ở địa ngục v.v... Việc không sân hận v.v... là nhân cận của tất cả các sự thành tựu như là sự thành tựu ở cõi trời v.v... Sự từ bỏ sát sanh v.v... là nhân cận của thánh giới uẩn. Thánh giới uẩn là nhân cận của thánh định uẩn. Thánh định uẩn là nhân cận của thánh tuệ uẩn. Trí tuệ về phương cách chứng ngộ của Đức Thế Tôn, hợp thành bởi các đặc tính như sự thâm sâu v.v..., là nhân cận của trí tuệ thuyết giảng. Trí tuệ thuyết giảng là nhân cận của sự thoát khỏi toàn bộ khổ đau luân hồi cho chúng sanh cần được giáo hóa. Tất cả tà kiến là kiến thủ, và nó là nhân cận của chín loại hữu một cách tương xứng. Hữu là nhân cận của sanh, sanh là nhân cận của già chết, và của sầu bi v.v... Sự biết đúng như thật về sự sanh khởi v.v... của các cảm thọ là sự tùy giác và thâm nhập bốn Thánh đế. Trong đó, tùy giác là nhân cận của sự thâm nhập, sự thâm nhập là nhân cận của bốn loại quả Sa-môn. (Câu) "Đối với người không biết, không thấy" là sự nắm bắt vô minh, trong đó vô minh là nhân cận của các hành, nên được dẫn dắt cho đến khi thọ là nhân cận của ái. Trong (câu) "Sự run rẩy và lay động của những người bị ái chi phối", ái là nhân cận của thủ. Trong (câu) "Điều ấy cũng do xúc duyên", sự chủ trương thường kiến v.v... là nhân cận của sự tà chấp của người khác, tà chấp là nhân cận của sự quay lưng lại với việc nghe Chánh pháp, thân cận bậc chân nhân, tác ý như lý, và thực hành pháp và tùy pháp, và là nhân cận của việc nghe phi pháp v.v... Trong (các câu) "ngoại trừ xúc" v.v..., xúc là nhân cận của thọ, sáu xứ xúc là nhân cận của xúc và của toàn bộ khổ đau luân hồi. Sự tuệ tri đúng như thật về sự sanh khởi v.v... của sáu xứ xúc là nhân cận của sự nhàm chán, sự nhàm chán là (nhân cận) của sự ly tham, nên được dẫn dắt cho đến vô thủ trước Niết-bàn. Sự đoạn trừ dây dẫn đến hữu của Đức Thế Tôn là nhân cận của nhất thiết trí. Tương tự, (là nhân cận) của vô thủ trước Niết-bàn. Đây là phương pháp nhân cận.

Lakkhaṇahāravaṇṇanā

Giải Thích về Phương Pháp Đặc Tướng

Āghātādiggahaṇena kodhupanāhamakkhapalāsaissāmacchariyasārambhaparavambhanādīnaṃ saṅgaho paṭighacittuppādapariyāpannatāya ekalakkhaṇattā. Ānandādiggahaṇena abhijjhāvisamalobhamānātimānamadappamādādīnaṃ saṅgaho lobhacittuppādapariyāpannatāya samānalakkhaṇattā. Tathā [Pg.194] āghātaggahaṇena avasiṭṭhaganthanīvaraṇānaṃ saṅgaho kāyaganthanīvaraṇalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Ānandaggahaṇena phassādīnaṃ saṅgaho saṅkhārakkhandhalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Sīlaggahaṇena adhicittaadhipaññāsikkhānampi saṅgaho sikkhālakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Idha pana sīlasseva indriyasaṃvarādikassa daṭṭhabbaṃ. Diṭṭhiggahaṇena avasiṭṭhaupādānānampi saṅgaho upādānalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. ‘‘Vedanāna’’nti ettha vedanāggahaṇena avasiṭṭhaupādānakkhandhānampi saṅgaho khandhalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā vedanāya dhammāyatanadhammadhātupariyāpannattā sammasanūpagānaṃ sabbesaṃ āyatanānaṃ dhātūnañca saṅgaho āyatanalakkhaṇena, dhātulakkhaṇena ca ekalakkhaṇattā. ‘‘Ajānataṃ apassata’’nti ettha avijjāggahaṇena hetuāsavoghayoganīvaraṇādisaṅgaho hetādilakkhaṇena ekalakkhaṇattā avijjāya, tathā ‘‘taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti ettha taṇhāggahaṇenāpi. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti ettha phassaggahaṇena saññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ saṅgaho vipallāsahetubhāvena, khandhalakkhaṇena ca ekalakkhaṇattā. Chaphassāyatanaggahaṇena khandhindriyadhātādīnaṃ saṅgaho phassuppattinimittatāya, sammasanasabhāvena ca ekalakkhaṇattā. Bhavanettiggahaṇena avijjādīnampi saṃkilesadhammānaṃ saṅgaho vaṭṭahetubhāvena ekalakkhaṇattāti ayaṃ lakkhaṇahāro.

Do sự nắm bắt sân hận v.v... nên có sự bao gồm phẫn nộ, thù hằn, gièm pha, cạnh tranh, ganh tỵ, xan tham, kiêu mạn, khinh miệt người khác, v.v... vì được bao gồm trong sự sanh khởi của tâm sân và vì có cùng một đặc tính. Do sự nắm bắt hoan hỷ v.v... nên có sự bao gồm tham lam, tham lam bất chính, ngã mạn, quá mạn, say đắm, dể duôi, v.v... vì được bao gồm trong sự sanh khởi của tâm tham và vì có đặc tính tương tự. Tương tự, do sự nắm bắt sân hận nên có sự bao gồm các thân triền và các triền cái còn lại, vì có cùng một đặc tính là đặc tính của thân triền và triền cái. Do sự nắm bắt hoan hỷ nên có sự bao gồm xúc v.v... vì có cùng một đặc tính là đặc tính của hành uẩn. Do sự nắm bắt giới nên cũng có sự bao gồm các học phần về tăng thượng tâm và tăng thượng tuệ, vì có cùng một đặc tính là đặc tính của học phần. Tuy nhiên, ở đây nên được hiểu là chính giới, như là sự thu thúc các căn v.v... Do sự nắm bắt tà kiến nên cũng có sự bao gồm các thủ còn lại, vì có cùng một đặc tính là đặc tính của thủ. Trong câu ‘của các cảm thọ,’ ở đây do sự nắm bắt cảm thọ nên cũng có sự bao gồm các thủ uẩn còn lại, vì có cùng một đặc tính là đặc tính của uẩn. Tương tự, do cảm thọ được bao gồm trong pháp xứ và pháp giới, nên có sự bao gồm tất cả các xứ và các giới là đối tượng của sự quán xét, vì có cùng một đặc tính là đặc tính của xứ và đặc tính của giới. Trong câu ‘của những người không biết, không thấy,’ ở đây do sự nắm bắt vô minh nên có sự bao gồm nhân, lậu hoặc, bộc lưu, ách, triền cái, v.v... vì có cùng một đặc tính là đặc tính của nhân v.v... của vô minh; tương tự, trong câu ‘của những người đã đến với ái, bị run rẩy và dao động,’ ở đây cũng do sự nắm bắt ái. Trong câu ‘điều ấy cũng do duyên xúc,’ ở đây do sự nắm bắt xúc nên có sự bao gồm tưởng, hành, và thức, vì là nhân của sự điên đảo và vì có cùng một đặc tính là đặc tính của uẩn. Do sự nắm bắt sáu xứ của xúc nên có sự bao gồm các uẩn, căn, giới, v.v... vì là nhân cho sự sanh khởi của xúc và vì có cùng một đặc tính là bản chất của sự quán xét. Do sự nắm bắt ‘dây dẫn đến hữu,’ nên cũng có sự bao gồm các pháp phiền não như vô minh v.v... vì là nhân của vòng luân hồi và vì có cùng một đặc tính. Đây là phương pháp về đặc tính.

Catubyūhahāravaṇṇanā

Luận Giải về Phương Pháp Tứ Phân

Nindāpasaṃsāhi sammākampitacetasā micchājīvato anoratā sassatādimicchābhinivesino sīlādidhammakkhandhesu appatiṭṭhitatāya sammāsambuddhaguṇarasassādavimukhā veneyyā imissā desanāya nidānaṃ. Te yathāvuttadosavinimuttā kathaṃ nu kho sammāpaṭipattiyā ubhayahitaparā bhaveyyunti ayamettha bhagavato adhippāyo. Padanibbacanaṃ nirutti. Taṃ ‘‘eva’’ntiādinidānapadānaṃ, ‘‘mama’’ntiādipāḷipadānañca aṭṭhakathāvasena suviññeyyattā ativitthārabhayena na vitthārayimha. Padapadatthaniddesanikkhepasuttadesanāsandhivasena chabbidhā sandhi. Tattha padassa padantarena sambandho padasandhi. Tathā padatthassa padatthantarena sambandho padatthasandhi[Pg.195]. Nānānusandhikassa suttassa taṃtaṃanusandhīhi sambandho, ekānusandhikassa ca pubbāparasambandho niddesasandhi, yā aṭṭhakathāyaṃ pucchānusandhiajjhāsayānusandhiyathānusandhivasena tividhā vibhattā, tā panetā tissopi sandhiyo aṭṭhakathāyaṃ vicāritā eva. Suttasandhi ca paṭhamaṃ nikkhepavasena amhehi pubbe dassitāyeva. Ekissā desanāya desanāntarena saddhiṃ saṃsandanaṃ desanāsandhi, sā evaṃ veditabbā – ‘‘mamaṃ vā bhikkhave…pe… na cetaso anabhiraddhi karaṇīyā’’ti ayaṃ desanā ‘‘ubhatodaṇḍakena cepi bhikkhave kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okkanteyyuṃ, tatrapi yo mano padūseyya, na me so tena sāsanakaro’’ti (ma. ni. 1.232) imāya desanāya saddhiṃ saṃsandati. ‘‘Tumhaṃ yevassa tena antarāyo’’ti ‘‘kammassakā māṇava sattā…pe… dāyādā bhavissantī’’ti (a. ni. 10.216) imāya desanāya saṃsandati. ‘‘Api tumhe…pe… ājāneyyāthā’’ti ‘‘kuddho atthaṃ…pe… sahate nara’’nti (a. ni. 7.64; mahāni. 5, 156, 195) imāya desanāya saṃsandati.

Nhân duyên của bài pháp này là các chúng sanh cần được giáo hóa, những người có tâm bị dao động đúng mức bởi sự chê bai và tán thán, không từ bỏ tà mạng, cố chấp vào các tà kiến như thường kiến, không an trú trong các uẩn pháp như giới, và quay lưng lại với việc nếm trải hương vị của các đức hạnh của bậc Chánh Đẳng Giác. Ý định của Đức Thế Tôn ở đây là: ‘Làm thế nào để những chúng sanh ấy, sau khi thoát khỏi các lỗi lầm đã nói, có thể nhờ vào sự thực hành chân chánh mà hướng đến lợi ích cho cả hai (mình và người)?’ Ngữ nguyên học là sự giải thích từ ngữ. Điều đó, đối với các từ trong phần giới thiệu như ‘evaṃ’ và các từ Pāli như ‘mamaṃ,’ chúng tôi không giải thích chi tiết vì sợ quá dài dòng, do chúng có thể được hiểu rõ qua chú giải. Có sáu loại liên kết: liên kết từ, liên kết nghĩa của từ, liên kết giải thích, liên kết sắp đặt, liên kết kinh, và liên kết bài pháp. Trong đó, sự liên kết của một từ với một từ khác là liên kết từ. Tương tự, sự liên kết của nghĩa một từ với nghĩa một từ khác là liên kết nghĩa của từ. Sự liên kết của một bài kinh có nhiều mạch văn với các mạch văn tương ứng, và đối với một bài kinh có một mạch văn, sự liên kết giữa phần trước và phần sau, là liên kết giải thích; trong chú giải, nó được chia làm ba loại: liên kết theo câu hỏi, liên kết theo ý định, và liên kết theo thứ tự; cả ba loại liên kết này đều đã được xem xét trong chú giải. Liên kết kinh đã được chúng tôi trình bày trước đây qua phương pháp sắp đặt. Sự đối chiếu một bài pháp với một bài pháp khác là liên kết bài pháp, nó cần được hiểu như sau: – Bài pháp ‘Này các Tỳ khưu, đối với ta... không nên có tâm không hoan hỷ’ tương ứng với bài pháp ‘Này các Tỳ khưu, dầu cho có những kẻ trộm cướp dùng cưa hai tay mà cưa các con từng chân tay một, người nào ở đấy khởi tâm sân hận, người ấy không phải là người thực hành giáo pháp của ta’ (ma. ni. 1.232). – Câu ‘Điều đó sẽ là sự nguy hiểm cho chính các con’ tương ứng với bài pháp ‘Này thanh niên, chúng sanh là chủ nhân của nghiệp... sẽ là người thừa tự’ (a. ni. 10.216). – Câu ‘Các con có... biết chăng?’ tương ứng với bài pháp ‘Người sân hận... hại người’ (a. ni. 7.64; mahāni. 5, 156, 195).

‘‘Mamaṃ vā bhikkhave pare vaṇṇaṃ…pe… na cetaso ubbillāvitattaṃ karaṇīya’’nti ‘‘dhammāpi vo bhikkhave pahātabbā, pageva adhammā (ma. ni. 1.240). Kullūpamaṃ vo bhikkhave dhammaṃ desessāmi, nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā’’ti (ma. ni. 1.240) imāya desanāya saṃsandati. ‘‘Tatra ce tumhehi…pe… ubbilāvitā, tumhaṃ yevassa tena antarāyo’’ti ‘‘luddhoatthaṃ…pe… sahate nara’’nti (itivu. 88; mahāni. 5.156, 195; cūḷani. 128) ‘‘kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā’’ti (udā. 64; netti. 27, 90; peṭako. 14) imāhi desanāhi saṃsandati.

Câu ‘Này các Tỳ khưu, nếu người khác tán thán ta... không nên có tâm hân hoan’ tương ứng với bài pháp ‘Này các Tỳ khưu, các pháp cũng phải được các con từ bỏ, huống chi là phi pháp (ma. ni. 1.240). Này các Tỳ khưu, Ta sẽ thuyết cho các con giáo pháp ví như chiếc bè, để vượt qua, không phải để nắm giữ’ (ma. ni. 1.240). Câu ‘Và nếu ở đó các con... hân hoan, điều đó sẽ là sự nguy hiểm cho chính các con’ tương ứng với các bài pháp ‘Người tham lam... hại người’ (itivu. 88; mahāni. 5.156, 195; cūḷani. 128) và ‘Mù quáng vì dục, bị lưới bao phủ, bị màn ái che đậy’ (udā. 64; netti. 27, 90; peṭako. 14).

‘‘Appamattakaṃ…pe… sīlamattaka’’nti ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ kho brāhmaṇa yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’tiādikāya (dī. ni. 1.353) desanāya saṃsandati, paṭhamajjhānassa sīlato mahapphalamahānisaṃsatarabhāvavacanena jhānato sīlassa appabhāvadīpanato.

Câu ‘Chỉ là việc nhỏ... chỉ là vấn đề về giới’ tương ứng với bài pháp bắt đầu bằng ‘Vị ấy chứng và trú thiền thứ nhất. Này Bà la môn, đây là sự tế lễ ít tốn kém hơn, ít phiền phức hơn, có quả lớn hơn, và có lợi ích lớn hơn các sự tế lễ trước’ (dī. ni. 1.353), vì qua lời nói rằng thiền thứ nhất có quả lớn hơn và lợi ích lớn hơn giới, nó cho thấy bản chất thấp kém hơn của giới so với thiền.

‘‘Pāṇātipātaṃ [Pg.196] pahāyā’’tiādi ‘‘samaṇo khalu bho gotamo sīlavā…pe… kusalasīlena samannāgato’’tiādikāhi (dī. ni. 1.304) desanāhi saṃsandati.

Câu ‘từ bỏ sát sanh’ v.v... tương ứng với các bài thuyết giảng như: ‘Thưa ngài, thật vậy sa-môn Gotama là bậc có giới hạnh... v.v... là bậc thành tựu thiện giới’ (Trường Bộ 1.304).

‘‘Aññeva dhammā gambhīrā’’tiādi ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro’’tiādi (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7, 8) pāḷiyā saṃsandati. Gambhīratādivisesayuttadhammapaṭivedhena hi ñāṇassa gambhīrādibhāvo viññāyatīti.

Câu ‘các pháp khác thật là thậm thâm’ v.v... tương ứng với đoạn Pāḷi: ‘Pháp này đã được ta chứng ngộ, thật là thậm thâm’ v.v... (Trường Bộ 2.67; Trung Bộ 1.281; 2.337; Tương Ưng Bộ 1.172; Đại Phẩm 7, 8). Vì rằng, do sự thâm nhập các pháp được hợp thành bởi các đặc tính như là sự thậm thâm nên trạng thái thậm thâm v.v... của trí tuệ được biết đến.

‘‘Santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādi ‘‘santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā…pe… abhivadanti, sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ, moghamaññanti ittheke abhivadanti, asassato, sassato ca asassato ca, neva sassato ca nāsassato ca, antavā, anantavā, antavā ca anantavā ca, nevantavā nānantavā ca attā ca loko ca idameva saccaṃ, moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādikāhi (ma. ni. 3.27) desanāhi saṃsandati.

Câu ‘này các Tỳ khưu, có một số sa-môn và Bà-la-môn’ v.v... tương ứng với các bài thuyết giảng như: ‘Này các Tỳ khưu, có một số sa-môn và Bà-la-môn là những người có quan niệm về quá khứ... v.v... tuyên bố rằng: “Tự ngã và thế gian là thường còn, chỉ điều này là sự thật, điều khác là sai lầm.” Có một số vị tuyên bố như vầy: “Là vô thường,” “vừa thường còn vừa vô thường,” “không phải thường còn cũng không phải vô thường,” “là hữu biên,” “là vô biên,” “vừa hữu biên vừa vô biên,” “không phải hữu biên cũng không phải vô biên, tự ngã và thế gian, chỉ điều này là sự thật, điều khác là sai lầm”’ (Trung Bộ 3.27).

‘‘Santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā’’tiādi ‘‘santi bhikkhave eke samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā…pe… abhivadanti, saññī attā hoti arogo paraṃ maraṇā. Ittheke abhivadanti asaññī, nevasaññīnāsaññī ca attā hoti arogo paraṃ maraṇā. Ittheke abhivadanti sato vā pana sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti, diṭṭhadhammanibbānaṃ vā paneke abhivadantī’’tiādikāhi (ma. ni. 3.21) desanāhi saṃsandati. ‘‘Vedanānaṃ…pe… tathāgato’’ti ‘‘tayidaṃ saṅkhataṃ oḷārikaṃ, atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho, atthetanti iti viditvā tassa nissaraṇadassāvī tathāgato tadupātivatto’’tiādikāhi (ma. ni. 3.28) desanāhi saṃsandati.

Câu ‘này các Tỳ khưu, có một số sa-môn và Bà-la-môn là những người có quan niệm về tương lai’ v.v... tương ứng với các bài thuyết giảng như: ‘Này các Tỳ khưu, có một số sa-môn và Bà-la-môn là những người có quan niệm về tương lai... v.v... tuyên bố rằng: “Sau khi chết, tự ngã có tưởng, không bệnh hoạn.” Có một số vị tuyên bố như vầy: “Là vô tưởng,” “vừa không phải có tưởng cũng không phải vô tưởng, sau khi chết, tự ngã không bệnh hoạn.” Có một số vị lại chủ trương sự đoạn diệt, sự hoại diệt, sự tiêu vong của chúng sanh đang hiện hữu, hoặc có một số vị lại tuyên bố về Niết-bàn ngay trong hiện tại’ (Trung Bộ 3.21). Câu ‘đối với các cảm thọ... v.v... Như Lai’ tương ứng với các bài thuyết giảng như: ‘Điều ấy là pháp hữu vi, là thô thiển. Lại nữa, có sự đoạn diệt các pháp hành. Có đấy! Do biết như vậy, Như Lai là bậc thấy được sự xuất ly khỏi điều ấy, đã vượt qua khỏi điều ấy’ (Trung Bộ 3.28).

‘‘Tadapi tesaṃ…pe… vipphanditamevā’’ti idaṃ ‘‘tesaṃ bhavataṃ aññatreva chandāya aññatra ruciyā aññatra anussavā aññatra ākāraparivitakkā aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā paccattaṃyeva ñāṇaṃ bhavissati parisuddhaṃ pariyodātanti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Paccattaṃ kho pana bhikkhave ñāṇe asati parisuddhe pariyodāte yadapi te bhonto samaṇabrāhmaṇā tattha ñāṇabhāgamattameva [Pg.197] pariyodāpenti, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ upādānamakkhāyatī’’tiādikāhi (ma. ni. 3.29) desanāhi saṃsandati.

Câu ‘điều ấy của các vị ấy... v.v... chỉ là sự vùng vẫy’ này tương ứng với các bài thuyết giảng như: ‘Đối với các vị ấy, ngoài dục muốn, ngoài sự ưa thích, ngoài sự truyền tụng, ngoài sự suy xét về các khía cạnh, ngoài sự kham nhẫn chiêm nghiệm về quan điểm, sẽ có trí tuệ riêng biệt, thanh tịnh, trong sạch, trường hợp ấy không xảy ra. Này các Tỳ khưu, khi không có trí tuệ riêng biệt, thanh tịnh, trong sạch, dầu cho các vị sa-môn và Bà-la-môn ấy ở nơi ấy chỉ thanh lọc phần nào của trí tuệ, thì điều ấy của các vị sa-môn và Bà-la-môn ấy cũng được gọi là sự chấp thủ’ (Trung Bộ 3.29).

‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti idañca ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādāna’’nti, (saṃ. ni. 2.44) ‘‘chandamūlakā ime āvuso dhammā manasikārasamuṭṭhānā phassasamodhānā vedanāsamosaraṇā’’ti (a. ni. 8.83) ca ādikāhi desanāhi saṃsandati.

Và câu ‘điều ấy cũng do duyên xúc’ này tương ứng với các bài thuyết giảng như: ‘Do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức khởi lên; sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc; do duyên xúc nên có thọ; do duyên thọ nên có ái; do duyên ái nên có thủ’ (Tương Ưng Bộ 2.44), và ‘này chư hiền, các pháp này có dục làm căn bản, có tác ý làm nguồn sanh, có xúc làm nơi hội tụ, có thọ làm nơi quy tụ’ (Tăng Chi Bộ 8.83).

‘‘Yato kho bhikkhave bhikkhu channaṃ phassāyatanāna’’ntiādi ‘‘yato kho ānanda bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassati, na saññaṃ, na saṅkhāre, na viññāṇaṃ attānaṃ samanupassati, so evaṃ asamanupassanto na kiñci loke upādiyati, anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ paccattaṃyeva parinibbāyatī’’tiādikāhi desanāhi saṃsandati.

Câu ‘này các Tỳ khưu, khi nào vị Tỳ khưu đối với sáu xứ xúc’ v.v... tương ứng với các bài thuyết giảng như: ‘Này Ānanda, khi nào vị Tỳ khưu không xem thọ là tự ngã, không xem tưởng là tự ngã, không xem các hành là tự ngã, không xem thức là tự ngã, do không xem như vậy nên vị ấy không chấp thủ bất cứ điều gì ở đời, do không chấp thủ nên không phiền muộn, do không phiền muộn nên tự mình tịch tịnh Niết-bàn’.

‘‘Sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi antojālīkatā’’tiādi ‘‘ye hi keci bhikkhave…pe… abhivadanti, sabbe te imāneva pañca kāyāni abhivadanti etesaṃ vā aññatara’’ntiādikāhi (ma. ni. 3.26) desanāhi saṃsandati. ‘‘Kāyassa bhedā…pe… devamanussā’’ti –

Câu ‘tất cả các vị ấy bị bao trùm trong lưới bởi sáu mươi hai nền tảng này’ v.v... tương ứng với các bài thuyết giảng như: ‘Này các Tỳ khưu, bất cứ ai... v.v... tuyên bố, tất cả các vị ấy đều tuyên bố về chính năm thân này hoặc một trong các thân ấy’ (Trung Bộ 3.26). Câu ‘sau khi thân hoại... v.v... chư thiên và nhân loại’ –

‘‘Accī yathā vātavegena khittā, (upasivāti bhagavā)Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;

Evaṃ munī nāmakāyā vimutto,Atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti. (su. ni. 1080;

cūḷani. 43);

‘Như ngọn lửa bị gió mạnh thổi tung, (Thế Tôn nói với Upasiva) Đi đến chỗ tắt, không thể được gọi tên; Cũng vậy, bậc ẩn sĩ được giải thoát khỏi danh thân, Đi đến chỗ tắt, không thể được gọi tên.’ (Kinh Tập 1080; Tiểu Xiển 43);

Ādikāhi desanāhi saṃsandatīti ayaṃ cātubyūho hāro.

tương ứng với các bài thuyết giảng như trên. Đây là phương pháp Tứ Dàn Trận.

Āvattahāravaṇṇanā

Giải Thích Về Phương Pháp Luân Chuyển

Āghātādīnaṃ akaraṇīyatāvacanena khantisoraccānuṭṭhānaṃ. Tattha khantiyā saddhāpaññāparāpakāradukkhasahagatānaṃ saṅgaho, soraccena sīlassa. Saddhādiggahaṇena ca saddhindriyādisakalabodhipakkhiyadhammā āvattanti. Sīlaggahaṇena avippaṭisārādayo sabbepi sīlānisaṃsadhammā āvattanti. Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena appamādavihāro, tena [Pg.198] sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ āvattati. Gambhīratādivisesayuttadhammaggahaṇena mahābodhipakittanaṃ. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi āsavakkhayañāṇaṃ, āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ mahābodhi, tena dasabalādayo sabbe buddhaguṇā āvattanti. Sassatādidiṭṭhiggahaṇena taṇhāvijjāya saṅgaho, tāhi anamataggasaṃsāravaṭṭaṃ āvattati. Vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanena bhagavato pariññāttayavisuddhi, tāya paññāpāramimukhena sabbapāramiyo āvattanti. ‘‘Ajānataṃ apassata’’nti avijjāggahaṇena ayonisomanasikārapariggaho, tena ca ayonisomanasikāramūlakā dhammā āvattanti. ‘‘Taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti taṇhāggahaṇena nava taṇhāmūlakā dhammā āvattanti, ‘‘tadapi phassapaccayā’’tiādi sassatādipaññāpanassa paccayādhīnavuttidassanaṃ, tena aniccatādilakkhaṇattayaṃ āvattati. Channaṃ phassāyatanānaṃ yathābhūtaṃ pajānanena vimuttisampadāniddeso, tena sattapi visuddhiyo āvattanti. ‘‘Ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyo’’ti taṇhāpahānaṃ, tena bhagavato sakalasaṃkilesappahānaṃ āvattatīti ayaṃ āvatto hāro.

Bằng lời nói về việc không nên làm các điều như phẫn nộ, đó là sự thực hành kham nhẫn và nhu hòa. Trong ấy, do kham nhẫn có sự bao gồm những người có tín, tuệ, và sự chịu đựng điều bất lợi và khổ đau từ người khác; do nhu hòa có sự bao gồm giới. Và do sự nắm bắt tín v.v... tất cả các pháp trợ Bồ-đề như tín quyền v.v... được quay trở lại. Do sự nắm bắt giới, tất cả các pháp là quả báu của giới như không hối hận v.v... được quay trở lại. Bằng lời nói về sự từ bỏ sát sanh v.v..., đó là sự an trú trong không dể duôi; do đó, toàn bộ phạm hạnh trong giáo pháp được quay trở lại. Do sự nắm bắt các pháp được liên kết với các đặc tính như thâm sâu v.v..., đó là sự tuyên thuyết về đại Bồ-đề. Vì trí tuệ về sự đoạn tận các lậu hoặc là nhân cần thiết của trí vô ngại, và trí vô ngại, tức là đại Bồ-đề, là nhân cần thiết của trí tuệ về sự đoạn tận các lậu hoặc. Do đó, tất cả các Phật đức như thập lực v.v... được quay trở lại. Do sự nắm bắt các tà kiến như thường kiến v.v..., có sự bao gồm ái và vô minh; do chúng, vòng luân hồi vô thỉ được quay trở lại. Do sự biết như thật về sự sanh khởi v.v... của các cảm thọ, có sự thanh tịnh về ba loại biến tri của Đức Thế Tôn; do đó, qua cửa ngõ của trí tuệ ba-la-mật, tất cả các ba-la-mật được quay trở lại. Do sự nắm bắt vô minh trong câu “đối với người không biết, không thấy,” có sự bao gồm của tác ý không như lý; và do đó, các pháp lấy tác ý không như lý làm gốc được quay trở lại. Do sự nắm bắt ái trong câu “những người đã đến với ái thì run rẩy, dao động,” chín pháp lấy ái làm gốc được quay trở lại. Câu “điều ấy cũng do duyên xúc” v.v... là sự chỉ ra sự diễn tiến tùy thuộc vào duyên của sự chế định thường kiến v.v...; do đó, ba tướng vô thường v.v... được quay trở lại. Do sự biết như thật về sáu xứ xúc, đó là sự chỉ dẫn về sự thành tựu giải thoát; do đó, bảy thanh tịnh được quay trở lại. Câu “thân của Như Lai đã cắt đứt dây dẫn đến hữu” có nghĩa là sự đoạn trừ ái; do đó, sự đoạn trừ tất cả phiền não của Đức Thế Tôn được quay trở lại. Đây là phương pháp quay trở lại.

Vibhattihāravaṇṇanā

Chú giải về Phương pháp Phân tích

Āghātānandādayo akusalā dhammā, tesaṃ ayonisomanasikārādi padaṭṭhānaṃ. Yehi pana dhammehi āghātānandādīnaṃ akaraṇaṃ appavatti, te abyāpādādayo kusalā dhammā, tesaṃ yonisomanasikārādi padaṭṭhānaṃ. Tesu āghātādayo kāmāvacarāva, abyāpādādayo catubhūmakā. Tathā pāṇātipātādīhi paṭivirati kusalā vā abyākatā vā, tassā hirottappādayo dhammā padaṭṭhānaṃ. Tattha kusalā siyā kāmāvacarā, siyā lokuttarā, abyākatā lokuttarāva. ‘‘Atthi bhikkhave aññeva dhammā gambhīrā’’ti vuttadhammā siyā kusalā, siyā abyākatā, tattha kusalānaṃ vuṭṭhānagāminivipassanā padaṭṭhānaṃ. Abyākatānaṃ maggadhammā, vipassanā, āvajjanā vā padaṭṭhānaṃ. Tesu kusalā lokuttarā, abyākatā siyā kāmāvacarā, siyā lokuttarā, sabbāpi diṭṭhiyo akusalāva kāmāvacarāva, tāsaṃ avisesena micchābhinivese ayonisomanasikāro padaṭṭhānaṃ. Visesato pana santatighanavinibbhogābhāvato ekattanayassa micchāgāho [Pg.199] atītajātianussaraṇatakkasahito sassatadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Hetuphalabhāvena sambandhabhāvassa aggahaṇato nānattanayassa micchāgāho tajjāsamannāhārasahito ucchedadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Evaṃ sesadiṭṭhīnampi yathāsambhavaṃ vattabbaṃ. ‘‘Vedanāna’’nti ettha vedanā siyā kusalā, siyā abyākatā, siyā kāmāvacarā, siyā rūpāvacarā, siyā arūpāvacarā, phasso tāsaṃ padaṭṭhānaṃ. Vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanaṃ maggañāṇaṃ, anupādāvimutti phalaṃ, tesaṃ ‘‘aññeva dhammā gambhīrā’’ti ettha vuttanayena dhammādivibhāgo netabbo. ‘‘Ajānataṃ apassata’’ntiādīsu avijjā taṇhā akusalā kāmāvacarā, tāsu avijjāya āsavā, ayonisomanasikāro eva vā padaṭṭhānaṃ. Taṇhāya saṃyojaniyesu dhammesu assādadassanaṃ padaṭṭhānaṃ. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti ettha phassassa vedanāya viya dhammādivibhāgo veditabbo. Iminā nayena phassāyatanādīnampi yathārahaṃ dhammādivibhāgo netabboti ayaṃ vibhattihāro.

Các pháp bất thiện là phẫn nộ, hoan hỷ, v.v...; nhân cần thiết của chúng là tác ý không như lý, v.v... Còn những pháp nào mà do chúng sự không làm, sự không diễn tiến của phẫn nộ, hoan hỷ, v.v... xảy ra, những pháp ấy là các pháp thiện như vô sân, v.v...; nhân cần thiết của chúng là tác ý như lý, v.v... Trong số ấy, phẫn nộ, v.v... chỉ thuộc Dục giới; vô sân, v.v... thuộc bốn địa. Tương tự, sự từ bỏ sát sanh, v.v... là thiện hoặc vô ký; nhân cần thiết của nó là các pháp như tàm, quý, v.v... Trong đó, pháp thiện có thể thuộc Dục giới, có thể là siêu thế; pháp vô ký chỉ là siêu thế. Các pháp được nói đến trong câu “Này các Tỳ khưu, có những pháp khác thâm sâu” có thể là thiện, có thể là vô ký. Trong đó, đối với các pháp thiện, minh sát dẫn đến xuất khởi là nhân cần thiết. Đối với các pháp vô ký, các pháp của đạo, minh sát, hoặc hướng tâm là nhân cần thiết. Trong số ấy, pháp thiện là siêu thế; pháp vô ký có thể thuộc Dục giới, có thể là siêu thế. Tất cả các tà kiến đều là bất thiện và chỉ thuộc Dục giới; nhân cần thiết của chúng, một cách không phân biệt, là tác ý không như lý trong sự chấp thủ sai lầm. Tuy nhiên, một cách đặc biệt, do không có sự phân chia cái đặc và liên tục, sự chấp thủ sai lầm về nhất nguyên luận cùng với sự suy luận và hồi tưởng về các kiếp quá khứ là nhân cần thiết của thường kiến. Do không nắm bắt được sự liên quan theo thể trạng nhân quả, sự chấp thủ sai lầm về đa nguyên luận cùng với sự chú ý đến những gì được tạo ra từ đó là nhân cần thiết của đoạn kiến. Tương tự, đối với các tà kiến còn lại cũng nên được nói đến tùy theo trường hợp. Trong câu “của các cảm thọ,” ở đây cảm thọ có thể là thiện, có thể là vô ký, có thể thuộc Dục giới, có thể thuộc Sắc giới, có thể thuộc Vô sắc giới; xúc là nhân cần thiết của chúng. Sự biết như thật về sự sanh khởi v.v... của các cảm thọ là đạo trí, sự giải thoát không chấp thủ là quả; sự phân chia về pháp v.v... của chúng nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đây trong câu “những pháp khác thâm sâu.” Trong các câu “đối với người không biết, không thấy” v.v..., vô minh và ái là bất thiện, thuộc Dục giới. Trong đó, đối với vô minh, các lậu hoặc, hoặc chính là tác ý không như lý là nhân cần thiết. Đối với ái, sự thấy vị ngọt trong các pháp thuộc kiết sử là nhân cần thiết. Trong câu “điều ấy cũng do duyên xúc,” ở đây sự phân chia về pháp v.v... của xúc nên được hiểu giống như của thọ. Theo phương pháp này, sự phân chia về pháp v.v... của các xứ xúc v.v... cũng nên được hiểu một cách thích hợp. Đây là phương pháp phân tích.

Parivattahāravaṇṇanā

Chú giải về Phương pháp Chuyển đổi

Āghātādīnaṃ akaraṇaṃ khantisoraccāni anubrūhetvā paṭisaṅkhānabhāvanābalasiddhiyā ubhayahitapaṭipattiṃ āvahati. Āghātādayo pana pavattiyamānā dubbaṇṇataṃ dukkhaseyyaṃ bhogahāniṃ akittiṃ parehi durupasaṅkamanatañca nipphādentā nirayādīsu mahādukkhaṃ āvahanti. Pāṇātipātādīhi paṭivirati avippaṭisārādikalyāṇaṃ paramparaṃ āvahati. Pāṇātipātādi pana vippaṭisārādiakalyāṇaṃ paramparaṃ, gambhīratādivisesayuttaṃ ñāṇaṃ vineyyānaṃ yathārahaṃ vijjābhiññādiguṇavisesaṃ āvahati sabbañeyyaṃ yathāsabhāvāvabodhato. Tathā gambhīratādivisesarahitaṃ pana ñāṇaṃ ñeyyesu sāvaraṇato yathāvuttaguṇavisesaṃ nāvahati. Sabbāpi cetā diṭṭhiyo yathārahaṃ sassatucchedabhāvato antadvayabhūtā sakkāyatīraṃ nātivattanti aniyyānikasabhāvattā. Niyyānikasabhāvattā pana sammādiṭṭhi saparikkhārā majjhimapaṭipadābhūtā atikkamma sakkāyatīraṃ pāraṃ āgacchati. Vedanānaṃ samudayādiyathābhūtavedanaṃ anupādāvimuttiṃ āvahati maggabhāvato. Vedanānaṃ samudayādiasampaṭivedho saṃsāracārakāvarodhaṃ āvahati saṅkhārānaṃ paccayabhāvato. Vedayitasabhāvapaṭicchādako sammoho tadabhinandanaṃ āvahati[Pg.200]. Yathābhūtāvabodho pana tattha nibbedaṃ virāgañca āvahati. Micchābhinivese ayonisomanasikārasahitā taṇhā anekavihitaṃ diṭṭhijālaṃ pasāreti. Yathāvuttataṇhāsamucchedo paṭhamamaggo taṃ diṭṭhijālaṃ saṅkoceti. Sassatavādādipaññāpanassa phasso paccayo hoti asati phasse tadabhāvato. Diṭṭhibandhanabandhānaṃ phassāyatanādīnaṃ anirodhena phassādianirodho saṃsāradukkhassa anivattiyeva, yāthāvato phassāyatanādipariññā sabbadiṭṭhidassanāni ativattati, phassāyatanādiapariññā taṃdiṭṭhigahanaṃ nātivattati, bhavanettisamucchedo āyatiṃ attabhāvassa anibbattiyā saṃvattati, asamucchinnāya bhavanettiyā anāgate bhavappabandho parivattatiyevāti ayaṃ parivatto hāro.

Việc không làm các điều như là phẫn nộ, bằng cách làm tăng trưởng sự kham nhẫn và nhu thuận, do sự thành tựu về năng lực của sự tu tập quán xét, sẽ mang lại sự thực hành lợi ích cho cả hai. Trái lại, các điều như là phẫn nộ khi được tiến hành, trong khi tạo ra dung sắc xấu, sự ngủ không an lạc, sự tổn thất tài sản, tiếng xấu, và sự khó gần gũi bởi người khác, sẽ mang lại sự đau khổ to lớn ở các nơi như là địa ngục. Sự từ bỏ các điều như là sát sanh sẽ mang lại một chuỗi các điều tốt đẹp như là không hối hận. Trái lại, các điều như là sát sanh (mang lại) một chuỗi các điều không tốt đẹp như là hối hận. Trí tuệ được hợp thành với các đặc tính như là sự thâm sâu, do sự giác ngộ tất cả các đối tượng nhận thức đúng theo tự tánh, sẽ mang lại các phẩm chất đặc biệt như là minh và thắng trí cho các chúng sanh cần được giáo hóa một cách tương xứng. Tương tự, trí tuệ không có các đặc tính như là sự thâm sâu, do bị che chướng đối với các đối tượng nhận thức, sẽ không mang lại các phẩm chất đặc biệt đã được nói đến. Tất cả các tà kiến này, một cách tương xứng, do là thường kiến và đoạn kiến nên trở thành hai cực đoan, do có tự tánh không đưa đến sự giải thoát nên không vượt qua được bờ bên này là thân kiến. Trái lại, chánh kiến cùng với các pháp phụ trợ, do có tự tánh đưa đến sự giải thoát, trở thành con đường trung đạo, sau khi vượt qua bờ bên này là thân kiến, sẽ đi đến bờ bên kia. Sự biết rõ các thọ đúng theo thực tại về sự sanh khởi v.v... do là đạo lộ nên mang lại sự giải thoát không còn chấp thủ. Sự không thấu hiểu các thọ về sự sanh khởi v.v... do là điều kiện cho các hành nên mang lại sự giam hãm trong vòng luân hồi. Sự si mê che đậy tự tánh của cảm thọ sẽ mang lại sự hoan hỷ trong đó. Trái lại, sự giác ngộ đúng theo thực tại sẽ mang lại sự nhàm chán và sự ly tham ở nơi đó. Ái dục đi kèm với sự tác ý không như lý trong sự cố chấp sai lầm sẽ giăng ra lưới tà kiến nhiều loại. Đạo lộ đầu tiên là sự đoạn trừ ái dục đã được nói đến sẽ thu gọn lại lưới tà kiến ấy. Xúc là điều kiện cho sự chế định các thuyết như là thường kiến, do không có xúc thì không có điều ấy. Đối với những người bị trói buộc bởi triền phược tà kiến, do sự không đoạn diệt các xứ của xúc v.v... nên sự không đoạn diệt của xúc v.v... chính là sự không chấm dứt khổ luân hồi. Sự liễu tri các xứ của xúc v.v... một cách chân chánh sẽ vượt qua tất cả các sự thấy biết của tà kiến. Sự không liễu tri các xứ của xúc v.v... sẽ không vượt qua được rừng rậm tà kiến ấy. Sự đoạn trừ ái dục dẫn đến tái sanh sẽ đưa đến sự không phát sanh của tự thể trong tương lai. Do ái dục dẫn đến tái sanh chưa được đoạn trừ, dòng tương tục của sự hiện hữu trong tương lai chắc chắn sẽ tiếp diễn. Đây là phương pháp Chuyển Tiếp.

Vevacanahāravaṇṇanā

Giải Thích về Phương Pháp Đồng Nghĩa

‘‘Mama mayhaṃ me’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Bhikkhave samaṇā tapassino’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Pare aññe paṭiviruddhā’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Avaṇṇaṃ akittiṃ ninda’’nti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Bhāseyyuṃ bhaṇeyyuṃ kareyyu’’nti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Dhammassa vinayassa satthusāsanassā’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Saṅghassa samūhassa gaṇassā’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Tatra tattha tesū’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Tumhehi vo bhavantehī’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Āghāto doso byāpādo’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Appaccayo domanassaṃ cetasikadukkha’’nti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Cetaso anabhiraddhi cittassa byāpatti manopadoso’’ti pariyāyavacanaṃ. ‘‘Na karaṇīyā na uppādetabbā na pavattetabbā’’ti pariyāyavacanaṃ. Iti iminā nayena sabbapadesu vevacanaṃ vattabbanti ayaṃ vevacano hāro.

‘Của tôi, của tôi, của tôi’ là các từ đồng nghĩa. ‘Này các Tỳ khưu, các sa-môn, các người tu khổ hạnh’ là các từ đồng nghĩa. ‘Những người khác, những người khác, những người đối nghịch’ là các từ đồng nghĩa. ‘Sự không tán dương, tiếng xấu, sự khiển trách’ là các từ đồng nghĩa. ‘Họ nên nói, họ nên nói, họ nên làm’ là các từ đồng nghĩa. ‘Của Giáo pháp, của Luật, của lời giáo huấn của Bậc Đạo Sư’ là các từ đồng nghĩa. ‘Của Tăng chúng, của tập thể, của đoàn thể’ là các từ đồng nghĩa. ‘Ở đó, ở đó, ở trong những điều ấy’ là các từ đồng nghĩa. ‘Bởi các ông, của các ông, bởi các ngài’ là các từ đồng nghĩa. ‘Sự phẫn nộ, sân hận, ác ý’ là các từ đồng nghĩa. ‘Sự không tin tưởng, ưu, khổ tâm’ là các từ đồng nghĩa. ‘Sự không hoan hỷ của tâm, sự tổn hại của tâm, sự ô nhiễm của ý’ là các từ đồng nghĩa. ‘Không nên được làm, không nên được phát sanh, không nên được tiến hành’ là các từ đồng nghĩa. Như vậy, theo phương pháp này, các từ đồng nghĩa được nói đến trong tất cả các đoạn văn. Đây là phương pháp Đồng Nghĩa.

Paññattihāravaṇṇanā

Giải Thích về Phương Pháp Chế Định

Āghāto vatthuvasena dasavidhena ekūnavīsatividhena vā paññatto. Appaccayo upavicāravasena chadhā paññatto. Ānandopītiādivasena navadhā paññatto. Pīti sāmaññato khuddikādivasena pañcadhā paññattā. Somanassaṃ upavicāravasena chadhā paññattaṃ. Sīlaṃ vārittacārittādivasena anekadhā paññattaṃ. Gambhīratādivisesayuttaṃ ñāṇaṃ cittuppādavasena catudhā, dvādasavidhena vā, visayabhedato anekadhā ca paññattaṃ. Diṭṭhisassatādivasena [Pg.201] dvāsaṭṭhiyā bhedehi, tadantogadhavibhāgena anekadhā ca paññattā. Vedanā chadhā aṭṭhasatadhā anekadhā ca paññattā. Tassā samudayo pañcadhā paññatto, tathā atthaṅgamo. Assādo duvidhena paññatto. Ādīnavo tividhena paññatto. Nissaraṇaṃ ekadhā catudhā ca paññattaṃ…pe… anupādāvimutti duvidhena paññattā.

Sự phẫn nộ, theo phương diện đối tượng, được chế định là mười loại hoặc mười chín loại. Sự không tin tưởng, theo phương diện thẩm sát, được chế định là sáu cách. Hoan hỷ, hỷ, v.v... được chế định là chín cách. Hỷ, một cách tổng quát, theo phương diện hỷ nhỏ nhiệm v.v..., được chế định là năm loại. Thọ hỷ, theo phương diện thẩm sát, được chế định là sáu cách. Giới, theo phương diện phòng phi chỉ ác và tác trì chỉ trì v.v..., được chế định là nhiều cách. Trí tuệ được hợp thành với các đặc tính như là sự thâm sâu, theo phương diện sự sanh khởi của tâm, được chế định là bốn cách, hoặc mười hai loại; và theo sự khác biệt của đối tượng, được chế định là nhiều cách. Tà kiến, theo phương diện thường kiến v.v..., được chế định là sáu mươi hai loại; và theo sự phân chia bao gồm trong đó, được chế định là nhiều cách. Thọ được chế định là sáu cách, một trăm tám cách, và nhiều cách. Sự sanh khởi của thọ được chế định là năm cách, sự đoạn diệt cũng vậy. Vị ngọt được chế định là hai loại. Sự nguy hại được chế định là ba loại. Sự xuất ly được chế định là một cách và bốn cách... v.v... sự giải thoát không còn chấp thủ được chế định là hai loại.

‘‘Ajānataṃ apassata’’nti vuttā avijjā visayabhedena catudhā aṭṭhadhā ca paññattā. ‘‘Taṇhāgatāna’’ntiādinā vuttā taṇhā chadhā aṭṭhasatadhā anekadhā ca paññattā. Phasso nissayavasena chadhā paññatto. Upādānaṃ catudhā paññattaṃ. Bhavo dvidhā anekadhā ca paññatto. Jāti vevacanavasena chadhā paññattā. Tathā jarā sattadhā paññattā. Maraṇaṃ aṭṭhadhā navadhā ca paññattaṃ. Soko pañcadhā paññatto. Paridevo chadhā paññatto. Dukkhaṃ catudhā paññattaṃ, tathā domanassaṃ. Upāyāso catudhā paññatto. ‘‘Samudayo hotī’’ti pabhavapaññatti, ‘‘yathābhūtaṃ pajānātī’’ti dukkhassa pariññāpaññatti, samudayassa pahānapaññatti, nirodhassa sacchikiriyāpaññatti, maggassa bhāvanāpaññatti.

Vô minh, được nói đến là ‘của người không biết, không thấy,’ theo sự khác biệt của đối tượng, được chế định là bốn cách và tám cách. Ái dục, được nói đến qua câu ‘của những người bị ái dục chi phối’ v.v..., được chế định là sáu cách, một trăm tám cách, và nhiều cách. Xúc, theo phương diện nơi nương tựa, được chế định là sáu cách. Thủ được chế định là bốn cách. Hữu được chế định là hai cách và nhiều cách. Sanh, theo phương diện từ đồng nghĩa, được chế định là sáu cách. Tương tự, già được chế định là bảy cách. Chết được chế định là tám cách và chín cách. Sầu được chế định là năm cách. Bi được chế định là sáu cách. Khổ được chế định là bốn cách, ưu cũng vậy. Não được chế định là bốn cách. ‘Có sự tập khởi’ là sự chế định về nguồn gốc. ‘Tuệ tri đúng theo thực tại’ là sự chế định về sự liễu tri khổ, sự chế định về sự đoạn tận tập, sự chế định về sự chứng ngộ diệt, sự chế định về sự tu tập đạo.

‘‘Antojālīkatā’’tiādi sabbadiṭṭhīnaṃ saṅgahapaññatti. ‘‘Ucchinnabhavanettiko’’tiādi duvidhena parinibbānapaññatti. Evaṃ āghātādīnaṃ akusalakusalādidhammānaṃ yathāpabhavapaññattiādivasena, tathā ‘‘āghāto’’ti byāpādassa vevacanapaññatti, ‘‘appaccayo’’ti domanassassa vevacanapaññattītiādinā nayena paññattibhedo vibhajitabboti ayaṃ paññattihāro.

“Bị lưới nội tại bao phủ” v.v... là chế định bao gồm tất cả các tà kiến. “Người đã cắt đứt dây dẫn đến hữu” v.v... là chế định về niết-bàn theo hai phương diện. Như vậy, đối với các pháp bất thiện, thiện, v.v... như là sự phẫn nộ, v.v..., theo cách chế định tùy theo sự phát sanh, v.v..., cũng vậy, theo phương pháp như “phẫn nộ” là chế định đồng nghĩa của sân, “bất mãn” là chế định đồng nghĩa của ưu, sự phân biệt về chế định cần được phân tích. Đây là phương pháp Chế Định.

Otaraṇahāravaṇṇanā

Luận giải về phương pháp Thâm Nhập.

Āghātaggahaṇena saṅkhārakkhandhasaṅgaho, tathā anabhiraddhigahaṇena. Appaccayaggahaṇena vedanākkhandhasaṅgahoti idaṃ khandhamukhena otaraṇaṃ. Tathā āghātādiggahaṇena dhammāyatanaṃ dhammadhātu dukkhasaccaṃ samudayasaccaṃ vā gahitanti idaṃ āyatanamukhena dhātumukhena saccamukhena ca otaraṇaṃ. Tathā āghātādīnaṃ sahajātā avijjā hetusahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hoti, asahajātā pana anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi paccayo hoti, anantarā upanissayavaseneva paccayo hoti[Pg.202]. Taṇhāupādānādīnaṃ, phassādīnampi tesaṃ sahajātānaṃ asahajātānañca yathārahaṃ paccayabhāvo vattabbo. Koci panettha adhipativasena, koci kammavasena, koci āhāravasena, koci indriyavasena, koci jhānavasena, koci maggavasenapi paccayo hotīti. Ayampi viseso veditabboti idaṃ paṭiccasamuppādamukhena otaraṇaṃ. Ānandādīnampi imināva nayena khandhādimukhena otaraṇaṃ vibhāvetabbaṃ.

Bằng việc nắm lấy sự phẫn nộ, có sự bao gồm hành uẩn; cũng vậy, bằng việc nắm lấy sự không hoan hỷ. Bằng việc nắm lấy sự bất mãn, có sự bao gồm thọ uẩn. Đây là sự thâm nhập theo khía cạnh uẩn. Tương tự, bằng việc nắm lấy sự phẫn nộ v.v..., pháp xứ, pháp giới, khổ đế, hoặc tập đế được nắm lấy. Đây là sự thâm nhập theo khía cạnh xứ, theo khía cạnh giới, và theo khía cạnh đế. Tương tự, vô minh đồng sanh với sự phẫn nộ v.v... là duyên bằng các duyên nhân, đồng sanh, tương hỗ, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, và bất ly. Còn (vô minh) không đồng sanh là duyên bằng các duyên vô gián, đẳng vô gián, vô gián y chỉ, vô hữu, ly, và thường cận. (Vô minh) kế tiếp là duyên chỉ do năng lực của y chỉ. Trạng thái làm duyên của ái, thủ, v.v..., và của xúc, v.v..., cả đồng sanh và không đồng sanh với chúng, cần được nói đến một cách thích hợp. Ở đây, một số là duyên do năng lực tăng thượng, một số do năng lực của nghiệp, một số do năng lực của vật thực, một số do năng lực của quyền, một số do năng lực của thiền, và một số cũng do năng lực của đạo. Sự khác biệt này cũng cần được biết. Đây là sự thâm nhập theo khía cạnh duyên khởi. Sự thâm nhập của sự hoan hỷ v.v... cũng cần được làm sáng tỏ theo phương pháp này, theo khía cạnh uẩn, v.v...

Tathā sīlaṃ pāṇātipātādīhi viraticetanā, abyāpādādicetasikadhammā ca, pāṇātipātādayo cetanāva, tesaṃ tadupakārakadhammānañca lajjādayādīnaṃ saṅkhārakkhandhadhammāyatanādisaṅgaho, purimanayeneva khandhādimukhena ca otaraṇaṃ vibhāvetabbaṃ. Esa nayo ñāṇadiṭṭhivedanāavijjātaṇhādiggahaṇesu. Nissaraṇaanupādāvimuttigahaṇesu asaṅkhatadhātuvasenapi dhātumukhena otaraṇaṃ vibhāvetabbaṃ. Tathā ‘‘vedanānaṃ…pe… anupādāvimutto’’ti etena bhagavato sīlādayo pañca dhammakkhandhā, satipaṭṭhānādayo ca bodhipakkhiyadhammā pakāsitā hontīti taṃ mukhenapi otaraṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Tadapi phassapaccayā’’ti diṭṭhipaññāpanassa paccayādhīnavuttitādīpanena aniccatāmukhena otaraṇaṃ, tathā evaṃdhammatāya paṭiccasamuppādamukhena otaraṇaṃ, aniccassa dukkhānattabhāvato appaṇihitamukhena suññatāmukhena ca otaraṇaṃ. Sesapadesupi eseva nayoti ayaṃ otaraṇo hāro.

Tương tự, giới là các tư kiêng cữ sát sanh v.v..., và các tâm sở pháp như vô sân v.v...; (hành vi) sát sanh v.v... chính là tư. Sự bao gồm trong hành uẩn, pháp xứ, v.v... của chúng và của các pháp hỗ trợ chúng như tàm, v.v..., và sự thâm nhập theo khía cạnh uẩn, v.v... cần được làm sáng tỏ theo phương pháp trước. Đây là phương pháp trong việc nắm lấy trí, kiến, thọ, vô minh, ái, v.v... Trong việc nắm lấy sự xuất ly, không chấp thủ, giải thoát, sự thâm nhập theo khía cạnh giới cũng cần được làm sáng tỏ do năng lực của giới vô vi. Tương tự, qua câu “đối với các cảm thọ... không chấp thủ, được giải thoát”, năm pháp uẩn của Đức Thế Tôn là giới v.v..., và các pháp trợ Bồ-đề như Tứ Niệm Xứ v.v... được tuyên thuyết, sự thâm nhập theo khía cạnh đó cũng cần được biết. Qua câu “điều ấy cũng do duyên xúc”, bằng việc chỉ ra sự vận hành phụ thuộc vào duyên của việc chế định tà kiến, có sự thâm nhập theo khía cạnh vô thường; cũng vậy, do bản chất như vậy, có sự thâm nhập theo khía cạnh duyên khởi; do cái vô thường có bản chất khổ và vô ngã, có sự thâm nhập theo khía cạnh vô nguyện và theo khía cạnh không. Trong các đoạn còn lại cũng theo phương pháp này. Đây là phương pháp Thâm Nhập.

Sodhanahāravaṇṇanā

Luận giải về phương pháp Thanh Lọc.

‘‘Mamaṃ vā…pe… bhāseyyu’’nti ārambho. ‘‘Dhammassa…pe… saṅghassa…pe… bhāseyyu’’nti padasuddhi, no ārambhasuddhi. ‘‘Tatra tumhehi…pe… karaṇīyā’’ti padasuddhi ceva ārambhasuddhi ca. Dutiyanayādīsupi eseva nayo. Tathā ‘‘appamattakaṃ kho paneta’’ntiādi ārambho. ‘‘Katama’’ntiādi pucchā. ‘‘Pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādi padasuddhi, no ārambhasuddhi, no ca pucchāsuddhi. ‘‘Idaṃ kho’’tiādi pucchāsuddhi ceva padasuddhi ca ārambhasuddhi ca.

“Họ có thể nói về ta... v.v...” là phần khởi đề. “Họ có thể nói về Pháp... v.v... về Tăng... v.v...” là phần thanh lọc câu, không phải thanh lọc khởi đề. “Ở đây, các ngươi cần phải... v.v...” vừa là thanh lọc câu, vừa là thanh lọc khởi đề. Trong phương pháp thứ hai v.v... cũng theo cách này. Tương tự, “Điều này thật nhỏ nhoi... v.v...” là phần khởi đề. “Cái nào? v.v...” là phần câu hỏi. “Từ bỏ sát sanh... v.v...” là phần thanh lọc câu, không phải thanh lọc khởi đề, cũng không phải thanh lọc câu hỏi. “Này, điều này... v.v...” vừa là thanh lọc câu hỏi, vừa là thanh lọc câu, vừa là thanh lọc khởi đề.

Tathā ‘‘atthi bhikkhave’’tiādi ārambho. ‘‘Katame ca te’’tiādi pucchā. ‘‘Santi bhikkhave’’tiādi ārambho. ‘‘Ki’’ntiādi ārambha pucchā. ‘‘Yathāsamāhite’’tiādi [Pg.203] padasuddhi, no ārambhasuddhi no ca pucchāsuddhi. ‘‘Ime kho te’’tiādi padasuddhi ceva pucchāsuddhi ca ārambhasuddhi ca. Iminā nayena sabbattha ārambhādayo veditabbāti. Ayaṃ sodhano hāro.

Tương tự, “Này các Tỳ khưu, có... v.v...” là phần khởi đề. “Và những cái ấy là gì? v.v...” là phần câu hỏi. “Này các Tỳ khưu, có những... v.v...” là phần khởi đề. “Cái gì? v.v...” là phần khởi đề câu hỏi. “Như trong định... v.v...” là phần thanh lọc câu, không phải thanh lọc khởi đề, cũng không phải thanh lọc câu hỏi. “Này, những cái ấy là... v.v...” vừa là thanh lọc câu, vừa là thanh lọc câu hỏi, vừa là thanh lọc khởi đề. Theo phương pháp này, ở khắp nơi, khởi đề v.v... cần được biết. Đây là phương pháp Thanh Lọc.

Adhiṭṭhānahāravaṇṇanā

Luận giải về phương pháp Quyết Định.

‘‘Avaṇṇa’’nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ taṃ, avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘mamaṃ vā dhammassa vā saṅghassa vā’’ti. Sukkapakkhepi eseva nayo.

“Sự chê bai” là sự quyết định một cách tổng quát, không phân biệt, (sau đó) là lời nói cụ thể “về ta, hoặc về Pháp, hoặc về Tăng”.

Tathā ‘‘sīla’’nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘pāṇātipātā paṭivirato’’tiādi.

Tương tự, “giới” là sự quyết định một cách tổng quát, không phân biệt điều đó, (sau đó) là lời nói cụ thể “kiêng cữ sát sanh” v.v...

‘‘Aññeva dhammā’’tiādi sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī’’tiādi.

“Các pháp khác” v.v... là sự quyết định một cách tổng quát, không phân biệt điều đó, (sau đó) là lời nói cụ thể “Này các Tỳ khưu, những điều đó Như Lai biết rõ” v.v...

Tathā ‘‘pubbantakappikā’’tiādi sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘sassatavādā’’tiādi. Iminā nayena sabbattha sāmaññaviseso niddhāretabboti ayaṃ adhiṭṭhāno hāro.

Tương tự, “những người suy lường về quá khứ” v.v... là sự quyết định một cách tổng quát, không phân biệt điều đó, (sau đó) là lời nói cụ thể “những người theo thường kiến” v.v... Theo phương pháp này, ở khắp nơi, sự tổng quát và cụ thể cần được xác định. Đây là phương pháp Quyết Định.

Parikkhārahāravaṇṇanā

Luận giải về phương pháp Tư Trợ.

Āghātādīnaṃ ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādīni (dha. sa. 1237; vibha. 909) ca ekūnavīsati āghātavatthūni hetu. Ānandādīnaṃ ārammaṇe abhisineho hetu. Sīlassa hiriottappaṃ appicchatādayo ca hetu. ‘‘Gambhīrā’’tiādinā vuttadhammassa sabbāpi pāramiyo hetu, visesena paññāpāramī. Diṭṭhīnaṃ asappurisūpassayo, asaddhammassavanaṃ, micchābhinivesena ayonisomanasikāro ca avisesena hetu, visesena pana sassatavādādīnaṃ atītajātianussaraṇādi hetu. Vedanānaṃ avijjātaṇhākammāni phasso ca hetu. Anupādāvimuttiyā ariyamaggo hetu. Paññāpanassa ayonisomanasikāro hetu. Taṇhāya saṃyojaniyesu assādānupassanā hetu. Phassassa chaḷāyatanāni, chaḷāyatanassa nāmarūpaṃ hetu. Bhavanettisamucchedassa visuddhibhāvanā hetūti ayaṃ parikkhāro hāro.

Đối với sân hận v.v..., mười chín căn sự của sân hận (āghātavatthūni) như là “người ấy đã làm điều bất lợi cho ta” v.v... (Dhs. 1237; Vibh. 909) là nhân. Đối với ngài Ānanda v.v..., sự quyến luyến sâu đậm nơi đối tượng là nhân. Đối với giới, tàm quý, thiểu dục v.v... là nhân. Đối với pháp được nói là “sâu xa” v.v..., tất cả các pháp ba-la-mật là nhân, đặc biệt là trí tuệ ba-la-mật. Đối với các tà kiến, nói chung, sự thân cận bậc phi chân nhân, sự không lắng nghe chánh pháp, và sự không như lý tác ý với sự chấp thủ sai lầm là nhân; còn nói riêng, đối với thường kiến v.v..., sự nhớ lại các tiền kiếp v.v... là nhân. Đối với các thọ, vô minh, ái, nghiệp, và xúc là nhân. Đối với sự giải thoát không còn chấp thủ, Thánh đạo là nhân. Đối với sự chế định, sự không như lý tác ý là nhân. Đối với ái, sự quán thấy vị ngọt trong các pháp trói buộc là nhân. Đối với xúc, sáu xứ là nhân; đối với sáu xứ, danh sắc là nhân. Đối với sự đoạn tận dây dẫn đến hữu, sự tu tập thanh tịnh là nhân. Đây là phương pháp khảo sát (parikkhāro hāro).

Samāropanahāravaṇṇanā

Luận giải về phương pháp áp đặt (Samāropanahāra).

Āghātādīnaṃ [Pg.204] akaraṇīyatāvacanena khantisampadā dassitā hoti. ‘‘Appamattakaṃ kho paneta’’ntiādinā soraccasampadā, ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā ñāṇasampadā, ‘‘aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā’’ti, ‘‘vedanānaṃ…pe… yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto’’ti etehi samādhisampadāya saddhiṃ vijjāvimuttivasībhāvasampadā dassitā hoti. Tattha khantisampadā paṭisaṅkhānabalasiddhito soraccasampadāya padaṭṭhānaṃ. Soraccasampadā pana atthato sīlameva, tathā pāṇātipātādīhi paṭivirativacanaṃ sīlassa pariyāyavibhāgadassanatthaṃ. Tattha sīlaṃ samādhissa padaṭṭhānaṃ, samādhi paññāya padaṭṭhānaṃ. Tesu sīlena vītikkamappahānaṃ duccaritasaṃkilesappahānañca sijjhati, samādhinā pariyuṭṭhānappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, taṇhāsaṃkilesappahānañca sijjhati. Paññāya diṭṭhisaṃkilesappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, anusayappahānañca sijjhatīti sīlādīhi tīhi dhammakkhandhehi samathavipassanābhāvanāpāripūrī, pahānattayasiddhi cāti ayaṃ samāropano hāro.

Qua lời nói về việc không nên làm đối với sân hận v.v..., sự thành tựu về kham nhẫn (khantisampadā) được chỉ ra. Qua câu “việc này chỉ là nhỏ nhặt” v.v..., sự thành tựu về nhu hòa (soraccasampadā) được chỉ ra. Qua câu “này các Tỳ khưu, có” v.v..., sự thành tựu về trí tuệ (ñāṇasampadā) được chỉ ra. Qua các câu “đối với người không chấp thủ, Niết-bàn được tự mình biết đến” và “sau khi biết rõ các cảm thọ... như chúng thật sự là, vị ấy được giải thoát không còn chấp thủ,” sự thành tựu về quyền làm chủ trong minh và giải thoát (vijjāvimuttivasībhāvasampadā) cùng với sự thành tựu về định (samādhisampadā) được chỉ ra. Trong đó, sự thành tựu về kham nhẫn, do được thành tựu bởi sức mạnh của sự thẩm sát (paṭisaṅkhānabala), là nhân gần (padaṭṭhāna) của sự thành tựu về nhu hòa. Còn sự thành tựu về nhu hòa, về mặt ý nghĩa, chính là giới (sīla); tương tự, lời nói về sự từ bỏ sát sanh v.v... là để chỉ ra các từ đồng nghĩa và các phân loại của giới. Trong đó, giới là nhân gần của định, định là nhân gần của tuệ. Trong các pháp ấy, nhờ giới mà sự đoạn trừ vi phạm (vītikkamappahāna) và sự đoạn trừ phiền não ác hạnh (duccaritasaṃkilesa) được thành tựu. Nhờ định mà sự đoạn trừ triền cái (pariyuṭṭhānappahāna), sự đoạn trừ bằng cách đè nén (vikkhambhanappahāna), và sự đoạn trừ phiền não tham ái (taṇhāsaṃkilesa) được thành tựu. Nhờ tuệ mà sự đoạn trừ phiền não tà kiến (diṭṭhisaṃkilesa), sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt (samucchedappahāna), và sự đoạn trừ tùy miên (anusayappahāna) được thành tựu. Như vậy, nhờ ba pháp uẩn là giới v.v..., sự viên mãn trong việc tu tập chỉ và quán (samathavipassanābhāvanā), và sự thành tựu ba loại đoạn trừ (pahānattaya) được thực hiện. Đây là phương pháp áp đặt (samāropano hāro).

Soḷasahāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Luận giải về mười sáu phương pháp đã hoàn tất.

Pañcavidhanayavaṇṇanā

Luận giải về năm loại phương pháp.

Nandiyāvaṭṭanayavaṇṇanā

Luận giải về phương pháp Nandiyāvaṭṭa (Xoáy Ốc Thuận).

Āghātādīnaṃ akaraṇavacanena taṇhāvijjāsaṅkoco dassito hoti. Sati hi attattaniyavatthūsu sinehe sammose ca ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādinā (dha. sa. 1237, vibha. 909) āghāto jāyatīti, tathā ‘‘pāṇātipātā paṭivirato’’tiādivacanehi, ‘‘paccattaññeva nibbuti viditā, anupādāvimutto, channaṃ phassāyatanānaṃ…pe… yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādīhi vacanehi ca taṇhāvijjānaṃ accantappahānaṃ dassitaṃ hoti. Tāsaṃ pana pubbantakappikādipadehi ‘‘ajānataṃ apassata’’ntiādipadehi ca sarūpato dassitānaṃ taṇhāvijjānaṃ rūpadhammā arūpadhammā ca adhiṭṭhānaṃ. Yathākkamaṃ samatho ca vipassanā ca paṭipakkho. Tesaṃ cetovimutti paññāvimutti ca phalaṃ. Tattha [Pg.205] taṇhā, taṇhāvijjā vā samudayasaccaṃ, tadadhiṭṭhānabhūtā rūpārūpadhammā dukkhasaccaṃ, tesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā samathavipassanā maggasaccanti evaṃ catusaccayojanā veditabbā. Taṇhāggahaṇena cettha māyāsāṭheyyamānātimānamadappamādapāpicchatāpāpamittatāahirikānottappādivasena sabbo akusalapakkho netabbo. Tathā avijjāggahaṇena viparītamanasikārakodhupanāhamakkhapalāsaissāmacchariyasārambhadovacassatā- bhavadiṭṭhivibhavadiṭṭhādivasena akusalapakkho netabbo. Vuttavipariyāyena amāyāasāṭheyyādiaviparītamanasikārādivasena, tathā samathapakkhiyānaṃ saddhindriyādīnaṃ, vipassanāpakkhiyānañca aniccasaññādīnaṃ vasena kusalapakkho netabboti. Ayaṃ nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmi.

Qua lời nói về việc không làm (những điều dẫn đến) sân hận v.v..., sự thu hẹp của ái và vô minh được chỉ ra. Vì khi có sự quyến luyến và si mê trong các sự vật thuộc về tự ngã và của tự ngã, sân hận khởi lên với ý nghĩ “người ấy đã làm điều bất lợi cho ta” v.v... (Dhs. 1237, Vibh. 909). Tương tự, qua các lời nói như “từ bỏ sát sanh,” “Niết-bàn được tự mình biết đến,” “giải thoát không còn chấp thủ,” “vị ấy liễu tri sáu xúc xứ... như chúng thật sự là” v.v..., sự đoạn trừ hoàn toàn ái và vô minh được chỉ ra. Đối với ái và vô minh ấy, được chỉ ra về tự tánh qua các thuật ngữ như “thường kiến về quá khứ” và “do không biết, không thấy,” các sắc pháp và danh pháp là nền tảng (adhiṭṭhāna). Theo thứ tự, chỉ (samatha) và quán (vipassanā) là pháp đối trị. Tâm giải thoát và tuệ giải thoát là quả của chúng. Trong đó, ái, hoặc ái và vô minh, là Tập đế. Các sắc pháp và danh pháp làm nền tảng cho chúng là Khổ đế. Sự không sanh khởi của chúng là Diệt đế. Chỉ và quán liễu tri sự diệt tận là Đạo đế. Như vậy, sự áp dụng Tứ Thánh Đế cần được hiểu. Ở đây, qua việc nắm bắt (thuật ngữ) ‘ái,’ toàn bộ phe bất thiện cần được hiểu, theo nghĩa là xảo trá, gian lận, mạn, quá mạn, say sưa, phóng dật, ác dục, bạn bè xấu, vô tàm, vô quý, v.v... Tương tự, qua việc nắm bắt (thuật ngữ) ‘vô minh,’ phe bất thiện cần được hiểu, theo nghĩa là tác ý sai lầm, phẫn, hận, phú, não, tật, xan, xiểm, khó dạy, hữu kiến, vô hữu kiến, v.v... Ngược lại với những gì đã nói, phe thiện cần được hiểu, theo nghĩa là không xảo trá, không gian lận, v.v..., và tác ý không sai lầm, v.v... Tương tự, cần được hiểu theo nghĩa của tín căn v.v... thuộc về phe chỉ, và vô thường tưởng v.v... thuộc về phe quán. Đây là nền tảng của phương pháp Nandiyāvaṭṭa.

Tipukkhalanayavaṇṇanā

Luận giải về phương pháp Tam Phẩm (Tipukkhala).

Āghātādīnaṃ akaraṇavacanena adosasiddhi, tathā pāṇātipātapharusavācāhi paṭivirativacanena. Ānandādīnaṃ akaraṇavacanena alobhasiddhi, tathā abrahmacariyato paṭivirativacanena. Adinnādānādīhi pana paṭivirativacanena ubhayasiddhi. ‘‘Tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī’’tiādinā amohasiddhi. Iti tīhi akusalamūlehi gahitehi tappaṭipakkhato, āghātādiakaraṇavacanena ca tīṇi kusalamūlāni siddhāniyeva honti. Tattha tīhi akusalamūlehi tividhaduccaritasaṃkilesamalavisamākusalasaññāvitakkāsaddhammādivasena sabbo akusalapakkho vitthāretabbo. Tathā tīhi kusalamūlehi tividhasucaritavodānasamakusalasaññāvitakkapaññāsaddhammasamādhi- vimokkhamukhavimokkhādivasena sabbo kusalapakkho vibhāvetabbo. Etthāpi ca saccayojanā veditabbā. Kathaṃ? Lobho sabbāni vā kusalākusalamūlāni samudayasaccaṃ, tehi pana nibbattā tesaṃ adhiṭṭhānagocarabhūtā upādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā nayena saccayojanā veditabbāti ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi.

Sự thành tựu của vô sân được nói đến qua việc không thực hành các điều như là sân hận, tương tự như vậy qua việc nói đến sự từ bỏ sát sanh và lời nói thô ác. Sự thành tựu của vô tham được nói đến qua việc không thực hành các điều như là hoan hỷ, tương tự như vậy qua việc nói đến sự từ bỏ phi phạm hạnh. Còn qua việc nói đến sự từ bỏ trộm cắp v.v... thì sự thành tựu của cả hai được xác lập. Qua câu “Này các Tỳ khưu, điều này Như Lai biết rõ” v.v... sự thành tựu của vô si được xác lập. Như vậy, khi ba bất thiện căn được đề cập, thì do đối lập với chúng và do lời nói về việc không thực hành sân hận v.v..., ba thiện căn cũng được xác lập. Ở đây, toàn bộ phần bất thiện cần được giải rộng ra theo cách của ba bất thiện căn, tức là ba loại ác hạnh, sự ô nhiễm, cấu uế, bất bình đẳng, các tưởng và tầm bất thiện, phi chánh pháp v.v... Tương tự, toàn bộ phần thiện cần được làm sáng tỏ theo cách của ba thiện căn, tức là ba loại thiện hạnh, sự trong sạch, bình đẳng, các tưởng và tầm thiện, trí tuệ, chánh pháp, định, các cửa giải thoát, giải thoát v.v... Và ở đây cũng cần phải hiểu sự áp dụng các Thánh đế. Như thế nào? Tham ái, hoặc tất cả các thiện căn và bất thiện căn, là Tập đế; còn các thủ uẩn được sinh ra từ chúng, là nền tảng và đối tượng của chúng, là Khổ đế. Theo phương pháp này, sự áp dụng các Thánh đế cần được hiểu. Đây là nền tảng của phương pháp ba giỏ.

Sīhavikkīḷitanayavavaṇṇanā

Giải Thích về Phương Pháp Sư Tử Hí

Āghātānandanādīnaṃ akaraṇavacanena satisiddhi. Satiyā hi sāvajjānavajje, tattha ca ādīnavānisaṃse sallakkhetvā sāvajjaṃ pahāya anavajjaṃ [Pg.206] samādāya vattatīti. Tathā micchājīvā paṭivirativacanena vīriyasiddhi. Vīriyena hi kāmabyāpādavihiṃsāvitakke vinodeti, vīriyasādhanañca ājīvapārisuddhisīlanti. Pāṇātipātādīhi paṭivirativacanena satisiddhi. Satiyā hi sāvajjānavajje, tattha ca ādīnavānisaṃse sallakkhetvā sāvajjaṃ pahāya anavajjaṃ samādāya vattati. Tathā hi sā ‘‘visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā’’ti ca vuccati. ‘‘Tayidaṃ bhikkhave tathāgato pajānātī’’tiādinā samādhipaññāsiddhi. Paññāya hi yathābhūtāvabodho, samāhito ca yathābhūtaṃ pajānātīti. Tathā ‘‘nicco dhuvo’’tiādinā anicce ‘‘nicca’’nti vipallāso, ‘‘arogo paraṃ maraṇā, ekantasukhī attā diṭṭhadhammanibbānappatto’’ti ca evamādīhi asukhe ‘‘sukha’’nti vipallāso, ‘‘pañcahi kāmaguṇehi samappito’’tiādinā asubhe ‘‘subha’’nti vipallāso, sabbeheva ca diṭṭhidīpakapadehi anattani ‘‘attā’’ti vipallāsoti evamettha cattāro vipallāsā siddhā honti, tesaṃ paṭipakkhato cattāri satipaṭṭhānāni siddhāneva honti. Tattha catūhi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā.

Sự thành tựu của niệm được nói đến qua việc không thực hành các điều như là sân hận và hoan hỷ. Vì rằng, nhờ có niệm, người ta phân biệt được điều có lỗi và không có lỗi, và ở đó, sau khi nhận thấy sự nguy hiểm và lợi ích, người ta từ bỏ điều có lỗi và thực hành điều không có lỗi. Tương tự, sự thành tựu của tinh tấn được nói đến qua việc từ bỏ tà mạng. Vì rằng, nhờ có tinh tấn, người ta loại bỏ các tầm về dục, sân, và hại; và giới thanh tịnh mạng là phương tiện cho tinh tấn. Qua việc nói đến sự từ bỏ sát sanh v.v..., sự thành tựu của niệm được xác lập. Vì rằng, nhờ có niệm, người ta phân biệt được điều có lỗi và không có lỗi, và ở đó, sau khi nhận thấy sự nguy hiểm và lợi ích, người ta từ bỏ điều có lỗi và thực hành điều không có lỗi. Do đó, niệm được gọi là “có sự hướng đến đối tượng là hiện trạng.” Qua câu “Này các Tỳ khưu, điều này Như Lai biết rõ” v.v... sự thành tựu của định và tuệ được xác lập. Vì rằng, nhờ có tuệ mà có sự liễu tri đúng như thật, và người có định thì biết rõ đúng như thật. Tương tự, qua câu “thường còn, bền vững” v.v..., có sự điên đảo tưởng “thường” trong cái vô thường; qua các câu như “vô bệnh sau khi chết, tự ngã hoàn toàn an lạc, đã chứng đắc Niết bàn trong hiện tại” v.v..., có sự điên đảo tưởng “lạc” trong cái khổ; qua câu “được trang bị đầy đủ năm dục công đức” v.v..., có sự điên đảo tưởng “tịnh” trong cái bất tịnh; và qua tất cả các từ ngữ chỉ về tà kiến, có sự điên đảo tưởng “ngã” trong cái vô ngã. Như vậy, ở đây bốn điên đảo tưởng được xác lập, và do đối lập với chúng, bốn niệm xứ cũng được xác lập. Ở đó, bốn hạng người cần được chỉ ra bằng bốn căn.

Kathaṃ? Duvidho hi taṇhācarito mudindriyo ca tikkhindriyo cāti, tathā diṭṭhicarito. Tesu paṭhamo asubhe ‘‘subha’’nti vipallattadiṭṭhi satibalena yathābhūtaṃ kāyasabhāvaṃ sallakkhetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Dutiyo asukhe ‘‘sukha’’nti vipallattadiṭṭhi ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) vuttena vīriyasaṃvarasaṅkhātena vīriyabalena taṃ vipallāsaṃ vidhamati. Tatiyo anicce ‘‘nicca’’nti ayāthāvagāhī samathabalena samāhitabhāvato saṅkhārānaṃ khaṇikabhāvaṃ yathābhūtaṃ paṭivijjhati. Catuttho santatisamūhakiccārammaṇaghanavicittattā phassādidhammapuñjamatte anattani ‘‘attā’’ti micchābhinivesī catukoṭikasuññatāmanasikārena taṃ micchābhinivesaṃ viddhaṃseti. Catūhi cettha vipallāsehi caturāsavoghayogakāyaganthaagatitaṇhuppādupādānasattaviññāṇaṭṭhitiapariññādivasena sabbo akusalapakkho netabbo. Tathā catūhi satipaṭṭhānehi catubbidhajhānavihārādhiṭṭhānasukhabhāgiyadhammaappamaññāsammappadhānaiddhipādādivasena sabbo vodānapakkho netabboti ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi. Idhāpi subhasaññāsukhasaññāhi, catūhipi vā vipallāsehi samudayasaccaṃ[Pg.207], tesaṃ adhiṭṭhānārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā.

Như thế nào? Người có tánh tham ái có hai loại: người có căn độn và người có căn lanh lợi; tương tự, người có tánh tà kiến cũng vậy. Trong số đó, người thứ nhất, với tà kiến điên đảo xem “tịnh” trong cái bất tịnh, nhờ vào sức mạnh của niệm, sau khi nhận rõ bản chất thực sự của thân, sẽ bước vào chánh đạo. Người thứ hai, với tà kiến điên đảo xem “lạc” trong cái khổ, nhờ vào sức mạnh của tinh tấn, được gọi là sự phòng hộ bằng tinh tấn như đã nói trong câu “không dung chứa một tầm về dục đã khởi lên” v.v..., sẽ phá tan sự điên đảo ấy. Người thứ ba, người không hiểu đúng sự thật, xem “thường” trong cái vô thường, nhờ vào sức mạnh của chỉ, do trạng thái định tĩnh, sẽ thấu triệt đúng như thật bản chất sát-na của các pháp hữu vi. Người thứ tư, người chấp thủ sai lầm rằng có “ngã” trong cái vô ngã – vốn chỉ là một tập hợp các pháp như xúc v.v..., do tính liên tục, tính khối, chức năng, đối tượng, tính đặc, và tính đa dạng của chúng – sẽ phá hủy sự chấp thủ sai lầm ấy bằng cách tác ý về tánh không bốn phương diện. Ở đây, toàn bộ phần bất thiện cần được dẫn giải theo cách của bốn điên đảo tưởng, tức là bốn lậu hoặc, bốn bộc lưu, bốn triền, bốn thân phược, bốn ác thú, sự sanh khởi của ái, thủ, bảy thức trú, sự không liễu tri v.v... Tương tự, toàn bộ phần thanh tịnh cần được dẫn giải theo cách của bốn niệm xứ, tức là bốn loại thiền, trú, quyết định, các pháp thuộc phần an lạc, bốn vô lượng tâm, bốn chánh cần, bốn thần túc v.v... Đây là nền tảng của phương pháp sư tử hí. Ở đây cũng vậy, sự áp dụng các Thánh đế cần được hiểu như sau: do tưởng về tịnh và tưởng về lạc, hoặc do cả bốn điên đảo tưởng, là Tập đế; còn năm thủ uẩn, là nền tảng và đối tượng của chúng, là Khổ đế.

Disālocanaaṅkusanayadvayavaṇṇanā

Giải Thích về Cặp Phương Pháp Quán Sát Phương Hướng và Móc Câu

Iti tiṇṇaṃ atthanayānaṃ siddhiyā vohāranayadvayampi siddhameva hoti. Tathā hi atthanayadisābhūtadhammānaṃ samālocanaṃ disālocanaṃ, tesaṃ samānayanaṃ aṅkusoti niyuttā pañca nayā.

Như vậy, với sự thành tựu của ba phương pháp về ý nghĩa, cặp phương pháp về quy ước cũng được thành tựu. Vì rằng, sự quán sát kỹ lưỡng các pháp vốn là phương hướng của các phương pháp về ý nghĩa được gọi là Quán Sát Phương Hướng; việc tập hợp chúng lại được gọi là Móc Câu. Như vậy là năm phương pháp đã được áp dụng.

Pañcavidhanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Giải Thích về Năm Loại Phương Pháp đã hoàn tất.

Sāsanapaṭṭhānavaṇṇanā

Giải Thích về Nền Tảng của Giáo Pháp

Idaṃ suttaṃ soḷasavidhe suttantapaṭṭhāne saṃkilesavāsanāsekkhabhāgiyaṃ, saṃkilesanibbedhāsekkhabhāgiyameva vā. Aṭṭhavīsatividhe pana suttantapaṭṭhāne lokiyalokuttaraṃ sattadhammādhiṭṭhānaṃ ñāṇañeyyadassanabhāvanaṃ sakavacanaparavacanaṃ vissajjanīyāvissajjanīyaṃ kusalākusalaṃ anuññātapaṭikkhittañcāti veditabbaṃ.

Trong mười sáu loại nền tảng kinh, kinh này thuộc về phần hữu học liên quan đến phiền não và tập khí, hoặc thuộc về phần hữu học liên quan đến phiền não và sự thông suốt. Còn trong hai mươi tám loại nền tảng kinh, cần phải hiểu rằng kinh này thuộc về các loại: thế gian và siêu thế, nền tảng của bảy pháp, trí và đối tượng của trí, kiến và tu, lời của mình và lời của người khác, điều cần trả lời và không cần trả lời, thiện và bất thiện, và điều được cho phép và bị cấm.

Pakaraṇanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Giải Thích về Phương Pháp Luận Giải đã hoàn tất.

Brahmajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Giải Thích Kinh Phạm Võng đã hoàn tất.

2. Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā

2. Giải Thích Kinh Sa Môn Quả

Rājāmaccakathāvaṇṇanā

Giải Thích về Cuộc Đàm Luận của Vua và các Quan Đại Thần

150. Rājagaheti [Pg.208] ettha duggajanapadaṭṭhānavisesasampadādiyogato padhānabhāvena rājūhi gahitanti rājagahanti āha ‘‘mandhātu…pe… vuccatī’’ti. Tattha mahāgovindena mahāsattena pariggahitaṃ reṇuādīhi rājūhi pariggahitameva hotīti mahāgovindaggahaṇaṃ. Mahāgovindoti mahānubhāvo eko purātano rājāti keci. Pariggahitattāti rājadhānībhāvena pariggahitattā. Pakāreti nagaramāpanena raññā kāritasabbagehattā rājagahaṃ, gijjhakūṭādīhi parikkhittattā pabbatarājehi parikkhittagehasadisantipi rājagahaṃ, sampannabhavanatāya rājamānaṃ gehanti pi rājagahaṃ, saṃvihitārakkhatāya anatthāvahabhāvena upagatānaṃ paṭirājūnaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ, rājūhi disvā sammā patiṭṭhāpitattā tesaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ, ārāmarāmaṇeyyakādīhi rājate, nivāsasukhatādinā sattehi mamattavasena gayhati, pariggayhatīti vā rājagahanti edise pakāre so padeso ṭhānavisesabhāvena uḷārasattaparibhogoti āha ‘‘taṃ paneta’’ntiādi. Tesanti yakkhānaṃ. Vasanavananti āpānabhūmibhūtaṃ upavanaṃ.

150. Ở đây, về từ Rājagahe, do sự liên quan đến sự thành tựu đặc biệt về địa điểm ở xứ sở khó đến v.v... nên đã được các vị vua chiếm giữ một cách chủ yếu, vì thế là Rājagaha. Ngài đã nói rằng: “Mandhātu... được gọi là.” Trong ấy, (nơi) được Mahāgovinda, là bậc đại chúng sanh, cai quản cũng chính là (nơi) được các vị vua Reṇu v.v... cai quản, vì thế có sự đề cập đến Mahāgovinda. Vài vị nói rằng: ‘Mahāgovinda là một vị vua thời xưa có đại oai lực.’ Do đã được cai quản, nghĩa là do đã được cai quản với tư cách là kinh đô. Bằng nhiều cách: Do là nơi có tất cả nhà cửa được vị vua cho xây cất bằng việc kiến tạo thành phố nên là Rājagaha. Do được bao bọc bởi (các ngọn núi) Gijjhakūṭa v.v... nên cũng là Rājagaha, tương tự ngôi nhà được bao bọc bởi các vua núi. Do sự thành tựu về dinh thự nên cũng là Rājagaha, (có nghĩa là) ngôi nhà huy hoàng. Do sự phòng hộ được sắp đặt nên cũng là Rājagaha, (có nghĩa là) nơi giam giữ, là nơi trú ngụ của các vị vua đối nghịch đã đến với ý định gây ra điều bất lợi. Do được các vị vua sau khi xem xét đã thiết lập một cách đúng đắn nên cũng là Rājagaha, (có nghĩa là) nơi giam giữ, là nơi trú ngụ của các vị ấy. Là Rājagaha (vì) huy hoàng bởi sự khả ái của các ngôi tự viện v.v... hoặc được các chúng sanh nắm giữ, cai quản bằng sự chấp thủ do sự an lạc trong việc cư ngụ v.v... Bằng những cách như thế, ngài đã nói: “Và nơi này...” v.v... (với ý rằng) khu vực ấy là vật thọ dụng của các bậc chúng sanh cao quý với tư cách là địa điểm đặc biệt. Tesaṃ là của các vị dạ-xoa. Vasanavanaṃ là khu rừng nhỏ, là nơi uống rượu.

Avisesenāti ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati’’ (ma. ni. 1.69; 3.75; vibha. 508), ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123; pārā. 11) ‘‘mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati’’, (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77, 459, 509; 2.309, 315, 451, 471; 3.230; vibha. 642) ‘‘sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ samāpajjitvā viharatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.459) viya saddantarasannidhānasiddhena visesaparāmasanena vinā. Iriyāya kāyikakiriyāya pavattanūpāyabhāvato pathoti iriyāpatho. Ṭhānādīnañhi gatinivatti ādiavatthāhi vinā na kañci kāyikakiriyaṃ pavattetuṃ sakkā. Viharati pavattati etena, viharaṇañcāti vihāro, dibbabhāvāvaho vihāro dibbavihāro, mahaggatajjhānāni. Nettiyaṃ pana ‘‘catasso āruppasamāpattiyo āneñjā vihārā’’ti vuttaṃ[Pg.209]. Taṃ tāsaṃ mettājhānādīnaṃ brahmavihāratā viya bhāvanāvisesabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Aṭṭhakathāsu pana dibbabhāvāvahasāmaññato tāpi ‘‘dibbavihārā’’ tveva vuttā. Hitūpasaṃhārādivasena pavattiyā brahmabhūtā seṭṭhabhūtā vihārāti brahmavihārā, mettājhānādikā. Anaññasādhāraṇattā ariyānaṃ vihārāti ariyavihārā, catassopi phalasamāpattiyo. Samaṅgīparidīpananti samaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Iriyāpathasamāyogaparidīpanaṃ itaravihārasamāyogaparidīpanassa visesavacanassa abhāvato, iriyāpathasamāyogaparidīpanassa ca atthasiddhattā. Viharatīti ettha vi-saddo vicchedatthajotano, haratīti neti, pavattetīti attho. Tattha kassa kena vicchindanaṃ, kathaṃ kassa pavattananti antolīnaṃ codanaṃ sandhāyāha ‘‘so hī’’tiādi.

Không có sự phân biệt, nghĩa là không có sự xem xét đặc biệt được thành tựu do sự gần gũi của từ ngữ khác, giống như trong các (trường hợp) sau đây: “vị ấy sống được thu thúc trong sự thu thúc của giới bổn Pātimokkha,” “vị ấy sống chứng đạt và an trú thiền thứ nhất,” “vị ấy sống biến mãn một phương với tâm câu hữu với từ,” “vị ấy sống chứng đạt và an trú vô tướng tâm định do không tác ý đến tất cả các tướng.” Do là phương tiện diễn tiến của oai nghi, của hành động thuộc thân, nên con đường là oai nghi. Thật vậy, không có các trạng thái đứng, ngừng đi lại v.v... thì không thể làm cho hành động nào thuộc thân được diễn tiến. Trú, diễn tiến bằng cái ấy, và sự trú ngụ là trú xứ. Sự trú ngụ mang lại trạng thái chư thiên là thiên trú, (đó là) các đại hành thiền. Tuy nhiên, trong bộ Netti đã được nói rằng: “Bốn chứng đắc Vô Sắc là các bất động trú.” Điều ấy được nói liên quan đến trạng thái đặc biệt của sự tu tiến, giống như trạng thái phạm trú của các thiền từ v.v... Tuy nhiên, trong các bộ Chú Giải, do sự tương đồng trong việc mang lại trạng thái chư thiên nên các pháp ấy cũng được gọi là “thiên trú.” Do sự diễn tiến bằng cách mang lại điều lợi ích v.v... nên các sự trú ngụ đã trở thành cao thượng, đã trở thành ưu tú là phạm trú, (đó là) các thiền từ v.v... Do không chung với các (phàm nhân) khác nên các sự trú ngụ của các bậc Thánh là thánh trú, (đó là) cả bốn Thánh quả Định. Samaṅgīparidīpanaṃ là sự làm sáng tỏ trạng thái thành tựu. Sự làm sáng tỏ sự tương quan của oai nghi, do không có lời nói đặc biệt làm sáng tỏ sự tương quan của các trú xứ khác, và do sự làm sáng tỏ sự tương quan của oai nghi đã được thành tựu về ý nghĩa. Ở đây, trong từ ‘viharati,’ tiếp đầu ngữ ‘vi-’ làm sáng tỏ ý nghĩa về sự tách rời; ‘harati’ có nghĩa là dẫn dắt, làm cho diễn tiến. Trong đó, liên quan đến câu chất vấn ngấm ngầm rằng: “Sự tách rời của cái gì, bởi cái gì? Sự diễn tiến của cái gì, như thế nào?” ngài đã nói: “Bởi vì vị ấy...” v.v...

Gocaragāmadassanatthaṃ ‘‘rājagahe’’ti vatvā buddhānaṃ anurūpanivāsanaṭṭhānadassanatthaṃ ‘‘ambavane’’ti vuttanti āha ‘‘idamassā’’tiādi. Etanti etaṃ ‘‘rājagahe’’ti bhummavacanaṃ samīpatthe ‘‘gaṅgāya gāvo caranti, kūpe gaggakula’’nti ca yathā. Kumārena bhatoti kumārabhato, so eva komārabhacco yathā bhisaggameva bhesajjaṃ. Dosābhisannanti vātapittādivasena ussannadosaṃ. Virecetvāti dosapakopato vivecetvā.

Sau khi nói “ở Rājagaha” nhằm mục đích chỉ ra ngôi làng vật thực, (rồi) nói “ở Ambavana” nhằm mục đích chỉ ra nơi cư ngụ thích hợp của các đức Phật, ngài đã nói: “Đây là của vị ấy...” v.v... Etaṃ là vị trí cách “ở Rājagaha” này có ý nghĩa ở gần, giống như (các câu): “Các con bò đi ăn ở sông Gaṅgā” và “gia tộc Gagga ở cái giếng.” Kumārabhato là được nuôi dưỡng bởi hoàng tử. Vị ấy chính là Komārabhacca, giống như thuốc chữa bệnh chính là y thuật. Dosābhisannaṃ là chứng bệnh nổi trội do gió, mật v.v... Virecetvā là sau khi tách rời khỏi sự kích động của chứng bệnh.

Aḍḍhateḷasahīti aḍḍhena terasahi aḍḍhaterasahi bhikkhusatehi. Tāni pana paññāsāya ūnāni terasabhikkhusatāni hontīti āha ‘‘aḍḍhasatenā’’tiādi.

Aḍḍhateḷasahīti là với một ngàn hai trăm năm mươi vị tỳ khưu, với mười hai rưỡi trăm vị tỳ khưu. Và các vị ấy là một ngàn ba trăm vị tỳ khưu thiếu đi năm mươi, ngài đã nói: “với năm mươi...” v.v...

Rājatīti dibbati, sobhatīti attho. Rañjetīti rameti. Raññoti pitu bimbisārarañño. Sāsanaṭṭhena hiṃsanaṭṭhena sattu.

Rājati là vui chơi, có nghĩa là tỏa sáng. Rañjeti là làm cho thích thú. Rañño là của vua cha Bimbisāra. Sattu (kẻ thù) có ý nghĩa là cai trị, có ý nghĩa là làm hại.

Bhāriyeti garuke aññesaṃ asakkuṇeyye vā. Suvaṇṇasatthakenāti suvaṇṇamayena satthakena. Ayomayañhi rañño sarīraṃ upanetuṃ ayuttanti vadati. Suvaṇṇasatthakenāti vā suvaṇṇaparikkhatena satthakena bāhuṃ phālāpetvāti sirāvedhavasena bāhuṃ phalāpetvā udakena sambhinditvā pāyesi kevalassa lohitassa gabbhinitthiyā dujjīrabhāvato. Dhurāti dhurabhūtā, gaṇassa, dhorayhāti attho. Dhuraṃ nīharāmīti gaṇadhuraṃ gaṇabandhiyaṃ nibbattemi. ‘‘Pubbe kho’’tiādi khandhakapāḷi eva.

Bhāriye là nặng nề, hoặc (việc) mà những người khác không thể làm được. Suvaṇṇasatthakena là bằng con dao nhỏ bằng vàng. Vị ấy nói rằng: “Thật vậy, không thích hợp để mang (dao) bằng sắt đến thân thể của đức vua.” Hoặc suvaṇṇasatthakena là bằng con dao nhỏ được trang trí bằng vàng. Bāhuṃ phālāpetvā là sau khi cho rạch cánh tay bằng cách chích tĩnh mạch, đã trộn với nước rồi cho uống, do máu đơn thuần thì người phụ nữ mang thai khó tiêu hóa. Dhurā là đã trở thành người gánh vác, của giáo đoàn, có nghĩa là người có khả năng gánh vác. Dhuraṃ nīharāmi là ta tạo ra gánh nặng của giáo đoàn, sự ràng buộc của giáo đoàn. “Thuở xưa...” v.v... chính là Pāli của chương.

Potthaniyanti [Pg.210] churikaṃ, yaṃ ‘‘nakhara’’ntipi [pothanikanti churikaṃ, yaṃ kharantipi (sārattha. ṭī. 3.339) pothanikanti churikaṃ, kharantipi (vi. vi. ṭī. 2.cūḷavaggavaṇṇanā 339)] vuccati. Divā divassāti divassapi divā, majjhanhikavelāyanti attho.

Potthaniyaṃ là con dao găm, cũng được gọi là “nakhara.” Divā divassa là ban ngày của ban ngày, có nghĩa là vào lúc giữa trưa.

Tassā sarīraṃ lehitvā yāpeti attūpakkamena maraṇaṃ na yuttanti. Na hi ariyasāvakā attānaṃ vinipātentīti. Maggaphalasukhenāti maggaphalasukhāvahena sotāpattimaggaphalasukhūpasañhitena caṅkamena yāpeti. Cetiyaṅgaṇeti gandhapupphādīhi pūjanaṭṭhānabhūte cetiyaṅgaṇe. Nisajjanatthāyāti bhikkhusaṅghanisīdanatthāya. Cātumahārājikadevaloke…pe… yakkho hutvā nibbatti tattha bahulaṃ nibbattapubbatāya ciraparicitanikantivasena.

(Vị ấy) liếm thân thể của nàng và duy trì mạng sống, (nghĩ rằng): “Cái chết do tự mình cố gắng là không thích hợp.” Vì rằng các vị Thánh đệ tử không tự hủy hoại mình. (Cụm từ) ‘với sự an lạc của Đạo và Quả’ có nghĩa là: vị ấy duy trì mạng sống bằng việc kinh hành, là việc mang lại sự an lạc của Đạo và Quả, và tương ứng với sự an lạc của Đạo và Quả Tu-đà-hoàn. (Cụm từ) ‘tại sân bảo tháp’ có nghĩa là tại sân bảo tháp, là nơi cúng dường hương hoa v.v... (Cụm từ) ‘với mục đích để ngồi’ có nghĩa là với mục đích để Tăng chúng ngồi. (Vị ấy) đã sanh làm dạ-xoa ... tại cõi trời Tứ Đại Thiên Vương, do đã từng sanh nhiều lần ở nơi ấy, do sự ưa thích đã quen thuộc từ lâu.

Khobhetvāti puttasinehassa balavabhāvato, sahajātapītivegassa ca savipphāratāya taṃsamuṭṭhānarūpadhammehi pharaṇavasena sakalasarīraṃ āloḷetvā. Tenāha ‘‘aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsī’’ti. Pituguṇanti pitu attani sinehaguṇaṃ. Muñcāpetvāti ettha iti-saddo pakārattho, tena ‘‘abhimārakapurisapesanādippakārenā’’ti vutte eva pakāre paccāmasati. Vitthārakathānayoti ajātasattupasādanādivasena vitthārato vattabbāya kathāya nayamattaṃ. Kasmā panettha vitthāranayā kathā na vuttāti āha ‘‘āgatattā pana sabbaṃ na vutta’’nti.

(Cụm từ) ‘làm cho dao động’ có nghĩa là: do tình thương con có mãnh lực, và do sự lan tỏa của xung lực của hỷ đồng sanh, (vị ấy) đã làm xáo động toàn thân bằng cách thẩm thấu với các sắc pháp sanh từ đó. Do đó, ngài đã nói: “đã đứng lại, tác động đến tủy xương.” (Cụm từ) ‘đức hạnh của người cha’ có nghĩa là đức hạnh về lòng thương yêu của người cha đối với mình. Ở đây, trong (cụm từ) ‘làm cho được giải thoát’, từ ‘iti’ (như vậy) có nghĩa là phương cách. Do đó, khi nói “bằng phương cách phái người đi giết v.v...”, (từ iti) đề cập đến chính phương cách ấy. (Cụm từ) ‘phương pháp của câu chuyện chi tiết’ có nghĩa là chỉ là phương pháp của câu chuyện nên được nói một cách chi tiết theo cách làm cho vua Ajātasattu có đức tin v.v... Tại sao ở đây câu chuyện theo phương pháp chi tiết lại không được nói đến? (Ngài) nói: “Tuy nhiên, vì đã được đề cập đến, nên tất cả đã không được nói ra.”

Kosalaraññoti mahākosalarañño. Paṇḍitādhivacananti paṇḍitavevacanaṃ. Vidantīti jānanti. Vedena ñāṇena karaṇabhūtena īhati pavattatīti vedehi.

(Cụm từ) ‘của vua nước Kosala’ có nghĩa là của vua Mahākosala. (Cụm từ) ‘là tên gọi của bậc hiền trí’ có nghĩa là từ đồng nghĩa với bậc hiền trí. (Cụm từ) ‘họ biết’ có nghĩa là họ nhận biết. (Vị ấy) nỗ lực, hành động với trí tuệ, với sự hiểu biết làm công cụ, do đó (gọi là) ‘vedehi’ (bậc trí).

Etthāti etasmiṃ divase. Anasanena vāti vā-saddo aniyamattho, tena ekaccamanoduccaritadussīlyādīni saṅgaṇhāti. Tathā hi gopālakūposatho abhijjhāsahagatacittassa vasena vutto, nigaṇṭhuposatho mosavajjādivasena. Yathāha ‘‘so tena abhijjhāsahagatena cetasā divasaṃ atināmetī’’ti (a. ni. 1.71), ‘‘iti yasmiṃ samaye sacce samādapetabbā, musāvāde tasmiṃ samaye samādapentī’’ti (a. ni. 1.71) ca ādi. Etthāti uposathasadde. Atthuddhāroti vattabbaatthānaṃ uddhāraṇaṃ.

(Cụm từ) ‘vào lúc này’ có nghĩa là vào ngày này. (Trong cụm từ) ‘hoặc bằng cách không ăn’, từ ‘vā’ (hoặc) có nghĩa không xác định. Do đó, nó bao gồm một số ý hành ác, ác giới, v.v... Thật vậy, lễ uposatha của người chăn bò được nói theo cách của tâm đi kèm với tham ái; lễ uposatha của Nigantha (được nói) theo cách nói dối v.v... Như đã được nói: “Người ấy trải qua ngày với tâm đi kèm với tham ái ấy,” và “Như vậy, vào lúc cần phải khuyến khích (nói) lời chân thật, thì họ lại khuyến khích (nói) lời dối trá” v.v... (Cụm từ) ‘ở đây’ có nghĩa là trong từ ‘uposatha’. (Cụm từ) ‘sự trích dẫn ý nghĩa’ có nghĩa là sự nêu ra các ý nghĩa cần được nói đến.

Nanu [Pg.211] ca atthamattaṃ pati saddā abhinivisantīti na ekena saddena aneke atthā abhidhīyantīti? Saccametaṃ saddavisese apekkhite, tesaṃ pana atthānaṃ uposathasaddavacanīyatā sāmaññaṃ upādāya vuccamāno ayaṃ vicāro uposathasaddassa atthuddhāroti vutto. Heṭṭhā ‘‘evaṃ me suta’’ntiādīsu āgate atthuddhārepi eseva nayo. Kāmañca pātimokkhuddesādivisayopi uposathasaddo sāmaññarūpo eva visesasaddassa avācakabhāvato, tādisaṃ pana sāmaññaṃ anādiyitvā ayamattho vuttoti veditabbaṃ. Sīlasuddhivasena upetehi samaggehi vasīyati anuṭṭhīyatīti uposatho, pātimokkhuddeso. Samādānavasena adhiṭṭhānavasena vā upecca ariyavāsādiatthaṃ vasitabbato uposatho, sīlaṃ. Anasanādivasena upecca vasitabbato anuvasitabbato uposatho. Upavāsoti samādānaṃ. Uposathakulabhūtatāya navamahatthinikāyapariyāpanne hatthināge kiñci kiriyaṃ anapekkhitvā rūḷhivasena samaññāmattaṃ uposathoti āha ‘‘uposatho nāgarājātiādīsu paññattī’’ti. Divase pana uposathasaddappavatti aṭṭhakathāyaṃ vuttā eva. Suddhassa ve sadā phaggūti ettha pana suddhassāti sabbaso kilesamalābhāvena suddhassa. Veti nipātamattaṃ. Veti vā byattanti attho. Sadā phaggūti niccakālampi phagguṇanakkhattameva. Yassa hi phagguṇamāse uttaraphagguṇadivase titthanhānaṃ karontassa saṃvaccharikapāpapavāhanaṃ hotīti laddhi, taṃ tato vivecetuṃ idaṃ bhagavatā vuttaṃ. Suddhassuposatho sadāti yathāvuttasuddhiyā suddhassa uposathaṅgāni vatasamādānāni ca asamādiyatopi niccaṃ uposatho, uposathavāso evāti attho. Pañcadasannaṃ tithīnaṃ pūraṇavasena pannaraso.

Chẳng phải các từ ngữ chỉ hướng đến một ý nghĩa duy nhất, nên không thể có nhiều ý nghĩa được biểu thị bởi một từ duy nhất sao? Điều này đúng khi xét đến các từ ngữ cụ thể, nhưng cuộc thảo luận này, được gọi là ‘sự trích dẫn ý nghĩa của từ uposatha’, được nói ra dựa trên tính tổng quát về khả năng được gọi bằng từ ‘uposatha’ của những ý nghĩa ấy. Phương pháp này cũng giống như trong phần trích dẫn ý nghĩa đã có ở dưới đây trong (cụm từ) “Như vầy tôi nghe” v.v... Hơn nữa, cần phải hiểu rằng ý nghĩa này được nói ra mà không xem xét đến tính tổng quát như vậy, mặc dù từ ‘uposatha’ trong lĩnh vực tụng đọc Pātimokkha v.v... cũng chỉ có hình thức tổng quát vì nó không biểu thị một ý nghĩa cụ thể. Được sống, được thực hành một cách hòa hợp bởi những người đã đạt được sự thanh tịnh về giới, do đó (gọi là) uposatha, (nghĩa là) việc tụng đọc Pātimokkha. Vì phải sống (thực hành) sau khi đã đến gần với mục đích sống đời sống bậc Thánh v.v... bằng cách thọ trì hoặc quyết tâm, do đó (gọi là) uposatha, (nghĩa là) giới. Vì phải sống, phải tuân thủ sau khi đã đến gần (với việc thực hành) bằng cách không ăn v.v..., do đó (gọi là) uposatha. ‘Upavāsa’ (sống gần) có nghĩa là sự thọ trì. Do thuộc dòng dõi Uposatha, đối với con voi chúa thuộc chín đàn voi lớn, (từ) ‘uposatha’ chỉ là một danh xưng theo quy ước, không phụ thuộc vào bất kỳ hành động nào. Do đó, ngài nói: “Trong (câu) ‘Uposatha là vua loài voi’ v.v..., (nó là) một khái niệm.” Tuy nhiên, sự vận hành của từ ‘uposatha’ đối với ngày (trai giới) đã được nói đến trong Chú giải. Ở đây, trong (câu) “Đối với người thanh tịnh, luôn là ngày tốt,” (từ) ‘suddhassa’ (của người thanh tịnh) có nghĩa là của người thanh tịnh do hoàn toàn không có cấu uế của phiền não. ‘Ve’ chỉ là một tiểu từ. Hoặc ‘ve’ có nghĩa là ‘byattaṃ’ (rõ ràng). ‘Sadā phaggu’ (luôn là ngày tốt) có nghĩa là chòm sao Phagguṇa luôn luôn. Đức Thế Tôn đã nói điều này để phân biệt với quan niệm cho rằng người nào tắm ở bến nước vào ngày Uttaraphagguṇa trong tháng Phagguṇa thì tội lỗi trong năm sẽ được gột rửa. (Câu) ‘Đối với người thanh tịnh, uposatha luôn luôn’ có nghĩa là: đối với người thanh tịnh bởi sự thanh tịnh như đã nói, dù không thọ trì các chi phần uposatha và các giới nguyện, thì vẫn luôn là uposatha, tức là sống trong ngày uposatha. ‘Pannaraso’ (ngày rằm) là do sự viên mãn của mười lăm ngày (trong tháng).

Bahuso, atisayato vā kumudāni ettha santīti kumudavatī, tissaṃ kumudavatiyā. Catunnaṃ māsānaṃ pāripūribhūtāti cātumāsī. Sā eva pāḷiyaṃ cātumāsinīti vuttāti āha ‘‘idha pana cātumāsinīti vuccatī’’ti. Tadā kattikamāsassa puṇṇatāya māsapuṇṇatā. Vassānassa utuno puṇṇatāya utupuṇṇatā. Kattikamāsalakkhitassa saṃvaccharassa puṇṇatāya saṃvaccharapuṇṇatā. ‘‘Mā’’ iti cando vuccati tassa gatiyā divasassa minitabbato. Ettha puṇṇoti etissā rattiyā sabbakalāpāripūriyā puṇṇo. Tadā hi cando sabbaso paripuṇṇo hutvā dissati. Ettha ca ‘‘tadahuposathe [Pg.212] pannarase’’ti padāni divasavasena vuttāni, ‘‘komudiyā’’tiādīni rattivasena.

Có nhiều hoa súng ở đây, hoặc có rất nhiều, do đó (gọi là) Kumudavatī; (câu) ‘tissaṃ kumudavatiyā’ (vào đêm Kumudavatī ấy). Là sự viên mãn của bốn tháng, do đó (gọi là) cātumāsī (bốn tháng). Chính nó được gọi là ‘cātumāsinī’ trong Pāli, do đó ngài nói: “Tuy nhiên, ở đây nó được gọi là ‘cātumāsinī’.” Khi ấy, do sự viên mãn của tháng Kattika, (đó là) sự viên mãn của tháng. Do sự viên mãn của mùa mưa, (đó là) sự viên mãn của mùa. Do sự viên mãn của năm được đánh dấu bởi tháng Kattika, (đó là) sự viên mãn của năm. Mặt trăng được gọi là ‘mā’ vì ngày được đo lường bằng chuyển động của nó. Ở đây, (từ) ‘puṇṇo’ (tròn) có nghĩa là tròn do sự viên mãn của tất cả các phần trong đêm này. Vì khi ấy, mặt trăng được thấy là hoàn toàn viên mãn. Và ở đây, các từ “vào ngày uposatha rằm ấy” được nói theo phương diện ban ngày, (còn các từ) “vào đêm komudī” v.v... được nói theo phương diện ban đêm.

Rājāmaccaparivutoti rājakulasamudāgatehi amaccehi parivuto. Atha vā anuyuttakarājūhi ceva amaccehi ca parivuto. Caturupakkilesāti abbhā mahikā dhūmarajo rāhūti imehi catūhi upakkilesehi. Sanniṭṭhānaṃ kataṃ aṭṭhakathāyaṃ.

(Cụm từ) ‘được các vị vua và cận thần vây quanh’ có nghĩa là được vây quanh bởi các cận thần xuất thân từ hoàng tộc. Hoặc là, được vây quanh bởi các vị vua chư hầu và các cận thần. (Cụm từ) ‘bốn cấu uế’ có nghĩa là bởi bốn cấu uế này: mây, sương, khói bụi, và Rāhu. Kết luận đã được thực hiện trong Chú giải.

Pītivacananti pītisamuṭṭhānaṃ vacanaṃ. Yañhi vacanaṃ paṭiggāhakanirapekkhaṃ kevalaṃ uḷārāya pītiyā vasena sarasato sahasāva mukhato niccharati, taṃ idha ‘‘udāna’’nti adhippetaṃ. Tenāha ‘‘yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkotī’’tiādi.

“Pītivacanaṃ” có nghĩa là lời nói phát sanh từ hỷ. Thật vậy, lời nói nào không cần đến người tiếp nhận, chỉ do năng lực của hỷ thù thắng mà tự nhiên, đột ngột thốt ra từ miệng, lời nói ấy ở đây được hiểu là ‘udāna’ (lời cảm hứng). Do đó, có lời nói rằng: ‘lời nói do hỷ nào không thể nắm bắt được tâm’ v.v...

Dosehi itā gatā apagatāti dosinā ta-kārassa na-kāraṃ katvā yathā ‘‘kilese jito vijitāvīti jino’’ti. Anīya-saddo kattuatthe veditabboti āha ‘‘manaṃ ramayatī’’ti ‘‘ramaṇīyā’’ti yathā ‘‘niyyānikā dhammā’’ti. Juṇhavasena rattiyā surūpatāti āha ‘‘vuttadosavimuttāyā’’tiādi. Tattha abbhādayo vuttadosā, tabbigameneva cassā dassanīyatā, tena, utusampattiyā ca pāsādikatā veditabbā. Lakkhaṇaṃ bhavituṃ yuttāti etissā rattiyā yutto divaso māso utu saṃvaccharoti evaṃ divasamāsautusaṃvaccharānaṃ sallakkhaṇaṃ bhavituṃ yuttā lakkhaññā, lakkhaṇīyāti attho.

“Dosinā” là do đã đi, đã lìa, đã thoát khỏi các lỗi lầm, bằng cách biến đổi ‘ta-kāra’ thành ‘na-kāra’, giống như ‘người đã chiến thắng, đã chinh phục các phiền não là jino’. Để cho thấy rằng từ ‘anīya’ nên được hiểu theo nghĩa tác nhân, ngài nói: ‘ramaṇīyā’ là vì ‘làm cho tâm hoan hỷ’, giống như ‘các pháp đưa đến sự giải thoát’. Để cho thấy vẻ đẹp của đêm do ánh trăng, ngài nói: ‘do đã thoát khỏi các lỗi lầm đã được nói đến’ v.v... Ở đây, các lỗi lầm đã được nói đến là mây v.v... Chính do sự vắng mặt của chúng và do sự thuận lợi của thời tiết mà vẻ đáng ngắm và mỹ miều của nó nên được hiểu. ‘Lakkhaññā’ là vì thích hợp để trở thành một dấu hiệu; ngày, tháng, mùa, năm thích hợp với đêm này, như vậy, nó thích hợp để trở thành một dấu hiệu tốt cho ngày, tháng, mùa, năm; nghĩa là đáng được ghi nhận.

‘‘Yaṃ no payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti vuttattā ‘‘samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā’’ti ettha paramatthasamaṇo ca paramatthabrāhmaṇo ca adhippeto, na pabbajjāmattasamaṇo, na jātimattabrāhmaṇo cāti āha ‘‘samitapāpatāya samaṇaṃ. Bāhitapāpatāya brāhmaṇa’’nti. Bahuvacane vattabbe ekavacanaṃ, ekavacane vā vattabbe bahuvacanaṃ vacanabyatayo. Aṭṭhakathāyaṃ pana ekavacanavaseneva byatayo dassito. Attani, garuṭṭhāniye ca ekasmimpi bahuvacanappayogo nirūḷhoti. Sabbenapīti ‘‘ramaṇīyā vatā’’tiādinā sabbena vacanena. Obhāsanimittakammanti obhāsabhūtanimittakammaṃ paribyattaṃ nimittakaraṇanti attho. Devadatto cāti. Ca-saddo attūpanayane, tena yathā rājā ajātasattu attano pitu ariyasāvakassa satthuupaṭṭhākassa ghātanena mahāparādho[Pg.213], evaṃ bhagavato mahāanatthakarassa devadattassa avassayabhāvena pīti imamatthaṃ upaneti. Tassa piṭṭhichāyāyāti tassa jīvakassa piṭṭhiapassayena, taṃ pamukhaṃ katvā taṃ apassāyāti attho. Vikkhepapacchedanatthanti bhāviniyā attano kathāya uppajjanakavikkhepanassa pacchindanatthaṃ, anuppattiatthanti adhippāyo. Tenāha ‘‘tassaṃ hī’’tiādi.

Vì đã được nói rằng: ‘Khi chúng ta hầu cận vị nào, tâm của chúng ta được tịnh tín’, nên ở đây trong câu ‘một Sa-môn hay một Bà-la-môn’, Sa-môn chân đế và Bà-la-môn chân đế được ám chỉ, không phải Sa-môn chỉ do hình thức xuất gia, không phải Bà-la-môn chỉ do dòng dõi. Do đó, ngài nói: ‘là Sa-môn vì đã làm lắng dịu các điều ác. Là Bà-la-môn vì đã loại trừ các điều ác’. Sự hoán đổi số là dùng số ít khi nên dùng số nhiều, hoặc dùng số nhiều khi nên dùng số ít. Tuy nhiên, trong Chú giải, sự hoán đổi được chỉ ra theo cách dùng số ít. Việc sử dụng số nhiều cho một người, đối với bản thân hoặc đối với người đáng kính, là thông thường. ‘Sabbenapi’ có nghĩa là bằng tất cả lời nói bắt đầu bằng ‘Thật là khả ái thay’. ‘Obhāsanimittakammaṃ’ có nghĩa là việc làm tướng thành ánh sáng, tức là việc tạo ra tướng một cách rõ ràng. ‘Devadatto ca’. Từ ‘ca’ có nghĩa là tự liên hệ. Do đó, giống như vua Ajātasattu là một tội nhân lớn vì đã giết cha mình, một vị Thánh đệ tử, một người hộ độ của Bậc Đạo Sư, cũng vậy, hỷ này dẫn đến ý nghĩa này do sự cần thiết của Devadatta, người đã gây ra đại họa cho Đức Thế Tôn. ‘Tassa piṭṭhichāyāyā’ có nghĩa là nương theo phía sau lưng của Jīvaka ấy, nghĩa là lấy vị ấy làm đầu, nương tựa vào vị ấy. ‘Vikkhepapacchedanatthaṃ’ có nghĩa là để cắt đứt sự xao lãng sẽ phát sinh do bài nói chuyện của chính mình trong tương lai; ý muốn nói là để ngăn chặn. Do đó, ngài nói: ‘Bởi vì trong (đêm) ấy’ v.v...

151. ‘‘So kirā’’tiādi porāṇaṭṭhakathāya āgatanayo. Eseva nayo parato makkhalipadanibbacanepi. Upasaṅkamantīti upagatā. Tadeva pabbajjaṃ aggahesīti tadeva naggarūpaṃ pabbajjaṃ katvā gaṇhi.

151. Câu bắt đầu bằng ‘Nghe nói rằng vị ấy’ là phương pháp đến từ Chú giải xưa. Phương pháp này cũng (được áp dụng) sau đây trong phần giải thích từ ‘Makkhali’. ‘Upasaṅkamanti’ có nghĩa là đã đến. ‘Tadeva pabbajjaṃ aggahesīti’ có nghĩa là đã chấp nhận hình thức lõa thể ấy làm sự xuất gia.

Pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅghoti pabbajitasamūhatāmattena saṅgho, na niyyānikadiṭṭhisuvisuddhasīlasāmaññavasena saṃhatattāti adhippāyo. Assa atthīti assa satthupaṭiññassa parivārabhūto atthi. Svevāti pabbajitasamūhasaṅkhātova. Keci pana ‘‘pabbajitasamūhavasena saṅghī, gahaṭṭhasamūhavasena gaṇī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ gaṇe eva loke saṅgha-saddassa nirūḷhattā. Ācārasikkhāpanavasenāti acelaka vatacariyādiācārasikkhāpanavasena. Pākaṭoti saṅghīādibhāvena pakāsito. ‘‘Appiccho’’ti vatvā tattha labbhamānaṃ appicchattaṃ dassetuṃ ‘‘appicchatāya vatthampi na nivāsetī’’ti vuttaṃ. Na hi tasmiṃ sāsanike viya santaguṇanigūhaṇalakkhaṇā appicchatā labbhatīti. Yasoti kittisaddo. ‘‘Taranti etena saṃsārogha’’nti evaṃ sammatattā titthaṃ vuccati laddhīti āha ‘‘titthakaroti laddhikaro’’ti. Sādhusammatoti ‘‘sādhū’’ti sammato, na sādhūhi sammatoti āha ‘‘ayaṃ sādhū’’tiādi. ‘‘Imāni me vatasamādānāni ettakaṃ kālaṃ suciṇānī’’ti pabbajitato paṭṭhāya atikkantā bahū rattiyo jānātīti rattaññū. Tā panassa rattiyo cirakālabhūtāti katvā ciraṃ pabbajitassa assāti cirapabbajito. Tattha cirapabbajitatāgahaṇena buddhisīlataṃ dasseti, rattaññutāgahaṇena tattha sampajānataṃ. Addhānanti dīghakālaṃ. Kittako pana soti āha ‘‘dve tayo rājaparivaṭṭe’’ti, dvinnaṃ tiṇṇaṃ rājūnaṃ rajjaṃ anusāsanapaṭipāṭiyoti attho. ‘‘Addhagato’’ti vatvā kataṃ vayogahaṇaṃ osānavayāpekkhanti āha ‘‘pacchimavayaṃ anuppatto’’ti. Ubhayanti ‘‘addhagato, vayoanuppatto’’ti padadvayaṃ.

‘Saṅgho’ được gọi là tập hợp của những người xuất gia, ý muốn nói là Tăng chúng chỉ đơn thuần là một tập hợp của những người xuất gia, không phải là sự hợp nhất do có chung giới hạnh hoàn toàn trong sạch trong các tri kiến đưa đến giải thoát. ‘Assa atthi’ có nghĩa là có đoàn tùy tùng cho vị ấy, người tự xưng là đạo sư. ‘Sveva’ chính là cái được gọi là tập hợp của những người xuất gia. Một số người nói: ‘saṅghī là do tập hợp người xuất gia, gaṇī là do tập hợp người tại gia’, nhưng đó chỉ là ý kiến của họ, vì trong thế gian, từ ‘saṅgha’ đã được dùng phổ biến cho ‘gaṇa’. ‘Ācārasikkhāpanavasena’ có nghĩa là do việc huấn luyện về hạnh kiểm như thực hành hạnh lõa thể v.v... ‘Pākaṭo’ có nghĩa là được biết đến với tư cách là người có Tăng chúng v.v... Sau khi nói ‘ít ham muốn’, để chỉ ra sự ít ham muốn có được ở đó, có câu nói: ‘do ít ham muốn, vị ấy thậm chí không mặc y’. Thật vậy, ở vị ấy không có được sự ít ham muốn có đặc tính che giấu các phẩm chất hiện có như trong giáo pháp này. ‘Yaso’ là từ chỉ tiếng tăm. Vì được cho rằng ‘người ta vượt qua dòng lũ sanh tử bằng cái này’, nên học thuyết được gọi là ‘tittha’. Do đó, ngài nói: ‘titthakaro là người tạo ra học thuyết’. ‘Sādhusammato’ là được xem là ‘tốt lành’, không phải là được các bậc thiện nhân xem là tốt lành. Do đó, ngài nói: ‘vị này là tốt lành’ v.v... ‘Rattaññū’ là người biết nhiều đêm đã trôi qua kể từ khi xuất gia, (nghĩ rằng) ‘những sự thọ trì giới cấm này của ta đã được thực hành tốt trong một thời gian dài như vậy’. Và vì những đêm của vị ấy đã trở thành một thời gian dài, nên vị ấy là ‘cirapabbajito’. Ở đây, bằng cách đề cập đến việc xuất gia đã lâu, ngài chỉ ra sự trưởng thành về trí tuệ; bằng cách đề cập đến việc biết các đêm, ngài chỉ ra sự tỉnh giác ở đó. ‘Addhānaṃ’ có nghĩa là một thời gian dài. Vị ấy (đã sống) bao lâu? Ngài nói: ‘hai ba triều vua’, nghĩa là thứ tự cai trị vương quốc của hai hoặc ba vị vua. Sau khi nói ‘addhagato’, việc đề cập đến tuổi tác là nhắm đến tuổi cuối đời. Do đó, ngài nói: ‘đã đạt đến tuổi cuối cùng’. ‘Ubhayaṃ’ là hai từ ‘addhagato, vayoanuppatto’.

Pubbe [Pg.214] pitarā saddhiṃ satthu santikaṃ gantvā desanāya sutapubbataṃ sandhāyāha ‘‘jhānābhiññādi…pe… sotukāmo’’ti. Dassanenāti na dassanamattaṃ, disvā pana tena saddhiṃ ālāpasallāpaṃ katvā tato akiriyavādaṃ sutvā tesaṃ anattamano ahosi. Guṇakathāyāti abhūtaguṇakathāya. Tenāha ‘‘suṭṭhutaraṃ anattamano hutvā’’ti. Yadi anattamano, kasmā tuṇhī ahosīti āha ‘‘anattamano samānopī’’tiādi.

Ngài nói: ‘muốn nghe… thiền và thắng trí v.v…’ là nhắm đến việc trước đây đã cùng với vua cha đến gặp Bậc Đạo Sư và đã từng nghe pháp thoại. ‘Dassanena’ không chỉ là việc thấy đơn thuần, mà sau khi thấy, đã nói chuyện và đàm luận với vị ấy, rồi nghe thuyết vô hành, ông đã không hài lòng với họ. ‘Guṇakathāya’ có nghĩa là bằng lời nói về những phẩm chất không có thật. Do đó, ngài nói: ‘trở nên vô cùng không hài lòng’. Nếu không hài lòng, tại sao lại im lặng? Ngài nói: ‘dù không hài lòng’ v.v...

152. Gosālāyāti evaṃ nāmake gāme. Vassānakāle gunnaṃ tiṭṭhanasālāti eke.

152. “Gosālāya” có nghĩa là ở trong một ngôi làng có tên như vậy. Một số người nói rằng đó là một cái chuồng để bò ở trong mùa mưa.

153. Paṭikiṭṭhataranti nihīnataraṃ. Tantāvutānīti tante pasāretvā vītāni. ‘‘Sīte sīto’’tiādinā chahākārehi tassa nihīnassa nihīnatarataṃ dasseti.

153. Paṭikiṭṭhataranti có nghĩa là thấp hèn hơn. Tantāvutānīti có nghĩa là đã được dệt sau khi căng các sợi chỉ. Bằng sáu cách thức bắt đầu bằng ‘lạnh trong (thời tiết) lạnh’ v.v... cho thấy sự thấp hèn hơn của người thấp hèn ấy.

154. Vaccaṃ katvāpīti pi-saddena bhojanaṃ bhuñjitvāpi kenaci asucinā makkhito pīti imamatthaṃ sampiṇḍeti. Vālikathūpaṃ katvāti vattavasena vālikāya thūpaṃ katvā.

154. Vaccaṃ katvāpīti: Bằng từ ‘pi’, câu này tóm tắt ý nghĩa này là: ‘Cũng vậy, sau khi đã dùng bữa, cũng vậy, bị dính bẩn bởi vật gì không sạch sẽ’. Vālikathūpaṃ katvāti có nghĩa là đã làm tháp bằng cát theo thông lệ.

156. Palibuddhanakilesoti saṃsāre palibuddhanakicco rāgādikileso khettavatthuputtadārādivisayo.

156. Palibuddhanakilesoti có nghĩa là phiền não tham ái v.v... có phận sự trói buộc trong vòng luân hồi, có đối tượng là ruộng đất, tài sản, con cái, vợ v.v...

Komārabhaccajīvakakathāvaṇṇanā

Giải Thích Câu Chuyện Về Y Sĩ Jīvaka Komārabhacca

157. Na yathādhippāyaṃ vattatīti katvā vuttaṃ ‘‘anattho vata me’’ti. Jīvakassa tuṇhībhāvo mama adhippāyassa maddanasadiso, tasmā taṃ pucchitvā kathāpanena mama adhippāyo pūretabboti ayamettha rañño ajjhāsayoti dassento ‘‘hatthimhi nu kho panā’’tiādimāha. Kiṃ tuṇhīti kiṃ kāraṇā tuṇhī, kiṃ taṃ kāraṇaṃ, yena tuvaṃ tuṇhīti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘kena kāraṇena tuṇhī’’ti.

157. Do nghĩ rằng: ‘(Sự việc) không diễn tiến theo ý muốn của ta’ nên (vua) đã nói: ‘anattho vata me - thật bất lợi cho ta thay’. Để cho thấy rằng: ‘Sự im lặng của Jīvaka giống như là sự chà đạp ý muốn của ta, vì thế ý muốn của ta cần được thực hiện trọn vẹn bằng việc hỏi và khiến cho người ấy nói. Đây là chủ ý của đức vua ở đây’, (chú giải) đã nói: ‘hatthimhi nu kho panā’ v.v... Kiṃ tuṇhīti có nghĩa là vì lý do gì mà im lặng, đâu là lý do ấy, do lý do nào mà ngươi im lặng. Do đó, (chú giải) đã nói: ‘kena kāraṇena tuṇhī - vì lý do gì mà im lặng’.

Kāmaṃ sabbāpi tathāgatassa paṭipatti anaññasādhāraṇā acchariyaabbhutarūpā ca, tathāpi gabbhokkanti- abhijātiabhinikkhamanaabhisambodhidhammacakkappavattana- yamakapāṭihāriyadevorohaṇāni sadevake loke ativiya [Pg.215] supākaṭāni, na sakkā kenaci paṭibāhitunti tāniyevettha uddhaṭāni. Itthambhūtākhyānattheti itthaṃ evaṃ pakāro bhūto jātoti evaṃ kathanatthe. Upayogavacananti. ‘‘Abbhuggato’’ti ettha abhīti upasaggo itthambhūtākhyānatthajotako, tena yogato ‘‘taṃ kho pana bhagavanta’’nti idaṃ sāmiatthe upayogavacanaṃ, tenāha ‘‘tassa kho pana bhagavatoti attho’’ti. Kalyāṇaguṇasamannāgatoti kalyāṇehi guṇehi yutto, taṃ nissito tabbisayatāyāti adhippāyo. Seṭṭhoti etthāpi eseva nayo. Kittetabbato kitti, sā eva saddanīyato saddoti āha ‘‘kittisaddoti kittiyevā’’ti. Abhitthavanavasena pavatto saddo thutighoso. Anaññasādhāraṇaguṇe ārabbha pavattattā sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā abhibhavitvā uggato.

Quả thật, toàn bộ sự thực hành của đức Như Lai là phi thường, có tính chất kỳ diệu và hy hữu. Tuy vậy, sự nhập thai, đản sanh, xuất gia, chứng đắc Chánh Đẳng Giác, chuyển Pháp luân, song thông thần biến, và sự từ cõi trời giáng thế là những điều vô cùng nổi bật ở thế gian cùng với chư thiên, không thể bị ai bác bỏ, vì thế chỉ có những điều ấy được trích dẫn ở đây. Itthambhūtākhyānattheti có nghĩa là trong ý nghĩa trình bày rằng: ‘Đã là, đã sanh ra theo thể loại như thế này, như thế này’. Upayogavacananti. Ở đây, trong từ ‘abbhuggato’, tiếp đầu ngữ ‘abhi’ có ý nghĩa soi sáng cho việc trình bày rằng: ‘Đã là như thế’. Do sự liên kết với từ ấy, câu ‘taṃ kho pana bhagavantaṃ’ này là cách dùng trong ý nghĩa sở hữu chủ. Do đó, (chú giải) đã nói: ‘Có nghĩa là tassa kho pana bhagavato’. Kalyāṇaguṇasamannāgatoti có nghĩa là được hợp thành bởi các đức tính tốt đẹp; ý nghĩa là đã nương nhờ vào điều ấy, do có điều ấy làm đối tượng. Ở đây, trong từ ‘seṭṭho’ cũng có cùng phương pháp này. Do cần được tán dương nên là kitti (danh tiếng). Chính điều ấy, do cần được nghe nên là saddo (tiếng). (Chú giải) đã nói: ‘Kittisaddoti chính là kitti’. Tiếng tăm được khởi lên theo cách tán dương là tiếng ca ngợi. Do được khởi lên liên quan đến các đức tính phi thường nên đã vang dậy, bao trùm và chinh phục thế gian cùng với chư thiên.

So bhagavāti yo so samatiṃ sapāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho devānaṃ atidevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā lokanātho bhāgyavantatādīhi kāraṇehi sadevake loke ‘‘bhagavā’’ti sabbattha patthaṭakittisaddo, so bhagavā. ‘‘Bhagavā’’ti ca idaṃ satthu nāmakittanaṃ. Tenāha āyasmā dhammasenāpati ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kata’’ntiādi (mahāni. 84). Parato pana bhagavāti guṇakittanaṃ.

So bhagavāti: Vị nào đã làm tròn đủ ba mươi pháp ba-la-mật, đã bẻ gãy tất cả phiền não, đã chứng đắc quả vị Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, là vị trời vượt trên các vị trời, là vị Sakka vượt trên các vị Sakka, là vị Phạm thiên vượt trên các vị Phạm thiên, là đấng Hộ Trì thế gian, là bậc có danh tiếng ‘Bhagavā’ được lan truyền khắp nơi trong thế gian cùng với chư thiên do các nguyên nhân là sự có diễm phúc v.v..., vị ấy là đức Thế Tôn. Và ‘Bhagavā’ này là sự xưng tán danh hiệu của bậc Đạo Sư. Do đó, trưởng lão Tướng Quân Chánh Pháp đã nói: ‘Bhagavā, đây không phải là tên do người mẹ đặt ra’ v.v... (Mahāni. 84). Tuy nhiên, về sau, Bhagavā là sự xưng tán đức hạnh.

Yathā kammaṭṭhānikena ‘‘araha’’ntiādīsu navaṭṭhānesu paccekaṃ iti-saddaṃ yojetvā buddhaguṇā anussarīyanti, evaṃ buddhaguṇasaṅkittakenāpīti dassento ‘‘itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho…pe… itipi bhagavā’’ti āha. ‘‘Itipetaṃ abhūtaṃ, itipetaṃ ataccha’’ntiādīsu (dī. ni. 1.5) viya idha iti-saddo āsannapaccakkhakaraṇattho, pi-saddo sampiṇḍanattho, tena ca tesaṃ guṇānaṃ bahubhāvo dīpito. Tāni ca saṅkittentena viññunā cittassa sammukhībhūtāneva katvā saṅkittetabbānīti dassento ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hotī’’ti āha. Evañhi nirūpetvā kittente yassa saṅkitteti, tassa bhagavati ativiya abhippasādo hoti. Ārakattāti suvidūrattā. Arīnanti kilesārīnaṃ. Arānanti saṃsāracakkassa arānaṃ. Hatattāti vihatattā. Paccayādīnanti cīvarādipaccayānañceva [Pg.216] pūjāvisesānañca. Tatoti visuddhimaggato. Yathā ca visuddhimaggato, evaṃ taṃsaṃvaṇṇanatopi nesaṃ vitthāro gahetabbo.

Để cho thấy rằng: ‘Giống như các đức tính của đức Phật được vị hành giả tu tập đề mục thiền định tùy niệm bằng cách liên kết từ ‘iti’ với mỗi một trong chín trường hợp ‘Arahaṃ’ v.v..., cũng vậy, đối với người xưng tán các đức tính của đức Phật’, (chú giải) đã nói: ‘Itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho… itipi bhagavā’. Ở đây, từ ‘iti’ có ý nghĩa làm cho hiện diện và trực nhận, giống như trong câu: ‘Itipetaṃ abhūtaṃ, itipetaṃ atacchaṃ’ v.v... (Trường Bộ Kinh 1.5). Từ ‘pi’ có ý nghĩa tóm tắt, và do từ ấy, tính chất nhiều của các đức tính ấy được soi sáng. Và để cho thấy rằng: ‘Những đức tính ấy cần được người có trí xưng tán sau khi đã làm cho chúng hiện diện ở tâm’, (chú giải) đã nói: ‘iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hotī - có nghĩa là do lý do này và do lý do này’. Thật vậy, khi người nào xưng tán sau khi đã xác định như vậy, đối với người ấy, niềm tịnh tín vô cùng trong sạch đối với đức Thế Tôn được sanh khởi. Ārakattāti có nghĩa là do sự xa lìa. Arīnanti có nghĩa là của các kẻ thù là phiền não. Arānanti có nghĩa là của các căm xe của bánh xe luân hồi. Hatattāti có nghĩa là do đã phá hủy. Paccayādīnanti có nghĩa là của các vật dụng như y phục v.v... và của các sự cúng dường đặc biệt. Tatoti có nghĩa là từ bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). Và giống như từ bộ Visuddhimagga, cũng vậy, phần giải thích chi tiết về các điều ấy nên được hiểu từ bộ chú giải của sách ấy.

Yasmā jīvako bahuso satthusantike buddhaguṇe sutvā ṭhito, diṭṭhasaccatāya ca satthusāsane vigatakathaṃkatho vesārajjappatto, tasmā āha ‘‘jīvako panā’’tiādi. Pañcavaṇṇāyāti khuddikādivasena pañcappakārāya. Nirantaraṃ phuṭaṃ ahosi katādhikārabhāvato. Kammantarāyavasena hissa rañño guṇasarīraṃ khatupahataṃ ahosi.

Bởi vì y sĩ Jīvaka đã đứng vững (trong giáo pháp) sau khi nhiều lần được nghe các đức tính của đức Phật ở nơi đức Đạo Sư, và do đã thấy được chân lý nên đã không còn hoài nghi, đã đạt đến sự tự tin vững chắc trong giáo pháp của đức Đạo Sư, vì thế (chú giải) đã nói: ‘jīvako panā’ v.v... Pañcavaṇṇāyāti có nghĩa là theo năm loại, kể từ loại nhỏ v.v... Đã được thấm nhuần không gián đoạn là do trạng thái đã tạo phước từ trước. Thật vậy, do nghiệp chướng ngăn che, thân thể công đức của đức vua này đã bị thương tổn và hủy hoại.

158. ‘‘Uttama’’nti vatvā na kevalaṃ seṭṭhabhāvo evettha kāraṇaṃ, atha kho appasaddatāpi kāraṇanti dassetuṃ ‘‘assayānarathayānānī’’tiādi vuttaṃ. Hatthiyānesu nibbisevanameva gaṇhanto hatthiniyova kappāpesi. Rañño āsaṅkānivattanatthaṃ āsannacārībhāvena tattha itthiyova nisajjāpitā. Rañño paresaṃ durupasaṅkamanabhāvadassanatthaṃ tā purisavesaṃ gāhāpetvā āvudhahatthā kāritā. Paṭivedesīti ñāpesi. Tadevāti gamanaṃ, agamanameva vā.

158. Sau khi đã nói ‘uttamaṃ’, để cho thấy rằng: ‘Không chỉ có trạng thái tốt nhất là lý do ở đây, mà sự yên tĩnh cũng là lý do’, (chú giải) đã nói: ‘assayānarathayānāni’ v.v... Trong các loại voi chuyên chở, do chỉ chọn loại không trang sức nên (vua) đã cho thắng yên cương các con voi cái. Vì mục đích xua tan sự nghi ngờ của đức vua, chỉ có các người nữ được cho ngồi ở đó với tư cách là người hầu cận. Để cho đức vua thấy được trạng thái khó tiếp cận của những người khác, những người nữ ấy được cho ăn mặc giống như nam giới và được cho cầm vũ khí trong tay. Paṭivedesīti có nghĩa là đã cho biết. Tadevāti có nghĩa là chính sự đi ấy, hoặc chính sự không đi.

159. Mahañcāti karaṇatthe paccattavacananti āha ‘‘mahatācā’’ti. Mahaccāti mahatiyā, liṅgavipallāsavasena vuttaṃ, mahantenāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘rājānubhāvenā’’ti ‘‘dvinnaṃ mahāraṭṭhānaṃ issariyasirī’’ti aṅgamagadharaṭṭhānaṃ ādhipaccamāha. Āsattakhaggānīti aṃse olambanavasena sannaddhaasīni. Kulabhogaissariyādivasena mahatī mattā etesanti mahāmattā, mahānubhāvā rājapurisā. Vijjādharataruṇā viyāti vijjādharakumārā viya. Raṭṭhiyaputtāti bhojaputtā. Hatthighaṭāti hatthisamūhā. Aññamaññasaṅghaṭṭanāti avicchedavasena gamanena aññamaññasambandhā.

159. (Ngài) đã nói "mahatācā" (với uy lực lớn) vì (từ) mahañca là một từ ở sở dụng cách, đơn số. Mahaccā là mahatiyā (của sự vĩ đại), được nói theo cách chuyển đổi giới tính (ngữ pháp), có nghĩa là được nói là mahatena (bởi sự vĩ đại). Do đó, (ngài) đã nói "rājānubhāvenā" (bởi uy lực của đức vua). (Câu) "sự huy hoàng và quyền lực của hai đại quốc" nói lên quyền thống trị các xứ Aṅga và Magadha. Āsattakhaggāni (những người mang gươm) là những thanh gươm được trang bị theo cách đeo lủng lẳng trên vai. Mahāmattā (các đại thần) là những người có địa vị to lớn về phương diện dòng dõi, tài sản, quyền lực, v.v... (họ là) những cận thần của vua có uy lực lớn. Vijjādharataruṇā viya (như những thanh niên Vidyādhara) là như những chàng trai Vidyādhara. Raṭṭhiyaputtā là những người con của Bhoja. Hatthighaṭā là những đoàn voi. Aññamaññasaṅghaṭṭanā là sự liên kết với nhau do việc đi lại một cách không gián đoạn.

Cittutrāso sayaṃ bhāyanaṭṭhena bhayaṃ yathā tathā bhāyatīti katvā. Ñāṇaṃ bhāyitabbe eva vatthusmiṃ bhayato upaṭṭhite ‘‘bhāyitabbamida’’nti bhayato tīraṇato bhayaṃ. Tenevāha ‘‘bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ pana bhāyati nabhāyatīti? Na bhāyati. Tañhi atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti, anāgatā nirujjhissantīti tīraṇamattameva hotī’’ti (visuddhi. 2.751). Ārammaṇaṃ [Pg.217] bhāyati etasmāti bhayaṃ. Otappaṃ pāpato bhāyati etenāti bhayaṃ. Bhayānakanti bhāyanākāro. Bhayanti ñāṇabhayaṃ. Saṃveganti sahottappañāṇaṃ santāsanti sabbaso ubbijjanaṃ. Bhāyitabbaṭṭhena bhayaṃ bhīmabhāvena bheravanti bhayabheravaṃ, bhītabbavatthu. Tenāha ‘‘āgacchatī’’ti.

Sự kinh hãi của tâm là sự sợ hãi theo nghĩa tự nó sợ hãi, giống như thế nào thì sợ hãi như thế ấy. Trí tuệ, khi đối tượng đáng sợ hiện khởi như là đáng sợ, là sự sợ hãi do sự thẩm xét "đây là điều đáng sợ". Do đó, (ngài) đã nói: "Vậy trí tuệ quán sự đáng sợ có sợ hãi hay không sợ hãi? Không sợ hãi. Vì trí tuệ ấy chỉ đơn thuần là sự thẩm xét rằng: 'Các pháp hữu vi trong quá khứ đã diệt, trong hiện tại đang diệt, trong tương lai sẽ diệt'" (Visuddhimagga 2.751). Đối tượng là sự sợ hãi vì người ta sợ hãi nó. Tàm là sự sợ hãi vì nhờ nó người ta sợ hãi điều ác. Bhayānaka là trạng thái đáng sợ. Bhaya (sợ hãi) là sự sợ hãi của trí tuệ. Saṃvega (chấn động) là trí tuệ đi cùng với tàm. Santāsa (kinh hãi) là sự ghê tởm hoàn toàn. Bhayabheravaṃ (sự kinh hoàng và khủng khiếp) là sự sợ hãi theo nghĩa đáng sợ, là sự khủng khiếp do tính chất ghê rợn, là đối tượng đáng phải sợ. Do đó, (ngài) đã nói "nó đến".

Bhīruṃ pasaṃsantīti pāpato bhāyanato uttasanato bhīruṃ pasaṃsanti paṇḍitā. Na hi tattha sūranti tasmiṃ pāpakaraṇe sūraṃ pagabbhadhaṃsinaṃ na hi pasaṃsanti. Tenāha ‘‘bhayā hi santo na karonti pāpa’’nti. Tattha bhayāti pāputrāsato, ottappahetūti attho. Sarīracalananti bhayavasenasarīrasaṃkampo. Eketi uttaravihāravāsino. ‘‘Rājagahe’’tiādi tesaṃ adhippāyavivaraṇaṃ. Kāmaṃ vayatulyo ‘‘vayasso’’ti vuccati, rūḷhireso, yo koci pana sahāyo vayasso, tasmā vayassābhilāpoti sahāyābhilāpo. Na vippalambhesīti na visaṃvādesi. Vinasseyyāti cittavighātena vihaññeyya.

(Câu) "họ tán thán người biết sợ" (có nghĩa là) các bậc hiền trí tán thán người biết sợ, biết kinh hãi đối với điều ác. (Câu) "chắc chắn không (tán thán) người dũng cảm ở đó" (có nghĩa là) chắc chắn họ không tán thán người dũng cảm, kẻ táo tợn và liều lĩnh trong việc làm điều ác ấy. Do đó, (ngài) đã nói "Vì sợ hãi, bậc thiện nhân không làm điều ác". Ở đây, bhayā (vì sợ hãi) là do kinh hãi điều ác, có nghĩa là do nhân là tàm. Sarīracalana (thân rung động) là sự run rẩy của thân thể do sợ hãi. Một số vị là các vị cư trú tại tu viện Uttaravihāra. (Câu) "tại Rājagaha" v.v... là sự giải thích ý định của các vị ấy. Thật vậy, người cùng tuổi được gọi là "vayassa" (bạn), đây là cách dùng theo thói quen. Tuy nhiên, bất kỳ người bạn nào cũng là vayassa, do đó vayassābhilāpo là lời gọi bạn bè. Na vippalambhesi (đã không lừa dối) là đã không thất hứa. Vinasseyya (có thể bị hủy hoại) là có thể bị phiền não do tâm bị tổn hại.

Sāmaññaphalapucchāvaṇṇanā

Giải Thích Về Câu Hỏi Quả Báo Của Đời Sống Sa Môn

160. Bhagavato tejoti buddhānubhāvo. Rañño sarīraṃ phari yathā taṃ soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa bhagavato santikaṃ gacchantassa antovanasaṇḍagatassa. Eketi uttaravihāravāsino.

160. Tejo (uy lực) của Đức Thế Tôn là oai lực của Đức Phật. (Oai lực ấy) đã lan tỏa đến thân của đức vua, giống như nó đã (lan tỏa đến) Bà-la-môn Soṇadaṇḍa khi ông đang đi vào trong lùm cây để đến gần Đức Thế Tôn. Một số vị là các vị cư trú tại tu viện Uttaravihāra.

161. Yena, tenāti ca bhummatthe karaṇavacananti āha ‘‘yattha bhagavā, tattha gato’’ti. Tadā tasmiṃ bhikkhusaṅghe tuṇhībhāvassa anavasesato byāpibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūta’’nti vuttanti āha ‘‘yato yato…pe… mevāti attho’’ti. Hatthassa kukatattā asaṃyamo asampajaññakiriyā hatthakukkuccanti veditabbo. Vā-saddo avuttavikappattho, tena tadañño asaṃyamabhāvo vibhāvitoti daṭṭhabbaṃ. Tattha pana cakkhuasaṃyamo sabbapaṭhamo, dunnivāro cāti tadabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sabbālaṅkārapaṭimaṇḍita’’ntiādi vuttaṃ. Kāyikavācasikena upasamena laddhena itaropi anumānato laddho eva hotīti āha ‘‘mānasikena cā’’ti. Upasamanti saṃyamaṃ, ācārasampattinti attho. Pañcaparivaṭṭeti pañcapurisaparivaṭṭe. Pañcahākārehīti ‘‘iṭṭhāniṭṭhe [Pg.218] tādī’’ti (mahāni. 38, 192) evaṃ ādinā āgatehi, pañcavidhaariyiddhisiddhehi ca pañcahi pakārehi. Tādilakkhaṇeti tādibhāve.

161. (Ngài) đã nói "nơi nào có Đức Thế Tôn, (vua) đã đi đến nơi đó" vì các từ yena và tena là những từ ở sở dụng cách mang ý nghĩa của định sở cách. Để chỉ ra trạng thái lan tỏa không sót lại của sự im lặng trong Tăng chúng lúc bấy giờ, (câu) "hoàn toàn im lặng, hoàn toàn im lặng" đã được nói, (ngài) đã nói "từ nơi nào, từ nơi nào... chính là... có nghĩa là như vậy". Sự không chế ngự, hành động thiếu tỉnh giác do sự bồn chồn của tay nên được hiểu là hatthakukkucca (sự bồn chồn của tay). Từ vā có ý nghĩa lựa chọn điều chưa được nói, cần phải thấy rằng do đó, trạng thái không chế ngự khác ngoài điều đó đã được làm rõ. Tuy nhiên, trong đó, sự không chế ngự con mắt là đầu tiên và khó ngăn chặn, để chỉ ra sự vắng mặt của điều đó, (câu) "được trang hoàng với mọi đồ trang sức" v.v... đã được nói. (Ngài) đã nói "và bởi (sự an tịnh) của ý" vì khi sự an tịnh thuộc thân và khẩu đã đạt được, thì cái kia (sự an tịnh của ý) cũng được suy ra là đã đạt được. Upasama (an tịnh) có nghĩa là sự chế ngự, sự thành tựu về oai nghi. Pañcaparivaṭṭe (trong năm vòng) là trong năm vòng người. Pañcahākārehi (bởi năm cách) là bởi năm cách thức đã được đề cập bắt đầu bằng "bất động trước điều ưa và không ưa" (Mahāniddesa 38, 192), và bởi năm loại thần thông của bậc Thánh đã thành tựu. Tādilakkhaṇe (trong đặc tính bất động) là trong trạng thái bất động.

162. Na me pañhavissajjane bhāro atthīti satthu sabbattha appaṭihatañāṇacāratādassanaṃ. Yadākaṅkhasīti na vadanti, kathaṃ pana vadantīti āha ‘‘sutvā vedissāmā’’ti padesañāṇe ṭhitattā. Buddhā pana sabbaññupavāraṇaṃ pavārentīti sambandho. ‘‘Yakkhanarindadevasamaṇabrāhmaṇaparibbājakāna’’nti idaṃ ‘‘pucchāvuso yadākaṅkhasī’’tiādīni (saṃ. ni. 1.237, 246; su. ni. āḷavakasutte) suttapadāni pucchantānaṃ yesaṃ puggalānaṃ vasena āgatāni, taṃ dassanatthaṃ. ‘‘Pucchāvuso yadākaṅkhasī’’ti idaṃ āḷavakassa yakkhassa okāsakaraṇaṃ, sesāni narindādīnaṃ. Manasicchasīti manasā icchasi. Pucchavho, yaṃ kiñci manasicchathāti bāvarissa saṃsayaṃ manasā pucchavho. Tumhākaṃ pana sabbesaṃ yaṃ kiñci sabbasaṃsayaṃ manasā, aññathā ca, yathā icchatha, tathā pucchavhoti adhippāyo.

162. (Câu) "Đối với ta, không có gánh nặng nào trong việc giải đáp câu hỏi" là sự chỉ ra rằng trí tuệ của bậc Đạo Sư vận hành không bị trở ngại ở khắp mọi nơi. Họ không nói "bất cứ khi nào ông muốn", nhưng họ nói như thế nào? (Ngài) đã nói "sau khi nghe, chúng tôi sẽ biết" vì họ đứng trên trí tuệ cục bộ. Tuy nhiên, các Đức Phật thỉnh mời với sự thỉnh mời của bậc Toàn Tri, đây là mối liên hệ. (Câu) "của các dạ xoa, vua chúa, chư thiên, sa môn, bà la môn, du sĩ ngoại đạo" này là để chỉ ra những hạng người nào đã hỏi, mà theo đó các câu kinh như "Này hiền hữu, hãy hỏi bất cứ điều gì ông muốn" (S.i.213; Sn. Āḷavakasutta) đã được nói ra. (Câu) "Này hiền hữu, hãy hỏi bất cứ điều gì ông muốn" này là sự cho phép đối với dạ xoa Āḷavaka, những câu còn lại là đối với các vua chúa, v.v... Manasicchasi (ngươi mong muốn trong tâm) là ngươi mong muốn bằng tâm. "Hãy hỏi, bất cứ điều gì các ngươi mong muốn trong tâm" (có nghĩa là) hãy hỏi bằng tâm về mối nghi ngờ của Bāvari. Tuy nhiên, ý định là: "Tất cả các ngươi hãy hỏi bất cứ mối nghi ngờ nào, tất cả các mối nghi ngờ, bằng tâm hay bằng cách khác, như các ngươi muốn, hãy hỏi như vậy".

Sādhurūpāti sādhusabhāvā. Dhammoti paveṇīdhammo. Vuddhanti sīlādīhi buddhippattaṃ, garunti attho. Esa bhāroti esa saṃsayūpacchedanasaṅkhāto bhāro, āgato bhāro avassaṃ āvahitabboti adhippāyo. Ñatvā sayanti parūpadesena vinā sayameva ñatvā.

Sādhurūpā (có bản chất tốt đẹp) là có bản tánh tốt lành. Dhammo (pháp) là pháp truyền thống. Vuddhaṃ (bậc trưởng lão) là người đã đạt đến sự tăng trưởng về giới, v.v..., có nghĩa là bậc đáng kính. Esa bhāro (đây là gánh nặng) là gánh nặng này được gọi là sự đoạn trừ nghi ngờ; ý định là gánh nặng đã đến thì nhất định phải được mang lấy. Sayaṃ ñatvā (tự mình biết) là tự mình biết mà không cần sự chỉ dạy của người khác.

Suciratenāti evaṃ nāmakena brāhmaṇena. Tagghāti ekaṃsena. Yathāpi kusalo tathāti yathā sabbadhammakusalo sabbavidū jānāti katheti, tathā ahamakkhissaṃ. Rājā ca kho taṃ yadi kāhati vā na vāti yo taṃ idha pucchituṃ pesesi, so rājānaṃ tayā pucchitaṃ karotu vā mā vā, ahaṃ pana te akkhissaṃ akkhissāmi, ācikkhissāmīti attho.

Suciratenāti (bởi Sucirata) nghĩa là bởi vị Bà-la-môn có tên như vậy. Tagghāti (chắc chắn) nghĩa là một cách chắc chắn. Yathāpi kusalo tathāti (giống như bậc thiện xảo) nghĩa là giống như bậc thiện xảo về tất cả các pháp, bậc toàn tri, biết và nói như thế nào thì ta sẽ trình bày như thế ấy. Rājā ca kho taṃ yadi kāhati vā na vāti (và dù cho đức vua có thực hành điều ấy hay không) nghĩa là vị vua nào đã phái ngươi đến đây để hỏi điều ấy, vị vua ấy có thể thực hành hoặc không thực hành điều đã được ngươi hỏi, nhưng ta sẽ trình bày cho ngươi, ta sẽ trình bày, ta sẽ giải thích. Đây là ý nghĩa.

163. Sippanaṭṭhena sikkhitabbatāya ca sippameva sippāyatanaṃ jīvikāya kāraṇabhāvato. Seyyathidanti nipāto, tassa te katameti attho. Puthu sippāyatanānīti hi sādhāraṇato sippāni uddisitvā upari taṃtaṃsippūpajīvino niddiṭṭhā puggalādhiṭṭhānakathāya papañcaṃ pariharituṃ. Aññathā yathādhippetāni tāva sippāyatanāni dassetvā puna taṃtaṃsippūpajīvīsu dassiyamānesu papañco siyāti. Tenāha ‘‘hatthārohā’’tiādi.

163. Do có ý nghĩa là nghề nghiệp (sippa) và do là điều cần được học hỏi, nên chính nghề nghiệp là lãnh vực nghề nghiệp (sippāyatanaṃ), vì là nguyên nhân của sự sinh nhai. Seyyathidam là một bất biến từ, có nghĩa là: “Những điều ấy là gì?” Puthu sippāyatanānīti (nhiều lãnh vực nghề nghiệp): Quả vậy, sau khi đã chỉ ra các nghề nghiệp một cách tổng quát, ở trên đã nêu rõ những người sống bằng các nghề nghiệp tương ứng ấy để tránh sự hý luận trong lời thuyết giảng dựa vào cá nhân. Nếu không, trước tiên trình bày các lãnh vực nghề nghiệp như đã dự định, rồi sau đó lại trình bày về những người sống bằng các nghề nghiệp tương ứng ấy thì sẽ có sự hý luận. Do đó, ngài đã nói: hatthārohā (những người cỡi voi), v.v...

Hatthiṃ [Pg.219] ārohanti, ārohāpayanti cāti hatthārohā. Yehi payogehi puriso hatthino ārohanayoggo hoti, hatthissa taṃ payogaṃ vidhāyataṃ sabbesaṃ petesaṃ gahaṇaṃ. Tenāha ‘‘sabbepī’’tiādi. Tattha hatthācariyā nāma ye hatthino hatthārohakānañca sikkhapakā. Hatthivejjā nāma hatthibhisakkā. Hatthimeṇḍā nāma hatthīnaṃ pādarakkhakā. Ādi-saddena hatthīnaṃ yavasadāyakādike saṅgaṇhāti. Assārohā rathikāti etthāpi eseva nayo. Rathe niyuttā rathikā. Ratharakkhā nāma rathassa āṇirakkhakā. Dhanuṃ gaṇhanti, gaṇhāpenti cāti dhanuggahā, issāsā dhanusippassa sikkhāpakā ca. Tenāha ‘‘dhanuācariyā issāsā’’ti. Celena celapaṭākāya yuddhe akanti gacchantīti celakāti āha ‘‘ye yuddhe jayadhajaṃ gahetvā purato gacchantī’’ti. Yathā tathā ṭhite senike byūhakaraṇavasena tato calayanti uccālentīti calakā. Sakuṇagghiādayo viya maṃsapiṇḍaṃ parasenāsamūhaṃ sāhasikamahāyodhatāya chetvā chetvā dayanti uppatitvā uppatitvā gacchantīti piṇḍadāyakā. Dutiyavikappe piṇḍe dayanti janasammadde uppatantā viya gacchantīti piṇḍadāyakāti attho veditabbo. Uggatuggatāti thāmajavaparakkamādivasena ativiya uggatā uggāti attho. Pakkhandantīti attano vīrasūrabhāvena asajjamānā parasenaṃ anupavisantīti attho. Thāmajavabalaparakkamādisampattiyā mahānāgā viya mahānāgā. Ekantasūrāti ekākisūrā attano sūrabhāveneva ekākino hutvā yujjhanakā. Sajālikāti savammikā. Saraparittāṇacammanti cammaparisibbitaṃ kheṭakaṃ, cammamayaṃ vā phalakaṃ. Gharadāsayodhāti antojātayodhā.

Hatthārohā (người cỡi voi) là những người cỡi voi và khiến người khác cỡi voi. Việc thâu gồm tất cả những người này là do các phương pháp mà một người trở nên thích hợp để cỡi voi, và việc áp dụng phương pháp ấy cho con voi. Do đó, ngài đã nói sabbepī (tất cả), v.v... Trong đó, hatthācariyā (huấn luyện viên voi) là những người huấn luyện voi và những người cỡi voi. Hatthivejjā (thú y cho voi) là những thầy thuốc chữa bệnh cho voi. Hatthimeṇḍā là những người bảo vệ chân voi. Bằng từ ādi (v.v...), ngài thâu gồm những người cấp cỏ cho voi, v.v... Assārohā (người cỡi ngựa), rathikā (người đánh xe) ở đây cũng theo phương pháp tương tự. Rathikā là những người được giao nhiệm vụ trên xe. Ratharakkhā là những người bảo vệ trục xe. Dhanuggahā (người cầm cung) là những người cầm cung và khiến người khác cầm cung, là những cung thủ và những người dạy thuật bắn cung. Do đó, ngài đã nói dhanuācariyā issāsā (huấn luyện viên cung thủ, cung thủ). Celakā là những người đi vào trận chiến với cờ vải, ngài nói: “Những người cầm cờ chiến thắng đi trước trong trận chiến.” Calakā là những người di chuyển hoặc làm cho di chuyển các binh sĩ đang đứng đây đó bằng cách dàn trận. Piṇḍadāyakā (người phân phát thực phẩm) là những người, giống như chim kên kên, v.v..., do bản tính của những đại dũng sĩ táo bạo, đã chặt đứt, xé nát đám quân thù, vốn như một khối thịt, rồi bay lên, bay lên mà đi. Theo cách giải thích thứ hai, piṇḍadāyakā có nghĩa là những người đi trong đám đông như thể đang bay lên. Cần phải hiểu ý nghĩa như vậy. Uggatuggatā (những người xuất chúng) có nghĩa là những người rất nổi bật, xuất chúng về phương diện sức mạnh, tốc độ, lòng dũng cảm, v.v... Pakkhandantī (những người xông vào) có nghĩa là những người không do dự, xâm nhập vào quân địch bằng chính sự anh hùng và dũng cảm của mình. Mahānāgā (những con voi lớn) là những người giống như những con voi lớn do được phú bẩm sức mạnh, tốc độ, năng lực, lòng dũng cảm, v.v... Ekantasūrā (những anh hùng đơn độc) là những anh hùng chiến đấu một mình, chỉ nhờ vào lòng dũng cảm của chính mình. Sajālikā (những người có lưới) là những người có áo giáp. Saraparittāṇacammaṃ (da bảo vệ khỏi mũi tên) là chiếc khiên được bọc da, hoặc tấm ván bằng da. Gharadāsayodhā (những chiến binh nô lệ trong nhà) là những chiến binh được sinh ra trong nhà.

Āḷāraṃ vuccati mahānasaṃ, tattha niyuttāti āḷārikā, bhattakārā. Pūvikāti pūvasampādakā, ye pūvameva nānappakārato sampādetvā vikkiṇantā jīvanti. Kesanakhalikhanādivasena manussānaṃ alaṅkāravidhiṃ kappenti saṃvidahantīti kappakā. Nhāpakāti cuṇṇavilepanādīhi malaharaṇavaṇṇasampādanavidhinā nhāpentīti nhāpakā. Navantādividhinā pavatto gaṇanagantho antarā chiddābhāvena acchiddakoti vuccati, taṃ gaṇanaṃ upanissāya jīvantā acchiddakapāṭhakā. Hatthena adhippāyaviññāpanaṃ hatthamuddā [Pg.220] hattha-saddo cettha tadekadesesu aṅgulīsu daṭṭhabbo. ‘‘Na bhuñjamāno sabbaṃ hatthaṃ mukhe pakkhipissāmī’’tiādīsu viya, tasmā aṅgulisaṅkocanādinā gaṇanā hatthamuddāya gaṇanā. Cittakārādīnīti. Ādi-saddena bhamakārakoṭṭakalekhaka vilīvakārādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sandiṭṭhikamevāti asamparāyikatāya sāmaṃ daṭṭhabbaṃ, sayaṃ anubhavitabbaṃ attapaccakkhaṃ diṭṭhadhammikanti attho. Sukhitanti sukhappattaṃ. Uparīti devaloke. So hi manussalokato uparimo. Kammassa katattā nibbattanato tassa phalaṃ tassa aggisikhā viya hoti, tañca uddhaṃ devaloketi āha ‘‘uddhaṃ aggaṃ assā atthīti uddhaggikā’’ti. Saggaṃ arahatīti attano phalabhūtaṃ saggaṃ arahati, tattha sā nibbattanārahoti attho. Sukhavipākāti iṭṭhavipākavipaccanīkā. Suṭṭhu aggeti ativiya uttame uḷāre. Dakkhanti vaḍḍhanti etāyāti dakkhiṇā, pariccāgamayaṃ puññanti āha ‘‘dakkhiṇaṃ dāna’’nti.

Āḷāraṃ được gọi là nhà bếp lớn, những người được bổ nhiệm ở đó là āḷārikā, những người nấu ăn. Pūvikā là những người làm bánh, những người sống bằng cách làm và bán các loại bánh khác nhau. Kappakā là những người sắp đặt, trang điểm cho con người bằng cách cắt tóc, cạo râu, v.v... Nhāpakā là những người tắm gội, họ tắm cho người khác bằng phương pháp loại bỏ vết bẩn và làm đẹp da bằng bột, thuốc mỡ, v.v... Sách tính toán được tiến hành theo phương pháp chín mươi, v.v... được gọi là acchiddaka (không có lỗ hổng) vì không có khoảng trống ở giữa. Những người sống dựa vào phép tính đó là acchiddakapāṭhakā (người đọc không sai sót). Việc biểu thị ý định bằng tay là hatthamuddā (dấu tay). Ở đây, từ hattha (tay) nên được hiểu là các ngón tay, một phần của nó. Giống như trong câu: “Khi ăn, tôi sẽ không cho cả bàn tay vào miệng,” v.v... Do đó, việc tính toán bằng cách co duỗi ngón tay, v.v... là tính toán bằng dấu tay. Cittakārādīni (họa sĩ, v.v...). Bằng từ ādi (v.v...), cần hiểu là bao gồm thợ tiện, thợ mộc, người ghi chép, người đan lát, v.v... Diṭṭheva dhamme (trong hiện tại) có nghĩa là trong chính kiếp sống này. Sandiṭṭhikam (thiết thực hiện tại) có nghĩa là có thể tự mình thấy được, không phải ở đời sau; có thể tự mình trải nghiệm, tự mình chứng thực, thuộc về hiện tại. Sukhitaṃ (an lạc) là đã đạt được hạnh phúc. Uparīti (ở trên) là ở cõi trời. Cõi ấy quả thật ở trên cõi người. Do nghiệp đã được tạo, do sự phát sinh, quả của nó giống như ngọn lửa của nó, và điều đó ở trên cõi trời, nên ngài nói: uddhaggikā (có quả ở trên cao) là có quả ở trên cao. Saggaṃ arahati (xứng đáng với cõi trời) có nghĩa là xứng đáng với cõi trời, là quả của nó; nó xứng đáng được sinh ra ở đó. Sukhavipākā (có quả an lạc) là có quả báo tốt đẹp, trái ngược với quả báo xấu. Suṭṭhu agge (rất cao thượng) là vô cùng cao thượng, vĩ đại. Dakkhanti vaḍḍhanti etāyāti dakkhiṇā (vật cúng dường là cái mà qua đó họ thấy hoặc tăng trưởng); phước báu bao gồm sự xả thí, ngài nói: dakkhiṇaṃ dānaṃ (sự cúng dường).

Maggo sāmaññaṃ samitapāpasamaṇabhāvoti katvā. Yasmā ayaṃ rājā pabbajitānaṃ dāsakassakādīnaṃ lokato abhivādanādilābho sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalanti cintetvā ‘‘atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā īdisamatthaṃ jānanto’’ti vīmaṃsanto pūraṇādike pucchitvā tesaṃ kathāya anārādhitacitto bhagavantampi tamatthaṃ pucchi, tasmā vuttaṃ ‘‘upari āgataṃ pana dāsakassakopamaṃ sandhāya pucchatī’’ti.

Do cho rằng: “Đạo là quả Sa-môn, là trạng thái Sa-môn đã dẹp yên điều ác.” Bởi vì vị vua này, sau khi suy nghĩ rằng: “Sự lợi đắc về việc đảnh lễ, v.v... từ thế gian đối với những người xuất gia, vốn là nô lệ, nông dân, v.v..., là quả Sa-môn thiết thực hiện tại,” và trong khi tìm hiểu: “Có vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào biết được ý nghĩa như vậy không?” đã hỏi các vị như Pūraṇa, v.v... và do tâm không được hài lòng với lời nói của họ, ngài cũng đã hỏi Đức Thế Tôn về ý nghĩa ấy. Do đó, đã được nói rằng: “Ngài hỏi liên quan đến ví dụ về người nô lệ và người nông dân được đề cập ở trên.”

Kaṇhapakkhanti yathāpucchite atthe labbhamānaṃ diṭṭhigatūpasañhitaṃ saṃkilesapakkhaṃ. Sukkapakkhanti tabbidhuraṃ uparisuttāgataṃ vodānapakkhaṃ. Samaṇakolāhalanti samaṇakotūhalaṃ taṃtaṃsamaṇavādānaṃ aññamaññavirodhaṃ. Samaṇabhaṇḍananti teneva virodhena ‘‘evaṃvādīnaṃ tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ayaṃ doso, evaṃvādīnaṃ ayaṃ doso’’ti evaṃ taṃtaṃvādassa paribhāsanaṃ. Rañño bhāraṃ karonto attano desanākosallenāti adhippāyo.

Kaṇhapakkhaṃ (hắc phần) là phần phiền não liên hệ đến tà kiến, được tìm thấy trong vấn đề đã được hỏi. Sukkapakkhaṃ (bạch phần) là phần đối nghịch với điều ấy, là phần thanh tịnh được đề cập trong các kinh sau. Samaṇakolāhalaṃ (sự huyên náo của các Sa-môn) là sự hiếu kỳ của các Sa-môn, sự mâu thuẫn lẫn nhau giữa các học thuyết của các Sa-môn khác nhau. Samaṇabhaṇḍanaṃ (sự tranh cãi của các Sa-môn) là do sự mâu thuẫn ấy mà có sự phỉ báng học thuyết này hay học thuyết khác rằng: "Đây là lỗi của các vị Sa-môn, Bà-la-môn có học thuyết như vậy, đây là lỗi của những người có học thuyết như vậy." Rañño bhāraṃ karonto (gánh vác trách nhiệm của đức vua) có ý nghĩa là bằng sự khéo léo trong việc thuyết giảng của mình.

164. Paṇḍitapatirūpakānanti āmaṃ viya pakkānaṃ paṇḍitābhāsānaṃ.

164. Paṇḍitapatirūpakānaṃ (của những người có vẻ là bậc trí) là của những người chỉ có vẻ là bậc trí, giống như trái cây còn sống mà trông như đã chín.

Pūraṇakassapavādavaṇṇanā

Giải Thích về Học Thuyết của Pūraṇa Kassapa

165. Ekaṃ [Pg.221] idāhanti ekāhaṃ. Idha-saddo cettha nipātamattaṃ, ekāhaṃ samayaṃ ticceva attho. Saritabbayuttanti anussaraṇānucchavikaṃ.

165. Ekaṃ idāhaṃ là ekāhaṃ (một ngày). Ở đây, từ idha chỉ là một tiểu từ, ý nghĩa chỉ là ekāhaṃ samayaṃ (một thời, một thuở). Saritabbayuttaṃ (điều đáng được ghi nhớ) là điều thích hợp để hồi tưởng.

166. Sahatthā karontassāti sahattheneva karontassa. Nissaggiyathāvarādayopi idha sahatthakaraṇeneva saṅgahitā. Hatthādīnīti hatthapādakaṇṇanāsādīni. Pacanaṃ dahanaṃ vibādhananti āha ‘‘daṇḍena uppīḷentassā’’ti. Papañcasūdaniyaṃ ‘‘tajjentassa vā’’ti attho vutto, idha pana tajjanaṃ paribhāsanaṃ daṇḍeneva saṅgahetvā ‘‘daṇḍena uppīḷentassa’’ icceva vuttaṃ. Sokaṃ sayaṃ karontassāti parassa sokakāraṇaṃ sayaṃ karontassa, sokaṃ vā uppādentassa. Parehīti attano vacanakarehi. Sayampi phandatoti parassa vibādhanapayogena sayampi phandato. ‘‘Atipātāpayato’’ti padaṃ suddhakattuatthe hetukattuatthe ca vattatīti āha ‘‘hanantassāpi hanāpentassāpī’’ti. Kāraṇavasenāti kārāpanavasena.

166. Sahatthā karontassa là của người tự tay mình làm. Ở đây, các hành vi như trộm cắp, v.v... cũng được bao gồm trong việc tự tay làm. Hatthādīni (tay, v.v...) là tay, chân, tai, mũi, v.v... Pacanaṃ dahanaṃ vibādhanaṃ (nấu nướng, đốt cháy, làm phiền nhiễu) được nói là "của người dùng gậy để áp bức." Trong bộ Papañcasūdanī, ý nghĩa được nói là "hoặc của người đe dọa," nhưng ở đây, việc đe dọa, mắng nhiếc được bao gồm trong (hành động) dùng gậy, và do đó chỉ được nói là "của người dùng gậy để áp bức." Sokaṃ sayaṃ karontassa (của người tự mình gây sầu muộn) là của người tự mình là nguyên nhân gây sầu muộn cho người khác, hoặc của người làm phát sinh sầu muộn. Parehi (bởi những người khác) là bởi những người làm theo lời mình. Sayampi phandato (của người tự mình cũng run rẩy) là của người tự mình cũng run rẩy do việc áp dụng sự phiền nhiễu cho người khác. Từ Atipātāpayato có nghĩa trong cả hai trường hợp là tự mình giết và xúi giục giết, nên được nói là "của người giết và của người xúi giục giết." Kāraṇavasena (do nguyên nhân) là do sự xúi giục làm.

Gharassa bhitti anto bahi ca sandhitā hutvā ṭhitā gharasandhi. Kiñcipi asesetvā niravaseso lopo nillopo. Ekāgāre niyutto vilopo ekāgāriko. Parito sabbaso panthe hananaṃ paripantho. Pāpaṃ na karīyati pubbe asaññato uppādetuṃ asakkuṇeyyattā, tasmā natthi pāpaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ sattā pāpe paṭipajjantīti āha ‘‘sattā pana pāpaṃ karomāti evaṃ saññino hontī’’ti. Evaṃ kirassa hoti – imesañhi sattānaṃ hiṃsādikiriyā na attānaṃ phusati tassa niccatāya nibbikārattā sarīraṃ pana acetanaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamaṃ, tasmiṃ vikopitepi na kiñci pāpanti. Khuranemināti nisitakhuramayaneminā.

Gharasandhi (đột nhập nhà) là bức tường của ngôi nhà bị khoét thủng một lỗ thông từ trong ra ngoài. Nillopo (cướp sạch) là sự cướp bóc không chừa lại thứ gì, không còn sót lại. Ekāgāriko (cướp một nhà) là sự cướp bóc nhắm vào một ngôi nhà duy nhất. Paripantho (chặn đường cướp của) là việc giết người trên đường ở khắp mọi nơi. Ác nghiệp không được tạo ra, vì không thể làm phát sinh từ cái trước đó không có, do đó không có tội ác. Nếu vậy, làm thế nào chúng sanh lại hành ác? (Kinh) nói: "Tuy nhiên, chúng sanh có tưởng rằng 'chúng ta đang làm điều ác'." Dường như đối với ông ấy (Pūraṇa) là như vầy: đối với các chúng sanh này, hành động sát hại v.v... không chạm đến tự ngã, vì tự ngã là thường hằng, bất biến; còn thân thể thì vô tri, giống như một khúc gỗ, dù nó bị xâm hại cũng không có tội lỗi gì. Khuraneminā (với bánh xe sắc như dao cạo) là với vành bánh xe làm bằng dao cạo bén.

Gaṅgāya dakkhiṇā disā appatirūpadeso, uttarā disā patirūpadesoti adhippāyena‘‘dakkhiṇañca’’tiādi vuttanti āha ‘‘dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā’’tiādi. Mahāyāganti mahāvijitayaññasadisaṃ mahāyāgaṃ. Uposathakammena vāti uposathakammena ca. Dama-saddo hi indriyasaṃvarassa uposathasīlassa ca vācako idhādhippeto. Keci pana ‘‘uposathakammenāti idaṃ indriyadamanassa visesanaṃ, tasmā ‘uposathakammabhūtena indriyadamanenā’’ti atthaṃ vadanti. Sīlasaṃyamenāti kāyikavācasikasaṃvarena[Pg.222]. Saccavajjenāti saccavācāya, tassā visuṃ vacanaṃ loke garutarapuññasammatabhāvato. Yathā hi pāpadhammesu musāvādo garu, evaṃ puññadhammesu saccavācā. Tenāha bhagavā ‘‘ekaṃ dhammaṃ atītassā’’tiādi. Pavattīti yo ‘‘karotī’’ti vuccati, tassa santāne phaluppattipaccayabhāvena uppatti. Sabbathāti ‘‘karoto’’tiādinā vuttena sabbappakārena. Kiriyameva paṭikkhipati, na raññā puṭṭhaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ byākarotīti adhippāyo. Idaṃ avadhāraṇaṃ vipākapaṭikkhepanivattanatthaṃ. Yo hi kammaṃ paṭikkhipati, tena atthato vipākopi paṭikkhitto eva nāma hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘kammaṃ paṭibāhantenāpī’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 1.170-172).

Với ý rằng bờ phía nam sông Hằng là vùng đất không thích hợp, bờ phía bắc là vùng đất thích hợp, nên câu "và về phía nam..." v.v... đã được nói. Do đó, (chú giải) nói: "ở bờ phía nam, con người thô lỗ," v.v... Mahāyāgaṃ (cuộc đại tế lễ) là cuộc đại tế lễ tương tự như lễ tế Mahāvijita. Uposathakammena vā (hoặc bằng hành vi Uposatha) là và bằng hành vi Uposatha. Từ dama (sự chế ngự) ở đây được hiểu là từ chỉ cả sự thu thúc các căn và giới Uposatha. Tuy nhiên, một số người nói rằng uposathakammena là tính từ của indriyadamanassa (sự chế ngự các căn), do đó họ giải thích ý nghĩa là "bằng sự chế ngự các căn đã trở thành hành vi Uposatha." Sīlasaṃyamena (bằng giới và sự thu thúc) là bằng sự thu thúc thân và khẩu. Saccavajjena (bằng lời nói chân thật) là bằng lời nói chân thật; việc đề cập riêng đến nó là vì nó được xem là một phước báu rất nặng ký ở trên đời. Giống như trong các pháp ác, nói dối là tội nặng, thì trong các pháp thiện, lời nói chân thật cũng vậy. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: "Đối với người đã vi phạm một pháp..." v.v... Pavatti (sự diễn tiến) là sự phát sinh trong dòng tương tục của người được gọi là "người làm," với tư cách là duyên cho sự phát sinh của quả. Sabbathā (bằng mọi cách) là bằng tất cả các cách đã được nói qua câu "của người làm..." v.v... Ý muốn nói là ông ấy chỉ bác bỏ hành động, chứ không giải thích về kết quả thiết thực của đời sống Sa-môn mà đức vua đã hỏi. Sự nhấn mạnh này là nhằm mục đích ngăn chặn việc bác bỏ quả báo. Vì người nào bác bỏ nghiệp, thì về mặt ý nghĩa, người ấy cũng đã bác bỏ quả báo. Như sẽ được nói: "Ngay cả bởi người phủ nhận nghiệp..." v.v... (Dī. Ni. Aṭṭha. 1.170-172).

Paṭirājūhi anabhibhavanīyabhāvena visesato jitanti vijitaṃ, āṇāpavattideso. ‘‘Mā mayhaṃ vijite vasathā’’ti apasādanā pabbajitassa viheṭhanā pabbājanāti katvā vuttaṃ ‘‘apasādetabbanti viheṭhetabba’’nti. Uggaṇhanaṃ tena vuttassa atthassa ‘‘evameta’’nti upadhāraṇaṃ sallakkhaṇaṃ, nikujjanaṃ tassa addhaniyabhāvāpādanavasena cittena sandhāraṇaṃ. Tadubhayaṃ paṭikkhipanto āha ‘‘anuggaṇhanto anikujjanto’’ti. Tenāha ‘‘sāravasena aggaṇhanto’’tiādi.

Vijitaṃ (lãnh thổ) là vùng đất được chinh phục một cách đặc biệt do không thể bị các vua đối địch xâm chiếm, là vùng đất mà mệnh lệnh của mình có hiệu lực. Việc xua đuổi bằng cách nói: "Các ngươi không được sống trong lãnh thổ của ta" là sự sách nhiễu đối với người xuất gia, là sự trục xuất; do đó, được nói rằng apasādetabbaṃ (nên bị xua đuổi) có nghĩa là viheṭhetabbaṃ (nên bị sách nhiễu). Uggaṇhanaṃ (sự nắm bắt) là sự xem xét, ghi nhận ý nghĩa của điều đã được ông ấy nói là "việc này là như vậy." Nikujjanaṃ (sự lật úp, bác bỏ) là sự ghi nhớ trong tâm bằng cách xác lập tính chất không bền vững của nó. Bác bỏ cả hai điều này, ông ấy nói anuggaṇhanto anikujjanto (không nắm bắt, không lật úp). Do đó, (chú giải) nói: "không nắm bắt theo nghĩa cốt lõi," v.v...

Makkhaligosālavādavaṇṇanā

Giải Thích về Học Thuyết của Makkhali Gosāla

168. Ubhayenāti hetupaccayapaṭisedhanavacanena. Saṃkilesapaccayanti saṃkilissanassa malīnabhāvassa kāraṇaṃ. Visuddhipaccayanti saṅkikilesato visuddhiyā vodānassa kāraṇaṃ. Attakāroti tena tena sattena attanā kātabbakammaṃ attanā nipphādetabbapayogo. Parakāranti parassa vāhasā ijjhanakapayojanaṃ. Tenāha ‘‘yenā’’tiādi. Mahāsattanti antimabhavikaṃ mahābodhisattaṃ, paccekabodhisattassapi ettheva saṅgaho veditabbo. Manussasobhagyatanti manussesu subhagabhāvaṃ. Evanti vuttappakārena. Kammavādassa kiriyavādassa paṭikkhipanena ‘‘atthi bhikkhave kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipāka’’ntiādi (a. ni. 4.232) nayappavatte jinacakke pahāraṃ deti nāma. Natthi purisakāreti yathāvuttaattakāraparakārābhāvato eva sattānaṃ paccattapurisakāro nāma koci natthīti attho. Tenāha ‘‘yenā’’tiādi. Natthi balanti sattānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikanibbānasampattiāvahaṃ balaṃ nāma kiñci natthi. Tenāha [Pg.223] ‘‘yamhī’’tiādi. Nidassanamattañcetaṃ, saṃkilesikampi cāyaṃ balaṃ paṭikkhipateva. Yadi vīriyādīni purisakāravevacanāni, kasmā visuṃ gahaṇanti āha ‘‘idaṃ no vīriyenā’’tiādi. Saddatthato pana tassā tassā kiriyāya ussannaṭṭhena balaṃ. Sūravīrabhāvāvahaṭṭhena vīriyaṃ. Tadeva daḷhabhāvato, porisadhuraṃ vahantena pavattetabbato ca purisathāmo. Paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanappavattiyā purisaparakkamoti vuttoti veditabbaṃ.

168. Ubhayenāti: Bằng lời nói phủ nhận nhân và duyên. Saṃkilesapaccayanti: Là nguyên nhân của sự ô nhiễm, của trạng thái nhiễm ô. Visuddhipaccayanti: Là nguyên nhân của sự thanh tịnh, của sự trong sạch khỏi các phiền não. Attakāroti: Là hành động cần được thực hiện bởi chính chúng sanh ấy, là sự nỗ lực cần được hoàn thành bởi chính mình. Parakāranti: Là sự nỗ lực thành tựu nhờ vào sức của người khác. Do đó, ngài đã nói: “Bởi vì…” v.v… Mahāsattanti: Là vị Đại Bồ Tát ở kiếp chót, cũng nên hiểu rằng vị Bồ Tát Độc Giác cũng được bao gồm ở đây. Manussasobhagyatanti: Là trạng thái tốt đẹp ở giữa loài người. Evanti: Theo cách đã được nói. Bằng việc bác bỏ nghiệp luận và hành động luận, (ngài) được gọi là đã giáng một đòn vào Pháp luân của bậc Chiến Thắng đang vận hành theo phương pháp “này các Tỳ khưu, có nghiệp đen, quả đen” v.v… (A. Ni. 4.232). Natthi purisakāreti: Nghĩa là: Do không có hành động của tự thân và hành động của người khác như đã nói, nên không có cái gì gọi là hành động của cá nhân chúng sanh cả. Do đó, ngài đã nói: “Bởi vì…” v.v… Natthi balanti: Không có cái gì gọi là năng lực mang lại sự thành tựu trong hiện tại, trong đời sau, và Niết Bàn cho chúng sanh. Do đó, ngài đã nói: “Bởi vì ở đó…” v.v… Và đây chỉ là ví dụ, (thuyết này) cũng bác bỏ cả năng lực thuộc về ô nhiễm. Nếu tinh tấn v.v… là đồng nghĩa với hành động của cá nhân, tại sao lại được đề cập riêng? (Ngài) nói: “Điều này không phải do tinh tấn của chúng ta…” v.v… Tuy nhiên, về mặt ngữ nghĩa, nên hiểu rằng: balaṃ (năng lực) có nghĩa là sự nổi trội trong mỗi hành động; vīriyaṃ (tinh tấn) có nghĩa là mang lại trạng thái dũng cảm, anh hùng; chính nó, do trạng thái vững chắc và do cần được tiến hành bởi người gánh vác gánh nặng của con người, nên được gọi là purisathāmo (sức mạnh của con người); do sự tiến hành vượt qua các cảnh giới cao hơn và cao hơn, nên được gọi là purisaparakkamo (sự cố gắng của con người).

Sattayogato rūpādīsu sattavisattatāya sattā. Pāṇanato assasanapassasanavasena pavattiyā pāṇā. Te pana so ekindriyādivasena vibhajitvā vadatīti āha ‘‘ekindriyo’’tiādi. Aṇḍakosādīsu bhavanato ‘‘bhūtā’’ti vuccantīti āha ‘‘aṇḍakosa…pe… vadatī’’ti. Jīvanato pāṇaṃ dhārentā viya vaḍḍhanato jīvā. Tenāha ‘‘sāliyavā’’tiādi. Natthi etesaṃ saṃkilesavisuddhīsu vasoti avasā. Natthi nesaṃ balaṃ vīriyaṃ cāti abalā avīriyā. Niyatāti acchejjasuttāvutābhejjamaṇino viya niyatappavattitāya gatijātibandhāpavaggavasena niyāmo. Tattha tattha gamananti channaṃ abhijātīnaṃ tāsu tāsu gatīsu upagamanaṃ samavāyena samāgamo. Sabhāvoyevāti yathā kaṇṭakassa tikhiṇatā, kapitthaphalānaṃ parimaṇḍalatā, migapakkhīnaṃ vicittākāratā, evaṃ sabbassāpi lokassa hetupaccayena vinā tathā tathā pariṇāmo ayaṃ sabhāvo eva akittimoyeva. Tenāha ‘‘yena hī’’tiādi. Chaḷābhijātiyo parato vitthārīyanti. ‘‘Sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedentī’’ti vadanto adukkhamasukhabhūmiṃ sabbena sabbaṃ na jānātīti ulliṅganto ‘‘aññā adukkhamasukhabhūmi natthīti dassetī’’ti āha.

Do sự dính mắc, do sự bám víu vào sắc v.v... nên (gọi là) chúng sanh (sattā). Do sự sống, do sự diễn tiến thông qua hơi thở vô hơi thở ra, nên (gọi là) sinh vật (pāṇā). Vị ấy lại phân chia chúng theo cách một giác quan v.v... và nói, do đó (chú giải) nói: “Một giác quan…” v.v… Do sanh ra trong bọc trứng v.v... nên được gọi là “hữu tình” (bhūtā), do đó (chú giải) nói: “Bọc trứng… v.v… nói.” Do sự sống, do sự phát triển như thể duy trì mạng sống, nên (gọi là) mạng sống (jīvā). Do đó, ngài đã nói: “Lúa, lúa mạch…” v.v… Chúng không có quyền năng trong việc ô nhiễm và thanh tịnh, nên (gọi là) bất lực (avasā). Chúng không có năng lực và tinh tấn, nên (gọi là) không năng lực (abalā), không tinh tấn (avīriyā). (Gọi là) định mệnh (niyatā) vì sự diễn tiến đã được xác định, giống như viên ngọc không thể phá vỡ được buộc bằng sợi chỉ không thể cắt đứt; sự quy định về cảnh giới, giai cấp, sự ràng buộc và sự giải thoát. Sự đi đến nơi này nơi kia là sự đi đến, sự hội hợp bằng cách kết hợp trong các cảnh giới ấy của sáu giai cấp. (Gọi là) tự tánh (sabhāvo) vì giống như sự sắc nhọn của gai, sự tròn trịa của quả kapittha, hình dạng đa dạng của thú và chim, cũng vậy, sự biến đổi như thế này như thế kia của toàn thể thế gian mà không có nhân duyên, đây chính là tự tánh, không do ai tạo ra. Do đó, ngài đã nói: “Bởi vì…” v.v… Sáu giai cấp sẽ được giải thích chi tiết sau. Khi nói “chúng cảm thọ lạc và khổ,” (vị ấy) ám chỉ rằng mình hoàn toàn không biết đến cảnh giới bất khổ bất lạc, và (chú giải) nói: “(Vị ấy) cho thấy rằng không có cảnh giới bất khổ bất lạc nào khác.”

Pamukhayonīnanti manussatiracchānādīsu khattiyabrāhmaṇādisīhabyagghādivasena padhānayonīnaṃ. Saṭṭhisatānīti chasahassāni. ‘‘Pañca ca kammuno satānī’’ti padassa atthadassanaṃ ‘‘pañcakammasatāni cā’’ti. ‘‘Eseva nayo’’ti iminā ‘‘kevalaṃ takkamattakena niratthakaṃ diṭṭhiṃ dīpetī’’ti imamevatthaṃ atidisati. Ettha ca ‘‘takkamattakenā’’ti iminā yasmā takkikā niraṅkusatāya parikappanassa yaṃ kiñci attano parikappitaṃ sārato [Pg.224] maññamānā tatheva abhinivissa takkadiṭṭhigāhaṃ gaṇhanti, tasmā na tesaṃ diṭṭhivatthusmiṃ viññūhi vicāraṇā kātabbāti dasseti. Kecīti uttaravihāravāsino. Te hi ‘‘pañca kammānīti cakkhusotaghānajivhākāyā imāni pañcindriyāni ‘pañca kammānī’ti paññāpentī’’ti vadanti. Kammanti laddhīti oḷārikabhāvato paripuṇṇakammanti laddhi. Manokammaṃ anoḷārikattā upaḍḍhakammanti laddhīti yojanā. Dvaṭṭhipaṭipadāti ‘‘dvāsaṭṭhi paṭipadā’’ti vattabbe sabhāvaniruttiṃ ajānanto ‘‘dvaṭṭhipaṭipadā’’ti vadati. Ekasmiṃ kappeti ekasmiṃ mahākappe, tatthāpi ca vivaṭṭaṭṭhāyīsaññite ekasmiṃ asaṅkhyeyyekappe.

Pamukhayonīnanti: Của các loài chính yếu, theo cách là Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn v.v... trong loài người, và sư tử, cọp v.v... trong loài bàng sanh. Saṭṭhisatānīti: Sáu ngàn. Sự trình bày ý nghĩa của cụm từ “và năm trăm nghiệp” là “và năm trăm nghiệp.” Bằng câu “đây là phương pháp,” (ngài) áp dụng chính ý nghĩa này: “(Vị ấy) chỉ trình bày tà kiến vô ích bằng sự suy luận suông.” Ở đây, bằng câu “bằng sự suy luận suông,” (ngài) cho thấy rằng: vì các nhà lý luận, do sự suy đoán không kiềm chế, coi bất cứ điều gì do mình tưởng tượng ra là cốt lõi, và bám chấp vào đó, nên họ nắm giữ sự chấp thủ vào tà kiến dựa trên suy luận. Do đó, các bậc trí không nên xem xét đối tượng tà kiến của họ. Một số vị, tức là các vị trú tại tu viện phương Bắc. Vì họ nói rằng: “Năm nghiệp, tức là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, năm căn này được gọi là ‘năm nghiệp’.” (Thân) nghiệp, do là thô thiển, nên có chủ trương là nghiệp trọn vẹn. Ý nghiệp, do không thô thiển, nên có chủ trương là nửa nghiệp, đây là cách nối kết. (Nói) dvaṭṭhipaṭipadā, trong khi đáng lẽ phải nói dvāsaṭṭhi paṭipadā (sáu mươi hai con đường), do không biết ngữ pháp tự nhiên, nên (vị ấy) nói dvaṭṭhipaṭipadā. Ekasmiṃ kappeti: Trong một đại kiếp, và trong đó cũng là trong một a-tăng-kỳ kiếp được gọi là kiếp trụ của thành kiếp.

Urabbhe hanantīti orabbhikā. Evaṃ sūkarikādayo veditabbā. Luddāti aññepi ye keci māgavikanesādā. Te pāpakammapasutatāya ‘‘kaṇhābhijātīti vadati. Bhikkhū’’ti buddhasāsane bhikkhū. Te kira ‘‘sachandarāgā paribhuñjantī’’ti adhippāyena ‘‘catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantī’’ti vadati. Kasmāti ce? Yasmā ‘‘te paṇītapaṇīte paccaye paṭisevantī’’ti tassa micchāgāho, tasmā ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomagāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadatīti apare. Eke pabbajitā, ye savisesaṃ attakilamathānuyogaṃ anuyuttā. Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya hontīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vuttā. Ṭhatvā bhuñjananahānapaṭikkhepādivatasamāyogena paṇḍaratarā. ‘‘Acelakasāvakā’’ti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakaladdhiyā visuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Nandādayo hi tathārūpaṃ ājīvakapaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā. Tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarā paramasukkābhijātīti ayaṃ tassa laddhi.

Những người giết cừu được gọi là orabbhikā (đồ tể cừu). Tương tự, cần hiểu về những người đồ tể heo v.v... Luddā (hung ác) là chỉ những người thợ săn, bẫy chim khác. Do họ chuyên tâm vào việc ác, nên (ngài ấy) gọi là ‘hạng người hắc sanh.’ ‘Các vị tỳ khưu’ là các vị tỳ khưu trong giáo pháp của Đức Phật. Người ấy nói rằng: ‘Họ ăn các vật dụng sau khi đã bỏ gai vào trong bốn món vật dụng,’ với ý rằng: ‘Họ thọ dụng với lòng tham muốn và ái nhiễm.’ Nếu hỏi tại sao? Bởi vì người ấy có tà kiến rằng: ‘Họ sử dụng những vật dụng hảo hạng.’ Do đó, những người khác nói rằng, người ấy nói rằng: ‘Dù các vị ấy đang thọ dụng các vật dụng có được một cách hợp pháp, nhưng do sự chấp thủ sai lầm của học thuyết Ājīvaka, họ được cho là ăn các vật dụng sau khi đã bỏ gai vào trong đó.’ Một số người xuất gia, là những người đặc biệt chuyên tâm vào khổ hạnh. Thật vậy, vì họ giống như đang sống trên gai, nên được gọi là ‘những người có hạnh gai góc.’ Họ trắng hơn (trong sạch hơn) nhờ sự kết hợp các giới cấm như ăn đứng, từ chối tắm rửa v.v... ‘Các đệ tử lõa thể’ là chỉ các đệ tử của Ājīvaka. Người ta nói rằng, do tâm thanh tịnh theo học thuyết Ājīvaka, họ còn trắng hơn cả các Nigaṇṭha. Vì Nanda và những người khác đã đạt đến đỉnh cao của pháp hành Ājīvaka như vậy. Do đó, học thuyết của người ấy là: họ trắng hơn các Nigaṇṭha và các đệ tử Ājīvaka, là hạng người tối thượng bạch sanh.

Purisabhūmiyoti padhānapuggalena niddeso. Itthīnampi tā bhūmiyo icchanteva. ‘‘Bhikkhu ca pannako’’tiādi tesaṃ pāḷiyeva. Tattha pannakoti bhikkhāya vicaraṇako, tesaṃ vā paṭipattiyā paṭipannako. Jinoti jiṇṇo jarāvasena hīnadhātuko, attano vā paṭipattiyā paṭipakkhaṃ jinitvā ṭhito. So kira tathābhūto dhammampi kassaci na kathesi. Tenāha ‘‘na kiñci āhā’’ti. Oṭṭhavadanādivippakāre katepi khamanavasena na kiñci vadatītipi vadanti. Alābhinti ‘‘so na kumbhimukhā paṭiggaṇhātī’’tiādinā [Pg.225] (dī. ni. 1.394) nayena vuttaalābhahetusamāyogena alābhiṃ, tatoyeva jighacchādubbalaparetatāya sayanaparāyanaṃ ‘‘samaṇaṃ pannabhūmī’’ti vadati.

Purisabhūmi (cảnh giới của người) là sự chỉ định cho một người chính yếu. Họ cũng chấp nhận những cảnh giới ấy cho cả phụ nữ. ‘Vị tỳ khưu và người sa ngã’ v.v... chính là kinh văn của họ. Ở đây, pannako có nghĩa là người đi khất thực, hoặc là người đã thực hành theo pháp hành của họ. Jino có nghĩa là người già yếu, suy nhược do tuổi tác, hoặc là người đã chiến thắng đối nghịch bằng pháp hành của mình. Người ta nói rằng, người như vậy đã không thuyết giảng Chánh pháp cho bất kỳ ai. Do đó, có câu nói: ‘Vị ấy không nói gì cả.’ Cũng có người nói rằng, vị ấy không nói gì cả do sự kham nhẫn, ngay cả khi môi, mặt v.v... bị làm cho biến dạng. Alābhi (không có lợi lộc) là không có lợi lộc do sự kết hợp của các nguyên nhân không có lợi lộc đã được nói theo phương cách ‘vị ấy không nhận từ miệng nồi’ v.v... (Trường Bộ 1.394). Chính vì thế, do bị đói và yếu sức chi phối, người ấy gọi vị sa-môn mà nơi nương tựa cuối cùng là nằm xuống là ‘sa-môn nằm trên đất.’

Ājīvavuttisatānīti sattānaṃ ājīvabhūtāni jīvikāvuttisatāni. Pasuggahaṇena eḷakajāti gahitā, migaggahaṇena rurugavayādisabbamigajāti. Bahū devāti cātumahārājikādibrahmakāyikādivasena, tesaṃ antarabhedavasena bahū devā. Tattha cātumahārājikānaṃ ekaccabhedo mahāsamayasuttavasena (dī. ni. 2.331) dīpetabbo. Manussāpi anantāti dīpadesakulavaṃsājīvādivibhāgavasena manussāpi anantabhedā. Pisācā eva pesācā. Te aparapetādayo mahantamahantā. Chaddantadahamandākiniyo kuvāḷiyamucalindanāmena vadati.

Ājīvavuttisatāni (hàng trăm cách sinh nhai) là hàng trăm phương cách sống, là sinh kế của chúng sanh. Với việc dùng từ pasu (gia súc), loài dê cừu được kể đến. Với việc dùng từ miga (thú rừng), tất cả các loài thú rừng như hươu ruru, trâu gayal v.v... được kể đến. Bahū devā (nhiều vị trời) là nhiều vị trời theo nghĩa các cõi Tứ Đại Thiên Vương, Phạm Thiên v.v..., và theo nghĩa các phân loại nội bộ của họ. Trong đó, một phân loại của Tứ Đại Thiên Vương cần được giải thích theo kinh Đại Hội (Trường Bộ 2.331). Manussāpi anantā (loài người cũng vô số) là loài người cũng có vô số phân loại theo sự phân chia về châu lục, quốc gia, gia tộc, dòng dõi, nghề nghiệp v.v... Pisācā chính là pesācā. Chúng là các loài ngạ quỷ khác v.v... có thân hình rất lớn. Người ấy gọi các hồ Chaddanta và Mandākinī bằng tên Kuvāḷiya và Mucalinda.

Pavuṭāti pabbagaṇṭhikā. Paṇḍitopi …pe… uddhaṃ na gacchati, kasmā? Sattānaṃ saṃsaraṇakālassa niyatabhāvato. Aparipakkaṃ saṃsaraṇanimittaṃ sīlādinā paripāceti nāma sīghaṃyeva visuddhippattiyā. Paripakkaṃ kammaṃ phussa phussa patvā patvā kālena paripakkabhāvānāpādanena byantiṃ karoti nāma.

Pavuṭā là đốt tre/sậy. Ngay cả người trí... cũng không đi lên. Tại sao? Vì thời gian luân hồi của chúng sanh đã được định sẵn. ‘Làm cho chín muồi dấu hiệu luân hồi chưa chín muồi bằng giới hạnh v.v...’ có nghĩa là nhanh chóng đạt đến sự thanh tịnh. ‘Chấm dứt nghiệp đã chín muồi bằng cách trải nghiệm liên tục, đạt đến liên tục, và bằng cách làm cho nó chín muồi theo thời gian’ là ý nghĩa.

Suttaguḷeti suttavaṭṭiyaṃ. ‘‘Nibbeṭhiyamānameva paletī’’ti upamāya sattānaṃ saṃsāro anukkamena khīyateva, na tassa vaḍḍhatīti dasseti paricchinnarūpattā.

Suttaguḷe là cuộn chỉ. Qua ví dụ ‘nó chỉ chạy khi được tháo ra,’ câu này cho thấy rằng vòng luân hồi của chúng sanh tuần tự tiêu giảm chứ không tăng trưởng, bởi vì nó có một hình thức giới hạn.

Ajitakesakambalavādavaṇṇanā

Giải Thích về Học Thuyết của Ajita Kesakambala

171. Dinnanti deyyadhammasīsena dānaṃ vuttanti āha ‘‘dinnassa phalābhāvaṃ vadatī’’ti, dinnaṃ pana annādivatthuṃ kathaṃ paṭikkhipati. Eseva nayo yiṭṭhaṃ hutanti etthāpi. Mahāyāgoti sabbasādhāraṇaṃ mahādānaṃ. Pāhunakasakkāroti pāhunabhāvena kātabbasakkāro. Phalanti ānisaṃsaphalaṃ, nissandaphalañca. Vipākoti sadisaphalaṃ. Paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthīti paraloke ṭhitassa kammunā laddhabbo ayaṃ loko na hoti. Idhaloke ṭhitassāpi paraloko natthīti idhaloke ṭhitassa kammunā laddhabbo paraloko na hoti. Tattha kāraṇamāha ‘‘sabbe [Pg.226] tattha tattheva ucchijjantī’’ti. Ime sattā yattha yattha bhave, yoniādīsu ca ṭhitā tattha tattheva ucchijjanti nirudayavināsavasena vinassanti. Phalābhāvavasenāti mātāpitūsu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalassa abhāvavasena ‘‘natthi mātā, natthi pitā’’ti vadati, na mātāpitūnaṃ, nāpi tesu idāni kayiramānasakkārāsakkārānaṃ abhāvavasena tesaṃ lokapaccakkhattā. Pubbuḷakassa viya imesaṃ sattānaṃ uppādo nāma kevalo, na cavitvā āgamanapubbakoti dassanatthaṃ ‘‘natthi sattā opapātikā’’ti vuttanti āha ‘‘cavitvā upapajjanakasattā nāma natthīti vadatī’’ti. Samaṇena nāma yāthāvato jānantena kassaci kiñci akathetvā saññatena bhavitabbaṃ, aññathā āhopurisikā nāma siyā. Kiñhi paro parassa karissati? Tathā ca attano sampādanassa kassaci avassayo eva na siyā tattha tattheva ucchijjanatoti āha ‘‘ye imañca…pe… pavedentī’’ti.

171. ‘Vật được cho’ có nghĩa là sự bố thí theo ý nghĩa của vật phẩm cúng dường, nên nói rằng: ‘Vị ấy nói về sự không có kết quả của vật được cho.’ Nhưng làm sao vị ấy có thể phủ nhận vật phẩm như thức ăn v.v... đã được cho? Phương pháp tương tự cũng áp dụng cho ‘vật được tế tự’ và ‘vật được cúng dường.’ ‘Đại tế lễ’ là sự đại bố thí phổ thông cho tất cả. ‘Sự hiếu khách’ là sự tôn trọng cần được thực hiện đối với khách. ‘Quả’ là quả lợi ích và quả dị thục. ‘Dị thục’ là quả tương ứng. ‘Đối với người ở đời sau, không có đời này’ có nghĩa là đối với người ở đời sau, không có đời này có thể đạt được do nghiệp. ‘Đối với người ở đời này, cũng không có đời sau’ có nghĩa là đối với người ở đời này, không có đời sau có thể đạt được do nghiệp. Về điều đó, vị ấy nêu lý do: ‘Tất cả đều bị đoạn diệt ngay tại đó.’ Những chúng sanh này, dù ở bất cứ cảnh giới nào, trong bất cứ thai sanh nào v.v..., đều bị đoạn diệt ngay tại đó; họ bị hủy diệt theo cách hoại diệt không tái sanh. Do sự không có kết quả, vị ấy nói ‘không có mẹ, không có cha’ theo nghĩa là không có kết quả của hành vi đúng đắn và sai trái đối với cha mẹ, chứ không phải theo nghĩa là không có cha mẹ, cũng không phải theo nghĩa là không có sự tôn trọng hay bất kính đang được thực hiện đối với họ, vì họ là điều hiển nhiên trên thế gian. Để cho thấy rằng sự sanh khởi của các chúng sanh này chỉ đơn thuần như bong bóng nước, không phải có trước bởi sự đến sau khi chết, nên có câu nói ‘không có chúng sanh hóa sanh.’ Vị ấy nói rằng: ‘Vị ấy nói rằng không có chúng sanh nào tái sanh sau khi chết.’ Một vị sa-môn, khi biết đúng như thật, nên tự chế, không nói bất cứ điều gì cho bất kỳ ai; nếu không, đó sẽ chỉ là ý kiến cá nhân. Vì người khác có thể làm gì cho người khác? Và như vậy, sẽ không có sự nương tựa vào bất kỳ ai để tự mình thành tựu, vì người ta bị đoạn diệt ngay tại đó. Do đó, vị ấy nói: ‘Những người tuyên bố điều này... v.v...’

Catūsu mahābhūtesu niyuttoti cātumahābhūtiko. Yathā pana mattikāya nibbattaṃ bhājanaṃ mattikāmayaṃ, evaṃ ayaṃ catūhi mahābhūtehi nibbattoti āha ‘‘catumahābhūtamayo’’ti. Ajjhattikapathavīdhātūti sattasantānagatā pathavīdhātu. Bāhirapathavīdhātunti bahiddhā mahāpathaviṃ. Upagacchatīti bāhirapathavikāyato tadekadesabhūtā pathavī āgantvā ajjhattikabhāvappattiyā sattabhāvena saṇṭhitā idāni ghaṭādigatapathavī viya tameva bāhirapathavikāyaṃ upeti upagacchati sabbaso tena nibbisesataṃ ekībhāvameva gacchati. Āpādīsupi eseva nayoti ettha pajjunnena mahāsamuddato gahitaāpo viya vassodakabhāvena punapi mahāsamuddameva, sūriyarasmito gahitaṃ indaggisaṅkhātatejo viya puna sūriyarasmiṃ, mahāvāyukhandhato niggatamahāvāto viya tameva vāyukhandhaṃ upeti upagacchatīti diṭṭhigatikassa adhippāyo. Manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti tesaṃ visayābhāvāti vadanti. Visayigahaṇena hi visayāpi gahitā eva hontīti. Guṇāguṇapadānīti guṇadosakoṭṭhāsā. Sarīrameva padānīti adhippetaṃ sarīrena taṃtaṃkiriyāya pajjitabbato. Dabbanti muyhantīti dattū, mūḷhapuggalā. Tehi dattūhi bālamanussehi. ‘‘Paraloko atthī’’ti mati yesaṃ, te atthikā, tesaṃ vādoti atthikavādo, taṃ atthikavādaṃ.

Được cấu thành từ bốn đại chủng nên gọi là cātumahābhūtiko. Giống như vật dụng được làm từ đất sét được gọi là làm bằng đất sét, tương tự như vậy, (thân này) được làm từ bốn đại chủng nên nói là “làm bằng bốn đại chủng.” Địa đại nội phần là địa đại thuộc về dòng tương tục của chúng sanh. Địa đại ngoại phần là đại địa ở bên ngoài. "Đi đến" có nghĩa là: Địa đại, vốn là một phần của khối địa đại bên ngoài, đã đến và đạt được trạng thái nội phần, tồn tại như là một chúng sanh, bây giờ giống như địa đại trong cái bình v.v..., nó đi đến, tiến đến chính khối địa đại bên ngoài ấy, hoàn toàn trở nên không khác biệt, đạt đến trạng thái đồng nhất. Đối với thủy đại v.v... cũng theo phương pháp này. Ở đây, ý của người có tà kiến là: Giống như nước được mây lấy từ đại dương, dưới dạng nước mưa lại trở về chính đại dương; giống như lửa (tejo) được gọi là lửa trời (indaggi) được lấy từ tia nắng mặt trời lại trở về chính tia nắng mặt trời; giống như cơn gió lớn thoát ra từ khối gió lớn lại đi đến, tiến đến chính khối gió ấy. Các căn thứ sáu là ý đi vào hư không, họ nói rằng vì chúng không có đối tượng. Vì khi nắm bắt cái có đối tượng (tức các căn) thì các đối tượng cũng được nắm bắt. Guṇāguṇapadāni là các phần tốt và xấu. Padāni được hiểu là chính thân thể, vì thân thể phải đi đến các hành động tương ứng. Dattū là những người si mê, vì họ si mê (muyhanti). Họ là những người ngu si. Bởi những người si mê, những người ngu dốt ấy. Những người có quan niệm "có đời sau" là những người theo thuyết hữu (atthikā). Thuyết của họ là thuyết hữu (atthikavādo). (Câu này giải thích từ atthikavādaṃ).

Kammaṃ [Pg.227] paṭibāhati akiriyavādibhāvato. Vipākaṃ paṭibāhati sabbena sabbaṃ āyatiṃ upapattiyā paṭikkhipanato. Ubhayaṃ paṭibāhati sabbaso hetupaṭibāhaneneva phalassapi paṭikkhittattā. Ubhayanti hi kammaṃ vipākañcāti ubhayaṃ. So hi ‘‘ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti, visujjhanti cā’’ti (dī. ni. 1.168; ma. ni. 2.100, 227; saṃ. ni. 3.212) vadanto kammassa viya vipākassāpi saṃkilesavisuddhīnaṃ paccayattābhāvavacanato tadubhayaṃ paṭibāhati nāma. Vipāko paṭibāhito hoti asati kamme vipākābhāvato. Kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti asati vipāke kammassa niratthakabhāvāpattito. Atthatoti sarūpena. Ubhayappaṭibāhakāti visuṃ visuṃ taṃtaṃdiṭṭhidīpakabhāvena pāḷiyaṃ āgatāpi paccekaṃ tividhadiṭṭhikā eva ubhayapaṭibāhakattā. Ubhayappaṭibāhakāti hi hetuvacanaṃ. ‘‘Ahetukavādā cevā’’tiādi paṭiññāvacanaṃ. Yo hi vipākapaṭibāhanena natthikadiṭṭhiko ucchedavādī, so atthato kammapaṭibāhanena akiriyadiṭṭhiko, ubhayapaṭibāhanena ahetukadiṭṭhiko ca hoti. Sesadvayepi eseva nayo.

Bác bỏ nghiệp vì là người theo thuyết vô hành. Bác bỏ quả vì hoàn toàn phủ nhận sự tái sanh trong tương lai. Bác bỏ cả hai vì do việc bác bỏ nhân một cách hoàn toàn nên quả cũng bị phủ nhận. "Cả hai" ở đây là nghiệp và quả. Vị ấy, khi nói rằng “chúng sanh bị nhiễm ô, được thanh tịnh là không do nhân, không do duyên,” thì do lời nói về sự không có tính cách làm duyên của nghiệp cũng như của quả đối với sự nhiễm ô và thanh tịnh, nên được gọi là bác bỏ cả hai điều ấy. Quả bị bác bỏ vì khi không có nghiệp thì không có quả. Nghiệp bị bác bỏ vì khi không có quả thì nghiệp trở thành vô ích. Atthatoti có nghĩa là về bản chất. "Những người bác bỏ cả hai" (là): Mặc dù trong kinh Pāli, chúng được trình bày riêng rẽ như là những người làm sáng tỏ các tà kiến tương ứng, nhưng mỗi loại trong ba tà kiến này đều là những người bác bỏ cả hai. "Những người bác bỏ cả hai" là câu nói về nhân. "Và những người theo thuyết vô nhân" v.v... là câu nói khẳng định. Vị nào do bác bỏ quả mà là người có tà kiến hư vô, theo thuyết đoạn diệt, thì về mặt ý nghĩa, vị ấy do bác bỏ nghiệp mà là người có tà kiến vô hành, và do bác bỏ cả hai mà là người có tà kiến vô nhân. Đối với hai trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này.

Sajjhāyantīti taṃ diṭṭhidīpakaṃ ganthaṃ uggahetvā paṭhanti. Vīmaṃsantīti tassa atthaṃ vicārenti. ‘‘Tesa’’ntiādi vīmaṃsanākāradassanaṃ. Tasmiṃ ārammaṇeti yathāparikappitakammaphalābhāvādike ‘‘karoto na karīyati pāpa’’nti ādinayappavattāya laddhiyā ārammaṇe. Micchāsati santiṭṭhatīti ‘‘karoto na karīyati pāpa’’ntiādivasena anussavūpaladdhe atthe tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa paccupaṭṭhite cirakālaparicayena evametanti nijjhānakkhamabhāvūpagamanena nijjhānakkhantiyā tathāgahite punappunaṃ tatheva āsevantassa bahulīkarontassa micchāvitakkena samādiyamānā micchāvāyāmūpatthambhitā ataṃsabhāvaṃ ‘‘taṃsabhāva’’nti gaṇhantī micchāsatīti laddhanāmā taṃladdhisahagatā taṇhā santiṭṭhati. Cittaṃ ekaggaṃ hotīti yathāsakaṃ vitakkādipaccayalābhena tasmiṃ ārammaṇe avaṭṭhitatāya anekaggataṃ pahāya ekaggaṃ appitaṃ viya hoti. Cittasīsena micchāsamādhi eva vutto. Sopi hi paccayavisesehi laddhabhāvanābalo īdise ṭhāne samādhānapatirūpakiccakaroyeva, vāḷavijjhanādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ. Javanāni javantīti anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu [Pg.228] sabbapacchime javanavāre satta javanāni javanti. Paṭhame javane satekicchā honti. Tathā dutiyādīsūti dhammasabhāvadassanamattametaṃ, na pana tasmiṃ khaṇe tesaṃ tikicchā kenaci sakkā kātuṃ.

"Họ tụng đọc" nghĩa là họ học thuộc và đọc lại bộ sách làm sáng tỏ tà kiến ấy. "Họ thẩm sát" nghĩa là họ xem xét ý nghĩa của nó. "Của họ" v.v... là sự trình bày về cách thức thẩm sát. "Trên đối tượng ấy" nghĩa là trên đối tượng của tà kiến, vốn được tiến hành theo phương cách "người làm ác không bị xem là làm ác" v.v..., về sự không có nghiệp và quả như đã được suy diễn. "Tà niệm an trú" nghĩa là: Tham ái đi kèm với tà kiến ấy, được gọi là tà niệm, được củng cố bởi tà tinh tấn, được chấp nhận bởi tà tư duy, nắm bắt cái không phải là bản chất thật như là "bản chất thật", an trú (trong tâm) của người thường xuyên thực hành, làm cho sung mãn điều đó lặp đi lặp lại, khi ý nghĩa được nghe và nhận thức theo cách "người làm ác không bị xem là làm ác" v.v... đã hiện diện trong tâm về mặt bản chất như thể có hình tướng bởi những sự suy tầm theo hình thức đó, được nắm bắt như vậy bởi sự chấp nhận qua thẩm sát do đã đạt đến trạng thái có thể thẩm sát rằng "nó là như vậy" qua sự thực hành lâu dài. "Tâm trở nên nhất tâm" nghĩa là do nhận được các duyên như tầm v.v... tùy theo trường hợp, tâm từ bỏ sự không nhất tâm do đã an trú trên đối tượng ấy, trở nên nhất tâm như thể đã nhập định. Với từ đứng đầu là "tâm" (citta), chính tà định đã được nói đến. Vì tà định ấy, khi đã có được sức mạnh tu tập nhờ các duyên đặc biệt, ở một nơi như vậy, nó thực hiện công việc tương tự như sự định tâm, cần được hiểu như trong trường hợp bắn cung vào con thú hoang v.v... "Các tốc hành tâm khởi lên" nghĩa là sau khi các lộ tốc hành tâm ở giai đoạn đầu đã khởi lên nhiều lần theo cách đó, trong lộ tốc hành tâm cuối cùng, bảy tốc hành tâm khởi lên. Ở tốc hành tâm thứ nhất, chúng có thể được chữa trị. Tương tự ở (tốc hành tâm) thứ hai v.v... Đây chỉ là sự trình bày về bản chất của các pháp, chứ không phải vào khoảnh khắc đó, việc chữa trị chúng có thể được thực hiện bởi bất kỳ ai.

Tatthāti tesu tīsu micchādassanesu. Koci ekaṃ dassanaṃ okkamatīti yassa ekasmiṃyeva abhiniveso āsevanā ca pavattā, so ekameva dassanaṃ okkamati. Yassa pana dvīsu tīsupi vā abhiniveso āsevanā ca pavattā, so dve tīṇipi okkamati, etena yā pubbe ubhayapaṭibāhakatāmukhena dīpitā atthasiddhā sabbadiṭṭhikatā, sā pubbabhāgiyā. Yā pana micchattaniyāmokkantibhūtā, sā yathāsakaṃ paccayasamudāgamasiddhito bhinnārammaṇānaṃ viya visesādhigamānaṃ ekajjhaṃ anuppattiyā asaṅkiṇṇā evāti dasseti. ‘‘Ekasmiṃ okkantepī’’tiādinā tissannampi diṭṭhīnaṃ samānabalataṃ samānaphalatañca dasseti. Tasmā tissopi cetā ekassa uppannā abbokiṇṇā eva, ekāya vipāke dinne itarā anubalappadāyikāyo honti. ‘‘Vaṭṭakhāṇu nāmesā’’ti idaṃ vacanaṃ neyyatthaṃ, na nītatthaṃ. Tathā hi papañcasūdaniyaṃ ‘‘kiṃ panesa ekasmiṃyeva attabhāve niyato hoti, udāhu aññasmiṃ pīti? Ekasmiṃyeva niyato, āsevanavasena pana bhavantarepi taṃ taṃ diṭṭhiṃ roceti yevā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 3.129) vuttaṃ. Akusalañhi nāmetaṃ abalaṃ dubbalaṃ, na kusalaṃ viya sabalaṃ mahābalaṃ. Tasmā ‘‘ekasmiṃyeva attabhāve niyato’’ti vuttaṃ. Aññathā sammattaniyāmo viya micchattaniyāmopi accantiko siyā, na ca accantiko. Yadi evaṃ vaṭṭakhāṇujotanā kathanti āha ‘‘āsevanavasena panā’’tiādi. Tasmā yathā ‘‘sakiṃ nimuggopi nimuggo eva bālo’’ti vuttaṃ, evaṃ vaṭṭakhāṇujotanā. Yādise hi paccaye paṭicca ayaṃ taṃ taṃ dassanaṃ okkanto puna kadāci tappaṭipakkhe paccaye paṭicca tato sīsukkhipanamassa na hotīti na vattabbaṃ, tasmā ‘‘yebhuyyena hi evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthī’’ti vuttaṃ.

Ở đó, có nghĩa là trong ba tà kiến ấy. Một người nào đó đi vào một kiến giải, có nghĩa là người nào có sự chấp thủ và thực hành chỉ trong một kiến giải, người ấy đi vào chỉ một kiến giải. Còn người nào có sự chấp thủ và thực hành trong hai hoặc cả ba, người ấy đi vào hai hoặc cả ba. Bằng điều này, cái gọi là toàn bộ tà kiến đã được thành tựu về mặt ý nghĩa, được chỉ ra trước đây qua việc loại trừ cả hai, điều đó thuộc giai đoạn đầu. Còn cái đã trở thành sự đi vào định pháp tà kiến, nó không bị pha trộn do sự không đạt được đồng thời các chứng đắc đặc biệt như các đối tượng khác nhau, vì nó được thành tựu do sự tập khởi của các duyên tương ứng của nó, điều này được chỉ ra. Bằng câu “dù đi vào một...” v.v..., ngài chỉ ra sức mạnh ngang nhau và kết quả ngang nhau của cả ba tà kiến. Do đó, dù cả ba tà kiến này sanh khởi nơi một người, chúng vẫn không bị pha trộn. Khi một tà kiến cho quả, các tà kiến còn lại trở thành những cái hỗ trợ. Lời nói “đây gọi là cọc trụ của luân hồi” này có ý nghĩa cần được dẫn giải, không phải là ý nghĩa đã được xác định. Thật vậy, trong sách Papañcasūdanī có nói: “Nhưng phải chăng điều này chỉ cố định trong một đời sống, hay cũng trong đời sống khác? Nó chỉ cố định trong một đời sống, nhưng do sự thực hành, người ấy cũng ưa thích tà kiến đó trong các kiếp sống khác.” (M. Ni. Aṭṭha. 3.129). Vì cái gọi là bất thiện này yếu ớt, không có sức mạnh, không giống như thiện pháp có sức mạnh, có đại lực. Do đó, đã nói rằng “chỉ cố định trong một đời sống”. Nếu không, định pháp tà kiến cũng sẽ trở thành tuyệt đối như định pháp chánh kiến, nhưng nó không phải là tuyệt đối. Nếu vậy, sự giải thích về cọc trụ luân hồi là như thế nào? Ngài nói “nhưng do sự thực hành...” v.v... Do đó, giống như đã nói “kẻ ngu dù chỉ chìm một lần cũng là chìm”, sự giải thích về cọc trụ luân hồi cũng vậy. Thật vậy, không thể nói rằng người này, do duyên với các điều kiện nào đó đã đi vào kiến giải này, sau này khi duyên với các điều kiện đối nghịch, sẽ không có việc ngóc đầu lên khỏi đó. Do đó, đã nói rằng “thật vậy, phần lớn đối với một chúng sanh như vậy, không có cái gọi là sự thoát ra”.

Tasmāti yasmā evaṃ saṃsārakhāṇubhāvassapi paccayo apaṇṇakajāto, tasmā. Bhūtikāmoti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṃ vasena attano guṇehi vaḍḍhikāmo.

Do đó, có nghĩa là vì pháp môn không sai lầm là duyên cho cả việc trở thành cọc trụ luân hồi như vậy, do đó. Người mong cầu sự hưng thịnh, có nghĩa là người mong muốn sự tăng trưởng các phẩm chất của mình theo nghĩa lợi ích hiện tại, lợi ích đời sau, và lợi ích tối hậu.

Pakudhakaccāyanavādavaṇṇanā

Giải Thích về Học Thuyết của Pakudha Kaccāyana

174. Akatāti [Pg.229] samena visamena vā kenaci hetunā na katā na vihitā. Katavidho karaṇavidhi natthi etesanti akatavidhānā. Padadvayenāpi loke kenaci hetupaccayena nesaṃ anibbattanabhāvaṃ dasseti. Iddhiyāpi na nimmitāti kassaci iddhimato cetovasippattassa devassa, issarādino vā iddhiyāpi na nimmitā. Animmāpitā kassaci animmāpitā. Vuttatthamevāti brahmajālavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.30) vuttatthameva. Vañjhāti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalā, kassaci ajanakāti attho, etena pathavikāyādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati. Rūpasaddādayo hi pathavikāyādīhi appaṭibaddhavuttikāti tassa laddhi. Pabbatakūṭaṃ viya ṭhitāti kūṭaṭṭhā, yathā pabbatakūṭaṃ kenaci anibbattitaṃ, kassaci ca anibbattakaṃ, evamete pīti adhippāyo. Yamidaṃ ‘‘bījato aṅkurādi jāyatī’’ti vuccati, taṃ vijjamānameva tato nikkhamati, na avijjamānaṃ, aññathā aññatopi aññassa upaladdhi siyāti adhippāyo. Ṭhitattāti nibbikārābhāvena ṭhitattā. Na calantīti vikāraṃ nāpajjanti. Vikārābhāvato hi tesaṃ sattannaṃ kāyānaṃ esikaṭṭhāyiṭṭhitatā. Aniñjanañca attano pakatiyā avaṭṭhānameva. Tenāha ‘‘na vipariṇamantī’’ti. Avipariṇāmadhammattā eva hi te aññamaññaṃ na byābādhenti. Sati hi vikāraṃ āpādetabbatāya byābādhakatāpi siyā, tathā anuggahetabbatāya anuggāhakatāti tadabhāvaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ nālantiādi vuttaṃ. Pathavī eva kāyekadesattā pathavikāyo. Jīvasattamānaṃ kāyānaṃ niccatāya nibbikārabhāvato na hantabbatā, na ghātetabbatā cāti neva koci hantā vā ghātetā vā, tenevāha ‘‘sattannaṃ tveva kāyāna’’ntiādi. Yadi koci hantā natthi, kathaṃ satthappahāroti āha ‘‘yathā muggarāsi ādīsū’’tiādi. Kevalaṃ saññāmattameva hoti. Hananaghātanādi pana paramatthato nattheva kāyānaṃ avikopanīyabhāvatoti adhippāyo.

174. Không được tạo ra, có nghĩa là không được tạo ra, không được sắp đặt bởi bất kỳ nguyên nhân nào, dù là tương đồng hay không tương đồng. Không có phương thức tạo tác là vì chúng không có phương thức tạo tác. Bằng cả hai từ, ngài chỉ ra rằng chúng không được sanh ra bởi bất kỳ nhân duyên nào trong thế gian. Cũng không được hóa hiện bởi thần thông, có nghĩa là cũng không được hóa hiện bởi thần thông của một vị trời nào đó có thần thông, đã đạt được tâm tự tại, hoặc của một vị Phạm thiên v.v... Không được khiến cho hóa hiện là không được ai khiến cho hóa hiện. Chỉ có ý nghĩa đã được nói, có nghĩa là chỉ có ý nghĩa đã được nói trong phần giải thích kinh Phạm Võng (Dī. Ni. Aṭṭha. 1.30). Cằn cỗi, có nghĩa là không có kết quả, giống như con vật cằn cỗi, cây thốt nốt cằn cỗi v.v..., nghĩa là không sanh ra bất cứ cái gì. Bằng điều này, ông ta bác bỏ khả năng của địa đại v.v... trong việc sanh ra sắc pháp v.v... Theo học thuyết của ông ta, sắc, thanh v.v... có sự vận hành không bị ràng buộc bởi địa đại v.v... Đứng vững như đỉnh núi, có nghĩa là, giống như đỉnh núi không được ai tạo ra và cũng không tạo ra cái gì, những thứ này cũng vậy, đó là ý nghĩa. Điều được nói rằng “từ hạt giống, mầm v.v... sanh ra”, cái đó vốn đã tồn tại rồi mới xuất hiện từ đó, chứ không phải là cái không tồn tại. Nếu không, sự nhận biết cái này từ cái khác cũng sẽ xảy ra, đó là ý nghĩa. Vì đứng vững, có nghĩa là vì đứng vững do bản chất không biến đổi. Không lay động, có nghĩa là không đi đến sự biến đổi. Thật vậy, do không có sự biến đổi mà bảy thân này đứng vững như cột trụ. Và sự bất động chính là sự tồn tại trong bản chất của chúng. Do đó, ngài nói “chúng không biến đổi”. Thật vậy, chính vì có bản chất không biến đổi mà chúng không làm hại lẫn nhau. Vì nếu có khả năng bị gây ra sự biến đổi, thì cũng có thể có sự làm hại; tương tự, nếu có khả năng được hỗ trợ, thì cũng có thể có sự hỗ trợ. Để chỉ ra sự không có điều đó, trong kinh văn đã nói “không đủ...” v.v... Địa đại chính là địa thân vì là một phần của thân. Do tính thường hằng và không biến đổi của các thân của chúng sanh, nên không có việc bị giết, không có việc bị sát hại. Do đó, không có ai là kẻ giết hay kẻ sát hại. Chính vì vậy, ngài nói “chỉ giữa bảy thân...” v.v... Nếu không có ai là kẻ giết, làm sao có sự tấn công bằng vũ khí? Ngài nói “giống như trong đống chày...” v.v... Chỉ đơn thuần là một khái niệm. Còn việc giết, sát hại v.v... về mặt chân đế thì không có, vì các thân không thể bị xâm hại, đó là ý nghĩa.

Nigaṇṭhanāṭaputtavādavaṇṇanā

Giải Thích về Học Thuyết của Nigaṇṭha Nāṭaputta

177. Cattāro yāmā bhāgā catuyāmā, catuyāmā eva cātuyāmā, bhāgattho hi idha yāma-saddo yathā ‘‘rattiyā paṭhamo yāmo’’ti[Pg.230]. So panettha bhāgo saṃvaralakkhaṇoti āha ‘‘cātuyāmasaṃvutoti catukoṭṭhāsena saṃvarena saṃvuto’’ti. Paṭikkhittasabbasītodakoti paṭikkhittasabbasītodakaparibhogo. Sabbena pāpavāraṇena yuttoti sabbappakārena saṃvaralakkhaṇena samannāgato. Dhutapāpoti sabbena nijjaralakkhaṇena pāpavāraṇena vidhutapāpo. Phuṭṭhoti aṭṭhannampi kammānaṃ khepanena mokkhappattiyā kammakkhayalakkhaṇena sabbena pāpavāraṇena phuṭṭho taṃ patvā ṭhito. Koṭippattacittoti mokkhādhigameneva uttamamariyādappattacitto. Yatattoti kāyādīsu indriyesu saṃyametabbassa abhāvato saṃyatacitto. Suppatiṭṭhitacittoti nissesato suṭṭhu patiṭṭhitacitto. Sāsanānulomaṃ nāma pāpavāraṇena yuttatā. Tenāha ‘‘dhutapāpo’’tiādi. Asuddhaladdhitāyāti ‘‘atthi jīvo, so ca siyā nicco, siyā anicco’’ti evamādiasuddhaladdhitāya. Sabbāti kammapakativibhāgādivisayā sabbā nijjhānakkhantiyo. Diṭṭhiye vāti micchādiṭṭhiyo eva jātā.

177. Bốn canh (yāmā) là bốn phần (bhāgā), nên gọi là catuyāmā; catuyāmā chính là cātuyāmā. Ở đây, từ yāma có nghĩa là phần, giống như trong câu: “canh đầu của đêm.” Do đó, ở đây phần có đặc tính là sự thu thúc, nên nói: “được thu thúc bởi bốn pháp chế ngự (cātuyāmasaṃvuto) nghĩa là được thu thúc bởi sự thu thúc có bốn phần.” ‘Người đã từ bỏ mọi loại nước lạnh’ (Paṭikkhittasabbasītodako) có nghĩa là người đã từ bỏ việc sử dụng mọi loại nước lạnh. ‘Thành tựu sự ngăn ngừa mọi điều ác’ (Sabbena pāpavāraṇena yutto) có nghĩa là thành tựu đặc tính thu thúc bằng mọi phương cách. ‘Người đã rũ sạch điều ác’ (Dhutapāpo) có nghĩa là người đã rũ sạch điều ác bằng sự ngăn ngừa điều ác có đặc tính làm tiêu mòn (nghiệp). ‘Người đã chứng đạt’ (Phuṭṭho) có nghĩa là người đã chứng đạt, đã đạt đến và an trú trong đó, bằng sự ngăn ngừa mọi điều ác có đặc tính hủy diệt nghiệp, nhờ sự tiêu diệt cả tám loại nghiệp qua việc chứng đắc giải thoát. ‘Tâm đã đạt đến đỉnh cao’ (Koṭippattacitto) có nghĩa là tâm đã đạt đến giới hạn tối thượng chính nhờ sự chứng đắc giải thoát. ‘Tự chế ngự’ (Yatatto) có nghĩa là tâm đã được chế ngự do không còn gì phải chế ngự trong các căn như thân v.v. ‘Tâm đã khéo an lập’ (Suppatiṭṭhitacitto) có nghĩa là tâm đã được an lập một cách tốt đẹp, không còn dư sót. Sự tương hợp với giáo pháp (Sāsanānulomaṃ) chính là sự thành tựu việc ngăn ngừa điều ác. Do đó, ngài nói: “người đã rũ sạch điều ác” v.v. ‘Do tà thuyết bất tịnh’ (Asuddhaladdhitāya) có nghĩa là do tà thuyết bất tịnh như: “có một linh hồn, và nó có thể là thường hằng, có thể là vô thường.” ‘Tất cả’ (Sabbā) là tất cả các sự kham nhẫn thiền quán liên quan đến sự phân loại bản chất của nghiệp v.v. ‘Hoặc do tà kiến’ (Diṭṭhiye vā) có nghĩa là chính các tà kiến đã sanh khởi.

Sañcayabelaṭṭhaputtavādavaṇṇanā

Giải Thích Về Học Thuyết Của Sañcaya Belaṭṭhaputta

179-181. Amarāvikkhepe vuttanayo evāti brahmajāle amarāvikkhepavādasaṃvaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.61-63) vuttanayo eva vikkhepabyākaraṇabhāvato, tatheva cettha vikkhepavādassa āgatattā.

179-181. ‘Phương pháp đã được nói trong học thuyết Ngụy Biện Bất Định’ (Amarāvikkhepe vuttanayo eva) có nghĩa là chính là phương pháp đã được nói trong phần giải thích về học thuyết Ngụy Biện Bất Định trong kinh Phạm Võng (dī. ni. aṭṭha. 1.61-63), vì đó là sự trả lời lảng tránh, và vì học thuyết lảng tránh ở đây cũng được trình bày giống như vậy.

Paṭhamasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā

Giải Thích Về Quả Báo Sa Môn Hiện Tiền Thứ Nhất

183. Yathā te rucceyyāti idāni mayā pucchiyamāno attho yathā tava citte roceyya. Gharadāsiyā kucchismiṃ jāto antojāto. Dhanena kīto dhanakkīto. Bandhaggāhagahito karamarānīto. Sāmanti sayameva. Dāsabyanti dāsabhāvaṃ. Koci dāsopi samāno alaso kammaṃ akaronto ‘‘kammakāro’’ti na vuccatīti āha ‘‘analaso kammakaraṇasīloyevā’’ti. Paṭhamamevāti āsannataraṭṭhānūpasaṅkamanato pageva puretarameva. Pacchāti sāmikassa nipajjāya pacchā. Sayanato avuṭṭhiteti rattiyā vibhāyanavelāya seyyato avuṭṭhite. Paccūsakālato paṭṭhāyāti atītāya [Pg.231] rattiyā paccūsakālato paṭṭhāya. Yāva sāmino rattiṃ niddokkamananti aparāya padosavelāyaṃ yāva niddokkamanaṃ. Kiṃ kāranti kiṃ karaṇīyaṃ, kiṃkārabhāvato pucchitvā kātabbaveyyāvaccanti attho.

183. ‘Tùy theo ý ngài’ (Yathā te rucceyyā) có nghĩa là vấn đề đang được ta hỏi đây, tùy theo ý thích trong tâm của ngài. ‘Sanh trong nhà’ (antojāto) là người được sanh ra trong bụng của một nữ tỳ trong nhà. ‘Mua bằng tiền’ (dhanakkīto) là người được mua bằng tiền. ‘Bị bắt làm tù binh’ (karamarānīto) là người bị bắt giữ làm tù binh. ‘Tự mình’ (Sāmaṃ) là tự mình. ‘Thân phận nô lệ’ (Dāsabyaṃ) là tình trạng làm nô lệ. Có người dù là nô lệ nhưng lười biếng, không làm việc, thì không được gọi là “người làm công,” do đó nói: “không lười biếng, có thói quen làm việc.” ‘Trước tiên’ (Paṭhamameva) có nghĩa là trước cả khi, sớm hơn cả việc đi đến một nơi gần hơn. ‘Sau đó’ (Pacchā) là sau khi người chủ nằm xuống. ‘Khi (chủ) chưa ra khỏi giường’ (Sayanato avuṭṭhite) là khi người chủ chưa ra khỏi giường vào lúc đêm rạng sáng. ‘Bắt đầu từ lúc rạng đông’ (Paccūsakālato paṭṭhāya) là bắt đầu từ lúc rạng đông của đêm đã qua. ‘Cho đến khi chủ đi ngủ vào ban đêm’ (Yāva sāmino rattiṃ niddokkamanaṃ) là cho đến khi đi ngủ vào buổi chiều tối sau đó. ‘Việc gì cần làm’ (Kiṃ kāraṃ) có nghĩa là việc gì phải làm, nghĩa là công việc phục dịch phải được thực hiện sau khi hỏi, do thân phận là người hầu.

Devo viyāti ādhipaccaparivārādisampattisamannāgato padhānadevo viya. So vatassāhanti so vata assaṃ ahaṃ. So rājā viya ahampi bhaveyyaṃ, kathaṃ puññāni kareyyaṃ, yadi puññāni uḷārāni kareyyanti yojanā. ‘‘So vatassa’ssa’’nti pāṭhe so rājā assa ahaṃ assaṃ vata, yadi puññāni kareyyanti yojanā. Tenāha ‘‘ayamevattho’’ti. Assanti uttamapurisappayoge ahaṃ-saddo appayuttopi payutto eva hoti. Yāvajīvaṃ na sakkhissāmi dātunti yāvajīvaṃ dānatthāya ussāhaṃ karontopi yaṃ rājā ekaṃ divasaṃ deti, tato satabhāgampi dātuṃ na sakkhissāmi. Tasmā pabbajissāmīti pabbajjāyaṃ ussāhaṃ katvāti yojanā.

‘Như một vị trời’ (Devo viya) có nghĩa là như một vị trời đứng đầu, được phú cho sự sung túc về quyền uy, đoàn tùy tùng v.v. ‘Ôi, mong sao ta được như vậy’ (So vatassāhaṃ) có nghĩa là ‘ôi, mong sao ta (ahaṃ) được (assaṃ) như vậy (so).’ Cú pháp là: “Giống như vị vua đó, mong sao ta cũng được như vậy, làm thế nào ta có thể làm các phước thiện, nếu ta làm được các phước thiện cao thượng.” Trong dị bản “So vatassa’ssa,” cú pháp là: “Vị vua đó được như vậy, ôi, mong sao ta cũng được như vậy, nếu ta làm được các phước thiện.” Do đó, ngài nói: “đây chính là ý nghĩa.” Khi dùng ngôi thứ nhất (uttamapurisa) ‘assaṃ,’ từ ‘ahaṃ’ (ta) dù không được dùng đến cũng được xem như đã được dùng. ‘Suốt đời ta cũng không thể bố thí được’ (Yāvajīvaṃ na sakkhissāmi dātuṃ) có nghĩa là dù ta có nỗ lực bố thí suốt đời, ta cũng không thể bố thí được một phần trăm những gì mà đức vua bố thí trong một ngày. ‘Do đó, ta sẽ xuất gia’ (Tasmā pabbajissāmīti) có cú pháp là: “sau khi đã nỗ lực trong việc xuất gia.”

Kāyena saṃvutoti kāyena saṃvaritabbaṃ kāyadvārena pavattanakaṃ pāpadhammaṃ saṃvaritvā vihareyyāti ayamettha atthoti āha ‘‘kāyena pihito hutvā’’tiādi. Ghāsacchādanena paramatāyāti ghāsacchādanapariyesane sallekhavasena paramatāya, ukkaṭṭhabhāve saṇṭhito ghāsacchādanameva vā paramaṃ parā koṭi etassa, na tato paraṃ kiñci āmisajātaṃ pariyesati paccāsisati cāti ghāsacchādanaparamo, tabbhāvo ghāsacchādanaparamatā, tassā ghāsacchādanaparamatāya. Vivekaṭṭhakāyānanti gaṇasaṅgaṇikato pavivitte ṭhitakāyānaṃ. Nekkhammābhiratānanti jhānābhiratānaṃ. Tāya eva jhānābhiratiyā paramaṃ uttamaṃ vodānaṃ visuddhiṃ pattatāya paramavodānappattānaṃ. Kilesūpadhiabhisaṅkhārūpadhīnaṃ accantavigamena nirupadhīnaṃ. Visaṅkhāragatānanti adhigatanibbānānaṃ. Ettha ca paṭhamo viveko itarehi dvīhi vivekehi sahāpi pattabbo vināpi, tathā dutiyo. Tatiyo pana itarehi dvīhi saheva pattabbo, na vināti daṭṭhabbaṃ. Gaṇe janasamāgame sannipatanaṃ gaṇasaṅgaṇikā, taṃ pahāya eko viharati carati puggalavasena asahāyattā. Citte kilesānaṃ sannipatanaṃ cittakilesasaṅgaṇikā, taṃ pahāya eko viharati kilesavasena asahāyattā. Maggassa [Pg.232] ekacittakkhaṇikattā, gotrabhuādīnañca ārammaṇamattattā na tesaṃ vasena sātisayā nibbutisukhasamphusanā, phalasamāpattinirodhasamāpattivasena sātisayāti āha ‘‘phalasamāpattiṃ vā nirodhasamāpattiṃ vā pavisitvā’’ti. Phalapariyosāno hi nirodhoti.

‘Thu thúc thân’ (Kāyena saṃvuto) có nghĩa là vị ấy sống sau khi đã thu thúc pháp ác vốn khởi lên qua cửa thân, cần phải được thu thúc bởi thân; đây là ý nghĩa ở đây, nên nói: “được che đậy bởi thân” v.v. ‘Với sự xem vật thực và y phục là tối thượng’ (Ghāsacchādanena paramatāya) có nghĩa là với sự tối thượng theo nghĩa khổ hạnh trong việc tìm kiếm vật thực và y phục, đã an trú trong trạng thái cao tột; hoặc vật thực và y phục chính là tối thượng, là giới hạn cuối cùng của vị ấy, vị ấy không tìm kiếm, không mong mỏi bất cứ loại vật chất nào khác ngoài những thứ đó, nên gọi là ghāsacchādanaparamo, trạng thái của vị ấy là ghāsacchādanaparamatā, do trạng thái xem vật thực và y phục là tối thượng ấy. ‘Của những vị có thân an trú trong sự độc cư’ (Vivekaṭṭhakāyānaṃ) có nghĩa là của những vị có thân an trú trong sự viễn ly khỏi sự giao du với hội chúng. ‘Của những vị ưa thích xuất ly’ (Nekkhammābhiratānaṃ) có nghĩa là của những vị ưa thích thiền định. ‘Của những vị đã đạt đến sự trong sạch tối thượng’ (paramavodānappattānaṃ) là do đã đạt đến sự trong sạch, sự thanh tịnh tối thượng, cao tột chính nhờ sự ưa thích thiền định ấy. ‘Của những vị vô chấp thủ’ (nirupadhīnaṃ) là do sự đoạn trừ hoàn toàn các chấp thủ phiền não và chấp thủ hành. ‘Của những vị đã đạt đến vô vi’ (Visaṅkhāragatānaṃ) có nghĩa là của những vị đã chứng đắc Nibbāna. Và ở đây, cần hiểu rằng sự độc cư thứ nhất có thể đạt được cùng với hoặc không cùng với hai sự độc cư kia; sự độc cư thứ hai cũng vậy. Nhưng sự độc cư thứ ba phải được đạt được cùng với hai sự độc cư kia, chứ không thể không có chúng. Sự tụ tập trong hội chúng, trong đám đông người là giao du với hội chúng (gaṇasaṅgaṇikā); vị ấy từ bỏ điều đó, sống một mình, đi một mình, không có bạn đồng hành theo nghĩa cá nhân. Sự tụ tập của các phiền não trong tâm là sự giao du của phiền não trong tâm (cittakilesasaṅgaṇikā); vị ấy từ bỏ điều đó, sống một mình, không có bạn đồng hành theo nghĩa phiền não. Vì Đạo chỉ là một khoảnh khắc tâm, và các tâm như chuyển tộc (gotrabhu) v.v. chỉ có đối tượng (là Nibbāna), nên không có sự xúc chạm với lạc của Nibbāna một cách vượt trội thông qua chúng; sự vượt trội là thông qua Thánh Quả Định và Diệt Thọ Tưởng Định, nên ngài nói: “sau khi nhập Thánh Quả Định hoặc Diệt Thọ Tưởng Định.” Vì Diệt Định chính là sự kết thúc của Thánh Quả.

184. Abhiharitvāti abhimukhībhāvena netvā. ‘‘Ahaṃ cīvarādīhi payojanaṃ sādhessāmī’’ti vacanaseso. Sappāyanti sabbagelaññapaharaṇavasena upakārāvahaṃ. Bhāvinā anatthato paripālanavasena gopanā rakkhāgutti. Paccuppannassa nisedhavasena āvaraṇagutti.

184. Abhiharitvāti có nghĩa là đã mang đến bằng cách hướng về phía trước. Phần còn lại của câu là: “Ta sẽ hoàn thành mục đích với các vật dụng như y v.v…”. Sappāyanti có nghĩa là sự hữu ích theo cách loại trừ mọi bệnh tật. Bhāvinā anatthato paripālanavasena gopanā rakkhāgutti là sự bảo vệ, sự phòng hộ, sự che chở theo cách bảo toàn khỏi điều bất lợi trong tương lai. Paccuppannassa nisedhavasena āvaraṇagutti là sự ngăn che, sự che chở theo cách ngăn cấm (điều bất lợi) trong hiện tại.

Dutiyasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā

Luận giải về quả vị Sa-môn hiện tại thứ hai

186. Kasatīti kasiṃ karoti. Gahapatikoti ettha ka-saddo appatthoti āha ‘‘ekagehamatte jeṭṭhako’’ti, tena anekakulajeṭṭhakabhāvaṃ paṭikkhipati. Karaṃ karotīti karaṃ sampādeti. Vaḍḍhetīti uparūpari sampādanena vaḍḍheti. Evaṃ appampi pahāya pabbajituṃ dukkaranti ayamattho laṭukikopamasuttena (ma. ni. 2.151, 152) dīpetabbo. Tenāha ‘‘seyyathāpi, udāyi, puriso daliddo assako anāḷhiyo, tassassa ekaṃ agārakaṃ oluggaviluggaṃ kākātidāyiṃ naparamarūpa’’nti vitthāro. Yadi appampi bhogaṃ pahāya pabbajituṃ dukkaraṃ, kasmā dāsavāre bhogaggahaṇaṃ na katanti āha ‘‘dāsavāre panā’’tiādi. Yathā ca dāsassa bhogāpi abhogā parāyattabhāvato, evaṃ ñātayo pīti dāsavāre ñātiparivaṭṭaggahaṇampi na katanti daṭṭhabbaṃ.

186. Kasatīti có nghĩa là thực hiện việc cày cấy. Gahapatikoti: Ở đây, tiếp vĩ ngữ ka- có nghĩa là nhỏ, nên nói là “người đứng đầu của chỉ một gia đình,” do đó, ngài bác bỏ tình trạng là người đứng đầu của nhiều gia tộc. Karaṃ karotīti có nghĩa là tạo ra thuế. Vaḍḍhetīti có nghĩa là làm cho tăng trưởng bằng cách tạo ra hết lần này đến lần khác. Ý nghĩa này, rằng việc từ bỏ dù chỉ một chút để xuất gia cũng là điều khó làm, nên được làm sáng tỏ bằng kinh Laṭukikopamasutta (Trung Bộ 2.151, 152). Do đó, có đoạn chi tiết được nói rằng: “Ví như, này Udāyi, có người đàn ông nghèo khó, không sở hữu, không tài sản, người ấy có một ngôi nhà nhỏ xiêu vẹo, đổ nát, là nơi cho quạ, không mấy đẹp đẽ”. Nếu việc từ bỏ dù chỉ một chút tài sản để xuất gia cũng là điều khó làm, tại sao trong phần về người nô lệ lại không đề cập đến việc nắm giữ tài sản? Ngài nói: “Về phần người nô lệ…” v.v… Và cũng như tài sản của người nô lệ không phải là tài sản vì chúng phụ thuộc vào người khác, quyến thuộc của người ấy cũng vậy. Do đó, cần phải hiểu rằng trong phần về người nô lệ, việc đề cập đến đoàn thể quyến thuộc cũng không được thực hiện.

Paṇītatarasāmaññaphalavaṇṇanā

Luận giải về quả vị Sa-môn cao thượng hơn

189. Evarūpāhīti yathāvuttadāsakassakūpamāsadisāhi upamāhi sāmaññaphalaṃ dīpetuṃ pahoti bhagavā sakalampi rattindivaṃ tato bhiyyopi anantapaṭibhānatāya vicittanayadesanabhāvato. Tathāpīti satipi desanāya uttaruttarādhikanānānayavicittabhāve.

189. Evarūpāhīti: Đức Thế Tôn có khả năng thuyết giảng về quả vị Sa-môn bằng những ví dụ tương tự như các ví dụ về người nô lệ và người nông phu đã được đề cập, trong suốt cả ngày lẫn đêm và còn hơn thế nữa, do ngài có tài biện giải vô tận và bản chất của sự thuyết giảng bằng nhiều phương pháp đa dạng. Tathāpīti: Mặc dù sự thuyết giảng có sự đa dạng của các phương pháp khác nhau ngày càng cao siêu hơn.

Ekatthametaṃ padaṃ sādhusaddasseva ka-kārena vaḍḍhitvā vuttattā, teneva sādhuka-saddassa atthaṃ vadantena atthuddhāravasena sādhu-saddo udāhaṭo. Āyācaneti abhimukhayācane, abhipatthanāyanti attho. Sampaṭicchaneti paṭiggaṇhane[Pg.233]. Sampahaṃsaneti saṃvijjamānaguṇavasena haṃsane tosane, udaggatākaraṇeti attho. Dhammarucīti puññakāmo. Paññāṇavāti paññavā. Addubbhoti adūsako, anupaghātakoti attho. Idhāpīti imasmiṃ sāmaññaphalepi. Ayaṃ sādhu-saddo. Daḷhīkammeti sakkacca kiriyāyaṃ. Āṇattiyanti āṇāpane. ‘‘Suṇohi sādhukaṃ manasi karohī’’ti hi vutte sādhuka-saddena savanamanasikārānaṃ sakkaccakiriyā viya tadāṇāpanampi jotitaṃ hoti, āyācanatthatā viya cassa āṇāpanatthatā veditabbā. Sundarepīti sundaratthepi. Idāni yathāvuttena sādhuka-saddassa atthattayena pakāsitaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘daḷhīkammatthena hī’’tiādi vuttaṃ.

Từ này có một ý nghĩa, vì nó được nói bằng cách thêm mẫu tự ka- vào từ sādhu. Do đó, khi giải thích ý nghĩa của từ sādhuka, từ sādhu được trích dẫn theo cách rút ra ý nghĩa. Āyācaneti có nghĩa là trong sự thỉnh cầu trực tiếp, ý nghĩa là “trong sự mong mỏi”. Sampaṭicchaneti có nghĩa là trong sự tiếp nhận. Sampahaṃsaneti có nghĩa là trong sự làm cho hoan hỷ, làm cho hài lòng bằng những phẩm chất hiện có, ý nghĩa là “trong sự làm cho phấn khởi”. Dhammarucīti có nghĩa là người ham thích công đức. Paññāṇavāti có nghĩa là người có trí tuệ. Addubbhoti có nghĩa là người không làm hư hoại, ý nghĩa là “người không phá hoại”. Idhāpīti có nghĩa là cũng trong quả vị Sa-môn này. Từ sādhu này. Daḷhīkammeti có nghĩa là trong hành động cẩn trọng. Āṇattiyanti có nghĩa là trong sự ra lệnh. Vì khi nói: “Hãy lắng nghe kỹ, hãy tác ý,” thì bằng từ sādhukaṃ, cũng như hành động cẩn trọng của việc nghe và tác ý được làm sáng tỏ, thì mệnh lệnh về điều đó cũng được làm sáng tỏ. Cũng như nó có ý nghĩa thỉnh cầu, ý nghĩa ra lệnh của nó cũng cần được hiểu như vậy. Sundarepīti cũng có nghĩa là trong ý nghĩa tốt đẹp. Bây giờ, để chỉ ra ý nghĩa đặc biệt được biểu thị bởi ba ý nghĩa của từ sādhuka như đã nói, câu “daḷhīkammatthena hī” v.v… đã được nói đến.

Manasi karohīti ettha manasikāro na ārammaṇapaṭipādanalakkhaṇo, atha kho vīthipaṭipādanajavanapaṭipādanamanasikārapubbakaṃ citte ṭhapanalakkhaṇoti dassento ‘‘āvajjā’’tiādimāha. Sotindriyavikkhepavāraṇaṃ savane niyojanavasena kiriyantarapaṭisedhanabhāvato, sotaṃ odahāti attho. Manindriyavikkhepavāraṇaṃ aññacintāpaṭisedhanato. Byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṃ ‘‘sādhuka’’nti visesetvā vuttattā. Pacchimassa atthavipallāsaggāhavāraṇepi eseva nayo. Dhāraṇūpaparikkhādīsūti ādi-saddena tulanatīraṇādike, diṭṭhiyā suppaṭividhe ca saṅgaṇhāti. Sabyañjanoti ettha yathādhippetamatthaṃ byañjayatīti byañjanaṃ, sabhāvanirutti. Saha byañjanenāti sabyañjano, byañjanasampannoti attho. Sātthoti araṇīyato upagantabbato anudhātabbato attho, catupārisuddhisīlādiko. Tena saha atthenāti sāttho, atthasampannoti attho. Dhammagambhīrotiādīsu dhammo nāma tanti. Desanā nāma tassā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Attho nāma tantiyā attho. Paṭivedho nāma tantiyā, tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Yasmā cete dhammadesanā atthappaṭivedhā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā, alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Tena vuttaṃ ‘‘yasmā ayaṃ dhammo…pe… sādhukaṃ manasi karohī’’ti. Ettha ca paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ, desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya dukkhogāhatā, paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyatāya, ñāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā. Desanaṃ nāma [Pg.234] uddisanaṃ, tassa niddisanaṃ bhāsananti idhādhippetanti āha ‘‘vitthārato bhāsissāmī’’ti. Paribyattaṃ kathanañhi bhāsanaṃ, tenāha ‘‘desessāmīti…pe… vitthāradīpana’’nti.

Manasi karohīti: Ở đây, sự tác ý (manasikāra) không có đặc tính là trình bày đối tượng, mà đúng hơn là có đặc tính đặt vào trong tâm, được đi trước bởi sự tác ý tạo ra lộ trình tâm (vīthi) và tốc hành tâm (javana). Để chỉ ra điều này, ngài nói “āvajjā” (hướng tâm) v.v… Sự ngăn ngừa sự phân tán của nhĩ căn là do việc chuyên tâm lắng nghe, là trạng thái ngăn cấm các hành động khác; ý nghĩa là “lắng tai nghe”. Sự ngăn ngừa sự phân tán của ý căn là do việc ngăn cấm các suy nghĩ khác. Sự ngăn ngừa việc nắm bắt sai văn tự là do đã được nói một cách đặc biệt là “sādhukaṃ” (kỹ lưỡng). Đối với vế sau, về việc ngăn ngừa nắm bắt sai ý nghĩa, phương pháp cũng tương tự. Dhāraṇūpaparikkhādīsūti: Bằng từ ādi (v.v…), ngài bao gồm cả việc cân nhắc, phán đoán, và sự thấu triệt bằng trí tuệ. Sabyañjanoti: Ở đây, byañjanaṃ là cái biểu đạt ý nghĩa được nhắm đến, là một cách diễn đạt tự nhiên. Saha byañjanenāti là sabyañjano, có nghĩa là “đầy đủ văn tự”. Sātthoti: Attho là cái cần được tiếp cận, cần được đi đến, cần được theo đuổi, chẳng hạn như bốn loại giới thanh tịnh. Tena saha atthenāti là sāttho, có nghĩa là “đầy đủ ý nghĩa”. Dhammagambhīrotiādīsu: Trong các câu như “Pháp là sâu xa”, dhammo có nghĩa là thánh điển (tanti). Desanā có nghĩa là sự thuyết giảng về thánh điển đó đã được xác định bởi tâm. Attho có nghĩa là ý nghĩa của thánh điển. Paṭivedho có nghĩa là sự liễu ngộ đúng như thật về thánh điển và ý nghĩa của thánh điển. Bởi vì những điều này – Pháp, sự thuyết giảng, ý nghĩa, và sự liễu ngộ – đối với những người có trí tuệ kém cỏi thì khó thâm nhập, giống như đại dương đối với con thỏ v.v…, và không thể tìm thấy chỗ đứng, do đó chúng được gọi là sâu xa. Vì vậy, đã được nói rằng: “Bởi vì Pháp này… hãy tác ý kỹ lưỡng”. Và ở đây, sự khó thâm nhập của Pháp và ý nghĩa là do sự khó khăn của việc liễu ngộ; sự khó thâm nhập của sự thuyết giảng là do sự khó khăn của trí tuệ thuyết giảng; còn sự khó thâm nhập cần được hiểu là do không thể tạo ra sự liễu ngộ và do sự khó khăn của việc phát sinh trí tuệ. Desanaṃ có nghĩa là sự đề mục, sự giải thích chi tiết của nó là bhāsanaṃ, đây là điều được nhắm đến ở đây, nên ngài nói: “Ta sẽ nói rộng ra”. Vì lời nói rõ ràng là bhāsanaṃ, do đó ngài nói: “‘Ta sẽ thuyết giảng’… có nghĩa là… sự trình bày chi tiết”.

Yathāvuttamatthaṃ suttapadena samatthetuṃ ‘‘tenāhā’’tiādi vuttaṃ. Sāḷikāyiva nigghosoti sāḷikāya ālāpo viya madhuro kaṇṇasukho pemanīyo. Paṭibhānanti saddo. Udīrayīti uccārīyati, vuccati vā.

Để chứng minh ý nghĩa đã được nêu bằng một câu trong kinh, câu “tenāhā” v.v… đã được nói đến. Sāḷikāyiva nigghosoti có nghĩa là giống như tiếng hót của chim sáo: ngọt ngào, êm tai, và đáng yêu. Paṭibhānanti có nghĩa là âm thanh. Udīrayīti có nghĩa là được phát ra, hoặc được nói ra.

Evaṃ vutte ussāhajātoti evaṃ ‘‘suṇohi sādhukaṃ manasi karohi bhāsissāmī’’ti vutte ‘‘na kira bhagavā saṅkhepeneva desessati, vitthārenapi bhāsissatī’’ti sañjātussāho haṭṭhatuṭṭho hutvā.

Evaṃ vutte ussāhajātoti: Khi được nói như vậy, “Hãy lắng nghe kỹ, hãy tác ý, Ta sẽ nói rộng ra,” vị ấy suy nghĩ: “Chắc chắn Đức Thế Tôn sẽ không chỉ thuyết giảng một cách tóm tắt, mà ngài cũng sẽ thuyết giảng một cách chi tiết,” do đó, vị ấy trở nên nhiệt tâm, hoan hỷ và vui mừng.

190. ‘‘Idhā’’ti iminā vuccamānaṃ adhikaraṇaṃ tathāgatassa uppattiṭṭhānabhūtaṃ adhippetanti āha ‘‘desāpadese nipāto’’ti. ‘‘Svāya’’nti sāmaññato idhasaddamattaṃ gaṇhāti, na yathāvisesitabbaṃ idha-saddaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘katthaci padapūraṇamattamevā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.190). Lokaṃ upādāya vuccati loka-saddena samānādhikaraṇabhāvena vuttattā. Sesapadadvaye pana padantarasannidhānamattena taṃ taṃ upādāya vuttatā daṭṭhabbā. Idha tathāgato loketi hi jātikhettaṃ, tatthāpi ayaṃ cakkavāḷo ‘‘loko’’ti adhippeto. Samaṇoti sotāpanno. Dutiyo samaṇoti sakadāgāmī. Vuttañhetaṃ ‘‘katamo ca bhikkhave samaṇo? Idha bhikkhave bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hotī’’tiādi (a. ni. 4.241). ‘‘Katamo ca bhikkhave dutiyo samaṇo? Idha bhikkhave bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā’’tiādi (a. ni. 4.241). Okāsanti kañci padesaṃ. Idheva tiṭṭhamānassāti imissā eva indasālaguhāyaṃ tiṭṭhamānassa.

190. Bằng từ ‘Idhā’ (ở đây), ý muốn nói đến nơi chốn được đề cập, là nơi sanh khởi của đức Như Lai, nên (ngài Chú giải) đã nói: ‘Là một bất biến từ chỉ định nơi chốn.’ ‘Svāyaṃ’ (chính ở đây) nói chung chỉ lấy từ ‘idha’ mà thôi, chứ không phải từ ‘idha’ cần được xác định đặc biệt. Thật vậy, sẽ được nói rằng: ‘Ở một vài nơi, nó chỉ là một từ đệm.’ (Từ ấy) được nói liên hệ đến thế gian (lokaṃ), vì được nói trong mối tương quan đồng cách với từ ‘loka’ (thế gian). Tuy nhiên, trong hai câu còn lại, cần phải hiểu rằng nó được nói liên hệ đến điều này hay điều kia chỉ do sự gần gũi của các từ khác. Trong câu ‘Idha tathāgato loke’ (Ở đây, Như Lai trong thế gian), (idha) có nghĩa là nơi sanh trưởng. Và ở đó, thế giới luân chuyển (cakkavāḷo) này được hiểu là ‘thế gian’ (loko). ‘Sa-môn’ (samaṇo) có nghĩa là bậc Dự lưu (sotāpanno). ‘Vị Sa-môn thứ hai’ (dutiyo samaṇo) có nghĩa là bậc Nhất lai (sakadāgāmī). Điều này đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, thế nào là vị Sa-môn? Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu do đoạn trừ ba kiết sử, trở thành bậc Dự lưu...’ và ‘Này các Tỳ khưu, thế nào là vị Sa-môn thứ hai? Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu do đoạn trừ ba kiết sử, do làm muội lược tham, sân, si...’ ‘Okāsaṃ’ (nơi chốn) có nghĩa là một địa điểm nào đó. ‘Idheva tiṭṭhamānassa’ (đang trú ngay tại đây) có nghĩa là đang trú ngay tại hang Indasāla này.

Padapūraṇamattameva okāsāpadisanassāpi asambhavato atthantarassa abodhanato. Arahanti ādayo saddā vitthāritāti yojanā. Atthato vitthāraṇaṃ saddamukheneva hotīti saddaggahaṇaṃ. Yasmā. ‘‘Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato’’tiādinā udānaṭṭhakathādīsu, (udā. aṭṭha. 18; itivu. aṭṭha. 38) arahanti ādayo visuddhimaggaṭīkāyaṃ aparehi pakārehi vitthāritā[Pg.235], tasmātesu vuttānayenapi so (visuddhi. ṭī. 1.129, 130) attho veditabbo. Tathāgatassa sattanikāyantogadhatāya ‘‘idha pana sattaloko adhippeto’’ti vatvā tatthāyaṃ yasmiṃ sattanikāye yasmiñca okāse uppajjati, taṃ dassetuṃ ‘‘sattaloke uppajjamānopi cā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tathāgato na devaloke uppajjatī’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āgamissati. Sārappattāti kulabhogissariyādivasena sārabhūtā. Brāhmaṇagahapatikāti brahmāyupokkharasātiādibrāhmaṇā ceva anāthapiṇḍikādigahapatikā ca.

(Nó) chỉ là một từ đệm, vì không thể chỉ định nơi chốn và cũng không diễn tả ý nghĩa nào khác. Cách nối kết là: ‘Các từ A-la-hán, v.v... được giải thích chi tiết.’ Việc giải thích chi tiết về ý nghĩa được thực hiện thông qua từ ngữ, do đó có sự đề cập đến ‘từ ngữ’. Bởi vì trong Chú giải Udāna v.v..., với câu ‘Đức Thế Tôn là Như Lai cũng do tám lý do khác...’ và các từ A-la-hán, v.v... được giải thích chi tiết theo những cách khác trong Phụ chú giải Thanh Tịnh Đạo, cho nên ý nghĩa ấy cũng cần được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong các bản văn đó. Vì đức Như Lai được bao gồm trong nhóm chúng sanh, sau khi nói ‘nhưng ở đây, thế giới chúng sanh được ám chỉ,’ để chỉ ra rằng vị ấy sanh vào nhóm chúng sanh nào và ở nơi chốn nào, nên đã nói ‘và cũng sanh khởi trong thế giới chúng sanh...’ v.v... Những điều cần nói liên quan đến ‘Như Lai không sanh vào cõi trời...’ v.v... sẽ được đề cập sau. ‘Sārappattā’ (những người đã đạt đến cốt lõi) có nghĩa là những người đã trở thành tinh hoa về phương diện gia tộc, tài sản, quyền thế, v.v... ‘Brāhmaṇagahapatikā’ (Bà-la-môn và gia chủ) có nghĩa là các vị Bà-la-môn như Brahmāyu, Pokkharasāti, và các vị gia chủ như Anāthapiṇḍika.

‘‘Sujātāyā’’tiādinā vuttesu catūsu vikappesu paṭhamo vikappo buddhabhāvāya āsannatarapaṭipattidassanavasena vutto. Āsannatarāya hi paṭipattiyā ṭhito ‘‘uppajjatīti’’ vuccati uppādassa ekantikattā, pageva paṭipattiyā matthake ṭhito. Dutiyo buddhabhāvāvahapabbajjato paṭṭhāya āsannapaṭipattidassanavasena, tatiyo buddhakaradhamma pāripūrito paṭṭhāya buddhabhāvāya paṭipattidassanavasena. Na hi mahāsattānaṃ uppatibhavūpapattito paṭṭhāya bodhisambhārasambharaṇaṃ nāma atthi. Catuttho buddhakaradhammasamārambhato paṭṭhāya. Bodhiyā niyatabhāvappattito pabhuti hi viññūhi ‘‘buddho uppajjatī’’ti vattuṃ sakkā uppādassa ekantikattā. Yathā pana sandanti nadiyoti sandanakiriyāya avicchedamupādāya vattamānappayogo, evaṃ uppādatthāya paṭipajjanakiriyāya avicchedamupādāya catūsu vikappesu ‘‘uppajjati nāmā’’ti vuttaṃ. Sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvanti catūsu vikappesu sabbapaṭhamaṃ vuttaṃ tathāgatassa uppannatāsaṅkhātaṃ atthibhāvaṃ. Tenāha ‘‘uppanno hotīti ayañhettha attho’’ti.

Trong bốn trường hợp được đề cập qua câu ‘Sujātāyā’ v.v..., trường hợp thứ nhất được nói theo quan điểm sự thực hành đã rất gần với Phật quả. Thật vậy, người đã đứng vững trong sự thực hành rất gần (Phật quả) được gọi là ‘sanh khởi,’ vì sự sanh khởi (thành Phật) là chắc chắn, huống chi là người đã ở đỉnh cao của sự thực hành. Trường hợp thứ hai là theo quan điểm sự thực hành gần (Phật quả) kể từ lúc xuất gia để thành Phật. Trường hợp thứ ba là theo quan điểm sự thực hành để thành Phật kể từ lúc viên mãn các pháp tạo nên một vị Phật. Vì đối với các vị Đại Sĩ, không có việc tích lũy các yếu tố Bồ-đề kể từ lúc sanh ra trong kiếp cuối cùng. Trường hợp thứ tư là kể từ lúc bắt đầu thực hành các pháp tạo nên một vị Phật. Thật vậy, kể từ khi đạt đến trạng thái được thọ ký chắc chắn sẽ thành Phật, người trí có thể nói rằng ‘một vị Phật sanh khởi,’ vì sự sanh khởi (thành Phật) là chắc chắn. Giống như trong câu ‘các dòng sông đang chảy’ (sandanti nadiyo), thì hiện tại được sử dụng để chỉ hành động chảy không gián đoạn, cũng vậy, trong bốn trường hợp, từ ‘sanh khởi’ (uppajjati nāma) được nói để chỉ hành động thực hành không gián đoạn vì mục đích sanh khởi (thành Phật). ‘Trạng thái đã sanh khởi trước hết’ có nghĩa là trạng thái hiện hữu, được gọi là ‘sự đã sanh khởi’ của đức Như Lai, được đề cập đầu tiên trong bốn trường hợp. Do đó, (ngài Chú giải) nói: ‘Ý nghĩa ở đây là ‘đã sanh khởi’.’

So bhagavāti yo ‘‘tathāgato araha’’ntiādinā kittitaguṇo, so bhagavā. ‘‘Imaṃ loka’’nti nayidaṃ mahājanassa sammukhamattaṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho anavasesaṃ pariyādāyāti dassetuṃ ‘‘sadevaka’’ntiādi vuttaṃ, tenāha ‘‘idāni vattabbaṃ nidassetī’’ti. Pajātattāti yathāsakaṃ kammakilesehi nibbattattā. Pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ pārisesañāyena itaresaṃ padantarehi saṅgahitattā. Sadevakanti ca avayavena viggaho samudāyo samāsattho. Chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ paccāsattiñāyena. Tattha hi so jāto, taṃnivāsī ca. Brahmakāyikādibrahmaggahaṇanti etthāpi eseva nayo. Paccatthika [Pg.236] …pe… samaṇabrāhmaṇaggahaṇanti nidassanamattametaṃ apaccatthikānaṃ, asamitābāhitapāpānañca samaṇabrāhmaṇānaṃ sassamaṇabrāhmaṇīvacanena gahitattā. Kāmaṃ ‘‘sadevaka’’ntiādi visesanānaṃ vasena sattavisayo lokasaddoti viññāyati tulyayogavisayattā tesaṃ, ‘‘salomako sapakkhako’’tiādīsu pana atulyayogepi ayaṃ samāso labbhatīti byabhicāradassanato pajāgahaṇanti āha ‘‘pajāvacanena sattalokaggahaṇa’’nti.

‘Vị Thế Tôn ấy’ (So bhagavā) có nghĩa là vị có các đức hạnh đã được tán thán qua các từ ‘Như Lai, A-la-hán’ v.v..., vị ấy là Thế Tôn. ‘Thế gian này’ (Imaṃ lokaṃ): Điều này không được nói chỉ với ý nghĩa là sự hiện diện của đại chúng, mà để chỉ rằng nó bao gồm tất cả không còn sót lại, nên đã nói ‘cùng với chư thiên’ (sadevakaṃ) v.v... Do đó, (ngài Chú giải) nói: ‘Bây giờ, ngài chỉ ra điều cần phải nói.’ ‘Do là chúng sanh’ (Pajātattā) có nghĩa là do được sanh ra từ nghiệp và phiền não của riêng mình. Việc bao gồm năm loại chư thiên cõi Dục giới là theo nguyên tắc loại suy, vì các loại khác đã được bao gồm bởi các từ khác. Và ‘sadevakaṃ’ (cùng với chư thiên) được phân tích theo thành phần của nó, nhưng ý nghĩa của từ ghép là toàn bộ nhóm. Việc bao gồm chư thiên cõi Dục giới thứ sáu là theo nguyên tắc gần gũi. Vì ngài đã sanh ra ở đó và cũng cư ngụ ở đó. Trong việc bao gồm các Phạm thiên bắt đầu từ Thân Phạm thiên, phương pháp này cũng tương tự. Việc bao gồm các Sa-môn, Bà-la-môn... đối nghịch... đây chỉ là một ví dụ, vì các Sa-môn, Bà-la-môn không đối nghịch, và những vị chưa dập tắt và loại trừ các điều ác cũng được bao gồm bởi cụm từ ‘cùng với Sa-môn và Bà-la-môn.’ Mặc dù có thể hiểu rằng từ ‘loka’ (thế gian) chỉ về chúng sanh thông qua các tính từ như ‘sadevakaṃ’ v.v..., vì chúng có mối liên hệ tương đương, nhưng vì thấy rằng từ ghép này cũng được tìm thấy ngay cả khi có mối liên hệ không tương đương, như trong ‘có lông, có cánh’ v.v..., nên (ngài Chú giải) nói ‘việc bao gồm chúng sanh’ có nghĩa là ‘việc bao gồm thế giới chúng sanh bằng từ ‘chúng sanh’.’

Arūpino sattā attano āneñjavihārena viharantā dibbantīti devāti imaṃ nibbacanaṃ labhantīti āha ‘‘sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito’’ti. Tenāha ‘‘ākāsānañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyata’’nti (a. ni. 3.117). Samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko gahito tassa savisesaṃ mārassa vase vattanato. Rūpī brahmaloko gahito arūpībrahmalokassa visuṃ gahitattā. Catuparisavasenāti khattiyādicatuparisavasena, itarā pana catasso parisā samārakādiggahaṇena gahitā evāti. Avasesasabbasattaloko nāgagaruḷādibhedo.

Các chúng sanh vô sắc, do trú bằng an trú bất động của mình, được gọi là chư thiên vì có sự chiếu sáng, do đạt được từ nguyên này nên đã nói: “Do kể cả chư thiên nên cõi vô sắc được bao gồm.” Do đó, đã nói: “Để được đồng sanh với chư thiên đã chứng đạt Không Vô Biên Xứ.” (a. ni. 3.117). Do kể cả Ma vương nên sáu cõi trời Dục giới được bao gồm, vì đặc biệt nằm trong sự chi phối của Ma vương. Cõi Phạm thiên sắc giới được bao gồm, vì cõi Phạm thiên vô sắc đã được bao gồm riêng biệt. Bằng bốn hội chúng là bằng bốn hội chúng gồm Sát-đế-lỵ v.v... Còn bốn hội chúng kia quả thật đã được bao gồm do kể cả Ma vương v.v... Cõi của tất cả chúng sanh còn lại là các loại như long vương, kim xí điểu v.v...

Ettāvatā ca bhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetvā idāni tena tena visesena abhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetuṃ ‘‘api cetthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ukkaṭṭhaparicchedatoti ukkaṃsagativijānanena. Pañcasu hi gatīsu devagatipariyāpannāva seṭṭhā, tatthāpi arūpino dūrasamussāritakilesadukkhatāya, santapaṇītaāneñjavihārasamaṅgitāya, atidīghāyukatāyāti evamādīhi visesehi ativiya ukkaṭṭhā. ‘‘Brahmā mahānubhāvo’’tiādi dasasahassiyaṃ mahābrahmuno vasena vadati. ‘‘Ukkaṭṭhaparicchedato’’ti hi vuttaṃ. Anuttaranti seṭṭhaṃ nava lokuttaraṃ. Bhāvānukkamoti bhāvavasena paresaṃ ajjhāsayavasena ‘‘sadevaka’’ntiādīnaṃ padānaṃ anukkamo.

Và đến đây, sau khi đã giải thích ý nghĩa bằng cách đề cập đến thế gian theo từng phần, bây giờ để trình bày ý nghĩa bằng cách đề cập đến thế gian không theo từng phần với các đặc điểm này hay đặc điểm khác, câu “api cettha” (lại nữa, ở đây) v.v... đã được nói đến. Ở đây, ukkaṭṭhaparicchedato là do biết được cõi đi cao tột. Vì trong năm cõi đi, những vị thuộc về cõi trời là cao thượng nhất. Trong đó, các chúng sanh vô sắc lại là cao tột hơn nữa do các đặc điểm như sau: Do đã loại trừ các phiền não và khổ đau đến mức độ xa xôi, do đã thành tựu an trú tịch tịnh, vi diệu, và bất động, và do có tuổi thọ rất dài. Câu “Vị Phạm thiên có đại thần lực” v.v... là nói về vị Đại Phạm Thiên trong hệ thống mười ngàn thế giới. Vì đã được nói là: “Ukkaṭṭhaparicchedato (do sự xác định cao tột).” Anuttaraṃ (vô thượng) là chín Pháp Siêu thế cao thượng. Bhāvānukkamo là thứ tự của các từ “sadevaka” v.v... theo trạng thái, theo khuynh hướng của người khác.

Tīhākārehīti devamārabrahmasahitatāsaṅkhātehi tīhi pakārehi. Tīsu padesūti ‘‘sadevaka’’ntiādīsu tīsu padesu. Tena tenākārenāti sadevakattādinā tena tena pakārena. Tedhātukameva pariyādinnanti porāṇā panāhūti yojanā.

Tīhākārehi là bằng ba phương diện, được gọi là sự có mặt cùng với chư thiên, Ma vương, và Phạm thiên. Tīsu padesu là trong ba đoạn văn, tức trong ba đoạn văn bắt đầu bằng “sadevaka.” Tena tenākārena là bằng phương diện này hay phương diện khác, tức bằng phương diện này hay phương diện khác như là có mặt cùng với chư thiên v.v... Các vị xưa lại nói rằng: “Chính ba giới đã được bao gồm.” Đây là cách liên kết.

Abhiññāti [Pg.237] ya-kāralopenāyaṃ niddeso, abhijānitvāti ayamettha atthoti āha ‘‘abhiññāya adhikena ñāṇena ñatvā’’ti. Anumānādipaṭikkhepoti anumānaupamānaatthāpattiādipaṭikkhepo ekappamāṇattā. Sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya hi sabbapaccakkhā buddhā bhagavanto.

Abhiññā, đây là sự chỉ định có sự lược bỏ mẫu tự “ya.” Ý nghĩa ở đây là abhijānitvā (sau khi đã biết rõ), nên đã nói: “Abhiññāya, sau khi đã biết bằng trí tuệ thù thắng.” Anumānādipaṭikkhepo là sự bác bỏ suy luận, tỷ dụ, mặc định v.v... vì chỉ có một lượng duy nhất. Vì các đức Phật, các đấng Thế Tôn, có trí tuệ vận hành không bị ngăn ngại ở khắp mọi nơi nên các Ngài trực nhận tất cả.

Anuttaraṃ vivekasukhanti phalasamāpattisukhaṃ, tena ṭhitimissāpi [vīthimissāpi (sārattha. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanāyaṃ) dhitimissāpi (ka)] kadāci bhagavato dhammadesanā hotīti hitvāpīti pi-saddaggahaṇaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento yasmiṃ khaṇe parisā sādhukāraṃ vā deti, yathāsutaṃ vā dhammaṃ paccavekkhati, taṃ khaṇaṃ pubbabhāgena paricchinditvā phalasamāpattiṃ samāpajjati, yathāparicchedañca samāpattito vuṭṭhāya ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dhammaṃ deseti. Ugghaṭitaññussa vasena appaṃ vā vipañcitaññussa, neyyassa vā vasena bahuṃ vā desento. Dhammassa kalyāṇatā niyyānikatāya, niyyānikatā ca sabbaso anavajjabhāvenevāti āha ‘‘anavajjameva katvā’’ti. Desakāyattena āṇādividhinā abhisajjanaṃ pabodhanaṃ desanāti sā pariyattidhammavasena veditabbāti āha ‘‘desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāyā’’tiādi. Nidānanigamanānipi satthuno desanāya anuvidhānato tadantogadhāni evāti āha ‘‘nidānamādi, idaṃ evocāti pariyosāna’’nti.

Anuttaraṃ vivekasukhaṃ là lạc của sự chứng đắc quả. Do đó, việc thuyết Pháp của đức Thế Tôn đôi khi cũng được hòa trộn với trạng thái ấy, nên có việc dùng từ pi trong hitvāpi. Vì trong khi thuyết Pháp, vào khoảnh khắc mà hội chúng thốt lên lời “lành thay” hoặc đang quán xét về Pháp đã được nghe, đức Thế Tôn xác định khoảnh khắc ấy bằng phần trước đó, rồi nhập vào quả định. Và sau khi xuất khỏi định đúng theo sự xác định, Ngài thuyết Pháp bắt đầu từ chỗ đã dừng lại. Ngài thuyết ít đối với hạng người có trí tuệ khai mở, hoặc thuyết nhiều đối với hạng người có trí tuệ rộng mở hoặc hạng người cần được hướng dẫn. Sự tốt đẹp của Pháp là do có tính chất hướng thượng, và tính chất hướng thượng chính là do hoàn toàn không có tội lỗi, nên đã nói: “Sau khi đã làm cho không có tội lỗi.” Desanā (sự thuyết giảng) là sự chỉ dạy, sự làm cho thức tỉnh bằng các phương pháp như mệnh lệnh v.v... tùy thuộc vào người thuyết giảng. Điều ấy cần được hiểu theo Pháp học, nên đã nói: “Trước tiên, về sự thuyết giảng, dầu là của một bài kệ bốn câu” v.v... Phần duyên khởi và phần kết luận cũng được bao gồm trong đó do đi theo sự thuyết giảng của bậc Đạo Sư, nên đã nói: “Phần duyên khởi là phần đầu, ‘idaṃ evoca’ là phần kết thúc.”

Sāsitabbapuggalagatena yathāparādhādisāsitabbabhāvena anusāsanaṃ tadaṅgavinayādivasena vinayanaṃ sāsananti taṃ paṭipattidhammavasena veditabbanti āha ‘‘sīlasamādhivipassanā’’tiādi. Kusalānaṃ dhammānanti anavajjadhammānaṃ sīlassa, samathavipassanānañca sīladiṭṭhīnaṃ ādibhāvo taṃ mūlakattā uttarimanussadhammānaṃ. Ariyamaggassa antadvayavigamena majjhimapaṭipadābhāvo viya, sammāpaṭipattiyā ārabbhanipphattīnaṃ vemajjhattāpi majjhabhāvoti vuttaṃ. ‘‘Atthi bhikkhave…pe… majjhaṃ nāmā’’ti. Phalaṃ pariyosānaṃ nāma saupādisesatāvasena, nibbānaṃ pariyosānaṃ nāma anupādisesatāvasena. Idāni tesaṃ dvinnampi sāsanassa pariyosānataṃ āgamena dassetuṃ ‘‘etadatthamida’’ntiādi āha. Idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ ‘‘sabyañjana’’ntiādi vacanato. Tasmiṃ tasmiṃ atthe katāvadhisaddappabandho gāthāvasena, suttavasena ca vavatthito pariyattidhammo, yo [Pg.238] idha ‘‘desanā’’ti vutto, tassa pana attho visesato sīlādi evāti āha ‘‘bhagavā hi dhammaṃ desento…pe… dassetī’’ti. Tattha sīlaṃ dassetvāti sīlaggahaṇena sasambhāraṃ sīlaṃ gahitaṃ, tathā maggaggahaṇena sasambhāro maggoti tadubhayavasena anavasesato pariyatti atthaṃ pariyādiyati. Tenāti sīlādidassanena. Atthavasena hi idha desanāya ādikalyāṇādibhāvo adhippeto. Kathikasaṇṭhitīti kathikassa saṇṭhānaṃ kathanavasena samavaṭṭhānaṃ.

Sāsanaṃ (giáo huấn) là sự giáo giới (anusāsanaṃ) tùy theo tình trạng cần được chỉ dạy như tùy theo tội lỗi, liên quan đến người cần được chỉ dạy, là sự rèn luyện (vinayanaṃ) bằng cách chế ngự các thành phần (của giới hạnh) v.v... Điều ấy cần được hiểu theo Pháp hành, nên đã nói: “Giới, định, và tuệ” v.v... Kusalānaṃ dhammānaṃ là của các pháp không có tội lỗi. Sự khởi đầu của giới, của chỉ và quán, và của giới và kiến là do điều ấy là nền tảng của các pháp thượng nhân. Tương tự như Thánh đạo là trung đạo do từ bỏ hai cực đoan, sự thực hành chân chánh cũng được gọi là ở giữa do là trung gian của sự bắt đầu và sự thành tựu. “Này các Tỳ khưu, có... được gọi là ở giữa.” Quả được gọi là sự kết thúc theo nghĩa hữu dư y, Niết-bàn được gọi là sự kết thúc theo nghĩa vô dư y. Bây giờ, để trình bày sự kết thúc của giáo huấn đối với cả hai điều ấy bằng Thánh điển, câu “etadatthamidaṃ” v.v... đã được nói đến. Ở đây, sự tốt đẹp ở phần đầu, phần giữa, và phần cuối của sự thuyết giảng được ngụ ý, theo như câu nói “sabyañjanaṃ” v.v... Pháp học, được thiết lập dưới hình thức kệ ngôn và kinh văn, là sự kết hợp các từ ngữ có giới hạn được quy định trong mỗi ý nghĩa, là điều được gọi là “desanā” ở đây. Nhưng ý nghĩa của nó đặc biệt chính là giới v.v..., nên đã nói: “Vì đức Thế Tôn, trong khi thuyết Pháp... trình bày.” Ở đây, sīlaṃ dassetvā: Do kể cả giới nên giới cùng với các yếu tố hỗ trợ được bao gồm. Tương tự, do kể cả đạo nên đạo cùng với các yếu tố hỗ trợ được bao gồm. Do đó, bằng cả hai phương diện, Pháp học bao trùm ý nghĩa một cách không còn sót. Tena là do sự trình bày về giới v.v... Vì ở đây, đặc tính tốt đẹp ở phần đầu v.v... của sự thuyết giảng được ngụ ý theo phương diện ý nghĩa. Kathikasaṇṭhiti là cấu trúc của người thuyết giảng, là sự sắp xếp theo cách nói.

Na so sātthaṃ deseti niyyānatthavirahato tassā desanāya. Ekabyañjanādiyuttā vāti sithilādibhedesu byañjanesu ekappakāremeva, dvipakāremeva vā byañjanena yuttā vā damiḷabhāsā viya. Vivaṭakaraṇatāya oṭṭhe aphusāpetvā uccāretabbato sabbaniroṭṭhabyañjanā vā kirātabhāsā viya. Sabbasseva [sabbattheva (sārattha. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanāyaṃ 1)] vissajjanīyayuttatāya sabbavissaṭṭhabyañjanā vā savarabhāsā [yavanabhāsā (sārattha. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanāyaṃ)] viya. Sabbasseva [sabbattheva (sārattha. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanāyaṃ)] sānusāratāya sabbaniggahitabyañjanā vā pārasikādimilakkhubhāsā viya. Sabbāpesā byañjanekadesavasena pavattiyā aparipuṇṇabyañjanāti katvā ‘‘abyañjanā’’ti vuttā.

Vị ấy không thuyết giảng có ý nghĩa do sự thuyết giảng ấy không có ý nghĩa xuất ly. Hoặc là (ngôn ngữ) được hợp thành bởi một phụ âm v.v... Hoặc là (ngôn ngữ) được hợp thành bởi phụ âm chỉ một loại hoặc hai loại trong các sự phân loại như sithila (âm mềm) v.v... giống như tiếng Damiḷa. Hoặc là (ngôn ngữ) có tất cả phụ âm không phải âm môi do phải được phát âm không cho môi chạm nhau vì là cách phát âm mở, giống như tiếng Kirāta. Hoặc là (ngôn ngữ) có tất cả phụ âm được thả lỏng do tất cả đều được hợp thành với vissajjanīya (dấu ḥ), giống như tiếng Savara. Hoặc là (ngôn ngữ) có tất cả phụ âm mũi do tất cả đều có sānusāra (dấu ṃ), giống như các tiếng man di như Pārasika v.v... Tất cả các (ngôn ngữ) ấy được gọi là “abyañjanā” (không có phụ âm rõ ràng) vì là các phụ âm không được đầy đủ do diễn tiến theo cách thức một phần của phụ âm.

Ṭhānakaraṇāni sithilāni katvā uccāretabbaṃ akkharaṃ pañcasu vaggesu paṭhamatatiyanti evamādi sithilaṃ. Tāni asithilāni katvā uccāretabbaṃ akkharaṃ vaggesu dutiyacatutthanti evamādi dhanitaṃ. Dvimattakālaṃ dīghaṃ. Ekamattakālaṃ rassaṃ tadeva lahukaṃ. Lahukameva saṃyogaparaṃ, dīghañca garukaṃ. Ṭhānakaraṇāni niggahetvā uccāretabbaṃ niggahitaṃ. Parena sambandhaṃ katvā uccāretabbaṃ sambandhaṃ. Tathā nasambandhaṃ vavatthitaṃ. Ṭhānakaraṇāni nissaṭṭhāni katvā uccāretabbaṃ vimuttaṃ. Dasadhāti evaṃ sithilādivasena byañjanabuddhiyā akkharuppādakacittassa sabbākārena pabhedo. Sabbāni hi akkharāni cittasamuṭṭhānāni yathādhippetatthaṃ byañjanato byañjanāni cāti.

Âm tự cần được phát âm bằng cách làm cho các nơi phát âm và cơ quan phát âm được mềm mại, là các âm thứ nhất và thứ ba trong năm nhóm v.v... là sithila (âm mềm). Âm tự cần được phát âm bằng cách làm cho các nơi và cơ quan ấy không được mềm mại, là các âm thứ hai và thứ tư trong các nhóm v.v... là dhanita (âm bật hơi). Có thời gian hai đơn vị âm là dīgha (trường âm). Có thời gian một đơn vị âm là rassa (đoản âm), chính âm ấy là lahuka (khinh âm). Chính khinh âm có phụ âm kép theo sau và trường âm là garuka (trọng âm). Âm cần được phát âm bằng cách đè nén các nơi phát âm và cơ quan phát âm là niggahita (âm mũi). Âm cần được phát âm bằng cách tạo sự liên kết với âm theo sau là sambandha (âm liên kết). Tương tự, không có sự liên kết là vavatthita (âm phân lập). Âm cần được phát âm bằng cách làm cho các nơi phát âm và cơ quan phát âm được thả lỏng là vimutta (âm thả lỏng). Mười cách là như vậy, theo cách thức sithila (âm mềm) v.v... là sự phân loại về mọi phương diện của tâm sanh khởi âm tự với sự hiểu biết về phụ âm. Vì rằng tất cả âm tự đều do tâm làm cho sanh khởi và là các phụ âm do làm hiển lộ ý nghĩa đã được chủ trương.

Amakkhetvāti amilecchetvā, avināsetvā, ahāpetvāti vā attho. Bhagavā yamatthaṃ ñāpetuṃ ekaṃ gāthaṃ, ekaṃ vākyaṃ vā deseti, tamatthaṃ tāya desanāya parimaṇḍalapadabyañjanāya eva desetīti āha ‘‘paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ desetī’’ti. Idha kevalasaddo anavasesavācako, na avomissakādivācakoti āha ‘‘sakalādhivacana’’nti. Paripuṇṇanti sabbaso puṇṇaṃ, taṃ pana kenaci ūnaṃ, adhikaṃ vā na hotīti [Pg.239] ‘‘anūnādhikavacana’’nti vuttaṃ. Tattha yadatthaṃ desito, tassa sādhakattā anūnatā veditabbā, tabbidhurassa pana asādhakattā anadhikatā. Sakalanti sabbabhāgavantaṃ. Paripuṇṇanti sabbaso paripuṇṇameva, tenāha ‘‘ekadesanāpi aparipuṇṇā natthī’’ti. Aparisuddhā desanā hoti taṇhāya saṃkiliṭṭhattā. Lokāmisaṃ cīvarādayo paccayā tattha agadhitacittatāya lokāmisanirapekkho. Hitapharaṇenāti hitūpasaṃhārena. Mettābhāvanāya karaṇabhūtāya muduhadayo. Ullumpanasabhāvasaṇṭhitenāti sakalasaṃkilesato, vaṭṭadukkhato ca uddharaṇākārāvaṭṭhitena cittena, kāruṇādhippāyenāti attho.

Amakkhetvā (không làm ô uế) có nghĩa là amilecchetvā (không nói năng như người man di), avināsetvā (không làm hư hoại), hoặc ahāpetvā (không làm thiếu sót). Đức Thế Tôn thuyết giảng một câu kệ hoặc một câu văn để làm cho biết rõ ý nghĩa nào thì Ngài thuyết giảng ý nghĩa ấy bằng bài thuyết giảng có các पद và các phụ âm tròn trịa, vì thế đã nói rằng: “thuyết giảng Chánh Pháp bằng cách làm cho có các phụ âm được đầy đủ.” Ở đây, từ kevala là từ nói lên sự không còn sót lại, không phải là từ nói lên ý nghĩa không pha trộn v.v..., vì thế đã nói là “sakalādhivacanaṃ (từ đồng nghĩa với sakala - toàn thể).” Paripuṇṇaṃ (đầy đủ) là được trọn vẹn về mọi phương diện. Hơn nữa, điều ấy không bị thiếu sót hoặc dư thừa bởi bất cứ điều gì, vì thế được gọi là “anūnādhikavacanaṃ (từ nói lên ý nghĩa không thiếu không dư).” Trong ấy, cần được hiểu sự không thiếu sót là do có khả năng thực hiện được ý nghĩa đã được thuyết giảng về điều ấy; còn sự không dư thừa là do không có khả năng thực hiện được điều trái ngược với ý nghĩa ấy. Sakalaṃ (toàn thể) là có tất cả các phần. Paripuṇṇaṃ (đầy đủ) là được đầy đủ về mọi phương diện, do đó ngài đã nói rằng: “Ngay cả một bài thuyết giảng cũng không có sự không đầy đủ.” Bài thuyết giảng không được trong sạch là do bị ô nhiễm bởi ái dục. Lợi lộc thế gian là các vật dụng như y v.v... Vị ấy không trông mong lợi lộc thế gian là do tâm không tham đắm ở nơi ấy. Hitapharaṇena (do sự lan tỏa điều lợi ích) là do sự mang lại điều lợi ích. Có tâm mềm mại là do sự tu tập tâm từ đã trở thành phương tiện. Ullumpanasabhāvasaṇṭhitena (do được an trú trong trạng thái tự nhiên là nâng đỡ) có nghĩa là do tâm được an trú trong cách thức cứu vớt ra khỏi tất cả các phiền não và khỏi sự khổ của vòng luân hồi; ý nghĩa là: do có chủ ý bi mẫn.

‘‘Ito paṭṭhāya dassāmeva, evañca dassāmī’’ti samādātabbaṭṭhena vataṃ. Paṇḍitapaññattatāya seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ brahmānaṃ vā cariyanti brahmacariyaṃ dānaṃ. Macchariyalobhādiniggaṇhanena suciṇṇassa. Iddhīti deviddhi. Jutīti pabhā, ānubhāvo vā. Balavīriyūpapattīti evaṃ mahatā balena ca vīriyena ca samannāgamo. Puññanti puññaphalaṃ. Veyyāvaccaṃ brahmacariyaṃ seṭṭhā cariyāti katvā. Esa nayo sesepi.

“Kể từ đây, ta sẽ chỉ cho và sẽ cho như thế này,” là sự phát nguyện theo ý nghĩa cần phải thọ trì. Bố thí là phạm hạnh do là sự thực hành cao thượng hoặc của các bậc Phạm Thiên theo ý nghĩa cao quý vì đã được các bậc hiền trí quy định. (Sự thực hành ấy) đã được thực hành tốt đẹp do sự đè nén lòng tham lam bỏn xẻn v.v... Iddhi (thần thông) là thần thông của chư Thiên. Juti (sự sáng chói) là ánh sáng hoặc là oai lực. Balavīriyūpapatti (sự thành tựu sức mạnh và tinh tấn) là sự thành tựu được sức mạnh và tinh tấn to lớn như vậy. Puñña (phước) là quả của phước. Veyyāvacca (việc phục vụ) là phạm hạnh vì là sự thực hành cao thượng. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các trường hợp còn lại.

Tasmāti yasmā sikkhattayasaṅgahaṃ sakalaṃ sāsanaṃ idha ‘‘brahmacariya’’nti adhippetaṃ tasmā. ‘‘Brahmacariya’’nti iminā samānādhikaraṇāni sabbapadāni yojetvā atthaṃ dassento ‘‘so dhammaṃ deseti…pe… pakāsetīti evamettha attho daṭṭhabbo’’ti āha.

Tasmā (do đó) là: bởi vì ở đây toàn bộ giáo Pháp, là sự tổng hợp ba học giới, được chủ trương là “phạm hạnh,” do đó. Vị ấy đã nói: “ý nghĩa ở đây cần được hiểu là như vầy: ‘vị ấy thuyết giảng Chánh Pháp ... tuyên thuyết’” trong khi trình bày ý nghĩa bằng cách liên kết tất cả các từ có cùng ý nghĩa với từ “brahmacariyaṃ (phạm hạnh)” này.

191. Vuttappakārasampadanti yathāvuttaṃ ādikalyāṇatādiguṇasampadaṃ, dūrasamussāritamānasseva sāsane sammāpaṭipatti sambhavati, na mānajātikassāti āha ‘‘nihatamānattā’’ti. Ussannattāti bahulabhāvato. Bhogārogyādivatthukā madā suppaheyyā honti nimittassa anavatthānato, na tathā kulavijjāmadā, tasmā khattiyabrāhmaṇakulānaṃ pabbajitānampi jātivijjā nissāya mānajappanaṃ duppajahanti āha ‘‘yebhuyyena hi…pe… mānaṃ karontī’’ti. Vijātitāyāti nihīnajātitāya. Patiṭṭhātuṃ na sakkontīti suvisuddhaṃ katvā sīlaṃ rakkhituṃ na sakkonti. Sīlavasena hi sāsane patiṭṭhā, patiṭṭhātunti vā saccapaṭivedhena lokuttarāya patiṭṭhāya patiṭṭhātuṃ. Sā hi nippariyāyato sāsane patiṭṭhā nāma, yebhuyyena ca upanissayasampannā sujātā eva honti, na dujjātā.

191. Vuttappakārasampadaṃ (sự thành tựu về thể loại đã được nói) là sự thành tựu về các đức tính là toàn thiện ở phần đầu v.v... đã được nói đến. Vị ấy đã nói “nihatamānattā (do có ngã mạn đã được dẹp bỏ)” là vì sự thực hành chân chánh trong giáo Pháp chỉ có thể có được ở người có ngã mạn đã được loại trừ xa, không phải ở người có bản chất ngã mạn. Ussannattā (do sự dồi dào) là do trạng thái nhiều. Các sự say đắm có của cải, sức khỏe v.v... làm đối tượng là dễ dàng từ bỏ do tướng của chúng không thường còn, các sự say đắm về dòng dõi và học thức thì không như vậy. Do đó, vị ấy đã nói: “yebhuyyena hi ...pe... mānaṃ karonti (vì rằng phần lớn ... thực hành ngã mạn)” là vì ngay cả đối với những người đã xuất gia thuộc dòng dõi Sát-đế-lỵ và Bà-la-môn, sự lẩm bẩm ngã mạn nương vào sanh thế và học thức là khó từ bỏ. Vijātitāya (do sanh thế khác biệt) là do sanh thế thấp kém. Patiṭṭhātuṃ na sakkonti (không thể an trú) là không thể gìn giữ giới bằng cách làm cho được thật trong sạch. Vì rằng sự an trú trong giáo Pháp là do nương vào giới. Hoặc patiṭṭhātuṃ (để được an trú) là để được an trú trong sự an trú siêu thế bằng sự liễu tri các chân lý. Vì rằng điều ấy được gọi là sự an trú trong giáo Pháp theo nghĩa tuyệt đối. Và phần lớn, những người thành tựu về cận y duyên chỉ là những người có sanh thế tốt đẹp, không phải là người có sanh thế tồi tệ.

Parisuddhanti [Pg.240] rāgādīnaṃ accantameva pahānadīpanato nirupakkilesatāya sabbaso parisuddhaṃ. Saddhaṃ paṭilabhatīti pothujjanikasaddhāvasena saddahati. Viññūjātikānañhi dhammasampattiggahaṇapubbikā saddhā siddhi dhammappamāṇadhammappasannabhāvato. ‘‘Sammāsambuddho vata so bhagavā, yo evaṃ svākkhātadhammo’’ti saddhaṃ paṭilabhati. Jāyampatikāti gharaṇīpatikā. Kāmaṃ ‘‘jāyampatikā’’ti vutte gharasāmikagharasāminīvasena dvinnaṃyeva gahaṇaṃ viññāyati. Yassa pana purisassa anekā pajāpatiyo, tattha kiṃ vattabbaṃ, ekāyāpi saṃvāso sambādhoti dassanatthaṃ ‘‘dve’’ti vuttaṃ. Rāgādinā sakiñcanaṭṭhena, khettavatthu ādinā sapalibodhaṭṭhena rāgarajādīnaṃ āgamanapathatāpi uṭṭhānaṭṭhānatā evāti dvepi vaṇṇanā ekatthā, byañjanameva nānaṃ. Alagganaṭṭhenāti assajjanaṭṭhena appaṭibaddhabhāvena. Evaṃ akusalakusalappavattīnaṃ ṭhānabhāvena gharāvāsapabbajjānaṃ sambādhabbhokāsataṃ dassetvā idāni kusalappavattiyā eva aṭṭhānaṭṭhānabhāvena tesaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ.

“Parisuddhaṃ (hoàn toàn thanh tịnh)” có nghĩa là hoàn toàn thanh tịnh do không có phiền não, vì chỉ ra sự đoạn trừ hoàn toàn các tham ái v.v... “Saddhaṃ paṭilabhati (có được đức tin)” có nghĩa là tin tưởng theo cách đức tin của phàm phu. Vì đối với những người có trí, đức tin được thành tựu sau khi đã nắm bắt được các pháp sản, do lấy Pháp làm thước đo và có sự trong sạch đối với Pháp. Vị ấy có được đức tin rằng: “Thế Tôn ấy quả thật là bậc Chánh Đẳng Giác, người có Pháp được khéo thuyết giảng như vậy”. “Jāyampatikā (vợ chồng)” có nghĩa là người vợ và người chồng. Mặc dù khi nói “vợ chồng”, người ta hiểu là chỉ có hai người, tức là chủ nhà và bà chủ nhà. Nhưng đối với người đàn ông có nhiều vợ thì phải nói sao? Để chỉ ra rằng việc chung sống dù chỉ với một người cũng là chật hẹp, nên đã nói là “hai”. Do ý nghĩa có chướng ngại bởi tham ái v.v..., do ý nghĩa có trở ngại bởi ruộng đất v.v..., nên con đường phát sinh và nơi khởi lên của bụi bặm tham ái cũng vậy, cả hai cách giải thích đều có cùng một ý nghĩa, chỉ có văn tự là khác nhau. “Alagganaṭṭhena (với ý nghĩa không dính mắc)” có nghĩa là không chấp thủ, không bị ràng buộc. Như vậy, sau khi đã chỉ ra sự chật hẹp của đời sống tại gia và sự rộng rãi của đời sống xuất gia như là nơi phát sinh của các pháp bất thiện và thiện, bây giờ để chỉ ra chúng là nơi không thích hợp và thích hợp cho sự phát sinh của pháp thiện, nên đã nói “apicā (hơn nữa)” v.v...

Saṅkhepakathāti visuṃ visuṃ paduddhāraṃ akatvā samāsato atthavaṇṇanā. Ekampi divasanti ekadivasamattampi. Akhaṇḍaṃ katvāti dukkaṭamattassapi anāpajjanena akhaṇḍitaṃ katvā. Kilesamalena amalīnanti taṇhāsaṃkilesādinā asaṃkiliṭṭhaṃ katvā. Pariyodātaṭṭhena nimmalabhāvena saṅkhaṃ viya likhitaṃ dhotanti saṅkhalikhitanti āha ‘‘dhotasaṅkhasappaṭibhāga’’nti. ‘‘Ajjhāvasatā’’ti padappayogena ‘‘agāra’’nti bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘agāramajjhe’’ti. Kasāyena rattāni vatthāni kāsāyānīti āha ‘‘kasāyarasapītatāyā’’ti. Paridahitvāti nivāsetvā ceva pārupitvā ca. Agāravāso agāraṃ uttarapadalopena, tassa vaḍḍhiāvahaṃ agārassa hitaṃ.

“Saṅkhepakathā (lời nói tóm tắt)” là sự giải thích ý nghĩa một cách ngắn gọn, không trích dẫn từng từ riêng biệt. “Ekampi divasaṃ (dù chỉ một ngày)” có nghĩa là dù chỉ trong một ngày. “Akhaṇḍaṃ katvā (làm cho không bị gián đoạn)” có nghĩa là làm cho không bị đứt đoạn bằng cách không phạm phải dù chỉ là một tội nhỏ. “Kilesamalena amalīnaṃ (không bị ô uế bởi cấu uế của phiền não)” có nghĩa là làm cho không bị ô nhiễm bởi các phiền não như tham ái v.v... Với ý nghĩa trong sạch, không tỳ vết, giống như vỏ ốc được mài giũa và rửa sạch, nên gọi là “saṅkhalikhita (như vỏ ốc được mài giũa)”, và đã nói là “dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ (tương tự như vỏ ốc đã được rửa sạch)”. Bằng cách sử dụng từ “ajjhāvasatā (đang trú ngụ)”, từ “agāra (ngôi nhà)” được dùng ở sở thuộc cách, nên đã nói là “agāramajjhe (ở trong nhà)”. Y phục được nhuộm bằng nước cốt kasāya là “kāsāyāni (y phục màu cà sa)”, nên đã nói là “kasāyarasapītatāyā (do được nhuộm bằng nước cốt kasāya)”. “Paridahitvā (sau khi mặc vào)” có nghĩa là vừa mặc y dưới vừa đắp y trên. “Agāravāso (đời sống tại gia)” là “agāraṃ (ngôi nhà)” do lược bỏ từ sau; điều mang lại sự tăng trưởng cho nó là lợi ích cho ngôi nhà.

192. Bhogakkhandhoti bhogasamudāyo. Ābandhanaṭṭhenāti ‘‘putto nattā’’tiādinā pemavasena saparicchedaṃ bandhanaṭṭhena. ‘‘Amhākamete’’ti ñāyantīti ñātī. Pitāmahapituputtādivasena parivattanaṭṭhena parivaṭṭo.

192. “Bhogakkhandho (khối tài sản)” là tập hợp của cải. “Ābandhanaṭṭhena (với ý nghĩa ràng buộc)” là với ý nghĩa ràng buộc có giới hạn do lòng thương mến đối với “con, cháu” v.v... “Ñātī (bà con quyến thuộc)” là những người được biết đến là “những người này là của chúng ta”. “Parivaṭṭo (vòng quyến thuộc)” là với ý nghĩa xoay vần qua các thế hệ ông, cha, con v.v...

193. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti pātimokkhasaṃvarena pihitakāyavacīdvāro, tathābhūto ca yasmā tena saṃvarena upeto nāma hoti[Pg.241], tasmā vuttaṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarena samannāgato’’ti. ‘‘Ācāragocarasampanno’’tiādi tasseva pātimokkhasaṃvarasamannāgamassa paccayadassanaṃ. Appamattakesūti asañcicca āpannaanukhuddakesu ceva sahasā uppannaakusalacittuppādesu ca. Bhayadassāvīti bhayadassanasīlo. Sammā ādiyitvāti sakkaccaṃ yāvajīvaṃ avītikkamavasena ādiyitvā. Taṃ taṃ sikkhāpadanti taṃ taṃ sikkhākoṭṭhāsaṃ. Etthāti etasmiṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti pāṭhe. Saṅkhepoti saṅkhepavaṇṇanā. Vitthāro visuddhimagge (visuddhi. 1.14) vutto, tasmā so tattha, taṃsaṃvaṇṇanāya (visuddhi. ṭī. 1.14) ca vuttanayena veditabbo.

193. “Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto (người được thu thúc bởi sự thu thúc của giới bổn Pātimokkha)” có nghĩa là người có các cửa thân và khẩu được che đậy bởi sự thu thúc của giới bổn Pātimokkha. Và bởi vì người như vậy được gọi là người có được sự thu thúc ấy, nên đã nói là “pātimokkhasaṃvarena samannāgato (đầy đủ sự thu thúc của giới bổn Pātimokkha)”. “Ācāragocarasampanno (đầy đủ oai nghi và hành xứ)” v.v... là sự chỉ ra điều kiện để có được sự thu thúc của giới bổn Pātimokkha ấy. “Appamattakesu (trong những lỗi nhỏ nhặt)” có nghĩa là trong những lỗi nhỏ và vụn vặt đã phạm phải một cách không cố ý, và trong những tâm bất thiện khởi lên đột ngột. “Bhayadassāvī (người thấy sự nguy hiểm)” là người có thói quen thấy sự nguy hiểm. “Sammā ādiyitvā (sau khi thọ trì một cách đúng đắn)” có nghĩa là sau khi đã thọ trì một cách kính cẩn, trọn đời, theo cách không vi phạm. “Taṃ taṃ sikkhāpadaṃ (điều học ấy)” là phần học giới ấy. “Ettha (ở đây)” là trong đoạn văn “pātimokkhasaṃvarasaṃvuto” này. “Saṅkhepo (tóm tắt)” là lời giải thích tóm tắt. Phần chi tiết đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga), do đó, nên hiểu theo phương pháp đã được nói ở đó và trong phần chú giải của nó.

Ācāragocaraggahaṇenevāti ‘‘ācāragocarasampanno’’ti vacaneneva. Tenāha ‘‘kusale kāyakammavacīkamme gahitepī’’ti. Adhikavacanaṃ aññamatthaṃ bodhetīti katvā tassa ājīvapārisuddhisīlassa uppattidvāradassanatthaṃ…pe… kusalenāti vuttaṃ, sabbaso anesanappahānena anavajjenāti attho. Yasmā ‘‘katame ca thapati kusalā sīlā kusalaṃ kāyakammaṃ kusalaṃ vacīkamma’’nti (ma. ni. 2.265) sīlassa kusalakāyavacībhāvaṃ dassetvā ‘‘ājīvaparisuddhampi kho ahaṃ thapati sīlasmiṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 2.265) evaṃ pavattāya muṇḍikasuttadesanāya ‘‘kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena, parisuddhājīvo’’ti ayaṃ desanā ekasaṅgahā aññadatthu saṃsandati sametīti dassento āha ‘‘muṇḍikasuttavasena vā evaṃ vutta’’nti. Sīlasmiṃ vadāmīti ‘‘sīla’’nti vadāmi, ‘‘sīlasmiṃ antogadhaṃ pariyāpanna’’nti vadāmīti vā attho. Pariyādānatthanti pariggahatthaṃ.

“Ācāragocaraggahaṇeneva (chỉ bằng việc đề cập đến oai nghi và hành xứ)” có nghĩa là chỉ bằng lời nói “ācāragocarasampanno (đầy đủ oai nghi và hành xứ)”. Do đó, đã nói rằng “kusale kāyakammavacīkamme gahitepī (ngay cả khi thân nghiệp và khẩu nghiệp thiện đã được bao gồm)”. Vì cho rằng lời nói thêm vào làm sáng tỏ một ý nghĩa khác, để chỉ ra cửa ngõ phát sinh của giới thanh tịnh mạng... nên đã nói là “kusalena (bằng thiện)”, có nghĩa là “anavajja (không thể chê trách)” do đã đoạn trừ hoàn toàn sự tìm kiếm không chân chánh. Bởi vì, sau khi đã chỉ ra bản chất của giới là thân nghiệp và khẩu nghiệp thiện qua câu “Này gia chủ, thế nào là các giới thiện, nghiệp thân thiện, nghiệp lời thiện?”, bài thuyết pháp trong kinh Muṇḍika đã diễn ra như sau: “Này gia chủ, ta cũng nói rằng sự trong sạch của mạng sống nằm trong giới”. Để chỉ ra rằng bài thuyết pháp “đầy đủ nghiệp thân và nghiệp lời thiện, có mạng sống trong sạch” này, về mặt tổng hợp, thực sự phù hợp và đồng nhất, nên đã nói rằng “muṇḍikasuttavasena vā evaṃ vuttaṃ (hoặc đã được nói theo cách của kinh Muṇḍika)”. “Sīlasmiṃ vadāmi (ta nói trong giới)” có nghĩa là “ta gọi là ‘giới’”, hoặc có nghĩa là “ta nói rằng nó được bao hàm, nằm trong giới”. “Pariyādānatthaṃ (với ý nghĩa bao gồm)” là với ý nghĩa nắm bắt, thâu tóm.

Tividhena sīlenāti cūḷasīlaṃ majjhimasīlaṃ mahāsīlanti evaṃ tividhena sīlena. Manacchaṭṭhesu indriyesu, na kāyapañcamesu. Yathālābhayathābalayathāsāruppappakāravasena tividhena santosena.

“Tividhena sīlena (với ba loại giới)” có nghĩa là với ba loại giới như vậy: tiểu giới, trung giới, và đại giới. Trong các căn với ý là thứ sáu, chứ không phải trong năm căn thuộc về thân. Với ba loại tri túc theo cách tùy theo vật nhận được, tùy theo sức lực, và tùy theo sự thích hợp.

Cūḷamajjhimamahāsīlavaṇṇanā

Giải Thích Về Tiểu Giới, Trung Giới, và Đại Giới

194-211. ‘‘Sīlasmi’’nti idaṃ niddhāraṇe bhummanti āha ‘‘ekaṃ sīlaṃ hotīti attho’’ti. Ayameva atthoti paccattavacanattho eva. Brahmajāleti brahmajālavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.7).

194-211. “Sīlasmiṃ (trong giới)” – từ này ở sở thuộc cách chỉ sự xác định, nên đã nói rằng “có nghĩa là một giới duy nhất”. “Ayameva attho (chính là ý nghĩa này)” chính là ý nghĩa của đơn số. “Brahmajāle (trong kinh Phạm Võng)” là trong phần chú giải kinh Phạm Võng.

212. Attānuvādaparānuvādadaṇḍabhayādīni [Pg.242] asaṃvaramūlakāni. Sīlassāsaṃvaratoti sīlassa asaṃvaraṇato, sīlasaṃvarābhāvatoti attho. Bhaveyyāti uppajjeyya. Yathāvidhānavihitenāti yathāvidhānasampāditena. Avippaṭisārādinimittaṃ uppannacetasikasukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi phuṭṭhasarīrassa uḷāraṃ kāyikaṃ sukhaṃ bhavatīti āha ‘‘avippaṭisāra…pe… paṭisaṃvedetī’’ti.

212. Các sự tự khiển trách, sự người khác khiển trách, sự sợ hãi hình phạt, v.v... có sự không phòng hộ làm gốc rễ. ‘Sīlassāsaṃvarato’ có nghĩa là do không phòng hộ giới, tức là do không có sự phòng hộ giới. ‘Bhaveyya’ có nghĩa là ‘uppajjeyya’ (sanh khởi). ‘Yathāvidhānavihitena’ có nghĩa là ‘yathāvidhānasampāditena’ (được thực hiện đúng theo phương pháp). Đối với người có thân được xúc chạm bởi các sắc pháp vi tế sanh khởi từ tâm sở lạc đã sanh lên, có sự không hối tiếc v.v... làm nhân, thì lạc thọ cao thượng thuộc về thân sanh khởi lên. Do đó, ngài đã nói: ‘avippaṭisāra…pe… paṭisaṃvedetī’ (sự không hối tiếc...v.v... cảm nhận).

Indriyasaṃvarakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Sự Luận Bàn Về Phòng Hộ Các Căn

213. Viseso kammatthāpekkhatāya sāmaññassa na tehi paricattoti āha ‘‘cakkhu-saddo katthaci buddhacakkhumhi vattatī’’ti. Vijjamānameva hi abhidheyye visesatthaṃ visesantaranivattanavasena visesasaddo vibhāveti, na avijjamānaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Aññehi asādhāraṇaṃ buddhānaṃyeva cakkhudassananti buddhacakkhu, āsayānusayañāṇaṃ, indriyaparopariyattañāṇañca. Samantato sabbaso dassanaṭṭhena samantacakkhu, sabbaññutaññāṇaṃ. Ariyamaggattayapaññāti heṭṭhime ariyamaggattaye paññā. Idhāti ‘‘cakkhunā rūpa’’nti imasmiṃ pāṭhe. Ayaṃ cakkhu-saddo pasāda…pe… vattati nissayavohāre nissitassa vattabbato yathā. ‘‘Mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Asammissanti kilesadukkhena avomissaṃ. Tenāha ‘‘parisuddha’’nti. Sati hi suvisuddhe indriyasaṃvare, padhānabhūtapāpadhammavigamena adhicittānuyogo hatthagato evaṃ hotīti āha ‘‘adhicittasukhaṃ paṭisaṃvedetī’’ti.

213. Do sự xem xét đề mục nghiệp xứ, ý nghĩa đặc biệt của (từ) thông thường không bị loại bỏ bởi những (ý nghĩa thông thường) ấy. Do đó, ngài đã nói: ‘Từ ‘cakkhu’ (mắt) đôi khi được dùng với nghĩa Phật nhãn’. Thật vậy, từ ngữ đặc biệt làm sáng tỏ ý nghĩa đặc biệt trong đối tượng được biểu thị bằng cách loại trừ các ý nghĩa đặc biệt khác, chứ không (làm sáng tỏ) cái không hiện hữu. Phương pháp này cũng tương tự trong các đoạn văn còn lại. Sự thấy bằng mắt chỉ riêng của các đức Phật, không chung với những người khác, là Phật nhãn, tức là trí tuệ về ý muốn và khuynh hướng tiềm ẩn, và trí tuệ về sự hơn kém của các căn. Với ý nghĩa thấy khắp cả, toàn diện, là toàn nhãn, tức là trí tuệ toàn giác. Trí tuệ trong ba Thánh đạo có nghĩa là trí tuệ trong ba Thánh đạo ở bậc thấp hơn. Ở đây, tức là trong đoạn văn ‘bằng mắt thấy sắc’. Từ ‘cakkhu’ này được dùng với nghĩa là (nhãn) tịnh sắc...v.v... theo cách nói ẩn dụ về nơi nương tựa, do sự biểu thị của cái được nương tựa, giống như câu: ‘Những cái giường đang la hét’. ‘Asammissaṃ’ có nghĩa là không bị trộn lẫn với phiền não và khổ đau. Do đó, ngài nói ‘parisuddhaṃ’ (trong sạch). Thật vậy, khi có sự phòng hộ các căn hoàn toàn trong sạch, do sự đoạn trừ các ác pháp chính yếu, sự thực hành về tăng thượng tâm được nắm trong tay. Do đó, ngài đã nói: ‘adhicittasukhaṃ paṭisaṃvedetī’ (cảm nhận được lạc của tăng thượng tâm).

Satisampajaññakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Sự Luận Bàn Về Niệm và Tỉnh Giác

214. Samantato, pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno, sampajānassa bhāvo sampajaññaṃ, tathāpavattañāṇaṃ. Tassa vibhajanaṃ sampajaññabhājanīyaṃ, tasmiṃ sampajaññabhājanīyamhi. Abhikkamanaṃ abhikkantanti āha ‘‘abhikkantaṃ vuccati gamana’’nti. Tathā paṭikkamanaṃ paṭikkantanti āha ‘‘paṭikkantaṃ nivattana’’nti. Nivattananti ca nivattimattaṃ. Nivattitvā pana gamanaṃ gamanameva. Abhiharantoti gamanavasena kāyaṃ upanento. Ṭhānanisajjāsayanesu yo gamanavidhuro kāyassa purato abhihāro, so abhikkamo, pacchato apaharaṇaṃ paṭikkamoti dassento ‘‘ṭhānepī’’tiādimāha. Āsanassāti [Pg.243] pīṭhakādiāsanassa. Purimaaṅgābhimukhoti aṭanikādipurimāvayavābhimukho. Saṃsarantoti saṃsappanto. Paccāsaṃsarantoti paṭiāsappanto. ‘‘Eseva nayo’’ti iminā nipannasseva abhimukhasaṃsappanapaṭiāsappanāni nidasseti.

214. Người biết một cách toàn diện, hoặc biết một cách xuất sắc và đặc biệt, được gọi là ‘sampajāno’ (người có tỉnh giác). Trạng thái của người có tỉnh giác là ‘sampajaññaṃ’ (sự tỉnh giác), tức là trí tuệ vận hành như vậy. Sự phân tích về điều đó là phần phân tích về tỉnh giác; trong phần phân tích về tỉnh giác ấy. Sự đi tới là ‘abhikkantaṃ’. Do đó, ngài nói: ‘Abhikkantaṃ được gọi là sự đi’. Tương tự, sự đi lui là ‘paṭikkantaṃ’. Do đó, ngài nói: ‘Paṭikkantaṃ là sự quay về’. Và ‘nivattanaṃ’ chỉ là sự quay về. Nhưng sau khi quay về, sự đi vẫn là sự đi. ‘Abhiharanto’ có nghĩa là đưa thân tới theo cách đi. Để chỉ ra rằng: ‘Trong các tư thế đứng, ngồi, nằm, sự đưa thân tới phía trước, không phải là cách đi, là sự đi tới; sự đưa lui về phía sau là sự đi lui’, ngài đã nói ‘ṭhānepi’ (ngay cả khi đứng) v.v... ‘Āsanassa’ có nghĩa là của chỗ ngồi như ghế đẩu v.v... ‘Purimaaṅgābhimukho’ có nghĩa là hướng về phần thân trước như đầu gối v.v... ‘Saṃsaranto’ có nghĩa là trườn tới. ‘Paccāsaṃsaranto’ có nghĩa là trườn lui. Bằng câu ‘đây là phương pháp’, ngài chỉ ra sự trườn tới và trườn lui của người đang nằm.

Sammā pajānanaṃ sampajānaṃ, tena attanā kātabbakiccassa karaṇasīlo sampajānakārīti āha ‘‘sampajaññena sabbakiccakārī’’ti. Sampajānasaddassa sampajaññapariyāyatā pubbe vuttā eva. Sampajaññaṃ karotevāti abhikkantādīsu asammohaṃ uppādeti eva. Sampajaññassa vā kāro etassa atthīti sampajānakārī. Dhammato vaḍḍhisaṅkhātena saha atthena vattatīti sātthakaṃ, abhikkantādi. Sātthakassa sampajānanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Sappāyassa attano hitassa sampajānanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Abhikkamādīsu bhikkhācāragocare, aññatthāpi ca pavattesu avijahite kammaṭṭhānasaṅkhāte gocare sampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ. Abhikkamādīsu asammuyhanameva sampajaññaṃ asammohasampajaññaṃ. Pariggahetvāti tūletvā tīretvā paṭisaṅkhāyāti, attho. Saṅghadassaneneva uposathapavāraṇādiatthaṃ gamanaṃ saṅgahitaṃ. Asubhadassanādīti ādi-saddena kasiṇaparikammādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hī’’tiādi vuttaṃ. Arahattaṃ pāpuṇātīti ukkaṭṭhaniddeso eso. Samathavipassanuppādanampi hi bhikkhuno vaḍḍhiyeva. Kecīti abhayagirivāsino.

Sự biết rõ một cách đúng đắn là ‘sampajānaṃ’. Người có thói quen thực hiện công việc cần làm của mình với sự biết rõ ấy là ‘sampajānakārī’. Do đó, ngài nói: ‘sampajaññena sabbakiccakārī’ (người làm mọi việc với tỉnh giác). Việc từ ‘sampajāna’ là từ đồng nghĩa của ‘sampajañña’ đã được nói trước đây. Hoặc, người ấy thực hành tỉnh giác, tức là làm sanh khởi sự không si mê trong việc đi tới v.v... Hoặc, người có sự thực hành tỉnh giác là ‘sampajānakārī’. Việc đi tới v.v... được gọi là ‘sātthakaṃ’ (có lợi ích) vì nó diễn ra cùng với lợi ích được gọi là sự tăng trưởng theo Pháp. Sự tỉnh giác về điều có lợi ích là tỉnh giác về lợi ích. Sự tỉnh giác về điều thích hợp, lợi ích cho bản thân, là tỉnh giác về sự thích hợp. Sự tỉnh giác trong cảnh giới được gọi là đề mục nghiệp xứ không bị từ bỏ, khi đang diễn ra trong việc đi tới v.v... tại nơi hành xứ khất thực và cả ở những nơi khác, là tỉnh giác về hành xứ. Sự không si mê trong việc đi tới v.v... chính là tỉnh giác về sự không si mê. ‘Pariggahetvā’ có nghĩa là sau khi cân nhắc, sau khi thẩm xét, sau khi quán xét. Chỉ bằng việc đi gặp Tăng chúng, việc đi với mục đích lễ Bố-tát, Tự tứ v.v... đã được bao gồm. Trong câu ‘thấy sự bất tịnh v.v...’, nên hiểu rằng từ ‘ādi’ (v.v...) bao gồm cả việc chuẩn bị kasina v.v... Để làm rõ ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt, câu ‘vì ngay cả sau khi thấy bảo tháp hoặc cây bồ đề’ v.v... đã được nói đến. Câu ‘đạt đến A-la-hán quả’ là một sự trình bày ở mức độ cao nhất. Thật vậy, ngay cả việc làm sanh khởi chỉ và quán cũng là sự tăng trưởng của vị tỳ khưu. ‘Keci’ (một số vị) có nghĩa là các vị ở chùa Abhayagiri.

Tasmiṃ panāti sātthakasampajaññavasena pariggahitaatthe. ‘‘Atthoti dhammato vaḍḍhī’’ti yaṃ sātthakanti adhippetaṃ, taṃ sappāyaṃ evāti siyā kassaci āsaṅkāti tannivattanatthaṃ ‘‘cetiyadassanaṃ tāvā’’tiādi āraddhaṃ. Cittakammarūpakāni viyāti cittakammakatā paṭimāyo viya, yantapayogena vā vicittakammā paṭimāyo viya. Asamapekkhanaṃ gehassita aññāṇupekkhāvasena ārammaṇassa ayoniso gahaṇaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassā’’tiādi (ma. ni. 3.308). Hatthiādisammaddena jīvitantarāyo. Visabhāgarūpadassanādinā brahmacariyantarāyo.

Còn trong câu ‘tasmiṃ’ (trong đó), có nghĩa là trong lợi ích đã được nắm bắt bằng tỉnh giác về lợi ích. Điều được ngụ ý là ‘sātthakaṃ’ (có lợi ích) rằng ‘lợi ích là sự tăng trưởng theo Pháp’, điều đó cũng chính là ‘sappāyaṃ’ (thích hợp). Có thể có người nghi ngờ như vậy. Để loại bỏ sự nghi ngờ đó, câu ‘trước hết, việc thấy bảo tháp’ v.v... đã được bắt đầu. ‘Cittakammarūpakāni viya’ có nghĩa là giống như những hình tượng được làm bằng nghệ thuật hội họa, hoặc giống như những hình tượng được làm một cách tinh xảo bằng cách sử dụng máy móc. Sự không xem xét là sự nắm bắt đối tượng một cách không như lý, bằng cách xả vô tri liên hệ đến gia đình. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: ‘Sau khi thấy sắc bằng mắt, tâm xả sanh khởi nơi kẻ ngu, người si mê, kẻ phàm phu’ v.v... Do sự va chạm với voi v.v..., có sự nguy hiểm đến tính mạng. Do việc thấy các sắc không tương ứng v.v..., có sự nguy hiểm đến phạm hạnh.

Pabbajitadivasato [Pg.244] paṭṭhāya bhikkhūnaṃ anuvattanakathā āciṇṇā, ananuvattanakathā pana tassā dutiyā nāma hotīti āha ‘‘dve kathā nāma na kathitapubbā’’ti. Evanti ‘‘sace panā’’tiādikaṃ sabbampi vuttākāraṃ paccāmasati, na ‘‘purisassa mātugāmāsubha’’ntiādikaṃ vuccamānaṃ.

Kể từ ngày xuất gia, câu chuyện về sự tuân theo là thói quen của các vị tỳ khưu. Còn câu chuyện về sự không tuân theo được gọi là thứ hai của câu chuyện ấy. Do đó, ngài nói: ‘hai câu chuyện này chưa từng được nói đến’. ‘Evaṃ’ (như vậy) là sự xem xét lại toàn bộ cách thức đã được nói, bắt đầu bằng ‘sace pana’ (nhưng nếu), chứ không phải điều đang được nói, bắt đầu bằng ‘sự bất tịnh của người nữ đối với người nam’.

Yogakammassa pavattiṭṭhānatāya bhāvanāya ārammaṇaṃ ‘‘kammaṭṭhāna’’nti vuccatīti āha ‘‘kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocara’’nti. Uggahetvāti yathā uggahanimittaṃ uppajjati, evaṃ uggahakosallassa sampādanavasena uggahetvā.

Do đối tượng của sự tu tập là nơi diễn ra của nghiệp xứ nên được gọi là ‘kammaṭṭhāna’ (đề mục thiền), vì thế đã nói là ‘hành xứ được gọi là đề mục thiền’. ‘Sau khi nắm giữ’ (uggahetvā) là sau khi nắm giữ bằng cách hoàn thành sự thiện xảo trong việc nắm giữ, sao cho thủ tướng (uggahanimitta) được sanh khởi.

Haratīti kammaṭṭhānaṃ pavatteti, yāva piṇḍapātapaṭikkamā anuyuñjatīti attho. Na paccāharatīti āhārūpayogato yāva divāṭhānupasaṅkamanā kammaṭṭhānaṃ na paṭineti. Sarīraparikammanti mukhadhovanādisarīrapaṭijagganaṃ. Dve tayo pallaṅketi dve tayo nisajjāvāre dve tīṇi uṇhāsanāni. Tenāha ‘‘usumaṃ gāhāpento’’ti. Kammaṭṭhānasīsenevāti kammaṭṭhānamukheneva kammaṭṭhānaṃ avijahanto eva, tena ‘‘pattopi acetano’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.214) vakkhamānaṃ kammaṭṭhānaṃ, yathāparihariyamānaṃ vā avijahitvāti dasseti. Tathevāti tikkhattumeva. Paribhogacetiyato sārīrikacetiyaṃ garutaranti katvā ‘‘cetiyaṃ vanditvā’’ti pubbakālakiriyāya vasena vuttaṃ. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘cetiyaṃ bādhayamānā bodhisākhā haritabbā’’ti vuttā. Buddhaguṇānussaraṇavaseneva bodhiyaṃ paṇipātakaraṇanti āha ‘‘buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccakāraṃ dassetvā’’ti. Gāmasamīpeti gāmassa upacāraṭṭhāne. Janasaṅgahatthanti ‘‘mayi akathente etesaṃ ko kathessatī’’ti dhammānuggahena janasaṅgahatthaṃ. Tasmāti yasmā ‘‘dhammakathā nāma kathetabbā evā’’ti aṭṭhakathācariyā vadanti, yasmā ca dhammakathā kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi, tasmā. Kammaṭṭhānasīsenevāti attanā parihariyamānaṃ kammaṭṭhānaṃ avijahanto tadanuguṇaṃyeva dhammakathaṃ kathetvā. Anumodanaṃ vatvāti etthāpi ‘‘kammaṭṭhānasīsenevā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ.

‘Mang đi’ (harati) là làm cho đề mục thiền được tiến hành, có nghĩa là thực hành cho đến khi đi khất thực trở về. ‘Không mang về’ (na paccāharati) là không mang đề mục thiền trở lại từ lúc thọ thực cho đến khi đi đến trú xứ ban ngày. ‘Sự chăm sóc thân thể’ (sarīraparikammaṃ) là sự săn sóc thân thể như rửa mặt v.v… ‘Hai ba lần ngồi kiết-già’ (dve tayo pallaṅke) là hai ba thời ngồi, hai ba lần ngồi ấm. Do đó, ngài đã nói là ‘làm cho hơi ấm được nắm giữ’. ‘Với đề mục thiền làm chính’ (kammaṭṭhānasīsena eva) là với đề mục thiền làm đầu, không từ bỏ đề mục thiền. Do đó, câu này cho thấy rằng đề mục thiền sẽ được nói đến bắt đầu bằng câu ‘ngay cả cái bát cũng vô tri’ (dī. ni. aṭṭha. 1.214), hoặc không từ bỏ đề mục đang được duy trì. ‘Cũng như vậy’ (tathā eva) là chỉ ba lần. Do xem rằng xá-lợi bảo tháp (sārīrikacetiya) trọng đại hơn vật dụng bảo tháp (paribhogacetiya), nên câu ‘đảnh lễ bảo tháp’ (cetiyaṃ vanditvā) được nói theo nghĩa của tiền thời động từ. Thật vậy, trong Chú giải có nói: ‘Nhánh cây bồ-đề nào làm trở ngại bảo tháp thì nên dời đi’. Việc cúi lạy cây bồ-đề chỉ là do sự tùy niệm các ân đức của đức Phật, vì thế đã nói: ‘bày tỏ sự khiêm cung như thể đang ở trước mặt đức Phật, đức Thế Tôn’. ‘Gần làng’ (gāmasamīpe) là ở vùng ngoại ô của làng. ‘Vì lợi ích cho quần chúng’ (janasaṅgahatthaṃ) là vì lợi ích cho quần chúng qua sự hỗ trợ của Pháp, với ý nghĩ rằng: ‘Nếu ta không nói, ai sẽ nói cho họ?’. ‘Do đó’ (tasmā) là vì các vị Luận sư Chú giải nói rằng ‘thuyết pháp là việc nên làm’, và vì không có bài pháp nào lại tách rời khỏi đề mục thiền, do đó. ‘Với đề mục thiền làm chính’ (kammaṭṭhānasīsena eva) là không từ bỏ đề mục thiền đang được mình duy trì, sau khi thuyết một bài pháp phù hợp với đề mục ấy. Trong câu ‘sau khi nói lời tùy hỷ’ (anumodanaṃ vatvā), cụm từ ‘với đề mục thiền làm chính’ cũng nên được đem vào và liên kết.

Sampattaparicchedenevāti ‘‘paricito aparicito’’tiādi vibhāgaṃ akatvā sampattakoṭiyā eva, samāgamamattenevāti attho. Bhayeti paracakkādibhaye.

‘Chỉ bằng sự giới hạn của việc đến nơi’ (sampattaparicchedena eva) có nghĩa là chỉ bằng sự gặp gỡ, không phân biệt như ‘quen biết’ hay ‘không quen biết’, chỉ bằng sự kiện đã đến. ‘Trong sự sợ hãi’ (bhaye) là trong sự sợ hãi về quân địch v.v…

‘‘Kammajatejo’’ti [Pg.245] gahaṇiṃ sandhāyāha. Kammaṭṭhānaṃ vīthiṃ nārohati khudāparissamena kilantakāyattā samādhānābhāvato. Avasesaṭṭhāneti yāguyā aggahitaṭṭhāne. Poṅkhānupoṅkhanti kammaṭṭhānupaṭṭhānassa avicchedadassanametaṃ, yathā poṅkhānupoṅkhaṃ pavattāya sarapaṭipātiyā anavicchedo, evametassapīti.

‘Lửa sanh từ nghiệp’ (kammajatejo) là nói đến hệ tiêu hóa (gahaṇi). Đề mục thiền không đi vào lộ trình (tâm) do thân thể mệt mỏi vì sự gắng sức của cơn đói, do không có sự định tâm. ‘Ở nơi còn lại’ (avasesaṭṭhāne) là ở nơi chưa dùng cháo. ‘Liên tục không gián đoạn’ (poṅkhānupoṅkhaṃ) là sự trình bày về việc không gián đoạn của sự hiện diện của đề mục thiền; cũng giống như sự không gián đoạn trong một loạt mũi tên bay nối đuôi nhau, việc này cũng như vậy.

Nikkhittadhuro bhāvanānuyoge. Vattapaṭipattiyā apūraṇena sabbavattāni bhinditvā. ‘‘Kāmesu avītarāgo hoti, kāye avītarāgo, rūpe avītarāgo, yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) evaṃ vuttapañcavidhacetokhilavinibandhacitto. Caritvāti pavattitvā.

‘Người đã từ bỏ gánh nặng’ (nikkhittadhuro) là trong việc thực hành tu tập. Sau khi phá vỡ tất cả các phận sự bằng cách không chu toàn việc thực hành các phận sự. Tâm bị trói buộc bởi năm loại hoang vu của tâm đã được nói đến như sau: ‘Vị ấy không ly tham trong các dục, không ly tham trong thân, không ly tham trong sắc, sau khi ăn no thỏa thích, sống chuyên tâm vào lạc thú nằm, lạc thú duỗi lưng, lạc thú ngủ nghỉ, và sống đời phạm hạnh với ước nguyện sanh vào một hội chúng chư thiên nào đó’ (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186). ‘Sau khi đi’ (caritvā) là sau khi đã hành xử.

Gatapaccāgatikavattavasenāti bhāvanāsahitaṃyeva bhikkhāya gatapaccāgataṃ gamanapaccāgamanaṃ etassa atthīti gatapaccāgatikaṃ, tadeva vattaṃ, tassa vasena. Attakāmāti attano hitasukhaṃ icchantā, dhammacchandavantoti attho. Dhammo hi hitaṃ tannimittakañca sukhanti. Atha vā viññūnaṃ nibbisesattā, attabhāvapariyāpannattā ca attā nāma dhammo, taṃ kāmenti icchantīti attakāmā.

‘Theo phận sự đi và về’ (gatapaccāgatikavattavasena) là: việc đi và về để khất thực luôn đi kèm với sự tu tập; người có việc đi và về như vậy được gọi là ‘người đi và về’ (gatapaccāgatikaṃ); đó chính là phận sự, theo phận sự ấy. ‘Những người yêu quý bản thân’ (attakāmā) là những người mong muốn lợi ích và hạnh phúc cho bản thân, có nghĩa là những người có lòng khao khát Pháp. Vì Pháp chính là lợi ích và là hạnh phúc do lợi ích ấy làm nhân. Hoặc là, vì đối với bậc trí thì không có sự khác biệt, và vì đã được bao gồm trong tự thân, nên Pháp được gọi là ‘tự ngã’; ‘những người yêu quý bản thân’ là những người mong muốn, khao khát Pháp ấy.

Usabhaṃ nāma vīsati yaṭṭhiyo. Tāya saññāyāti tāya pāsāṇasaññāya, ettakaṃ ṭhānaṃ āgatāti jānantāti adhippāyo. Soyeva nayoti ‘‘ayaṃ bhikkhū’’tiādiko yo ṭhāne vutto, so eva nisajjāyapi nayo. Pacchato āgacchantānaṃ chinnabhattabhāvabhayenapi yonisomanasikāraṃ paribrūheti. Maddantāti dhaññakaraṇaṭṭhāne sālisīsāni maddantā.

Một ‘usabha’ là hai mươi ‘yaṭṭhi’ (trượng). ‘Bằng dấu hiệu ấy’ (tāya saññāya) là bằng dấu hiệu của tảng đá ấy, chủ ý là để họ biết rằng: ‘chúng ta đã đi đến nơi này’. ‘Cũng cùng một phương pháp ấy’ (so eva nayo) là phương pháp nào đã được nói đến cho oai nghi đứng, bắt đầu bằng câu ‘vị tỳ khưu này’, thì đó cũng là phương pháp cho oai nghi ngồi. Vị ấy phát triển sự tác ý như lý cũng do sợ rằng những người đi đến sau sẽ bị hết vật thực. ‘Đang đập lúa’ (maddantā) là những người đang đập các bông lúa ở sân đập lúa.

Mahāpadhānaṃ pūjessāmīti amhākaṃ atthāya lokanāthena chavassāni kataṃ dukkaracariyamevāhaṃ yathāsatti pūjessāmīti. Paṭipattipūjā hi satthupūjā, na āmisapūjāti. ‘‘Ṭhānacaṅkamamevā’’ti adhiṭṭhātabbairiyāpathavasena vuttaṃ, na bhojanādikālesu avassaṃ kattabbanisajjāya paṭikkhepavasena.

‘Tôi sẽ cúng dường Đại Tinh tấn’ (mahāpadhānaṃ pūjessāmi) có nghĩa là: ‘Tôi sẽ tùy theo sức mình mà cúng dường hạnh khổ hạnh đã được đức Lãnh đạo thế gian thực hành trong sáu năm vì lợi ích của chúng ta’. Vì sự cúng dường bằng thực hành chính là sự cúng dường bậc Đạo sư, chứ không phải là sự cúng dường bằng vật phẩm. Câu ‘chỉ đứng và đi kinh hành’ (ṭhānacaṅkamam eva) được nói theo nghĩa các oai nghi cần được quyết tâm thực hiện, chứ không phải theo nghĩa từ bỏ oai nghi ngồi vốn cần phải thực hiện vào những lúc như thọ thực v.v…

Vīthiṃ otaritvā ito cito ca anoloketvā paṭhamameva vīthiyo sallakkhetabbāti āha ‘‘vīthiyo sallakkhetvā’’ti. Yaṃ sandhāya vuccati [Pg.246] ‘‘pāsādikena abhikkantenā’’ti, taṃ dassetuṃ ‘‘tattha cā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Āhāre paṭikkūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āgamissati. Aṭṭhaṅgasamannāgatanti ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; mahāni. 206) vuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ katvā. ‘‘Neva davāyā’’tiādi paṭikkhepadassanaṃ.

Sau khi đi vào đường, không nhìn qua lại đây đó, trước hết nên ghi nhận các con đường, vì thế đã nói ‘sau khi ghi nhận các con đường’. Để chỉ ra điều được nói đến trong câu ‘với sự bước tới trang nghiêm’, đoạn văn bắt đầu bằng ‘và ở đó’ đã được nói đến. Những gì cần phải nói về các câu như ‘sau khi thiết lập tưởng về sự ghê tởm trong vật thực’ v.v… sẽ được đề cập sau. ‘Thành tựu tám chi phần’ (aṭṭhaṅgasamannāgataṃ) là làm cho thành tựu tám chi phần đã được nói đến trong đoạn kinh bắt đầu bằng câu ‘chỉ để cho thân này được tồn tại’ (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; mahāni. 206). Đoạn bắt đầu bằng ‘không phải để vui đùa’ là sự trình bày về sự từ bỏ.

Paccekabodhiṃ sacchikaroti, yadi upanissayasampanno hotīti sambandho. Evaṃ sabbattha ito paresupi. Tattha paccekabodhiyā upanissayasampadā kappānaṃ dve asaṅkhyeyyāni, satasahassañca tajjāpuññañāṇasambharaṇaṃ. Sāvakabodhiyā aggasāvakānaṃ asaṅkhyeyyaṃ, kappasatasahassañca, mahāsāvakānaṃ (theragā. aṭṭha. 2.1288) satasahassameva tajjāpuññañāṇasambharaṇaṃ. Itaresaṃ atītāsu jātīsu vivaṭṭasannissayavasena nibbattitaṃ nibbedhabhāgiyaṃ kusalaṃ. Bāhiyo dārucīriyoti bāhiyavisaye sañjātasaṃvaḍḍhatāya bāhiyo, dārucīrapariharaṇena dārucīriyoti ca samaññāto. So hi āyasmā ‘‘tasmātiha te, bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute, mute, viññāte viññātamattaṃ bhavissatī’ti, evañhi te bāhiya sikkhitabbaṃ. Yato kho te bāhiya diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute, mute, viññāte viññātamattaṃ bhavissati, tato tvaṃ, bāhiya, na tena. Yato tvaṃ, bāhiya, na tena, tato tvaṃ, bāhiya, na tattha. Yato tvaṃ, bāhiya, na tattha, tato tvaṃ, bāhiya, nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassā’’ti (udā. 10) ettakāya desanāya arahattaṃ sacchākāsi. Evaṃ sāriputtattherādīnaṃ mahāpaññatādidīpanāni suttapadāni vitthārato veditabbāni.

“chứng ngộ được quả vị Độc Giác Phật, nếu vị ấy có đầy đủ cận y duyên” là có sự liên quan. Tương tự như vậy ở tất cả những nơi khác sau này. Trong đó, sự đầy đủ cận y duyên của quả vị Độc Giác Phật là sự tích lũy phước và trí tương xứng trong hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp. Đối với quả vị Thinh Văn Giác, sự tích lũy phước và trí tương xứng của các vị Thượng thủ Thinh văn là một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, của các vị Đại Thinh văn (theragā. aṭṭha. 2.1288) là một trăm ngàn đại kiếp. Đối với các vị khác, đó là thiện pháp thuộc phần thấu triệt được tạo ra trong các kiếp quá khứ do nương vào sự thoát ly (vivaṭṭa). Bāhiyo Dārucīriyo: được gọi là Bāhiyo vì sinh ra và lớn lên ở xứ Bāhiya, và được gọi là Dārucīriyo vì mặc vỏ cây. Vị trưởng lão ấy đã chứng ngộ quả A-la-hán chỉ với bài pháp ngắn gọn như sau: “Này Bāhiya, vì vậy ông phải tu tập như thế này: ‘Trong cái thấy sẽ chỉ là cái thấy, trong cái nghe, cái thọ tưởng, cái biết sẽ chỉ là cái biết.’ Này Bāhiya, ông phải tu tập như vậy. Này Bāhiya, khi nào trong cái thấy của ông chỉ là cái thấy, trong cái nghe, cái thọ tưởng, cái biết chỉ là cái biết, khi đó, này Bāhiya, ông không do nơi đó. Này Bāhiya, khi nào ông không do nơi đó, khi đó, này Bāhiya, ông không ở nơi đó. Này Bāhiya, khi nào ông không ở nơi đó, khi đó, này Bāhiya, ông không ở đời này, không ở đời sau, không ở khoảng giữa cả hai. Đây chính là sự chấm dứt khổ đau.” (udā. 10). Tương tự như vậy, các đoạn kinh làm sáng tỏ đại trí tuệ v.v... của trưởng lão Sāriputta nên được hiểu một cách chi tiết.

Tanti asammuyhanaṃ evanti idāni vuccamānamākāreneva veditabbaṃ. ‘‘Attā abhikkamatī’’ti iminā andhaputhujjanassa diṭṭhigāhavasena abhikkame sammuyhanaṃ dasseti, ‘‘ahaṃ abhikkamāmī’’ti pana iminā mānagāhavasena. Tadubhayaṃ pana taṇhāya vinā na hotīti taṇhagāhavasenapi sammuyhanaṃ dassitameva hoti. ‘‘Tathā asammuyhanto’’ti vatvā taṃ asammuyhanaṃ yena ghanavinibbhogena hoti, taṃ dassento ‘‘abhikkamāmī’’tiādimāha. Tattha [Pg.247] yasmā vāyodhātuyā anugatā tejodhātu uddharaṇassa paccayo. Uddharaṇagatikā hi tejodhātūti. Uddharaṇe vāyodhātuyā tassā anugatabhāvo, tasmā imāsaṃ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā, itarāsañca omattatāti dassento ‘‘ekekapāduddharaṇe…pe… balavatiyoti āha. Yasmā pana tejodhātuyā anugatā vāyodhātu atiharaṇavītiharaṇānaṃ paccayo. Tiriyagatikāya hi vāyodhātuyā atiharaṇavītiharaṇesu sātisayo byāpāroti. Tejodhātuyā tassā anugatabhāvo, tasmā imāsaṃ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā, itarāsañca omattatāti dassento ‘‘tathā atiharaṇavītiharaṇesū’’ti āha. Satipi anugamakaanugantabbatāvisese tejodhātuvāyodhātubhāvamattaṃ sandhāya tathā-saddaggahaṇaṃ,. Tattha akkantaṭṭhānato pādassa ukkhipanaṃ uddharaṇaṃ. Ṭhitaṭṭhānaṃ atikkamitvā purato haraṇaṃ atiharaṇaṃ, khāṇuādipariharaṇatthaṃ, patiṭṭhitapādaghaṭṭanapariharaṇatthaṃ vā passena haraṇaṃ vītiharaṇaṃ. Yāva patiṭṭhitapādo, tāva āharaṇaṃ atiharaṇaṃ, tato paraṃ haraṇaṃ vītiharaṇanti ayaṃ vā etesaṃ viseso.

Sự không mê mờ trong pháp môn nên được hiểu theo cách đang được nói đến. Với câu “Tự ngã bước tới”, ngài chỉ ra sự mê mờ trong việc bước tới của kẻ phàm phu mù quáng do sự chấp thủ tà kiến; còn với câu “Tôi bước tới”, ngài chỉ ra sự mê mờ do sự chấp thủ ngã mạn. Cả hai điều đó không thể có nếu không có ái dục, vì vậy sự mê mờ do sự chấp thủ ái dục cũng đã được chỉ ra. Sau khi nói “không mê mờ như vậy”, để chỉ ra sự không mê mờ đó xảy ra nhờ sự phân tích khối đặc nào, ngài đã nói “khi bước tới” v.v... Trong đó, vì hỏa đại được phong đại đi kèm là duyên cho sự nhấc lên. Vì hỏa đại có xu hướng đi lên. Trong sự nhấc lên, phong đại đi kèm với hỏa đại, do đó, để chỉ ra rằng hai đại này ở đây có mức độ vượt trội về năng lực, còn các đại khác thì yếu hơn, ngài đã nói “trong mỗi lần nhấc chân... là mạnh mẽ”. Lại nữa, vì phong đại được hỏa đại đi kèm là duyên cho sự đưa tới và đưa ngang. Vì phong đại có xu hướng đi ngang, nên trong sự đưa tới và đưa ngang, nó có hoạt động đặc biệt. Hỏa đại đi kèm với phong đại, do đó, để chỉ ra rằng hai đại này ở đây có mức độ vượt trội về năng lực, còn các đại khác thì yếu hơn, ngài đã nói “tương tự trong sự đưa tới và đưa ngang”. Mặc dù có sự khác biệt về cái đi kèm và cái được đi kèm, việc sử dụng từ “tathā” (tương tự) là nhắm đến bản chất của hỏa đại và phong đại. Trong đó, việc nhấc chân lên khỏi chỗ đã đạp là “uddharaṇaṃ” (sự nhấc lên). Việc đưa chân về phía trước, vượt qua chỗ đang đứng là “atiharaṇaṃ” (sự đưa tới); việc đưa chân sang một bên để tránh gốc cây v.v... hoặc để tránh va chạm với chân đã đặt xuống là “vītiharaṇaṃ” (sự đưa ngang). Hoặc sự khác biệt giữa chúng là: việc đưa chân đến ngang với chân đã đặt xuống là “atiharaṇaṃ”, việc đưa chân xa hơn nữa là “vītiharaṇaṃ”.

Yasmā pathavīdhātuyā anugatā āpodhātu vossajjanassa paccayo. Garutarasabhāvā hi āpodhātūti. Vossajjane pathavīdhātuyā tassā anugatabhāvo, tasmā tāsaṃ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā, itarāsañca omattatāti dassento āha ‘‘vossajjane…pe… balavatiyo’’ti. Yasmā pana āpodhātuyā anugatā pathavīdhātu sannikkhepanassa paccayo, patiṭṭhābhāve viya patiṭṭhāpanepi tassā sātisayakiccattā āpodhātuyā tassā anugatabhāvo, tathā ghaṭṭanakiriyāya pathavīdhātuyā vasena sannirujjhanassa sijjhanato tatthāpi pathavīdhātuyā āpodhātuanugatabhāvo, tasmā vuttaṃ ‘‘tathā sannikkhepanasannirujjhanesū’’ti.

Vì thủy đại được địa đại đi kèm là duyên cho sự buông xuống. Vì thủy đại có bản chất nặng hơn. Trong sự buông xuống, địa đại đi kèm với thủy đại, do đó, để chỉ ra rằng hai đại này ở đây có mức độ vượt trội về năng lực, còn các đại khác thì yếu hơn, ngài đã nói “trong sự buông xuống... là mạnh mẽ”. Lại nữa, vì địa đại được thủy đại đi kèm là duyên cho sự đặt xuống, vì nó có chức năng đặc biệt trong việc thiết lập cũng như trong việc làm nền tảng, và thủy đại đi kèm với nó; tương tự, vì sự dừng lại được thành tựu do hành động va chạm của địa đại, nên ở đó địa đại cũng được thủy đại đi kèm, do đó đã nói “tương tự trong sự đặt xuống và sự dừng lại”.

Tatthāti tasmiṃ abhikkamane, tesu vā vuttesu uddaraṇādīsu koṭṭhāsesu. Uddharaṇeti uddharaṇakkhaṇe. Rūpārūpadhammāti uddharaṇākārena pavattā rūpadhammā, taṃsamuṭṭhāpakā arūpadhammā ca. Atiharaṇaṃ [Pg.248] na pāpuṇanti khaṇamattāvaṭṭhānato. Tattha tatthevāti yattha yattha uppannā, tattha tattheva. Na hi dhammānaṃ desantarasaṅkamanaṃ atthi. ‘‘Pabbaṃ pabba’’tiādi uddharaṇādikoṭṭhāse sandhāya sabhāgasantativasena vuttanti veditabbaṃ. Atiittaro hi rūpadhammānampi pavattikkhaṇo, gamanassādīnaṃ, devaputtānaṃ heṭṭhupariyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi pāde ca bandhakhuradhārā samāgamatopi sīghataro. Yathā tilānaṃ bhajjiyamānānaṃ paṭapaṭāyanena bhedo lakkhīyati, evaṃ saṅkhatadhammānaṃ uppādenāti dassanatthaṃ ‘‘paṭapaṭāyantā’’ti vuttaṃ. Uppannā hi ekantato bhijjantīti. ‘‘Saddhiṃ rūpenā’’ti idaṃ tassa tassa cittassa nirodhena saddhiṃ nirujjhanakarūpadhammānaṃ vasena vuttaṃ, yaṃ tato sattarasamacittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ. Aññathā yadi rūpārūpadhammā samānakkhaṇā siyuṃ, ‘‘rūpaṃ garupariṇāmaṃ dandhanirodha’’ntiādivacanehi virodho siyā, tathā ‘‘nāhaṃ bhikkhave aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48) evaṃ ādipāḷiyā. Cittacetasikā hi sārammaṇasabhāvā yathābalaṃ attano ārammaṇapaccayabhūtamatthaṃ vibhāvento eva uppajjantīti tesaṃ taṃsabhāvanipphattianantaraṃ nirodho. Rūpadhammā pana anārammaṇā pakāsetabbā, evaṃ tesaṃ pakāsetabbabhāvanipphatti soḷasahi cittehi hotīti taṅkhaṇāyukatā tesaṃ icchitā, lahuviññāṇavisayasaṅgatimattappaccayatāya tiṇṇaṃ khandhānaṃ, visayasaṅgatimattatāya ca viññāṇassa lahuparivattitā, dandhamahābhūtappaccayatāya rūpadhammānaṃ dandhaparivattitā. Nānādhātuyā yathābhūtañāṇaṃ kho pana tathāgatasseva, tena ca purejātapaccayo rūpadhammova vutto, pacchājātapaccayo ca tathevāti rūpārūpadhammānaṃ samānakkhaṇatā na yujjateva. Tasmā vuttanayenevettha attho veditabbo.

Tattha có nghĩa là trong bước đi tới ấy, hoặc trong các phần đã được nói đến như là sự đưa lên v.v... Uddharaṇe có nghĩa là trong khoảnh khắc đưa lên. Rūpārūpadhammā có nghĩa là các pháp sắc sanh khởi theo cách thức đưa lên, và các pháp vô sắc đồng sanh với chúng. Chúng không đạt đến sự mang đi nơi khác vì chỉ tồn tại trong một khoảnh khắc. Tattha tattheva có nghĩa là nơi nào sanh khởi, ngay tại nơi đó. Vì rằng không có sự di chuyển từ nơi này sang nơi khác của các pháp. Cần phải hiểu rằng câu ‘pabbaṃ pabba’ v.v... được nói đến liên quan đến các phần như đưa lên v.v... theo dòng tương tục đồng loại. Thật vậy, khoảnh khắc tồn tại của các pháp sắc còn nhanh hơn cả sự đi lại v.v..., nhanh hơn cả sự gặp nhau của lưỡi dao cạo được buộc vào đầu và chân của các vị thiên tử đang chạy đối diện nhau từ trên xuống dưới và từ dưới lên trên. Giống như sự vỡ nát của hạt mè khi đang được rang được nhận biết qua tiếng nổ lách tách, cũng vậy, để chỉ ra sự sanh khởi của các pháp hữu vi, từ ‘paṭapaṭāyantā’ (nổ lách tách) đã được nói đến. Vì rằng những gì đã sanh khởi chắc chắn sẽ bị hoại diệt. Câu ‘saddhiṃ rūpena’ (cùng với sắc) này được nói theo nghĩa các pháp sắc diệt cùng với sự diệt của tâm tương ứng, là pháp sắc đã sanh khởi vào khoảnh khắc sanh của tâm thứ mười bảy (tính ngược) từ đó. Nếu không, nếu các pháp sắc và vô sắc có cùng khoảnh khắc, sẽ có sự mâu thuẫn với các lời dạy như ‘sắc có sự biến đổi nặng nề, diệt chậm chạp’ v.v..., và cũng mâu thuẫn với các đoạn kinh Pāli như ‘Này các Tỳ khưu, Ta không thấy một pháp nào khác thay đổi nhanh chóng như vậy, đó chính là tâm này’ (A. i. 48). Thật vậy, tâm và tâm sở có bản chất bắt đối tượng, chúng sanh khởi trong khi phân tích đối tượng làm duyên cho chúng tùy theo năng lực, do đó chúng diệt ngay sau khi bản chất ấy được hoàn thành. Còn các pháp sắc thì không có đối tượng, cần được biểu hiện, và sự hoàn thành bản chất cần được biểu hiện của chúng xảy ra qua mười sáu tâm, do đó tuổi thọ của chúng được cho là bằng khoảng thời gian đó. Ba uẩn (vô sắc) có sự thay đổi nhanh chóng do duyên chỉ là sự tiếp xúc với đối tượng của thức một cách nhẹ nhàng, và thức có sự thay đổi nhanh chóng do chỉ là sự tiếp xúc với đối tượng. Các pháp sắc có sự thay đổi chậm chạp do duyên là các đại chủng chậm chạp. Tuy nhiên, trí tuệ như thật về các giới khác nhau chỉ thuộc về Như Lai, và Ngài đã nói rằng duyên sanh trước (purejātapaccayo) chính là pháp sắc, và duyên sanh sau (pacchājātapaccayo) cũng vậy, do đó sự đồng khoảnh khắc của các pháp sắc và vô sắc là không hợp lý. Vì vậy, ý nghĩa ở đây cần được hiểu theo cách đã được giải thích.

Aññaṃ uppajjate cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhatīti yaṃ purimuppannaṃ cittaṃ, taṃ aññaṃ, taṃ pana nirujjhantaṃ aparassa anantarādipaccayabhāveneva nirujjhatīti tathāladdhapaccayaṃ aññaṃ uppajjate cittaṃ. Yadi evaṃ tesaṃ antaro labbheyyāti? Noti āha ‘‘avīci manuppabandho’’ti, yathā vīci antaro na labbhati, ‘‘tadeveta’’nti avisesavidū maññanti, evaṃ anu anu pabandho cittasantāno rūpasantāno ca nadīsotova nadiyaṃ udakappavāho viya vattati.

‘Tâm khác sanh khởi, tâm khác diệt đi’ có nghĩa là tâm đã sanh khởi trước đó là một tâm khác, và tâm ấy khi đang diệt, nó diệt đi với vai trò là duyên vô gián v.v... cho tâm kế tiếp, do đó một tâm khác, đã nhận được duyên như vậy, sanh khởi. Nếu vậy, liệu có thể có một khoảng trống giữa chúng không? Để trả lời là không, Ngài nói ‘avīci manuppabandho’ (dòng tương tục của tâm không gián đoạn). Giống như giữa các con sóng (vīci) không có khoảng trống, và người không phân biệt được nghĩ rằng ‘chúng chỉ là một’, cũng vậy, dòng tương tục của tâm và dòng tương tục của sắc tiếp nối nhau diễn tiến giống như dòng sông, như dòng nước chảy trong sông.

Abhimukhaṃ [Pg.249] lokitaṃ ālokitanti āha ‘‘purato pekkhana’’nti. Yasmā yaṃdisābhimukho gacchati, tiṭṭhati, nisīdati vā tadabhimukhaṃ pekkhanaṃ ālokitaṃ, tasmā tadanugatavidisālokanaṃ vilokitanti āha ‘‘vilokitaṃ nāma anudisāpekkhana’’nti. Sammajjanaparibhaṇḍādikaraṇe olokitassa, ullokaharaṇādīsu ullokitassa, pacchato āgacchantaparissayassa parivajjanādīsu apalokitassa siyā sambhavoti āha ‘‘iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevā’’ti.

Nhìn về phía trước được gọi là ālokita, nên nói là ‘nhìn thẳng tới’. Bởi vì khi đi, đứng, hoặc ngồi hướng về phía nào thì việc nhìn về phía đó là ālokita, do đó việc nhìn sang các hướng phụ liên quan được gọi là vilokita, nên nói là ‘vilokita là nhìn sang các hướng phụ’. Có thể có sự nhìn xuống (olokita) khi quét dọn, làm đồ dùng v.v..., có sự nhìn lên (ullokita) khi mang vật lên cao v.v..., có sự nhìn lại phía sau (apalokita) khi tránh né nguy hiểm đến từ phía sau v.v..., nên nói rằng ‘hoặc theo cách này, tất cả những điều đó đều đã được bao gồm’.

Kāyasakkhinti kāyena sacchikatavantaṃ, paccakkhakārinanti attho. So hi āyasmā vipassanākāle ‘‘yamevāhaṃ indriyesu aguttadvārataṃ nissāya sāsane anabhiratiādivippakāraṃ patto, tameva suṭṭhu niggahessāmī’’ti ussāhajāto balavahirottappo, tattha ca katādhikārattā indriyasaṃvare ukkaṃsapāramippatto, teneva naṃ satthā ‘‘etadaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ indriyesu guttadvārānaṃ, yadidaṃ nando’’ti (a. ni. 1.235) etadagge ṭhapesi.

Kāyasakkhi có nghĩa là người đã chứng ngộ bằng thân, nghĩa là người thực hành trực tiếp. Vị Trưởng lão ấy, trong thời gian thực hành minh sát, đã phát sanh nỗ lực rằng: ‘Ta sẽ khéo chế ngự chính sự không phòng hộ các căn môn này, điều mà do nương vào đó ta đã đạt đến tình trạng bất mãn v.v... trong giáo pháp.’ Ngài có lòng tàm quý mãnh liệt, và do đã có sự thực hành thuần thục ở đó, ngài đã đạt đến sự toàn hảo cao nhất trong việc thu thúc các căn. Chính vì thế, bậc Đạo Sư đã đặt ngài vào vị trí đứng đầu rằng: ‘Này các Tỳ khưu, tối thắng trong số các đệ tử Tỳ khưu của Ta về việc phòng hộ các căn môn, chính là Nanda’ (A. i. 235).

Sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā ālokitavilokitassāti ānetvā sambandho. Tasmāti kammaṭṭhānāvijahanasseva gocarasampajaññabhāvatoti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. Attano kammaṭṭhānavaseneva ālokanavilokanaṃ kātabbaṃ, khandhādikammaṭṭhānā añño upāyo na gavesitabboti adhippāyo. Ālokitādisamaññāpi yasmā dhammamattasseva pavattiviseso, tasmā tassa yāthāvato pajānanaṃ asammohasampajaññanti dassetuṃ ‘‘abbhantare’’tiādi vuttaṃ. Cittakiriyavāyodhātuvipphāravasenāti kiriyamayacittasamuṭṭhānāya vāyodhātuyā calanākārappavattivasena. Adho sīdatīti adho gacchati. Uddhaṃ laṅghetīti laṅghaṃ viya upari gacchati.

Cần phải hiểu rằng sự có lợi ích và sự thích hợp của việc nhìn tới và nhìn quanh, nên được liên kết lại. Do đó, vì tỉnh giác về đối tượng chính là sự không từ bỏ đề mục thiền, nên điều đã được nói đến được xem xét lại với vai trò là nguyên nhân. Ý nghĩa là, việc nhìn tới và nhìn quanh cần được thực hiện theo sự kiểm soát của đề mục thiền của chính mình, không nên tìm kiếm một phương pháp nào khác ngoài đề mục thiền về các uẩn v.v... Và bởi vì ngay cả các tên gọi như nhìn tới v.v... cũng chỉ là một sự diễn tiến đặc biệt của các pháp đơn thuần, để chỉ ra rằng sự hiểu biết đúng như thật về nó là tỉnh giác không si mê, câu ‘abbhantare’ (bên trong) v.v... đã được nói đến. ‘Cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena’ có nghĩa là do sự diễn tiến theo cách thức chuyển động của phong đại sanh từ tâm duy tác. ‘Adho sīdati’ có nghĩa là đi xuống dưới. ‘Uddhaṃ laṅgheti’ có nghĩa là đi lên trên như thể nhảy.

Aṅgakiccaṃ sādhayamānanti padhānabhūtaaṅgakiccaṃ nipphādentaṃ hutvāti attho. ‘‘Paṭhamajavanepi…pe… na hotī’’ti idaṃ pañcadvāravīthiyaṃ ‘‘itthī puriso’’ti rajjanādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi āvajjana voṭṭhabbapanānaṃ ayoniso āvajjanavoṭṭhabbanavasena iṭṭhe itthirūpādimhi lobhamattaṃ, aniṭṭhe [Pg.250] ca paṭighamattaṃ uppajjati, manodvāre pana ‘‘itthī puriso’’ti rajjanādi hoti. Tassa pañcadvārajavanaṃ mūlaṃ, yathāvuttaṃ vā sabbaṃ bhavaṅgādi. Evaṃ manodvārajavanassa mūlavasena mūlapariññā vuttā. Āgantukatāvakālikatā pana pañcadvārajavanasseva apubbabhāvavasena, ittarabhāvavasena ca vuttā. ‘‘Heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesū’’ti heṭṭhimassa uparimassa ca aparāparaṃ bhaṅgappattimāha.

“Aṅgakiccaṃ sādhayamānanti” có nghĩa là đang là người hoàn thành phận sự của chi phần chính yếu. Câu “Paṭhamajavanepi…pe… na hotī” (dù trong tốc hành tâm thứ nhất...v.v... không có) này được nói liên quan đến sự không có của tham ái v.v... về “người nữ, người nam” trong lộ trình ngũ môn. Thật vậy, ở đó do sự hướng tâm và xác định một cách không như lý của tâm hướng môn và tâm đoán định, chỉ có tham phát sanh đối với đối tượng khả ái như sắc người nữ v.v..., và chỉ có sân phát sanh đối với đối tượng không khả ái. Nhưng ở ý môn thì có sự tham ái v.v... về “người nữ, người nam”. Tốc hành tâm ngũ môn là gốc rễ của nó, hoặc tất cả như hữu phần v.v... đã được nói (là gốc rễ). Như vậy, sự biến tri về gốc rễ được nói theo nghĩa gốc rễ của tốc hành tâm ý môn. Còn tính cách khách lai và tính cách tạm thời được nói chính là đối với tốc hành tâm ngũ môn theo nghĩa là trạng thái chưa từng có trước đây và theo nghĩa là trạng thái chốc lát. Câu “Heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesū” (khi chúng bị vỡ và rơi xuống theo cách bên dưới và bên trên) nói lên sự đạt đến trạng thái hoại diệt lần lượt của cái bên dưới và cái bên trên.

Tanti javanaṃ, tassa ayuttanti sambandho. Āgantuko abbhāgato.

“Tan” là tốc hành tâm, “tassa ayuttan” (không thích hợp với nó) là sự liên kết. “Āgantuko” là vị khách đến sau.

Udayabbayaparicchinno tāvatako kālo etesanti tāvakālikāni.

“Tāvakālikāni” (những cái tạm thời) là những cái có khoảng thời gian chừng ấy, được giới hạn bởi sự sanh và diệt.

Etaṃ asammohasampajaññaṃ. Samavāyeti sāmaggiyaṃ. Tatthāti pañcakkhandhavasena ālokanavilokane paññāyamāne tabbinimutto ko eko āloketi, ko viloketi.

Đây là tỉnh giác vô si. “Samavāye” là trong sự hòa hợp. “Tattha” (ở đó) là: khi sự thấy và sự nhìn được biết đến theo cách của ngũ uẩn, thì ai là người duy nhất được giải thoát khỏi chúng mà thấy, ai nhìn?

‘‘Upanissayapaccayo’’ti idaṃ suttantanayena pariyāyato vuttaṃ. Sahajātapaccayoti nidassanamattametaṃ aññamaññasampayuttaatthiavigatādipaccayānampi labbhanato.

Câu “Upanissayapaccayo” (cận y duyên) này được nói một cách ẩn dụ theo phương pháp Kinh Tạng. “Sahajātapaccayo” (câu sanh duyên) này chỉ là một sự minh họa, vì cũng có thể có được các duyên khác như tương ưng duyên, tương hỗ duyên, hiện hữu duyên, bất ly duyên v.v...

Kāle samañchituṃ yuttakāle samañchantassa. Tathā pasārentassāti etthāpi. Maṇisappo nāma ekā sappajātīti vadanti. Laḷananti kampanaṃ, līḷākaraṇaṃ vā.

“Kāle samañchituṃ” là của người co lại vào thời điểm thích hợp. Tương tự như vậy ở đây cũng là “pasārentassa” (của người duỗi ra). Người ta nói rằng “maṇisappo” (rắn maṇi) là một loài rắn. “Laḷana” là sự rung động, hoặc sự làm cho duyên dáng.

Uṇhapakatiko pariḷāhabahulakāyo. Sīlavidūsanena ahitāvahattā micchājīvavasena uppannaṃ asappāyaṃ. ‘‘Cīvarampi acetana’’ntiādinā cīvarassa viya kāyopi acetanoti kāyassa attasuññatāvibhāvanena ‘‘abbhantare’’tiādinā vuttamevatthaṃ paridīpento itarītarasantosassa kāraṇaṃ dasseti, tenāha ‘‘tasmā’’tiādi.

Thân có bản chất nóng, có nhiều sự nóng nảy. Sự không thích hợp phát sanh do tà mạng vì mang lại điều bất lợi bằng cách làm hư hoại giới. Bằng câu “Cīvarampi acetana” (y cũng vô tri) v.v..., cũng giống như y, thân này cũng vô tri, bằng cách trình bày sự trống rỗng về tự ngã của thân, vị ấy làm sáng tỏ chính ý nghĩa đã được nói trong câu “abbhantare” (bên trong) v.v..., và chỉ ra nguyên nhân của sự tri túc với bất cứ thứ gì. Do đó, ngài nói “tasmā” (vì vậy) v.v...

Catupañcagaṇṭhikāhatoti āhatacatupañcagaṇṭhiko, catupañcagaṇṭhikāhi vā āhato tathā.

“Catupañcagaṇṭhikāhato” là cái được vá bốn năm miếng vá, hoặc được vá bằng bốn năm miếng vá như vậy.

Aṭṭhavidhopi [Pg.251] atthoti aṭṭhavidhopi payojanaviseso mahāsivattheravādavasena ‘‘imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23, 422; ma. ni. 2.387; a. ni. 2.341; 8.9; dha. sa. 1355; vibha. 518; mahāni. 206) nayena vutto daṭṭhabbo. Imasmiṃ pakkhe ‘‘neva davāyātiādinā (ma. ni. 1.23, 422; ma. ni. 2.387; a. ni. 8.9; dha. sa. 1355; vibha. 518; mahāni. 206) nayenā’’ti pana paṭikkhepaṅgadassanamukhena desanāya āgatattā vuttanti daṭṭhabbaṃ.

“Aṭṭhavidhopi attho” (cũng có tám loại lợi ích) là tám loại mục đích đặc biệt cũng nên được hiểu là đã được nói theo phương pháp trong câu “imassa kāyassa ṭhitiyā” (để thân này được duy trì) v.v... (ma. ni. 1.23, 422; ma. ni. 2.387; a. ni. 2.341; 8.9; dha. sa. 1355; vibha. 518; mahāni. 206) theo quan điểm của Trưởng lão Mahāsiva. Tuy nhiên, trong trường hợp này, câu “neva davāya” (không phải để vui đùa) v.v... (ma. ni. 1.23, 422; ma. ni. 2.387; a. ni. 8.9; dha. sa. 1355; vibha. 518; mahāni. 206) nên được hiểu là đã được nói vì nó xuất hiện trong bài thuyết giảng qua cách trình bày khía cạnh từ bỏ.

Pathavisandhārakajalassa taṃsandhārakavāyunā viya paribhuttassa āhārassa vāyodhātuyāva āsaye avaṭṭhānanti āha ‘‘vāyodhātuvaseneva tiṭṭhatī’’ti. Atiharatīti yāva mukhā abhiharati. Vītiharatīti tato kucchiyaṃ vīmissaṃ karonto harati. Atiharatīti vā mukhadvāraṃ atikkāmento harati. Vītiharatīti kucchigataṃ passato harati, parivattetīti aparāparaṃ cāreti. Ettha ca āhārassa dhāraṇaparivattanasañcuṇṇanavisosanāni pathavīdhātusahitā eva vāyodhātu karoti, na kevalāti tāni pathavīdhātuyāpi kiccabhāvena vuttāni. Allattañca anupāletīti yathā vāyodhātu ādīhi aññehi visosanaṃ na hoti, tathā allattañca anupāleti. Tejodhātūti gahaṇīsaṅkhātā tejodhātu. Sā hi antopaviṭṭhaṃ āhāraṃ paripāceti. Añjaso hotīti āhārassa pavesanādīnaṃ maggo hoti. Ābhujatīti pariyesanavasena, ajjhoharaṇajiṇṇājiṇṇatādipaṭisaṃvedanavasena ca āvajjeti, vijānātīti attho. Taṃtaṃvijānanassa paccayabhūtoyeva hi payogo ‘‘sammāpayogo’’ti vutto. Yena hi payogena pariyesanādi nipphajjati, so tabbisayavijānanampi nipphādeti nāma tadavinābhāvato. Atha vā sammāpayogaṃ sammāpaṭipatti manvāya āgamma ābhujati samannāharati. Ābhogapubbako hi sabbopi viññāṇabyāpāroti tathā vuttaṃ.

Giống như nước nâng đỡ đất và gió nâng đỡ nước ấy, sự tồn tại của vật thực đã được tiêu thụ trong dạ dày là do phong đại, nên ngài nói “vāyodhātuvaseneva tiṭṭhatī” (nó tồn tại nhờ vào phong đại). “Atiharati” là mang đến tận miệng. “Vītiharati” là từ đó mang vào bụng làm cho trộn lẫn. Hoặc “Atiharati” là mang đi vượt qua cửa miệng. “Vītiharati” là mang cái đã vào bụng qua một bên, “parivatteti” là xoay chuyển tới lui. Và ở đây, việc nâng đỡ, xoay chuyển, nghiền nát, và làm khô vật thực là do phong đại cùng với địa đại thực hiện, chứ không phải chỉ một mình (phong đại), do đó chúng cũng được nói là phận sự của địa đại. “Allattañca anupāleti” là bảo tồn độ ẩm để không bị làm khô bởi các yếu tố khác như gió v.v... “Tejodhātu” là hỏa đại được gọi là vị nhiệt. Nó thực sự tiêu hóa vật thực đã đi vào bên trong. “Añjaso hoti” là trở thành con đường cho sự đi vào của vật thực v.v... “Ābhujati” có nghĩa là hướng đến, nhận biết, theo cách tìm kiếm, và theo cách cảm nhận về việc ăn, tiêu hóa, không tiêu hóa v.v... Thật vậy, sự áp dụng là nhân duyên cho sự nhận biết điều này điều kia được gọi là “sammāpayogo” (sự áp dụng đúng đắn). Vì nhờ sự áp dụng nào mà việc tìm kiếm v.v... được hoàn thành, thì nó cũng tạo ra sự nhận biết về đối tượng đó, do sự không thể tách rời khỏi nó. Hoặc, nương vào, y cứ vào sự áp dụng đúng đắn, sự thực hành đúng đắn mà hướng đến, suy xét. Vì tất cả mọi hoạt động của thức đều có sự hướng tâm đi trước, nên được nói như vậy.

Gamanatoti bhikkhācāravasena gocaragāmaṃ uddissa gamanato. Pariyesanatoti gocaragāme bhikkhatthaṃ āhiṇḍanato. Paribhogatoti āhārassa paribhuñjanato. Āsayatoti pittādiāsayato. Āsayati ettha ekajjhaṃ pavattamānopi kammaphalavavatthito hutvā mariyādavasena aññamaññaṃ asaṅkarato sayati tiṭṭhati pavattatīti āsayo[Pg.252], āmāsayassa upari tiṭṭhanako pittādiko. Mariyādattho hi ayamākāro. Nidhānanti yathābhutto āhāro nicito hutvā tiṭṭhati etthāti nidhānaṃ, āmāsayo. Tato nidhānato. Aparipakkatoti gahaṇīsaṅkhātena kammajatejena avipakkato. Paripakkatoti yathābhuttassa āhārasa vipakkabhāvato. Phalatoti nipphattito. Nissandatoti ito cito ca nissandanato. Sammakkhanatoti sabbaso makkhanato. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāya (visuddhi. ṭī. 1.294) gahetabbo.

“Gamanato” (từ sự đi) là từ sự đi đến làng để khất thực theo cách đi khất thực. “Pariyesanato” (từ sự tìm kiếm) là từ sự đi lang thang trong làng khất thực để xin vật thực. “Paribhogato” (từ sự thọ dụng) là từ sự tiêu thụ vật thực. “Āsayato” (từ chỗ chứa) là từ chỗ chứa mật v.v... “Āsayo” (chỗ chứa) là nơi mà mặc dù diễn tiến cùng nhau, nhưng do được thiết lập bởi quả của nghiệp, chúng nằm, đứng, diễn tiến mà không trộn lẫn vào nhau do có ranh giới; đó là mật v.v... nằm phía trên dạ dày. Tiếp đầu ngữ “ā” ở đây có nghĩa là ranh giới. “Nidhāna” (kho chứa) là nơi mà vật thực đã ăn nằm tích tụ lại, đó là dạ dày. “Tato nidhānato” là từ kho chứa đó. “Aparipakkato” (từ sự chưa chín) là từ sự chưa được tiêu hóa bởi lửa do nghiệp sanh gọi là vị nhiệt. “Paripakkatoti” (từ sự đã chín) là từ trạng thái đã được tiêu hóa của vật thực đã ăn. “Phalato” (từ kết quả) là từ sự thành tựu. “Nissandato” (từ sự rỉ ra) là từ sự rỉ ra từ đây và đó. “Sammakkhanato” (từ sự xoa khắp) là từ sự xoa khắp mọi nơi. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được lấy từ phần chú giải của Thanh Tịnh Đạo (visuddhi. ṭī. 1.294).

Sarīrato sedā muccantīti vegasaṃdhāraṇena uppannapariḷāhato sarīrato sedā muccanti. Aññe ca rogā kaṇṇasūlabhagandarādayo. Aṭṭhāneti manussāmanussapariggahite ayuttaṭṭhāne khettadevāyatanādike. Kuddhā hi amanussā, manussāpi vā jīvitakkhayaṃ pāpenti. Nissaṭṭhattā neva attano, kassaci anissajjitattā, jigucchanīyattā ca na parassa. Udakatumbatoti veḷunāḷiādiudakabhājanato. Tanti chaḍḍitaudakaṃ.

Mồ hôi tuôn ra từ thân có nghĩa là: Do sự nín nhịn các thôi thúc (của cơ thể) mà phát sanh sự nóng nảy, từ đó mồ hôi tuôn ra từ thân. Và các bệnh khác như đau tai, bệnh rò hậu môn, v.v... Ở nơi không thích hợp có nghĩa là: Ở nơi không thích hợp bị người và phi nhân chiếm giữ, như ruộng, đền thờ, v.v... Vì phi nhân nổi giận, hoặc cả loài người, có thể gây tổn hại đến mạng sống. Do đã được vứt bỏ nên không phải của mình, do chưa được trao cho ai, và do đáng ghê tởm nên cũng không phải của người khác. Từ bầu đựng nước có nghĩa là: Từ vật đựng nước như ống tre, v.v... Đó là nước đã được đổ đi.

Addhānairiyāpathā ciratarappavattikā dīghakālikā iriyāpathā. Majjhimā bhikkhācaraṇādivasena pavattā. Cuṇṇiyairiyāpathā vihāre, aññatthāpi ito cito ca parivattanādivasena pavattāti vadanti. ‘‘Gateti gamane’’ti pubbe abhikkamapaṭikkamaggahaṇena gamanenapi purato pacchato ca kāyassa abhiharaṇaṃ vuttanti idha gamanameva gahitanti keci.

Oai nghi đường dài là các oai nghi diễn ra lâu dài, trong thời gian dài. Oai nghi trung bình là các oai nghi diễn ra trong lúc đi khất thực, v.v... Người ta nói rằng oai nghi nhỏ nhặt là các oai nghi diễn ra trong tu viện, hoặc ở nơi khác, qua việc xoay trở qua lại đây đó. ‘Trong khi đi’ có nghĩa là ‘trong sự đi’. Một số vị cho rằng vì trước đây, qua việc nắm bắt sự đi tới và đi lui, sự chuyển động của thân về phía trước và phía sau đã được nói đến bằng (từ) ‘sự đi’, nên ở đây chỉ có ‘sự đi’ được đề cập.

Yasmā mahāsivattheravāde anantare anantare iriyāpathe pavattarūpārūpadhammānaṃ tattha tattheva nirodhadassanavasena sampajānakāritā gahitāti taṃ sampajaññavipassanācāravasena veditabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘tayidaṃ mahāsivattherena vuttaṃ asammohadhuraṃ mahāsatipaṭṭhānasutte adhippeta’’nti. Imasmiṃ pana sāmaññaphale sabbampi catubbidhaṃ sampajaññaṃ labbhati yāvadeva sāmaññaphalavisesadassanaparattā imissā desanāya. ‘‘Satisampayuttassevā’’ti idaṃ yathā sampajaññassa kiccato padhānatā gahitā, evaṃ satiyā pīti dassanatthaṃ vuttaṃ, na satiyā sabbhāvamattadassanatthaṃ. Na hi kadāci satirahitā ñāṇappavatti atthi. ‘‘Etassa hi padassa ayaṃ vitthāro’’ti iminā satiyā ñāṇena samadhurataṃyeva vibhāveti. Etāni [Pg.253] padānīti ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādīni padāni. Vibhattānevāti visuṃ katvā vibhattāniyeva, imināpi sampajaññassa viya satiyāpettha padhānatameva vibhāveti.

Bởi vì trong quan điểm của Trưởng lão Mahāsiva, sự tỉnh giác được hiểu theo cách thấy sự diệt tận ngay tại chỗ của các pháp sắc và phi sắc đang diễn ra trong từng oai nghi kế tiếp, nên điều đó cần được hiểu theo cách thực hành tỉnh giác-minh sát. Do đó, có lời nói rằng: ‘Điều này, được Trưởng lão Mahāsiva gọi là trách nhiệm không si mê, được ngụ ý trong Kinh Đại Niệm Xứ.’ Tuy nhiên, trong (kinh) Sa Môn Quả này, cả bốn loại tỉnh giác đều được tìm thấy, vì bài pháp này hướng đến việc chỉ ra các quả vị Sa môn đặc biệt. Câu ‘chỉ của người có niệm’ này được nói để chỉ ra rằng niệm cũng có vai trò chính yếu, giống như tỉnh giác được xem là chính yếu về mặt phận sự, chứ không phải để chỉ ra sự hiện hữu đơn thuần của niệm. Vì không bao giờ có sự khởi sanh của trí tuệ mà không có niệm. Bằng câu ‘đây là sự giải thích chi tiết của từ này’, ngài làm rõ sự ngang bằng vai trò của niệm với trí tuệ. Những từ này là những từ như ‘khi đi tới, khi đi lui, vị ấy là người hành động có tỉnh giác’. ‘Đã được phân chia’ có nghĩa là đã được phân chia một cách riêng biệt; bằng điều này, ngài cũng làm rõ vai trò chính yếu của niệm ở đây, giống như của tỉnh giác.

Majjhimabhāṇakā pana bhaṇanti – eko bhikkhu gacchanto aññaṃ cintento aññaṃ vitakkento gacchati, eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva gacchati. Tathā eko tiṭṭhanto…pe… nisīdanto…pe… sayanto aññaṃ cintento aññaṃ vitakkento sayati, eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva sayati, ettakena pana na pākaṭaṃ hotīti caṅkamanena dīpenti. Yo hi bhikkhu caṅkamaṃ otaritvā ca caṅkamanakoṭiyaṃ ṭhito pariggaṇhāti ‘‘pācīnacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattā rūpārūpadhammā pacchimacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā, pacchimacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattāpi pācīnacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā, caṅkamanamajjhe pavattā ubho koṭiyo appatvā ettheva niruddhā, caṅkamane pavattā rūpārūpadhammā ṭhānaṃ appatvā ettheva niruddhā, ṭhāne pavattā nisajjaṃ appatvā ettheva niruddhā, nisajjāya pavattā sayanaṃ appatvā ettheva niruddhā’’ti evaṃ pariggaṇhanto pariggaṇhantoyeva bhavaṅgaṃ otarati. Uṭṭhahanto kammaṭṭhānaṃ gahetvāva uṭṭhahati, ayaṃ bhikkhu gatādīsu sampajānakārī nāma hotīti. Evampi na sotte kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ hoti, tasmā bhikkhu yāva sakkoti, tāva caṅkamitvā ṭhatvā nisīditvā sayamāno evaṃ pariggahetvā sayati ‘‘kāyo acetano, mañco acetano, kāyo na jānāti ‘ahaṃ mañce sayito’ti, mañco na jānāti ‘mayi kāyo sayito’ti, acetano kāyo acetane mañce sayito’’ti evaṃ pariggaṇhanto eva cittaṃ bhavaṅge otāreti. Pabujjhanto kammaṭṭhānaṃ gahetvāva pabujjhati, ayaṃ sotte sampajānakārī nāma hoti. Kāyādīkiriyānibbattanena tammayattā, āvajjanakiriyā samuṭṭhitattā ca javanaṃ sabbampi vā chadvārappavattaṃ kiriyamayapavattaṃ nāma. Tasmiṃ sati jāgaritaṃ nāma hotīti pariggaṇhanto jāgarite sampajānakārī nāma. Api ca rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pañca koṭṭhāse jaggantopi jāgarite sampajānakārī nāma hoti. Vimuttāyatanasīsena dhammaṃ desentopi battiṃsatiracchānakathaṃ pahāya dasakathāvatthunissitasappāyakathaṃ kathentopi bhāsite sampajānakārī nāma. Aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittaruciyaṃ manasikāraṃ pavattentopi dutiyaṃ jhānaṃ samāpannopi [Pg.254] tuṇhībhāve sampajānakārī nāma. Dutiyañhi jhānaṃ vacīsaṅkhāravirahato visesato tuṇhībhāvo nāmāti. Evanti vuttappakārena, sattasupi ṭhānesu catudhāti attho.

Tuy nhiên, các vị tụng đọc Trung Bộ nói rằng: Một vị tỳ khưu trong khi đi, suy nghĩ việc khác, tầm cầu việc khác mà đi; một vị không từ bỏ đề mục thiền định mà đi. Tương tự, một vị trong khi đứng... trong khi ngồi... trong khi nằm, suy nghĩ việc khác, tầm cầu việc khác mà nằm; một vị không từ bỏ đề mục thiền định mà nằm. Tuy nhiên, vì chừng ấy chưa rõ ràng, nên họ giải thích bằng việc kinh hành. Vị tỳ khưu nào sau khi bước vào đường kinh hành và đứng ở đầu đường kinh hành, quán xét rằng: ‘Các pháp sắc và phi sắc sanh khởi ở đầu phía đông của đường kinh hành đã diệt ngay tại đây, không đến được đầu phía tây; các pháp sanh khởi ở đầu phía tây cũng đã diệt ngay tại đây, không đến được đầu phía đông; các pháp sanh khởi ở giữa đường kinh hành đã diệt ngay tại đây, không đến được cả hai đầu; các pháp sắc và phi sắc sanh khởi trong lúc kinh hành đã diệt ngay tại đây, không đến được lúc đứng; các pháp sanh khởi trong lúc đứng đã diệt ngay tại đây, không đến được lúc ngồi; các pháp sanh khởi trong lúc ngồi đã diệt ngay tại đây, không đến được lúc nằm.’ Trong khi quán xét như vậy, ngay lúc đang quán xét, vị ấy chìm vào dòng hữu phần. Khi thức dậy, vị ấy nắm bắt đề mục thiền định rồi mới thức dậy. Vị tỳ khưu này được gọi là người hành động có tỉnh giác trong khi đi, v.v... Ngay cả như vậy, đề mục thiền định vẫn chưa rõ ràng trong dòng tương tục. Do đó, vị tỳ khưu sau khi kinh hành, đứng, ngồi trong khả năng có thể, trong khi nằm, quán xét như vầy rồi nằm: ‘Thân này vô tri, giường cũng vô tri. Thân không biết: “Ta đang nằm trên giường”, giường không biết: “Thân đang nằm trên ta”. Thân vô tri nằm trên giường vô tri.’ Trong khi quán xét như vậy, vị ấy để tâm chìm vào dòng hữu phần. Khi tỉnh giấc, vị ấy nắm bắt đề mục thiền định rồi mới tỉnh giấc. Vị này được gọi là người có tỉnh giác trong dòng tương tục. Do việc tạo ra các hành động của thân, v.v... nên nó đồng nhất với chúng, và do được khởi lên bởi hành động hướng tâm, nên toàn bộ tốc hành tâm, hoặc toàn bộ tiến trình diễn ra ở sáu cửa, được gọi là tiến trình thuộc về hành động. Khi có điều đó, sự tỉnh thức khởi lên. Vị quán xét như vậy được gọi là người có tỉnh giác trong sự tỉnh thức. Hơn nữa, người chia ngày và đêm thành sáu phần và tỉnh thức trong năm phần cũng được gọi là người có tỉnh giác trong sự tỉnh thức. Người thuyết pháp với đề mục là nền tảng giải thoát, người từ bỏ ba mươi hai loại bàng sanh luận và nói lời thích hợp dựa trên mười đề tài câu chuyện cũng được gọi là người có tỉnh giác trong lời nói. Người hướng tác ý đến sự ưa thích của tâm trong ba mươi tám đề mục, hoặc người đã nhập nhị thiền, được gọi là người có tỉnh giác trong sự im lặng. Vì nhị thiền, do vắng mặt khẩu hành, đặc biệt được gọi là sự im lặng. ‘Như vậy’ có nghĩa là: theo cách đã nói, trong cả bảy trường hợp, (tỉnh giác) có bốn loại.

Santosakathāvaṇṇanā

Luận giải về câu chuyện tri túc

215. Yassa santosassa attani atthitāya bhikkhu ‘‘santuṭṭho’’ti vuccati, taṃ dassento ‘‘itarītarapaccayasantosena samannāgato’’ti āha. Cīvarādi yattha katthaci paccaye santussanena samaṅgībhūtoti attho. Atha vā itaraṃ vuccati hīnaṃ paṇītato aññattā, tathā paṇītaṃ itaraṃ hīnato aññattā. Apekkhāsiddhā hi itaratāti. Iti yena dhammena hīnena vā paṇītena vā cīvarādipaccayena santussati, so tathā pavatto alobho itarītarapaccayasantoso, tena samannāgato. Yathālābhaṃ attano lābhānurūpaṃ santoso yathālābhasantoso. Sesadvayepi eseva nayo. Labbhatīti vā lābho, yo yo lābho yathālābhaṃ, tena santoso yathālābhasantoso. Balanti kāyabalaṃ. Sāruppanti pakatidubbalādīnaṃ anucchavikatā.

215. Do sự hiện hữu của sự tri túc ấy ở nơi tự thân mà vị tỳ khưu được gọi là ‘người tri túc’. Để chỉ rõ điều ấy, ngài đã nói: “Thành tựu sự tri túc với các vật dụng bất kỳ”. Nghĩa là, vị ấy hòa hợp với sự tri túc trong bất cứ vật dụng nào như y phục v.v... Hoặc là, ‘bất kỳ’ (itaraṃ) được gọi là thấp kém vì khác với cao quý, cũng vậy, cao quý được gọi là ‘bất kỳ’ (itaraṃ) vì khác với thấp kém. Thật vậy, tính chất ‘bất kỳ’ (itaratā) được thành tựu do sự tương đối. Như vậy, pháp nào mà vị ấy tri túc với vật dụng y phục v.v... thấp kém hay cao quý, thì pháp vô tham đã khởi lên như vậy là sự tri túc với các vật dụng bất kỳ, vị ấy thành tựu với pháp ấy. Sự tri túc tùy theo lợi lộc (yathālābhaṃ) là sự tri túc phù hợp với lợi lộc của mình, đó là yathālābhasantoso (tri túc tùy theo sở đắc). Trong hai trường hợp còn lại, phương pháp cũng tương tự. Hoặc, cái được nhận lãnh là lợi lộc (lābho), lợi lộc nào có được thì gọi là yathālābhaṃ (tùy theo lợi lộc), sự tri túc với điều đó là yathālābhasantoso. ‘Sức lực’ (balaṃ) là sức lực của thân. ‘Thích hợp’ (sāruppaṃ) là sự phù hợp đối với những người có thể chất yếu ớt tự nhiên v.v...

Yathāladdhato aññassa apatthanā nāma siyā appicchatāyapi pavattiākāroti tato vinivattitameva santosassa sarūpaṃ dassento ‘‘labhantopi na gaṇhātī’’ti āha. Taṃ parivattetvāti pakatidubbalādīnaṃ garucīvaraṃ na phāsubhāvāvahaṃ, sarīrakhedāvahañca hotīti payojanavasena, na atricchatādivasena taṃ parivattetvā. Lahukacīvaraparibhogo na santosavirodhīti āha ‘‘lahukena yāpentopi santuṭṭhova hotī’’ti. Mahagghaṃ cīvaraṃ bahūni vā cīvarāni labhitvāpi tāni vissajjetvā tadaññassa gahaṇaṃ yathāsāruppanaye ṭhitattā na santosavirodhīti āha ‘‘tesaṃ…pe… dhārentopi santuṭṭhova hotī’’ti. Evaṃ sesapaccayepi yathābalayathāsāruppaniddesesu api-saddaggahaṇe adhippāyo veditabbo.

Việc không mong cầu vật khác ngoài vật đã nhận được có thể là một biểu hiện của thiểu dục, vì vậy để chỉ ra bản chất của sự tri túc vốn đã được phân biệt khỏi điều đó, ngài đã nói: “Dù nhận được cũng không lấy”. ‘Sau khi đổi vật ấy’ có nghĩa là: đối với người có thể chất yếu ớt tự nhiên v.v..., y phục nặng nề không mang lại sự thoải mái mà còn gây mệt mỏi cho thân thể, do đó, vị ấy đổi y phục ấy vì lý do hữu ích, chứ không phải vì lòng tham muốn quá độ v.v... Việc sử dụng y phục nhẹ không trái với sự tri túc, nên ngài nói: “Dù sống bằng y phục nhẹ, vị ấy vẫn là người tri túc”. Dù nhận được y phục quý giá hoặc nhiều y phục, nhưng từ bỏ chúng và nhận lấy y phục khác, vì đứng trên nguyên tắc thích hợp (yathāsāruppa), điều này không trái với sự tri túc, nên ngài nói: “... của những thứ ấy... dù mặc... vẫn là người tri túc”. Tương tự, trong các vật dụng còn lại, ý nghĩa của việc dùng từ ‘api’ (dù) trong các phần giải thích về ‘tùy theo sức lực’ và ‘tùy theo sự thích hợp’ cũng nên được hiểu như vậy.

Muttaharītakanti gomuttaparibhāvitaṃ, pūtibhāvena vā chaḍḍitaṃ harītakaṃ. Buddhādīhi vaṇṇitanti ‘‘pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā’’tiādinā (mahāva. 73, 128) sammāsambuddhādīhi [Pg.255] pasatthaṃ. Appicchatāsantuṭṭhīsu bhikkhū niyojento paramasantuṭṭhova hoti paramena ukkaṃsagatena santosena samannāgatattā.

‘Muttaharītakaṃ’ là quả harītaka được ngâm trong nước tiểu bò, hoặc quả harītaka bị vứt bỏ vì đã thối rữa. ‘Được các vị Phật v.v... tán thán’ có nghĩa là được các bậc Chánh Đẳng Giác v.v... ca ngợi qua câu nói: “Sự xuất gia nương vào dược phẩm là nước tiểu hôi thối” v.v... (Đại Phẩm 73, 128). Vị khích lệ các tỳ khưu trong pháp thiểu dục và tri túc thì chính là người tri túc tối thượng, vì đã thành tựu sự tri túc đã đạt đến mức độ cao nhất, tột cùng.

Kāyaṃ pariharanti posentīti kāyaparihārikā. Tathā kucchiparihārikā veditabbā. Kucchiparihārikatā ca ajjhoharaṇena sarīrassa ṭhitiyā upakārakatāvasena icchitāti bahiddhāva kāyassa upakārakatāvasena kāyaparihārikatā daṭṭhabbā.

Những vật bảo hộ, nuôi dưỡng thân được gọi là ‘kāyaparihārikā’ (vật dụng cho thân). Tương tự, nên hiểu về ‘kucchiparihārikā’ (vật dụng cho bụng). Và ‘kucchiparihārikatā’ được mong muốn vì có tác dụng hỗ trợ cho sự tồn tại của cơ thể qua việc ăn uống, do đó ‘kāyaparihārikatā’ nên được hiểu là những vật có tác dụng hỗ trợ cho thân thể từ bên ngoài.

Parikkhāramattāti parikkhāraggahaṇaṃ. Tatraṭṭhakapaccattharaṇanti attanā anadhiṭṭhahitvā tattheva tiṭṭhanakapaccattharaṇaṃ. Paccattharaṇādīnañcettha navamādibhāvo yathāvuttapaṭipāṭiyā daṭṭhabbo, na tesaṃ tathā patiniyatabhāvato. Kasmā? Tathā nadhāraṇato. Dupposabhāvena mahāgajā viyāti mahāgajā. Yadi itarepi appicchatādisabhāvā, kiṃ tesampi vasena ayaṃ desanā icchitāti? Noti āha ‘‘bhagavā panā’’tiādi. Kāyaparihāro payojanaṃ etenāti kāyaparihārikaṃ. Tenāha ‘‘kāyaṃ pariharaṇamattakenā’’ti.

‘Parikkhāramatta’ là việc nhận lấy vật dụng. ‘Tatraṭṭhakapaccattharaṇaṃ’ là tấm trải nằm yên tại chỗ, không được tự mình chú nguyện sử dụng. Việc tấm trải v.v... ở đây là thứ chín v.v... nên được hiểu theo thứ tự đã được nói đến, chứ không phải vì chúng có bản chất cố định như vậy. Tại sao? Vì không có quy định như thế. ‘Mahāgajā’ (những con voi lớn) là ví như những con voi lớn vì khó nuôi dưỡng. Nếu những người khác cũng có bản chất thiểu dục v.v..., phải chăng bài pháp này cũng được mong muốn dành cho họ? Ngài nói ‘không phải’ bằng câu “bhagavā panā” (còn Đức Thế Tôn) v.v... ‘Kāyaparihārikaṃ’ là vật có công dụng bảo hộ thân. Do đó, ngài nói “kāyaṃ pariharaṇamattakena” (chỉ vừa đủ để bảo hộ thân).

Catūsu disāsu sukhavihāratāya sukhavihāraṭṭhānabhūtā catasso disā etassāti catuddiso catuddiso eva cātuddiso. Tāsu eva katthaci satte vā saṅkhāre vā bhayena na paṭihanati, sayaṃ vā tena na paṭihaññatīti appaṭigho. Santussamāno itarītarenāti uccāvacena paccayena sakena, santena, samameva ca tussanako. Paricca sayanti, kāyacittāni parisayanti abhibhavantīti parissayā, sīhabyagghādayo, kāmacchandādayo ca, te parissaye adhivāsanakhantiyā vinayādīhi ca sahitā khantā, abhibhavitā ca. Thaddhabhāvakarabhayābhāvena achambhī. Eko careti ekākī hutvā carituṃ sakkuṇeyya. Khaggavisāṇakappoti tāya eva ekavihāritāya khaggamigasiṅgasamo.

‘Cātuddiso’ (đi bốn phương) là người có bốn phương là nơi an trú thoải mái để sống an lạc trong bốn phương; chính ‘catuddiso’ là ‘cātuddiso’. Ở những nơi ấy, vị ấy không chống đối chúng sanh hay các pháp hữu vi nào vì sợ hãi, hoặc tự mình không bị chúng chống đối, nên gọi là ‘appaṭigho’ (không chướng ngại). ‘Santussamāno itarītarena’ (tri túc với bất cứ thứ gì) là người biết đủ với vật dụng cao hay thấp của chính mình, một cách bình thản. ‘Parissayā’ (những hiểm nguy) là những gì bao vây, áp đảo thân và tâm, như sư tử, cọp v.v..., và dục tham v.v...; những hiểm nguy ấy được kham nhẫn (khantā) và chế ngự (abhibhavitā) bằng sự nhẫn nại chịu đựng và giới luật v.v... ‘Achambhī’ (không kinh sợ) là do không có sự sợ hãi gây ra trạng thái cứng đờ. ‘Eko care’ (hãy sống một mình) là có thể sống một mình. ‘Khaggavisāṇakappo’ (như sừng tê giác) là tương tự như sừng của con tê giác chính vì đời sống độc cư ấy.

Asañjātavātābhighātehi siyā sakuṇo apakkhakoti ‘‘pakkhī sakuṇo’’ti visesetvā vutto.

Vì một con chim (sakuṇo) có thể không có cánh (apakkho) do chưa mọc hoặc do bị gió đập gãy, nên được nói một cách đặc biệt là “pakkhī sakuṇo” (con chim có cánh).

Nīvaraṇappahānakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Chương Đoạn Trừ Các Triền Cái

216. Vattabbataṃ āpajjatīti ‘‘asukassa bhikkhuno araññe tiracchānagatānaṃ viya, vanacarakānaṃ viya ca nivāsamattameva, na pana araññavāsānucchavikā [Pg.256] kāci sammāpaṭipattī’’ti apavādavasena vattabbataṃ, āraññakehi vā tiracchānagatehi, vanacaravisabhāgajanehi vā saddhiṃ vippaṭipattivasena vattabbataṃ āpajjati. Kāḷakasadisattā kāḷakaṃ, thullavajjaṃ. Tilakasadisattā tilakaṃ, aṇumattavajjaṃ.

216. ‘Rơi vào tình trạng bị chỉ trích’ (vattabbataṃ āpajjati) có nghĩa là rơi vào tình trạng bị nói xấu theo kiểu: “Vị tỳ khưu kia ở trong rừng chỉ đơn thuần là trú ngụ như loài bàng sanh, như người sống trong rừng, chứ không có bất kỳ sự thực hành chân chánh nào phù hợp với một vị ở rừng”. Hoặc rơi vào tình trạng bị chỉ trích do thực hành sai trái cùng với các loài bàng sanh trong rừng, hoặc với những người không giống như người sống trong rừng. ‘Kāḷakaṃ’ (vết đen) là lỗi thô trọng, vì tương tự như vết đen. ‘Tilakaṃ’ (vết mè) là lỗi nhỏ nhặt, vì tương tự như hạt mè.

Vivittanti janavivittaṃ. Tenāha ‘‘suñña’’nti. Taṃ pana janasaddaghosābhāveneva veditabbaṃ saddakaṇṭakattā jhānassāti āha ‘‘appasaddaṃ appanigghosanti attho’’ti. Etadevāti nissaddataṃyeva. Vihāro pākāraparicchinno sakalo āvāso. Aḍḍhayogoti dīghapāsādo, ‘‘garuḷasaṇṭhānapāsādo’’tipi vadanti. Pāsādoti caturassapāsādo. Hammiyaṃ muṇḍacchadanapāsādo. Aṭṭo paṭirājūnaṃ paṭibāhanayoggo catupañcabhūmako patissayaviseso. Māḷo ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto patissayaviseso. Aparo nayo vihāro nāma dīghamukhapāsādo. Aḍḍhayogo ekapassacchadanakasenāsanaṃ. Tassa kira ekapasse bhitti uccatarā hoti, itarapasse nīcā, tena taṃ ekapassachadanakaṃ hoti. Pāsādo nāma āyatacaturassapāsādo. Hammiyaṃ muṇḍacchadanakaṃ candikaṅgaṇayuttaṃ. Guhā nāma kevalā pabbataguhā. Leṇaṃ dvārabaddhaṃ pabbhāraṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Maṇḍapoti sākhāmaṇḍapo.

“Vivittanti” (xa vắng) có nghĩa là xa vắng người. Do đó, ngài nói là “suññaṃ” (trống không). Điều ấy nên được hiểu là do không có tiếng ồn ào của người, vì tiếng động là cái gai đối với thiền, nên ngài nói: “Có nghĩa là ít tiếng động, ít tiếng ồn.” “Etadeva” (chính điều này) có nghĩa là chính sự vắng lặng. “Vihāro” (tịnh xá) là toàn bộ trú xứ được bao bọc bởi tường rào. “Aḍḍhayogo” là lâu đài dài, cũng có người nói là “lâu đài có hình dạng chim garuḷa”. “Pāsādo” (lâu đài) là lâu đài hình vuông. “Hammiyaṃ” là lâu đài có mái bằng. “Aṭṭo” là một loại trú xứ đặc biệt có bốn hoặc năm tầng, thích hợp để chống lại các vua thù địch. “Māḷo” là một loại trú xứ đặc biệt có một đỉnh và nhiều góc. Theo một cách giải thích khác, “vihāro” là lâu đài có mặt tiền dài. “Aḍḍhayogo” là chỗ ở có mái một bên. Tường ở một bên của nó thì cao hơn, bên kia thì thấp hơn, do đó nó có mái một bên. “Pāsādo” là lâu đài hình chữ nhật dài. “Hammiyaṃ” là (lâu đài) có mái bằng, có sân thượng. “Guhā” (hang động) chỉ đơn thuần là hang núi. “Leṇaṃ” là sườn núi có cửa. Phần còn lại theo cách đã nói. “Maṇḍapo” (nhà lều) là nhà lều bằng cành cây.

Vihārasenāsananti patissayabhūtaṃ senāsanaṃ. Mañcapīṭhasenāsananti mañcapīṭhañceva mañcapīṭhasambandhasenāsanañca. Cimilikādi santharitabbato santhatasenāsanaṃ. Abhisaṅkharaṇābhāvato sayanassa nisajjāya ca kevalaṃ okāsabhūtaṃ senāsanaṃ. ‘‘Vivittaṃ senāsana’’nti iminā senāsanaggahaṇena saṅgahitameva sāmaññajotanābhāvato.

“Vihārasenāsanaṃ” (chỗ ở trong tịnh xá) là chỗ ở làm nơi trú ngụ. “Mañcapīṭhasenāsanaṃ” (chỗ ở có giường ghế) là giường ghế và chỗ ở liên quan đến giường ghế. Thảm trải, v.v., vì là vật để trải nên gọi là “santhatasenāsanaṃ” (chỗ ở có vật trải). Do không có sự chuẩn bị, (đó là) chỗ ở chỉ đơn thuần là không gian để nằm và ngồi. (Loại này) đã được bao gồm bởi việc đề cập đến chỗ ở qua câu “chỗ ở xa vắng”, vì nó không có một tên gọi chung.

Yadi evaṃ kasmā ‘‘arañña’’ntiādi vuttanti āha ‘‘ima panā’’tiādi. ‘‘Bhikkhunīnaṃ vasena āgata’’nti idaṃ vinaye tathā āgatataṃ sandhāya vuttaṃ, abhidhammepi pana ‘‘araññanti nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) āgatameva. Tattha hi yaṃ na gāmapadesantogadhaṃ, taṃ ‘‘arañña’’nti nippariyāyavasena tathā vuttaṃ. Dhutaṅganiddese (visuddhi. 1.31) yaṃ vuttaṃ, taṃ yuttaṃ,tasmā tattha vuttanayena gahetabbanti adhippāyo. Rukkhamūlanti rukkhasamīpaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘yāvatā [Pg.257] majjhanhike kāle samantā chāyā pharati, nivāte paṇṇāni nipatanti, ettāvatā rukkhamūla’’nti. Sela-saddo avisesato pabbatapariyāyoti katvā vuttaṃ ‘‘pabbatanti sela’’nti, na silāmayameva, paṃsumayādiko tividhopi pabbato evāti. Vivaranti dvinnaṃ pabbatānaṃ mitho āsannatare ṭhitānaṃ ovarakādisadisaṃ vivaraṃ, ekasmiṃyeva vā pabbate. Umaṅgasadisanti suduṅgāsadisaṃ. Manussānaṃ anupacāraṭṭhānanti pakatisañcāravasena manussehi na sañcaritabbaṭṭhānaṃ. Ādi-saddena ‘‘vanapatthanti vanasaṇṭhānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanaṃ, vanapatthanti bhīsanakānametaṃ, vanapatthanti salomahaṃsānametaṃ, vanapatthanti pariyantānametaṃ, vanapatthanti na manussūpacārānametaṃ, vanapatthanti durabhisambhavānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’nti (vibha. 531) imaṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti. Acchannanti kenaci chadanena antamaso rukkhasākhāyapi na chāditaṃ. Nikkaḍḍhitvāti nīharitvā. Pabbhāraleṇasadiseti pabbhārasadise leṇasadise ca.

Nếu vậy, tại sao lại nói “rừng” v.v.? Ngài nói “ima panā” (còn những điều này) v.v. Câu “được nói đến liên quan đến các vị tỳ-khưu-ni” được nói với ý chỉ đến điều đã được đề cập như vậy trong Luật tạng. Tuy nhiên, trong A-tỳ-đàm cũng có nói: “Rừng là đi ra ngoài cột trụ cổng thành, tất cả những nơi đó là rừng” (Vibha. 529). Ở đó, nơi nào không nằm trong khu vực làng mạc, nơi đó được gọi là “rừng” theo nghĩa đen. Điều được nói trong phần giải thích về hạnh đầu-đà (Visuddhi. 1.31) là hợp lý, do đó ý muốn nói rằng nên hiểu theo cách đã được nói ở đó. “Rukkhamūlaṃ” (gốc cây) là gần cây. Điều này đã được nói: “Vào buổi trưa, bóng cây lan tỏa xung quanh đến đâu, khi không có gió lá cây rụng xuống đến đâu, chừng ấy là gốc cây.” Từ “sela” (núi đá) là một từ đồng nghĩa với núi nói chung, do đó nói “núi là sela”, không chỉ là núi bằng đá, mà cả ba loại núi như núi đất v.v. cũng vậy. “Vivaraṃ” (khe hở) là khe hở giống như phòng nhỏ v.v. giữa hai ngọn núi đứng gần nhau, hoặc trong cùng một ngọn núi. “Umaṅgasadisaṃ” (giống như đường hầm) là giống như đường hầm. “Manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ” (nơi con người không lui tới) là nơi con người không thường xuyên đi lại. Bằng từ “ādi” (v.v.), ngài bao gồm phần kinh văn còn lại này: “'Rừng sâu' là tên gọi cho những chỗ ở có hình dạng khu rừng, 'rừng sâu' là tên gọi cho những nơi đáng sợ, 'rừng sâu' là tên gọi cho những nơi dựng tóc gáy, 'rừng sâu' là tên gọi cho những nơi hẻo lánh, 'rừng sâu' là tên gọi cho những nơi không có người lui tới, 'rừng sâu' là tên gọi cho những chỗ ở khó tiếp cận” (Vibha. 531). “Acchannaṃ” (ngoài trời) là không được che bởi bất cứ mái che nào, ngay cả cành cây. “Nikkaḍḍhitvā” (sau khi kéo ra) là sau khi mang ra. “Pabbhāraleṇasadise” (giống như sườn núi, giống như hang) là ở nơi giống như sườn núi và giống như hang.

Piṇḍapātapariyesanaṃ piṇḍapāto uttarapadalopenāti āha ‘‘piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto’’ti. Pallaṅkanti ettha parisaddo ‘‘samantato’’ti etassa atthe, tasmā vāmoruñca dakkhiṇoruñca samaṃ ṭhapetvā ubho pāde aññamaññaṃ sambandhitvā nisajjā pallaṅkanti āha ‘‘samantato ūrubaddhāsana’’nti. Ūrūnaṃ bandhanavasena nisajjā pallaṅkaṃ. Ābhujitvāti ca yathā pallaṅkavasena nisajjā hoti, evaṃ ubho pāde ābhugge bhañjite katvā, taṃ pana ubhinnaṃ pādānaṃ tathā sambandhatākaraṇanti āha ‘‘bandhitvā’’ti.

“Piṇḍapātapariyesanaṃ” (việc tìm kiếm vật thực khất thực) trở thành “piṇḍapāto” do lược bỏ từ sau, nên ngài nói “sau khi trở về từ việc tìm kiếm vật thực khất thực”. Trong từ “pallaṅkaṃ”, tiếp đầu ngữ “pari” có nghĩa là “xung quanh”, do đó, việc ngồi sau khi đặt đùi trái và đùi phải ngang bằng nhau và bắt chéo hai chân lại với nhau được gọi là “pallaṅkaṃ”, nên ngài nói “tư thế ngồi với hai đùi bắt chéo xung quanh”. Việc ngồi bằng cách bắt chéo hai đùi là “pallaṅkaṃ”. “Ābhujitvā” (sau khi gập lại) là sau khi gập, uốn cong cả hai chân để có tư thế ngồi kiết-già. Điều đó là việc làm cho hai chân bắt chéo lại với nhau như vậy, nên ngài nói “bandhitvā” (sau khi bắt chéo).

Heṭṭhimakāyassa ca anujukaṃ ṭhapanaṃ nisajjāvacaneneva bodhitanti ‘‘ujuṃ kāya’’nti ettha kāya-saddo uparimakāyavisayoti āha ‘‘uparimaṃ sarīraṃ ujuṃ ṭhapetvā’’ti. Taṃ pana ujukaṭhapanaṃ sarūpato, payojanato ca dassetuṃ ‘‘aṭṭhārasā’’tiādi vuttaṃ. Na paṇamantīti na onamanti. Na paripatatīti na vigacchati vīthiṃ na laṅgheti. Tato eva pubbenāparaṃ visesappattiyā kammaṭṭhānaṃ vuḍḍhiṃ phātiṃ vepullaṃ upagacchati. Parimukhanti ettha parisaddo abhi-saddena samānatthoti āha ‘‘kammaṭṭhānābhimukha’’nti, bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purakkhatvāti attho. Samīpattho vā parisaddoti dassento ‘‘mukhasamīpe vā katvā’’ti āha. Ettha ca yathā ‘‘vivittaṃ senāsanaṃ bhajatī’’tiādinā [Pg.258] bhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ dassitaṃ, evaṃ ‘‘nisīdatī’’ti iminā alīnānuddhaccapakkhiyo santo iriyāpatho dassito. ‘‘Pallaṅkaṃ ābhujitvā’’ti iminā nisajjāya daḷhabhāvo, ‘‘parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti iminā ārammaṇapariggahūpāyo. Parīti pariggahaṭṭho ‘‘pariṇāyikā’’tiādīsu viya. Mukhanti niyyānaṭṭho ‘‘suññatavimokkhamukha’’ntiādīsu viya. Paṭipakkhato niggamanaṭṭho hi niyyānaṭṭho, tasmā pariggahitaniyyānanti sabbathā gahitāsammosaṃ paricattasammosaṃ satiṃ katvā, paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho.

Và việc đặt thân dưới thẳng đã được chỉ dạy bằng chính lời nói về thế ngồi, nên trong câu “thân thẳng” (ujuṃ kāyaṃ), từ kāya (thân) có đối tượng là thân trên, ngài đã nói: “đặt thân trên thẳng”. Để chỉ rõ việc đặt thẳng ấy về phương diện tự thể và về phương diện mục đích, câu “mười tám” v.v… đã được nói đến. Không cúi xuống (na paṇamanti) nghĩa là không khom mình. Không rơi rớt (na paripatatī) nghĩa là không đi lệch, không vượt qua đường lối. Chính do đó, đề mục thiền định đạt đến sự tăng trưởng, thịnh vượng, sung mãn, do sự chứng đắc đặc biệt từ trước đến sau. Trong câu parimukhaṃ, từ pari có cùng nghĩa với từ abhi, nên ngài nói: “hướng đến đề mục thiền định” (kammaṭṭhānābhimukhaṃ), có nghĩa là ngăn chặn các đối tượng đa dạng bên ngoài và chỉ đặt đề mục thiền định lên hàng đầu. Hoặc để chỉ rằng từ pari có nghĩa là gần, ngài nói: “hoặc đặt gần miệng” (mukhasamīpe vā katvā). Và ở đây, cũng như trú xứ thích hợp cho việc hành thiền đã được chỉ ra qua câu “vị ấy tìm đến trú xứ thanh vắng” v.v…, thì cũng vậy, oai nghi tĩnh lặng, thuộc phe không dã dượi, không trạo cử đã được chỉ ra bằng câu “vị ấy ngồi”. Bằng câu “bắt tréo chân” (pallaṅkaṃ ābhujitvā), sự vững chắc của thế ngồi (được chỉ ra); bằng câu “an trú niệm trước mặt” (parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā), phương pháp nắm bắt đối tượng (được chỉ ra). Pari có nghĩa là nắm bắt, như trong các câu “pariṇāyikā” v.v… Mukha có nghĩa là xuất ly, như trong các câu “suññatavimokkhamukha” (không giải thoát môn) v.v… Vì nghĩa xuất ly chính là nghĩa thoát ra khỏi đối nghịch, do đó, (parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā) có nghĩa là làm cho niệm được nắm bắt và xuất ly, tức là làm cho niệm hoàn toàn không quên lãng, từ bỏ sự quên lãng, an trú sự thận trọng và chánh niệm tối thượng.

217. Abhijjhāyati gijjhati abhikaṅkhati etāyāti abhijjhā, lobho. Lujjanaṭṭhenāti bhijjanaṭṭhena, khaṇe khaṇe bhijjanaṭṭhenāti attho. Vikkhambhanavasenāti ettha vikkhambhanaṃ anuppādanaṃ appavattanaṃ, na paṭipakkhānaṃ suppahīnatā. ‘‘Pahīnattā’’ti ca pahīnasadisataṃ sandhāya vuttaṃ jhānassa anadhigatattā. Tathāpi nayidaṃ cakkhuviññāṇaṃ viya sabhāvato vigatābhijjhaṃ, atha kho bhāvanāvasena, tenāha ‘‘na cakkhuviññāṇasadisenā’’ti. Eseva nayoti yathā imassa cittassa bhāvanāya paribhāvitattā vigatābhijjhatā, evaṃ abyāpannaṃ vigatathinamiddhaṃ anuddhataṃ nibbicikicchañcāti attho. Purimapakatinti parisuddhapaṇḍarasabhāvaṃ. ‘‘Yā cittassa akalyatāti’’ādinā (dha. sa. 1162; vibha. 546) thinassa, ‘‘yā kāyassa akalyatā’’tiādinā (dha. sa. 1163; vibha. 546) ca middhassa abhidhamme niddiṭṭhattā vuttaṃ ‘‘thinaṃ cittagelaññaṃ, middhaṃ cetasikagelañña’’nti. Satipi aññamaññaṃ avippayoge cittakāyalahutādīnaṃ viya cittacetasikānaṃ yathākammaṃ taṃ taṃ visesassa yā tesaṃ akalyatādīnaṃ visesappaccayatā, ayametesaṃ sabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Ālokasaññīti ettha atisayatthavisiṭṭhaatthi atthāvabodhako ayamīkāroti dassento āha ‘‘rattimpi…pe… samannāgato’’ti. Idaṃ ubhayanti satisampajaññamāha. Atikkamitvā vikkhambhanavasena pajahitvā. ‘‘Kathamida’’nti pavattiyā kathaṅkathā, vicikicchā. Sā etassa atthīti kathaṅkathī, na kathaṅkathīti akathaṃkathī, nibbicikiccho. Lakkhaṇādibhedatoti ettha ādi-saddena paccayapahānapahāyakādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Tepi hi bhedato vattabbāti.

217. Do nó mà người ta tham ái, thèm muốn, khao khát, nên gọi là tham ái (abhijjhā), tức là lòng tham (lobha). Với nghĩa là hư hoại (lujjanaṭṭhena) nghĩa là với nghĩa là tan vỡ, có nghĩa là với nghĩa là tan vỡ trong từng khoảnh khắc. Bằng cách chế ngự (vikkhambhanavasena) ở đây, chế ngự là không cho sanh khởi, không cho diễn tiến, chứ không phải là sự đoạn trừ hoàn toàn các pháp đối nghịch. Và câu “do đã được đoạn trừ” (pahīnattā) được nói với ý nghĩa là tương tự như đã được đoạn trừ, vì thiền chưa được chứng đắc. Tuy nhiên, tâm này không phải tự nhiên không có tham ái như nhãn thức, mà là do nhờ sự tu tập, vì thế ngài nói “không phải giống như nhãn thức”. Cùng một phương pháp ấy (eseva nayo) có nghĩa là: cũng như tâm này không có tham ái do đã được thấm nhuần bởi sự tu tập, thì cũng vậy, nó không có sân, không có hôn trầm thụy miên, không trạo cử, và không hoài nghi. Trạng thái ban đầu (purimapakatinti) là trạng thái trong sạch, trắng bạch. Do trong tạng Abhidhamma đã chỉ rõ hôn trầm qua câu “sự không kham nhậm của tâm” v.v… (Dh.S. 1162; Vibh. 546) và thụy miên qua câu “sự không kham nhậm của thân (sở hữu)” v.v… (Dh.S. 1163; Vibh. 546), nên đã nói: “hôn trầm là sự bệnh hoạn của tâm, thụy miên là sự bệnh hoạn của tâm sở”. Mặc dù không tương ly nhau, nhưng cũng như tâm khinh, thân khinh v.v…, cần phải hiểu rằng: đối với tâm và tâm sở, tùy theo nghiệp mà có sự đặc biệt này hay kia, và chính sự làm duyên đặc biệt cho tình trạng không kham nhậm v.v… của chúng là tự tánh của chúng. Trong câu “người có tưởng về ánh sáng” (ālokasaññī), để chỉ rằng chữ ‘ī’ này có ý nghĩa hiện hữu đặc biệt với nghĩa siêu việt, ngài đã nói: “cả ban đêm… cho đến… thành tựu”. Hai điều này (idaṃ ubhayaṃ) là nói đến niệm và tỉnh giác. Vượt qua (atikkamitvā) là từ bỏ bằng cách chế ngự. “Làm sao đây?” (kathamidaṃ) là sự phân vân, hoài nghi về sự diễn tiến. Người có sự phân vân ấy là người hay phân vân (kathaṅkathī), người không hay phân vân là người không phân vân (akathaṃkathī), tức là người không hoài nghi (nibbicikiccho). Trong câu “do sự khác biệt về tướng v.v…” (lakkhaṇādibhedato), ở đây, cần phải hiểu rằng từ “v.v…” (ādi) cũng bao gồm cả duyên, sự đoạn trừ, người đoạn trừ v.v… Vì những điều ấy cũng cần được nói đến một cách khác biệt.

218. Tesanti [Pg.259] iṇavasena gahitadhanānaṃ. Pariyantoti dātabbaseso. So balavapāmojjaṃ labhati ‘‘iṇapalibodhato muttomhī’’ti. Somanassaṃ adhigacchati ‘‘jīvikānimittaṃ atthī’’ti.

218. Của những người ấy (tesaṃ) nghĩa là của những người đã nhận tiền bạc dưới hình thức món nợ. Phần cuối cùng (pariyanto) là phần còn lại phải trả. Vị ấy có được niềm hân hoan mạnh mẽ (nghĩ rằng): “Ta đã thoát khỏi sự trở ngại của món nợ”. Vị ấy đạt được sự hoan hỷ (nghĩ rằng): “Đã có phương tiện sinh nhai”.

219. Visabhāgavedanuppattiyāti dukkhavedanuppattiyā. Dukkhavedanā hi sukhavedanāya kusalavipākasantānassa virodhitāya visabhāgā. Catuiriyāpathaṃ chindantoti catubbidhampi iriyāpathappavattiṃ pacchindanto. Byādhiko hi yathā ṭhānagamanesu asamattho, evaṃ nisajjādīsupi asamattho hoti. Ābādhetīti pīḷeti. Vātādīnaṃ vikāro visamāvatthā byādhīti āha ‘‘taṃsamuṭṭhānena dukkhena dukkhito’’ti. Dukkhavedanāya pana byādhibhāve mūlabyādhinā ābādhiko ādito bādhatīti katvā. Anubandhabyādhinā dukkhito aparāparaṃ sañjātadukkhoti katvā. Gilānoti dhātusaṅkhayena parikkhīṇasarīro. Appamattakaṃ vā balaṃ balamattā. Tadubhayanti pāmojjaṃ, somanassañca. Tattha labhetha pāmojjaṃ ‘‘rogato muttomhī’’ti. Adhigaccheyya somanassaṃ ‘‘atthi me kāye bala’’nti.

219. Do sự sanh khởi của cảm thọ không tương ưng (visabhāgavedanuppattiyā) nghĩa là do sự sanh khởi của khổ thọ. Vì khổ thọ không tương ưng do đối nghịch với lạc thọ của dòng tương tục quả thiện. Cắt đứt bốn oai nghi (catuiriyāpathaṃ chindanto) nghĩa là chấm dứt sự diễn tiến của cả bốn loại oai nghi. Vì người bệnh không có khả năng trong việc đi đứng, thì cũng vậy, người ấy cũng không có khả năng trong việc ngồi v.v… Làm cho đau đớn (ābādheti) nghĩa là bức bách. Bệnh tật là sự biến đổi, tình trạng bất thường của gió v.v…, nên ngài nói: “đau khổ bởi sự đau khổ do bệnh ấy sanh ra”. Hoặc, trong tình trạng bệnh tật, người bệnh bị đau đớn ngay từ đầu bởi căn bệnh gốc. Và bị đau khổ bởi căn bệnh kế phát, tức là có sự đau khổ sanh khởi hết lần này đến lần khác. Người bệnh (gilāno) là người có thân thể kiệt quệ do sự suy giảm của các đại. Sức lực nhỏ nhoi hoặc chỉ là chút sức lực (appamattakaṃ vā balaṃ balamattā). Cả hai điều ấy (tadubhayaṃ) là niềm hân hoan và sự hoan hỷ. Trong đó, vị ấy có được niềm hân hoan (nghĩ rằng): “Ta đã thoát khỏi bệnh tật”. Vị ấy đạt được sự hoan hỷ (nghĩ rằng): “Trong thân ta đã có sức lực”.

220. Sesanti ‘‘tassa hi ‘bandhanā muttomhī’ti āvajjayato tadubhayaṃ hoti. Tena vutta’’nti evamādi. Vuttanayenevāti paṭhamadutiyapadesu vuttanayeneva. Sabbapadesūti avasiṭṭhapadesu tatiyādīsu koṭṭhāsesu.

220. Phần còn lại (sesaṃ) là: “Vì rằng, đối với người ấy, khi hướng tâm rằng ‘ta đã được giải thoát khỏi sự trói buộc’, cả hai điều ấy (hân hoan và hoan hỷ) đều sanh khởi. Do đó, đã được nói rằng” v.v… Theo phương pháp đã được nói (vuttanayeneva) nghĩa là theo phương pháp đã được nói trong phần thứ nhất và thứ hai. Trong tất cả các phần (sabbapadesu) nghĩa là trong các phần còn lại, tức là các đoạn thứ ba v.v…

221-222. Na attani adhīnoti na attāyatto. Parādhīnoti parāyatto. Aparādhīnatāya bhujo viya attano kicce esitabboti bhujisso. Savasoti āha ‘‘attano santako’’ti. Anudakatāya kaṃ pānīyaṃ tārenti etthāti kantāroti āha ‘‘nirudakaṃ dīghamagga’’nti.

221-222. Không tùy thuộc vào bản thân (na attani adhīno) nghĩa là không tự chủ. Tùy thuộc vào người khác (parādhīno) nghĩa là bị người khác chi phối. Do không tùy thuộc vào người khác, giống như người tự do (bhujo viya), cần được tìm kiếm trong công việc của chính mình, nên gọi là người tự do (bhujisso). Tự mình làm chủ (savaso), ngài nói: “là của chính mình”. Do không có nước, nơi mà nước uống làm cho người ta khát khao, nên gọi là hoang địa (kantāro), ngài nói: “con đường dài không có nước”.

223. Tatrāti tasmiṃ dassane. Ayanti idāni vuccamānā sadisatā. Yena iṇādīnaṃ upamābhāvo, kāmacchandādīnañca upameyyabhāvo hoti, so nesaṃ upamopameyyasambandho sadisatāti daṭṭhabbaṃ. Yo yamhi kāmacchandena rajjatīti yo puggalo yamhi kāmarāgassa vatthubhūte puggale kāmacchandavasena ratto hoti. Taṃ vatthuṃ gaṇhātīti taṃ taṇhāvatthuṃ ‘‘mameta’’nti gaṇhāti.

223. Tatrā có nghĩa là: trong ví dụ ấy. Ayaṃ có nghĩa là: sự tương đồng đang được nói đến bây giờ. Cần phải hiểu rằng: sự tương đồng là mối liên hệ giữa ví dụ và vật được ví dụ, nhờ đó món nợ v.v... là ví dụ, và tham dục v.v... là vật được ví dụ. Yo yamhi kāmacchandena rajjati có nghĩa là: người nào bị tham ái trong người là đối tượng của tham ái do bởi tham dục. Taṃ vatthuṃ gaṇhāti có nghĩa là: nắm giữ đối tượng của ái dục ấy (với ý nghĩ) rằng: ‘Đây là của ta’.

Upaddavethāti [Pg.260] upaddavaṃ karotha.

Upaddavethā có nghĩa là: hãy gây ra tai họa.

Nakkhattassāti mahassa. Muttoti bandhanato mutto.

Nakkhattassa có nghĩa là: của lễ hội. Mutto có nghĩa là: được giải thoát khỏi sự trói buộc.

Vinaye apakataññunāti vinayakkame akusalena. So hi kappiyākappiyaṃ yāthāvato na jānāti. Tenāha ‘‘kismiñcidevā’’tiādi.

Vinaye apakataññunā có nghĩa là: do không thiện xảo trong trình tự của luật. Vì vị ấy không biết đúng như thật về điều hợp lệ và không hợp lệ. Do đó, Ngài nói: ‘kismiñcidevā’ v.v...

Gacchatipīti thokaṃ thokaṃ gacchatipi. Gacchanto pana tāya eva ussaṅkitaparisaṅkitatāya tattha tattha tiṭṭhatipi. Īdise kantāre gato ‘‘ko jānāti kiṃ bhavissatī’’ti nivattatipi, tasmā gataṭṭhānato agataṭṭhānameva bahutaraṃ hoti. Saddhāya gaṇhituṃ saddheyyaṃ vatthuṃ ‘‘idameva’’nti saddahituṃ na sakkoti. Atthi natthīti ‘‘atthi nu kho, natthi nu kho’’ti. Araññaṃ paviṭṭhassa ādimhi eva sappanaṃ āsappanaṃ. Pari parito, uparūpari vā sappanaṃ parisappanaṃ. Ubhayenapi tattheva paribbhamanaṃ vadati. Tenāha ‘‘apariyogāhana’’nti. Chambhitattanti araññasaññāya uppannaṃ chambhitabhāvaṃ, utrāsanti attho.

Gacchatipi có nghĩa là: cũng đi một chút, một chút. Nhưng trong khi đi, do chính sự nghi ngờ và ngờ vực ấy, vị ấy cũng dừng lại đây đó. Đi vào vùng hoang địa như vậy, vị ấy cũng quay trở lại (với ý nghĩ): ‘Ai biết được điều gì sẽ xảy ra?’. Do đó, nơi chưa đi đến thì nhiều hơn nơi đã đi qua. Vị ấy không thể tin tưởng, không thể nắm bắt bằng niềm tin đối với một đối tượng đáng tin (với ý nghĩ): ‘Chính là điều này’. Atthi natthi có nghĩa là: ‘Có chăng, hay không có chăng?’. Đối với người đã vào rừng, sự bò đi ngay từ đầu là āsappanaṃ. Sự bò đi xung quanh hoặc trên trên là parisappanaṃ. Bằng cả hai cách, nó nói lên sự đi lang thang ngay tại đó. Do đó, Ngài nói: ‘apariyogāhanaṃ’. Chambhitattaṃ có nghĩa là: trạng thái kinh sợ phát sinh do tưởng về rừng, có nghĩa là sự khiếp sợ.

224. Tatrāyaṃ sadisatāti etthāpi vuttanayānusārena sadisatā veditabbā. Yadaggena hi kāmacchandādayo iṇādisadisā, tadaggena tesaṃ pahānaṃ āṇaṇyādisadisaṃ abhāvoti katvā. Cha dhammeti asubhanimittassa uggaho, asubhabhāvanānuyogo, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti ime cha dhamme. Bhāvetvāti brūhetvā. Mahāsatipaṭṭhāne (dī. ni. 2.372-374) vaṇṇayissāma tatthassa anuppannānuppādanauppannapahānādivibhāvanavasena savisesaṃ pāḷiyā āgatattā. Esa nayo byāpādādippahānakabhāvepi. Paravatthumhīti ārammaṇabhūte parasmiṃ vatthusmiṃ.

224. Ở đây, trong câu Tatrāyaṃ sadisatā, sự tương đồng cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được nói. Bởi vì, ở mức độ nào tham dục v.v... tương tự như món nợ v.v..., thì ở mức độ đó, sự đoạn trừ chúng tương tự như sự không mắc nợ v.v..., do sự không hiện hữu (của chúng). Sáu pháp là: sự nắm bắt tướng bất tịnh, sự chuyên tâm tu tập về bất tịnh, sự hộ trì các căn, sự tiết độ trong ăn uống, thân cận bạn lành, lời nói thích hợp. Bhāvetvā có nghĩa là: sau khi làm cho tăng trưởng. Chúng tôi sẽ giải thích trong kinh Đại Niệm Xứ, vì ở đó đã được đề cập trong Pāli một cách đặc biệt theo cách phân tích về sự làm cho phát sinh cái chưa phát sinh, sự đoạn trừ cái đã phát sinh v.v... Phương pháp này cũng áp dụng trong trường hợp đoạn trừ sân hận v.v... Paravatthumhi có nghĩa là: trong đối tượng khác đã trở thành đề mục.

Anatthakaroti attano parassa ca anatthāvaho. Cha dhammeti mettānimittassa uggaho, mettābhāvanānuyogo, kammassakatā, paṭisaṅkhānabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti ime cha dhamme. Tatthevāti mahāsatipaṭṭhāneyeva (dī. ni. 2.372-374). Cārittasīlaṃ uddissa paññattasikkhāpadaṃ ācārapaṇṇatti.

Anatthakaro có nghĩa là: mang lại điều bất lợi cho mình và cho người khác. Sáu pháp là: sự nắm bắt tướng tâm từ, sự chuyên tâm tu tập tâm từ, nghiệp là của riêng, sự thường xuyên quán xét, thân cận bạn lành, lời nói thích hợp. Tattheva có nghĩa là: ngay trong kinh Đại Niệm Xứ. Học giới được chế định nhắm đến hành vi giới là sự chế định về cách hành xử.

Bandhanāgāraṃ [Pg.261] pavesitattā aladdhanakkhattānubhavo puriso ‘‘nakkhattadivase bandhanāgāraṃ pavesito puriso’’ti vutto, nakkhattadivase eva vā tadananubhavanatthaṃ tathā kato. Mahāanatthakaranti diṭṭhadhammikādiatthahāpanamukhena mahato anatthassa kārakaṃ. Cha dhammeti atibhojane nanimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti ime cha dhamme.

Người không được hưởng lễ hội do bị đưa vào nhà tù được gọi là ‘người bị đưa vào nhà tù vào ngày lễ hội’, hoặc người bị làm như vậy vào chính ngày lễ hội với mục đích không cho hưởng lễ hội đó. Mahāanatthakaraṃ có nghĩa là: tác nhân của sự bất lợi lớn lao qua việc làm mất đi lợi ích trong hiện tại v.v... Sáu pháp là: không nắm bắt tướng trong việc ăn quá nhiều, sự thay đổi oai nghi, tác ý tưởng ánh sáng, sống nơi trống trải, thân cận bạn lành, lời nói thích hợp.

Uddhaccakukkucce mahāanatthakaranti parāyattatāpādanato vuttanayena mahato anatthassa kārakanti. Attho cha dhammeti bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, vuḍḍhasevitā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti ime cha dhamme.

Uddhaccakukkuccaṃ mahāanatthakaraṃ có nghĩa là: tác nhân của sự bất lợi lớn lao theo phương pháp đã nói, do việc gây ra sự lệ thuộc vào người khác. Sáu pháp là: sự đa văn, sự hay hỏi han, sự am tường về luật, sự phục vụ bậc trưởng thượng, thân cận bạn lành, lời nói thích hợp.

Balavāti paccatthikavidhamanasamatthena balena balavā. Sajjāvudhoti sannaddhadhanuādiāvudho. Sūravīrasevakajanavasena saparivāro. Tanti yathāvuttaṃ purisaṃ. Balavantatāya, sajjāvudhatāya, saparivāratāya ca corā dūratova disvā palāyeyyuṃ. Anatthakārikāti sammāpaṭipattiyā vibandhakaraṇato vuttanayena anatthakārikā. Cha dhammeti bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, adhimokkhabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti ime cha dhamme. Yathā bāhusaccādīni uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti, evaṃ vicikicchāya pīti idhāpi bahussutatādayo gahitā. Kalyāṇamittatā sappāyakathā viya pañcannaṃ, tasmā tassa tassa anucchavikasevanatā veditabbā. Sammāpaṭipattiyā appaṭipattinimittatāmukhena vicikicchā micchāpaṭipattimeva paribrūhetīti tassā pahānaṃ duccaritavidhūnanūpāyoti āha ‘‘duccaritakantāraṃ nittharitvā’’tiādi.

Balavā có nghĩa là: có sức mạnh với năng lực có thể khuất phục kẻ thù. Sajjāvudho có nghĩa là: có vũ khí như cung đã giương sẵn v.v... Có tùy tùng bao gồm những người hầu cận dũng cảm và anh hùng. Taṃ là người đã được nói đến. Do có sức mạnh, có vũ khí sẵn sàng, và có tùy tùng, bọn cướp thấy từ xa đã bỏ chạy. Anatthakārikā có nghĩa là: gây ra điều bất lợi theo phương pháp đã nói, do việc tạo ra sự cản trở cho chánh hạnh. Sáu pháp là: sự đa văn, sự hay hỏi han, sự am tường về luật, sự thường xuyên quyết đoán, thân cận bạn lành, lời nói thích hợp. Giống như sự đa văn v.v... dẫn đến sự đoạn trừ trạo cử và hối quá, cũng vậy đối với nghi hoặc, nên ở đây sự đa văn v.v... cũng được đề cập. Việc thân cận bạn lành và lời nói thích hợp (áp dụng) cho cả năm (triền cái), do đó, cần hiểu là sự thực hành thích hợp cho từng trường hợp. Nghi hoặc làm tăng trưởng tà hạnh qua việc là dấu hiệu của sự không thực hành chánh hạnh, do đó, sự đoạn trừ nó là phương tiện để xua tan ác hạnh, nên Ngài nói: ‘sau khi vượt qua vùng hoang địa của ác hạnh’ v.v...

225. Pāmojjaṃ nāma taruṇapīti, sā kathañcipi tuṭṭhāvatthāti āha ‘‘pāmojjaṃ jāyatīti tuṭṭhākāro jāyatī’’ti. Tuṭṭhassāti okkantikabhāvappattāya pītiyā vasena tuṭṭhassa. Attano savipphārikatāya, attasamuṭṭhānapaṇītarūpuppattiyā ca sakalasarīraṃ khobhayamānā pharaṇalakkhaṇā pīti jāyati. Pītisahitaṃ pīti uttarapadalopena, kiṃ pana taṃ[Pg.262]? Mano. Pīti mano etassāti pītimano, tassa pītimanassa. Tayidaṃ atthamattameva dassento ‘‘pītisampayuttacittassā’’ti āha. Kāyoti idha arūpakalāpo adhippeto, na vedanādikkhandhattayamevāti āha ‘‘nāmakāyo passambhatī’’ti, passaddhidvayassa pītivasenettha passambhanaṃ adhippetaṃ. Vigatadarathoti pahīnauddhaccādikilesadaratho. Vuttappakārāya pubbabhāgabhāvanāya vasena cetasikasukhaṃ paṭisaṃvedentoyeva taṃsamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhasarīratāya kāyikampi sukhaṃ vedetīti āha ‘‘kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vedayatī’’ti. Imināti ‘‘sukhaṃ paṭisaṃvedetī’’ti evaṃ vuttena. Saṃkilesapakkhato nikkhantattā, paṭhamajjhānapakkhikattā ca nekkhammasukhena. Sukhitassāti sukhino.

225. Hân hoan (pāmojja) chính là hỷ còn non (taruṇapīti). Nó là trạng thái hài lòng theo một cách nào đó, nên (Chú giải) nói: “‘Hân hoan sanh khởi’ nghĩa là tướng trạng hài lòng sanh khởi.” “Của người hài lòng” (tuṭṭhassa) nghĩa là của người hài lòng do năng lực của hỷ đã đạt đến trạng thái thấm nhuần. Hỷ có đặc tính lan khắp, làm rung động toàn thân do sự lan tỏa của chính nó và do sự sanh khởi của sắc vi tế do chính nó tạo ra, được sanh khởi. (Pītimano) là (tâm) đi kèm với hỷ (pītisahitaṃ), (từ sahitaṃ) bị lược bỏ ở hậu tố. Nhưng cái đó là gì? Là tâm (mano). Tâm có hỷ là pītimano (hỷ tâm), (câu văn nói) của người có hỷ tâm ấy (tassa pītimanassa). Để chỉ rõ ý nghĩa này, (Chú giải) nói: “của tâm tương ưng với hỷ” (pītisampayuttacittassa). “Thân” (kāya) ở đây được hiểu là tập hợp vô sắc, không phải chỉ là ba uẩn thọ v.v..., nên (Chú giải) nói: “danh thân được an tịnh” (nāmakāyo passambhatī); ở đây, sự an tịnh của hai loại an tịnh (thân và tâm) do năng lực của hỷ được chủ ý. “Hết nhiệt não” (vigatadaratho) nghĩa là đã đoạn trừ nhiệt não phiền não gồm cả trạo cử. Do năng lực của sự tu tiến giai đoạn đầu theo cách đã nói, vị ấy cảm nhận được tâm lạc, và do thân được sắc vi tế do lạc ấy sanh ra tiếp xúc, vị ấy cũng cảm nhận được thân lạc, nên (Chú giải) nói: “cảm nhận cả thân lạc và tâm lạc”. “Bằng điều này” (iminā) nghĩa là bằng điều đã được nói như vầy: “cảm nhận lạc”. Bằng lạc xuất ly, vì đã thoát khỏi phe phái của phiền não và vì thuộc về phe của sơ thiền. “Của người có lạc” (sukhitassa) nghĩa là của người an lạc (sukhino).

Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā

Luận giải về Sơ thiền

226. ‘‘Cittaṃ samādhiyatī’’ti etena upacāravasenapi appanāvasenapi cittassa samādhānaṃ kathitaṃ. Evaṃ sante ‘‘so vivicceva kāmehī’’tiādikā desanā kimatthiyāti āha ‘‘so vivicceva kāmehi…pe… vutta’’nti. Tattha uparivisesadassanatthanti paṭhamajjhānādiuparivattabbavisesadassanatthaṃ. Na hi upacārasamādhisamadhigamena vinā paṭhamajjhānādiviseso samadhigantuṃ sakkā. Pāmojjuppādādīhi kāraṇaparamparā dutiyajjhānādisamadhigamepi icchitabbāva paṭipadāñāṇadassanavisuddhi viya dutiyamaggādisamadhigameti daṭṭhabbaṃ. Tassa samādhinoti ‘‘sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti evaṃ sādhāraṇavasena vutto yo appanālakkhaṇo, tassa samādhino. Pabhedadassanatthanti dutiyajjhānādivibhāgassa ceva abhiññādivibhāgassa ca pabhedadassanatthaṃ. Karo vuccati pupphasambhavaṃ gabbhāsaye karīyatīti katvā, karato jāto kāyo karajakāyo, tadupasanissayo catusantatirūpasamudāyo. Kāmaṃ nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathāladdhupakāro, ‘‘abhisandetī’’tiādivacanato pana rūpakāyo idhādhippetoti āha ‘‘imaṃ karajakāya’’nti. Abhisandetīti abhisandanaṃ karoti. Taṃ pana jhānamayena pītisukhena karajakāyassa tintabhāvāpādanaṃ, sabbatthakameva lūkhabhāvāpanayananti āha ‘‘temetī’’tiādi, tayidaṃ abhisandanaṃ atthato yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Parisandetī’’tiādīsupi eseva nayo. Sabbaṃ etassa atthīti sabbavā, tassa sabbāvato. Avayavāvayavisambandhe avayavini sāmivacananti [Pg.263] avayavīvisayo sabba-saddo, tasmā vuttaṃ ‘‘sabbakoṭṭhāsavato’’ti. Aphuṭaṃ nāma na hoti yattha yattha kammajarūpaṃ, tattha tattha cittajarūpassa abhibyāpanato. Tenāha ‘‘upādinnakasantatī’’tiādi.

226. Bằng câu “tâm được định tĩnh”, sự định tĩnh của tâm đã được nói đến, cả về phương diện cận hành lẫn an chỉ. Khi đã như vậy, bài thuyết giảng bắt đầu bằng “vị ấy ly dục...” có mục đích gì? (Chú giải) nói: “vị ấy ly dục... được nói đến”. Ở đó, (mục đích là) để chỉ ra sự đặc thù ở trên, nghĩa là để chỉ ra sự đặc thù cần được nói đến ở trên, như sơ thiền v.v... Vì rằng không thể chứng đắc được sự đặc thù của sơ thiền v.v... nếu không chứng đắc cận định. Chuỗi nhân quả bắt đầu bằng sự sanh khởi của hân hoan cũng là điều cần có trong việc chứng đắc nhị thiền v.v..., cần được hiểu như là Đạo tri kiến thanh tịnh trong việc chứng đắc nhị đạo v.v... “Của định ấy” (tassa samādhino) nghĩa là của định có đặc tính an chỉ, được nói một cách tổng quát như vầy “tâm của người có lạc được định tĩnh”. (Mục đích là) để chỉ ra sự phân loại, nghĩa là để chỉ ra sự phân loại của các thiền thứ hai v.v... và sự phân loại của các thắng trí v.v... Tay (karo) được gọi (như vậy) vì nó tạo ra sự kết hợp của hoa trong tử cung. Thân sanh từ tay (karato jāto kāyo) là karajakāya (thân do tay tạo ra), là tập hợp của bốn dòng sắc làm nơi nương tựa cho nó. Mặc dù danh thân cũng được hỗ trợ như vậy bởi hỷ lạc sanh từ ly dục, nhưng do lời nói “thấm nhuần” v.v..., sắc thân được chủ ý ở đây, nên (Chú giải) nói “thân do tay tạo ra này”. “Thấm nhuần” (abhisandeti) là làm cho thấm nhuần. Điều đó là việc làm cho thân do tay tạo ra trở nên ướt át bằng hỷ lạc của thiền, là việc loại bỏ hoàn toàn sự khô khan. Nên (Chú giải) nói “làm cho ướt” v.v... Sự thấm nhuần này, về mặt ý nghĩa, cần được hiểu là sự lan tỏa khắp thân của các sắc vi tế sanh từ hỷ lạc đã nói. Trong các từ “thấm khắp” v.v... cũng theo phương pháp này. Có tất cả (sabbaṃ) là sabbavā, (câu văn nói) của cái có tất cả ấy (tassa sabbāvato). Trong mối quan hệ giữa bộ phận và toàn thể, sở hữu cách được dùng cho toàn thể, nên từ “sabba” (tất cả) chỉ toàn thể. Do đó, được nói là “của cái có tất cả các phần”. Không có chỗ nào gọi là không được tiếp xúc, vì sắc do tâm sanh thâm nhập vào bất cứ nơi nào có sắc do nghiệp sanh. Do đó, (Chú giải) nói “dòng chấp thủ” v.v...

227. Chekoti kusalo. Taṃ panassa kosallaṃ nhāniyacuṇṇānaṃ sannane piṇḍīkaraṇe ca samatthatāvasena veditabbanti āha ‘‘paṭibalo’’tiādi. Kaṃsa-saddo ‘‘mahatiyā kaṃsapātiyā’’tiādīsu suvaṇṇe āgato.

227. “Khéo léo” (cheko) nghĩa là thiện xảo. Sự thiện xảo ấy của người đó cần được hiểu là khả năng trộn và vo viên bột tắm, nên (Chú giải) nói “có khả năng” v.v... Từ kaṃsa (đồng) trong câu “trong cái bát đồng lớn” v.v... có nghĩa là vàng.

‘‘Kaṃso upahato yathā’’tiādīsu (dha. pa. 134) kittimalohe, katthaci paṇṇattimatte ‘‘upakaṃso nāma rājāpi mahākaṃsassa atrajo’’tiādi, [jā. aṭṭha. 4.10 ghaṭapaṇḍitajātakavaṇṇanāyaṃ (atthato samānaṃ)] idha pana yattha katthaci loheti āha ‘‘yena kenaci lohena katabhājane’’ti. Snehānugatāti udakasinehena anupavisanavasena gatā upagatā. Snehaparetāti udakasinehena parito gatā samantato phuṭṭhā, tato eva santarabāhirā phuṭṭhā sinehena, etena sabbaso udakena temitabhāvamāha. ‘‘Na ca paggharaṇī’’ti etena tintassapi tassa ghanathaddhabhāvaṃ vadati. Tenāha ‘‘na ca binduṃ bindu’’ntiādi.

Trong câu “như đồng bị gỉ sét” v.v... (Pháp Cú 134), (kaṃsa) có nghĩa là kim loại gỉ. Ở một số nơi, nó chỉ là một khái niệm, như “vua Upakaṃsa là con trai của Mahākaṃsa” v.v... Nhưng ở đây, nó có nghĩa là bất kỳ kim loại nào, nên (Chú giải) nói “trong cái vật chứa làm bằng bất kỳ kim loại nào”. “Thấm đẫm chất nhờn” (snehānugatā) nghĩa là đã đi vào, đã thấm vào do sự xâm nhập của chất nhờn là nước. “Thấm khắp chất nhờn” (snehaparetā) nghĩa là đã đi khắp nơi, đã tiếp xúc khắp nơi bởi chất nhờn là nước; do đó, nó được tiếp xúc bởi chất nhờn cả trong lẫn ngoài. Bằng điều này, (Chú giải) nói lên trạng thái được làm ướt hoàn toàn bởi nước. Bằng câu “và không chảy rỉ ra”, (Chú giải) nói lên trạng thái đặc và cứng của nó dù đã được làm ướt. Do đó, (Chú giải) nói “và không (chảy ra) từng giọt, từng giọt” v.v...

Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā

Luận giải về Nhị thiền

229. Tāhi tāhi udakasirāhi ubbhijjatīti ubbhidaṃ, ubbhidaṃ udakaṃ etassāti ubbhidodako. Ubbhinnaudakoti nadītīre khatakūpako viya ubbhijjanakaudako. Uggacchanakaudakoti dhārāvasena uṭṭhahanaudako. Kasmā panettha ubbhidodakova rahado gahito, na itaroti āha ‘‘heṭṭhā uggacchanaudakañhī’’tiādi. Dhārānipātapubbuḷakehīti dhārānipātehi udakapubbuḷakehi ca, ‘‘pheṇapaṭalehi cā’’ti vattabbaṃ. Sannisinnamevāti aparikkhobhatāya niccalameva, suppasannamevāti adhippāyo. Sesanti ‘‘abhisandetī’’tiādikaṃ.

229. Trào lên từ các mạch nước này kia là ubbhidaṃ (trào lên). Có nước trào lên là ubbhidodako (hồ có nước trào lên). “Có nước vọt lên” (ubbhinnodako) nghĩa là có nước trào lên, giống như cái giếng được đào bên bờ sông. “Có nước dâng lên” (uggacchanakaudako) nghĩa là có nước dâng lên thành dòng. Tại sao ở đây chỉ có hồ nước trào lên được lấy (làm ví dụ), mà không phải các loại khác? (Chú giải) nói “vì có nước dâng lên từ bên dưới” v.v... “Bằng những dòng nước đổ xuống và những bọt nước” (dhārānipātapubbuḷakehi) nghĩa là bằng những dòng nước đổ xuống và bằng những bọt nước, và cũng cần phải nói “và bằng những mảng bọt”. “Lắng yên” (sannisinnaṃ) nghĩa là không lay động do không bị khuấy đảo, ý muốn nói là rất trong lắng. Phần còn lại là “thấm nhuần” v.v...

Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā

Luận giải về Tam thiền

231. Uppalānīti uppalagacchāni. Setarattanīlesūti uppalesu, setuppalarattuppalanīluppalesūti attho. Yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva sāmaññagahaṇato[Pg.264]. Satapattanti ettha sata-saddo bahupariyāyo ‘‘satagghī’’tiādīsu viya, tena anekasatapattassapi saṅgaho siddho hoti. Loke pana ‘‘rattaṃ padumaṃ, setaṃ puṇḍarīka’’ntipi vuccati. Yāva aggā, yāva ca mūlā udakena abhisandanādisambhavadassanatthaṃ udakānuggataggahaṇaṃ. Idha uppalādīni viya karajakāyo, udakaṃ viya tatiyajjhānasukhaṃ.

231. Uppalāni có nghĩa là những bụi hoa súng. Setarattanīlesu có nghĩa là trong các hoa súng, có nghĩa là trong các hoa súng trắng, hoa súng đỏ, hoa súng xanh. Bất cứ hoa súng nào cũng chỉ là hoa súng, do được đề cập một cách tổng quát. Trong câu satapattaṃ, từ sata có nhiều nghĩa, giống như trong câu satagghī v.v... Do đó, sự bao gồm luôn cả loại có nhiều trăm cánh cũng được thành tựu. Hơn nữa, ở thế gian cũng được nói rằng: “Loài màu đỏ là paduma (sen hồng), loài màu trắng là puṇḍarīka (sen trắng).” Việc đề cập đến sự vươn lên khỏi mặt nước là để cho thấy khả năng thấm nhuần v.v... bởi nước, cho đến ngọn và cho đến gốc rễ. Ở đây, thân thể được ví như các loài hoa súng v.v..., và lạc của thiền thứ ba được ví như nước.

Catutthajjhānakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Thiền Thứ Tư

233. Yasmā ‘‘parisuddhena cetasā’’ti catutthajjhānacittamāha, tañca rāgādiupakkilesāpagamanato nirupakkilesaṃ nimmalaṃ, tasmā āha ‘‘nirupakkilesaṭṭhena parisuddha’’nti. Yasmā pana pārisuddhiyā eva paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā suvaṇṇassa nighaṃsanena pabhassaratā viya, tasmā āha ‘‘pabhassaraṭṭhena pariyodātanti veditabba’’nti. Idanti odātavacanaṃ. Utupharaṇatthanti uṇhautuno pharaṇadassanatthaṃ. Utupharaṇaṃ na hoti savisesanti adhippāyo, tenāha ‘‘taṅkhaṇa…pe… balavaṃ hotī’’ti. Vatthaṃ viya karajakāyoti yogino karajakāyo vatthaṃ viya daṭṭhabbo utupharaṇasadisena catutthajjhānasukhena pharitabbattā. Purisassa sarīraṃ viya catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ utupharaṇaṭṭhāniyassa sukhassa nissayabhāvato, tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Ettha ca ‘‘parisuddhena cetasā’’ti ceto gahaṇena jhānasukhaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ, tenāha ‘‘utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukha’’nti. Nanu ca catutthajjhāne sukhameva natthīti? Saccaṃ natthi sātalakkhaṇasantasabhāvattā panettha upekkhā ‘‘sukha’’nti adhippetā. Tena vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti. (Vibha. aṭṭha. 232; visuddhi. 2.644; paṭi. ma. 105, mahāni. aṭṭha. 27)

233. Bởi vì câu “với tâm thanh tịnh” (parisuddhena cetasā) nói đến tâm của thiền thứ tư, và tâm ấy không bị phiền não, không bị ô uế do đã loại trừ các phiền não như tham ái v.v..., cho nên đã nói rằng: “Thanh tịnh (parisuddha) theo nghĩa không có phiền não.” Hơn nữa, vì sự trong sáng (pariyodātatā) là một trạng thái đặc biệt của sự thanh tịnh do một nhân duyên đặc biệt, giống như sự rực rỡ của vàng do được cọ xát, cho nên đã nói rằng: “Nên hiểu trong sáng (pariyodāta) theo nghĩa rực rỡ.” Đây là lời nói về sự trong trắng (odāta). Utupharaṇatthaṃ có nghĩa là để cho thấy sự lan tỏa của hơi ấm. Ý muốn nói rằng sự lan tỏa của hơi ấm không có gì đặc biệt, do đó đã nói: “ngay lúc ấy... (v.v.)... trở nên mạnh mẽ.” Thân thể của hành giả giống như tấm vải (vatthaṃ viya karajakāyo) có nghĩa là thân thể của hành giả nên được xem như tấm vải, vì nó được thấm nhuần bởi lạc của thiền thứ tư, tương tự như sự lan tỏa của hơi ấm. Thiền thứ tư nên được xem như thân thể của người đàn ông, vì nó là nền tảng cho lạc, vốn ở vị trí của sự lan tỏa hơi ấm, do đó đã nói: “Vì vậy” v.v... Và ở đây, nên hiểu rằng lạc của thiền được nói đến qua việc đề cập đến tâm trong câu “với tâm thanh tịnh,” do đó đã nói: “lạc của thiền thứ tư giống như sự lan tỏa của hơi ấm.” Chẳng phải trong thiền thứ tư hoàn toàn không có lạc sao? Đúng là không có. Ở đây, xả (upekkhā) được xem là “lạc” vì nó có bản chất an tịnh với đặc tính dễ chịu. Do đó, trong bộ Sammohavinodanī đã nói: “Xả, vì an tịnh, nên được gọi là lạc.”

Na arūpajjhānalābhīti na veditabbo avinābhāvato, tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Tattha cuddasahākārehīti kasiṇānulomato, kasiṇapaṭilomato, kasiṇānulomapaṭilomato, jhānānulomato, jhānapaṭilomato, jhānānulomapaṭilomato, jhānukkantikato, kasiṇukkantikato, jhānakasiṇukkantikato, aṅgasaṅkantito, ārammaṇasaṅkantito, aṅgārammaṇasaṅkantito, aṅgavavatthānato[Pg.265], ārammaṇavavatthānatoti imehi cuddasahākārehi. Satipi jhānesu āvajjanādivasībhāve ayaṃ vasībhāvo abhiññānibbattane ekantena icchitabboti dassento āha ‘‘na hi…pe… hotī’’ti. Svāyaṃ nayo arūpasamāpattīhi vinā na ijjhatīti tāyapettha avinābhāvo veditabbo. Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ na āruppajjhānāni āgatānīti? Visesato ca rūpāvacaracatutthajjhānapādakattā sabbābhiññānaṃ tadantogadhā katvā tāya desitā, na arūpāvacarajjhānānaṃ idha anupayogato, tenāha ‘‘arūpajjhānāni āharitvā kathetabbānī’’ti.

Câu “không phải là người đã đắc các thiền vô sắc” không nên được hiểu như vậy, vì có sự không thể tách rời. Do đó, đã nói: “Bởi vì không...” v.v... Ở đây, “với mười bốn phương diện” là: thuận theo kasiṇa, nghịch theo kasiṇa, thuận nghịch theo kasiṇa, thuận theo thiền, nghịch theo thiền, thuận nghịch theo thiền, vượt bậc thiền, vượt bậc kasiṇa, vượt bậc thiền và kasiṇa, chuyển đổi chi thiền, chuyển đổi đề mục, chuyển đổi chi thiền và đề mục, xác định chi thiền, và xác định đề mục – với mười bốn phương diện này. Để cho thấy rằng mặc dù có sự thuần thục trong các thiền như hướng tâm v.v..., sự thuần thục này là tuyệt đối cần thiết trong việc tạo ra các thắng trí, nên đã nói: “Bởi vì không... (v.v.)... được.” Phương pháp này không thể thành tựu nếu không có các tầng thiền vô sắc, do đó sự không thể tách rời của chúng nên được hiểu ở đây. Nếu vậy, tại sao các thiền vô sắc không được đề cập trong Pāli? Đặc biệt là vì thiền thứ tư của sắc giới là nền tảng cho tất cả các thắng trí, chúng được bao gồm trong đó và được thuyết giảng thông qua đó, chứ không phải vì các thiền vô sắc giới không có công dụng ở đây. Do đó, đã nói: “nên mang các thiền vô sắc vào để trình bày.”

Vipassanāñāṇakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Tuệ Minh Sát

234. Sesanti ‘‘evaṃ samāhite citte’’tiādīsu vattabbaṃ. Ñeyyaṃ jānātīti ñāṇaṃ, taṃ pana ñeyyaṃ paccakkhaṃ katvā passatīti dassanaṃ, ñāṇameva dassananti ñāṇadassanaṃ. Tayidaṃ ñāṇadassanapadaṃ sāsane aññattha ñāṇavisese nirūḷhaṃ, taṃ sabbaṃ atthuddhāravasena dassento ‘‘ñāṇadassananti maggañāṇampi vuccatī’’tiādimāha. Yasmā vipassanāñāṇaṃ tebhūmakasaṅkhāre aniccādito jānāti, bhaṅgānupassanato paṭṭhāya paccakkhato ca te passati tasmā āha ‘‘idha pana…pe… ñāṇadassananti vutta’’nti.

234. Sesaṃ có nghĩa là phần còn lại nên được nói trong các câu như “khi tâm đã được định tĩnh như vậy” v.v... Trí (ñāṇaṃ) là cái biết đối tượng cần biết (ñeyyaṃ). Kiến (dassanaṃ) là cái thấy đối tượng cần biết ấy sau khi đã trực nhận. Trí chính là kiến, do đó gọi là trí kiến (ñāṇadassanaṃ). Thuật ngữ trí kiến này, ở những nơi khác trong giáo pháp, được dùng để chỉ một loại trí đặc biệt. Để trình bày tất cả điều này bằng cách rút ra ý nghĩa, đã nói rằng: “Trí kiến cũng được gọi là đạo trí” v.v... Bởi vì tuệ minh sát biết các pháp hữu vi trong ba cõi là vô thường v.v..., và từ tuệ quán về sự tan rã trở đi, nó thấy chúng một cách trực tiếp, cho nên đã nói: “Tuy nhiên, ở đây... (v.v.)... được gọi là trí kiến.”

Abhinīharatīti vuttanayena aṭṭhaṅgasamannāgate tasmiṃ citte vipassanākkamena jāte vipassanābhimukhaṃ peseti, tenāha ‘‘vipassanā…pe… karotī’’ti. Tadabhimukhabhāvo eva hissa tanninnatādikaratā. Vuttoyeva brahmajāle. Odanakummāsehi upacīyatīti odanakummāsūpacayo. Aniccadhammoti pabhaṅgutāya addhuvasabhāvo. Duggandhavighātatthāyāti sarīre duggandhassa vigamāya. Ucchādanadhammoti ucchādetabbatāsabhāvo. Ucchādanena hi sarīre sedagūthapittasemhādidhātukkhobhagarubhāvaduggandhānaṃ apagamo hoti. Mahāsambāhanaṃ mallādīnaṃ bāhuvaḍḍhanādiatthaṃ hotīti ‘‘khuddakasambāhanenā’’ti vuttaṃ. Parimaddanadhammoti parimadditabbatāsabhāvo. Bhijjati ceva vikirati cāti aniccatāvasena bhijjati ca bhinnañca kiñci payojanaṃ asādhentaṃ vippakiṇṇañca hoti. Rūpīti attano paccayabhūtena utuāhāralakkhaṇena rūpavāti ayamettha attho icchitoti āha ‘‘chahi padehi samudayo kathito’’ti. Saṃsagge hi ayamīkāro. Saṇṭhānasampādanampi tathārūparūpuppādaneneva hotīti ucchādanaparimaddanapadehipi [Pg.266] samudayo kathitoti vuttaṃ. Evaṃ navahi yathārahaṃ kāye samudayavayadhammānupassitā dassitā. Nissitañca chaṭṭhavatthunissitattā vipassanāñāṇassa. Paṭibaddhañca tena vinā appavattanato, kāyasaññitānaṃ rūpadhammānaṃ ārammaṇakaraṇato ca.

Abhinīharati (hướng đến) theo phương cách đã được nói, trong tâm ấy đã được thành tựu tám chi phần, khi đã sanh khởi theo tiến trình của vipassanā, vị ấy gởi đến đối tượng vipassanā, do đó đã nói: ‘vipassanā…v.v… karotī (thực hiện)’. Chính trạng thái hướng đến đối tượng ấy là sự hướng đến, v.v… của tâm ấy. Điều này đã được nói trong kinh Phạm Võng. Được nuôi dưỡng bằng cơm và cháo tấm nên gọi là sự nuôi dưỡng bằng cơm và cháo tấm. Là pháp vô thường (aniccadhammo) là bản chất không thường còn do tính chất hoại diệt. Nhằm mục đích loại trừ mùi hôi (duggandhavighātatthāya) là để loại bỏ mùi hôi trong thân. Là pháp cần được xoa bóp (ucchādanadhammo) là bản chất cần được xoa bóp. Vì rằng, do việc xoa bóp mà sự loại trừ các sự dao động của các giới như mồ hôi, phân, đàm, mật, v.v…, sự nặng nề, và mùi hôi trong thân được xảy ra. Việc đấm bóp mạnh là nhằm mục đích làm tăng trưởng cánh tay, v.v… của các lực sĩ, v.v…, do đó đã được nói là ‘bằng việc đấm bóp nhẹ’. Là pháp cần được nắn bóp (parimaddanadhammo) là bản chất cần được nắn bóp. Vừa bị hoại diệt, vừa bị phân tán (bhijjati ceva vikirati ca) là vừa bị hoại diệt theo phương diện vô thường, và cái đã bị hoại diệt không thành tựu được mục đích nào cả, và bị phân tán. Rūpī (có sắc) là có sắc với đặc tính thời tiết và vật thực là nhân của chính nó, ý nghĩa này ở đây được mong muốn, do đó đã nói: ‘sự sanh khởi được nói đến bằng sáu từ’. Vì rằng, chữ ‘ī’ này có trong ý nghĩa liên kết. Việc thành tựu hình dáng cũng xảy ra do sự sanh khởi của sắc như vậy, do đó đã được nói rằng sự sanh khởi cũng được nói đến bằng các từ xoa bóp và nắn bóp. Như vậy, bằng chín cách, sự quán xét pháp sanh và diệt trong thân đã được trình bày một cách thích hợp. Và được nương tựa (nissitañca) là do tuệ vipassanā nương vào ý vật thứ sáu. Và được ràng buộc (paṭibaddhañca) là do không thể diễn tiến nếu không có nó, và do lấy các pháp sắc được gọi là thân làm đối tượng.

235. Suṭṭhu bhāti obhāsatīti subho, pabhāsampattiyāpi maṇino bhaddatāti āha ‘‘subhoti sundaro’’ti. Kuruvindajāti ādijātivisesopi maṇino ākaraparisuddhimūlako evāti āha ‘‘parisuddhākarasamuṭṭhito’’ti dosanīharaṇavasena parikammanipphattīti āha ‘‘suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo’’ti. Chaviyā saṇhabhāvenassa acchatā, na saṅghātassāti āha ‘‘acchoti tanucchavī’’ti, tenāha ‘‘vippasanno’’ti. Dhovanavedhanādīhīti catūsu pāsāṇesu dhovanena ceva kāḷakādiapaharaṇatthāya suttena āvunanatthāya ca vijjhanena. Tāpasaṇhakaraṇādīnaṃ saṅgaho ādi-saddena. Vaṇṇasampattinti suttassa vaṇṇasampattiṃ. Maṇi viya karajakāyo paccavekkhitabbato. Āvutasuttaṃ viya vipassanāñāṇaṃ anupavisitvā ṭhitattā. Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu sammadeva dassanato. Tadārammaṇānanti rūpadhammārammaṇānaṃ. Phassapañcamakacittacetasikaggahaṇena gahitadhammāpi vipassanācittuppādapariyāpannā evāti veditabbaṃ. Evañhi tesaṃ vipassanāñāṇagatikattā ‘‘āvutasuttaṃ viya vipassanāñāṇa’’nti vacanaṃ avirodhitaṃ hoti. Kiṃ panete ñāṇassa āvi bhavanti, udāhu puggalassāti? Ñāṇassa. Tassa pana āvibhāvattā puggalassa āvibhūtā nāma honti. Ñāṇassāti ca paccavekkhaṇāñāṇassa.

235. Chiếu sáng, tỏa sáng tốt đẹp nên là subho (tốt đẹp), do sự thành tựu ánh sáng mà viên ngọc cũng được xem là tốt, do đó đã nói: ‘subho là sundaro (đẹp)’. Sự đặc biệt về chủng loại như loại kuruvinda, v.v… của viên ngọc cũng chính là có nguồn gốc từ sự trong sạch của mỏ, do đó đã nói: ‘được sanh ra từ mỏ trong sạch’. Sự hoàn thành việc chuẩn bị theo phương diện loại bỏ các tỳ vết, do đó đã nói: ‘được chuẩn bị kỹ lưỡng, đã được loại bỏ đá và sỏi’. Sự trong suốt của nó là do sự mịn màng của lớp da, chứ không phải của khối đặc, do đó đã nói: ‘accho là tanucchavī (có lớp da mỏng)’, do đó đã nói: ‘vippasanno (trong sáng)’. Bằng việc rửa, khoan, v.v… (dhovanavedhanādīhi) là bằng việc rửa trong bốn loại đá và bằng việc khoan để loại bỏ các vết đen, v.v… và để xỏ chỉ. Sự bao gồm việc nung và làm mịn, v.v… bằng từ ‘ādi’. Sự thành tựu về màu sắc (vaṇṇasampattiṃ) là sự thành tựu về màu sắc của sợi chỉ. Thân do nghiệp sanh (karajakāyo) giống như viên ngọc vì cần được quán xét. Tuệ vipassanā giống như sợi chỉ đã được xỏ vào vì đã đi vào và tồn tại. Vị tỳ khưu có được vipassanā giống như người có mắt vì thấy một cách đúng đắn. Của các đối tượng ấy (tadārammaṇānaṃ) là của các đối tượng là pháp sắc. Cần phải hiểu rằng các pháp được nắm bắt bằng việc nắm bắt tâm và các tâm sở có xúc đứng hàng thứ năm cũng được bao gồm trong sự sanh khởi của tâm vipassanā. Vì rằng, như vậy, do chúng có tuệ vipassanā làm nơi đến, nên lời nói ‘tuệ vipassanā giống như sợi chỉ đã được xỏ vào’ không bị mâu thuẫn. Nhưng những điều này trở nên rõ ràng đối với tuệ hay đối với cá nhân? Đối với tuệ. Nhưng do sự rõ ràng của tuệ ấy mà chúng được gọi là đã trở nên rõ ràng đối với cá nhân. Và đối với tuệ (ñāṇassāti) là đối với tuệ quán xét.

Maggañāṇassa anantaraṃ, tasmā lokiyābhiññānaṃ parato chaṭṭhābhiññāya purato vattabbaṃ vipassanāñāṇaṃ. Evaṃ santepīti yadipāyaṃ ñāṇānupubbī, evaṃ santepi. Etassa antarāvāro natthīti pañcasu lokiyābhiññāsu kathitāsu ākaṅkheyyasuttādīsu (ma. ni. 1.65) viya chaṭṭhābhiññā kathetabbāti etassa anabhiññālakkhaṇassa vipassanāñāṇassa tāsaṃ antarāvāro na hoti. Tasmā tattha avasarābhāvato idheva rūpāvacaracatutthajjhānānantarameva [Pg.267] dassitaṃ vipassanāñāṇaṃ. Yasmā cāti ca-saddo samuccayattho, tena na kevalaṃ tadeva, atha kho idampi kāraṇaṃ vipassanāñāṇassa idheva dassaneti imamatthaṃ dīpeti. Dibbena cakkhunā bheravampi rūpaṃ passatoti ettha ‘‘iddhividhañāṇena bheravaṃ rūpaṃ nimminitvā cakkhunā passato’’tipi vattabbaṃ, evampi abhiññālābhino apariññātavatthukassa bhayaṃ santāso uppajjati. Uccāvālikavāsi mahānāgattherassa viya. Pāṭiyekkaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ. Tenāha bhagavā –

Ngay sau tuệ đạo, do đó tuệ vipassanā cần được nói sau các thắng trí thế gian và trước thắng trí thứ sáu. Mặc dù như vậy (evaṃ santepi) là nếu đây là thứ tự của các tuệ, mặc dù như vậy. Không có phần xen kẽ của tuệ này (etassa antarāvāro natthi) là khi năm thắng trí thế gian đã được nói đến, như trong kinh Ākaṅkheyya, v.v…, thắng trí thứ sáu cần được nói đến, tuệ vipassanā này không có đặc tính của thắng trí, không có phần xen kẽ của nó ở giữa chúng. Do đó, vì không có cơ hội ở đó, nên tuệ vipassanā đã được trình bày ngay tại đây, ngay sau thiền sắc giới thứ tư. Và bởi vì (yasmā cāti), từ ‘ca’ có ý nghĩa kết hợp, do đó nó làm sáng tỏ ý nghĩa này rằng không chỉ có lý do đó, mà còn có lý do này cho việc trình bày tuệ vipassanā ngay tại đây. Ở đây, trong câu ‘thấy cả hình ảnh đáng sợ bằng thiên nhãn’, cũng cần phải nói rằng ‘sau khi hóa hiện hình ảnh đáng sợ bằng tuệ thần thông biến hóa, vị ấy thấy bằng mắt’, ngay cả như vậy, sự sợ hãi, kinh hoàng cũng sanh khởi đối với người có được thắng trí mà đối tượng chưa được liễu tri. Giống như trường hợp của trưởng lão Mahānāga, trú tại Uccāvālika. Quả sa-môn hiện tại cho mỗi cá nhân. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’ntiādi. (dha. pa. 374);

‘Bất cứ khi nào quán xét, sự sanh và diệt của các uẩn; Vị ấy đạt được hỷ và duyệt, đó là bất tử của những người biết.’ v.v… (Pháp Cú 374);

Manomayiddhiñāṇakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Tuệ Hóa Hiện Do Ý

236-7. Manena nibbattitanti abhiññāmanena nibbattitaṃ. Hatthapādādi aṅgehi ca kapparajaṇṇuādi paccaṅgehi ca. Saṇṭhānavasenāti kamaladalādisadisasaṇṭhānamattavasena, na rūpābhighātārahabhūtappasādiindriyavasena. Sabbākārehīti vaṇṇasaṇṭhānaavayavavisesādisabbākārehi. Tena iddhimatā. Sadisabhāvadassanatthamevāti saṇṭhānatopi vaṇṇatopi avayavavisesatopi sadisabhāvadassanatthameva. Sajātiyaṃ ṭhito, na nāgiddhiyā aññajātirūpo.

236-7. Được tạo ra bởi ý (manena nibbattitaṃ) là được tạo ra bởi ý thắng trí. Bằng các chi phần như tay, chân, v.v… và bằng các chi phần phụ như khuỷu tay, đầu gối, v.v… Theo phương diện hình dáng (saṇṭhānavasena) là chỉ theo phương diện hình dáng tương tự như cánh sen, v.v…, chứ không phải theo phương diện các căn như sắc thanh, v.v… có khả năng va chạm. Bằng tất cả các phương diện (sabbākārehi) là bằng tất cả các phương diện như màu sắc, hình dáng, các chi tiết của các bộ phận, v.v… Bởi người có thần thông ấy. Chỉ nhằm mục đích cho thấy sự tương tự (sadisabhāvadassanatthameva) là chỉ nhằm mục đích cho thấy sự tương tự về hình dáng, về màu sắc, và về các chi tiết của các bộ phận. Đứng trong cùng một loại, không phải là một loại sắc khác do thần thông của rồng.

Iddhividhañāṇādikakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Tuệ Thần Thông Biến Hóa, v.v…

239. Suparikammakatamattikādayo viya iddhividhañāṇaṃ vikubbanakiriyāya nissayabhāvato.

239. Giống như đất sét, v.v… đã được chuẩn bị kỹ lưỡng, tuệ thần thông biến hóa là nơi nương tựa cho hành động biến hóa.

241. Sukhanti akicchena, akasirenāti attho.

241. Sukhanti (một cách dễ dàng) có nghĩa là không khó khăn, không vất vả.

243. Mando uttānaseyyakadārakopi ‘‘daharo’’ti vuccatīti tato visesanatthaṃ ‘‘yuvā’’ti vuttaṃ. Yuvāpi koci anicchanako amaṇḍanajātiko hotīti tato visesanatthaṃ ‘‘maṇḍanakajātiko’’tiādi vuttaṃ, tenāha ‘‘yuvāpīti’’ādi. Kāḷatilappamāṇā bindavo kāḷatilakāni kāḷā vā kammāsā, tilappamāṇā bindavo tilakāni. Vaṅgaṃ nāma viyaṅgaṃ. Yobbanapīḷakādayo mukhadūsipīḷakā. Mukhagato [Pg.268] doso mukhadoso, lakkhaṇavacanañcetaṃ mukhe adosassāpi pākaṭabhāvassa adhippetattā. Yathā vā mukhe doso, evaṃ mukhe adosopi mukhadoso saralopena. Mukhadoso ca mukhadoso ca mukhadosoti ekasesanayenapettha attho daṭṭhabbo. Evañhi ‘‘paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti.

243. Một đứa trẻ sơ sinh nằm ngửa cũng được gọi là “trẻ nhỏ,” do đó để phân biệt, từ “thanh niên” được nói đến. Một thanh niên nào đó cũng có thể là người không thích, không có tính trang điểm, do đó để phân biệt, các từ như “có tính trang điểm” v.v… được nói đến. Vì thế, ngài nói “cũng là thanh niên” v.v… Những chấm nhỏ cỡ hạt mè đen là những nốt ruồi đen, hoặc là những vết nám đen; những chấm nhỏ cỡ hạt mè là những nốt ruồi. “Vaṅga” có tên là “viyaṅga” (tàn nhang). Mụn trứng cá tuổi dậy thì v.v… là những mụn làm xấu mặt. Khiếm khuyết ở trên mặt là “khiếm khuyết trên mặt.” Và đây là lời nói chỉ đặc điểm, vì ngay cả sự hiện rõ của cái không phải là khiếm khuyết trên mặt cũng được bao hàm. Hoặc như khiếm khuyết trên mặt, cũng vậy, cái không phải là khiếm khuyết trên mặt cũng là “khiếm khuyết trên mặt” do sự lược bỏ nguyên âm. “Khiếm khuyết trên mặt” và “không phải khiếm khuyết trên mặt” là “khiếm khuyết trên mặt,” ý nghĩa ở đây nên được hiểu theo phương pháp hợp nhất (ekasesa). Như vậy, lời nói “mười sáu loại tâm của người khác trở nên rõ ràng” mới được chứng minh.

245. Pubbenivāsañāṇūpamāyanti pubbenivāsañāṇassa dassitaupamāyaṃ. Taṃ divasaṃ katakiriyā nāma pākatikasattassapi yebhuyyena pākaṭā hotīti dassanatthaṃ taṃdivasa-ggahaṇaṃ kataṃ. Taṃdivasagatagāmattaya-ggahaṇeneva mahābhinīhārehi aññesampi pubbenivāsañāṇalābhīnaṃ tīsu bhavesu katakiriyā yebhuyyena pākaṭā hotīti dīpitanti daṭṭhabbaṃ.

245. “Trong ví dụ về Túc Mạng Minh” có nghĩa là trong ví dụ đã được chỉ ra về Túc Mạng Minh. Để chỉ ra rằng việc làm trong ngày hôm đó, đối với một chúng sanh bình thường, phần lớn cũng là rõ ràng, việc đề cập đến “ngày hôm đó” đã được thực hiện. Nên hiểu rằng, chỉ bằng việc đề cập đến ba ngôi làng đã đi trong ngày hôm đó, điều này đã được làm sáng tỏ rằng, đối với những vị khác đã đắc Túc Mạng Minh nhờ những đại nguyện, việc làm trong ba đời phần lớn cũng là rõ ràng.

247. Aparāparaṃ sañcaranteti taṃtaṃkiccavasena ito cito ca sañcarante. Yathāvuttapāsādoviya bhikkhuno karajakāyo daṭṭhabbo tattha patiṭṭhitassa daṭṭhabbadassanasiddhito. Cakkhumato hi dibbacakkhusamadhigamo. Yathāha ‘‘maṃsacakkhussa uppādo, maggo dibbassa cakkhuno’’ti (itivu. 61). Cakkhumā puriso viya ayameva dibbacakkhuṃ patvā ṭhito bhikkhu daṭṭhabbassa dassanato. Gehaṃ pavisantā viya etaṃ attabhāvagehaṃ okkamantā, upapajjantāti attho. Gehā nikkhamantā viya etasmā attabhāvagehato pakkantā, cavantāti attho. Evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Aparāparaṃ sañcaraṇakasattāti pana punappunaṃ saṃsāre paribbhamantā sattā. ‘‘Tattha tattha nibbattasattā’’ti pana iminā tasmiṃ bhave jātasaṃvaddhe satte vadati. Nanu cāyaṃ dibbacakkhuñāṇakathā, ettha kasmā ‘‘tīsu bhavesū’’ti catuvokārabhavassāpi saṅgaho katoti āha ‘‘idañcā’’tiādi. Tattha idanti ‘‘tīsu bhavesu nibbattasattāna’’nti idaṃ vacanaṃ. Desanāsukhatthamevāti kevalaṃ desanāsukhatthaṃ, na catuvokārabhave nibbattasattānaṃ dibbacakkhuno āvibhāvasabbhāvato. Na hi ‘‘ṭhapetvā arūpabhava’’nti vā ‘‘dvīsu bhavesū’’ti vā vuccamāne desanā sukhāvabodhā ca hotīti.

247. “Đi tới đi lui” có nghĩa là đi từ nơi này đến nơi khác tùy theo công việc này hay việc khác. Thân do nghiệp tạo của vị tỳ khưu nên được xem như lâu đài đã được nói đến, vì sự thành tựu của việc thấy cái đáng thấy đối với người đã an trú ở đó. Quả vậy, sự chứng đắc thiên nhãn là của người có mắt. Như đã nói: “Sự sanh khởi của nhục nhãn là con đường của thiên nhãn.” (Itivu. 61). Vị tỳ khưu này, sau khi đã đạt được thiên nhãn và an trú, giống như người có mắt, là để thấy cái đáng thấy. Giống như đi vào nhà, họ đi vào ngôi nhà của thân này, nghĩa là tái sanh. Giống như đi ra khỏi nhà, họ ra đi từ ngôi nhà của thân này, nghĩa là chết. Hoặc ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Còn “chúng sanh đi tới đi lui” là những chúng sanh lang thang trong vòng luân hồi lặp đi lặp lại. Còn với câu “những chúng sanh đã sanh ra ở nơi này nơi kia,” ngài nói về những chúng sanh đã sanh ra và lớn lên trong cõi đó. Chẳng phải đây là luận về Thiên Nhãn Minh sao, tại sao ở đây lại bao gồm cả cõi Tứ Uẩn khi nói “trong ba cõi”? Ngài nói “Và điều này” v.v… Ở đó, “điều này” là lời nói “của những chúng sanh đã sanh ra trong ba cõi.” “Chỉ vì sự thuận tiện trong thuyết giảng” có nghĩa là chỉ đơn thuần vì sự thuận tiện trong thuyết giảng, chứ không phải vì có sự hiện hữu của việc thiên nhãn có thể biểu hiện đối với các chúng sanh đã sanh ra trong cõi Tứ Uẩn. Vì khi nói “ngoại trừ cõi Vô Sắc” hoặc “trong hai cõi” thì bài giảng không dễ hiểu.

Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā

Giải thích về luận đề Lậu Tận Minh

248. Vipassanāpādakanti [Pg.269] vipassanāya padaṭṭhānabhūtaṃ. Vipassanā ca tividhā vipassakapuggalabhedena. Mahābodhisattānañhi paccekabodhisattānañca vipassanā cintāmayañāṇasaṃvaddhitā sayambhuñāṇabhūtā, itaresaṃ sutamayañāṇasaṃvaddhitā paropadesasambhūtā nāma. Sā ‘‘ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāyā’’tiādinā anekadhā, arūpamukhavasena catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānañca aññataramukhavasena anekadhā ca visuddhimagge nānānayato vibhāvitā. Mahābodhisattānaṃ pana catuvīsatikoṭisatasahassamukhena pabhedagamanato nānānayaṃ sabbaññutañāṇasannissayassa ariyamaggañāṇassa adhiṭṭhānabhūtaṃ pubbabhāgañāṇagabbhaṃ gaṇhāpentaṃ pariṇataṃ gacchantaṃ paramagambhīraṃ saṇhasukhumataraṃ anaññasādhāraṇaṃ vipassanāñāṇaṃ hoti, yaṃ aṭṭhakathāsu ‘‘mahāvajirañāṇa’’nti vuccati. Yassa ca pavattivibhāgena catuvīsatikoṭisatasahassappabhedassa pādakabhāvena samāpajjiyamānā catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā devasikaṃ satthu vaḷañjanakasamāpattiyo vuccanti, svāyaṃ buddhānaṃ vipassanācāro paramatthamañjusāyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. ṭī. 1.216) uddesato dassito. Atthikehi tato gahetabbo, idha pana sāvakānaṃ vipassanā adhippetā.

248. “Nền tảng của tuệ quán” có nghĩa là nền tảng căn bản của tuệ quán. Và tuệ quán có ba loại, tùy theo sự khác biệt của các hạng người hành tuệ quán. Quả vậy, tuệ quán của các vị Đại Bồ-tát và các vị Độc Giác Phật được phát triển bởi trí do tư duy, trở thành trí tự giác ngộ; tuệ quán của những vị khác được phát triển bởi trí do văn, sanh khởi từ sự chỉ dạy của người khác. Tuệ quán ấy đã được giải thích theo nhiều phương pháp trong Thanh Tịnh Đạo, theo nhiều cách, như: “sau khi xuất khỏi một trong các thiền sắc và vô sắc còn lại, ngoại trừ Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ” v.v…, và theo nhiều cách qua một trong các phương pháp nắm bắt các giới đã được nói trong phần phân tích tứ đại theo cách của vô sắc. Nhưng đối với các vị Đại Bồ-tát, tuệ quán trí là trí tuệ tối thượng, vi tế, tinh diệu, không chung với ai khác, đi đến sự chín muồi, nắm giữ thai tạng của trí tuệ giai đoạn đầu, là nền tảng cho Thánh đạo trí, là nơi nương tựa của Toàn Giác Trí, có nhiều phương pháp do sự phân chia thành hai mươi bốn trăm ngàn ức phương pháp; trí tuệ này được gọi là “đại kim cang trí” trong các sách Chú giải. Và các thiền định mà bậc Đạo Sư thường xuyên nhập, có số lượng hai mươi bốn trăm ngàn ức, được gọi là nền tảng cho sự phân chia diễn tiến của trí tuệ ấy thành hai mươi bốn trăm ngàn ức loại. Cách hành tuệ quán này của các vị Phật đã được chỉ ra một cách tóm tắt trong Paramatthamañjusā, tức là Phụ chú giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi. ṭī. 1.216). Những người có nhu cầu nên tìm hiểu từ đó, nhưng ở đây, tuệ quán của các vị Thinh văn được đề cập đến.

Āsavānaṃ khayañāṇāyāti āsavānaṃ khepanato samucchindanato āsavakkhayo, ariyamaggo, tattha ñāṇaṃ āsavānaṃ khayañāṇaṃ, tadatthaṃ tenāha ‘‘āsavānaṃ khayañāṇanibbattanatthāyā’’ti. Āsavā ettha khīyantīti āsavānaṃ khayo nibbānaṃ. Khepeti pāpadhammeti khayo, maggo. So pana pāpakkhayo āsavakkhayena vinā natthīti ‘‘khaye ñāṇa’’nti ettha khayaggahaṇena āsavakkhayo vuttoti āha ‘‘khaye ñāṇa’’ntiādi. Samitapāpo samaṇoti katvā āsavānaṃ khīṇattā samaṇo nāma hotīti āha ‘‘āsavānaṃ khayā samaṇo hotīti ettha phala’’nti. Āsavavaḍḍhiyā saṅkhāre vaḍḍhento visaṅkhārato suvidūravidūroti ‘‘ārā so āsavakkhayā’’ti ettha āsavakkhayapadaṃ visaṅkhārādhivacananti āha ‘‘āsavakkhayāti ettha nibbānaṃ vutta’’nti. Bhaṅgoti [Pg.270] āsavānaṃ khaṇanirodho ‘‘āsavānaṃ khayo’’ti vuttoti yojanā.

Vì trí tuệ về sự đoạn tận các lậu hoặc (āsavānaṃ khayañāṇāya): Sự đoạn tận các lậu hoặc là Thánh đạo, do vì sự làm cho cạn kiệt, do vì sự cắt đứt các lậu hoặc. Trí tuệ ở nơi ấy là trí tuệ về sự đoạn tận các lậu hoặc. Vì mục đích ấy, ngài đã nói: ‘Vì mục đích làm phát sanh trí tuệ về sự đoạn tận các lậu hoặc.’ Các lậu hoặc được đoạn tận ở đây, vì thế sự đoạn tận các lậu hoặc là Níp-bàn. Làm cho cạn kiệt các pháp ác, vì thế là sự đoạn tận, là đạo. Và sự đoạn tận các pháp ác ấy không có ngoài sự đoạn tận các lậu hoặc, vì thế trong câu ‘trí tuệ về sự đoạn tận,’ việc đề cập đến sự đoạn tận ở đây là sự đoạn tận các lậu hoặc đã được nói đến, ngài đã nói ‘trí tuệ về sự đoạn tận’ v.v... Do vì đã làm cho các pháp ác được lắng dịu nên là sa-môn, do vì các lậu hoặc đã được đoạn tận nên được gọi là sa-môn, ngài đã nói: ‘Do sự đoạn tận các lậu hoặc nên là sa-môn, ở đây là quả.’ Do sự tăng trưởng của các lậu hoặc, người làm tăng trưởng các hành thì rất xa, rất xa đối với vô vi, vì thế trong câu ‘vị ấy xa lìa sự đoạn tận các lậu hoặc,’ từ ‘sự đoạn tận các lậu hoặc’ ở đây là đồng nghĩa với vô vi, ngài đã nói: ‘Sự đoạn tận các lậu hoặc, ở đây Níp-bàn đã được nói đến.’ Sự hoại diệt là sự diệt trong khoảnh khắc của các lậu hoặc, được gọi là ‘sự đoạn tận các lậu hoặc,’ nên được liên kết.

‘‘Idaṃ dukkha’’nti dukkhassa ariyasaccassa tadā bhikkhuno paccakkhato gahitabhāvadassanaṃ. ‘‘Ettakaṃ dukkha’’nti tassa paricchijjaggahitabhāvadassanaṃ. ‘‘Na ito bhiyyo’’ti tassa anavasesetvā gahitabhāvadassanaṃ. Tenāha ‘‘sabbampi dukkhasacca’’ntiādi. Sarasalakkhaṇapaṭivedhenāti sabhāvasaṅkhātassa lakkhaṇassa asammohato paṭivijjhanena, asammohapaṭivedhoti ca. Yathā tasmiṃ ñāṇe pavatte pacchā dukkhasaccassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti, tathā pavatti, tenāha ‘‘yathābhūtaṃ pajānātī’’ti. Dukkhaṃ samudeti etasmāti dukkhasamudayo, taṇhāti āha ‘‘tassa cā’’tiādi. Yaṃ ṭhānaṃ patvāti yaṃ nibbānaṃ maggassa ārammaṇapaccayaṭṭhena kāraṇabhūtaṃ āgamma, ‘‘patvā’’ti ca tadubhayavato puggalassa patti tadubhayassa patti viyāti katvā vuttaṃ. Patvāti vā pāpuṇanahetu. Appavattīti appavattinimittaṃ, te vā nappavattanti etthāti appavatti, nibbānaṃ. Tassāti dukkhanirodhassa. Sampāpakanti sacchikaraṇavasena sammadeva pāpakaṃ.

‘Đây là khổ’ là sự thấy rõ trạng thái đã được nắm bắt một cách trực tiếp về khổ Thánh đế của vị tỳ khưu vào lúc ấy. ‘Khổ chỉ có chừng ấy’ là sự thấy rõ trạng thái đã được nắm bắt sau khi đã phân định về điều ấy. ‘Không có nhiều hơn thế nữa’ là sự thấy rõ trạng thái đã được nắm bắt không còn sót lại về điều ấy. Do đó, ngài đã nói: ‘Toàn bộ khổ đế’ v.v... Bằng sự thông suốt tướng trạng và đặc tính (sarasalakkhaṇapaṭivedhena) là bằng sự thâm nhập không lầm lẫn về đặc tính được gọi là tự tánh, và là sự thông suốt không lầm lẫn. Sự vận hành diễn ra theo cách mà sau khi trí tuệ ấy khởi lên, không có sự lầm lẫn trong việc phân định về tự thể v.v... của khổ đế. Do đó, ngài đã nói: ‘Tuệ tri như thật.’ Khổ tập khởi từ đây, vì thế là khổ tập khởi, là ái, ngài đã nói: ‘Và của điều ấy’ v.v... Đã đạt đến nơi nào (yaṃ ṭhānaṃ patvā) là đã nương vào Níp-bàn nào vốn là nguyên nhân theo nghĩa là duyên đối tượng của đạo. Và ‘đã đạt đến’ được nói ra do vì sự chứng đạt của người có cả hai điều ấy giống như sự chứng đạt của cả hai điều ấy. Hoặc ‘đã đạt đến’ là nhân của sự chứng đắc. Sự không vận hành (appavatti) là dấu hiệu của sự không vận hành, hoặc chúng không vận hành ở đây, vì thế là sự không vận hành, là Níp-bàn. Của điều ấy (tassa) là của khổ diệt. Làm cho thành tựu (sampāpakaṃ) là làm cho đạt đến một cách chân chánh theo cách thức chứng ngộ.

Kilesavasenāti āsavasaṅkhātakilesavasena. Yasmā āsavānaṃ dukkhasaccapariyāyo tappariyāpannattā, sesasaccānañca taṃsamudayādipariyāyo atthi, tasmā vuttaṃ ‘‘pariyāyato’’ti. Dassento saccānīti yojanā. Āsavānaṃyeva cettha gahaṇaṃ ‘‘āsavānaṃ khayañāṇāyā’’ti āraddhattā. Tathā hi ‘‘kāmāsavāpi cittaṃ vimuccatī’’tiādinā (dī. ni. 1.248; ma. ni. 1.433; ma. ni. 3.19) āsavavimuttisīseneva sabbakilesavimutti vuttā. ‘‘Idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajanātī’’tiādinā missakamaggo idha kathitoti ‘‘saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathesī’’ti vuttaṃ. ‘‘Jānato passato’’ti iminā pariññāsacchikiriyābhāvanābhisamayā vuttā. ‘‘Vimuccatī’’ti iminā pahānābhisamayo vuttoti āha ‘‘iminā maggakkhaṇaṃ dassetī’’ti. ‘‘Jānato passato’’ti vā hetuniddesoyaṃ. Jānanahetu dassanahetu kāmāsavāpi cittaṃ vimuccatīti yojanā. Dhammānañhi samānakālikānampi paccayappaccayuppannatā sahajātakoṭiyā labbhatīti. Bhavāsavaggahaṇena cettha bhavarāgassa viya bhavadiṭṭhiyāpi samavarodhoti diṭṭhāsavassāpi [Pg.271] saṅgaho daṭṭhabbo. Khīṇā jātītiādīhi padehi. Tassāti paccavekkhaṇāñāṇassa. Bhūminti pavattiṭṭhānaṃ.

Theo năng lực của phiền não (kilesavasena) là theo năng lực của phiền não được gọi là lậu hoặc. Bởi vì các lậu hoặc có cách trình bày về khổ đế do chúng được bao gồm trong đó, và các đế còn lại có cách trình bày về sự tập khởi v.v... của chúng, do đó được nói là ‘một cách gián tiếp.’ Nên được liên kết là ‘chỉ ra các sự thật.’ Ở đây, việc đề cập chính là các lậu hoặc, do vì đã được bắt đầu với câu ‘vì trí tuệ về sự đoạn tận các lậu hoặc.’ Thật vậy, qua câu ‘tâm cũng giải thoát khỏi dục lậu’ v.v..., sự giải thoát khỏi tất cả phiền não đã được nói đến chính bằng tiêu đề giải thoát khỏi các lậu hoặc. Qua câu ‘tuệ tri như thật rằng đây là khổ’ v.v..., đạo hỗn hợp đã được nói ở đây, vì thế được nói là ‘ngài thuyết giảng về đạo đã đạt đến đỉnh cao cùng với minh sát.’ Bằng câu ‘của người biết, của người thấy’ này, các sự chứng ngộ về liễu tri, tác chứng, và tu tiến đã được nói đến. Bằng câu ‘được giải thoát’ này, sự chứng ngộ về đoạn tận đã được nói đến, ngài đã nói: ‘Bằng câu này, ngài chỉ ra khoảnh khắc của đạo.’ Hoặc ‘của người biết, của người thấy’ này là sự chỉ định về nhân. Nên được liên kết là: do nhân biết, do nhân thấy, tâm cũng giải thoát khỏi dục lậu. Bởi vì, đối với các pháp đồng thời sanh, tính chất nhân và quả được tìm thấy trong phạm vi đồng sanh. Ở đây, bằng việc đề cập đến hữu lậu, cũng có sự bao gồm cả hữu kiến giống như hữu ái, vì thế cần phải hiểu là cũng có sự bao gồm cả kiến lậu. Bằng các từ ‘sanh đã tận’ v.v... Của điều ấy (tassa) là của trí tuệ quán xét lại. Cảnh giới (bhūmiṃ) là nơi vận hành.

Yenādhippāyena ‘‘katamā panassā’’tiādinā codanā katā, taṃ vivaranto ‘‘na tāvassā’’tiādimāha. Tattha na tāvassa atītā jāti khīṇā maggabhāvanāyāti adhippāyo. Tattha kāraṇamāha ‘‘pubbeva khīṇattā’’ti. Na anāgatā assa jāti khīṇāti yojanā. Na anāgatāti ca anāgatabhāvasāmaññaṃ gahetvā lesena codeti, tenāha ‘‘anāgate vāyāmābhāvato’’ti. Anāgataviseso panettha adhippeto, tassa ca khepane vāyāmopi labbhateva, tenāha ‘‘yā pana maggassā’’tiādi. Ekacatupañcavokārabhavesūti bhavattayaggahaṇaṃ vuttanayena anavasesato jātiyā khīṇabhāvadassanatthaṃ. Tanti yathāvuttaṃ jātiṃ. Soti khīṇāsavo bhikkhu.

Giải thích về chủ ý mà sự chất vấn đã được thực hiện qua câu ‘nhưng sanh nào của vị ấy’ v.v..., ngài nói ‘trước hết, sanh của vị ấy không phải’ v.v... Trong đó, chủ ý là: trước hết, sanh trong quá khứ của vị ấy không bị đoạn tận bởi sự tu tiến đạo. Trong đó, ngài nói lý do là ‘do vì đã tận diệt từ trước.’ Nên được liên kết là: sanh trong tương lai của vị ấy không bị đoạn tận. Và ‘không phải tương lai’ là ngài chất vấn một cách khéo léo bằng cách lấy trạng thái tương lai nói chung, do đó ngài nói ‘do vì không có sự cố gắng trong tương lai.’ Ở đây, tương lai đặc biệt được chủ ý đến, và sự cố gắng trong việc làm cho cạn kiệt điều ấy chắc chắn có được, do đó ngài nói ‘nhưng sanh nào của đạo’ v.v... Trong các cõi một uẩn, bốn uẩn, năm uẩn: việc đề cập đến ba cõi là nhằm mục đích chỉ ra trạng thái đoạn tận không còn sót lại của sanh theo phương cách đã được nói. Điều ấy (taṃ) là sanh đã được nói như trên. Vị ấy (so) là vị tỳ khưu đã đoạn tận các lậu hoặc.

Brahmacariyavāso nāma ukkaṭṭhaniddesena maggabrahmacariyassa nibbattanaṃ evāti āha ‘‘parivuttha’’nti. Sammādiṭṭhiyā catūsu saccesu pariññādikiccasādhanavasena pavattamānāya sammāsaṅkappādīnampi dukkhasacce pariññābhisamayānuguṇā pavatti, itarasaccesu ca nesaṃ pahānābhisamayādipavatti pākaṭā eva, tena vuttaṃ ‘‘catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasenā’’ti. Dukkhanirodhamaggesu pariññāsacchikiriyābhāvanā yāvadeva samudayappahānatthāyāti āha ‘‘tena tena maggena pahātabbakilesā pahīnā’’ti. Itthattāyāti ime pakārā itthaṃ, tabbhāvo itthattaṃ, tadatthanti vuttaṃ hoti. Te pana pakārā ariyamaggabyāpārabhūtā pariññādayo idhādhippetāti āha ‘‘evaṃ soḷasakiccabhāvāyā’’ti. Te hi maggaṃ paccavekkhato maggānubhāvena pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti, pariññādīsu ca pahānameva padhānaṃ tadatthattā itaresanti āha ‘‘kilesakkhayabhāvāya vā’’ti. Pahīnakilesapaccavekkhaṇavasena vā evaṃ vuttaṃ. Dutiyavikappe itthattāyāti nissakke sampadānavacananti āha ‘‘itthabhāvato’’ti. Aparanti anāgataṃ. Ime pana carimakattabhāvasaṅkhātā pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti, etena tesaṃ appatiṭṭhataṃ dasseti. Apariññāmūlikā hi patiṭṭhā. Yathāha ‘‘kabaḷīkāre ce bhikkhave āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi [Pg.272] taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷha’’ntiādi. (Saṃ. ni. 2.64; kathā. 296; mahāni. 7) tenevāha ‘‘chinnamūlakā rukkhā viyā’’tiādi.

Việc sống đời phạm hạnh (brahmacariyavāso) theo cách chỉ dẫn cao tột chính là sự thành tựu của phạm hạnh thuộc về đạo, do đó đã nói là ‘đã sống xong (parivuttha).’ Khi chánh kiến đang diễn tiến theo cách thực hành các phận sự như liễu tri trong bốn sự thật, thì sự diễn tiến của chánh tư duy và các chi phần khác cũng tương ứng với việc liễu tri và chứng ngộ sự thật về khổ, và sự diễn tiến của chúng trong việc đoạn trừ và chứng ngộ các sự thật khác cũng đã rõ ràng. Do đó, đã được nói rằng: ‘theo cách liễu tri, đoạn trừ, chứng ngộ, và tu tập trong bốn sự thật bằng bốn đạo.’ Việc liễu tri, chứng ngộ, và tu tập trong các đạo diệt khổ chỉ nhằm mục đích đoạn trừ tập đế, do đó đã nói rằng: ‘các phiền não cần được đoạn trừ bởi đạo này hay đạo kia đã được đoạn trừ.’ Về từ ‘itthattāya,’ các phương cách này là ‘như thế này (itthaṃ),’ trạng thái của chúng là ‘tính chất như thế (itthattaṃ),’ có nghĩa là ‘vì mục đích ấy.’ Tuy nhiên, các phương cách ấy được hiểu ở đây là liễu tri và các phận sự khác, vốn là hoạt động của thánh đạo, do đó đã nói rằng: ‘như vậy là vì trạng thái của mười sáu phận sự.’ Thật vậy, đối với người quán xét đạo, chúng hiện khởi một cách rõ ràng nhờ oai lực của đạo. Và trong số các phận sự như liễu tri, việc đoạn trừ là chính yếu vì các phận sự khác là vì mục đích ấy, do đó đã nói rằng: ‘hoặc là vì trạng thái đoạn tận các phiền não.’ Hoặc điều này được nói theo cách quán xét các phiền não đã được đoạn trừ. Trong phương án thứ hai, từ ‘itthattāya’ là một chỉ định cách (sampadānavacana) trong ý nghĩa tuyệt đối, do đó đã nói là ‘do trạng thái như thế.’ ‘Aparaṃ’ có nghĩa là tương lai. Năm uẩn này, được gọi là trạng thái của người tác thành cuối cùng, tồn tại sau khi đã được liễu tri; qua đó, điều này cho thấy sự không có chỗ nương tựa của chúng. Thật vậy, sự nương tựa có gốc rễ từ vô minh (apariññā). Như đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, nếu có tham, có hỷ, có ái trong đoàn thực, thì thức được an trú và tăng trưởng ở đó,’ v.v... (Saṃ. ni. 2.64; kathā. 296; mahāni. 7). Chính vì thế, đã nói rằng: ‘giống như cây đã bị chặt đứt gốc rễ,’ v.v...

249. Pabbatamatthaketi pabbatasikhare. Tañhi yebhuyyena saṅkhittaṃ saṅkucitaṃ hotīti pāḷiyaṃ ‘‘pabbatasaṅkhepe’’ti vuttaṃ. Pabbatapariyāpanno vā padeso pabbatasaṅkhepo. Anāviloti akālusiyo, sā cassa anāvilatā kaddamābhāvena hotīti āha ‘‘nikkaddamo’’ti. Sippiyoti suttiyo. Sambukāti saṅkhalikā. Ṭhitāsupi nisinnāsupi gāvīsu. Vijjamānāsūti labbhamānāsu, itarā ṭhitāpi nisinnāpi ‘‘carantī’’ti vuccanti sahacaraṇanayena. Tiṭṭhantameva, na pana kadācipi carantaṃ. Dvayanti sippisambukaṃ, macchagumbanti idaṃ ubhayaṃ. Tiṭṭhantanti vuttaṃ carantaṃ pīti adhippāyo. ‘‘Itarañca dvaya’’nti ca yathāvuttameva sippisambukādidvayaṃ vadati. Tañhi caratīti. Kiṃ vā imāya sahacariyāya, yathālābhaggahaṇaṃ panettha daṭṭhabbaṃ. Sakkharakathalassa hi vasena tiṭṭhantanti. Sippisambukassa macchagumbassa ca vasena tiṭṭhantampi carantaṃ pīti yojanā kātabbā.

249. ‘Trên đỉnh núi (pabbatamatthake)’ có nghĩa là trên chóp núi. Vì nơi ấy phần lớn là thu hẹp, co lại, nên trong Pāli đã nói là ‘nơi eo hẹp của núi (pabbatasaṅkhepe).’ Hoặc một vùng thuộc về núi là nơi eo hẹp của núi. ‘Không vẩn đục (anāvilo)’ có nghĩa là không bị khuấy đục, và sự không vẩn đục ấy là do không có bùn, nên đã nói là ‘không có bùn (nikkaddamo).’ ‘Sippiyo’ là sò. ‘Sambukā’ là ốc. (Nói về) những con bò cái đang đứng hoặc đang ngồi. ‘Hiện hữu (vijjamānāsu)’ có nghĩa là có thể tìm thấy được; những con khác, dù đứng hay ngồi, được gọi là ‘đang đi ăn (carantī)’ theo phương pháp đi cùng nhau. (Nghĩa là) chỉ đứng yên, chứ không bao giờ di chuyển. ‘Hai thứ (dvayaṃ)’ là sò và ốc; ‘bầy cá (macchagumbaṃ)’ là cả hai thứ này. Khi nói ‘đứng yên (tiṭṭhantaṃ),’ ý muốn nói là cả (loài) di chuyển nữa. Và câu ‘hai thứ khác (itarañca dvayaṃ)’ nói về hai thứ đã được đề cập là sò, ốc, v.v... Vì chúng di chuyển. Hoặc, cần gì đến phương pháp đi cùng nhau này, ở đây nên hiểu là tùy theo những gì có được. Thật vậy, đối với sỏi và đá cuội, (chúng) được gọi là ‘đứng yên.’ Đối với sò, ốc và bầy cá, nên hiểu rằng (từ này bao gồm cả) loài đứng yên lẫn loài di chuyển.

Tesaṃ dasannaṃ ñāṇānaṃ. Tatthāti tasmiṃ ārammaṇavibhāge, tesu vā ñāṇesu. Bhūmibhedato, kālabhedato, santānabhedato cāti sattavidhārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Rūpāyatanamattamevā’’ti idaṃ tassa ñāṇassa abhinimmiyamāne manomaye kāye rūpāyatanamevārabbha pavattanato vuttaṃ, na tattha gandhāyataṃ ādīnaṃ abhāvato. Na hi rūpakalāpo gandhāyataṃ ādirahito atthi. Parinipphannameva nimmitarūpaṃ, tenāha ‘‘parittapaccuppannabahiddhārammaṇa’’nti. Āsavakkhayañāṇaṃ nibbānārammaṇameva samānaṃ parittattikavasena appamāṇārammaṇaṃ, ajjhattattikavasena bahiddhārammaṇaṃ, atītattikavasena navattabbārammaṇañca hotīti āha ‘‘appamāṇabahiddhānavattabbārammaṇa’’nti. Kūṭo viya kūṭāgārassa bhagavato desanāya arahattaṃ uttamaṅgabhūtanti āha ‘‘arahattanikūṭenā’’ti. Desanaṃ niṭṭhāpesīti titthakaramataharavibhāviniṃ nānāvidhakuhanalapanādimicchājīvaviddhaṃsiniṃ tividhasīlālaṅkataṃ paramasallekhapaṭipattidīpaniṃ jhānābhiññādiuttarimanussadhammavibhūsitaṃ cuddasavidhamahāsāmaññaphalapaṭimaṇḍitaṃ anaññasādhāraṇaṃ desanaṃ niṭṭhāpesi.

Của mười loại trí tuệ ấy. ‘Ở đó (tattha)’ có nghĩa là trong sự phân chia đối tượng ấy, hoặc trong các trí tuệ ấy. Trí tuệ minh sát có bảy loại đối tượng: theo sự khác biệt về cảnh giới, sự khác biệt về thời gian, và sự khác biệt về dòng tương tục. Câu ‘chỉ riêng sắc xứ (rūpāyatanamattamevā)’ được nói ra vì trí tuệ ấy, khi thân do ý tạo được hóa hiện, chỉ khởi lên lấy sắc xứ làm đối tượng, chứ không phải vì ở đó không có hương xứ, v.v... Thật vậy, không có một tổng hợp sắc nào lại không có hương xứ, v.v... Sắc được hóa hiện là đã hoàn thành, do đó đã nói là ‘có đối tượng thuộc Dục giới, hiện tại, và bên ngoài.’ Trí tuệ đoạn tận các lậu hoặc, dù chỉ có Niết-bàn làm đối tượng, nhưng theo bộ ba Dục giới (parittattika) thì có đối tượng vô lượng; theo bộ ba nội phần (ajjhattattika) thì có đối tượng bên ngoài; và theo bộ ba quá khứ (atītattika) thì có đối tượng không thể diễn tả, do đó đã nói là ‘có đối tượng vô lượng, bên ngoài, và không thể diễn tả.’ Giống như nóc của một ngôi nhà có nóc nhọn, quả A-la-hán là phần cao nhất trong lời dạy của Đức Thế Tôn, do đó đã nói là ‘với đỉnh cao là quả A-la-hán.’ ‘Ngài đã kết thúc bài pháp’ có nghĩa là Ngài đã kết thúc bài pháp độc nhất vô nhị, bài pháp làm sáng tỏ sự bác bỏ các quan điểm của các đạo sư ngoại đạo, phá tan các tà mạng như các loại lừa dối và nói năng xảo trá, được trang hoàng bởi ba loại giới, làm sáng tỏ pháp hành khổ hạnh tối thượng, được tô điểm bởi các pháp thượng nhân như thiền và thắng trí, được trang hoàng bởi mười bốn loại quả Sa-môn vĩ đại.

Ajātasattuupāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Bài Kinh Tuyên Bố Trở Thành Cư Sĩ Của Vua Ajātasattu (A-xà-thế)

250. Ādimajjhapariyosānanti [Pg.273] ādiñca majjhañca pariyosānañca. Sakkaccaṃ sagāravaṃ. Āraddhaṃ dhammasaṅgāhakehi.

250. ‘Lúc đầu, lúc giữa, và lúc cuối (ādimajjhapariyosānaṃ)’ có nghĩa là phần đầu, phần giữa, và phần cuối. ‘Một cách kính cẩn (sakkaccaṃ)’ có nghĩa là với lòng tôn trọng. ‘Đã được bắt đầu (āraddhaṃ)’ bởi các vị kết tập giáo pháp.

Abhikkantā vigatāti atthoti āha ‘‘khaye dissatī’’ti. Tathā hi ‘‘nikkhanto paṭhamo yāmo’’ti upari vuttaṃ. Abhikkantataroti ativiya kantataro manoramo, tādiso ca sundaro bhaddako nāma hotīti āha ‘‘sundare dissatī’’ti. Koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko katamo. Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā. Yasasāti iminā edisena parivārena, parijanena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena abhirūpena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya. Sabbā obhāsayaṃ disāti dasapi disā pabhāsento cando viya, sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti gāthāya attho. Abhirūpeti uḷārarūpe sampannarūpe.

‘Đã trôi qua (abhikkantā)’ có nghĩa là đã đi qua, do đó đã nói là ‘được thấy trong ý nghĩa đã qua đi.’ Thật vậy, ở trên đã nói là ‘canh đầu đã trôi qua.’ ‘Vô cùng xinh đẹp (abhikkantataro)’ có nghĩa là rất đáng ưa thích, làm vui lòng; và một người như vậy được gọi là đẹp đẽ, tốt lành, do đó đã nói là ‘được thấy trong ý nghĩa xinh đẹp.’ ‘Vị nào (ko)’ có nghĩa là vị nào trong số các chư thiên, long vương, dạ xoa, càn-thát-bà, v.v... ‘Của tôi (me)’ có nghĩa là của tôi. ‘Đôi chân (pādāni)’ có nghĩa là các bàn chân. ‘Bằng thần lực (iddhiyā)’ có nghĩa là bằng thần lực của chư thiên như thế này. ‘Bằng danh tiếng (yasasā)’ có nghĩa là bằng đoàn tùy tùng, và bằng người hầu cận như thế này. ‘Tỏa sáng (jalaṃ)’ có nghĩa là đang chiếu rọi. ‘Với dung sắc (vaṇṇena) vô cùng xinh đẹp (abhikkantena)’ có nghĩa là với dung sắc đáng ưa thích, xinh đẹp. ‘Dung sắc’ có nghĩa là màu da, ánh sáng của thân thể. ‘Chiếu sáng khắp các phương trời (sabbā obhāsayaṃ disā)’ có nghĩa là làm cho cả mười phương chiếu sáng, tạo thành một vùng sáng, một vùng ánh sáng như mặt trăng, như mặt trời; đó là ý nghĩa của câu kệ. ‘Xinh đẹp (abhirūpe)’ có nghĩa là có hình dáng cao quý, có hình dáng toàn hảo.

‘‘Coro coro, sappo sappo’’tiādīsu bhaye āmeḍitaṃ, ‘‘vijjha vijjha, pahara paharā’’tiādīsu kodhe, ‘‘sādhu sādhūtiādīsu (ma. ni. 1.327; saṃ. ni. 2.127; 3.35; 5.1005) pasaṃsāyaṃ, ‘‘gaccha gaccha, lunāhi lunāhī’’tiādīsu turite, ‘‘āgaccha āgacchā’’tiādīsu kotūhale, ‘‘buddho buddhoti cintento’’tiādīsu (bu. vaṃ. 44) acchare, ‘‘abhikkamathāyasmanto abhikkamathāyasmanto’’tiādīsu (dī. ni. 3.20; a. ni. 9.11) hāse, ‘‘kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtakā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.63) soke, ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’ntiādīsu (udā. 20; dī. ni. 3.305; cūḷava. 332) pasāde. Ca-saddo avuttasamuccayattho, tena garahāasammānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha ‘‘pāpo pāpo’’tiādīsu garahāyaṃ, ‘‘abhirūpaka abhirūpakā’’tiādīsu asammāne daṭṭhabbaṃ.

Sự lặp lại (āmeḍita) trong trường hợp sợ hãi là ở các câu như: “Trộm! Trộm!”, “Rắn! Rắn!”; trong trường hợp tức giận là ở các câu như: “Bắn! Bắn!”, “Đánh! Đánh!”; trong trường hợp tán thán là ở các câu như: “Lành thay! Lành thay!”; trong trường hợp hối hả là ở các câu như: “Đi! Đi!”, “Cắt! Cắt!”; trong trường hợp hiếu kỳ là ở các câu như: “Hãy đến! Hãy đến!”; trong trường hợp kinh ngạc là ở các câu như: “Đức Phật! Đức Phật! trong khi đang suy niệm”; trong trường hợp vui mừng là ở các câu như: “Chư Tôn giả hãy tiến bước! Chư Tôn giả hãy tiến bước!”; trong trường hợp sầu muộn là ở các câu như: “Đứa con độc nhất ở đâu? Đứa con độc nhất ở đâu?”; trong trường hợp hoan hỷ là ở các câu như: “Ôi, an lạc thay! Ôi, an lạc thay!”. Từ “ca” có nghĩa là bao gồm những điều chưa được nói đến. Do đó, cần hiểu rằng nó bao gồm cả sự khiển trách, sự không tôn trọng, v.v. Trong đó, cần hiểu sự khiển trách ở các câu như: “Kẻ ác! Kẻ ác!”; và cần hiểu sự không tôn trọng ở các câu như: “Này anh chàng đẹp trai! Này anh chàng đẹp trai!”.

Nayidaṃ āmeḍitavasena dvikkhattuṃ vuttaṃ, atha kho atthadvayavasenāti dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha ‘‘abhikkanta’’nti vacanaṃ apekkhitvā napuṃsakaliṅgavasena vuttaṃ. Taṃ pana bhagavato vacanaṃ dhammassa desanāti katvā [Pg.274] tathā vuttaṃ. Atthamattadassanaṃ vā etaṃ, tasmā atthavasenettha liṅgavibhattipariṇāmo veditabbo. Dutiyapadepi eseva nayo. Dosanāsanatoti rāgādikilesavidhamanato. Guṇādhigamanatoti sīlādiguṇānaṃ sampādanato. Ye guṇe desanā adhigameti, tesu padhānabhūtā dassetabbāti te padhānabhūte tāva dassetuṃ ‘‘saddhājananato paññājananato’’ti vuttaṃ. Saddhāpamukhā hi lokiyā guṇā paññāpamukhā lokuttarā. Sīlādiatthasampattiyā sātthato. Sabhāvaniruttisampattiyā sabyañjanato. Suviññeyyasaddapayogatāya uttānapadato. Saṇhasukhumabhāvena dubbiññeyyatthatāya gambhīratthato. Siniddhamudumadhurasaddapayogatāya kaṇṇasukhato. Vipulavisuddhapemanīyatthatāya hadayaṅgamato. Mānātimānavidhamanena anattukkaṃsanato. Thambhasārambhanimmaddanena aparavambhanato. Hitādhippāyappavattiyā, paresaṃ rāgapariḷāhādivūpagamanena ca karuṇāsītalato. Kilesandhakāravidhamanena paññāvadātato. Karavīkarutamañjutāya āpātharamaṇīyato. Pubbāparāviruddhasuvisuddhatāya vimaddakkhamato. Āpātharamaṇīyatāya eva suyyamānasukhato. Vimaddakkhamatāya, hitajjhāsayappavattitāya ca vīmaṃsiyamānahitato. Evamādīhīti ādi-saddena saṃsāracakkanivattanato saddhammacakkappavattanato, micchāvādaviddhaṃsanato sammāvādapatiṭṭhāpanato, akusalamūlasamuddharaṇato kusalamūlasaṃropanato, apāyadvārapidhānato saggamaggadvāravivaraṇato, pariyuṭṭhānavūpasamanato anusayasamugghāṭanatoti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

Để chỉ ra rằng: “Điều này không được nói hai lần theo cách lặp lại (āmeḍita), mà là theo ý nghĩa của hai phương diện,” vị ấy đã nói bắt đầu bằng “hoặc là”. Liên quan đến lời nói “thật vi diệu” (abhikkantaṃ), nó được nói ở trung tính vì nó đề cập đến lời nói (vacanaṃ). Tuy nhiên, lời nói đó của Đức Thế Tôn là sự thuyết giảng Chánh pháp, do đó nó được nói như vậy. Hoặc đây chỉ là sự trình bày về ý nghĩa, do đó cần hiểu rằng ở đây có sự biến đổi về tính và cách tùy theo ý nghĩa. Đối với từ thứ hai cũng theo cách tương tự. Do sự tiêu diệt các lỗi lầm, tức là do sự loại trừ các phiền não như tham ái. Do sự thành tựu các đức hạnh, tức là do sự hoàn thiện các đức hạnh như giới. Những đức hạnh mà bài thuyết giảng giúp thành tựu, trong số đó những đức hạnh chính yếu cần được chỉ ra, để chỉ ra những đức hạnh chính yếu ấy, trước hết đã nói “do làm phát sinh đức tin, do làm phát sinh trí tuệ”. Thật vậy, các đức hạnh thế gian có đức tin dẫn đầu, các đức hạnh siêu thế có trí tuệ dẫn đầu. Có ý nghĩa (sāttha) do sự thành tựu các lợi ích như giới. Có văn cú (sabyañjana) do sự thành tựu về cách diễn đạt tự nhiên. Có từ ngữ rõ ràng (uttānapada) do việc sử dụng các từ dễ hiểu. Có ý nghĩa sâu sắc (gambhīrattha) do ý nghĩa vi tế, tinh diệu, khó hiểu. Dễ nghe (kaṇṇasukha) do việc sử dụng các từ ngữ êm dịu, mềm mại, ngọt ngào. Đi vào lòng người (hadayaṅgama) do ý nghĩa rộng lớn, trong sáng, đáng yêu. Không tán dương mình (anattukkaṃsana) do sự loại trừ kiêu mạn và quá mạn. Không chê bai người (aparavambhana) do sự đè bẹp sự cứng đầu và tranh cãi. Mát mẻ bởi lòng bi (karuṇāsītala) do được thúc đẩy bởi ý định lợi ích, và do làm dịu đi cơn sốt tham ái của người khác. Trong sáng bởi trí tuệ (paññāvadāta) do sự xua tan bóng tối của phiền não. Thú vị ngay khi nghe (āpātharamaṇīya) do sự ngọt ngào như tiếng chim karavīka. Chịu đựng được sự khảo sát (vimaddakkhama) do sự trong sạch, không mâu thuẫn trước sau. An lạc khi được nghe (suyyamānasukha) chính vì sự thú vị ngay khi nghe. Lợi ích khi được thẩm xét (vīmaṃsiyamānahita) do chịu đựng được sự khảo sát và do được thúc đẩy bởi ý định lợi ích. Bởi các điều như vậy, với từ “v.v.” (ādi), cần hiểu là bao gồm những điều như: do làm đảo ngược bánh xe luân hồi, do làm chuyển vận bánh xe Chánh pháp; do phá hủy tà kiến, do thiết lập chánh kiến; do nhổ bật gốc rễ bất thiện, do vun trồng gốc rễ thiện; do đóng lại các cửa vào cõi dữ, do mở ra các cửa đến cõi trời và đạo lộ; do làm lắng dịu các ám ảnh, do nhổ bật các tùy miên.

Adhomukhaṭṭhapitanti kenaci adhomukhaṃ ṭhapitaṃ. Heṭṭhāmukhajātanti sabhāveneva heṭṭhāmukhaṃ jātaṃ. Ugghāṭeyyāti vivaṭaṃ kareyya. Hatthe gahetvā ‘‘puratthābhimukho, uttarābhimukho vā gacchā’’tiādīni avatvā hatthe gahetvā nissandehaṃ katvā. ‘‘Esa maggo, evaṃ gacchā’’ti dasseyya. Kāḷapakkhacātuddasīti kāḷapakkhe cātuddasī. Nikkujjitaṃ ādheyyassa anādhārabhūtaṃ bhājanaṃ ādhārabhāvāpādanavasena ukkujjeyya. Aññāṇassa abhimukhattā heṭṭhāmukhajātatāya saddhammavimukhaṃ adhomukhaṭṭhapitatāya asaddhamme patitanti evaṃ padadvayaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ, na yathāsaṅkhyaṃ. Kāmaṃ kāmacchandādayo paṭicchādakā nīvaraṇabhāvato, micchādiṭṭhi pana savisesaṃ paṭicchādikā satte micchābhinivesanavasenāti āha [Pg.275] ‘‘micchādiṭṭhigahanapaṭicchanna’’nti. Tenāha bhagavā ‘‘micchādiṭṭhiparamāhaṃ bhikkhave vajjaṃ vadāmī’’ti. Sabbo apāyagāmimaggo kummaggo kucchito maggoti katvā. Sammādiṭṭhiādīnaṃ ujupaṭipakkhatāya micchādiṭṭhiādayo aṭṭha micchattadhammā micchāmaggā. Teneva hi tadubhayapaṭipakkhataṃ sandhāya ‘‘saggamokkhamaggaṃ āvikarontenā’’ti vuttaṃ. Sappiādisannissayo padīpo na tathā ujjalo, yathā telasannissayoti telapajjota-ggahaṇaṃ. Etehi pariyāyehīti etehi nikkujjitukkujjanapaṭicchannavivaraṇādiupamopamitabbappakārehi, etehi vā yathāvuttehi nānāvidhakuhanalapanādimicchājīvavividhamanādivibhāvanapariyāyehi. Tenāha ‘‘anekapariyāyena dhammo pakāsito’’ti.

“Bị úp xuống” (adhomukhaṭṭhapitaṃ) có nghĩa là bị ai đó đặt úp xuống. “Sanh ra úp xuống” (heṭṭhāmukhajātaṃ) có nghĩa là tự bản chất sanh ra đã úp xuống. “Nên mở ra” (ugghāṭeyya) có nghĩa là nên làm cho nó được phơi bày. Không nói những câu như: “Hãy đi về hướng đông, hoặc về hướng bắc,” mà nắm lấy tay, làm cho không còn nghi ngờ. Vị ấy nên chỉ ra: “Đây là con đường, hãy đi như thế này.” “Ngày thứ mười bốn của hắc nguyệt” (kāḷapakkhacātuddasī) là ngày thứ mười bốn trong tháng tối. Vị ấy nên lật ngửa (ukkujjeyya) vật chứa bị úp (nikkujjitaṃ), vốn không thể chứa đựng vật được chứa, bằng cách làm cho nó trở thành vật chứa. Do đối mặt với vô minh, nên quay lưng lại với Chánh pháp giống như “sanh ra úp xuống”; do rơi vào tà pháp, nên giống như “bị úp xuống”. Hai cặp từ này cần được kết hợp một cách thích hợp, không theo thứ tự. Mặc dù dục tham v.v. là những thứ che đậy do bản chất là triền cái, nhưng tà kiến lại là thứ che đậy một cách đặc biệt vì nó khiến chúng sanh chấp thủ sai lầm, do đó đã nói “bị che đậy bởi rừng rậm tà kiến”. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: “Này các Tỳ khưu, Ta tuyên bố rằng tà kiến là lỗi lầm tột bậc.” Tất cả con đường dẫn đến cõi dữ đều là tà đạo, là con đường đáng khinh. Do là đối nghịch trực tiếp với chánh kiến v.v., nên tám pháp tà vạy như tà kiến v.v. là tà đạo. Chính vì liên quan đến sự đối nghịch của cả hai điều đó mà đã nói “làm hiển lộ con đường đến cõi trời và giải thoát”. Ngọn đèn dùng bơ sữa v.v. không sáng bằng ngọn đèn dùng dầu, do đó đã dùng từ “ngọn đèn dầu”. “Bằng những phương pháp này” (etehi pariyāyehi) có nghĩa là bằng những cách ví dụ và đối tượng ví dụ này như lật úp và lật ngửa, che đậy và phơi bày, v.v.; hoặc bằng những phương pháp đã được nói đến như làm sáng tỏ và loại trừ các loại tà mạng khác nhau như lừa dối, ton hót, v.v. Vì thế đã nói: “Chánh pháp đã được thuyết giảng bằng nhiều phương pháp”.

Pasannakāranti pasannehi kātabbaṃ sakkāraṃ. Saraṇanti paṭisaraṇaṃ, tenāha ‘‘parāyaṇa’’nti. Parāyaṇabhāvo ca anatthanisedhanena, atthasampaṭipādanena ca hotīti āha ‘‘aghassa tātā, hitassa ca vidhātā’’ti. Aghassāti dukkhatoti vadanti, pāpatoti pana attho yutto, nissakke cetaṃ sāmivacanaṃ. Ettha ca nāyaṃ gamu-saddo nī-saddādayo viya dvikammako, tasmā yathā ‘‘ajaṃ gāmaṃ netī’’ti vuccati, evaṃ ‘‘bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti vattuṃ na sakkā, ‘‘saraṇanti gacchāmī’’ti pana vattabbaṃ. Iti-saddo cettha luttaniddiṭṭho. Tassa cāyamattho. Gamanañca tadadhippāyena bhajanaṃ jānanaṃ vāti dassento ‘‘iminā adhippāyenā’’tiādimāha. Tattha ‘‘bhajāmī’’tiādīsu purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ atthavacanaṃ, bhajanaṃ vā saraṇādhippāyena upasaṅkamanaṃ, sevanaṃ santikāvacaratā, payirupāsanaṃ vattapaṭivattakaraṇena upaṭṭhānanti evaṃ sabbathāpi anaññasaraṇataṃyeva dīpeti. ‘‘Gacchāmī’’ti padassa bujjhāmīti ayamattho kathaṃ labbhatīti āha ‘‘yesañhī’’tiādi.

“Pasannakāraṃ” có nghĩa là sự cung kính cần được thực hiện bởi những người có tâm tịnh tín. “Saraṇaṃ” có nghĩa là nơi nương tựa (paṭisaraṇaṃ), do đó nói là “nơi quy y tối hậu” (parāyaṇaṃ). Trạng thái là nơi quy y tối hậu có được là do ngăn ngừa điều bất lợi và thành tựu điều lợi ích, do đó nói là “người che chở khỏi điều ác, và người tạo ra điều lợi ích”. Về từ “aghassa”, có người nói là “khỏi sự đau khổ”, nhưng nghĩa “khỏi điều ác” thì thích hợp hơn, và đây là sở thuộc cách được dùng với ý nghĩa của xuất xứ cách. Ở đây, động từ căn “gam” không phải là động từ lưỡng cách (dvikammako) giống như động từ căn “nī” và các động từ khác. Do đó, cũng như người ta nói “ajaṃ gāmaṃ neti” (dắt con dê về làng), không thể nói là “bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi”, mà phải nói là “saraṇanti gacchāmi”. Ở đây, từ “iti” đã được lược bỏ. Và đây là ý nghĩa của nó. Để chỉ ra rằng “đi” (gamanaṃ) với ý nghĩa ấy là sự phụng sự (bhajanaṃ) hoặc sự hiểu biết (jānanaṃ), ngài nói “với ý nghĩa này...” v.v... Ở đó, trong các từ “bhajāmi” v.v..., từ đi sau là lời giải thích ý nghĩa cho từ đi trước. Hoặc, sự phụng sự (bhajanaṃ) là sự đi đến gần với ý định quy y; sự thân cận (sevanaṃ) là sự có mặt ở gần; sự hầu hạ (payirupāsanaṃ) là sự phục vụ bằng cách thực hành các phận sự và đối phận sự. Như vậy, về mọi phương diện, điều ấy chỉ cho thấy trạng thái không có nơi nương tựa nào khác. Về câu hỏi làm thế nào từ “gacchāmi” có được ý nghĩa là “tôi hiểu” (bujjhāmi), ngài nói “yesañhī...” v.v...

‘‘Adhigatamagge sacchikatanirodhe’’ti padadvayenāpi phalaṭṭhā eva dassitā, na maggaṭṭhāti te dassento ‘‘yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne cā’’tiādimāha. Nanu ca kalyāṇaputhujjanopi ‘‘yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjatī’’ti vuccatīti? Kiñcāpi vuccati, nippariyāyena pana maggaṭṭhā eva tathā vattabbā, na itaro niyāmokkamanābhāvato. Tathā hi te eva vuttā ‘‘apāyesu apatamāne dhāretī’’ti. Sammattaniyāmokkamanena hi apāyavinimuttasambhavo[Pg.276]. Akkhāyatīti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena ‘‘yāvatā bhikkhave dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggaṃ akkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) suttapadaṃ saṅgaṇhāti, ‘‘vitthāro’’ti vā iminā. Ettha ca ariyamaggo niyyānikatāya, nibbānaṃ tassa tadatthasiddhihetutāyāti ubhayameva nippariyāyena ‘‘dhammo’’ti vutto. Nibbānañhi ārammaṇapaccayabhūtaṃ labhitvā ariyamaggassa tadatthasiddhi. Tathāpi yasmā ariyaphalānaṃ ‘‘tāya saddhāya avūpasantāyā’’tiādi vacanato maggena samucchinnānaṃ kilesānaṃ paṭipassaddhippahānakiccatāya, niyyānānuguṇatāya, niyyānapariyosānatāya ca, pariyattidhammassa pana ‘‘niyyānadhammassa samadhigamanahetutāyā’’ti iminā pariyāyena vuttanayena dhammabhāvo labbhati eva. Svāyamattho pāṭhārūḷho evāti dassento ‘‘na kevala’’ntiādimāha.

Bằng cả hai cụm từ “trong đạo đã được chứng đắc” và “trong sự diệt đã được chứng ngộ”, chỉ những vị trú trong quả được chỉ ra, chứ không phải những vị trú trong đạo. Để chỉ ra điều này, ngài nói “và đối với những người đang thực hành theo lời chỉ dạy...” v.v... Chẳng phải người thiện phàm phu cũng được nói là “thực hành theo lời chỉ dạy” hay sao? Mặc dù có nói như vậy, nhưng theo nghĩa đen (nippariyāyena), chỉ những vị trú trong đạo mới được nói như thế, chứ không phải người khác, vì người ấy chưa đi vào chánh định tụ (niyāmokkamanābhāvato). Thật vậy, chính về các vị ấy mà có lời nói rằng “pháp ngăn giữ không cho rơi vào các cõi khổ”. Bởi vì, sự giải thoát khỏi các cõi khổ có thể có được nhờ đi vào chánh định tụ. Trong từ “akkhāyati” (được gọi là), từ “iti” có nghĩa là “vân vân” hoặc “loại như thế”. Do đó, nó bao gồm cả câu kinh “Này các Tỳ khưu, trong tất cả các pháp, dù là hữu vi hay vô vi, sự ly tham được gọi là tối thượng trong số ấy”. Hoặc là bằng từ “sự giải rộng” (vitthāro) này. Ở đây, cả Thánh đạo, vì có tính chất xuất ly, và Niết Bàn, vì là nguyên nhân thành tựu mục đích ấy, đều được gọi là “Pháp” theo nghĩa đen. Thật vậy, Thánh đạo thành tựu mục đích của nó sau khi có được Niết Bàn làm duyên đối tượng. Tuy nhiên, vì đối với các Thánh quả... và đối với Pháp học... bản chất Pháp (dhammabhāvo) vẫn có được theo cách đã được nói một cách gián tiếp (pariyāyena). Để chỉ ra rằng ý nghĩa này đã được xác lập trong bản văn, ngài nói “không chỉ...” v.v...

‘‘Kāmarāgo bhavarāgo’’ti evamādi bhedo sabbopi rāgo virajjati etenāti rāgavirāgoti maggo kathito. Ejāsaṅkhātāya taṇhāya, antonijjhānalakkhaṇassa sokassa ca taduppattiyaṃ sabbaso parikkhīṇattā anejaṃ asokanti phalaṃ kathitaṃ. Appaṭikūlanti avirodhadīpanato kenaci aviruddhaṃ, iṭṭhaṃ paṇītanti vā attho. Paguṇarūpena pavattitattā, pakaṭṭhaguṇavibhāvanato vā paguṇaṃ. Yathāha ‘‘vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ, dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’’ti. (Ma. ni. 1.283; ma. ni. 2.339; mahāva. 9) sabbadhammakkhandhā kathitāti yojanā.

“Sự ly tham” (rāgavirāgo) - do đạo này mà tất cả các loại tham ái, như dục tham, hữu tham, v.v... đều được đoạn trừ, vì vậy đạo được nói đến. Do ái, được gọi là sự rung động (ejā), và sầu, có đặc tính thiêu đốt bên trong, được hoàn toàn đoạn tận khi quả sanh khởi, nên quả được nói là “không rung động” (anejaṃ) và “không sầu muộn” (asokaṃ). “Không đáng ghê tởm” (appaṭikūlaṃ) có nghĩa là không mâu thuẫn với bất cứ điều gì, do nó biểu thị sự không đối kháng; hoặc có nghĩa là “đáng mong muốn” và “cao thượng”. “Toàn hảo” (paguṇaṃ) là do nó vận hành một cách toàn hảo, hoặc do nó biểu lộ những phẩm chất ưu việt. Như có lời nói: “Hỡi Phạm thiên, giữa những người có tưởng về sự hãm hại, ta đã không nói về pháp toàn hảo, cao thượng”. Cần được hiểu là “tất cả các pháp uẩn đã được nói đến”.

Diṭṭhisīlasaṅghātenāti ‘‘yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324; ma. ni. 4.92; 3.54) evaṃ vuttāya diṭṭhiyā, ‘‘yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni, tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.323; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.11; pari. 274) evaṃ vuttānaṃ sīlānañca saṃhatabhāvena, diṭṭhisīlasāmaññenāti attho. Saṃhatoti ghaṭito, sametoti attho. Ariyapuggalā hi yattha katthaci dūre ṭhitāpi attano guṇasāmaggiyā saṃhatā eva[Pg.277]. Aṭṭha ca puggaladhammadasā teti te purisayugavasena cattāropi puggalavasena aṭṭheva ariyadhammassa paccakkhadassāvitāya dhammadasā. Tīṇi vatthūni ‘‘saraṇa’’nti gamanena, tikkhattuṃ gamanena ca tīṇi saraṇagamanāni. Paṭivedesīti attano hadayagataṃ vācāya pavedesi.

“Do sự kết hợp của tri kiến và giới hạnh” (diṭṭhisīlasaṅghātena) có nghĩa là do sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh. (Điều này được giải thích) bằng tri kiến đã được nói đến như sau: “Tri kiến nào là thánh, có khả năng xuất ly, hướng đến sự đoạn tận khổ đau một cách chân chánh cho người thực hành, vị ấy sống đạt đến sự tương đồng về tri kiến với một tri kiến như vậy”, và bằng các giới hạnh đã được nói đến như sau: “Những giới hạnh nào không bị sứt mẻ, không bị thủng, không bị tỳ vết, không bị pha tạp, đưa đến giải thoát, được bậc trí tán thán, không bị chấp thủ, đưa đến định, vị ấy sống đạt đến sự tương đồng về giới hạnh với những giới hạnh như vậy”. “Kết hợp” (saṃhato) có nghĩa là được nối kết, được hợp nhất. Thật vậy, các bậc Thánh nhân dù ở xa nơi đâu cũng đều được hợp nhất bởi sự tương đồng về các phẩm chất của mình. “Tám hạng người, những vị thấy Pháp” - các vị ấy là bốn đôi nếu tính theo đôi, và tám vị nếu tính theo cá nhân; các vị ấy là những người thấy Pháp vì đã trực nhận Thánh pháp. Do đi đến ba đối tượng “làm nơi nương tựa”, và do đi đến ba lần, nên có ba sự quy y. “Đã tuyên bố” (paṭivedesi) có nghĩa là đã dùng lời nói để cho biết điều ở trong tâm mình.

Saraṇagamanakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Luận Quy Y

Saraṇagamanassa visayappabhedaphalasaṃkilesabhedānaṃ viya kattu ca vibhāvanā tattha kosallāya hotīti ‘‘saraṇagamanesu kosallatthaṃ saraṇaṃ…pe… veditabbo’’ti vuttaṃ tena vinā saraṇagamanasseva asambhavato. Kasmā panettha vodānaṃ na gahitaṃ, nanu vodānavibhāvanāpi tattha kosallāvahāti? Saccametaṃ, taṃ pana saṃkilesaggahaṇeneva atthato dīpitaṃ hotīti na gahitaṃ. Yāni hi nesaṃ saṃkilesakāraṇāni aññāṇādīni, tesaṃ sabbena sabbaṃ anuppannānaṃ anuppādanena, uppannānañca pahānena vodānaṃ hotīti. Hiṃsatthassa sara-saddassa vasenetaṃ padaṃ daṭṭhabbanti ‘‘hiṃsatīti saraṇa’’nti vatvā taṃ pana hiṃsanaṃ kesaṃ kathaṃ kassa vāti codanaṃ sodhento ‘‘saraṇagatāna’’ntiādimāha. Tattha bhayanti vaṭṭabhayaṃ. Santāsanti cittutrāsaṃ teneva cetasikadukkhassa gahitattā. Dukkhanti kāyikadukkhaṃ. Duggatiparikilesanti duggatipariyāpannaṃ sabbampi dukkhaṃ, tayidaṃ sabbaṃ parato phalakathāyaṃ āvibhavissati. Etanti ‘‘saraṇa’’nti padaṃ.

Việc trình bày về sự phân loại đối tượng, kết quả, sự ô nhiễm, và cả người thực hiện của việc quy y, cũng giống như vậy, là để có được sự thiện xảo trong đó. Do đó, đã được nói rằng: “Để thiện xảo trong các pháp quy y, cần phải được biết về nơi nương tựa…”. Bởi vì nếu không có điều đó, chính việc quy y sẽ không thể xảy ra. Tại sao sự trong sạch (vodāna) không được đề cập ở đây? Chẳng phải việc trình bày về sự trong sạch cũng mang lại sự thiện xảo trong đó sao? Điều này đúng, nhưng nó không được đề cập vì nó đã được chỉ ra một cách gián tiếp qua việc đề cập đến sự ô nhiễm (saṃkilesa). Bởi vì sự trong sạch xảy ra thông qua việc không cho phát sinh những nguyên nhân gây ô nhiễm chưa phát sinh, như là vô minh v.v…, và thông qua việc đoạn trừ những nguyên nhân đã phát sinh. Cần phải hiểu từ này theo nghĩa của từ ‘sara’ có nghĩa là làm hại. Sau khi nói: “Làm hại, vì thế gọi là nơi nương tựa (saraṇa)”, để giải quyết câu hỏi “sự làm hại đó là của ai, như thế nào, và đối với ai?”, ngài đã nói “của những người đã quy y” v.v… Trong đó, ‘sợ hãi’ (bhaya) là sự sợ hãi trong vòng luân hồi. ‘Kinh hãi’ (santāsa) là sự kinh hãi trong tâm, vì qua đó khổ tâm đã được bao hàm. ‘Khổ’ (dukkha) là khổ thân. ‘Sự ô uế của ác thú’ (duggatiparikilesa) là tất cả mọi khổ đau thuộc về ác thú. Tất cả những điều này sẽ trở nên rõ ràng sau này trong phần nói về kết quả. ‘Điều này’ (etaṃ) có nghĩa là từ ‘saraṇa’.

Evaṃ avisesato saraṇa-saddassa atthaṃ dassetvā idāni visesato dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Hite pavattanenāti ‘‘sampannasīlā bhikkhave viharathā’’tiādinā (ma. ni. 1.64, 69) atthe niyojanena. Ahitā ca nivattanenāti. ‘‘Pāṇātipātassa kho pāpako vipāko, pāpakaṃ abhisamparāya’’ntiādinā ādīnavadassanādimukhena anatthato nivattanena. Bhayaṃ hiṃsatīti hitāhitesu appavattipavattihetukaṃ byasanaṃ appavattikaraṇena vināseti. Bhavakantārā uttāraṇena maggasaṅkhāto dhammo, itaro assāsadānena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti yojanā. Kārānanti dānavasena pūjāvasena ca upanītānaṃ sakkārānaṃ. Vipulaphalapaṭilābhakaraṇena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti yojanā, anuttaradakkhiṇeyyabhāvatoti [Pg.278] adhippāyo. Imināpi pariyāyenāti imināpi vibhajitvā vuttena kāraṇena.

Sau khi đã chỉ ra ý nghĩa của từ ‘saraṇa’ một cách không đặc thù như vậy, bây giờ để chỉ ra một cách đặc thù, ngài đã nói “hoặc là” v.v… ‘Bằng cách khuyến khích trong điều lợi ích’ có nghĩa là bằng cách hướng đến mục đích qua những lời dạy như: “Này các Tỳ khưu, hãy sống đầy đủ giới hạnh” v.v… ‘Và bằng cách ngăn cản khỏi điều không lợi ích’ có nghĩa là bằng cách ngăn cản khỏi điều bất lợi qua việc chỉ ra sự nguy hại v.v…, như là: “Việc sát sanh quả thật có quả báo xấu, (đưa đến) đời sau xấu xa” v.v… ‘Làm hại sự sợ hãi’ có nghĩa là tiêu diệt tai họa, là nguyên nhân của việc không thực hành và thực hành trong những điều lợi ích và không lợi ích, bằng cách làm cho không thực hành (điều bất lợi). Pháp, được gọi là Đạo, (làm hại sự sợ hãi) bằng cách đưa qua khỏi vùng hoang vu của sự hiện hữu; pháp còn lại (làm hại sự sợ hãi) bằng cách ban cho sự an ủi. Đây là cách nối kết. ‘Của những sự cúng dường’ có nghĩa là của những sự tôn trọng được dâng cúng qua việc bố thí và qua việc lễ bái. (Tăng) làm hại sự sợ hãi của chúng sanh bằng cách tạo ra sự chứng đắc quả báo to lớn. Đây là cách nối kết. Ý muốn nói là do bản chất là ruộng phước vô thượng. ‘Cũng bằng phương pháp này’ có nghĩa là cũng bằng lý do đã được phân tích và nói đến này.

‘‘Sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti evaṃ pavatto tattha ratanattaye pasādo tappasādo, tadeva ratanattayaṃ garu etassāti taggaru tabbhāvo taggarutā, tappasādo ca taggarutā ca tappasādataggarutā, tāhi tappasādataggarutāhi. Vidhūtadiṭṭhivicikicchāsammohaassaddhiyāditāya vihatakileso. Tadeva ratanattayaṃ parāyaṇaṃ parāgati tāṇaṃ leṇanti evaṃ pavattiyā tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ saraṇaṃ gacchati etenāti. Taṃsamaṅgīti tena yathāvuttacittuppādena samannāgato. Evaṃ upetīti bhajati sevati payirupāsati, evaṃ vā jānāti bujjhatīti evamattho veditabbo. Ettha ca pasāda-ggahaṇena lokiyasaraṇagamanamāha. Tañhi pasādappadhānaṃ. Garutāgahaṇena lokuttaraṃ. Ariyā hi ratanattayaṃ guṇābhiññatāya pāsāṇacchattaṃ viya garuṃ katvā passanti. Tasmā tappasādena vikkhambhanavasena vigatakileso, taggarutāya samucchedavasenāti yojetabbaṃ agāravakaraṇahetūnaṃ samucchindanato. Tapparāyaṇatā panettha taggatikatāti tāya catubbidhampi vakkhamānaṃ saraṇagamanaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ. Avisesena vā pasādagarutā jotitāti pasādaggahaṇena aveccappasādassa itarassa ca gahaṇaṃ, tathā garutāgahaṇenāti ubhayenāpi ubhayaṃ saraṇagamanaṃ yojetabbaṃ.

Sự tịnh tín đối với Tam Bảo phát sanh như vầy: “Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác, Giáo pháp đã được khéo thuyết giảng, Tăng chúng là bậc thiện hạnh”, đó là ‘sự tịnh tín ấy’ (tappasāda). Chính Tam Bảo ấy là điều tôn quý đối với người này, nên gọi là ‘người có sự tôn kính ấy’ (taggaru); trạng thái của người ấy là ‘sự tôn kính ấy’ (taggarutā). ‘Sự tịnh tín ấy’ và ‘sự tôn kính ấy’ là ‘sự tịnh tín và tôn kính ấy’ (tappasādataggarutā); ‘bởi sự tịnh tín và tôn kính ấy’ (tāhi tappasādataggarutāhi). Là người đã diệt trừ phiền não do đã rũ bỏ tà kiến, hoài nghi, si mê, vô tín, v.v… Tâm sanh khởi vận hành theo cách thức có chính Tam Bảo ấy làm nơi quy hướng, làm nơi đến cuối cùng, làm nơi bảo vệ, làm nơi ẩn náu, là sự quy y; người ta đi đến nơi nương tựa bằng tâm ấy. ‘Người có được điều ấy’ (taṃsamaṅgī) có nghĩa là người có được tâm sanh khởi đã được nói đến như trên. ‘Đến gần như vậy’ (evaṃ upeti) có nghĩa là nương tựa, phục vụ, hầu cận; hoặc cần phải được hiểu theo nghĩa là biết như vậy, hiểu như vậy. Và ở đây, qua việc đề cập đến ‘sự tịnh tín’ (pasāda), ngài nói đến sự quy y thế gian. Vì sự quy y ấy lấy sự tịnh tín làm chính. Qua việc đề cập đến ‘sự tôn kính’ (garutā), ngài nói đến (sự quy y) siêu thế. Vì các bậc Thánh, do sự thấu triệt các đức tánh, xem Tam Bảo là nặng nề như một chiếc dù bằng đá. Do đó, cần phải nối kết rằng: bởi ‘sự tịnh tín ấy’, các phiền não được loại bỏ bằng cách trấn áp; bởi ‘sự tôn kính ấy’, (các phiền não được loại bỏ) bằng cách đoạn trừ, vì các nguyên nhân gây ra sự không tôn kính đã được đoạn trừ. Ở đây, ‘sự có chúng làm nơi quy hướng’ (tapparāyaṇatā) được hiểu là ‘sự có chúng làm đích đến’ (taggatikatā); do đó, cần phải hiểu rằng bốn loại quy y sẽ được nói đến (sau này) cũng được bao hàm. Hoặc là, sự tịnh tín và sự tôn kính được làm sáng tỏ một cách không phân biệt, do đó qua việc đề cập đến ‘sự tịnh tín’, cả sự tịnh tín bất động (aveccappasāda) và sự tịnh tín khác đều được bao hàm; tương tự như vậy qua việc đề cập đến ‘sự tôn kính’. Do đó, cả hai sự quy y (thế gian và siêu thế) cần được nối kết với cả hai (sự tịnh tín và sự tôn kính).

Maggakkhaṇe ijjhatīti yojanā. ‘‘Nibbānārammaṇaṃ hutvā’’ti etena atthato catusaccādhigamo eva lokuttarasaraṇagamananti dasseti. Tattha hi nibbānadhammo sacchikiriyābhisamayavasena, maggadhammo bhāvanābhisamayavasena paṭivijjhiyamānoyeva saraṇagamanatthaṃ sādheti. Buddhaguṇā pana sāvakagocarabhūtā pariññābhisamayavasena, tathā ariyasaṅghaguṇā, tenāha ‘‘kiccato sakalepi ratanattaye ijjhatī’’ti. Ijjhantañca saheva ijjhati, na lokiyaṃ viya patipāṭiyā asammohapaṭivedhena paṭividdhattāti adhippāyo. Ye pana vadanti ‘‘na saraṇagamanaṃ nibbānārammaṇaṃ hutvā pavattati. Maggassa adhigatattā pana adhigatameva hoti ekaccānaṃ tevijjādīnaṃ lokiyavijjādayo viyā’’ti, tesaṃ lokiyameva saraṇagamanaṃ siyā, na lokuttaraṃ, tañca ayuttaṃ duvidhassāpi icchitabbattā.

Cách nối kết là: ‘thành tựu trong khoảnh khắc của Đạo’. Bằng câu “sau khi lấy Niết Bàn làm đối tượng”, ngài chỉ ra rằng về mặt ý nghĩa, sự quy y siêu thế chính là sự chứng ngộ Tứ Thánh Đế. Bởi vì ở đó, pháp Niết Bàn, khi được thâm nhập, hoàn thành ý nghĩa của việc quy y thông qua sự liễu tri bằng việc chứng ngộ; pháp Đạo (hoàn thành ý nghĩa của việc quy y) thông qua sự liễu tri bằng việc tu tập. Còn các đức tánh của Phật, vốn là đối tượng của hàng Thanh văn, (hoàn thành ý nghĩa của việc quy y) thông qua sự liễu tri bằng việc liễu tri; tương tự như vậy là các đức tánh của Thánh Tăng. Do đó, ngài nói: “về mặt phận sự, nó thành tựu trong toàn bộ Tam Bảo”. Và khi thành tựu, nó thành tựu đồng thời, không phải theo thứ tự như (sự quy y) thế gian, vì nó được thâm nhập bằng sự thâm nhập không si mê. Đây là ý nghĩa. Còn những người nói rằng: “Sự quy y không diễn ra sau khi lấy Niết Bàn làm đối tượng. Mà do Đạo đã được chứng đắc, nên nó (sự quy y) cũng được chứng đắc, giống như đối với một số người, tam minh v.v… (được chứng đắc cùng với) các minh thế gian v.v…”, đối với họ, chỉ có sự quy y thế gian, không có sự quy y siêu thế. Và điều đó là không hợp lý, vì cả hai loại đều cần được chấp nhận.

Tanti [Pg.279] lokiyaṃ saraṇagamanaṃ. Saddhāpaṭilābho ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā. Saddhāmūlikāti yathāvuttasaddhāpubbaṅgamā sammādiṭṭhiti buddhasubuddhataṃ, dhammasudhammataṃ, saṅghasuppaṭipattiñca lokiyāvabodhavaseneva sammā ñāyena dassanato. ‘‘Saddhāmūlikā sammādiṭṭhī’’ti etena saddhūpanissayā yathāvuttalakkhaṇā paññā lokiyasaraṇagamananti dasseti, tenāha ‘‘diṭṭhijukammanti vuccatī’’ti. Diṭṭhi eva attano paccayehi uju karīyatīti katvā diṭṭhi vā uju karīyati etenāti diṭṭhijukammaṃ, tathā pavatto cittuppādo. Evañca katvā ‘‘tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo’’ti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Saddhāpubbaṅgamasammādiṭṭhiggahaṇaṃ pana cittuppādassa tappadhānatāyāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Saddhāpaṭilābho’’ti iminā mātādīhi ussāhitadārakādīnaṃ viya ñāṇavippayuttaṃ saraṇagamanaṃ dasseti, ‘‘sammādiṭṭhī’’ti iminā ñāṇasampayuttaṃ saraṇagamanaṃ. Tayidaṃ lokiyaṃ saraṇagamanaṃ. Attā sanniyyātīyati appīyati pariccajīyati etenāti attasanniyyātanaṃ, yathāvuttaṃ diṭṭhijukammaṃ. Taṃ ratanattayaṃ parāyaṇaṃ paṭisaraṇaṃ etassāti tapparāyaṇo, puggalo, cittuppādo vā. Tassa bhāvo tapparāyaṇatā, yathāvuttaṃ diṭṭhijukammameva. ‘‘Saraṇa’’nti adhippāyena sissabhāvaṃ antevāsikabhāvaṃ upagacchati etenāti sissabhāvūpagamanaṃ. Saraṇagamanādhippāyeneva paṇipatati etenāti paṇipāto. Sabbattha yathāvuttadiṭṭhijukammavaseneva attho veditabbo.

Bấy nhiêu là sự quy y hiệp thế. Sự thành tựu đức tin là qua (việc nhận thức) rằng: “Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác” v.v… (Cụm từ) “có đức tin làm cội rễ” có nghĩa là chánh kiến có đức tin như đã nói làm đi trước, tức là sự thấy đúng theo phương pháp, chỉ bằng sự hiểu biết hiệp thế, về sự giác ngộ tốt đẹp của Đức Phật, về diệu pháp tốt đẹp của Giáo pháp, và về sự thực hành tốt đẹp của Tăng chúng. Qua câu “chánh kiến có đức tin làm cội rễ,” điều này cho thấy rằng sự quy y hiệp thế là trí tuệ có đặc tính như đã nói, có đức tin làm nền tảng; do đó, ngài nói rằng “được gọi là sự làm cho tri kiến ngay thẳng.” Tri kiến được làm cho ngay thẳng bởi chính các duyên của nó, hoặc tri kiến được làm cho ngay thẳng bởi điều này, nên gọi là sự làm cho tri kiến ngay thẳng (diṭṭhijukamma), tức là tâm sanh khởi như vậy. Và khi làm như vậy, câu nói “tâm sanh khởi theo cách có đối tượng ấy làm nơi nương tựa tối hậu” trở nên được xác lập. Cần phải hiểu rằng việc đề cập đến chánh kiến có đức tin đi trước là do tâm sanh khởi có điều đó làm chủ đạo. Qua (cụm từ) “sự thành tựu đức tin,” điều này cho thấy sự quy y không tương ưng với trí, giống như của những đứa trẻ được cha mẹ khuyến khích; qua (cụm từ) “chánh kiến,” điều này cho thấy sự quy y tương ưng với trí. Đây là sự quy y hiệp thế. Tự thân được dâng hiến, cống hiến, từ bỏ bởi điều này, nên gọi là sự hiến dâng tự thân (attasanniyyātanaṃ), tức là sự làm cho tri kiến ngay thẳng như đã nói. Tam Bảo ấy là nơi nương tựa tối hậu, là nơi trú ẩn của người này, nên gọi là người có đối tượng ấy làm nơi nương tựa tối hậu (tapparāyaṇo), là cá nhân, hoặc là tâm sanh khởi. Trạng thái của người ấy là sự có đối tượng ấy làm nơi nương tựa tối hậu (tapparāyaṇatā), chính là sự làm cho tri kiến ngay thẳng như đã nói. Với ý nghĩa là “nơi nương tựa,” người ta đi đến trạng thái làm đệ tử, làm học trò bởi điều này, nên gọi là sự chấp nhận thân phận đệ tử (sissabhāvūpagamanaṃ). Cũng với ý nghĩa quy y, người ta đảnh lễ bởi điều này, nên gọi là sự đảnh lễ (paṇipāto). Ở khắp mọi nơi, ý nghĩa cần được hiểu theo cách của sự làm cho tri kiến ngay thẳng như đã nói.

Attapariccajananti saṃsāradukkhanittharaṇatthaṃ attano attabhāvassa pariccajanaṃ. Eseva nayo sesesupi. Buddhādīnaṃ yevāti avadhāraṇaṃ attasanniyyātanādīsupi tattha tattha vattabbaṃ. Evañhi tadaññanivattanaṃ kataṃ hoti.

Sự từ bỏ tự ngã (attapariccajana) có nghĩa là sự từ bỏ tự thân của mình vì mục đích thoát khỏi khổ đau luân hồi. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp còn lại. Sự nhấn mạnh “chỉ đối với Đức Phật, v.v…” cũng nên được áp dụng trong từng trường hợp đối với sự hiến dâng tự thân, v.v… Bởi vì như vậy, sự loại trừ các đối tượng khác mới được thực hiện.

Evaṃ attasanniyyātanādīni ekena pakārena dassetvā idāni aparehipi pakārehi dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ, tena pariyāyantarehipi attasanniyyātanādi katameva hoti atthassa abhinnattāti dasseti. Āḷavakādīnanti ādi-saddena sātāgirahemavatādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Nanu cete āḷavakādayo maggeneva āgatasaraṇagamanā, kathaṃ tesaṃ tapparāyaṇatāsaraṇagamanaṃ vuttanti? Maggenāgatasaraṇagamanehipi. ‘‘So ahaṃ vicarissāmi…pe… sudhammataṃ’’ (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 194) ‘‘te mayaṃ vicarissāma[Pg.280], gāmā gāmaṃ nagā nagaṃ…pe… sudhammata’’nti, (su. ni. 182) tehi tapparāyaṇatākārassa paveditattā tathā vuttaṃ.

Sau khi đã trình bày về sự hiến dâng tự thân, v.v… theo một phương cách, bây giờ để trình bày theo những phương cách khác, (chú giải) đã bắt đầu bằng câu “Hơn nữa” v.v… Qua đó, (chú giải) cho thấy rằng sự hiến dâng tự thân, v.v… cũng được thực hiện qua các cách diễn đạt khác, vì ý nghĩa không khác biệt. Trong câu “của Āḷavaka, v.v…,” cần hiểu rằng từ “v.v…” bao gồm cả Sātāgira, Hemavata, v.v… Phải chăng những vị như Āḷavaka đã quy y bằng chính Thánh đạo, tại sao sự quy y của họ lại được nói là sự quy y theo cách có đối tượng ấy làm nơi nương tựa tối hậu? (Đáp rằng:) Mặc dù họ đã quy y bằng Thánh đạo, nhưng vì họ đã tuyên bố cách thức có đối tượng ấy làm nơi nương tựa tối hậu qua các câu như: “Con sẽ đi đây đó… vì diệu pháp tốt đẹp” (Tương Ưng Bộ 1.246; Kinh Tập 194) và “Chúng con sẽ đi đây đó, từ làng này sang làng khác, từ núi này sang núi nọ… vì diệu pháp tốt đẹp” (Kinh Tập 182), nên đã được nói như vậy.

So panesa ñāti…pe… vasenāti ettha ñātivasena, bhayavasena, ācariyavasena, dakkhiṇeyyavasenāti paccekaṃ yojetabbaṃ. Tattha ñātivasenāti ñātibhāvavasena. Evaṃ sesesupi. Dakkhiṇeyyapaṇipātenāti dakkhiṇeyyatāhetukena paṇipātena. Itarehīti ñātibhāvādivasappavattehi tīhi paṇipātehi. ‘‘Itarehī’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Vandatīti paṇipātassa lakkhaṇavacanaṃ. Evarūpanti diṭṭhadhammikaṃ sandhāya vadati. Samparāyikañhi niyyānikaṃ vā anusāsaniṃ paccāsisanto dakkhiṇeyyapaṇipātameva karotīti adhippāyo.

Ở đây, câu “Vị ấy… do vì là quyến thuộc… v.v…” nên được áp dụng riêng lẻ cho từng trường hợp: do vì là quyến thuộc, do vì sợ hãi, do vì là thầy, do vì là bậc đáng cúng dường. Trong đó, “do vì là quyến thuộc” có nghĩa là do tình trạng là quyến thuộc. Tương tự cho các trường hợp còn lại. “Bằng sự đảnh lễ đối với bậc đáng cúng dường” có nghĩa là sự đảnh lễ có nguyên nhân từ việc (vị ấy) là bậc đáng cúng dường. “Bởi những (sự đảnh lễ) khác” có nghĩa là bởi ba loại đảnh lễ phát sinh do tình trạng là quyến thuộc, v.v… Để trình bày chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt qua câu “bởi những (sự đảnh lễ) khác” v.v…, (chú giải) đã nói câu “Do đó” v.v… “Đảnh lễ” là từ ngữ mô tả đặc tính của sự cúi lạy. “Loại như vậy” là nói đến những lợi ích trong hiện tại. Ý muốn nói rằng, người mong mỏi sự giáo huấn cho đời sau hoặc (sự giáo huấn) đưa đến giải thoát thì chỉ thực hiện sự đảnh lễ đối với bậc đáng cúng dường mà thôi.

Saraṇagamanappabhedoti saraṇagamanavibhāgo.

Sự phân loại quy y (saraṇagamanappabhedo) có nghĩa là sự phân tích về quy y.

Ariyamaggo eva lokuttaraṃ saraṇagamananti ‘‘cattāri sāmaññaphalāni vipākaphala’’nti vuttaṃ. Sabbadukkhakkhayoti sakalassa vaṭṭadukkhassa anuppādanirodho. Etanti ‘‘cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passatī’’ti evaṃ vuttaṃ ariyasaccassa dassanaṃ.

Thánh đạo chính là sự quy y siêu thế, do đó đã nói rằng “bốn Sa-môn quả là quả dị thục.” Sự đoạn tận mọi khổ đau (sabbadukkhakkhayo) là sự diệt tận không còn sanh khởi của toàn bộ khổ đau trong vòng luân hồi. “Điều này” (etaṃ) là sự thấy biết Tứ Thánh Đế đã được nói đến trong câu “thấy Tứ Thánh Đế bằng chánh tuệ.”

Niccādito anupagamanādivasenāti ‘‘nicca’’nti aggahaṇādivasena. Aṭṭhānanti hetupaṭikkhepo. Anavakāsoti paccayapaṭikkhepo. Ubhayenāpi kāraṇameva paṭikkhipati. Yanti yena kāraṇena. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā samannāgato sotāpanno. Kañci saṅkhāranti catubhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu ekasaṅkhārampi. Niccato upagaccheyyāti ‘‘nicco’’ti gaṇheyya. ‘‘Sukhato upagaccheyyā’’ti. ‘‘Ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti (dī. ni. 1.76) evaṃ attadiṭṭhivasena sukhato gāhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Diṭṭhivippayuttacittena pana ariyasāvako pariḷāhavūpasamanatthaṃ mattahatthiparittāsito viya cokkhabrāhmaṇo ukkārabhūmiṃ kañci saṅkhāraṃ sukhato upagacchati. Attavāre kasiṇādipaññattisaṅgahatthaṃ ‘‘saṅkhāra’’nti avatvā ‘‘kañci dhamma’’nti vuttaṃ. Imesupi vāresu catubhūmakavaseneva paricchedo veditabbo, tebhūmakavaseneva vā. Yaṃ yañhi puthujjano gāhavasena gaṇhāti, tato tato ariyasāvako gāhaṃ viniveṭheti.

“Do vì không chấp thủ là thường v.v…” có nghĩa là do vì không nắm giữ là “thường” v.v… “Không có trường hợp” (aṭṭhāna) là sự phủ định về nhân. “Không có cơ hội” (anavakāso) là sự phủ định về duyên. Cả hai đều phủ định nguyên nhân. “Mà do đó” (yaṃ) có nghĩa là do nguyên nhân nào. “Người thành tựu tri kiến” (diṭṭhisampanno) là bậc Dự lưu đã thành tựu tri kiến của Đạo. “Bất kỳ pháp hữu vi nào” (kañci saṅkhāraṃ) có nghĩa là dù chỉ một pháp hữu vi được tạo tác trong bốn cõi. “Lại có thể chấp thủ là thường” (niccato upagaccheyya) có nghĩa là lại có thể nắm giữ là “thường.” Về câu “lại có thể chấp thủ là lạc,” điều này được nói đến để chỉ sự nắm giữ là lạc theo thân kiến, như trong câu: “Tự ngã hoàn toàn an lạc, không bệnh tật sau khi chết” (Trường Bộ 1.76). Tuy nhiên, với tâm không tương ưng với tà kiến, vị Thánh đệ tử, để làm dịu bớt sự phiền não, có thể chấp nhận một pháp hữu vi nào đó là lạc, giống như một vị Bà-la-môn thanh tịnh bị voi điên rượt đuổi hoảng sợ (chạy vào) một đống phân. Trong phần về tự ngã, để bao gồm cả các pháp chế định như kasina, v.v…, (kinh) đã không nói “pháp hữu vi” mà nói là “bất kỳ pháp nào.” Trong những trường hợp này, sự phân định cũng cần được hiểu theo bốn cõi, hoặc theo ba cõi. Bất cứ điều gì mà phàm phu nắm giữ do sự chấp thủ, vị Thánh đệ tử sẽ gỡ bỏ sự chấp thủ ra khỏi điều đó.

‘‘Mātara’’ntiādīsu [Pg.281] janikā mātā, janako pitā, manussabhūto khīṇāsavo arahāti adhippeto. Kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyāti? Etampi aṭṭhānaṃ, puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ, ariyasāvakassa ca phaladassanatthaṃ evaṃ vuttaṃ. Duṭṭhacittoti vadhakacittena paduṭṭhacitto. Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya. Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāyaṃ ṭhitaṃ saṅghaṃ. ‘‘Kammena, uddesena, voharanto, anussāvanena, salākaggāhenā’’ti (pari. 458) evaṃ vuttehi pañcahi kāraṇehi bhindeyya. Aññaṃ satthāranti aññaṃ titthakaraṃ ‘‘ayaṃ me satthā’’ti evaṃ gaṇheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho. Na te gamissanti apāyabhūminti te buddhaṃ saraṇaṃ gatā taṃnimittaṃ apāyaṃ na gamissanti, devakāyaṃ pana paripūressantīti attho.

Trong các câu như “Mātaraṃ” (người mẹ), người mẹ là người đã sanh ra, người cha là người đã tạo ra, vị A-la-hán là bậc lậu tận đã được sanh làm người, đây là điều được ám chỉ. Nhưng liệu một vị Thánh đệ tử có thể tước đoạt mạng sống của người khác không? Điều này cũng là không thể có. Tuy nhiên, điều này được nói đến để cho thấy trạng thái phàm phu là có lỗi lầm to lớn, và để cho thấy quả vị của bậc Thánh đệ tử. “Duṭṭhacitto” (với tâm ác độc) có nghĩa là tâm bị hư hỏng với ý định giết hại. “Lohitaṃ uppādeyya” (làm cho máu chảy ra) có nghĩa là làm cho máu chảy ra từ một cơ thể đang sống, dù chỉ là một lượng mà con ruồi nhỏ có thể uống. “Saṅghaṃ bhindeyyā” (chia rẽ Tăng chúng) có nghĩa là Tăng chúng đang sống hòa hợp và được thiết lập trong cùng một giới phận. Vị ấy có thể chia rẽ bằng năm nguyên nhân được nói đến như sau: “bằng hành vi, bằng việc tuyên bố, bằng lời nói, bằng việc thông báo, bằng việc lấy thẻ” (pari. 458). “Aññaṃ satthāraṃ” (vị thầy khác) có nghĩa là vị ấy có thể chấp nhận một vị thầy ngoại đạo khác, nghĩ rằng “đây là thầy của ta”; ý nghĩa là điều này không thể xảy ra. “Na te gamissanti apāyabhūmiṃ” (họ sẽ không đi đến cảnh giới khổ) có nghĩa là những người đã quy y Phật sẽ không đi đến cảnh giới khổ vì lý do đó; ý nghĩa là thay vào đó, họ sẽ làm viên mãn cõi trời.

Dasahi ṭhānehīti dasahi kāraṇehi. Adhigaṇhantīti abhibhavanti. Velāmasuttādivasenāpīti ettha karīsassa catutthabhāgappamāṇānaṃ caturāsītisahassasaṅkhyānaṃ suvaṇṇapātirūpiyapātikaṃsapātīnaṃ yathākkamaṃ rūpiyasuvaṇṇahiraññapūrānaṃ, sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitānaṃ caturāsītiyā hatthisahassānaṃ, caturāsītiyā assasahassānaṃ, caturāsītiyā rathasahassānaṃ, caturāsītiyā dhenusahassānaṃ, caturāsītiyā kaññāsahassānaṃ, caturāsītiyā pallaṅkasahassānaṃ, caturāsītiyā vatthakoṭisahassānaṃ, aparimāṇassa ca khajjabhojjādibhedassa āhārassa pariccajanavasena sattamāsādhikāni sattasaṃvaccharāni nirantaraṃ pavattavelāmamahādānato ekassa sotāpannassa dinnadānaṃ mahapphalataraṃ, tato sataṃ sotāpannānaṃ dinnadānato ekassa sakadāgāmino, tato ekassa anāgāmino, tato ekassa arahato, tato ekassa paccekabuddhassa, tato sammāsambuddhassa, tato buddhappamukhassa saṅghassa dinnadānaṃ mahapphalataraṃ, tato cātuddisasaṅghaṃ uddissa vihārakaraṇaṃ, tato saraṇagamanaṃ mahapphalataranti imamatthaṃ pakāsentassa velāmasuttassa (a. ni. 9.20) vasena. Vuttañhetaṃ ‘‘yaṃ gahapati velāmo brāhmaṇo dānaṃ adāsi mahādānaṃ, yo cekaṃ diṭṭhisampannaṃ bhojeyya, idaṃ tato mahapphalatara’’ntiādi [Pg.282] (a. ni. 9.20). Velāmasuttādīti ādisaddena aggappasādasuttādīnaṃ (a. ni. 4.34; itivu. 90) saṅgaho daṭṭhabbo.

“Dasahi ṭhānehī” (bởi mười trường hợp) có nghĩa là bởi mười lý do. “Adhigaṇhanti” (chúng đạt được) có nghĩa là chúng vượt trội. Cũng theo cách của kinh Velāma (A. Ni. 9.20) v.v..., kinh đã làm sáng tỏ ý nghĩa này: việc bố thí được dâng đến một vị Tu-đà-hoàn có quả lớn hơn sự đại thí của Velāma, là sự bố thí được tiến hành liên tục trong bảy năm và hơn bảy tháng, bằng cách từ bỏ tám mươi bốn ngàn bát vàng, bát bạc, bát đồng, theo thứ tự được đổ đầy bạc, vàng, và châu báu, mỗi loại có kích thước bằng một phần tư karīsa; tám mươi bốn ngàn con voi, tám mươi bốn ngàn con ngựa, tám mươi bốn ngàn cỗ xe, tám mươi bốn ngàn con bò sữa, tám mươi bốn ngàn thiếu nữ, tám mươi bốn ngàn chiếc giường, tám mươi bốn ngàn triệu y phục, tất cả đều được trang hoàng với mọi loại trang sức; và vô lượng thức ăn gồm các loại vật thực cứng và mềm. Việc bố thí dâng đến một vị Tư-đà-hàm có quả lớn hơn việc bố thí dâng đến một trăm vị Tu-đà-hoàn; từ đó, đến một vị A-na-hàm; từ đó, đến một vị A-la-hán; từ đó, đến một vị Phật Độc Giác; từ đó, đến một vị Chánh Đẳng Giác; từ đó, việc bố thí dâng đến Tăng chúng do đức Phật dẫn đầu có quả lớn hơn; từ đó, việc xây dựng một ngôi tịnh xá dâng đến Tăng chúng bốn phương có quả lớn hơn; từ đó, việc quy y có quả lớn hơn. Và điều này đã được nói: “Này gia chủ, sự bố thí mà Bà-la-môn Velāma đã thực hiện, một sự đại thí, và người nào cúng dường một vị đã thành tựu chánh kiến, việc này có quả lớn hơn việc kia,” v.v… (A. Ni. 9.20). “Velāmasuttādi” (kinh Velāma, v.v…), bằng từ “ādi” (v.v…) nên được hiểu là bao gồm các kinh như Aggappasāda Sutta (A. Ni. 4.34; Itivu. 90).

Aññāṇaṃ vatthuttayassa guṇānaṃ ajānanaṃ, tattha sammoho. ‘‘Buddho nu kho, na nu kho’’tiādinā vicikicchā saṃsayo. Micchāñāṇaṃ tassa guṇānaṃ aguṇabhāvaparikappanena viparītaggāho. Ādi-saddena anādarāgāravādīnaṃ saṅgaho. Na mahājutikanti na ujjalaṃ, aparisuddhaṃ apariyodātanti attho. Na mahāvipphāranti anuḷāraṃ. Sāvajjoti taṇhādiṭṭhādivasena sadoso, lokiyasaraṇagamanaṃ sikkhāsamādānaṃ viya aggahitakālaparicchedaṃ jīvitapariyantameva hoti, tasmā tassa khandhabhedena bhedoti āha ‘‘anavajjo kālakiriyāyā’’ti. Soti anavajjo saraṇagamanabhedo. Satipi anavajjatte iṭṭhaphalopi na hotīti āha ‘‘aphalo’’ti. Kasmā? Avipākattā. Na hi taṃ akusalanti.

“Aññāṇaṃ” (vô minh) là sự không biết các phẩm chất của Tam Bảo, sự si mê ở trong đó. “Vicikicchā” (hoài nghi) là sự nghi ngờ, ví dụ như: “Có phải là Phật hay không phải là Phật?”. “Micchāñāṇaṃ” (tà tri) là sự chấp thủ sai lầm bằng cách tưởng tượng các phẩm chất của Tam Bảo là không có phẩm chất. Bằng từ “ādi” (v.v…), sự không tôn trọng, không kính trọng, v.v… được bao gồm. “Na mahājutikaṃ” (không có ánh sáng lớn) có nghĩa là không sáng chói, không trong sạch, không thanh tịnh. “Na mahāvipphāraṃ” (không có sự lan tỏa lớn) có nghĩa là không rộng lớn. “Sāvajjo” (có lỗi) có nghĩa là có khuyết điểm, do tham ái, tà kiến, v.v… Việc quy y thế gian, giống như việc thọ trì học giới, chỉ có hiệu lực cho đến hết đời sống, không có sự xác định về thời gian. Do đó, nó bị phá vỡ khi các uẩn tan rã, nên được nói là “vô tội vào lúc chết”. Điều đó là sự phá vỡ của việc quy y vô tội. Mặc dù là vô tội, nó cũng không có quả vị mong muốn, nên được nói là “aphalo” (vô quả). Tại sao? Vì không có dị thục quả. Bởi vì nó không phải là bất thiện.

Ko upāsakoti sarūpapucchā, kiṃlakkhaṇo upāsakoti vuttaṃ hoti. Kasmāti hetupucchā, tena kena pavattinimittena upāsaka-saddo tasmiṃ puggale nirūḷhoti dasseti, tenāha ‘‘kasmā upāsakoti vuccatī’’ti. Saddassa abhidheyye pavattinimittaṃ tadatthassa tabbhāvakāraṇaṃ. Kimassa sīlanti kīdisaṃ assa upāsakassa sīlaṃ, kittakena sīlenāyaṃ sīlasampanno nāma hotīti attho. Ko ājīvoti ko assa sammāājīvo, so pana micchājīvassa parivajjanena hotīti sopi vibhajīyati. Kā vipattīti kā assa sīlassa, ājīvassa vā vipatti. Anantarassa hi vidhi vā paṭisedho vā. Sampattīti etthāpi eseva nayo.

“Ko upāsako” (ai là cận sự nam?) là câu hỏi về bản chất, có nghĩa là: “Cận sự nam có đặc điểm gì?”. “Kasmā” (tại sao?) là câu hỏi về nguyên nhân, nó cho thấy do nguyên nhân nào mà từ “upāsaka” (cận sự nam) được xác lập cho người đó, do đó nói rằng: “Tại sao được gọi là cận sự nam?”. Nguyên nhân phát sinh của một từ trong ý nghĩa của nó là lý do cho sự tồn tại của ý nghĩa đó. “Kimassa sīlaṃ” (giới của vị ấy là gì?) có nghĩa là: “Giới của cận sự nam này là như thế nào, với bao nhiêu giới thì vị này được gọi là người có giới hạnh đầy đủ?”. “Ko ājīvo” (sinh kế của vị ấy là gì?) có nghĩa là: “Chánh mạng của vị ấy là gì?”. Và điều đó có được do sự từ bỏ tà mạng, vì vậy điều đó cũng được phân tích. “Kā vipatti” (sự thất bại là gì?) có nghĩa là: “Sự thất bại về giới hoặc sinh kế của vị ấy là gì?”. Vì điều theo sau ngay lập tức là một quy định hoặc một sự cấm đoán. “Sampatti” (sự thành tựu), ở đây cũng theo phương pháp tương tự.

Yo kocīti khattiyādīsu yo koci, tena saraṇagamanaṃ evaṃ kāraṇaṃ, na jāti ādivisesoti dasseti.

“Yo koci” (bất cứ ai) có nghĩa là bất cứ ai trong dòng dõi Sát-đế-lỵ, v.v… Điều này cho thấy rằng việc quy y chính là nguyên nhân, chứ không phải là sự khác biệt về dòng dõi, v.v…

Upāsanatoti teneva saraṇagamanena, tattha ca sakkaccakiriyāya ādara gāravabahumānādiyogena payirupāsanato.

“Upāsanato” (do sự hầu cận) có nghĩa là do chính việc quy y đó, và trong đó, do sự hầu cận với hành động tôn kính, qua việc áp dụng sự tôn trọng, kính trọng, quý mến, v.v…

Veramaṇiyoti [Pg.283] veraṃ vuccati pāṇātipātādidussīlyaṃ, tassa maṇanato hananato vināsanato veramaṇiyo, pañca viratiyo viratipadhānattā tassa sīlassa, tenevāha ‘‘paṭivirato hotī’’ti.

“Veramaṇī” (sự kiêng cữ): “Vera” (sự thù hận) được nói đến là sự ác giới như sát sanh, v.v… Do sự nghiền nát, phá hủy, và hủy diệt sự thù hận đó, nên gọi là “veramaṇī”. Năm sự kiêng cữ, vì sự kiêng cữ là phần chính của giới đó, do đó ngài nói: “paṭivirato hoti” (vị ấy kiêng cữ).

Micchāvaṇijjāti na sammāvaṇijjā ayuttavaṇijjā asāruppavaṇijjā. Pahāyāti akaraṇeneva pajahitvā. Dhammenāti dhammato anapetena, tena aññampi adhammikaṃ jīvikaṃ paṭikkhipati. Samenāti avisamena, tena kāyavisaṃ ādiduccaritaṃ vajjetvā kāyasamādinā sucaritena jīvikaṃ dasseti. Satthavaṇijjāti āvudhabhaṇḍaṃ katvā vā kāretvā vā yathākataṃ vā paṭilabhitvā tassa vikkayo. Sattavaṇijjāti manussavikkayo. Maṃsavaṇijjāti sūnakārādayo viya migasūkarādike posetvā maṃsaṃ sampādetvā vikkayo. Majjavaṇijjāti yaṃ kiñci majjaṃ yojetvā tassa vikkayo. Visavaṇijjāti visaṃ yojetvā vā visaṃ gahetvā vā tassa vikkayo. Tattha satthavaṇijjā paroparodhanimittatāya akaraṇīyā vuttā sattavaṇijjā abhujissabhāvakaraṇato, maṃsavaṇijjā vadhahetuto, majjavaṇijjā pamādaṭṭhānato.

Tà nghiệp buôn bán (micchāvaṇijjā) là buôn bán không chân chánh, buôn bán không thích hợp, buôn bán không tương xứng. Từ bỏ (pahāya) là từ bỏ bằng cách không thực hiện. Theo Chánh pháp (dhammena) là không đi ngược lại với Chánh pháp, qua đó ngài bác bỏ cả những cách sinh nhai phi pháp khác. Một cách công bằng (samena) là không bất công, qua đó ngài chỉ ra cách sinh nhai bằng thiện hạnh, bằng sự ngay thẳng của thân, sau khi đã tránh xa các ác hạnh như sự bất công của thân. Buôn bán vũ khí (satthavaṇijjā) là việc chế tạo hoặc cho người chế tạo các loại binh khí, hoặc nhận lại món đồ đã được làm rồi đem bán. Buôn bán chúng sanh (sattavaṇijjā) là việc buôn bán con người. Buôn bán thịt (maṃsavaṇijjā) là việc nuôi các loài như nai, heo, v.v... rồi làm thịt và bán, giống như những người đồ tể. Buôn bán rượu (majjavaṇijjā) là việc pha chế bất cứ loại rượu nào rồi đem bán. Buôn bán thuốc độc (visavaṇijjā) là việc pha chế thuốc độc hoặc lấy thuốc độc rồi đem bán. Trong đó, việc buôn bán vũ khí được nói là không nên làm vì là nguyên nhân gây tổn hại cho người khác, việc buôn bán chúng sanh là vì làm cho họ mất tự do, việc buôn bán thịt là vì là nguyên nhân của sự sát hại, việc buôn bán rượu là vì là nền tảng của sự dể duôi.

Tassevāti pañcaveramaṇilakkhaṇassa sīlassa ceva pañcamicchāvaṇijjālakkhaṇassa ājīvassa ca. Vipattīti bhedo, pakopo ca. Yāyāti yāya paṭipattiyā. Caṇḍāloti upāsakacaṇḍālo. Malanti upāsakamalaṃ. Paṭikiṭṭhoti upāsakanihīno. Buddhādīsu kammakammaphalesu ca saddhāvipariyāyo assaddhiyaṃ micchādhimokkho, yathāvuttena assaddhiyena samannāgato assaddho. Yathāvuttasīlavipattiājīvavipattivasena dussīlo. ‘‘Iminā diṭṭhādinā idaṃ nāma maṅgalaṃ hotī’’ti evaṃ bālajanaparikappitakotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato kotūhalamaṅgaliko. Maṅgalaṃ paccetīti diṭṭhamaṅgalādibhedaṃ maṅgalameva pattiyāyati. No kammanti kammassakataṃ no pattiyāyati. Ito ca bahiddhāti ito sabbaññubuddhasāsanato bahiddhā bāhirakasamaye. Dakkhiṇeyyaṃ pariyesatīti duppaṭipannaṃ dakkhiṇārahasaññī gavesati. Pubbakāraṃ karotīti dānamānaṃ ādikaṃ kusalakiriyaṃ paṭhamataraṃ karoti. Ettha ca dakkhiṇeyyapariyesanapubbakāre ekaṃ katvā pañca dhammā veditabbā.

Của chính điều ấy (tasseva) là của giới có đặc tính là năm sự chế ngự và của mạng sống có đặc tính là (tránh) năm tà nghiệp buôn bán. Sự thất bại (vipatti) là sự phá vỡ và sự hư hỏng. Do đó (yāya) là do sự thực hành nào. Người hạ tiện (caṇḍālo) là người cận sự nam hạ tiện. Vết nhơ (malaṃ) là vết nhơ của người cận sự nam. Kẻ đáng chê (paṭikiṭṭho) là người cận sự nam thấp kém. Sự trái ngược với đức tin nơi các bậc như đức Phật và nơi nghiệp và quả của nghiệp là sự vô tín, là sự tin tưởng sai lầm; người có sự vô tín như đã nói là người vô tín. Do sự thất bại về giới và sự thất bại về mạng sống như đã nói là người ác giới. Người tin vào điềm hên xui (kotūhalamaṅgaliko) là người tin vào những điềm lành được thấy, nghe, hay cảm nhận, vốn được xem là sự tò mò do những kẻ ngu phu tưởng tượng ra, (nghĩ rằng): “Do cái được thấy này, điềm lành tên là thế này sẽ xảy ra.” Tin vào điềm lành (maṅgalaṃ pacceti) là tin tưởng vào chính điềm lành, có các loại như điềm lành được thấy. Không tin vào nghiệp (no kammaṃ) là không tin tưởng vào quyền sở hữu nghiệp. Và bên ngoài giáo pháp này (ito ca bahiddhā) là bên ngoài giáo pháp của đức Phật Toàn Giác, trong các tôn giáo ngoại đạo. Tìm kiếm bậc đáng cúng dường (dakkhiṇeyyaṃ pariyesati) là tìm kiếm người thực hành sai lạc với nhận thức rằng họ là người xứng đáng được cúng dường. Làm sự ưu tiên (pubbakāraṃ karoti) là làm hành động thiện lành như bố thí, tôn kính trước tiên. Và ở đây, việc tìm kiếm bậc đáng cúng dường và việc làm sự ưu tiên nên được hiểu là một, tạo thành năm pháp.

Vipattiyaṃ vuttavipariyāyena sampatti veditabbā. Ayaṃ pana viseso – catunnampi parisānaṃ ratijananaṭṭhena upāsakova ratanaṃ upāsakaratanaṃ. Guṇasobhākittisaddasugandhatāya [Pg.284] upāsakova padumaṃ upāsakapadumaṃ. Tathā upāsakapuṇḍarīkaṃ.

Sự thành tựu (sampatti) nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã được nói về sự thất bại (vipatti). Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt – vì có ý nghĩa là người tạo ra sự hoan hỷ cho cả bốn chúng, nên người cận sự nam chính là viên ngọc quý, (gọi là) cận sự nam ngọc quý (upāsakaratanaṃ). Vì có hương thơm tốt lành của đức hạnh, vẻ đẹp, và danh tiếng, nên người cận sự nam chính là hoa sen, (gọi là) cận sự nam hoa sen (upāsakapadumaṃ). Tương tự như vậy đối với cận sự nam hoa sen trắng (upāsakapuṇḍarīkaṃ).

Ādimhītiādiatthe. Koṭiyanti pariyantakoṭiyaṃ. Vihāraggenāti ovarakakoṭṭhāsena, ‘‘imasmiṃ gabbhe vasantānamidaṃ nāma panasaphalaṃ pāpuṇātī’’tiādinā taṃ taṃvasanaṭṭhānakoṭṭhāsenāti attho. Ajjatagganti vā ajjadagganti vā ajja icceva attho.

Lúc ban đầu (ādimhi) là có nghĩa là ban đầu. Ở điểm cuối cùng (koṭiyaṃ) là ở điểm cuối cùng của giới hạn. Bằng phần tốt nhất của tịnh xá (vihāraggena) là bằng phần của gian phòng riêng; có nghĩa là bằng phần này hay phần kia của nơi ở, như trong câu: “Đối với những người sống trong gian phòng này, quả mít tên là thế này sẽ đến tay,” v.v... Ajjatagge hoặc ajjadagge chỉ có nghĩa là hôm nay (ajja).

‘‘Pāṇehi upeta’’nti iminā tassa saraṇagamanassa āpāṇakoṭikataṃ dassento ‘‘yāva me jīvitaṃ pavattatī’’tiādīni vatvā puna jīvitenāpi taṃ vatthuttayaṃ paṭipūjento ‘‘saraṇagamanaṃ rakkhāmī’’ti uppannaṃ tassa rañño adhippāyaṃ vibhāvento ‘‘ahañhī’’tiādimāha. Pāṇehi upetanti hi yāva me pāṇā dharanti, tāva saraṇaṃ upetaṃ, upento ca na vācāmattena, na ekavāraṃ cittuppādamattena, atha kho pāṇānaṃ pariccajanavasena yāvajīvaṃ upetanti evamettha attho veditabbo.

Bằng câu “Con xin trọn đời quy y” (pāṇehi upetaṃ), để chỉ ra rằng việc quy y của vị ấy là cho đến trọn đời, sau khi đã nói những lời như “chừng nào mạng sống của con còn tiếp diễn,” và lại còn tôn kính Tam Bảo ấy ngay cả bằng mạng sống, ngài đã nói câu “Bởi vì con…” v.v… để làm rõ ý định đã khởi lên của vị vua ấy là “con sẽ bảo vệ sự quy y.” Thật vậy, “trọn đời quy y” (pāṇehi upetaṃ) có nghĩa là: chừng nào sinh mạng của con còn tồn tại, chừng đó con đã quy y; và người quy y không chỉ bằng lời nói, không chỉ bằng một lần tâm sanh khởi, mà là quy y trọn đời bằng cách hy sinh cả sinh mạng. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy.

Accayanaṃ sādhumariyādaṃ madditvā vītikkamanaṃ accayoti āha ‘‘aparādho’’ti. Acceti atikkamati etenāti vā accayo, vītikkamassa pavattanako akusaladhammo. So eva aparajjhati etenāti aparādho. So hi aparajjhantaṃ purisaṃ abhibhavitvā pavattati, tenāha ‘‘atikkamma abhibhavitvā pavatto’’ti. Caratīti ācarati karoti. Dhammenevāti dhammato anapetena payogena. Paṭiggaṇhātūti adhivāsanavasena sampaṭicchatūti atthoti āha ‘‘khamatū’’ti.

Sự vi phạm (accayaṃ) là sự vi phạm sau khi đã chà đạp lên giới hạn của điều thiện, ngài nói đó là “lỗi lầm” (aparādho). Hoặc, sự vi phạm (accayo) là cái mà qua đó người ta vi phạm; đó là pháp bất thiện khiến cho sự vi phạm xảy ra. Chính nó là cái mà qua đó người ta phạm lỗi, nên gọi là lỗi lầm (aparādho). Thật vậy, nó chế ngự và tồn tại nơi người đang phạm lỗi, do đó ngài nói “đã vi phạm, đã chế ngự và đã xảy ra.” Hành động (carati) là thực hành, là làm. Theo đúng pháp (dhammeneva) là bằng phương tiện không đi ngược lại với Chánh pháp. Xin hãy chấp nhận (paṭiggaṇhātu) có nghĩa là xin hãy đón nhận bằng cách nhẫn nại, do đó ngài nói “xin hãy tha thứ” (khamatū).

251. Sadevakena lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato ariyo, tathāgatoti āha ‘‘ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane’’ti. Puggalādhiṭṭhānaṃ karontoti kāmaṃ ‘‘vuddhi hesā’’ti dhammādhiṭṭhānavasena vākyaṃ āraddhaṃ, tathāpi desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto saṃvaraṃ āpajjatīti āhāti yojanā.

251. Bởi vì thế giới cùng với chư thiên nên quy y (saraṇaṃ araṇīyato) bậc Thánh (ariyo), tức là đức Như Lai, nên ngài nói “trong giới luật của bậc Thánh, trong giáo pháp của đức Phật, đức Thế Tôn.” Đặt trên phương diện cá nhân (puggalādhiṭṭhānaṃ karonto) có nghĩa là: mặc dù câu văn được bắt đầu bằng cách đặt trên phương diện pháp (dhammādhiṭṭhānavasena), nói rằng “đây là sự tăng trưởng,” tuy nhiên, khi thuyết giảng, ngài lại đặt trên phương diện cá nhân và nói rằng “vị ấy thực hành sự thu thúc.” Đây là cách liên kết (câu văn).

253. Imasmiṃyeva attabhāve nippajjanakānaṃ attano kusalamūlānaṃ khaṇanena khato, tesaṃyeva upahananena upahato. Ubhayenāpi tassa kammāparādhameva vadati. Patiṭṭhāti sammattaniyāmokkamanaṃ etāyāti [Pg.285] patiṭṭhā, tassa upanissayasampadā. Sā kiriyāparādhena bhinnā vināsitā etenāti bhinnapatiṭṭho, tenāha ‘‘tathā’’tiādi. Dhammesu cakkhunti catusaccadhammesu tesaṃ dassanaṭṭhena cakkhu. Aññesu ṭhānesūti aññesu suttapadesu. Muccissatīti saṭṭhi vassasahassāni paccitvā lohakumbhī narakato muccissati.

253. Bị tổn thương (khato) là do đã đào bới các cội rễ thiện lành của chính mình, những cội rễ vốn sẽ sanh khởi ngay trong kiếp sống này; bị hủy hoại (upahato) là do đã đập phá chính những cội rễ ấy. Bằng cả hai từ, ngài nói về lỗi lầm về nghiệp của người ấy. Nền tảng (patiṭṭhā) là cái mà nhờ đó người ta đi vào con đường chắc chắn của sự đúng đắn; đó là sự đầy đủ về duyên hỗ trợ cho điều đó. Người có nền tảng bị phá vỡ (bhinnapatiṭṭho) là người mà nền tảng ấy đã bị phá vỡ, bị hủy hoại bởi lỗi lầm trong hành động, do đó ngài nói “như vậy” v.v... Pháp nhãn (dhammesu cakkhuṃ) là con mắt đối với các pháp Tứ đế, theo nghĩa là thấy được chúng. Ở những nơi khác (aññesu ṭhānesu) là trong các đoạn kinh khác. Sẽ được giải thoát (muccissatīti) là sau khi bị nấu trong sáu mươi ngàn năm, vị ấy sẽ được giải thoát khỏi địa ngục Lô-ha-kum-bhī (Lohakumbhī).

Yadi anantare attabhāve narake paccati, imaṃ pana suttaṃ sutvā rañño ko ānisaṃso laddhoti āha ‘‘mahānisaṃso’’tiādi. So pana ānisaṃso niddālābhasīsena vutto tadā kāyikacetasikadukkhāpagamo, tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahāsakkārakiriyā, sātisayo pothujjanikasaddhāpaṭilābhoti evaṃpakāro diṭṭhadhammiko, samparāyiko pana aparāparesupi bhavesu aparimāṇo yevāti veditabbo.

Nếu (vua) bị sanh vào địa ngục trong kiếp kế liền, nhưng do nghe được bài kinh này, vua đã nhận được quả báu nào? (Ngài) đã nói: “Quả báu to lớn” v.v… Lại nữa, quả báu ấy được nói đến với tiêu đề là sự nhận được giấc ngủ, khi ấy là sự chấm dứt khổ thân và khổ tâm, là việc thực hiện sự cúng dường trọng đại đến Tam Bảo, là sự chứng đắc đức tin đặc biệt của hàng phàm phu. Loại như vậy là (quả báu) trong hiện tại. Còn (quả báu) trong tương lai ở các kiếp sống về sau thì nên được hiểu là vô lượng.

Etthāha – yadi rañño kammantarāyābhāve tasmiṃyeva āsane dhammacakkhu uppajjissati, kathaṃ anāgate paccekabuddho hutvā parinibbāyissati. Atha paccekabuddho hutvā parinibbāyissati, kathaṃ tadā dhammacakkhuṃ uppajjissati, nanu ime sāvakabodhipaccekabodhiupanissayā bhinnanissayāti? Nāyaṃ virodho ito parato evassa paccekabodhisambhārānaṃ sambharaṇīyato. Sāvakabodhiyā bujjhanakasattāpi hi asati tassā samavāye kālantare paccekabodhiyā bujjhissanti katābhinīhārasambhavato. Apare pana bhaṇanti ‘‘paccekabodhiyā yevāyaṃ katābhinīhāro. Katābhinīhārāpi hi tattha niyatiṃ appattā tassa ñāṇassa paripākaṃ anupagatattā satthu sammukhībhāve sāvakabodhiṃ pāpuṇissantīti bhagavā ‘sacāyaṃ bhikkhave rājā’tiādimāha. Mahābodhisattānameva ca ānantariyaparimutti, na itarabodhisattānaṃ. Tathā hi paccekabodhiyaṃ niyato samāno devadatto cirakālasambhūtena lokanāthe āghātena garutarāni ānantariyāni pasavi, tasmā kammantarāyenāyaṃ idāni asamavetadassanābhisamayo rājā paccekabodhiniyāmena anāgate paccekabuddho hutvā parinibbāyissatī’’ti daṭṭhabbaṃ.

Ở đây, có người nói: Nếu đức vua, trong trường hợp không có nghiệp chướng, pháp nhãn sẽ sanh khởi ngay trên chỗ ngồi ấy, thì làm sao trong tương lai vị ấy sẽ trở thành vị Phật Độc Giác rồi nhập Niết-bàn? Còn nếu vị ấy sẽ trở thành vị Phật Độc Giác rồi nhập Niết-bàn, thì làm sao khi ấy pháp nhãn sẽ sanh khởi? Chẳng phải các duyên trợ thành của Thinh Văn Giác và Độc Giác Giác này là các duyên trợ thành khác nhau hay sao? Đây không phải là sự mâu thuẫn, vì kể từ đây về sau, các tư lương cho Độc Giác Bồ-đề của vị ấy cần phải được tích lũy. Thật vậy, ngay cả các chúng sanh có thể giác ngộ Thinh Văn Giác, trong trường hợp không có sự hội đủ của các duyên ấy, vào một thời điểm khác, họ sẽ giác ngộ Độc Giác Giác do có khả năng đã thực hiện lời phát nguyện. Tuy nhiên, những vị khác lại nói rằng: “Vị này đã thực hiện lời phát nguyện chính là cho Độc Giác Bồ-đề. Thật vậy, ngay cả những vị đã thực hiện lời phát nguyện, ở đó, do chưa đạt đến sự quyết định, do trí tuệ của vị ấy chưa đạt đến sự chín muồi, nên khi diện kiến bậc Đạo Sư, họ sẽ đạt được Thinh Văn Giác.” Vì thế, đức Thế Tôn đã nói: “Này các Tỳ khưu, nếu đức vua này…” v.v… Và chỉ có các vị Đại Bồ-tát mới thoát khỏi (hậu quả của) tội vô gián, chứ không phải các vị Bồ-tát khác. Thật vậy, Đề-bà-đạt-đa, trong khi đã được quyết định về Độc Giác Bồ-đề, do lòng căm phẫn đã được tích lũy từ lâu đối với bậc Lãnh Đạo Thế Gian, đã tạo ra các tội vô gián nặng nề hơn. Do đó, nên hiểu rằng: “Do nghiệp chướng, đức vua này hiện nay chưa hội đủ sự thấy và chứng ngộ, theo sự quyết định của Độc Giác Bồ-đề, trong tương lai sẽ trở thành vị Phật Độc Giác rồi nhập Niết-bàn.”

Sāmaññaphalasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần giải minh ý nghĩa ẩn áo của bài chú giải kinh Sa Môn Quả.

3. Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Ambaṭṭha

Addhānagamanavaṇṇanā

Giải về việc đi đường trường

254. Apubbapadavaṇṇanāti [Pg.286] atthasaṃvaṇṇanāvasena heṭṭhā aggahitatāya apubbassa padassa vaṇṇanā atthavibhajanā. ‘‘Hitvā punappunāgatamattha’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā) hi vuttaṃ. Janapadinoti janapadavanto, janapadassa vā issarā rājakumārā gottavasena kosalā nāma. Yadi eko janapado, kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘rūḷhisaddenā’’ti. Akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya īdisaliṅgavacanāni icchanti, ayamettha rūḷhi yathā aññatthapi ‘‘kurūsu viharati, aṅgesu viharatī’’ti ca. Tabbisesanepi janapada-sadde jāti-sadde ekavacanameva. Porāṇā panāti pana-saddo visesatthajotano, tena puthuatthavisayatāya evañcetaṃ puthuvacananti vakkhamānavisesaṃ joteti. Bahuppabhedo hi so padeso tiyojanasataparimāṇatāya. Naṅgalānipi chaḍḍetvāti kammappahānavasena naṅgalānipi pahāya, nidassanamattañcetaṃ. Na kevalaṃ kassakā eva, atha kho aññepi manussā attano attano kiccaṃ pahāya tattha sannipatiṃsu. ‘‘So padeso’’ti padesasāmaññato vuttaṃ, vacanavipallāsena vā, te padesāti attho. Kosalāti vuccati kusalā eva kosalāti katvā.

254. Giải về từ ngữ chưa từng có (Apubbapadavaṇṇanā) là sự phân tích ý nghĩa, là sự giải thích về từ ngữ mới do chưa được đề cập ở trước theo cách giải thích ý nghĩa. Thật vậy, đã được nói rằng: “Bỏ qua ý nghĩa đã được đề cập nhiều lần.” (dī. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā). Janapadino có nghĩa là những người có xứ sở, hoặc các vương tử là chủ nhân của xứ sở, theo dòng họ có tên là Kosalā. Nếu là một xứ sở, tại sao lại là số nhiều? (Ngài) đã nói: “Do là từ ngữ quy ước.” Thật vậy, các nhà ngữ pháp trong những trường hợp như vậy mong muốn các giới tính và số lượng như thể là hợp lý. Đây là quy ước ở đây, giống như ở những nơi khác cũng có: “viharati kurūsu (trú ở xứ Kuru), viharati aṅgesu (trú ở xứ Aṅga).” Ngay cả trong tính từ của nó, từ janapada và từ jāti cũng chỉ là số ít. Porāṇā panāti, từ pana làm sáng tỏ ý nghĩa đặc biệt, do đó nó làm sáng tỏ sự khác biệt sẽ được nói đến rằng: “Đây là số nhiều do đối tượng có nhiều ý nghĩa.” Thật vậy, vùng đất ấy có nhiều loại khác nhau do có chu vi ba trăm do-tuần. Naṅgalānipi chaḍḍetvā (bỏ cả những cái cày) là bỏ cả những cái cày theo nghĩa là từ bỏ công việc, và đây chỉ là một ví dụ. Không chỉ có nông dân, mà cả những người khác cũng từ bỏ công việc của mình và tụ tập ở đó. “So padeso (vùng đất ấy)” được nói theo nghĩa chung về vùng đất, hoặc do sự thay đổi về số, ý nghĩa là “te padesā (những vùng đất ấy).” Kosalā được gọi là vậy, do được thực hiện rằng “kusalā eva kosalā (những người khéo léo chính là Kosalā).”

Cārikanti caraṇaṃ, caraṇaṃ vā cāro, so eva cārikā. Tayidaṃ maggagamanaṃ idhādhippetaṃ, na cuṇṇikagamanamattanti āha ‘‘addhānagamanaṃ gacchanto’’ti. Taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘cārikā ca nāmesā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dūrepīti nātidūrepi. Sahasā gamananti sīghagamanaṃ. Mahākassapapaccuggamanādiṃ ekadesena vatvā vanavāsītissasāmaṇerassa vatthuṃ vitthāretvā janapadacārikaṃ kathetuṃ ‘‘bhagavā hī’’tiādi āraddhaṃ. Ākāsagāmīhi eva saddhiṃ gantukāmo ‘‘chaḷabhiññānaṃ ārocehī’’ti āha.

Cārikaṁ (cuộc du hành) là sự đi, hoặc sự đi là cāro, chính nó là cārikā. Việc đi trên đường trường này được ngụ ý ở đây, không chỉ đơn thuần là việc đi bộ ngắn. (Ngài) đã nói: “addhānagamanaṁ gacchanto (đang đi trên đường trường).” Để trình bày điều đó một cách phân chia, câu “cārikā ca nāmesā” v.v… đã được nói đến. Trong đó, dūrepi (ở xa) là nātidūrepi (cũng không quá xa). Sahasā gamanaṁ (đi vội vã) là đi nhanh. Sau khi nói một phần về việc đi đón ngài Mahākassapa v.v…, để kể về cuộc du hành trong xứ sở bằng cách trình bày chi tiết câu chuyện của sa-di Vanavāsī Tissa, (đoạn văn) bắt đầu bằng “bhagavā hī” v.v… Do muốn đi cùng với chỉ những vị có thể đi trên không, (Ngài) đã nói: “Hãy thông báo cho những vị có sáu thắng trí.”

Saṅghakammavasena [Pg.287] sijjhamānāpi upasampadā satthu āṇāvaseneva sijjhanato ‘‘buddhadāyajjaṃ te dassāmī’’ti vuttanti vadanti. Apare pana aparipuṇṇavīsativassasseva tassa upasampadaṃ anujānanto ‘‘dassāmī’’ti avocāti vadanti. Upasampādetvāti dhammasenāpatinā upajjhāyena upasampādetvā.

Họ nói rằng, mặc dù lễ thọ Cụ túc giới được thành tựu qua Tăng sự, nhưng do được thành tựu chính bởi quyền năng mệnh lệnh của bậc Đạo Sư, nên đã được nói rằng: “Ta sẽ ban cho con gia tài của chư Phật.” Tuy nhiên, những vị khác lại nói rằng, trong khi cho phép lễ thọ Cụ túc giới cho vị ấy, người chưa đủ hai mươi tuổi, (Ngài) đã nói: “Ta sẽ ban cho.” Upasampādetvā (sau khi cho thọ Cụ túc giới) là sau khi cho thọ Cụ túc giới với vị Tướng quân Chánh pháp làm thầy tế độ.

Navayojanasatikampi ṭhānaṃ majjhimadesapariyāpannameva, tato paraṃ nādhippetaṃ turitacārikāvasena agamanato. Samantāti gatagataṭṭhānassa catūsu passesu samantato. Aññenapi kāraṇenāti bhikkhūnaṃ samathavipassanātaruṇabhāvato aññenapi majjhimamaṇḍale veneyyānaṃ ñāṇaparipākādikāraṇena majjhimamaṇḍalaṃ osarati. ‘‘Sattahi vā’’tiādi ‘‘ekamāsaṃ vā’’tiādinā vuttānukkamena yojetabbaṃ.

Ngay cả một nơi cách chín trăm do-tuần cũng được bao gồm trong Trung Ấn. Xa hơn nữa thì không được dự định, do không đi đến đó bằng cuộc du hành vội vã. Samantā (xung quanh) là xung quanh bốn phía của nơi đã đi đến. Aññenapi kāraṇenāti (do một lý do khác nữa) là ngoài việc thiền chỉ và thiền quán của các Tỳ khưu còn non trẻ, còn có lý do khác là sự chín muồi về trí tuệ của chúng sanh cần được tế độ ở vùng trung tâm, nên (Ngài) đã đi xuống vùng trung tâm. Đoạn “Sattahi vā” v.v… nên được kết hợp theo thứ tự đã được nói trong đoạn “ekamāsaṁ vā” v.v…

Sarīraphāsukatthāyāti ekasmiṃyeva ṭhāne nibaddhavāsavasena ussannadhātukassa sarīrassa vicaraṇena phāsukatthāya. Aṭṭhuppattikālābhikaṅkhanatthāyāti aggikkhandhopamasutta (a. ni. 7.72) maghadevajātakādi (jā. 1.1.9) desanānaṃ viya dhammadesanāya aṭṭhuppattikālaṃ ākaṅkhamānena. Surāpānasikkhāpadapaññāpane (pāci. 328) viya sikkhāpadapaññāpanatthāya. Bodhaneyyasatte aṅgulimālādike (ma. ni. 2.347) bodhanatthāya. Kañci, katipaye vā puggale uddissa cārikā nibaddhacārikā. Tadaññā anibaddhacārikā.

Sarīraphāsukatthāya có nghĩa là vì sự an lạc cho thân thể, do trú ngụ cố định ở chỉ một nơi nên các đại trong thân thể bị gia tăng, (du hành) là vì sự an lạc cho thân thể bằng việc đi lại. Aṭṭhuppattikālābhikaṅkhanatthāya có nghĩa là do mong mỏi thời điểm phát sanh sự việc của bài thuyết Pháp, giống như các bài thuyết giảng kinh Lửa Cháy Dữ Dội (A. Ni. 7.72), bổn sanh Maghadeva (Jā. 1.1.9), v.v... Vì mục đích chế định học giới, giống như trong việc chế định học giới về việc uống rượu (Pāci. 328). Vì mục đích giác ngộ chúng sanh cần được giác ngộ, như trường hợp ngài Aṅgulimāla (Ma. Ni. 2.347), v.v... Chuyến du hành nhắm đến một vài hoặc một số cá nhân (nào đó) là chuyến du hành có định hướng. Ngoài ra là chuyến du hành không có định hướng.

Dasasahassi lokadhātuyāti jātikhettabhūte dasasahassacakkavāḷe. Tattha hi satte paripakkindriye passituṃ buddhañāṇaṃ abhinīharitvā ṭhito bhagavā ñāṇajālaṃ pattharatīti vuccati. Sabbaññutaññāṇajālassa anto paviṭṭhoti tassa ñāṇassa gocarabhāvaṃ upagato. Bhagavā kira mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya ‘‘ye sattā bhabbā paripākañāṇā ajja mayā vinetabbā, te mayhaṃ ñāṇassa upaṭṭhahantū’’ti cittaṃ adhiṭṭhāya samannāharati. Tassa saha samannāhārā eko vā dve vā bahū vā tadā vinayūpagā veneyyā ñāṇassa āpāthamāgacchanti ayamettha buddhānubhāvo. Evampi āpāthamāgatānaṃ pana nesaṃ upanissayaṃ pubbacariyaṃ pubbahetuṃ sampati vattamānañca paṭipattiṃ [Pg.288] oloketi, tenāha ‘‘atha bhagavā’’tiādi. Vādapaṭivādaṃ katvāti ‘‘evaṃ nu te ambaṭṭhā’’tiādinā mayā vuttavacanassa ‘‘ye ca kho te bho gotama muṇḍakā samaṇakā’’tiādinā paṭivacanaṃ katvā tikkhattuṃ ibbhavādanipātanavasena nānappakāraṃ asambhivākyaṃ sādhusabhāvāya vācāya vattuṃ ayuttavacanaṃ vakkhati. Nibbisevananti vigatatudanaṃ, mānadabbavasena apagataparipphandananti attho.

Dasasahassi lokadhātuyā có nghĩa là trong mười ngàn thế giới đã trở thành khu vực sanh trưởng. Ở nơi ấy, để nhìn thấy các chúng sanh có các căn đã thuần thục, đức Thế Tôn đã hướng Phật trí đến và được gọi là đã giăng bủa lưới trí tuệ. Anto paviṭṭho sabbaññutaññāṇajālassa có nghĩa là đã đi vào trạng thái đối tượng của trí tuệ ấy. Tương truyền, sau khi nhập đại bi định rồi xuất khỏi định ấy, đức Thế Tôn đã quyết định và chú tâm rằng: “Những chúng sanh nào có khả năng, có trí tuệ thuần thục, cần được ta giáo hóa trong ngày hôm nay, mong rằng các vị ấy hãy hiện khởi trong trí tuệ của ta.” Cùng với sự chú tâm của ngài, một, hai, hoặc nhiều chúng sanh cần được giáo hóa, là những người sẽ tiếp nhận sự giáo huấn, vào lúc ấy đã đi vào tầm nhận biết của trí tuệ. Đây là oai lực của đức Phật ở trường hợp này. Tuy nhiên, đối với những vị đã đi vào tầm nhận biết như vậy, ngài xem xét đến cận y duyên, hạnh nghiệp quá khứ, nhân duyên quá khứ, và sự thực hành ở hiện tại của họ. Do đó, có lời nói rằng: “Bấy giờ, đức Thế Tôn...” v.v... Vādapaṭivādaṃ katvā có nghĩa là sau khi đã đáp lại lời nói đã được ta nói ra bằng câu: “Này Ambaṭṭha, có phải như vậy không...” v.v..., bằng câu: “Thưa ngài Gotama, những vị Sa-môn trọc đầu kia...” v.v..., (Ambaṭṭha) sẽ nói lời không thích hợp để nói ra bằng lời nói có bản chất tốt đẹp, là lời nói không tương xứng về nhiều phương diện, theo cách hạ thấp bằng lời nói miệt thị đến ba lần. Nibbisevanan có nghĩa là không bị châm chích, có nghĩa là không còn sự rung động theo cách kiêu mạn và ngoan cố.

Avasaritabbanti upagantabbaṃ. Icchānaṅgaleti idaṃ tadā bhagavato gocaragāmanidassanaṃ samīpatthe bhummanti katvā. ‘‘Icchānaṅgalavanasaṇḍe’’ti nivāsanaṭṭhānadassanaṃ adhikaraṇe bhummanti. Tadubhayaṃ vivaranto ‘‘icchānaṅgalaṃ upanissāyā’’tiādimāha. Dhammarājassa bhagavato sabbaso adhammaniggaṇhanaparā paṭipatti, sā ca sīlasamādhipaññāvasenāti taṃ dassetuṃ ‘‘sīlakhandhāvāra’’ntiādi vuttaṃ. Yathābhirucitenāti dibbavihārādīsu yena yena attano abhirucitena vihārena.

Avasaritabban có nghĩa là nên đi đến. Icchānaṅgale, đây là sự chỉ dẫn về ngôi làng khất thực của đức Thế Tôn vào lúc ấy, được thực hiện theo nghĩa cách thứ bảy (biến cách ở vị trí) trong ý nghĩa gần. “Icchānaṅgalavanasaṇḍe” là sự chỉ dẫn về nơi trú ngụ, theo nghĩa cách thứ bảy (biến cách ở nơi chốn). Trong khi giải thích cả hai điều ấy, ngài đã nói: “Upanissāya icchānaṅgalaṃ” v.v... Sự thực hành của đức Thế Tôn, bậc Pháp Vương, là hoàn toàn chuyên tâm vào việc chế ngự điều phi pháp, và điều ấy là theo phương diện giới, định, và tuệ. Để trình bày điều ấy, câu “sīlakhandhāvāra” v.v... đã được nói đến. Yathābhirucitena có nghĩa là bằng bất cứ sự an trú nào mà vị ấy ưa thích, ở trong các pháp an trú cao thượng, v.v...

Pokkharasātivatthuvaṇṇanā

Giải Thích Câu Chuyện về (Bà-la-môn) Pokkharasāti

255. Manteti irubbedādimantasatthe. Pokkhare kamale sayamāno nisīdīti pokkharasātī. Sāti vuccati samasaṇṭhānaṃ, pokkhare saṇṭhānāvayave jātoti ‘‘pokkharasātī’’tipi vuccati. Setapokkharasadisoti setapadumavaṇṇo. Suvaṭṭitāti vaṭṭabhāvassa yuttaṭṭhāne suṭṭhu vaṭṭulā. Kāḷavaṅgatilakādīnaṃ abhāvena suparisuddhā.

255. Mante có nghĩa là trong các thánh điển về thần chú như là Irubbeda, v.v... Pokkharasātī là vị đã nằm, đã ngồi ở trên hoa sen (pokkhare kamale). Sāti được gọi là hình thể cân đối. Vị ấy được sanh ra với các bộ phận có hình thể (đẹp) ở trên hoa sen (pokkhare), vì thế cũng được gọi là “Pokkharasātī.” Setapokkharasadiso có nghĩa là có màu sắc của hoa sen trắng. Suvaṭṭitā có nghĩa là tròn trịa một cách tốt đẹp ở nơi thích hợp với trạng thái tròn. Suparisuddhā là trong sạch hoàn toàn do không có các nốt ruồi đen, v.v...

Imassa brāhmaṇassa kīdiso pubbayogo, yena naṃ bhagavā anuggaṇhituṃ taṃ ṭhānaṃ upagatoti āha ‘‘ayaṃ panā’’tiādi. Padumagabbhe nibbatti tenāyaṃ saṃsedajo jāto. Na pupphatīti na vikasati. Rajatabimbakanti rūpiyamayaṃ rūpakaṃ.

Vị Bà-la-môn này có sự liên hệ trong quá khứ như thế nào, mà do đó đức Thế Tôn đã đi đến nơi ấy để tế độ vị ấy? (Để trả lời,) ngài đã nói: “Vị này...” v.v... Vị này đã tái sanh ở trong lòng hoa sen, do đó vị này đã trở thành loài thấp sanh. Na pupphati có nghĩa là không nở ra. Rajatabimbakan có nghĩa là hình tượng được làm bằng bạc.

Ajjhāvasatīti ettha adhi-saddo issariyatthadīpano, āsaddo mariyādatthoti dassento ‘‘abhibhavitvā’’tiādimāha. Tehi yuttattā hi ukkaṭṭhanti upayogavacanaṃ, tenāha ‘‘upasaggavasenā’’tiādi. Yāya mariyādāyāti yāya avatthāya. Nagarassa vatthunti ‘‘ayaṃ khaṇo, sumuhuttaṃ mā atikkamī’’ti rattivibhāyanaṃ anurakkhantā rattiyaṃ ukkā [Pg.289] ṭhapetvā ukkāsu jalamānāsu nagarassa vatthuṃ aggahesuṃ, tasmā ukkāsu ṭhitāti ukkaṭṭhā, ukkāsu vijjotayantīsu ṭhitā patiṭṭhitāti mūlavibhujādipakkhepena saddasiddhi veditabbā, niruttinayena vā ukkāsu ṭhitāsu ṭhitā āsīti ukkaṭṭhā. Apare pana bhaṇanti ‘‘bhūmibhāgasampattiyā, upakaraṇasampattiyā, manussasampattiyā ca taṃ nagaraṃ ukkaṭṭhaguṇayogato ukkaṭṭhāti nāmaṃ labhī’’ti. Tassāti ‘‘ukkaṭṭha’’nti upayogavasena vuttapadassa. Anupayogattāti visesanabhāvena anupayuttattā. Sesapadesūti ‘‘sattussada’’ntiādipadesu. Yathāvidhi hi anupayogo purimasmiṃ. Tatthāti ‘‘upasaggavasenā’’tiādinā vuttavidhāne. ‘‘Saddasatthato pariyesitabba’’nti etena saddalakkhaṇānugato vāyaṃ saddappayogoti dasseti. Upaanuadhiāitievaṃpubbake vasanakiriyāṭhāne upayogavacanameva pāpuṇātīti saddavidū icchanti.

Ajjhāvasati: Ở đây, tiếp đầu ngữ adhi có ý nghĩa làm sáng tỏ quyền uy, tiếp đầu ngữ ā có ý nghĩa giới hạn. Trong khi trình bày điều ấy, ngài đã nói: “Abhibhavitvā” v.v... Do có sự liên kết với các điều ấy, ukkaṭṭhan là lời nói được sử dụng, do đó ngài đã nói: “Upasaggavasenā” v.v... Yāya mariyādāya có nghĩa là bằng trạng thái nào. Nagarassa vatthun có nghĩa là những người canh gác việc phân chia thời gian ban đêm rằng: “Đây là khoảnh khắc, là thời điểm tốt, chớ có bỏ lỡ,” vào ban đêm đã đặt những ngọn đuốc, trong khi những ngọn đuốc đang cháy sáng, họ đã đảm nhận nhiệm vụ ở thành phố. Do đó, ukkāsu ṭhitā là ukkaṭṭhā. Ukkāsu vijjotayantīsu ṭhitā patiṭṭhitā, sự thành tựu từ ngữ nên được biết đến bằng cách thêm vào mūlavibhujā, v.v... Hoặc theo phương pháp từ nguyên học, ukkāsu ṭhitāsu ṭhitā āsi là ukkaṭṭhā. Tuy nhiên, những vị khác nói rằng: “Thành phố ấy đã có được tên gọi Ukkaṭṭhā là do sự liên kết với các phẩm chất ưu việt, do sự thành tựu về phương diện đất đai, sự thành tựu về phương diện tiện nghi, và sự thành tựu về phương diện con người.” Tassa có nghĩa là của từ đã được nói theo cách sử dụng là “ukkaṭṭha.” Anupayogattā có nghĩa là do không được sử dụng theo bản chất của tính từ. Sesapadesu có nghĩa là trong các từ còn lại như là “sattussada,” v.v... Thật vậy, sự không sử dụng theo phương pháp đã có ở trước. Tattha có nghĩa là trong phương pháp đã được nói đến bằng câu: “Upasaggavasenā” v.v... Bằng câu: “Nên được tìm hiểu từ văn phạm học,” điều này trình bày rằng: “Việc sử dụng từ ngữ này là theo sau đặc điểm của từ ngữ.” Các vị thông thạo văn phạm học mong muốn rằng ở nơi có hành động trú ngụ với các tiếp đầu ngữ như là upa, anu, adhi, ā, v.v... thì chỉ đạt đến lời nói được sử dụng.

Ussadatā nāmettha bahulatāti, taṃ bahulataṃ dassetuṃ ‘‘bahujana’’ntiādi vuttaṃ. Gahetvā posetabbaṃ posāvaniyaṃ. Āvijjhitvāti parikkhipitvā.

Ussadatā ở đây có tên gọi là sự đông đúc. Để trình bày sự đông đúc ấy, câu “bahujana” v.v... đã được nói đến. Posāvaniyan là nên được nuôi dưỡng sau khi đã nhận lấy. Āvijjhitvā có nghĩa là sau khi đã bao quanh.

Raññā viya bhuñjitabbanti vā rājabhoggaṃ. Rañño dāyabhūtanti kulaparamparāya yogyabhāvena rājato laddhadāyabhūtaṃ. Tenāha ‘‘dāyajjanti attho’’ti. Rājanīhārena paribhuñjitabbato uddhaṃ paribhogalābhassa seṭṭhadeyyatā nāma natthīti āha ‘‘chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena bhuñjitabba’’nti. ‘‘Sabbaṃ chejjabhejja’’nti sarīradaṇḍadhanadaṇḍādi bhedaṃ sabbaṃ daṇḍamāha. Nadītitthapabbatādīsūti nadītitthapabbatapādagāmadvāraaṭavimukhādīsu. ‘‘Rājadāya’’nti imināva rañño dinnabhāve siddhe ‘‘raññā pasenadinā kosalena dinna’’nti vacanaṃ kimatthiyanti āha ‘‘dāyakarājadīpanattha’’ntiādi. Nissaṭṭhapariccattanti muttacāgavasena pariccattaṃ katvā. Evañhi taṃ seṭṭhadeyyaṃ uttamadeyyaṃ jātaṃ.

Hoặc, ‘vật dụng của vua’ (rājabhoggaṃ) là vì được hưởng dụng như vị vua. ‘Là tài sản thừa kế của vua’ (rañño dāyabhūtaṃ) có nghĩa là tài sản thừa kế nhận được từ vua do sự xứng đáng theo dòng dõi gia tộc. Vì thế, ngài nói: ‘có nghĩa là tài sản thừa kế.’ Vì không có vật cúng dường nào cao quý hơn lợi lộc được hưởng dụng theo nghi thức hoàng gia, nên ngài nói: ‘nên được hưởng dụng theo cách thức của vua, sau khi cho giương lọng lên.’ Câu ‘tất cả việc chặt và phá’ (sabbaṃ chejjabhejja) nói đến tất cả các hình phạt, bao gồm hình phạt thân thể, hình phạt tài sản, v.v. ‘Ở bến sông, núi, v.v.’ (Nadītitthapabbatādīsu) có nghĩa là ở bến sông, chân núi, cổng làng, bìa rừng, v.v. Khi việc được vua ban cho đã được xác lập bởi chính từ ‘tài sản vua ban’ (rājadāya), câu nói ‘được vua Pasenadi của xứ Kosala ban cho’ có mục đích gì? Ngài nói: ‘để chỉ rõ vị vua đã ban tặng,’ v.v. ‘Đã từ bỏ, đã xả ly’ (Nissaṭṭhapariccattanti) có nghĩa là đã từ bỏ bằng cách xả ly rộng rãi. Như vậy, vật ấy đã trở thành vật cúng dường cao quý, vật cúng dường tối thượng.

Upalabhīti savanavasena upalabhīti imamatthaṃ dassento ‘‘sotadvāra…pe… aññāsī’’ti āha. Avadhāraṇaphalattā sabbampi vākyaṃ antogadhāvadhāraṇanti āha ‘‘padapūraṇamatte nipāto’’ti. ‘‘Avadhāraṇatthe’’ti pana iminā iṭṭhatovadhāraṇatthaṃ kho-saddaggahaṇanti dasseti[Pg.290]. ‘‘Assosī’’ti padaṃ kho-sadde gahite tena phullitamaṇḍitaṃ viya hontaṃ pūritaṃ nāma hoti, tena ca purimapacchimapadāni siliṭṭhāni honti, na tasmiṃ aggahiteti āha ‘‘padapūraṇena byañjanasiliṭṭhatāmattamevā’’ti. Matta-saddo visesanivattiattho, tenassa anatthantaradīpanatā dassitā hoti, eva-saddena pana byañjanasiliṭṭhatāya ekantikatā.

Để chỉ rõ ý nghĩa ‘đã lĩnh hội’ (upalabhi) là lĩnh hội bằng cách nghe, ngài nói: ‘qua nhĩ môn… cho đến… đã biết rõ.’ Vì có kết quả là sự nhấn mạnh, nên toàn bộ câu văn bao hàm sự nhấn mạnh. (Vì thế) ngài nói: ‘tiểu từ này chỉ có tác dụng bổ túc cho câu.’ Tuy nhiên, bằng câu ‘có nghĩa nhấn mạnh,’ ngài chỉ ra rằng việc dùng từ ‘kho’ là để nhấn mạnh điều mong muốn. Khi từ ‘kho’ được dùng, từ ‘đã nghe’ (assosi) được gọi là được bổ túc, giống như được làm cho nở rộ và trang hoàng; và nhờ đó, các từ trước và sau trở nên trôi chảy. (Nếu) không dùng nó thì không được như vậy. Vì thế, ngài nói: ‘chỉ đơn thuần làm cho các phụ âm trôi chảy bằng cách bổ túc cho câu.’ Từ ‘matta’ (chỉ) có nghĩa là loại trừ các tính chất khác, qua đó cho thấy rằng nó không chỉ ra một ý nghĩa nào khác. Còn từ ‘eva’ (chỉ) thì (cho thấy) tính chất chắc chắn của sự trôi chảy của các phụ âm.

Samitapāpattāti accantaṃ anavasesato savāsanaṃ samitapāpattā. Evañhi bāhirakavirāgasekkhāsekkhapāpasamanato bhagavato pāpasamanaṃ visesitaṃ hoti, tenāha vuttañhetantiādi. Anekatthattā nipātānaṃ idha anussavattho adhippetoti āha ‘‘khalūti anussavatthe nipāto’’ti. Ālapanamattanti piyālāpavacanamattaṃ. Piyasamudāhāro hete ‘‘bho’’ti vā ‘‘āvuso’’ti vā ‘‘devānaṃ piyā’’ti vā. Gottavasenāti ettha gaṃ tāyatīti gottaṃ. Gotamoti hi pavattamānaṃ vacanaṃ, buddhiñca tāyati ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti gottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, evaṃ abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena, tasmā so gottasaṅkhāto attho tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Ko pana soti? Aññakulaparamparāsādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasamudāgataṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca ‘‘samaṇo’’ti iminā sarikkhakajanehi bhagavato bahumatabhāvo dassito samitapāpatākittanato. ‘‘Gotamo’’ti iminā lokiyajanehi uḷārakulasambhūtatādīpanato.

‘Vì đã dập tắt các điều ác’ (Samitapāpattā) có nghĩa là vì đã dập tắt các điều ác một cách hoàn toàn, không còn sót lại, cùng với các tập khí. Như vậy, sự dập tắt các điều ác của Đức Thế Tôn trở nên đặc biệt so với sự dập tắt các điều ác của các vị ngoại đạo ly tham, các bậc hữu học và vô học. Vì thế, ngài nói: ‘Điều này đã được nói,’ v.v. Vì các tiểu từ có nhiều nghĩa, ở đây ý muốn nói đến nghĩa ‘nghe đồn.’ Vì thế, ngài nói: ‘khalu là tiểu từ có nghĩa nghe đồn.’ ‘Chỉ là lời gọi’ (Ālapanamattaṃ) có nghĩa là chỉ là lời nói thân mật. Vì những lời này là cách nói thân mật, như ‘này bạn’ (bho), hoặc ‘này hiền giả’ (āvuso), hoặc ‘người được chư thiên yêu mến’ (devānaṃ piyā). ‘Bởi họ’ (Gottavasena): ở đây, ‘gotta’ là ‘bảo vệ (tāyati) dòng dõi (gaṃ).’ Lời nói đang diễn ra là ‘Gotama.’ Và ‘gotta’ là ‘bảo vệ (tāyati) trí tuệ (buddhiṃ) bằng cách làm cho nó có đối tượng duy nhất.’ Giống như trí tuệ không thể vận hành nếu không có đối tượng là ý nghĩa, danh xưng cũng vậy nếu không có đối tượng được gọi tên. Do đó, ý nghĩa được gọi là ‘gotta’ ấy được nói là bảo vệ (tāyati) những điều đó. Vậy đó là gì? Cần phải hiểu rằng đó là một dạng chung, chung cho các dòng dõi gia tộc khác, bắt nguồn từ vị tổ tiên của gia tộc đó, và chung cho những ai thuộc về gia tộc đó. Ở đây, qua từ ‘Sa-môn’ (samaṇo), sự kính trọng của những người đồng đẳng đối với Đức Thế Tôn được thể hiện, do việc tán dương sự dập tắt các điều ác của ngài. Qua từ ‘Gotama’ (Gotamo), sự xuất thân từ dòng dõi cao quý của ngài được chỉ ra cho những người thế gian.

Uccākulaparidīpanaṃ uditoditavipulakhattiyakulavibhāvanato. Sabbakhattiyānañhi ādibhūtamahāsammatamahārājato paṭṭhāya asambhinnaṃ uḷāratamaṃ sakyarājakulaṃ. Kenaci pārijuññenāti ñātipārijuññabhogapārijuññādinā kenaci pārijuññena pārihāniyā. Anabhibhūto anajjhotthato. Tathā hi tassa kulassa na kiñci pārijuññaṃ lokanāthassa abhijātiyaṃ, atha kho vaḍḍhiyeva. Abhinikkhamane ca tatopi samiddhatamabhāvo loke pākaṭo paññāto. Iti ‘‘sakyakulā pabbajito’’ti idaṃ vacanaṃ bhagavato saddhāpabbajitabhāvadīpanaṃ vuttaṃ mahantaṃ ñātiparivaṭṭaṃ, mahantañca bhogakkhandhaṃ pahāya pabbajitabhāvasiddhito. Sundaranti bhaddakaṃ. Bhaddakatā ca passantassa hitasukhāvahabhāvena veditabbāti āha [Pg.291] atthāvahaṃ sukhāvahanti. Tattha atthāvahanti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthasaṃhitahitāvahaṃ. Sukhāvahanti yathāvuttatividhasukhāvahaṃ. Tathārūpānanti tādisānaṃ. Yādisehi pana guṇehi bhagavā samannāgato, tehi catuppamāṇikassa lokassa sabbathāpi accantāya saddhāya pasādanīyo tesaṃ yathābhūtasabhāvattāti dassento yathārūpotiādimāha. Tattha yathābhūtaṃ…pe… arahatanti iminā dhammappamāṇānaṃ, lūkhappamāṇānañca sattānaṃ bhagavato pasādāvahataṃ dasseti. Taṃ dassaneneva ca itaresampi atthato pasādāvahatā dassitā hotīti daṭṭhabbaṃ tadavinābhāvato. Dassanamattampi sādhu hotīti ettha kosiyasakuṇavatthuṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.144; khu. pā. aṭṭha. 10) kathetabbaṃ.

Sự chỉ rõ dòng dõi cao quý là do việc làm sáng tỏ dòng dõi Sát-đế-lỵ rộng lớn, lừng lẫy. Vì dòng dõi hoàng tộc Thích-ca là dòng dõi cao quý nhất, không bị pha tạp, bắt đầu từ vua Mahāsammata, vị vua đầu tiên của tất cả các vị vua Sát-đế-lỵ. ‘Bởi bất kỳ sự suy thoái nào’ (Kenaci pārijuññena) có nghĩa là bởi sự suy thoái do bất kỳ sự suy giảm nào như suy giảm về quyến thuộc, suy giảm về tài sản, v.v. Không bị áp đảo, không bị lấn át. Thật vậy, trong sự ra đời cao quý của bậc Lãnh Đạo Thế Gian, dòng dõi của ngài không có bất kỳ sự suy thoái nào, mà trái lại chỉ có sự phát triển. Và trong cuộc xuất gia, sự thịnh vượng còn hơn thế nữa đã trở nên rõ ràng, được biết đến trong thế gian. Do đó, câu nói ‘đã xuất gia từ dòng dõi Thích-ca’ được nói để chỉ rõ rằng Đức Thế Tôn đã xuất gia vì đức tin, bởi vì sự kiện ngài đã xuất gia sau khi từ bỏ đại gia quyến và khối tài sản lớn đã được xác lập. ‘Tốt đẹp’ (Sundaraṃ) có nghĩa là tốt lành. Và sự tốt lành cần được hiểu là mang lại lợi ích và hạnh phúc cho người thấy. Vì thế, ngài nói: ‘mang lại lợi ích, mang lại hạnh phúc.’ Trong đó, ‘mang lại lợi ích’ (atthāvahaṃ) là mang lại lợi ích liên quan đến hiện tại, tương lai và mục đích tối hậu. ‘Mang lại hạnh phúc’ (sukhāvahaṃ) là mang lại ba loại hạnh phúc như đã nói. ‘Của những vị như vậy’ (Tathārūpānaṃ) có nghĩa là của những vị như thế. Để chỉ ra rằng Đức Thế Tôn, người sở hữu những phẩm chất như thế nào, thì với những phẩm chất ấy, ngài có thể làm cho thế gian gồm bốn loại người phát sinh đức tin và tịnh tín hoàn toàn, bởi vì bản chất như thật của những phẩm chất ấy, ngài nói: ‘như thế nào,’ v.v. Trong đó, bằng câu ‘như thật… cho đến… A-la-hán,’ ngài chỉ ra rằng Đức Thế Tôn mang lại sự tịnh tín cho những chúng sinh lấy pháp làm chuẩn và những chúng sinh lấy khổ hạnh làm chuẩn. Và cần phải hiểu rằng, chỉ bằng việc thấy ngài, sự mang lại tịnh tín cho những người khác cũng được chỉ ra về mặt ý nghĩa, vì điều đó không thể tách rời. Ở đây, nên kể câu chuyện về con chim cú (kosiyasakuṇa) để minh họa rằng ‘chỉ cần thấy thôi cũng đã là tốt lành.’

Ambaṭṭhamāṇavakathāvaṇṇanā

Chú giải về câu chuyện của thanh niên Bà-la-môn Ambaṭṭha

256. Mante parivattetīti vede sajjhāyati, pariyāpuṇātīti attho. Mante dhāretīti yathāadhīte mante asammuṭṭhe katvā hadaye ṭhapeti oṭṭhapahatakaraṇavasena, na atthavibhāvanavasena.

256. ‘Tụng đọc các câu thần chú’ (Mante parivatteti) có nghĩa là đọc tụng, học thuộc lòng kinh Vệ-đà. ‘Ghi nhớ các câu thần chú’ (Mante dhāreti) có nghĩa là ghi nhớ trong lòng những câu thần chú đã học để không bị quên lãng, bằng cách mấp máy môi, chứ không phải bằng cách phân tích ý nghĩa.

Sanighaṇḍukeṭubhānanti ettha vacanīyavācakabhāvena atthaṃ saddañca nikhaḍati bhindati vibhajja dassetīti nikhaṇḍu, sā eva idha kha-kārassa gha-kāraṃ katvā ‘‘nighaṇḍū’’ti vutto. Kiṭayati gameti ñāpeti kiriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato gamento pūretīti keṭubhaṃ. Vevacanappakāsakanti pariyāyasaddadīpakaṃ, ekekassa atthassa anekapariyāyavacanavibhāvakanti attho. Nidassanamattañcetaṃ anekesampi atthānaṃ ekasaddavacanīyatāvibhāvanavasenapi tassa ganthassa pavattattā. Vacībhedādilakkhaṇā kiriyā kappīyati etenāti kiriyākappo, so pana vaṇṇapadasambandhapadatthādivibhāgato bahuvikappoti āha ‘‘kiriyākappavikappo’’ti. Idañca mūlakiriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi satasahassaparimāṇo nayacariyādipakaraṇaṃ. Ṭhānakaraṇādivibhāgato, nibbacanavibhāgato ca akkharā pabhedīyanti etehīti akkharappabhedā, sikkhāniruttiyo. Etesanti vedānaṃ.

Trong câu ‘sanighaṇḍukeṭubhānanti,’ (tập hợp từ vựng và ngữ pháp), do mối liên hệ giữa cái được nói và cái nói lên, (bộ luận) đào sâu, phân tách, và trình bày có phân tích về ý nghĩa và từ ngữ, nên được gọi là nikhaṇḍu. Chính từ này, ở đây, do ký tự ‘kha’ được đổi thành ký tự ‘gha,’ nên được nói là ‘nighaṇḍu.’ (Bộ luận) làm cho biết, làm cho hiểu, làm cho nhận thức về sự phân chia động từ v.v..., hoặc làm cho trọn vẹn bằng cách thâu tóm không bỏ sót, nên được gọi là keṭubha. ‘Vevacanappakāsakaṃ’ (làm sáng tỏ các từ đồng nghĩa) có nghĩa là làm sáng tỏ các từ đồng nghĩa, tức là trình bày nhiều từ đồng nghĩa cho mỗi một ý nghĩa. Và đây chỉ là sự nêu gương, vì bộ luận ấy cũng được tiến hành bằng cách trình bày rằng một từ có thể được nói lên với nhiều ý nghĩa. Hành động có các đặc điểm như sự phân loại lời nói v.v... được sắp đặt bởi cái này, nên gọi là kiriyākappo (phép tắc hành động). Tuy nhiên, do có nhiều sự phân loại từ sự phân chia về âm, từ, liên kết, nghĩa của từ v.v... nên nói là ‘kiriyākappavikappo’ (sự phân loại phép tắc hành động). Và điều này được nói liên quan đến bộ luận gốc về phép tắc hành động (mūlakiriyākappagantha). Vì bộ luận ấy có số lượng một trăm ngàn (câu kệ), là luận giải về phương pháp, cách hành xử v.v... Các mẫu tự được phân biệt bởi những điều này từ sự phân chia về vị trí phát âm, cơ quan phát âm v.v..., và từ sự phân chia về sự cố gắng, nên gọi là akkharappabhedā (sự phân loại mẫu tự), tức là các bộ luận về ngữ âm (sikkhā) và từ nguyên (nirutti). ‘Etesaṃ’ (của những điều này) tức là của các bộ Vệ-đà.

Te [Pg.292] eva vede padaso kāyatīti padako. Taṃ taṃ saddaṃ tadatthañca byākaroti byācikkhati etenāti byākaraṇaṃ, saddasatthaṃ. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti.

Người đọc tụng chính các bộ Vệ-đà ấy theo từng từ được gọi là padako (người tụng đọc). (Bộ luận) giải thích, trình bày rõ ràng về từ này từ kia và ý nghĩa của nó, nên được gọi là byākaraṇaṃ (ngữ pháp), tức là văn phạm học. Do nhờ vào (bộ luận) ấy mà thế gian không cố gắng, không nỗ lực vì lợi ích trong tương lai, nên được gọi là lokāyataṃ (thế gian luận). Thật vậy, do nương tựa vào bộ luận ấy, các chúng sanh thậm chí không khởi lên tâm ý về việc làm phước thiện.

Vayatīti vayo, ādimajjhapariyosānesu katthaci aparikilamanto avitthāyanto te ganthe sandhāreti pūretīti attho. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti dassento ‘‘avayo na hotī’’ti vatvā tattha avayaṃ dassetuṃ ‘‘avayo nāma…pe… na sakkotī’’ti vuttaṃ. ‘‘Anuññāto’’ti padassa kammasādhanavasena, ‘‘paṭiññāto’’ti pana padassa kattusādhanavasena attho veditabboti dassento ‘‘ācariyenā’’tiādimāha. Ācariyaparamparābhataṃ ācariyakaṃ. Garūti bhāriyaṃ attānaṃ tato mocetvā gamanaṃ dukkaraṃ hoti. Anatthopi uppajjati nindābyārosaupārambhādi.

‘Vayati’ là vayo (giai đoạn). Có nghĩa là, không mệt mỏi, không chán nản ở bất cứ đâu, lúc ban đầu, lúc ở giữa, hay lúc cuối cùng, vị ấy duy trì, hoàn thành các bộ luận ấy. Để trình bày rằng ‘hai sự phủ định tạo thành ý nghĩa khẳng định,’ sau khi nói ‘avayo na hoti’ (không phải là không có giai đoạn), để trình bày về ‘avayaṃ’ (không có giai đoạn) ở đó, câu ‘avayo nāma…đến… na sakkotī’ (người không có giai đoạn là… đến… không thể) đã được nói. Để trình bày rằng ý nghĩa của từ ‘anuññāto’ (được cho phép) nên được hiểu theo nghĩa bị động, còn ý nghĩa của từ ‘paṭiññāto’ (đã thừa nhận) thì theo nghĩa chủ động, ngài đã nói ‘ācariyenā’ (bởi vị thầy) v.v... Điều được truyền thừa trong dòng dõi các vị thầy là truyền thống của thầy (ācariyakaṃ). ‘Garu’ (nặng nề) là gánh nặng. Việc ra đi sau khi tự giải thoát khỏi điều ấy là khó thực hiện. Sự bất lợi cũng sanh khởi, như là sự khiển trách, sự sân hận, sự quở trách v.v...

257. ‘‘Abbhuggato’’ti ettha abhisaddayogena itthambhūtākhyānatthavaseneva upayogavacanaṃ.

257. Ở đây, trong từ ‘abbhuggato’ (nổi bật), do sự kết hợp với tiếp đầu ngữ ‘abhi,’ việc sử dụng biến cách từ (upayogavacanaṃ) chỉ đơn thuần theo ý nghĩa mô tả một trạng thái như vậy.

258. Lakkhaṇānīti lakkhaṇadīpanāni mantapadāni. Antaradhāyantīti na kevalaṃ lakkhaṇamantāniyeva, atha kho aññānipi brāhmaṇānaṃ ñāṇabalābhāvena anukkamena antaradhāyanti. Tathā hi vadanti ‘‘ekasataṃ addhariyaṃ sākhā sahassavattako sāmā’’tiādi. Paṇidhi …pe… mahatoti ettha paṇidhimahato samādānamahatoti ādinā paccekaṃ mahanta-saddo yojetabbo. Paṇidhimahantatādi cassa buddhavaṃsacariyāpiṭakavaṇṇanādivasena veditabbo. Niṭṭhāti nipphattiyo. Bhavabhedeti bhavavisese. Ito ca etto ca byāpetvā ṭhitatā visaṭabhāvo.

258. ‘Lakkhaṇāni’ (các tướng) là các câu thần chú làm sáng tỏ các tướng. ‘Antaradhāyanti’ (bị biến mất): không chỉ các thần chú về tướng tốt mà thôi, mà còn các (thần chú) khác cũng tuần tự biến mất do các vị Bà-la-môn thiếu trí lực. Thật vậy, họ nói rằng: ‘Một trăm nhánh của Addhariya, một ngàn lối của Sāmā’ v.v... Ở đây, trong câu ‘paṇidhi… đến… mahato’ (đại nguyện… đến… vĩ đại), từ ‘mahanta’ (vĩ đại) nên được kết hợp với từng từ một, bắt đầu bằng ‘paṇidhimahato’ (đại nguyện), ‘samādānamahato’ (sự thọ trì vĩ đại). Và sự vĩ đại về lời nguyện v.v... của ngài nên được hiểu theo cách của các bộ Chú giải về Phật Sử, Hạnh Tạng v.v... ‘Niṭṭhā’ (sự kết thúc) là các sự thành tựu. ‘Bhavabhede’ (trong các loại hình hiện hữu) là trong các loại hình hiện hữu đặc biệt. Tình trạng đứng vững và lan tỏa từ đây và từ kia là trạng thái lan rộng.

Jātisāmaññatoti lakkhaṇajātiyā lakkhaṇabhāvamattena samānabhāvato. Yathā hi buddhānaṃ lakkhaṇāni suvisadāni, suparibyattāni, paripuṇṇāni ca honti, na evaṃ cakkavattīnaṃ, tenāha ‘‘na teheva buddho hotī’’ti. Abhirūpatā, dīghāyukatā, appātaṅkatā, brāhmaṇādīnaṃ piyamanāpatāti imehi catūhi acchariyasabhāvehi. Dānaṃ, piyavacanaṃ, atthacariyā, samānattatāti [Pg.293] imehi catūhi saṅgahavatthūhi. Rañjanatoti pītijananato. Cakkaṃ cakkaratanaṃ vatteti pavattetīti cakkavattī. Sampatticakkehi sayaṃ vattati, tehi ca paraṃ sattanikāyaṃ vatteti pavattetīti cakkavattī. Parahitāvaho iriyāpathacakkānaṃ vatto vattanaṃ etassa, etthāti vā cakkavattī. Appaṭihataṃ vā āṇāsaṅkhātaṃ cakkaṃ vattetīti cakkavattī. Khattiyamaṇḍalādisaññitaṃ cakkaṃ samūhaṃ attano vase vattetīti cakkavattī cakkavattivattasaṅkhātaṃ dhammaṃ carati, cakkavattivattasaṅkhāto dhammo etasmiṃ atthīti vā dhammiko. Dhammato anapetattā dhammo rañjanaṭṭhena rājāti dhammarājā. ‘‘Rājā hoti cakkavattī’’ti vuttattā ‘‘cāturanto’’ti padaṃ catudīpissarataṃ vibhāvetīti āha ‘‘catusamuddaantāyā’’tiādi. Tattha ‘‘catuddīpavibhūsitāyā’’ti avatvā ‘‘catubbidhā’’ti vidhaggahaṇaṃ taṃtaṃparittadīpānampi saṅgahatthanti daṭṭhabbaṃ. Kopādīti ādi-saddena kāmamohamānamadādike saṅgaṇhāti. Vijitāvīti vijitavā. Kenaci akampiyaṭṭhena janapade thāvariyappatto, daḷhabhattibhāvato vā, janapado thāvariyaṃ patto etthāti janapadatthāvariyappatto.

‘Jātisāmaññato’ (do sự tương đồng về loại): do sự tương đồng chỉ bởi bản chất là tướng tốt, bởi loại tướng tốt. Ví như các tướng tốt của các vị Phật thì rất rõ ràng, rất minh bạch, và viên mãn, nhưng các tướng tốt của các vị Chuyển Luân Vương thì không như vậy, do đó ngài nói ‘na teheva buddho hoti’ (vị ấy không phải là Phật chỉ bởi các tướng ấy). Bởi bốn bản chất kỳ diệu này: tướng mạo xinh đẹp, tuổi thọ dài lâu, ít bệnh tật, được các vị Bà-la-môn v.v... yêu mến và quý trọng. Bởi bốn pháp nhiếp sự này: bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự. ‘Rañjanato’ (do làm cho hoan hỷ): do làm phát sanh hỷ lạc. Vị ấy làm cho bánh xe, tức bánh xe báu, vận hành, chuyển động, nên gọi là cakkavattī (Chuyển Luân Vương). Vị ấy tự mình vận hành với các bánh xe thành tựu, và với chúng, vị ấy làm cho đoàn chúng sanh khác vận hành, chuyển động, nên gọi là cakkavattī. Sự vận hành của các bánh xe oai nghi đem lại lợi ích cho người khác thuộc về vị này, hoặc ở trong vị này, nên gọi là cakkavattī. Hoặc vị ấy làm cho bánh xe được gọi là mệnh lệnh không bị ngăn cản vận hành, nên gọi là cakkavattī. Vị ấy làm cho bánh xe, tức là tập thể, được gọi là đoàn thể Sát-đế-lỵ v.v... vận hành dưới sự kiểm soát của mình, nên gọi là cakkavattī. Vị ấy thực hành pháp được gọi là bổn phận của Chuyển Luân Vương, hoặc pháp được gọi là bổn phận của Chuyển Luân Vương có ở trong vị này, nên gọi là dhammiko (người đúng pháp). Do không tách rời khỏi Chánh pháp, nên là Chánh pháp; do ý nghĩa làm cho hoan hỷ, nên là vua, (do đó gọi là) dhammarājā (Pháp Vương). Do đã được nói ‘rājā hoti cakkavattī’ (là vị vua Chuyển Luân), nên từ ‘cāturanto’ (bốn phương) làm sáng tỏ quyền bá chủ trên bốn châu, vì thế ngài nói ‘catusamuddaantāya’ (có bốn biển làm ranh giới) v.v... Ở đó, việc không nói ‘catuddīpavibhūsitāya’ (được trang hoàng bởi bốn châu) mà dùng từ ‘vidhā’ (loại) trong ‘catubbidhā’ (bốn loại) cần được thấy là nhằm mục đích bao gồm cả các hòn đảo nhỏ khác. ‘Kopādi’ (sân hận v.v...): với từ ‘ādi’ (v.v...), ngài bao gồm cả tham, si, mạn, say đắm v.v... ‘Vijitāvī’ là vijitavā (người đã chiến thắng). Vị ấy đã đạt được sự vững chắc ở quốc độ do ý nghĩa không bị bất cứ ai làm cho lay chuyển, hoặc quốc độ đã đạt được sự vững chắc nơi vị ấy do lòng trung thành vững chắc.

Cittīkatabhāvādināpi (khu. pā. aṭṭha. 3; dī. ni. aṭṭha. 2.33; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50) cakkassa ratanaṭṭho veditabbo. Esa nayo sesesupi. Ratinimittatāya vā cittīkatādibhāvassa ratijananaṭṭhena ekasaṅgahatāya visuṃ aggahaṇaṃ. Imehi pana ratanehi rājā cakkavattī yaṃ yamatthaṃ paccanubhoti, taṃ taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. Ajitaṃ jināti mahesakkhatāsaṃvattaniyakammanissandabhāvato. Vijite yathāsukhaṃ anuvicarati hatthiratanaṃ assaratanañca abhiruhitvā tesaṃ ānubhāvena antopātarāseyeva samuddapariyantaṃ pathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhānimeva paccāgamanato. Pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati tena tattha tattha kātabbakiccassa saṃvidhānato. Avasesehīti maṇiratanaitthiratanagahapatiratanehi. Tattha maṇiratanena yojanappamāṇe padese andhakāraṃ vidhamitvā ālokadassanādinā sukhamanubhavati, itthiratanena atikkantamānusakarūpasampattidassanādivasena, gahapatiratanena icchiticchitamaṇikanakarajatādidhanapaṭilābhavasena.

Ý nghĩa là báu vật của bánh xe cần được hiểu qua trạng thái được trân quý v.v... (khu. pā. aṭṭha. 3; dī. ni. aṭṭha. 2.33; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50). Phương pháp này cũng áp dụng cho các thứ còn lại. Hoặc do là nhân của sự hoan hỷ, trạng thái được trân quý v.v... được bao gồm trong ý nghĩa tạo ra sự hoan hỷ, nên không được đề cập riêng. Để chỉ ra rằng vua Chuyển Luân thụ hưởng lợi ích nào từ những báu vật này, câu bắt đầu bằng "imesu panā" đã được nói đến. Vị ấy chinh phục điều chưa được chinh phục do là kết quả của nghiệp dẫn đến quyền lực vĩ đại. Vị ấy đi lại tùy thích trong lãnh thổ đã chinh phục bằng cách cưỡi tượng báu và mã báu, và nhờ oai lực của chúng, vị ấy du hành khắp trái đất đến tận bờ biển và trở về kinh đô chỉ trong khoảng thời gian của một bữa ăn sáng. Với vị quân sư báu, vị ấy bảo hộ lãnh thổ đã chinh phục nhờ việc sắp đặt các công việc cần làm ở nơi này nơi kia. Bằng những thứ còn lại là ngọc báu, nữ báu, và gia chủ báu. Trong đó, với ngọc báu, vị ấy thụ hưởng hạnh phúc bằng cách xua tan bóng tối trong một khu vực rộng một do-tuần và thấy ánh sáng v.v...; với nữ báu, qua việc chiêm ngưỡng vẻ đẹp vượt trội hơn người thường; với gia chủ báu, qua việc có được tài sản như ngọc, vàng, bạc v.v... theo ý muốn.

Ussāhasattiyogo [Pg.294] tena kenaci appaṭihatāṇācakkabhāvasiddhito pacchimenāti pariṇāyakaratanena. Tañhi sabbarājakiccesu kusalaṃ avirajjhanayogaṃ, tenāha ‘‘mantasattiyogo’’ti. Hatthiassaratanānaṃ mahānubhāvatāya kosasampattiyāpi pabhāvasampattisiddhito ‘‘hatthi…pe… yogo’’ti vuttaṃ. (Koso hi nāma sati ussāhasampattiyaṃ duggaṃ tejaṃ kusumoraṃ parakkamaṃ pabbatomukhaṃ amosapaharaṇaṃ) tividhasattiyogaphalaṃ paripuṇṇaṃ hotīti sambandho. Sesehīti sesehi pañcahi ratanehi.

Sự liên kết với năng lực nỗ lực là với báu vật cuối cùng, tức là quân sư báu, bởi vì nhờ vị ấy mà trạng thái có được vòng quay mệnh lệnh không bị cản trở được thành tựu. Vị ấy quả thật thiện xảo trong mọi công việc của vua, liên quan đến phương pháp không thất bại, do đó nói là "sự liên kết với năng lực mưu lược". Do oai lực vĩ đại của tượng báu và mã báu, và cũng do sự thành tựu về ngân khố, sự thành tựu về uy quyền được viên mãn, nên đã nói "hatthi…pe… yogo". (Vì ngân khố, khi có sự thành tựu về nỗ lực, là thành trì, là uy lực, là tràng hoa, là dũng khí, là mặt núi, là vũ khí không thể thất bại). Mối liên hệ là quả của sự liên kết với ba loại năng lực trở nên trọn vẹn. "Bởi những thứ còn lại" là bởi năm báu vật còn lại.

Adosakusalamūlajanitakammānubhāvenāti adosasaṅkhātena kusalamūlena sahajātādipaccayavasena uppāditakammassa ānubhāvena sampajjanti sommatararatanajātikattā. Majjhimāni maṇiitthigahapatiratanāni. Alobha…pe… kammānubhāvena sampajjanti uḷārassa dhanassa, uḷāradhanapaṭilābhakāraṇassa ca pariccāgasampadāhetukattā. Pacchimanti pariṇāyakaratanaṃ. Tañhi amoha…pe… kammānubhāvena sampajjati mahāpaññeneva cakkavattirājakiccassa pariṇetabbattā. Upadeso nāma savisesaṃ sattannaṃ ratanānaṃ vicāraṇavasena pavatto kathābandho.

"Do oai lực của nghiệp được sanh ra từ thiện căn vô sân" có nghĩa là chúng được thành tựu do oai lực của nghiệp được tạo ra bởi thiện căn được gọi là vô sân qua các duyên như câu sanh v.v..., vì chúng thuộc loại báu vật rất khả ái. Các báu vật ở giữa là ngọc báu, nữ báu, và gia chủ báu. Chúng được thành tựu do oai lực của nghiệp [sanh ra từ thiện căn] vô tham, vì là nhân cho sự thành tựu về bố thí, vốn là nguyên nhân để có được tài sản cao quý. Báu vật cuối cùng là quân sư báu. Báu vật ấy được thành tựu do oai lực của nghiệp [sanh ra từ thiện căn] vô si, vì các công việc của vua Chuyển Luân cần được dẫn dắt bởi người có trí tuệ vĩ đại. "Lời chỉ dạy" là một chuỗi các bài thuyết giảng được tiến hành bằng cách khảo sát chi tiết về bảy báu vật.

Saraṇato paṭipakkhavidhamanato sūrā, tenāha ‘‘abhīrukajātikā’’ti. Asure vijinitvā ṭhitattā vīro, sakko devānaṃ indo. Tassa aṅgaṃ devaputto senaṅgabhāvatoti vuttaṃ ‘‘vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā’’ti. ‘‘Eke’’ti sārasamāsācariyamāha. Sabhāvoti sabhāvabhūto attho. Vīrakāraṇanti vīrabhāvakāraṇaṃ. Vīriyamayasarīrā viyāti saviggahavīriyasadisā, saviggahaṃ ce vīriyaṃ siyā taṃsadisāti attho. Nanu rañño cakkavattissa paṭisenā nāma natthi, ya’massa puttā pamaddeyyuṃ, atha kasmā parasenappamaddanāti vuttanti codanaṃ sandhāyāha sacetiādi, tena parasenā hotu vā mā vā te pana evaṃ mahānubhāvāti dasseti. Dhammenāti katupacitena attano puññadhammena. Tena hi sañcoditā pathaviyaṃ sabbarājāno paccuggantvā ‘‘svāgataṃ te mahārājā’’ti ādiṃ vatvā attano rajjaṃ rañño cakkavattissa niyyātenti, tena vuttaṃ ‘‘so imaṃ…pe… ajjhāvasatī’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ [Pg.295] pana tassa yathāvuttassa dhammassa cirataraṃ vipaccituṃ paccayabhūtaṃ cakkavattivattasamudāgataṃ payogasampattisaṅkhātaṃ dhammaṃ dassetuṃ ‘‘pāṇo na hantabbotiādinā pañcasīladhammenā’’ti vuttaṃ. Evañhi ‘‘adaṇḍena asatthenā’’ti idaṃ vacanaṃ suṭṭhutaraṃ samatthitaṃ hotīti. Yasmā rāgādayo pāpadhammā uppajjamānā sattasantānaṃ chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhanti kusalappavattiṃ nivārenti, tasmā te ‘‘chadanā, chadā’’ti ca vuttā. Vivaṭetvāti vigametvā. Pūjārahatā vuttā ‘‘arahatīti araha’’nti. Tassā pūjārahatāya. Yasmā sammāsambuddho, tasmā arahanti. Buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttā savāsanasabbakilesappahānapubbakattā buddhabhāvassa.

Họ là những người dũng cảm do việc tiêu diệt đối phương, do đó nói là "thuộc dòng dõi không sợ hãi". Do đã đứng vững sau khi chiến thắng các a-tu-la, Sakka, vua của chư thiên, là một anh hùng. Một vị thiên tử là một phần của vị ấy do là một thành phần của quân đội, nên đã nói "vīraṅgarūpāti có nghĩa là có thân hình giống như các vị thiên tử". "Một số" là chỉ cho vị thầy Sārasamāsa. "Tự tánh" là ý nghĩa vốn có tự nhiên. "Nguyên nhân của sự anh hùng" là nguyên nhân của trạng thái anh hùng. "Như những thân thể làm bằng tinh tấn" có nghĩa là giống như tinh tấn có hình thể; nếu tinh tấn có hình thể, họ sẽ giống như vậy. "Chắc chắn vua Chuyển Luân không có quân đội đối nghịch nào để các con trai của ngài có thể đàn áp? Vậy tại sao lại nói là 'những người đàn áp quân đội đối phương'?" - Để trả lời cho câu hỏi này, ngài nói "nếu có..." v.v..., qua đó ngài chỉ ra rằng dù có hay không có quân đội đối phương, họ vẫn có oai lực vĩ đại như vậy. "Bằng Pháp" có nghĩa là bằng chánh pháp phước đức của chính mình đã được tạo tác và tích lũy. Do đó, được thúc đẩy bởi điều đó, tất cả các vị vua trên trái đất đã đến nghênh đón và sau khi nói "Kính chào Đại vương" v.v..., họ đã dâng vương quốc của mình cho vua Chuyển Luân. Vì vậy, đã nói rằng "Vị ấy an trú... này..." v.v... Tuy nhiên, trong Chú giải, để chỉ ra Pháp được gọi là sự thành tựu về nỗ lực, vốn thuộc về bổn phận của vua Chuyển Luân và là điều kiện để Pháp đã nói trên được trổ quả lâu dài hơn, đã nói rằng "bằng Pháp của năm giới bắt đầu với 'không được sát sanh'". Như vậy, câu nói "không dùng roi, không dùng gươm" này được xác lập một cách rất vững chắc. Bởi vì các ác pháp như tham ái v.v... khi sanh khởi, chúng che đậy và bao trùm dòng tâm thức của chúng sanh và ngăn cản sự sanh khởi của các pháp thiện, do đó chúng được gọi là "vật che đậy". "Sau khi mở ra" có nghĩa là sau khi loại bỏ. Sự xứng đáng được cúng dường được nói là "'arahati' (xứng đáng), do đó là 'araha' (bậc xứng đáng)". Do sự xứng đáng được cúng dường ấy. Bởi vì là bậc Chánh Đẳng Giác, do đó là bậc A-la-hán. Trạng thái vén mở vật che đậy, vốn là nhân của Phật quả, được nói đến, bởi vì trạng thái Phật quả được đi trước bởi sự đoạn trừ tất cả phiền não cùng với các tùy miên.

Arahaṃ vaṭṭābhāvenāti phalena hetuanumānadassanaṃ. Sammāsambuddho chadanābhāvenāti hetunā phalānumānadassanaṃ. Hetudvayaṃ vuttaṃ ‘‘vivaṭṭo vicchado cā’’ti. Dutiyena vesārajjenāti ‘‘khīṇāsavassa te paṭijānato’’tiādinā vuttena vesārajjena. Purimasiddhīti purimassa padassa atthasiddhīti attho. Paṭhamenāti ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato’’tiādinā (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8) vuttena vesārajjena. Dutiyasiddhīti dutiyassa padassa atthasiddhi, buddhatthasiddhīti attho. Tatiyacatutthehīti ‘‘ye kho pana te antarāyikā dhammā’’tiādinā, (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8) ‘‘yassa kho pana te atthāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8) ca vuttehi tatiyacatutthehi vesārajjehi. Tatiyasiddhīti vivaṭṭacchadanatāsiddhi yāthāvato antarāyikaniyyānikadhammāpadesena hi satthu vivaṭṭacchadanabhāvo loke pākaṭo ahosi. Purimaṃ dhammacakkhunti purimapadaṃ bhagavato dhammacakkhuṃ sādheti kilesārīnaṃ, saṃsāracakkassa ca arānaṃ hatabhāvadīpanato. Dutiyaṃ padaṃ buddhacakkhuṃ sādheti sammāsambuddhasseva taṃsabbhāvato. Tatiyaṃ padaṃ samantacakkhuṃ sādheti savāsanasabbakilesappahānadīpanato. ‘‘Sammāsambuddho’’ti hi vatvā ‘‘vivaṭṭacchado’’ti vacanaṃ buddhabhāvāvahameva sabbakilesappahānaṃ vibhāveti. ‘‘Sūrabhāva’’nti lakkhaṇavibhāvane visadañāṇataṃ.

"A-la-hán" do không có vòng luân hồi, đây là sự thấy biết suy luận nhân từ quả. "Chánh Đẳng Giác" do không có sự che đậy, đây là sự thấy biết suy luận quả từ nhân. Hai nhân được nói là ‘đã vén mở và đã dứt trừ che đậy’. Bằng sự vô úy thứ hai, tức là sự vô úy được nói đến qua câu "vị đã tự nhận là bậc Lậu Tận" v.v... "Sự thành tựu trước" có nghĩa là sự thành tựu ý nghĩa của từ ngữ trước. Bằng (sự vô úy) thứ nhất, tức là sự vô úy được nói đến qua câu "vị đã tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác" v.v... (Ma. ni. 1.150; A. ni. 4.8). "Sự thành tựu thứ hai" có nghĩa là sự thành tựu ý nghĩa của từ ngữ thứ hai, tức là sự thành tựu ý nghĩa Phật. Bằng các sự vô úy thứ ba và thứ tư được nói đến qua câu "những pháp được gọi là pháp chướng ngại..." v.v... (Ma. ni. 1.150; A. ni. 4.8) và "vì mục đích nào mà pháp được thuyết giảng..." v.v... (Ma. ni. 1.150; A. ni. 4.8). "Sự thành tựu thứ ba" là sự thành tựu của việc vén mở và dứt trừ che đậy. Thật vậy, do việc chỉ dạy đúng thực trạng các pháp chướng ngại và các pháp đưa đến giải thoát mà trạng thái vén mở và dứt trừ che đậy của bậc Đạo Sư đã trở nên hiển nhiên trong thế gian. "Pháp nhãn trước" có nghĩa là từ ngữ trước làm thành tựu Pháp nhãn của đức Thế Tôn, do chỉ rõ trạng thái đã tiêu diệt các kẻ thù là phiền não và các căm xe của bánh xe luân hồi. Từ ngữ thứ hai làm thành tựu Phật nhãn, vì chỉ có bậc Chánh Đẳng Giác mới có được điều ấy. Từ ngữ thứ ba làm thành tựu Toàn nhãn, do chỉ rõ sự đoạn trừ tất cả phiền não cùng với các tập khí. Thật vậy, sau khi nói "Chánh Đẳng Giác", lời nói "đã vén mở và dứt trừ che đậy" làm sáng tỏ sự đoạn trừ tất cả phiền não, điều chính yếu mang lại Phật tánh. "Trạng thái dũng mãnh" là trí tuệ sáng suốt trong việc phân tích các đặc tính.

259. Evaṃ [Pg.296] bhoti ettha evanti vacanasampaṭicchane nipāto. Vacanasampaṭicchanañcettha ‘‘tathā mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ vedissāma, tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetā’’ti ca evaṃ pavattassa pokkharasātino vacanassa sampaṭiggahoti āha. ‘‘Sopi tāyā’’tiādi. Tattha tāyāti tāya yathāvuttāya samuttejanāya. Ayānabhūminti yānassa abhūmiṃ. Divāpadhānikāti divāpadhānānuyuñjanakā.

259. Ở đây, trong câu "Evaṃ bhoti" (Vâng, thưa ngài), "evaṃ" là một tiểu từ có nghĩa là chấp nhận lời nói. Và ở đây, sự chấp nhận lời nói là sự chấp nhận lời của Pokkharasāti đã được nói ra như sau: "Chúng tôi sẽ biết đến Tôn giả Gotama như vậy, rằng ngài là người tiếp nhận các câu chú". Ngài đã nói: "Vị ấy cũng do sự ấy..." v.v... Ở đây, "tāya" (do sự ấy) có nghĩa là do sự khích lệ đã được nói đến như trên. "Ayānabhūmiṃ" có nghĩa là nơi không phải là chỗ cho xe cộ. "Divāpadhānikā" có nghĩa là những người chuyên tâm tinh cần vào ban ngày.

260. Yadipi pubbe ambaṭṭhakulaṃ appaññātaṃ, tadā pana paññāyatīti āha ‘‘tadā kirā’’tiādi. Aturitoti avegāyanto.

260. Mặc dù trước đây dòng dõi Ambaṭṭha không được biết đến, nhưng khi ấy đã được biết đến, ngài đã nói: "khi ấy, nghe nói..." v.v... "Aturito" có nghĩa là không đi nhanh.

261. Yathā khamanīyādīni pucchantoti yathā bhagavā ‘‘kacci vo māṇavā khamanīyaṃ, kacci yāpanīya’’ntiādinā khamanīyādīni pucchanto tehi māṇavehi saddhiṃ paṭhamaṃ pavattamodo ahosi pubbabhāsitāya tadanukaraṇena evaṃ tepi māṇavā bhagavatā saddhiṃ samappavattamodā ahesunti yojanā. Taṃ pana samappavattamodataṃ upamāya dassetuṃ ‘‘sītodakaṃ viyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sammoditanti saṃsanditaṃ. Ekībhāvanti sammodanakiriyāya samānataṃ. Khamanīyanti ‘‘idaṃ catucakkaṃ navadvāraṃ sarīrayantaṃ dukkhabahulatāya sabhāvato dussahaṃ kacci khamituṃ sakkuṇeyya’’nti pucchanti, yāpanīyanti āhārādipaccayapaṭibaddhavuttikaṃ cirappabandhasaṅkhātāya yāpanāya kacci yāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ. Sīsarogādiābādhābhāvena kacci appābādhaṃ, dukkhajīvikābhāvena kacci appātaṅkaṃ, taṃtaṃkiccakaraṇe uṭṭhānasukhatāya kacci lahuṭṭhānaṃ, tadanurūpabalayogato kacci balaṃ, sukhavihārasabbhāvena kacci phāsuvihāro atthīti sabbattha kacci-saddaṃ yojetvā attho veditabbo. Balappattā pīti pītiyeva. Taruṇapīti pāmojjaṃ. Sammodanaṃ janeti karotīti sammodanikaṃ tadeva sammodanīyaṃ. Sammoditabbato sammodanīyanti idaṃ pana atthaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘sammodituṃ yuttabhāvato’’ti. Saritabbabhāvato anussaritabbabhāvato ‘‘saraṇīya’’nti vattabbe ‘‘sāraṇīya’’nti dīghaṃ katvā vuttaṃ. ‘‘Suyyamānasukhato’’ti āpāthamadhuratamāha, ‘‘anussariyamānasukhato’’ti vimaddaramaṇīyataṃ. ‘‘Byañjanaparisuddhatāyā’’ti sabhāvaniruttibhāvena tassā kathāya vacanacāturiyamāha, ‘‘atthaparisuddhatāyā’’ti atthassa nirupakkilesataṃ. Anekehi pariyāyehīti anekehi kāraṇehi.

261. "Khi hỏi về những điều như có kham nhẫn được không" có nghĩa là: Giống như đức Thế Tôn, khi hỏi về những điều như có kham nhẫn được không qua câu "Này các thanh niên, các ngươi có kham nhẫn được không, có duy trì được không?" v.v..., đã là người đầu tiên hoan hỷ cùng với các thanh niên ấy, do việc bắt chước lời nói trước đó, cũng vậy, các thanh niên ấy đã cùng hoan hỷ với đức Thế Tôn. Đây là cách kết nối. Để chỉ ra sự cùng hoan hỷ ấy bằng ví dụ, câu "giống như nước lạnh..." v.v... đã được nói. Ở đây, "đã hoan hỷ" có nghĩa là đã hòa hợp. "Sự hợp nhất" là sự tương đồng trong hành động hoan hỷ. "Có kham nhẫn được không" là hỏi rằng: "Cỗ xe thân này có bốn bánh, chín cửa, do có nhiều khổ đau nên tự tánh khó chịu đựng, liệu có thể kham nhẫn được không?". "Có duy trì được không" là hỏi rằng: "Sự sống này phụ thuộc vào các duyên như vật thực, được gọi là sự kéo dài liên tục, liệu có thể duy trì được không?". Do không có bệnh tật như bệnh đau đầu, liệu có ít bệnh không? Do không có sự sống khổ sở, liệu có ít phiền não không? Do có sự dễ dàng đứng dậy khi làm các công việc này nọ, liệu có nhẹ nhàng không? Do có sức mạnh tương ứng, liệu có khỏe mạnh không? Do có sự an trú thoải mái, liệu có được an lạc không? Ý nghĩa cần được hiểu bằng cách kết hợp từ "liệu" vào mọi nơi. Hỷ đã đạt đến sức mạnh chính là hỷ. Hỷ non trẻ là sự hân hoan. "Sammodanikaṃ" là điều tạo ra, làm ra sự hoan hỷ, chính nó là "sammodanīyaṃ" (đáng hoan hỷ). Để chỉ ra ý nghĩa này, "sammodanīyaṃ" là do đáng được hoan hỷ, câu "do trạng thái thích hợp để hoan hỷ" đã được nói. Do trạng thái đáng được ghi nhớ, đáng được tưởng nhớ, lẽ ra phải nói là "saraṇīyaṃ", nhưng đã được nói bằng cách kéo dài thành "sāraṇīyaṃ". "Do sự dễ chịu khi được nghe" nói lên sự ngọt ngào ngay khi nghe. "Do sự dễ chịu khi được tưởng nhớ lại" nói lên sự thú vị khi nghiền ngẫm. "Do sự trong sạch của văn tự" nói lên sự khéo léo trong lời nói của câu chuyện ấy, do có cách diễn đạt tự nhiên. "Do sự trong sạch của ý nghĩa" nói lên sự không ô nhiễm của ý nghĩa. "Bằng nhiều phương diện" có nghĩa là bằng nhiều lý do.

Apasādessāmīti [Pg.297] maṅkuṃ karissāmi. Kaṇṭhe olambetvāti ubhosu khandhesu sāṭakaṃ āsajjetvā kaṇṭhe olambitvā. Dussakaṇṇaṃ gahetvāti nivatthasāṭakassa dasākoṭiṃ ekena hatthena gahetvā. Caṅkamaṃ abhiruhitvāti caṅkamituṃ ārabhitvā. Dhātusamatāti rasādidhātūnaṃ samāvatthatā, arogatāti attho. Anācārabhāvasāraṇīyanti anācārabhāvena saraṇīyaṃ. ‘‘Anācāro vatāya’’nti saritabbakaṃ.

"Apasādessāmi" có nghĩa là ta sẽ làm cho bối rối. "Kaṇṭhe olambetvā" có nghĩa là sau khi vắt tấm y lên cả hai vai rồi choàng qua cổ. "Dussakaṇṇaṃ gahetvā" có nghĩa là sau khi nắm lấy góc tua của tấm y đã mặc bằng một tay. "Caṅkamaṃ abhiruhitvā" có nghĩa là sau khi bắt đầu kinh hành. "Dhātusamatā" là trạng thái quân bình của các yếu tố như vị, có nghĩa là không bệnh tật. "Anācārabhāvasāraṇīyaṃ" là điều đáng nhớ do hành vi xấu. Điều đáng ghi nhớ là "Ôi, hành vi xấu của người này!".

262. ‘‘Bhavaggaṃ gahetukāmo viyā’’tiādi asakkuṇeyyattā dukkaraṃ kiccaṃ ārabhatīti dassetuṃ vuttaṃ. Asakkuṇeyyañhetaṃ sadevakenāpi lokena, yadidaṃ bhagavato apasādanaṃ, tenāha ‘‘aṭṭhāne vāyamatī’’ti. Ayaṃ bālo ‘‘mayi kiñci akathente mayā saddhiṃ kathetumpi na visahatī’’ti mānameva paggaṇhissati, kathente pana kathāpasaṅgenassa jātigotte vibhāvite mānaniggaho bhavissatīti bhagavā ‘‘evaṃ nu te’’tiādimāha. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi. Ācārasamācārasikkhāpanena ācariyā, tesaṃ pana ācariyānaṃ pakaṭṭhā ācariyāti pācariyā yathā papitāmahoti, tenāha ‘‘ācariyehi ca tesaṃ pācariyehi cā’’ti.

262. Câu nói: “Giống như người muốn nắm bắt cõi Hữu Đảnh” v.v… được nói ra để cho thấy rằng (Ambaṭṭha) đang bắt đầu một việc khó làm vì không thể thực hiện được. Việc này, tức là việc phỉ báng Đức Thế Tôn, là điều không thể thực hiện được ngay cả bởi thế gian cùng với chư Thiên. Do đó, (Đức Phật) đã nói: “đang cố gắng ở nơi không thích hợp.” Kẻ ngu này sẽ chỉ nâng cao lòng kiêu mạn (nghĩ rằng): “Khi ta không nói gì, ông ta cũng không dám nói chuyện với ta.” Nhưng khi nói chuyện, nhân cuộc đối thoại, dòng dõi và gia tộc của y được làm sáng tỏ thì sự nhiếp phục lòng kiêu mạn sẽ xảy ra. (Nghĩ vậy nên) Đức Thế Tôn đã nói: “Này, có phải như vậy chăng…” v.v… Do đó, đã được nói: “Khi ấy, Đức Thế Tôn…” v.v… Các vị thầy (ācariyā) là do huấn luyện về hạnh kiểm và cách ứng xử. Nhưng các vị thầy lỗi lạc của các vị thầy ấy là pācariyā (thầy của thầy), giống như papitāmaha (ông cố). Do đó, đã nói: “với các vị thầy và các vị thầy của thầy.”

Paṭhamaibbhavādavaṇṇanā

Giải Thích Lời Nói Về Giai Cấp Thấp Lần Thứ Nhất

263. Tīsu iriyāpathesūti ṭhānagamananisajjāsu. Kathāpaḷāsanti kathāvasena yugaggāhaṃ. Sayānena ācariyena saddhiṃ sayānassa kathā nāma ācāro na hoti, taṃ itarehi sadisaṃ katvā kathanaṃ idha kathāpaḷāso.

263. Trong ba oai nghi nghĩa là trong (oai nghi) đứng, đi, và ngồi. Sự tranh luận là sự cố chấp theo cách nói chuyện. Việc nói chuyện của người đang nằm với vị thầy đang nằm không phải là hạnh kiểm (đúng đắn). Ở đây, việc nói chuyện đó, được thực hiện giống như những (oai nghi) khác, là sự tranh luận.

Tassa pana yaṃ anācārabhāvavibhāvanaṃ satthārā ambaṭṭhena saddhiṃ kathentena kataṃ, taṃ saṅgītianāruḷhaṃ paramparābhatanti upari pāḷiyā sambandhabhāvena dassento ‘‘tato kirā’’tiādimāha. Muṇḍakā samaṇakāti ca garahāyaṃ ka-saddo, tenāha ‘‘hīḷento’’ti. Ibhassa payogo ibho uttarapadalopena, taṃ ibhaṃ arahantīti ibbhā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā ibho hatthivāhanabhūto parassa vasena vattati, na attano, evaṃ etepi brāhmaṇānaṃ sussusakā suddā parassa vasena [Pg.298] vattanti, na attano, tasmā ibhasadisapayogatāya ibbhāti. Te pana kuṭumbikatāya gharavāsino gharassāmikā hontīti āha ‘‘gahapatikā’’ti. Kaṇhāti kaṇhajātikā. Dijā eva hi suddhajātikā, na itareti tassa adhippāyo, tenāha ‘‘kāḷakā’’ti. Mukhato nikkhantāti brāhmaṇānaṃ pubbapurisā brahmuno mukhato nikkhantā, ayaṃ tesaṃ paṭhamuppattīti adhippāyo. Sesapadesupi eseva nayo. ‘‘Samaṇā piṭṭhipādato’’ti idaṃ panassa ‘‘mukhato nikkhantā’’tiādivacanatopi ativiya asamavekkhitavacanaṃ catuvaṇṇapariyāpannasseva samaṇabhāvasambhavato. Aniyametvāti avisesetvā, anuddesikabhāvenāti attho.

Để cho thấy sự liên quan với đoạn Pāli ở trên rằng việc làm sáng tỏ tình trạng vô hạnh kiểm của y (Ambaṭṭha) đã được Bậc Đạo Sư thực hiện khi nói chuyện với Ambaṭṭha, (việc ấy) không được đưa vào kỳ kết tập mà được truyền khẩu, (chú giải) đã nói: “Khi ấy, nghe nói rằng…” v.v… Trong các từ “những kẻ trọc đầu” và “những sa-môn nhỏ mọn,” âm “ka” có ý nghĩa khinh miệt. Do đó, đã nói: “khiển trách.” Ibho là cách dùng của ibha (voi) với sự lược bỏ âm tiết cuối. Ibbhā là những người xứng đáng với con voi đó. Điều gì đã được nói? Giống như con voi, là vật cưỡi, sống theo ý người khác chứ không theo ý mình, cũng vậy, những người này, là những người hầu hạ, những người Suddā (giai cấp Thủ-đà-la) của các vị Bà-la-môn, sống theo ý người khác chứ không theo ý mình. Do đó, vì có cách dùng tương tự như con voi, họ được gọi là ibbhā. Nhưng vì là người có gia đình, họ là những người tại gia, những người chủ gia đình, nên đã nói: “những gia chủ.” Kaṇhā (đen) nghĩa là thuộc dòng dõi đen. Ý của y là chỉ có các vị dijā (nhị sanh) mới thuộc dòng dõi trong sạch, chứ không phải những người khác. Do đó, đã nói: “những kẻ đen đúa.” “Sinh ra từ miệng” có ý nghĩa là tổ tiên của các vị Bà-la-môn đã sinh ra từ miệng của Phạm Thiên, đây là sự xuất hiện đầu tiên của họ. Trong các câu khác cũng theo cách này. Câu nói “các sa-môn từ gót chân (của Phạm Thiên)” này của y, so với các câu nói “sinh ra từ miệng” v.v…, lại càng là lời nói thiếu suy xét hơn nữa, vì khả năng trở thành sa-môn có thể xảy ra trong cả bốn giai cấp. Không xác định nghĩa là không phân biệt, tức là theo cách không chỉ định.

Mānussayavasena kathetīti mānussayaṃ avassāya attānaṃ ukkaṃsento, pare ca vambhento ‘‘muṇḍakā’’ti ādiṃ katheti. Jānāpemīti jātigottassa pamāṇaṃ yāthāvato vibhāvanena pamāṇaṃ jānāpemīti. Attho etassa atthīti atthikaṃ daṇḍikañāyena.

Nói theo sự kiêu mạn nghĩa là dựa vào sự kiêu mạn, y tự đề cao mình và chê bai người khác, nói những lời như “những kẻ trọc đầu” v.v… Ta sẽ cho biết nghĩa là ta sẽ cho biết tiêu chuẩn bằng cách làm sáng tỏ tiêu chuẩn của dòng dõi và gia tộc một cách chân thật. Atthiikaṃ (có mục đích) là “có mục đích của việc này,” theo quy tắc (ngữ pháp) daṇḍika.

‘‘Yāyeva kho panatthāyā’’ti itthiliṅgavasena vuttanti vadanti, taṃ parato ‘‘purisaliṅgavasenevā’’ti vakkhamānattā yuttaṃ. Yāya atthāyāti vā pulliṅgavaseneva tadatthe sampadānavacanaṃ, yassa atthassa atthāyāti attho. Assāti ambaṭṭhassa dassetvāti sambandho. Aññesanti aññesaṃ sādhurūpānaṃ. Santikaṃ āgatānanti guruṭṭhāniyānaṃ santikaṃ upagatānaṃ. Vattanti tehi caritabbaācāraṃ. Asikkhitoti ācāraṃ asikkhito. Tato eva appassuto. Bāhusaccañhi nāma yāvadeva upasamatthaṃ icchitabbaṃ, tadabhāvato ambaṭṭho appassuto asikkhito ‘‘avusito’’ti viññāyati, tenāha ‘‘etassa hī’’tiādi.

Người ta nói rằng câu “Vì mục đích nào…” được nói theo nữ tính, điều đó là hợp lý vì ở sau sẽ nói “chỉ theo nam tính.” Hoặc yāya atthāya là chỉ định cách trong ý nghĩa đó theo nam tính, có nghĩa là “vì mục đích nào.” Assa (của y) có liên hệ là “chỉ cho Ambaṭṭha.” Của những người khác là của những người thiện lành khác. Những người đã đến gần là những người đã đến gần các bậc đáng kính như thầy. Bổn phận là hạnh kiểm cần được họ thực hành. Người không được học là người không được học về hạnh kiểm. Do đó, là người ít nghe. Quả vậy, sự đa văn chỉ nên được mong muốn vì mục đích an tịnh. Do không có điều đó, Ambaṭṭha được biết là người ít nghe, không được học, “không có sự tu tập.” Do đó, đã nói: “Quả vậy, của người này…” v.v…

264. Kodhavasacittatāya asakamano. Mānanimmadanatthanti mānassa nimmadanatthaṃ. Uggiletvāti sinehapānena kilinnaṃ ubbamanaṃ katvā. Gottena gottanti tena vuttena purātanagottena idāni taṃ taṃ anavajjasaññitaṃ gottaṃ sāvajjato uṭṭhāpetvā uddharitvā. Sesapadesupi eseva nayo. Tattha gottaṃ ādipurisavasena, kulāpadoso, tadanvaye uppannaabhiññātapurisavasena veditabbo yathā ‘‘ādicco, maghadevo’’ti. Gottamūlassa gārayhatāya amānavatthubhāvapavedanato ‘‘mānaddhajaṃ mūle chetvā’’ti vuttaṃ. Ghaṭṭentoti omasanto.

264. Không thể tự chủ do tâm bị sân hận chi phối. Vì mục đích dẹp bỏ kiêu mạn là vì mục đích dẹp bỏ lòng kiêu mạn. Sau khi khạc nhổ ra là sau khi làm cho nôn ra thứ đã bị ướt bởi thức uống tình thương. Gia tộc bằng gia tộc là bằng gia tộc cổ xưa đã được nói đến đó, nay sau khi nâng lên và kéo ra khỏi lỗi lầm cái gia tộc được cho là không có lỗi lầm ấy. Trong các câu khác cũng theo cách này. Ở đây, gottaṃ (gia tộc) nên được hiểu theo nghĩa tổ tiên ban đầu, kulāpadoso (sự ô uế của dòng dõi) nên được hiểu theo nghĩa những người nổi tiếng sinh ra trong dòng dõi đó, ví dụ như “Ādicca, Maghadeva.” Do sự đáng chê trách của gốc rễ gia tộc, vì đã chỉ ra tình trạng không phải là đối tượng của kiêu mạn, nên đã nói: “sau khi chặt đứt ngọn cờ kiêu mạn tận gốc.” Xúc phạm là miệt thị.

Yasmiṃ [Pg.299] mānussayakodhussayā aññamaññūpatthaddhā, so ‘‘caṇḍo’’ti vuccatīti āha ‘‘caṇḍāti mānanissitakodhayuttā’’ti. Kharāti cittena, vācāya ca kakkhaḷā. Lahukāti taruṇā. Bhassāti ‘‘sāhasikā’’ti keci vadanti, ‘‘sārambhakā’’ti apare. Samānāti hontā, bhavamānāti atthoti āha ‘‘santāti purimapadasseva vevacana’’nti. Na sakkarontīti sakkāraṃ na karonti. Apacitikammanti paṇipātakamma nānulomanti attano jātiyā na anucchavikanti attho.

Người nào mà sự kiêu mạn và sự sân hận hỗ trợ lẫn nhau, người đó được gọi là “hung dữ.” (Do đó, chú giải) nói: “Caṇḍā (hung dữ) là những người có sân hận nương tựa vào kiêu mạn.” Kharā (thô lỗ) là những người cứng rắn cả về tâm và lời nói. Lahukā (nhẹ dạ) là những người trẻ tuổi (non nớt). Về bhassā (lắm lời/táo bạo), một số nói là “những người táo bạo,” những người khác nói là “những người hay gây gổ.” Samānā có nghĩa là “đang là,” “đang hiện hữu.” (Do đó, chú giải) nói: “Santā là từ đồng nghĩa của từ trước đó.” Không tôn trọng là không thực hiện sự tôn trọng. Hành động kính trọng là hành động đảnh lễ. Không thuận theo có nghĩa là không phù hợp với dòng dõi của mình.

Dutiyaibbhavādavaṇṇanā

Giải Thích Lời Nói Về Giai Cấp Thấp Lần Thứ Hai

265. Kāmaṃ sakyarājakule yo sabbesaṃ buddhataro samattho ca, so eva abhisekaṃ labhati, ekacco pana abhisitto samāno ‘‘idaṃ rajjaṃ nāma bahukiccaṃ bahubyāpāra’’nti tato nibbijja rajjaṃ vayasā anantarassa niyyāteti, kadāci sopi aññassāti tādise sandhāyāha ‘‘sakyāti abhisittarājāno’’ti. Kulavaṃsaṃ jānantīti kaṇhāyanato paṭṭhāya paramparāgataṃ anussavavasena jānanti. Kulābhimānino hi yebhuyyena paresaṃ uccāvacaṃ kulaṃ tathā tathā udāharanti, attano ca kulavaṃsaṃ jānanti, evaṃ ambaṭṭhopi. Tathā hi so parato bhagavatā pucchito vajirapāṇibhayena yāthāvato kathesi.

265. Thật vậy, trong hoàng tộc Thích-ca, vị nào thông tuệ và có khả năng hơn tất cả, vị ấy được làm lễ quán đảnh. Tuy nhiên, có vị sau khi được quán đảnh, nghĩ rằng: ‘Việc trị vì vương quốc này thật nhiều phận sự, nhiều công việc,’ rồi nhàm chán với điều ấy, bèn giao lại vương quốc cho người kế tiếp theo tuổi tác. Đôi khi, vị ấy lại giao cho người khác nữa. Nhắm đến trường hợp như vậy, nên có lời nói: ‘Dòng Thích-ca là những vị vua đã được quán đảnh.’ Câu ‘biết được dòng dõi gia tộc’ có nghĩa là họ biết được qua sự truyền khẩu được kế thừa từ đời này sang đời khác, bắt đầu từ ngài Kaṇhāyana. Vì rằng những người tự hào về dòng dõi của mình phần lớn thường nêu lên các gia tộc cao thấp của người khác như thế này thế kia, và họ cũng biết về dòng dõi của mình. Ambaṭṭha cũng như vậy. Thật vậy, về sau khi được Đức Thế Tôn hỏi, do sợ hãi Dạ-xoa Vajirapāṇi, ông ta đã nói ra đúng theo sự thật.

Tatiyaibbhavādavaṇṇanā

Giải thích về luận điểm thứ ba: Lời nói về người gia nhân

266. Khettaleḍḍūnanti khette kasanavasena naṅgalena uṭṭhāpitaleḍḍūnaṃ. ‘‘Laṭukikā’’ icceva paññātā khuddakasakuṇikā laṭukikopamavaṇṇanāyaṃ ‘‘cātakasakuṇikā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 3.150) vuttā. Kodhavasena laggitunti upanayhituṃ, āghātaṃ bandhitunti attho. ‘‘Amhe haṃsakoñcamorasame karotī’’ti iminā ‘‘na taṃ koci haṃso vā’’tiādivacanaṃ saṅgītiṃ anāruḷhaṃ tadā bhagavatā vuttamevāti dasseti. ‘‘Evaṃ nu te’’tiādivacanaṃ, ‘‘avusitavāyevā’’tiādivacanañca mānavasena samaṇena gotamena vuttanti maññatīti adhippāyenāha ‘‘nimmāno dāni jātoti maññamāno’’ti.

266. Cụm từ ‘những cục đất ruộng’ có nghĩa là những cục đất được lưỡi cày làm trồi lên trong lúc cày ruộng. Loài chim nhỏ được biết đến là ‘laṭukikā’ (chim cút) đã được gọi là ‘cātakasakuṇikā’ (chim cātakā) trong phần giải thích về ví dụ chim cút (Trung Bộ Sớ Giải 3.150). ‘Bị dính mắc do sân hận’ có nghĩa là nuôi lòng oán hận, nghĩa là cột buộc sự căm ghét. Qua câu nói ‘Vị ấy xem chúng tôi ngang bằng với ngỗng, diệc, công,’ điều này cho thấy rằng lời nói ‘không có con ngỗng nào...’ v.v... tuy không được đưa vào các kỳ kết tập, nhưng thật sự đã được Đức Thế Tôn nói ra vào lúc ấy. Với ý rằng (Ambaṭṭha) nghĩ rằng lời nói ‘Có phải như vậy với ngươi chăng...’ và lời nói ‘ngươi đã không sống (phạm hạnh)...’ đã được sa-môn Gotama nói ra do lòng kiêu mạn, nên (sớ giải) nói: ‘nghĩ rằng bấy giờ vị ấy đã trở nên kiêu mạn.’

Dāsiputtavādavaṇṇanā

Giải thích về luận điểm con trai của nữ tỳ

267. Nimmādetīti [Pg.300] a-kārassa ā-kāraṃ katvā niddesoti āha ‘‘nimmadetī’’ti. Kāmaṃ gottaṃ nāmetaṃ pitito laddhabbaṃ, na mātito na hi brāhmaṇānaṃ sagottāya āvāhavivāho icchito, gottanāmaṃ pana yasmā jātisiddhaṃ, na kittimaṃ, jāti ca ubhayasambandhinī, tasmā ‘‘mātāpettikanti mātāpitūnaṃ santaka’’nti vuttaṃ. Nāmagottanti gottanāmaṃ, na kittimanāmaṃ, na guṇanāmaṃ vā. Tattha ‘‘kaṇhāyano’’ti niruḷhā yā nāmapaṇṇatti, taṃ sandhāyāha ‘‘paṇṇattivasena nāmanti. Taṃ pana kaṇhaisito paṭṭhāya tasmiṃ kulaparamparāvasena āgataṃ, na etasmiṃyeva niruḷhaṃ, tena vuttaṃ ‘‘paveṇīvasena gotta’’nti. Gotta-padassa pana attho heṭṭhā vuttoyeva. Anussaratoti ettha na kevalaṃ anussaraṇaṃ adhippetaṃ, atha kho kulasuddhivīmaṃsanavasenāti āha ‘‘kulakoṭiṃ sodhentassā’’ti. Ayyaputtāti ayyikaputtāti āha ‘‘sāmino puttā’’ti. Disā okkākarañño antojātā dāsīti āha ‘‘gharadāsiyā putto’’ti. Ettha ca yasmā ambaṭṭho jātiṃ nissāya mānatthaddho, na cassa yāthāvato jātiyā avibhāvitāya mānaniggaho hoti, mānaniggahe ca kate aparabhāge ratanattaye pasīdissati, na ‘‘dāsī’’ti vācā pharusavācā nāma hoti cittassa saṇhabhāvato. Abhayasuttañcettha (ma. ni. 2.83; a. ni. 4.184) nidassanaṃ. Keci ca sattā agginā viya lohādayo kakkhaḷāya vācāya mudubhāvaṃ gacchanti, tasmā bhagavā ambaṭṭhaṃ nibbisevanaṃ kātukāmo ‘‘ayyaputtā sakyā bhavanti, dāsiputto tvamasi sakyāna’’nti avoca.

267. Về từ ‘nimmādeti,’ đây là cách chỉ định bằng cách đổi mẫu tự ‘a’ thành ‘ā,’ nên nói là ‘nimmadeti.’ Thật vậy, tên thị tộc (gotta) này phải được nhận từ người cha, không phải từ người mẹ, vì các vị Bà-la-môn không muốn có sự cưới gả với người cùng thị tộc. Tuy nhiên, vì tên thị tộc được xác lập do sinh trưởng (jāti), không phải là tên đặt, và sự sinh trưởng thì liên quan đến cả hai (cha và mẹ), do đó có lời nói ‘thuộc về cha mẹ’ có nghĩa là ‘của cha và mẹ.’ ‘Tên và thị tộc’ (nāmagotta) có nghĩa là tên thị tộc, không phải là tên đặt hay tên dựa vào phẩm chất. Trong đó, nhắm đến danh xưng đã được xác lập là ‘Kaṇhāyana,’ nên có lời nói ‘tên theo quy ước.’ Nhưng tên ấy đã được truyền lại trong dòng dõi gia tộc đó bắt đầu từ vị ẩn sĩ Kaṇha, chứ không phải chỉ được xác lập ở riêng vị này. Do đó, có lời nói ‘thị tộc theo dòng dõi.’ Còn ý nghĩa của từ ‘gotta’ đã được nói ở dưới. Ở đây, với từ ‘truy tầm,’ không chỉ có ý là sự truy tầm, mà còn là theo cách thẩm tra sự trong sạch của dòng dõi, nên có lời nói ‘trong khi thanh lọc dòng dõi gia tộc.’ ‘Con của chủ’ (ayyaputtā) có nghĩa là con của bà chủ (ayyikā), nên có lời nói ‘các con của người chủ.’ ‘Disā là nữ tỳ được sinh ra trong nội cung của vua Okkāka,’ nên có lời nói ‘con của nữ tỳ trong nhà.’ Và ở đây, vì Ambaṭṭha cứng đầu kiêu mạn do dựa vào dòng dõi, và nếu dòng dõi của ông ta không được phơi bày đúng như thật thì lòng kiêu mạn không được dẹp bỏ; và khi lòng kiêu mạn được dẹp bỏ, về sau ông ta sẽ có tín tâm nơi Tam Bảo, nên lời nói ‘nữ tỳ’ không phải là lời nói ác khẩu, do tâm (của Đức Phật) hiền hòa. Kinh Abhaya (Trung Bộ 2.83; Tăng Chi Bộ 4.184) là một ví dụ ở đây. Và có một số chúng sanh, giống như kim loại đối với lửa, trở nên mềm dịu nhờ lời nói cứng rắn. Do đó, Đức Thế Tôn, vì muốn dẹp bỏ (kiêu mạn của) Ambaṭṭha, đã nói: ‘Dòng Thích-ca là các con của người chủ, còn ngươi là con của nữ tỳ của dòng Thích-ca.’

Ṭhapentīti paññapenti, tenāha ‘‘okkāko’’tiādi. Pabhā niccharati dantānaṃ ativiya pabhassarabhāvato.

‘Họ thiết lập’ có nghĩa là họ quy định. Do đó, có lời nói ‘vua Okkāka’ v.v... Ánh sáng phát ra từ răng do bản chất vô cùng rực rỡ.

Paṭhamakappikānanti paṭhamakappassa ādikāle nibbattānaṃ. Kira-saddo anussavatthe, tena yo vuccamānāya rājaparamparāya kesañci matibhedo, taṃ ulliṅgeti. Mahāsammatassāti ‘‘ayaṃ no rājā’’ti mahājanena sammannitvā ṭhapitattā ‘‘mahāsammato’’ti evaṃ sammatassa. Yaṃ sandhāya vadanti –

‘Của những chúng sanh ở kiếp đầu tiên’ có nghĩa là của những chúng sanh đã khởi sanh vào thời kỳ đầu của kiếp đầu tiên. Từ ‘kira’ (tương truyền) có ý nghĩa là truyền khẩu. Do đó, nó ám chỉ rằng có một số khác biệt về quan điểm của một số người đối với dòng dõi hoàng tộc đang được nói đến. ‘Của vua Mahāsammata’ có nghĩa là của vị đã được đồng thuận như vậy là ‘Mahāsammata’ (Vị vua được số đông bầu lên) do đã được thiết lập sau khi được đông đảo quần chúng đồng thuận rằng: ‘Vị này là vua của chúng ta.’ Nhắm đến điều ấy, họ nói rằng –

‘‘Ādiccakulasambhūto[Pg.301], suvisuddhaguṇākaro;

Mahānubhāvo rājāsi, mahāsammatanāmako.

‘Sanh trong dòng dõi mặt trời, là kho tàng các đức hạnh thanh tịnh; Ngài là vị vua có đại oai lực, mang danh hiệu Mahāsammata.

Yo cakkhubhūto lokassa, guṇaraṃsisamujjalo;

Tamonudo virocittha, dutiyo viya bhāṇumā.

Vị vua ấy là con mắt của thế gian, rực rỡ với những tia sáng đức hạnh; Ngài xua tan bóng tối, tỏa sáng rực rỡ, như thể là mặt trời thứ hai.’

Ṭhapitā yena mariyādā, loke lokahitesinā;

Vavatthitā sakkuṇanti, na vilaṅghayituṃ janā.

‘Những giới hạn do ngài thiết lập, vị mong cầu lợi ích cho thế gian; Đã được định rõ trong đời, chúng sanh không thể nào vi phạm.’

Yasassinaṃ tejassinaṃ, lokasīmānurakkhakaṃ;

Ādibhūtaṃ mahāvīraṃ, kathayanti ‘manū’ti ya’’nti.

‘Vị vua danh tiếng, đầy quyền uy, là người bảo hộ các giới hạn của thế gian; Bậc anh hùng vĩ đại, đấng khởi nguyên, họ gọi ngài là ‘Manu’.’

Tassa ca puttapaputtaparamparaṃ sandhāya –

Và nhắm đến dòng dõi con cháu của vị ấy –

‘‘Tassa putto mahātejo, rojo nāma mahīpati;

Tassa putto vararojo, pavaro rājamaṇḍale.

‘Con trai của ngài là vị quốc vương đầy quyền uy tên là Roja; Con trai của vị ấy là Vararoja, bậc xuất sắc trong giới các vị vua.

Tassāsi kalyāṇaguṇo, kalyāṇo nāma atrajo;

Rājā tassāsi tanayo, varakalyāṇanāmako.

Con trai của vị ấy có những đức hạnh tốt đẹp, tên là Kalyāṇa; Con trai của vị ấy là vị vua tên là Varakalyāṇa.

Tassa putto mahāvīro, mandhātā kāmabhoginaṃ;

Aggabhūto mahindena, aḍḍharajjena pūjito.

Con trai của vị ấy là bậc đại anh hùng, Mandhātā, bậc đứng đầu trong những người hưởng thụ dục lạc; Đã được đại đế Sakka tôn kính bằng một nửa vương quốc.

Tassa sūnu mahātejo, varamandhātunāmako;

‘Uposatho’ti nāmena, tassa putto mahāyaso.

Con trai của vị ấy là bậc đầy quyền uy tên là Varamandhātu; Con trai của vị ấy, bậc đại danh tiếng, có tên là ‘Uposatha.’

Varo nāma mahātejo, tassa putto mahāvaro;

Tassāsi upavaroti, putto rājā mahābalo.

Con trai của vị ấy, bậc đầy quyền uy, tên là Vara, bậc vĩ đại và xuất sắc; Con trai của vị ấy là Upavara, một vị vua có sức mạnh vĩ đại.

Tassa putto maghadevo, devatulyo mahīpati;

Caturāsītisahassāni, tassa puttaparamparā.

Con trai của vị ấy là Maghadeva, một vị quốc vương giống như thiên nhân; Dòng dõi con cháu của vị ấy có tám mươi bốn ngàn người.

Tesaṃ pacchimako rājā, ‘okkāko’ iti vissuto;

Mahāyaso mahātejo, akhuddo rājamaṇḍale’’ti.

Vị vua cuối cùng của họ nổi danh là ‘Okkāka’; Bậc đại danh tiếng, đại quyền uy, không phải là người nhỏ bé trong giới các vị vua.’

Ādi tesaṃ pacchatoti tesaṃ maghadeva paramparabhūtānaṃ kaḷārajanakapariyosānānaṃ anekasatasahassānaṃ rājūnaṃ aparabhāge okkāko nāma [Pg.302] rājā ahosi, tassa paramparābhūtānaṃ anekasatasahassānaṃ rājūnaṃ aparabhāge aparo okkāko nāma rājā ahosi, tassa paramparabhūtānaṃ anekasatasahassānaṃ rājūnaṃ aparabhāge punāparo okkāko nāma rājā ahosi, taṃ sandhāyāha ‘‘tayo okkākavaṃsā ahesuṃ. Tesu tatiyaokkākassā’’tiādi.

Ādi tesaṃ pacchato có nghĩa là: Về sau này, trong số nhiều trăm ngàn vị vua thuộc dòng dõi của Maghadeva và kết thúc ở Kaḷārajanaka, đã có vị vua tên là Okkāka. Về sau này, trong số nhiều trăm ngàn vị vua thuộc dòng dõi của vị ấy, đã có một vị vua khác tên là Okkāka. Về sau này, trong số nhiều trăm ngàn vị vua thuộc dòng dõi của vị ấy, lại có một vị vua khác nữa tên là Okkāka. Nhắm đến điều ấy, ngài đã nói rằng: ‘Đã có ba dòng vua Okkāka. Trong số ấy, của vị vua Okkāka thứ ba’ v.v...

Sahasā varaṃ adāsinti puttadassanena somanassappatto sahasā avīmaṃsitvā tuṭṭhiyā vasena varaṃ adāsiṃ, ‘‘yaṃ icchasi, taṃ gaṇhā’’ti. Rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchatīti sā jantukumārassa mātā mama taṃ varadānaṃ antaraṃ katvā imaṃ rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchatīti.

Sahasā varaṃ adāsiṃ có nghĩa là: Do đạt được sự hân hoan vì nhìn thấy con trai, ta đã vội vàng, không suy xét, vì lý do hài lòng nên đã ban cho điều ân huệ rằng: ‘Nàng mong muốn điều gì, hãy nhận lấy điều ấy.’ Rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchati có nghĩa là: Vị mẹ của hoàng tử Jantu ấy, sau khi đã xen vào việc ban ân huệ ấy của ta, mong muốn chuyển giao vương quốc này.

Nappasaheyyāti na pariyatto bhaveyya.

Nappasaheyya có nghĩa là: Sẽ không có khả năng.

Nikkhammāti gharāvāsato, kāmehi ca nikkhamitvā. Heṭṭhā cāti ca-saddena ‘‘asītihatthe’’ti idaṃ anukaḍḍhati. Tehīti migasūkarehi, maṇḍūkamūsikehi ca. Teti sīhabyagghādayo, sappabiḷārā ca.

Nikkhamma có nghĩa là: Sau khi đã xuất gia từ đời sống gia đình và từ các dục. Heṭṭhā ca: Do từ ‘ca,’ câu này kéo theo (từ) ‘asītihatthe.’ Tehi có nghĩa là: Bởi các loài nai, heo, và bởi các loài ếch, chuột. Te có nghĩa là: Các loài sư tử, cọp v.v... và các loài rắn, mèo.

Avasesāhi attano attano kaniṭṭhāhi.

Với các người em gái còn lại của chính mình.

Vaḍḍhamānānanti anādare sāmivacanaṃ. Kuṭṭharogo nāma sāsamasūrīrogā viya yebhuyyena saṅkamanasabhāvoti vuttaṃ ‘‘ayaṃ rogo saṅkamatīti cintetvā’’ti.

Vaḍḍhamānānaṃ: Là sở thuộc cách trong ý nghĩa bất kính. Bệnh cùi hủi được gọi là có bản chất lây nhiễm trong phần lớn các trường hợp, giống như bệnh sởi, bệnh đậu mùa. Do đó, đã được nói rằng: ‘Sau khi suy nghĩ rằng: ‘Căn bệnh này lây nhiễm.’’

Migasūkarādīnanti ādi-saddena vanacarasoṇādike saṅgaṇhāti.

Migasūkarādīnaṃ: Do từ ‘ādi,’ ngài bao gồm luôn các loài chó hoang dã v.v...

Tasmiṃ nisinneti sambandho. Khattiyamāyārocanena attano khattiyabhāvaṃ jānāpetvā.

Tasmiṃ nisinne: Là sự liên kết. Khattiyamāyārocanena: Sau khi đã cho biết về bản chất Sát-đế-lỵ của mình bằng việc trình bày về ảo thuật của dòng Sát-đế-lỵ.

Nagaraṃ māpehīti sāhāraṃ nagaraṃ māpehīti adhippāyo.

Nagaraṃ māpehi có nghĩa là: Hãy xây dựng thành phố. Ý nghĩa là: Hãy xây dựng thành phố cùng với các vùng phụ cận.

Kesaggahaṇanti kesaveṇibandhanaṃ. Dussaggahaṇanti vatthassa nivāsanākāro.

Kesaggahaṇaṃ có nghĩa là: Sự cột bím tóc. Dussaggahaṇaṃ có nghĩa là: Cách thức mặc y phục.

268. Attano upārambhamocanatthāyāti ācariyena ambaṭṭhena ca attano attano upari pāpetabbaupavādassa apanayanatthaṃ. Asmiṃ vacaneti ‘‘cattārome bho gotama vaṇṇā’’tiādinā attanā vutte, bhotā ca gotamena vutte ‘‘jātivāde’’ti imasmiṃ yathādhikate vacane. Tattha pana yasmā vede vuttavidhināva tena paṭimantetabbaṃ hoti[Pg.303], tasmā vuttaṃ ‘‘vedattayavacane’’ti, ‘‘etasmiṃ vā dāsiputtavacane’’ti ca.

268. Attano upārambhamocanatthāya có nghĩa là: Với mục đích loại bỏ lời khiển trách có thể được đưa đến cho chính mình bởi vị thầy và bởi Ambaṭṭha. Asmiṃ vacane có nghĩa là: Trong lời nói này, tức là trong lời nói đã được đề cập theo đúng thẩm quyền này: ‘về sự tranh luận liên quan đến dòng dõi,’ là lời đã được nói bởi chính ông ta bắt đầu là: ‘Thưa ngài Gotama, có bốn giai cấp này,’ và là lời đã được nói bởi ngài Gotama. Hơn nữa, ở đây, bởi vì ông ta phải phản biện lại đúng theo phương cách đã được nói đến ở trong kinh Vệ-đà, do đó đã được nói là: ‘trong lời nói của ba tập kinh Vệ-đà,’ và: ‘hoặc trong lời nói này về người con trai của nữ tỳ.’

270. Dhammo nāma kāraṇaṃ ‘‘dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 718) viya, saha dhammenāti sahadhammo, sahadhammo eva sahadhammikoti āha ‘‘sahetuko’’ti.

270. Dhamma được gọi là nguyên nhân, giống như ở trong câu ‘dhammapaṭisambhidā’ v.v... Saha dhammena là sahadhammo. Sahadhammo chính là sahadhammiko. (Do đó), ngài nói là ‘sahetuko.’

271. Tasmā tadā paṭiññātattā. Tāsetvā pañhaṃ vissajjāpessāmīti āgato yathā taṃ saccakasamāgame. ‘‘Bhagavā ceva passati ambaṭṭho cā’’ti ettha itaresaṃ adassane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘yadi hī’’tiādi vuttaṃ. Āvāhetvāti mantabalena ānetvā. Tassāti ambaṭṭhassa. Vādasaṅghaṭṭeti vācāsaṅghaṭṭe.

271. Tasmā tadā paṭiññātattā: Do đó, vì đã hứa hẹn vào lúc ấy. Ông ta đã đến (với ý nghĩ): ‘Sau khi hăm dọa, ta sẽ khiến cho (vị ấy) giải đáp câu hỏi,’ giống như trường hợp trong cuộc hội kiến với Saccaka. Ở đây, trong câu: ‘Chỉ có đức Thế Tôn và Ambaṭṭha nhìn thấy,’ để chỉ ra lý do về việc những người khác không nhìn thấy, câu ‘yadi hi’ v.v... đã được nói đến. Āvāhetvā có nghĩa là: Sau khi đã mang đến bằng năng lực của câu thần chú. Tassa có nghĩa là: Của Ambaṭṭha. Vādasaṅghaṭṭe có nghĩa là: Trong sự va chạm về lời nói.

272. Tāṇanti gavesamānoti, ‘‘ayameva samaṇo gotamo ito bhayato mama tāyako’’ti bhagavantaṃyeva ‘‘tāṇa’’nti pariyesanto upagacchanto. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tāyatīti yathāupaṭṭhitabhayato pāleti, tenāha ‘‘rakkhatī’’ti, etena tāṇa-saddassa kattusādhanatamāha. Yathupaṭṭhitena bhayena upadduto nilīyati etthāti leṇaṃ, upalayanaṃ, etena leṇa-saddassa adhikaraṇasādhanatamāha. ‘‘Saratī’’ti etena saraṇa-saddassa kattusādhanatamāha.

272. Tāṇaṃ gavesamāno có nghĩa là: Đang đi đến, đang tìm kiếm đức Thế Tôn là ‘nơi nương tựa’ (nghĩ rằng): ‘Chính vị Sa-môn Gotama này là người bảo vệ cho ta khỏi sự sợ hãi này.’ Đối với hai từ còn lại, phương pháp này cũng tương tự. Tāyati có nghĩa là: Vị ấy bảo vệ khỏi sự sợ hãi đã hiện khởi theo như thực tế. Do đó, ngài nói là ‘rakkhati.’ Bằng câu này, ngài nói lên (ý nghĩa) tác nhân cách của từ ‘tāṇa.’ Leṇaṃ: Là nơi mà người bị áp bức bởi sự sợ hãi đã hiện khởi theo như thực tế ẩn náu vào, là nơi ẩn náu. Bằng câu này, ngài nói lên (ý nghĩa) chỉ định cách của từ ‘leṇa.’ Bằng từ ‘sarati,’ ngài nói lên (ý nghĩa) tác nhân cách của từ ‘saraṇa.’

Ambaṭṭhavaṃsakathāvaṇṇanā

Phần giải thích về câu chuyện dòng dõi của Ambaṭṭha

274. Gaṅgāya dakkhiṇatoti gaṅgāya nadiyā dakkhiṇadisāya. Āvudhaṃ na parivattatīti saraṃ vāsattiādiṃ vā parassa upari khipitukāmassa hatthaṃ na parivattati, hatthe pana aparivattente kuto āvudhaparivattananti āha ‘‘āvudhaṃ na parivattatī’’ti. So kira ‘‘kathaṃ nāmāhaṃ disāya dāsiyā kucchimhi nibbatto’’ti taṃ hīnaṃ jātiṃ jigucchanto ‘‘handāhaṃ yathā tathā imaṃ jātiṃ sodhessāmī’’ti niggato, tenāha ‘‘idāni me manorathaṃ pūressāmī’’tiādi. Vijjābalena rājānaṃ tāsetvā tassa dhītuyā laddhakālato paṭṭhāya myāyaṃ jātisodhitā [Pg.304] bhavissatīti tassa adhippāyo. Ambaṭṭhaṃ nāma vijjanti sattānaṃ sarīre abbhaṅgaṃ ṭhapetīti ambaṭṭhāti evaṃ laddhanāmaṃ vijjaṃ, mantanti attho. Yato ambaṭṭhā etasmiṃ atthīti ambaṭṭhoti kaṇho isi paññāyittha, taṃbaṃsajātatāya ayaṃ māṇavo ‘‘ambaṭṭho’’ti voharīyati.

274. Gaṅgāya dakkhiṇato có nghĩa là: Ở hướng nam của sông Gaṅgā. Āvudhaṃ na parivattati có nghĩa là: Bàn tay của người có ý muốn phóng mũi tên hoặc cây lao v.v... lên trên người khác không xoay chuyển được. Hơn nữa, khi bàn tay không xoay chuyển được thì làm sao có sự xoay chuyển của vũ khí? (Do đó), ngài nói là: ‘āvudhaṃ na parivattati.’ Vị ấy, được biết là, trong khi chán ghét dòng dõi thấp hèn ấy (nghĩ rằng): ‘Làm thế nào mà ta lại được sanh ra ở trong bụng của nữ tỳ trong vùng?’ đã ra đi (với ý nghĩ): ‘Nào, ta sẽ thanh lọc dòng dõi này bằng cách nào đó.’ Do đó, ngài nói là: ‘Bây giờ, ta sẽ làm cho tâm nguyện của ta được viên mãn’ v.v... Ý định của vị ấy là: ‘Sau khi đã hăm dọa đức vua bằng năng lực của minh thuật, kể từ lúc nhận được con gái của vị ấy, sự thanh lọc dòng dõi này của ta sẽ thành tựu.’ Ambaṭṭhaṃ nāma vijjaṃ: Minh thuật có tên là Ambaṭṭha, có nghĩa là câu thần chú. Minh thuật có được tên gọi như vậy là Ambaṭṭha vì nó đặt sự tê liệt vào trong thân của các chúng sanh. Bởi vì các (phép thuật) Ambaṭṭha có ở trong minh thuật này nên vị ẩn sĩ Kaṇha đã được biết đến là Ambaṭṭha. Do được sanh ra trong dòng dõi ấy, chàng thanh niên này được gọi là ‘Ambaṭṭha.’

Seṭṭhamante vedamanteti adhippāyo. Mantānubhāvena rañño bāhukkhambhamattaṃ jātaṃ tena panassa bāhukkhambhena rājā, ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti bhīto ussaṅkī utrāso ahosi, tenāha ‘‘bhayena vedhamāno aṭṭhāsī’’ti. Sotthi bhaddanteti ādivacanaṃ avocuṃ. ‘‘Ayaṃ mahānubhāvo isī’’ti maññamānā.

Seṭṭhamante: Ý nghĩa là: Các câu thần chú của kinh Vệ-đà. Do oai lực của câu thần chú, chỉ có sự cứng đờ của cánh tay của đức vua đã sanh khởi. Hơn nữa, do sự cứng đờ của cánh tay này của vị ấy, đức vua đã trở nên sợ hãi, nghi ngờ, kinh hãi (nghĩ rằng): ‘Ai biết được, điều gì sẽ xảy ra?’ Do đó, ngài nói là: ‘Vị ấy đã đứng trong khi run rẩy vì sợ hãi.’ Họ đã nói lời nói bắt đầu là: ‘Sotthi bhaddante,’ trong khi nghĩ rằng: ‘Vị ẩn sĩ này có đại oai lực.’

Undriyissatīti vippakiriyissati, tenāha ‘‘bhijjissatī’’ti. Mante parivattiteti bāhukkhambhakamantassa paṭippassambhakavijjāsaṅkhāte mante ‘‘saro otaratū’’ti parivattite. Evarūpānañhi mantānaṃ ekaṃseneva paṭippassambhakavijjā hontiyeva yathā taṃ kusumārakavijjānaṃ. Attano dhītu apavādamocanatthaṃ tassa bhujissakaraṇaṃ. Tassānurūpe issariye ṭhapanatthaṃ uḷāre ca naṃ ṭhāne ṭhapesi.

Undriyissati có nghĩa là vippakiriyissati (sẽ bị phân tán), do đó đã nói là “bhijjissati” (sẽ bị vỡ). Mante parivattite (khi câu thần chú được thay đổi) có nghĩa là khi câu thần chú được biết đến như là pháp thuật giải trừ cho câu thần chú làm tê liệt cánh tay, được thay đổi bằng câu “saro otaratū” (mong cho mũi tên hạ xuống). Quả thật, đối với những loại thần chú như vậy, chắc chắn phải có pháp thuật giải trừ, giống như các pháp thuật của Kusumārakā. Attano dhītu apavādamocanatthaṃ tassa bhujissakaraṇaṃ (Vì để giải trừ sự khiển trách cho con gái của mình, việc ấy đã khiến cho người kia trở thành người tự do). Tassānurūpe issariye ṭhapanatthaṃ uḷāre ca naṃ ṭhāne ṭhapesi (Vì để đặt người ấy vào quyền thế tương xứng, và đã đặt người ấy vào địa vị cao quý).

Khattiyaseṭṭhabhāvavaṇṇanā

Luận về Tình Trạng Tối Thắng của Giai Cấp Sát-đế-lỵ

275. Samassāsanatthamāha karuṇāyanto, na kulīnabhāvadassanatthaṃ, tenāha ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi. Brāhmaṇesūti brāhmaṇānaṃ samīpe, tato brāhmaṇehi laddhabbaṃ āsanādiṃ sandhāya ‘‘brāhmaṇānaṃ antare’’ti vuttaṃ. Kevalaṃ saddhāya kātabbaṃ saddhaṃ, paralokagate sandhāya na tato kiñci apatthentena kātabbanti attho, tenāha ‘‘matake uddissa katabhatte’’ti. Maṅgalādibhatteti ādi-saddena ussavadevatārādhanādiṃ saṅgaṇhāti. Yaññabhatteti pāpasaññamādivasena katabhatte. Pāhunakānanti atithīnaṃ. Khattiyabhāvaṃ appatto ubhato sujātatābhāvato, tenāha ‘‘aparisuddhoti attho’’ti.

275. Ngài nói vì mục đích an ủi, do lòng bi mẫn, không phải vì mục đích thể hiện dòng dõi cao quý, do đó đã nói “atha kho bhagavā” (này chư Tỳ khưu, khi ấy đức Thế Tôn) v.v... Brāhmaṇesu (giữa các Bà-la-môn) có nghĩa là ở gần các Bà-la-môn; từ đó, liên quan đến chỗ ngồi v.v... có thể nhận được từ các Bà-la-môn, nên đã nói là “brāhmaṇānaṃ antare” (ở giữa các Bà-la-môn). Saddhaṃ (lễ cúng dường) là việc chỉ nên làm bằng đức tin, có nghĩa là nên làm hướng đến người đã qua đời mà không mong cầu bất cứ điều gì từ đó, do đó đã nói “matake uddissa katabhatte” (trong bữa ăn được làm để tưởng nhớ người đã khuất). Maṅgalādibhatte (trong bữa ăn nhân dịp lễ lạc v.v...), từ “ādi” (v.v...) bao gồm các lễ hội, lễ cầu khẩn chư thiên v.v... Yaññabhatte (trong bữa ăn cúng tế) là trong bữa ăn được làm do điềm báo xấu v.v... Pāhunakānaṃ (cho các vị khách) có nghĩa là cho các vị khách ghé thăm. Khattiyabhāvaṃ appatto (không đạt được địa vị Sát-đế-lỵ) là do không có dòng dõi trong sạch từ cả hai phía, do đó đã nói “aparisuddho” (không trong sạch) là ý nghĩa.

276. Itthiṃ karitvāti ettha karaṇaṃ kiriyāsāmaññavisayanti āha ‘‘itthiṃ pariyesitvā’’ti. Brāhmaṇakaññaṃ itthiṃ khattiyakumārassa bhariyābhūtaṃ [Pg.305] gahetvāpi khattiyāva seṭṭhā, hīnā brāhmaṇāti yojanā. Purisena vā purisaṃ karitvāti etthāpi eseva nayo. Pakaraṇeti rāgādivasena paduṭṭhe pakkhalite kāraṇe, tenāha ‘‘dose’’ti. Bhassati niratthakabhāvena khipīyatīti bhassaṃ, chārikā.

276. Trong câu itthiṃ karitvā (sau khi lấy một người nữ), ở đây từ karaṇaṃ (làm) có ý nghĩa chung về hành động, nên đã nói là “itthiṃ pariyesitvā” (sau khi tìm kiếm một người nữ). Cách giải thích là: “Ngay cả sau khi lấy một thiếu nữ Bà-la-môn làm vợ cho một hoàng tử Sát-đế-lỵ, giai cấp Sát-đế-lỵ vẫn cao quý hơn, còn giai cấp Bà-la-môn thì thấp kém hơn.” Trong câu purisena vā purisaṃ karitvā (hoặc một người nam lấy một người nam), ở đây cũng theo phương pháp tương tự. Pakaraṇe (trong trường hợp) có nghĩa là trong nguyên nhân đã bị hư hỏng, sai lầm do tham ái v.v..., do đó đã nói là “dose” (trong lỗi lầm). Bhassaṃ là thứ bị vứt bỏ vì vô dụng, tức là tro tàn.

277. Janitasminti kammakilesehi nibbatte. Jane etasminti vā janetasmiṃ, manussesūti attho, tenāha ‘‘gottapaṭisārino’’ti. Saṃsanditvāti ghaṭetvā, aviruddhaṃ katvāti attho.

277. Janitasmiṃ (trong cái được sinh ra) có nghĩa là trong cái được tạo ra bởi nghiệp và phiền não. Hoặc jane etasmiṃ (trong con người này) có nghĩa là trong loài người, do đó đã nói là “gottapaṭisārino” (những người dựa vào dòng dõi). Saṃsanditvā (sau khi so sánh) có nghĩa là sau khi kết nối, làm cho tương hợp.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Phẩm Thứ Nhất Đã Hoàn Tất.

Vijjācaraṇakathāvaṇṇanā

Chú Giải về Luận Thuyết Minh và Hạnh

278. Idaṃ vaṭṭatīti idaṃ ajjhenādi kattuṃ labbhati. Jātivādavinibaddhāti jātisannissitavāde vinibaddhā. Brāhmaṇasseva ajjhenajjhāpanayajanayājanādayoti evaṃ ye attukkaṃsanaparavambhanavasena pavattā, tato eva te mānavādapaṭibaddhā ca honti. Ye pana āvāhavivāhavinibaddhā, te eva sambandhattayavasena ‘‘arahasi vā maṃ tvaṃ, na vā maṃ tvaṃ arahasī’’ti evaṃ pavattanakā.

278. Idaṃ vaṭṭati (điều này là thích hợp) có nghĩa là việc này, như là học tập v.v..., được phép làm. Jātivādavinibaddhā (bị ràng buộc bởi thuyết về giai cấp) có nghĩa là bị ràng buộc trong học thuyết dựa vào giai cấp. “Chỉ có Bà-la-môn mới được học tập, giảng dạy, tế tự, thực hiện tế lễ v.v...” – những ai hành xử theo cách này, bằng cách tự đề cao mình và chê bai người khác, do đó họ cũng bị ràng buộc vào học thuyết về ngã mạn. Còn những người bị ràng buộc bởi việc cưới gả, chính họ là những người hành xử theo cách này, thông qua ba loại quan hệ: “Ngươi xứng đáng với ta, hay ngươi không xứng đáng với ta.”

Yatthāti yassaṃ vijjācaraṇasampattiyaṃ. Laggissāmāti olaggā antogadhā bhavissāmāti cintayimha. Paramatthato avijjācaraṇāniyeva ‘‘vijjācaraṇānī’’ti gahetvā ṭhito paramatthato vijjācaraṇesu vibhajiyamānesu so tato dūrato apanīto nāma hotīti āha ‘‘dūrameva avakkhipī’’ti. Samudāgamato pabhutītiādisamuṭṭhānato paṭṭhāya.

Yattha (nơi nào) có nghĩa là trong sự thành tựu về minh và hạnh nào. Laggissāma (chúng ta sẽ bám vào) có nghĩa là chúng tôi đã nghĩ rằng “chúng ta sẽ bị dính mắc, được bao gồm bên trong”. Người nào chấp giữ những gì theo nghĩa chân đế là vô minh và phi hạnh mà cho là “minh và hạnh”, thì khi minh và hạnh được phân tích theo nghĩa chân đế, người ấy quả thật đã bị loại bỏ xa khỏi đó, do đó đã nói là “dūrameva avakkhipi” (đã ném bỏ nó đi thật xa). Samudāgamato pabhuti (kể từ lúc phát sinh) có nghĩa là bắt đầu từ lúc khởi nguyên.

279. Tividhaṃ sīlanti khuddakādibhedaṃ tividhaṃ sīlaṃ. Sīlavasenevāti sīlapariyāyeneva. Kiñci kiñcīti ahiṃsanādiyamaniyamalakkhaṇaṃ kiñci kiñci sīlaṃ atthi. Tattha tattheva laggeyyāti tasmiṃ tasmiṃyeva brāhmaṇasamayasiddhe sīlamatte ‘‘caraṇa’’nti laggeyya. Aṭṭhapi samāpattiyo caraṇanti niyyātitā honti rūpāvacaracatutthajjhānaniddeseneva arūpajjhānānampi niddiṭṭhabhāvāpattito niyyātitā nidassitā.

279. Tividhaṃ sīlaṃ (ba loại giới) có nghĩa là ba loại giới với các phân loại như tiểu giới v.v... Sīlavaseneva (chỉ bằng giới) có nghĩa là chỉ bằng phương diện của giới. Kiñci kiñci (bất cứ điều gì) có nghĩa là có một số giới nào đó có đặc tính là bất hại, tự chế và tuân thủ. Tattha tattheva laggeyya (sẽ dính mắc ngay tại đó) có nghĩa là sẽ gán cho thuật ngữ “hạnh” (caraṇa) chỉ riêng cho giới luật được thiết lập trong hệ thống Bà-la-môn. Tám bậc thiền chứng cũng được gọi là “hạnh”. Do việc chỉ ra thiền thứ tư của sắc giới, các thiền vô sắc cũng được bao hàm, do đó chúng được chỉ định và trình bày.

Catuapāyamukhakathāvaṇṇanā

Chú Giải về Luận Thuyết Bốn Cửa Vào Cõi Dữ

280. Asampāpuṇantoti [Pg.306] ārabhitvā sampattuṃ asakkonto. Avisahamānoti ārabhitumeva asakkonto. Khārinti parikkhāraṃ. Taṃ pana vibhajitvā dassetuṃ ‘‘araṇī’’tiādi vuttaṃ. Tattha araṇīti aggidhamanakaṃ araṇīdvayaṃ. Sujāti dabbi. Ādi-saddena tidaṇḍatighaṭikādiṃ saṅgaṇhāti khāribharitanti khārīhi puṇṇaṃ. Nanu upasampannassa bhikkhuno sāsanikopi yo koci anupasampanno atthato paricārakova, kiṃ aṅgaṃ pana bāhirakapabbajiteti tattha visesaṃ dassetuṃ ‘‘kāmañcā’’tiādi vuttaṃ. Vuttanayenāti ‘‘kappiyakaraṇa…pe… vattakaraṇavasenā’’ti evaṃ vuttena nayena. Paricārako hoti upasampannabhāvassa visiṭṭhabhāvato. ‘‘Navakoṭisahassānī’’tiādinā (visuddhi. 1.20; paṭi. ma. aṭṭha. 37) vuttappabhedānaṃ anekasahassānaṃ saṃvaravinayānaṃ samādiyitvā vattanena uparibhūtā aggabhūtā sampadāti hi ‘‘upasampadā’’ti vuccatīti. Guṇādhikopīti guṇehi ukkaṭṭhopi. Ayaṃ panāti vuttalakkhaṇo tāpaso.

280. Asampāpuṇanto (người không đạt đến) có nghĩa là người đã bắt đầu nhưng không thể đạt được. Avisahamāno (người không kham nhẫn) có nghĩa là người thậm chí không thể bắt đầu. Khāriṃ (cái gánh) có nghĩa là vật dụng. Để phân tích và chỉ ra điều đó, đã nói là “araṇī” (que tạo lửa) v.v... Trong đó, araṇī là hai que củi để nhóm lửa. Sujā là cái vá. Bằng từ “ādi” (v.v...), bao gồm cây gậy ba chạc, bình nước nhỏ v.v... Khāribharitaṃ (đầy những cái gánh) có nghĩa là đầy những vật dụng mang theo. Chẳng phải đối với một vị Tỳ khưu đã thọ cụ túc giới, bất kỳ ai chưa thọ cụ túc giới trong giáo pháp này về mặt ý nghĩa đều là người phục vụ hay sao, huống hồ là một đạo sĩ ngoại đạo? Để chỉ ra sự khác biệt ở đó, đã nói là “kāmañca” (dầu vậy) v.v... Vuttanayena (theo phương pháp đã nói) có nghĩa là theo phương pháp đã được nói như sau: “kappiyakaraṇa… pe… vattakaraṇavasenā” (bằng cách làm cho các vật trở nên thích hợp... cho đến... bằng cách thực hành các bổn phận). Người ấy là người phục vụ do tính chất đặc biệt của trạng thái đã thọ cụ túc giới. Bởi vì sự thành tựu tối thượng, cao cả nhất thông qua việc thọ trì và tuân thủ hàng ngàn loại giới luật và kỷ luật đã được đề cập trong “Navakoṭisahassānī” (chín mươi triệu) v.v..., nên được gọi là “upasampadā” (cụ túc giới). Guṇādhikopi (ngay cả người có đức hạnh hơn) có nghĩa là ngay cả người xuất sắc về các phẩm hạnh. Ayaṃ pana (còn vị này) có nghĩa là vị đạo sĩ có những đặc điểm đã được nêu.

Tāpasā nāma kammavādikiriyāvādino, na sāsanassa paṭāṇībhūtā, yato nesaṃ pabbajituṃ āgatānaṃ titthiyaparivāsena vināva pabbajjā anuññātāti katvā ‘‘kasmā panā’’ti codanaṃ samuṭṭhapeti codako. Ācariyo ‘‘yasmā’’tiādinā codanaṃ pariharati. ‘‘Osakkissatī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘imasmiñhī’’tiādi vuttaṃ. Khuradhārūpamanti khuradhārānaṃ matthakeneva akkamitvā gamanūpamaṃ. Aññeti aññe bhikkhū. Aggisālanti aggihuttasālaṃ. Nānādārūhīti palāsadaṇḍādinānāvidhasamidhādārūhi.

Các vị đạo sĩ là những người chấp nhận nghiệp và hành động (kammavādī, kiriyāvādī), không phải là những người chống đối giáo pháp. Vì đối với những người trong số họ đến để xuất gia, việc xuất gia đã được cho phép mà không cần qua thời gian biệt trú dành cho ngoại đạo, do đó người chất vấn đã nêu lên sự phản bác: “kasmā pana” (nhưng tại sao?). Vị thầy đã bác bỏ sự phản bác bằng câu “yasmā” (bởi vì) v.v... Để giải thích ý nghĩa được nói một cách ngắn gọn trong câu “osakkissatī” (vị ấy sẽ rút lui), đã nói là “imasmiñhi” (bởi vì trong giáo pháp này) v.v... Khuradhārūpamaṃ (ví như lưỡi dao cạo) là một ví dụ về việc đi bằng cách chỉ bước trên đỉnh của những lưỡi dao cạo. Aññe (những người khác) có nghĩa là các vị Tỳ khưu khác. Aggisālaṃ (phòng lửa) có nghĩa là phòng tế lửa. Nānādārūhi (với nhiều loại củi khác nhau) có nghĩa là với nhiều loại củi tế lễ khác nhau như củi cây palāsa v.v...

Idanti ‘‘catudvāraṃ āgāraṃ katvā’’tiādinā vuttaṃ. Assāti assa catutthassa puggalassa. Paṭipattimukhanti kohaññapaṭipattiyā mukhamattaṃ. So hi nānāvidhena kohaññena lokaṃ vimhāpento tattha acchati, tenāha ‘‘iminā hi mukhena so evaṃ paṭipajjatī’’ti.

Idaṃ có nghĩa là: đã được nói đến qua câu bắt đầu bằng “catudvāraṃ āgāraṃ katvā”. Assa có nghĩa là: của hạng người thứ tư này. Paṭipattimukhaṃ có nghĩa là: chỉ là cánh cửa của sự thực hành lừa dối. Vị ấy quả thật sống ở nơi ấy, trong khi làm cho thế gian kinh ngạc bằng sự lừa dối dưới nhiều hình thức khác nhau. Do đó, ngài đã nói rằng: “Quả thật, vị ấy thực hành như vậy qua cánh cửa này”.

Khalādīsu manussānaṃ santike upatiṭṭhitvā vīhimuggatilamāsādīni bhikkhācariyāniyāmena saṅkaḍḍhitvā uñchanaṃ uñchā, sā eva cariyā vutti etesanti uñchācariyā. Aggipakkena jīvantīti aggipakkikā, na aggipakkikā anaggipakkikā[Pg.307]. Uñchācariyā hi khalesu gantvā khalaggaṃ nāma manussehi diyyamānaṃ dhaññaṃ gaṇhanti, taṃ ime na gaṇhantīti anaggipakkikā nāma jātā. Asāmapākāti asayaṃpācakā. Asmamuṭṭhinā muṭṭhipāsāṇena vattantīti asmamuṭṭhikā. Dantena uppāṭitaṃ vakkalaṃ rukkhattaco dantavakkalaṃ, tena vattantīti dantavakkalikā. Pavattaṃ rukkhādito pātitaṃ phalaṃ bhuñjantīti pavattaphalabhojino. Jiṇṇapakkatāya paṇḍubhūtaṃ palāsaṃ, taṃsadisañca paṇḍupalāsaṃ, tena vattantīti paṇḍupalāsikā, sayaṃpatitapupphaphalapattabhojino.

Sau khi đến gần bên cạnh những người ở sân đập lúa v.v..., rồi thu gom các loại như lúa, đậu xanh, mè, đậu muồng v.v... theo phương thức khất thực, việc lượm lặt (gọi là) uñchā. Uñchācariyā là những người có sự thực hành và sinh kế chính là như vậy. Aggipakkikā là những người sống bằng (vật thực) được nấu chín bằng lửa. Anaggipakkikā là không phải aggipakkikā. Quả vậy, các vị uñchācariyā đi đến các sân đập lúa và nhận lấy ngũ cốc được gọi là khalaggaṃ do người ta dâng cúng. Những vị này không nhận lấy vật ấy, do đó được gọi là anaggipakkikā. Asāmapākā có nghĩa là những người không tự nấu. Asmamuṭṭhikā là những người sinh sống bằng nắm đá trong tay, bằng hòn đá trong nắm tay. Dantavakkalaṃ là vỏ cây, vỏ của cây cối, được bóc ra bằng răng; dantavakkalikā là những người sinh sống bằng vật ấy. Pavattaphalabhojino là những người ăn trái cây đã rơi rụng, đã rớt xuống từ cây cối v.v... Palāsaṃ là lá cây đã trở nên úa vàng do già và chín, và paṇḍupalāsaṃ là lá úa vàng tương tự như thế; paṇḍupalāsikā là những người sinh sống bằng vật ấy, là những người ăn hoa, quả, lá tự rụng.

Idāni te aṭṭhavidhepi sarūpato dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Saṅkaḍḍhitvāti bhikkhācariyāvasena laddhadhaññaṃ ekajjhaṃ katvā.

Bây giờ, để trình bày tám loại ấy theo tự thân của chúng, câu bắt đầu bằng “tatthā” đã được nói đến. Saṅkaḍḍhitvā có nghĩa là: sau khi đã gom chung lại ngũ cốc đã nhận được bằng phương cách khất thực.

Pariyeṭṭhi nāma dukkhāti paresaṃ gehato gehaṃ gantvā pariyeṭṭhi nāma dīnavuttibhāvena dukkhā. Pāsāṇassa pariggaho dukkho pabbajitassāti vā danteheva uppāṭetvā khādanti.

Pariyeṭṭhi nāma dukkhā có nghĩa là: việc tìm cầu, đi từ nhà này đến nhà khác của người ta, là khổ do bởi là cách sinh sống thấp hèn. Hoặc là, pāsāṇassa pariggaho dukkho pabbajitassa có nghĩa là: họ bóc ra bằng chính răng của mình rồi ăn.

Imāhi catūhiyevāti ‘‘khārividhaṃ ādāyā’’tiādinā vuttāhi catūhi eva tāpasapabbajjāhīti.

Imāhi catūhiyeva có nghĩa là: chỉ bằng bốn sự xuất gia của đạo sĩ này đã được nói đến qua câu bắt đầu bằng “khārividhaṃ ādāya”.

282. Apāye vināse niyutto āpāyiko. Tabbhāvaṃ paripūretuṃ asakkonto tena aparipuṇṇo aparipūramāno, karaṇe cetaṃ paccattavacanaṃ, tenāha ‘‘āpāyikenāpi aparipūramānenā’’ti.

282. Āpāyiko là được gắn liền với sự hoại diệt, sự hủy hoại. Không có khả năng làm cho viên mãn trạng thái ấy, do đó không được viên mãn, đang không làm cho viên mãn. Và đây là từ tự phản ở cách công cụ. Do đó, ngài đã nói rằng: “āpāyikenāpi aparipūramānena”.

Pubbakaisibhāvānuyogavaṇṇanā

Phần mô tả về sự thực hành theo tình trạng của các vị ẩn sĩ thời xưa.

283. Dīyatīti datti, dattiyeva dattikanti āha ‘‘dinnaka’’nti. Yadi brāhmaṇassa sammukhībhāvo rañño na dātabbo, kasmāssa upasaṅkamanaṃ na paṭikkhittanti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Khettavijjāyāti nītisatthe. Payātanti saddhaṃ, sassatikaṃ vā, tenāha ‘‘abhiharitvā dinna’’nti. Kasmā bhagavā ‘‘rañño pasenadissa kosalassa dattikaṃ bhuñjatī’’tiādinā brāhmaṇassa mammavacanaṃ avocāti tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ pana kāraṇa’’ntiādi vuttaṃ.

283. Datti là (vật) được cho; dattika chính là datti, ngài nói là “dinnaka”. Nếu việc đối diện của vị Bà-la-môn là không nên được đức vua ban cho, tại sao việc đến gần của vị ấy đã không bị từ chối? Ngài nói (lý do) qua câu bắt đầu bằng “yasmā pana”. Khettavijjāya có nghĩa là: trong khoa học về chính trị. Payātaṃ có nghĩa là: đức tin, hoặc là (vật) thường hằng. Do đó, ngài đã nói rằng: “abhiharitvā dinnaṃ”. Để trình bày lý do ở đây về việc tại sao đức Thế Tôn đã nói lời đụng chạm đến chỗ yếu của vị Bà-la-môn qua câu bắt đầu bằng “rañño pasenadissa kosalassa dattikaṃ bhuñjati”, câu bắt đầu bằng “idaṃ pana kāraṇaṃ” đã được nói đến.

284. Rathūpatthareti [Pg.308] rathassa upari attharitapadese. Pākaṭamantananti pakāsabhūtaṃ mantanaṃ. Tañhi suddādīhi ñāyatīti na rahassamantanaṃ. Bhaṇatīti api nu bhaṇati.

284. Rathūpatthare có nghĩa là: ở nơi được trải ra bên trên cỗ xe. Pākaṭamantanaṃ có nghĩa là: sự bàn luận đã trở thành công khai. Quả vậy, điều ấy được biết đến bởi các vị Suddā v.v... nên không phải là sự bàn luận bí mật. Bhaṇati có nghĩa là: có lẽ nào lại nói.

285. Pavattāroti pāvacanabhāvena vattāro, yasmā te tesaṃ mantānaṃ pavattakā, tasmā āha ‘‘pavattayitāro’’ti. Sudde bahi katvā raho bhāsitabbaṭṭhena mantā eva, taṃtaṃatthapaṭipattihetutāya padanti mantapadaṃ, anupanītāsādhāraṇatāya vā rahassabhāvena vattabbaṃ hitakiriyāya adhigamupāyaṃ. Sajjhāyitanti gāyanavasena sajjhāyitaṃ, taṃ pana udattānudattādīnaṃ sarānaṃ sampādanavaseneva icchitanti āha ‘‘sarasampattivasenā’’ti. Aññesaṃ vuttanti pāvacanabhāvena aññesaṃ vuttaṃ. Samupabyūḷhanti saṅgahetvā uparūpari saññūḷhaṃ. Rāsikatanti iruvedayajuvedasāmavedādivasena, tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena, ajjhāyānuvākādivasena ca rāsikataṃ.

285. Pavattāro có nghĩa là: những người nói ra theo ý nghĩa là người truyền bá. Bởi vì các vị ấy là người khởi xướng các câu minh chú ấy, do đó ngài nói là “pavattayitāro”. Mantā quả là (các câu minh chú) theo ý nghĩa cần được nói lên ở nơi kín đáo, sau khi đã loại trừ những người thuộc giai cấp Sudda. Padaṃ là (câu kệ) do là nhân để liễu tri ý nghĩa này hay ý nghĩa kia; hoặc là phương tiện để thành tựu việc làm hữu ích, cần được nói lên một cách bí mật do tính chất không phổ biến cho người chưa được điểm đạo. Sajjhāyitaṃ có nghĩa là: đã được tụng đọc theo cách hát lên. Nhưng điều ấy được mong muốn chỉ theo cách hoàn thành các âm điệu như là giọng cao, giọng thấp v.v..., do đó ngài nói là “sarasampattivasena”. Aññesaṃ vuttaṃ có nghĩa là: đã được nói cho những người khác theo ý nghĩa là lời giáo huấn. Samupabyūḷhaṃ có nghĩa là: đã được thu gom và chất chồng lên nhau. Rāsikataṃ có nghĩa là: đã được làm thành đống theo các loại như là kinh Iruveda, Yajuveda, Sāmaveda v.v...; và ở đó, cũng đã được làm thành đống theo từng loại như là minh chú, Phạm thư v.v... và theo các loại như là chương, đoạn v.v...

Tesanti mantānaṃ kattūnaṃ. Dibbena cakkhunā oloketvāti dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakatādiṃ paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisena pubbenivāsañāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā. Pāvacanena saha saṃsanditvāti kassapasammāsambuddhassa yaṃ vacanaṃ vaṭṭasannissitaṃ, tena saha aviruddhaṃ katvā. Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkho hoti. Aparāpare panāti aṭṭhakādīhi aparā pare pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā. Pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesu kilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pade pakkhipanaṃ katvā. Viruddhe akaṃsūti brāhmaṇadhammikasuttādīsu āgatanayena saṃkilesikatthadīpanato paccanīkabhūte akaṃsu. Idhāti ‘‘tyāhaṃ mante adhīyāmī’’ti etasmiṃ ṭhāne. Paṭiññaṃ aggahetvāti ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’ti evaṃ paṭiññaṃ aggahetvāva.

Tesaṃ có nghĩa là: của những người sáng tác các câu minh chú. Dibbena cakkhunā oloketvā có nghĩa là: sau khi đã nhìn thấy bằng túc mạng minh, là trí tuệ tương tự như thiên nhãn theo ý nghĩa thấy được một cách trực tiếp về nghiệp riêng của các chúng sanh v.v... bằng trí tuệ biết rõ chúng sanh tùy theo nghiệp, là trợ tá của thiên nhãn, và (sau khi đã nhìn thấy) phương cách học tập minh chú của các vị Bà-la-môn ở trong các kiếp quá khứ. Pāvacanena saha saṃsanditvā có nghĩa là: sau khi đã làm cho không mâu thuẫn với lời dạy của đức Chánh Đẳng Giác Kassapa, là lời dạy có liên quan đến vòng luân hồi. Quả vậy, ý nghĩa liên quan đến sự thoát khỏi vòng luân hồi không được các vị ấy trực nhận. Còn aparāpare có nghĩa là: những người về sau, những người kế tiếp, những người cuối cùng sau các vị Aṭṭhaka v.v..., là những người đã sanh khởi vào thời của vua Okkāka v.v... Pakkhipitvā có nghĩa là: sau khi đã thực hiện việc thêm vào các từ ngữ liên quan đến phiền não ở trong các câu kệ minh chú đã được các vị Aṭṭhaka v.v... kết tập, ở nơi câu kệ này hay câu kệ kia. Viruddhe akaṃsu có nghĩa là: các vị ấy đã làm cho thành đối nghịch do việc trình bày ý nghĩa nhiễm ô theo phương cách đã được đề cập trong kinh Brāhmaṇadhammika v.v... Idha có nghĩa là: ở nơi câu này “tyāhaṃ mante adhīyāmi”. Paṭiññaṃ aggahetvā có nghĩa là: sau khi đã không nhận lấy lời xác nhận như vầy: “taṃ kiṃ maññasi”.

286. Nirāmagandhāti kilesāsucivasena vissagandharahitā. Anitthigandhāti itthīnaṃ gandhamattassapi avisahanena itthigandharahitā. Ettha ca ‘‘nirāmagandhā’’ti [Pg.309] etena tesaṃ porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ vikkhambhitakilesataṃ dasseti, ‘‘anitthigandhā brahmacārino’’ti etena ekavihāritaṃ, ‘‘rajojalladharā’’ti etena maṇḍanavibhūsanānuyogābhāvaṃ, ‘‘araññāyatane pabbatapādesu vasiṃsū’’ti etena manussūpacāraṃ pahāya vivittavāsaṃ, ‘‘vanamūlaphalāhārā vasiṃsū’’ti etena sālimaṃsodanādipaṇītāhārapaṭikkhepaṃ, ‘‘yadā’’tiādinā yānavāhanapaṭikkhepaṃ, ‘‘sabbadisāsū’’tiādinā rakkhāvaraṇapaṭikkhepaṃ, evañca vadanto micchāpaṭipadāpakkhikaṃ sācariyassa ambaṭṭhassa vuttiṃ upādāya sammāpaṭipadāpakkhikāpi tesaṃ brāhmaṇānaṃ vutti ariyavinaye sammāpaṭipattiṃ upādāya micchāpaṭipadāyeva. Kutassa sallekhapaṭipattiyuttatāti. ‘‘Evaṃ sute’’tiādinā bhagavā ambaṭṭhaṃ santajjento niggaṇhātīti dasseti.

286. “Không có mùi hôi tanh” (Nirāmagandhāti) là không có mùi hôi tanh do sự ô uế của phiền não. “Không có mùi đàn bà” (Anitthigandhāti) là không có mùi đàn bà do không kham nhẫn được ngay cả chút mùi hương của người nữ. Ở đây, qua câu “không có mùi hôi tanh,” Ngài chỉ ra trạng thái phiền não đã được đè nén của các vị Bà-la-môn thời xưa ấy. Qua câu “không có mùi đàn bà, sống phạm hạnh,” Ngài chỉ ra việc sống một mình. Qua câu “mang bụi bặm và cáu bẩn,” Ngài chỉ ra sự không chuyên tâm trang điểm và tô điểm. Qua câu “đã sống ở nơi hoang dã, dưới chân núi,” Ngài chỉ ra việc sống viễn ly, từ bỏ giao tiếp với con người. Qua câu “đã sống bằng rễ và trái cây rừng,” Ngài chỉ ra sự từ khước các món ăn hảo hạng như cơm nấu từ gạo sāli và thịt. Qua câu bắt đầu bằng “khi nào,” Ngài chỉ ra sự từ khước xe cộ. Qua câu bắt đầu bằng “trong mọi phương hướng,” Ngài chỉ ra sự từ khước việc bảo vệ và che chở. Và khi nói như vậy, (ý là) so với hạnh nghiệp của Ambaṭṭha và thầy của ông ta thuộc về tà hạnh, thì hạnh nghiệp của các vị Bà-la-môn ấy, dù thuộc về chánh hạnh, nhưng khi so với chánh hạnh trong giới luật của bậc Thánh, thì cũng chỉ là tà hạnh. Do đâu mà có sự tương ứng với khổ hạnh? Qua câu bắt đầu bằng “Như vậy khi được nghe,” Ngài chỉ ra rằng Đức Thế Tôn, trong khi khiển trách, đã quở mắng Ambaṭṭha.

Veṭhakehīti veṭhakapaṭṭakāhi. Samantānagaranti nagarassa samantato. Katasudhākammaṃ pākārassa adhobhāge ṭhānaṃ vuccatīti adhippāyo.

“Bởi những khăn vành” (Veṭhakehīti) là bởi những dải vải quấn đầu. “Xung quanh thành phố” (Samantānagaran'ti) là khắp xung quanh thành phố. Ý muốn nói rằng “việc tô vôi” (katasudhākammaṃ) được nói đến là nơi ở phần dưới của tường thành.

Dvelakkhaṇadassanavaṇṇanā

Giải thích về việc thấy hai tướng

287. Na sakkotisaṅkucite iriyāpathe anavasesato tesaṃ dubbibhāvanato. Gavesīti ñāṇena pariyesanamakāsi. Samānayīti ñāṇena saṅkalento sammā ānayi samāhari. ‘‘Kaṅkhatī’’ti padassa ākaṅkhatīti ayamatthoti āha ‘‘aho vata passeyyanti patthanaṃ uppādetī’’ti. Kicchatīti kilamati. ‘‘Kaṅkhatī’’ti padassa pubbe āsisanatthataṃ vatvā idānissa saṃsayatthatameva vikappantaravasena dassento ‘‘kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā’’ti āha. Tīhi dhammehīti tippakārehi saṃsayadhammehi. Kālusiyabhāvoti appasannatāya hetubhūto āvilabhāvo.

287. “Không thể” (Na sakkoti) là do khó quán xét chúng một cách không sót lại trong oai nghi bị co rút. “Đã tìm kiếm” (Gavesīti) là đã thực hiện việc tìm tòi bằng trí tuệ. “Đã tổng hợp” (Samānayīti) là trong khi thu gom bằng trí tuệ, đã mang lại, đã tập hợp một cách đúng đắn. Về từ “nghi ngờ” (kaṅkhatī), vì có nghĩa là “mong mỏi” (ākaṅkhati), nên Ngài nói: “phát sinh ước muốn rằng: ‘Ồ, mong rằng tôi sẽ thấy!’” “Bị phiền muộn” (Kicchatīti) là bị mệt mỏi. Về từ “nghi ngờ” (kaṅkhatī), sau khi đã nói về ý nghĩa mong ước trước đây, bây giờ để chỉ ra ý nghĩa hoài nghi của nó như là một phương án khác, Ngài nói: “hoặc sự hoài nghi yếu ớt được gọi là sự nghi ngờ (kaṅkhā).” “Bởi ba pháp” (Tīhi dhammehīti) là bởi ba loại pháp gây hoài nghi. “Trạng thái vẩn đục” (Kālusiyabhāvoti) là trạng thái khuấy động, là nguyên nhân của sự không trong sáng.

Yasmā bhagavato kosohitaṃ sabbabuddhānaṃ āveṇikaṃ aññehi asādhāraṇaṃ vatthaguyhaṃ suvisuddhakañcanamaṇḍalasannikāsaṃ, attano saṇṭhānasannivesasundaratāya ājāneyyagandhahatthino varaṅgaparamacārubhāvaṃ, vikasamānatapaniyāravindasamujjalakesarāvattavilāsaṃ, sañjhāpabhānurañjitajalavanantarābhilakkhitasampuṇṇacandamaṇḍalasobhañca attano siriyā abhibhuyya virājati, yaṃ bāhirabbhantaramalehi anupakkiliṭṭhatāya, cirakālaṃ suparicitabrahmacariyādhikāratāya, susaṇṭhitasaṇṭhānasampattiyā ca[Pg.310], kopīnampi santaṃ akopīnameva, tasmā vuttaṃ ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Pahūtabhāvanti puthulabhāvaṃ. Ettheva hi tassa saṃsayo, tanumudusukumāratādīsu panassa guṇesu vicāraṇā eva nāhosi.

Bởi vì âm tàng (vatthaguyhaṃ) được giấu trong bao (kosohitaṃ) của Đức Thế Tôn là đặc tính riêng (āveṇikaṃ), không chung (asādhāraṇaṃ) với người khác của tất cả các vị Phật, giống như một quả cầu bằng vàng ròng đã được lọc kỹ; do vẻ đẹp về hình dáng và sự sắp đặt của chính nó, nó tỏa sáng vượt trội hơn bằng chính vẻ huy hoàng của mình so với vẻ đẹp tuyệt vời của bộ phận cao quý của con voi chúa thuần chủng giống Gandha, so với vẻ duyên dáng của vòng xoáy nhụy hoa sáng chói của đóa sen vàng đang nở, và so với vẻ đẹp của vầng trăng tròn được nhìn thấy giữa làn nước và khu rừng, được nhuộm bởi ánh hoàng hôn; và vì nó không bị ô nhiễm bởi các cấu uế bên trong và bên ngoài, do quyền năng của đời sống phạm hạnh đã được thực hành thuần thục trong thời gian dài, và do sự hoàn hảo của hình thể được thiết lập tốt đẹp, nên dù là bộ phận che đậy (kopīna) nhưng cũng như không phải là bộ phận che đậy. Do đó, đã được nói rằng: “Quả vậy, của Đức Thế Tôn,” v.v... “Trạng thái to lớn” (Pahūtabhāvanti) là trạng thái rộng lớn. Quả vậy, sự nghi ngờ của ông ta chỉ ở điểm này, còn về các phẩm chất của nó như mỏng, mềm, mịn, v.v... thì ông ta không hề có sự xem xét nào.

288. Hirikaraṇokāsanti hiriyitabbaṭṭhānaṃ. Chāyanti paṭibimbaṃ. Kathaṃ kīdisanti āha ‘‘iddhiyā’’tiādi. Chāyārūpakamattanti bhagavato paṭibimbarūpaṃ. Tañca kho buddhasantānato vinimuttattā rūpakamattaṃ bhagavato sarīravaṇṇasaṇṭhānāvayavaṃ iddhimayaṃ bimbakamattaṃ. Taṃ pana rūpakamattaṃ dassento bhagavā yathā attano buddharūpaṃ na dissati, tathā katvā dasseti. Ninnetvāti nīharitvā. Kallosīti pucchāvissajjane kusalo cheko asi. Tathākaraṇenāti kathinasūciṃ viya karaṇena. Etthāti pahūtajivhāya. Mudubhāvo pakāsito amuduno ghanasukhumabhāvāpādanatthaṃ asakkuṇeyyattā dīghabhāvo, tanubhāvo cāti daṭṭhabbaṃ.

288. “Dịp để hổ thẹn” (Hirikaraṇokāsan'ti) là nơi đáng phải hổ thẹn. “Cái bóng” (Chāyan'ti) là hình ảnh phản chiếu. “Thế nào? Loại nào?” (Kathaṃ kīdisan'ti), Ngài nói: “bằng thần thông,” v.v... “Chỉ là hình ảnh cái bóng” (Chāyārūpakamattan'ti) là hình ảnh phản chiếu của Đức Thế Tôn. Và đó, vì đã tách rời khỏi dòng tương tục của Đức Phật, nên chỉ là một hình ảnh, chỉ là một ảnh tượng do thần thông tạo ra, có màu sắc, hình dáng, và các bộ phận như thân của Đức Thế Tôn. Nhưng khi cho thấy hình ảnh đó, Đức Thế Tôn đã làm cho thân Phật của chính Ngài không được nhìn thấy, rồi mới cho thấy. “Sau khi đưa ra” (Ninnetvāti) là sau khi mang ra. “Ngươi thật khéo léo” (Kallosīti) là ngươi thiện xảo, tài giỏi trong việc hỏi và đáp. “Bằng cách làm như vậy” (Tathākaraṇenāti) là bằng cách làm cho nó giống như một cây kim cứng. “Ở đây” (Etthāti) là về cái lưỡi rộng dài. Phẩm chất mềm mại được nêu rõ, cần phải hiểu rằng, đối với vật không mềm, việc tạo ra trạng thái vừa dày đặc vừa vi tế là không thể được; phẩm chất dài và mỏng cũng (cần được hiểu như vậy).

291. ‘‘Atthacarakenā’’ti iminā byatirekamukhena anatthacarakataṃyeva vibhāveti. Na aññatrāti na aññasmiṃ sugatiyanti attho. Upanetvā upanetvāti taṃ taṃ dosaṃ upanetvā upanetvā, tenāha ‘‘suṭṭhudāsādibhāvaṃ āropetvā’’ti. Pātesīti pavaṭṭanavasena pātesi.

291. Qua câu “bởi người hành động vì lợi ích,” bằng cách nói phủ định này, Ngài chỉ làm rõ trạng thái của người hành động vì bất lợi. “Không nơi nào khác” (Na aññatrāti) có nghĩa là không ở một cõi thiện thú nào khác. “Sau khi áp đặt, sau khi áp đặt” (Upanetvā upanetvāti) là sau khi đưa ra, sau khi đưa ra lỗi lầm này, lỗi lầm kia; do đó, Ngài nói: “sau khi gán cho tình trạng hoàn toàn là nô lệ, v.v...” “Đã khiến rơi vào” (Pātesīti) là đã khiến rơi vào theo cách thức làm cho khởi sanh.

Pokkharasātibuddhūpasaṅkamanavaṇṇanā

Giải thích về việc (Bà-la-môn) Pokkharasāti đến yết kiến Đức Phật

293-6. Āgamā nūti āgato nu. Khoti nipātamattaṃ. Idhāti ettha, tumhākaṃ santikanti attho. Adhivāsetūti sādiyatu, taṃ pana sādiyanaṃ manasā sampaṭiggaho hotīti āha ‘‘sampaṭicchatū’’ti.

293-6. “Đã đến chưa?” (Āgamā nūti) là (có nghĩa) đã đến chưa? (Āgato nu). “Kho” chỉ là một tiểu từ. “Đến đây” (Idhāti) là ở đây, có nghĩa là “đến chỗ của các ông.” “Xin hãy nhận lời” (Adhivāsetūti) là xin hãy chấp thuận; nhưng sự chấp thuận ấy là sự tiếp nhận bằng ý, nên Ngài nói: “xin hãy tiếp nhận.”

297. Yāvadatthanti yāva attho, tāva bhojanena tadā katanti attho. Oṇittanti āmisāpanayanena sucikataṃ, tenāha ‘‘hatthe ca pattañca dhovitvā’’ti.

297. “Cho đến khi vừa đủ” (Yāvadatthanti) có nghĩa là chừng nào còn cần, chừng đó đã được thực hiện với vật thực vào lúc ấy. “Đã dọn đi” (Oṇittanti) là đã làm cho sạch sẽ bằng cách dọn đi vật thực; do đó, Ngài nói: “sau khi đã rửa tay và bát.”

298. Anupubbiṃ kathanti anupubbaṃ kathetabbakathaṃ, tenāha ‘‘anupaṭipāṭikatha’’nti. Kā pana sā? Dānādikathāti āha ‘‘dānānantaraṃ sīla’’ntiādi. Tena dānakathā tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasādhāraṇattā, sukarattā, sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito [Pg.311] kathetabbā. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahitavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakapaṭiggāhakasuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathetabbā, tañce dānasīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phalanti dassanatthaṃ imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogasampattiyo laddhabbāti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathā. Svāyaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho, sabbathānupakkiliṭṭho ariyamaggoti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggo kathetabbo. Maggañca kathentena tadadhigamupāyasandassanatthaṃ saggapariyāpannāpi, pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo, hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasañhitāti tesaṃ okāro lāmakabhāvo, sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso, sabbasaṃkilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho bodhitoti veditabbo. Maggoti cettha iti-saddena ādiatthadīpanato ‘‘kāmānaṃ ādīnavo’’ti evamādīnaṃ saṅgahoti evamayaṃ atthavaṇṇanā katāti veditabbā. ‘‘Tassa uppattiākāradassanattha’’nti kasmā vuttaṃ, nanu maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇaṃ, na saṅkhatadhammārammaṇanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha paṭivijjhantanti asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ, tenāha ‘‘kiccavasenā’’ti.

298. Anupubbiṃ kathan có nghĩa là bài thuyết giảng cần được thuyết giảng theo thứ lớp, do đó đã nói là ‘anupaṭipāṭikathan.’ Và bài thuyết giảng ấy là gì? Là bài thuyết giảng về bố thí v.v... Do đó đã nói là ‘sau khi bố thí là giới’ v.v... Do đó, trước tiên bài thuyết giảng về bố thí cần được thuyết giảng vì là điều phổ thông, vì được thực hành ở nơi nhiều người, vì dễ thực hiện, và vì là phương tiện cho sự an trú ở trong giới. Thật vậy, người có tính bố thí, do không có sự luyến ái ở các vật đã thọ nhận, nên dễ dàng thọ trì các giới và được an trú vững chắc ở trong ấy. Sau bài thuyết giảng về bố thí, bài thuyết giảng về giới cần được thuyết giảng vì đã nói đến sự hỗ trợ người khác do sự trong sạch của người cho và người nhận thông qua giới, vì là lời nói về sự chấm dứt việc làm não hại người khác, vì đã nói đến pháp hữu vi (kiriyadhamma) rồi nói đến pháp vô vi (akiriyadhamma), vì đã nói đến nhân của sự thành tựu tài sản rồi nói đến nhân của sự thành tựu cảnh hữu. Và để chỉ ra rằng: ‘Nếu sự bố thí và giữ giới ấy nương tựa vào vòng luân hồi thì sự thành tựu cảnh hữu này là quả của việc ấy,’ và để chỉ ra rằng: ‘Do các vật phước thiện này là bố thí và giữ giới, được phân chia theo các loại như là vi tế, vi tế hơn v.v... nên các sự thành tựu về thiên sản vô lượng này, được phân chia theo các loại như là vi tế, vi tế hơn v.v... ở các cõi trời như là Tứ Đại Thiên Vương v.v... cần được thành tựu,’ nên sau đó là bài thuyết giảng về cõi trời. Và để chỉ ra rằng: ‘Cõi trời này bị ô nhiễm bởi các pháp như là tham v.v... và Thánh đạo là hoàn toàn không bị ô nhiễm,’ nên sau cõi trời, đạo cần được thuyết giảng. Và khi thuyết giảng về đạo, để chỉ ra phương tiện chứng ngộ đạo ấy, cần phải thuyết giảng về sự nguy hại của các dục, rằng: ‘Các dục, dầu cho có thuộc về cõi trời, huống nữa là các dục khác, đều có nhiều sự nguy hại, là vô thường, không bền vững, có bản chất biến đổi;’ về sự thấp kém của chúng, rằng: ‘Là hạ liệt, thô thiển, thuộc phàm phu, không phải của bậc Thánh, không liên hệ đến lợi ích;’ về sự ô nhiễm ở trong đó, rằng: ‘Tất cả các cảnh hữu là nền tảng của các phiền não;’ và về lợi ích trong sự xuất ly, rằng: ‘Nibbāna là sự giải thoát khỏi tất cả các ô nhiễm.’ Cần phải hiểu rằng ý nghĩa này đã được làm cho giác ngộ. Và ở đây, trong từ ‘đạo,’ do sự chỉ ra ý nghĩa ‘v.v...’ bằng từ ‘iti,’ nên có sự bao gồm các điều như là ‘sự nguy hại của các dục’ v.v... Cần phải biết rằng sự giải thích ý nghĩa này đã được thực hiện như vậy. Tại sao lại nói là ‘để chỉ ra cách thức sanh khởi của đạo ấy?’ Chẳng phải trí tuệ đạo có đối tượng là pháp vô vi, không có đối tượng là pháp hữu vi sao? Nhắm đến sự chất vấn ấy, đã nói là ‘bởi vì điều ấy’ v.v... Ở đây, paṭivijjhantan có nghĩa là đang thấu triệt theo cách thấu suốt không si mê, do đó đã nói là ‘theo phận sự.’

Pokkharasātiupāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Lời Tuyên Bố Trở Thành Cư Sĩ Của Pokkharasāti

299. Ettha ca ‘‘diṭṭhadhammo’’tiādi pāḷiyaṃ dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthi, tannivattanatthaṃ ‘‘pattadhammo’’ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññampi vijjatīti tato visesadassanatthaṃ ‘‘viditadhammo’’ti vuttaṃ. Sā panesā viditadhammatā ekadesatopi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘pariyogāḷhadhammo’’ti vuttaṃ. Tenassa saccābhisambodhaṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena [Pg.312] catusaccadhammaṃ samantato ogāḷhaṃ nāma hoti, tenāha ‘‘diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo’’ti. Tiṇṇā vicikicchāti sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā, aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā vitiṇṇā vicikicchā. Vigatā kathaṅkathāti pavattiādīsu. ‘‘Evaṃ nu kho, na nu kho’’ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṅkathā. Vesārajjappattoti sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā, tappaṭipakkhesu ca sīlādiguṇesu suppatiṭṭhitattā vesārajjaṃ visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto adhigato. Sāyaṃ vesārajjappatti suppatiṭṭhitabhāvoti katvā āha ‘‘satthusāsane’’ti. Attanā paccakkhato diṭṭhattā adhigatattā na paraṃ pacceti, na tassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo. Yaṃ panettha vattabbaṃ avuttaṃ, taṃ parato āgamissati. Sesaṃ suviññeyyameva.

299. Và ở đây, trong Pāḷi, ngoài sự thấy biết bằng trí tuệ, sự thấy (dassana) khác cũng có, để loại trừ điều ấy, đã nói là ‘pattadhammo (người đã đạt đến Chánh pháp).’ Và sự đạt đến (patti) khác với sự thành tựu trí tuệ cũng hiện hữu, để chỉ ra sự đặc biệt từ đó, đã nói là ‘viditadhammo (người đã biết rõ Chánh pháp).’ Và trạng thái biết rõ Chánh pháp ấy cũng có thể chỉ là một phần, để chỉ ra trạng thái biết rõ không có phần sót lại, đã nói là ‘pariyogāḷhadhammo (người đã thâm nhập Chánh pháp).’ Do đó, điều ấy chỉ làm sáng tỏ sự giác ngộ các chân lý của vị ấy. Thật vậy, trí tuệ đạo, trong khi hoàn thành phận sự liễu tri v.v... bằng một sự chứng ngộ duy nhất, được gọi là đã thâm nhập trọn vẹn bốn chân lý không có phần sót lại. Do đó, đã nói là: ‘Diṭṭhadhammo có nghĩa là người đã thấy Chánh pháp Thánh đế.’ Tiṇṇā vicikicchā có nghĩa là đã vượt qua, đã vượt khỏi hoài nghi có mười sáu nền tảng và tám nền tảng, giống như vùng hoang địa có sự nguy hiểm. Vigatā kathaṅkathā có nghĩa là ở trong sự diễn tiến v.v..., sự phân vân diễn tiến như là ‘Có phải như vậy chăng? Hay không phải như vậy chăng?’ đã được loại bỏ, đã được đoạn trừ. Vesārajjappatto có nghĩa là đã đạt đến, đã chứng ngộ sự dạn dĩ, trạng thái tự tin, sự thành thạo, do đã từ bỏ các ác pháp gây ra sự rụt rè và do đã an trú vững chắc trong các đức hạnh như là giới v.v... là những pháp đối nghịch với chúng. Vì sự đạt đến dạn dĩ ấy là trạng thái an trú vững chắc, nên đã nói là ‘ở trong giáo huấn của bậc Đạo Sư.’ Do đã thấy, đã chứng ngộ một cách trực tiếp bởi chính mình, nên không tin theo người khác, không có người khác để tin theo, nên là aparappaccayo (người không tin theo người khác). Điều gì chưa được nói ở đây mà cần phải nói thì sẽ được đề cập ở sau. Phần còn lại thì dễ hiểu.

Ambaṭṭhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Làm Sáng Tỏ Ý Nghĩa Sâu Kín Của Bài Chú Giải Kinh Ambaṭṭha

4. Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā

4. Chú Giải Kinh Soṇadaṇḍa

300. Sundarabhāvena [Pg.313] sātisayāni aṅgāni etesaṃ atthīti aṅgā, rājakumārāti āha ‘‘aṅgā nāma aṅgapāsādikatāyā’’tiādi. Idhāpi adhippetā, na ambaṭṭhasutte eva. Āgantuṃ na dassantīti āgamane ādīnavaṃ dassetvā paṭikkhipanavasena āgantuṃ na dassanti, nānujānissantīti adhippāyo. Nīlāsokakaṇikārakoviḷārakundarājarukkhehi sammissatāya taṃ campakavanaṃ ‘‘nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍita’’nti daṭṭhabbaṃ. Na campakarukkhānaṃyeva nīlādipañcakusumatāyāti vadanti. ‘‘Bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharatī’’ti iminā na māpanakāle eva tasmiṃ nagare campakarukkhā ussannā, atha kho aparabhāge pīti dasseti. Māpanakāle hi campakānaṃ ussannatāya sā nagarī ‘‘campā’’ti nāmaṃ labhi. Issarattāti adhipatibhāvato. Senā etassa atthīti seniko, seniko eva seniyo, atthitā cettha bahubhāvavisiṭṭhāti vuttaṃ ‘‘mahatiyā senāya samannāgatattā’’ti.

300. Aṅgā có nghĩa là những vị vương tử có các chi phần tuyệt hảo do trạng thái xinh đẹp, do đó đã nói là ‘Aṅgā là do sự khả ái của các chi phần’ v.v... Ở đây cũng được bao hàm, không chỉ ở trong kinh Ambaṭṭha. Āgantuṃ na dassanti có nghĩa là họ sẽ không cho phép đến, sẽ không chấp thuận, theo cách bác bỏ sau khi đã chỉ ra sự nguy hại trong việc đến. Cần phải hiểu rằng khu rừng Campaka ấy được trang hoàng với các loài hoa có năm màu như là xanh v.v... do sự pha trộn với các loại cây nīla, asoka, kaṇikāra, koviḷāra, kunda, và rājarukkha. Họ nói rằng không phải chỉ riêng cây campaka có hoa năm màu. Bằng câu ‘Đức Thế Tôn trú ở trong khu rừng Campaka thơm ngát hương hoa,’ điều này chỉ ra rằng không chỉ vào lúc xây dựng mà cả về sau này, cây campaka cũng có nhiều ở trong thành phố ấy. Thật vậy, vào lúc xây dựng, do có nhiều cây campaka nên thành phố ấy đã có được tên là ‘Campā.’ Issarattā có nghĩa là do trạng thái làm chủ. Seniko có nghĩa là người có quân đội, seniko chính là seniyo, và ở đây sự hiện hữu được đặc trưng bởi số lượng nhiều, do đó đã nói là ‘do có được đạo quân lớn.’

301-2. Saṃhatāti sannipatitā, ‘‘saṅghino’’ti vattabbe ‘‘saṅghī’’ti puthutthe ekavacanaṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ adhippetattā, tenāha ‘‘etesa’’nti. Rājarājaññādīnaṃ bhaṇḍadharā purisā khatā, nesaṃ tāyanato khattā. So hi yehi yattha pesito, tattha tesaṃ dosaṃ pariharanto yuttapattavasena pucchitamatthaṃ katheti, tenāha ‘‘pucchitapañhe byākaraṇasamattho’’ti. Kulāpadesādinā mahatī mattā etassāti mahāmatto.

301-2. Saṃhatā nghĩa là sannipatitā (tụ họp lại). Khi đáng lẽ phải nói là “saṅghino” (những người có đoàn thể), lại nói là “saṅghī” (người có đoàn thể), đây là số ít được dùng với nghĩa số nhiều, vì có ý chỉ đến các vị Bà-la-môn và gia chủ, do đó ngài nói “etesaṃ” (của những người này). Những người giữ gìn tài sản của các vị vua, vương hầu, v.v... được gọi là khatā, do bảo vệ (tāyanato) họ (nesaṃ) nên gọi là khattā. Vị ấy, khi được ai phái đi đâu, ở đó vị ấy tránh lỗi lầm cho họ và nói lên vấn đề được hỏi một cách hợp lý, do đó ngài nói “có khả năng giải đáp các câu hỏi được nêu ra.” Vị có địa vị (mattā) lớn lao (mahatī) do dòng dõi, v.v... nên gọi là mahāmatto (đại thần).

Soṇadaṇḍaguṇakathāvaṇṇanā

Giải thích về lời nói về các phẩm chất của Soṇadaṇḍa.

303. Visiṭṭhaṃ rajjaṃ virajjaṃ, virajjameva verajjaṃ yathā ‘‘vekataṃ vesaya’’nti, nānāvidhaṃ verajjaṃ nānāverajjaṃ, tattha jātātiādinā sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Uttamabrāhmaṇoti abhijanasampattiyā vittasampattiyā vijjāsampattiyā uggatataro, uḷāro vā brāhmaṇo. Asannipātoti lābhamaccharena nippīḷitatāya asannipāto viya bhavissati.

303. Vương quốc (rajjaṃ) đặc biệt (visiṭṭhaṃ) là virajjaṃ. Chính virajjaṃ là verajjaṃ, giống như “vekataṃ” là “vesayaṃ.” Verajjaṃ nhiều loại (nānāvidhaṃ) là nānāverajjaṃ. Về điều đó, nên hiểu tất cả theo phương pháp đã được nói qua câu “được sanh ra ở đó” v.v... “Bà-la-môn tối thượng” là vị Bà-la-môn cao quý hơn, hoặc lỗi lạc, do sự thành tựu về dòng dõi, thành tựu về tài sản, thành tựu về học vấn. “Không tụ họp” là sẽ giống như không tụ họp do bị áp bức bởi sự bỏn xẻn về lợi lộc.

‘‘Aṅgeti [Pg.314] gameti ñāpetīti aṅgaṃ, hetūti āha ‘‘imināpi kāraṇenā’’ti. ‘‘Ubhato sujāto’’ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā viññāyeyya. Sujāta-saddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu (theragā. 818) ārohasampattipariyāyoti jātivaseneva sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mātito ca pitito cā’’ti vuttaṃ. Anorasaputtavasenāpi loke mātupitusamaññā dissati, idha panassa orasaputtavaseneva icchitāti dassetuṃ ‘‘saṃsuddhagahaṇiko’’ti vuttaṃ. Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī, gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso. Yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī, kammajatejodhātu.

“Aṅga” là vì nó đi đến, làm cho biết (aṅgeti gameti ñāpeti). “Hetu” (nhân) là vì ngài nói “cũng do nguyên nhân này.” Khi nói “khéo sanh từ cả hai phía” chừng ấy, người ta có thể hiểu sự khéo sanh là từ hai phần nào đó bất kỳ. Và từ “sujāta” (khéo sanh) trong các câu như “khéo sanh, có tướng mạo đáng yêu” (Trưởng Lão Kệ 818) là một từ đồng nghĩa với sự thành tựu về vóc dáng, nên để làm rõ sự khéo sanh chỉ về phương diện dòng dõi, câu “từ bên mẹ và từ bên cha” đã được nói đến. Ở đời, danh xưng cha mẹ cũng được thấy qua trường hợp con không phải con ruột. Nhưng ở đây, để chỉ ra rằng điều được mong muốn là qua trường hợp con ruột, câu “có bào thai thanh tịnh” đã được nói đến. “Gahaṇī” là vì nó nhận lấy, mang giữ (gaṇhāti dhāretī) bào thai (gabbhaṃ); đó là vùng bụng mẹ được gọi là dạ con. “Gahaṇī” là vì nó nhận lấy, không thải ra thức ăn đã được ăn vào theo cách tiêu hóa; đó là hỏa giới do nghiệp sanh.

Pitā ca mātā ca pitaro, pitūnaṃ pitaro pitāmahā, tesaṃ yugo dvando pitāmahayugo, tasmā, yāva sattamā pitāmahayugā pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo. Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahitoti. So aṭṭhakathāyaṃ visuṃ na uddhaṭo. Yuga-saddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugā’’ti. Evañhi tattha tattha dvandaṃ gahitameva hoti, tenāha ‘‘tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā’’ti. Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti. Akkhittoti appattakhepo. Anavakkhittoti saddhathālipākādīsu na avakkhitto na chaḍḍito. Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘kena kāraṇenā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ubhato…pe… pitāmahayugā’’ti etena brāhmaṇassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikabhāvakittanato, ‘‘akkhitto’’ti iminā kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti. ‘‘Anupakkuṭṭho’’ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggampi hi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti.

Cha và mẹ là pitaro (cha mẹ). Cha của cha mẹ là pitāmahā (ông bà). Cặp đôi (yugo, dvando) của họ là pitāmahayugo (cặp ông bà). Do đó, ở đây nên hiểu ý nghĩa là “cho đến cặp ông bà đời thứ bảy” (yāva sattamā pitāmahayugā pitāmahadvandā). Như vậy, chỉ bằng việc nêu lên “pitāmaha” (ông nội), “mātāmaha” (ông ngoại) cũng được bao gồm. Do đó, điều ấy không được trích dẫn riêng trong Chú giải. Ở đây, từ “yuga” (cặp) nên được hiểu theo quy tắc ekasesa (lược bỏ một phần) là “yugo ca yugo ca yugā” (cặp và cặp là các cặp). Như vậy, ở mỗi nơi, cặp đôi đã được bao gồm. Do đó, ngài nói “từ đó trở lên, tất cả các tổ tiên nam đều được bao gồm chỉ bằng việc nêu lên ‘pitāmaha’.” Và ở đây, nên hiểu rằng việc nêu lên “purisa” (nam) được thực hiện theo cách chỉ định ưu việt. Như vậy, lời Pāḷi “mātito” (từ bên mẹ) được hỗ trợ. Akkhitto (không bị chỉ trích) nghĩa là không bị chê bai. Anavakkhitto (không bị loại bỏ) nghĩa là không bị loại bỏ, không bị từ chối trong các dịp như lễ cúng tổ tiên, nấu cơm cúng. Để chỉ ra rằng “jātivādena” (về phương diện dòng dõi) là cách dụng cụ cách ở ý nghĩa nguyên nhân, câu “do nguyên nhân nào” v.v... đã được nói đến. Và ở đây, qua câu “từ cả hai phía... cho đến cặp ông bà đời thứ bảy,” sự không có lỗi về nguồn gốc của vị Bà-la-môn được chỉ ra, do việc tuyên bố tình trạng “có bào thai thanh tịnh.” Qua từ “akkhitto” (không bị chỉ trích), sự không có lỗi lầm trong hành động (được chỉ ra). Vì chúng sanh bị chê bai do lỗi lầm trong hành động. Qua từ “anupakkuṭṭho” (không bị khinh miệt), sự không có giao du bất xứng (được chỉ ra). Vì chúng sanh bị mắng nhiếc cũng do duyên giao du bất xứng.

Issaroti ādhipateyyasaṃvattaniyakammabalena īsanasīlo, sā panassa issaratā vibhavasampattipaccayā pākaṭā jātāti aḍḍhatāpariyāyabhāveneva vadanto ‘‘aḍḍhoti issaro’’ti āha. Mahantaṃ dhanaṃ assa bhūmigatañceva vehāsaṭṭhañcāti mahaddhano. Tassāti tassa tassa[Pg.315]. Vadanti ‘‘anvayato, byatirekato ca anupasaṅkamanakāraṇaṃ kittemā’’ti.

“Issaro” (người có quyền lực) là người có bản chất cai trị (īsanasīlo) nhờ sức mạnh của nghiệp dẫn đến quyền làm chủ. Nhưng quyền lực ấy của vị ấy trở nên rõ ràng do duyên thành tựu về tài sản, nên khi nói theo cách dùng từ đồng nghĩa với sự giàu có, ngài đã nói “giàu có là có quyền lực.” “Mahaddhano” (người có tài sản lớn) là người có tài sản (dhanaṃ) lớn lao (mahantaṃ), cả ở dưới đất lẫn ở trên không. “Tassa” nghĩa là của người này, người kia. Họ nói: “Chúng ta hãy tuyên bố nguyên nhân không đến gần, cả về phương diện thuận lẫn phương diện nghịch.”

Adhikarūpoti visiṭṭharūpo uttamasarīro. Dassanaṃ arahatīti dassanīyo, tenāha ‘‘dassanayoggo’’ti. Pasādaṃ āvahatīti pāsādiko, tenāha ‘‘cittappasādajananato’’ti. Vaṇṇassāti vaṇṇadhātuyā. Sarīranti sannivesavisiṭṭhaṃ karacaraṇagīvāsīsādiavayavasamudāyaṃ, so ca saṇṭhānamukhena gayhatīti ‘‘paramāya vaṇṇapokkharatāyāti…pe… sampattiyā cā’’ti vuttaṃ. Sabbavaṇṇesu suvaṇṇavaṇṇova uttamoti vuttaṃ ‘‘seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgato’’ti. Tathā hi buddhā, cakkavattino ca suvaṇṇavaṇṇāva honti. Brahmavacchasīti uttamasarīrābho, suvaṇṇābho icceva attho. Imameva hi atthaṃ sandhāya ‘‘mahābrahmuno sarīrasadiseneva sarīrena samannāgato’’ti vuttaṃ, na brahmujugattataṃ. Akhuddāvakāso dassanāyāti ārohapariṇāhasampattiyā, avayavapāripūriyā ca dassanāya okāso na khuddako, tenāha ‘‘sabbānevā’’tiādi.

“Adhikarūpo” (có dung sắc hơn người) là người có dung sắc đặc biệt, thân thể tối thượng. “Dassanīyo” (đáng nhìn) là người xứng đáng (arahati) để nhìn (dassanaṃ), do đó ngài nói “xứng đáng để nhìn.” “Pāsādiko” (gây tịnh tín) là người mang lại (āvahati) sự tịnh tín (pasādaṃ), do đó ngài nói “do làm phát sanh sự tịnh tín trong tâm.” “Vaṇṇassa” (của nước da) là của yếu tố sắc. “Sarīraṃ” (thân thể) là tập hợp các bộ phận như tay, chân, cổ, đầu, v.v... có cấu trúc đặc biệt. Và điều đó được nắm bắt qua hình dáng, nên câu “do sự toàn hảo về nước da tối thượng... và do sự thành tựu” đã được nói đến. Trong tất cả các màu da, màu da vàng ròng là tối thượng, nên câu “thành tựu màu da vàng ròng cao quý nhất” đã được nói đến. Thật vậy, các vị Phật và các vị Chuyển Luân Vương đều có màu da vàng ròng. “Brahmavacchasī” (có nước da như Phạm Thiên) nghĩa là có ánh sáng của thân thể tối thượng, tức là có ánh sáng vàng ròng. Chính vì nhắm đến ý nghĩa này mà câu “thành tựu thân thể giống như thân thể của Đại Phạm Thiên” đã được nói đến, chứ không phải sự thẳng tắp như Phạm Thiên. “Cơ hội để nhìn không nhỏ nhoi” là do sự thành tựu về chiều cao và bề ngang, và do sự đầy đủ của các bộ phận, cơ hội để nhìn không nhỏ nhoi, do đó ngài nói “tất cả các...” v.v...

Yamaniyamalakkhaṇaṃ sīlamassa atthīti sīlavā. Taṃ panassa rattaññutāya vuddhaṃ vaḍḍhitaṃ atthīti vuddhasīlī. Tena ca sabbadā sammāyogato vuddhasīlena samannāgato. Sabbametaṃ pañcasīlamattameva sandhāya vadanti tato paraṃ sīlassa tattha abhāvato, tesañca ajānanato.

“Sīlavā” (người có giới) là người có giới (sīlaṃ) với đặc tính là sự chế ngự và tự chủ (yamaniyama). Nhưng giới ấy của vị ấy được tăng trưởng, phát triển do sự am hiểu lâu năm, nên gọi là “vuddhasīlī” (người có giới tăng trưởng). Và do đó, vị ấy thành tựu giới đã tăng trưởng do sự thực hành đúng đắn luôn luôn. Tất cả những điều này họ nói chỉ nhắm đến năm giới, vì ngoài ra không có giới nào khác ở đó, và vì họ không biết.

Ṭhānakaraṇasampattiyā, sikkhāsampattiyā ca katthacipi anūnatāya parimaṇḍalapadāni byañjanāni akkharāni etissāti parimaṇḍalapadabyañjanā. Atha vā pajjati attho etenāti padaṃ, nāmādi. Yathādhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, vākyaṃ. Tesaṃ paripuṇṇatāya parimaṇḍalapadabyañjanā. Atthañāpane sādhanatāya vācāva karaṇanti vākkaraṇaṃ, udāhāraghoso. Guṇaparipuṇṇabhāvena tassa brāhmaṇassa, tena vā bhāsitabbaatthassa. Pūre puṇṇabhāve. Pūreti ca purimasmiṃ atthe ādhāre bhummaṃ, dutiyasmiṃ visaye. ‘‘Sukhumālattanenā’’ti iminā tassā vācāya mudusaṇhabhāvamāha. Apalibuddhāya pittasemhādīhi. Sandiṭṭhaṃ sabbaṃ dassetvā viya ekadesaṃ kathanaṃ. Vilambitaṃ saṇikaṃ cirāyitvā kathanaṃ. ‘‘Sandiddhavilambitādī’’ti vā pāṭho. Tattha sandiddhaṃ sandehajanakaṃ. Ādi-saddena dukkhalitānukaḍḍhitādiṃ [Pg.316] saṅgaṇhāti. ‘‘Ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā’’ti iminā tassā vācāya atthapāripūriṃ vadanti.

Do sự thành tựu về nơi phát âm, về cơ quan phát âm, và do sự thành tựu về việc luyện tập, không bị thiếu sót ở bất cứ điểm nào, nên các từ, các văn tự, các mẫu tự của lời nói ấy được tròn trịa, vì vậy gọi là tròn trịa về từ cú và văn tự. Hoặc là, ý nghĩa được đạt đến bởi cái này, nên gọi là pada (từ), là danh từ v.v... Diễn đạt ý nghĩa theo như chủ đích, nên gọi là byañjana (văn tự), là câu văn. Do sự viên mãn của chúng nên gọi là tròn trịa về từ cú và văn tự. Do là phương tiện trong việc làm cho biết ý nghĩa, nên lời nói chính là cơ quan phát âm (vākkaraṇa), là âm thanh phát ra. Do sự viên mãn về phẩm chất của vị Bà-la-môn ấy, hoặc của ý nghĩa cần được vị ấy nói ra. Pūre có nghĩa là trong trạng thái viên mãn. Và pūreti trong ý nghĩa thứ nhất là sở y cách (bhummaṃ) chỉ nơi chốn, trong ý nghĩa thứ hai là chỉ về đối tượng. Bằng câu “do tính chất vi tế và mềm mại,” vị ấy nói lên trạng thái êm dịu và trôi chảy của lời nói ấy. Không bị trở ngại bởi đàm, rãi, v.v... Sandiṭṭhaṃ là việc nói một phần như thể trình bày toàn bộ. Vilambitaṃ là việc nói chậm rãi, kéo dài thời gian. Hoặc có bài đọc là “sandiddhavilambitādi.” Ở đây, sandiddhaṃ là điều gây ra hoài nghi. Bằng từ ādi, bao gồm cả những điều như nói vấp, nói kéo dài, v.v... Bằng câu “làm cho phần đầu, phần giữa, và phần cuối được rõ ràng,” các vị ấy nói lên sự viên mãn về ý nghĩa của lời nói ấy.

‘‘Jiṇṇo’’tiādīni padāni suviññeyyāni, heṭṭhā vuttatthāni ca. Dutiyanaye pana jiṇṇoti nāyaṃ jiṇṇatā vayomattena, atha kho kulaparivaṭṭena purāṇatāti āha ‘‘jiṇṇoti porāṇo’’tiādi, tena tassa brāhmaṇassa kulavasena uditoditabhāvamāha. Jātivuddhiyā ‘‘vayoanuppatto’’ti vakkhamānattā, guṇavuddhiyā tato sātisayattā ca ‘‘vuddhoti sīlācārādiguṇavuddhiyā yutto’’ti āha. Tathā jātimahallakatāya vakkhamānattā ‘‘mahallako’’ti padena vibhavamahattatā yojitā. Maggapaṭipannoti brāhmaṇānaṃ paṭipattivīthiṃ upagato taṃ avokkamma caraṇato. Antimavayanti pacchimavayaṃ.

Các từ bắt đầu bằng “jiṇṇa” là dễ hiểu, và có ý nghĩa đã được nói ở dưới. Tuy nhiên, theo phương pháp thứ hai, jiṇṇa (già) ở đây không phải là sự già nua chỉ do tuổi tác, mà là sự cổ xưa do dòng dõi gia tộc, nên nói rằng “jiṇṇa có nghĩa là cổ xưa” v.v..., qua đó, vị ấy nói lên trạng thái danh giá của vị Bà-la-môn ấy về phương diện gia tộc. Do sự trưởng thành về sanh thể sẽ được nói đến bằng từ “vayoanuppatto” (đã đạt đến tuổi tác), và do sự trưởng thành về phẩm hạnh thì ưu việt hơn điều ấy, nên nói rằng “vuddha có nghĩa là người hội đủ sự trưởng thành về các phẩm hạnh như giới hạnh, cách hành xử, v.v...”. Tương tự, do sự lớn tuổi về sanh thể sẽ được nói đến, nên từ “mahallaka” được áp dụng với ý nghĩa là sự to lớn về tài sản. Maggapaṭipanno (đã bước vào con đường) có nghĩa là đã đi vào con đường thực hành của các vị Bà-la-môn, do đã hành xử không đi lệch khỏi con đường ấy. Antimavayaṃ (tuổi cuối cùng) có nghĩa là giai đoạn cuối của cuộc đời.

Buddhaguṇakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Bài Thuyết Giảng Phẩm Hạnh Của Đức Phật

304. Tādisehi mahānubhāvehi saddhiṃ yugaggāhavasenapi dahanaṃ na mādisānaṃ anucchavikaṃ, kuto pana ukkaṃsananti idaṃ brāhmaṇassa na yuttarūpanti dassento āha ‘‘na kho pana metaṃ yutta’’ntiādi. Sadisāti ekadesena sadisā. Na hi buddhānaṃ guṇehi sabbathā sadisā kecipi guṇā aññesu labbhanti. Itareti attano guṇehi asadisaguṇe. Idanti idaṃ atthajātaṃ. Gopadakanti gāviyā pade ṭhitaudakaṃ.

304. Để cho thấy rằng điều này là không tương xứng đối với vị Bà-la-môn: “Đối với hạng người như chúng tôi, việc tranh luận với những bậc có đại oai lực như thế cũng không phải là điều thích hợp, huống hồ là việc tán dương,” vị ấy đã nói rằng: “Quả thật, điều này không tương xứng với tôi” v.v... Sadisā (tương đương) có nghĩa là tương đương ở một phương diện nào đó. Vì rằng, không có bất cứ phẩm hạnh nào ở những người khác lại hoàn toàn tương đương với các phẩm hạnh của chư Phật. Itare (những người khác) có nghĩa là những người có phẩm hạnh không tương đương với các phẩm hạnh của chính ngài. Idaṃ có nghĩa là tập hợp các ý nghĩa này. Gopadakaṃ có nghĩa là nước đọng trong dấu chân bò.

Saṭṭhikulasatasahassanti saṭṭhisahassādhikaṃ kulasatasahassaṃ kulapariyāyenāti suddhodanamahārājassa kulānukkamena āgataṃ. Tesupīti tesupi catūsu nidhīsu. Gahitagahitanti gahitaṃ gahitaṃ ṭhānaṃ pūratiyeva dhanena paṭipākatikameva hoti. Aparimāṇoyevāti ‘‘ettako eso’’ti kenaci paricchindituṃ asakkuṇeyyatāya aparicchinno eva.

Saṭṭhikulasatasahassaṃ (sáu mươi trăm ngàn gia tộc) có nghĩa là một trăm ngàn gia tộc cộng thêm sáu mươi ngàn gia tộc, theo thứ tự gia tộc có nghĩa là đã được truyền thừa theo dòng dõi gia tộc của đức vua Suddhodana. Tesupi có nghĩa là trong bốn kho tàng ấy. Gahitagahitaṃ có nghĩa là nơi nào đã được lấy đi thì liền được của cải làm cho đầy lại, trở về trạng thái nguyên thủy. Aparimāṇo yeva (quả là vô lượng) có nghĩa là quả thật không bị giới hạn, do không thể có ai đo lường được rằng “nó là chừng ấy.”

Tatthāti mañcake. Sīhaseyyaṃ kappesīti yathā rāhu asurindo āyāmato, vitthārato ubbedhato ca bhagavato rūpakāyassa paricchedaṃ gahetuṃ na sakkoti, tathā rūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharonto sīhaseyyaṃ kappesi.

Tattha có nghĩa là trên giường. Sīhaseyyaṃ kappesi (ngài đã thực hiện dáng nằm của sư tử) có nghĩa là: giống như vua A-tu-la Rāhu không thể nắm bắt được giới hạn về chiều dài, chiều rộng, và chiều cao của sắc thân của Đức Thế Tôn, cũng vậy, trong khi tạo tác một sắc thân bằng sự tác thành của thần thông, ngài đã thực hiện dáng nằm của sư tử.

Kilesehi [Pg.317] ārakattā parisuddhaṭṭhena ariyanti āha ‘‘ariyaṃ uttamaṃ parisuddha’’nti. Anavajjaṭṭhena kusalaṃ, na sukhavipākaṭṭhena. Katthaci caturāsītipāṇasahassāni, katthaci aparimāṇāpi devamanussā yasmā catuvīsatiyā ṭhānesu asaṅkhyeyyā aparimeyyā devamanussā maggaphalāmataṃ piviṃsu, koṭisatasahassādiparimāṇenapi bahū eva, tasmā anuttarācārasikkhāpanavasena bhagavā bahūnaṃ ācariyo. Teti kāmarāgato aññe bhagavato pahīnakilese. Keḷanāti keḷāyanā dhanāyanā.

Do đã xa lìa các phiền não, với ý nghĩa là trong sạch, nên gọi là ariya (thánh thiện), vì vậy nói rằng: “ariya có nghĩa là tối thượng, trong sạch.” Kusala (thiện) là theo ý nghĩa không thể chê trách, không phải theo ý nghĩa có quả báo an lạc. Ở một nơi nào đó là tám mươi bốn ngàn chúng sanh, ở một nơi nào đó cũng là vô lượng chư thiên và nhân loại; vì rằng ở hai mươi bốn nơi, vô số, vô lượng chư thiên và nhân loại đã uống vị cam lồ của đạo và quả, và ngay cả với số lượng hàng trăm ngàn ức v.v... cũng là rất nhiều, do đó, về phương diện giáo huấn về hạnh kiểm vô thượng, Đức Thế Tôn là bậc thầy của nhiều người. Te (những điều ấy) là các phiền não khác ngoài ái dục đã được Đức Thế Tôn đoạn trừ. Keḷana có nghĩa là sự khao khát, sự ham muốn của cải.

Apāpapurekkhāroti apāpe pure karoti, na vā pāpaṃ purato karotītipi apāpapurekkhāroti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘apāpe navalokuttaradhamme’’tiādi vuttaṃ. Tattha apāpeti pāpapaṭipakkhe, pāparahite ca. Brahmani seṭṭhe buddhe bhagavati bhavā tassa dhammadesanāvasena ariyāya jātiyā jātattā, brahmuno vā bhagavato hitā garukaraṇādinā, yathānusiṭṭhapaṭipattiyā ca, brahmaṃ vā seṭṭhaṃ ariyamaggaṃ jānātīti brahmaññā, ariyasāvakasaṅkhātā pajā, tenāha ‘‘sāriputtā’’tiādi. Pakatibrāhmaṇajātivasenāpi ‘‘brahmaññāya pajāyā’’ti padassa attho veditabboti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ.

Apāpapurekkhāro có nghĩa là đặt những điều không phải tội lỗi lên trước, hoặc không đặt tội lỗi lên trước, cũng là apāpapurekkhāro. Để trình bày ý nghĩa này, câu “trong chín Pháp siêu thế không phải là tội lỗi” v.v... đã được nói đến. Ở đây, apāpe có nghĩa là đối nghịch với tội lỗi, và không có tội lỗi. Chúng sanh được gọi là brahmaññā (sùng mộ Phạm thiên), tức là chúng sanh được xem là Thánh đệ tử, là do được sanh ra bằng sự sanh cao quý thông qua lời thuyết giảng Chánh Pháp của ngài, bậc Phạm thiên, bậc Tối thượng, bậc Phật, bậc Thế Tôn; hoặc là những người có lòng sùng mộ đối với bậc Phạm thiên, tức là Đức Thế Tôn, bằng sự kính trọng v.v..., và bằng sự thực hành theo như lời chỉ dạy; hoặc là những người biết được Phạm đạo, tức là Thánh đạo cao thượng. Do đó, ngài đã nói: “này Sāriputta” v.v... Để cho thấy rằng ý nghĩa của cụm từ “brahmaññāya pajāyā” cũng cần được hiểu theo nghĩa của giai cấp Bà-la-môn thông thường, câu “hơn nữa” v.v... đã được nói đến.

Tiroraṭṭhā tirojanapadāti ettha rajjaṃ raṭṭhaṃ, rājanti rājāno etenāti, tadekadesabhūtā padesā pana janapado,janā pajjanti ettha sukhajīvikaṃ pāpuṇantīti. Pucchāya vā dosaṃ sallakkhetvāti sambandho. Asamatthatanti attano asamatthataṃ. Bhagavā vissajjeti tesaṃ upanissayasampattiṃ, ñāṇaparipākaṃ, cittācārañca ñatvāti adhippāyo.

Trong câu “từ các vương quốc khác, từ các xứ sở khác,” raṭṭha là vương quốc, vì các vị vua cai trị (rājanti) bằng phương tiện ấy. Còn janapada là các vùng miền vốn là một phần của vương quốc ấy, vì dân chúng (janā) đi đến (pajjanti) ở đó và đạt được cuộc sống an lạc. Hoặc có sự liên kết là: “sau khi nhận thấy lỗi trong câu hỏi.” Asamatthatanti có nghĩa là sự bất lực của chính mình. “Đức Thế Tôn trả lời,” ý muốn nói là ngài trả lời sau khi đã biết được sự thành tựu về duyên hỗ trợ, sự thuần thục của trí tuệ, và tâm hạnh của họ.

‘‘Ehi svāgatavādī’’ti iminā sukhasambhāsapubbakaṃ piyavāditaṃ dasseti, ‘‘sakhilo’’ti iminā saṇhavācataṃ, ‘‘sammodako’’ti iminā paṭisandhārakusalataṃ, ‘‘abhākuṭiko’’ti iminā sabbattheva vippasannamukhataṃ, ‘‘uttānamukho’’ti iminā sukhālāpataṃ, ‘‘pubbabhāsī’’ti iminā dhammānuggahassa okāsakaraṇato hitajjhāsayataṃ bhagavato vibhāveti.

Bằng câu: “Ehi svāgatavādī” (người nói lời chào đón), câu này cho thấy lời nói thân ái được bắt đầu bằng sự trò chuyện vui vẻ. Bằng câu: “sakhilo” (người hòa ái), câu này cho thấy lời nói dịu dàng. Bằng câu: “sammodako” (người vui vẻ hòa hợp), câu này cho thấy sự khéo léo trong việc chào hỏi đáp lễ. Bằng câu: “abhākuṭiko” (người không cau có), câu này cho thấy gương mặt luôn hoan hỷ ở khắp mọi nơi. Bằng câu: “uttānamukho” (người có gương mặt cởi mở), câu này cho thấy sự dễ dàng trò chuyện. Bằng câu: “pubbabhāsī” (người nói trước), câu này làm sáng tỏ ý muốn lợi ích của đức Thế Tôn từ việc tạo cơ hội cho sự hỗ trợ về Pháp.

Yattha kirāti kira-saddo arucisūcanattho, tena bhagavatā adhivutthapadese na devatānubhāvena manussānaṃ anupaddavatā, atha kho buddhānubhāvenāti dasseti. Tenāha ‘‘apicā’’tiādi.

Ở đây, từ kira (nghe nói) có ý nghĩa chỉ sự không hài lòng. Bằng từ ấy, câu này cho thấy rằng ở nơi đức Thế Tôn đã trú ngụ, việc loài người không bị tai họa không phải do oai lực của chư thiên, mà chính là do oai lực của đức Phật. Vì thế, ngài đã nói: “Apicā” (hơn nữa), v.v...

Anusāsitabboti [Pg.318] vineyyajanasamūho gayhatīti nibbattitaṃ ariyasaṅghameva dassetuṃ ‘‘sayaṃ vā’’tiādi vuttaṃ, anantarassa vidhi paṭisedho vāti katvā. ‘‘Tādisovā’’ti iminā ‘‘sayaṃ vā’’tiādinā vuttavikappo eva paccāmaṭṭhoti. ‘‘Purimapadasseva vā’’ti vikappantaraggahaṇaṃ. Bahūnaṃ titthakarānanti pūraṇādīnaṃ anekesaṃ titthakarānaṃ, niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. Kāraṇenāti appicchasantuṭṭhatādisamāropanalakkhaṇena kāraṇena. Āgantukā navakāti abhinavā āgantukā abbhāgatā. Pariyāpuṇāmīti paricchindituṃ jānāmi sakkomi, tenāha ‘‘jānāmī’’ti. ‘‘Kappampi ce aññamabhāsamāno’’ti abhūtaparikappanavacanametaṃ tathā bhāsamānassa abhāvato.

Bằng câu: “Anusāsitabbo” (cần được giáo huấn), nhóm chúng sanh cần được tế độ được đề cập đến. Để chỉ chính Thánh chúng đã được thành tựu, câu: “sayaṃ vā” (hoặc là tự mình), v.v... đã được nói ra, do xem như là sự quy định hoặc sự ngăn cấm đối với điều kế tiếp. Bằng câu: “Tādiso vā” (hoặc là người như vậy), chính sự lựa chọn đã được nói đến bằng câu: “sayaṃ vā” (hoặc là tự mình), v.v... được nhắc lại. Câu: “Purimapadasseva vā” (hoặc là của từ đứng trước) là sự đề cập đến sự lựa chọn khác. Câu: “Bahūnaṃ titthakarānaṃ” (của nhiều vị thầy ngoại đạo) là của nhiều vị thầy ngoại đạo như là Pūraṇa, v.v... và đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa chỉ định. Câu: “Kāraṇena” (bởi lý do) là bởi lý do có đặc điểm là sự gán cho các trạng thái thiểu dục, tri túc, v.v... Câu: “Āgantukā navakā” (những người mới đến) là những người khách mới đến, những người khách lạ. Câu: “Pariyāpuṇāmi” (tôi có thể hiểu rõ) là tôi biết, tôi có thể xác định được. Vì thế, ngài đã nói: “jānāmi” (tôi biết). Câu: “Kappampi ce aññamabhāsamāno” (dầu cho có nói khác đi suốt một kiếp) đây là lời nói giả định về điều không có thật, do bởi không có người nói như vậy.

305. Alaṃ-saddo arahattopi hoti ‘‘alameva nibbinditu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.124) viyāti āha ‘‘alamevāti yuttamevā’’ti. Puṭena netvā asitabbato paribhuñjitabbato puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ. Puṭaṃsena purisena.

305. Từ alaṃ (đủ rồi) cũng có nghĩa là sự thích hợp, giống như trong các câu: “alameva nibbindituṃ” (thật thích hợp để nhàm chán), v.v... (S i. 124). (Vì thế,) ngài đã nói: “Alameva có nghĩa là yuttameva (thật là thích hợp).” Do bởi cần được ăn, cần được dùng sau khi được mang đi bằng gói, lương thực được gọi là puṭosa. Puṭaṃsena purisena là bởi người đàn ông với gói trên vai.

Soṇadaṇḍaparivitakkavaṇṇanā

Giải Thích về Sự Suy Tư của Soṇadaṇḍa

307. Ubhatopakkhikāti micchādiṭṭhisammādiṭṭhīnaṃ vasena ubhayapakkhikā. Kerāṭikāti saṭhā.

307. Ubhatopakkhikā là thuộc về hai phe theo nghĩa là tà kiến và chánh kiến. Kerāṭikā là những người xảo trá.

Brāhmaṇapaññattivaṇṇanā

Giải Thích về Sự Chế Định Bà-la-môn

309. Vighātanti cittadukkhaṃ.

309. Vighātaṃ là sự khổ tâm.

311-3. Sujanti homadabbiṃ paggaṇhantesūti juhanatthaṃ gaṇhanakesu, irubbijjesūti attho. Paṭhamo vāti tattha sannipatitesu yajanakiriyāyaṃ sabbapadhāno vā. Dutiyo vāti tadanantaro vā. ‘‘Suja’’nti karaṇe etaṃ upayogavacananti āha ‘‘sujāyā’’ti. Aggihuttapamukhatāya yaññassa yaññe diyyamānaṃ sujāmukhena dīyatīti āha ‘‘sujāya diyyamāna’’nti. Porāṇāti aṭṭhakathācariyā. Visesatoti vijjācaraṇavisesato, na brāhmaṇehi icchitavijjācaraṇamattato. Uttamabrāhmaṇassāti anuttaradakkhiṇeyyatāya ukkaṭṭhabrāhmaṇassa. Brāhmaṇasamayanti brāhmaṇasiddhantaṃ. Mā bhindi mā vināsesi.

311-3. Sujanti homadabbiṃ paggaṇhantesu (trong khi những người cầm lấy vá tế lễ) có nghĩa là trong những người cầm lấy với mục đích cúng dường, nghĩa là trong các vị thầy tế lễ. Paṭhamo vā (hoặc là người thứ nhất) là hoặc là người đứng đầu trong nghi thức tế lễ ở trong số những người đã tụ hội ở đấy. Dutiyo vā (hoặc là người thứ nhì) là hoặc là người kế tiếp sau đó. Ngài đã nói: “Sujāyā” (bởi vá tế lễ) vì từ “sujaṃ” này là sử dụng cách trong ý nghĩa công cụ. Do sự kiện tế lửa là phần chính của sự tế lễ, vật được dâng trong lễ tế được dâng bằng phương tiện là vá tế lễ, nên ngài đã nói: “sujāya diyyamānaṃ” (vật được dâng bằng vá tế lễ). Porāṇā là các vị Luận sư. Visesato (một cách đặc biệt) là đặc biệt về minh và hạnh, không phải chỉ đơn thuần về minh và hạnh được các vị Bà-la-môn mong muốn. Uttamabrāhmaṇassa (của vị Bà-la-môn tối thượng) là của vị Bà-la-môn cao tột do là đối tượng dâng cúng vô song. Brāhmaṇasamayaṃ (thuyết của Bà-la-môn) là chủ thuyết của Bà-la-môn. Mā bhindi (chớ có phá vỡ) là chớ có hủy hoại.

316. Samasamoti [Pg.319] samoyeva hutvā samo. Hīnopamavasenapi samatā vuccatīti taṃ nivattento ‘‘ṭhapetvā ekadesasamatta’’ntiādimāha. Kulakoṭiparidīpananti kulaādiparidīpanaṃ athāpi siyāti athāpi tumhākaṃ evaṃ parivitakko siyā. Brāhmaṇabhāvaṃ sādheti vaṇṇo. Mantajātīsupi eseva nayo. Sīlameva sādhessati brāhmaṇabhāvaṃ. Kasmāti ce? Āha ‘‘tasmiñhissā’’tiādi. Sammohamattaṃ vaṇṇādayoti vaṇṇamantajātiyo hi brāhmaṇabhāvassa aṅganti sammohamattametaṃ asamavekkhitābhimānabhāvato.

316. Samasamo là người ngang bằng, sau khi đã là người ngang bằng. Do sự ngang bằng cũng được nói đến theo nghĩa so sánh với điều thấp kém, trong khi loại bỏ điều ấy, ngài đã nói: “ṭhapetvā ekadesasamattaṃ” (ngoại trừ sự ngang bằng một phần), v.v... Kulakoṭiparidīpanaṃ là sự làm sáng tỏ về dòng dõi, v.v... Athāpi siyā là dầu cho các ông có sự suy tư như vậy. Giai cấp chứng minh cho phẩm chất Bà-la-môn. Đây cũng là phương pháp tương tự ở trong các trường hợp câu chú và dòng dõi. Chính giới đức sẽ chứng minh cho phẩm chất Bà-la-môn. Nếu hỏi: “Tại sao?” Ngài đã nói: “tasmiñhi assa” (bởi vì ở nơi người ấy), v.v... Vaṇṇādayo sammohamattaṃ (giai cấp, v.v... chỉ là sự si mê) là vì giai cấp, câu chú, và dòng dõi là các chi phần của phẩm chất Bà-la-môn, điều này chỉ là sự si mê do bởi là trạng thái tự mãn không được xem xét kỹ.

Sīlapaññākathāvaṇṇanā

Giải Thích về Cuộc Thảo Luận về Giới và Tuệ

317. Kathito brāhmaṇena pañhoti ‘‘sīlavā ca hotī’’tiādinā dvinnameva aṅgānaṃ vasena yathāpucchito pañho yāthāvato vissajjito etthāti etasmiṃ yathāvissajjite atthe. Tassāti soṇadaṇḍassa. Sīlaparisuddhāti sīlasampattiyā sabbaso suddhā anupakkiliṭṭhā. Kuto dussīle paññā asamāhitattā tassa. Jaḷe eḷamūge kuto sīlanti jaḷe eḷamūge duppaññe kuto sīlaṃ sīlavibhāgassa, sīlaparisodhanūpāyassa ca ajānanato. Pakaṭṭhaṃ ukkaṭṭhaṃ ñāṇaṃ paññāṇanti, pākatikaṃ ñāṇaṃ nivattetuṃ ‘‘paññāṇa’’nti vuttanti tayidaṃ pakārehi jānanato paññāvāti āha ‘‘paññāṇanti paññā yevā’’ti.

317. Kathito brāhmaṇena pañho (câu hỏi đã được vị Bà-la-môn nói đến) là trong ý nghĩa đã được giải đáp như thật này, câu hỏi như đã được hỏi đã được giải đáp một cách như thật theo phương diện của chỉ hai chi phần, bắt đầu bằng câu: “sīlavā ca hoti” (và là người có giới). Tassa là của ông Soṇadaṇḍa ấy. Sīlaparisuddhā (được trong sạch bởi giới) là hoàn toàn trong sạch, không bị ô nhiễm bởi sự thành tựu giới. Trí tuệ từ đâu có ở người ác giới? Do người ấy không có sự định tâm. Giới từ đâu có ở người ngu đần, câm ngọng? Giới từ đâu có ở người ngu đần, câm ngọng, có trí tuệ thấp kém, do bởi không biết đến sự phân loại của giới và phương tiện làm trong sạch giới. Paññāṇaṃ là trí tuệ thù thắng, cao tột. Để loại bỏ trí tuệ thông thường, từ “paññāṇaṃ” đã được nói đến. Điều này là trí tuệ do bởi sự biết theo nhiều cách. (Vì thế,) ngài đã nói: “Paññāṇaṃ chính là trí tuệ.”

Sīlenadhotāti samādhipadaṭṭhānena sīlena sakalasaṃkilesamalavisuddhiyā dhotā visuddhā, tenāha ‘‘kathaṃ panā’’tiādi. Tattha dhovatīti sujjhati. Mahāsaṭṭhivassatthero viyāti saṭṭhivassamahāthero viya. Vedanāpariggahamattampīti ettha vedanāpariggaho nāma yathāuppannaṃ vedanaṃ sabhāvarasato upadhāretvā ‘‘ayaṃ vedanā phassaṃ paṭicca, so phasso anicco dukkho vipariṇāmadhammo’’ti lakkhaṇattayaṃ āropetvā pavattitavipassanā. Evaṃ vipassantena ‘‘sukhena sakkā sā vedanā adhivāsetuṃ ‘‘vedanā eva vediyatī’’ti. Vedanaṃ vikkhambhetvāti yathāuppannaṃ dukkhaṃ vedanaṃ ananuvattitvā vipassanaṃ ārabhitvā vīthiṃ paṭipannāya vipassanāya taṃ vinodetvā. Saṃsumārapatitenāti kumbhīlena viya bhūmiyaṃ [Pg.320] urena nipajjanena. Paññāya sīlaṃ dhovitvāti akhaṇḍādibhāvāpādanena sīlaṃ ādimajjhapariyosānesu paññāya suvisodhitaṃ katvā.

Sīlena dhotā (được gột rửa bởi giới) là được gột rửa, được trong sạch bởi giới là nền tảng của định, vì sự trong sạch khỏi tất cả cấu uế của phiền não. Vì thế, ngài đã nói: “Kathaṃ pana” (nhưng thế nào), v.v... Ở đây, dhovati (gột rửa) là làm cho trong sạch. Viya mahāsaṭṭhivassatthero là giống như vị Đại Trưởng lão sáu mươi tuổi. Vedanāpariggahamattampi (dầu chỉ là sự liễu tri về thọ) là ở đây, sự liễu tri về thọ được gọi là tuệ quán đã được tiến hành sau khi đã nhận thức thọ đã sanh khởi theo tự tánh và phận sự, và áp đặt ba tướng là: “Thọ này duyên theo xúc, xúc ấy là vô thường, khổ, có bản chất biến hoại.” Người đang thực hành tuệ quán như vậy có thể chịu đựng thọ ấy một cách dễ dàng (với ý nghĩ): “Chỉ có thọ đang được cảm nhận.” Vedanaṃ vikkhambhetvā (sau khi đã chế ngự thọ) là sau khi đã không đi theo khổ thọ đã sanh khởi, đã bắt đầu tuệ quán, và sau khi đã loại trừ thọ ấy bằng tuệ quán đã đi vào lộ trình. Saṃsumārapatitena (bằng cách nằm như cá sấu) là bằng cách nằm úp ngực xuống đất giống như con cá sấu. Paññāya sīlaṃ dhovitvā (sau khi đã gột rửa giới bằng trí tuệ) là sau khi đã làm cho giới được hoàn toàn trong sạch bằng trí tuệ ở phần đầu, phần giữa, và phần cuối, bằng cách đem lại trạng thái không bị sứt mẻ, v.v...

318. ‘‘Kasmā āhā’’ti uparidesanāya kāraṇaṃ pucchati. Lajjā nāma ‘‘sīlassa jātiyā ca guṇadosapakāsanena samaṇena gotamena pucchitapañhaṃ vissajjesī’’ti parisāya paññātatā. Ettakaparamāti ettakaukkaṃsakoṭikā pañca sīlāni, vedattayavibhāvanaṃ paññañca lakkhaṇādito niddhāretvā jānanaṃ natthi, kevalaṃ tattha vacīparamā mayanti dassetīti āha ‘‘sīlapaññāṇanti vacanameva paramaṃ amhāka’’nti. ‘‘Ayaṃ pana viseso’’ti idaṃ niyyātanāpekkhaṃ sīlaniddese, tenāha ‘‘sīlamicceva niyyātita’’nti. Sāmaññaphale pana ‘‘sāmaññaphala’’ micceva niyyātitaṃ, paññāniddese pana jhānapaññaṃ adhiṭṭhānaṃ katvā vipassanāpaññāvaseneva paññāniyyātanaṃ kataṃ, tenāha ‘‘paṭhamajjhānādīnī’’ti.

318. Câu ‘Kasmā āhā’ti (vì sao nói như thế) là hỏi về lý do của lời thuyết giảng tiếp theo. Tàm (lajjā) ở đây là sự nổi tiếng trong hội chúng rằng: “(Vị ấy) đã giải đáp câu hỏi được sa-môn Gotama hỏi đến bằng cách trình bày về các phẩm chất và khuyết điểm của giới và dòng dõi.” Câu Ettakaparamāti (chừng ấy là tối thượng) có nghĩa là năm giới là mức độ cao tột. Không có sự hiểu biết bằng cách xác định từ các đặc tính v.v… về ba Vệ-đà và trí tuệ. Vị ấy trình bày rằng: “Chúng tôi chỉ là tối thượng ở lời nói trong các vấn đề ấy.” Do đó, có lời giải thích rằng: “Sīlapaññāṇanti (về giới và tuệ) có nghĩa là lời nói là tối thượng đối với chúng tôi.” Câu “Ayaṃ pana viseso” (còn đây là sự đặc biệt) là lời này liên quan đến sự trình bày trong phần giải về giới. Do đó, có lời giải thích rằng: “Sīlamicceva niyyātitaṃ” (chỉ được trình bày là ‘giới’).” Còn trong kinh Sāmaññaphala (Sa Môn Quả), pháp ấy chỉ được trình bày là ‘sāmaññaphala’ (sa môn quả). Còn trong phần giải về tuệ, sau khi đã lấy thiền tuệ làm nền tảng, sự trình bày về tuệ đã được thực hiện theo cách của tuệ minh sát. Do đó, có lời giải thích rằng: “Paṭhamajjhānādīnī” (sơ thiền v.v…).

Soṇadaṇḍaupāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Lời Tuyên Bố Trở Thành Ưu-bà-tắc Của Bà-la-môn Soṇadaṇḍa

321-2. Nattāti puttaputto. Agāravaṃ nāma natthi, na cāyaṃ bhagavati agāravena ‘‘ahañceva kho panā’’tiādimāha, atha kho attalābhaparihānibhayena. Ayañhi yathā tathā attano mahājanassa sambhāvanaṃ uppādetvā kohaññena pare vimhāpetvā lābhuppādaṃ nijigisanto vicarati, tasmā tathā avoca, tenāha ‘‘iminā kirā’’tiādi.

321-2. Nattāti (cháu) là con của người con trai. Không có sự bất kính. Vị này đã không nói câu “ahañceva kho panā” (còn chính tôi thì…) v.v… vì bất kính đối với đức Thế Tôn, mà là vì sợ sút giảm lợi lộc của mình. Vị này, sau khi đã làm phát sanh sự kính trọng của đại chúng đối với mình bằng cách này hay cách khác, đã đi lại, mong muốn có được lợi lộc bằng cách làm cho người khác kinh ngạc với sự lừa dối. Vì thế, vị ấy đã nói như vậy. Do đó, có lời giải thích rằng: “iminā kirā” (do điều này, được biết rằng…) v.v…

Taṅkhaṇānurūpāyāti yādisī tadā tassa ajjhāsayappavatti, tadanurūpāyāti attho. Tassa tadā tādisassa vivaṭṭasannissitassa ñāṇassa paripākassa abhāvato kevalaṃ abbhudayanissito eva attho dassitoti āha ‘‘diṭṭhadhammikasamparāyikamatthaṃ sandassetvā’’ti, paccakkhato vibhāvetvāti attho. Kusale dhammeti tebhūmake kusale dhamme, ‘‘catubhūmake’’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva, tenevāha ‘‘āyatiṃ nibbānatthāya vāsanābhāgiyā vā’’ti. Tatthāti kusaladhamme yathā samādapite. Nanti brāhmaṇaṃ samuttejetvāti sammadeva uparūpari nisānetvā puññakiriyāya tikkhavisadabhāvaṃ āpādetvā. Taṃ pana atthato tattha ussāhajananaṃ hotīti āha ‘‘saussāhaṃ katvā’’ti[Pg.321]. Evaṃ puññakiriyāya saussāhatā, evarūpaṃ guṇasamaṅgitā ca niyamato diṭṭhadhammikā atthasampādanīti evaṃ saussāhatāya, aññehi ca tasmiṃ vijjamānaguṇehi sampahaṃsetvā sammadeva haṭṭhatuṭṭhabhāvaṃ āpādetvā.

Câu Taṅkhaṇānurūpāya (tương ứng với khoảnh khắc ấy) có nghĩa là tương ứng với diễn biến tâm tánh của vị ấy vào lúc bấy giờ. Do vào lúc bấy giờ, vị ấy không có sự thuần thục của trí tuệ nương tựa vào sự thoát ly như thế, nên chỉ có ý nghĩa nương tựa vào sự hưng thịnh được trình bày. Do đó, có lời giải thích rằng: “diṭṭhadhammikasamparāyikamatthaṃ sandassetvā” (sau khi đã trình bày về lợi ích trong hiện tại và tương lai), có nghĩa là sau khi đã làm cho sáng tỏ một cách trực tiếp. Câu Kusale dhamme (trong các thiện pháp) là trong các thiện pháp thuộc ba cõi. Cũng có thể nói là “catubhūmake” (thuộc bốn cõi). Do đó, có lời giải thích rằng: “āyatiṃ nibbānatthāya vāsanābhāgiyā vā” (là phần tiềm năng cho mục đích Niết-bàn trong tương lai). Câu Tatthāti (trong đó) là trong các thiện pháp đã được khuyến khích thực hành. Câu Nanti brāhmaṇaṃ samuttejetvā (sau khi đã khích lệ vị Bà-la-môn) là sau khi đã mài giũa một cách đúng đắn, nhiều lần, và đã làm cho việc hành thiện trở nên sắc bén và trong sáng. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, điều ấy là sự làm phát sanh lòng hăng hái ở nơi ấy. Do đó, có lời giải thích rằng: “saussāhaṃ katvā” (sau khi đã làm cho hăng hái). Như vậy, sự hăng hái trong việc hành thiện và sự hội đủ các phẩm chất như thế chắc chắn sẽ mang lại lợi ích trong hiện tại. Như vậy, với lòng hăng hái và với các phẩm chất khác đang hiện hữu nơi vị ấy, sau khi đã làm cho phấn khởi, đã làm cho phát sanh trạng thái hoan hỷ và vui mừng một cách đúng đắn.

Yadi bhagavā dhammaratanavassaṃ vassi, atha kasmā so visesaṃ nādhigacchatīti āha ‘‘brāhmaṇo panā’’tiādi. Yadi evaṃ kasmā bhagavā tassa tathā dhammaratanavassaṃ vassīti āha ‘‘kevalamassā’’tiādi. Na hi bhagavato niratthakā desanā hotīti.

Câu hỏi: Nếu đức Thế Tôn đã ban cơn mưa pháp bảo, vậy tại sao vị ấy đã không chứng đắc được pháp đặc biệt? Để trả lời, có lời giải thích bắt đầu bằng “brāhmaṇo panā” (còn vị Bà-la-môn thì…) v.v… Câu hỏi: Nếu vậy, tại sao đức Thế Tôn đã ban cơn mưa pháp bảo cho vị ấy như thế? Để trả lời, có lời giải thích bắt đầu bằng “kevalamassā” (chỉ là đối với vị ấy…) v.v… Vì rằng lời thuyết giảng của đức Thế Tôn không hề vô ích.

Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần Trình Bày Ý Nghĩa Sâu Kín Của Bài Chú Giải Kinh Soṇadaṇḍa

5. Kūṭadantasuttavaṇṇanā

5. Chú Giải Kinh Kūṭadanta

323. Purimasuttadvayeti [Pg.322] ambaṭṭhasoṇadaṇḍasuttadvaye. Vuttanayamevāti yaṃ tattha āgatasadisaṃ idhāgataṃ taṃ atthavaṇṇanato vuttanayameva, tattha vuttanayeneva veditabbanti attho. ‘‘Taruṇo ambarukkho ambalaṭṭhikā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.2) brahmajālasuttavaṇṇanāyaṃ vuttanti āha ‘‘ambalaṭṭhikā brahmajāle vuttasadisāvā’’ti.

323. Câu Purimasuttadvaye (trong hai bài kinh trước) là trong hai bài kinh Ambaṭṭha (A-ma-trú) và Soṇadaṇḍa (Chủng Đức). Câu Vuttanayamevāti (đúng theo phương pháp đã được nói) có nghĩa là điều gì tương tự đã được đề cập ở đó mà được đề cập ở đây, thì điều ấy đúng theo phương pháp đã được nói trong phần giải thích ý nghĩa. Ý nghĩa là nên được hiểu theo đúng phương pháp đã được nói ở đó. Câu “Taruṇo ambarukkho ambalaṭṭhikā” (cây xoài non là ambalaṭṭhikā) đã được nói trong phần chú giải kinh Brahmajāla (Phạm Võng). Do đó, có lời giải thích rằng: “ambalaṭṭhikā brahmajāle vuttasadisāvā” (ambalaṭṭhikā tương tự như đã được nói trong kinh Phạm Võng).

Yaññāvāṭaṃ sampādetvā mahāyaññaṃ uddissa saviññāṇakāni, aviññāṇakāni ca yaññūpakaraṇāni upaṭṭhapitānīti vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘mahāyañño upakkhaṭo’’ti, taṃ upakkharaṇaṃ tesaṃ tathāsajjananti āha ‘‘upakkhaṭoti sajjito’’ti. Vacchatarasatānīti yuvabhāvappattāni balavavacchasatāni, te pana vacchā eva honti, na dammā balibaddā cāti āha ‘‘vacchasatānī’’ti. Eteti usabhādayo urabbhapariyosānā. Anekesanti anekajātikānaṃ. Saṅkhyāvasena anekatā sattasataggahaṇeneva paricchinnā. Migapakkhīnanti mahiṃsarurupasadakuruṅgagokaṇṇamigānañceva morakapiñjaratittirakapotādipakkhīnañca.

Sau khi đã chuẩn bị hố tế đàn, các vật dụng tế lễ có sinh vật và không có sinh vật đã được chuẩn bị cho đại tế đàn. Điều này được nói trong Pāli là “mahāyañño upakkhaṭo” (đại tế đàn đã được chuẩn bị). Sự chuẩn bị ấy là việc sắp đặt chúng như vậy. Do đó, có lời giải thích rằng: “upakkhaṭoti sajjito” (upakkhaṭo là đã được sắp đặt). Câu Vacchatarasatāni (hàng trăm bò tơ đực) là hàng trăm con bê khỏe mạnh đã đến tuổi trưởng thành. Tuy nhiên, chúng chỉ là bê, không phải là bò đã được thuần dưỡng hay bò đực. Do đó, có lời giải thích rằng: “vacchasatāni” (hàng trăm con bê). Câu Eteti (những con vật này) là từ bò đực cho đến cừu. Câu Anekesanti (nhiều loại) là thuộc nhiều chủng loại. Sự đa dạng về số lượng được giới hạn bởi việc lấy bảy trăm con. Câu Migapakkhīnanti (của các loài thú và chim) là của các loài thú như trâu, nai ruru, nai pasāda, linh dương kuruṅga, nai gokaṇṇa, và của các loài chim như công, gà gô kapiñjara, gà gô tittira, bồ câu v.v…

328. Yaññasaṅkhātassa puññassa yo saṃkileso, tassa nivāraṇato nisedhanato vidhā vuccanti vippaṭisāravinodanā. Tato eva tā taṃ puññābhisandaṃ avicchinditvā ṭhapentīti ‘‘ṭhapanā’’ti vuttā. Tāsaṃ pana yaññassa ādimajjhapariyosānavasena tīsu kālesu pavattiyā yañño tiṭṭhapanoti āha ‘‘tiṭṭhapananti attho’’ti. Parikkharonti abhisaṅkharontīti parikkhārā, parivārāti vuttaṃ. ‘‘Soḷasaparikkhāranti soḷasaparivāra’’nti.

328. Sự phiền não nào của phước thiện được gọi là tế đàn, do sự ngăn ngừa và cấm chỉ điều ấy, nên các sự xua tan hối hận được gọi là vidhā (sự sắp đặt). Chính vì thế, chúng thiết lập dòng phước thiện ấy không bị gián đoạn, nên được gọi là “ṭhapanā” (sự thiết lập). Do sự diễn ra của chúng trong ba thời điểm là lúc bắt đầu, lúc giữa, và lúc kết thúc của tế đàn, nên tế đàn là tiṭṭhapano (được thiết lập). Do đó, có lời giải thích rằng: “tiṭṭhapananti attho” (ý nghĩa là các sự thiết lập). Câu Parikkharonti abhisaṅkharonti (chúng trang bị, chúng chuẩn bị), do đó là parikkhārā (vật dụng). Được nói là parivārā (vật tùy tùng). Câu “Soḷasaparikkhāranti soḷasaparivāra” (‘mười sáu vật dụng’ có nghĩa là ‘mười sáu vật tùy tùng’).

Mahāvijitarājayaññakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Câu Chuyện Tế Đàn Của Vua Mahāvijita

336. Pubbacaritanti attano purimajātisambhūtaṃ bodhisambhārabhūtaṃ puññacariyaṃ. Tathā hissa anugāminova nidhissa thāvaro nidhi nidassito. Aḍḍhatā nāma vibhavasampannatā, sā taṃ taṃ upādāyupādāya vuccatīti āha ‘‘yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hotī’’ti[Pg.323]. Tathā mahaddhanatāpīti taṃ ukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘mahatā aparimāṇasaṅkhyena dhanena samannāgato’’ti vuttaṃ. Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato kāmā bhogo nāmāti āha ‘‘pañcakāmaguṇavasenā’’ti. Piṇḍapiṇḍavasenāti bhājanālaṅkārādivibhāgaṃ ahutvā kevalaṃ khaṇḍakhaṇḍavasena.

336. Câu Pubbacaritanti (hạnh xưa) là hạnh phước thiện, là tư lương cho sự giác ngộ, đã được tạo ra trong các kiếp trước của chính mình. Vì rằng, đối với vị ấy, kho tàng vững chắc đã được chỉ ra giống như kho tàng đi theo sau. Sự giàu có (aḍḍhatā) là sự sung túc về tài sản. Điều ấy được nói tùy thuộc vào trường hợp này hay trường hợp khác. Do đó, có lời giải thích rằng: “yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hotī” (bất cứ ai giàu có với tài sản của chính mình). Tương tự, câu mahaddhanatāpi (có tài sản lớn) được nói để trình bày về trạng thái cao tột của điều ấy: “mahatā aparimāṇasaṅkhyena dhanena samannāgato” (hội đủ tài sản lớn lao, không thể đếm được). Do cần được hưởng thụ, cần được sử dụng, nên các dục đặc biệt được gọi là bhoga (sự hưởng thụ). Do đó, có lời giải thích rằng: “pañcakāmaguṇavasenā” (theo cách của năm dục công đức). Câu Piṇḍapiṇḍavasenāti (theo cách từng khối) là không có sự phân chia về đồ đựng, đồ trang sức v.v…, mà chỉ đơn thuần theo cách từng mảnh, từng khối.

Māsakādīti ādi-saddena thālakādiṃ saṅgaṇhāti. Bhājanādīti ādi-saddena vatthaseyyāvasathādiṃ saṅgaṇhāti. Suvaṇṇarajatamaṇimuttāveḷuriyavajirapavāḷāni ‘‘sattaratanānī’’ti vadanti. Sālivīhiādi pubbaṇṇaṃ purakkhataṃsassaphalanti katvā. Tabbipariyāyato muggamāsādi aparaṇṇaṃ. Devasikaṃ…pe… vasenāti divase divase paribhuñjitabbadātabbavaḍḍhetabbādividhinā parivattanakadhanadhaññavasena.

Māsakādi: Bằng từ ādi (v.v...) gom chung các thứ như là cái mâm, v.v... Bhājanādi: Bằng từ ādi (v.v...) gom chung các thứ như là vải vóc, giường nằm, trú sở, v.v... Vàng, bạc, ngọc ma-ni, ngọc trai, ngọc lưu ly, kim cương, san hô được gọi là ‘bảy báu vật.’ Các loại lúa sāli, vīhi, v.v... là cốc loại chín trước (pubbaṇṇaṃ) vì là thành quả của mùa màng được đặt lên hàng đầu. Trái lại, các loại đậu mugga, māsa, v.v... là cốc loại chín sau (aparaṇṇaṃ). Devasikaṃ...pe... vasena: Theo cách thức tiền bạc và lúa thóc có thể trao đổi, theo phương pháp nên được tiêu dùng, nên được cho đi, nên được làm tăng trưởng mỗi ngày.

Koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āṭhapanaṭṭhānaṃ, koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ koṭṭhāgāraṃ tenāha ‘‘dhaññena…pe… gāro cā’’ti. Evaṃ sāragabbhaṃ ‘‘koso’’ti, dhaññassa āṭhapanaṭṭhānañca ‘‘koṭṭhāgāra’’nti dassetvā idāni tato aññathā taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā asino tikkhabhāvaparihārato paricchado ‘‘koso’’ti vuccati, evaṃ rañño tikkhabhāvapariharaṇattā caturaṅginī senā ‘‘koso’’ti āha ‘‘catubbidho koso hatthī assā rathā pattī’’ti. ‘‘Vatthakoṭṭhāgāraggahaṇeneva sabbassāpi bhaṇḍaṭṭhapanaṭṭhānassa gahitattā tividhaṃ koṭṭhāgāranti vuttaṃ. ‘‘Idaṃ evaṃ bahu’’ntiādi rājā tamatthaṃ jānantova bhaṇḍāgārikena kathāpetvā parisāya nissaddabhāvāpādanatthañca āha evaṃ me pakatikkhobho na bhavissatīti.

Koṭṭhaṃ được gọi là nơi chứa lúa. Ngôi nhà đã trở thành kho chứa là koṭṭhāgāra (kho lẫm). Do đó, ngài nói ‘dhaññena...pe... gāro cā.’ Sau khi đã chỉ ra rằng sāragabbhaṃ (kho tàng) là ‘koso’ (ngân khố) và nơi chứa lúa là ‘koṭṭhāgāra’ (kho lẫm), bây giờ để chỉ ra ý nghĩa khác, ngài nói ‘atha vā’ (hoặc là), v.v... Trong đó, giống như vỏ bao của thanh gươm được gọi là ‘koso’ vì nó ngăn chặn sự sắc bén, cũng vậy, bốn binh chủng của đức vua được gọi là ‘koso’ vì nó ngăn chặn sự dữ dội của ngài. Ngài nói: ‘Koso có bốn loại: tượng binh, mã binh, xa binh, và bộ binh.’ ‘Do việc kể đến kho chứa vải vóc (vatthakoṭṭhāgāra) mà tất cả các nơi chứa hàng hóa đều được bao gồm, nên được nói rằng kho lẫm có ba loại.’ Đức vua, dù đã biết ý nghĩa, đã cho người giữ kho nói ‘Cái này nhiều như vậy,’ v.v... với mục đích làm cho hội chúng im lặng và nói rằng: ‘Như vậy, sẽ không có sự xáo trộn tự nhiên nào đối với ta.’

337-8. Brāhmaṇo cintesi janapadassa anupaddavatthañceva yaññassa ca cirānupavattanatthañca, tenāha ‘‘ayaṃ rājā’’tiādi.

337-8. Vị Bà-la-môn đã suy nghĩ vì mục đích cho xứ sở không bị tai họa và vì mục đích cho sự tế lễ được tiếp diễn lâu dài. Do đó, vị ấy đã nói: ‘Vị vua này,’ v.v...

Sattānaṃ hitassa sukhassa ca vidūsanato ahitassa dukkhassa ca āvahanato corā eva kaṇṭakā, tehi corakaṇṭakehi. Yathā gāmavāsīnaṃ ghātā gāmaghātā, evaṃ panthikānaṃ duhanā vibādhanā panthaduhanā. Adhammakārīti dhammato apetassa ayuttassa karaṇasīlo, attano vijite janapadādīnaṃ tato anatthato tāyanena khattiyo [Pg.324] yo khattadhammo, tassa vā akaraṇasīloti attho. Dassavo eva khīlasadisattā dassukhīlaṃ. Yathā hi khette khīlaṃ kasanādīnaṃ sukhappavattiṃ, mūlasantānena sassassa buddhiñca vibandhati, evaṃ dassavo rajje rājāṇāya sukhappavattiṃ, mūlaviruḷhiyā janapadānaṃ paribuddhiñca vibandhanti. Tena vuttaṃ ‘‘dassavo eva khīlasadisattā dassukhīla’’nti. Vadha-saddo hiṃsanatthopi hotīti vuttaṃ ‘‘māraṇena vā koṭṭanena vā’’ti. Addubandhanādināti ādi-saddena rajjubandhanasaṅkhalikabandhanādiṃ saṅgaṇhāti. Jāniyāti dhanajāniyā, tenāha ‘‘sataṃ gaṇhathā’’tiādi. Pañcasikhamuṇḍakaraṇanti kākapakkhakaraṇaṃ. Gomayasiñcananti sīse chakaṇodakāvasecanaṃ. Kudaṇḍakabandhananti gaddulabandhanaṃ. Evamādīnīti ādi-saddena khuramuṇḍaṃ karitvā bhasmapuṭapothanādiṃ saṅgaṇhāti. Ūhanissāmīti uddharissāmi, apanessāmīti attho. Ussahantīti pubbe tattha kataparicayatāya ussāhaṃ kātuṃ sakkonti. Anuppadetūti anu anu padetu, tenāha ‘‘dinne appahonte’’tiādi. Sakkhikaraṇapaṇṇāropanāni vaḍḍhiyā saha vā vinā vā puna gahetukāmassa, idha pana taṃ natthīti āha ‘‘sakkhiṃ akatvā’’tiādi, tenāha ‘‘mūlacchejjavasenā’’ti. Pakārato bhaṇḍāni ābharati sambharati paricayati etenāti pābhataṃ, bhaṇḍamūlaṃ.

Do làm hư hoại lợi ích và an lạc của chúng sanh, do mang đến điều bất lợi và đau khổ, nên bọn trộm cướp chính là gai nhọn; tehi corakaṇṭakehi (bởi những gai nhọn là bọn trộm cướp ấy). Giống như những kẻ giết hại dân làng là gāmaghātā (kẻ sát hại dân làng), cũng vậy, những kẻ làm hại, gây phiền nhiễu cho khách bộ hành là panthaduhanā (kẻ làm hại khách bộ hành). Adhammakārī: Người có thói quen làm điều bất chính, xa rời Chánh pháp; hoặc có nghĩa là người có thói quen không thực hành phận sự của Sát-đế-lỵ (khattiyo), tức là phận sự bảo vệ xứ sở, v.v... trong lãnh thổ của mình khỏi sự tai hại. Dassavo eva khīlasadisattā dassukhīlaṃ: Kẻ cướp giống như cái cọc, nên gọi là cọc cướp. Giống như cái cọc ở trong ruộng cản trở sự tiến hành dễ dàng của việc cày bừa, v.v... và cản trở sự tăng trưởng của mùa màng qua hệ thống rễ, cũng vậy, bọn cướp trong vương quốc cản trở sự tiến hành dễ dàng của vương lệnh và cản trở sự phát triển toàn diện của xứ sở qua sự tăng trưởng gốc rễ. Do đó, được nói rằng: ‘Kẻ cướp giống như cái cọc, nên gọi là cọc cướp.’ Từ vadha (giết) cũng có nghĩa là làm hại, nên được nói là ‘bằng cách giết hoặc bằng cách đánh đập.’ Addubandhanādinā: Bằng từ ādi (v.v...) gom chung việc trói bằng dây thừng, trói bằng xiềng xích, v.v... Jāniyā: Bằng sự phạt tiền. Do đó, ngài nói: ‘Hãy lấy một trăm,’ v.v... Pañcasikhamuṇḍakaraṇaṃ: Là việc làm kiểu tóc cánh quạ. Gomayasiñcanaṃ: Là việc tưới nước phân bò lên đầu. Kudaṇḍakabandhanaṃ: Là việc trói bằng cái ách. Evamādīni: Bằng từ ādi (v.v...) gom chung việc cạo đầu bằng dao cạo rồi chà xát bằng túi tro, v.v... Ūhanissāmi: Ta sẽ nhổ lên, có nghĩa là ta sẽ loại bỏ, ta sẽ dẹp đi. Ussahanti: Họ có thể cố gắng vì đã có sự quen thuộc ở đó từ trước. Anuppadetū: Hãy cung cấp thêm, thêm nữa. Do đó, ngài nói: ‘Khi đã cho mà không đủ,’ v.v... Việc lập nhân chứng và văn tự là dành cho người muốn lấy lại có hoặc không có tiền lời, nhưng ở đây không có điều đó, nên ngài nói: ‘Không lập nhân chứng,’ v.v... Do đó, ngài nói: ‘Theo cách chặt đứt tận gốc.’ Pābhataṃ: Là cái mà nhờ đó người ta mang đến, thu thập, tích lũy hàng hóa theo nhiều cách; có nghĩa là vốn liếng hàng hóa.

Divase divase dātabbabhattaṃ devasikabhattaṃ. ‘‘Anumāsaṃ, anuposatha’’ntiādinā dātabbaṃ vetanaṃ māsikādiparibbayaṃ. Tassa tassa kulānurūpena kammānurūpena sūrabhāvānurūpenāti paccekaṃ anurūpa-saddo yojetabbo. Senāpaccādi ṭhānantaraṃ. Sakakammapasutattā, anupaddavattā ca dhanadhaññānaṃ rāsiko rāsikārabhūto. Khemena ṭhitāti anupaddavena pavattā, tenāha ‘‘abhayā’’ti, kutocipi bhayarahitāti attho.

Vật thực nên được cho mỗi ngày là devasikabhattaṃ (vật thực hằng ngày). Tiền lương nên được cấp ‘hằng tháng, vào ngày Bố-tát,’ v.v... là chi phí hằng tháng, v.v... ‘Tùy theo dòng dõi, tùy theo công việc, tùy theo sự dũng cảm của mỗi người,’ từ anurūpa (tùy theo) nên được kết hợp với từng trường hợp. Senāpacca, v.v... là chức vụ khác. Do chuyên tâm vào công việc của mình và do không có tai họa, nên có sự tích tụ tiền của và lúa thóc, đã trở thành người tạo ra các đống (tài sản). Khemena ṭhitā: Đã diễn ra một cách an ổn, không có tai họa. Do đó, ngài nói ‘abhayā’ (vô úy), có nghĩa là không có sự sợ hãi từ bất cứ đâu.

Catuparikkhāravaṇṇanā

Giải Thích về Bốn Vật Dụng

339. Tasmiṃ tasmiṃ kicce anuyanti anuvattantīti anuyantā, anuyantā eva ānuyantā yathā ‘‘anubhāvo eva ānubhāvo’’ti. Assāti rañño. Teti ānuyantakhattiyādayo. Attamanā na bhavissanti ‘‘amhe ettha bahi karotī’’ti. Nibandhavipulāgamo gāmo nigamo, vivaḍḍhitamahāāyo [Pg.325] mahāgāmoti attho. Janapada-saddo heṭṭhā vuttattho eva. Channaṃ pakatīnaṃ vasena rañño hitasukhābhibuddhi, tadekadesā ca ānuyantādayoti vuttaṃ ‘‘yaṃ tumhākaṃ anujānanaṃ mama bhaveyya dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

339. Những người đi theo, tuân theo trong công việc này hay công việc khác là anuyantā (tùy tùng). Anuyantā cũng chính là ānuyantā, giống như ‘anubhāvo’ cũng chính là ‘ānubhāvo.’ Assa: Của đức vua. Te: Là những vị Sát-đế-lỵ tùy tùng, v.v... Họ sẽ không hài lòng (nghĩ rằng): ‘Ngài đã loại trừ chúng ta ra khỏi việc này.’ Ngôi làng có thu nhập dồi dào và thường xuyên là nigamo (thị trấn), có nghĩa là ngôi làng lớn có thu nhập lớn đã được gia tăng. Từ janapada có ý nghĩa như đã được nói ở dưới. Sự lợi ích, an lạc, và phát triển của đức vua là tùy thuộc vào sáu thành phần (của vương quốc). Các vị tùy tùng, v.v... là một phần trong số đó. Do đó, được nói rằng: ‘Sự chấp thuận của các khanh sẽ đem lại lợi ích và an lạc lâu dài cho trẫm.’

Amā saha bhavanti kiccesūti amaccā, rajjakiccavosāsanakā. Te pana rañño piyā, sahapavattanakā ca hontīti āha ‘‘piyasahāyakā’’ti. Rañño parisati bhavāti pārisajjā, te pana keti āha ‘‘sesā āṇattikarā’’ti, yathāvuttaānuyantakhattiyādī hi avasesā rañño āṇākarāti attho. Satipi deyyadhamme ānubhāvasampattiyā, parivārasampattiyā ca abhāve tādisaṃ dātuṃ na sakkā, vuḍḍhakāle ca tādisānampi rājūnaṃ tadubhayaṃ hāyatevāti āha ‘‘mahallakakāle…pe… na sakkā’’ti. Anumatiyāti anujānanena, pakkhāti sapakkhā yaññassa aṅgabhūtā. Parikkharontīti parikkhārā, sambhārā. Ime tassa yaññassa aṅgabhūtā parivārā viya hontīti āha ‘‘parivārā bhavantī’’ti.

Amā saha bhavanti kiccesūti amaccā, là những người hoàn tất các công việc của vương quốc. Và những vị ấy là những người thân yêu của đức vua, là những người cùng hành động nên được nói là ‘piyasahāyakā’ (những người bạn thân thiết). Rañño parisati bhavāti pārisajjā, là những người có mặt trong hội chúng của đức vua. Và những vị ấy là ai? Được nói là ‘sesā āṇattikarā’ (những người thừa hành mệnh lệnh còn lại). Nghĩa là: Những người còn lại như là các vị Sát-đế-lỵ tùy tùng đã được nói đến là những người thừa hành mệnh lệnh của đức vua. Mặc dù có vật nên thí, nhưng do không có sự thành tựu về uy lực và sự thành tựu về đoàn tùy tùng nên không thể thực hiện việc bố thí tương tự như thế. Và trong lúc tuổi già, cả hai điều ấy của các vị vua tương tự như thế cũng bị suy giảm nên được nói là ‘mahallakakāle…pe… na sakkā’ (trong lúc tuổi già… không thể được). Anumatiyā là do sự cho phép. Pakkhā là cùng phe phái, là thành phần của việc tế lễ. Parikkharontīti parikkhārā, là các vật dụng cần thiết. Những điều này là thành phần của việc tế lễ ấy, giống như là đoàn tùy tùng nên được nói là ‘parivārā bhavanti’ (trở thành đoàn tùy tùng).

Aṭṭhaparikkhāravaṇṇanā

Giải Thích về Tám Vật Dụng Cần Thiết

340. Yasasāti ānubhāvena, tenāha ‘‘āṇāṭhapanasamatthatāyā’’ti. Saddahatīti ‘‘dātā dānassa phalaṃ paccanubhotī’’ti pattiyāyati. Dāne sūroti dānasūro deyyadhamme īsakampi saṅgaṃ akatvā muttacāgo. Svāyamattho kammassakataññāṇassa tikkhavisadabhāvena veditabbo, tenāha ‘‘na saddhāmattakenevā’’tiādi. Yassa hi kammassakatā paccakkhato viya upaṭṭhāti, so evaṃ vutto. Yaṃ dānaṃ detīti yaṃ deyyadhammaṃ parassa deti. Tassa pati hutvāti tabbisayaṃ lobhaṃ suṭṭhu abhibhavanto tassa adhipati hutvā deti anadhibhavanīyattā. ‘‘Na dāso, na sahāyo’’ti vatvā tadubhayaṃ anvayato, byatirekato ca dassetuṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Dāso hutvā deti taṇhāya dānassa dāsabyataṃ upagatattā. Sahāyo hutvā deti tassa piyabhāvānissajjanato. Sāmī hutvā deti tattha taṇhādāsabyato attānaṃ [Pg.326] mocetvā abhibhuyya pavattanato. Sāmiparibhogasadisā hetassāyaṃ pavattatīti.

340. Yasasā là do uy lực, do đó được nói là ‘āṇāṭhapanasamatthatāyā’ (do có khả năng thiết lập mệnh lệnh). Saddahati là tin tưởng rằng: ‘Người cho, người ấy thọ hưởng quả của việc bố thí.’ Dāne sūroti dānasūro là người không thực hiện một chút dính mắc nào ở vật nên thí, là người có sự xả ly rộng rãi. Ý nghĩa này nên được hiểu là do trí tuệ về nghiệp và quả của nghiệp được sắc bén và trong sáng, do đó được nói là ‘na saddhāmattakeneva’ (không chỉ đơn thuần do đức tin) và các từ tương tự. Vị nào mà sự sở hữu nghiệp hiện khởi dường như là trực tiếp, vị ấy được nói đến như vậy. Yaṃ dānaṃ deti là người ấy cho vật nên thí đến người khác. Tassa pati hutvā là người ấy chế ngự được lòng tham về đối tượng ấy một cách tốt đẹp, trở thành người chủ của vật ấy rồi cho đi, do không bị chế ngự. Sau khi đã nói ‘na dāso, na sahāyo’ (không phải là người nô lệ, không phải là người bạn), để trình bày cả hai điều ấy theo bề thuận và bề nghịch nên câu ‘yo hi’ (bởi vì người nào) và các từ tương tự đã được nói đến. Người ấy cho đi sau khi đã trở thành người nô lệ là do đã đi đến tình trạng nô lệ của việc bố thí bởi lòng ái dục. Người ấy cho đi sau khi đã trở thành người bạn là do không từ bỏ tình trạng thân thiết đối với vật ấy. Người ấy cho đi sau khi đã trở thành người chủ là do giải thoát tự thân khỏi tình trạng nô lệ của lòng ái dục ở nơi ấy rồi hành động một cách chế ngự. Bởi vì sự hành động này của vị ấy là tương tự với sự tiêu dùng của người chủ.

Samitapāpā samaṇā, bāhitapāpā brāhmaṇā ukkaṭṭhaniddesena, pabbajjāmattasamaṇā jātimattabrāhmaṇā pana kapaṇādiggahaṇenevettha gahitāti adhippāyo. Duggatāti dukkarajīvikaṃ upagatā kasiravuttikā, tenāha ‘‘daliddamanussā’’ti. Addhikāti addhānamaggagāmino. Vaṇibbakāti dāyakānaṃ guṇakittanavasena, kammaphalakittanamukhena ca yācanakā seyyathāpi naggacariyādayo, tenāha ‘‘iṭṭhaṃ dinna’’ntiādi. ‘‘Pasatamatta’’nti vīhitaṇḍulādivasena vuttaṃ, ‘‘sarāvamatta’’nti yāgubhattādivasena. Opānaṃ vuccati ogāhetvā pātabbato naditaḷākādīnaṃ sabbasādhāraṇatitthaṃ opānaṃ viya bhūtoti opānabhūto, tenāha ‘‘udapānabhūto’’tiādi. Sutameva sutajātanti jāta-saddassa anatthantaravācakatamāha yathā ‘‘kosajāta’’nti.

Samitapāpā samaṇā, bāhitapāpā brāhmaṇā là theo sự trình bày cao tột. Còn các vị Sa-môn chỉ do sự xuất gia, các vị Bà-la-môn chỉ do dòng dõi thì ở đây được kể đến bằng việc đề cập đến người nghèo khổ và các hạng người tương tự, đây là chủ ý. Duggatā là những người đã đi đến nếp sống khó khăn, là những người có cuộc sống cơ cực, do đó được nói là ‘daliddamanussā’ (những người nghèo nàn). Addhikā là những người đi trên con đường dài. Vaṇibbakā là những người xin ăn bằng cách tán dương đức hạnh của các thí chủ và bằng phương cách tán dương quả của nghiệp, ví như là các người lõa thể và các hạng người tương tự, do đó được nói là ‘iṭṭhaṃ dinnaṃ’ (vật mong muốn được cho) và các từ tương tự. ‘Pasatamattaṃ’ (chừng một vốc tay) được nói đến về phương diện lúa, gạo, và các loại tương tự. ‘Sarāvamatttaṃ’ (chừng một cái bát) được nói đến về phương diện cháo, cơm, và các loại tương tự. Opānaṃ được gọi là bến nước chung của các sông, hồ, và các nơi tương tự, do có thể lội xuống để uống. Opānabhūto là đã trở thành giống như là giếng nước, do đó được nói là ‘udapānabhūto’ (đã trở thành giếng nước) và các từ tương tự. Sutameva sutajātanti, từ ‘jāta’ được nói đến là từ không có ý nghĩa khác, giống như là ‘kosajātaṃ’.

Atītādiatthacintanasamatthatā nāmassa rañño anumānavasena, itikattabbatāvasena ca veditabbā, na buddhānaṃ viya tattha paccakkhadassitāyāti dassetuṃ ‘‘atīte’’tiādi vuttaṃ. Aḍḍhatādayo tāva yaññassa parikkhārā hontu tehi vinā tassa asijjhanato, sujātatā surūpatā pana kathanti āha ‘‘etehi kirā’’tiādi. Ettha ca keci ‘‘yathā aḍḍhatādayo yaññassa ekaṃsato aṅgāni, na evamabhijātatā, abhirūpatā cāti dassetuṃ kirasaddaggahaṇa’’nti vadanti ‘‘ayaṃ dujjāto’’tiādi vacanassa anekantikataṃ maññamānā, tayidaṃ asāraṃ, sabbasādhāraṇavasena hesa yaññārambho tattha siyā kesañci tathāparivitakkoti tassāpi avakāsābhāvādassanatthaṃ tathā vuttattā. Kira-saddo pana tadā brāhmaṇena cintitākārasūcanattho daṭṭhabbo. Evamādīnīti ādi-saddena ‘‘ayaṃ virūpo daliddo appesakkho assaddho appassuto anatthaññū na medhāvī’’ti etesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

Khả năng suy xét về ý nghĩa của quá khứ và các thời còn lại của đức vua này nên được hiểu là theo phương diện suy luận và theo phương diện về việc nên được thực hiện như thế, không phải là do sự thấy biết trực tiếp ở nơi ấy giống như của các đức Phật. Để trình bày điều ấy, câu ‘atīte’ (trong quá khứ) và các từ tương tự đã được nói đến. Trước tiên, sự giàu có và các yếu tố tương tự là các vật dụng cần thiết của việc tế lễ, do không có chúng thì việc ấy không được thành tựu. Nhưng sự sanh ra trong dòng dõi tốt đẹp và sự có dung sắc xinh đẹp thì thế nào? Được nói là ‘etehi kira’ (do những điều này, nghe nói rằng) và các từ tương tự. Và ở đây, một số vị nói rằng: ‘Việc dùng từ kira là để trình bày rằng sự sanh ra trong dòng dõi cao quý và sự có dung sắc xinh đẹp không phải là các thành phần của việc tế lễ một cách chắc chắn giống như là sự giàu có và các yếu tố tương tự,’ trong khi cho rằng lời nói ‘ayaṃ dujjāto’ (người này sanh ra trong dòng dõi thấp hèn) và các từ tương tự là không dứt khoát. Điều ấy là không có thực chất. Bởi vì việc bắt đầu tế lễ này là theo phương diện chung cho tất cả, ở đó có thể có sự suy xét như vậy đối với một số người, nên đã được nói như thế để trình bày về sự không có cơ hội ngay cả đối với điều ấy. Còn từ kira nên được hiểu là có ý nghĩa thông báo về cách thức suy nghĩ của người Bà-la-môn vào lúc bấy giờ. Evamādīni, bằng từ ādi nên được hiểu là sự bao gồm những điều này: ‘Người này có dung sắc xấu xí, nghèo nàn, có ít uy thế, không có đức tin, ít nghe, không hiểu rõ ý nghĩa, không có trí tuệ.’

Catuparikkhārādivaṇṇanā

Giải Thích về Bốn Vật Dụng Cần Thiết và các Phần Tương Tự

341. ‘‘Sujaṃ paggaṇhantāna’’nti purohitassa sayameva kaṭacchuggahaṇajotanena evaṃ sahatthā, sakkaccañca dāne yuttatā icchitabbāti dasseti[Pg.327]. Evaṃ dujjātassāti etthāpi heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo.

341. ‘Sujaṃ paggaṇhantānaṃ’ (của những người đang nâng cái vá) là (đức vua) trình bày rằng bằng việc làm sáng tỏ sự tự mình cầm lấy cái vá của vị tế sư, như vậy sự thích hợp trong việc bố thí bằng tự tay và một cách kính cẩn là điều nên được mong muốn. Evaṃ dujjātassa, ở đây ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở trên.

342. Tiṇṇaṃ ṭhānānanti dānassa ādimajjhapariyosānabhūtāsu tīsu bhūmīsu, avatthāsūti attho. Calantīti kampanti purimākārena na tiṭṭhanti. Karaṇattheti tatiyāvibhattiatthe. Kattari hetaṃ sāmivacanaṃ karaṇīyasaddāpekkhāya. ‘‘Paccānutāpo na kattabbo’’ti vatvā tassa akaraṇūpāyaṃ dassetuṃ ‘‘pubbacetanā pana acalā patiṭṭhapetabbā’’ti vuttaṃ. Tattha acalāti daḷhā kenaci asaṃhīrā. Patiṭṭhapetabbāti supatiṭṭhitā kātabbā. Evaṃ karaṇena hi yathā taṃ dānaṃ sampati yathādhippāyaṃ nippajjati, evaṃ āyatimpi vipulaphalatāyāti āha ‘‘evañhi dānaṃ mahapphalaṃ hotīti dassetī’’ti, vippaṭisārena anupakkiliṭṭhabhāvato. Muñcacetanāti pariccāgacetanā. Tassā niccalabhāvo nāma muttacāgatā pubbābhisaṅkhāravasena uḷārabhāvo, samanussaraṇacetanāya pana niccalabhāvo ‘‘aho mayā dānaṃ dinnaṃ sādhu suṭṭhū’’ti tassa sakkaccaṃ paccavekkhaṇāvasena veditabbo. Tathā akarontassāti muñcacetanaṃ, tattha paccāsamanussaraṇacetanañca vuttanayena niccalaṃ akarontassa vippaṭisāraṃ uppādentassa. Khettavisese pariccāgassa katattā laddhesupi uḷāresu bhogesu cittaṃ nāpi namati. Yathā kathanti āha ‘‘mahāroruvaṃ upapannassa seṭṭhigahapatino viyā’’ti.

342. Tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ (ở ba nơi) nghĩa là ở ba giai đoạn, tức là ba trạng thái: lúc đầu, lúc giữa, và lúc kết thúc của việc bố thí. Calanti (dao động) nghĩa là rung động, không đứng vững như hình thái ban đầu. Karaṇatthe (về ý nghĩa của công cụ cách) tức là về ý nghĩa của biến cách thứ ba. Ở đây, sở thuộc cách trong vai trò chủ từ là do phụ thuộc vào từ karaṇīya (việc nên làm). Sau khi nói: ‘Không nên hối tiếc’, để chỉ ra phương pháp không hối tiếc, câu ‘tuy nhiên, tiền tư tưởng cần được thiết lập vững chắc’ đã được nói đến. Ở đây, acalā (vững chắc) nghĩa là kiên cố, không bị ai lay chuyển. Patiṭṭhapetabbā (cần được thiết lập) nghĩa là cần được làm cho an lập tốt đẹp. Bằng cách làm như vậy, việc bố thí ấy sẽ thành tựu, sẽ hoàn thành đúng như ý định, và trong tương lai cũng sẽ có quả lớn lao. Do đó, ngài nói: ‘evañhi dānaṃ mahapphalaṃ hotīti dasseti’ (như vậy, ngài chỉ ra rằng việc bố thí có quả lớn), vì không bị ô nhiễm bởi sự hối tiếc. Muñcacetanā (tư tưởng buông bỏ) là tư tưởng xả ly. Trạng thái không lay chuyển của tư tưởng ấy, tức là sự xả ly đã buông bỏ, là trạng thái cao thượng do bởi sự chuẩn bị từ trước. Còn trạng thái không lay chuyển của tư tưởng tùy niệm cần được hiểu là sự quán xét kỹ lưỡng về việc ấy rằng: ‘Ôi, ta đã bố thí, thật lành thay, thật tốt thay!’. Tathā akarontassa (đối với người không làm như vậy) nghĩa là đối với người không làm cho tư tưởng buông bỏ và tư tưởng tùy niệm ở đây được vững chắc theo cách đã nói, tức là người làm phát sinh sự hối tiếc. Dù đã có được tài sản lớn lao do đã xả thí trong một phước điền đặc biệt, tâm cũng không hướng về. Như thế nào? Ngài nói: ‘Giống như vị trưởng giả gia chủ đã sanh vào địa ngục Đại Khiếu Oán’.

So kira tagarasikhiṃ paccekabuddhaṃ attano gehadvāre piṇḍāya ṭhitaṃ disvā ‘‘imassa samaṇassa piṇḍapātaṃ dehī’’ti bhariyaṃ āṇāpetvā rājupaṭṭhānatthaṃ pakkāmi. Seṭṭhibhariyā sappaññajātikā, sā cintesi ‘‘mayā ettakena kālena ‘imassa dethā’ti vacanamattaṃ pissa na sutapubbaṃ, ayañca maññe ahosi paccekasambuddho, yathā tathā adatvā paṇītaṃ piṇḍapātaṃ dassāmī’’ti upagantvā paccekasambuddhaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā pattaṃ ādāya antonivesane paññattāsane nisīdāpetvā parisuddhehi sālitaṇḍulehi bhattaṃ sampādetvā tadanurūpaṃ khādanīyaṃ, byañjanaṃ, sūpeyyañca abhisaṅkharitvā bahi gandhehi alaṅkaritvā paccekasambuddhassa hatthesu patiṭṭhapetvā vandi. Paccekabuddho ‘‘aññesampi paccekabuddhānaṃ saṅgahaṃ [Pg.328] karissāmī’’ti aparibhuñjitvāva anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sopi kho seṭṭhi rājupaṭṭhānaṃ katvā āgacchanto paccekabuddhaṃ disvā ahaṃ ‘‘tumhākaṃ piṇḍapātaṃ dethā’’ti vatvā pakkanto, api vo laddho piṇḍapātoti. Āma seṭṭhi laddhoti. ‘‘Passāmā’’ti gīvaṃ ukkhipitvā olokesi. Athassa piṇḍapātagandho uṭṭhahitvā nāsapuṭaṃ pūresi. So ‘‘mahā vata me dhanabyayo jāto’’ti cittaṃ sandhāretuṃ asakkonto pacchā vippaṭisārī ahosi. Vippaṭisārassa pana uppannākāro ‘‘varameta’’ntiādinā (saṃ. ni. 1.131) pāḷiyaṃ āgatoyeva. Bhātu panāyaṃ ekaṃ puttakaṃ sāpateyyakāraṇā jīvitā voropesi, tena mahāroruvaṃ upapanno. Piṇḍapātadānena panesa sattakkhattuṃ suggatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanno, sattakkhattumeva ca seṭṭhikule nibbatto, na cāssa uḷāresu bhogesu cittaṃ nami, tena vuttaṃ ‘‘nāpi uḷāresu bhogesu cittaṃ namatī’’ti.

Tương truyền, vị ấy khi thấy vị Phật Độc Giác Tagarasikhi đang đứng khất thực ở cửa nhà mình, đã ra lệnh cho vợ: ‘Hãy dâng vật thực cho vị Sa-môn này,’ rồi đi hầu vua. Vợ của vị trưởng giả là người có trí tuệ, bà suy nghĩ: ‘Trong suốt thời gian qua, ta chưa từng nghe dù chỉ một lời nói của ông ấy là ‘hãy cho vị này’, ta nghĩ vị này hẳn là một vị Phật Toàn Giác Độc Giác, ta sẽ không cúng dường một cách qua loa mà sẽ dâng vật thực hảo hạng.’ Bà đến gần vị Phật Độc Giác, đảnh lễ năm vóc sát đất, nhận lấy bát, mời ngài ngồi vào chỗ đã soạn sẵn trong nhà, rồi nấu cơm bằng gạo thơm tinh khiết, chuẩn bị các món ăn, cà ri, và canh tương xứng, trang hoàng bên ngoài bằng hương thơm, đặt vào tay vị Phật Độc Giác và đảnh lễ. Vị Phật Độc Giác, với ý định ‘ta sẽ giúp đỡ các vị Phật Độc Giác khác,’ đã không thọ thực mà nói lời tùy hỷ rồi ra đi. Vị trưởng giả ấy, sau khi hầu vua xong, trên đường về thấy vị Phật Độc Giác, bèn hỏi: ‘Tôi đã nói ‘hãy dâng vật thực cho ngài’ rồi đi, ngài đã nhận được vật thực chưa?’ ‘Thưa trưởng giả, đã nhận được rồi.’ ‘Để tôi xem nào,’ ông ngẩng cổ lên nhìn. Bấy giờ, hương thơm của vật thực bay lên xông vào mũi ông. Ông không thể kìm giữ được tâm, nghĩ rằng: ‘Than ôi, tài sản của ta đã bị hao tốn lớn lao,’ và sau đó đã hối tiếc. Cách thức mà sự hối tiếc phát sinh đã được đề cập trong kinh Pāli qua câu ‘varametaṃ’ (saṃ. ni. 1.131). Vị này lại còn vì tài sản mà giết chết con trai của em mình, do đó đã sanh vào địa ngục Đại Khiếu Oán. Tuy nhiên, nhờ việc bố thí vật thực, vị ấy đã bảy lần sanh vào cõi lành, thế giới chư thiên, và cũng bảy lần sanh vào gia đình trưởng giả, nhưng tâm của vị ấy không hướng về những tài sản lớn lao. Do đó, có câu nói: ‘tâm cũng không hướng về những tài sản lớn lao’.

343. Ākaroti attano anurūpatāya samariyādaṃ saparicchedaṃ phalaṃ nibbattetīti ākāro, kāraṇanti āha ‘‘dasahi ākārehīti dasahi kāraṇehī’’ti. Paṭiggāhakato vāti balavataro hutvā uppajjamāno paṭiggāhakatova uppajjati, itaro pana deyyadhammato, parivārajanatopi uppajjeyyeva. Uppajjituṃ yuttanti uppajjanārahaṃ. Tesaṃyeva pāṇātipātīnaṃ. Yajanaṃ nāmettha dānaṃ adhippetaṃ, na aggijuhananti āha ‘‘yajataṃ bhavanti detu bhava’’nti. Vissajjatūti muttacāgavasena vissajjatu. Abbhantaranti ajjhattaṃ, sakasantāneti attho.

343. Ākāro (phương diện) là cái tạo ra quả có giới hạn, có phân định, tương xứng với chính nó; do đó, ngài nói ‘dasahi ākārehi (bởi mười phương diện) nghĩa là dasahi kāraṇehi (bởi mười nguyên nhân)’. Paṭiggāhakato vā (hoặc từ người nhận), khi phát sinh một cách mạnh mẽ hơn, nó phát sinh từ chính người nhận; còn cái khác thì phát sinh từ vật thí, và cũng có thể phát sinh từ đoàn tùy tùng. Uppajjituṃ yuttaṃ (thích hợp để phát sinh) nghĩa là đáng để phát sinh. Tesaṃyeva pāṇātipātīnaṃ (của chính những kẻ sát sanh ấy). Yajanaṃ (sự cúng dường) ở đây có nghĩa là sự bố thí, không phải là sự cúng tế lửa, do đó ngài nói ‘yajataṃ bhavanti (hãy là người cúng dường) nghĩa là detu bhava (hãy là người cho)’. Vissajjatu (hãy xả thí) nghĩa là hãy xả ly với tâm rộng rãi. Abbhantaraṃ (bên trong) nghĩa là ajjhattaṃ (nội tại), tức là trong dòng tương tục của chính mình.

344. Heṭṭhā soḷasa parikkhārā vuttā yaññassa te vatthuṃ katvā, idha pana sandassanādivasena anumodanāya āraddhattā vuttaṃ ‘‘soḷasahi ākārehī’’ti. Dassetvā attano desanānubhāvena paccakkhato viya phalaṃ dassetvā, anekavāraṃ pana kathanato ca āmeḍitavacanaṃ. Tamatthanti yathāvuttaṃ dānaphalavasena kammaphalasambandhaṃ. Samādapetvāti sutamattameva akatvā yathā rājā tamatthaṃ sammadeva ādiyati citte karonto suggahitaṃ katvā gaṇhāti, tathā sakkaccaṃ ādāpetvā. Āmeḍitakāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva.

344. Ở dưới, mười sáu vật dụng của sự tế lễ đã được nói đến, lấy chúng làm cơ sở. Nhưng ở đây, vì sự tùy hỷ được bắt đầu bằng cách chỉ dạy, v.v., nên câu ‘soḷasahi ākārehi’ (bởi mười sáu phương diện) đã được nói đến. Dassetvā (sau khi chỉ ra), tức là sau khi chỉ ra quả như thể được thấy trực tiếp bằng oai lực thuyết pháp của mình; và do nói nhiều lần nên có sự lặp lại. Tam atthaṃ (ý nghĩa ấy) là mối liên hệ giữa nghiệp và quả về phương diện quả của sự bố thí như đã nói. Samādapetvā (sau khi khuyến khích) nghĩa là không chỉ làm cho nghe suông, mà làm cho đức vua chấp nhận đúng đắn ý nghĩa ấy, ghi nhớ trong tâm, và nắm giữ một cách tốt đẹp; tức là làm cho chấp nhận một cách trân trọng. Nguyên nhân của sự lặp lại đã được nói ở trên.

‘‘Vippaṭisāravinodanenā’’ti [Pg.329] idaṃ nidassanamattaṃ lobhadosamohaissāmacchariyamānādayopi hi dānacittassa upakkilesā, tesaṃ vinodanenapi taṃ samuttejitaṃ nāma hoti tikkhavisadabhāvappattito. Āsannatarabhāvato vā vippaṭisārassa tabbinodanameva gahitaṃ, pavattitepi hi dāne tassa sambhavato. Yāthāvato vijjamānehi guṇehi tuṭṭhapahaṭṭhabhāvāpādanaṃ sampahaṃsananti āha ‘‘sundaraṃ te…pe… thutiṃ katvā kathesī’’ti. Dhammatoti saccato. Saccañhi dhammato anapetattā dhammaṃ, upasamacariyābhāvato samaṃ, yuttabhāvena kāraṇanti ca vuccatīti.

“Bằng cách loại trừ sự hối tiếc” đây là sự trình bày. Vì tham, sân, si, ganh tỵ, bỏn xẻn, ngã mạn, v.v... cũng là những phiền não phụ của tâm bố thí, nên bằng cách loại trừ chúng, tâm ấy cũng được gọi là được khích lệ, do đạt đến trạng thái sắc bén và trong sáng. Hoặc do sự hối tiếc là trạng thái gần gũi hơn, nên việc loại trừ nó đã được đề cập, vì ngay cả khi việc bố thí đã được thực hiện, nó vẫn có thể phát sinh. Việc làm cho (người thí chủ) hoan hỷ và phấn khởi bằng những phẩm chất hiện có một cách chân thật được gọi là “sự khuyến khích”, (nên ngài) đã nói: “việc làm của bạn thật tốt đẹp...v.v... đã nói lời tán thán”. Dhammato nghĩa là một cách chân thật. Vì sự thật, do không tách rời khỏi pháp, được gọi là dhamma (pháp); do là sự thực hành an tịnh, được gọi là sama (bình đẳng); và do là điều hợp lý, được gọi là kāraṇa (lý do).

345. Tasmiṃ yaññe rukkhatiṇacchedopi nāma nāhosi, kuto pāṇavadhoti pāṇavadhābhāvasseva daḷhīkaraṇatthaṃ sabbaso viparītagāhāvidūsitañcassa dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘neva gāvo haññiṃsū’’ti ādiṃ vatvāpi ‘‘na rukkhā chijjiṃsū’’tiādi vuttaṃ, tenāha ‘‘kiṃ pana gāvo’’tiādi. Barihisatthāyāti paricchedanatthāya. Vanamālāsaṅkhepenāti vanapupphehi ganthitamālāniyāmena. Bhūmiyaṃ vā pattharantīti vedibhūmiṃ parikkhipantā tattha pantharanti. Antogehadāsādayoti antojātadhanakkītakaramarānītasayaṃdāsā. Pubbamevāti bhatikaraṇato pageva. Gahetvā karontīti divase divase gahetvā karonti. Tajjitāti gajjitā. Piyasamudācārenevāti iṭṭhavacaneneva. Phāṇitena cevāti ettha ca-saddo avuttasamuccayattho, tena paṇītapaṇītānaṃ nānappakārānaṃ khādanīyabhojanīyādīnañceva vatthamālāgandhavilepanayānaseyyādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo, tenāha ‘‘paṇītehi sappitelādisammissehevā’’tiādi.

345. Trong lễ tế đàn ấy, ngay cả việc chặt cây cắt cỏ cũng không có, huống chi là sát sanh. Để củng cố việc không có sát sanh và để chỉ ra rằng lễ tế đàn của vị ấy hoàn toàn không bị ô nhiễm bởi sự chấp thủ sai lầm, trong kinh văn, sau khi nói “bò cũng không bị giết” v.v..., lại nói thêm “cây cối cũng không bị chặt” v.v... Do đó, (chú giải) nói: “huống chi là bò” v.v... Barihisatthāya nghĩa là để cắt cỏ kusa. Vanamālāsaṅkhepena nghĩa là theo cách kết vòng hoa từ hoa rừng. Hoặc “trải trên mặt đất” nghĩa là họ rào quanh nền đàn tế rồi trải (cỏ) ở đó. “Người hầu trong nhà, v.v...” là những người hầu sinh ra trong nhà, mua bằng tiền, bị bắt làm tù binh, và tự nguyện làm nô lệ. Pubbameva nghĩa là trước khi làm công. “Nhận rồi làm” nghĩa là họ nhận (tiền công) mỗi ngày rồi làm. Tajjitā là bị la mắng. Piyasamudācārena nghĩa là chỉ bằng lời nói dễ thương. Trong câu “và bằng mật mía”, từ ca (và) có ý nghĩa bao gồm những gì chưa được nói. Do đó, cần hiểu rằng nó bao gồm nhiều loại vật thực cứng, vật thực mềm, v.v... thượng hạng, cũng như y phục, vòng hoa, hương liệu, vật thoa, xe cộ, giường nằm, v.v... Do đó, (chú giải) nói: “chỉ bằng những (vật thực) thượng hạng được trộn với bơ, dầu, v.v...”

346. Saṃ nāma dhanaṃ, tassa patīti sapati, dhanavā. Diṭṭhadhammikasamparāyikahitāvahattā tassa hitanti sāpateyyaṃ, tadeva dhanaṃ. Tenāha ‘‘pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāyāti bahuṃ dhanaṃ gahetvā’’ti. Gāmabhāgenāti saṅkittanavasena gāme vā gahetabbabhāgena.

346. Saṃ có nghĩa là tài sản. Người chủ của nó là sapati, người có tài sản. Vì mang lại lợi ích trong hiện tại và tương lai, nên nó là lợi ích của người ấy, (do đó gọi là) sāpateyyaṃ, đó chính là tài sản. Do đó, (chú giải) nói: “pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāya nghĩa là mang theo nhiều tài sản”. Gāmabhāgena nghĩa là bằng phần (thuế) phải thu trong làng, theo cách liệt kê.

347. ‘‘Yāguṃ pivitvā’’ti yāgusīsena pātarāsabhojanamāha. Puratthimena yaññavāṭassāti rañño dānasālāya nātidūre puratthimadisābhāgeti [Pg.330] attho, yato tattha pātarāsaṃ bhuñjitvā akilantarūpāyeva sāyanhe sālaṃ pāpuṇanti ‘‘dakkhiṇena yaññavāṭassā’’ti ādīsupi eseva nayo.

347. “Sau khi uống cháo” – bằng cách đề cập đến cháo, (kinh) nói đến bữa ăn sáng. “Ở phía đông của đàn tế” có nghĩa là ở phía đông, không xa nhà bố thí của vua, bởi vì sau khi dùng bữa sáng ở đó, họ đến nhà bố thí vào buổi chiều mà không mệt mỏi. Trong các câu như “ở phía nam của đàn tế” v.v..., phương pháp giải thích cũng tương tự.

348. Parihārenāti bhagavantaṃ garuṃ katvā agāravaparihārena.

348. Parihārena nghĩa là bằng cách tránh sự bất kính, sau khi đã tôn kính Đức Thế Tôn.

Niccadānaanukulayaññavaṇṇanā

Tán Thán Về Bố Thí Thường Xuyên và Tế Đàn Theo Truyền Thống Gia Đình

349. Uṭṭhāya samuṭṭhāyāti dāne uṭṭhānavīriyaṃ sakkaccaṃ katvā. Appasambhārataroti ativiya parittasambhāro. Samārabhīyati yañño etehīti samārambhā, sambhārasambharaṇavasena pavattasattapīḷā. Appaṭṭhataroti pana ativiya appakiccoti attho. Vipākasaññitaṃ atisayena mahantaṃ sadisaphalaṃ etassāti mahapphalataro. Udayasaññitaṃ atisayena mahantaṃ nissandādiphalaṃ etassāti mahānisaṃsataro. Dhuvadānānīti dhuvāni thirāni acchinnāni katvā dātabbadānāni. Anukulayaññānīti anukulaṃ kulānukkamaṃ upādāya dātabbadānāni, tenāha ‘‘amhāka’’ntiādi. Nibaddhadānānīti nibandhetvā niyametvā paveṇīvasena pavattitadānāni.

349. Uṭṭhāya samuṭṭhāya nghĩa là sau khi đã nỗ lực tinh tấn trong việc bố thí một cách cẩn trọng. Appasambhārataro nghĩa là sự chuẩn bị rất ít ỏi. Samārambhā là những thứ mà lễ tế đàn được khởi sự bởi chúng, (tức là) sự làm hại chúng sanh diễn ra qua việc thu thập các vật dụng. Còn Appaṭṭhataro có nghĩa là rất ít công việc. Mahapphalataro là (lễ tế đàn) này có quả tương xứng, được gọi là quả dị thục, vô cùng to lớn. Mahānisaṃsataro là (lễ tế đàn) này có quả báo, được gọi là quả đẳng lưu v.v..., vô cùng to lớn. Dhuvadānāni là những sự bố thí nên được thực hiện một cách thường xuyên, bền vững, không gián đoạn. Anukulayaññāni là những sự bố thí nên được thực hiện theo truyền thống gia đình, phù hợp với dòng dõi, do đó (kinh) nói: “của chúng tôi” v.v... Nibaddhadānāni là những sự bố thí được thực hiện theo truyền thống, sau khi đã được thiết lập và quy định.

Hatthidantena pavattitā dantamayasalākā, yattha dāyakānaṃ nāmaṃ aṅkanti. Raññoti setavāhanarañño.

Thẻ làm bằng ngà là thẻ được làm từ ngà voi, nơi mà họ ghi tên của các thí chủ. Rañño (của vua) là của vua Setavāhana.

Ādīnīti ādi-saddena ‘‘seno viya maṃsapesiṃ kasmā okkhanditvā gaṇhāsī’’ti evamādīnaṃ saṅgaho. Pubbacetanāmuñcacetanāaparacetanāsampattiyā dāyakassa vasena tīṇi aṅgāni, vītarāgatāvītadosatāvītamohatāpaṭipattiyā dakkhiṇeyyassa vasena tīṇīti evaṃ chaḷaṅgasamannāgatāya dakkhiṇāya. Aparāparaṃ uppajjanakacetanāvasena mahānadī viya, mahogho viya ca ito cito ca abhisanditvā okkhanditvā pavattiyā puññameva puññābhisando.

Ādīni (v.v...) – bằng từ ādi, bao gồm những câu như: “Tại sao ngươi lại vồ lấy như chim ưng vồ miếng thịt?”. Ba chi phần về phía người thí chủ là sự viên mãn của tiền tác ý, trung tác ý, và hậu tác ý; ba chi phần về phía người nhận cúng dường là sự thực hành ly tham, ly sân, ly si. Như vậy là sự cúng dường đầy đủ sáu chi phần. Dòng phước báu chính là phước đức, do sự tuôn chảy, tràn ngập và lan tỏa từ nơi này đến nơi khác giống như một con sông lớn, như một trận lụt lớn, bởi năng lực của các tác ý phát sinh liên tục.

350. Kiccapariyosānaṃ natthi divase divase dāyakassa byāpārāpajjanato, tenāha ‘‘ekenā’’tiādi. Kiccapariyosānaṃ atthi yathāraddhassa āvāsassa katipayenāpi kālena parisamāpetabbato, tenāha [Pg.331] ‘‘paṇṇasāla’’ntiādi. Suttantapariyāyenāti suttantapāḷinayena. (Ma. ni. 1.12, 13; a. ni. 2.58) nava ānisaṃsāti sītapaṭighātādayo paṭisallānārāmapariyosānā nava udayā. Appamattatāya cete vuttā.

350. Không có sự kết thúc công việc, vì người thí chủ phải bận rộn mỗi ngày, do đó (kinh) nói: “bởi một người” v.v... Có sự kết thúc công việc, vì trú xứ đã được bắt đầu có thể được hoàn thành trong một khoảng thời gian nào đó, do đó (kinh) nói: “lều lá” v.v... Suttantapariyāyena nghĩa là theo cách trình bày của kinh tạng. (Ma. ni. 1.12, 13; a. ni. 2.58) Chín lợi ích là chín sự phát sinh, bắt đầu từ việc ngăn ngừa lạnh... cho đến kết thúc là sự vui thích trong độc cư. Và những điều này được nói đến với sự không dể duôi.

Yasmā āvāsaṃ dentena nāma sabbampi paccayajātaṃ dinnameva hoti. Dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassapi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nhāyitvā patissaye muhuttaṃ nipajjitvā vuṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti. Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati, patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nipannassa visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati patiṭṭhāti, vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti. Bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭako vijjhati, khāṇu paharati, sarīsapādiparissayā ceva corabhayañca uppajjati, patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nipannassa sabbe te parissayā na honti, sajjhāyantassa dhammapītisukhaṃ, kammaṭṭhānaṃ manasi karontassa upasamasukhañca uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato. Bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti, akkhīni phandanti, senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti, muhuttaṃ nisinnassa pana akkhīnaṃ pasādo āharitvā pakkhitto viya hoti, dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti. Etasmiñca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ ‘‘āvāsaṃ dentena nāma sabbampi paccayajātaṃ dinnameva hotī’’ti, tasmā ete yathāvuttā sabbepi ānisaṃsā veditabbā. Tena vuttaṃ ‘‘appamattatāya cete vuttā’’ti.

Bởi vì, người dâng cúng trú xứ được gọi là đã dâng cúng tất cả các vật dụng. Vị tỳ khưu đi khất thực trong hai ba ngôi làng, không nhận được vật gì, sau khi trở về, đi vào ngôi tự viện có đầy đủ bóng mát và nước, tắm rửa, nằm nghỉ một lát trong am thất, thức dậy và ngồi xuống, thì thân thể được khỏe mạnh giống như được mang sức lực đến và đặt vào. Và trong khi đi lại ở bên ngoài, sắc tố ở thân bị mệt mỏi bởi gió và nắng; sau khi đi vào am thất, đóng cửa lại, nằm nghỉ một lát, dòng tương tục không tương đồng được lắng dịu, dòng tương tục tương đồng được thiết lập, sắc tố giống như được mang đến và đặt vào. Và trong khi đi lại ở bên ngoài, gai đâm vào chân, gốc cây va phải, các mối nguy hiểm do loài bò sát v.v... và sự sợ hãi kẻ trộm khởi sanh; sau khi đi vào am thất, đóng cửa lại và nằm nghỉ, tất cả các mối nguy hiểm ấy không còn nữa. Đối với vị đang tụng đọc, pháp hỷ và lạc khởi sanh; đối với vị đang tác ý đề mục thiền, sự an lạc của tĩnh lặng khởi sanh, do không có sự phân tâm ở bên ngoài. Và trong khi đi lại ở bên ngoài, mồ hôi tuôn ra từ thân, mắt bị chập chờn, vào lúc đi vào sàng tọa, giường ghế v.v... không được nhận biết; nhưng sau khi ngồi một lát, sự trong sáng của mắt giống như được mang đến và đặt vào, cửa ra vào, cửa sổ, giường ghế v.v... được nhận biết. Và thấy vị ấy đang sống trong trú xứ này, mọi người cung kính cúng dường với bốn món vật dụng. Do đó, đã được nói rằng: ‘Người dâng cúng trú xứ được gọi là đã dâng cúng tất cả các vật dụng.’ Vì thế, tất cả các quả báu đã được nói như trên đây cần được biết đến. Do đó, đã được nói rằng: ‘Những điều này được nói ra với sự không dể duôi.’

Sītanti ajjhattaṃ dhātukkhobhavasena vā bahiddhā utuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ. Uṇhanti aggisantāpaṃ, tassa vanaḍāhādīsu (vanadāhādīsu vā sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.295) sambhavo veditabbo. Paṭihantīti paṭibāhati, yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ bādhanaṃ na hoti, evaṃ karoti. Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti. Vāḷamigānīti sīhabyagghādicaṇḍamige. Guttasenāsanañhi āraññakampi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na hontīti. Sarīsapeti ye keci sarante gacchante dīghajātike sappādike. Makaseti nidassanamattametaṃ, ḍaṃsādīnampi etesveva [Pg.332] (etaneva sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.295) saṅgaho daṭṭhabbo. Sisireti sisirakālavasena, sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse. Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihanatīti yojanā.

‘Cái lạnh’ là cái lạnh phát sanh do sự xáo trộn của các yếu tố bên trong hoặc do sự thay đổi của thời tiết bên ngoài. ‘Cái nóng’ là sức nóng của lửa. Sự phát sanh của nó trong các trận cháy rừng v.v... cần được hiểu. ‘Ngăn ngừa’ là ngăn chống, làm cho sự phiền não của thân và tâm không xảy ra do cả hai (lạnh và nóng) ấy. Thật vậy, khi thân bị ảnh hưởng bởi lạnh và nóng, vị tỳ khưu có tâm bị phân tán không thể tinh tấn một cách như lý. ‘Các loài dã thú’ là các loài thú dữ như sư tử, cọp, v.v... Thật vậy, đối với vị đã đi vào cả trú xứ trong rừng là nơi ở được bảo vệ, đóng cửa lại và ngồi, các mối nguy hiểm ấy không còn nữa. ‘Các loài bò sát’ là bất cứ loài thân dài nào di chuyển bằng cách trườn đi, như loài rắn v.v... ‘Các con muỗi’ đây là sự nêu lên một phần, các loài ruồi trâu v.v... cũng cần được hiểu là được bao gồm trong đây. ‘Sương giá’ là sự xúc chạm lạnh lẽo phát sanh do mùa đông, hoặc do tuần lễ thời tiết xấu v.v... ‘Các cơn mưa’ là sự kết nối rằng nó ngăn ngừa các cơn mưa phát sanh vào lúc này lúc khác.

Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ummūlabhañjanādivasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca. Paṭihaññatīti paṭibāhīyati. Leṇatthanti nānārammaṇato cittaṃ nivattetvā paṭisallānārāmatthaṃ. Sukhatthanti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ. Jhāyitunti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanibandhitvā upanijjhāyituṃ. Vipassitunti aniccādito saṅkhāre sammasituṃ.

‘Gió và nắng gắt’ là cơn gió dữ dội do diễn tiến bằng cách nhổ bật gốc và làm gãy các loại cây cối v.v... và có các loại khác nhau như gió bụi v.v... và là ánh nắng mặt trời gay gắt do sự phát sanh trong những lúc nóng bức của mùa hè. ‘Được ngăn ngừa’ là được ngăn chống. ‘Với mục đích ẩn náu’ là với mục đích ưa thích sự độc cư, sau khi đã khiến tâm tránh khỏi các đối tượng khác nhau. ‘Với mục đích an lạc’ là với mục đích an trú thoải mái do không có các mối nguy hiểm đã được nói đến. ‘Để thiền định’ là để thiền quán, sau khi đã buộc tâm vào bất cứ nơi nào trong ba mươi tám đề mục. ‘Để thực hành minh sát’ là để quán xét các pháp hữu vi theo phương diện vô thường v.v...

Vihāreti patissaye. Kārayeti kārāpeyya. Rammeti manorame nivāsasukhe. Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya, te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti, evaṃ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammakammaphalānaṃ, ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā.

‘Các ngôi tịnh xá’ là các am thất. ‘Nên cho làm’ là nên khiến cho làm. ‘Dễ chịu’ là sự thoải mái trong việc cư ngụ, khả ái. ‘Nên cho các bậc đa văn trú ngụ ở đấy’ là sau khi đã cho làm, nên cho các bậc đa văn, có giới hạnh, có thiện pháp được cư ngụ trong các ngôi tịnh xá ở đây. Và trong khi cho các vị ấy cư ngụ, để cho các bậc đa văn ấy không bị mệt nhọc bởi các vật dụng, người ấy nên dâng cúng đồ ăn, thức uống, y phục và sàng tọa đến các vị có sự ngay thẳng, có ý hướng tốt đẹp, với tâm ý trong sạch tin tưởng vào nghiệp và quả của nghiệp, và vào các ân đức của Tam Bảo.

Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakāritaṃ dassetuṃ ‘‘te tassā’’ti gāthamāha. Tattha teti bahussutā. Tassāti upāsakassa. Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanūdanaṃ saddhammaṃ desenti. Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so upāsako yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāti ekādasaggivūpasamena sīti bhavati.

Bây giờ, để trình bày về sự hỗ trợ lẫn nhau của hàng tại gia và xuất gia, ngài đã nói lên câu kệ ‘Te tassā.’ Trong ấy, ‘te’ là các bậc đa văn. ‘Tassā’ là của người cận sự nam. ‘Thuyết giảng Chánh pháp’ là thuyết giảng diệu pháp có khả năng loại trừ tất cả khổ đau của vòng luân hồi. ‘Vị ấy, sau khi đã biết được pháp nào ở đây’ là người cận sự nam ấy, sau khi đã biết được diệu pháp nào trong giáo pháp này bằng sự thực hành đúng đắn, do chứng ngộ đạo quả cao nhất, trở thành bậc vô lậu rồi tịch diệt Niết-bàn, trở nên mát mẻ do sự dập tắt của mười một ngọn lửa.

Sītapaṭighātādayo vipassanāvasānā terasa, annādilābho, dhammassavanaṃ, dhammāvabodho, parinibbānanti evaṃ sattarasa.

Mười ba (quả báu) bắt đầu với việc ngăn ngừa cái lạnh và kết thúc là minh sát, sự thành tựu về đồ ăn v.v..., sự lắng nghe Chánh pháp, sự thông hiểu Chánh pháp, và sự tịch diệt Niết-bàn; như vậy là mười bảy.

351. Attano santakāti attaniyā. Duppariccajanaṃ lobhaṃ niggaṇhituṃ asakkontassa. Saṅghassa vā gaṇassa vā santiketi yojanā. Tatthāti [Pg.333] yathāgahite saraṇe. Natthi punappunaṃ kattabbatā viññūjātikassāti adhippāyo. ‘‘Jīvitapariccāgamayaṃ puñña’’nti ‘‘sace tvaṃ na yathāgahitaṃ saraṇaṃ bhindissati, evāhaṃ taṃ māremī’’ti yadipi koci tiṇhena satthena jīvitā voropeyya, tathāpi ‘‘nevāhaṃ buddhaṃ na buddhoti, dhammaṃ na dhammoti, saṅghaṃ na saṅghoti vadāmī’’ti daḷhataraṃ katvā gahitasaraṇassa vasena vuttaṃ.

351. ‘Vật sở hữu của mình’ là của riêng mình. Của người không có khả năng chế ngự lòng tham là điều khó từ bỏ. Sự kết nối là ‘đến cho Tăng chúng hoặc cho giáo hội.’ ‘Ở trong đó’ là ở trong sự quy y đã được tiếp nhận. Ý nghĩa là: ‘Đối với người thuộc dòng dõi bậc trí, không có việc cần phải làm đi làm lại.’ ‘Phước thiện này là sự hy sinh mạng sống’ là mặc dù nếu có người nào đó tước đoạt mạng sống bằng khí giới sắc bén (và nói rằng): ‘Nếu ngươi không phá vỡ sự quy y đã được tiếp nhận, ta sẽ giết ngươi,’ tuy vậy, (vẫn nghĩ rằng): ‘Ta sẽ không nói rằng đức Phật không phải là đức Phật, Chánh pháp không phải là Chánh pháp, Tăng chúng không phải là Tăng chúng,’ điều này được nói theo phương diện của người đã tiếp nhận sự quy y, sau khi đã làm cho nó trở nên vững chắc hơn.

352. Saraṇaṃ upagatena kāyavācācittehi sakkaccaṃ vatthuttayapūjā kātabbā, tattha ca saṃkileso parihanitabbo, sikkhāpadāni pana samādānamattaṃ, sampattavatthuto viramaṇamattañcāti saraṇagamanato sīlassa appaṭṭhataratā, appasamārambhataratā ca veditabbā. Sabbesaṃ sattānaṃ jīvitadānādinā daṇḍanidhānato, sakalalokiyalokuttaraguṇādhiṭṭhānato cassa mahapphalamahānisaṃsataratā daṭṭhabbā.

352. Người đã quy y cần phải dùng thân, khẩu, ý để thành kính cúng dường Tam Bảo, và ở đó, phiền não cần phải được từ bỏ. Còn các học giới chỉ là sự thọ trì, và chỉ là sự tránh xa đối tượng (phạm giới) đã hiện khởi. Do đó, cần biết rằng so với sự quy y, giới có tầm quan trọng ít hơn và sự nỗ lực ít hơn. Cần phải thấy rằng giới có quả lớn hơn, lợi ích lớn hơn là do việc từ bỏ hình phạt qua việc bố thí sự sống v.v... cho tất cả chúng sanh, và do là nền tảng cho tất cả các đức hạnh tại thế và xuất thế.

Vakkhamānanayena ca verahetutāya veraṃ vuccati pāṇātipātādipāpadhammo, taṃ maṇati ‘‘mayi idha ṭhitāya kathaṃ āgacchasī’’ti tajjentī viya nīharatīti veramaṇī, tato vā pāpadhammato viramati etāyāti ‘‘viramaṇī’’ti vattabbe niruttinayena ikārassa ekāraṃ katvā ‘‘veramaṇī’’ti vuttā. Asamādinnasīlassa sampattato yathāupaṭṭhitavītikkamitabbavatthuto virati sampattavirati. Samādānavasena uppannā virati samādānavirati. Setu vuccati ariyamaggo, tappariyāpannā hutvā pāpadhammānaṃ samucchedavasena ghātanavirati setughātavirati. Idāni tisso viratiyo sarūpato dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Pariharatīti avītikkamavasena parivajjeti. Na hanāmīti ettha iti-saddo ādiattho, tena ‘‘adinnaṃ nādiyāmī’’ti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho, vā-saddena vā, tenāha ‘‘sikkhāpadāni gaṇhantassā’’ti.

Và theo phương pháp sẽ được nói đến, do là nhân của sự oán thù nên pháp ác như sát sanh v.v... được gọi là ‘vera’ (oán thù). ‘Veramaṇī’ là sự chế ngự, loại trừ điều ấy (vera) giống như đang hăm dọa rằng: ‘Khi ta đang ở đây, làm sao ngươi có thể đến được?’. Hoặc do nhờ nó mà người ta từ bỏ pháp ác ấy, nên khi đáng lẽ phải nói là ‘viramaṇī’ (sự từ bỏ) thì theo từ nguyên học, đã đổi ‘i’ thành ‘e’ và được nói là ‘veramaṇī’. Đối với người chưa thọ giới, sự từ bỏ đối tượng có thể vi phạm đã hiện khởi đúng như lúc nó phát sanh được gọi là ‘sampattavirati’ (sự từ bỏ trong trường hợp). Sự từ bỏ sanh khởi do sự thọ trì được gọi là ‘samādānavirati’ (sự từ bỏ do thọ trì). Thánh đạo được gọi là ‘setu’ (cầu nối, đê đập). Sự từ bỏ do đã được bao gồm trong đạo ấy, có tác dụng tiêu diệt các pháp ác bằng cách đoạn trừ, được gọi là ‘setughātavirati’ (sự từ bỏ do đoạn tuyệt). Bây giờ, để chỉ ra ba loại từ bỏ theo tự tánh của chúng, câu ‘tatthā’ (trong ấy) v.v... đã được nói đến. ‘Pariharati’ (tránh xa) có nghĩa là từ bỏ bằng cách không vi phạm. Ở đây, trong câu ‘Na hanāmi’ (tôi không giết), từ ‘iti’ có nghĩa là v.v... Do đó, nó bao gồm cả những câu như ‘adinnaṃ nādiyāmi’ (tôi không lấy của không cho) v.v... hoặc là do từ ‘vā’. Vì thế, đã nói rằng ‘sikkhāpadāni gaṇhantassa’ (đối với người thọ trì các học giới).

Maggasampayuttāti sammādiṭṭhiyādimaggasampayuttā. Idāni tāsaṃ viratīnaṃ ārammaṇato vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Purimā dveti sampattasamādānaviratiyo. Pacchimāti setughātavirati. Sabbānipi bhinnāni honti ekajjhaṃ samādinnattā. Tadeva bhijjati visuṃ visuṃ samādinnattā[Pg.334]. Gahaṭṭhavasena cetaṃ vuttaṃ. Bhedo nāma natthi paṭipakkhasamucchindanena akuppasabhāvattā, tenāha ‘‘bhavantarepī’’ti. Yonisiddhanti manussatiracchānānaṃ uddhaṃ tiriyameva dīghatā viya jātisiddhanti attho. Bodhisatte kucchigate bodhisattamātusīlaṃ viya dhammatāya sabhāveneva siddhaṃ dhammatāsiddhaṃ, maggadhammatāya vā ariyamaggānubhāvena siddhaṃ dhammatāsiddhaṃ. Diṭṭhiujukaraṇaṃ nāma bhāriyaṃ dukkhaṃ, tasmā saraṇagamanaṃ sikkhāpadasamādānato mahaṭṭhatarameva, na appaṭṭhataranti adhippāyo. Yathā tathā vā gaṇhantassāpīti ādaragāravaṃ akatvā samādiyantassāpi. Sādhukaṃ gaṇhantassāpīti sakkaccaṃ sīlāni samādiyantassāpi, na diguṇaṃ, tiguṇaṃ vā ussāho karaṇīyo.

‘Tương ưng với đạo’ có nghĩa là tương ưng với đạo bắt đầu bằng chánh kiến. Bây giờ, để chỉ ra sự phân chia của các sự từ bỏ ấy theo đối tượng, câu ‘tatthā’ (trong ấy) v.v... đã được nói đến. Hai loại đầu là sự từ bỏ trong trường hợp và sự từ bỏ do thọ trì. Loại sau là sự từ bỏ do đoạn tuyệt. Tất cả chúng đều có thể bị phá vỡ vì được thọ trì chung một lần. Chính điều ấy bị phá vỡ vì được thọ trì riêng rẽ. Điều này được nói theo phương diện của người tại gia. Không có cái gọi là sự phá vỡ (đối với loại thứ ba) vì nó có bản chất không lay chuyển do đã đoạn trừ được các pháp đối nghịch. Vì thế, đã nói rằng ‘bhavantarepi’ (ngay cả trong một kiếp sống khác). ‘Yonisiddha’ (thành tựu do sanh loại) có nghĩa là thành tựu do chủng loại, giống như chiều dài của người và thú chỉ theo chiều dọc và chiều ngang. ‘Dhammatāsiddha’ (thành tựu do pháp tánh) là thành tựu do tự tánh, do quy luật tự nhiên, giống như giới của mẹ vị Bồ-tát khi Bồ-tát ở trong thai. Hoặc ‘dhammatāsiddha’ là thành tựu do oai lực của Thánh đạo, do pháp tánh của đạo. Việc làm cho tri kiến ngay thẳng quả là một việc khó khăn nặng nề. Do đó, ý nghĩa là sự quy y quả thật có tầm quan trọng lớn hơn việc thọ trì học giới, chứ không phải ít quan trọng hơn. ‘Yathā tathā vā gaṇhantassāpi’ (đối với người thọ trì một cách qua loa) có nghĩa là đối với người thọ trì mà không có sự quan tâm và kính trọng. ‘Sādhukaṃ gaṇhantassāpi’ (đối với người thọ trì một cách tốt đẹp) có nghĩa là đối với người thành kính thọ trì các giới, không cần phải nỗ lực gấp đôi hay gấp ba.

Abhayadānatāya sīlassa dānabhāvo, anavasesaṃ vā sattanikāyaṃ dayati tena rakkhatīti dānaṃ, sīlaṃ. ‘‘Aggānī’’ti ñātattā aggaññāni. Cirarattatāya ñātattā rattaññāni. ‘‘Ariyānaṃ sādhūnaṃ vaṃsānī’’ti ñātattā vaṃsaññāni. ‘‘Porāṇānī’’tiādīsu purimānaṃ etāni porāṇāni. Sabbaso kenacipi pakārena sādhūhi na kiṇṇāni na khittāni na chaḍḍitānīti asaṅkiṇṇāni. Ayañca nayo nesaṃ yathā atīte, evaṃ etarahi, anāgate cāti āha ‘‘asaṅkiṇṇapubbāni na saṅkiyanti na saṅkiyissantī’’ti. Tato eva appapikuṭṭhāni na paṭikkhittāni. Na hi kadācipi viññū samaṇabrāhmaṇā hiṃsādipāpadhammaṃ anujānanti. Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ detīti sabbesu bhūtesu nihitadaṇḍattā sakalassapi sattanikāyassa bhayābhāvaṃ deti. Na hi ariyasāvakato kassaci bhayaṃ hoti. Averanti verābhāvaṃ. Abyāpajjhanti niddukkhataṃ.

Giới có bản chất là sự bố thí do là sự cho đi sự không sợ hãi. Hoặc, giới là sự bố thí vì nó bảo vệ, che chở toàn thể chúng sanh không sót một ai. Được biết là ‘tối thượng’ (aggāni) nên chúng là ‘aggaññāni’ (được biết là tối thượng). Được biết từ lâu đời nên chúng là ‘rattaññāni’ (được biết từ lâu). Được biết là ‘dòng dõi của các bậc Thánh và bậc thiện’ nên chúng là ‘vaṃsaññāni’ (được biết là dòng dõi). Trong câu ‘porāṇāni’ (cổ xưa) v.v..., những điều này là cổ xưa đối với những người xưa. ‘Asaṅkiṇṇāni’ (không pha tạp) có nghĩa là không bị pha trộn, không bị vứt bỏ, không bị từ bỏ bởi các bậc thiện theo bất kỳ cách nào. Và nguyên tắc này đối với chúng cũng như trong quá khứ, cũng vậy trong hiện tại và tương lai, nên đã nói rằng: ‘asaṅkiṇṇapubbāni na saṅkiyanti na saṅkiyissanti’ (trước kia không bị pha tạp, hiện không bị pha tạp, và sẽ không bị pha tạp). Do đó, chúng là ‘appaṭikuṭṭhāni’ (không bị chê trách), không bị bác bỏ. Vì rằng các vị sa-môn, bà-la-môn có trí tuệ không bao giờ chấp nhận các pháp ác như sát sanh v.v... ‘Cho sự không sợ hãi đến vô lượng chúng sanh’ có nghĩa là do đã từ bỏ hình phạt đối với tất cả chúng sanh nên vị ấy mang lại sự không sợ hãi cho toàn thể chúng sanh. Vì rằng từ một vị Thánh đệ tử, không có sự sợ hãi nào cho bất cứ ai. ‘Avera’ (vô oán) có nghĩa là sự không có oán thù. ‘Abyāpajjha’ (vô sân) có nghĩa là không có khổ đau.

Nanu ca pañcasīlaṃ sabbakālikaṃ, na ca ekantato vimuttāyatanaṃ, saraṇagamanaṃ pana buddhuppādahetukaṃ, ekantavimuttāyatanañca, tattha kathaṃ saraṇāgamanato pañcasīlassa mahapphalatāti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Jeṭṭhakanti uttamaṃ. ‘‘Saraṇagamaneyeva patiṭṭhāyā’’ti iminā tassa sīlassa saraṇagamanena abhisaṅkhatatamāha.

Này, chẳng phải ngũ giới là có trong mọi thời, và không phải là nền tảng duy nhất cho sự giải thoát sao? Còn sự quy y thì có nhân từ sự xuất hiện của một vị Phật, và là nền tảng duy nhất cho sự giải thoát. Trong trường hợp đó, làm thế nào ngũ giới lại có quả lớn hơn sự quy y? (Để trả lời,) đã nói rằng ‘kiñcāpi’ (dầu vậy) v.v... ‘Jeṭṭhaka’ (trưởng thượng) có nghĩa là tối thượng. Bằng câu ‘saraṇagamaneyeva patiṭṭhāya’ (an trú trong chính sự quy y), ngài nói lên rằng giới ấy được tác thành một cách cao nhất bởi sự quy y.

353. Īdisamevāti evaṃ saṃkilesaṃ paṭipakkhameva hutvā. Heṭṭhā vuttehi guṇehīti ettha heṭṭhā vuttaguṇā nāma saraṇagamanaṃ, sīlasampadā, indriyesu guttadvāratāti evaṃ ādayo. Paṭhamajjhānaṃ nibbattento na kilamatīti [Pg.335] yojanā. Tānīti paṭhamajjhānādīni. ‘‘Paṭhamajjhāna’’nti ukkaṭṭhaniddeso ayanti āha ‘‘ekaṃ kappa’’nti, ekaṃ mahākappanti attho. Hīnaṃ pana paṭhamajjhānaṃ, majjhimañca asaṅkhyeyyakappassa tatiyaṃ bhāgaṃ, upaḍḍhakappañca āyuṃ deti. ‘‘Dutiyaṃ aṭṭhakappe’’ti ādīsupi iminā nayena attho veditabbo, mahākappavaseneva ca gahetabbaṃ. Yasmā vā paṇītāniyevettha jhānāni adhippetāni mahapphalatarabhāvadassanaparattā desanāya, tasmā ‘‘paṭhamajjhānaṃ ekaṃ kappa’’ntiādi vuttaṃ. Tadevāti catutthajjhānameva. Yadi evaṃ kathaṃ āruppatāti āha ‘‘ākāsānañcāyatanādī’’tiādi.

353. ‘Īdisameva’ (tương tự như vậy) có nghĩa là đã trở thành như vậy, là đối nghịch với phiền não. Ở đây, trong câu ‘heṭṭhā vuttehi guṇehi’ (với các đức hạnh được nói bên dưới), các đức hạnh được nói bên dưới là sự quy y, sự đầy đủ giới hạnh, sự hộ trì các căn, v.v... Cần hiểu câu văn là: ‘Khi làm phát sanh sơ thiền, vị ấy không mệt mỏi’. ‘Tāni’ (những điều ấy) có nghĩa là sơ thiền v.v... Đây là sự chỉ định ở mức độ cao nhất về ‘sơ thiền’, nên đã nói là ‘ekaṃ kappaṃ’ (một kiếp), có nghĩa là một đại kiếp. Nhưng sơ thiền bậc hạ và bậc trung thì cho tuổi thọ bằng một phần ba a-tăng-kỳ kiếp và nửa kiếp. Trong câu ‘dutiyaṃ aṭṭhakappe’ (nhị thiền trong tám kiếp) v.v... cũng cần hiểu ý nghĩa theo cách này, và cần được hiểu theo phương diện đại kiếp. Hoặc vì ở đây chỉ muốn nói đến các thiền bậc thượng, do bài pháp có mục đích chỉ ra trạng thái có quả lớn hơn, do đó đã nói rằng ‘sơ thiền một kiếp’ v.v... ‘Tadeva’ (chính cái ấy) có nghĩa là chính tứ thiền. Nếu vậy, các thiền vô sắc thì thế nào? Đã nói rằng ‘ākāsānañcāyatanādi’ (Không vô biên xứ) v.v...

Sammadeva niccasaññādipaṭipakkhavidhamanavasena pavattamānā pubbabhāgiye eva bodhipakkhiyadhamme sammānentī vipassanā vipassakassa anappakaṃ pītisomanassaṃ samāvahatīti āha ‘‘vipassanā…pe… abhāvā’’ti. Tenāha bhagavā –

Tuệ quán, được tiến hành theo cách thức phá tan các đối nghịch như là tưởng về sự thường còn, trong khi đang nắm bắt đúng đắn các pháp trợ Bồ-đề thuộc phần đầu, mang lại không ít hỷ và ưu cho vị hành giả tuệ quán, nên đã nói rằng ‘tuệ quán… cho đến… sự không có’. Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374);

“Bất cứ khi nào quán xét, sự sanh và diệt của các uẩn; Vị ấy đạt được hỷ và hoan hỷ, đối với bậc trí, đó là bất tử.” (Pháp Cú, 374);

Yasmā ayaṃ desanā iminā anukkamena imāni ñāṇāni nibbattentassa vasena pavattitā, tasmā ‘‘vipassanāñāṇe patiṭṭhāya nibbattento’’ti heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ uparimassa uparimassa patiṭṭhābhūtaṃ katvā vuttaṃ. Samānarūpanimmānaṃ nāma manomayiddhiyā aññehi asādhāraṇakiccanti āha ‘‘attano…pe… mahapphalā’’ti. Vikubbanadassanasamatthatāyāti hatthiassādivividharūpakaraṇaṃ vikubbanaṃ, tassa dassanasamatthabhāvena. Icchiticchitaṭṭhānaṃ nāma purimajātīsu icchiticchito khandhappadeso. Samāpentoti pariyosāpento.

Bởi vì bài pháp này được tiến hành theo cách thức của người đang làm phát sanh các trí tuệ này theo thứ tự này, do đó câu ‘làm phát sanh trong khi đã an trú ở tuệ quán’ được nói ra sau khi đã lấy (trí tuệ) thấp hơn và thấp hơn làm nền tảng cho (trí tuệ) cao hơn và cao hơn. Việc tạo ra hình sắc tương tự là công việc không chung với các (thần thông) khác của hóa ý thông, nên đã nói rằng ‘của chính mình… cho đến… quả lớn’. Bởi năng lực thị hiện các sự biến hóa có nghĩa là: sự biến hóa là việc tạo ra các hình sắc đa dạng như voi, ngựa, v.v…; do bởi năng lực thị hiện điều ấy. Nơi chốn đã được mong muốn có nghĩa là phần uẩn đã được mong muốn trong các kiếp trước. Hoàn tất có nghĩa là kết thúc.

Kūṭadantaupāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Câu Chuyện Tuyên Bố Tư Cách Cư Sĩ Của Kūṭadanta

354-8. Sabbe te pāṇayoti ‘‘satta ca usabhasatānī’’tiādinā vutte sabbe pāṇino. Ākulabhāvoti bhagavato santike dhammassa sutattā pāṇīsu anuddayaṃ upaṭṭhapetvā ṭhitassa ‘‘kathañhi nāma mayā tāva bahū pāṇino māraṇatthāya bandhāpitā’’ti citte paribyākulabhāvo [Pg.336] udapādi. Sutvāti ‘‘bandhanato mocitā’’ti sutvā. Kāmacchandavigamena kallacittatā arogacittatā, byāpādavigamena mettāvasena muducittatā akathinacittatā, uddhaccakukkuccappahānena vikkhepavigamanato vinīvaraṇacittatā tehi na pihitacittatā, thinamiddhavigamena udaggacittatā saṃpaggaṇhanavasena alīnacittatā, vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyā adhimuttatāya pasannacittatā ca hotīti āha ‘‘kallacittantiādi anupubbikathānubhāvena vikkhambhitanīvaraṇataṃ sandhāya vutta’’nti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

354-8. Tất cả các chúng sanh ấy có nghĩa là tất cả chúng sanh đã được nói đến qua câu ‘bảy trăm con bò đực’ v.v… Trạng thái bối rối có nghĩa là: do đã nghe pháp nơi sự hiện diện của đức Thế Tôn, sau khi đã an lập lòng thương tưởng đối với các chúng sanh, trạng thái bối rối trong tâm đã sanh khởi nơi người đang đứng rằng: ‘Làm thế nào mà ta lại cho trói buộc nhiều chúng sanh như vậy với mục đích giết hại?’ Sau khi đã nghe có nghĩa là sau khi đã nghe rằng ‘(chúng) đã được giải thoát khỏi sự trói buộc’. Do sự viễn ly tham dục, tâm trở nên sẵn sàng, tâm không bệnh hoạn; do sự viễn ly sân hận, theo cách thức của tâm từ, tâm trở nên nhu nhuyến, tâm không cứng cỏi; do sự đoạn trừ trạo cử và hối quá, vì sự viễn ly phóng dật, tâm không có triền cái, tâm không bị chúng che đậy; do sự viễn ly hôn trầm và thụy miên, tâm được nâng cao, theo cách thức của sự sách tấn, tâm không thụ động; và do sự viễn ly hoài nghi, do sự tin chắc vào chánh hạnh, tâm trở nên trong sáng, nên đã nói rằng ‘tâm sẵn sàng, v.v…’ được nói ra nhắm đến việc các triền cái đã được trấn áp do oai lực của bài pháp tuần tự. Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về ý nghĩa, điều ấy thật dễ hiểu.

Kūṭadantasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần Giải Thích Ý Nghĩa Thâm Sâu Của Chú Giải Kinh Kūṭadanta.

6. Mahālisuttavaṇṇanā

6. Chú Giải Kinh Mahāli

Brāhmaṇadūtavatthuvaṇṇanā

Giải Thích Về Câu Chuyện Các Sứ Giả Bà-la-môn

359. Punappunaṃ [Pg.337] visālībhāvūpagamanatoti pubbe kira puttadhītuvasena dve dve hutvā soḷasakkhattuṃ jātānaṃ licchavīrājakumārānaṃ saparivārānaṃ anukkameneva vaḍḍhantānaṃ nivāsanaṭṭhānārāmuyyānapokkharaṇīādīnaṃ patiṭṭhānassa appahonakatāya nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena parikkhipiṃsu, tenassa punappunaṃ visālībhāvaṃ gatattā ‘‘vesālī’’ tveva nāmaṃ jātaṃ, tena vuttaṃ ‘‘punappunaṃ visālībhāvūpagamanato vesālīti laddhanāmake nagare’’ti. Sayaṃjātanti sayameva jātaṃ aropimaṃ. Mahantabhāvenevāti rukkhagacchānaṃ, ṭhitokāsassa ca mahantabhāvena, tenāha ‘‘himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā’’ti. Kūṭāgārasālāsaṅkhepenāti haṃsavaṭṭakacchannena kūṭāgārasālāniyāmena. Kosalesu jātā, bhavā vā, taṃ vā raṭṭhaṃ nivāso etesanti kosalakā. Evaṃ māgadhakā veditabbā. Yassa akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti, taṃ karaṇaṃ arahatīti karaṇīyaṃ tena karaṇīyena, tenāha ‘‘avassaṃ kattabbakammenā’’ti. Taṃ kiccanti vuccati sati samavāye kātabbato.

359. Do việc đạt đến trạng thái rộng lớn nhiều lần: Tương truyền rằng, trong thời quá khứ, do sự không đủ chỗ để thiết lập nơi ở, tự viện, vườn, hồ sen, v.v… cho các vương tử Licchavi cùng với đoàn tùy tùng, là những người đã sanh ra mười sáu lần, mỗi lần hai người theo cách thức con trai và con gái, và đã tuần tự tăng trưởng, nên họ đã bao quanh thành phố ba lần, mỗi lần cách nhau một do-tuần. Do việc thành phố ấy đã đạt đến trạng thái rộng lớn nhiều lần, nên tên gọi ‘Vesālī’ đã sanh khởi. Do đó, đã được nói rằng ‘ở tại thành phố có được tên gọi là Vesālī do việc đạt đến trạng thái rộng lớn nhiều lần’. Tự sanh có nghĩa là tự nó sanh ra, không được trồng. Chỉ do sự to lớn có nghĩa là do sự to lớn của cây cối và bụi rậm, và của không gian tọa lạc. Do đó, đã nói rằng ‘sau khi đã trở thành một khối nối liền với Hy-mã-lạp sơn’. Theo kiểu giảng đường có nóc nhọn có nghĩa là theo quy cách của giảng đường có nóc nhọn được lợp bằng ngói cong hình con hạc. Những người sanh ra ở Kosala, hoặc hiện hữu (ở đó), hoặc xứ ấy là nơi cư ngụ của họ, (được gọi là) người Kosala. Tương tự, những người Māgadha nên được hiểu. Việc gì mà nếu không làm thì cá nhân sẽ bị tổn thất lớn, việc làm ấy là đáng được thực hiện, (đó là) việc cần làm; do bởi việc cần làm ấy, do đó, đã nói rằng ‘do bởi công việc phải được thực hiện một cách chắc chắn’. Điều ấy được gọi là ‘nhiệm vụ’ vì phải được thực hiện khi có sự hội đủ (các duyên).

360. Yā buddhānaṃ uppajjanārahā nānattasaññā, tāsaṃ vasena nānārammaṇācārato. Sambhavantasseva paṭisedho. Paṭikkammāti nivattitvā tathā cittaṃ anuppādetvā. Sallīnoti jhānasamāpattiyā ekattārammaṇaṃ allīno.

360. Những tưởng về sự đa dạng nào thích hợp sanh khởi cho các đức Phật, do ảnh hưởng của chúng, từ hành vi có các đối tượng khác nhau. Chỉ là sự ngăn cấm đối với điều có thể xảy ra. Sau khi đã rút lui có nghĩa là sau khi đã quay về và không làm sanh khởi tâm như vậy. Thu mình có nghĩa là ẩn mình vào đối tượng duy nhất của sự chứng đắc thiền.

Oṭṭhaddhalicchavīvatthuvaṇṇanā

Giải Thích Về Câu Chuyện Oṭṭhaddha Người Licchavi

361. Addhoṭṭhatāyāti tassa kira uttaroṭṭhaṃ appakatāya tiriyaṃ phāletvā apanītaddhaṃ viya khāyati cattāro dante, dve ca dāṭhā na chādeti, tena naṃ ‘‘oṭṭhaddho’’ti voharanti. Ayaṃ kira upāsako saddho pasanno dāyako dānapati buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako, tenāha purebhattantiādi.

361. Do có nửa môi có nghĩa là: tương truyền rằng môi trên của vị ấy, do không bình thường, trông giống như bị chẻ ngang và bị loại bỏ một nửa, không che được bốn răng cửa và hai răng hàm. Do đó, họ gọi vị ấy là ‘Oṭṭhaddha (Nửa Môi)’. Tương truyền rằng, vị cận sự nam này là người có đức tin, có lòng tịnh tín, là người cho, là chủ của vật thí, là người thân thuộc của đức Phật, là người thân thuộc của Giáo pháp, là người thân thuộc của Tăng chúng. Do đó, đã nói rằng ‘trước bữa ăn’ v.v…

362. Sāsane [Pg.338] yuttapayuttoti bhāvanaṃ anuyutto. Sabbattha sīhasamānavuttinopi bhagavato parisāya mahante sati tadajjhāsayānurūpaṃ pavattiyamānāya dhammadesanāya viseso hotīti āha ‘‘mahantena ussāhena dhammaṃ desessatī’’ti.

362. Đã chuyên tâm và nỗ lực trong giáo pháp có nghĩa là đã chuyên tâm vào việc tu tập. Mặc dù đức Thế Tôn có cách hành xử giống như sư tử ở khắp mọi nơi, nhưng khi hội chúng đông đảo, có một sự đặc biệt trong bài thuyết pháp được tiến hành phù hợp với khuynh hướng của họ, nên đã nói rằng ‘vị ấy sẽ thuyết pháp với sự nỗ lực lớn lao’.

‘‘Vissāsiko’’ti vatvā tamassa vissāsikabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādi vuttaṃ. Therassa khīṇā savassasato ālasiyabhāvo ‘‘appahīno’’ti na vattabbo, vāsanālesaṃ pana upādāyāha ‘‘īsakaṃ appahīno viya hotī’’ti. Na hi sāvakānaṃ savāsanā kilesā pahīyanti.

Sau khi đã nói ‘thân tín,’ để làm rõ trạng thái thân tín của vị ấy, câu ‘bởi vì vị này…’ v.v… đã được nói ra. Đối với vị trưởng lão đã đoạn tận các lậu hoặc, không thể nói rằng trạng thái lười biếng là ‘chưa được đoạn trừ’. Tuy nhiên, dựa vào dấu vết của tập khí, đã nói rằng ‘dường như chưa được đoạn trừ một chút’. Bởi vì các phiền não cùng với tập khí của chúng không được đoạn trừ đối với các vị Thinh văn.

363. Vineyyajanānurodhena buddhānaṃ pāṭihāriyavijambhanaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi, tenevāha ‘‘saṃsūcitanikkhamano’’ti. Gandhakuṭito nikkhamanavelāyañhi chabbaṇṇā buddharasmiyo āveḷāveḷāyamalāyamalā hutvā savisesā pabhassarā vinicchariṃsu.

363. Câu ‘bấy giờ, đức Thế Tôn…’ v.v… được nói ra (có nghĩa là) sự biểu hiện các phép lạ của các đức Phật xảy ra tùy thuộc vào những người cần được giáo hóa. Chính vì thế, đã nói rằng ‘người có sự ra đi đã được báo hiệu’. Bởi vì vào lúc đi ra từ hương phòng, các hào quang sáu màu của đức Phật, sau khi đã trở nên quấn quýt và cuộn vào nhau, đã tỏa ra một cách đặc biệt rực rỡ.

364. Tato paranti ‘‘hiyyo’’ti vuttadivasato anantaraṃ paraṃ purimataraṃ atisayena purimattā. Iti imesu dvīsu vavatthito yathākkamaṃ purimapurimatarabhāvo. Evaṃ santepi yadettha ‘‘purimatara’’nti vuttaṃ, tato pabhuti yaṃ yaṃ oraṃ, taṃ taṃ purimaṃ, yaṃ yaṃ paraṃ, taṃ taṃ purimataraṃ, orapārabhāvassa viya purimapurimatarabhāvassa ca apekkhāsiddhito, tenāha ‘‘tato paṭṭhāyā’’tiādi. Mūladivasato paṭṭhāyātiādidivasato paṭṭhāya. Agganti paṭhamaṃ. Taṃ panettha parā atītā koṭi hotīti āha ‘‘parakoṭiṃ katvā’’ti. Yaṃ-saddayogena cāyaṃ ‘‘viharāmī’’ti vattamānappayogo, attho pana atītakālavaseneva veditabbo, tenāha ‘‘vihāsinti vuttaṃ hotī’’ti. Paṭhamavikappe ‘‘viharāmī’’ti padassa ‘‘yadagge’’ti iminā ujukaṃ sambandho dassito, dutiyavikappe pana ‘‘tīṇi vassānī’’ti imināpi.

364. Tato paranti có nghĩa là sau đó, sau ngày được gọi là “hôm qua”, (ngày) sau đó, (ngày) trước hơn nữa, do tính chất trước hơn một cách vượt trội. Như vậy, trong hai (ngày) này, tính chất trước và trước hơn nữa được xác định theo thứ tự. Mặc dù là vậy, ở đây điều được gọi là “trước hơn nữa”, kể từ đó, cái nào ở bên này thì là trước, cái nào ở bên kia thì là trước hơn nữa, giống như tính chất bên này và bên kia, do tính chất trước và trước hơn nữa cũng được thành tựu một cách tương đối. Do đó, ngài nói “kể từ đó” v.v. “Kể từ ngày gốc” có nghĩa là kể từ ngày đầu tiên. Aggaṃ có nghĩa là đầu tiên. Ở đây, điều ấy là cực điểm xa xôi trong quá khứ, do đó ngài nói “lấy làm cực điểm xa xôi”. Và do sự kết hợp với từ yaṃ, cách dùng ở thì hiện tại “viharāmi” (tôi trú) này, tuy nhiên ý nghĩa nên được hiểu theo thì quá khứ. Do đó, ngài nói “có nghĩa là đã trú”. Trong trường hợp thứ nhất, sự liên hệ trực tiếp của từ “viharāmi” với từ “yadagge” đã được chỉ ra; còn trong trường hợp thứ hai, (sự liên hệ) cũng là với từ “tīṇi vassāni” (ba năm).

Piyajātikānīti iṭṭhasabhāvāni. Sātajātikānīti madhurasabhāvāni. Madhuraṃ viyāti hi ‘‘madhura’’nti vuccati manoramaṃ yaṃ kiñci. Kāmūpasañhitānīti ārammaṇaṃ karontena kāmena upasaṃhitāni, kāmanīyānīti attho, tenāha ‘‘kāmassādayuttānī’’ti, kāmassādassa yuttāni yogyānīti attho. Sarīrasaṇṭhāneti sarīrabimbe, ādhāre cetaṃ bhummaṃ. Tasmā saddenāti [Pg.339] taṃ nissāya tato uppannena saddenāti attho. Madhurenāti iṭṭhena. Ettāvatāti dibbasotañāṇassa parikammākathanamattena. ‘‘Attanā ñātampi na katheti, kimassa sāsane adhiṭṭhānenā’’ti kujjhanto āghātaṃ bandhitvā saha kujjhaneneva jhānābhiññāhi parihāyi. Cintesīti ‘‘kasmā nu kho mayhaṃ taṃ parikammaṃ na kathesī’’ti parivitakkento ayoniso ummujjanavasena cintesi. Anukkamenāti pāthikasutte āgatanayena taṃ taṃ ayuttameva cintento, bhāsanto, karonto ca anukkamena. Bhagavati baddhāghātatāya sāsane patiṭṭhaṃ alabhanto gihibhāvaṃ patvā.

Piyajātikāni có nghĩa là có bản chất đáng ưa thích. Sātajātikāni có nghĩa là có bản chất ngọt ngào. Bất cứ điều gì làm hài lòng tâm ý đều được gọi là “madhura” (ngọt ngào), vì nó giống như mật ong. Kāmūpasañhitāni có nghĩa là được liên kết với dục vọng khi lấy làm đối tượng, có nghĩa là đáng khao khát. Do đó, ngài nói “kāmassādayuttāni”, có nghĩa là thích hợp, xứng đáng cho sự thưởng thức của dục vọng. Sarīrasaṇṭhāne có nghĩa là trong hình ảnh thân thể, và đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa vị trí. Tasmā saddena có nghĩa là do âm thanh phát sinh từ đó, nương vào đó. Madhurena có nghĩa là đáng ưa thích. Ettāvatā có nghĩa là chỉ với việc không nói về sự chuẩn bị cho thiên nhĩ thông. Phẫn nộ rằng: “Ngay cả điều mình biết cũng không nói, quyết tâm của người này trong giáo pháp là gì?”, (vị ấy) đã buộc lòng oán hận và cùng với sự phẫn nộ đã bị suy thoái khỏi thiền và thắng trí. Cintesi có nghĩa là đã suy nghĩ theo cách trồi lên một cách không như lý, trong khi suy xét rằng: “Tại sao ngài lại không nói cho ta về sự chuẩn bị ấy?”. Anukkamena có nghĩa là tuần tự suy nghĩ, nói, và làm những điều không thích hợp ấy theo phương pháp đã được trình bày trong kinh Pāthika. Do đã buộc lòng oán hận đối với Đức Thế Tôn, không tìm được chỗ đứng trong giáo pháp, (vị ấy) đã đạt đến tình trạng người tại gia.

Ekaṃsabhāvitasamādhivaṇṇanā

Giải thích về định được tu tập một phần

366-371. Ekaṃsāyāti tadattheyeva catutthī, tasmā ekaṃsatthanti attho. Aṃsa-saddo cettha koṭṭhāsapariyāyo, so ca adhikārato dibbarūpadassanadibbasaddassavanavasena veditabboti āha ‘‘ekakoṭṭhāsāyā’’tiādi. Anudisāyāti puratthimadakkhiṇādibhedāya catubbidhāya anudisāya. Ubhayakoṭṭhāsāyāti dibbarūpadassanatthāya, dibbasaddassavanatthāya ca. Bhāvitoti yathā dibbacakkhuñāṇaṃ, dibbasotañāṇañca samadhigataṃ hoti, evaṃ bhāvito. Tayidaṃ visuṃ visuṃ parikammakaraṇena ijjhantīsu vattabbaṃ natthi, ekajjhaṃ ijjhantīsupi kameneva kiccasiddhi ekajjhaṃ kiccasiddhiyā asambhavato. Pāḷiyampi ekassa ubhayasamatthatāsandassanatthameva ‘‘dibbānañca rūpānaṃ dassanāya, dibbānañca saddānaṃ savanāyā’’ti vuttaṃ, na ekajjhaṃ kiccasiddhisambhavato. ‘‘Ekaṃsabhāvito samādhihetū’’ti iminā sunakkhatto dibbacakkhuñāṇāya eva parikammassa katattā vijjamānampi dibbasaddaṃ nāssossīti dasseti. Apaṇṇakanti avirajjhanakaṃ, anavajjanti vā attho.

366-371. Ekaṃsāya là chỉ định cách trong ý nghĩa ấy, do đó có nghĩa là “vì mục đích một phần”. Ở đây, từ aṃsa là từ đồng nghĩa với koṭṭhāsa (phần), và theo chủ đề, nó nên được hiểu theo nghĩa thấy các sắc của chư thiên và nghe các tiếng của chư thiên, do đó ngài nói “ekakoṭṭhāsāya” (vì một phần) v.v. Anudisāya có nghĩa là theo bốn loại phương hướng phụ, có sự phân biệt như đông, nam, v.v. Ubhayakoṭṭhāsāya có nghĩa là vì mục đích thấy các sắc của chư thiên và vì mục đích nghe các tiếng của chư thiên. Bhāvito có nghĩa là được tu tập theo cách mà thiên nhãn thông và thiên nhĩ thông được chứng đắc. Điều này không cần phải nói đối với những trường hợp thành tựu do thực hiện sự chuẩn bị riêng biệt; ngay cả trong những trường hợp thành tựu cùng lúc, sự thành tựu của công việc cũng chỉ diễn ra tuần tự, vì sự thành tựu của công việc một cách đồng thời là không thể có. Ngay cả trong Pāli, câu “để thấy các sắc của chư thiên và để nghe các tiếng của chư thiên” cũng được nói chỉ nhằm mục đích chỉ ra khả năng của một người đối với cả hai, chứ không phải vì sự thành tựu của công việc một cách đồng thời là có thể. Với câu “định được tu tập một phần là nhân”, điều này chỉ ra rằng vì Sunakkhatta đã thực hiện sự chuẩn bị chỉ cho thiên nhãn thông, nên ông đã không nghe được âm thanh của chư thiên mặc dù nó có hiện hữu. Apaṇṇakaṃ có nghĩa là không sai lầm, hoặc có nghĩa là không có lỗi.

372. ‘‘Samādhi eva’’ bhāvetabbaṭṭhena samādhibhāvanā. ‘‘Dibbasotañāṇaṃ seṭṭha’’nti maññamānenāpi mahālinā dibbacakkhuñāṇampi tena saha gahetvā ‘‘etāsaṃ nūna bhante’’tiādinā pucchitanti ‘‘ubhayaṃsabhāvitānaṃ samādhīnanti attho’’ti vuttaṃ. Bāhirā etā samādhibhāvanā aniyyānikattā. Tā hi ito bāhirakānampi ijjhanti. Na ajjhattikā bhagavato sāmukkaṃsikabhāvena [Pg.340] appaveditattā. Yadatthanti yesaṃ atthāya. Teti te ariyaphaladhamme. Te hi sacchikātabbāti.

372. Samādhibhāvanā (sự tu tập định) có nghĩa là “chỉ có định” nên được tu tập. Mặc dù Mahāli cho rằng “thiên nhĩ thông là cao tột”, ông cũng đã đề cập đến thiên nhãn thông cùng với nó và đã hỏi bằng câu “Bạch ngài, chắc chắn là của những pháp này...” v.v., do đó được nói là “có nghĩa là của các định được tu tập cả hai phần”. Những sự tu tập định này là ngoại đạo, vì chúng không dẫn đến sự giải thoát. Bởi vì chúng cũng thành tựu cho những người ngoại đạo. Chúng không phải là nội tại (trong giáo pháp này) vì chúng không được Đức Thế Tôn tuyên thuyết như là pháp cao tột của Ngài. Yadatthanti có nghĩa là “vì mục đích của những pháp nào”. Te có nghĩa là những pháp thánh quả ấy. Bởi vì chúng nên được chứng ngộ.

Catuariyaphalavaṇṇanā

Giải thích về bốn Thánh quả

373. Tasmāti vaṭṭadukkhe saṃyojanato. ‘‘Maggasotaṃ āpanno’’ti phalaṭṭhassa vasena vuttaṃ. Maggaṭṭho hi maggasotaṃ āpajjati. Tenevāha ‘‘sotāpanne’’ti, ‘‘sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne’’ti (ma. ni. 3.379) ca. Apatanadhammoti anuppajjana- (ma. ni. 3.379) sabhāvo. Dhammaniyāmenāti maggadhammaniyāmena. Heṭṭhimantato sattamabhavato upari anuppajjanadhammatāya vā niyato. Paraṃ ayanaṃ parāgati.

373. Tasmā có nghĩa là do sự trói buộc vào khổ luân hồi. “Đã nhập vào dòng Thánh đạo” được nói theo quan điểm của người đã chứng quả. Bởi vì người đang trong Thánh đạo thì nhập vào dòng Thánh đạo. Chính vì vậy, ngài nói “vị Nhập Lưu”, và “người đang thực hành để chứng ngộ quả Nhập Lưu” (ma. ni. 3.379). Apatanadhammo có nghĩa là có bản chất không sanh khởi (trở lại cõi khổ) (ma. ni. 3.379). Dhammaniyāmena có nghĩa là theo định luật của pháp Thánh đạo. Hoặc chắc chắn do có pháp không tái sanh sau kiếp thứ bảy, tính từ kiếp thấp nhất. Paraṃ ayanaṃ có nghĩa là cảnh giới tối hậu.

Tanuttaṃ nāma pavattiyā mandatā, viraḷatā cāti āha ‘‘tanuttā’’tiādi. Heṭṭhābhāgiyānanti heṭṭhābhāgassa kāmabhavassapaccayabhāvena hitānaṃ. Opapātikoti upapātiko upapatane sādhukārīti katvā. Vimuccatīti vimutti, cittameva vimutti cetovimuttīti āha ‘‘sabbakilesa…pe… adhivacana’’nti. Cittasīsena cettha samādhi gahito ‘‘cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti. Ādīsu (saṃ. ni. 1.23; peṭako. 22; mi. pa. 2.9) viya. Paññāvimuttīti etthāpi eseva nayo, tenāha ‘‘paññāva paññāvimuttī’’ti. Sāmanti attanāva, aparappaccayenāti attho. Abhiññāti ya-kāralopena niddesoti āha ‘‘abhijānitvā’’ti.

Tanuttaṃ (sự làm cho mỏng đi) gọi là sự chậm lụt, sự thưa thớt của sự diễn tiến, do đó đã nói: “tanuttā” v.v... Heṭṭhābhāgiyānaṃ (thuộc hạ phần) là những gì có lợi cho hạ phần tức là cõi dục hữu do có bản chất là duyên. Opapātiko (hóa sanh) là upapātiko (hóa sanh), được thực hiện vì là người thiện xảo trong việc hóa sanh. Vimuccati (được giải thoát) là vimutti (sự giải thoát), chính tâm là sự giải thoát nên là cetovimutti (tâm giải thoát), do đó đã nói: “là danh xưng... của tất cả phiền não” v.v... Ở đây, định được hiểu bằng từ chính yếu là tâm, giống như trong các câu v.v... (S. i. 23; Peṭ. 22; Mil. 2.9) “hãy tu tập tâm và tuệ”. Ở đây, trong câu paññāvimutti (tuệ giải thoát) cũng có cùng phương pháp ấy, do đó đã nói: “chính tuệ là tuệ giải thoát”. Sāmaṃ (tự mình) có nghĩa là attanāva (bởi tự thân), không do duyên của người khác. Abhiññā (với thắng trí) là sự chỉ định có sự lược bỏ mẫu tự ‘ya’, do đó đã nói: “abhijānitvā” (sau khi đã thắng tri).

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā

Giải Thích Về Bát Thánh Đạo

374-5. Ariyasāvako nibbānaṃ, ariyaphalañca paṭipajjati etāyāti paṭipadā, sā ca tassa pubbabhāgo evāti idha ‘‘pubbabhāgapaṭipadāyā’’ti ariyamaggamāha. ‘‘Aṭṭha aṅgāni assā’’ti aññapadatthasamāsaṃ akatvā aṭṭhaṅgāni assa santīti aṭṭhaṅgikoti padasiddhi daṭṭhabbā.

374-5. Vị Thánh đệ tử thực hành để chứng đạt Nibbāna và Thánh quả bằng con đường ấy, nên gọi là paṭipadā (con đường thực hành). Và con đường ấy chính là phần đi trước của vị ấy, do đó ở đây câu “pubbabhāgapaṭipadāya” (bởi con đường thực hành giai đoạn đầu) nói đến Thánh đạo. Cần phải được thấy sự hình thành của từ aṭṭhaṅgiko là “có tám chi phần cho nó” (aṭṭha aṅgāni assa santi), mà không tạo thành y chủ sở thuộc phức hợp (aññapadatthasamāsa) là “nó có tám chi phần” (aṭṭha aṅgāni assā).

Sammā aviparītaṃ yāthāvato catunnaṃ ariyasaccānaṃ paccakkhato dassanasabhāvā sammā dassanalakkhaṇā. Sammadeva nibbānārammaṇe cittassa abhiniropanasabhāvo sammā abhiniropanalakkhaṇo. Caturaṅgasamannāgatā vācā janaṃ saṅgaṇhātīti tabbipakkhaviratisabhāvā sammāvācā bhedakaramicchāvācāpahānena [Pg.341] jane sampayutte ca pariggaṇhanakiccavatī hotīti sammā pariggahaṇalakkhaṇā. Yathā cīvarakammādiko kammanto ekaṃ kātabbaṃ samuṭṭhāpeti, taṃ taṃ kiriyānipphādako vā cetanāsaṅkhāto kammanto hatthapādacalanādikaṃ kiriyaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ sāvajjakattabbakiriyāsamuṭṭhāpakamicchākammantappahānena sammākammanto niravajjasamuṭṭhāpanakiccavā hoti, sampayutte ca samuṭṭhāpento eva pavattatīti sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto. Kāyavācānaṃ, khandhasantānassa ca saṃkilesabhūtamicchājīvappahānena sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo. Kosajjapakkhato patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanasabhāvoti sammā paggāhalakkhaṇo sammāvāyāmo. Sammadeva upaṭṭhānasabhāvāti sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Vikkhepaviddhaṃsanena sammadeva cittassa samādahanasabhāvoti sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi.

Chánh kiến có đặc tính là thấy đúng (sammā dassanalakkhaṇā) do có bản chất thấy một cách trực tiếp bốn Thánh đế một cách đúng đắn, không sai lạc, như thật. Chánh tư duy có đặc tính là hướng tâm đúng (sammā abhiniropanalakkhaṇo) do có bản chất hướng tâm đúng đắn vào đối tượng Nibbāna. Chánh ngữ có bản chất từ bỏ những điều đối nghịch, tức là lời nói chia rẽ làm tổn hại đến người, nên chánh ngữ có phận sự thâu nhiếp (pariggaṇhanakiccavatī) những người đã được hợp lại do từ bỏ lời nói sai lầm gây chia rẽ, do đó có đặc tính là thâu nhiếp đúng (sammā pariggahaṇalakkhaṇā). Giống như chánh nghiệp v.v... về việc may y v.v... làm phát sanh một việc phải làm, hoặc chánh nghiệp được gọi là tác ý làm thành tựu hành động này hay hành động khác làm phát sanh hành động như cử động tay chân v.v... cũng vậy, chánh nghiệp có phận sự làm phát sanh điều vô tội do từ bỏ tà nghiệp là thứ làm phát sanh hành động đáng chê trách phải làm, và diễn tiến trong khi làm phát sanh các pháp tương ưng, do đó chánh nghiệp có đặc tính là làm phát sanh đúng (sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo). Chánh mạng có đặc tính là làm trong sạch đúng (sammā vodāpanalakkhaṇo) do từ bỏ tà mạng là thứ làm ô nhiễm thân và khẩu, và dòng tương tục của các uẩn. Chánh tinh tấn có đặc tính là sách tấn đúng (sammā paggāhalakkhaṇo) do có bản chất sách tấn các pháp tương ưng, không để rơi vào phe của sự biếng nhác. Chánh niệm có đặc tính là an trú đúng (sammā upaṭṭhānalakkhaṇā) do có bản chất an trú đúng đắn. Chánh định có đặc tính là định tĩnh đúng (sammā samādhānalakkhaṇo) do có bản chất an định tâm đúng đắn bằng cách phá tan sự phóng dật.

Attano paccanīkakilesā diṭṭhekaṭṭhā avijjādayo. Passatīti pakāseti kiccapaṭivedhena paṭivijjhati, tenāha ‘‘tappaṭicchādaka…pe… asammohato’’ti. Teneva hi sammādiṭṭhisaṅkhātena aṅgena tattha paccavekkhaṇā pavattatīti tathevāti attano paccanīkakilesehi saddhinti attho.

Các phiền não đối nghịch của nó là vô minh v.v... có cùng một đối tượng với tà kiến. Passati (thấy) là pakāseti (làm sáng tỏ), là paṭivijjhati (thông suốt) bằng sự thông suốt phận sự, do đó đã nói: “do không si mê... là thứ che đậy điều ấy” v.v... Quả vậy, sự quán xét diễn tiến ở đó chính bằng chi phần được gọi là chánh kiến ấy, do đó “cũng vậy” có nghĩa là cùng với các phiền não đối nghịch của nó.

Kiccatoti pubbabhāgehi dukkhādiñāṇehi kātabbassa kiccassa idha sātisayaṃ nipphattito imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato. Cattāri nāmāni labhati catūsu saccesu kātabbakiccanipphattito. Tīṇi nāmāni labhati kāmasaṅkappādippahānakiccanipphattito. Sikkhāpadavibhaṅge (vibha. 703) ‘‘viraticetanā, sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānī’’ti vuccantīti tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘viratiyopi honti cetanāyopī’’ti āha. Musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo, subhāsitādivācābhāsanādikāle ca cetanāyo yojetabbā. Maggakkhaṇe viratiyova cetanānaṃ amaggaṅgattā ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya, ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvābhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito, taṃsiddhiyañca aṅgattayattāsiddhito ca. Sammappadhānasatipaṭṭhānavasenāti [Pg.342] catusammappadhānacatusatipaṭṭhānabhāvavasena.

Về phương diện phận sự (kiccato) là do phận sự phải được thực hiện bởi các trí về khổ v.v... ở giai đoạn đầu được thành tựu một cách đặc biệt ở đây, hoặc do chính trí này có phận sự làm sáng tỏ khổ v.v... Nó có được bốn tên gọi do sự thành tựu phận sự phải làm trong bốn đế. Nó có được ba tên gọi do sự thành tựu phận sự từ bỏ tư duy về dục v.v... Trong Phân Tích về Học Giới (vibha. 703) có nói: “tác ý từ bỏ và tất cả các pháp tương ưng là các học giới”, do đó ở đây, theo các tác ý từ bỏ là chính, đã nói: “cũng là các sự từ bỏ, cũng là các tác ý”. Hoặc các sự từ bỏ (virati) nên được hiểu vào lúc từ bỏ lời nói dối v.v..., và các tác ý (cetanā) vào lúc nói lời thiện ngôn v.v... Trong sát-na đạo, chỉ có các sự từ bỏ (viratiyova), vì các tác ý không phải là đạo chi, giống như một trí có tính chất là trí về khổ v.v..., và giống như một sự từ bỏ có bản chất là từ bỏ lời nói dối v.v..., do một tác ý không có bản chất thực hiện ba phận sự của chánh ngữ v.v... nên không thành tựu được bản chất chánh ngữ v.v..., và nếu điều đó thành tựu thì ba chi phần cũng không thành tựu. Theo cách của Chánh Cần và Niệm Xứ (sammappadhānasatipaṭṭhānavasena) là theo cách là bốn Chánh Cần và bốn Niệm Xứ.

Pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyevāti. Yadipi samādhiupakārakānaṃ abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhānaṃ vitakkādīnaṃ vasena catūhi jhānehi sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ, sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāpahānacatusatikiccaṃ eko samādhi catukkajjhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi paṭhamajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepi, tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhi catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepīti attho.

Cả trong giai đoạn đầu và trong sát-na đạo đều là chánh định. Mặc dù chánh định được phân chia thành bốn thiền theo tầm v.v... là những pháp hỗ trợ cho định, có sự hướng tâm, xoa dịu, làm cho vui lòng, làm cho tăng trưởng, an tịnh, và an lạc, tuy nhiên, giống như tinh tấn có bốn phận sự của tinh tấn là không làm sanh khởi các pháp bất thiện chưa sanh khởi v.v..., và giống như niệm có bốn phận sự của niệm là từ bỏ tưởng về tịnh v.v... trong thân v.v... là những thứ bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã, một định không thể thực hiện được phận sự của định trong bốn thiền. Do đó, định của sơ thiền trong giai đoạn đầu cũng chính là định của sơ thiền trong sát-na đạo, cũng vậy, định của tứ thiền trong giai đoạn đầu cũng chính là định của tứ thiền trong sát-na đạo, đó là ý nghĩa.

Tasmāti paññāpajjotattā avijjandhakāraṃ vidhamitvā paññāsatthattā kilesacore ghātento. Bahukārattāti yvāyaṃ anādimati saṃsāre iminā kadācipi asamugghāṭitapubbo kilesagaṇo tassa samugghāṭako ariyamaggo. Tattha cāyaṃ sammādiṭṭhi pariññābhisamayādivasena pavattiyā pubbaṅgamā hotīti bahukārā, tasmā bahukārattā.

Tasmā (do đó) là vì là ngọn đèn trí tuệ nên sau khi phá tan bóng tối vô minh, và vì là thanh gươm trí tuệ nên giết chết những tên trộm phiền não. Bahukārattā (vì có nhiều hỗ trợ) là vì Thánh đạo này là thứ nhổ bật lên nhóm phiền não chưa từng được nhổ bật lên bất cứ lúc nào trong vòng luân hồi vô thủy này. Và ở đó, chánh kiến này là điềm báo trước cho sự diễn tiến theo cách liễu tri, thắng tri v.v... nên có nhiều hỗ trợ, do đó là bahukārattā (vì có nhiều hỗ trợ).

Tassāti sammādiṭṭhiyā. ‘‘Bahukāro’’ti vatvā taṃ bahukārataṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ayaṃ’’ tambakaṃsādimayattā kūṭo. Ayaṃ samasāratāya mahāsāratāya cheko. Evanti yathā heraññikassa cakkhunā disvā kahāpaṇavibhāgajānane karaṇantaraṃ bahukāraṃ yadidaṃ hattho, evaṃ yogāvacarassa paññāya oloketvā dhammavibhāgajānane dhammantaraṃ bahukāraṃ yadidaṃ vitakko vitakketvā tadavabodhato, tasmā sammāsaṅkappo sammādiṭṭhiyā bahukāroti adhippāyo. Dutiyaupamāyaṃ evanti yathā tacchako parena parivattetvā parivattetvā dinnaṃ dabbasambhāraṃ vāsiyā tacchetvā gehakaraṇakamme upaneti, evaṃ yogāvacaro vitakkena lakkhaṇādito vitakketvā dinnadhamme yāthāvato paricchinditvā pariññābhisamayādikamme upanetīti yojanā. Vacībhedassa upakārako vitakko sāvajjānavajjavacībhedanivattanapavattanakarāya sammāvācāyapi upakārako evāti ‘‘svāya’’ntiādi vuttaṃ.

Tassa có nghĩa là của chánh kiến. Sau khi nói ‘có nhiều sự hỗ trợ,’ để làm sáng tỏ tính chất hỗ trợ nhiều ấy bằng ví dụ, câu ‘ví như’ v.v... đã được nói. ‘Cái này’ là giả mạo do được làm bằng đồng, thiếc, v.v... ‘Cái này’ là thật do có lõi đồng nhất, có lõi lớn. ‘Như thế này’ có nghĩa là: Giống như đối với người đổi tiền, trong việc biết được sự phân loại đồng tiền sau khi nhìn bằng mắt, công cụ khác có nhiều sự hỗ trợ, chính là bàn tay; cũng vậy, đối với hành giả, trong việc biết được sự phân loại các pháp sau khi xem xét bằng trí tuệ, pháp khác có nhiều sự hỗ trợ, chính là sự suy tầm, do giác ngộ được điều ấy sau khi đã suy tầm. Do đó, ý nghĩa là chánh tư duy có nhiều sự hỗ trợ cho chánh kiến. Trong ví dụ thứ hai, ‘như thế này’ có nghĩa là: Giống như người thợ mộc, sau khi đẽo bằng cái rìu các vật liệu gỗ đã được người khác lật qua lật lại trao cho, rồi đem dùng vào công việc làm nhà; cũng vậy, hành giả, sau khi phân định đúng như thật các pháp đã được trao cho bằng sự suy tầm từ các tướng v.v..., rồi đem dùng vào công việc liễu tri, thắng tri, v.v... Đây là cách kết nối. Sự suy tầm là pháp hỗ trợ cho sự phân loại lời nói, cũng chính là pháp hỗ trợ cho chánh ngữ, là pháp thực hiện việc ngăn ngừa và tiến hành sự phân loại lời nói có tội và không có tội. Do đó, câu ‘điều này’ v.v... đã được nói.

Vacībhedassa [Pg.343] niyāmikā vācā kāyikakiriyāniyāmakassa kammantassa upakārikā. Tadubhayānantaranti duccaritadvayapahāyakassa sucaritadvayapāripūrihetubhūtassa sammāvācāsammākammantadvayassa anantaraṃ. Idaṃ vīriyanti catubbidhaṃ sammappadhānavīriyaṃ. Indriyasamatādayo samādhissa upakāradhammā. Tabbipariyāyato apakāradhammā veditabbā. Gatiyoti nipphattiyo, kiccādisabhāve vā. Samannesitvāti upadhāretvā.

Lời nói, là yếu tố quyết định sự phân loại lời nói, là pháp hỗ trợ cho chánh nghiệp, là yếu tố quyết định hành động thuộc thân. ‘Sau cả hai điều ấy’ có nghĩa là sau cả hai chánh ngữ và chánh nghiệp, là những pháp từ bỏ hai ác hạnh và là nhân làm viên mãn hai thiện hạnh. ‘Sự tinh tấn này’ là bốn loại tinh tấn chánh cần. Sự quân bình các căn v.v... là các pháp hỗ trợ cho định. Ngược lại với điều đó, nên biết là các pháp không hỗ trợ. ‘Trạng thái’ có nghĩa là các sự thành tựu, hoặc là trong bản chất của phận sự v.v... ‘Sau khi tìm cầu’ có nghĩa là sau khi xem xét.

Dvepabbajitavatthuvaṇṇanā

Giải Thích Câu Chuyện Về Hai Vị Xuất Gia

376-7. ‘‘Kasmā āraddha’’nti anusandhikāraṇaṃ pucchitvā taṃ vibhāvetuṃ ‘‘ayaṃ kirā’’tiādi vuttaṃ, tena ajjhāsayānusandhivasena upari desanā pavattāti dasseti. Tenāti tathāladdhikattā. Assāti licchavīrañño. Desanāyāti saṇhasukhumāyaṃ suññatapaṭisaṃyuttāyaṃ yathādesitadesanāyaṃ. Nādhimuccatīti na saddahati na pasīdati. Tantidhammaṃ nāma kathentoti yesaṃ atthāya dhammo kathīyati, tasmiṃ tesaṃ asatipi maggapaṭivedhe kevalaṃ sāsane tantidhammaṃ katvā kathento. Evarūpassāti sammāsambuddhattā aviparītadhammadesanatāya evaṃpākaṭadhammakāyassa satthu. Yuttaṃ nu kho etaṃ assāti assa paṭhamajjhānādisamadhigamena samāhitacittassa kulaputtassa etaṃ ‘‘taṃ jīva’’ntiādinā ucchedādigāhagahaṇaṃ api nu yuttanti pucchati. Laddhiyā pana jhānādhigamamattena na tāva vivecitattā ‘‘tehi yutta’’nti vuttaṃ taṃ vādaṃ paṭikkhipitvāti jhānalābhinopi taṃ gahaṇaṃ ‘‘ayuttamevā’’ti taṃ ucchedavādaṃ sassatavādaṃ vā paṭikkhipitvā. Attamanā ahesunti yasmā khīṇāsavo vigatasammoho tiṇṇavicikiccho, ‘‘tasmā tassa tathā vattuṃ na yutta’’nti uppannanicchayatāya taṃ mama vacanaṃ sutvā attamanā ahesunti attho. Sopi licchavī rājā te viya sañjātanicchayattā attamano ahosi. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

376-7. Sau khi hỏi nguyên nhân của sự liên kết ‘Vì sao được bắt đầu?’, để làm sáng tỏ điều ấy, câu ‘nghe nói vị này’ v.v... đã được nói. Bằng cách ấy, câu ấy cho thấy rằng bài thuyết giảng ở trên được tiến hành do sự liên kết về khuynh hướng. ‘Bởi người ấy’ có nghĩa là do là người có tà kiến như vậy. ‘Của vị ấy’ là của vị vua Licchavi. ‘Trong bài thuyết giảng’ có nghĩa là trong bài thuyết giảng vi tế, sâu sắc, tương ưng với tánh không, đã được thuyết giảng đúng như thật. ‘Không tin tưởng’ có nghĩa là không có đức tin, không hoan hỷ. ‘Người nói pháp truyền thống’ có nghĩa là người nói pháp vì lợi ích của những ai, trong khi họ không có sự chứng ngộ đạo quả, người ấy chỉ nói pháp truyền thống trong giáo pháp. ‘Của bậc như vậy’ là của bậc Đạo Sư có pháp thân hiển nhiên như vậy, do là bậc Chánh Đẳng Giác, do thuyết giảng pháp không sai lạc. ‘Điều này có thích hợp với vị ấy chăng?’ có nghĩa là hỏi rằng: Đối với thiện nam tử có tâm định tĩnh do đã chứng đắc sơ thiền v.v..., việc chấp thủ đoạn kiến v.v... bằng câu ‘mạng sống ấy’ v.v... có thích hợp chăng? Tuy nhiên, do tà kiến chưa được phân biệt chỉ bằng sự chứng đắc thiền, nên đã nói ‘thích hợp với họ.’ ‘Sau khi bác bỏ học thuyết ấy’ có nghĩa là sau khi bác bỏ việc chấp thủ ấy của cả người đắc thiền là ‘hoàn toàn không thích hợp,’ và bác bỏ đoạn kiến hoặc thường kiến ấy. ‘Họ đã hoan hỷ’ có nghĩa là: Vì vị ấy là bậc lậu tận, đã diệt trừ si mê, đã vượt qua hoài nghi, nên do có sự quyết định đã khởi lên rằng ‘do đó, việc nói như vậy đối với vị ấy là không thích hợp,’ sau khi nghe lời nói của ta, họ đã hoan hỷ. Vị vua Licchavi ấy cũng đã hoan hỷ do có sự quyết định đã khởi lên giống như họ. Điều gì ở đây chưa được phân tích về mặt ý nghĩa, điều ấy rất dễ hiểu.

Mahālisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Làm Sáng Tỏ Ý Nghĩa Sâu Kín Của Chú Giải Kinh Mahāli.

7. Jāliyasuttavaṇṇanā

7. Chú Giải Kinh Jāliya

Dvepabbajitavatthuvaṇṇanā

Giải Thích Câu Chuyện Về Hai Vị Xuất Gia

378. ‘‘Ghositena [Pg.344] seṭṭhinā kate ārāme’’ti vatvā tattha koyaṃ ghositaseṭṭhi nāma, kathañcānena ārāmo kārito, kathaṃ vā tattha bhagavā vihāsīti taṃ sabbaṃ samudāgamato paṭṭhāya saṅkhepatova dassetuṃ ‘‘pubbe kirā’’tiādi vuttaṃ. Tatoti allakapparaṭṭhato. Tadāti tesaṃ taṃ gāmaṃ paviṭṭhadivase. Balavapāyāsanti garutaraṃ bahupāyāsaṃ. Asannihiteti gehato bahi gate. Bhussatīti ravati. Ghosakadevaputtotveva nāmaṃ ahosi saraghosasampattiyā. Veyyattiyenāti paññāveyyattiyena. Ghositaseṭṭhi nāma jāto tāya eva cassa sarasampattiyā ghositanāmatā.

378. Sau khi nói ‘trong ngôi tự viện được trưởng giả Ghosita xây dựng,’ để trình bày một cách tóm tắt toàn bộ câu chuyện ấy từ lúc khởi đầu rằng: ‘Trưởng giả Ghosita này là ai? Ngôi tự viện đã được vị ấy cho xây dựng như thế nào? Và đức Thế Tôn đã trú ngụ ở đấy như thế nào?,’ câu ‘nghe nói vào thời quá khứ’ v.v... đã được nói. ‘Từ nơi ấy’ có nghĩa là từ xứ Allakappa. ‘Khi ấy’ có nghĩa là vào ngày họ đi vào ngôi làng ấy. ‘Cháo đặc’ có nghĩa là cháo rất nhiều, rất đặc. ‘Khi không có mặt’ có nghĩa là khi đã đi ra ngoài nhà. ‘Kêu lên’ có nghĩa là la lên. Vị ấy đã có tên là thiên tử Ghosaka do có được âm thanh vang dội. ‘Bằng sự thông minh’ có nghĩa là bằng sự thông minh của trí tuệ. Vị ấy đã trở thành trưởng giả Ghosita, và tên Ghosita của vị ấy cũng chính là do có được âm thanh ấy.

Sarīrasantappanatthanti himavante phalamūlāhāratāya kilantasarīrā loṇambilasevanena tassa santappanatthaṃ pīnanatthaṃ. Tasitāti pipāsitā. Kilantāti parissantakāyā. Te kira taṃ vaṭarukkhaṃ patvā tassa sobhāsampattiṃ disvā mahānubhāvā maññe ettha adhivatthā devatā, ‘‘sādhu vatāyaṃ devatā amhākaṃ addhānaparissamaṃ vinodeyyā’’ti cintesuṃ, tena vuttaṃ ‘‘tattha adhivatthā…pe… nisīdiṃsū’’ti. Soti anāthapiṇḍiko gahapati. Bhatakānanti bhatiyā veyyāvaccaṃ karontānaṃ dāsapesakammakarānaṃ. Pakatibhattavetananti pakatiyā dātabbabhattavetanaṃ, tadā uposathikattā kammaṃ akarontānampi kammakaraṇadivasena dātabbabhattavetanamevāti attho. Kañcīti kañcipi bhatakaṃ.

‘Vì mục đích bồi dưỡng thân thể’ có nghĩa là vì mục đích làm cho thân thể mệt mỏi do ăn trái cây và củ rễ ở Hy-mã-lạp-sơn được bồi dưỡng, được mập mạp bằng cách dùng muối và vị chua. ‘Khát’ có nghĩa là khát nước. ‘Mệt mỏi’ có nghĩa là thân thể mệt nhọc. Nghe nói, sau khi đến cây đa ấy, thấy được sự huy hoàng của nó, họ đã suy nghĩ rằng: ‘Vị trời ngụ ở đây chắc là có đại thần lực. Lành thay, mong rằng vị trời này sẽ xua tan sự mệt nhọc trên đường dài của chúng ta.’ Do đó, đã được nói rằng: ‘Vị trời ngụ ở đấy... họ đã ngồi xuống.’ ‘Vị ấy’ là gia chủ Anāthapiṇḍika. ‘Của những người làm thuê’ có nghĩa là của những người tôi tớ, người đưa tin, người làm công, những người làm công việc vặt để lĩnh tiền công. ‘Tiền cơm và lương bổng thông thường’ có nghĩa là tiền cơm và lương bổng phải được trao theo thông lệ. Ý nghĩa là, vào lúc ấy, mặc dù họ không làm việc do là ngày Bố-tát, nhưng tiền cơm và lương bổng vẫn phải được trao như ngày làm việc. ‘Bất cứ ai’ có nghĩa là bất cứ người làm thuê nào.

Upecca parassa vācāya ārambhanaṃ bādhanaṃ upārambho, dosadassanavasena ghaṭṭananti attho, tenāha ‘‘upārambhādhippāyena vādaṃ āropetukāmā hutvā’’ti. Vadanti nindanavasena kathenti etenāti hi vādo, doso. Taṃ āropetukāmā, patiṭṭhāpetukāmā hutvāti attho. ‘‘Taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti, idha yaṃ vatthuṃ jīvasaññitaṃ, tadeva sarīrasaññitanti ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti vādaṃ gahetvā vadanti. Rūpañca attānañca [Pg.345] advayaṃ katvā samanupassanavasena ‘‘satto’’ti vā bāhirakaparikappitaṃ attānaṃ sandhāya vadanti. Bhijjatīti nirudayavināsavasena vinassati. Tena jīvasarīrānaṃ anaññattānujānanato, sarīrassa ca bhedadassanato. Na hettha yathā bhedavatā sarīrato anaññattā adiṭṭhopi jīvassa bhedo vutto, evaṃ adiṭṭhabhedato anaññattā sarīrassāpi abhedoti sakkā viññātuṃ tassa bhedassa paccakkhasiddhattā, bhūtupādāyarūpavinimuttassa ca sarīrassa abhāvatoti āha ‘‘ucchedavādo hotī’’ti.

Sự chỉ trích (upārambho) là sự tiếp cận, sự công kích, sự gây tổn hại bằng lời nói của người khác, có nghĩa là sự va chạm theo cách nhìn thấy lỗi lầm, do đó đã nói: “với ý định chỉ trích, có mong muốn áp đặt luận thuyết.” Thật vậy, luận thuyết (vādo) là điều mà qua đó họ nói, họ trình bày theo cách khiển trách, (đó là) lỗi lầm. Có mong muốn áp đặt điều ấy, có nghĩa là có mong muốn thiết lập. “Sinh mạng ấy, thân thể ấy,” ở đây, vật nào được gọi là sinh mạng thì chính vật ấy được gọi là thân thể, (họ) nói lên điều này sau khi đã chấp giữ luận thuyết “vị ấy xem sắc là tự ngã.” Hoặc họ nói với ý chỉ đến “chúng sanh” hay tự ngã được ngoại đạo quan niệm, theo cách xem xét sau khi đã thực hiện sắc và tự ngã là không hai. Bị tan rã có nghĩa là bị hủy hoại theo cách hoại diệt không sanh khởi. Do đó, do việc thừa nhận sự không khác biệt của sinh mạng và thân thể, và do việc nhìn thấy sự tan rã của thân thể. Ở đây, không thể hiểu được rằng: “Giống như do sự không khác biệt với thân thể có sự tan rã mà sự tan rã của sinh mạng, dù không được thấy, cũng được nói đến, cũng vậy, do sự không khác biệt với (sinh mạng) không thấy có sự tan rã mà thân thể cũng không tan rã,” bởi vì sự tan rã của thân thể ấy đã được chứng thực một cách trực tiếp, và bởi vì không có thân thể nào tách rời khỏi sắc do bốn đại hiển và sắc y sinh. (Do đó,) đã nói: “trở thành đoạn kiến luận.”

‘‘Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti aññadeva vatthuṃ jīvasaññitaṃ, aññaṃ vatthuṃ sarīrasaññitanti ‘‘rūpavantaṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādinayappavattaṃ vādaṃ gahetvā vadanti. Rūpe bhedassa diṭṭhattā, attani ca tadabhāvato attā niccoti āpannamevāti āha ‘‘tumhākaṃ…pe… āpajjatī’’ti.

“Sinh mạng là khác, thân thể là khác,” vật được gọi là sinh mạng là một vật khác, vật được gọi là thân thể là một vật khác, (họ) nói lên điều này sau khi đã chấp giữ luận thuyết được tiến hành theo phương cách “vị ấy xem tự ngã có sắc,” v.v… Do việc nhìn thấy sự tan rã ở sắc, và do sự không có điều ấy ở tự ngã, nên tự ngã là thường hằng, điều ấy chắc chắn xảy đến. (Do đó,) đã nói: “Đối với các ông... (v.v.)... sẽ xảy đến.”

379-380. Tayidaṃ nesaṃ vañjhāsutassa dīgharassatāparikappanasadisanti katvā ṭhapanīyoyaṃ pañhoti tattha rājanimīlanaṃ katvā satthā upari nesaṃ ‘‘tena hāvuso suṇāthā’’tiādinā dhammadesanaṃ ārabhīti āha ‘‘atha bhagavā’’tiādi. Tassā yevāti majjhimāya paṭipadāya.

379-380. Sau khi cho rằng: “Điều này của họ cũng tương tự như sự phỏng đoán về sự dài hay ngắn của đứa con trai của người phụ nữ son sẻ,” và rằng: “Câu hỏi này nên được gác lại,” bậc Đạo Sư đã làm lơ ở đó rồi bắt đầu bài thuyết Pháp ở trên họ bằng câu “Này chư hiền, vậy thì hãy lắng nghe,” v.v… (Do đó,) đã nói: “Khi ấy, đức Thế Tôn,” v.v… Của chính con đường ấy, có nghĩa là của Trung Đạo.

Saddhāpabbajitassāti saddhāya pabbajitassa ‘‘evamahaṃ ito vaṭṭadukkhato nissarissāmī’’ti evaṃ pabbajjaṃ upagatassa tadanurūpañca sīlaṃ pūretvā paṭhamajjhānena samāhitacittassa. Etaṃ vattunti etaṃ kilesavaṭṭaparibuddhidīpanaṃ ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’ntiādikaṃ diṭṭhisaṃkilesanissitaṃ vacanaṃ vattunti attho. Nibbicikiccho na hotīti dhammesu tiṇṇavicikiccho na hoti, tattha tattha āsappanaparisappanavasena pavattatīti attho.

Của người xuất gia với đức tin có nghĩa là của người đã xuất gia do đức tin, của người đã thực hành việc xuất gia như vầy: “Như thế này, ta sẽ thoát khỏi khổ đau của vòng luân hồi này,” và của người đã làm viên mãn giới luật tương xứng với điều ấy, có tâm được định tĩnh với thiền thứ nhất. Nói lên điều này có nghĩa là nói lên lời nói dựa vào sự ô nhiễm của tà kiến, như là “sinh mạng ấy, thân thể ấy,” v.v…, là điều làm sáng tỏ sự vướng mắc trong vòng luân hồi của phiền não. Không phải là người không còn hoài nghi có nghĩa là không phải là người đã vượt qua hoài nghi ở trong các pháp, có nghĩa là (vị ấy) diễn tiến theo cách bò trườn, lê lết đây đó.

Etamevaṃ jānāmīti yena so bhikkhu paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, etaṃ sasampayuttadhammaṃ cittanti evaṃ jānāmi. No ca evaṃ vadāmīti yathā diṭṭhigatikā taṃ dhammajātaṃ sanissayaṃ abhedato gaṇhantā ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vā tadubhayaṃ bhedato gaṇhantā ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti vā attano micchāgāhaṃ pavedenti, ahaṃ pana na evaṃ vadāmi tassa dhammassa supariññātattā, tenāha ‘‘atha kho’’tiādi. Bāhirakā yebhuyyena kasiṇajjhānāni [Pg.346] eva nibbattentīti āha ‘‘kasiṇaparikammaṃ bhāvantessā’’ti. Yasmā bhāvanānubhāvena jhānādhigamo, bhāvanā ca pathavīkasiṇādisañjānanamukhena hotīti saññāsīsena niddisīyati, tasmā āha ‘‘saññābalena uppanna’’nti. Tenāha – ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānātī’’tiādi. ‘‘Na kallaṃ tasseta’’nti idaṃ yasmā bhagavatā tattha tattha ‘‘atha ca panāhaṃ na vadāmī’’ti vuttaṃ, tasmā na vattabbaṃ kiretaṃ kevalinā uttamapurisenāti adhippāyenāha, tena vuttaṃ ‘‘maññamānā vadantī’’ti. Sesaṃ sabbattha suviññeyyameva.

Ta biết điều này như thế này: Vị tỳ khưu ấy chứng đạt và an trú thiền thứ nhất bằng phương tiện nào, ta biết tâm ấy cùng với các pháp tương ưng của nó là như thế này. Và ta không nói như thế này: Giống như những người có tà kiến, trong khi chấp thủ loại pháp ấy cùng với nền tảng của nó một cách không khác biệt, đã tuyên bố sự chấp thủ sai lầm của mình rằng “sinh mạng ấy, thân thể ấy,” hoặc trong khi chấp thủ cả hai điều ấy một cách khác biệt, (đã tuyên bố) rằng “sinh mạng là khác, thân thể là khác,” còn ta thì không nói như vậy do đã liễu tri pháp ấy một cách tốt đẹp, do đó đã nói: “Tuy nhiên,” v.v… Do hàng ngoại đạo phần lớn chỉ tạo ra các thiền biến xứ, nên đã nói: “Đối với người đang tu tập công phu chuẩn bị về biến xứ.” Bởi vì sự chứng đắc thiền là nhờ vào năng lực của sự tu tập, và sự tu tập diễn ra thông qua việc tưởng nhận biến xứ đất, v.v…, nên được chỉ định bằng tiêu đề tưởng. Do đó, đã nói: “Đã sanh khởi do năng lực của tưởng.” Do đó, đã nói: “Vị ấy tưởng nhận biến xứ đất,” v.v… “Điều ấy không thích hợp với vị ấy,” điều này được nói với ý định rằng: “Bởi vì đức Thế Tôn đã nói ở đây đó rằng ‘Tuy nhiên, ta không nói,’ do đó, điều này chắc chắn không nên được nói bởi bậc Toàn Giác, bậc Tối Thượng Nhân.” Do đó, đã được nói: “Do tưởng lầm, họ nói.” Phần còn lại ở mọi nơi đều dễ hiểu.

Jāliyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn sâu của bài chú giải kinh Jāliya.

8. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Đại Sư Tử Hống.

Acelakassapavatthuvaṇṇanā

Chú giải về câu chuyện của du sĩ lõa thể Ca-diếp.

381. Yasmiṃ [Pg.347] raṭṭhe taṃ nagaraṃ, tassa raṭṭhassapi yasmiṃ nagare tadā bhagavā vihāsi, tassa nagarassapi etadeva nāmaṃ, tasmā uruññāyanti uruññājanapade uruññāsaṅkhāte nagareti attho. Ramaṇīyoti manoharabhūmibhāgatāya chāyūdakasampattiyā, janavivittatāya ca manoramo. Nāmanti gottanāmaṃ. Tapanaṃ santapanaṃ kāyassa khedanaṃ tapo, so etassa atthīti tapassī, taṃ tapassiṃ. Yasmā tathābhūto tapaṃ nissito, tapo vā taṃ nissito, tasmā āha ‘‘tapanissitaka’’nti. Lūkhaṃ vā pharusaṃ sādhusammatācāravirahato napasādanīyaṃ ājīvati vattatīti lūkhājīvī, taṃ lūkhājīviṃ. Muttācārādīti ādi-saddena parato pāḷiyaṃ (dī. ni. 1.397) āgatā hatthāpalekhanādayo saṅgahitā. Uppaṇḍetīti uhasanavasena paribhāsati. Upavadatīti avaññāpubbakaṃ apavadati, tenāha ‘‘hīḷeti vambhetī’’ti. Dhammassa ca anudhammaṃti ettha dhammo nāma hetu ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) viyāti āha ‘‘kāraṇassa anukāraṇa’’nti. Kāraṇanti cettha tathāpavattassa saddassa attho adhippeto tassa pavattihetubhāvato. Atthappayutto hi saddappayogo. Anukāraṇanti ca so eva parehi tathā vuccamāno. Parehīti ‘‘ye te’’ti vuttasattehi parehi. Vuttakāraṇenāti yathā tehi vuttaṃ, tathā ce tumhehi na vuttaṃ, evaṃ sati tehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā tato paraṃ tassa anuvādo koci appamattakopi viññūhi garahitabbaṃ ṭhānaṃ kāraṇaṃ nāgaccheyya, kimevaṃ nāgacchatīti yojanā. ‘‘Idaṃ vuttaṃ hotī’’tiādinā tamevatthaṃ saṅkhepato dasseti.

381. Thành phố ấy ở trong xứ nào, thì xứ ấy cũng (có tên như thế). Khi ấy, đức Thế Tôn đã trú ở trong thành phố nào, thì thành phố ấy cũng có tên gọi này. Do đó, (câu) uruññāyanti (được nói đến) có nghĩa là: ‘Ở trong thành phố được gọi là Uruññā, thuộc xứ Uruññā.’ (Từ) ramaṇīyo (khả ái) là khả ái do là phần đất đẹp lòng, do có đầy đủ bóng mát và nước, và do vắng vẻ người. (Từ) nāmaṃ (tên) là tên họ. Sự khổ hạnh, sự hành xác, sự làm cho thân thể mệt nhọc là tapo (sự khổ hạnh). Vị ấy có điều này nên là tapassī (vị khổ hạnh), (câu) taṃ tapassiṃ (vị khổ hạnh ấy). Bởi vì, người như thế nương tựa vào sự khổ hạnh, hay sự khổ hạnh nương tựa vào người ấy, do đó ngài đã nói là ‘tapanissitakaṃ’ (người nương tựa sự khổ hạnh). Người sống (ājīvati) hay sinh hoạt (vattati) một cách thô thiển (lūkhaṃ) hoặc thô tục (pharusaṃ), khôngน่าkính tin (napasādanīyaṃ) do không có hạnh kiểm được các bậc thiện nhân chấp thuận nên là lūkhājīvī (người sống thô thiển), (câu) taṃ lūkhājīviṃ (người sống thô thiển ấy). (Câu) muttācārādi (hạnh kiểm buông thả, v.v...) là: Bằng từ ‘v.v...’ (ādi), các (hành vi) liếm tay, v.v... đã được đề cập ở phần sau trong Pāli tạng (dī. ni. 1.397) được bao gồm. (Từ) uppaṇḍeti là chế nhạo theo cách cười nhạo. (Từ) upavadati là khiển trách với sự khinh miệt đi trước, do đó ngài nói là ‘hīḷeti vambhetī’ (chê bai, miệt thị). Trong câu ‘dhammassa ca anudhammaṃ’ (pháp và tùy pháp), ở đây dhamma (pháp) có tên là hetu (nhân) giống như trong các câu ‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’ (trí tuệ về nhân là pháp vô ngại giải), v.v... (vibha. 720), nên ngài nói là ‘kāraṇassa anukāraṇaṃ’ (nhân phụ cho nhân chính). Và ở đây, kāraṇaṃ (nhân chính) là ý nghĩa của lời nói được phát ra như thế được chủ định, do nó là nhân cho sự phát sinh của lời nói ấy. Vì việc sử dụng lời nói có liên quan đến ý nghĩa. Và anukāraṇaṃ (nhân phụ) chính là điều ấy được những người khác nói như thế. (Từ) parehi (bởi những người khác) là bởi những người khác với các chúng sanh đã được nói là ‘những vị ấy.’ (Câu) vuttakāraṇena (bởi lý do đã được nói) có cấu trúc là: ‘Nếu các ông đã không nói như họ đã nói, trong trường hợp như vậy, bởi lý do họ đã nói, chủ trương của các ông, hoặc sau đó là sự lặp lại lời nói ấy, dù chỉ một chút nhỏ nhoi, cũng sẽ không trở thành một điểm, một lý do đáng bị các bậc hiền trí khiển trách. Tại sao lại không trở thành như vậy?’ Bằng câu ‘idaṃ vuttaṃ hoti’ (điều này được nói là), ngài trình bày vắn tắt chính ý nghĩa ấy.

382. Idāni yaṃ vibhajjavādaṃ sandhāya bhagavatā ‘‘na me te vuttavādino’’ti saṅkhepato vatvā taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘idhāhaṃ kassapā’’tiādi vuttaṃ, taṃ vibhāgena dassento ‘‘idhekacco’’tiādimāha. Bhagavā [Pg.348] hi niratthakaṃ anupasamasaṃvattanikaṃ kāyakilamathaṃ ‘‘attakilamathānuyogo dukkho anariyo anatthasaṃhito’’tiādinā (saṃ. ni. 3.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) garahati. Sātthakaṃ pana upasamasaṃvattanikaṃ ‘‘āraññiko hoti, paṃsukūliko hotī’’tiādinā vaṇṇeti. Appapuññatāyāti apuññatāya. Tīṇi duccaritāni pūretvāti micchādiṭṭhibhāvato kammaphalaṃ paṭikkhipanto ‘‘natthi dinna’’ntiādinā (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.94, 95, 225; 3.91, 115; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221; vibha. 938) micchādiṭṭhiṃ purakkhatvā tathā tathā tīṇi duccaritāni pūretvā. Anesanavasenāti kohaññe ṭhatvā asantaguṇasambhāvanicchāya micchājīvavasena. Ime dveti ‘‘appapuñño puññavā’’ti ca vutte duccaritakārino dve puggale sandhāya.

382. Bây giờ, liên quan đến Phân Tích Luận (vibhajjavāda), sau khi đức Thế Tôn đã nói một cách vắn tắt rằng: ‘Họ không phải là người nói lên lời dạy của ta,’ để trình bày điều ấy bằng cách phân tích, ngài đã nói câu ‘idhāhaṃ kassapā’ (này Kassapa, ở đây ta), v.v... Khi trình bày điều ấy bằng sự phân tích, ngài đã nói câu ‘idhekacco’ (ở đây, có người), v.v... Quả vậy, đức Thế Tôn khiển trách sự hành hạ thân xác vô ích, không đưa đến an tịnh bằng các câu như: ‘Sự thực hành khổ hạnh tự thân là đau khổ, không thánh thiện, không liên hệ đến lợi ích’ (saṃ. ni. 3.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30), v.v... Nhưng ngài tán thán (sự thực hành) có ý nghĩa, đưa đến an tịnh bằng các câu như: ‘Vị ấy là người ở rừng, vị ấy là người mặc y phấn tảo,’ v.v... (Câu) appapuññatāya (do ít phước) là do không có phước. (Câu) tīṇi duccaritāni pūretvā (sau khi làm tròn ba ác hạnh) là: Do là người có tà kiến, trong khi bác bỏ quả của nghiệp, sau khi đặt tà kiến lên hàng đầu với (quan điểm) ‘natthi dinnaṃ’ (không có quả của sự bố thí), v.v... (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.94, 95, 225; 3.91, 115; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221; vibha. 938), đã làm tròn ba ác hạnh theo cách như vậy. (Câu) anesanavasena (do cách tìm cầu) là: Do cách tà mạng, với ý muốn được (người khác) xem trọng về những đức hạnh không có, trong khi đứng vững trong sự lừa dối. (Câu) ime dve (hai hạng người này) là liên quan đến hai hạng người làm ác hạnh khi được nói là ‘người ít phước’ và ‘người có phước.’

‘‘Ime dve sandhāyā’’ti ettha pana dutiyanaye ‘‘appapuñño, puññavā’’ti ca vutte sucaritakārinoti ādinā yojetabbaṃ. Kammakiriyavādino hi ime dve puggalā. Iti paṭhamadutiyanayesu vuttanayeneva tatiyacatutthanayesu yojanā veditabbā.

Còn ở đây, trong câu ‘ime dve sandhāya’ (liên quan đến hai hạng người này), trong trường hợp thứ hai, khi được nói là ‘người ít phước, và người có phước,’ nên được kết hợp với câu ‘người làm thiện hạnh,’ v.v... Quả vậy, hai hạng người này là những người chủ trương về nghiệp và hành động. Như vậy, sự áp dụng trong trường hợp thứ ba và thứ tư nên được hiểu theo cách đã được nói trong trường hợp thứ nhất và thứ hai.

Bāhirakācārayutto titthiyācārayutto, na vimuttācāro. Attānaṃ sukhetvāti adhammikena sukhena attānaṃ sukhetvā, tenāha ‘‘duccaritāni pūretvā’’ti. ‘‘Na dāni mayā sadiso atthī’’tiādinā tissannaṃ maññanānaṃ vasena duccaritapūraṇamāha. Micchādiṭṭhivasenāti ‘‘natthi kāmesu doso’’ti evaṃ pavattamicchādiṭṭhivasena. Paribbājikāyāti pabbajjaṃ upagatāya tāpasadārikāya. Daharāyāti taruṇāya. Mudukāyāti sukhumālāya. Lomasāyāti tanutambalomatāya appalomāya. Kāmesūti vatthukāmesu. Pātabyatanti paribhuñjitabbaṃ, pātabyatanti vā paribhuñjanakataṃ. Āpajjantoti upagacchanto. Paribhogattho hi ayaṃ pā-saddo, kattusādhano ca tabba-saddo, yathāruci paribhuñjantoti attho. Kilesakāmopi hi assādiyamāno vatthukāmantogadhoyeva.

(Người) có hạnh kiểm của ngoại đạo (bāhirakācārayutto) là người có hạnh kiểm của du sĩ ngoại đạo, không phải là hạnh kiểm của bậc giải thoát. (Câu) attānaṃ sukhetvā (sau khi làm cho mình được an lạc) là sau khi làm cho mình được an lạc bằng sự an lạc bất chính, do đó ngài nói là ‘duccaritāni pūretvā’ (sau khi làm tròn các ác hạnh). Bằng câu ‘na dāni mayā sadiso atthī’ (bây giờ không có ai giống như ta), v.v..., ngài nói về việc làm tròn ác hạnh theo cách của ba sự tưởng tri. (Câu) micchādiṭṭhivasena (do tà kiến) là do tà kiến đã khởi lên như vầy: ‘Không có tội lỗi trong các dục.’ (Câu) paribbājikāya (với nữ du sĩ) là với nữ tu sĩ trẻ tuổi đã xuất gia. (Câu) daharāya (trẻ) là thiếu nữ. (Câu) mudukāya (mềm mại) là mịn màng. (Câu) lomasāya (có lông) là có lông tơ mịn màu đồng, ít lông. (Câu) kāmesu (trong các dục) là trong các dục trần. (Từ) pātabyataṃ là nên được hưởng thụ, hoặc pātabyataṃ là việc hưởng thụ đã được thực hiện. (Từ) āpajjanto là đang đi đến. Quả vậy, tiếp đầu ngữ pā- này có nghĩa là hưởng thụ, và tiếp vị ngữ tabba- có nghĩa tác giả (chủ động), ý nghĩa là: ‘Đang hưởng thụ theo ý thích.’ Quả vậy, ngay cả phiền não dục, khi đang được thưởng thức, cũng được bao gồm trong dục trần.

Idanti yathāvuttaṃ atthappabhedaṃ vibhajjanaṃ. Titthiyavasena āgataṃ aṭṭhakathāyaṃ tathā vibhattattā. Sāsanepīti imasmiṃ sāsanepi.

(Từ) idaṃ (điều này) là sự phân tích về các loại ý nghĩa đã được nói. (Điều ấy) đã được đề cập theo cách của các du sĩ ngoại đạo do đã được phân tích như vậy trong Chú giải. (Câu) sāsanepi (cũng ở trong giáo pháp) là cũng ở trong giáo pháp này.

Arahattaṃ [Pg.349] vā attani asantaṃ ‘‘atthī’’ti vippaṭijānitvā. Sāmantajappanaṃ, paccayapaṭisevanaṃ, iriyāpathanissitanti imāni tīṇi vā kuhanavatthūni. Tādiso vāti dhutaṅga- (mi. pa. 4.2; visuddhi. 1.22) samādānavasena lūkhājīvī eva. Dullabhasukho bhavissāmi duggatīsu upapattiyāti adhippāyo.

Hoặc sau khi đã tuyên bố sai sự thật rằng: ‘(Quả A-la-hán) có ở nơi mình,’ trong khi không có. Hoặc ba nền tảng của sự lừa dối này là: sự nói bóng gió, sự thọ dụng các vật dụng, và sự nương tựa vào oai nghi. Hoặc người như thế là người sống thô thiển do cách chấp hành các hạnh đầu-đà (dhutaṅga-). Ý nghĩa là: ‘Ta sẽ là người khó có được an lạc do sự sanh khởi ở các cõi dữ.’

383. Asukaṭṭhānatoti asukabhavato. Āgatāti nibbattanavasena idhāgatā. Idāni gantabbaṭṭhānanti āyatiṃ nibbattanaṭṭhānaṃ. Puna upapattinti āyatiṃ anantarabhavato tatiyaṃ upapattiṃ, puna upapattīti punappunaṃ nibbatti. Kena kāraṇenāti yathābhūtaṃ ajānanto hi icchādosavasena yaṃ kiñci garaheyya, ahaṃ pana yathābhūtaṃ jānanto sabbaṃ taṃ kena kāraṇena garahissāmi, taṃ kāraṇaṃ natthīti adhippāyo, tenāha ‘‘garahitabbamevā’’tiādi. Tamatthanti garahitabbasseva garahaṇaṃ, pasaṃsitabbassa ca pasaṃsanaṃ.

383. “Từ nơi chốn kia” có nghĩa là từ cảnh giới kia. “Đã đến” có nghĩa là đã đến đây do sự tái sanh. “Nơi chốn cần phải đi đến bây giờ” có nghĩa là nơi chốn tái sanh trong tương lai. “Sự tái sanh lần nữa” có nghĩa là sự tái sanh lần thứ ba kể từ cảnh giới kế tiếp trong tương lai, “sự tái sanh lần nữa” là sự tái sanh nhiều lần. “Do nguyên nhân nào?” có nghĩa là: vì rằng người không biết đúng như thật có thể khiển trách bất cứ điều gì do ý muốn và sân hận, còn ta, người biết đúng như thật, sẽ khiển trách tất cả điều ấy do nguyên nhân nào? Ý nghĩa là: nguyên nhân ấy không có. Do đó, ngài đã nói: “chỉ điều đáng khiển trách” v.v... “Ý nghĩa ấy” là sự khiển trách chính điều đáng bị khiển trách, và sự tán thán điều đáng được tán thán.

Na koci ‘‘na sādhū’’ti vadati diṭṭhadhammikassa, samparāyikassa ca atthassa sādhanavaseneva pavattiyā bhaddakattā. Pañcavidhaṃ veranti pāṇātipātādipañcavidhaṃ veraṃ. Tañhi pañcavidhassa sīlassa paṭisattubhāvato, sattānaṃ verahetutāya ca ‘‘vera’’nti vuccati. Tato eva taṃ na koci ‘‘sādhū’’ti vadati, tathā diṭṭhadhammikādiatthānaṃ asādhanato, sattānaṃ sādhubhāvassa ca dūsanato. Na nirundhitabbanti rūpaggahaṇe na nivāretabbaṃ. Dassanīyadassanattho hi cakkhupaṭilābhoti tesaṃ adhippāyo. Yadaggena tesaṃ pañcadvāre asaṃvaro sādhu, tadaggena tattha saṃvaro na sādhūti āha ‘‘puna yaṃ te ekaccanti pañcadvāre saṃvara’’nti.

Không một ai nói “không tốt đẹp” vì sự diễn tiến là tốt đẹp do chính sự thành tựu lợi ích trong hiện tại và lợi ích trong tương lai. “Năm loại oán thù” là năm loại oán thù bắt đầu với sự sát sanh. Điều ấy được gọi là “oán thù” vì là kẻ đối nghịch của năm loại giới và vì là nguyên nhân của sự oán thù đối với chúng sanh. Chính vì thế, không một ai nói điều ấy là “tốt đẹp”, cũng vậy, vì không thành tựu các lợi ích trong hiện tại v.v... và vì làm hư hoại trạng thái tốt đẹp của chúng sanh. “Không nên bị ngăn cản” có nghĩa là không nên bị ngăn ngừa trong việc nắm bắt sắc. Ý của họ là: vì rằng sự có được con mắt là vì mục đích thấy điều đáng thấy. Do mức độ mà sự không thu thúc ở năm căn môn của họ là tốt đẹp, thì đến mức độ ấy sự thu thúc ở nơi đó là không tốt đẹp. Ngài nói: “lại nữa, điều mà một số người ấy (cho là không tốt đẹp) là sự thu thúc ở năm căn môn”.

Atha vā yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘‘sādhū’’ti te ‘‘eke samaṇabrāhmaṇā’’ti vuttā titthiyā yaṃ attakilamathānuyogādiṃ ‘‘sādhū’’ti vadanti, mayaṃ taṃ na ‘‘sādhū’’ti vadāma. Yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘‘na sādhū’’ti yaṃ pana te anavajjapaccayaparibhogaṃ, sunivatthasupārupanādisammāpaṭipattiñca ‘‘na sādhū’’ti vadanti, taṃ mayaṃ ‘‘sādhū’’ti vadāmāti evaṃ pettha attho veditabbo.

Hoặc là, điều mà một số người ấy nói là “tốt đẹp” thì những người ngoại đạo được gọi là “một số Sa-môn, Bà-la-môn” ấy nói rằng sự thực hành khổ hạnh ép xác v.v... là “tốt đẹp”, chúng ta nói điều ấy là “không tốt đẹp”. Điều mà một số người ấy nói là “không tốt đẹp” thì còn điều mà họ nói là “không tốt đẹp” là sự thọ dụng các vật dụng không có tội lỗi, và sự thực hành đúng đắn như mặc y và đắp y tươm tất v.v..., chúng ta nói điều ấy là “tốt đẹp”. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy.

Evaṃ [Pg.350] yaṃ paravādamūlakaṃ catukkaṃ dassitaṃ, tadeva puna sakavādamūlakaṃ katvā dassitanti pakāsento ‘‘eva’’ntiādimāha. Yañhi kiñci kenaci samānaṃ, tenapi taṃ samānameva, tathā asamānaṃ pīti. Samānāsamānatanti samānāsamānatāmattaṃ. Anavasesato hi pahātabbānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ sakavāde dissati, na paravāde. Tathā paripuṇṇameva ca upasampādetabbadhammānaṃ upasampādanaṃ sakavāde, na paravāde. Tena vuttaṃ ‘‘tyāha’’ntiādi.

Để làm sáng tỏ rằng: “Như vậy, bộ bốn có nguồn gốc từ chủ thuyết của người khác đã được trình bày, chính điều ấy lại được trình bày sau khi đã được làm thành có nguồn gốc từ chủ thuyết của mình”, ngài đã nói: “như vậy” v.v... Vì rằng, bất cứ điều gì tương đồng với một điều nào đó, thì điều đó cũng tương đồng với điều ấy. Tương tự, điều không tương đồng cũng vậy. “Sự tương đồng và không tương đồng” chỉ là sự tương đồng và không tương đồng mà thôi. Vì rằng, sự đoạn trừ không còn dư sót các pháp cần được đoạn trừ được thấy trong chủ thuyết của mình, không phải trong chủ thuyết của người khác. Tương tự, sự thành tựu một cách trọn vẹn các pháp cần được thành tựu (chỉ có) trong chủ thuyết của mình, không phải trong chủ thuyết của người khác. Do đó, đã được nói: “này các Tỳ khưu” v.v...

Samanuyuñjāpanakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Lời Nói Gạn Hỏi

385. Laddhiṃ pucchantoti ‘‘kiṃ samaṇo gotamo saṃkilesadhamme anavasesaṃ pahāya vattati, udāhu pare gaṇācariyā. Ettha tāva attano laddhiṃ vadā’’ti laddhiṃ pucchanto. Kāraṇaṃ pucchantoti ‘‘samaṇo gotamo saṃkilesadhamme anavasesaṃ pahāya vattatī’’ti vutte ‘‘kena kāraṇena evamatthaṃ gāhayā’’ti kāraṇaṃ pucchanto. Ubhayaṃ pucchantoti ‘‘idaṃ nāmettha kāraṇa’’nti kāraṇaṃ vatvā paṭiññāte atthe sādhiyamāne anvayato, byatirekato ca kāraṇaṃ samatthetuṃ sadisāsadisabhedaṃ upamodāharaṇadvayaṃ pucchanto, ubhayaṃ pucchanto kāraṇassa ca tilakkhaṇasampattiyā yathāpaṭiññāte atthe sādhite sammadeva anupacchā bhāsanto nigamento samanubhāsati nāma. Upasaṃharitvāti upanetvā. ‘‘Kiṃ te’’tiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. Dutiyapadeti ‘‘saṅghena vā saṅgha’’nti imasmiṃ pade.

385. “Người hỏi về chủ thuyết” có nghĩa là người hỏi về chủ thuyết (như sau): “Phải chăng Sa-môn Gotama sống sau khi đã đoạn trừ không còn dư sót các pháp phiền não, hay là các vị đạo sư khác? Trước hết, hãy nói về chủ thuyết của ngài ở đây.” “Người hỏi về nguyên nhân” có nghĩa là người hỏi về nguyên nhân (như sau): khi được nói rằng: “Sa-môn Gotama sống sau khi đã đoạn trừ không còn dư sót các pháp phiền não”, (người ấy hỏi): “Do nguyên nhân nào mà ngài chủ trương ý nghĩa như vậy?” “Người hỏi cả hai” có nghĩa là người hỏi cả hai, (tức là) người hỏi về hai ví dụ và dẫn chứng có sự phân biệt tương đồng và không tương đồng để xác lập nguyên nhân theo chiều thuận và chiều nghịch, khi nguyên nhân đã được nói: “Đây là nguyên nhân ở đây” và khi ý nghĩa đã được thừa nhận đang được chứng minh. Và khi ý nghĩa đã được thừa nhận được chứng minh đúng theo sự thành tựu ba đặc tính của nguyên nhân, người ấy nói theo một cách đúng đắn, không cắt đứt, được gọi là nói kết luận. “Sau khi đã kết luận” có nghĩa là sau khi đã đưa đến. “Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào?” v.v... là sự trình bày về cách thức kết luận. “Ở câu thứ nhì” là ở câu này: “chúng Tăng với chúng Tăng”.

Tamatthanti taṃ pahātabbadhammānaṃ anavasesaṃ pahāya vattanasaṅkhātañca samādātabbadhammānaṃ anavasesaṃ samādāya vattanasaṅkhātañca atthaṃ. Yojetvāti akusalādipadehi yojetvā. Akosallasambhūtaṭṭhena akusalā ceva tatoyeva akusalāti ca saṅkhaṃ gatāti saṅkhātā tattha purimapadena ekantākusale vadati, dutiyapadena taṃsahagate, taṃpakkhiye ca, tenāha ‘‘koṭṭhāsaṃ vā katvā ṭhapitā’’ti, akusalapakkhiyabhāvena vavatthāpitāti attho. Avajjaṭṭho dosaṭṭho gārayhapariyāyattāti āha ‘‘sāvajjāti sadosā’’ti. Ariyā nāma niddosā, ime pana katthacipi niddosā na hontīti niddosaṭṭhena ariyā bhavituṃ nālaṃ asamatthā.

“Ý nghĩa ấy” là ý nghĩa được gọi là sự sống sau khi đã đoạn trừ không còn dư sót các pháp cần được đoạn trừ và được gọi là sự sống sau khi đã thực hành không còn dư sót các pháp cần được thực hành. “Sau khi đã liên kết” có nghĩa là sau khi đã liên kết với các câu như “bất thiện” v.v... (Các pháp) được gọi là “bất thiện” vì chúng được gọi là bất thiện do ý nghĩa phát sanh từ sự không khéo léo và chính vì thế chúng là bất thiện. Ở đây, với câu đầu, ngài nói về các pháp hoàn toàn bất thiện; với câu thứ nhì, (ngài nói về các pháp) tương ưng với chúng và thuộc về phe nhóm của chúng. Do đó, ngài nói: “hoặc đã được làm thành phần và được đặt để”, ý nghĩa là đã được xác định do bản chất thuộc về phe nhóm bất thiện. Vì ý nghĩa có tội lỗi, ý nghĩa có lỗi lầm là từ đồng nghĩa của (từ) đáng bị khiển trách, ngài nói: “'có tội lỗi' là có lỗi lầm”. Bậc Thánh vốn không có lỗi lầm, còn những (pháp) này thì không nơi nào là không có lỗi lầm, do đó, theo ý nghĩa 'không có lỗi lầm', chúng không thể, không có khả năng trở thành Thánh.

386-392. Yanti [Pg.351] kāraṇe etaṃ paccattavacananti āha ‘‘yena viññū’’ti. Yaṃ vā panāti ‘‘yaṃ pana kiñcī’’ti asambhāvanavacanametanti āha ‘‘yaṃ vā taṃ vā appamattaka’’nti. Gaṇācariyā pūraṇādayo. Satthuppabhavattā saṅghassa saṅghasampattiyāpi satthusampatti vibhāvīyatīti āha ‘‘saṅghapasaṃsāyapi satthuyeva pasaṃsāsiddhito’’ti. Sā pana pasaṃsā pasādahetukāti pasādamukhena taṃ dassetuṃ ‘‘pasīdamānāpi hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha pi-saddena yathā anvayato pasaṃsā samuccīyati, evaṃ satthuvippaṭipattiyā sāvakesu, sāvakavippaṭipattiyā ca satthari appasādo samuccīyatīti daṭṭhabbaṃ. Sarīrasampattinti rūpasampattiṃ, rūpakāyapāripūrinti attho. Bhavanti vattāro rūpappamāṇā, ghosadhammappamāṇā ca. Puna bhavanti vattāroti dhammappamāṇavaseneva yojetabbaṃ. Yā saṅghassa pasaṃsāti ānetvā sambandho.

386-392. Vì lý do gì đây là lời nói riêng biệt? Ngài nói: ‘Do đó, bậc trí...’. Cụm từ ‘yaṃ vā pana’ có nghĩa là ‘yaṃ pana kiñci’ (dầu là bất cứ điều gì), đây là lời nói về sự không thể có được, nên ngài nói: ‘Dầu là điều này hay điều kia, dù là nhỏ nhặt’. Các vị đạo sư của giáo phái là Pūraṇa v.v... Do Tăng chúng bắt nguồn từ bậc Đạo Sư, nên sự thành tựu của bậc Đạo Sư cũng được làm sáng tỏ bởi sự thành tựu của Tăng chúng. Vì vậy, ngài nói: ‘Bởi vì sự tán dương Tăng chúng cũng chính là sự thành tựu tán dương bậc Đạo Sư’. Và sự tán dương ấy là nhân của sự tịnh tín, nên để chỉ rõ điều ấy qua phương diện tịnh tín, câu ‘pasīdamānāpi hī’ (vì ngay cả khi có lòng tịnh tín) v.v... đã được nói đến. Ở đây, cũng như sự tán dương được bao gồm bởi từ ‘pi’ theo nghĩa thuận, cũng vậy, cần phải hiểu rằng sự bất mãn đối với các vị đệ tử do sự thực hành sai lầm của bậc Đạo Sư, và sự bất mãn đối với bậc Đạo Sư do sự thực hành sai lầm của các vị đệ tử, cũng được bao gồm. ‘Sarīrasampatti’ (sự thành tựu về thân thể) có nghĩa là sự thành tựu về sắc, nghĩa là sự viên mãn của sắc thân. Có những người nói lấy sắc làm thước đo, và có những người lấy âm thanh và giáo pháp làm thước đo. Câu ‘puna bhavanti vattāro’ (lại có những người nói) nên được liên kết theo phương diện lấy giáo pháp làm thước đo. Sự liên kết được tạo ra bằng cách dẫn đến câu ‘sự tán dương Tăng chúng’.

Tattha yā buddhānaṃ, buddhasāvakānaṃyeva ca pāsaṃsatā, aññesañca tadabhāvo jotito, taṃ viratippahānasaṃvaruddesavasena nīharitvā dassetuṃ ‘‘ayamadhippāyo’’tiādi vuttaṃ. Tattha setughātavirati nāma ariyamaggavirati. Vipassanāmattavasenāti ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vā vividhaṃ dassanamattavasena, na pana nāmarūpavavatthānapaccayapariggaṇhanapubbakaṃ lakkhaṇattayaṃ āropetvā saṅkhārānaṃ sammasanavasena. Itarānīti samucchedapaṭippassaddhinissaraṇappahānāni. ‘‘Sesa’’nti pañcasīlato añño sabbo sīlasaṃvaro, ‘‘khamo hotī’’tiādinā (ma. ni. 1.24; 3.159; a. ni. 4.114) vutto suparisuddho khantisaṃvaro, ‘‘paññāyete pidhiyyare’’ti (su. ni. 1041; cūḷani. 60) evaṃ vutto kilesānaṃ samucchedako maggañāṇasaṅkhāto ñāṇasaṃvaro, manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ pidahanavasena pavatto parisuddho indriyasaṃvaro, ‘‘anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā’’tiādinā (dī. ni. 2.402; ma. ni. 1.135; saṃ. ni. 5.8; vibha. 205) vutto sammappadhānasaṅkhāto vīriyasaṃvaroti imaṃ saṃvarapañcakaṃ sandhāyāha. Pañca kho panime pātimokkhuddesātiādi sāsane sīlassa bahubhāvaṃ dassetvā tadekadese eva paresaṃ avaṭṭhānadassanatthaṃ yathāvuttasīlasaṃvarasseva puna gahaṇaṃ.

Ở đó, sự đáng tán dương của chư Phật và các vị đệ tử của Phật, và sự không có điều đó ở những người khác, đã được làm sáng tỏ. Để trích dẫn và chỉ ra điều này theo cách trình bày về sự chế ngự, sự đoạn trừ, và sự phòng hộ, câu ‘ayamadhippāyo’ (đây là chủ ý) v.v... đã được nói đến. Trong đó, ‘setughātavirati’ (sự chế ngự phá vỡ cầu nối) chính là sự chế ngự của Thánh đạo. ‘Vipassanāmattavasena’ (theo phương diện chỉ là tuệ quán) có nghĩa là theo phương diện chỉ thấy một cách đa dạng là ‘vô thường’ hay ‘khổ’, chứ không phải theo phương diện thẩm sát các pháp hành sau khi đã áp đặt tam tướng, với sự đi trước của việc xác định danh-sắc và nắm bắt các duyên. ‘Itarāni’ (những sự đoạn trừ khác) là sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt, sự đoạn trừ bằng cách khinh an, và sự đoạn trừ bằng cách xuất ly. ‘Sesa’ (phần còn lại) là tất cả sự phòng hộ bằng giới đức ngoài năm giới; sự phòng hộ bằng nhẫn nại hoàn toàn trong sạch được nói đến trong câu ‘khamo hotī’ (trở nên kham nhẫn) v.v... (Ma. ni. 1.24; 3.159; a. ni. 4.114); sự phòng hộ bằng trí tuệ, được gọi là đạo tuệ, có khả năng cắt đứt các phiền não, được nói đến như sau: ‘paññāyete pidhiyyare’ (chúng được che đậy bởi trí tuệ) (su. ni. 1041; cūḷani. 60); sự phòng hộ bằng các căn trong sạch, diễn tiến theo cách che đậy sáu căn bao gồm cả ý; sự phòng hộ bằng tinh tấn, được gọi là chánh cần, được nói đến trong câu ‘anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā’ (để các pháp ác, bất thiện chưa sanh không sanh khởi) v.v... (dī. ni. 2.402; ma. ni. 1.135; saṃ. ni. 5.8; vibha. 205). Ngài nói đến năm loại phòng hộ này. Sau khi đã chỉ ra sự đa dạng của giới trong giáo pháp bằng câu ‘Pañca kho panime pātimokkhuddesā’ (có năm sự đọc thuộc lòng Pātimokkha này) v.v..., sự phòng hộ bằng giới đã nói ở trên lại được đề cập đến một lần nữa nhằm mục đích cho thấy lập trường của những người khác chỉ ở trong một phần của nó.

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā

Giải Thích Về Bát Thánh Đạo

393. Sīhanādanti [Pg.352] seṭṭhanādaṃ, abhītanādaṃ kenaci appaṭivattiyanādanti attho. ‘‘Ayaṃ yathāvutto mama vādo aviparīto, tassa aviparītabhāvo imaṃ maggaṃ paṭipajjitvā aparappaccayato jānitabbo’’ti evaṃ aviparītabhāvāvabodhanatthaṃ. ‘‘Atthi kassapā’’tiādīsu yaṃ maggaṃ paṭipanno samaṇo gotamo vadanto yuttapattakāle, tathabhāvato bhūtaṃ, ekaṃsato hitāvihabhāvena atthaṃ, dhammato anapetattā dhammaṃ, vinayayogato paresaṃ vinayanato ca vinayaṃ vadatīti sāmaṃyeva attapaccakkhatova jānissati, so mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedito sakalavaṭṭadukkhanissaraṇabhūto atthi kassapa maggo, tassa ca adhigamūpāyabhūtā pubbabhāgapaṭipadāti ayamettha yojanā. Tena ‘‘samaṇo gotamo ime dhamme’’tiādinayappavatto vādo kenaci asaṃkampiyo yathābhūtasīhanādoti dasseti.

393. ‘Sīhanāda’ (tiếng rống của sư tử) có nghĩa là tiếng rống cao tột, tiếng rống không sợ hãi, tiếng rống không thể bị ai bác bỏ. Nhằm mục đích giác ngộ về bản chất không sai lạc của nó, như sau: ‘Học thuyết này của ta, như đã được trình bày, là không sai lạc. Bản chất không sai lạc của nó cần được biết đến không do duyên nơi người khác sau khi đã thực hành con đường này’. Trong câu ‘Atthi kassapā’ (Này Kassapa, có) v.v..., cách giải thích ở đây là như vầy: con đường mà Sa-môn Gotama, sau khi đã bước vào, nói đến vào thời điểm thích hợp, là chân thật vì bản chất của nó là như vậy, là có ý nghĩa vì hoàn toàn mang lại lợi ích, là Pháp vì không tách rời khỏi nguyên lý, là Luật vì liên quan đến sự điều phục và vì điều phục người khác, người ấy sẽ tự mình biết, do tự mình chứng nghiệm. Này Kassapa, con đường ấy, là sự thoát khỏi toàn bộ khổ đau của vòng luân hồi, đã được ta tuyên bố sau khi tự mình chứng ngộ bằng thắng trí, là có thật; và con đường thực hành giai đoạn đầu, là phương tiện để chứng đắc nó, cũng có thật. Do đó, ngài chỉ ra rằng học thuyết được tiến hành theo cách ‘Sa-môn Gotama... những pháp này...’ v.v... là tiếng rống của sư tử như thật, không thể bị ai làm cho lay chuyển.

‘‘Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passatī’’tiādīsu (a. ni. 3.134) viya maggañca paṭipadañca ekato katvā dassento. ‘‘Ayamevā’’ti vacanaṃ maggassa puthubhāvapaṭikkhepanatthaṃ, sabbaariyasādhāraṇabhāvadassanatthaṃ, sāsane pākaṭabhāvadassanatthañca. Tenāha ‘‘ekāyano ayaṃ bhikkhave maggo’’ti, (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106; saṃ. ni. 5.367, 384, 409)‘‘eseva maggo natthañño dassanassa visuddhiyā’’ti (dha. pa. 274),

Ngài chỉ dạy con đường (magga) và lộ trình (paṭipadā) một cách gộp chung, giống như trong câu ‘Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passatī’ (Như vậy, vị ấy thấy điều này như thật bằng chánh trí tuệ) v.v... (A. Ni. 3.134). Lời nói ‘Ayamevā’ (chính con đường này) nhằm mục đích bác bỏ sự đa dạng của con đường, nhằm cho thấy nó là chung cho tất cả các bậc Thánh, và nhằm cho thấy nó là hiển nhiên trong giáo pháp. Do đó, Ngài đã nói: ‘Ekāyano ayaṃ bhikkhave maggo’ (Này các Tỳ khưu, đây là con đường độc nhất) (Dī. Ni. 2.373; Ma. Ni. 1.106; Saṃ. Ni. 5.367, 384, 409), ‘Eseva maggo natthañño dassanassa visuddhiyā’ (Chỉ có con đường này, không có con đường nào khác, để thanh tịnh tri kiến) (Dha. Pa. 274),

‘‘Ekāyanaṃ jātikhayantadassī,Maggaṃ pajānāti hitānukampī;

Etena maggena tariṃsu pubbe,Tarissanti ye ca taranti ogha’’nti. (saṃ. ni. 5.384, 409;

mahāni. 191;

cūḷani. 107, 121;

netti. 170);

‘Ekāyanaṃ jātikhayantadassī, Maggaṃ pajānāti hitānukampī; Etena maggena tariṃsu pubbe, Tarissanti ye ca taranti ogha’nti. (Bậc thấy sự đoạn tận của sanh, vì lòng bi mẫn đến lợi ích, biết rõ con đường độc nhất. Nhờ con đường này, các vị trong quá khứ đã vượt qua, và những vị sẽ vượt qua và đang vượt qua dòng bộc lưu.) (Saṃ. Ni. 5.384, 409; Mahāni. 191; Cūḷani. 107, 121; Netti. 170);

Sabbesu suttapadesesu abhidhammapadesesu ca ekovāyaṃ maggo pākaṭo paññāto āgato cāti.

Và trong tất cả các đoạn kinh và các đoạn A-tỳ-đàm, chỉ có một con đường này là hiển nhiên, được biết đến, và đã được truyền lại.

Tapopakkamakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Luận Thuyết Khổ Hạnh Tinh Cần

394. Tapoyeva upakkamitabbato ārabhitabbato tapopakkamoti āha ‘‘tapārambhā’’ti. Ārambhanañcettha karaṇamevāti āha ‘‘tapokammānīti [Pg.353] attho’’ti. Samaṇakammasaṅkhātāti samaṇehi kattabbakammasaññitā. Niccoloti nissaṭṭhacelo sabbena sabbaṃ paṭikkhittacelo. Naggiyavatasamādānena naggo. ‘‘Ṭhitakova uccāraṃ karotī’’tiādi nidassanamattaṃ, vamitvā mukhavikkhālanādiācārassapi tena vissaṭṭhattā. Jivhāya hatthaṃ apalikhati apalihati udakena adhovanato. Dutiyavikappepi eseva nayo. ‘‘Ehi bhaddante’’ti vutte upagamanasaṅkhāto vidhi ehibhaddanto, taṃ caratīti ehibhaddantiko, tappaṭikkhepena na ehibhaddantiko. Na karoti samaṇena nāma parassa vacanakarena na bhavitabbanti adhippāyena. Puretaranti taṃ ṭhānaṃ attano upagamanato puretaraṃ. Taṃ kira so ‘‘bhikkhunā nāma yādicchakī eva bhikkhā gahetabbā’’ti adhippāyena na gaṇhāti. Uddissakataṃ ‘‘mama nimittabhāvena bahū khuddakā pāṇā saṅghātaṃ āpāditā’’ti na gaṇhāti. Nimantanaṃ na sādiyati ‘‘evaṃ tesaṃ vacanaṃ kataṃ bhavissatī’’ti. Kumbhīādīsupi so sattasaññīti āha ‘‘kumbhīkaḷopiyo’’tiādi.

394. Chính khổ hạnh, do cần phải nỗ lực, cần phải bắt đầu, là sự nỗ lực khổ hạnh (tapopakkamo), vì vậy ngài nói là ‘sự bắt đầu khổ hạnh’. Và ở đây, sự bắt đầu chính là sự thực hành, vì vậy ngài nói ‘nghĩa là các hành vi khổ hạnh’. Được gọi là hành vi của sa-môn có nghĩa là được gọi là hành vi cần được các sa-môn thực hành. Không y phục (niccolo) có nghĩa là người đã từ bỏ y phục, đã từ chối y phục một cách hoàn toàn. Lõa thể do chấp trì hạnh lõa thể. ‘Đứng mà đại tiện’ v.v... là sự buông thả, vì người đó cũng đã từ bỏ các thói quen như súc miệng sau khi nôn. Liếm tay bằng lưỡi, không rửa bằng nước. Trong trường hợp thứ hai cũng theo phương pháp này. Khi được nói ‘Xin mời ngài đến’, phương thức đến gần được gọi là ehibhaddanta. Người thực hành điều đó là ehibhaddantiko. Do từ chối điều đó, nên là na ehibhaddantiko. Vị ấy không làm theo, với ý định rằng ‘một sa-môn không nên là người làm theo lời của người khác’. Trước hơn có nghĩa là trước khi mình đến nơi đó. Nghe nói, vị ấy không nhận vật thực đó với ý định rằng ‘một vị bhikkhu chỉ nên nhận vật thực khất thực một cách ngẫu nhiên’. Vị ấy không nhận vật thực được làm riêng cho mình (với ý nghĩ) ‘do nhân duyên của ta mà nhiều sinh vật nhỏ đã bị giết hại’. Vị ấy không chấp nhận lời mời (với ý nghĩ) ‘như vậy sẽ là làm theo lời của họ’. Vị ấy cũng có tưởng về chúng sanh trong các cái nồi v.v..., vì vậy ngài nói ‘nồi, chảo’ v.v...

Kabaḷantarāyoti kabaḷassa antarāyo hotīti. Gāmasabhāgādivasena saṅgamma kittenti etissāti saṅkitti, tathā saṃhaṭataṇḍulādisañcayo. Manussāti veyyāvaccakaramanussā.

Kabaḷantarāyo có nghĩa là có sự trở ngại cho miếng ăn. Do việc tụ tập và ca ngợi ở làng, khu vực chung v.v..., nên gọi là saṅkitti; tương tự, là sự tích trữ gạo v.v... đã được thu gom. Manussā có nghĩa là những người phục vụ.

Surāpānamevāti majjalakkhaṇappattāya surāya pānameva surāggahaṇena cettha merayampi saṅgahitaṃ. Ekāgārameva uñchatīti ekāgāriko. Ekālopeneva vattatīti ekālopiko. Dīyati etāyāti datti, dvattiālopamattagāhi khuddakaṃ bhikkhādānabhājanaṃ, tenāha ‘‘khuddakapātī’’ti. Abhuñjanavasena eko aho etassa atthīti ekāhiko, āhāro. Taṃ ekāhikaṃ, so pana atthato ekadivasalaṅghakoti āha ‘‘ekadivasantarika’’nti. ‘‘Dvīhika’’ntiādīsupi eseva nayo. Ekāhaṃ abhuñjitvā ekāhaṃ bhuñjanaṃ ekāhavāro, taṃ ekāhikameva atthato. Dvīhaṃ abhuñjitvā dvīhaṃ bhuñjanaṃ dvīhavāro. Sesadvayepi eseva nayo. Ukkaṭṭho pana pariyāyabhattabhojaniko dvīhaṃ abhuñjitvā ekāhameva bhuñjati. Sesadvayepi eseva nayo.

Surāpānameva có nghĩa là: chỉ là việc uống rượu, loại rượu đã đạt đến đặc tính gây say; và ở đây, qua việc đề cập đến surā, meraya cũng được bao gồm. Người chỉ khất thực ở một nhà được gọi là ekāgāriko. Người chỉ sống bằng một vắt cơm được gọi là ekālopiko. Vật mà người ta cho vào đó được gọi là datti; một cái bát nhỏ để nhận vật thực khất thực, chỉ chứa được hai hoặc ba vắt cơm, do đó, nói là ‘bát nhỏ’. Do việc không ăn, có một ngày đối với người này, đó là ekāhiko, (bữa) ăn. Đó là ekāhikaṃ (ăn cách nhật); nhưng về mặt ý nghĩa, đó là việc bỏ qua một ngày, nên nói là ‘cách một ngày’. Đối với ‘dvīhika’ (cách hai ngày) v.v... cũng theo phương pháp này. Việc không ăn một ngày rồi ăn một ngày là phiên một ngày, về mặt ý nghĩa, đó chính là ăn cách nhật. Việc không ăn hai ngày rồi ăn hai ngày là phiên hai ngày. Đối với hai trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Nhưng người thực hành hạnh ăn theo phiên ở mức độ cao nhất thì không ăn hai ngày và chỉ ăn một ngày. Đối với hai trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này.

395. Kuṇḍakanti tanutaraṃ taṇḍulasakalaṃ.

395. Kuṇḍaka là mảnh gạo nhỏ hơn.

396. Saṇehi [Pg.354] saṇavākehi nibbattavatthāni sāṇāni. Missasāṇāni masāṇāni, na bhaṅgāni. Erakatiṇādīnīti ādi-saddena akkamakacikadalīvākādīnaṃ saṅgaho. Erakādīhi katāni hi chavāni lāmakāni dussānīti vattabbataṃ labhanti.

396. Sāṇāni là những y phục được làm từ vỏ cây gai. Masāṇāni là y phục bằng vải gai thô pha trộn, không phải là y phục bằng cây gai dầu. Erakatiṇādīni: qua từ ādi (v.v...), các loại như vỏ cây akkamaka, vỏ cây cika, vỏ cây dalī v.v... được bao gồm. Vì những tấm vải thô xấu được làm từ cỏ eraka v.v... có thể được gọi là dussa (vải).

Micchāvāyāmavaseneva ukkuṭikavatānuyogoti āha ‘‘ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto’’ti. Thaṇḍilanti vā samā pakatibhūmi vuccati ‘‘patthaṇḍile pāturahosī’’tiādīsu (ma. ni. 4.10) viya, tasmā thaṇḍilaseyyanti anantarahitāya pakatibhūmiyaṃ seyyanti vuttaṃ hoti. Laddhaṃ āsananti nisīdituṃ yathāladdhaṃ āsanaṃ. Akopetvāti aññattha anupagantvā, tenāha ‘‘tattheva nisīdanasīlo’’ti. So hi taṃ achaḍḍento apariccajanto akopento nāma hoti. Vikaṭanti gūthaṃ vuccati āsayavasena virūpaṃ jātanti katvā.

Do tà tinh tấn mà thực hành hạnh ngồi xổm, nên nói là ‘chuyên tâm vào sự tinh tấn ngồi xổm’. Thaṇḍila là mặt đất bằng phẳng tự nhiên, giống như trong câu ‘xuất hiện trên mặt đất trống’ (M.N. 4.10) v.v...; do đó, thaṇḍilaseyya có nghĩa là nằm trên mặt đất tự nhiên không có gì trải lót. Laddhaṃ āsanaṃ là chỗ ngồi nào có được để ngồi. Akopetvā là không đi đến nơi khác, do đó, nói là ‘có thói quen ngồi ngay tại chỗ đó’. Vì người ấy không rời bỏ, không từ bỏ chỗ đó, nên được gọi là akopento (không thay đổi). Vikaṭa được gọi là phân, vì nó trở nên biến dạng do nằm trong ruột.

Ettha ca ‘‘acelako hotī’’tiādīni vatapadāni yāva ‘‘na thusodakaṃ pivatī’’ti etāni ekavārāni. ‘‘Ekāgāriko vā’’tiādīni nānāvārāni, nānākālikāni vā. Tathā ‘‘sākabhakkho vā’’tiādīni, ‘‘sāṇānipi dhāretī’’tiādīni ca. Tathā hettha vā-saddaggahaṇaṃ, pi-saddaggahaṇañca kataṃ. Pi-saddopi vikappattho eva daṭṭhabbo. Purimesu pana na kataṃ. Evañca katvā ‘‘acelako hotī’’ti vatvā ‘‘sāṇānipi dhāretī’’tiādi vacanassa, ‘‘rajojalladharo hotī’’ti vatvā ‘‘udakorohanānuyogaṃ anuyutto’’ti vacanassa ca avirodho siddho hoti. Atha vā kimettha avirodhacintāya. Ummattakapacchisadiso hi titthiyavādo. Atha vā ‘‘acelako hotī’’ti ārabhitvā tappasaṅgena sabbampi attakilamathānuyogaṃ dassentena ‘‘sāṇānipi dhāretī’’tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ.

Ở đây, các hạnh từ ‘là người không mặc y phục’ cho đến ‘không uống nước cám’ là những trường hợp đơn lẻ. Các hạnh từ ‘hoặc là người một nhà’ v.v... là những trường hợp khác nhau, hoặc những thời điểm khác nhau. Tương tự như vậy là các hạnh từ ‘hoặc là người ăn rau’ v.v..., và ‘cũng mặc y phục bằng vải gai’ v.v... Do đó, ở đây có việc dùng từ vā (hoặc) và từ pi (cũng). Từ pi cũng nên được hiểu theo nghĩa lựa chọn. Nhưng ở các trường hợp trước thì không làm vậy. Làm như vậy, sự không mâu thuẫn được xác lập giữa lời nói ‘là người không mặc y phục’ và lời nói ‘cũng mặc y phục bằng vải gai’ v.v..., và giữa lời nói ‘là người mang bụi bẩn’ và lời nói ‘chuyên tâm thực hành việc dầm mình trong nước’. Hoặc là, cần gì phải suy xét về sự không mâu thuẫn ở đây? Vì lời dạy của ngoại đạo giống như cái giỏ của người điên. Hoặc là, nên hiểu rằng, sau khi bắt đầu với ‘là người không mặc y phục’, do liên quan đến điều đó, khi trình bày tất cả sự chuyên tâm vào khổ hạnh, ngài đã nói ‘cũng mặc y phục bằng vải gai’ v.v...

Tapopakkamaniratthakathāvaṇṇanā

Giải thích về sự vô ích của các phương pháp khổ hạnh.

397. Sīlasampadādīhi vināti sīlasampadā, samādhisampadā, paññāsampadāti imāhi lokuttarāhi sampadāhi vinā na kadāci sāmaññaṃ vā brahmaññaṃ vā sambhavati, yasmā ca tadevaṃ, tasmā tesaṃ tapopakkamānaṃ niratthakataṃ dassentoti yojanā. ‘‘Dosaveravirahita’’nti idaṃ dosassa [Pg.355] mettāya ujupaṭipakkhatāya vuttaṃ. Dosa-ggahaṇena vā sabbepi jhānapaṭipakkhā saṃkilesadhammā gahitā, vera-ggahaṇena paccatthikabhūtā sattā. Yadaggena hi dosarahitaṃ, tadaggena verarahitanti.

397. Sīlasampadādīhi vinā có nghĩa là: không có giới thành tựu, định thành tựu, tuệ thành tựu, không có những thành tựu siêu thế này thì không bao giờ có thể có được quả vị Sa-môn hay quả vị Phạm-chí; và vì là như vậy, cho nên (ta) sẽ trình bày sự vô ích của các phương pháp khổ hạnh ấy, đây là cách kết nối ý. Câu ‘không còn sân hận và oán thù’ được nói ra vì sân là đối nghịch trực tiếp với tâm từ. Hoặc qua việc đề cập đến sân, tất cả các pháp phiền não đối nghịch với thiền đều được bao gồm; qua việc đề cập đến oán thù, các chúng sanh đã trở thành kẻ thù (được bao gồm). Vì trong chừng mực nào không còn sân, thì trong chừng mực ấy không còn oán thù.

398. Pākaṭabhāvena kāyati gametīti pakati, lokasiddhavādo, tenāha ‘‘pakati kho esāti pakatikathā esā’’ti. Mattāyāti mattā-saddo ‘‘mattā sukhapariccāgā’’tiādīsu (dha. pa. 290) viya appatthaṃ antonītaṃ katvā pamāṇavācakoti āha ‘‘iminā pamāṇena evaṃ parittakenā’’ti. Tena pana pamāṇena pahātabbo pakaraṇappatto paṭipattikkamoti āha ‘‘paṭipattikkamenā’’ti. Sabbatthāti sabbavāresu.

398. Pakati là điều được biết đến, được hiểu một cách rõ ràng; là lời nói thông thường trong thế gian, do đó, nói là ‘đây là điều tự nhiên’ có nghĩa là ‘đây là lời nói thông thường’. Mattāya: từ mattā, giống như trong câu ‘từ bỏ hạnh phúc có chừng mực’ (Pháp Cú 290) v.v..., bao hàm ý nghĩa nhỏ bé và là từ chỉ số lượng, nên nói là ‘với số lượng này, ít ỏi như vậy’. Nhưng tiến trình thực hành, vốn là đối tượng của chương này, cần được từ bỏ với số lượng đó, nên nói là ‘bằng tiến trình thực hành’. Sabbattha là trong mọi trường hợp.

399. Aññathā vadathāti yadi acelakabhāvādinā sāmaññaṃ vā brahmaññaṃ vā abhavissa, suvijānova samaṇo suvijāno brāhmaṇo. Yasmā pana tumhe ito aññathāva sāmaññaṃ brahmaññañca vadatha, tasmā dujjānova samaṇo dujjāno brāhmaṇo, tenāha ‘‘idaṃ sandhāyāhā’’ti. Taṃ pakativādaṃ paṭikkhipitvāti pubbe yaṃ pākatikaṃ sāmaññaṃ brahmaññañca hadaye ṭhapetvā tena ‘‘dukkara’’ntiādi vuttaṃ, tameva sandhāya bhagavatāpi ‘‘pakati kho esā’’tiādi vuttaṃ. Idha pana taṃ pakativādaṃ pākatikasamaṇabrāhmaṇavisayaṃ kathaṃ paṭikkhipitvā paṭisaṃharitvā sabhāvatova paramatthatova samaṇassa brāhmaṇassa ca dujjānabhāvaṃ āvikaronto pakāsento. Tatrāpīti samaṇabrāhmaṇavādepi vuttanayeneva.

399. Aññathā vadatha có nghĩa là: nếu quả vị Sa-môn hay quả vị Phạm-chí có được nhờ vào việc không mặc y phục v.v..., thì Sa-môn dễ biết, Phạm-chí dễ biết. Nhưng vì các ông nói về quả vị Sa-môn và quả vị Phạm-chí khác với điều này, cho nên Sa-môn khó biết, Phạm-chí khó biết; do đó, nói là ‘ngài nói điều này với ý đó’. Taṃ pakativādaṃ paṭikkhipitvā có nghĩa là: trước đây, sau khi giữ trong lòng quan điểm thông thường về quả vị Sa-môn và quả vị Phạm-chí, người ấy đã nói ‘khó làm’ v.v...; chính với ý đó mà Đức Thế Tôn cũng đã nói ‘đây là điều tự nhiên’ v.v... Nhưng ở đây, sau khi bác bỏ, rút lại lời nói thông thường đó, lời nói liên quan đến Sa-môn và Phạm-chí thông thường, ngài làm sáng tỏ, tuyên bố bản chất khó biết của Sa-môn và Phạm-chí từ tự tánh, từ chân nghĩa. Tatrāpi là: trong lời nói về Sa-môn và Phạm-chí cũng theo phương pháp đã được nói.

Sīlasamādhipaññāsampadāvaṇṇanā

Giải thích về Giới, Định, Tuệ thành tựu.

400-1. Paṇḍitoti hetusampattisiddhena paṇḍiccena samannāgato, kathaṃ uggahesi paripakkañāṇattā ghaṭe padīpena viya abbhantare samujjalantena paññāveyyattiyena tattha tattha bhagavatā desitamatthaṃ pariggaṇhanto tampi desanaṃ upadhāresi. Tassa cāti yo acelako hoti yāva udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharati, tassa ca. Tā sampattiyo pucchāmi, yāhi samaṇo ca hotīti adhippāyo. Sīlasampadāyāti iti-saddo ādiattho, tena ‘‘cittasampadāya paññāsampadāyā’’ti padadvayaṃ [Pg.356] saṅgaṇhāti asekkhasīlādikhandhattayasaṅgahitañhi arahattaṃ, tenāha ‘‘arahattaphalameva sandhāya vutta’’ntiādi. Tattha idanti idaṃ vacanaṃ.

400-1. (Câu) “Paṇḍito” (là bậc hiền trí) có nghĩa là vị đã thành tựu trí tuệ nhờ sự đầy đủ nhân duyên. (Câu) “kathaṃ uggahesi” (đã lãnh hội như thế nào?) có nghĩa là do trí tuệ đã chín muồi, với sự thông tuệ sáng chói bên trong giống như ngọn đèn trong bình, vị ấy đã nắm bắt ý nghĩa được Đức Thế Tôn thuyết giảng ở nơi này nơi kia và đã ghi nhớ bài thuyết giảng ấy. (Câu) “Tassa ca” (và của vị ấy) có nghĩa là và của vị nào là lõa thể cho đến chuyên tâm thực hành việc trầm mình dưới nước. (Câu) “Tā sampattiyo pucchāmi” (ta hỏi về những sự thành tựu ấy) có ý nghĩa là nhờ những sự thành tựu ấy mà trở thành sa-môn. (Trong câu) “Sīlasampadāya” (do giới thành tựu), từ “iti” (vậy) có nghĩa là khởi đầu, do đó nó bao gồm hai cụm từ “do tâm thành tựu, do tuệ thành tựu.” Vì quả A-la-hán được bao gồm trong ba uẩn là giới vô học v.v..., do đó có lời nói rằng “được nói ra nhắm đến quả A-la-hán” v.v... Ở đây, “idanti” có nghĩa là “lời này.”

Sīhanādakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Tiếng Rống Sư Tử

402. Anaññasādhāraṇatāya, anaññasādhāraṇatthavisayatāya ca anuttaraṃ buddhasīhanādaṃ nadanto. Ativiya accantavisuddhatāya paramavisuddhaṃ. Paramanti ukkaṭṭhaṃ, tenāha ‘‘uttama’’nti. Sīlameva lokiyasīlattā. Yathā anaññasādhāraṇaṃ bhagavato lokuttarasīlaṃ savāsanaṃ paṭipakkhaviddhaṃsanato, evaṃ lokiyasīlampi tassa anucchavikabhāvena sambhūtattā, samena samanti samasamanti ayamettha atthoti āha ‘‘mama sīlasamena sīlena mayā sama’’nti. ‘‘Yadidaṃ adhisīla’’nti lokiyaṃ, lokuttarañcāti duvidhampi buddhasīlaṃ ekajjhaṃ katvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘sīlepī’’ti. Iti imanti evaṃ imaṃ sīlavisayaṃ. Paṭhamaṃ pavattattā paṭhamaṃ.

402. (Ngài) rống lên tiếng rống sư tử vô thượng của bậc Giác Ngộ do tính chất không chung với ai khác, và do có đối tượng ý nghĩa không chung với ai khác. (Giới) thanh tịnh tối thượng do sự thanh tịnh tột bậc, vô cùng. “Parama” (tối thượng) có nghĩa là ưu việt, do đó nói là “uttama” (tối thắng). Chỉ có giới vì là giới thế gian. Giống như giới siêu thế của Đức Thế Tôn là không chung với ai khác vì đã phá tan các đối nghịch cùng với tập khí, cũng vậy, giới thế gian của Ngài cũng (không chung với ai khác) vì đã phát sinh do tính chất tương xứng với giới siêu thế ấy. “Samena samaṃ” (ngang bằng với cái ngang bằng) có nghĩa là “samasamaṃ” (hoàn toàn ngang bằng), đây là ý nghĩa ở đây, nên nói rằng “ngang bằng với ta về giới, giới ngang bằng với giới của ta.” (Câu) “đó là tăng thượng giới” được nói ra sau khi hợp nhất cả hai loại giới của bậc Giác Ngộ là thế gian và siêu thế. Do đó nói là “về giới cũng vậy.” “Iti imaṃ” có nghĩa là “về vấn đề giới này như vậy.” “Paṭhamaṃ” (trước tiên) là do đã diễn ra trước tiên.

Tapatīti santappati, vidhamatīti attho. Jigucchatīti hīḷeti lāmakato ṭhapeti. Niddosattā ariyā ārakā kilesehīti. Maggaphalasampayuttā vīriyasaṅkhātā tapojigucchāti ānetvā sambandho. Paramā nāma sabbukkaṭṭhabhāvato. Yathā yuvino bhāvo yobbanaṃ, evaṃ jigucchino bhāvo jegucchaṃ. Kilesānaṃ samucchindanapaṭippassambhanāni samucchedapaṭipassaddhivimuttiyo. Nissaraṇavimutti nibbānaṃ. Atha vā sammāvācādīnaṃ adhisīlaggahaṇena, sammāvāyāmassa adhijegucchaggahaṇena, sammādiṭṭhiyā adhipaññāggahaṇena gahitattā aggahitaggahaṇena sammāsaṅkappasatisamādhayo maggaphalapariyāpannā samucchedapaṭipassaddhivimuttiyo daṭṭhabbā. Nissaraṇavimutti pana nibbānameva.

“Tapatī” (đốt cháy) có nghĩa là thiêu đốt, có nghĩa là thổi bay đi. “Jigucchati” (ghê tởm) có nghĩa là khinh miệt, đặt vào chỗ thấp hèn. Do không có lỗi lầm, các bậc Thánh ở xa các phiền não. Cần được liên kết bằng cách đem đến (ý nghĩa) là sự khổ hạnh và ghê tởm, được gọi là tinh tấn, tương ưng với đạo và quả. Được gọi là tối thượng do là trạng thái ưu việt nhất. Giống như trạng thái của người trẻ là tuổi trẻ, cũng vậy, trạng thái của người ghê tởm là sự ghê tởm. Sự đoạn trừ và an tịnh các phiền não là đoạn trừ giải thoát và an tịnh giải thoát. Xuất ly giải thoát là Niết-bàn. Hoặc là, do chánh ngữ v.v... được nắm bắt bằng (từ) tăng thượng giới, do chánh tinh tấn được nắm bắt bằng (từ) tăng thượng ghê tởm, do chánh kiến được nắm bắt bằng (từ) tăng thượng tuệ, nên bằng cách nắm bắt những gì chưa được nắm bắt, chánh tư duy, chánh niệm, chánh định, thuộc về đạo và quả, cần được hiểu là đoạn trừ giải thoát và an tịnh giải thoát. Còn xuất ly giải thoát chính là Niết-bàn.

403. Yaṃ kiñci janavivittaṃ ṭhānaṃ idha ‘‘suññāgāra’’nti adhippetaṃ. Tattha nadantena vinā nādo natthīti āha ‘‘ekatova nisīditvā’’ti. Aṭṭhasu parisāsūti khattiyaparisā, brāhmaṇaparisā, gahapatiparisā, samaṇaparisā, cātumahārājikaparisā, tāvatiṃsaparisā, māraparisā, brahmaparisāti imāsu aṭṭhasu parisāsu.

403. Bất cứ nơi nào vắng vẻ người, ở đây được hiểu là “ngôi nhà trống.” Vì ở đó không có tiếng rống nào khác ngoài tiếng rống của (vị ấy), nên nói là “sau khi ngồi một mình.” (Trong câu) “trong tám hội chúng” có nghĩa là trong tám hội chúng này: hội chúng Sát-đế-lỵ, hội chúng Bà-la-môn, hội chúng gia chủ, hội chúng sa-môn, hội chúng Tứ Đại Thiên Vương, hội chúng trời Ba Mươi Ba, hội chúng Ma vương, hội chúng Phạm thiên.

Vesārajjānīti [Pg.357] visāradabhāvā ñāṇappahānasampadānimittaṃ kutoci asantassanabhāvā nibbhayabhāvāti attho. Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṃ ṭhānaṃ, uttamaṃ ṭhānanti attho. Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho.

“Vesārajjāni” (các sự vô sở úy) có nghĩa là trạng thái không sợ hãi, do trạng thái dõng mãnh, do nhân là sự thành tựu về trí và đoạn, do trạng thái không run sợ từ bất cứ đâu. “Āsabhaṃ ṭhānaṃ” (vị trí của bậc Ngưu vương) có nghĩa là vị trí cao tột, vị trí tối thượng. Hoặc các vị Phật quá khứ là các bậc Ngưu vương, (nên) có nghĩa là vị trí của các Ngài.

Apica usabhassa idanti āsabhaṃ, āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ. Yathā hi nisabhasaṅkhāto usabho attano usabhabalena catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisāpathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena akampiyo acalena ṭhānena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamānova taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti attani āropeti. Tena vuttaṃ ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti.

Hơn nữa, “āsabhaṃ” là (vị trí) này của con bò đực đầu đàn; “āsabhaṃ” là giống như con bò đực đầu đàn. Giống như con bò đực đầu đàn, được gọi là nisabha, dùng sức mạnh bò đực của mình, dùng bốn chân đè lên mặt đất và đứng ở một vị trí không lay chuyển, cũng vậy, Như Lai, thành tựu mười Như Lai lực, dùng bốn chân vô sở úy đè lên mặt đất là tám hội chúng, đứng ở một vị trí không lay chuyển, không bị lay động bởi bất kỳ kẻ đối nghịch nào trong thế giới cùng với chư thiên. Khi đứng như vậy, Ngài thừa nhận vị trí của bậc Ngưu vương ấy, tức là chấp nhận, không từ chối, tự mình đảm nhận. Do đó, có lời nói rằng “Ngài thừa nhận vị trí của bậc Ngưu vương.”

Sīhanādaṃ nadatīti yathā migarājā parissayānaṃ sahanato, vanamahiṃsamattavāraṇādīnaṃ hananato ca ‘‘sīho’’ti vuccati, evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato, parappavādānaṃ hananato ca ‘‘sīho’’ti vuccati. Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ. Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘iti rūpa’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.78; a. ni. 8.2) nayena nānāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati.

(Câu) “rống lên tiếng rống sư tử.” Giống như vua của các loài thú được gọi là “sư tử” (sīha) do chịu đựng (sahana) được các hiểm nguy và do giết hại (hanana) được trâu rừng, voi say v.v..., cũng vậy, Như Lai được gọi là “sư tử” do chịu đựng được các pháp thế gian và do phá tan được các tà thuyết của người khác. Tiếng rống của con sư tử được nói đến như vậy là tiếng rống sư tử. Ở đây, giống như con sư tử, thành tựu sức mạnh sư tử, dõng mãnh khắp nơi, không còn dựng lông tóc, rống lên tiếng rống sư tử, cũng vậy, bậc sư tử Như Lai, thành tựu mười Như Lai lực, dõng mãnh trong tám hội chúng, không còn dựng lông tóc, rống lên tiếng rống sư tử đầy vẻ oai hùng khác nhau theo phương pháp “sắc là như vậy” v.v... (Tương Ưng Bộ 3.78; Tăng Chi Bộ 8.2).

Pañhaṃ abhisaṅkharitvāti ñātuṃ icchitamatthaṃ attano ñāṇabalānurūpaṃ abhiracitvā taṅkhaṇaṃyevāti pucchitakkhaṇeyeva ṭhānuppattikapaṭibhānena vissajjeti. Cittaṃ paritosetiyeva ajjhāsayānurūpaṃ vissajjanato. Sotabbañcassa maññanti aṭṭhakkhaṇavajjitena navamena khaṇena labbhamānattā. ‘‘Yaṃ no satthā bhāsati, taṃ no sossāmā’’ti ādaragāravajātā mahantena ussāhena sotabbaṃ sampaṭicchitabbaṃ maññanti. Suppasannā pasādābhibuddhiyā vigatupakkilesatāya kallacittā muducittā honti. Pasannakāranti pasannehi kātabbasakkāraṃ, dhammāmisapūjanti attho. Tattha āmisapūjaṃ dassento ‘‘paṇītānī’’tiādimāha. Dhammapūjā pana ‘‘tathattāyā’’ti iminā dassitā. Tathābhāvāyāti yathattāya yassa vaṭṭadukkhanissaraṇatthāya [Pg.358] dhammo desito, tathābhāvāya, tenāha ‘‘dhammānudhammapaṭipattipūraṇatthāyā’’ti. Sā ca dhammānudhammapaṭipatti yāya anupubbiyā paṭipajjitabbā, paṭipajjantānañca sati ajjhattikaṅgasamavāye ekaṃsikā tassā pāripūrīti taṃ anupubbiṃ dassetuṃ ‘‘keci saraṇesū’’tiādi vuttaṃ.

(Cụm từ) Pañhaṃ abhisaṅkharitvāti (sáng tác câu hỏi) có nghĩa là: Sau khi sáng tác vấn đề muốn được biết, tương xứng với năng lực trí tuệ của mình. (Cụm từ) taṅkhaṇaṃyevāti (ngay trong khoảnh khắc ấy) có nghĩa là: Ngay trong khoảnh khắc được hỏi, ngài giải đáp bằng trí tuệ ứng đối tại chỗ. Ngài chắc chắn làm cho tâm được hài lòng do việc giải đáp tương xứng với khuynh hướng (của người hỏi). Và họ nghĩ rằng lời của ngài đáng được lắng nghe do có thể đạt được vào khoảnh khắc thứ chín, vốn đã loại trừ tám thời phi thời. Với lòng tôn trọng và kính mến được sanh khởi, họ nghĩ rằng: “Bất cứ điều gì bậc Đạo Sư của chúng ta nói, chúng ta sẽ lắng nghe điều ấy,” (và) cần phải lắng nghe, cần phải chấp nhận với sự nỗ lực to lớn. (Họ) có tâm trong sáng, tâm trở nên sẵn sàng, tâm trở nên nhu nhuyến do sự tăng trưởng của niềm tin và do sự loại trừ các phiền não. (Cụm từ) Pasannakāraṃ (hành động của người có tâm trong sáng) có nghĩa là sự tôn kính cần được thực hiện bởi những người có tâm trong sáng, tức là sự cúng dường Pháp và vật thực. Ở đây, trong khi trình bày về sự cúng dường vật thực, ngài đã nói (cụm từ) bắt đầu là “paṇītānī” (những vật thù diệu). Còn sự cúng dường Pháp được trình bày bằng (cụm từ) này: “tathattāyā” (vì mục đích như vậy). (Cụm từ) Tathābhāvāya (vì mục đích trở thành như vậy) có nghĩa là vì mục đích như thật, vì mục đích thoát khỏi khổ luân hồi mà Pháp đã được thuyết giảng, vì mục đích trở thành như vậy. Do đó, có lời nói rằng: “vì mục đích viên mãn sự thực hành pháp và tùy pháp.” Và sự thực hành pháp và tùy pháp ấy cần được thực hành theo tuần tự nào, và đối với những người đang thực hành, khi có sự hội đủ các yếu tố nội tại, sự viên mãn của nó là chắc chắn. Để trình bày tuần tự ấy, (cụm từ) bắt đầu là “keci saraṇesū” (một số vị ở trong các nơi nương tựa) đã được nói đến.

Imasmiṃ panokāse ṭhatvāti ‘‘paṭipannā ca ārādhentī’’ti etasmiṃ sīhanādakiccapāripūridīpane pāḷipadese ṭhatvā. Samodhānetabbāti saṅkalitabbā. Eko sīhanādo asādhāraṇo aññehi appaṭivattiyo seṭṭhanādo abhītanādoti katvā. Esa nayo sesesupi. Purimānaṃ dasannantiādito paṭṭhāya yāva ‘‘vimuttiyā mayhaṃ sadiso natthī’’ti etesaṃ purimānaṃ dasannaṃ sīhanādānaṃ, niddhāraṇe cettha sāmivacanaṃ, tenāha ‘‘ekekassā’’ti. ‘‘Parisāsu ca nadatī’’ti ādayo parivārā ‘‘ekaccaṃ tapassiṃ niraye nibbattaṃ passāmī’’ti sīhanādaṃ nadanto bhagavā parisāyaṃ nadati visārado nadati yāva ‘‘paṭipannā ārādhentī’’ti atthayojanāya sambhavato. Tathā sesesupi navasu.

(Cụm từ) Imasmiṃ panokāse ṭhatvāti (tuy nhiên, sau khi đứng ở trường hợp này) có nghĩa là: Sau khi đứng ở đoạn Pāḷi này, đoạn làm sáng tỏ sự viên mãn phận sự của tiếng rống sư tử: “paṭipannā ca ārādhentī” (và những vị đã thực hành thì thành tựu). (Cụm từ) Samodhānetabbāti (cần được kết hợp) có nghĩa là cần được tóm kết lại. Bởi vì một tiếng rống sư tử là phi thường, không thể bị phản bác bởi những người khác, là tiếng rống cao tột, là tiếng rống không sợ hãi. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho những (tiếng rống) còn lại. (Cụm từ) Purimānaṃ dasannaṃ (của mười điều đầu tiên) có nghĩa là của mười tiếng rống sư tử đầu tiên này, bắt đầu từ lúc khởi đầu cho đến câu: “vimuttiyā mayhaṃ sadiso natthī” (về sự giải thoát, không có ai tương đương với ta). Ở đây, sở hữu cách được dùng trong ý nghĩa xác định, do đó có lời nói rằng: “ekekassā” (của mỗi một). Các (yếu tố) tùy tùng bắt đầu là “parisāsu ca nadatī” (và ngài rống lên ở trong các hội chúng) là có thể có được do sự áp dụng ý nghĩa (như sau): Đức Thế Tôn, trong khi rống lên tiếng rống sư tử: “ekaccaṃ tapassiṃ niraye nibbattaṃ passāmī” (ta thấy có vị khổ hạnh kia tái sanh ở địa ngục), ngài rống lên ở trong hội chúng, rống lên một cách tự tin, cho đến câu: “paṭipannā ārādhentī” (những vị đã thực hành thì thành tựu). Tương tự như vậy ở trong chín (tiếng rống) còn lại.

‘‘Eva’’ntiādi yathāvuttānaṃ tesaṃ saṅkaletvā dassanaṃ. Te dasāti te ‘‘parisāsu ca nadatī’’ti ādayo sīhanādā. Purimānaṃ dasannanti yathāvuttānaṃ purimānaṃ dasannaṃ. Parivāravasenāti paccekaṃ parivāravasena yojiyamānā sataṃ sīhanādā. Purimā ca dasāti tathā ayojiyamānā purimā ca dasāti evaṃ dasādhikaṃ sīhanādasataṃ hoti. Evaṃ vādīnaṃ vādanti evaṃ pavattavādānaṃ titthiyānaṃ vādaṃ. Paṭisedhetvāti tathābhāvābhāvadassanena paṭikkhipitvā. Yaṃ bhagavā udumbarikasutte ‘‘idha nigrodha tapassī’’tiādinā (dī. ni. 3.33) upakkilesavibhāgaṃ, pārisuddhivibhāgañca dassento saparisassa nigrodhassa paribbājakassa purato sīhanādaṃ nadi, taṃ dassetuṃ ‘‘idāni parisati naditapubbaṃ sīhanādaṃ dassento’’tiādi vuttaṃ.

(Cụm từ) bắt đầu là “Evaṃ” (Như vậy) là sự trình bày sau khi đã tóm kết lại những điều ấy như đã được nói. (Cụm từ) Te dasa (mười điều ấy) có nghĩa là mười tiếng rống sư tử ấy, bắt đầu là “parisāsu ca nadatī” (và ngài rống lên ở trong các hội chúng). (Cụm từ) Purimānaṃ dasannaṃ (của mười điều đầu tiên) có nghĩa là của mười điều đầu tiên như đã được nói. (Cụm từ) Parivāravasena (theo cách tùy tùng) có nghĩa là một trăm tiếng rống sư tử, khi được áp dụng riêng lẻ theo cách tùy tùng. Và (cụm từ) purimā ca dasa (và mười điều đầu tiên) có nghĩa là mười điều đầu tiên không được áp dụng như vậy, như thế là có một trăm mười tiếng rống sư tử. (Cụm từ) Evaṃ vādīnaṃ vādaṃ (quan điểm của những người có chủ trương như vậy) có nghĩa là quan điểm của các người theo ngoại đạo có chủ trương đã diễn tiến như vậy. (Cụm từ) Paṭisedhetvāti (sau khi đã bác bỏ) có nghĩa là sau khi đã loại trừ bằng cách cho thấy sự không có của tình trạng như vậy. Tiếng rống sư tử mà đức Thế Tôn đã rống lên ở trước mặt du sĩ Nigrodha cùng với hội chúng của ông ta, trong khi trình bày về sự phân tích các phiền não và sự phân tích về sự thanh tịnh bằng (cụm từ) bắt đầu là “idha nigrodha tapassī” (này Nigrodha, ở đây vị khổ hạnh) (Trường Bộ 3.33) trong kinh Udumbarika, để trình bày về điều ấy, (cụm từ) bắt đầu là “idāni parisati naditapubbaṃ sīhanādaṃ dassento” (bây giờ, trong khi trình bày về tiếng rống sư tử đã được rống lên trước đây ở trong hội chúng) đã được nói đến.

Titthiyaparivāsakathāvaṇṇanā

Chú giải về câu chuyện biệt trú của ngoại đạo

404. Idanti ‘‘rājagahe gijjhakūṭe pabbate viharantaṃ maṃ…pe… pañhaṃ pucchī’’ti idaṃ vacanaṃ. Kāmaṃ yadā nigrodho pañhaṃ pucchi, bhagavā cassa vissajjesi, na tadā [Pg.359] gijjhakūṭe pabbate viharati, rājagahasamīpe pana viharatīti katvā ‘‘rājagahe gijjhakūṭe pabbate viharantaṃ ma’’nti vuttaṃ, gijjhakūṭe viharaṇañcassa tadā avicchinnanti, tenāha ‘‘yaṃ taṃ bhagavā’’tiādi. Yogeti naye, dukkhanissaraṇūpāyeti attho.

404. (Từ) Idaṃ (điều này) có nghĩa là lời nói này: “maṃ… pañhaṃ pucchī” (đã hỏi ta câu hỏi… trong khi đang trú ở núi Gijjhakūṭa tại thành Rājagaha). Thật vậy, khi Nigrodha đã hỏi câu hỏi và đức Thế Tôn đã giải đáp cho ông ta, lúc ấy ngài không trú ở núi Gijjhakūṭa. Tuy nhiên, do ngài đang trú ở gần thành Rājagaha nên lời nói “rājagahe gijjhakūṭe pabbate viharantaṃ maṃ” (ta, trong khi đang trú ở núi Gijjhakūṭa tại thành Rājagaha) đã được nói đến, và việc trú ngụ của ngài ở Gijjhakūṭa vào lúc ấy là không bị gián đoạn. Do đó, có lời nói bắt đầu là “yaṃ taṃ bhagavā” (điều mà đức Thế Tôn ấy). (Từ) Yoge (trong sự thực hành) có nghĩa là trong phương pháp, tức là phương tiện thoát khỏi khổ đau.

405. Yaṃ parivāsaṃ sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito parivasatīti yojanā. Yasmā sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhitena parivasitabbaṃ, na gihibhūtena, tasmā aparivasitvāyeva pabbajjaṃ labhati. Ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadanti ettha pana pabbajjā-ggahaṇaṃ vacanasiliṭṭhatāvaseneva ‘‘dirattatirattaṃ sahaseyya’’nti (pāci. 50) ettha dirattaggahaṇaṃ viya. Gāmappavesanādīnīti ādi-saddena vesiyāvidhavāthullakumāripaṇḍakabhikkhunigocaratā, sabrahmacārīnaṃ uccāvacesu kiṃkaraṇīyesu dakkhānalasāditā, uddesaparipucchādīsu tibbachandatā, yassa titthāyatanato idhāgato, tassa avaṇṇe, ratanattayassa ca vaṇṇe anattamanatā, tadubhayaṃ yathākkamaṃ vaṇṇe ca avaṇṇe ca attamanatāti imesaṃ saṅgaho veditabbo, tenāha ‘‘aṭṭha vattāni pūrentenā’’ti. Ghaṃsitvā koṭṭetvāti ajjhāsayassa vīmaṃsanavasena suvaṇṇaṃ viya ghaṃsitvā koṭṭetvā.

405. Yaṃ parivāsaṃ sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito parivasatīti yojanā (sự thực hành biệt trú nào mà người ấy thực hành trong khi đang ở trong địa vị sa-di, đây là cách nối kết). Bởi vì việc thực hành biệt trú nên được thực hành bởi người đang ở trong địa vị sa-di, không phải bởi người ở địa vị tại gia, do đó vị ấy được xuất gia mà không cần phải thực hành biệt trú. Ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadanti (mong muốn xuất gia, mong muốn cụ túc giới), ở đây việc đề cập đến xuất gia chỉ là vì sự trôi chảy của lời nói, giống như việc đề cập đến hai đêm trong câu ‘dirattatirattaṃ sahaseyya’ (nên ngủ chung hai hoặc ba đêm) (Pāci. 50). Gāmappavesanādīni (việc đi vào làng, v.v…), bằng từ ‘ādi’ (v.v…) nên được hiểu là bao gồm những điều này: (không) đi đến nơi của kỹ nữ, góa phụ, thiếu nữ lớn tuổi, người ái nam ái nữ, tỳ-khưu-ni; sự siêng năng và không lười biếng trong các công việc lớn nhỏ của các vị đồng phạm hạnh; có ý muốn mãnh liệt trong việc học thuộc lòng, hỏi han, v.v…; không hài lòng khi nghe chê bai về nơi ngoại đạo mà mình đã từ đó đến đây, và (không hài lòng khi nghe) tán thán Tam Bảo; và ngược lại, hài lòng khi nghe tán thán (về nơi ngoại đạo) và chê bai (về Tam Bảo). Do đó, ngài đã nói ‘aṭṭha vattāni pūrentenā’ti (bởi người đang thực hành tám phận sự). Ghaṃsitvā koṭṭetvāti (sau khi chà xát và đập) có nghĩa là sau khi chà xát và đập như vàng, theo cách xem xét khuynh hướng (của người ấy).

Gaṇamajjhe nisīditvāti upasampadākammassa gaṇappahonakānaṃ bhikkhūnaṃ majjhe saṅghatthero viya tassa anuggahatthaṃ nisīditvā. Vūpakaṭṭhoti vivitto. Tādisassa sīlavisodhane appamādo avuttasiddhoti āha ‘‘kammaṭṭhāne satiṃ avijahanto’’ti. Pesitacittoti nibbānaṃ pati pesitacitto taṃninno tappoṇo tappabbhāro. Jātikulaputtāpi ācārasampannā eva arahattādhigamāya pabbajjāpekkhā hontīti tepi tehi ekasaṅgahe karonto āha ‘‘kulaputtāti ācārakulaputtā’’ti, tenāha ‘‘sammadevāti hetunāva kāraṇenevā’’ti. ‘‘Otiṇṇomhi jātiyā’’tiādinā nayena hi saṃvegapubbikaṃ yathānusiṭṭhaṃ pabbajjaṃ sandhāya idha ‘‘sammadevā’’ti vuttaṃ. Hetunāti ñāyena. Pāpuṇitvāti patvā adhigantvā. Sampādetvāti asekkhā sīlasamādhipaññā nipphādetvā, paripūretvā vāti attho.

Gaṇamajjhe nisīditvāti (sau khi ngồi giữa hội chúng) có nghĩa là sau khi ngồi giữa các vị tỳ-khưu đủ túc số cho lễ truyền cụ túc giới, giống như vị trưởng lão Tăng-già, để hỗ trợ cho vị ấy. Vūpakaṭṭho có nghĩa là sống riêng biệt. Sự không dể duôi trong việc thanh lọc giới hạnh của một người như vậy là điều tự nhiên không cần nói, do đó ngài nói ‘kammaṭṭhāne satiṃ avijahanto’ti (không từ bỏ niệm trong đề mục thiền). Pesitacitto có nghĩa là người có tâm hướng đến Niết-bàn, tâm nghiêng về điều ấy, tâm xuôi về điều ấy, tâm ngả về điều ấy. Jātikulaputtāpi (ngay cả các thiện gia nam tử thuộc dòng dõi) là những người có đầy đủ hạnh kiểm tốt và mong muốn xuất gia để chứng đắc A-la-hán, do đó, để gộp chung họ lại, ngài nói ‘kulaputtāti ācārakulaputtā’ti (thiện gia nam tử có nghĩa là thiện gia nam tử có hạnh kiểm tốt). Do đó, ngài nói ‘sammadevāti hetunāva kāraṇenevā’ti (sammadeva có nghĩa là chính vì lý do, chính vì nguyên nhân). Thật vậy, ở đây từ ‘sammadevā’ được nói đến với ý nghĩa là sự xuất gia theo đúng lời chỉ dạy, được khởi đầu bằng sự chấn động tâm linh theo cách nói ‘Otiṇṇomhi jātiyā’tiādinā (tôi đã bị nhận chìm bởi sanh, v.v…). Hetunā có nghĩa là theo phương pháp. Pāpuṇitvā có nghĩa là sau khi đạt đến, sau khi chứng ngộ. Sampādetvā có nghĩa là sau khi làm cho thành tựu, tức là sau khi hoàn thiện, giới, định, tuệ của bậc vô học.

Niṭṭhāpetunti [Pg.360] nigamanavasena pariyosāpetuṃ. ‘‘Brahmacariyapariyosānaṃ…pe… vihāsī’’ti iminā eva hi arahattanikūṭena desanā pariyosāpitā. Taṃ pana nigamento ‘‘aññataro kho panā…pe… ahosī’’ti vuttaṃ dhammasaṅgāhakehi. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

Niṭṭhāpetun có nghĩa là để kết thúc, theo cách kết luận. Thật vậy, bài thuyết pháp đã được kết thúc bằng chính đỉnh cao A-la-hán này: ‘Brahmacariyapariyosānaṃ…pe… vihāsī’ (sự kết thúc của đời sống phạm hạnh… đã trú). Nhưng khi kết luận điều đó, các vị kết tập Pháp đã nói: ‘aññataro kho panā…pe… ahosī’ti (và một vị khác… đã trở thành). Bất cứ điều gì ở đây không được giải thích về mặt ý nghĩa, điều đó thực sự dễ hiểu.

Mahāsīhanādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Giải thích ý nghĩa ẩn tàng của Chú giải kinh Đại Sư Tử Hống.

9. Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Poṭṭhapāda.

Poṭṭhapādaparibbājakavatthuvaṇṇanā

Chú giải về câu chuyện du sĩ Poṭṭhapāda.

406. Sāvatthiyanti [Pg.361] samīpatthe bhummanti āha ‘‘sāvatthiṃ upanissāyā’’ti. Jetassa kumārassa vaneti jetena nāma rājakumārena ropite upavane. Nivāsaphāsutādinā pabbajitā āramanti etthāti ārāmo, vihāro. Phoṭo pādesu jātoti poṭṭhapādo. Vatthacchāyāchādanapabbajūpagatattā channaparibbājako. Brāhmaṇamahāsāloti mahāvibhavatāya mahāsāratāpatto brāhmaṇo. Samayanti sāmaññaniddeso, taṃ taṃ samayanti attho. Pavadantīti pakārato vadanti, attanā attanā uggahitaniyāmena yathā tathā samayaṃ vadantīti attho. ‘‘Pabhutayo’’ti iminā todeyyajāṇusoṇīsoṇadaṇḍādike saṅgaṇhāti, paribbājakādayoti ādi-saddena channaparibbājakādike. Tindukācīramettha atthīti tindukācīro, ārāmo. Tathā ekā sālā etthāti ekasālako, tasmiṃ tindukācīre ekasālake.

406. Sāvatthiyan (tại Sāvatthī) là cách dùng địa cách với ý nghĩa gần, do đó ngài nói ‘sāvatthiṃ upanissāya’ti (nương vào thành Sāvatthī). Jetassa kumārassa vane (trong khu rừng của thái tử Jeta) có nghĩa là trong khu vườn nhỏ được trồng bởi vị thái tử tên là Jeta. Nơi mà các vị xuất gia an trú vì sự thoải mái trong việc cư ngụ, v.v…, đó là ārāmo (khu vườn), tức là tu viện. Người có mụn nhọt (phoṭo) mọc ở chân (pādesu) được gọi là Poṭṭhapāda. Du sĩ Channa là do đã xuất gia với y phục, mái che, và sự che chở. Brāhmaṇamahāsālo có nghĩa là một vị Bà-la-môn đã đạt đến sự giàu có lớn lao nhờ tài sản vĩ đại. Samayan (học thuyết) là một thuật ngữ chung, có nghĩa là học thuyết này hay học thuyết kia. Pavadanti có nghĩa là họ nói theo nhiều cách, nghĩa là họ nói về học thuyết theo cách này hay cách khác, theo nguyên tắc mà mỗi người đã nắm giữ. Bằng từ ‘pabhutayo’ (v.v…), ngài bao gồm các vị như Todeyya, Jāṇussoṇi, Soṇadaṇḍa. Paribbājakādayo (các du sĩ, v.v…), bằng từ ‘ādi’ (v.v…), ngài bao gồm các vị như du sĩ Channa. Nơi có cây tinduka và vỏ cây, đó là Tindukācīra, một khu vườn. Tương tự, nơi có một ngôi sảnh, đó là Ekasālaka; tại Tindukācīra, trong Ekasālaka.

Anekākārānavasesañeyyatthavibhāvanato, aparāparuppattito ca bhagavato ñāṇaṃ tattha patthaṭaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘sabbaññutaññāṇaṃ pattharitvā’’ti, yato tassa ñāṇajālatā vuccati, veneyyānaṃ tadantogadhatā heṭṭhā vuttāyeva. Veneyyasattapariggaṇhanatthaṃ samannāhāre kate paṭhamaṃ nesaṃ veneyyabhāveneva upaṭṭhānaṃ hoti, atha saraṇagamanādivasena kiccanipphatti vīmaṃsīyatīti āha ‘‘kiṃ nu kho bhavissatīti upaparikkhanto’’ti. Nirodhanti saññānirodhaṃ. Nirodhā vuṭṭhānanti tato nirodhato vuṭṭhānaṃ saññuppattiṃ. Sabbabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvāti yathā te nirodhaṃ, nirodhato vuṭṭhānañca byākariṃsu, byākarissanti ca, tathā byākaraṇavasena saṃsanditvā. Hatthisāriputtoti hatthisārino putto. ‘‘Yugandharapabbataṃ parikkhipitvā’’ti idaṃ parikappavacanaṃ ‘‘tādisaṃ atthi ce, taṃ viyā’’ti. Meghavaṇṇanti rattameghavaṇṇaṃ, sañjhāppabhānurañjitameghasaṅkāsanti attho. Paccagghanti abhinavaṃ ādito tathāladdhavohārena[Pg.362], anaññaparibhogatāya, tathā vā satthu adhiṭṭhānena so patto sabbakālaṃ ‘‘paccagghaṃ’’ tveva vuccati, silādivuttaratanalakkhaṇūpapattiyā vā so patto ‘‘paccaggha’’nti vuccati.

Do sự phân tích các đối tượng cần biết không sót một chi tiết nào theo nhiều cách, và do sự phát sinh liên tục, trí tuệ của Đức Thế Tôn ở đó giống như được trải rộng ra, do đó được nói là ‘sabbaññutaññāṇaṃ pattharitvā’ti (sau khi trải rộng toàn trí), từ đó mà được gọi là lưới trí tuệ của ngài, và việc các chúng sanh cần được tế độ nằm trong đó đã được nói ở dưới. Khi sự chú tâm được thực hiện để thâu nhiếp các chúng sanh cần được tế độ, trước tiên họ hiện ra với tư cách là những người cần được tế độ, sau đó sự hoàn thành công việc qua việc quy y, v.v… được xem xét, do đó ngài nói ‘kiṃ nu kho bhavissatīti upaparikkhanto’ti (trong khi xem xét ‘điều gì sẽ xảy ra?’). Nirodhan có nghĩa là sự diệt của tưởng. Nirodhā vuṭṭhānan có nghĩa là sự xuất khởi từ sự diệt đó, sự phát sinh của tưởng. Sabbabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvā (sau khi so sánh với trí tuệ của tất cả các vị Phật) có nghĩa là sau khi so sánh theo cách giải thích, giống như cách các vị ấy đã giải thích và sẽ giải thích về sự diệt và sự xuất khởi từ sự diệt. Hatthisāriputto có nghĩa là con trai của người nài voi. ‘Yugandharapabbataṃ parikkhipitvā’ (sau khi bao quanh núi Yugandhara) đây là một lời nói giả định, có nghĩa là ‘nếu có một thứ như vậy, thì giống như nó’. Meghavaṇṇan có nghĩa là màu mây đỏ, nghĩa là giống như đám mây được tô điểm bởi ánh sáng hoàng hôn. Paccagghan có nghĩa là mới, theo cách dùng từ đã có từ ban đầu, do không được người khác sử dụng, hoặc do sự quyết định của Bậc Đạo Sư, chiếc bát đó luôn được gọi là ‘paccagghaṃ’ (mới), hoặc chiếc bát đó được gọi là ‘paccaggha’ do có được các đặc tính của một bảo vật như đá quý, v.v… đã được đề cập.

407. Attano rucivasena saddhammaṭṭhitijjhāsayavasena, na parena ussāhitoti adhippāyo. ‘‘Atippagabhāvameva disvā’’ti idaṃ bhūtakathanaṃ na tāva bhikkhācāravelā sampattāti dassanatthaṃ. Bhagavā hi tadā kālasseva vihārato nikkhanto ‘‘vāsanābhāgiyāya dhammadesanāya poṭṭhapādaṃ anuggaṇhissāmī’’ti. Yannūnāhanti aññattha saṃsayaparidīpano, idha pana saṃsayaparidīpano viya. Kasmāti āha ‘‘buddhāna’’ntiādi. Saṃsayo nāma natthi bodhimūle eva samugghāṭitattā. Parivitakkapubbabhāgoti adhippetakiccassa pubbabhāgaparivitakko eva. Buddhānaṃ labbhatīti ‘‘karissāma, na karissāmā’’tiādiko esa cittacāro buddhānaṃ labbhati sambhavati vicāraṇavasena pavattanato, na pana saṃsayavasena. Tenāhāti yena buddhānampi labbhati, tenevāha bhagavā ‘‘yannūnāha’’nti. Parikappane vāyaṃ nipāto. ‘‘Upasaṅkameyya’’nti kiriyāpadena vuccamāno eva hi attho ‘‘yannūnā’’ti nipātapadena jotīyati. Ahaṃ yannūna upasaṅkameyyanti yojanā. Yadi panāti idampi tena samānatthanti āha ‘‘yadi panāhanti attho’’ti.

407. Ý nghĩa là: Theo sự ưa thích của chính ngài, theo khuynh hướng vì sự vững bền của Chánh Pháp, chứ không phải do người khác khuyến khích. (Câu) “Atippagabhāvameva disvā” (sau khi thấy rằng còn quá sớm) là lời nói về sự việc có thật nhằm mục đích cho thấy rằng thời gian đi khất thực vẫn chưa đến. Vì rằng lúc bấy giờ, đức Thế Tôn đã đi ra khỏi tu viện từ sáng sớm (với ý nghĩ): “Ta sẽ tế độ Poṭṭhapāda bằng bài thuyết Pháp tương ứng với căn cơ.” (Cụm từ) Yannūnāhaṃ (thế nào nếu ta) ở chỗ khác là sự biểu thị về sự hoài nghi, tuy nhiên ở đây thì giống như là sự biểu thị về sự hoài nghi. Tại sao? (Vị Chú giải) nói (cụm từ) bắt đầu là “buddhānaṃ” (của các đức Phật). Hoài nghi được gọi là không có (nơi các ngài) do đã được nhổ bật gốc ngay tại cội Bồ-đề. (Cụm từ) Parivitakkapubbabhāgo (phần sơ khởi của sự suy xét) chính là sự suy xét ở phần sơ khởi về phận sự đã được dự định. (Sự việc) được tìm thấy nơi các đức Phật, tức là tiến trình của tâm này như là: “chúng ta sẽ làm, hay chúng ta sẽ không làm” được tìm thấy nơi các đức Phật, là có thể có được do diễn tiến theo cách thức xem xét, chứ không phải theo cách thức hoài nghi. Do đó, (vị Chú giải) nói rằng: Do được tìm thấy cả nơi các đức Phật, chính vì thế đức Thế Tôn đã nói: “yannūnāhaṃ” (thế nào nếu ta). Trạng từ này (được dùng) trong ý nghĩa hoạch định. Vì rằng chính ý nghĩa được nói đến bằng động từ “upasaṅkameyyaṃ” (ta nên đi đến) được làm sáng tỏ bởi trạng từ “yannūna.” Cách kết hợp là: “Ahaṃ yannūna upasaṅkameyyaṃ” (Thế nào nếu ta nên đi đến?). (Cụm từ) Yadi pana (nếu như) này cũng có cùng ý nghĩa với từ ấy, nên (vị Chú giải) nói rằng: “có nghĩa là yadi panāhaṃ (nếu như ta).”

408. Yathā unnatappāyo saddo unnādo, evaṃ vipulabhāvena uparūpari pavattopi unnādoti tadubhayaṃ ekajjhaṃ katvā pāḷiyaṃ ‘‘unnādiniyā’’ti vatvā puna vibhāgena dassetuṃ ‘‘uccāsaddamahāsaddāyā’’ti vuttanti tamatthaṃ vivaranto ‘‘uccaṃ nadamānāyā’’tiādimāha. Assāti parisāya. Uddhaṃgamanavasenāti unnatabahulatāya uggantvā uggantvā pavattanavasena. Disāsu patthaṭavasenāti vipulabhāvena bhūtaparamparāya sabbadisāsu pattharaṇavasena. Idāni paribbājakaparisāya uccāsaddamahāsaddatāya kāraṇaṃ, tassa ca pavattiākāraṃ dassento ‘‘tesañhī’’tiādimāha. Kāmassādo nāma kāmaguṇassādo. Kāmabhavādigato assādo bhavassādo.

408. Giống như âm thanh phần nhiều là cao được gọi là tiếng ồn ào (unnādo), cũng vậy, âm thanh diễn tiến chồng chất lên nhau với sự to lớn cũng là tiếng ồn ào. Gộp cả hai điều ấy lại, trong Pāli đã nói là “unnādiniyā” (ồn ào), rồi để trình bày bằng cách phân tích, đã được nói là “uccāsaddamahāsaddāyā” (có âm thanh lớn, âm thanh vĩ đại). Vị ấy giải thích ý nghĩa ấy nên đã nói: “uccaṃ nadamānāyā” (kêu lớn tiếng) v.v... “Của hội chúng ấy” (assā) có nghĩa là của hội chúng. “Do đi lên trên” có nghĩa là do diễn tiến dâng lên, dâng lên vì có nhiều sự cao lớn. “Do lan rộng ra các phương” có nghĩa là do lan rộng ra khắp các phương một cách liên tục không dứt với sự to lớn. Bây giờ, để trình bày nguyên nhân về việc hội chúng du sĩ có âm thanh lớn, âm thanh vĩ đại và cách thức diễn tiến của nó, vị ấy đã nói: “tesaṃ hi” (quả vậy, đối với họ) v.v... Vị của dục (kāmassādo) được gọi là vị của các dục trưởng dưỡng (kāmaguṇassādo). Vị đã đi đến cõi dục v.v... là vị của hữu (bhavassādo).

409. Saṇṭhapesīti [Pg.363] saṃyamanavasena sammadeva ṭhapesi, saṇṭhapanañcettha tiracchānakathāya aññamaññasmiṃ agāravassa jahāpanavasena ācārassa sikkhāpanaṃ, yathāvuttadosassa nigūhanañca hotīti āha ‘‘sikkhāpesī’’tiādi. Appasaddanti nissaddaṃ, uccāsaddamahāsaddābhāvanti adhippāyo. Nappamajjantīti na agāravaṃ karonti.

409. “Đã làm cho an trú” (saṇṭhapesi) có nghĩa là đã đặt để một cách đúng đắn bằng cách chế ngự. Và ở đây, việc làm cho an trú là sự huấn luyện về tư cách bằng cách làm cho từ bỏ sự không tôn trọng lẫn nhau trong các câu chuyện bàng sanh, và là sự che giấu lỗi đã được nói đến. Do đó, vị ấy đã nói: “sikkhāpesi” (đã huấn luyện) v.v... “Ít tiếng động” (appasaddaṃ) có nghĩa là không có tiếng động, ý muốn nói là không có âm thanh lớn, âm thanh vĩ đại. “Không buông lung” (nappamajjanti) có nghĩa là không tỏ ra bất kính.

410. No āgate ānandoti bhagavati āgate no amhākaṃ ānando pīti hoti. Piyasamudācārāti piyālāpā. ‘‘Paccuggamanaṃ akāsī’’ti vatvā na kevalamayameva, atha kho aññepi pabbajitā yebhuyyena bhagavato apacitiṃ karontevāti dassetuṃ ‘‘bhagavantañhī’’tiādiṃ vatvā, tattha kāraṇamāha ‘‘uccākulīnatāyā’’ti, tena sāsane appasannāpi kulagāravena bhagavati apacitiṃ karonte vāti dasseti. Etasmiṃ antare kā nāma kathāti etasmiṃ yathāvuttaparicchedabbhantare kathā kā nāma. Vippakatā āraddhā hutvā apariyositā. ‘‘Kā kathā vippakatā’’ti vadanto atthato tassā pariyosāpanaṃ paṭijānāti nāma. ‘‘Kā kathā’’ti ca avisesacodanāti yassā tassā sabbassāpi kathāya pariyosāpanaṃ paṭiññātañca hoti, tañca paresaṃ asabbaññūnaṃ avisayanti āha ‘‘pariyantaṃ netvā demīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresī’’ti.

410. “Không có sự hoan hỷ khi ngài đến” (no āgate ānando) có nghĩa là khi đức Thế Tôn đến, chúng tôi không có sự hoan hỷ, không có hỷ lạc. “Cách hành xử thân ái” (piyasamudācārā) có nghĩa là lời nói thân ái. Sau khi nói “đã đi ra đón rước” (paccuggamanaṃ akāsi), để trình bày rằng không chỉ có vị này mà các vị xuất gia khác phần lớn cũng đều tỏ lòng tôn kính đức Thế Tôn, nên đã nói “bhagavantaṃ hi” (quả vậy, đối với đức Thế Tôn) v.v... Ở đó, vị ấy nói lên nguyên nhân là “do dòng dõi cao quý” (uccākulīnatāyā). Qua đó, vị ấy trình bày rằng ngay cả những người không có niềm tin trong giáo pháp cũng tỏ lòng tôn kính đức Thế Tôn vì sự tôn trọng dòng dõi. “Trong khoảng thời gian này, câu chuyện nào vậy?” (etasmiṃ antare kā nāma kathā) có nghĩa là trong khoảng phân đoạn đã được nói đến, câu chuyện nào vậy? “Bị dang dở” (vippakatā) là đã được bắt đầu nhưng chưa được kết thúc. Khi nói “câu chuyện nào bị dang dở?” (kā kathā vippakatā), thực ra là vị ấy đã hứa sẽ kết thúc câu chuyện đó. Và “câu chuyện nào?” (kā kathā) là câu hỏi không xác định, do đó việc kết thúc bất kỳ câu chuyện nào cũng đều đã được hứa hẹn. Và điều ấy không phải là đối tượng của những người khác không phải bậc Toàn Tri, nên vị ấy đã nói: “Ngài đã đưa ra lời thỉnh mời của bậc Toàn Tri rằng: ‘Ta sẽ dẫn đến chỗ kết thúc và trao cho’.”

Abhisaññānirodhakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Câu Chuyện Diệt Thắng Tưởng.

411. Sukāraṇanti sundaraṃ atthāvahaṃ hitāvahaṃ kāraṇaṃ. Nānātitthesu nānāladdhīsu niyuttāti nānātitthikā, te eva nānātitthiyā ka-kārassa ya-kāraṃ katvā. Kutūhalamettha atthīti kotūhalā, sā eva sālāti kotūhalasālā, tenāha ‘‘kotūhaluppattiṭṭhānato’’ti. Saññānirodheti saññāsīsenāyaṃ desanā, tasmā saññāsahagatā sabbepi dhammā saṅgayhanti, tattha pana cittaṃ padhānanti āha ‘‘cittanirodhe’’ti. Accantanirodhassa pana tehi anadhippetattā, avisayattā ca ‘‘khaṇikanirodhe’’ti āha. Kāmaṃ sopi tesaṃ avisayova, atthato pana nirodhakathā vuccamānā tattheva tiṭṭhatīti tathā vuttaṃ. Kittighosoti ‘‘aho buddhānubhāvo bhavantarapaṭicchannaṃ kāraṇaṃ evaṃ hatthāmalakaṃ viya paccakkhato dasseti, sāvake ca edise [Pg.364] saṃvarasamādāne patiṭṭhāpetī’’ti thutighoso yāva bhavaggā pattharati. Paṭibhāgakiriyanti paḷāsavasena paṭibhāgabhūtaṃ payogaṃ karonto. Bhavantarasamayanti tatra tatra vuṭṭhanasamayaṃ abhūtaparikappitaṃ kiñci uppādiyaṃ vatthuṃ attano samayaṃ katvā. Kiñcideva sikkhāpadanti ‘‘elamūgena bhavitabbaṃ, ettakaṃ, velaṃ ekasmiṃyeva ṭhāne nisīditabba’’nti evamādikaṃ kiñcideva kāraṇaṃ sikkhākoṭṭhāsaṃ katvā paññapenti. Nirodhakathanti nirodhasamāpattikathaṃ.

411. “Lý do tốt đẹp” (sukāraṇaṃ) có nghĩa là lý do tốt đẹp, mang lại lợi ích, mang lại điều tốt lành. “Các người theo ngoại giáo khác nhau” (nānātitthikā) là những người chuyên tâm vào các bến nước khác nhau, các tà kiến khác nhau; chính họ là “nānātitthiyā” do đã biến đổi phụ âm “ka” thành phụ âm “ya”. “Sự hiếu kỳ có ở đây” nên là “kotūhalā”, chính nơi ấy là giảng đường nên là “kotūhalasālā” (giảng đường hiếu kỳ), do đó vị ấy đã nói: “vì là nơi phát sinh sự hiếu kỳ”. “Trong sự diệt tận của tưởng” (saññānirodhe), bài thuyết giảng này lấy tưởng làm đầu. Do đó, tất cả các pháp đi cùng với tưởng đều được bao gồm. Tuy nhiên, ở đó tâm là chính, nên vị ấy đã nói: “trong sự diệt tận của tâm” (cittanirodhe). Tuy nhiên, vì sự diệt tận hoàn toàn không phải là điều họ mong muốn và cũng không phải là đối tượng của họ, nên vị ấy đã nói: “trong sự diệt tận trong khoảnh khắc” (khaṇikanirodhe). Quả thực, ngay cả điều đó cũng không phải là đối tượng của họ, nhưng về mặt ý nghĩa, khi câu chuyện về sự diệt tận được nói đến, nó đứng vững ở đó, nên đã được nói như vậy. “Tiếng tăm lừng lẫy” (kittighoso) có nghĩa là tiếng tán thán: “Ôi, oai lực của đức Phật! Ngài chỉ ra nguyên nhân bị che khuất trong một kiếp sống khác rõ ràng như quả amla trong lòng bàn tay, và thiết lập các vị đệ tử trong sự thu thúc và thọ trì như vậy,” lan rộng cho đến cõi cao nhất của sự tồn tại. “Hành động tương xứng” (paṭibhāgakiriyanti) có nghĩa là thực hiện một nỗ lực tương xứng theo cách cạnh tranh. “Giáo lý của kiếp khác” (bhavantarasamayaṃ) có nghĩa là lấy một vấn đề nào đó được tưởng tượng ra, không có thật, làm giáo lý của mình vào thời điểm xuất hiện ở nơi này nơi kia. “Một học giới nào đó” (kiñcideva sikkhāpadaṃ) có nghĩa là họ chế định một lý do nào đó làm một phần của sự học tập, chẳng hạn như: “phải câm như cừu, phải ngồi ở một nơi trong một thời gian chừng ấy”. “Câu chuyện về sự diệt tận” (nirodhakathā) có nghĩa là câu chuyện về sự chứng đắc Diệt tận định.

Tesūti kotūhalasālāyaṃ sannipatitesu titthiyasamaṇabrāhmaṇesu. Ekacceti eke. Purimoti ‘‘ahetū appaccayā’’ti evaṃvādī. Yvāyaṃ idha uppajjatīti yojanā. Samāpattinti asaññabhāvāvahaṃ samāpattiṃ. Nirodheti saññānirodhe. Hetuṃ apassantoti yena hetunā asaññabhave saññāya nirodho sabbaso anuppādo, yena ca tato cutassa idha pañcavokārabhave tassā uppādo, taṃ avisayatāya apassanto.

Tesūti có nghĩa là: trong số các vị Sa-môn, Bà-la-môn ngoại đạo đã tụ hội ở giảng đường tranh luận. Ekacceti có nghĩa là: một số. Purimoti có nghĩa là: vị đầu tiên là người có quan điểm rằng: “Không nhân, không duyên.” Yvāyaṃ idha uppajjatīti là sự liên kết. Samāpattinti có nghĩa là: sự chứng đắc đưa đến trạng thái vô tưởng. Nirodheti có nghĩa là: trong sự diệt tận của tưởng. Hetuṃ apassantoti có nghĩa là: do không thấy được nhân, tức là do không thấy được vì không phải là cảnh giới đối với nhân mà sự diệt tận, sự không sanh khởi hoàn toàn của tưởng có được ở cõi vô tưởng, và đối với nhân mà sự sanh khởi của tưởng ấy có được ở cõi năm uẩn này cho người đã mệnh chung từ cõi ấy.

Nanti paṭhamavādiṃ. Nisedhetvāti ‘‘na kho nāmetaṃ bho evaṃ bhavissatī’’ti evaṃ paṭikkhipitvā. Asaññikabhāvanti muñchāpattiyā kiriyamayasaññāvasena vigatasaññibhāvaṃ. Vakkhati hi ‘‘visaññī hutvā’’ti. Vikkhambhanavasena kilesānaṃ santāpanena attantapo. Ghoratapoti dukkaratāya bhīmatapo. Parimāritindriyoti nibbisevanabhāvāpādanena sabbaso milāpitacakkhādindriyo. Bhaggoti bhañjitakusalajjhāsayo. Evamāhāti ‘‘evaṃ saññā hi bho purisassa attā’’tiādiākārena saññānirodhamāha. Iminā nayena ito paresu dvīsu ṭhānesu yathārahaṃ yojanā veditabbā.

Nanti có nghĩa là: vị có quan điểm đầu tiên. Nisedhetvāti có nghĩa là: sau khi đã bác bỏ như vầy: “Thưa ngài, sự việc ấy chắc chắn không phải là như vậy.” Asaññikabhāvanti có nghĩa là: trạng thái không có tưởng theo phương diện tưởng thuộc về hành của sự bất tỉnh. Vì sẽ được nói rằng: “visaññī hutvā - đã trở nên bất tỉnh.” Attantapo là người tự hành khổ bằng sự thiêu đốt các phiền não theo phương diện đè nén. Ghoratapoti là khổ hạnh kinh khiếp do sự khó thực hành. Parimāritindriyoti có nghĩa là: người có các căn mắt v.v... đã hoàn toàn khô héo do việc thực hiện trạng thái không thụ hưởng. Bhaggoti có nghĩa là: người có thiện ý đã bị bẻ gãy. Evamāhāti có nghĩa là: đã nói về sự diệt tận của tưởng theo cách thức: “Thưa ngài, như vậy tưởng là tự ngã của con người” v.v... Theo phương pháp này, sự liên kết cần được hiểu một cách thích hợp ở hai trường hợp sau đây.

Āthabbaṇapayoganti āthabbaṇavedavihitaṃ āthabbaṇikānaṃ visaññibhāvāpādanapayogaṃ. Āthabbaṇaṃ payojetvāti āthabbaṇavede āgataaggijuhanapubbakaṃ mantajappanaṃ payojetvā sīsacchinnatādidassanena saññānirodhamāha. Tassāti yassa sīsacchinnatādi dassitaṃ, tassa.

Āthabbaṇapayoganti có nghĩa là: sự thực hành của các người theo học thuyết Atharvaṇa được quy định trong kinh Vệ-đà Atharvaṇa nhằm thực hiện trạng thái bất tỉnh. Āthabbaṇaṃ payojetvāti có nghĩa là: sau khi đã thực hành việc trì tụng thần chú được đi trước bởi sự cúng dường bằng lửa được đề cập trong kinh Vệ-đà Atharvaṇa, vị ấy nói về sự diệt tận của tưởng bằng việc cho thấy đầu bị cắt lìa v.v... Tassāti có nghĩa là: của người ấy, tức là của người mà đầu bị cắt lìa v.v... đã được cho thấy.

Yakkhadāsīnanti [Pg.365] devadāsīnaṃ, yā ‘‘devatābhatiyotipi’’ vuccanti. Madaniddanti surāmadanimittakaṃ supanaṃ devatūpahāranti naccanagāyanādinā devatānaṃ pūjaṃ. Surāpātinti pātipuṇṇaṃ suraṃ. Divāti atidivā ussūre.

Yakkhadāsīnanti có nghĩa là: của các nữ tỳ của chư thiên, là những người cũng được gọi là “devatābhatiyotipi - các bảo mẫu của chư thiên.” Madaniddanti có nghĩa là: sự ngủ mê do say rượu. Devatūpahāranti có nghĩa là: sự cúng dường chư thiên bằng việc nhảy múa, ca hát v.v... Surāpātinti có nghĩa là: rượu đầy bát. Divāti có nghĩa là: vào ban ngày, tức là quá ban ngày, lúc mặt trời đã lên.

Elamūgakathā viyāti imesaṃ paṇḍitamānīnaṃ kathā andhabālakathāsadisī. Cattāro nirodheti aññamaññavidhure cattāro nirodhe ete paññapenti. Na ca aññamaññaviruddhanānāsabhāvena tena bhavitabbaṃ, atha kho ekasabhāvena, tenāha ‘‘iminā cā’’tiādi. Aññenevāti imehi vuttākārato aññākāreneva bhavitabbaṃ. ‘‘Ayaṃ nirodho, ayaṃ nirodho’’ti āmeḍitavacanaṃ satthā attano desanāvilāsena anekākāravokāraṃ nirodhaṃ vibhāvessatīti dassanatthaṃ kataṃ aho nūnāti ettha ahoti acchariye, nūnāti anussaraṇe nipāto. Tasmā aho nūna bhagavā anaññasādhāraṇadesanattā nirodhampi aho acchariyaṃ katvā katheyya maññeti adhippāyo. ‘‘Aho nūna sugato’’ti etthāpi eseva nayo. Acchariyavibhāvanato eva cettha dvikkhattuṃ vacanaṃ, acchariyatthopi cettha aho-saddo. So yasmā anussaraṇamukheneva tena gahito, tasmā vuttaṃ ‘‘aho nūnāti anussaraṇatthe’’ti. Kālapuggalādivibhāgena bahubhedattā imesaṃ nirodhadhammānanti bahuvacanaṃ, kusala-saddayogena sāmivacanaṃ bhummatthe daṭṭhabbaṃ. Ciṇṇavasitāyāti nirodhasamāpattiyaṃ vasībhāvassa ciṇṇattā. Sabhāvaṃ jānātīti nirodhassa sabhāvaṃ yāthāvato jānāti.

Elamūgakathā viyāti có nghĩa là: lời nói của những người tự cho là bậc hiền trí này tương tự như lời nói của kẻ mù quáng ngu dại. Cattāro nirodheti có nghĩa là: những người này quy định bốn sự diệt tận là những sự diệt tận loại trừ lẫn nhau. Và sự diệt tận ấy không nên có nhiều tự tánh đối nghịch lẫn nhau, trái lại chỉ có một tự tánh, do đó ngài đã nói: “iminā cā” v.v... Aññenevāti có nghĩa là: sự diệt tận ấy phải có được theo cách thức khác với cách thức đã được những người này nói đến. Lời nói được lặp lại: “Ayaṃ nirodho, ayaṃ nirodho - đây là sự diệt tận, đây là sự diệt tận” được thực hiện nhằm mục đích cho thấy rằng đức Thế Tôn sẽ phân tích sự diệt tận có nhiều cách thức và nhiều phương diện bằng vẻ mỹ diệu trong lời thuyết giảng của ngài. Ở đây, trong câu aho nūnā, aho là về sự kinh ngạc, nūnā là bất biến từ về sự hồi tưởng. Do đó, ý nghĩa là: “Chắc chắn rằng đức Thế Tôn, do lời thuyết giảng không chung cho người khác, có lẽ sẽ nói về sự diệt tận một cách kinh ngạc.” Ở câu “Aho nūna sugato - chắc chắn rằng đức Thiện Thệ” cũng có cùng phương pháp này. Ở đây, lời nói được lặp lại hai lần là do sự phân tích điều kinh ngạc, và ở đây từ aho cũng có nghĩa là kinh ngạc. Do vì từ ấy được vị ấy tiếp nhận theo phương diện hồi tưởng, do đó được nói rằng: “aho nūnā là theo nghĩa hồi tưởng.” Imesaṃ nirodhadhammānanti là số nhiều do có nhiều sự phân loại theo sự phân chia về thời gian, về cá nhân v.v... Sở thuộc cách cùng với từ kusala cần được thấy theo nghĩa của vị trí cách. Ciṇṇavasitāyāti có nghĩa là: do sự thuần thục về trạng thái làm chủ trong thiền chứng diệt tận. Sabhāvaṃ jānātīti có nghĩa là: biết được tự tánh của sự diệt tận một cách như thật.

Ahetukasaññuppādanirodhakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Luận Thuyết Vô Nhân Của Sự Sanh Khởi Và Diệt Tận Của Tưởng

412. Gharamajjheyeva pakkhalitāti gharato bahi gantukāmā purisā maggaṃ anotaritvā gharājirena samatale vivaṭaṅgaṇe eva pakkhalanaṃ pattā, evaṃ sampadamidanti attho. Asādhāraṇo hetu, sādhāraṇo paccayoti evamādi vibhāgena idha payojanaṃ natthi saññāya akāraṇabhāvapaṭikkhepattā codanāyāti vuttaṃ ‘‘kāraṇasseva nāma’’nti.

412. Gharamajjheyeva pakkhalitāti có nghĩa là: những người đàn ông muốn đi ra bên ngoài nhà, trong khi chưa đi xuống con đường, đã bị vấp ngã ngay ở sân nhà, ở khoảng sân trống bằng phẳng; đây là ý nghĩa. Do sự bác bỏ trạng thái không có nhân của tưởng là sự chất vấn nên ở đây không có lợi ích gì với sự phân loại: “Nhân là không chung, duyên là chung” v.v... do đó được nói rằng: “kāraṇasseva nāma - thật là của nhân.”

Pāḷiyaṃ ‘‘uppajjantipi nirujjhantipī’’ti vuttaṃ, tattha ‘‘sahetū sappaccayā saññā uppajjanti, uppannā pana nirujjhantiyeva, na tiṭṭhantī’’ti dassanatthaṃ ‘‘nirujjhantī’’ti vacanaṃ, na nirodhassa sahetusappaccayabhāvadassanatthaṃ. Uppādo hi sahetuko[Pg.366], na nirodho. Yadi hi nirodhopi sahetuko siyā, tassa nirodhenāpi bhavitabbaṃ aṅkurādīnaṃ viya, na ca tassa nirodho atthi. Tasmā vuttanayeneva pāḷiyā attho veditabbo. Ayañca nayo khaṇanirodhavasena vutto. Yo pana yathāparicchinnakālavasena sabbasova anuppādanirodho, so ‘‘sahetuko’’ti veditabbo tathārūpāya paṭipattiyā vinā abhāvato. Tenāha bhagavā ‘‘sikkhā ekā saññā nirujjhatī’’ti. (Dī. ni. 1.412) tato eva ca idhāpi vuttaṃ ‘‘saññāya sahetukaṃ uppādanirodhaṃ dīpetu’’nti.

Trong Pāḷi, được nói rằng: “uppajjantipi nirujjhantipī - cũng sanh khởi và cũng diệt tận.” Ở đó, lời nói “nirujjhantī - diệt tận” là nhằm mục đích cho thấy rằng: “Tưởng sanh khởi có nhân, có duyên; còn sau khi đã sanh khởi thì diệt tận, không tồn tại,” chứ không nhằm mục đích cho thấy trạng thái có nhân có duyên của sự diệt tận. Vì sự sanh khởi là có nhân, sự diệt tận thì không. Vì nếu sự diệt tận cũng có nhân thì sự diệt tận của nó cũng phải có, giống như mầm non v.v..., và sự diệt tận của nó là không có. Do đó, ý nghĩa của Pāḷi cần được hiểu theo phương pháp đã được nói đến. Và phương pháp này được nói theo phương diện sát-na diệt. Còn sự diệt tận là sự không sanh khởi hoàn toàn theo phương diện thời gian đã được phân định như thế nào thì sự diệt tận ấy cần được hiểu là “có nhân,” do vì không có được nếu không có sự thực hành như thế ấy. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “sikkhā ekā saññā nirujjhati - do sự học tập, một loại tưởng được diệt tận.” (Dī. ni. 1.412) Và chính do điều ấy, ở đây cũng được nói rằng: “nhằm chỉ rõ sự sanh khởi và diệt tận có nhân của tưởng.”

Sikkhā ekāti ettha sikkhāti karaṇe paccattavacanaṃ, eka-saddo aññapariyāyo ‘‘ittheke abhivadanti sato vā pana sattassā’’tiādīsu (dī. ni. 1.85 ādayo; ma. ni. 3.21) viya, na saṅkhyāvācīti āha ‘‘sikkhā ekā saññā uppajjantīti sikkhāya ekaccā saññā jāyantī’’ti. Sesapadesupi eseva nayo.

Ở đây, trong câu Sikkhā ekā, sikkhā là sở dụng cách, đơn số. Từ ekā là từ đồng nghĩa với añña (khác, một số), giống như trong các câu: “ittheke abhivadanti sato vā pana sattassā - ở đây, một số người tuyên bố về chúng sanh đang hiện hữu” v.v... (dī. ni. 1.85 ff; ma. ni. 3.21), chứ không phải là từ chỉ về số lượng, nên ngài nói: “sikkhā ekā saññā uppajjantīti có nghĩa là sikkhāya ekaccā saññā jāyanti - do sự học tập, một số tưởng được sanh ra.” Ở các câu còn lại cũng có cùng phương pháp này.

413. Tatthāti tassaṃ uparidesanāyaṃ. Sammādiṭṭhisammāsaṅkappavasena pariyāpannattā āgatāti sabhāvato upakārato ca paññākkhandhe pariyāpannattā saṅgahitattā tatiyā adhipaññāsikkhā sammādiṭṭhisammāsaṅkappavasena āgatā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘yā cāvuso visākha sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) kāmañcettha vuttanayena tissopi sikkhā āgatā eva, tathāpi adhicittasikkhāya eva abhisaññānirodho dassito, itarā tassa sambhārabhāvena ānītā.

413. Tattha: có nghĩa là trong lời thuyết giảng cao hơn ấy. Đã được đề cập đến do được bao gồm theo phương diện chánh kiến và chánh tư duy: có nghĩa là tăng thượng tuệ học thứ ba đã được đề cập đến theo phương diện chánh kiến và chánh tư duy do được bao gồm và được thu nhiếp trong tuệ uẩn cả về tự tánh lẫn về sự hỗ trợ. Thật vậy, điều này đã được nói đến: “Này hiền giả Visākha, phàm có chánh kiến nào và phàm có chánh tư duy nào, các pháp này được thu nhiếp trong tuệ uẩn” (ma. ni. 1.462). Mặc dù ở đây, theo phương pháp đã được nói đến, cả ba học xứ quả thật đã được đề cập đến, tuy nhiên sự diệt tận của thắng trí chỉ được trình bày bằng tăng thượng tâm học, các học xứ còn lại được mang đến với vai trò là các yếu tố chuẩn bị cho học xứ ấy.

Pañcakāmaguṇikarāgoti pañcakāmakoṭṭhāse ārabbha uppajjanakarāgo. Asamuppannakāmacāroti vattamānuppannatāvasena asamuppanno yo koci kāmacāro yā kāci lobhuppatti. Purimo visayavasena niyamitattā kāmaguṇārammaṇova lobho daṭṭhabbo, itaro pana jhānanikantibhavarāgādippabhedo sabbopi lobhacāro kāmanaṭṭhena kāmesu pavattanato. Sabbepi hi tebhūmakā dhammā kāmanīyaṭṭhena kāmāti. Ubhayesampi kāmasaññātināmatā sahacaraṇañāyenāti ‘‘kāmasaññā’’ti paduddhāraṃ katvā tadubhayaṃ niddiṭṭhaṃ.

Tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng: là tham ái có sự sanh khởi do duyên vào năm phần dục. Hành vi trong cõi dục chưa sanh khởi: là bất cứ hành vi nào trong cõi dục, là bất cứ sự sanh khởi nào của lòng tham chưa được sanh khởi theo phương diện đã sanh khởi ở hiện tại. Trường hợp đầu tiên cần được hiểu là lòng tham có đối tượng là các dục trưởng dưỡng do đã được giới hạn theo phương diện đối tượng. Còn trường hợp kia là tất cả hành vi của lòng tham có các loại khác nhau như là sự ưa thích trong thiền, hữu ái, v.v… do diễn tiến trong các cõi dục với ý nghĩa là sự ham muốn. Thật vậy, tất cả các pháp thuộc ba cõi được gọi là ‘dục’ với ý nghĩa là đáng được ham muốn. Việc cả hai được gọi tên là ‘dục tưởng’ là theo phương pháp tương ưng. Do đó, sau khi đã nêu lên thuật ngữ ‘dục tưởng,’ cả hai trường hợp ấy đã được giải thích.

‘‘Tatthā’’tiādi [Pg.367] asamuppannakāmacārato pañcakāmaguṇikarāgassa visesadassanaṃ. Kāmaṃ pañcakāmaguṇikarāgopi asamuppanno eva maggena samugghāṭīyati, tasmiṃ pana samugghāṭitepi na sabbo rāgo samugghāṭaṃ gacchati, tasmā pañcakāmaguṇikarāgaggahaṇena na itarassa sabbassa rāgassa gahaṇaṃ hotīti ubhayasādhāraṇena pariyāyena ubhayaṃ saṅgahetvā dassetuṃ pāḷiyaṃ kāmasaññāggahaṇaṃ katanti tadubhayaṃ sarūpato visesato ca dassetvā sabbasaṅgāhikabhāvato ‘‘asamuppannakāmacāro pana imasmiṃ ṭhāne vaṭṭatī’’ti vuttaṃ.

(Đoạn) bắt đầu là ‘tatthā’ là sự trình bày về sự khác biệt của tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng so với hành vi trong cõi dục chưa sanh khởi. Mặc dù tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng, vốn chưa sanh khởi, quả thật được nhổ lên tận gốc rễ bởi đạo, nhưng ngay cả khi tham ái ấy đã được nhổ lên tận gốc rễ, không phải tất cả tham ái đều đi đến chỗ được nhổ lên tận gốc rễ. Do đó, do việc đề cập đến tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng, không có sự bao gồm tất cả tham ái khác. Vì vậy, để trình bày sự thu tóm cả hai bằng phương pháp chung cho cả hai, việc đề cập đến ‘dục tưởng’ đã được thực hiện trong Chánh tạng. Sau khi đã trình bày cả hai trường hợp ấy về tự tánh và về sự khác biệt, do bản chất bao gồm tất cả nên đã được nói rằng: “Còn hành vi trong cõi dục chưa sanh khởi thì thích hợp ở trong trường hợp này.”

Sadisattāti kāmasaññādibhāvena samānattā, etena pāḷiyaṃ ‘‘purimā’’ti sadisakappanāvasena vuttanti dasseti. Anāgatā hi idha ‘‘nirujjhatī’’ti vuttā anuppādassa adhippetattā, tenāha ‘‘anuppannāva nuppajjatī’’ti.

Do tương tự nhau: có nghĩa là do đồng đẳng về bản chất là dục tưởng, v.v… Bằng điều này, vị ấy trình bày rằng ở trong Chánh tạng, (từ) ‘trước tiên’ đã được nói đến theo phương diện sự sắp đặt tương tự nhau. Thật vậy, (tưởng) vị lai ở đây được nói là ‘diệt tận’ do có chủ đích là sự không sanh khởi. Do đó, ngài đã nói rằng: “Chính cái chưa sanh khởi đã không sanh khởi.”

Nīvaraṇavivekato jātattā vivekajehi paṭhamajjhānapītisukhehi saha akkhātabbā, taṃkoṭṭhāsikā vāti vivekajaṃ pītisukhasaṅkhātā. Nānattasaññāpaṭighasaññāhi nipuṇatāya sukhumabhūtatāya sukhumasaññā bhūtā sukhumabhāvena, paramatthabhāvena aviparītasabhāvā. Jhānaṃ taṃsampayuttadhammānaṃ bhāvanāsiddhā saṇhasukhumatā nīvaraṇavikkhambhanavasena viññāyatīti āha ‘‘kāmacchandādioḷārikaṅgappahānavasena sukhumā’’ti. Bhūtatāyāti vijjamānatāya. Sabbatthāti sabbavāresu.

Do được sanh từ sự ly các triền cái, (tưởng ấy) cần được trình bày cùng với hỷ và lạc của sơ thiền sanh từ sự ly dục; hoặc do là thành phần của nhóm ấy nên được gọi là hỷ và lạc sanh từ sự ly dục. Do sự tế nhị, do bản chất vi tế hơn dị tưởng và đối ngại tưởng, (đây là) tưởng vi tế. Do bản chất vi tế, do bản chất chân đế, (đây là tưởng) có tự tánh không sai lạc. Sự vi diệu và vi tế của thiền và các pháp tương ưng với thiền ấy, vốn được thành tựu do sự tu tập, được biết đến theo phương diện sự đè nén các triền cái, do đó ngài đã nói rằng: “Vi tế theo phương diện sự từ bỏ các chi phần thô thiển như là dục tham, v.v…” Bhūtatāya: có nghĩa là do sự hiện hữu. Sabbatthā: có nghĩa là trong tất cả các trường hợp.

Samāpajjanādhiṭṭhānāni viya vuṭṭhānaṃ jhāne pariyāpannampi hoti yathā taṃ dhammānaṃ bhaṅgakkhaṇo dhammesu, na āvajjanapaccavekkhaṇānīti ‘‘paṭhamajjhānaṃ samāpajjanto adhiṭṭhahanto vuṭṭhahanto ca sikkhatī’’ti vuttaṃ, na ‘‘āvajjanto paccavekkhanto’’ti. Tanti paṭhamajjhānaṃ. Tenāti hetumhi karaṇavacanaṃ, tasmā paṭhamajjhānena hetubhūtenāti attho. Hetubhāvo cettha jhānassa yathāvuttasaññāya uppattiyā sahajātādipaccayabhāvo kāmasaññāya nirodhassa upanissayatāva, tañca kho suttantapariyāyena. Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ ‘‘tathārūpāya paṭipattiyā vinā abhāvato’’ti. Etenupāyenāti yvāyaṃ paṭhamajjhānatappaṭipakkhasaññāvasena ‘‘sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhatī’’ti [Pg.368] ettha attho vutto, etena nayena. Sabbatthāti sabbavāresu.

Giống như sự nhập và sự quyết định, sự xuất khỏi thiền cũng được bao gồm trong thiền, giống như sát-na diệt của các pháp ở trong các pháp, chứ không phải là sự hướng tâm và sự phản khán. Do đó, đã được nói rằng: “Vị ấy tu tập trong khi nhập, trong khi quyết định, và trong khi xuất khỏi sơ thiền,” chứ không phải là “trong khi hướng tâm, trong khi phản khán.” Taṃ: là sơ thiền. Tena: là sử dụng cách ở trong ý nghĩa nguyên nhân. Do đó, ý nghĩa là: “Do bởi sơ thiền đã trở thành nguyên nhân.” Và ở đây, bản chất nguyên nhân của thiền là bản chất đồng sanh duyên, v.v… đối với sự sanh khởi của tưởng đã được nói đến như vậy, và chính là bản chất y chỉ duyên đối với sự diệt tận của dục tưởng. Và điều ấy lại là theo phương pháp của Kinh Tạng. Và điều ấy đã được giải thích đúng như vậy: “Do không có (sự diệt tận) nếu không có sự thực hành như thế.” Etenupāyena: có nghĩa là bằng phương pháp này, ý nghĩa đã được nói đến ở đây: “Do sự tu tập, một tưởng sanh khởi; do sự tu tập, một tưởng diệt tận,” theo phương diện sơ thiền và tưởng đối nghịch với thiền ấy; bằng phương pháp này. Sabbatthā: có nghĩa là trong tất cả các trường hợp.

414. Yasmā panettha samāpattivasena taṃtaṃsaññānaṃ uppādanirodhe vuccamāne aṅgavasena so vuttoti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. ‘‘Aṅgato sammasana’’nti anupadadhammavipassanāya lakkhaṇavacanaṃ. Anupadadhammavipassanañhi karonto samāpattiṃ patvā aṅgato sammasanaṃ karoti, na ca saññā samāpattiyā kiñci aṅgaṃ hoti. Vuttañca ‘‘idañca saññā saññāti evaṃ aṅgato sammasanaṃ uddhaṭa’’nti. Aṅgatoti vā avayavatoti attho, anupadadhammatoti vuttaṃ hoti. Tadevāti ākiñcaññāyatanameva.

414. Bởi vì ở đây, trong khi sự sanh khởi và sự diệt tận của các tưởng tương ứng được nói đến theo phương diện chứng đắc, điều ấy được nói đến theo phương diện chi phần, do đó ngài đã nói (đoạn) bắt đầu là ‘yasmā panā.’ ‘Sự quán xét theo chi phần’ là thuật ngữ chỉ về pháp quán minh sát theo thứ tự. Thật vậy, vị đang thực hành pháp quán minh sát theo thứ tự, sau khi đã đạt đến sự chứng đắc, thực hiện sự quán xét theo chi phần, và tưởng không phải là bất cứ chi phần nào của sự chứng đắc. Và đã được nói rằng: “Và tưởng này là tưởng, như vậy sự quán xét theo chi phần được thực hiện.” Hoặc aṅgato có nghĩa là theo thành phần, có nghĩa là được nói là pháp theo thứ tự. Tadeva: có nghĩa là chính Vô sở hữu xứ.

Yato khoti paccatte nissakkavacananti āha ‘‘yo nāmā’’ti yathā ‘‘ādimhī’’ti etasmiṃ atthe ‘‘ādito’’ti vuccati itaravibhattitopi to-saddassa labbhanato. Sakasmiṃ attanā adhigate saññā sakasaññā, sā etassa atthīti sakasaññī, tenāha ‘‘attano paṭhamajjhānasaññāya saññavā’’ti. Sakasaññīti cettha upari vuccamānanirodhapādakatāya sātisayāya jhānasaññāya atthibhāvajotako ī-kāro daṭṭhabbo, tenevāha ‘‘anupubbena saññaggaṃ phusatī’’tiādi. Tasmā tattha tattha sakasaññitāggahaṇena tasmiṃ tasmiṃ jhāne sabbaso suciṇṇavasībhāvo dīpitoti veditabbaṃ.

Yato kho là lời nói không xác định về cá nhân, do đó ngài đã nói là ‘yo nāmā.’ Giống như từ ‘ādito’ được nói với ý nghĩa là ‘ādimhi’ (lúc ban đầu) do hậu tố ‘to’ cũng có thể được dùng cho các biến cách khác. Tưởng ở trong (thiền) đã được chứng đắc bởi chính mình là tự tưởng (sakasaññā). Vị này có tưởng ấy nên là người có tự tưởng (sakasaññī). Do đó, ngài đã nói rằng: “Là người có tưởng về sơ thiền của chính mình.” Và ở đây, trong từ ‘sakasaññī,’ mẫu tự ‘ī’ cần được hiểu là sự biểu thị về sự hiện hữu của thiền tưởng siêu việt, vốn là nền tảng cho sự diệt tận được nói đến ở sau. Chính vì lý do ấy, ngài đã nói (đoạn) bắt đầu là: “Vị ấy tuần tự chạm đến đỉnh cao của tưởng.” Do đó, cần phải được hiểu rằng do việc đề cập đến ‘người có tự tưởng’ ở mỗi trường hợp, trạng thái thuần thục đã được thực hành kỹ lưỡng về mọi phương diện trong mỗi thiền tương ứng đã được trình bày.

Lokiyānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ, sāmiatthe eva vā. Yadaggena hi taṃ tesu seṭṭhaṃ, tadaggena tesampi seṭṭhanti. ‘‘Lokiyāna’’nti visesanaṃ lokuttarasamāpattīhi tassa aseṭṭhabhāvato. ‘‘Kiccakārakasamāpattīna’’nti visesanaṃ akiccakārakasamāpattito tassa aseṭṭhabhāvato. Akiccakārakatā cassā paṭusaññākiccābhāvavacanato viññāyati. Yatheva hi tattha saññā, evaṃ phassādayo pīti. Yadaggena hi tattha saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā pakativipassakānaṃ sammasituṃ asakkuṇeyyarūpena ṭhitā, tadaggena heṭṭhimasamāpattidhammā viya paṭukiccakaraṇasamatthāpi na hontīti. Svāyamattho paramatthamañjusāyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ āruppakathāyaṃ (visuddhi. ṭī. 1.286) savisesaṃ vutto, tasmā tattha vuttanayena [Pg.369] veditabbo. Keci pana ‘‘yathā heṭṭhimā heṭṭhimā samāpattiyo uparimānaṃ uparimānaṃ adhiṭṭhānakiccaṃ sādhenti, na evaṃ nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti kassacipi adhiṭṭhānakiccaṃ sādheti, tasmā sā akiccakārikā, itarā kiccakārikā vuttā’’ti vadanti, tadayuttaṃ tassāpi vipassanācittaparidamanādīnaṃ adhiṭṭhānakiccasādhanato. Tasmā purimoyeva attho yutto.

Lokiyānanti (của các pháp hiệp thế): là sở thuộc cách trong ý nghĩa xác định, hoặc chính trong ý nghĩa sở hữu. Vì rằng, do sự tối thắng nào mà pháp ấy là cao tột ở trong các pháp ấy, thì do sự tối thắng ấy pháp ấy cũng là cao tột của các pháp ấy. Tính từ “lokiyāna” (của các pháp hiệp thế) là do trạng thái không phải là cao tột của pháp ấy so với các thiền chứng siêu thế. Tính từ “kiccakārakasamāpattīnaṃ” (của các thiền chứng có phận sự) là do trạng thái không phải là cao tột của pháp ấy so với thiền chứng không có phận sự. Và trạng thái không có phận sự của thiền chứng ấy được biết đến do lời nói về sự vắng mặt phận sự của tưởng sắc bén. Vì rằng, giống như tưởng ở trong ấy thế nào, thì các pháp xúc v.v... cũng như vậy. Vì rằng, do sự tối thắng nào mà các pháp ở trong ấy đã đạt đến trạng thái vi tế của các hành còn sót lại, đã tồn tại trong hình thức không thể quán xét đối với các vị hành giả tu tập minh sát thông thường, thì do sự tối thắng ấy các pháp ấy cũng không có khả năng thực hiện phận sự sắc bén giống như các pháp của thiền chứng thấp hơn. Ý nghĩa này đã được nói đến một cách đặc biệt trong Paramatthamañjusā, là bản Chú giải của Visuddhimagga, trong phần luận về các cõi Vô Sắc (Visuddhi. ṭī. 1.286), do đó nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến ở nơi ấy. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Giống như các thiền chứng thấp hơn và thấp hơn thực hiện phận sự làm nền tảng cho các thiền chứng cao hơn và cao hơn, thì thiền chứng Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ không thực hiện phận sự làm nền tảng cho bất cứ pháp nào, do đó thiền chứng ấy được gọi là không có phận sự, các thiền chứng khác được gọi là có phận sự.” Điều ấy không hợp lý, vì thiền chứng ấy cũng thực hiện phận sự làm nền tảng cho việc chế ngự tâm minh sát v.v... Do đó, ý nghĩa trước đây là hợp lý.

Pakappetīti saṃvidahati. Jhānaṃ samāpajjanto hi jhānasukhaṃ attani saṃvidahati nāma. Abhisaṅkharotīti āyūhati, sampiṇḍetīti attho. Sampiṇḍanattho hi samudayaṭṭho. Yasmā nikantivasena cetanākiccassa matthakappatti, tasmā phalūpacārena kāraṇaṃ dassento ‘‘nikantiṃ kurumāno abhisaṅkharoti nāmā’’ti vuttaṃ. Imā idāni me labbhamānā ākiñcaññāyatanasaññā nirujjheyyuṃ taṃsamatikkameneva uparijhānatthāya cetanābhisaṅkharaṇasambhavato. Aññāti ākiñcaññāyatanasaññāhi aññā. Tato thūlatarabhāvato oḷārikā. Kā pana tāti āha ‘‘bhavaṅgasaññā’’ti. Ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya eva hi uparijhānatthāya cetanābhisaṅkharaṇāni bhaveyyuṃ, vuṭṭhānañca bhavaṅgavasena hoti. Yāva ca upari jhānasamāpajjanaṃ, tāva antarantarā bhavaṅgappavattīti āha ‘‘bhavaṅgasaññā uppajjeyyu’’nti.

Pakappeti có nghĩa là sắp đặt. Vì rằng, người đang nhập thiền được gọi là đang sắp đặt lạc của thiền ở nơi tự thân. Abhisaṅkharoti có nghĩa là cố gắng, có nghĩa là tích tập. Vì rằng, ý nghĩa tích tập là ý nghĩa của tập khởi. Bởi vì sự thành tựu đỉnh cao phận sự của tác ý là do sự ưa thích, do đó, khi trình bày nguyên nhân bằng cách ẩn dụ về kết quả, câu “đang thực hiện sự ưa thích được gọi là đang cố ý tạo tác” đã được nói đến. (Điều này là) do sự có thể của việc cố ý tạo tác của tác ý vì mục đích của thiền cao hơn bằng chính sự vượt qua các tưởng của Vô Sở Hữu Xứ đang được chứng đắc bởi tôi vào lúc này, (với ý nghĩ rằng) “mong rằng các tưởng này hãy diệt đi.” Aññā (khác): là khác với các tưởng của Vô Sở Hữu Xứ. Do trạng thái thô hơn so với các tưởng ấy, nên (được gọi là) thô thiển. Vậy, các tưởng ấy là gì? Vị ấy nói: “Các tưởng của hộ kiếp.” Vì rằng, chính sau khi đã xuất khỏi Vô Sở Hữu Xứ thì các sự cố ý tạo tác của tác ý vì mục đích của thiền cao hơn mới có thể xảy ra, và sự xuất thiền xảy ra thông qua hộ kiếp. Và chừng nào sự nhập thiền cao hơn (chưa xảy ra), chừng ấy sự diễn tiến của hộ kiếp (vẫn còn) ở khoảng giữa, do đó vị ấy nói: “Mong rằng các tưởng của hộ kiếp hãy sanh khởi.”

Cetentovāti nevasaññānāsaññāyatanajjhānaṃ ekaṃ dve cittavāre samāpajjanto eva. Na ceteti tathā heṭṭhimajjhānesu viya vā pubbābhogābhāvato pubbābhogavasena hi jhānaṃ pakappento idha ‘‘cetetī’’ti vutto. Yasmā ‘‘ahametaṃ jhānaṃ nibbattemi upasampādemi samāpajjāmī’’ti evaṃ abhisaṅkharaṇaṃ tattha sālayasseva hoti, na anālayassa, tasmā ekaṃ cittakkhaṇikampi jhānaṃ pavattento tattha appahīnanikantikatāya abhisaṅkharonto evāti attho. Yasmā panassa tathā heṭṭhimajjhānesu viya vā tattha pubbābhogo natthi, tasmā ‘‘na abhisaṅkharotī’’ti vuttaṃ. ‘‘Imassa bhikkhuno’’tiādi vuttassevatthassa vivaraṇaṃ. ‘‘Svāyamattho’’tiādinā tamevatthaṃ upamāya paṭipādeti.

Cetentovā (đang tác ý): chính là đang nhập thiền Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ trong một hoặc hai sát-na tâm. Na ceteti (không tác ý): là do sự vắng mặt của sự hướng tâm ban đầu giống như trong các thiền thấp hơn. Vì rằng, ở đây người đang sắp đặt thiền thông qua sự hướng tâm ban đầu được gọi là “đang tác ý.” Bởi vì sự cố ý tạo tác như là “ta làm cho thiền này sanh khởi, ta thành tựu, ta nhập vào” ở trong ấy chỉ có ở người có sự quyến luyến, không có ở người không có sự quyến luyến, do đó, ý nghĩa là: ngay cả khi đang làm cho thiền diễn tiến dù chỉ trong một sát-na tâm, vị ấy vẫn là người đang cố ý tạo tác do sự ưa thích chưa được từ bỏ ở trong ấy. Tuy nhiên, bởi vì vị ấy không có sự hướng tâm ban đầu ở trong ấy giống như trong các thiền thấp hơn, do đó câu “không cố ý tạo tác” đã được nói đến. Câu “imassa bhikkhuno” (của vị Tỳ khưu này) v.v... là sự giải thích về ý nghĩa đã được nói đến. Bằng câu “svāyamattho” (ý nghĩa này) v.v..., vị ấy trình bày chính ý nghĩa ấy bằng ví dụ.

Pacchābhāgeti [Pg.370] pitugharassa pacchābhāge. Tato puttagharato. Laddhagharamevāti yato anena bhikkhā laddhā, tameva gharaṃ puttagehameva. Āsanasālā viya ākiñcaññāyatanasamāpatti tato pitugharaputtagharaṭṭhāniyānaṃ nevasaññānāsaññāyatananirodhasamāpattīnaṃ upagantabbato. Pitugharaṃ amanasikaritvāti pavisitvā samatikkantampi pitugharaṃ na manasi katvā. Puttagharasseva ācikkhanaṃ viya ekaṃ dve cittavāre samāpajjitabbampi nevasaññānāsaññāyatanaṃ na manasi katvā parato nirodhasamāpattiatthāya eva manasikāro. Evaṃ amanasikārasāmaññena, manasikārasāmaññena ca upamupameyyatā veditabbā ācikkhanenapi manasikārasseva jotitattā. Na hi manasikārena vinā ācikkhanaṃ sambhavati.

Pacchābhāge (ở phía sau): ở phía sau của nhà người cha. Tato (từ đó): từ nhà người con. Laddhagharaṃ eva (chính ngôi nhà đã nhận được): ngôi nhà mà từ đó vật thực đã được vị này nhận được, chính ngôi nhà ấy, chính là nhà của người con. Thiền chứng Vô Sở Hữu Xứ giống như phòng nghỉ, do từ đó có thể đi đến thiền chứng Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ và Diệt Thọ Tưởng Định, vốn ở vị trí của nhà người cha và nhà người con. Pitugharaṃ amanasikaritvā (không tác ý đến nhà người cha): là không tác ý đến nhà người cha, mặc dù đã đi vào và đã đi qua. Giống như việc chỉ nói đến nhà của người con, (hành giả) không tác ý đến thiền chứng Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, mặc dù cần phải nhập trong một hoặc hai sát-na tâm, mà chỉ có sự tác ý vì mục đích của Diệt Thọ Tưởng Định sau đó. Như vậy, sự tương đồng giữa vật ví dụ và vật được ví dụ nên được hiểu thông qua sự giống nhau về việc không tác ý và sự giống nhau về việc tác ý, bởi vì ngay cả việc nói đến cũng đã làm sáng tỏ chính sự tác ý. Vì rằng, việc nói đến không thể xảy ra nếu không có sự tác ý.

Tā jhānasaññāti tā ekaṃ dve cittavāre pavattā nevasaññānāsaññāyatanasaññā. Nirujjhantīti padeseneva nirujjhanti, pubbābhisaṅkhāravasena pana upari anuppādo. Yathā ca jhānasaññānaṃ, evaṃ itarasaññānaṃ pīti āha ‘‘aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā nuppajjantī’’ti, yathāparicchinnakālanti adhippāyo. So evaṃ paṭipanno bhikkhūti so evaṃ yathāvutte saññāgge ṭhito arahatte, anāgāmiphale vā patiṭṭhito bhikkhu dvīhi phalehi samannāgamo, tiṇṇaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhi, soḷasavidhā ñāṇacariyā, navavidhā samādhicariyāti imesaṃ vasena nirodhapaṭipādanapaṭipattiṃ paṭipanno. Phusatīti ettha phusanaṃ nāma vindanaṃ paṭiladdhīti āha ‘‘vindati paṭilabhatī’’ti. Atthato pana yathāparicchinnakālaṃ cittacetasikānaṃ sabbaso appavatti eva.

Tā jhānasaññā (các tưởng của thiền ấy): là các tưởng của thiền Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ đã diễn tiến trong một hoặc hai sát-na tâm ấy. Nirujjhanti (chúng diệt đi): chúng diệt đi chỉ theo từng phần, tuy nhiên sự không sanh khởi ở sau đó là do năng lực của sự cố ý tạo tác ban đầu. Và giống như đối với các tưởng của thiền, cũng như vậy đối với các tưởng khác, vị ấy nói: “Và các tưởng thô thiển khác của hộ kiếp không sanh khởi,” với chủ ý là “trong khoảng thời gian đã được giới hạn.” So evaṃ paṭipanno bhikkhu (vị Tỳ khưu đã thực hành như vậy): là vị Tỳ khưu đã thực hành con đường đưa đến sự chứng đắc Diệt Định theo các phương diện này: vị Tỳ khưu ấy đã đứng vững ở đỉnh cao của tưởng đã được nói đến như vậy, đã an trú trong A-la-hán quả hoặc A-na-hàm quả, là người thành tựu hai Thánh quả, là sự an tịnh của ba loại hành, là mười sáu loại trí hạnh, là chín loại định hạnh. Ở đây, trong câu phusati (chạm đến), sự chạm đến có tên là sự tìm thấy, sự chứng đắc, do đó vị ấy nói: “vindati paṭilabhati” (tìm thấy, chứng đắc). Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, đó chính là sự không diễn tiến hoàn toàn của tâm và các tâm sở trong khoảng thời gian đã được giới hạn.

Abhīti upasaggamattaṃ niratthakaṃ, tasmā ‘‘saññā’’ icceva attho. Nirodhapadena anantarikaṃ katvā samāpattipade vattabbe tesaṃ dvinnaṃ antare sampajānapadaṃ ṭhapitanti āha ‘‘nirodhapadena anantarikaṃ katvā vutta’’nti, tenāha ‘‘anupaṭi…pe… attho’’ti. Tatrāpīti tasmimpi tathā padānupubbiṭhapanepi ayaṃ visesatthoti yojanā. Sampajānantassāti taṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha tattha saṅkhārānaṃ sammasanavasena pajānantassa. Anteti yathāvuttāya nirodhapaṭipattiyā pariyosāne. Dutiyavikappe sampajānantassāti sampajānakārinoti attho, tena nirodhasamāpajjanakassa [Pg.371] bhikkhuno ādito paṭṭhāya sabbapāṭihārikapaññāya saddhiṃ atthasādhikā paññā kiccato dassitā hoti, tenāha ‘‘paṇḍitassa bhikkhuno’’ti.

“Abhi” chỉ là một tiếp đầu ngữ vô nghĩa, do đó ý nghĩa chỉ là “tưởng”. Khi cần nói về định chứng nhập liền sau từ “diệt”, từ “tỉnh giác” đã được đặt vào giữa hai từ ấy, nên ngài nói “được nói liền sau từ diệt”. Do đó, ngài nói “anupaṭi…pe… có nghĩa là”. Tatrāpi có nghĩa là: ngay cả trong việc sắp xếp các từ theo thứ tự như vậy, đây là ý nghĩa đặc biệt. Cách liên kết là như vậy. Sampajānantassa (của người tỉnh giác) có nghĩa là: của người, sau khi đã chứng nhập và xuất khỏi định chứng nhập ấy, biết rõ các hành ở nơi ấy bằng cách quán xét. Ante (vào lúc cuối) có nghĩa là: vào lúc kết thúc của pháp hành diệt đã được nói đến. Trong phương án thứ hai, sampajānantassa có nghĩa là “của người hành động có tỉnh giác”. Qua đó, tuệ hữu ích cùng với toàn bộ tuệ kỳ diệu của vị tỳ khưu chứng nhập Diệt định được trình bày về mặt phận sự ngay từ đầu. Do đó, ngài nói “của vị tỳ khưu bậc trí”.

Sabbākārenāti ‘‘samāpattiyā sarūpaviseso, samāpajjanako, samāpajjanassa ṭhānaṃ, kāraṇaṃ, samāpajjanākāro’’ti evamādi sabbappakārena. Tatthāti visuddhimagge. (Visuddhī. 2.867) kathitatovāti kathitaṭṭhānato eva gahetabbā, na idha taṃ vadāma punaruttibhāvatoti adhippāyo.

Sabbākārena (bằng mọi cách) có nghĩa là: bằng tất cả các phương diện như là “đặc tính của định chứng nhập, người chứng nhập, nơi chứng nhập, nguyên nhân, cách thức chứng nhập”. Tattha (ở đó) có nghĩa là: trong bộ Thanh Tịnh Đạo. (Visuddhī. 2.867) kathitato (từ chỗ đã nói) có nghĩa là: nên được hiểu từ chính nơi đã được nói đến, chúng tôi không nói điều đó ở đây vì sẽ là sự lặp lại. Đó là chủ ý.

Evaṃ kho ahanti ettha ākārattho evaṃ-saddo uggahitākāradassananti katvā. Evaṃ poṭṭhapādāti ettha pana sampaṭicchanattho, tenāha ‘‘suuggahitaṃ tayāti anujānanto’’ti.

Ở đây, trong câu “Evaṃ kho ahaṃ” (Ta đã... như vậy), từ “evaṃ” có ý nghĩa về cách thức, vì nó cho thấy cách thức đã được lĩnh hội. Còn ở đây, trong câu “Evaṃ, Poṭṭhapāda” (Đúng vậy, Poṭṭhapāda), từ này có ý nghĩa chấp thuận. Do đó, ngài nói “trong khi chấp thuận rằng ‘ngươi đã lĩnh hội tốt’”.

415. Saññā aggā etthāti saññāggaṃ, ākiñcaññāyatanaṃ. Aṭṭhasu samāpattīsupi saññāggaṃ atthi upalabbhatīti cintetvā. ‘‘Puthū’’ti pāḷiyaṃ liṅgavipallāsaṃ dassento āha ‘‘bahūnipī’’ti. ‘‘Yathā’’ti iminā pakāraviseso karaṇappakāro gahito, na pakārasāmaññanti āha ‘‘yena yena kasiṇenā’’ti, pathavīkasiṇena karaṇabhūtenā’’ti ca. Jhānaṃ tāva yutto karaṇabhāvo saññānirodhaphusanassa sādhakatamabhāvato, kathaṃ kasiṇānanti? Tesampi so yutto eva. Yadaggena hi jhānānaṃ nirodhaphusanassa sādhakataṃ abhāvo, tadaggena kasiṇānampi tadavinābhāvato. Anekakaraṇāpi kiriyā hotiyeva yathā ‘‘assena yānena dīpikāya gacchatī’’ti.

415. Saññāggaṃ là nơi tưởng là tối thượng, tức là Vô Sở Hữu Xứ. Sau khi suy xét rằng “tưởng tối thượng cũng có mặt, được tìm thấy trong cả tám định chứng nhập”. Để chỉ ra sự thay đổi về giống (ngữ pháp) trong từ “puthū” của Pāli, ngài nói “bahūnipi” (cũng nhiều). Bằng từ “yathā” này, một loại cách thức đặc biệt, tức cách thức công cụ, được hiểu, chứ không phải cách thức thông thường. Do đó, ngài nói “bằng kasiṇa nào” và “bằng địa đại kasiṇa làm công cụ”. Trước hết, vai trò công cụ của thiền là hợp lý, vì nó là phương tiện hiệu quả nhất để chứng đắc sự diệt của tưởng. Nhưng làm thế nào đối với các kasiṇa? Vai trò đó cũng hợp lý đối với chúng. Bởi vì, ở mức độ nào mà các thiền không phải là phương tiện hiệu quả để chứng đắc sự diệt, thì ở mức độ đó các kasiṇa cũng vậy, vì chúng không thể tách rời khỏi thiền. Một hành động cũng có thể có nhiều công cụ, ví dụ như “người ấy đi bằng ngựa, bằng xe, bằng đèn”.

Ekavāranti sakiṃ. Purimasaññānirodhanti kāmasaññādipurimasaññāya nirodhaṃ, na nirodhasamāpattisaññitaṃ saññānirodhaṃ. Ekaṃ saññāgganti ekaṃ saññābhūtaṃ aggaṃ seṭṭhanti attho heṭṭhimasaññāya ukkaṭṭhabhāvato. Saññā ca sā aggañcāti saññāggaṃ, na saññāsu agganti. Dve vāreti dvikkhattuṃ. Sesakasiṇesūti kasiṇānaṃyeva gahaṇaṃ nirodhakathāya adhikatattā. Tato eva cettha jhānaggahaṇena kasiṇajjhānāni eva gahitānīti veditabbaṃ. ‘‘Paṭhamajjhānena karaṇabhūtenā’’ti ārammaṇaṃ anāmasitvā vadati yathā ‘‘yena yena kasiṇenā’’ti ettha jhānaṃ anāmasitvā [Pg.372] vuttaṃ. ‘‘Itī’’tiādinā vuttamevatthaṃ saṅgahetvā nigamanavasena vadati. Sabbampīti sabbaṃ ekavāraṃ samāpannajhānaṃ. Saṅgahetvāti sañjānanalakkhaṇena taṃsabhāvāvisesato ekajjhaṃ saṅgahetvā. Aparāparanti punappunaṃ.

Ekavāraṃ (một lần) có nghĩa là một lần. Purimasaññānirodhaṃ (sự diệt của tưởng trước) có nghĩa là sự diệt của các tưởng trước như dục tưởng, chứ không phải sự diệt của tưởng được gọi là Diệt định. Ekaṃ saññāggaṃ (một tưởng tối thượng) có nghĩa là một tưởng tối thượng, cao tột, vì nó vượt trội hơn tưởng thấp hơn. Saññāggaṃ là “nó là tưởng và nó là tối thượng”, chứ không phải “tối thượng trong các tưởng”. Dve vāre (hai lần) có nghĩa là hai lần. Sesakasiṇesu (trong các kasiṇa còn lại): chỉ đề cập đến các kasiṇa vì chúng là chủ đề chính trong cuộc thảo luận về sự diệt. Do đó, ở đây nên hiểu rằng việc đề cập đến thiền là chỉ đề cập đến các thiền kasiṇa. Ngài nói “bằng sơ thiền làm công cụ” mà không đề cập đến đối tượng, giống như trong câu “bằng kasiṇa nào” đã được nói mà không đề cập đến thiền. Bằng từ “iti” v.v..., ngài nói bằng cách tóm tắt và kết luận ý nghĩa đã được trình bày. Sabbampi (tất cả) có nghĩa là tất cả thiền đã chứng nhập một lần. Saṅgahetvā (sau khi gom lại) có nghĩa là sau khi gom lại thành một do không có sự khác biệt về bản chất của chúng, với đặc tính là nhận biết. Aparāparaṃ (lần này đến lần khác) có nghĩa là lặp đi lặp lại.

416. Jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhentassa puggalassa vasena saññāñāṇāni dassitāni paṭhamanaye. Dutiyanaye pana yasmā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggena ghaṭentassa maggañāṇaṃ uppajjati, tasmā vipassanāmaggavasena saññāñāṇāni dassitāni. Yasmā pana paṭhamanayo lokiyattā oḷāriko, dutiyanayo missako tasmā tadubhayaṃ asambhāvetvā accantasukhumaṃ subhaṃ thiraṃ nibbattitalokuttarameva dassetuṃ maggaphalavasena saññāñāṇāni dassitāni tatiyanaye. Tayopete nayā maggasodhanavasena dassitā.

416. Trong phương pháp thứ nhất, tưởng và trí được trình bày theo phương diện của người đang phát triển tuệ quán có thiền làm nền tảng. Còn trong phương pháp thứ hai, vì đạo trí sanh khởi cho người nỗ lực với đạo sau khi đã tinh tấn trong tuệ quán, do đó tưởng và trí được trình bày theo phương diện tuệ quán và đạo. Hơn nữa, vì phương pháp thứ nhất là thô thiển do thuộc về thế gian, phương pháp thứ hai là hỗn hợp, do đó, không xem xét cả hai điều đó, để trình bày chỉ pháp siêu thế đã được thành tựu, vô cùng vi tế, tốt đẹp, và vững chắc, tưởng và trí được trình bày theo phương diện đạo và quả trong phương pháp thứ ba. Cả ba phương pháp này được trình bày theo phương diện thanh lọc đạo.

‘‘Ayaṃ panettha sāro’’ti vibhāvetuṃ tipiṭakamahāsivattheravādo ābhato. Nirodhaṃ pucchitvā tasmiṃ kathite tadanantaraṃ saññāñāṇuppattiṃ pucchanto atthato nirodhato vuṭṭhānaṃ pucchati nāma, nirodhato ca vuṭṭhānaṃ arahattaphaluppattiyā vā siyā anāgāmiphaluppattiyā vā, tattha saññā padhānā, tadanantarañca paccavekkhaṇañāṇanti tadubhayaṃ niddhārento thero ‘‘kiṃ ime bhikkhū bhaṇantī’’tiādimāha. Tattha ‘‘kiṃ ime bhikkhū bhaṇantī’’ti tadā dīghanikāyatantiṃ parivattante imaṃ ṭhānaṃ patvā yathāvuttena paṭipāṭiyā tayo naye kathente bhikkhū sandhāya vadati.

Để làm rõ “Đây là cốt lõi ở đây”, quan điểm của trưởng lão Tipiṭaka Mahāsiva đã được dẫn ra. Sau khi hỏi về sự diệt, và khi điều đó đã được giải thích, người hỏi về sự sanh khởi của tưởng và trí ngay sau đó, thực chất là hỏi về sự xuất khỏi diệt. Và sự xuất khỏi diệt có thể là sự sanh khởi của A-la-hán quả hoặc sự sanh khởi của Bất lai quả. Trong đó, tưởng là chính, và ngay sau đó là trí phản khán. Trong khi xác định cả hai điều này, vị trưởng lão đã nói “Các vị tỳ khưu này đang nói gì?” v.v... Ở đó, câu “Các vị tỳ khưu này đang nói gì?” được nói nhắm đến các vị tỳ khưu, những người vào lúc đó đang tụng đọc kinh điển Trường Bộ, khi đến đoạn này, đã giải thích ba phương pháp theo thứ tự đã nói.

Yassa yathā maggavīthiyaṃ maggaphalañāṇesu uppannesu niyamato maggaphalapaccavekkhaṇañāṇāni honti, evaṃ phalasamāpattiyaṃ phalapaccavekkhaṇañāṇanti āha ‘‘pacchā paccavekkhaṇañāṇa’’nti. ‘‘Idaṃ arahattaphala’’nti idaṃ paccavekkhaṇañāṇassa pavattiākāradassanaṃ. Phalasamādhisaññāpaccayāti phalasamādhisahagatasaññāpaccayā. Kira-saddo anussaraṇattho. Yathādhigatadhammānussaraṇapakkhiyā hi paccavekkhaṇā. Samādhisīsena cettha sabbaṃ arahattaphalaṃ gahitaṃ sahacaraṇañāyena, tasmiṃ asati paccavekkhaṇāya asambhavo evāti āha ‘‘idappaccayā’’ti.

Giống như đối với người nào, khi các tuệ đạo và tuệ quả đã sanh khởi trong lộ trình đạo, thì theo quy luật sẽ có các tuệ phản khán đạo và quả; cũng vậy, trong sự chứng đắc quả, có tuệ phản khán quả. Do đó, vị ấy đã nói: “tuệ phản khán về sau” (pacchā paccavekkhaṇañāṇa). “Đây là quả A-la-hán” (idaṃ arahattaphalaṃ), đây là sự trình bày về cách thức diễn tiến của tuệ phản khán. “Do duyên là tưởng của định quả” (phalasamādhisaññāpaccayā) có nghĩa là do duyên là tưởng đi cùng với định quả. Từ “kira” có nghĩa là hồi tưởng. Quả vậy, sự phản khán thuộc về phần hồi tưởng lại pháp đã được chứng đắc. Và ở đây, với định làm đầu, toàn bộ quả A-la-hán được nắm bắt theo phương pháp tương ưng. Khi không có điều đó, sự phản khán quả thực không thể xảy ra. Do đó, vị ấy đã nói: “do duyên này” (idappaccayā).

Saññāattakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Câu Chuyện Tưởng Là Tự Ngã.

417. Desanāya [Pg.373] saṇhabhāvena sārambhamakkhissādimalavisodhanato sutamayañāṇaṃ nhāpitaṃ viya, sukhumabhāvena tanulepanavilittaṃ viya, tilakkhaṇabbhāhatatāya kuṇḍalādialaṅkāravibhūsitaṃ viya ca hoti, tadanupasevato ñāṇassa ca tathābhāvo taṃsamaṅgino puggalassa tathābhāvāpatti, nirodhakathāya nivesanañcassa sirisayanappavesanasadisanti āha ‘‘saṇhasukhuma…pe… āropitopī’’ti. Tatthāti tassaṃ nirodhakathāyaṃ. Sukhaṃ avindanto mandabuddhitāya alabhanto. Malavidūsitatāya gūthaṭṭhānasadisaṃ. Attano laddhiṃ attadiṭṭhiṃ. Anumatiṃ gahetvāti anuññaṃ gahetvā ‘‘ediso me attā’’ti anujānāpetvā, attano laddhiyaṃ patiṭṭhapetvāti attho. Kaṃ panāti oḷāriko, manomayo, arūpīti tiṇṇaṃ attavādānaṃ vasena tividhesu katamanti attho. Pariharantoti viddhaṃsanato pariharanto, nigūhantoti adhippāyo. Yasmā catusantatirūpappabandhaṃ ekattavasena gahetvā rūpībhāvato ‘‘oḷāriko attā’’ti pacceti attavādī, annapānopadhānatañcassa parikappetvā ‘‘sassato’’ti maññati, rūpībhāvato eva ca saññāya aññattaṃ ñāyāgatameva, yaṃ vedavādino ‘‘annamayo, pānamayo’’ti ca dvidhā voharanti, tasmā paribbājako taṃ sandhāyā ‘‘oḷārikaṃ kho’’ti āha.

417. Do tính chất vi tế của bài thuyết giảng, do việc tẩy sạch các cấu uế như là tranh cạnh, gièm pha, v.v..., văn tuệ trí giống như được tắm gội; do tính chất tế nhị, (văn tuệ trí) giống như được thoa xức với thuốc thơm loại mỏng; và do được tác động bởi tam tướng, (văn tuệ trí) giống như được trang điểm với các vật trang sức như là bông tai, v.v... Do việc thực hành theo điều ấy, trí tuệ có được trạng thái như vậy, và người thành tựu điều ấy cũng đạt đến trạng thái như vậy. Và sự đi vào trong câu chuyện về sự diệt tận của người ấy cũng tương tự như việc đi vào chiếc giường nằm sang trọng, nên đã nói: ‘Vi tế, tế nhị ... cho đến ... đã được đặt lên.’ Ở đây (tatthā) là trong câu chuyện về sự diệt tận ấy. Không tìm thấy sự an lạc là không thành tựu được do có trí tuệ chậm lụt. Do bị làm cho ô nhiễm bởi cấu uế nên tương tự như nơi chốn của phẩn uế. Thuyết của mình là tự ngã kiến. Sau khi đã có được sự đồng thuận có nghĩa là sau khi đã có được sự chấp thuận, sau khi đã làm cho chấp nhận rằng: ‘Tự ngã của tôi là như thế này,’ có nghĩa là đã thiết lập ở trong thuyết của mình. Lại nữa, cái nào? Có nghĩa là đã được thực hiện theo ba loại tùy theo ba loại ngã luận là: thô thiển, do ý tạo, và vô sắc. Đang loại trừ có nghĩa là đang loại trừ do sự phá hủy, chủ ý là ‘đang che giấu.’ Bởi vì, sau khi đã xem sự nối tiếp của bốn dòng tương tục của sắc theo tính cách đơn nhất, người chủ trương ngã luận nhận thức rằng: ‘Tự ngã là thô thiển’ do trạng thái là sắc. Và sau khi đã tưởng định sự phụ thuộc của nó vào vật thực và đồ uống, người ấy nghĩ rằng: ‘(Tự ngã) là thường hằng.’ Và chính do trạng thái là sắc, sự khác biệt của tưởng quả là hợp lý, điều mà những người theo Vệ-đà nói đến theo hai cách là ‘được làm bằng vật thực’ và ‘được làm bằng đồ uống.’ Vì thế, vị du sĩ ấy đã nói: ‘Quả vậy, tự ngã thô thiển’ khi đề cập đến điều ấy.

Tattha yadi attā rūpī, na saññī, saññāya arūpabhāvattā, rūpadhammānañca asañjānanasabhāvattā, rūpī ca samāno yadi tava matena nicco, saññā aparāparaṃ pavattanato tattha tattha bhijjatīti bhedasabbhāvato aniccā, evampi ‘‘aññā saññā, añño attā’’ti saññāya abhāvato acetanoti na kammassa kārako, phalassa ca na upabhuñjakoti āpannameva, tenāha ‘‘oḷāriko ca hi te’’tiādi. Paccāgacchatoti paccāgacchantassa, jānatoti attho. ‘‘Aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhantī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu uppādapubbako nirodho, na ca uppannaṃ anirujjhakaṃ nāma atthīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘catunnañca khandhāna’’ntiādi.

Ở đây, nếu tự ngã là sắc, (thì) không phải là tưởng, do tưởng có trạng thái vô sắc, và do các sắc pháp có tự tánh không nhận biết. Và trong khi là sắc, nếu theo ý kiến của ngươi (tự ngã) là thường hằng, thì tưởng là vô thường do có sự biến hoại vì nó diễn tiến luôn luôn và bị biến hoại ở nơi này nơi kia. Ngay cả như vậy, ‘tưởng là khác, tự ngã là khác.’ Do không có tưởng, (tự ngã) là vô tri, vì thế không phải là tác nhân của nghiệp, và không phải là người hưởng thụ quả, điều ấy chắc chắn xảy đến. Do đó, ngài đã nói: ‘Quả vậy, tự ngã thô thiển của ngươi,’ v.v... Của người quay trở lại có nghĩa là của người đang biết. Tại sao lại nói rằng: ‘Và tưởng khác sanh lên, và tưởng khác diệt đi?’ Chẳng phải sự diệt có sự sanh đi trước, và không có cái gì được gọi là đã sanh lên mà không diệt đi hay sao? Khi đề cập đến sự chất vấn ấy, ngài đã nói: ‘Và của bốn uẩn,’ v.v...

418-420. Manomayanti [Pg.374] jhānamanaso vasena manomayaṃ. Yo hi bāhirapaccayanirapekkho, so manasāva nibbattoti manomayo. Rūpaloke nibbattasarīraṃ sandhāya vadati, yaṃ vedavādino ānandamayo, viññāṇamayoti ca dvidhā voharanti. Tatrāpīti ‘‘manomayo attā’’ti imasmimpi pakkhe. Dose dinneti ‘‘aññāva saññā bhavissatī’’tiādinā dose dinne. Idhāpi purimavāde vuttanayeneva dosadassanaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yadi attā manomayo, sabbaṅgapaccaṅgī, ahīnindriyo ca bhaveyya, evaṃ sati ‘‘rūpaṃ attā siyā, na ca saññī’’ti pubbe viya vattabbaṃ. Tenāha – ‘‘manomayo ca hi te’’tiādi. Kasmā panāyaṃ paribbājako paṭhamaṃ oḷārikaṃ attānaṃ paṭijānitvā taṃ laddhiṃ vissajjetvā puna manomayaṃ attānaṃ paṭijānāti, tañca vissajjetvā arūpiṃ attānaṃ paṭijānātīti? Kāmañcettha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva, tathāpi ime titthiyā nāma anavaṭṭhitacittā thusarāsimhi nikhātakhāṇuko viya cañcalāti dassetuṃ ‘‘yathā nāma ummattako’’tiādi vuttaṃ. Tattha saññāyāti pakatisaññāya. Uppādanirodhaṃ icchati aparāparaṃ pavattāya saññāya udayavayadassanato. Tathāpi ‘‘saññā saññā’’ti pavattasamaññaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā tassa ca avicchedaṃ parikappento sassataṃ maññati, tenāha ‘‘attānaṃ pana sassataṃ maññatī’’ti.

418-420. Do ý tạo có nghĩa là do ý tạo theo phương diện của tâm thiền. Quả vậy, cái gì không phụ thuộc vào các duyên bên ngoài, cái ấy được sanh ra chỉ do ý, vì thế là do ý tạo. Vị ấy nói khi đề cập đến thân thể được sanh ra ở cõi Sắc giới, điều mà những người theo Vệ-đà nói đến theo hai cách là ‘được làm bằng hỷ lạc’ và ‘được làm bằng thức.’ Ở đây cũng vậy là trong trường hợp này, (trong luận thuyết) ‘tự ngã là do ý tạo.’ Khi lỗi lầm đã được chỉ ra là khi lỗi lầm đã được chỉ ra bằng (câu) ‘tưởng sẽ là khác,’ v.v... Ở đây cũng vậy, việc thấy ra lỗi lầm nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến trong luận thuyết trước. Tuy nhiên, đây là sự khác biệt: Nếu tự ngã là do ý tạo, (thì) sẽ có đủ các phần lớn nhỏ của thân thể và không bị khiếm khuyết các căn. Khi là như vậy, nên nói giống như trước đây rằng: ‘Sắc sẽ là tự ngã, và không có tưởng.’ Do đó, ngài đã nói: ‘Quả vậy, tự ngã do ý tạo của ngươi,’ v.v... Nhưng tại sao vị du sĩ này, sau khi trước tiên đã tuyên bố về tự ngã thô thiển và đã từ bỏ thuyết ấy, lại tuyên bố về tự ngã do ý tạo; và sau khi đã từ bỏ thuyết ấy, lại tuyên bố về tự ngã vô sắc? Mặc dù nguyên nhân ở đây đã được nói đến ở dưới, tuy nhiên để chỉ ra rằng những người ngoại đạo này có tâm không kiên định, hay thay đổi giống như cây cọc được đóng vào đống trấu, nên đã nói: ‘Ví như người điên,’ v.v... Ở đây, của tưởng là của tưởng tự nhiên. Vị ấy muốn có sự sanh và diệt do thấy được sự sanh và diệt của tưởng vốn diễn tiến luôn luôn. Tuy nhiên, sau khi đã xem danh từ thông thường ‘tưởng, tưởng’ là ‘tự ngã,’ và trong khi tưởng định sự không gián đoạn của nó, vị ấy nghĩ rằng (tự ngã) là thường hằng. Do đó, ngài đã nói: ‘Nhưng người ấy nghĩ rằng tự ngã là thường hằng.’

Tathevāti yathā ‘‘rūpī attā’’ti, ‘‘manomayo attā’’ti ca vādadvaye saññāya attato aññatā, tathā cassa acetanatādidosappasaṅgo dunnivāro, tatheva imasmiṃ vāde doso. Tenāha ‘‘tathevassa dosaṃ dassento’’ti. Micchādassanenāti attadiṭṭhisaṅkhātena micchābhinivesena. Abhibhūtattāti anādikālabhāvitabhāvena ajjhotthaṭattā nivāritañāṇacārattā. Taṃ nānattaṃ ajānantoti yena santatighanena, samūhaghanena ca vañcito bālo pabandhavasena pavattamānaṃ dhammasamūhaṃ micchāgāhavasena ‘‘attā’’ti, ‘‘nicco’’ti ca abhinivissa voharati, taṃ ekattasaññitaṃ ghanaggahaṇaṃ vinibhujja yāthāvato jānanaṃ ghanavinibbhogo, sabbena sabbaṃ titthiyānaṃ so natthīti ayampi paribbājako tādisassa ñāṇassa paripākassa abhāvato vuccamānampi nāññāsi. Tena vuttaṃ ‘‘bhagavatā vuccamānampi taṃ nānattaṃ ajānanto’’ti. Saññā nāmāyaṃ nānārammaṇā nānākkhaṇe uppajjati, veti cāti saññāya [Pg.375] uppādanirodhaṃ passantopi saññāmayaṃ saññābhūtaṃ attānaṃ parikappetvā yathāvuttaghanavinibbhogābhāvato niccameva katvā maññati diṭṭhimaññanāya. Tathābhūtassa ca tassa saṇhasukhumaparamagambhīradhammatā na ñāyatevāti vuttaṃ ‘‘dujjānaṃ kho’’tiādi.

Cũng vậy là: Giống như trong hai luận thuyết ‘tự ngã là sắc’ và ‘tự ngã là do ý tạo,’ tưởng là khác với tự ngã, và như thế hậu quả về các lỗi lầm như là vô tri, v.v... là không thể tránh khỏi, lỗi lầm trong luận thuyết này cũng giống như vậy. Do đó, ngài đã nói: ‘Trong khi chỉ ra lỗi lầm của nó cũng giống như vậy.’ Do tà kiến là do sự cố chấp sai lầm được gọi là tự ngã kiến. Do bị áp đảo là do bị tràn ngập vì đã được tu tập từ thời vô thủy, do sự vận hành của trí tuệ bị ngăn che. Không biết được sự đa dạng ấy là: Do bị lừa dối bởi khối tương tục và khối tụ tập, kẻ phàm phu, do sự chấp thủ sai lầm, đã cố chấp và nói về nhóm các pháp đang diễn tiến theo phương diện của sự nối tiếp là ‘tự ngã’ và là ‘thường hằng.’ Sự phân tích khối chấp thủ được nhận thức là đơn nhất ấy và biết được nó theo thực tánh là sự phân tích khối đặc. Đối với những người ngoại đạo, điều ấy hoàn toàn không có. Do đó, vị du sĩ này cũng vậy, do không có sự chín muồi của loại trí tuệ như thế, đã không hiểu được ngay cả khi đang được nói đến. Do đó, đã được nói rằng: ‘Không biết được sự đa dạng ấy ngay cả khi đang được đức Thế Tôn nói đến.’ Cái được gọi là tưởng này sanh lên ở các sát-na khác nhau với các đối tượng khác nhau, và cũng diệt đi. Ngay cả trong khi thấy được sự sanh và diệt của tưởng, sau khi đã tưởng định về một tự ngã được làm bằng tưởng, một tự ngã là tưởng, do không có sự phân tích khối đặc đã được nói đến ở trên, người ấy đã biến nó thành thường hằng và nghĩ như thế với sự suy tưởng của các quan điểm. Và đối với người như thế, pháp tánh vi tế, tế nhị, và vô cùng sâu sắc không được biết đến. Vì vậy, đã được nói rằng: ‘Quả vậy, thật khó biết,’ v.v...

Diṭṭhiādīsu ‘‘evameta’’nti dassanaṃ abhinivisanaṃ diṭṭhi. Tassā eva pubbabhāgabhūtaṃ ‘‘evameta’’nti nijjhānavasena khamanaṃ khanti. Tathā rocanaṃ ruci. ‘‘Aññathā’’tiādi tesaṃ diṭṭhiādīnaṃ vibhajitvā dassanaṃ. Tattha aññathāti yathā ariyavinaye antadvayaṃ anupaggamma majjhimā paṭipadāvasena dassanaṃ hoti, tato aññathāyeva. Aññadevāti yaṃ paramatthato vijjati khandhāyatanādi, tassa ca aniccatādi, tato aññadeva paramatthato avijjamānaṃ attānaṃ sassatādi te khamati ceva ruccati ca. Āyuñjanaṃ anuyuñjanaṃ āyogo, tenāha ‘‘yuttapayuttatā’’ti. Paṭipattiyāti paramattacintanādiparibbājakapaṭipattiyā. Dujjānametaṃ dhammataṃ tvaṃ ‘‘ayaṃ paramattho, ayaṃ sammutī’’ti imassa vibhāgassa dubbibhāgattā. ‘‘Yadi etaṃ dujjānaṃ, taṃ tāva tiṭṭhatu, imaṃ panatthaṃ bhagavantaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā yathā paṭipajji, taṃ dassetuṃ ‘‘atha paribbājako’’tiādi vuttaṃ. Añño vā saññatoti saññāsabhāvato añño sabhāvo vā attā hotūti attho. Assāti attano.

Trong các pháp như là tà kiến, sự thấy, sự chấp thủ rằng: “Việc này là như thế” là tà kiến. Sự kham nhẫn do sự thẩm sát rằng: “Việc này là như thế” vốn là giai đoạn ban đầu của chính tà kiến ấy là sự kham nhẫn. Tương tự, sự ưa thích là sự hứng thú. Các từ “khác biệt” v.v… là sự trình bày sau khi đã phân tích các pháp như là tà kiến ấy. Ở đây, khác biệt là khác hẳn với sự trình bày theo phương thức của con đường trung đạo, không đi đến hai cực đoan trong giới luật của bậc Thánh. Khác hẳn là họ vừa kham nhẫn vừa ưa thích tự ngã thường hằng v.v… vốn không hiện hữu về phương diện chân đế, là pháp khác hẳn với uẩn, xứ v.v… vốn hiện hữu về phương diện chân đế và với sự vô thường v.v… của pháp ấy. Sự nỗ lực, sự chuyên cần là sự cố gắng, do đó đã nói là “sự nỗ lực chuyên cần”. Bằng sự thực hành là bằng sự thực hành của du sĩ ngoại đạo trong việc tư duy về tự ngã tối cao v.v… Pháp tánh này khó biết vì sự phân chia này là khó phân chia rằng: “Đây là chân đế, đây là tục đế”. Vị ấy đã suy nghĩ rằng: “Nếu việc này là khó biết, việc ấy hãy tạm gác lại, còn ta sẽ hỏi đức Thế Tôn về ý nghĩa này”, để trình bày về cách thức vị ấy đã thực hành, câu “khi ấy, vị du sĩ ngoại đạo” v.v… đã được nói đến. Hoặc là khác với tưởng có nghĩa là tự ngã có phải là tự tánh khác với tự tánh của tưởng hay không. Của người ấy là của chính mình.

Lokīyati dissati ettha puññapāpaṃ, tabbipāko cāti loko, attā. So hissa kārako, vedako cāti icchito. Diṭṭhigatanti ‘‘sassato attā ca loko cā’’tiādi (dī. ni. 1.31; udā. 55) nayappavattaṃ diṭṭhigataṃ. Na hesa diṭṭhābhiniveso diṭṭhadhammikādiatthanissito tadasaṃvattanato. Yo hi tadāvaho, so taṃnissitoti vattabbataṃ labheyya yathā taṃ puññañāṇasambhāro. Eteneva tassa na dhammanissitatāpi saṃvaṇṇitā daṭṭhabbā. Ādibrahmacariyassāti ādibrahmacariyaṃ, tadeva ādibrahmacariyakaṃ yathā ‘‘vinayo eva venayiko’’ti, (pārā. aṭṭha. 21) tenāha ‘‘sikkhattayasaṅkhātassā’’tiādi. Diṭṭhābhinivesassa saṃsāravaṭṭe nibbidāvirāganirodhupasamāsaṃvattanaṃ vaṭṭantogadhattā, tassa vaṭṭasambandhanato ca. Tathā abhiññāsambodhanibbānāsaṃvattanañca [Pg.376] daṭṭhabbaṃ. Abhijānanāyāti ñātapariññāvasena abhijānanatthāya. Sambujjhanatthāyāti tīraṇapahānapariññāvasena sambodhanatthāyāti vadanti. Abhijānanāyāti abhiññāpaññāvasena jānanāya, taṃ pana vaṭṭassa paccakkhakaraṇameva hotīti āha ‘‘paccakkhakiriyāyā’’ti. Sambujjhanatthāyāti pariññābhisamayavasena paṭivedhāya.

Phước và tội, và quả dị thục của chúng được thấy ở đây, vì thế là thế gian, là tự ngã. Vì rằng tự ngã ấy được mong muốn là tác giả và là người cảm thọ. Kiến giải là kiến giải đã được tiến hành theo phương thức “tự ngã và thế gian là thường hằng” v.v… Sự chấp thủ tà kiến này không phải nương tựa vào lợi ích trong hiện tại v.v… vì không đưa đến điều ấy. Thật vậy, pháp nào mang lại điều ấy, pháp ấy có thể được gọi là nương tựa vào điều ấy, giống như sự tích lũy phước và trí tuệ. Cũng cần phải hiểu rằng do chính lý do này, đặc tính không nương tựa vào Chánh pháp của tà kiến ấy cũng đã được giải thích. Của phạm hạnh căn bản là phạm hạnh căn bản, chính phạm hạnh căn bản ấy là thuộc về phạm hạnh căn bản, giống như “giới luật chính là thuộc về giới luật”, do đó đã nói là “của pháp được gọi là tam học” v.v… Sự chấp thủ tà kiến không đưa đến sự nhàm chán, sự ly tham, sự đoạn diệt, sự an tịnh trong vòng luân hồi vì đã được bao gồm trong vòng luân hồi và vì có sự liên quan đến vòng luân hồi của tà kiến ấy. Tương tự, cũng cần phải hiểu rằng không đưa đến thắng trí, chánh đẳng giác, và Niết-bàn. Để liễu tri là với mục đích liễu tri theo ý nghĩa biến tri bằng sự liễu tri. Các vị nói rằng để giác ngộ là với mục đích giác ngộ theo ý nghĩa biến tri bằng sự thẩm sát và sự từ bỏ. Để liễu tri là để biết theo ý nghĩa trí tuệ của thắng trí, nhưng điều ấy chính là sự chứng ngộ vòng luân hồi, nên đã nói là “của sự chứng ngộ”. Để giác ngộ là để chứng ngộ theo ý nghĩa thông hiểu bằng biến tri.

Kāmaṃ taṇhāpi dukkhasabhāvā, tassā pana samudayabhāvena visuṃ gahitattā ‘‘taṇhaṃ ṭhapetvā’’ti vuttaṃ. Pabhāvanato uppādanato. Dukkhaṃ pabhāventīpi taṇhā avijjādipaccayantarasahitā eva pabhāveti, na kevalāti āha ‘‘sappaccayā’’ti. Ubhinnaṃ appavattīti ubhinnaṃ appavattinimittaṃ, nappavattanti ettha dukkhasamudayā etasmiṃ vā adhigateti appavatti. Dukkhanirodhaṃ nibbānaṃ gacchati adhigacchati, tadatthaṃ paṭipadā cāti dukkhanirodhagāminīpaṭipadā. Maggapātubhāvoti aggamaggasamuppādo. Phalasacchikiriyāti asekkhaphalādhigamo. Ākāranti taṃ gamanaliṅgaṃ.

Chắc chắn rằng ái dục cũng có tự tánh khổ, nhưng vì ái dục ấy đã được đề cập riêng với đặc tính là tập đế nên câu “ngoại trừ ái dục” đã được nói đến. Do sự phát sanh là do sự sanh khởi. Ngay cả khi đang phát sanh khổ, ái dục chỉ phát sanh khi cùng đi chung với các duyên khác như là vô minh v.v…, không phải chỉ riêng một mình, nên đã nói là “cùng với các duyên”. Sự không diễn tiến của cả hai là nhân của sự không diễn tiến của cả hai, sự không diễn tiến ở đây là khổ và tập đế, hoặc là sự không diễn tiến ở trong pháp này đã được chứng ngộ. Đi đến sự đoạn diệt khổ là đi đến, chứng ngộ Niết-bàn, và con đường thực hành vì mục đích ấy là con đường đưa đến sự đoạn diệt khổ. Sự xuất hiện của đạo là sự sanh khởi của đạo cao nhất. Sự chứng ngộ quả là sự chứng ngộ quả vị vô học. Trạng thái là dấu hiệu của sự đi đến ấy.

421. Samantato niggaṇhanavasena todanaṃ vijjhanaṃ sannitodakaṃ, vācāyāti ca paccatte karaṇavacananti āha ‘‘vacanapatodenā’’ti. Sajjhabbharitanti samantato bhusaṃ aritaṃ akaṃsūti satamattehi tuttakehi viya tiṃsasatamattā paribbājakā vācāpatodanehi tudiṃsu sabhāvato vijjamānanti paramatthasabhāvato upalabbhamānaṃ, napakatiādi viya anupalabbhamānaṃ. Tacchanti saccaṃ. Tathanti aviparītaṃ lokuttaradhammesūti visaye bhummaṃ te dhamme visayaṃ katvā. Ṭhitasabhāvanti avaṭṭhitasabhāvaṃ, taduppādakanti attho. Lokuttaradhammaniyāmatanti lokuttaradhammasampāpananiyāmena niyataṃ, tenāha ‘‘buddhānañhī’’tiādi. Edisāti ‘‘dhammaṭṭhitata’’ntiādinā vuttappakārā.

421. Sự châm chích, sự đâm thọc theo ý nghĩa khiển trách từ mọi phía là sự châm chích bằng lời nói, và bằng lời nói là sử dụng cách ở trong tác nhân, nên đã nói là “bằng sự thúc giục của lời nói”. Họ đã công kích là họ đã công kích dữ dội từ mọi phía, giống như bằng khoảng một trăm mũi nhọn, khoảng ba trăm vị du sĩ ngoại đạo đã châm chích bằng những sự thúc giục của lời nói. Hiện hữu về tự tánh là có thể nhận thức được về tự tánh chân đế, không phải là không thể nhận thức được giống như là tự tánh v.v… Chân thật là sự thật. Như thật là không sai lạc. Về các pháp siêu thế là chỉ định cách về đối tượng, sau khi lấy các pháp ấy làm đối tượng. Có tự tánh vững chắc là có tự tánh được thiết lập, có nghĩa là pháp sanh ra điều ấy. Định luật của các pháp siêu thế là đã được quy định theo định luật thành tựu các pháp siêu thế, do đó đã nói là “vì rằng của các đức Phật” v.v… Như vậy là loại đã được nói đến bằng các từ “sự vững chắc của Chánh pháp” v.v…

Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthuvaṇṇanā

Giải Thích Câu Chuyện Về Citta, Hatthisāriputta, Và Poṭṭhapāda

422. Sukhumesu atthantaresūti khandhāyatanādīsu sukhumañāṇagocaresu dhammesu. Kusaloti pubbe buddhasāsane kataparicayatāya cheko ahosi. Gihibhāve ānisaṃsakathāya kathitattā sīlavantassa [Pg.377] bhikkhuno tathā kathanena vibbhamane niyojitattā idāni sayampi sīlavā eva hutvā cha vāre (dha. pa. aṭṭha. 37; jā. aṭṭha. 1.1.69) vibbhami. Kammasarikkhakena hi phalena bhavitabbaṃ. Mahāsāvakassa kathiteti mahāsāvakassa mahākoṭṭhikattherassa apasādanakathitanimittaṃ. Patiṭṭhātuṃ asakkontoti sāsane patiṭṭhaṃ laddhuṃ asakkonto.

422. Về các ý nghĩa vi tế khác là về các pháp là đối tượng của trí tuệ vi tế như là uẩn, xứ v.v… Thiện xảo là vị ấy đã khéo léo do đã có sự quen thuộc trong giáo pháp của đức Phật ở kiếp trước. Do đã nói bài pháp về phước báu trong lúc còn là gia chủ, do đã xúi giục trong việc làm cho hoàn tục vị tỳ khưu có giới hạnh bằng lời nói như thế, bây giờ chính bản thân cũng đã là người có giới hạnh, đã hoàn tục sáu lần. Vì rằng quả phải tương xứng với nghiệp. Đã được nói đến vị đại thinh văn là nguyên nhân của lời nói chê bai trưởng lão Mahākoṭṭhika, vị đại thinh văn. Không thể đứng vững là không thể có được sự đứng vững trong giáo pháp.

423. Paññācakkhuno natthitāyāti suvuttaduruttasamavisamadassanasamatthapaññācakkhuno abhāvena. Cakkhumāti ettha yādisena cakkhunā puriso ‘‘cakkhumā’’ti vutto, taṃ dassetuṃ ‘‘subhāsitā’’tiādi vuttaṃ. Ekakoṭṭhāsāti ekantikā, nibbānāvahabhāvena nicchitāti adhippāyo. Ṭhapitāti vavatthāpitā. Na ekakoṭṭhāsā na ekantikā, na nibbānāvahabhāvena nicchitā vaṭṭantogadhabhāvatoti adhippāyo.

423. ‘Do không có tuệ nhãn’ (paññācakkhuno natthitāya) là do sự vắng mặt của tuệ nhãn có khả năng thấy được điều khéo nói, điều vụng nói, điều tương đồng, điều dị biệt. Ở đây, trong câu ‘có mắt’ (cakkhumā), để chỉ rõ người được gọi là ‘có mắt’ với loại mắt nào, (chú giải) đã nói ‘lời khéo nói’ v.v... ‘Một phần’ (ekakoṭṭhāsā) là nhất định, ý nghĩa là được quyết định do có khả năng mang đến Níp-bàn. ‘Được thiết lập’ (ṭhapitā) là được xác lập. ‘Không phải một phần’ là không nhất định, ý nghĩa là không được quyết định do có khả năng mang đến Níp-bàn vì có sự chìm đắm trong vòng luân hồi.

Ekaṃsikadhammavaṇṇanā

Giải Thích Về Pháp Nhất Định

425. ‘‘Kasmā ārabhī’’ti kāraṇaṃ pucchitvā ‘‘aniyyānikabhāvadassanattha’’nti payojanaṃ vissajjitaṃ. Sati hi phalasiddhiyaṃ hetusiddhoyeva hotīti. Paññāpitaniṭṭhāyāti paveditavimuttimaggassa, vaṭṭadukkhapariyosānaṃ gacchati etāyāti ‘‘niṭṭhā’’ti vimutti vuttā. Niṭṭhāmaggo hi idha uttarapadalopena ‘‘niṭṭhā’’ti vutto. Tassa hi aniyyānikatā, niyyānikatā ca vuccati, na niṭṭhāya. Niyyānaṃ vā niggamanaṃ nissaraṇaṃ, vaṭṭadukkhassa vupasamoti attho. Niyyānameva niyyānikaṃ, na niyyānikaṃ aniyyānikaṃ, so eva bhāvo aniyyānikabhāvo, tassa dassanatthanti yojetabbaṃ. ‘‘Eva’’nti ‘‘nibbānaṃ nibbāna’’nti vacanamattasāmaññaṃ gahetvā vadati, na pana paramatthato tesaṃ samaye nibbānapaññāpanassa labbhanato, tena vuttaṃ ‘‘sā ca na niyyānikā’’tiādi. Lokathūpikādivasenāti ettha ādi-saddena ‘‘añño puriso, aññā pakatī’’ti pakatipurisantarāvabodho mokkho, buddhiādiguṇavinimuttassa attano sakattani avaṭṭhānaṃ mokkho, kāyapavattigatijātibandhānaṃ appamajjanavasena appavatto mokkho, yaññehi jutena parena purisena salokatā mokkho, samīpatā mokkho, sahayogo mokkhoti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Yathāpaññattāti paññattappakārā hutvā na niyyāti, yenākārena [Pg.378] ‘‘niṭṭhā pāpuṇīyatī’’ti tehi paveditā, tenākārena tassā appattabbato na niyyāti. Paṇḍitehi paṭikkhittāti ‘‘nāyaṃ niṭṭhā paṭipadā vaṭṭassa anatikkamanato’’ti buddhādīhi paṇḍitehi paṭikkhittā. Nivattatīti paṭikkhepassa kāraṇavacanaṃ, tasmā tehi paññattā niṭṭhā paṭipadā na niyyāti, aññadatthu taṃsamaṅginaṃ puggalaṃ saṃsāre eva paribbhamāpentī nivattati.

425. Sau khi hỏi nguyên nhân ‘Vì sao bắt đầu?’, mục đích được giải đáp là ‘nhằm chỉ rõ trạng thái không đưa đến (sự giải thoát).’ Bởi vì khi quả được thành tựu thì nhân cũng được thành tựu. ‘Của sự cứu cánh được chế định’ (paññāpitaniṭṭhāya) là của con đường giải thoát đã được tuyên bố. Do đi đến sự chấm dứt khổ luân hồi bằng phương tiện này, nên sự giải thoát được gọi là ‘sự cứu cánh’ (niṭṭhā). Thật vậy, ở đây ‘con đường cứu cánh’ (niṭṭhāmaggo) được gọi là ‘sự cứu cánh’ (niṭṭhā) do sự lược bỏ từ phía sau. Bởi vì trạng thái không đưa đến và trạng thái đưa đến được nói đến là của con đường ấy, chứ không phải của sự cứu cánh. Hoặc ‘sự đưa đến’ (niyyānaṃ) là sự đi ra, sự thoát khỏi, nghĩa là sự lắng dịu khổ luân hồi. Chính sự đưa đến là ‘có tính đưa đến’ (niyyānikaṃ). Không có tính đưa đến là ‘không có tính đưa đến’ (aniyyānikaṃ). Chính trạng thái ấy là ‘trạng thái không có tính đưa đến’ (aniyyānikabhāvo). Cần được hiểu là ‘nhằm chỉ rõ trạng thái ấy.’ Câu ‘Như vậy’ (evaṃ) được nói bằng cách chỉ lấy sự tương đồng về mặt từ ngữ là ‘Níp-bàn, Níp-bàn,’ chứ không phải vì sự chế định về Níp-bàn có thể đạt được trong học thuyết của họ theo nghĩa chân đế. Do đó, đã được nói rằng ‘Và điều ấy không có tính đưa đến’ v.v... Ở đây, trong câu ‘do trường hợp của các nhà ngụy biện thế gian v.v...’ (lokathūpikādivasena), bằng từ ‘v.v...’ (ādi) cần được hiểu là bao gồm những điều như sau: sự giải thoát là sự thấu triệt về một bản thể và một người đàn ông khác, được gọi là ‘người đàn ông khác, bản thể khác;’ sự giải thoát là sự an trú trong tự tánh của chính mình, được giải thoát khỏi các phẩm chất như trí tuệ v.v...; sự giải thoát là sự không hiện hành do không xóa bỏ các ràng buộc về sự diễn tiến của thân, cảnh giới, và sự sinh; sự giải thoát là sự đồng cõi, sự gần gũi, sự hợp nhất với một người đàn ông khác đã được tế lễ bằng các vật cúng dường. ‘Theo như được chế định’ (yathāpaññattaṃ) là trở thành theo cách thức được chế định nhưng không đưa đến. Do không thể đạt được sự cứu cánh theo cách thức mà họ đã tuyên bố là ‘sự cứu cánh được đạt đến,’ nên không đưa đến. ‘Bị các bậc hiền trí bác bỏ’ (paṇḍitehi paṭikkhittā) là bị các bậc hiền trí như đức Phật v.v... bác bỏ rằng: ‘Đây không phải là sự cứu cánh, không phải là con đường thực hành vì không vượt qua được vòng luân hồi.’ ‘Quay trở lại’ (nivattati) là lời nói về nguyên nhân của sự bác bỏ. Do đó, con đường thực hành cứu cánh do họ chế định không đưa đến (sự giải thoát), trái lại, nó quay trở lại, khiến cho người được trang bị với nó phải lang thang trong chính vòng luân hồi.

Padhānaṃ jānanaṃ nāma paccakkhato jānanaṃ tassa pamāṇajeṭṭhabhāvato, itarassa saṃsayānubaddhattāti vuttaṃ ‘‘jānaṃ passa’’nti. Tenettha dassanena jānanaṃ viseseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – tumhākaṃ ekantasukhe loke paccakkhato ñāṇadassanaṃ atthīti. Jānanti vā tassa lokassa anumānavisayataṃ pucchati, passanti paccakkhato gocarataṃ. Ayañhettha attho – api tumhākaṃ loko paccakkhato ñāto, udāhu anumānatoti.

Sự biết chính yếu chính là sự biết một cách trực tiếp, vì nó là thẩm quyền cao nhất, trong khi cái kia (sự biết gián tiếp) luôn đi kèm với sự nghi ngờ. Do đó, đã được nói là ‘biết, thấy.’ Do đó, ở đây, (ngài) làm cho sự biết trở nên đặc biệt bằng sự thấy. Điều này có nghĩa là: ‘Có phải các ông có tri kiến trực tiếp về thế giới hoàn toàn an lạc không?’ Hoặc, bằng từ ‘biết,’ (ngài) hỏi về đối tượng suy luận của thế giới ấy; bằng từ ‘thấy,’ (ngài hỏi) về đối tượng trực tiếp. Đây là ý nghĩa ở đây: ‘Thế giới của các ông được biết một cách trực tiếp, hay là qua suy luận?’

Yasmā loke paccakkhabhūto attho indriyagocarabhāvena pākaṭo, tasmā vuttaṃ ‘‘diṭṭhapubbānī’’tiādi. Diṭṭhapubbānīti diṭṭhavā, dassanabhūtena, tadanugatena ca ñāṇena gahitapubbānīti attho. Evañca katvā ‘‘sarīrasaṇṭhānādīnī’’ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti. ‘‘Appāṭihīraka ta’’nti anunāsikalopaṃ katvā niddesoti āha ‘‘appāṭihīrakaṃ ta’’nti ‘‘appāṭihīraṃ kata’’nti evamettha vaṇṇenti. Paṭipakkhaharaṇato paṭihāriyaṃ, tadeva pāṭihāriyaṃ, uttaravirahitaṃ vacanaṃ. Pāṭihāriyamevettha ‘‘pāṭihīraka’’nti vā vuttaṃ. Na pāṭihīrakaṃ appāṭihīrakaṃ parehi vuccamānauttarehi sauttarattā, tenāha ‘‘paṭiharaṇavirahita’’nti. Sauttarañhi vacanaṃ tena uttarena paṭihārīyati ativiparivattīyati. Tato eva niyyānassa paṭiharaṇamaggassa abhāvato ‘‘aniyyānika’’nti vattabbataṃ labhati.

Bởi vì trong thế gian, ý nghĩa đã trở thành trực tiếp thì rõ ràng do là đối tượng của các giác quan, do đó đã được nói ‘những điều đã từng được thấy’ v.v... ‘Những điều đã từng được thấy’ (diṭṭhapubbāni) có nghĩa là những điều đã từng được nắm bắt bằng sự thấy, bằng cái thấy đã khởi lên, và bằng trí tuệ đi kèm với nó. Và làm như vậy, lời nói ‘hình dáng cơ thể v.v...’ được chứng minh. Câu ‘(appāṭihīraka taṃ)’ là sự chỉ định được thực hiện bằng cách lược bỏ âm mũi. (Chú giải) nói: ‘(appāṭihīrakaṃ taṃ).’ Ở đây, họ giải thích như vầy: ‘(appāṭihīraṃ kataṃ)’ (được làm cho không thể bác bỏ). Do loại bỏ được đối nghịch, nên gọi là ‘sự bác bỏ’ (paṭihāriyaṃ). Chính điều đó là ‘sự bác bỏ’ (pāṭihāriyaṃ), là lời nói không có sự đối đáp. Hoặc ở đây, chính ‘sự bác bỏ’ (pāṭihāriyaṃ) được gọi là ‘có thể bác bỏ’ (pāṭihīrakaṃ). Điều không phải là sự bác bỏ (pāṭihīrakaṃ) được gọi là ‘không có sự bác bỏ’ (appāṭihīrakaṃ), vì nó có sự đối đáp bằng những lời đối đáp được người khác nói ra. Do đó, (chú giải) nói ‘không có sự loại bỏ.’ Bởi vì lời nói có sự đối đáp thì bị loại bỏ, bị đảo ngược hoàn toàn bởi lời đối đáp ấy. Chính vì thế, do không có con đường loại bỏ sự thoát ly, nên nó nhận được tên gọi là ‘không có tính đưa đến.’

426. Vilāso līḷā. Ākappo kesabandhavatthaggahaṇaṃ ādiākāraviseso, vesasaṃvidhānaṃ vā. Ādi-saddena bhāvādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Bhāvo’’ti ca cāturiyaṃ veditabbaṃ.

426. ‘Sự duyên dáng’ (vilāso) là vẻ yêu kiều (līḷā). ‘Sự trang điểm’ (ākappo) là một loại cử chỉ đặc biệt như là cột tóc, cầm lấy y phục, hoặc là sự trang điểm (vesasaṃvidhānaṃ). Bằng từ ‘v.v...’ (ādi), cần hiểu là bao gồm ‘tình thái’ (bhāva) v.v... Và ‘tình thái’ (bhāva) cần được hiểu là sự khéo léo.

Tayoattapaṭilābhavaṇṇanā

Giải Thích Về Ba Sự Đắc Được Thân Thể

428. Āhito ahaṃ māno etthāti attā, attabhāvoti āha ‘‘attapaṭilābhoti attabhāvapaṭilābho’’ti. Kāmabhavaṃ dasseti tassa itaradvayattabhāvato oḷārikattā. Rūpabhavaṃ dasseti [Pg.379] jhānamanena nibbattaṃ hutvā rūpībhāvena upalabbhanato. Saṃkilesikā dhammā nāma dvādasa akusalacittuppādā tadabhāve kassaci saṃkilesassāpi asambhavato. Vodāniyā dhammā nāma samathavipassanā tāsaṃ vasena sabbaso cittavodānassa sijjhanato.

428. ‘Ngã’ (attā) là nơi mà ngã mạn ‘ta là’ được đặt vào. ‘Thân thể’ (attabhāvo). (Chú giải) nói: ‘Sự đắc được thân thể (attapaṭilābho) là sự đắc được thân thể (attabhāvapaṭilābho).’ (Ngài) chỉ ra cõi Dục vì nó thô thiển hơn hai cõi còn lại. (Ngài) chỉ ra cõi Sắc vì thiền được tạo ra bởi tâm này và được tìm thấy ở trạng thái sắc. Các pháp phiền não là mười hai sự sanh khởi của tâm bất thiện, vì khi chúng vắng mặt thì không có bất kỳ phiền não nào có thể phát sinh. Các pháp thanh tịnh là chỉ và quán, vì nhờ vào chúng mà sự thanh tịnh hoàn toàn của tâm được thành tựu.

429. Paṭipakkhadhammānaṃ asamucchede pana na kadācipi anavajjadhammānaṃ pāripūrī, vepullaṃ vā sambhavati, samucchede pana sati eva sambhavatīti maggapaññāphalapaññā-ggahaṇaṃ. Tā hi sakiṃ paripuṇṇā paripuṇṇā eva aparihānadhammattā. Taruṇapītīti uppannamattā aladdhāsevanā dubbalā pīti. Balavatuṭṭhīti punappunaṃ uppattiyā laddhāsevanā uparivisesādhigamassa paccayabhūtā thiratarā pīti. ‘‘Yaṃ avocumhā’’tiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – yaṃ vohāraṃ ‘‘saṃkilesikavodāniyadhammānaṃ pahānābhivuddhiniṭṭhaṃ paññāya pāripūrivepullabhūtaṃ imasmiṃyeva attabhāve aparappaccayena ñāṇena paccakkhato sampādetvā viharissatī’’ti kathayimha. Tattha tasmiṃ vihāre tassa mama ovādakarassa bhikkhuno evaṃ vuttappakārena viharaṇanimittaṃ pamodappabhāvitā pīti ca bhavissati, tassā ca paccayabhūtaṃ passaddhidvayaṃ sammadeva upaṭṭhitā sati ca ukkaṃsagataṃ ñāṇañca tathābhūto ca so vihāro. Santapaṇītatāya atappako anaññasādhāraṇo sukhavihāroti vattabbataṃ arahatīti.

429. Lại nữa, khi các pháp đối nghịch chưa được đoạn trừ tận gốc thì sự viên mãn hay sự sung mãn của các pháp vô tội không bao giờ có thể sanh khởi; nhưng khi có sự đoạn trừ tận gốc thì mới có thể sanh khởi. Do đó, (đoạn văn) đề cập đến tuệ đạo và tuệ quả. Vì rằng các pháp ấy, một khi đã viên mãn thì là viên mãn, do có đặc tính không thoái chuyển. ‘Hỷ non trẻ’ (taruṇapīti) là hỷ yếu ớt, vừa mới sanh khởi, chưa được tu tập. ‘Sự hoan hỷ mạnh mẽ’ (balavatuṭṭhi) là hỷ vững chắc hơn, đã được tu tập do sự sanh khởi lặp đi lặp lại, là nhân duyên để chứng đắc các pháp thù thắng cao hơn. Trong câu ‘Điều mà chúng tôi đã nói’ v.v..., đây là ý nghĩa tóm tắt: Chúng tôi đã nói đến cách nói rằng: ‘Vị ấy sẽ an trú, sau khi đã thành tựu ngay trong kiếp sống này, bằng trí tuệ trực chứng không do duyên nơi người khác, sự viên mãn và sung mãn của tuệ trí mà đỉnh cao là sự đoạn tận các pháp ô nhiễm và sự tăng trưởng các pháp thanh tịnh.’ Ở đây, trong sự an trú ấy, đối với vị tỳ khưu thực hành lời giáo huấn của ta, do nhân duyên an trú theo cách đã được nói đến như vậy, sẽ có hỷ được phát sinh từ hân hoan, và có hai loại khinh an làm nhân duyên cho hỷ ấy, có niệm được thiết lập đúng đắn, có trí tuệ đã đạt đến mức cao tột, và sự an trú ấy là như vậy. Do sự tịch tịnh và vi diệu, sự an trú ấy không gây nóng nảy, không chung với ai khác, và xứng đáng được gọi là một sự an trú an lạc.

Paṭhamajjhāne paṭiladdhamatte hīnabhāvato pīti dubbalā pāmojjapakkhikā, suvibhāvite pana tasmiṃ paguṇe sā paṇītā balavabhāvato paripuṇṇakiccā pītīti vuttaṃ ‘‘paṭhamajjhāne pāmojjādayo chapi dhammā labbhantī’’ti. ‘‘Sukho vihāro’’ti iminā samādhi gahito. Sukhaṃ gahitanti apare, tesaṃ matena santasukhatāya upekkhā catutthajjhāne ‘‘sukha’’nti icchitā, tenāha ‘‘tathā catutthe’’tiādi. Pāmojjaṃ nivattatīti dubbalapītisaṅkhātaṃ pāmojjaṃ chasu dhammesu nivattati hāyati. Vitakkavicārakkhobhavirahena dutiyajjhāne sabbadā pīti balavatī eva hoti, na paṭhamajjhāne viya kadāci dubbalā. Suddhavipassanā pādakajjhānamevāti upari maggaṃ akathetvā kevalaṃ vipassanāpādakajjhānaṃ kathitaṃ. Catūhi maggehi saddhiṃ vipassanā kathitāti vipassanāya [Pg.380] pādakabhāvena jhānāni kathetvā tato paraṃ vipassanāpubbakā cattāropi maggā kathitāti attho. Catutthajjhānikaphalasamāpatti kathitāti paṭhamajjhānikādikā phalasamāpattiyo akathetvā catutthajjhānikā eva phalasamāpatti kathitā. Pītivevacanameva katvāti dvinnaṃ pītīnaṃ ekasmiṃ cittuppāde anuppajjanato pāmojjaṃ pītivevacanameva katvā. Pītisukhānaṃ apariccattattā, ‘‘sukho ca vihāro’’ti sātisayassa sukhavihārassa gahitattā ca dutiyajjhānikaphalasamāpatti nāma kathitā. Kāmaṃ paṭhamajjhānepi pītisukhāni labbhanti, tāni pana vitakkavicārakkhobhena na santapaṇītāni, santapaṇītāni ca idhādhippetāni.

Trong sơ thiền, khi vừa mới chứng đắc, do trạng thái còn thấp kém, hỷ thì yếu ớt, thuộc về phần hân hoan. Nhưng khi thiền ấy được tu tập thuần thục, hỷ ấy trở nên vi diệu, do trạng thái mạnh mẽ, là hỷ có phận sự viên mãn. Do đó, có nói rằng: ‘Trong sơ thiền, sáu pháp bắt đầu bằng hân hoan được tìm thấy.’ Với câu ‘an trú an lạc,’ định được hiểu ngầm. Những người khác cho rằng lạc thọ được hiểu ngầm. Theo quan điểm của họ, trong tứ thiền, xả được xem là ‘lạc’ do tính chất an lạc tịch tịnh của nó. Do đó, ngài nói: ‘cũng vậy trong tầng thứ tư’ v.v... ‘Hân hoan chấm dứt’ có nghĩa là hân hoan, được gọi là hỷ yếu ớt, trong sáu pháp ấy, chấm dứt, suy giảm. Do không có sự khuấy động của tầm và tứ, trong nhị thiền, hỷ luôn luôn mạnh mẽ, không có lúc yếu ớt như trong sơ thiền. ‘Chỉ có thiền làm nền tảng cho minh sát thuần túy’ có nghĩa là không nói đến đạo ở trên, mà chỉ nói đến thiền làm nền tảng cho minh sát. ‘Minh sát cùng với bốn đạo được nói đến’ có nghĩa là sau khi nói về các thiền như là nền tảng cho minh sát, sau đó bốn đạo với minh sát đi trước được nói đến. ‘Sự nhập quả định của tứ thiền được nói đến’ có nghĩa là không nói đến các sự nhập quả định của sơ thiền v.v..., mà chỉ có sự nhập quả định của tứ thiền được nói đến. ‘Chỉ xem như là từ đồng nghĩa của hỷ’ có nghĩa là do hai loại hỷ không sanh khởi trong cùng một sát-na tâm, nên hân hoan chỉ được xem như là từ đồng nghĩa của hỷ. Do hỷ và lạc không bị từ bỏ, và do sự an trú an lạc siêu việt được hiểu ngầm qua câu ‘và một sự an trú an lạc,’ nên sự nhập quả định của nhị thiền được nói đến. Thật vậy, trong sơ thiền cũng có hỷ và lạc, nhưng chúng không tịch tịnh và vi diệu do sự khuấy động của tầm và tứ; và ở đây, những gì tịch tịnh và vi diệu mới được chủ ý đến.

432-437. Vibhāvanatthoti pakāsanattho sarūpato nirūpanattho, tenāha ‘‘ayaṃ so’’tiādi. Nanti oḷārikaṃ attapaṭilābhaṃ. Sappaṭiharaṇanti parena coditavacanena saparihāraṃ sauttaraṃ. Tucchoti musā abhūto. Svevāti so eva attapaṭilābho. Tasmiṃ samaye hotīti tasmiṃ paccuppannasamaye vijjamāno hoti. Attapaṭilābhotveva niyyātesi, na naṃ sarūpato nīharitvā dassesi. Rūpādayo cettha dhammāti rūpavedanādayo eva ettha loke sabhāvadhammā. Attapaṭilābhoti pana te rūpādike pañcakkhandhe upādāya paññatti, tenāha ‘‘nāmamattameta’’nti. Nāmapaṇṇattivasenāti nāmabhūtapaññattimattatāvasena.

432-437. ‘Với mục đích làm sáng tỏ’ (vibhāvanattho) có nghĩa là với mục đích biểu hiện, với mục đích xác định về tự tánh. Do đó, ngài nói: ‘Đây là người ấy’ v.v... ‘Người ấy’ (naṃ) là sự hiện hữu cá nhân thô thiển. ‘Có thể biện giải’ (sappaṭiharaṇaṃ) có nghĩa là có sự bác bỏ, có sự trả lời đối với lời chất vấn của người khác. ‘Trống rỗng’ (tuccho) có nghĩa là giả dối, không có thật. ‘Chính người ấy’ (sveva) có nghĩa là chính sự hiện hữu cá nhân ấy. ‘Có mặt vào lúc ấy’ (tasmiṃ samaye hoti) có nghĩa là có mặt vào thời điểm hiện tại ấy. Vị ấy chỉ trình bày ‘sự hiện hữu cá nhân,’ chứ không đưa ra và chỉ rõ về tự tánh của nó. ‘Ở đây, sắc v.v... là các pháp’ có nghĩa là sắc, thọ v.v... chính là các pháp có tự tánh ở trong đời này. Còn ‘sự hiện hữu cá nhân’ là một khái niệm chế định y cứ vào năm uẩn là sắc v.v... ấy. Do đó, ngài nói: ‘Đây chỉ là danh xưng.’ ‘Do quyền năng của danh chế định’ (nāmapaṇṇattivasena) có nghĩa là do quyền năng của việc chỉ là một khái niệm chế định thuộc về danh xưng.

438. Evañca pana vatvāti ‘‘attapaṭilābhoti rūpādike upādāya paññattimatta’’nti imamatthaṃ ‘‘yasmiṃ citta samaye’’tiādinā vatvā. Paṭipucchitvā vinayanatthanti yathā pare puccheyyuṃ, tenākārena kālavibhāgato paṭipadāni pucchitvā tassa atthassa ñāpanavasena vinayanatthaṃ. Tasmiṃ samaye sacco ahosīti tasmiṃ atītasamaye upādānassa vijjamānatāya saccabhūto vijjamāno viya vattabbo ahosi, na pana anāgato idāni paccuppanno vā attapaṭilābho tadupādānassa tadā avijjamānattā. Ye te atītā dhammā atītasamaye atītattapaṭilābhassa upādānabhūtā rūpādayo. Te etarahi natthi niruddhattā. Tato eva ahesunti saṅkhyaṃ gatā. Tasmāti tasmiṃyeva samaye labbhanato. Sopi tadupādāno [Pg.381] me attapaṭilābho tasmiṃyeva atītasamaye sacco bhūto vijjamāno viya ahosi. Anāgatapaccuppannānanti anāgatānañceva paccuppannānañca rūpadhammānaṃ upādānabhūtānaṃ tadā tasmiṃ atītasamaye abhāvā tadupādāno anāgato paccuppanno ca attapaṭilābho tasmiṃ atītasamaye mogho tuccho musā natthīti attho. Nāmamattamevāti samaññāmattameva. Attapaṭilābhaṃ paṭijānāti paramatthato anupalabbhamānattā.

438. Và sau khi đã nói như vậy, có nghĩa là sau khi đã nói ý nghĩa này: ‘‘Sự hiện hữu cá nhân chỉ là một khái niệm chế định y cứ vào sắc v.v...’ bằng câu ‘vào lúc nào, tâm...’ v.v... ‘Với mục đích giáo huấn bằng cách hỏi lại’ có nghĩa là với mục đích làm cho biết ý nghĩa ấy bằng cách hỏi lại các điểm theo sự phân chia thời gian, theo cách thức mà người khác có thể hỏi. ‘Đã là thật vào lúc ấy’ có nghĩa là vào thời điểm quá khứ ấy, do sự hiện hữu của thủ, nó đã là thật, giống như đang hiện hữu. Nhưng không phải là sự hiện hữu cá nhân vị lai hay hiện tại, vì thủ đối với chúng đã không hiện hữu vào lúc đó. Những pháp quá khứ ấy, là sắc v.v..., đã là nền tảng của thủ cho sự hiện hữu cá nhân trong quá khứ. Bây giờ chúng không còn nữa, do đã diệt. Chính vì thế, chúng được kể là ‘đã từng có.’ ‘Do đó’ có nghĩa là vì nó chỉ được tìm thấy vào chính thời điểm ấy. Sự hiện hữu cá nhân của tôi, y cứ vào thủ ấy, cũng đã là thật, giống như đang hiện hữu, chỉ vào chính thời điểm quá khứ ấy. ‘Của vị lai và hiện tại’ có nghĩa là: do sự vắng mặt vào thời điểm quá khứ ấy của các sắc pháp vị lai và hiện tại làm nền tảng cho thủ, nên sự hiện hữu cá nhân vị lai và hiện tại y cứ vào chúng, vào thời điểm quá khứ ấy, là vô ích, trống rỗng, giả dối, không có. ‘Chỉ là danh xưng’ có nghĩa là chỉ là một sự chỉ định. Vị ấy thừa nhận ‘sự hiện hữu cá nhân’ (về mặt khái niệm), vì nó không được tìm thấy trong ý nghĩa chân đế.

‘‘Eseva nayo’’ti iminā ye te anāgatā dhammā, te etarahi natthi, ‘‘bhavissantī’’ti pana saṅkhyaṃ gamissanti, tasmā sopi me attapaṭilābho tasmiṃyeva samaye sacco bhavissati. Atītapaccuppannānaṃ pana dhammānaṃ tadā abhāvā tasmiṃ samaye mogho atīto mogho paccuppanno. Ye ime paccuppannā dhammā, te etarahi atthi, tasmā yoyaṃ me attapaṭilābho, so idāni sacco. Atītānāgatānaṃ pana dhammānaṃ idāni abhāvā tasmiṃ samaye mogho atīto mogho anāgatoti evaṃ atthato nāmamattameva attapaṭilābhaṃ paṭijānātīti imamatthaṃ atidisati.

Bằng câu «Đây là phương pháp», (câu này) áp dụng ý nghĩa này rằng: những pháp vị lai nào, chúng hiện tại không có, nhưng chúng sẽ đi vào sự tính đếm là «sẽ có», do đó, sự thủ đắc tự ngã ấy của ta cũng sẽ là thật vào chính thời điểm ấy. Nhưng do sự không có mặt của các pháp quá khứ và hiện tại vào lúc đó, nên vào thời điểm ấy, quá khứ là trống rỗng, hiện tại là trống rỗng. Những pháp hiện tại này, chúng hiện tại đang có, do đó, sự thủ đắc tự ngã này của ta, nó bây giờ là thật. Nhưng do sự không có mặt của các pháp quá khứ và vị lai bây giờ, nên vào thời điểm ấy, quá khứ là trống rỗng, vị lai là trống rỗng. Như vậy, về mặt ý nghĩa, (vị ấy) chỉ thừa nhận sự thủ đắc tự ngã chỉ là danh xưng mà thôi.

439-443. Saṃsanditunti samānetuṃ. Yasmiṃ samaye khīraṃ hotīti yasmiṃ kāle bhūtupādāyasaññitaṃ upādānavisesaṃ upādāya khīrapaññatti hoti. Na tasmiṃ…pe… gacchati khīrapaññattiupādānassa dadhiādipaññattiyā anupādānato. Paṭiniyatavatthukā hi ekā lokasamaññā, tenāha ‘‘ye dhamme upādāyā’’tiādi. Tattha saṅkhāyati etāyāti saṅkhā, paññatti. Niddhāretvā vacanti vadanti etāyāti nirutti. Namanti etenāti nāmaṃ. Voharanti etenāti vohāro, paññattiyeva. Esa nayo sabbatthāti ‘‘yasmiṃ samaye’’tiādinā khīre vuttanayaṃ dadhiādīsu atidisati.

439-443. Saṃsanditum có nghĩa là để so sánh. «Vào thời điểm nào có sữa» có nghĩa là: vào lúc nào, do duyên vào một loại chấp thủ đặc biệt được gọi là sắc do bốn đại tạo ra và sắc y sinh, mà có chế định về sữa. Vào lúc đó... không đi đến... do sự không chấp thủ chế định về sữa chua v.v... của sự chấp thủ chế định về sữa. Vì một quy ước của thế gian có đối tượng được xác định riêng, do đó, ngài nói «do duyên vào những pháp nào» v.v... Ở đây, saṅkhā là cái mà người ta tính đếm, tức là chế định. Nirutti là cái mà người ta nói, phát biểu sau khi đã xác định. Nāma là cái mà người ta hướng đến. Vohāro là cái mà người ta dùng để giao tiếp, chính là chế định. «Đây là phương pháp ở khắp nơi» có nghĩa là: (câu này) áp dụng phương pháp đã được nói về sữa bằng câu «vào thời điểm nào» v.v... cho sữa chua v.v...

Samanujānanamattakānīti ‘‘idaṃ khīraṃ, idaṃ dadhī’’tiādinā tādise bhūtupādāyarūpavisese loke paramparābhataṃ paññattiṃ appaṭikkhipitvā samanujānanaṃ viya paccayavisesavisiṭṭhaṃ rūpādikhandhasamūhaṃ upādāya ‘‘oḷāriko attapaṭilābho’’ti ca ‘‘manomayo attapaṭilābho’’ti ca ‘‘arūpo [Pg.382] attapaṭilābho’’ti ca tathā tathā samanujānanamattakāni, na ca tabbinimutto upādānato añño koci attho atthīti attho. Niruttimattakānīti saddaniruttiyā gahaṇūpāyamattakāni. ‘‘Satto phassoti hi saddaggahaṇuttarakālaṃ tadanuviddhapaṇṇattiggahaṇamukheneva tadatthāvabodho. Vacanapathamattakānīti tasseva vevacanaṃ. Vohāramattakānīti tathā tathā vohāramattakāni. Nāmapaṇṇattimattakānīti tasseva vevacanaṃ, taṃtaṃnāmapaññāpanamattakāni. Sabbametanti ‘‘attapaṭilābho’’ti vā ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā sabbametaṃ vohāramattakaṃ paramatthato anupalabbhanato, tenāha ‘‘yasmā paramatthato satto nāma natthī’’tiādi.

«Chỉ là sự chấp thuận» có nghĩa là: giống như sự chấp thuận mà không bác bỏ chế định được truyền thừa trong thế gian về một loại sắc đặc biệt do bốn đại tạo ra và sắc y sinh như vậy bằng cách nói «đây là sữa, đây là sữa chua» v.v..., (chúng) chỉ là những sự chấp thuận như thế này như thế kia rằng «sự thủ đắc tự ngã thô», «sự thủ đắc tự ngã do ý tạo», và «sự thủ đắc tự ngã vô sắc» do duyên vào tập hợp các uẩn như sắc v.v... được đặc trưng bởi các duyên đặc biệt; và ý nghĩa là không có một thực thể nào khác ngoài sự chấp thủ đó. «Chỉ là ngôn ngữ» có nghĩa là chỉ là phương tiện để nắm bắt bằng ngôn ngữ của âm thanh. Vì sự hiểu biết ý nghĩa của «chúng sanh, xúc» chỉ xảy ra sau khi nắm bắt âm thanh, thông qua việc nắm bắt chế định liên quan đến nó. «Chỉ là lối nói» là từ đồng nghĩa của nó. «Chỉ là cách dùng từ» có nghĩa là chỉ là những cách dùng từ như thế này như thế kia. «Chỉ là danh chế định» là từ đồng nghĩa của nó, có nghĩa là chỉ là sự chế định các danh xưng này kia. «Tất cả những điều này» có nghĩa là: dù là «sự thủ đắc tự ngã», «chúng sanh», hay «người», tất cả những điều này chỉ là cách dùng từ, vì không thể tìm thấy theo chân đế, do đó, ngài nói «bởi vì theo chân đế, không có cái gọi là chúng sanh» v.v...

Yadi evaṃ kasmā taṃ buddhehipi vuccatīti āha ‘‘buddhānaṃ pana dve kathā’’tiādi. Sammutiyā vohārassa kathanaṃ sammutikathā. Paramatthassa sabhāvadhammassa kathanaṃ paramatthakathā. Aniccādikathāpi paramatthasannissitakathā paramatthakathāti katvā paramatthakathā. Paramatthadhammo hi ‘‘anicco, dukkho, anattā’’ti ca vuccati, na sammutidhammo. Kasmā panevaṃ duvidhā buddhānaṃ kathāpavattīti tattha kāraṇamāha ‘‘tattha yo’’tiādinā. Yasmā paramatthakathāya saccasampaṭivedho, ariyasaccakathā ca sikhāppattā desanā, tasmā vineyyapuggalavasena sammutikathaṃ kathentopi bhagavā paramatthakathaṃyeva kathetīti āha ‘‘tassa bhagavā āditova…pe… kathetī’’ti, tenāha ‘‘tathā’’tiādi, tenassa katthaci sammutikathāpubbikā paramatthakathā hoti puggalajjhāsayavasena, katthaci paramatthakathāpubbikā sammutikathā. Iti vineyyadamanakusalassa satthu vineyyajjhāsayavasena tathā tathā desanāpavattīti dasseti. Sabbattha pana bhagavā dhammataṃ avijahanto eva sammutiṃ anuvattati, sammutiṃ apariccajantoyeva dhammataṃ vibhāveti, na tattha abhinivesātidhāvanāni. Vuttañhetaṃ ‘‘janapadaniruttiṃ nābhiniviseyya, samaññaṃ nātidhāveyyā’’ti.

Nếu vậy, tại sao điều đó cũng được các vị Phật nói đến? (Để trả lời,) ngài nói «Chư Phật có hai loại thuyết giảng» v.v... Sự thuyết giảng về cách dùng từ của tục đế là tục đế thuyết. Sự thuyết giảng về pháp chân đế có tự tánh là chân đế thuyết. Sự thuyết giảng về vô thường v.v... cũng là chân đế thuyết, vì được xem là sự thuyết giảng y cứ vào chân đế. Vì pháp chân đế được gọi là «vô thường, khổ, vô ngã», chứ không phải pháp tục đế. Tại sao sự thuyết giảng của chư Phật lại diễn ra theo hai cách như vậy? Về điều đó, ngài nêu lý do bằng câu «ở đây, người nào» v.v... Bởi vì nhờ chân đế thuyết mà có sự thấu triệt chân lý, và sự thuyết giảng về Thánh đế là bài thuyết pháp tối thượng, do đó, (để giải thích rằng) dù nói tục đế thuyết tùy theo hạng người cần được giáo hóa, Đức Thế Tôn vẫn chỉ nói chân đế thuyết, ngài nói «Đức Thế Tôn từ đầu... nói». Do đó, ngài nói «như vậy» v.v... Do đó, đối với ngài, đôi khi có chân đế thuyết đi trước bởi tục đế thuyết tùy theo khuynh hướng của cá nhân, đôi khi có tục đế thuyết đi trước bởi chân đế thuyết. Như vậy, (câu này) chỉ ra rằng sự thuyết giảng của Bậc Đạo Sư, người thiện xảo trong việc điều phục chúng sanh cần được giáo hóa, diễn ra như thế này như thế kia tùy theo khuynh hướng của chúng sanh cần được giáo hóa. Tuy nhiên, ở khắp nơi, Đức Thế Tôn thuận theo tục đế mà không từ bỏ pháp tánh. Ngài làm sáng tỏ pháp tánh mà không từ bỏ tục đế, ở đó không có sự cố chấp và vượt quá giới hạn. Điều này đã được nói: «Không nên cố chấp vào ngôn ngữ địa phương, không nên vượt quá quy ước».

Paṭhamaṃ sammutiṃ katvā kathanaṃ pana veneyyavasena yebhuyyena buddhānaṃ āciṇṇanti taṃ kāraṇena saddhiṃ dassento ‘‘pakatiyā panā’’tiādimāha. Nanu ca sammuti nāma paramatthato avijjamānattā abhūtā, taṃ kathaṃ buddhā kathentīti āha ‘‘sammutikathaṃ kathentāpī’’tiādi. Saccamevāti [Pg.383] tathameva. Sabhāvamevāti sammutibhāvena taṃsabhāvameva, tenāha ‘‘amusāvā’’ti. Paramatthassa pana saccādibhāve vattabbameva natthi.

Tuy nhiên, để chỉ ra rằng việc thuyết giảng sau khi đã nói về tục đế trước tiên, tùy theo chúng sanh cần được giáo hóa, phần lớn là thói quen của chư Phật, cùng với lý do, ngài nói «Tuy nhiên, theo lẽ thường» v.v... Chẳng phải tục đế, do không tồn tại theo chân đế, là không thật sao? Tại sao chư Phật lại nói điều đó? (Để trả lời,) ngài nói «Dù nói tục đế thuyết» v.v... «Chính là sự thật» có nghĩa là đúng như vậy. «Chính là tự tánh» có nghĩa là chính tự tánh đó với tư cách là tục đế, do đó, ngài nói «không lừa dối». Còn về việc chân đế có là sự thật v.v... thì không cần phải nói.

Imesaṃ pana sammutiparamatthānaṃ ko viseso? Yasmiṃ bhinne, buddhiyā vā avayavavinibbhoge kate na taṃsaññā, so ghaṭapaṭādippabhedo sammuti, tabbipariyāyato paramattho. Na hi kakkhaḷaphusanādisabhāve ayaṃ nayo labbhati. Evaṃ santepi vuttanayena sammutipi saccasabhāvā evāti āha ‘‘duve saccāni akkhāsī’’tiādi.

Vậy, sự khác biệt giữa tục đế và chân đế này là gì? Cái gì mà khi bị phá vỡ, hoặc khi được phân tích thành các bộ phận bằng trí tuệ, thì khái niệm về nó không còn nữa, cái đó, thuộc loại như cái bình, tấm vải v.v..., là tục đế; ngược lại với điều đó là chân đế. Vì phương pháp này không được áp dụng trong trường hợp của tự tánh như cứng, xúc chạm v.v... Mặc dù vậy, (để nói rằng) theo phương pháp đã nêu, tục đế cũng có tự tánh là sự thật, ngài nói «Ngài đã tuyên bố hai sự thật» v.v...

Idāni nesaṃ saccasabhāvaṃ kāraṇena dassento ‘‘saṅketavacanaṃ saccanti gāthamāha. Tattha saṅketavacanaṃ saccaṃ visaṃvādanābhāvato. Tattha hetumāha ‘‘lokasammutikāraṇa’’nti. Lokasiddhā hi sammuti saṅketavacanassa avisaṃvādanatāya kāraṇaṃ. Paramo uttamo attho paramattho, dhammānaṃ yathābhūtasabhāvo. Tassa vacanaṃ saccaṃ yāthāvato avisaṃvādanavasena ca pavattanato. Tattha kāraṇamāha ‘‘dhammānaṃ bhūtalakkhaṇa’’nti, sabhāvadhammānaṃ yo bhūto aviparīto sabhāvo, tassa lakkhaṇaṃ aṅganaṃ ñāpananti katvā.

Bây giờ, khi trình bày về chân thật tướng của các sự thật ấy cùng với nguyên nhân, ngài đã nói lên câu kệ: “Lời nói quy ước là sự thật.” Trong ấy, lời nói quy ước là sự thật do vì không có sự sai khác. Về điều ấy, ngài đã nói lên nguyên nhân: “Do vì là thế gian tục đế.” Thật vậy, quy ước đã được thế gian công nhận là nguyên nhân cho tính không sai khác của lời nói quy ước. Ý nghĩa cao tột, tối thượng là chân nghĩa (paramattha), là tự tánh như thật của các pháp. Lời nói về ý nghĩa ấy là sự thật do vì diễn tiến đúng theo thực tại và theo cách không sai khác. Về điều ấy, ngài đã nói lên nguyên nhân: “Là đặc tính chân thật của các pháp,” được hiểu là: Tự tánh chân thật, không sai lạc của các pháp tự tánh nào, thì (lời nói ấy) là đặc tính, là dấu hiệu, là sự biểu thị của tự tánh ấy.

Yadi tathāgato paramatthasaccaṃ sammadeva abhisambujjhitvā ṭhitopi lokasamaññaṃ gahetvāva vadati, ko ettha lokiyamahājanehi visesoti āha. ‘‘Yāhi tathāgato voharati aparāmāsa’’ntiādi. Lokiyamahājano appahīnaparāmāsattā ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā parāmasanto voharati, tathāgato pana sabbaso pahīnaparāmāsattā aparāmasanto yasmā lokasamaññāhi vinā lokiyo attho loke kenaci duviññeyyo, tasmā tāhi taṃ voharati. Tathā voharanto eva ca attano desanāvilāsena veneyyasatte paramatthasacce patiṭṭhapeti. Desanaṃ vinivaṭṭetvāti heṭṭhā pavattitakathāya vinivaṭṭetvā vivecetvā desanaṃ ‘‘aparāmāsa’’nti taṇhāmānaparāmāsappahānakittanena arahattanikūṭena niṭṭhāpesi. Yaṃ yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

Nếu đức Như Lai, dầu đã an trú sau khi chánh đẳng giác chân đế một cách chân chánh, vẫn dùng danh xưng của thế gian mà nói, thì ở đây có gì đặc biệt so với quần chúng thế gian? Ngài đã nói: “Đức Như Lai nói năng không có sự chấp thủ” v.v… Quần chúng thế gian, do vì chưa đoạn trừ sự chấp thủ, nên nói năng trong khi đang chấp thủ với (ý niệm) “cái này là của tôi” v.v… Trái lại, đức Như Lai, do vì đã đoạn trừ hoàn toàn sự chấp thủ, nên nói năng không có sự chấp thủ. Bởi vì nếu không có các danh xưng của thế gian thì ý nghĩa thuộc thế gian sẽ khó được bất cứ ai trong đời liễu tri, cho nên ngài dùng các danh xưng ấy để nói năng. Và chính trong khi nói năng như vậy, ngài đã an lập chúng sanh cần được giáo hóa vào trong chân đế bằng vẻ huy hoàng trong lời thuyết giảng của mình. (Cụm từ) “Sau khi đã chuyển hướng lời thuyết giảng” có nghĩa là: Sau khi đã chuyển hướng, đã phân tích cuộc nói chuyện đã diễn tiến trước đây, ngài đã kết thúc lời thuyết giảng ở đỉnh cao là quả A-la-hán bằng việc tuyên bố sự đoạn trừ chấp thủ về ái và mạn với (cụm từ) “không có sự chấp thủ.” Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa thì điều ấy quả thật dễ hiểu.

Poṭṭhapādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần giải thích ý nghĩa uyên áo của bài Chú giải kinh Poṭṭhapāda (Kinh Chân Cứng).

10. Subhasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Subha (Kinh Thiện)

Subhamāṇavakavatthuvaṇṇanā

Chú giải câu chuyện về thanh niên Subha

444. ‘‘Aciraparinibbute’’ti [Pg.384] satthu parinibbutabhāvassa cirakālatāpaṭikkhepena āsannatā dassitā, kālaparicchedo na dassitoti taṃ paricchedato dassetuṃ ‘‘parinibbānato uddhaṃ māsamatte kāle’’ti vuttaṃ. Tattha matta-ggahaṇena kālassa asampuṇṇataṃ joteti. Tudisaññito gāmo nivāso etassāti todeyyo. Taṃ panesa yasmā soṇadaṇḍo viya campaṃ, kūṭadanto viya ca khāṇumataṃ ajjhāvasati, tasmā vuttaṃ ‘‘tassa adhipatittā’’ti issarabhāvatoti attho. Samāhāranti sannicayaṃ. Paṇḍito gharamāvaseti yasmā appatarappatarepi vayamāne bhogā khiyanti, appatarappatarepi sañciyamāne vaḍḍhanti, tasmā viññujātiko kiñci vayaṃ akatvā āyameva uppādento gharāvāsaṃ anutiṭṭheyyāti lobhādesitaṃ paṭipattiṃ upadisati.

444. (Cụm từ) “Không lâu sau khi (bậc Đạo Sư) viên tịch” đã cho thấy sự gần gũi bằng cách phủ định khoảng thời gian dài của trạng thái viên tịch của bậc Đạo Sư. Do vì sự xác định về thời gian không được trình bày, nên để trình bày điều ấy một cách xác định, câu “vào khoảng thời gian chừng một tháng sau khi viên tịch” đã được nói đến. Ở đây, việc dùng từ “chừng” (matta) đã làm sáng tỏ sự không trọn vẹn của thời gian. (Vị ấy là) người Todeyya vì có nơi cư ngụ là ngôi làng tên là Tudi. Và bởi vì vị này sống ở đấy giống như (Bà-la-môn) Soṇadaṇḍa ở Campā, và giống như (Bà-la-môn) Kūṭadanta ở Khāṇumata, cho nên đã được nói là: “Do vì quyền làm chủ của vị ấy,” có nghĩa là do vì địa vị làm chủ. (Từ) “Tích trữ” có nghĩa là thu gom. (Câu) “Bậc hiền trí nên sống tại gia” (có nghĩa là): Bởi vì tài sản sẽ bị hao mòn dầu cho có chi tiêu ít dần ít dần, và sẽ được tăng trưởng dầu cho có tích lũy ít dần ít dần, cho nên người có trí tuệ, không thực hiện bất cứ sự chi tiêu nào mà chỉ tạo ra thu nhập, nên duy trì đời sống tại gia. (Như vậy), vị ấy đã chỉ dạy về một phương thức thực hành được lòng tham chỉ điểm.

Adānameva sikkhāpetvā lobhābhibhūtatāya tasmiṃyeva ghare sunakho hutvā nibbatti. Lobhavasikassa hi duggati pāṭikaṅkhā. Ativiya piyāyati pubbaparicayena. Piṇḍāya pāvisi subhaṃ māṇavaṃ anuggaṇhitukāmo. Niraye nibbattissasi katokāsassa kammassa paṭibāhituṃ asakkuṇeyyabhāvato.

Sau khi đã chỉ dạy về chính sự không bố thí, do bị lòng tham chi phối, vị ấy đã tái sanh làm con chó ngay trong ngôi nhà ấy. Thật vậy, đối với người bị lòng tham chế ngự, ác thú là điều có thể được trông đợi. (Con chó) tỏ ra quá thân thiết là do sự quen biết từ trước. (Đức Thế Tôn) đã đi vào để khất thực vì có ý muốn tế độ thanh niên Subha. (Câu) “Ngươi sẽ tái sanh trong địa ngục” (được nói ra) là do vì không thể ngăn cản được nghiệp đã có cơ hội (trổ quả).

Brāhmaṇacārittassa bhāvitataṃ sandhāya, tathā pitaraṃ ukkaṃsento ca ‘‘brahmaloke nibbatto’’ti āha. Taṃ pavattiṃ pucchīti sutametaṃ mayā ‘‘mayhaṃ pitā sunakho hutvā nibbatto’’ti tumhehi vuttaṃ, kimidaṃ saccanti pucchi. Tatheva vatvāti yathā pubbe sunakhassa vuttaṃ, tatheva vatvā. Avisaṃvādanatthanti saccāpanatthaṃ ‘‘todeyyabrāhmaṇo sunakho hutvā nibbatto’’ti attano vacanassa avisaṃvādanatthaṃ avisaṃvādabhāvassa dassanatthanti attho. Sabbaṃ dassesīti buddhānubhāvena so sunakho taṃ sabbaṃ netvā dassesi, na jātissaratāya. Bhagavantaṃ disvā bhukkaraṇaṃ pana purimajātisiddhavāsanāvasena. Cuddasa pañhe pucchitvāti ‘‘dissanti hi bho [Pg.385] gotama manussā appāyukā, dissanti dīghāyukā. Dissanti bavhābādhā, dissanti appābādhā. Dissanti dubbaṇṇā, dissanti vaṇṇavanto. Dissanti appesakkhā, dissanti mahesakkhā. Dissanti appabhogā, dissanti mahābhogā. Dissanti nīcakulīnā, dissanti uccākulīnā. Dissanti duppaññā, dissanti paññāvanto’’ti (ma. ni. 3.289). Ime cuddasa pañhe pucchitvā, aṅgasubhatāya kiresa ‘‘subho’’ti nāmaṃ labhi.

Nhắm đến sự tu tập về phẩm hạnh của Bà-la-môn, và cũng trong khi tán dương người cha, vị ấy đã nói: “Đã được tái sanh ở Phạm thiên giới.” (Câu) “Đã hỏi về sự việc ấy” có nghĩa là: “Con đã nghe điều này, rằng đã được ngài nói là: ‘Cha của con đã tái sanh làm con chó.’ Điều này có thật không?” vị ấy đã hỏi như vậy. (Cụm từ) “Sau khi đã nói y như thế” có nghĩa là: Sau khi đã nói y như điều đã được nói với con chó trước đây. (Cụm từ) “Vì mục đích không sai khác” có nghĩa là vì mục đích xác thực, vì mục đích không sai khác đối với lời nói của mình là: “Bà-la-môn Todeyya đã tái sanh làm con chó,” có nghĩa là vì mục đích trình bày về trạng thái không sai khác. (Câu) “Nó đã chỉ cho thấy tất cả” có nghĩa là: Do nhờ oai lực của đức Phật, con chó ấy đã dẫn đi và đã chỉ cho thấy tất cả những thứ ấy, không phải do nhờ túc mạng thông. Còn việc sủa lên sau khi nhìn thấy đức Thế Tôn là do tập khí đã được thành tựu ở kiếp trước. (Cụm từ) “Sau khi đã hỏi mười bốn câu hỏi” có nghĩa là: “Thưa ngài Gotama, thật vậy, có những người được thấy là đoản thọ, có những người được thấy là trường thọ. Có những người được thấy là nhiều bệnh tật, có những người được thấy là ít bệnh tật. Có những người được thấy là xấu xí, có những người được thấy là xinh đẹp. Có những người được thấy là ít có quyền thế, có những người được thấy là có nhiều quyền thế. Có những người được thấy là ít tài sản, có những người được thấy là có nhiều tài sản. Có những người được thấy là thuộc dòng dõi hạ tiện, có những người được thấy là thuộc dòng dõi cao quý. Có những người được thấy là kém trí tuệ, có những người được thấy là có trí tuệ” (Ma. ni. 3.289). Sau khi đã hỏi mười bốn câu hỏi này, nghe nói rằng vị này đã có được tên là “Subha” (Thiện) là do vì vẻ khôi ngô của các chi phần.

445. ‘‘Ekā ca me kaṅkhā atthī’’ti iminā upari pucchiyamānassa pañhassa pageva tena abhisaṅkhatabhāvaṃ dasseti. Visabhāgavedanāti dukkhavedanā. Sā hi kusalakammanibbatte attabhāve uppajjanakasukhavedanāpaṭipakkhabhāvato ‘‘visabhāgavedanā’’ti. Kāyaṃ gāḷhā hutvā bādhati pīḷetīti ‘‘ābādho’’ti ca vuccati. Ekadese uppajjitvāti sarīrassa ekadese uṭṭhitāpi ayapaṭṭena ābandhitvā viya gaṇhāti aparivattabhāvakaraṇato, etena balavarogo ābādho nāmāti dasseti. Kicchajīvitakaroti asukhajīvitāvaho, etena dubbalo appamattako rogo ātaṅkoti dasseti. Uṭṭhānanti sayananisajjādito uṭṭhahanaṃ, tena yathā tathā aparāparaṃ sarīrassa parivattanaṃ vadati. Garukanti bhāriyaṃ kicchasiddhikaṃ. Kāye balaṃ na hotīti etthāpi ‘‘gilānassevā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Heṭṭhā catūhi padehi aphāsuvihārābhāvaṃ pucchitvā idāni phāsuvihārasabbhāvaṃ pucchati, tena saviseso phāsuvihāro pucchitoti daṭṭhabbo, asatipi atisayatthajotane sadde atisayatthassa labbhanato yathā ‘‘abhirūpāya deyyaṃ dātabba’’nti.

445. Bằng câu nói: “Tôi có một điều hoài nghi,” điều này cho thấy rằng câu hỏi sẽ được nêu ra ở phần trên đã được vị ấy suy tính từ trước. ‘Cảm thọ không tương đồng’ là khổ thọ. Thật vậy, do là đối nghịch với lạc thọ phát sanh trong thân mạng được tạo thành bởi nghiệp thiện, nên cảm thọ ấy được gọi là ‘cảm thọ không tương đồng.’ Và được gọi là ‘bệnh hoạn’ (ābādho) vì nó làm cho thân bị đau đớn, bức bách một cách dữ dội. ‘Sau khi phát sanh ở một nơi’ có nghĩa là dù chỉ khởi lên ở một nơi trong cơ thể, nó cũng kìm kẹp như thể bị trói bằng một tấm sắt, khiến cho không thể xoay trở được; qua đó, điều này cho thấy rằng một căn bệnh mãnh liệt được gọi là bệnh hoạn (ābādho). ‘Làm cho đời sống khó khăn’ là mang lại cuộc sống không an lạc; qua đó, điều này cho thấy rằng một căn bệnh yếu ớt, không đáng kể được gọi là tật bệnh (ātaṅko). ‘Sự đứng dậy’ là sự đứng dậy từ tư thế nằm, ngồi, v.v.; qua đó, nó nói lên sự thay đổi tư thế của cơ thể hết lần này đến lần khác. ‘Nặng nề’ là khó khăn, khó thành tựu. Ở đây, trong câu ‘trong thân không có sức lực,’ cụm từ ‘của người bệnh’ cũng nên được đem đến và liên kết. Sau khi đã hỏi về tình trạng không được an ổn bằng bốn từ ở dưới, bây giờ hỏi về sự hiện hữu của sự an ổn; do đó, cần phải hiểu rằng một sự an ổn đặc biệt đang được hỏi đến, bởi vì ý nghĩa cao hơn có thể được hiểu ngay cả khi không có từ ngữ biểu thị sự cao hơn, giống như trong câu: “Vật nên cho cần được dâng đến người xinh đẹp.”

447. Kālañca samayañca upādāyāti. Ettha kālo nāma upasaṅkamanassa yuttapattakālo. Samayo nāma tasseva paccayasāmaggī, atthato tajjaṃ sarīrabalañceva tappaccayaparissayābhāvo ca. Upādānaṃ nāma ñāṇena tesaṃ gahaṇaṃ sallakkhaṇanti dassetuṃ ‘‘kālañcā’’tiādi vuttaṃ. Pharissatīti vaḍḍhissati.

447. Về câu ‘Tùy thuộc vào thời gian và thời điểm.’ Ở đây, ‘thời gian’ (kālo) là thời gian thích hợp, đúng lúc để đến gần. ‘Thời điểm’ (samayo) là sự hội đủ các duyên cho việc ấy; về mặt ý nghĩa, đó là sức khỏe của cơ thể phù hợp với việc ấy và sự không có các hiểm nguy liên quan đến các duyên ấy. Để chỉ ra rằng ‘sự tùy thuộc’ (upādānaṃ) là sự nắm bắt, nhận biết chúng bằng trí tuệ, câu ‘Tùy thuộc vào thời gian...’ đã được nói đến. ‘Sẽ lan khắp’ có nghĩa là sẽ tăng trưởng.

448. Cetiyaraṭṭheti cetiraṭṭhe. Ya-kārena hi padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ. Cetiraṭṭhato aññaṃ visuṃyevekaṃ raṭṭhanti ca vadanti. Maraṇapaṭisaṃyuttanti maraṇaṃ [Pg.386] nāma tādisānaṃ roga vaseneva hotīti yena rogena taṃ jātaṃ, tassa sarūpapucchā, kāraṇapucchā, maraṇahetukacittasantāpapucchā, tassa ca santāpassa sabbalokasādhāraṇatā, tathā maraṇassa ca appatikāratāti evaṃ ādinā maraṇapaṭisaṃyuttaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kathesīti dassetuṃ ‘‘bho ānandā’’tiādi vuttaṃ. Na randhagavesī māro viya, na vīmaṃsanādhippāyo uttaramāṇavo viyāti adhippāyo. Yesu dhammesūti vimokkhupāyesu niyyānadhammesu. Dharantīti tiṭṭhanti, pavattantīti attho.

448. ‘Ở xứ Cetiyaraṭṭha’ là ở xứ Cetiraṭṭha. Thật vậy, từ này được nói bằng cách thêm vào mẫu tự ‘ya.’ Và họ cũng nói rằng đó là một xứ hoàn toàn riêng biệt, khác với xứ Cetiraṭṭha. Về câu ‘liên quan đến sự chết,’ để chỉ ra rằng ngài đã nói một cuộc trò chuyện thân mật liên quan đến sự chết như thế nào, câu bắt đầu bằng “Này Ānanda...” đã được nói đến. Cuộc trò chuyện liên quan đến sự chết theo cách này: cái chết của những người như vậy xảy ra do bệnh tật, vì vậy có câu hỏi về bản chất của căn bệnh đã gây ra nó, câu hỏi về nguyên nhân, câu hỏi về sự phiền não trong tâm do nguyên nhân của cái chết, tính phổ biến của sự phiền não ấy đối với toàn thế gian, và cũng như tính không thể cứu chữa của cái chết. Ý nghĩa là: không phải như Ma vương tìm kiếm sơ hở, không phải với ý định dò xét như thanh niên Uttara. ‘Trong những pháp nào’ là trong các phương tiện giải thoát, trong các pháp đưa đến sự xuất ly. ‘Họ duy trì’ có nghĩa là họ đứng vững, họ tồn tại.

449. Atthappayuttatāya saddapayogassa saddappabandhalakkhaṇāni tīṇi piṭakāni tadatthabhūtehi sīlādīhi dhammakkhandhehi saṅgayhantīti vuttaṃ ‘‘tīṇi piṭakāni tīhi khandhehi saṅgahetvā’’ti. Saṅkhittena kathitanti ‘‘tiṇṇaṃ khandhāna’’nti evaṃ gahaṇato sāmaññato cāti saṅkhepeneva kathitaṃ. ‘‘Katamesaṃ tiṇṇa’’nti ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā, na kathetukamyatā pucchāti vuttaṃ ‘‘vitthārato pucchissāmī ‘ti cintetvā ‘katamesaṃ tiṇṇa’nti āhā’’ti. Kathetukamyatābhāve panassa therassa vacanatā siyā.

449. Do việc sử dụng từ ngữ có liên quan đến ý nghĩa, ba Tạng, vốn là đặc điểm của sự kết hợp từ ngữ, được bao gồm trong các uẩn Pháp như giới, v.v., là ý nghĩa của chúng. Điều này được nói trong câu: “gom tóm ba Tạng vào trong ba uẩn.” ‘Được nói một cách tóm tắt’ có nghĩa là, do được hiểu một cách tổng quát là “của ba uẩn,” nên nó chỉ được nói một cách tóm tắt. Câu “Ba uẩn nào?” là một câu hỏi nhằm làm sáng tỏ điều chưa được thấy, không phải là câu hỏi do muốn nói. Điều này được nói trong câu: “Suy nghĩ rằng ‘Tôi sẽ hỏi một cách chi tiết,’ vị ấy đã nói ‘Ba uẩn nào?’” Tuy nhiên, nếu là do muốn nói, thì đó đã là lời nói của chính vị Trưởng lão.

Sīlakkhandhavaṇṇanā

Giải Thích về Giới Uẩn

450-453. Sīlakkhandhassāti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena ‘‘ariyassa samādhikkhandhassa…pe… patiṭṭhāpesī’’ti ayaṃ ettako pāṭho dassitoti daṭṭhabbaṃ tenāha ‘‘tesu dassitesū’’ti, uddesavasenāti adhippāyo. Bhagavatā vuttanayenevāti sāmaññaphaladesanādīsu bhagavatā desitanayeneva, tenassa suttassa satthubhāsitabhāvaṃ jinavacanabhāvaṃ dasseti. Sāsane na sīlameva sāroti ariyamaggasāre bhagavato sāsane yathā dassitaṃ sīlaṃ sāro eva na hoti sāravato mahato rukkhassa papaṭikaṭṭhāniyattā. Yadi evaṃ kasmā idha gahitanti āha ‘‘kevalañhetaṃ patiṭṭhāmattakamevā’’ti. Jhānādiuttarimanussadhamme adhigantukāmassa adhiṭṭhānamattaṃ tattha appatiṭṭhitassa tesaṃ asambhavato. Atha vā na sīlameva sāroti kāmañcettha sāsane ‘‘maggasīlaṃ, phalasīla’’nti idaṃ lokuttarasīlampi sārameva, tathāpi na sīlakkhandho eva sāro atha kho samādhikkhandhopi paññākkhandhopi [Pg.387] sāro evāti evamettha attho daṭṭhabbo. Purimo eva sāro, tenāha ‘‘ito uttarī’’tiādi.

450-453. Ở đây, trong câu ‘của giới uẩn,’ từ ‘iti’ (vân vân) có nghĩa là ‘v.v.’ hoặc có nghĩa là ‘loại.’ Do đó, cần phải hiểu rằng nó chỉ ra toàn bộ đoạn văn bản này: “của định uẩn bậc Thánh... cho đến... đã thiết lập.” Vì vậy, có câu nói: “khi chúng đã được chỉ ra,” ý nghĩa là theo cách đề mục. ‘Theo đúng phương pháp đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng’ là theo đúng phương pháp đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng trong các bài kinh như Kinh Sa Môn Quả, v.v.; qua đó, điều này cho thấy rằng bài kinh này là lời của bậc Đạo Sư, là lời của đấng Chiến Thắng. ‘Trong giáo pháp, không phải chỉ có giới là cốt lõi’ có nghĩa là: trong giáo pháp của Đức Thế Tôn, vốn có Thánh đạo làm cốt lõi, giới được trình bày không phải là cốt lõi, giống như vỏ cây không phải là phần cốt lõi của một cây đại thụ có lõi. Nếu vậy, tại sao nó lại được đề cập ở đây? Có câu trả lời: “Nó chỉ đơn thuần là nền tảng.” Đối với người muốn chứng đắc các pháp siêu nhân như thiền, v.v., đó chỉ là nền tảng, vì nếu không an trú vào đó thì không thể chứng đắc được chúng. Hoặc là, ‘không phải chỉ có giới là cốt lõi’ nên được hiểu theo nghĩa này: mặc dù trong giáo pháp này, siêu thế giới này được gọi là “đạo giới, quả giới” thực sự là cốt lõi, tuy nhiên, không chỉ giới uẩn là cốt lõi, mà cả định uẩn và tuệ uẩn cũng đều là cốt lõi. Ý nghĩa đầu tiên là chính yếu, do đó có câu nói: “cao hơn điều này...” v.v.

Samādhikkhandhavaṇṇanā

Giải Thích về Định Uẩn

454. Kasmā panettha thero samādhikkhandhaṃ puṭṭho indriyasaṃvarādike vissajjesi, nanu evaṃ sante aññaṃ puṭṭho aññaṃ byākaronto ambaṃ puṭṭho labujaṃ byākaronto viya hotīti īdisī codanā idha anokāsāti dassento ‘‘kathañca māṇava bhikkhu…pe… samādhikkhandhaṃ dassetukāmo ārabhī’’ti āha, tenettha indriyasaṃvarādayopi samādhiupakārataṃ upādāya samādhikkhandhapakkhikāni uddiṭṭhānīti dasseti rūpajjhānāneva āgatāni, na arūpajjhānāni rūpāvacaracatutthajjhānadesanānantaraṃ abhiññādesanāya avasaroti katvā. Rūpāvacaracatutthajjhānapādikā hi saparibhaṇḍā chapi abhiññāyo. Lokiyā abhiññā pana sijjhamānā yasmā aṭṭhasu samāpattīsu cuddasavidhena cittaparidamanena vinā na ijjhanti, tasmā abhiññāsu desiyamānāsu arūpajjhānānipi desitāneva honti nānantariyabhāvato, tenāha ‘‘ānetvā pana dīpetabbānī’’ti. Vuttanayena desitāneva katvā saṃvaṇṇakehi pakāsetabbānīti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘catutthajjhānaṃ upasampajja viharatī’’ti imināva arūpajjhānampi saṅgahitanti dassetuṃ ‘‘catutthajjhānena hī’’tiādi vuttaṃ. Catutthajjhānañhi rūpavirāgabhāvanāvasena pavattaṃ ‘‘arūpajjhāna’’nti vuccatīti.

454. Vì sao ở đây, vị trưởng lão khi được hỏi về định uẩn lại giải đáp về các pháp như phòng hộ các căn? Chẳng phải trong trường hợp như vậy, người được hỏi một đằng trả lời một nẻo, giống như được hỏi về xoài lại trả lời về mít hay sao? Để chỉ ra rằng sự chất vấn như vậy là không có cơ sở ở đây, ngài đã nói: “Này thanh niên, làm thế nào vị tỳ khưu… (v.v.)…” bắt đầu với ý muốn trình bày về định uẩn. Qua đó, ngài chỉ ra rằng ở đây, các pháp như phòng hộ các căn cũng được nêu lên như là những yếu tố thuộc về định uẩn, do chúng có vai trò hỗ trợ cho định. Chỉ có các thiền sắc giới được đề cập đến, không phải các thiền vô sắc giới, vì sau khi thuyết giảng về thiền sắc giới thứ tư là cơ hội để thuyết giảng về các thắng trí. Thật vậy, cả sáu thắng trí cùng với các pháp phụ trợ của chúng đều có thiền sắc giới thứ tư làm nền tảng. Tuy nhiên, vì các thắng trí thế gian khi được thành tựu, nếu không có sự điều phục tâm theo mười bốn cách trong tám bậc thiền chứng thì không thể thành tựu được, do đó khi thuyết giảng về các thắng trí, các thiền vô sắc giới cũng được xem như đã được thuyết giảng do tính chất liên tục không gián đoạn. Vì thế, ngài đã nói: “Tuy nhiên, cần phải được mang đến và trình bày.” Nghĩa là, vì đã được thuyết giảng theo cách đã nói, nên cần được các nhà chú giải làm sáng tỏ. Tuy nhiên, trong Chú giải, để chỉ ra rằng ngay cả thiền vô sắc giới cũng được bao hàm bởi câu “đạt đến và an trú trong thiền thứ tư,” ngài đã nói: “Bởi vì với thiền thứ tư…” và các câu tiếp theo. Thật vậy, thiền thứ tư, khi được tiến hành qua việc tu tập ly tham đối với sắc, được gọi là “thiền vô sắc.”

471-480. Na cittekaggatāmattakenevāti ettha heṭṭhā vuttanayānusārena attho veditabbo. Lokiyassa samādhikkhandhassa adhippetattā ‘‘na citte…pe… atthī’’ti vuttaṃ. Ariya-saddo cettha suddhapariyāyo, na lokuttarapariyāyo. Tathā heṭṭhāpi lokiyābhiññāpaṭisambhidāhi vināva arahatte adhigate nattheva uttariṃkaraṇīyanti sakkā vattuṃ yadatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussati, tassa siddhattā. Idha pana lokiyābhiññāpi āgatā eva. Sesaṃ suviññeyyameva.

471-480. Ở đây, câu “Không phải chỉ bằng sự nhất tâm” nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày ở dưới. Do định uẩn thế gian được nhắm đến, nên đã nói rằng “không phải bằng tâm… (v.v.)… có được.” Ở đây, từ “ariya” (thánh) có nghĩa là thanh tịnh, không có nghĩa là siêu thế. Tương tự, ở dưới cũng vậy, có thể nói rằng ngay cả khi không có các thắng trí và vô ngại giải thế gian, một khi đã chứng đắc A-la-hán quả, thì không còn việc gì cao hơn phải làm nữa, bởi vì mục đích của việc sống đời phạm hạnh dưới sự chỉ dạy của Đức Thế Tôn đã được thành tựu. Tuy nhiên, ở đây, các thắng trí thế gian cũng đã được đề cập đến. Phần còn lại thì dễ hiểu.

Subhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Subha.

11. Kevaṭṭasuttavaṇṇanā

11. Chú giải kinh Kevaṭṭa.

Kevaṭṭagahapatiputtavatthuvaṇṇanā

Chú giải câu chuyện về Kevaṭṭa, con trai của vị gia chủ.

481. Pāvārikambavaneti [Pg.388] pāvārikaseṭṭhino ambabahule upavane. Taṃ kira so seṭṭhī bhagavato anucchavikaṃ gandhakuṭiṃ, bhikkhusaṅghassa ca rattiṭṭhānadivāṭṭhānakuṭimaṇḍapādīni sampādetvā pākāraparikkhittaṃ dvārakoṭṭhakasampannaṃ katvā buddhappamukhassa saṅghassa niyyātesi, purimavohārena pana ‘‘pāvārikambavana’’nti vuccati, tasmiṃ pāvārikambavane. Kevaṭṭoti idaṃ tassa nāmaṃ kevaṭṭehi saṃrakkhitattā, tesaṃ vā santike saṃvaḍḍhitattāti keci. ‘‘Gahapatiputtassā’’ti ettha kāmaṃ tadā so gahapatiṭṭhāne ṭhito, pitu panassa acirakālaṃkatatāya purimasamaññāya ‘‘gahapatiputto’’ tveva voharīyati, tenāha ‘‘gahapati mahāsālo’’ti. Mahāvibhavatāya mahāsāro, gahapatīti attho ra-kārassa la-kāraṃ katvā ‘‘mahāsālo sukhumālo aha’’ntiādīsu (a. ni. 3.39) viya. Saddhāsampannoti pothujjanikāya saddhāya vasena saddhā samannāgato.

481. “Tại vườn xoài của Pāvārika” (Pāvārikambavane) có nghĩa là tại khu vườn phụ có nhiều xoài của trưởng giả Pāvārika. Tương truyền, vị trưởng giả ấy đã cho xây dựng một hương phòng xứng hợp với Đức Thế Tôn, cùng các tịnh xá, nhà giảng, v.v… làm nơi ở ban đêm và ban ngày cho chư Tăng, bao quanh bởi tường rào và có cổng ra vào, rồi dâng cúng cho Tăng đoàn do Đức Phật dẫn đầu. Tuy nhiên, nó vẫn được gọi theo tên cũ là “vườn xoài của Pāvārika.” Tại vườn xoài của Pāvārika ấy. “Kevaṭṭa” là tên của vị ấy, một số người cho rằng vì vị ấy được các người chài lưới (kevaṭṭa) bảo vệ, hoặc được nuôi nấng gần họ. Trong câu “của con trai vị gia chủ” (gahapatiputtassa), mặc dù lúc đó vị ấy đã ở địa vị gia chủ, nhưng do cha của vị ấy mới qua đời không lâu, nên vị ấy vẫn được gọi theo danh xưng cũ là “con trai của vị gia chủ.” Vì thế, đã nói rằng “vị gia chủ Mahāsāla.” “Mahāsāla” có nghĩa là “mahāsāra” (có tài sản lớn), tức là một gia chủ giàu có, do chữ ‘ra’ được đổi thành chữ ‘la’, giống như trong các câu “ta là người giàu có, thanh tú” (mahāsālo sukhumālo ahaṃ) (A. Ni. 3.39). “Có đức tin” (saddhāsampanno) có nghĩa là người có đức tin theo cách của một phàm nhân.

Samiddhāti sammadeva iddhā, iddhiyā vibhavasampattiyā vepullappattāti attho. ‘‘Ehi tvaṃ bhikkhu anvaddhamāsaṃ, anumāsaṃ, anusaṃvaccharaṃ vā manussānaṃ pasādāya iddhipāṭihāriyaṃ karohī’’ti ekassa bhikkhuno āṇāpanaṃ tasmiṃ ṭhāne tassa ṭhapanaṃ nāma hotīti āha ‘‘ṭhānantare ṭhapetū’’ti. Uttarimanussānaṃ dhammatoti uttarimanussānaṃ buddhādīnaṃ adhigamadhammato. Niddhāraṇe cetaṃ nissakkaṃ. Iddhipāṭihāriyañhi tato niddhāreti. Manussadhammato uttarīti pakatimanussadhammato upari. Pajjalitapadīpoti pajjalanto padīpo.

“Thịnh vượng” (samiddhā) có nghĩa là “thực sự thịnh vượng” (sammadeva iddhā), nghĩa là đã đạt đến sự sung túc về tài sản và của cải. Việc ra lệnh cho một vị tỳ khưu rằng: “Này tỳ khưu, hãy đến đây, mỗi nửa tháng, mỗi tháng, hoặc mỗi năm, hãy thực hiện thần thông để làm phát sinh đức tin nơi loài người,” được gọi là việc đặt vị ấy vào một địa vị. Do đó, đã nói rằng “đặt vào một địa vị khác” (ṭhānantare ṭhapetū). “Do pháp của bậc siêu nhân” (uttarimanussānaṃ dhammato) có nghĩa là do pháp chứng đắc của các bậc siêu nhân như chư Phật. Đây là cách nói xác định (niddhāraṇa). Thần thông được xác định từ đó. “Vượt trên pháp của người thường” (manussadhammato uttari) có nghĩa là cao hơn pháp của người bình thường. “Ngọn đèn đã được thắp sáng” (pajjalitapadīpo) có nghĩa là ngọn đèn đang cháy.

482. Na dhaṃsemīti guṇasampattito na cāvemi, tenāha ‘‘sīlabheda’’ntiādi. Vissāsaṃ vaḍḍhetvā bhagavati attano vissatthabhāvaṃ brūhetvā vibhūtaṃ pākaṭaṃ katvā.

482. “Ta không phá hoại” (na dhaṃsemi) có nghĩa là ta không làm cho rơi rớt khỏi sự thành tựu các phẩm hạnh. Do đó, đã nói rằng “sự phá giới” (sīlabheda) và các điều tương tự. “Sau khi làm tăng trưởng lòng tin” (vissāsaṃ vaḍḍhetvā) có nghĩa là sau khi phát triển trạng thái tin cậy của mình nơi Đức Thế Tôn, làm cho nó trở nên rõ ràng, hiển lộ.

Iddhipāṭihāriyavaṇṇanā

Chú giải về Thần Thông Biến Hóa.

483-4. Ādīnavanti [Pg.389] dosaṃ. Gandhārīti cūḷagandhārī, mahāgandhārīti dve gandhārīvijjā. Tattha cūḷagandhārī nāma tivassato oraṃ matānaṃ sattānaṃ upapannaṭṭhānajānanavijjā. Mahāgandhārī tampi jānāti tato uttaripi iddhividhañāṇakappaṃ yebhuyyena iddhividhakiccaṃ sādheti. Tassā kira vijjāya sādhako puggalo tādise desakāle mantaṃ parijappitvā bahudhāpi attānaṃ dasseti, hatthiādīnipi dasseti, dassanīyopi hoti, aggithambhampi karoti, jalathambhampi karoti, ākāsepi attānaṃ dasseti. Sabbaṃ indajālasadisaṃ daṭṭhabbaṃ. Aṭṭoti dukkhito bādhito, tenāha ‘‘pīḷito’’ti.

483-4. “Sự nguy hại” (ādīnavaṃ) có nghĩa là lỗi lầm (dosaṃ). “Gandhārī” là có hai loại minh kiến Gandhārī: Cūḷagandhārī (Tiểu Gandhārī) và Mahāgandhārī (Đại Gandhārī). Trong đó, Cūḷagandhārī là minh kiến biết được nơi tái sanh của các chúng sanh đã chết trong vòng ba năm trở lại. Mahāgandhārī biết được điều đó và còn hơn thế nữa, tương tự như trí tuệ về các loại thần thông (iddhividhañāṇa), và phần lớn thực hiện được các công việc của thần thông. Tương truyền, người thực hành minh kiến ấy, sau khi trì tụng thần chú ở một nơi và thời điểm thích hợp, có thể hiện thân thành nhiều hình dạng, có thể hiện ra voi v.v…, cũng có thể trở nên đáng ưa nhìn, có thể làm cho lửa ngừng cháy, làm cho nước ngừng chảy, và cũng có thể hiện thân trên không trung. Tất cả nên được xem là giống như ảo thuật (indajāla). “Bị đau khổ” (aṭṭo) có nghĩa là bị đau đớn, bị bức bách, do đó đã nói là “bị dằn vặt” (pīḷito).

Ādesanāpāṭihāriyavaṇṇanā

Chú giải về Tha Tâm Thông Biến Hóa.

485. Kāmaṃ ‘‘cetasika’’nti padaṃ ye cetasi niyuttā cittena sampayuttā, tesaṃ sādhāraṇavacanaṃ, sādhāraṇe pana gahite cittaviseso gahitova hoti, sāmaññajotanā ca visese avatiṭṭhatīti cetasikaggahaṇassa adhippāyaṃ vivaranto ‘‘somanassadomanassaṃ adhippeta’’nti āha. Somanassaggahaṇena cettha tadekaṭṭhā rāgādayo, saddhādayo ca dassitā honti, domanassaggahaṇena dosādayo. Vitakkavicārā pana sarūpeneva dassitā. Evaṃ tava manoti iminā ākārena tava mano pavattoti attho. Kena pakārena pavattoti āha ‘‘somanassito vā’’tiādi. ‘‘Evaṃ tava mano’’ti idaṃ pana somanassitatādimattadassanaṃ, na pana yena yena somanassito vā domanassito vā, taṃ taṃ dassanaṃ. Dutiyanti ‘‘itthampi te mano’’ti idaṃ. Itipīti ettha iti-saddo nidassanattho ‘‘atthīti kho, kaccāna, ayameko anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90) viya, tenāha ‘‘imañca imañca atthaṃ cintayamāna’’nti pi-saddo vuttatthasampiṇḍanattho. Parassa cintaṃ manati jānāti etenāti cintāmaṇi. Tassā kira vijjāya sādhako puggalo tādise desakāle mantaṃ parijappitvā yassa cittaṃ jānitukāmo, tassa diṭṭhasutādivisesasañjānanamukhena cittācāraṃ [Pg.390] anuminanto kathetīti keci. Apare ‘‘vācaṃ niccharāpetvā tattha akkharasallakkhaṇavasenā’’ti vadanti.

485. Thật vậy, từ ‘tâm sở’ (cetasika) là danh từ chung cho những gì được gắn liền trong tâm, tương ưng với tâm. Tuy nhiên, khi cái chung được đề cập, cái đặc thù của tâm cũng được đề cập đến. Và vì sự biểu thị cái chung được xác lập trong cái đặc thù, nên khi giải thích ý nghĩa của việc đề cập đến tâm sở, ngài đã nói ‘hỷ và ưu được ám chỉ đến’. Ở đây, qua việc đề cập đến hỷ, các pháp đồng một trú xứ như tham, v.v., và tín, v.v., được trình bày; qua việc đề cập đến ưu, sân, v.v., (được trình bày). Còn tầm và tứ thì được trình bày bằng chính tự thể của chúng. ‘Tâm của ngươi như vậy’ (Evaṃ tava mano) có nghĩa là tâm của ngươi diễn tiến theo cách này. Diễn tiến theo cách nào? Ngài nói ‘hoặc có hỷ’ (somanassito vā), v.v. Tuy nhiên, câu ‘tâm của ngươi như vậy’ này chỉ là sự trình bày về trạng thái hỷ, v.v., chứ không phải là sự trình bày về đối tượng nào đã làm cho tâm có hỷ hay có ưu. Phần thứ hai là câu ‘tâm của ngươi cũng như thế này’ (itthampi te mano). Ở đây, từ ‘iti’ (như thế này) có ý nghĩa chỉ ví dụ, giống như trong các câu ‘Này Kaccāna, quả thật có một cực đoan này’ (atthīti kho, kaccāna, ayameko anto), v.v. (S. ii. 17; iii. 112). Do đó, ngài nói ‘suy tư về ý nghĩa này và ý nghĩa này’. Từ ‘pi’ (cũng) có ý nghĩa tóm lược những gì đã được nói. Cintāmaṇi là cái mà nhờ đó người ta biết được, nhận ra được tư tưởng của người khác. Một số người nói rằng, người thực hành minh chú ấy, sau khi trì tụng thần chú vào thời điểm và nơi chốn thích hợp, muốn biết tâm của ai, liền nói ra bằng cách suy luận về hành vi của tâm thông qua việc nhận biết các đặc điểm như đã thấy, đã nghe, v.v., của người đó. Những người khác lại nói ‘bằng cách làm cho người đó phát ra lời nói rồi dựa vào việc phân tích các chữ cái trong đó’.

Anusāsanīpāṭihāriyavaṇṇanā

Giải Thích về Giáo Hóa Thần Thông

486. Pavattentāti pavattanakā hutvā, pavattanavasenāti attho. ‘‘Eva’’nti hi padaṃ yathānusiṭṭhāya anusāsaniyā vidhivasena, paṭisedhavasena ca pavattiākāraparāmasanaṃ, sā ca sammāvitakkānaṃ micchāvitakkānañca pavattiākāradassanavasena pavattati tattha ānisaṃsassa ādīnavassa ca vibhāvanatthaṃ. Aniccasaññameva na niccasaññanti attho. Paṭiyogīnivattanatthañhi eva-kāraggahaṇaṃ. Idhāpi evaṃ saddaggahaṇassa attho, payojanañca vuttanayeneva veditabbaṃ. Idaṃgahaṇepi eseva nayo. Pañcakāmaguṇikarāganti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, tadaññarāgassa, dosādīnañca pahānassa icchitattā, tappahānassa ca tadaññarāgādikhepanassa upāyabhāvato tathā vuttaṃ duṭṭhalohitavimocanassa pubbaduṭṭhamaṃsakhepanūpāyatā viya. Lokuttaradhammamevāti avadhāraṇaṃ paṭipakkhabhāvato sāvajjadhammanivattanaparaṃ daṭṭhabbaṃ tassādhigamūpāyānisaṃsabhūtānaṃ tadaññesaṃ anavajjadhammānaṃ nānantariyabhāvato. Iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyanti dasseti iddhidassanena parasantāne pasādādīnaṃ paṭipakkhassa haraṇato. Iminā nayena sesapadadvayepi attho veditabbo. Satataṃ dhammadesanāti sabbakālaṃ desetabbadhammadesanā.

486. ‘Làm cho diễn tiến’ (Pavattentā) có nghĩa là trở thành người làm cho diễn tiến, theo nghĩa là làm cho khởi lên. Thật vậy, từ ‘như vậy’ (evaṃ) là sự đề cập đến cách thức diễn tiến theo lời giáo huấn đã được chỉ dạy, cả về phương diện khẳng định lẫn phủ định. Và điều đó diễn ra nhằm mục đích phân tích rõ lợi ích và sự nguy hại ở đó, bằng cách chỉ ra cách thức diễn tiến của các chánh tư duy và tà tư duy. ‘Chỉ tưởng về vô thường, không phải tưởng về thường’ là ý nghĩa. Thật vậy, việc dùng từ ‘eva’ (chỉ) là để loại trừ cái đối nghịch. Ở đây cũng vậy, ý nghĩa và mục đích của việc dùng từ ‘evaṃ’ nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Đối với việc dùng từ ‘idaṃ’ (này) cũng theo phương pháp tương tự. ‘Tham ái trong năm dục trưởng dưỡng’ (Pañcakāmaguṇikarāga) nên được xem là một ví dụ, vì việc đoạn trừ các loại tham khác, sân, v.v., là điều được mong muốn, và vì việc đoạn trừ tham ái ấy là phương tiện để loại bỏ các loại tham khác, v.v., nên được nói như vậy, giống như việc loại bỏ phần thịt đã hư thối trước là phương tiện để giải thoát khỏi máu độc. ‘Chỉ pháp siêu thế’ (Lokuttaradhammameva), sự nhấn mạnh này nên được hiểu là nhằm loại trừ các pháp có tội lỗi vì chúng là đối nghịch, bởi vì các pháp vô tội khác, vốn là phương tiện và lợi ích để chứng đắc pháp siêu thế, không bị gián đoạn. ‘Thần túc thông là thần túc thần thông’ (Iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyanti), ngài trình bày như vậy vì việc biểu diễn thần thông có thể loại bỏ những gì đối nghịch với niềm tin, v.v., trong dòng tâm thức của người khác. Theo phương pháp này, ý nghĩa của hai từ còn lại cũng nên được hiểu. ‘Thuyết pháp liên tục’ (Satataṃ dhammadesanā) là sự thuyết giảng pháp cần được thuyết giảng vào mọi lúc.

Iddhipāṭihāriyenāti sahayoge karaṇavacanaṃ, iddhipāṭihāriyena saddhinti attho. Ādesanāpāṭihāriyenāti etthāpi eseva nayo. Dhammasenāpatissa āciṇṇanti yojanā. ‘‘Cittācāraṃ ñatvā’’ti iminā ādesanāpāṭihāriyaṃ dasseti. ‘‘Dhammaṃ desesī’’ti iminā anusāsanīpāṭihāriyaṃ ‘‘buddhānaṃ satataṃ dhammadesanā’’ti anusāsanīpāṭihāriyassa tattha sātisayatāya vuttaṃ. Saupārambhāni patirūpena upārambhitabbato. Sadosāni dosasamucchindanassa anupāyabhāvato. Sadosattā eva addhānaṃ na tiṭṭhanti cirakālaṭṭhāyīni na honti. Addhānaṃ atiṭṭhanato na niyyantīti phalena hetuno anumānaṃ. Aniyyānikatāya hi tāni anaddhaniyāni. Anusāsanīpāṭihāriyaṃ anupārambhaṃ visuddhippabhavato, visuddhinissayato [Pg.391] ca. Tato eva niddosaṃ. Na hi tattha pubbāparavirodhādidosasambhavo. Niddosattā eva addhānaṃ tiṭṭhati paravādavātehi, kilesavātehi ca anupahantabbato. Tasmāti yathāvuttakāraṇato, tena saupārambhādiṃ, anupārambhādiṃ cāti ubhayaṃ ubhayattha yathākkamaṃ gārayhapāsaṃsabhāvānaṃ hetubhāvena paccāmasati.

‘Bằng thần túc thần thông’ (Iddhipāṭihāriyena) là sử dụng cách công cụ trong ý nghĩa cùng với, có nghĩa là ‘cùng với thần túc thần thông’. Đối với ‘bằng tha tâm thần thông’ (Ādesanāpāṭihāriyena) cũng theo phương pháp tương tự. Câu cú nên được nối kết là ‘là thói quen của vị Tướng quân Chánh pháp’. Bằng câu ‘biết được hành vi của tâm’, ngài trình bày tha tâm thần thông. Bằng câu ‘đã thuyết pháp’, ngài trình bày giáo hóa thần thông. Câu ‘chư Phật thường xuyên thuyết pháp’ được nói đến vì sự ưu việt của giáo hóa thần thông ở đó. (Chúng) có thể bị khiển trách (saupārambhāni) vì có thể bị khiển trách một cách thích đáng. (Chúng) có lỗi (sadosāni) vì không phải là phương tiện để đoạn trừ các lỗi lầm. Chính vì có lỗi nên chúng không tồn tại lâu dài, không phải là những thứ trường tồn. Vì không tồn tại lâu dài nên chúng không đưa đến giải thoát (na niyyanti); đây là sự suy luận về nguyên nhân từ kết quả. Thật vậy, vì không có khả năng đưa đến giải thoát nên chúng không trường tồn. Giáo hóa thần thông thì không thể bị khiển trách (anupārambhaṃ) vì phát sinh từ sự thanh tịnh và y cứ vào sự thanh tịnh. Do đó, nó không có lỗi (niddosaṃ). Thật vậy, ở đó không có khả năng xảy ra các lỗi lầm như mâu thuẫn trước sau, v.v. Chính vì không có lỗi nên nó tồn tại lâu dài, vì không thể bị phá hoại bởi những ngọn gió của tà thuyết và những ngọn gió của phiền não. ‘Do đó’ (Tasmā) là do nguyên nhân đã nói. Bằng từ này, ngài xem xét cả hai (pháp), tức là (các pháp) có thể bị khiển trách, v.v., và (các pháp) không thể bị khiển trách, v.v., ở cả hai nơi tương ứng, với tư cách là nguyên nhân cho bản chất đáng chê trách và đáng tán thán của chúng.

Bhūtanirodhesakavatthuvaṇṇanā

Giải Thích về Câu Chuyện Người Tìm Cầu Sự Diệt Tận của các Đại Chủng

487. Aniyyānikabhāvadassanatthanti yasmā mahābhūtapariyesako bhikkhu purimesu dvīsu pāṭihāriyesu vasippatto kusalopi samāno mahābhūtānaṃ aparisesanirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nāvabujjhi, tasmā tāni niyyānāvahatābhāvato aniyyānikānīti tesaṃ aniyyānikabhāvadassanatthaṃ. Tatiyaṃ pana takkarassa ekantato niyyānāvahanti tasseva niyyānikabhāvadassanatthaṃ.

487. ‘Nhằm mục đích trình bày bản chất không đưa đến giải thoát’ (Aniyyānikabhāvadassanatthaṃ) có nghĩa là: vì vị tỳ khưu tìm cầu các đại chủng, mặc dù đã thiện xảo và đạt đến sự thuần thục trong hai loại thần thông trước, vẫn không liễu tri được Níp-bàn, vốn được gọi là sự diệt tận không còn dư sót của các đại chủng, do đó, vì không có khả năng mang lại sự giải thoát, chúng được gọi là không đưa đến giải thoát. (Câu chuyện được kể) nhằm mục đích trình bày bản chất không đưa đến giải thoát của chúng. Còn loại thứ ba thì chắc chắn mang lại sự giải thoát cho người thực hành nó, (câu chuyện được kể) nhằm mục đích trình bày bản chất đưa đến giải thoát của chính nó.

Evametissā desanāya mukhyapayojanaṃ dassetvā idāni anusaṅgikampi dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Mahābhūte pariyesantoti aparisesaṃ nirujjhanavasena mahābhūte gavesanto, tesaṃ anavasesanirodhaṃ vīmaṃsantoti attho. Vicaritvāti dhammatāya codiyamāno vicaritvā. Dhammatāsiddhaṃ kiretaṃ, yadidaṃ tassa bhikkhuno tathā vicaraṇaṃ, yathā abhijātiyaṃ mahāpathavikampādi. Mahantabhāvappakāsanatthanti sadevake loke anaññasādhāraṇassa buddhānaṃ mahantabhāvassa mahānubhāvatāya dīpanatthaṃ. Idañca kāraṇanti sabbesampi buddhānaṃ sāsane īdiso eko bhikkhu tadānubhāvappakāsano hotīti idampi kāraṇaṃ dassento.

Sau khi đã chỉ ra mục đích chính yếu của bài thuyết giảng này như vậy, bây giờ để chỉ ra cả mục đích phụ thuộc, (chú giải) đã được bắt đầu bằng câu “apicā” (hơn nữa) và các câu tương tự. (Vị ấy) tìm kiếm các đại hiển lộ có nghĩa là (vị ấy) truy tìm các đại hiển lộ theo cách đoạn diệt không còn dư sót, có nghĩa là (vị ấy) thẩm xét sự đoạn diệt không còn dư sót của các pháp ấy. Sau khi đã đi đến có nghĩa là sau khi đã đi đến do được thôi thúc bởi pháp tánh. Điều này quả thật được thành tựu bởi pháp tánh, chính là việc đi đến như vậy của vị tỳ khưu ấy, giống như sự rung chuyển của đại địa và các hiện tượng tương tự trong trường hợp của bậc siêu phàm. Với mục đích biểu thị trạng thái vĩ đại có nghĩa là với mục đích làm sáng tỏ trạng thái vĩ đại, đại oai lực của chư Phật, là điều không chung với các vị khác ở trong thế gian cùng với chư thiên. Và đây là nguyên nhân có nghĩa là trong giáo pháp của tất cả chư Phật, có một vị tỳ khưu như vậy là người biểu thị oai lực ấy, (vị ấy) chỉ ra cả nguyên nhân này.

Katthāti nimitte bhummaṃ, tasmā katthāti kismiṃ ṭhāne kāraṇabhūte. Kiṃ āgammāti kiṃ ārammaṇaṃ paccayabhūtaṃ adhigantvā, tenāha ‘‘kiṃ pattassā’’ti. Teti mahābhūtā. Appavattivasenāti anuppajjanavasena. Sabbākārenāti vacanatthalakkhaṇādisamuṭṭhānakalāpacuṇṇanānattekattavinibbhogāvinibbhoga- sabhāgavisabhāgaajjhattikabāhirasaṅgahapaccayasamannāhārapaccayavibhāgākārato, sasambhārasaṅkhepasasambhāravibhattisalakkhaṇasaṅkhepasalakkhaṇavibhattiākārato cāti sabbena ākārena.

Ở đâu là cách dùng ở sở thuộc cách về đối tượng, do đó ở đâu có nghĩa là ở nơi nào đã trở thành nguyên nhân. Nương vào đâu có nghĩa là sau khi đã chứng đạt đối tượng nào đã trở thành điều kiện, do đó ngài đã nói “của người đã đạt được điều gì.” Các pháp ấy là các đại hiển lộ. Theo cách không tiếp diễn có nghĩa là theo cách không sanh khởi. Bằng tất cả các phương diện có nghĩa là bằng tất cả các phương diện từ phương diện phân chia nhân duyên, sự hội đủ nhân duyên, sự tổng hợp nội phần và ngoại phần, tương đồng và không tương đồng, không thể phân chia và có thể phân chia, đơn nhất và đa dạng, sự phân tán, các nhóm, sự sanh khởi, đặc tính, nơi phát biểu, và các phương diện khác; và từ phương diện phân tích đặc tính riêng, tổng hợp đặc tính riêng, phân tích các thành phần, tổng hợp các thành phần.

488. Dibbanti [Pg.392] ettha pañcahi kāmaguṇehi samaṅgībhūtā hutvā vicaranti, kīḷanti, jotanti cāti devo, devaloko. Taṃ yanti upagacchanti etenāti devayāniyo. Vasaṃ vattentoti ettha vasavattanaṃ nāma yathicchitaṭṭhānagamanaṃ. Cattāro mahārājāno etesaṃ issarāti cātumahārājikā yā devatā maggaphalalābhino tā tamatthaṃ ekadesena jāneyyuṃ buddhavisayo panāyaṃ pañhoti cintetvā ‘‘na jānāmā’’ti āhaṃsu, tenāha ‘‘buddhavisaye’’tiādi. Ajjhottharaṇaṃ nāmettha nippīḷananti āha ‘‘punappunaṃ pucchatī’’ti. Abhikkantatarāti rūpasampattiyā ceva paññāpaṭibhānādiguṇehi ca amhe abhibhuyya paresaṃ kāmanīyatarā. Paṇītatarāti uḷāratarā, tenāha ‘‘uttamatarā’’ti.

488. Ở đây, (chúng sanh) sau khi đã trở nên tương ứng với năm dục trưởng dưỡng rồi đi lại, vui đùa, và tỏa sáng, vì thế được gọi là chư thiên, là cõi trời. (Chúng sanh) đi đến, tiến đến cõi ấy bằng phương tiện này, vì thế được gọi là các con đường đến cõi trời. Ở đây, làm cho quyền lực tiếp diễn được gọi là sự đi đến nơi chốn theo như ý muốn. Bốn vị đại vương là những bậc cai quản của các vị này, vì thế được gọi là (cõi trời) Tứ Đại Thiên Vương. Vị thiên nhân nào là người đắc được đạo và quả, vị ấy có thể biết được ý nghĩa ấy một cách phiến diện, nhưng câu hỏi này là đối tượng của đức Phật, sau khi đã suy xét như vậy, họ đã nói rằng: “Chúng tôi không biết,” do đó ngài đã nói “về đối tượng của đức Phật” và các câu tương tự. Ở đây, sự bao trùm được gọi là sự ép buộc, ngài đã nói “hỏi đi hỏi lại.” Thù thắng hơn có nghĩa là đáng được người khác khao khát hơn, sau khi đã vượt trội hơn chúng tôi cả về sự thành tựu sắc đẹp lẫn các phẩm chất như trí tuệ, sự ứng đối, và các phẩm chất khác. Cao quý hơn có nghĩa là cao thượng hơn, do đó ngài đã nói “tối thượng hơn.”

491-3. Devayāniyasadiso iddhividhañāṇasseva adhippetattā. ‘‘Devayāniyamaggoti vā …pe… sabbametaṃ iddhividhañāṇasseva nāma’’nti idaṃ pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca tattha tattha āgataruḷhivasena vuttaṃ.

Tương tự như con đường đến cõi trời, do bởi chính thần thông trí được hàm ý. “Hoặc là con đường đến cõi trời... v.v... tất cả điều này chính là tên gọi của thần thông trí,” điều này đã được nói trong Pāli và trong các chú giải ở chỗ này chỗ kia theo cách thông dụng đã được truyền đến.

494. Āgamanapubbabhāge nimittanti brahmuno āgamanassa pubbabhāge uppajjananimittaṃ. Pāturahosīti āvi bhavi. Pākaṭo ahosīti pakāso ahosi.

494. Điềm báo trong giai đoạn trước khi đến có nghĩa là điềm báo sanh khởi trong giai đoạn trước khi sự quang lâm của Phạm thiên. Đã xuất hiện có nghĩa là đã trở nên hiển lộ. Đã trở nên rõ ràng có nghĩa là đã có ánh sáng.

497. Padesenāti ekadesena, upādinnakavasena, sattasantānapariyāpannenāti attho. Anupādinnakepīti anindriyabaddhepi. Nippadesato anavasesato. Pucchāmūḷhassāti pucchituṃ ajānantassa. Pucchāya dosaṃ dassetvāti tena katapucchāya pucchitākāre dosaṃ vibhāvetvā. Yasmā vissajjanaṃ nāma pucchānurūpaṃ pucchāsabhāgena vissajjetabbato, na ca tathāgatā virajjhitvā katapucchānurūpaṃ vissajjenti, atthasabhāgatāya ca vissajjanassa pucchakā tadatthaṃ anavabujjhantā sammuyhanti, tasmā pucchāya sikkhāpanaṃ buddhāciṇṇaṃ, tenāha ‘‘pucchaṃ sikkhāpetvā’’tiādi.

497. Một cách phiến diện có nghĩa là một cách cục bộ, theo cách có chấp thủ, có nghĩa là được bao gồm trong dòng tương tục của chúng sanh. Ngay cả trong trường hợp không có chấp thủ có nghĩa là ngay cả trong trường hợp không bị ràng buộc bởi các căn. Một cách toàn diện, một cách không còn dư sót. Của người bị mê mờ về câu hỏi có nghĩa là của người không biết cách hỏi. Sau khi đã chỉ ra lỗi của câu hỏi có nghĩa là sau khi đã phân tích lỗi trong cách thức hỏi của câu hỏi đã được thực hiện bởi vị ấy. Bởi vì việc trả lời được gọi là nên được trả lời tương ứng với câu hỏi, theo bản chất của câu hỏi, và chư Như Lai không trả lời tương ứng với câu hỏi đã được thực hiện một cách sai lệch, và do bởi sự trả lời có bản chất là ý nghĩa, những người hỏi không hiểu được ý nghĩa ấy nên bị hoang mang, do đó việc huấn luyện về câu hỏi là thông lệ của chư Phật, do đó ngài đã nói “sau khi đã huấn luyện câu hỏi” và các câu tương tự.

498. Appatiṭṭhāti appaccayā, sabbaso samucchinnakāraṇāti attho. Upādinnaṃ yevāti indriyabaddhameva. Yasmā ekadisābhimukhaṃ santānavasena saṇṭhite rūpappabandhe dīghasamaññā taṃ upādāya tato appake rassasamaññā tadubhayañca visesato rūpaggahaṇamukhena gayhati, tasmā āha [Pg.393] ‘‘dīghañca rassañcāti saṇṭhānavasena upādārūpaṃ vutta’’nti. Appaparimāṇe rūpasaṅghāte aṇusamaññā, taṃ upādāya tato mahati thūlasamaññā. Idampi dvayaṃ visesato rūpaggahaṇamukhena gayhati, tenāha ‘‘imināpī’’tiādi. Pi-saddena cettha ‘‘saṇṭhānavasena upādārūpaṃ vutta’’nti etthāpi vaṇṇamattameva kathitanti imamatthaṃ samuccinatīti vadanti. Subhanti sundaraṃ, iṭṭhanti attho. Asubhanti asundaraṃ, aniṭṭhanti vuttaṃ hoti. Tenevāha ‘‘iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ panevaṃ kathita’’nti. Dīghaṃ rassaṃ, aṇuṃ thūlaṃ, subhāsubhanti tīsu ṭhānesu upādārūpasseva gahaṇaṃ, bhūtarūpānaṃ visuṃ gahitattā. Nāmanti vedanādikkhandhacatukkaṃ tañhi ārammaṇābhimukhaṃ namanato, nāmakaraṇato ca ‘‘nāma’’nti vuccati. Heṭṭhā ‘‘dīghaṃ rassa’’ntiādinā vuttameva idha ruppanaṭṭhena ‘‘rūpa’’nti gahitanti āha ‘‘dīghādibhedaṃ rūpañcā’’ti. Dīghādīti ca ādi-saddena āpādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo. Yasmā vā dīghādisamaññā na rūpāyatanavatthukāva, atha kho bhūtarūpavatthukāpi. Tathā hi saṇṭhānaṃ phusanamukhenapi gayhati, tasmā dīgharassādiggahaṇena bhūtarūpampi gayhatevāti ‘‘dīghādibhedaṃ rūpa’’micceva vuttaṃ. Kiṃ āgammāti kiṃ adhigantvā kissa adhigamahetu. ‘‘Uparujjhatī’’ti idaṃ anuppādanirodhaṃ sandhāya vuttaṃ, na khaṇanirodhanti āha ‘‘asesametaṃ nappavattatī’’ti.

498. Appatiṭṭha có nghĩa là không có nhân duyên, có nghĩa là nguyên nhân đã được đoạn trừ hoàn toàn. Upādinnaṃ yeva có nghĩa là chỉ được trói buộc bởi các căn. Bởi vì trong sự liên tục của sắc được thiết lập theo dòng chảy hướng về một phương, có khái niệm dài; dựa vào đó, trong cái nhỏ hơn có khái niệm ngắn; và cả hai điều này được nắm bắt một cách đặc biệt thông qua việc nắm bắt sắc, do đó ngài nói: “‘Dài và ngắn’ là sắc sở tạo được nói theo phương diện hình dáng.” Trong một tập hợp sắc có số lượng nhỏ, có khái niệm nhỏ; dựa vào đó, trong cái lớn hơn có khái niệm lớn. Cặp đôi này cũng được nắm bắt một cách đặc biệt thông qua việc nắm bắt sắc, do đó ngài nói: “Bằng điều này cũng vậy” v.v… Người ta nói rằng, ở đây, bằng từ pi, ngài cũng bao hàm ý nghĩa này: “Trong câu ‘sắc sở tạo được nói theo phương diện hình dáng,’ chỉ có màu sắc được nói đến.” Subha có nghĩa là đẹp, có nghĩa là đáng ưa thích. Asubha có nghĩa là không đẹp, được nói là không đáng ưa thích. Do đó ngài nói: “Đối tượng đáng ưa thích và không đáng ưa thích được nói như vậy.” Dài, ngắn; nhỏ, lớn; đẹp, không đẹp – ở ba nơi này, chỉ có sắc sở tạo được nắm bắt, vì các sắc đại chủng đã được nắm bắt riêng. Nāma là bốn uẩn như thọ v.v… vì nó hướng về đối tượng và vì nó tạo ra tên gọi, nên được gọi là “danh.” Điều đã được nói ở dưới bằng câu “dài, ngắn” v.v… ở đây được nắm bắt là “sắc” với ý nghĩa biến hoại, do đó ngài nói: “Và sắc có sự phân biệt dài v.v…” Và trong “dài v.v…,” bằng từ ādi, cần hiểu là bao gồm cả nước v.v… Hoặc bởi vì khái niệm dài v.v… không chỉ có đối tượng là sắc xứ, mà còn có đối tượng là sắc đại chủng. Thật vậy, hình dáng cũng được nắm bắt thông qua sự xúc chạm, do đó bằng việc nắm bắt dài, ngắn v.v…, sắc đại chủng cũng được nắm bắt, do đó chỉ nói là “sắc có sự phân biệt dài v.v…” Kiṃ āgamma có nghĩa là đạt đến cái gì, là nhân để đạt đến cái gì. “Uparujjhati” – điều này được nói đến sự diệt không sanh khởi, không phải là sự diệt trong khoảnh khắc, do đó ngài nói: “Tất cả điều này không diễn tiến.”

499. Viññātabbanti visiṭṭhena ñātabbaṃ, ñāṇuttamena ariyamaggañāṇena paccakkhato jānitabbanti attho, tenāha ‘‘nibbānassetaṃ nāma’’nti. Nidissatīti nidassanaṃ, cakkhuviññeyyaṃ. Na nidassanaṃ anidassanaṃ, acakkhuviññeyyanti etamatthaṃ vadanti. Nidassanaṃ vā upamā, taṃ etassa natthīti anidassanaṃ. Na hi nibbānassa niccassa ekassa accantasantapaṇītasabhāvassa sadisaṃ nidassanaṃ kutoci labbhatīti. Yaṃ ahutvā sambhoti, hutvā paṭiveti taṃ saṅkhataṃ udayavayantehi saantaṃ, asaṅkhatassa pana nibbānassa niccassa te ubhopi antā na santi, tato eva navabhāvāpagamasaṅkhāto jarantopi tassa natthīti āha ‘‘uppādanto…pe… ananta’’nti. ‘‘Titthassa nāma’’nti vatvā tattha nibbacanaṃ dassetuṃ ‘‘papanti etthāti papa’’nti vuttaṃ. Ettha hi papanti pānatitthaṃ. Bha-kāro kato niruttinayena. Visuddhaṭṭhena vā sabbatopabhaṃ, kenaci anupakkiliṭṭhatāya samantato pabhassaranti attho[Pg.394]. Yena nibbānaṃ adhigataṃ, taṃ santatipariyāpannānaṃyeva idha anuppādanirodho adhippetoti vuttaṃ ‘‘upādinnakadhammajātaṃ nirujjhati appavattaṃ hotī’’ti.

499. Viññātabbaṃ có nghĩa là cần được biết đến một cách đặc biệt, có nghĩa là cần được biết một cách trực tiếp bằng trí tuệ tối thượng, tức là trí tuệ Thánh đạo, do đó ngài nói: “Đây là tên gọi của Niết-bàn.” Nidassanaṃ là cái được chỉ ra, là đối tượng của nhãn thức. Na nidassanaṃ là anidassanaṃ, người ta nói ý nghĩa này là không phải đối tượng của nhãn thức. Hoặc nidassanaṃ là sự ví dụ, cái đó không có đối với Niết-bàn, nên là anidassanaṃ. Vì rằng, đối với Niết-bàn là thường hằng, duy nhất, có bản chất vô cùng tịch tịnh và vi diệu, không thể tìm thấy một ví dụ tương tự từ bất cứ đâu. Cái gì không có rồi sanh khởi, có rồi hoại diệt, cái đó là pháp hữu vi, có giới hạn bởi sự sanh và diệt. Nhưng đối với Niết-bàn là pháp vô vi, thường hằng, cả hai giới hạn đó đều không có, do đó sự già nua được gọi là sự mất đi của trạng thái mới cũng không có đối với nó, do đó ngài nói: “Giới hạn sanh khởi… cho đến… vô hạn.” Sau khi nói: “Là tên gọi của bến nước,” để chỉ ra từ nguyên ở đó, ngài nói: “Người ta uống ở đây, nên là papa.” Ở đây, papa là bến nước uống. Chữ bha được tạo ra theo phương pháp từ nguyên học. Hoặc sabbatopabhaṃ có nghĩa là trong sạch, có nghĩa là chiếu sáng khắp nơi do không bị bất cứ thứ gì làm ô nhiễm. Bằng cái gì mà Niết-bàn được chứng ngộ, ở đây sự diệt không sanh khởi chỉ được chủ ý đến đối với những gì thuộc về dòng tương tục, do đó được nói: “Loại pháp được chấp thủ diệt tận, không còn diễn tiến.”

Tatthāti ‘‘viññāṇassa nirodhenā’’ti yaṃ padaṃ vuttaṃ, tasmiṃ. ‘‘Viññāṇa’’nti viññāṇaṃ uddharati vibhattabbattā etthetaṃ uparujjhatīti etasmiṃ nibbāne etaṃ nāmarūpaṃ carimakaviññāṇanirodhena anuppādavasena nirujjhati anupādisesāya nibbānadhātuyā, tenāha ‘‘vijjhātadīpasikhā viya apaṇṇattikabhāvaṃ yātī’’ti. ‘‘Carimakaviññāṇa’’nti hi arahato cuticittaṃ adhippetaṃ. ‘‘Abhisaṅkhāraviññāṇassāpī’’tiādināpi saupādisesanibbānamukhena anupādisesanibbānameva vadati nāmarūpassa anavasesato uparujjhanassa adhippetattā, tenāha ‘‘anuppādavasena uparujjhatī’’ti. Sotāpattimaggañāṇenāti kattari, karaṇe vā karaṇavacanaṃ. Nirodhenāti pana hetumhi. Etthāti etasmiṃ nibbāne. Sesamettha yaṃ atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

Tattha có nghĩa là trong câu đã được nói: “viññāṇassa nirodhena.” “Viññāṇaṃ” – ngài nêu ra thức vì nó đã được phân tích. Ettha etaṃ uparujjhati có nghĩa là trong Niết-bàn này, danh sắc này diệt tận theo cách không sanh khởi do sự diệt của thức cuối cùng, trong vô dư y Niết-bàn giới, do đó ngài nói: “Đi đến trạng thái không thể chỉ định, giống như ngọn lửa đèn đã tắt.” “Thức cuối cùng” được chủ ý là tâm tử của vị A-la-hán. Bằng câu “Cũng của thức hành” v.v…, ngài cũng nói về vô dư y Niết-bàn thông qua hữu dư y Niết-bàn, vì sự diệt tận không còn dư sót của danh sắc được chủ ý, do đó ngài nói: “Diệt tận theo cách không sanh khởi.” Sotāpattimaggañāṇena là cách dùng trong chủ cách, hoặc trong công cụ cách. Còn nirodhena là trong nhân cách. Ettha có nghĩa là trong Niết-bàn này. Phần còn lại ở đây, cái gì không được phân tích về mặt ý nghĩa, thì đều dễ hiểu.

Kevaṭṭasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần Giải Thích Ý Nghĩa Sâu Kín Của Chú Giải Kinh Kevaṭṭa.

12. Lohiccasuttavaṇṇanā

12. Chú Giải Kinh Lohicca.

Lohiccabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā

Chú Giải Câu Chuyện Về Bà-la-môn Lohicca.

501. Sālavatikāti [Pg.395] itthiliṅgavasena tassa gāmassa nāmaṃ. Gāmaṇikābhāvenāti keci. Lohito nāma tassa kule pubbapuriso, tassa vasena lohiccoti tassa brāhmaṇassa gottato āgataṃ nāmaṃ.

501. Sālavatikā là tên của ngôi làng đó, theo nữ tính. Một số người nói: “Do là một người đứng đầu làng.” Một người tổ tiên trong dòng họ của vị ấy tên là Lohita, do đó tên Lohicca của vị Bà-la-môn ấy có nguồn gốc từ dòng họ.

502. ‘‘Diṭṭhigata’’nti laddhimattaṃ adhippetanti āha ‘‘na pana ucchedasassatānaṃ aññatara’’nti. Na hi ucchedasassatagāhavinimutto koci diṭṭhigāho atthi. ‘‘Bhāsati yevā’’ti tassā laddhiyā loke pākaṭabhāvaṃ dasseti. Attato añño paroti yathā anusāsakato anusāsitabbo paro, evaṃ anusāsitabbatopi anusāsako paroti vuttaṃ ‘‘paro parassāti paro yo’’tiādi. Kiṃ-saddāpekkhāya cettha ‘‘karissatī’’ti anāgatakālavacanaṃ, anāgatepi vā tena tassa kātabbaṃ natthīti dassanatthaṃ. Kusalaṃ dhammanti anavajjadhammaṃ nikkilesadhammaṃ vimokkhadhammanti attho. ‘‘Paresaṃ dhammaṃ kathessāmī’’ti tehi attānaṃ parivārāpetvā vicaraṇaṃ kiṃ atthiyaṃ āsayabuddhassāpi anurodhena vinā taṃ na hotīti tasmā attanā paṭiladdhaṃ…pe… vihātabbanti vadati. Tenāha ‘‘evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmī’’ti.

502. “Diṭṭhigata” (kiến chấp) có nghĩa là chỉ là chủ thuyết, ngài nói “chứ không phải là một trong đoạn kiến hay thường kiến”. Vì không có kiến chấp nào thoát khỏi sự chấp thủ đoạn kiến và thường kiến. “Chỉ nói” cho thấy rằng chủ thuyết ấy đã trở nên phổ biến trong thế gian. Người khác là khác với tự ngã: Giống như người được giáo huấn là khác với người giáo huấn, cũng vậy, người giáo huấn cũng là khác với người được giáo huấn. Điều này được nói trong câu “người khác đối với người khác là người khác”, v.v. Ở đây, từ “sẽ làm” là thì tương lai liên quan đến từ “cái gì”, hoặc để chỉ rằng trong tương lai cũng không có gì để người ấy làm cho người kia. “Pháp thiện” có nghĩa là pháp không có tội lỗi, pháp không có phiền não, pháp giải thoát. “Tôi sẽ thuyết pháp cho người khác”: Việc đi đây đi đó, để họ vây quanh mình, có lợi ích gì? Ngay cả với sự hiểu biết về ý định, nếu không có sự thuận theo thì điều đó cũng không xảy ra. Do đó, ngài nói rằng nên sống... (vân vân)... với những gì mình đã chứng đắc. Vì thế, ngài nói: “Ta nói rằng sự thành tựu này là một pháp tham ác như vậy”.

504. Soti lohicco brāhmaṇo.

504. “Vị ấy” là bà-la-môn Lohicca.

508. Kathāphāsukatthanti kathāsukhatthaṃ, sukhena kathaṃ kathetuñceva sotuñcāti attho. Appeva nāma siyāti ettha pītivasena āmeḍitaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘buddhagajjita’’nti vuccati. Bhagavā hi īdisesu ṭhānesu visesato pītisomanassajāto hoti. Tenāha ‘‘ayaṃ kirettha adhippāyo’’tiādi.

508. “Vì sự thuận lợi trong cuộc nói chuyện” có nghĩa là vì sự thoải mái trong cuộc nói chuyện, nghĩa là để có thể nói và nghe một cách thoải mái. Ở đây, câu “mong rằng có thể được như vậy” nên được hiểu là sự lặp lại do hỷ lạc. Vì vậy, điều đó được gọi là “tiếng rống của bậc Giác Ngộ”. Thật vậy, trong những trường hợp như vậy, Đức Thế Tôn đặc biệt sinh khởi hỷ và ưu. Do đó, ngài nói: “Đây quả là ý nghĩa ở đây”, v.v.

Lohiccabrāhmaṇānuyogavaṇṇanā

Giải thích về sự chất vấn của bà-la-môn Lohicca

509. Samudayasañjātīti āyuppādo. Anupubbo kampī-saddo ākaṅkhanattho hotīti ‘‘icchatīti attho’’ti vuttaṃ. Sātisayena vā [Pg.396] hitena anukampako anuggaṇhanako hitānukampī. Sampajjatīti āsevanalābhena nippajjati balavatī hoti, avaggahāti attho, tenāha ‘‘niyatā hotī’’ti. Niraye nibbattati micchādiṭṭhiko.

509. “Sự sinh khởi” là sự phát sinh của tuổi thọ. Từ “rung động” theo thứ tự có nghĩa là mong muốn, do đó được nói là “có nghĩa là mong muốn”. Người có lòng thương tưởng đến lợi ích là người có lòng thương tưởng, người nâng đỡ với lợi ích vượt trội. “Thành tựu” có nghĩa là phát sinh, trở nên mạnh mẽ do có được sự thực hành, nghĩa là nắm giữ. Do đó, ngài nói “trở nên cố định”. Người có tà kiến tái sanh trong địa ngục.

510-11. Dutiyaṃ upapattinti ‘‘nanu rājā pasenadī kosalo’’tiādinā dutiyaṃ upapattiṃ sādhanayuttiṃ. Kāraṇañhi bhagavā upamāmukhena dasseti. Ye cimeti ye ca ime kulaputtā dibbā gabbhā paripācentīti yojanā. Asakkuṇantā upanissayasampattiyā, ñāṇaparipākassa vā abhāvena. Ye pana ‘‘paripaccantī’’ti paṭhanti, tesaṃ ‘‘dibbe gabbhe’’ti vacanavipallāsena payojanaṃ natthi. Attho ca dutiyavikappe vuttanayena veditabbo. Ahitānukampitā ca taṃsamaṅgisattavasena. Divi bhavāti dibbā. Gabbhenti paripaccanavasena santānaṃ pabandhentīti gabbhā. ‘‘Channaṃ devalokāna’’nti nidassanavacanametaṃ. Brahmalokassāpi hi dibbagabbhabhāvo labbhateva dibbavihārahetukattā. Evañca katvā ‘‘bhāvanaṃ bhāvayamānā’’ti idampi vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Bhavanti ettha yathāruci sukhasamappitāti bhavā, vimānāni. Devabhāvāvahattā dibbā. Vuttanayeneva gabbhā. Dānādayo devalokasaṃvattaniyapuññavisesā. Dibbā bhavāti devalokapariyāpannā upapattibhavā. Tadāvaho hi kammabhavo pubbe gahito.

510-11. “Lý lẽ thứ hai” là lý lẽ chứng minh thứ hai bắt đầu bằng câu “chẳng phải vua Pasenadi nước Kosala...”, v.v. Đức Thế Tôn đã chỉ ra nguyên nhân thông qua ví dụ. “Những thiện nam tử này” nên được kết nối là “những thiện nam tử này làm cho các thai tạng cõi trời được chín muồi”. “Không thể” là do không có sự đầy đủ về duyên hỗ trợ hoặc do trí tuệ chưa chín muồi. Đối với những người đọc là “được chín muồi”, thì việc thay đổi từ “trong các thai tạng cõi trời” không có ích lợi gì. Ý nghĩa nên được hiểu theo cách đã nói trong phương án thứ hai. Và “lòng thương tưởng không lợi ích” là do chúng sanh có đặc tính đó. “Thuộc cõi trời” là vì sanh ở cõi trời. “Thai tạng” là vì chúng nối tiếp dòng tương tục qua sự chín muồi. “Của sáu cõi trời” đây là lời chỉ dẫn. Vì trạng thái thai tạng cõi trời cũng có thể đạt được ở cõi Phạm thiên do là nhân của trú xứ cõi trời. Và khi làm như vậy, câu “khi đang tu tập thiền định” này cũng được hỗ trợ. “Các cõi” là nơi chúng sanh được ban cho hạnh phúc theo ý muốn, tức là các cung điện. “Thuộc cõi trời” vì mang lại trạng thái chư thiên. “Thai tạng” theo cách đã nói. Bố thí v.v. là những phước báu đặc biệt dẫn đến cõi trời. “Các cõi trời” là các sanh hữu thuộc về cõi trời. Vì nghiệp hữu mang lại điều đó đã được nắm giữ từ trước.

Tayocodanārahavaṇṇanā

Giải thích về ba hạng người đáng bị khiển trách

513. Aniyamitenevāti aniyameneva ‘‘tvaṃ evaṃdiṭṭhiko evaṃ sattānaṃ anatthassa kārako’’ti evaṃ anuddesikeneva. Mānanti ‘‘ahametaṃ jānāmi, ahametaṃ passāmī’’ti evaṃ paṇḍitamānaṃ. Bhinditvāti vidhametvā, jahāpetvāti attho. Tayo satthāreti asampāditaattahito anovādakarasāvako, asampāditaattahito ovādakarasāvako, sampāditaattahito anovādakarasāvakoti ime tayo satthāre. Catuttho pana sammāsambuddho na codanāraho hotīti ‘‘tena pucchite eva kathessāmī’’ti codanārahe tayo satthāre paṭhamaṃ dassesi, pacchā catutthaṃsatthāraṃ. Kāmañcettha catuttho satthā eko adutiyo anaññasādhāraṇo, tathāpi so yesaṃ uttarimanussadhammānaṃ [Pg.397] vasena ‘‘dhammamayo kāyo’’ti vuccati, tesaṃ samudāyabhūtopi te guṇāvayave satthuṭṭhāniye katvā dassento bhagavā ‘‘ayampi kho, lohicca, satthā’’ti abhāsi.

513. “Một cách không xác định” có nghĩa là một cách không chỉ định, như là “ông là người có tà kiến như vậy, là người gây ra sự bất lợi cho chúng sanh như vậy”. “Ngã mạn” là sự ngã mạn của bậc trí giả như “ta biết điều này, ta thấy điều này”. “Sau khi phá vỡ” có nghĩa là sau khi phá tan, nghĩa là sau khi làm cho từ bỏ. “Ba vị đạo sư”: ba vị đạo sư này là người chưa hoàn thành lợi ích cho bản thân có đệ tử không nghe lời khuyên, người chưa hoàn thành lợi ích cho bản thân có đệ tử nghe lời khuyên, và người đã hoàn thành lợi ích cho bản thân có đệ tử không nghe lời khuyên. Vị thứ tư, bậc Chánh Đẳng Giác, không đáng bị khiển trách, do đó, với ý rằng “do đó, khi được hỏi, ta sẽ nói”, ngài đã chỉ ra trước tiên ba vị đạo sư đáng bị khiển trách, sau đó là vị đạo sư thứ tư. Và mặc dù ở đây vị đạo sư thứ tư là một, không có hai, không chung với ai khác, tuy nhiên, đối với những pháp thượng nhân mà nhờ đó ngài được gọi là “thân do pháp tạo thành”, ngài cũng là sự tập hợp của chúng. Khi chỉ ra những phẩm chất đó như là những thành phần ở vị trí của một vị đạo sư, Đức Thế Tôn đã nói: “Này Lohicca, đây cũng là một vị đạo sư”.

Aññāti ya-kāralopena niddeso ‘‘sayaṃ abhiññā’’ti ādīsu (dī. ni. 1.28, 37, 52; ma. ni. 1.284; 2.341; a. ni. 2.5; 10.11; mahāva. 11; dha. pa. 353; kathā. 405) viya. Aññāyāti ca tadatthiye sampadānavacananti āha ‘‘ājānanatthāyā’’ti. Sāvakattaṃ paṭijānitvā ṭhitattā ekadesenassa sāsanaṃ karontīti āha ‘‘nirantaraṃ tassa sāsanaṃ akatvā’’ti. Ukkamitvā vattantīti yathicchitaṃ karontīti attho. Paṭikkamantiyāti anabhiratiyā agāravena apagacchantiyā, tenāha ‘‘anicchantiyā’’tiādi. Ekāyāti ekāya itthiyā. Eko iccheyyāti eko puriso tāya anicchantiyā sampayogaṃ kāmeyya. Osakkanādimukhena itthipurisasambandhanidassanaṃ gehasitaapekkhāvasena tassa satthuno sāvakesu paṭipattīti dasseti. Ativiya virattabhāvato daṭṭhumpi anicchamānaṃ. Lobhenāti parivāravasena uppajjanakalābhasakkāralobhena. Tattha sampādehīti tasmiṃ paṭipattidhamme patiṭṭhitaṃ katvā sampādehi. Ujuṃ karohi kāyavaṅkādivigamena.

Cụm từ ‘aññāti’ là sự chỉ định với sự lược bỏ phụ âm ‘ya’, giống như trong các trường hợp ‘sayaṃ abhiññā’ (tự mình thắng tri) v.v... (dī. ni. 1.28, 37, 52; ma. ni. 1.284; 2.341; a. ni. 2.5; 10.11; mahāva. 11; dha. pa. 353; kathā. 405). Và ‘aññāya’ là chỉ định cách trong ý nghĩa mục đích, nên ngài nói là ‘ājānanatthāya’ (với mục đích để biết). Do đứng vững sau khi đã tự nhận là đệ tử, họ thực hành giáo huấn của vị ấy một phần, nên ngài nói là ‘nirantaraṃ tassa sāsanaṃ akatvā’ (không thực hành giáo huấn của vị ấy một cách liên tục). ‘Ukkamitvā vattanti’ (họ hành xử vượt ra ngoài) có nghĩa là họ làm theo ý muốn. ‘Paṭikkamanti’ (cô ấy rút lui) là (cô ấy) ra đi do không hoan hỷ, do không tôn trọng, vì thế ngài nói là ‘anicchantiyā’ (cô ấy không muốn) v.v... ‘Ekāya’ (bởi một người) là bởi một người nữ. ‘Eko iccheyya’ (một người có thể muốn) là một người nam có thể mong muốn sự kết hợp với cô ấy là người không muốn. Việc trình bày mối quan hệ nam nữ qua cách thức lảng tránh v.v... cho thấy đó là sự thực hành của vị Đạo sư đối với các đệ tử, tùy thuộc vào sự quyến luyến dính mắc vào đời sống gia đình. (Không muốn) ngay cả việc nhìn thấy do trạng thái vô cùng nhàm chán. ‘Lobhena’ (do tham) là do lòng tham lợi lộc và cung kính có thể sanh khởi do có đoàn tùy tùng. ‘Tattha sampādehi’ (hãy thành tựu ở đó) là hãy làm cho thành tựu bằng cách thiết lập trong pháp hành ấy. ‘Ujuṃ karohi’ (hãy làm cho thẳng) là bằng cách từ bỏ sự cong vẹo của thân v.v...

515. Evaṃ codanaṃ arahatīti evaṃ vuttanayena sāvakesu appossukkabhāvāpādane niyojanavasena codanaṃ arahati, na paṭhamo viya ‘‘evarūpo tava lobhadhammo’’tiādinā, na ca dutiyo viya ‘‘attānameva tāva tattha sampādehī’’tiādinā. Kasmā? Sampāditaattahitatāya tatiyassa.

515. ‘Evaṃ codanaṃ arahati’ (xứng đáng bị khiển trách như vậy) là xứng đáng bị khiển trách theo cách đã được nói đến, tức là theo cách được giao phó trong việc tạo ra trạng thái không nhiệt tâm nơi các đệ tử; không giống như vị thứ nhất (bị khiển trách) bằng câu “bản chất tham lam của ông là như thế” v.v..., và cũng không giống như vị thứ hai (bị khiển trách) bằng câu “trước tiên, ông hãy tự mình thành tựu ở đó” v.v... Tại sao? Vì vị thứ ba đã thành tựu lợi ích cho bản thân.

Nacodanārahasatthuvaṇṇanā

Giải Thích Về Vị Đạo Sư Không Xứng Bị Khiển Trách

516. ‘‘Na codanāraho’’ti ettha yasmā codanārahatā nāma satthuvippaṭipattiyā vā sāvakavippaṭipattiyā vā ubhayavippaṭipattiyā vā, tayidaṃ sabbampi imasmiṃ satthari natthi, tasmā na codanārahoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādi vuttaṃ.

516. Ở đây, về câu ‘Na codanāraho’ (không xứng bị khiển trách), bởi vì sự xứng đáng bị khiển trách là do sự thực hành sai lạc của vị đạo sư, hoặc do sự thực hành sai lạc của các đệ tử, hoặc do sự thực hành sai lạc của cả hai; và tất cả những điều này đều không có nơi vị Đạo sư này. Do đó, để trình bày ý nghĩa này rằng ngài không xứng đáng bị khiển trách, câu bắt đầu bằng ‘ayañhi’ (vị này thật vậy) v.v... đã được nói đến.

517. Mayā [Pg.398] gahitāya diṭṭhiyāti sabbaso anavajje sammāpaṭipanne paresaṃ sammadeva sammāpaṭipattiṃ dessente satthari abhūtadosāropanavasena micchāgahitāya nirayagāminiyā pāpadiṭṭhiyā. Narakapapātanti narakasaṅkhātaṃ mahāpapātaṃ. Papatanti tatthāti hi papāto. Saggamaggathaleti saggagāmimaggabhūte puññadhammathale. Sesaṃ suviññeyyameva.

517. ‘Mayā gahitāya diṭṭhiyā’ (bởi tà kiến do tôi nắm giữ) là bởi tà kiến xấu ác, dẫn đến địa ngục, được nắm giữ một cách sai lầm qua việc gán ghép một lỗi lầm không có thật cho vị Đạo sư, là bậc hoàn toàn không đáng bị chê trách, đã thực hành đúng đắn, và giảng dạy sự thực hành đúng đắn cho người khác một cách chân chánh. ‘Narakapapātaṃ’ (vực thẳm địa ngục) là vực thẳm lớn được gọi là địa ngục. ‘Papāto’ (vực thẳm) là vì chúng sanh rơi vào nơi đó. ‘Saggamaggathale’ (trên nền tảng của con đường đến cõi trời) là trên nền tảng của pháp phước thiện vốn là con đường đưa đến cõi trời. Phần còn lại thì dễ hiểu.

Lohiccasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần Làm Sáng Tỏ Ý Nghĩa Ẩn Dụ Của Chú Giải Kinh Lohicca.

13. Tevijjasuttavaṇṇanā

13. Chú Giải Kinh Tevijja (Kinh Tam Minh)

518. Uttarenāti [Pg.399] ettha ena-saddo disāvācīsaddato pañcamīantato adūrattho icchito, tasmā uttarena-saddena adūratthajotanaṃ dassento ‘‘adūre uttarapasse’’ti āha. Akkharacintakā pana ena-saddayoge avadhivācini pade upayogavacanaṃ icchanti. Attho pana sāmivaseneva icchitoti idha sāmivacanavaseneva vuttaṃ.

518. Ở đây, trong từ ‘uttarena’, tiếp vị ngữ ‘ena’ theo sau một từ chỉ phương hướng và kết thúc bằng cách năm (xuất xứ cách) được mong muốn theo nghĩa ‘không xa’. Do đó, để cho thấy rằng từ ‘uttarena’ biểu thị ý nghĩa ‘không xa’, ngài đã nói ‘adūre uttarapasse’ (không xa, về phía bắc). Tuy nhiên, các nhà ngữ pháp học lại muốn dùng công cụ cách cho từ chỉ giới hạn khi kết hợp với tiếp vị ngữ ‘ena’. Nhưng ý nghĩa lại được mong muốn theo nghĩa của sở hữu cách, vì vậy ở đây nó được nói theo nghĩa của sở hữu cách.

519. Kulacārittādīti ādi-saddena mantajjhenābhirūpatādisampattiṃ saṅgaṇhāti. Mantasajjhāyakaraṇatthanti āthabbaṇamantānaṃ sajjhāyakaraṇatthaṃ, tenāha ‘‘aññesaṃ bahūnaṃ pavesanaṃ nivāretvā’’ti.

519. ‘Kulacārittādi’ (gia phong, tư cách, v.v...): Bằng từ ‘ādi’ (v.v...), ngài bao gồm cả sự thành tựu về việc tụng đọc thần chú, tướng mạo xinh đẹp, v.v... ‘Mantasajjhāyakaraṇatthaṃ’ (với mục đích tụng đọc thần chú) là với mục đích tụng đọc các thần chú Atharvaṇa, vì thế ngài nói ‘aññesaṃ bahūnaṃ pavesanaṃ nivāretvā’ (sau khi ngăn cản sự đi vào của nhiều người khác).

Maggāmaggakathāvaṇṇanā

Chú Giải Về Cuộc Thảo Luận Về Con Đường Và Phi Con Đường

520. ‘‘Jaṅghacāra’’nti caṅkamato ito cito ca caraṇamāha. So hi jaṅghāsu kilamathavinodanattho cāroti tathā vutto. Tenāha ‘‘anucaṅkamantānaṃ anuvicarantāna’’nti. Tenāti ubhosupi anucaṅkamanānuvicāraṇānaṃ labbhanato. Sahāyā hi te aññamañña sabhāgavuttikā. ‘‘Maggo’’ti icchitaṭṭhānaṃ ujukaṃ maggati upagacchati etenāti maggo, ujumaggo. Tadañño amaggo, tasmiṃ magge ca amagge ca. Paṭipadanti brahmalokagāmimaggassa pubbabhāgapaṭipadaṃ.

520. ‘Jaṅghacāra’ (sự đi kinh hành) là nói đến việc đi tới đi lui từ nơi kinh hành. Thật vậy, nó được gọi như thế vì đó là sự đi lại với mục đích xua tan sự mệt mỏi ở cẳng chân. Vì thế, ngài nói ‘anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānaṃ’ (của những người đang đi kinh hành, của những người đang đi dạo). ‘Tena’ (bởi điều ấy) là do cả hai việc đi kinh hành và đi dạo đều có thể được tìm thấy. Vì họ là những người bạn đồng hành có cách hành xử tương tự nhau. ‘Maggo’ (con đường) là phương tiện mà qua đó người ta tìm đến hoặc đi đến nơi mong muốn một cách thẳng tắp, đó là con đường, con đường ngay thẳng. Cái khác với nó là phi con đường. ‘tasmiṃ magge ca amagge ca’ (về con đường và phi con đường ấy). ‘Paṭipadaṃ’ (con đường thực hành) là con đường thực hành giai đoạn đầu của đạo lộ đưa đến cõi Phạm thiên.

Niyyātīti niyyānīyo, so eva ‘‘niyyāniko’’ti vuttoti āha ‘‘niyyāyanto’’ti. Yasmā niyyātapuggalavasenassa niyyānikabhāvo, tasmā ‘‘niyyāyanto’’ti puggalassa yoniso paṭipajjanavasena niyyāyanto maggo ‘‘niyyātī’’ti vutto. Karotīti attano santāne uppādeti. Uppādentoyeva hi tattha paṭipajjati nāma. Saha byeti vattatīti sahabyo, sahavattanako. Tassa bhāvo sahabyatāti āha ‘‘sahabhāvāyā’’tiādi. Sahabhāvoti ca salokatā, samīpatā vā veditabbā, tenāha ‘‘ekaṭṭhāne pātubhāvāyā’’ti. Sakameva ācariyavādanti attano ācariyena pokkharasātinā kathitameva ācariyavādaṃ. Thometvā paggaṇhitvā ‘‘ayameva ujumaggo ayamañjasāyano’’ti pasaṃsitvā ukkaṃsitvā. Bhāradvājopi [Pg.400] sakamevāti bhāradvājopi māṇavo attano ācariyena tārukkhena kathitameva ācariyavādaṃ thometvā paggaṇhitvā vicaratīti yojanā. Tena vuttanti tena yathā tathā vā abhiniviṭṭhabhāvena vuttaṃ pāḷiyaṃ.

‘Niyyāti’ (đưa đến), do đó là ‘niyyānīyo’ (có tính chất đưa đến). Chính điều ấy được gọi là ‘niyyāniko’, nên ngài nói là ‘niyyāyanto’ (đang đưa đến). Bởi vì trạng thái đưa đến của nó là tùy thuộc vào người được đưa đến, do đó con đường đưa đến thông qua sự thực hành như lý của một người được gọi là ‘niyyāti’. ‘Karoti’ (thực hiện) là làm cho sanh khởi trong dòng tâm thức của mình. Thật vậy, người đang làm cho sanh khởi được gọi là đang thực hành ở đó. ‘Saha byeti vattati’ (cùng tồn tại), do đó là ‘sahabyo’, người cùng tồn tại. Trạng thái của nó là ‘sahabyatā’, nên ngài nói là ‘sahabhāvāya’ (để được cùng trạng thái) v.v... Và ‘sahabhāvo’ (cùng trạng thái) nên được hiểu là cùng một thế giới, hoặc sự gần gũi, vì thế ngài nói ‘ekaṭṭhāne pātubhāvāya’ (để được xuất hiện ở cùng một nơi). ‘Sakameva ācariyavādaṃ’ (chính học thuyết của thầy mình) là chính học thuyết do thầy của mình là Pokkharasāti đã nói. ‘Thometvā paggaṇhitvā’ (sau khi ca ngợi và tán dương) là sau khi tán thán và tôn vinh rằng “đây chính là con đường thẳng, đây là lối đi trực tiếp”. ‘Bhāradvājopi sakameva’ (cả Bhāradvāja cũng chính...) có sự liên kết là: thanh niên Bhāradvāja cũng sống bằng cách ca ngợi và tán dương chính học thuyết do thầy của mình là Tārukkha đã nói. ‘Tena vuttaṃ’ (do đó được nói) là được nói trong Pāli tạng theo cách như vậy, hoặc với trạng thái cố chấp như vậy.

521-2. Aniyyānikā vāti appāṭihāriyāva aññamaññassa vāde dosaṃ dassetvā aviparītatthadassanatthaṃ uttararahitā eva. Aññamaññassa vādassa ādito viruddhaggahaṇaṃ viggaho, sveva vivadanavasena aparāparaṃ uppanno vivādoti āha ‘‘pubbuppattiko viggaho aparabhāge vivādo’’ti. Duvidhopi eso viggaho, vivādoti dvidhā vuttopi virodho. Nānāācariyānaṃ vādatoti nānārucikānaṃ ācariyānaṃ vādabhāvato. Nānāvādo nānāvidho vādoti katvā.

521-2. ‘Aniyyānikā vā’ (hoặc không có khả năng đưa đến) là không có phép lạ. Sau khi chỉ ra lỗi lầm trong học thuyết của nhau, họ đều không có câu trả lời nhằm mục đích thấy được ý nghĩa không sai lạc. Sự nắm giữ quan điểm đối nghịch với học thuyết của nhau ngay từ đầu là ‘viggaho’ (sự tranh chấp); chính điều đó, khi đã sanh khởi liên tiếp qua việc tranh cãi, trở thành ‘vivādo’ (sự tranh cãi), nên ngài nói ‘pubbuppattiko viggaho aparabhāge vivādo’ (sự sanh khởi ban đầu là tranh chấp, phần sau là tranh cãi). Sự mâu thuẫn này, được nói theo hai cách là tranh chấp và tranh cãi. ‘Nānāācariyānaṃ vādato’ (từ học thuyết của các vị thầy khác nhau) là do đó là học thuyết của các vị thầy có sở thích khác nhau. ‘Nānāvādo’ (nhiều học thuyết) được hiểu là học thuyết đa dạng.

523. Ekassāpīti tumhesu dvīsu ekassāpi. Ekasminti sakavādaparavādesu ekasmimpi. Saṃsayo natthīti ‘‘maggo nu kho, na maggo nu kho’’ti saṃsayo vicikicchā natthi. Añjasāyanabhāve pana saṃsayo. Tenāha ‘‘esa kirā’’tiādi. Bhagavā pana yadi sabbattha maggasaññino, evaṃ sati ‘‘kismiṃ vo viggaho’’ti pucchati.

523. Ekassāpi có nghĩa là: Dù chỉ là một người trong hai vị. Ekasmim có nghĩa là: Dù chỉ là một trong các quan điểm của mình và quan điểm của người khác. Saṃsayo natthi có nghĩa là: Không có sự hoài nghi, không có sự do dự rằng: “Đây có phải là con đường chăng, hay đây không phải là con đường chăng?” Tuy nhiên, có sự hoài nghi về trạng thái là con đường thẳng. Do đó, ngài đã nói: “esa kirā” v.v… Còn về Đức Thế Tôn, nếu họ có tưởng về con đường ở khắp mọi nơi, trong trường hợp như vậy, ngài hỏi: “Các ngươi có sự tranh luận về điều gì?”

524. ‘‘Icchitaṭṭhānaṃ ujukaṃ maggati upagacchati etenāti maggo, ujumaggo. Tadañño amaggo’’ti vutto vāyamattho. Sabbe teti sabbepi te nānāācariyehi vuttamaggā.

524. “Do phương tiện này, người ta tìm đến, đi đến một cách ngay thẳng địa điểm được mong muốn, vì thế được gọi là con đường, là con đường ngay thẳng. Cái khác với điều ấy là không phải con đường.” Đây là ý nghĩa đã được nói đến. Sabbe te có nghĩa là: Tất cả các con đường ấy đã được các vị thầy khác nhau nói đến.

Ye pāḷiyaṃ ‘‘addhariyā brāhmaṇā’’tiādinā vuttā. Addharo nāma yaññaviseso, tadupayogibhāvato ‘‘addhariyā’’ tveva vuccanti yajūni, tāni sajjhāyantīti addhariyā, yajubbedino. Ye ca tittiriisinā kate mante sajjhāyanti, te tittiriyā, yajubbedino eva. Yajubbedasākhā hesā, yadidaṃ tittiraṃ. Chando vuccati visesato sāmavedo, taṃ sarena kāyantīti chandokā, sāmavedino. ‘‘Chandogā’’tipi paṭhanti, so evattho. Bahavo irayo etthāti bavhāri, irubbedo. Taṃ adhīyantīti bavhārijjhā.

Những vị đã được nói đến trong Pāli qua câu “addhariyā brāhmaṇā” v.v… Addhara là tên gọi của một loại tế đàn đặc biệt, do có sự liên quan đến việc sử dụng trong tế đàn ấy nên các câu chú Yajus được gọi là “addhariyā.” Những người tụng đọc các câu chú ấy được gọi là addhariyā, tức là những người theo Veda Yajur. Và những người tụng đọc các câu thần chú do ẩn sĩ Tittiri sáng tác, họ là những người Tittiriyā, cũng là những người theo Veda Yajur. Đây là một nhánh của Veda Yajur, tức là trường phái Tittira. Chando được gọi đặc biệt là Veda Sāma, những người hát các câu chú ấy với âm điệu được gọi là chandokā, tức là những người theo Veda Sāma. Cũng có bản đọc là “Chandogā,” ý nghĩa cũng tương tự. Bahavo irayo etthāti bavhāri, tức là Veda Ṛg. Những người học tập kinh ấy được gọi là bavhārijjhā.

‘‘Bahūnī’’ti [Pg.401] etthāyaṃ upamāsaṃsandanā – yathā te nānāmaggā ekaṃsato tassa gāmassa vā nigamassa vā pavesāya honti, evaṃ brāhmaṇehi paññāpiyamānāpi nānāmaggā brahmalokūpagamanāya brahmunā sahabyatāya ekaṃseneva hontīti.

Về từ “Bahūnī,” đây là sự so sánh ví dụ: Giống như các con đường khác nhau ấy chắc chắn dẫn đến lối vào của ngôi làng hoặc thị trấn kia, cũng vậy, các con đường khác nhau do các vị Bà-la-môn tuyên bố cũng chắc chắn dẫn đến thế giới Phạm thiên, để được cộng trú với Phạm thiên.

527-529. Va-kāro āgamasandhimattanti anatthako va-kāro, tena vaṇṇāgamena padantarasandhimattaṃ katanti attho. Andhapaveṇīti andhapanti. ‘‘Paññāsasaṭṭhi andhā’’ti idaṃ tassā andhapaveṇiyā mahato gacchagumbassa anuparigamanayogyatādassanaṃ. Evañhi te ‘‘suciraṃ velaṃ maggaṃ gacchāmā’’ti evaṃ saññino honti. Nāmakaṃyevāti atthābhāvato nāmamattaṃyeva, taṃ pana bhāsitaṃ tehi sārasaññitampi nāmamattatāya asārabhāvato nihīnamevāti āha ‘‘lāmakaṃyevā’’ti.

527-529. Phụ âm va-kāro chỉ là sự nối âm, có nghĩa là: Phụ âm va-kāro không có nghĩa, do sự thêm vào của phụ âm ấy nên chỉ có sự nối âm giữa các từ được thực hiện. Andhapaveṇī có nghĩa là: Hàng người mù. Câu “Năm mươi, sáu mươi người mù” này là sự trình bày về sự thích hợp của hàng người mù ấy trong việc đi vòng quanh một bụi cây lớn. Vì như vậy, họ có nhận thức rằng: “Chúng ta đang đi trên con đường trong một thời gian rất dài.” Nāmakaṃyeva có nghĩa là: Chỉ là tên gọi mà thôi, do không có thực chất. Lời nói ấy, dù được họ cho là có cốt lõi, nhưng do chỉ là tên gọi, không có thực chất, nên thực sự là thấp kém. Do đó, ngài nói: “lāmakaṃyeva.”

530. Yatoti bhummatthe nissakkavacanaṃ, sāmaññajotanā ca visese avatiṭṭhatīti āha ‘‘yasmiṃ kāle’’ti. Āyācantīti patthenti. Uggamanaṃ lokassa bahukārabhāvato tathā thomanāti. Ayaṃ kira brāhmaṇānaṃ laddhi ‘‘brāhmaṇānaṃ āyācanāya candimasūriyā gantvā loke obhāsaṃ karontī’’ti.

530. Yato là một từ chỉ sự xuất phát theo ý nghĩa của thất cách (bhummatthe), và vì sự biểu thị chung chung được xác định trong trường hợp đặc biệt, nên ngài nói: “yasmiṃ kāle.” Āyācanti có nghĩa là: Họ cầu nguyện. Họ tán thán sự mọc lên như vậy là do nó có nhiều lợi ích cho thế gian. Đây dường như là chủ thuyết của các vị Bà-la-môn: “Do sự cầu nguyện của các vị Bà-la-môn mà mặt trời và mặt trăng di chuyển và chiếu sáng thế gian.”

532. Idha pana kiṃ vattabbanti imasmiṃ pana appaccakkhabhūtassa brahmuno sahabyatāya maggadesane tevijjānaṃ kiṃ vattabbaṃ atthi, ye paccakkhabhūtānampi candimasūriyānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetuṃ na sakkontīti adhippāyo. ‘‘Yatthā’’ti ‘‘idha panā’’ti vuttamevatthaṃ paccāmasati.

532. Idha pana kiṃ vattabbaṃ có nghĩa là: Nhưng ở đây, về việc thuyết giảng con đường để cộng trú với Phạm thiên, một đấng không thể thấy trực tiếp, thì có điều gì để nói đối với các vị thông suốt Tam Veda, những người thậm chí không thể thuyết giảng con đường để cộng trú với mặt trời và mặt trăng, những vật thể có thể thấy trực tiếp? Đây là chủ ý. Từ “Yatthā” là nhắc lại ý nghĩa đã được nói đến qua cụm từ “idha pana.”

Aciravatīnadīupamākathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Câu Chuyện Ví Dụ Sông Aciravatī

542. Samabharitāti sampuṇṇā. Tato eva kākapeyyā. Pārāti paratīraṃ. Apāranti orimatīraṃ. Ehīti āgaccha.

542. Samabharitā có nghĩa là: Đầy tràn. Do đó, nước có thể được quạ uống. Pāra có nghĩa là: Bờ bên kia. Apāra có nghĩa là: Bờ bên này. Ehi có nghĩa là: Hãy đến.

544. Pañcasīla…pe… veditabbā yamaniyamādibrāhmaṇadhammānaṃ tadantogadhabhāvato. Tabbiparītāti pañcasīlādiviparītā pañca verādayo. ‘‘Punapī’’ti vatvā ‘‘aparampī’’ti vacanaṃ itarāyapi nadi upamāya saṅgaṇhanatthaṃ.

544. Năm giới... (v.v.)... nên được hiểu là do các pháp của Bà-la-môn như là sự tự chế và các điều phải tuân thủ đã được bao gồm trong đó. Tabbiparītā có nghĩa là: Trái ngược với năm giới v.v… là năm sự hận thù v.v… Sau khi nói “Punapi,” từ “aparampi” là nhằm mục đích bao gồm cả ví dụ về con sông khác nữa.

546. Kāmayitabbaṭṭhenāti kāmanīyabhāvena. Bandhanaṭṭhenāti teneva kāmetabbabhāvena sattānaṃ cittassa ābandhanabhāvena. Kāmañcāyaṃ guṇa-saddo [Pg.402] atthantaresupi diṭṭhappayogo, tesaṃ panettha asambhavato pārisesañāyena bandhanaṭṭheyeva yuttoti dassetuṃ ‘‘anujānāmī’’tiādinā atthuddhāro āraddho, esevāti bandhanaṭṭho eva. Na hi rūpādīnaṃ kāmetabbabhāve vuccamāne paṭalaṭṭho yujjati tathā kāmetabbatāya anadhippetattā. Rāsaṭṭhaānisaṃsaṭṭhesupi eseva nayo tathāpi kāmetabbatāya anadhippetattā. Pārisesato pana bandhanaṭṭho gahito. Yadaggena hi nesaṃ kāmetabbatā, tadaggena bandhanabhāvo cāti.

546. Kāmayitabbaṭṭhena có nghĩa là: Do bản chất đáng được ham muốn. Bandhanaṭṭhena có nghĩa là: Do chính bản chất đáng được ham muốn ấy, do bản chất trói buộc tâm của chúng sanh. Mặc dù từ guṇa này cũng được thấy sử dụng trong các ý nghĩa khác, nhưng vì chúng không thể có ở đây, để chỉ ra rằng chỉ có ý nghĩa trói buộc là phù hợp theo phương pháp loại suy, việc giải thích ý nghĩa bắt đầu bằng câu “anujānāmi” v.v… đã được bắt đầu. Eseva có nghĩa là: Chính là ý nghĩa trói buộc. Vì khi nói về bản chất đáng được ham muốn của sắc pháp v.v…, ý nghĩa là lớp màng không phù hợp, vì không được chủ ý là đáng ham muốn theo cách đó. Đối với ý nghĩa là đống và ý nghĩa là lợi ích cũng theo phương pháp tương tự, vì không được chủ ý là đáng ham muốn theo cách đó. Tuy nhiên, theo phương pháp loại suy, ý nghĩa trói buộc đã được chọn. Vì trong chừng mực nào chúng đáng được ham muốn, thì trong chừng mực ấy chúng cũng có bản chất trói buộc.

Koṭṭhāsaṭṭhopi tesu yujjateva cakkhuviññeyyādikoṭṭhāsabhāvena nesaṃ kāmetabbato. Koṭṭhāse ca guṇa-saddo dissati ‘‘diguṇaṃ vaḍḍhetabba’’ntiādīsu, sampadāṭṭhopi –

Ý nghĩa là phần cũng phù hợp với chúng, vì chúng đáng được ham muốn với bản chất là các phần như là đối tượng được nhận biết bởi mắt v.v… Và từ guṇa được thấy có ý nghĩa là phần trong các câu như “diguṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ” v.v…, và cũng có ý nghĩa là sự thành tựu –

‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;

Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 1313;

udā. aṭṭha. 53;

paṭi. ma. aṭṭha. 76);

“Vô số là các danh hiệu, cùng với các phẩm chất của bậc Đại Sĩ; Nên chọn một danh hiệu dựa trên phẩm chất, dẫu cho có cả ngàn danh hiệu.” (dha. sa. aṭṭha. 1313; udā. aṭṭha. 53; paṭi. ma. aṭṭha. 76);

Ādīsu sopi idha na yujjatīti anuddhaṭo.

v.v… Ý nghĩa ấy cũng không phù hợp ở đây, nên không được trích dẫn.

Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena vijānitabbā, tena pana vijānanaṃ dassanamevāti āha ‘‘passitabbā’’ti. ‘‘Sotaviññāṇena sotabbā’’ti evamādi etenupāyenāti atidisati. Gavesitampi ‘‘iṭṭha’’nti vuccati, taṃ idha nādhippetanti āha ‘‘pariyiṭṭhā vā hontu mā vā’’ti. Iṭṭhārammaṇabhūtāti sukhārammaṇabhūtā. Kāmanīyāti kāmetabbā. Iṭṭhabhāvena manaṃ appāyantīti manāpā. Piyajātikāti piyasabhāvā.

Cakkhuviññeyyā có nghĩa là: Đối tượng cần được biết bởi nhãn thức. Nhưng sự biết bằng thức ấy chính là sự thấy, do đó ngài nói: “passitabbā.” Ngài áp dụng tương tự rằng: “Đối tượng cần được nghe bởi nhĩ thức” v.v… theo phương pháp này. Điều được tìm kiếm cũng được gọi là “iṭṭha,” điều đó không được chủ ý ở đây, nên ngài nói: “pariyiṭṭhā vā hontu mā vā.” Iṭṭhārammaṇabhūtā có nghĩa là: Đã trở thành đối tượng dễ chịu. Kāmanīyā có nghĩa là: Đáng được ham muốn. Do bản chất đáng ưa thích, chúng làm cho tâm hài lòng, nên được gọi là manāpā. Piyajātikā có nghĩa là: Có bản chất đáng yêu.

Gedhenāti lobhena abhibhūtā hutvā pañcakāmaguṇe paribhuñjantīti yojanā. Mucchākāranti mohanākāraṃ. Adhiosannāti adhiggayha ajjhosāya avasannā, tenāha ‘‘ogāḷhā’’ti. Pariniṭṭhānappattāti gilitvā pariniṭṭhāpanavasena pariniṭṭhānaṃ upagatā. Ādīnavanti kāmaparibhoge sampati, āyatiñca dosaṃ apassantā. Ghāsacchādanādisambhoganimittasaṃkilesato nissaranti apagacchanti etenāti nissaraṇaṃ, yoniso paccavekkhitvā tesaṃ paribhogapaññā. Tadabhāvato anissaraṇapaññāti imamatthaṃ dassento ‘‘idametthā’’tiādimāha.

Gedhena có nghĩa là: Bị lòng tham chế ngự rồi hưởng thụ năm dục trưởng, đây là cách kết nối. Mucchākāraṃ có nghĩa là dạng si mê. Adhiosannā có nghĩa là đã nắm giữ, đã bám víu, đã chìm xuống, do đó ngài nói ‘ogāḷhā’ (đã ngập lặn). Pariniṭṭhānappattā có nghĩa là đã nuốt chửng, đã đi đến sự kết thúc theo cách làm cho kết thúc. Ādīnavaṃ có nghĩa là không thấy được sự nguy hại trong hiện tại và trong tương lai của việc hưởng thụ các dục. Nissaraṇaṃ là cái mà nhờ đó họ thoát ra, đi ra khỏi sự phiền não do tướng hưởng thụ vật thực, y phục v.v..., đó là trí tuệ về sự hưởng thụ của chúng sau khi đã như lý tác ý. Do không có trí tuệ đó nên là trí tuệ không xuất ly. Để chỉ rõ ý nghĩa này, ngài đã nói ‘idamettha’ v.v...

548-9. Āvarantīti [Pg.403] kusalappavattiṃ āditova nivārenti. Nivārentīti niravasesato vārayanti. Onandhantīti ogāhantā viya chādenti. Pariyonandhantīti sabbaso chādenti. Āvaraṇādīnaṃ vasenāti āvaraṇādiatthānaṃ vasena. Te hi āsevanabalavatāya purimapurimehi pacchimapacchimā daḷhataratamādibhāvappattā vuttā.

548-9. Āvaranti có nghĩa là ngăn cản sự phát sinh của thiện pháp ngay từ đầu. Nivārenti có nghĩa là cản trở không cho sót lại. Onandhanti có nghĩa là che đậy như thể nhấn chìm. Pariyonandhanti có nghĩa là che đậy khắp tất cả. Āvaraṇādīnaṃ vasena có nghĩa là do năng lực của các ý nghĩa như ngăn che v.v... Bởi vì, do năng lực của sự thực hành, những cái sau so với những cái trước được nói là đã đạt đến trạng thái kiên cố hơn, vững chắc nhất v.v...

Saṃsandanakathāvaṇṇanā

Chú giải về Lời So Sánh

550. Itthipariggahe sati purisassa pañcakāmaguṇapariggaho paripuṇṇo eva hotīti vuttaṃ ‘‘sapariggahoti itthipariggahena sapariggaho’’ti. ‘‘Itthipariggahena apariggaho’’ti ca idaṃ tevijjabrāhmaṇesu dissamānapariggahānaṃ duṭṭhullatamapariggahābhāvadassanaṃ. Evaṃbhūtānaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ kā brahmunā saṃsandanā, brahmā pana sabbena sabbaṃ apariggahoti. Veracittena avero, kuto etassa verappayogoti adhippāyo. Cittagelaññasaṅkhātenāti cittuppādagelaññasaññitena, tenassa sabbarūpakāyagelaññabhāvo vutto hoti. Byāpajjhenāti dukkhena. Uddhaccakukkuccādīhīti ādi-saddena tadekaṭṭhā saṃkilesadhammā saṅgayhanti. Appaṭipattihetubhūtāya vicikicchāya sati na kadāci cittaṃ purisassa vase vattati, pahīnāya pana siyā vasavattananti āha ‘‘vicikicchāya abhāvato cittaṃ vase vattetī’’ti. Cittagatikāti cittavasikā, tenāha cittassa vase vattantī’’ti. Na tādisoti brāhmaṇā viya cittavasiko na hoti, atha kho vasībhūtajjhānābhiññatāya cittaṃ attano vase vattetīti vasavattī.

550. Khi có sự sở hữu người nữ, sự sở hữu năm dục trưởng của người nam trở nên trọn vẹn, điều này được nói là: ‘sapariggaho (có sở hữu) là có sở hữu do sự sở hữu người nữ.’ Và câu ‘apariggaho (không sở hữu) do sự sở hữu người nữ’ này là sự chỉ ra việc không có sự sở hữu thô thiển nhất trong số các sở hữu được thấy ở các Bà-la-môn tam minh. Các Bà-la-môn tam minh như vậy thì có sự so sánh nào với Phạm thiên? Vì Phạm thiên hoàn toàn không có sở hữu. Avero (không có oán hận) với tâm oán hận, ý nói: làm sao có sự thực hành oán hận nơi vị này? Cittagelaññasaṅkhātena có nghĩa là được gọi là bệnh của sự sanh khởi của tâm, do đó, trạng thái bệnh của toàn bộ thân sắc của vị ấy được nói đến. Byāpajjhena có nghĩa là với sự đau khổ. Uddhaccakukkuccādīhi, bằng từ ‘ādi’ (v.v...), các pháp phiền não có cùng ý nghĩa được bao gồm. Khi có hoài nghi, là nguyên nhân của sự không thực hành, tâm của người nam không bao giờ nằm trong sự kiểm soát; nhưng khi hoài nghi đã được đoạn trừ, tâm có thể được kiểm soát, do đó ngài nói: ‘do không có hoài nghi, tâm nằm trong sự kiểm soát.’ Cittagatikā có nghĩa là bị tâm kiểm soát, do đó ngài nói: ‘họ sống dưới sự kiểm soát của tâm.’ Na tādiso có nghĩa là không bị tâm kiểm soát như các Bà-la-môn, mà trái lại, do đã làm chủ các thiền và thắng trí, vị ấy khiến tâm nằm trong sự kiểm soát của mình, nên gọi là vasavattī (người làm chủ).

552. Brahmalokamaggeti brahmalokagāmimagge paṭipajjitabbe, paññapetabbe vā, taṃ paññapentāti adhippāyo. Upagantvāti amaggameva ‘‘maggo’’ti micchāpaṭipajjanena upagantvā, paṭijānitvā vā. Paṅkaṃ otiṇṇā viyāti matthake ekaṅgulaṃ vā upaḍḍhaṅgulaṃ vā sukkhatāya ‘‘samatala’’nti saññāya anekaporisaṃ mahāpaṅkaṃ otiṇṇā viya. Anuppavisantīti apāyamaggaṃ brahmalokamaggasaññāya ogāhayanti. Tato eva saṃsīditvā visādaṃ pāpuṇanti. Evanti ‘‘samatala’’ntiādinā vuttanayena. Saṃsīditvāti nimmujjitvā. Sukkhataraṇaṃ maññe tarantīti sukkhanaditaraṇaṃ taranti maññe. Tasmāti yasmā tevijjā amaggameva ‘‘maggo’’ti upagantvā saṃsīdanti, tasmā. Yathā [Pg.404] teti yathā te ‘‘samatala’’nti saññāya paṅkaṃ otiṇṇā. Idheva cāti imasmiñca attabhāve. Sukhaṃ vā sātaṃ vā na labhantīti jhānasukhaṃ vā vipassanāsātaṃ vā na labhanti, kuto maggasukhaṃ vā nibbānasātaṃ vāti adhippāyo. Maggadīpakanti maggadīpakābhimataṃ. ‘‘Iriṇa’’nti araññāniyā idaṃ adhivacananti āha ‘‘agāmakaṃ mahārañña’’nti. Migaruruādīnampi anupabhogarukkhehi. Parivattitumpi na sakkā honti mahākaṇṭakatāya. Ñātīnaṃ byasanaṃ vināso ñātibyasanaṃ. Evaṃ bhogasīlabyasanāni veditabbāni. Rogo eva byasati vibādhatīti rogabyasanaṃ. Evaṃ diṭṭhibyasanampi daṭṭhabbaṃ.

552. Brahmalokamaggaṃ có nghĩa là trên con đường dẫn đến cõi Phạm thiên cần phải thực hành, hoặc cần phải tuyên bố, ý nói: họ tuyên bố điều đó. Upagantvā có nghĩa là sau khi đã đi đến phi đạo bằng sự thực hành sai lầm, cho rằng đó là ‘đạo,’ hoặc sau khi đã thừa nhận. Paṅkaṃ otiṇṇā viya có nghĩa là như đã lún xuống một vũng bùn lớn sâu nhiều tầm người, với tưởng rằng ‘đây là đất bằng’ do bề mặt khô ráo một hoặc nửa lóng tay. Anuppavisanti có nghĩa là họ đi sâu vào con đường khổ cảnh với tưởng rằng đó là con đường đến cõi Phạm thiên. Chính từ đó, họ chìm xuống và đi đến sự chán nản. Evaṃ có nghĩa là theo phương pháp đã được nói đến bắt đầu bằng ‘samatalaṃ.’ Saṃsīditvā có nghĩa là sau khi đã lặn ngụp. Sukkhataraṇaṃ maññe taranti có nghĩa là họ nghĩ rằng họ đang vượt qua một con sông cạn. Tasmā có nghĩa là vì các vị tam minh đi đến phi đạo cho rằng đó là ‘đạo’ rồi chìm xuống, do đó. Yathā te có nghĩa là giống như những người đã lún xuống bùn với tưởng rằng ‘đây là đất bằng.’ Idheva ca có nghĩa là và ngay trong kiếp sống này. Sukhaṃ vā sātaṃ vā na labhanti có nghĩa là họ không có được thiền lạc hay minh sát hỷ, huống chi là đạo lạc hay Niết-bàn hỷ, đó là ý nghĩa. Maggadīpakaṃ có nghĩa là được cho là ngọn đèn soi đường. ‘Iriṇaṃ’ là tên gọi của vùng hoang dã, do đó ngài nói ‘agāmakaṃ mahāraññaṃ’ (khu rừng lớn không có làng mạc). Với những cây cối không thể dùng được ngay cả đối với các loài thú như nai, ruru v.v... Cũng không thể đi vòng qua được do có nhiều gai lớn. Ñātibyasanaṃ (sự tổn thất về quyến thuộc) là sự hủy hoại, sự mất mát của quyến thuộc. Tương tự, cần hiểu về sự tổn thất tài sản và sự tổn thất giới hạnh. Rogabyasanaṃ (sự tổn thất do bệnh tật) là chính bệnh tật gây tổn hại, gây phiền não. Tương tự, cũng cần thấy sự tổn thất về tri kiến.

554. Jātasaṃvaḍḍhoti jāto hutvā saṃvaḍḍhito. Na sabbaso paccakkhā honti paricayābhāvato. Ciranikkhantoti nikkhanto hutvā cirakālo. Dandhāyitattanti vissajjane mandattaṃ saṇikavutti, taṃ pana saṃsayavasena cirāyanaṃ nāma hotīti āha ‘‘kaṅkhāvasena cirāyitatta’’nti. Vitthāyitattanti sārajjitattaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana vitthāyitattaṃ nāma chambhitattanti adhippāyena ‘‘thaddhabhāvaggahaṇa’’nti vuttaṃ.

554. Jātasaṃvaḍḍho có nghĩa là sau khi được sinh ra, đã được nuôi lớn. Chúng không hoàn toàn rõ ràng do thiếu sự quen thuộc. Ciranikkhanto có nghĩa là sau khi đã xuất gia, đã một thời gian dài. Dandhāyitattaṃ là sự chậm lụt, hành động từ từ trong việc trả lời; điều đó được gọi là sự trì hoãn do nghi ngờ, do đó ngài nói ‘kaṅkhāvasena cirāyitattaṃ’ (trạng thái trì hoãn do nghi ngờ). Vitthāyitattaṃ là trạng thái say đắm. Tuy nhiên, trong Chú giải, với ý rằng vitthāyitattaṃ là trạng thái sững sờ, đã nói là ‘thaddhabhāvaggahaṇaṃ’ (sự nắm bắt trạng thái cứng đờ).

555. U-iti upasaggayoge lumpa-saddo uddharaṇattho hotīti ‘‘ullumpatū’’ti padassa uddharatūti atthamāha. Upasaggavasena hi dhātu-saddā atthavisesavuttino honti yathā ‘‘uddharatū’’ti.

555. Khi tiếp đầu ngữ ‘u-’ được kết hợp, từ ‘lumpa’ có nghĩa là kéo lên, do đó ngài nói ý nghĩa của từ ‘ullumpatu’ là ‘uddharatu’ (hãy kéo lên). Bởi vì, do năng lực của tiếp đầu ngữ, các từ gốc có những ý nghĩa đặc biệt, như trong ‘uddharatu’.

Brahmalokamaggadesanāvaṇṇanā

Chú giải về Sự Thuyết Giảng Con Đường đến Cõi Phạm Thiên

556. Yassa atisayena balaṃ atthi, so ‘‘balavā’’ti vuttoti āha ‘‘balasampanno’’ti. Saṅkhaṃ dhamayatīti saṅkhadhamako, taṃ dhamayitvā tato saddapavattako. Appanāva vaṭṭati paṭipakkhato sammadeva cetaso vimuttibhāvato.

556. Người nào có sức mạnh vượt trội, người đó được gọi là ‘balavā,’ do đó ngài nói ‘balasampanno’ (người đầy đủ sức mạnh). Saṅkhadhamako (người thổi tù và) là người thổi tù và, sau khi thổi nó, người đó tạo ra âm thanh từ đó. Chỉ có an chỉ định là thích hợp, do tâm đã được giải thoát hoàn toàn khỏi các pháp đối nghịch.

Pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacaraṃ pamāṇakarānaṃ saṃkilesadhammānaṃ avikkhambhanato. Tathā hi taṃ brahmavihārapubbabhāgabhūtaṃ pamāṇaṃ atikkamitvā odissakaanodissakadisāpharaṇavasena vaḍḍhetuṃ na sakkā. Vuttavipariyāyato pana appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacaraṃ, tenāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha arūpāvacare odissakānodissakavasena pharaṇaṃ na labbhati, tathā disāpharaṇaṃ.

Nghiệp được gọi là hữu lượng là nghiệp Dục giới, vì không trấn áp được các pháp phiền não làm cho có giới hạn. Thật vậy, không thể vượt qua giới hạn vốn là phần chuẩn bị của Phạm trú mà phát triển bằng cách biến mãn các phương có đối tượng chỉ định và không có đối tượng chỉ định. Trái lại, nghiệp được gọi là vô lượng là nghiệp Sắc giới và Vô sắc giới, do đó đã nói rằng: "Bởi vì điều ấy..." v.v... Trong đó, ở cõi Vô sắc, sự biến mãn theo cách có đối tượng chỉ định và không có đối tượng chỉ định không có được, cũng như sự biến mãn các phương.

Keci [Pg.405] pana taṃ āgamanavasena labbhatīti vadanti, tadayuttaṃ. Na hi brahmavihāranissando āruppaṃ, atha kho kasiṇanissando, tasmā yaṃ suvibhāvitaṃ vasībhāvaṃ pāpitaṃ āruppaṃ, taṃ ‘‘appamāṇakata’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ vā sātisayaṃ brahmavihārabhāvanāya abhisaṅkhatena santānena nibbattitaṃ, yañca brahmavihārasamāpattito vuṭṭhāya samāpannaṃ arūpāvacarajjhānaṃ, taṃ iminā pariyāyena pharaṇappamāṇavasena appamāṇakatanti vattuṃ vaṭṭatīti apare. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

Tuy nhiên, một số người nói rằng điều đó có được theo cách thức của Thánh điển, điều đó không hợp lý. Vì quả của Phạm trú không phải là thiền Vô sắc, mà là quả của thiền biến xứ. Do đó, cần phải hiểu rằng thiền Vô sắc nào đã được tu tập tốt đẹp, đã đạt đến sự thuần thục, thì được gọi là "vô lượng". Hoặc những người khác cho rằng, thiền Vô sắc được tạo ra bởi dòng tâm thức đã được tác thành một cách thù thắng do sự tu tập Phạm trú, và thiền Vô sắc đã được nhập sau khi xuất khỏi định Phạm trú, theo phương pháp này, có thể nói rằng (thiền Vô sắc) là vô lượng theo phương diện giới hạn của sự biến mãn. Cần phải xem xét kỹ rồi mới chấp nhận.

Rūpāvacarārūpāvacarakammeti rūpāvacarakamme, arūpāvacarakamme ca sati. Na ohīyati na tiṭṭhatīti katūpacitampi kāmāvacarakammaṃ yathādhigate mahaggatajjhāne aparihīne taṃ abhibhavitvā paṭibāhitvā sayaṃ ohīyakaṃ hutvā paṭisandhiṃ dātuṃ samatthabhāve na tiṭṭhati. Laggitunti āvarituṃ nisedhetuṃ. Ṭhātunti paṭibalo hutvā ṭhātuṃ. Pharitvāti paṭippharitvā. Pariyādiyitvāti tassa sāmatthiyaṃ khepetvā. Kammassa pariyādiyanaṃ nāma tassa vipākuppādanaṃ nisedhetvā attano vipākuppādananti āha ‘‘tassa vipākaṃ paṭibāhitvā’’tiādi. Evaṃ mettādivihārīti evaṃ vuttānaṃ mettādīnaṃ brahmavihārānaṃ vasena mettādivihārī.

“Khi có nghiệp Sắc giới và Vô sắc giới” có nghĩa là khi có nghiệp Sắc giới và nghiệp Vô sắc giới. “Không bị suy giảm, không tồn tại” có nghĩa là: nghiệp Dục giới dù đã được tạo và tích lũy, khi thiền Đại hành đã chứng đắc không bị suy thoái, thì (nghiệp Dục giới) sau khi đã chế ngự và ngăn cản (thiền Đại hành) tự mình trở nên yếu kém, không còn ở trong trạng thái có khả năng cho quả tái sanh. “Ngăn cản” có nghĩa là che lấp, cấm đoán. “Tồn tại” có nghĩa là có năng lực để tồn tại. “Biến mãn” có nghĩa là biến mãn khắp. “Chiếm đoạt” có nghĩa là làm tiêu hao năng lực của nó. Việc chiếm đoạt nghiệp có nghĩa là ngăn cản sự sanh khởi quả của nghiệp kia và làm sanh khởi quả của chính mình, do đó đã nói: “sau khi đã ngăn cản quả của nghiệp kia...” v.v... “Người trú trong tâm từ v.v... như vậy” có nghĩa là người trú trong tâm từ v.v... theo cách thức của các Phạm trú như tâm từ v.v... đã được nói đến như vậy.

559. Aggaññasutte…pe… alatthunti aggaññasutte āgatanayena upasampadañceva arahattañca alatthuṃ paṭilabhiṃsu. Sesaṃ suviññeyyameva.

559. “Trong kinh Khởi Thế Nhân Bổn... đã chứng đắc” có nghĩa là: theo phương pháp đã được trình bày trong kinh Khởi Thế Nhân Bổn, họ đã chứng đắc, đã thành tựu cả cụ túc giới và quả A-la-hán. Phần còn lại thì dễ hiểu.

Tevijjasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

Phần làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn sâu của bài sớ giải kinh Tam Minh.

Niṭṭhitā ca terasasuttapaṭimaṇḍitassa sīlakkhandhavaggassa atthavaṇṇanāya

Và đã kết thúc phần sớ giải ý nghĩa của phẩm Giới Uẩn được trang hoàng bởi mười ba bài kinh.

Līnatthappakāsanāti.

(Tên là) Līnatthappakāsanā (Làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn sâu).

Sīlakkhandhavaggaṭīkā niṭṭhitā.

Phụ chú giải phẩm Giới Uẩn đã kết thúc.