နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

ဒီဃနိကာယေ

දීඝ නිකායෙහි (දීඝ නිකාය සම්බන්ධයෙන්).

သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂဋီကာ

සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකාව.

ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ

ග්‍රන්ථාරම්භ කථා වර්ණනාව (ග්‍රන්ථය ආරම්භ කිරීම පිළිබඳ විස්තරය).

သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ [Pg.1] ရတနတ္တယဝန္ဒနာ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ ပဘဝနိဿယဝိသုဒ္ဓိပဋိဝေဒနတ္ထံ, တံ ပန ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာသု ဝိညူနံ ဗဟုမာနုပ္ပာဒနတ္ထံ, တံ သမ္မဒေဝ တေသံ ဥဂ္ဂဟဓာရဏာဒိက္ကမလဒ္ဓဗ္ဗာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သဗ္ဗဟိတသုခနိပ္ဖာဒနတ္ထံ. အထ ဝါ မင်္ဂလဘာဝတော, သဗ္ဗကိရိယာသု ပုဗ္ဗကိစ္စဘာဝတော, ပဏ္ဍိတေဟိ သမ္မာစရိတဘာဝတော, အာယတိံ ပရေသံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနတော စ သံဝဏ္ဏနာယံ ရတနတ္တယပဏာမကိရိယာ. အထ ဝါ ရတနတ္တယပဏာမကရဏံ ပူဇနီယပူဇာပုညဝိသေသနိဗ္ဗတ္တနတ္ထံ, တံ အတ္တနော ယထာလဒ္ဓသမ္ပတ္တိနိမိတ္တကဿ ကမ္မဿ ဗလာနုပ္ပာဒနတ္ထံ, အန္တရာ စ တဿ အသင်္ကောစနတ္ထံ, တဒုဘယံ အနန္တရာယေန အဋ္ဌကထာယ ပရိသမာပနတ္ထံ. ဣဒမေဝ စ ပယောဇနံ အာစရိယေန ဣဓာဓိပ္ပေတံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ – ‘‘ဣတိ မေ ပသန္နမတိနော…ပေ… တဿာနုဘာဝေနာ’’တိ. ဝတ္ထုတ္တယပူဇာ ဟိ နိရတိသယပုညက္ခေတ္တသမ္ဗုဒ္ဓိယာ အပရိမေယျပ္ပဘာဝေါ ပုညာတိသယောတိ ဗဟုဝိဓန္တရာယေပိ လောကသန္နိဝါသေ အန္တရာယနိဗန္ဓနသကလသံကိလေသဝိဒ္ဓံသနာယ ပဟောတိ, ဘယာဒိဥပဒ္ဒဝဉ္စ နိဝါရေတိ. ယထာဟ –

විවරණය ආරම්භයේදී තෙරුවන් වැඳීම සිදු කරනුයේ, විස්තර කරනු ලබන ධර්මයේ ප්‍රභවය (මූලය), ආශ්‍රය, පිරිසිදු බව සහ අවබෝධය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිසත්; එම ධර්ම විවරණයන් කෙරෙහි ප්‍රඥාවන්තයන් තුළ මහත් ගෞරවයක් ඇති කිරීම පිණිසත්; එය මැනවින් ඉගෙනීම, ධාරණය කර ගැනීම ආදී පිළිවෙළින් ලැබිය යුතු නිවැරදි පිළිවෙත මගින් සියලු හිතසුව සාධනය කර ගැනීම පිණිසත්ය. එසේත් නැතහොත්, එය මංගල කරුණක් වන බැවින්ද, සියලු කටයුතුවලදී කළ යුතු පූර්ව කෘත්‍යයක් වන බැවින්ද, පණ්ඩිතයන් විසින් මැනවින් අනුගමනය කරන ලද චාරිත්‍රයක් වන බැවින්ද සහ මතු පරපුරට ආදර්ශයක් දීම පිණිසද විවරණයෙහිදී තෙරුවන් වැඳීම සිදු කෙරේ. තවද, පිදිය යුත්තන් පිදීමෙන් ලැබෙන සුවිශේෂී පින් උපදවා ගැනීම පිණිසත්, තමන් ලබා ඇති සම්පත් නිමිති කරගෙන ආරම්භ කළ කාර්යයට ශක්තියක් ලබා ගැනීමටත්, එහි අතරමග බාධාවන් දුරු කර ගැනීමටත් යන කරුණු දෙකම මගින් අටුවාව අන්තරායකින් තොරව නිම කිරීම පිණිසත් තෙරුවන් වැඳීම සිදු කරයි. ආචාර්යයන් වහන්සේ මෙහිදී අදහස් කළේ ද මෙම ප්‍රයෝජනයම වේ. එබැවින් උන්වහන්සේ ඉදිරියේදී "ඉති මේ පසන්නමතිනෝ... තස්සානුභාවේන" යනාදී වශයෙන් පවසනු ඇත. වත්ථුත්‍රය (තෙරුවන්) පිදීම යනු අසමසම පින් කෙතක් කෙරෙහි ඇති කරගත් අවබෝධය නිසා හටගන්නා අප්‍රමාණ ප්‍රභාසම්පන්න පින් මහිමයකි. එය බොහෝ බාධක පවතින ලෝකයෙහි, අන්තරායන්ට හේතු වන සියලු කෙලෙස් නසා දැමීමට සමත් වන අතර බිය ආදී උපද්‍රවයන් ද වළක්වයි. එය මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘ပူဇာရဟေ ပူဇယတော, ဗုဒ္ဓေ ယဒိ ဝ သာဝကေ’’တိအာဒိ (ဓ. ပ. ၁.၁၉၅; အပ. ၁.၁၀.၁), တထာ –

"පිදිය යුත්තන් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලා හෝ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා හෝ පුදන තැනැත්තා හට..." යනාදී වශයෙන් ද (ධම්මපදය 1.195; අපදානය 1.10.1), එසේම:

‘‘ယေ ဘိက္ခဝေ ဗုဒ္ဓေ ပသန္နာ, အဂ္ဂေ တေ ပသန္နာ. အဂ္ဂေ ခေါ ပန ပသန္နာနံ အဂ္ဂေါ ဝိပါကော ဟောတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၄.၃၄; ဣတိဝု. ၉၀).

"මහණෙනි, යම් කෙනෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණාහු ද, ඔවුහු අග්‍ර වූ දෙයෙහි පැහැදුණාහු වෙති. අග්‍ර වූ දෙයෙහි පැහැදුණවුන්ට අග්‍ර වූ විපාකම ලැබේ" යනාදී වශයෙන් ද (අංගුත්තර නිකාය 4.34; ඉතිවුත්තකය 90).

‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ [Pg.2] ကိတ္တယန္တဿ, ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ;

ဝရမေဝ ဟိ သာ ပီတိ, ကသိဏေနပိ ဇမ္ဗုဒီပဿ.ဓမ္မောတိ…ပေ… သံဃောတိ…ပေ… ဒီပဿာ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆);

"'බුද්ධ' යන නාමය පවසන්නාගේ කයෙහි යම් ප්‍රීතියක් හටගන්නේ ද, මුළු දඹදිවම ලැබෙනවාට වඩා ඒ ප්‍රීතිය උතුම් වේ. 'ධර්මය' යනුවෙන්... 'සංඝයා' යනුවෙන්... දඹදිවට වඩා උතුම් වේ" යනාදී වශයෙන් ද (දීඝ නිකාය අටුවාව 1.6).

တထာ –

එසේම:

‘‘ယသ္မိံ, မဟာနာမ, သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ, နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, န ဒေါသ…ပေ… န မောဟပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၆.၁၀; ၁၁.၁၁),

"මහානාමය, යම් කලක ආර්ය ශ්‍රාවකයා තථාගතයන් වහන්සේව අනුස්මරණය කරයි ද, ඒ මොහොතේ ඔහුගේ සිත රාගයෙන් මැඩපැවැත්වුණේ නොවේ, ද්වේෂයෙන්... මෝහයෙන් මැඩපැවැත්වුණේ නොවේ" යනාදී වශයෙන් ද (අංගුත්තර නිකාය 6.10; 11.11).

‘‘အရညေ ရုက္ခမူလေ ဝါ…ပေ…ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ,လောမဟံသော န ဟေဿတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၄၉) စ

"අරණ්‍යයක හෝ රුක්මුලක හෝ... බියක් හෝ තැතිගැනීමක් හෝ ලොමුදැහගැනීමක් හෝ නොවන්නේය" (සංයුත්ත නිකාය 1.249) යනුවෙන් ද වදාරන ලදී.

တတ္ထ ယဿ ဝတ္ထုတ္တယဿ ဝန္ဒနံ ကတ္တုကာမော, တဿ ဂုဏာတိသယယောဂသန္ဒဿနတ္ထံ ‘‘ကရုဏာသီတလဟဒယ’’န္တိအာဒိနာ ဂါထတ္တယမာဟ. ဂုဏာတိသယယောဂေန ဟိ ဝန္ဒနာရဟဘာဝေါ, ဝန္ဒနာရဟေ စ ကတာ ဝန္ဒနာ ယထာဓိပ္ပေတပ္ပယောဇနံ သာဓေတီတိ. တတ္ထ ယဿာ ဒေသနာယ သံဝဏ္ဏနံ ကတ္တုကာမော, သာ န ဝိနယဒေသနာ ဝိယ ကရုဏာပ္ပဓာနာ, နာပိ အဘိဓမ္မဒေသနာ ဝိယ ပညာပ္ပဓာနာ, အထ ခေါ ကရုဏာပညာပ္ပဓာနာတိ တဒုဘယပ္ပဓာနမေဝ တာဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ထောမနံ ကာတုံ တံမူလကတ္တာ သေသရတနာနံ ‘‘ကရုဏာသီတလဟဒယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

එහිදී යම් තෙරුවනකට වන්දනා කිරීමට කැමති වන්නේ ද, එම රත්නත්‍රයෙහි පවතින සුවිශේෂී ගුණ පෙන්වීම පිණිස "කරුණාසීතලහදය" (කරුණාවෙන් සිසිල් වූ හදවතක් ඇති) යනාදී වශයෙන් ගාථා තුනක් වදාළහ. සුවිශේෂී ගුණ ඇති බැවින් වන්දනාවට සුදුසු බව ද, වන්දනාවට සුදුසු වූවන් උදෙසා කළ වන්දනාව අපේක්ෂිත ප්‍රයෝජනයන් සාධනය කර දෙන බව ද මෙයින් අදහස් කෙරේ. මෙහිදී යම් දේශනාවක විවරණයක් කිරීමට කැමති වන්නේ ද, එම දේශනාව විනය දේශනාව මෙන් කරුණාව ප්‍රධාන වූවක් නොවේ; අභිධර්ම දේශනාව මෙන් ප්‍රඥාව ප්‍රධාන වූවක් ද නොවේ; එය කරුණාව හා ප්‍රඥාව යන දෙකම ප්‍රධාන වූවකි. එබැවින් කරුණාව හා ප්‍රඥාව යන දෙකම ප්‍රමුඛ කොට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට ස්තුති කිරීම පිණිසත්, අනෙක් රත්න ද්විත්වයට එය මූලික වන බැවින් "කරුණාසීතලහදය" යනාදිය පවසන ලදී.

တတ္ထ ကိရတီတိ ကရုဏာ, ပရဒုက္ခံ ဝိက္ခိပတိ, အပနေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ကိဏာတီတိ ကရုဏာ, ပရဒုက္ခေ သတိ ကာရုဏိကံ ဟိံသတိ, ဝိဗာဓတီတိ အတ္ထော, ပရဒုက္ခေ သတိ သာဓူနံ ကမ္ပနံ ဟဒယခေဒံ ကရောတီတိ ဝါ ကရုဏာ. အထ ဝါ ကမိတိ သုခံ, တံ ရုန္ဓတီတိ ကရုဏာ. ဧသာ ဟိ ပရဒုက္ခာပနယနကာမတာလက္ခဏာ, အတ္တသုခနိရပေက္ခတာယ ကာရုဏိကာနံ သုခံ ရုန္ဓတိ ဝိဗန္ဓတီတိ. ကရုဏာယ သီတလံ ကရုဏာသီတလံ, ကရုဏာသီတလံ ဟဒယံ အဿာတိ ကရုဏာသီတလဟဒယော, တံ ကရုဏာသီတလဟဒယံ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ပရေသံ ဟိတောပသံဟာရသုခါဒိအပရိဟာနိစ္ဆနသဘာဝတာယ, ဗျာပါဒါရတီနံ ဥဇုဝိပစ္စနီကတာယ စ သတ္တသန္တာနဂတသန္တာပဝိစ္ဆေဒနာကာရပ္ပဝတ္တိယာ မေတ္တာမုဒိတာနမ္ပိ စိတ္တသီတလဘာဝကာရဏတာ ဥပလဗ္ဘတိ, တထာပိ [Pg.3] ဒုက္ခာပနယနာကာရပ္ပဝတ္တိယာ ပရူပတာပါသဟနရသာ အဝိဟိံသာဘူတာ ကရုဏာ ဝိသေသေန ဘဂဝတော စိတ္တဿ စိတ္တပဿဒ္ဓိ ဝိယ သီတီဘာဝနိမိတ္တန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ကရုဏာသီတလဟဒယ’’န္တိ. ကရုဏာမုခေန ဝါ မေတ္တာမုဒိတာနမ္ပိ ဟဒယသီတလဘာဝကာရဏတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

එහි 'කිරතී' (විසුරුවයි) යන අරුතින් 'කරුණා' නම් වේ; එනම් අනුන්ගේ දුක විසුරුවා හරියි, දුරු කරයි යන්නයි. එසේත් නැතහොත් 'කිණාතී' (පීඩා කරයි) යන අරුතින් 'කරුණා' නම් වේ; අනුන් දුකට පත් වූ විට කරුණාවන්තයාගේ සිත පීඩාවට පත් කරයි යන්නයි. එසේත් නැතහොත් අනුන්ගේ දුක දැක සත්පුරුෂයන්ගේ හදවතේ ඇති වන කම්පනය හෙවත් කනගාටුව 'කරුණා' නම් වේ. එසේත් නැතහොත් 'කං' යනු සැපයයි, එය අවහිර කරන (රුන්ධති) බැවින් 'කරුණා' නම් වේ. මෙය අනුන්ගේ දුක දුරු කිරීමේ කැමැත්ත ලක්ෂණය කොට ඇති බැවින්, තමාගේ සැපය ගැන නොසලකා කරුණාවන්තයන්ගේ සැපය අවහිර කරයි. කරුණාවෙන් සිසිල් වූයේ 'කරුණාසීතල' නම් වේ. කරුණාවෙන් සිසිල් වූ හදවතක් ඇත්තේ කවරෙකුට ද ඔහු 'කරුණාසීතලහදය' නම් වේ. මෙහිදී අනුන්ගේ හිතසුව කැමති වීමේ ස්වභාවය නිසාත්, ව්‍යාපාදය හා අරතියට සෘජුවම විරුද්ධ වන බැවින් සහ සත්වයන්ගේ සන්තානගත තැවිල්ල නිවන ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් මෙත්තා සහ මුදිතා යන ගුණයන් ද සිත සිසිල් කිරීමට හේතු වේ. එසේ වුවද, දුක දුරු කරන ආකාරයෙන් පවතින හෙයින් ද, අනුන්ගේ පීඩාව ඉවසීමට නොහැකි රසය ඇති අවිහිංසා ස්වභාවය නිසා ද, කරුණාව විශේෂයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිතේ පස්සද්ධිය හෙවත් ශාන්තිය සිසිලසක් වීමට නිමිත්තක් වන බැවින් "කරුණාසීතලහදය" යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් කරුණාව මුල් කරගෙන මෙත්තා, මුදිතා යන ගුණයන්ගෙන් ද හදවත සිසිල් වන බව මෙහිදී දත යුතුය.

အထ ဝါ အသာဓာရဏဉာဏဝိသေသနိဗန္ဓနဘူတာ သာတိသယံ နိရဝသေသဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဝိယ သဝိသယဗျာပိတာယ မဟာကရုဏာဘာဝံ ဥပဂတာ ကရုဏာဝ ဘဂဝတော အတိသယေန ဟဒယသီတလဘာဝဟေတူတိ အာဟ ‘‘ကရုဏာသီတလဟဒယ’’န္တိ. အထ ဝါ သတိပိ မေတ္တာမုဒိတာနံ သာတိသယေ ဟဒယသီတီဘာဝနိဗန္ဓနတ္တေ သကလဗုဒ္ဓဂုဏဝိသေသကာရဏတာယ တာသမ္ပိ ကာရဏန္တိ ကရုဏာဝ ဘဂဝတော ဟဒယသီတလဘာဝကာရဏံ ဝုတ္တာ. ကရုဏာနိဒါနာ ဟိ သဗ္ဗေပိ ဗုဒ္ဓဂုဏာ. ကရုဏာနုဘာဝနိဗ္ဗာပိယမာနသံသာရဒုက္ခသန္တာပဿ ဟိ ဘဂဝတော ပရဒုက္ခာပနယနကာမတာယ အနေကာနိပိ အသင်္ခေယျာနိ ကပ္ပာနံ အကိလန္တရူပဿေဝ နိရဝသေသဗုဒ္ဓကရဓမ္မသမ္ဘရဏနိယတဿ သမဓိဂတဓမ္မာဓိပတေယျဿ စ သန္နိဟိတေသုပိ သတ္တသင်္ခါရသမုပနီတဟဒယူပတာပနိမိတ္တေသု န ဤသကမ္ပိ စိတ္တသီတီဘာဝဿညထတ္တမဟောသီတိ. ဧတသ္မိဉ္စ အတ္ထဝိကပ္ပေ တီသုပိ အဝတ္ထာသု ဘဂဝတော ကရုဏာ သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

එසේත් නැතහොත් අසාධාරණ ඥාන විශේෂයන්ට හේතු වූ ද, සර්වඥතා ඥානය මෙන් සියලු විෂයයන් කෙරෙහි පැතිර පවතින්නා වූ ද මහා කරුණා බවට පත් වූ කරුණාවම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ හදවත අතිශයින් සිසිල් වීමට හේතුව වන බැවින් "කරුණාසීතලහදය" යැයි පැවසූහ. තවද, මෛත්‍රී සහ මුදිතා යන ගුණයන් හදවත සිසිල් වීමට හේතු වුවද, සියලු බුද්ධ ගුණ විශේෂයන්ට කරුණාව මූලික වන බැවින් එම ගුණාංගයන්ට ද කරුණාවම හේතුව වේ. සියලු බුද්ධ ගුණයන්ට කරුණාවම මූලය වේ. කරුණානුභාවයෙන් සංසාර දුක් නැමති තැවිල්ල නිවාගත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, අනුන්ගේ දුක දුරු කිරීමේ කැමැත්ත නිසා බොහෝ අසංඛ්‍ය කල්ප ගණනක් වෙහෙස නොබලා සියලු බුද්ධකාරක ධර්මයන් සම්පූර්ණ කිරීමට කැප වූහ. එසේ ධර්මාධිපතිත්වය ලබා ගත් උන්වහන්සේගේ හදවත ඉදිරියෙහි සත්වයන් විඳින දුක් පෙනෙන්නට තිබුණ ද, උන්වහන්සේගේ සිතේ සිසිලසෙහි කිසිදු වෙනසක් නොවීය. මේ විග්‍රහයට අනුව අවස්ථා තුනේදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කරුණාව මෙහි අන්තර්ගත වන බව දත යුතුය.

ပဇာနာတီတိ ပညာ, ယထာသဘာဝံ ပကာရေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. ပညာဝ ဉေယျာဝရဏပ္ပဟာနတော ပကာရေဟိ ဓမ္မသဘာဝါဝဇောတနဋ္ဌေန ပဇ္ဇောတောတိ ပညာပဇ္ဇောတော, သဝါသနပ္ပဟာနတော ဝိသေသေန ဟတံ သမုဂ္ဃာဋိတံ ဝိဟတံ, ပညာပဇ္ဇောတေန ဝိဟတံ ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတံ. မုယှန္တိ တေန, သယံ ဝါ မုယှတိ, မောဟနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ မောဟော, အဝိဇ္ဇာ, သွေဝ ဝိသယသဘာဝပဋိစ္ဆာဒနတော အန္ဓကာရသရိက္ခတာယ တမော ဝိယာတိ တမော, ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတော မောဟတမော ဧတဿာတိ ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမော, တံ ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမံ. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဟိ ခီဏာသဝါနံ သတိပိ ပညာပဇ္ဇောတေန အဝိဇ္ဇာန္ဓကာရဿ ဝိဟတဘာဝေ သဒ္ဓါဓိမုတ္တေဟိ ဝိယ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တာနံ သာဝကေဟိ, ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ စ သဝါသနပ္ပဟာနေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ကိလေသပ္ပဟာနဿ ဝိသေသော ဝိဇ္ဇတီတိ သာတိသယေန အဝိဇ္ဇာပ္ပဟာနေန ဘဂဝန္တံ ထောမေန္တော အာဟ ‘‘ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမ’’န္တိ.

ප්‍රඥාව යනු මැනවින් දැනගැනීමයි. යථා ස්වභාවය විවිධාකාරයෙන් අවබෝධ කර ගැනීම එහි අර්ථයයි. ප්‍රඥාවම ඥෙය්‍යාවරණයන් දුරු කරන බැවින් ද, විවිධ ආකාරයෙන් ධර්ම ස්වභාවයන් ආලෝකවත් කරන බැවින් ද 'ප්‍රඥා ප්‍රදීපය' නම් වේ. වාසනා සහිතව ක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කරන ලද බැවින් ප්‍රඥා ප්‍රදීපයෙන් නසන ලද්දේ 'ප්‍රඥාපජ්ජෝතවිහත' නම් වේ. යමකින් මුළා වේ ද, තෙමේ ම මුළා වේ ද, නැතහොත් මුළා වීමක් පමණක් ම වේ ද එය මෝහය හෙවත් අවිද්‍යාවයි. එය විෂයයන්ගේ ස්වභාවය වසා ගන්නා බැවින් අඳුරට සමාන බැවින් 'තම' (අඳුර) නම් වේ. ප්‍රඥා ප්‍රදීපයෙන් මෝහ අන්ධකාරය නසන ලද බැවින් උන්වහන්සේ 'පඤ්ඤාපජ්ජෝතවිහතමෝහතම' නම් වෙති. සියලු රහතන් වහන්සේලාට ද ප්‍රඥා ප්‍රදීපයෙන් අවිද්‍යා අන්ධකාරය දුරු වූ ස්වභාවය ඇතත්, ශ්‍රද්ධාධිමුක්තයන් හා දිට්ඨිප්පත්තයන් මෙන් ද, ශ්‍රාවකයන් හා පසේබුදුන් වහන්සේලා මෙන් ද නොව, වාසනා සහිතව ක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් සම්‍යක්සම්බුදුන් වහන්සේලාගේ ක්ලේශ ප්‍රහාණයේ සුවිශේෂී බවක් පවතී. මෙසේ අතිශයින් ම අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය කළ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ස්තුති කරමින් 'පඤ්ඤාපජ්ජෝතවිහතමෝහතම' යැයි වදාළහ.

အထ [Pg.4] ဝါ အန္တရေန ပရောပဒေသံ အတ္တနော သန္တာနေ အစ္စန္တံ အဝိဇ္ဇာန္ဓကာရဝိဂမဿ နိဗ္ဗတ္တိတတ္တာ, တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတာယ, ဗလေသု စ ဝသီဘာဝဿ သမဓိဂတတ္တာ, ပရသန္တတိယဉ္စ ဓမ္မဒေသနာတိသယာနုဘာဝေန သမ္မဒေဝ တဿ ပဝတ္တိတတ္တာ ဘဂဝါဝ ဝိသေသတော မောဟတမဝိဂမေန ထောမေတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမ’’န္တိ. ဣမသ္မိဉ္စ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘‘ပညာပဇ္ဇောတော’’တိ ပဒေန ဘဂဝတော ပဋိဝေဓပညာ ဝိယ ဒေသနာပညာပိ သာမညနိဒ္ဒေသေန ဧကသေသနယေန ဝါ သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

එසේත් නැතහොත්, පරෝපදේශයකින් තොරව ස්වකීය සන්තානයෙහි අතිශයින් ම අවිද්‍යා අන්ධකාරය පහව ගිය බැවින් ද, එහි සර්වඥතා ඥානය හා දසබලයන් කෙරෙහි වශීභාවය ලැබූ බැවින් ද, පර සන්තානයන්හි ද ධර්ම දේශනාවේ අතිශය අනුභාවයෙන් මැනවින් ම එය පැවති බැවින් ද, විශේෂයෙන් ම මෝහ අන්ධකාරය දුරු කළ තැනැත්තා වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පසසා 'පඤ්ඤාපජ්ජෝතවිහතමෝහතම' යැයි වදාළහ. මෙම අර්ථ විකල්පයේ දී 'පඤ්ඤාපජ්ජෝත' යන පදයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිවේධ ප්‍රඥාව මෙන් ම දේශනා ප්‍රඥාව ද සාමාන්‍ය නිර්දේශයෙන් හෝ ඒකශේෂ ක්‍රමයෙන් ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

အထ ဝါ ဘဂဝတော ဉာဏဿ ဉေယျပရိယန္တိကတ္တာ သကလဉေယျဓမ္မသဘာဝါဗောဓနသမတ္ထေန အနာဝရဏဉာဏသင်္ခါတေန ပညာပဇ္ဇောတေန သဗ္ဗဉေယျဓမ္မသဘာဝစ္ဆာဒကဿ မောဟန္ဓကာရဿ ဝိဓမိတတ္တာ အနညသာဓာရဏော ဘဂဝတော မောဟတမဝိနာသောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမ’’န္တိ. ဧတ္ထ စ မောဟတမဝိဓမနန္တေ အဓိဂတတ္တာ အနာဝရဏဉာဏံ ကာရဏူပစာရေန သကသန္တာနေ မောဟတမဝိဓမနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဘိနီဟာရသမ္ပတ္တိယာ သဝါသနပ္ပဟာနမေဝ ဟိ ကိလေသာနံ ‘‘ဉေယျာဝရဏပ္ပဟာန’’န္တိ, ပရသန္တာနေ ပန မောဟတမဝိဓမနဿ ကာရဏဘာဝတော အနာဝရဏဉာဏံ ‘‘မောဟတမဝိဓမန’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ.

එසේත් නැතහොත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය දැනගත යුතු සියල්ල අවසන් කොට පවතින බැවින් ද, සියලු දැනගත යුතු ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමට සමර්ථ වූ අනාවරණ ඥානය නම් වූ ප්‍රඥා ප්‍රදීපයෙන්, සියලු ඥෙය්‍ය ධර්ම ස්වභාවයන් වසා සිටින මෝහ අන්ධකාරය විධ්වංසනය කළ බැවින් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මෝහ අන්ධකාර විනාශය අන් අයට සාධාරණ නොවන බැවින් 'පඤ්ඤාපජ්ජෝතවිහතමෝහතම' යැයි වදාරන ලදී. මෙහි දී මෝහ අන්ධකාරය විධ්වංසනය කිරීමේ අන්තයේ දී ලැබූ බැවින්, අනාවරණ ඥානය කාරණෝපචාර වශයෙන් ස්වකීය සන්තානයෙහි මෝහ අන්ධකාරය විධ්වංසනය කිරීමක් ලෙස දත යුතුය. අභිනීහාර සම්පත්තියෙන් වාසනා සහිතව ම ක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කිරීම 'ඥෙය්‍යාවරණ ප්‍රහාණය' ලෙසත්, පර සන්තානයන්හි මෝහ අන්ධකාරය විධ්වංසනය කිරීමට හේතු වන බැවින් අනාවරණ ඥානය 'මෝහ අන්ධකාර විධ්වංසනය' ලෙසත් හඳුන්වනු ලැබේ.

ကိံ ပန ကာရဏံ အဝိဇ္ဇာဝိဂ္ဃာတော ယေဝေကော ပဟာနသမ္ပတ္တိဝသေန ဘဂဝတော ထောမနာနိမိတ္တံ ဂယှတိ, န ပန သာတိသယနိရဝသေသကိလေသပ္ပဟာနန္တိ? တပ္ပဟာနဝစနေနေဝ တဒေကဋ္ဌတာယ သကလသံကိလေသဂဏသမုဂ္ဃာတဇောတိတဘာဝတော. န ဟိ သော တာဒိသော ကိလေသော အတ္ထိ, ယော နိရဝသေသအဝိဇ္ဇာပ္ပဟာနေန န ပဟီယတီတိ. အထ ဝါ ဝိဇ္ဇာ ဝိယ သကလကုသလဓမ္မသမုပ္ပတ္တိယာ နိရဝသေသာကုသလဓမ္မနိဗ္ဗတ္တိယာ, သံသာရပ္ပဝတ္တိယာ စ အဝိဇ္ဇာ ပဓာနကာရဏန္တိ တဗ္ဗိဂ္ဃာတဝစနေန သကလသံကိလေသဂဏသမုဂ္ဃာတော ဝုတ္တောယေဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမ’’န္တိ.

ප්‍රහාණ සම්පත්තිය වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කරන ප්‍රශංසාවට හේතුවක් ලෙස අවිද්‍යාව දුරු කිරීම පමණක් ගනු ලබන්නේ ඇයි? අතිශය වූ අශේෂ ක්ලේශ ප්‍රහාණය ම නොගන්නේ ඇයි? එම අවිද්‍යා ප්‍රහාණය කීමෙන්ම, එය හා එක්ව පවතින සියලු සංක්ලේශ සමූහයාගේ මූලෝත්පාටනය වීම ප්‍රකාශ වන බැවිනි. අශේෂ වූ අවිද්‍යා ප්‍රහාණයෙන් ප්‍රහාණය නොවන එවැනි කිසිදු ක්ලේශයක් නැත. එසේත් නැතහොත්, විද්‍යාව මෙන් සියලු කුසල් දහම් ඉපදීමට ද, සියලු අකුසල් දහම් ඇතිවීමට ද, සංසාර පැවැත්මට ද අවිද්‍යාව ප්‍රධාන හේතුව වන බැවින්, එය නැසීම කීමෙන් සියලු සංක්ලේශ සමූහයා නසන ලද බව ම කියැවේ. එබැවින් 'පඤ්ඤාපජ්ජෝතවිහතමෝහතම' යැයි වදාරන ලදී.

နရာ စ အမရာ စ နရာမရာ, သဟ နရာမရေဟီတိ သနရာမရော, သနရာမရော စ သော လောကော စာတိ သနရာမရလောကော, တဿ ဂရုတိ သနရာမရလောကဂရု, တံ သနရာမရလောကဂရုံ. ဧတေန ဒေဝမနုဿာနံ ဝိယ တဒဝသိဋ္ဌသတ္တာနမ္ပိ ယထာရဟံ ဂုဏဝိသေသာဝဟတော ဘဂဝတော ဥပကာရိတံ [Pg.5] ဒဿေတိ. န စေတ္ထ ပဓာနာပဓာနဘာဝေါ စောဒေတဗ္ဗော. အညော ဟိ သဒ္ဒက္ကမော, အညော အတ္ထက္ကမော. ဧဒိသေသု ဟိ သမာသပဒေသု ပဓာနမ္ပိ အပ္ပဓာနံ ဝိယ နိဒ္ဒိသီယတိ ယထာ – ‘‘သရာဇိကာယ ပရိသာယာ’’တိ (အပ. အဋ္ဌ. ၁.၈၂). ကာမဉ္စေတ္ထ သတ္တသင်္ခါရဘာဇနဝသေန တိဝိဓော လောကော, ဂရုဘာဝဿ ပန အဓိပ္ပေတတ္တာ ဂရုကရဏသမတ္ထဿေဝ ယုဇ္ဇနတော သတ္တလောကဿဝသေန အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. သော ဟိ လောကိယန္တိ ဧတ္ထ ပုညပါပါနိ တဗ္ဗိပါကော စာတိ ‘‘လောကော’’တိ ဝုစ္စတိ. အမရဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ ဥပပတ္တိဒေဝါ အဓိပ္ပေတာ.

මනුෂ්‍යයෝ ද දෙවියෝ ද 'නරාමර' නම් වෙති. මනුෂ්‍යයන් හා දෙවියන් සහිත වූයේ 'සනරාමර' නම් වේ. ඒ සනරාමර වූ ලෝකය 'සනරාමරලෝක' නම් වේ. එම ලෝකයාට ගුරු වූ හෙවත් ගෞරවනීය වූ බැවින් 'සනරාමරලෝකගරු' නම් වේ. මෙයින් දෙවි මිනිසුන්ට මෙන් ම ඉතිරි සත්ත්වයන්ට ද අදාළ පරිදි ගුණ විශේෂයන් සලසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උපකාරී බව පෙන්වයි. මෙහි දී ප්‍රධාන සහ අප්‍රධාන බව පිළිබඳව චෝදනා නොකළ යුතුය. මන්ද යත් ශබ්ද ක්‍රමය එකක් වන අතර අර්ථ ක්‍රමය වෙනත් එකක් වන බැවිනි. මෙවැනි සමාස පදයන්හි ප්‍රධාන දේ ද අප්‍රධාන ලෙස දැක්විය හැකිය. උදාහරණයක් ලෙස 'සරජිකාය පරිසායා' යන්න දැක්විය හැකිය. සත්ත්ව, සංස්කාර, භාජන වශයෙන් ලෝකය තෙවැදෑරුම් වුවත්, මෙහි දී ගුරු භාවය අදහස් කරන බැවින්, ගෞරව කිරීමට සමර්ථ වූ සත්ත්ව ලෝකය ම අර්ථ වශයෙන් ගත යුතුය. මෙහි දී පින් පව් හා එහි විපාකයන් ලෝකනය කරනු ලබන බැවින් 'ලෝකය' යැයි කියනු ලැබේ. 'අමර' යන ග්‍රහණයෙන් මෙහි දී උප්පත්ති දේවතාවෝ අදහස් කරනු ලබති.

အထ ဝါ သမူဟတ္ထော လောက-သဒ္ဒေါ သမုဒါယဝသေန လောကီယတိ ပညာပီယတီတိ. သဟ နရေဟီတိ သနရာ, သနရာ စ တေ အမရာ စေတိ သနရာမရာ, တေသံ လောကောတိ သနရာမရလောကောတိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. အမရ-သဒ္ဒေန စေတ္ထ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါပိ သင်္ဂယှန္တိ. တေ ဟိ မရဏာဘာဝတော ပရမတ္ထတော အမရာ. နရာမရာနံယေဝ စ ဂဟဏံ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝသေန, ယထာ – ‘‘သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာန’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၅၇). တထာ ဟိ သဗ္ဗာနတ္ထပရိဟရဏပုဗ္ဗင်္ဂမာယ နိရဝသေသဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရာယ နိရတိသယာယ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ အစ္စန္တုပကာရိတာယ, အပရိမိတနိရုပမပ္ပဘာဝဂုဏဝိသေသသမင်္ဂိတာယ စ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော ဘဂဝါ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ ဥတ္တမံ ဂါရဝဋ္ဌာနံ, တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သနရာမရလောကဂရု’’န္တိ.

එසේත් නැතහොත්, ලෝක ශබ්දය සමූහ අර්ථයෙහි වැටේ; සමූහයක් ලෙස බලනු ලබන බැවින් හෝ පනවනු ලබන බැවින් ලෝකය නම් වේ. මිනිසුන් සහිත වූයේ 'සනර' නම් වේ, ඒ සනර වූවෝ ද දෙවියෝ (අමර) ද 'සනරාමර' නම් වෙති. ඔවුන්ගේ ලෝකය 'සනරාමරලෝක' ලෙස පෙර ක්‍රමයට ම යෙදිය යුතුය. මෙහි 'අමර' ශබ්දයෙන් විශුද්ධි දේවතාවෝ ද ඇතුළත් වෙති. උන්වහන්සේලා මරණයක් නැති බැවින් පරමාර්ථ වශයෙන් අමර වෙති. 'සත්ථා දේවමනුස්සානං' යන්න මෙන් උත්කෘෂ්ට නිර්දේශයක් ලෙස මෙහි නර-අමර යන දෙවගය ම ගනු ලැබූහ. එසේම සියලු අනර්ථයන් දුරු කිරීම පෙරදැරිව, අශේෂ වූ හිතසුව පිණිස නිරතිශය වූ වීර්ය සම්පත්තියෙන් දෙවි මිනිසුන් සහිත ප්‍රජාවට අතිශයින් ම උපකාරී වන බැවින් ද, අපරිමිත අසදෘශ ප්‍රභාව හා ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් ද සියලු සත්ත්වයන්ට උත්තම වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපරිමාණ ලෝකධාතූන්හි අපරිමාණ සත්ත්වයන්ගේ උත්තම ගෞරවස්ථානය වෙති. ඒ නිසා 'සනරාමරලෝකගරු' යැයි වදාළහ.

သောဘနံ ဂတံ ဂမနံ ဧတဿာတိ သုဂတော. ဘဂဝတော ဟိ ဝေနေယျဇနုပသင်္ကမနံ ဧကန္တေန တေသံ ဟိတသုခနိပ္ဖာဒနတော သောဘနံ, တထာ လက္ခဏာနုဗျဉ္ဇန (ဒီ. နိ. ၂.၃၃; ၃.၁၉၈-၂၀၀; မ. နိ. ၂.၃၈၅, ၃၈၆) ပဋိမဏ္ဍိတရူပကာယတာယဒုတဝိလမ္ဗိတ- ခလိတာနုကဍ္ဎနနိပ္ပီဠနုက္ကုဋိကကုဋိလာကုလတာဒိဒေါသရဟိတံ ဝိလာသိတရာဇဟံသဝသဘဝါရဏမိဂရာဇဂမနံ ကာယဂမနံ ဉာဏဂမနဉ္စ ဝိပုလနိမ္မလကရုဏာသတိဝီရိယာဒိဂုဏဝိသေသသဟိတမဘိနီဟာရတော ယာဝ မဟာဗောဓိ အနဝဇ္ဇတာယ သောဘနမေဝါတိ.

මැනවින් ගිය බැවින් හෙවත් ගමන ශෝභන බැවින් 'සුගත' නම් වන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෛනෙය ජනයා කරා වැඩම කිරීම ඒකාන්තයෙන් ම ඔවුන්ට හිත සුව සලසන බැවින් ශෝභන වේ. එසේම ලක්ෂණ හා අනුව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් අලංකාර වූ රූපකාය ඇති බැවින් ද, වේගවත් වීම, පමා වීම, පැකිළීම, ඇදගෙන යාම, පීඩනය, උකුටුවෙන් සිටීම, කුදු වීම හෝ අවුල් සහගත වීම ආදී දෝෂවලින් තොර වූ, විලසිත රාජහංසයෙකුගේ, වෘෂභ රාජයෙකුගේ, වාරණ රාජයෙකුගේ හා සිංහ රාජයෙකුගේ ගමනක් වැනි වූ කාය ගමන ද, විපුල නිර්මල කරුණාව, සතිය හා වීර්යය ආදී ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වූ අභිනීහාරයේ සිට මහාබෝධිය දක්වා වූ නිවැරදි ඥාන ගමන ද ශෝභන ම බැවින් උන්වහන්සේ 'සුගත' නම් වන සේක.

အထ ဝါ သယမ္ဘုဉာဏေန သကလမ္ပိ လောကံ ပရိညာဘိသမယဝသေန ပရိဇာနန္တော ဉာဏေန သမ္မာ ဂတော အဝဂတောတိ သုဂတော. တထာ လောကသမုဒယံ [Pg.6] ပဟာနာဘိသမယဝသေန ပဇဟန္တော အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒေန္တော သမ္မာ ဂတော အတီတောတိ သုဂတော. လောကနိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန သမ္မာ ဂတော အဓိဂတောတိ သုဂတော. လောကနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒံ ဘာဝနာဘိသမယဝသေန သမ္မာ ဂတော ပဋိပန္နောတိ သုဂတော. သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ယေ ကိလေသာ ပဟီနာ, တေ ကိလေသေ န ပုနေတိ, န ပစ္စေတိ, န ပစ္စာဂစ္ဆတီတိ သုဂတောတိအာဒိနာ နယေန အယမတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. အထ ဝါ သုန္ဒရံ ဌာနံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ ဂတော အဓိဂတောတိ သုဂတော. ယသ္မာ ဝါ ဘူတံ တစ္ဆံ အတ္ထသဉှိတံ ဝိနေယျာနံ ယထာရဟံ ကာလယုတ္တမေဝ စ ဓမ္မံ ဘာသတိ, တသ္မာ သမ္မာ ဂဒတီတိ သုဂတော, ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ. ဣတိ သောဘနဂမနတာဒီဟိ သုဂတော, တံ သုဂတံ.

එසේත් නැතහොත්, ස්වයම්භූ ඥානයෙන් මුළු ලෝකයම පිරිඤ්ඤා අභිසමය (පිරිසිඳ දැනගැනීම) වශයෙන් මැනවින් අවබෝධ කරගත් බැවින්, එනම් ඥානයෙන් මැනවින් දැනගත් (අවගත) බැවින් 'සුගත' නම් වන සේක. එසේම ලෝක සමුදය (දුක් ඇතිවීමේ හේතුව) ප්‍රහාණ අභිසමය වශයෙන් ප්‍රහීණ කරමින්, නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත් කරමින් මැනවින් ඉක්මවා ගිය (අතීත) බැවින් 'සුගත' නම් වන සේක. ලෝක නිරෝධය වූ නිවන සාක්ෂාත්කරණ අභිසමය වශයෙන් මැනවින් අවබෝධ කළ (අධිගත) බැවින් 'සුගත' නම් වන සේක. ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාව (මාර්ගය) භාවනා අභිසමය වශයෙන් මැනවින් පුරුදු කළ (පටිපන්න) බැවින් 'සුගත' නම් වන සේක. සෝවාන් මාර්ගයෙන් යම් කෙලෙස් කෙනෙක් ප්‍රහීණ කරන ලද්දාහුද, ඒ කෙලෙස් කරා නැවත නොඑන බැවින්, ආපසු හැරී නොඑන බැවින් 'සුගත' යැයි මෙසේ අර්ථය විවරණය කළ යුතුය. එසේත් නැතහොත්, ශෝභන වූ ස්ථානය වූ සම්මා සම්බෝධියට හෝ නිවනටම පැමිණි (අධිගත) බැවින් 'සුගත' නම් වන සේක. නැතහොත්, යම් හෙයකින් සැබෑ වූ, තත් වූ, අර්ථවත් වූ, විනීතයන්ට (ශිෂ්‍යයන්ට) සුදුසු පරිදි කාලෝචිත වූ ධර්මයම දේශනා කරන බැවින්, මැනවින් පවසන (වදාරන) යන අර්ථයෙන් 'ද' කාරයට 'ත' කාරය ආදේශ කිරීමෙන් 'සුගත' නම් වන සේක. මෙසේ ශෝභන වූ ගමන් ඇති බැවින් 'සුගත' වන ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ (වඳිමි).

ပုညပါပကမ္မေဟိ ဥပပဇ္ဇနဝသေန ဂန္တဗ္ဗတော ဂတိယော, ဥပပတ္တိဘဝဝိသေသာ. တာ ပန နိရယာဒိဝသေန ပဉ္စဝိဓာ, တာဟိ သကလဿာပိ ဘဝဂါမိကမ္မဿ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန အဝိပါကာရဟဘာဝကရဏေန နိဝတ္တိတတ္တာ ဘဂဝါ ပဉ္စဟိပိ ဂတီဟိ သုဋ္ဌု မုတ္တော ဝိသံယုတ္တောတိ အာဟ – ‘‘ဂတိဝိမုတ္တ’’န္တိ. ဧတေန ဘဂဝတော ကတ္ထစိပိ ဂတိယာ အပရိယာပန္နတံ ဒဿေတိ, ယတော ဘဂဝါ ‘‘ဒေဝါတိဒေဝေါ’’တိ ဝုစ္စတိ, တေနေဝါဟ –

පින් පව් කර්මයන්ට අනුව උප්පත්තිය ලැබීම වශයෙන් පැමිණිය යුතු බැවින් 'ගති' යනු උප්පත්ති භව විශේෂයන්ය. ඒවා නිරය ආදී වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. ආර්ය මාර්ගාවබෝධය මඟින් සියලු භවගාමී කර්මයන් විපාක දීමට නොහැකි තත්ත්වයට පත් කිරීමෙන්, ඒ පස් වැදෑරුම් ගතීන්ගෙන් මැනවින් මිදුණු හෙයින් සහ වෙන් වූ හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ගතිවිමුත්ත' (ගතීන්ගෙන් මිදුණු තැනැත්තා) යැයි වදාරන ලදී. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිසිදු ගතියකට අයත් නොවන බව දක්වයි. ඒ හෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'දේවාතිදේව' (දෙවියන්ටත් වඩා උතුම් දෙවියා) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ယေန ဒေဝူပပတျဿ, ဂန္ဓဗ္ဗော ဝါ ဝိဟင်္ဂမော;

ယက္ခတ္တံ ယေန ဂစ္ဆေယျံ, မနုဿတ္တဉ္စ အဗ္ဗဇေ;

တေ မယှံ အာသဝါ ခီဏာ, ဝိဒ္ဓသ္တာ ဝိနဠီကတာ’’တိ. (အ. နိ. ၄.၃၆);

යම් ආශ්‍රවයන්ගේ හේතුවෙන් මම දෙවියෙකු වන්නෙම්ද, ගාන්ධර්වයෙකු හෝ අහසින් යන පක්ෂියෙකු (දේව විශේෂයක්) වන්නෙම්ද, යක්ෂයෙකු බවට පත්වන්නෙම්ද, මනුෂ්‍යත්වයට පැමිණෙන්නෙම්ද; මාගේ ඒ ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වූහ, නසන ලදහ, සිඳලන ලදහ. (අංගුත්තර නිකාය 4.36).

တံတံဂတိသံဝတ္တနကာနဉှိ ကမ္မကိလေသာနံ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ဗောဓိမူလေယေဝ သုပ္ပဟီနတ္တာ နတ္ထိ ဘဂဝတော ဂတိပရိယာပန္နတာတိ အစ္စန္တမေဝ ဘဂဝါ သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသသတ္တနိကာယေဟိ သုပရိမုတ္တော, တံ ဂတိဝိမုတ္တံ. ဝန္ဒေတိ နမာမိ, ထောမေမီတိ ဝါ အတ္ထော.

ඒ ඒ ගතීන්හි ඉපදීමට හේතු වන කර්ම කෙලෙසුන් අර්හත් මාර්ගය මඟින් බෝධි මූලයේදීම මැනවින් ප්‍රහීණ කළ බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කිසිදු ගතියකට අයත් වීමක් නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු භව, යෝනි, ගති, විඤ්ඤාණට්ඨිති, සත්තාවාස සහ සත්ත්ව නිකායන්ගෙන් අතිශයින්ම මිදුණු සේක. ඒ ගතිවිමුත්ත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ වඳිමි, නමස්කාර කරමි, පසසමි යනු අර්ථයයි.

အထ ဝါ ဂတိဝိမုတ္တန္တိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုပ္ပတ္တိယာ ဘဂဝန္တံ ထောမေတိ. ဧတ္ထ ဟိ ဒွီဟာကာရေဟိ ဘဂဝတော ထောမနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ – အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိတော, ပရဟိတပဋိပတ္တိတော စ. တေသု အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ အနာဝရဏဉာဏာဓိဂမတော, သဝါသနာနံ သဗ္ဗေသံ ကိလေသာနံ အစ္စန္တပ္ပဟာနတော, အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိတော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပရဟိတပဋိပတ္တိ လာဘသက္ကာရာဒိနိရပေက္ခစိတ္တဿ [Pg.7] သဗ္ဗဒုက္ခနိယျာနိကဓမ္မဒေသနာတော, ဝိရုဒ္ဓေသုပိ နိစ္စံ ဟိတဇ္ဈာသယတော, ဉာဏပရိပါကကာလာဂမနတော စ. သာ ပနေတ္ထ အာသယတော ပယောဂတော စ ဒုဝိဓာ ပရဟိတပဋိပတ္တိ, တိဝိဓာ စ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ ပကာသိတာ ဟောတိ. ကထံ? ‘‘ကရုဏာသီတလဟဒယ’’န္တိ ဧတေန အာသယတော ပရဟိတပဋိပတ္တိ, သမ္မာ ဂဒနတ္ထေန သုဂတ-သဒ္ဒေန ပယောဂတော ပရဟိတပဋိပတ္တိ, ‘‘ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမံ ဂတိဝိမုတ္တ’’န္တိ ဧတေဟိ စတုသစ္စပဋိဝေဓတ္ထေန စ သုဂတ-သဒ္ဒေန တိဝိဓာပိ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ, အဝသိဋ္ဌေန, ‘‘ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမ’’န္တိ ဧတေန စ သဗ္ဗာပိ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိပရဟိတပဋိပတ္တိ ပကာသိတာ ဟောတီတိ.

එසේත් නැතහොත්, අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවට පැමිණීමෙන් 'ගතිවිමුත්ත' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරයි. මෙහිදී අත්තහිත සම්පත්තිය (තමාගේ යහපත සලසා ගැනීම) සහ පරහිත පටිපත්තිය (අනුන්ගේ යහපතෙහි යෙදීම) යන ආකාර දෙකෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කරන ප්‍රශංසාව දත යුතුය. ඒ අතර අත්තහිත සම්පත්තිය යනු අනාවරණ ඥානය ලැබීමෙන්ද, වාසනා සහිත සියලු කෙලෙසුන් සහමුලින් ප්‍රහීණ කිරීමෙන්ද, අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවට පැමිණීමෙන්ද දත යුතුය. පරහිත පටිපත්තිය යනු ලාභ සත්කාරාදිය කෙරෙහි නිරපේක්ෂ සිතින්, සියලු දුකින් මුදවන ධර්මය දේශනා කිරීමෙන්ද, සතුරන් කෙරෙහි පවා නිරන්තර හිතෛෂී බවින්ද, ඥානය මුහුකුරා යන කාලය බලා ක්‍රියා කිරීමෙන්ද දත යුතුය. එහිදී පරහිත පටිපත්තිය ආශය (අදහස) සහ ප්‍රයෝග (ක්‍රියාව) වශයෙන් දෙවැදෑරුම්වද, අත්තහිත සම්පත්තිය තෙවැදෑරුම්වද ප්‍රකාශ වේ. ඒ කෙසේද? 'කරුණාසීතලහදයං' යන්නෙන් ආශය වශයෙන් පරහිත පටිපත්තියද, මැනවින් වදාරන යන අර්ථයෙන් 'සුගත' යන වචනයෙන් ප්‍රයෝග වශයෙන් පරහිත පටිපත්තියද, 'පඤ්ඤාපජ්ජෝතවිහතමෝහතමං' සහ 'ගතිවිමුත්තං' යන පදවලින් හා සත්‍යාවබෝධය යන අර්ථය දෙන 'සුගත' යන වචනයෙන් තෙවැදෑරුම් අත්තහිත සම්පත්තියද ප්‍රකාශ වේ. ඉතිරි 'පඤ්ඤාපජ්ජෝතවිහතමෝහතමං' යන පදයෙන් සියලු අත්තහිත සම්පත්ති හා පරහිත පටිපත්තීන් ප්‍රකාශ වන බව දත යුතුය.

အထ ဝါ တီဟာကာရေဟိ ဘဂဝတော ထောမနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဟေတုတော, ဖလတော, ဥပကာရတော စ. တတ္ထ ဟေတု မဟာကရုဏာ, သာ ပဌမပဒေန နိဒဿိတာ. ဖလံ စတုဗ္ဗိဓံ – ဉာဏသမ္ပဒါ, ပဟာနသမ္ပဒါ, အာနုဘာဝသမ္ပဒါ, ရူပကာယသမ္ပဒါ စာတိ. တာသု ဉာဏပ္ပဟာနသမ္ပဒါ ဒုတိယပဒေန သစ္စပ္ပဋိဝေဓတ္ထေန စ သုဂတ-သဒ္ဒေန ပကာသိတာ ဟောန္တိ. အာနုဘာဝသမ္ပဒါ တတိယပဒေန, ရူပကာယသမ္ပဒါ ယထာဝုတ္တကာယဂမနသောဘနတ္ထေန သုဂတ-သဒ္ဒေန, လက္ခဏာနုဗျဉ္ဇနပါရိပူရိယာ (ဒီ. နိ. ၂.၃၃; ၃.၁၉၈-၂၀၀; မ. နိ. ၂.၃၈၅-၃၈၆) ဝိနာ တဒဘာဝတော. ဥပကာရော အန္တရံ အဗာဟိရံ ကရိတွာ တိဝိဓယာနမုခေန ဝိမုတ္တိဓမ္မဒေသနာ, သော သမ္မာ ဂဒနတ္ထေန သုဂတ-သဒ္ဒေန ပကာသိတော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එසේත් නැතහොත්, හේතුව, ඵලය සහ උපකාරය යන ආකාර තුනකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කරන ප්‍රශංසාව දත යුතුය. එහි 'හේතුව' නම් මහා කරුණාවයි, එය පළමු පදයෙන් දක්වන ලදී. 'ඵලය' සිව්වැදෑරුම්ය - එනම් ඥාන සම්පදාව, ප්‍රහාණ සම්පදාව, ආනුභාව සම්පදාව සහ රූපකාය සම්පදාවයි. ඒ අතර ඥාන හා ප්‍රහාණ සම්පදාවන් දෙවන පදයෙන් සහ සත්‍යාවබෝධය යන අර්ථයෙන් 'සුගත' යන වචනයෙන් ප්‍රකාශ වේ. ආනුභාව සම්පදාව තුන්වන පදයෙන්ද, රූපකාය සම්පදාව ශෝභන ගමන් ඇති යන අර්ථය දෙන 'සුගත' යන වචනයෙන්ද ප්‍රකාශ වේ; මන්ද යත් මහාපුරුෂ ලක්ෂණ හා අනුව්‍යඤ්ජන සම්පූර්ණත්වයෙන් තොරව ශෝභන ගමනක් සිදු නොවන බැවිනි. 'උපකාරය' යනු අභ්‍යන්තර බාහිර භේදයකින් තොරව තිවිධ යාන (ශ්‍රාවක, ප්‍රත්‍යేకබුද්ධ, සම්මා සම්බුද්ධ) මාර්ගයෙන් විමුක්ති ධර්මය දේශනා කිරීමයි. එය මැනවින් දේශනා කිරීම යන අර්ථයෙන් 'සුගත' යන වචනයෙන් ප්‍රකාශ වන බව දත යුතුය.

တတ္ထ ‘‘ကရုဏာသီတလဟဒယ’’န္တိ ဧတေန သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ မူလံ ဒဿေတိ. မဟာကရုဏာသဉ္စောဒိတမာနသော ဟိ ဘဂဝါ သံသာရပင်္ကတော သတ္တာနံ သမုဒ္ဓရဏတ္ထံ ကတာဘိနီဟာရော အနုပုဗ္ဗေန ပါရမိယော ပူရေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဓိဂတောတိ ကရုဏာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ မူလံ. ‘‘ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမ’’န္တိ ဧတေန သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ဒဿေတိ. အနာဝရဏဉာဏပဒဋ္ဌာနဉှိ မဂ္ဂဉာဏံ, မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ အနာဝရဏဉာဏံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတီတိ. သမ္မာ ဂဒနတ္ထေန သုဂတ-သဒ္ဒေန သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ပဋိပတ္တိံ ဒဿေတိ, လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟနကာမသုခလ္လိကတ္တကိလမထာနုယောဂ- သဿတုစ္ဆေဒါဘိနိဝေသာဒိအန္တဒွယရဟိတာယ ကရုဏာပညာပရိဂ္ဂဟိတာယ [Pg.8] မဇ္ဈိမာယ ပဋိပတ္တိယာ ပကာသနတော သုဂတ-သဒ္ဒဿ. ဣတရေဟိ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ပဓာနာပ္ပဓာနဘေဒံ ပယောဇနံ ဒဿေတိ. သံသာရမဟောဃတော သတ္တသန္တာရဏဉ္စေတ္ထ ပဓာနံ ပယောဇနံ, တဒညမပ္ပဓာနံ. တေသု ပဓာနေန ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိံ ဒဿေတိ, ဣတရေန အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိံ, တဒုဘယေန အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နာဒီသု (ပု. ပ. ၂၄, ၁၇၃) စတူသု ပုဂ္ဂလေသု ဘဂဝတော စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝံ ဒဿေတိ. တေန စ အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝံ ဥတ္တမဝန္ဒနီယဘာဝံ, အတ္တနော စ ဝန္ဒနကိရိယာယ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝံ ဒဿေတိ.

එහි 'කරුණාසීතලහදයං' යන පදයෙන් සම්මා සම්බෝධියේ මූලය (පදනම) දක්වයි. මහා කරුණාවෙන් මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්ත්වයන් සංසාර පංකයෙන් (මඩෙන්) ගොඩගැනීම පිණිස අභිනීහාර (ප්‍රාර්ථනා) කොට පිළිවෙළින් පාරමිතාවන් පුරා අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ බැවින්, කරුණාව යනු සම්මා සම්බෝධියේ මූලයයි. 'පඤ්ඤාපජ්ජෝතවිහතමෝහතමං' යන පදයෙන් සම්මා සම්බෝධිය දක්වයි. අනාවරණ ඥානයට පදනම මාර්ග ඥානය වන අතර, මාර්ග ඥානයට පදනම අනාවරණ ඥානයයි, එය 'සම්මා සම්බෝධිය' යැයි කියනු ලැබේ. මැනවින් දේශනා කිරීම යන අර්ථය දෙන 'සුගත' යන වචනයෙන් සම්මා සම්බෝධියට පැමිණෙන පිළිවෙත (ප්‍රතිපදාව) දක්වයි. එනම් අලීන, උද්ධච්ච, තණ්හාවෙන් බැඳුණු, උත්සාහය අත්හළ, කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය, අත්තකිලමතානුයෝගය සහ ශාස්වත-උච්ඡේද දෘෂ්ටි යන අන්ත දෙකෙන් තොර වූ, කරුණාවෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් පිරිවරා ගත් මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'සුගත' යන නාමය යෙදේ. සෙසු පදවලින් සම්මා සම්බෝධියේ ප්‍රධාන හා අප්‍රධාන ප්‍රයෝජන දක්වයි. සංසාර මහෝඝයෙන් (මහා සැඩ පහරින්) සත්ත්වයන් එතෙර කරවීම මෙහි ප්‍රධාන ප්‍රයෝජනයයි, අනෙක් දෑ අප්‍රධාන වේ. ප්‍රධාන ප්‍රයෝජනයෙන් පරහිත පටිපත්තියද, අනෙකෙන් අත්තහිත සම්පත්තියද දක්වයි. ඒ දෙකෙන්ම තමාගේ යහපත පිණිස පිළිපන් පුද්ගලයන් සතර දෙනා අතුරින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිව්වන පුද්ගලයා (තමාගේත් අනුන්ගේත් යහපත පිණිස පිළිපන් තැනැත්තා) බව දක්වයි. එයින් අනුත්තර වූ දක්ඛිණෙය්‍ය භාවය (දක්ෂිණාවට සුදුසු බව), උත්තම වන්දනීය භාවය සහ තමාගේ වන්දනා ක්‍රියාවට (පිනට) සුදුසුම ක්ෂේත්‍රය වන බවද දක්වයි.

ဧတ္ထ စ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန လောကိယေသု မဟဂ္ဂတဘာဝပ္ပတ္တာသာဓာရဏဂုဏဒီပနတော ဘဂဝတော သဗ္ဗလောကိယဂုဏသမ္ပတ္တိ ဒဿိတာ ဟောတိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနမဂ္ဂဉာဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကုတ္တရဂုဏသမ္ပတ္တိ. တဒုဘယဂ္ဂဟဏသိဒ္ဓေါ ဟိ အတ္ထော ‘‘သနရာမရလောကဂရု’’န္တိအာဒိနာ ဝိပဉ္စီယတီတိ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန စ ဥပဂမနံ နိရုပက္ကိလေသံ ဒဿေတိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန အပဂမနံ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန လောကသမညာနုရူပံ ဘဂဝတော ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ, လောကဝေါဟာရဝိသယတ္တာ ကရုဏာယ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သမညာယာနဝိဓာဝနံ. သဘာဝါနဝဗောဓေန ဟိ ဓမ္မာနံ သမညံ အတိဓာဝိတွာ သတ္တာဒိပရာမသနံ ဟောတီတိ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဝိဟာရံ ဒဿေတိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏံ, စတုသစ္စဉာဏံ, စတုပ္ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏံ, စတုဝေဿာရဇ္ဇဉာဏံ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏဿ ဂဟိတတ္တာ သေသာသာဓာရဏဉာဏာနိ, ဆ အဘိညာ, အဋ္ဌသု ပရိသာသု (မ. နိ. ၁.၁၅၁) အကမ္ပနဉာဏာနိ, ဒသ ဗလာနိ, စုဒ္ဒသ ဗုဒ္ဓဉာဏာနိ, သောဠသ ဉာဏစရိယာ, အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ, (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅; ဝိဘ. မူလ. ဋီ. ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာယ) စတုစတ္တာရီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ, (သံ. နိ. ၂.၃၄) သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနီတိ (သံ. နိ. ၂.၃၄) ဧဝမာဒီနံ အနေကေသံ ပညာပ္ပဘေဒါနံ ဝသေန ဉာဏစာရံ ဒဿေတိ.

මෙහි ‘කරුණාව’ ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ලෞකික වූ ද, මහග්ගත (උසස්) භාවයට පත් වූ ද, අසාධාරණ (අන්‍යයන්ට නැති) ගුණ ප්‍රකාශ වන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු ලෞකික ගුණ සම්පත්තිය දක්වන ලදී. ‘ප්‍රඥාව’ ගැන සඳහන් කිරීමෙන් සර්වඥතා ඥානයට පාදක වන මාර්ග ඥානය ප්‍රකාශ වන බැවින් සියලු ලෝකෝත්තර ගුණ සම්පත්තිය දක්වන ලදී. ඒ කරුණා සහ ප්‍රඥා යන දෙකම ගැනීමෙන් සිදුවන අර්ථය ‘නරාමර ලෝකයාට ගුරු වූ’ යනාදීන් විස්තර කරනු ලැබේ. කරුණාව ගැනීමෙන් කෙලෙස් රහිතව (සත්ත්වයන් වෙත) පැමිණීම දක්වන අතර, ප්‍රඥාව ගැනීමෙන් (කෙලෙස්වලින්) ඉවත්වීම දක්වයි. එසේම කරුණාව ගැනීමෙන් ලෝක සම්මුතියට අනුරූපව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පැවැත්ම දක්වයි, මන්ද යත් කරුණාව ලෝක ව්‍යවහාරය විෂය කරගන්නා බැවිනි. ප්‍රඥාව ගැනීමෙන් සම්මුති මත්තෙහි පමණක් නොඇලී සිටීම දක්වයි. ස්වභාවය අවබෝධ කර නොගැනීම නිසාම ධර්මයන්ගේ සම්මුතිය ඉක්මවා ගොස් සත්ත්ව පුද්ගල වශයෙන් අල්ලා ගැනීම සිදුවේ. එසේම කරුණාව ගැනීමෙන් මහා කරුණා සමාපත්ති විහරණය දක්වයි. ප්‍රඥාව ගැනීමෙන් තුන් කාලයෙහිම අප්‍රතිහත (බාධාවක් නැති) ඥානය, චතුස්සත්‍ය ඥානය, සිවුපිළිසිඹියා ඥානය සහ සිවුසාරද්‍ය ඥානය දක්වයි. කරුණාව ගැනීමෙන් මහා කරුණා සමාපත්ති ඥානය ගන්නා ලද බැවින්, ප්‍රඥාව හරහා සෙසු අසාධාරණ ඥාන, ෂඩ් අභිඥා, අට පිරිසක් මැද අකම්පිතව සිටීමේ ඥාන, දස බල, දසසතර බුද්ධ ඥාන, දහසය ඥාන චර්යා, දහඅට බුද්ධ ධර්ම, හතළිස් හතරක් ඥාන වස්තූන්, හැත්තෑ හතක් ඥාන වස්තූන් යනාදී වශයෙන් ප්‍රඥාවෙහි අනේකවිධ ප්‍රභේදයන්ගේ වශයෙන් ඥාන ගෝචරය දක්වයි.

တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန စရဏသမ္ပတ္တိံ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိံ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန သတ္တာဓိပတိတာ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ဓမ္မာဓိပတိတာ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန လောကနာထဘာဝေါ, ပညာဂ္ဂဟဏေန အတ္တနာထဘာဝေါ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ပုဗ္ဗကာရိဘာဝေါ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ကတညုတာ[Pg.9]. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန အပရန္တပတာ, ပညာဂ္ဂဟဏေန အနတ္တန္တပတာ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ဝါ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မသိဒ္ဓိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ပရေသံ တာရဏံ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သယံ တာရဏံ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗသတ္တေသု အနုဂ္ဂဟစိတ္တတာ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိရတ္တစိတ္တတာ ဒဿိတာ ဟောတိ. သဗ္ဗေသဉ္စ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ကရုဏာ အာဒိ, တန္နိဒါနဘာဝတော. ပညာ ပရိယောသာနံ, တတော ဥတ္တရိကရဏီယာဘာဝတော. ဣတိ အာဒိပရိယောသာနဒဿနေန သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန သီလက္ခန္ဓပုဗ္ဗင်္ဂမော သမာဓိက္ခန္ဓော ဒဿိတော ဟောတိ. ကရုဏာနိဒါနဉှိ သီလံ, တတော ပါဏာတိပါတာဒိဝိရတိပ္ပဝတ္တိတော, သာ စ ဈာနတ္တယသမ္ပယောဂိနီတိ. ပညာဝစနေန ပညာက္ခန္ဓော. သီလဉ္စ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာနမာဒိ, သမာဓိ မဇ္ဈေ, ပညာ ပရိယောသာနန္တိ. ဧဝမ္ပိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏာ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ, နယတော ဒဿိတတ္တာ. ဧသော ဧဝ ဟိ နိရဝသေသတော ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ဒဿနုပါယော, ယဒိဒံ နယဂ္ဂါဟဏံ. အညထာ ကော နာမ သမတ္ထော ဘဂဝတော ဂုဏေ အနုပဒံ နိရဝသေသတော ဒဿေတုံ. တေနေဝါဟ –

එසේම කරුණාව ගැනීමෙන් චරණ සම්පත්තිය ද, ප්‍රඥාව ගැනීමෙන් විද්‍යා සම්පත්තිය ද දක්වයි. කරුණාවෙන් සත්ත්වයන් කෙරෙහි අධිපති බව ද, ප්‍රඥාවෙන් ධර්මය කෙරෙහි අධිපති බව ද දක්වයි. කරුණාවෙන් ලෝකනාථ භාවය (ලෝකයාට පිහිට වීම) ද, ප්‍රඥාවෙන් අත්තනාථ භාවය (තමා තමාට පිහිට වීම) ද දක්වයි. එසේම කරුණාවෙන් පූර්වෝපකාරී බව ද, ප්‍රඥාවෙන් කෘතඥතාව ද දක්වයි. එසේම කරුණාවෙන් අනුන් තැවීමෙන් වැළකීම ද, ප්‍රඥාවෙන් තමා තැවීමෙන් වැළකීම ද දක්වයි. එසේත් නැතහොත් කරුණාව ගැනීමෙන් බුද්ධකාරක ධර්මයන් සම්පූර්ණ කිරීම ද, ප්‍රඥාව ගැනීමෙන් බුද්ධ භාවය ලැබීම ද දක්වයි. එසේම කරුණාවෙන් අන්‍යයන් එතෙර කරවීම ද, ප්‍රඥාවෙන් තමා එතෙර වීම ද දක්වයි. එසේම කරුණාව ගැනීමෙන් සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි අනුග්‍රහ සිත ද, ප්‍රඥාව ගැනීමෙන් සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි නොඇලුණු සිත ද දක්වන ලදී. සියලු බුදුගුණවලට කරුණාව ආදිය වේ, එයට හේතුව එය නිදානය (මුල) වන බැවිනි. ප්‍රඥාව අවසානය වේ, එයින් මතු කළ යුතු දෙයක් නැති බැවිනි. මෙසේ ආරම්භය සහ අවසානය දැක්වීමෙන් සියලු බුදුගුණ දක්වන ලදී. එසේම කරුණාව ගැනීමෙන් සීලක්ඛන්ධය පූර්වාංගම කොට ඇති සමාධික්ඛන්ධය දක්වන ලදී. මන්ද යත් ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීමේ පැවැත්ම ඇති කරන සීලය කරුණාව මුල් කොට පවතින බැවිනි. එය ධ්‍යාන තුනක් සමඟ යෙදෙයි. ‘ප්‍රඥා’ යන වචනයෙන් ප්‍රඥාස්කන්ධය ගැනේ. සීලය සියලු බුදුගුණවල ආරම්භයයි, සමාධිය මධ්‍යයයි, ප්‍රඥාව අවසානයයි. මෙසේ ද ආදි-මධ්‍ය-පර්යන්ත කල්‍යාණ වූ සියලු බුදුගුණ න්‍යාය වශයෙන් දක්වන ලදී. බුදුගුණ නොතිරව (ඉතිරි නැතිව) දැක්වීමේ ක්‍රමය නම් මෙයමයි, එනම් න්‍යාය වශයෙන් ගැනීමයි. එසේ නොමැතිව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ පදයෙන් පදය ඉතිරි නැතිව දැක්වීමට කවුරුන් නම් සමත් වෙත්ද? ඒ නිසාම මෙසේ පවසන ලදී –

‘‘ဗုဒ္ဓေါပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဏေယျ ဝဏ္ဏံ,ကပ္ပမ္ပိ စေ အညမဘာသမာနော;

ခီယေထ ကပ္ပော စိရဒီဃမန္တရေ,ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿာ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၀၄;

ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၁၄၁;

မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၄၂၅, ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၅၃;

ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၄.၄;

စရိယာ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာယံ, ပကိဏ္ဏကကထာယံ;

အပ. အဋ္ဌ. ၂.၆.၂၀);

‘බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක්, වෙනත් කිසිවක් නොකියා මුළු කල්පයක් පුරා වුව ද තවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ගුණ වර්ණනා කරන්නේ නම්; ඒ දීර්ඝ මහා කල්පය පවා ගෙවී යනු ඇත, එහෙත් තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනාව නම් අවසන් නොවන්නේය.’

တေနေဝ စ အာယသ္မတာ သာရိပုတ္တတ္ထေရေနာပိ ဗုဒ္ဓဂုဏပရိစ္ဆေဒနံ ပတိ အနုယုတ္တေန ‘‘နော ဟေတံ ဘန္တေ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၄၅) ပဋိက္ခိပိတွာ, ‘‘အပိ စ မေ ဘန္တေ ဓမ္မနွယော ဝိဒိတော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၄၆) ဝုတ္တံ.

එහෙයින්ම බුදුගුණ පිරිසිඳ දැකීම සම්බන්ධයෙන් විමසන ලද ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ද, ‘ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ’ යැයි ප්‍රතික්ෂේප කර, ‘එසේ වුව ද ස්වාමීනි, මට ධර්මයේ හැසිරීම (ධර්මයේ අන්වය) අවබෝධ වී ඇත’ යැයි පවසන ලදී.

ဧဝံ သင်္ခေပေန သကလသဗ္ဗညုဂုဏေဟိ ဘဂဝန္တံ အဘိတ္ထဝိတွာ ဣဒါနိ သဒ္ဓမ္မံ ထောမေတုံ ‘‘ဗုဒ္ဓေါပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗုဒ္ဓေါတိ ကတ္တုနိဒ္ဒေသော. ဗုဒ္ဓဘာဝန္တိ ကမ္မနိဒ္ဒေသော. ဘာဝေတွာ, သစ္ဆိကတွာတိ စ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာနိဒ္ဒေသော. ယန္တိ အနိယမတော ကမ္မနိဒ္ဒေသော. ဥပဂတောတိ အပရကာလကိရိယာနိဒ္ဒေသော. ဝန္ဒေတိ ကိရိယာနိဒ္ဒေသော, တန္တိ [Pg.10] နိယမနံ. ဓမ္မန္တိ ဝန္ဒနကိရိယာယ ကမ္မနိဒ္ဒေသော. ဂတမလံ, အနုတ္တရန္တိ စ တဗ္ဗိသေသနံ.

මෙසේ කෙටියෙන් සියලු සර්වඥ ගුණයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අභිස්තූති කොට, දැන් සද්ධර්මය වර්ණනා කිරීමට ‘බුද්ධෝපි’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘බුද්ධෝ’ යනු කර්තෘ නිර්දේශයයි. ‘බුද්ධභාවං’ යනු කර්ම නිර්දේශයයි. ‘භාවෙත්වා’ සහ ‘සච්ඡිකත්වා’ යනු පූර්වකාල ක්‍රියා නිර්දේශයයි. ‘යං’ යනු අනිශ්චිත කර්ම නිර්දේශයයි. ‘උපගතෝ’ යනු අපරකාල ක්‍රියා නිර්දේශයයි. ‘වන්දේති’ යනු ක්‍රියා නිර්දේශයයි. ‘තං’ යනු නිශ්චය කිරීමයි. ‘ධම්මං’ යනු වන්දනා ක්‍රියාවේ කර්ම නිර්දේශයයි. ‘ගතමලං’ සහ ‘අනුත්තරං’ යනු එහි විශේෂණ පද වේ.

တတ္ထ ဗုဒ္ဓ-သဒ္ဒဿ တာဝ ‘‘ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနီတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗောဓေတာ ပဇာယာတိ ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ. ၁၉၂; စူဠနိ. ၉၅-၉၇; ပဋိ. မ. ၁.၁၆၂) နိဒ္ဒေသနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အထ ဝါ သဝါသနာယ အညာဏနိဒ္ဒါယ အစ္စန္တဝိဂမတော, ဗုဒ္ဓိယာ ဝါ ဝိကသိတဘာဝတော ဗုဒ္ဓဝါတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဇာဂရဏဝိကသနတ္ထဝသေန. အထ ဝါ ကဿစိပိ ဉေယျဓမ္မဿ အနဝဗုဒ္ဓဿ အဘာဝေန ဉေယျဝိသေသဿ ကမ္မဘာဝေန အဂ္ဂဟဏတော ကမ္မဝစနိစ္ဆာယ အဘာဝေန အဝဂမနတ္ထဝသေနေဝ ကတ္တုနိဒ္ဒေသော လဗ္ဘတီတိ ဗုဒ္ဓဝါတိ ဗုဒ္ဓေါ, ယထာ ‘‘ဒိက္ခိတော န ဒဒါတီ’’တိ, အတ္ထတော ပန ပါရမိတာပရိဘာဝိတော သယမ္ဘူဉာဏေန သဟ ဝါသနာယ ဝိဟတဝိဒ္ဓသ္တနိရဝသေသကိလေသော မဟာကရုဏာသဗ္ဗညုတညာဏာဒိအပရိမေယျ ဂုဏဂဏာဓာရော ခန္ဓသန္တာနော ဗုဒ္ဓေါ. ယထာဟ –

එහි ‘බුද්ධ’ යන ශබ්දයෙහි අර්ථය වනාහි ‘සත්‍යයන් අවබෝධ කළ හෙයින් බුද්ධ නම් වේ, ප්‍රජාව අවබෝධ කරවූ හෙයින් බුද්ධ නම් වේ’ යනාදී නිර්දේශ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. නැතහොත් වාසනාව (පූර්ව පුරුද්ද) සමඟ අවිද්‍යා නින්දෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම මිදුණු හෙයින් ද, ප්‍රඥාව විකසිත වූ හෙයින් ද බුද්ධ නම් වේ (අවදි වීම සහ පිපීම යන අර්ථයෙන්). එසේත් නැතහොත් කිසිදු දත යුතු ධර්මයක් අවබෝධ නොකර ඉතිරි වී නැති බැවින් ද, දත යුතු විශේෂයන් කර්මයක් (කළ යුතු දෙයක්) ලෙස නොගන්නා බැවින් ද, අවබෝධ කිරීමේ අර්ථයෙන්ම කර්තෘ නිර්දේශය ලැබෙන හෙයින් බුද්ධ නම් වේ. එය ‘දික‍්ඛිතෝ (ව්‍රත සමාදන් වූ තැනැත්තා) දන් නොදෙයි’ යන්නාක් මෙනි. අර්ථය වශයෙන් ගත්කල, පාරමිතාවන්ගෙන් පිරිපුන් වූ, ස්වයම්භූ ඥානයෙන් යුතුව වාසනා ගුණය සමඟින් සියලු කෙලෙස් මුළුමනින්ම නසා දැමූ, මහා කරුණා සහ සර්වඥතා ඥානාදී අපරිමිත ගුණ රාශියකට ආධාර වූ ස්කන්ධ සන්තතිය ‘බුද්ධ’ නම් වේ. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ယော သော ဘဂဝါ သယမ္ဘူ အနာစရိယကော ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု သာမံ သစ္စာနိ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိ, တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော, ဗလေသု စ ဝသီဘာဝ’’န္တိ (မဟာနိ. ၁၉၂; စူဠနိ. ၉၅-၉၇; ပဋိ. မ. ၁.၁၆၂).

‘බුද්ධ යනු යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් ස්වයම්භූව, ගුරුවරයෙකු නොමැතිව, පෙර නොඇසූ විරූ ධර්මයන්හි තමන් වහන්සේම සත්‍යයන් අවබෝධ කළ සේක් ද, එහි සර්වඥ බවට පත් වූ සේක් ද, බලයන්හි වශීභාවයට (පරතෙරට) පත් වූ සේක් ද (ඒ උතුමාණෝ බුද්ධ නම් වෙති).’

အပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနေ, တေန ‘‘ဧဝံ ဂုဏဝိသေသယုတ္တော သောပိ နာမ ဘဂဝါ’’တိ ဝက္ခမာနဂုဏေ ဓမ္မေ သမ္ဘာဝနံ ဒီပေတိ. ဗုဒ္ဓဘာဝန္တိ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ. ဘာဝေတွာတိ ဥပ္ပာဒေတွာ, ဝဍ္ဎေတွာ စ. သစ္ဆိကတွာတိ ပစ္စက္ခံ ကတွာ. ဥပဂတောတိ ပတ္တော, အဓိဂတောတိ အတ္ထော, ဧတဿ ‘‘ဗုဒ္ဓဘာဝ’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. ဂတမလန္တိ ဝိဂတမလံ, နိဒ္ဒေါသန္တိ အတ္ထော. ဝန္ဒေတိ ပဏမာမိ, ထောမေမိ ဝါ. အနုတ္တရန္တိ ဥတ္တရရဟိတံ, လောကုတ္တရန္တိ အတ္ထော. ဓမ္မန္တိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ အပါယတော စ, သံသာရတော စ အပတမာနေ ကတွာ ဓာရယတီတိ ဓမ္မော.

මෙහි 'අපි' යන නිපාතය ප්‍රශංසාර්ථයෙහි යෙදේ. ඒ මගින් 'මෙබඳු සුවිශේෂී ගුණාංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පවා' යනුවෙන් ඉදිරියට ප්‍රකාශ කරනු ලබන ගුණ ඇති ධර්මය කෙරෙහි පවතින ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත භාවය ප්‍රකට කරයි. 'බුද්ධභාවය' යනු සම්මා සම්බෝධියයි. 'භාවෙත්වා' යනු උපදවා සහ වර්ධනය කර යන්නයි. 'සච්ඡිකත්වා' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට යන්නයි. 'උපගත' යනු පැමිණි හෝ අවබෝධ කළ යන අර්ථයයි; මෙහි සම්බන්ධය 'බුද්ධභාවය' යන්න සමඟයි. 'ගතමලං' යනු කෙලෙස් මල බැහැර වූ හෙවත් නිර්දෝෂී වූ යන අර්ථයයි. 'වන්දේ' යනු නමස්කාර කරමි, පසසමි යන්නයි. 'අනුත්තරං' යනු උත්තරීතර දෙයක් නැති හෙවත් ලෝකෝත්තර වූ යන අර්ථයයි. 'ධර්මය' යනු අනුශාසනා පරිදි පිළිපදින්නා වූ සත්ත්වයා සතර අපායෙන් හා සංසාර දුකින් වැටෙන්නට නොදී දරා සිටින බැවින් ධර්මය නම් වේ.

အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ဧဝံ ဝိဝိဓဂုဏသမန္နာဂတော ဗုဒ္ဓေါပိ ဘဂဝါ ယံ အရိယသင်္ခါတံ ဓမ္မံ ဘာဝေတွာ, ဖလနိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ ပန သစ္ဆိကတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဓိဂတော, တမေတံ ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ဗုဒ္ဓဘာဝဟေတုဘူတံ သဗ္ဗဒေါသမလရဟိတံ အတ္တနော ဥတ္တရိတရာဘာဝေန အနုတ္တရံ ပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မံ နမာမီတိ. ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မဿာပိ တပ္ပကာသနတ္တာ ဣဓ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အထ [Pg.11] ဝါ ‘‘အဘိဓမ္မနယသမုဒ္ဒံ ဘာဝေတွာ အဓိဂစ္ဆိ, တီဏိ ပိဋကာနိ သမ္မသီ’’တိ စ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ ပရိယတ္တိဓမ္မဿာပိ သစ္ဆိကိရိယာသမ္မသနပရိယာယော လဗ္ဘတီတိ သောပိ ဣဓ ဝုတ္တော ယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ‘‘ယံ ဓမ္မံ ဘာဝေတွာ, သစ္ဆိကတွာ’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မဘူတာဟိ ပါရမိတာဟိ သဟ ပုဗ္ဗဘာဂေ အဓိသီလသိက္ခာဒယောပိ ဣဓ ဓမ္မ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တာပိ ဟိ ဝိဂတပဋိပက္ခတာယ ဝိဂတမလာ, အနညသာဓာရဏတာယ အနုတ္တရာ စာတိ. တထာ ဟိ သတ္တာနံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏာယ ကတမဟာဘိနီဟာရော မဟာကရုဏာဓိဝါသပေသလဇ္ဈာသယော ပညာဝိသေသပရိယောဒါတနိမ္မလာနံ ဒါနဒမသညမာဒီနံ ဥတ္တမဓမ္မာနံ သတသဟဿာဓိကာနိ ကပ္ပာနံ စတ္တာရိ အသင်္ခေယျာနိ သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ နိရဝသေသံ ဘာဝနာပစ္စက္ခကရဏေဟိ ကမ္မာဒီသု အဓိဂတဝသီဘာဝေါ, အစ္ဆရိယာစိန္တေယျမဟာနုဘာဝေါ, အဓိသီလအဓိစိတ္တာနံ ပရမုက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တော ဘဂဝါ ပစ္စယာကာရေ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿမုခေန မဟာဝဇိရဉာဏံ ပေသေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ.

මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි - මෙබඳු විවිධ ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ පවා යම් ආර්ය මාර්ග සංඛ්‍යාත ධර්මයක් වඩා, ඵල හා නිර්වාණ සංඛ්‍යාත ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ සේක් ද, බුදුවරුන්ගේ පවා බුද්ධත්වයට හේතු වූ, සියලු දෝෂ මලින් තොර වූ, තමාට වඩා උසස් අනෙකක් නැති බැවින් අනුත්තර වූ ඒ පටිවේධ සද්ධර්මයට නමස්කාර කරමි. පර්යාප්ති සද්ධර්මය ද එම ගුණයන් ප්‍රකාශ කරන බැවින් මෙහිම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් 'අභිධර්ම නය සමුද්‍රය මෙනෙහි කොට අවබෝධ කළහ, ත්‍රිපිටකය විමර්ශනය කළහ' යැයි අටුවාවෙහි සඳහන් වන බැවින්, පර්යාප්ති ධර්මය ද ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමේ හා විමර්ශනය කිරීමේ ක්‍රමය අනුව මෙහිම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. එසේම 'යම් ධර්මයක් වඩා, ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට' යැයි පැවසූ බැවින් බුද්ධකාරක ධර්මයන් වූ පාරමිතාවන් සමඟ පූර්වභාගයෙහි අධිසීල ශික්ෂාදීන් ද මෙහි 'ධර්ම' ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ වී ඇති බව දත යුතුය. ඒවා ද ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් තොර බැවින් 'ගතමල' වන අතර, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන බැවින් 'අනුත්තර' ද වේ. සකල වෘත්ත දුක්ඛයෙන් සත්ත්වයන් එතෙර කරවනු පිණිස කළා වූ මහා අභිනීහාර ඇති, මහා කරුණාවෙන් තෙත් වූ උතුම් අදහස් ඇති, ප්‍රඥා විශේෂයෙන් පිරිසිදු වූ නිර්මල වූ දාන දම සංයමාදී උත්තම ධර්මයන් සුවහස් කල්ප ලක්ෂ අධික සිව් අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලෙහි සකස් කොට, නිරන්තරයෙන් භාවනා කිරීමෙන් හා ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙන් කර්මාදියෙහි වසීභාවයට පත් වූ, ආශ්චර්යවත් වූ ද අචින්ත්‍ය වූ ද මහානුභාව ඇති, අධිසීල අධිචිත්තයන්ගේ පරම උත්කර්ෂ පාරමී ප්‍රාප්ත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පටිච්චසමුප්පාද ධර්මයෙහි දොළොස් ලක්ෂයක් කෝටි සංඛ්‍යාත මුඛයන්ගෙන් මහා වජිර ඥානය මෙහෙයවා අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ සේක.

ဧတ္ထ စ ‘‘ဘာဝေတွာ’’တိ ဧတေန ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါယ ဓမ္မံ ထောမေတိ, ‘သစ္ဆိကတွာ’တိ ဧတေန ဝိမုတ္တိသမ္ပဒါယ. တထာ ပဌမေန ဈာနသမ္ပဒါယ, ဒုတိယေန ဝိမောက္ခသမ္ပဒါယ. ပဌမေန ဝါ သမာဓိသမ္ပဒါယ, ဒုတိယေန သမာပတ္တိသမ္ပဒါယ. အထ ဝါ ပဌမေန ခယဉာဏဘာဝေန, ဒုတိယေန အနုပ္ပာဒဉာဏဘာဝေန. ပုရိမေန ဝါ ဝိဇ္ဇူပမတာယ, ဒုတိယေန ဝဇိရူပမတာယ. ပုရိမေန ဝါ ဝိရာဂသမ္ပတ္တိယာ, ဒုတိယေန နိရောဓသမ္ပတ္တိယာ. တထာ ပဌမေန နိယျာနဘာဝေန, ဒုတိယေန နိဿရဏဘာဝေန. ပဌမေန ဝါ ဟေတုဘာဝေန, ဒုတိယေန အသင်္ခတဘာဝေန. ပဌမေန ဝါ ဒဿနဘာဝေန, ဒုတိယေန ဝိဝေကဘာဝေန. ပဌမေန ဝါ အဓိပတိဘာဝေန, ဒုတိယေန အမတဘာဝေန ဓမ္မံ ထောမေတိ. အထ ဝါ ‘‘ယံ ဓမ္မံ ဘာဝေတွာ ဗုဒ္ဓဘာဝံ ဥပဂတော’’တိ ဧတေန သွာက္ခာတတာယ ဓမ္မံ ထောမေတိ, ‘‘သစ္ဆိကတွာ’’တိ ဧတေန သန္ဒိဋ္ဌိကတာယ. တထာ ပုရိမေန အကာလိကတာယ, ပစ္ဆိမေန ဧဟိပဿိကတာယ. ပုရိမေန ဝါ ဩပနေယျိကတာယ, ပစ္ဆိမေန ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗတာယ ဓမ္မံ ထောမေတိ.

මෙහි 'භාවෙත්වා' යන පදයෙන් විද්‍යා සම්පත්තියෙන් ද, 'සච්ඡිකත්වා' යන පදයෙන් විමුක්ති සම්පත්තියෙන් ද ධර්මයට ප්‍රශංසා කෙරේ. එසේම පළමු පදයෙන් ධ්‍යාන සම්පත්තිය ද, දෙවැන්නෙන් විමොක්ඛ සම්පත්තිය ද කියවේ. නැතහොත් පළමුවැන්නෙන් සමාධි සම්පත්තිය ද, දෙවැන්නෙන් සමාපත්ති සම්පත්තිය ද කියවේ. එසේත් නැතහොත් පළමුවැන්නෙන් ක්ෂය ඥාන ස්වභාවය ද, දෙවැන්නෙන් අනුත්පාද ඥාන ස්වභාවය ද කියවේ. පූර්ව පදයෙන් විදුලියක් බඳු (විජ්ජූපම) බව ද, පසු පදයෙන් වජිරයක් බඳු (වජිරූපම) බව ද ප්‍රකාශ වේ. පෙර පදයෙන් විරාග සම්පත්තිය ද, පසු පදයෙන් නිරෝධ සම්පත්තිය ද කියවේ. එසේම පළමුවැන්නෙන් නිය්‍යාන (නික්ම යාම) ස්වභාවය ද, දෙවැන්නෙන් නිස්සරණ (මිදීම) ස්වභාවය ද කියවේ. පළමුවැන්නෙන් හේතු ස්වභාවය ද, දෙවැන්නෙන් අසංඛත ස්වභාවය ද කියවේ. පළමුවැන්නෙන් දර්ශන ස්වභාවය ද, දෙවැන්නෙන් විවේක ස්වභාවය ද කියවේ. පළමුවැන්නෙන් අධිපති ස්වභාවය ද, දෙවැන්නෙන් අමෘත ස්වභාවය ද වශයෙන් ධර්මයට ප්‍රශංසා කෙරේ. එසේත් නැතහොත් 'යම් ධර්මයක් වඩා බුද්ධභාවයට පැමිණියේ ද' යන්නෙන් ස්වාක්ඛාත ගුණයෙන් ද, 'සච්ඡිකත්වා' යන්නෙන් සන්දිට්ඨික ගුණයෙන් ද ධර්මයට ප්‍රශංසා කෙරේ. එලෙසම පෙර පදයෙන් අකාලික ගුණය ද, පසු පදයෙන් ඒහිපස්සික ගුණය ද කියවේ. පෙර පදයෙන් ඕපනයික ගුණය ද, පසු පදයෙන් පච්චත්තං වේදිතබ්බ ගුණය ද වශයෙන් ධර්මයට ස්තූති කරනු ලැබේ.

‘‘ဂတမလ’’န္တိ ဣမိနာ သံကိလေသာဘာဝဒီပနေန ဓမ္မဿ ပရိသုဒ္ဓတံ ဒဿေတိ, ‘‘အနုတ္တရ’’န္တိ ဧတေန အညဿ ဝိသိဋ္ဌဿ အဘာဝဒီပနေန ဝိပုလပရိပုဏ္ဏတံ. ပဌမေန ဝါ ပဟာနသမ္ပဒံ ဓမ္မဿ ဒဿေတိ, ဒုတိယေန ပဘာဝသမ္ပဒံ. ဘာဝေတဗ္ဗတာယ ဝါ ဓမ္မဿ ဂတမလဘာဝေါ ယောဇေတဗ္ဗော[Pg.12]. ဘာဝနာဂုဏေန ဟိ သော ဒေါသာနံ သမုဂ္ဃာတကော ဟောတီတိ. သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဝေန အနုတ္တရဘာဝေါ ယောဇေတဗ္ဗော. သစ္ဆိကိရိယာနိဗ္ဗတ္တိတော ဟိ တဒုတ္တရိကရဏီယာဘာဝတော အနညသာဓာရဏတာယ အနုတ္တရောတိ. တထာ ‘‘ဘာဝေတွာ’’တိ ဧတေန သဟ ပုဗ္ဗဘာဂသီလာဒီဟိ သေက္ခာ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ, ‘‘သစ္ဆိကတွာ’’တိ ဧတေန သဟ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ အသေက္ခာ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓာ ဒဿိတာ ဟောန္တီတိ.

'ගතමලං' යන්නෙන් කෙලෙසුන්ගේ අභාවය පෙන්වීම හරහා ධර්මයේ පිරිසිදු බව දක්වයි. 'අනුත්තරං' යන්නෙන් ඊට වඩා උසස් ධර්මයක් නොමැති බව පෙන්වීම හරහා එහි ඇති මහා පූර්ණත්වය දක්වයි. නැතහොත් පළමු පදයෙන් ධර්මයේ ප්‍රහාණ සම්පත්තිය ද, දෙවන පදයෙන් ප්‍රභාව සම්පත්තිය ද දක්වයි. වැඩිය යුතු (භාවනා කළ යුතු) බැවින් ධර්මයේ 'ගතමල' ස්වභාවය යෙදිය යුතුය. භාවනා ගුණයෙන් එය දෝෂයන් සහමුලින් නැති කරන බැවිනි. ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු බැවින් 'අනුත්තර' ස්වභාවය යෙදිය යුතුය. ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙන් පසු ඊට වඩා උසස් කළ යුතු දෙයක් නැති බැවින් ද එය අනුත්තර වේ. එසේම 'භාවෙත්වා' යන්නෙන් පූර්වභාග සීලාදිය සමඟ සෛක්ෂ පුද්ගලයන්ට අයත් සීල, සමාධි, ප්‍රඥා ස්කන්ධයන් දක්වා ඇති අතර, 'සච්ඡිකත්වා' යන්නෙන් අසංඛත ධාතුව (නිවන) සමඟ අසෛක්ෂ පුද්ගලයන්ට අයත් සීල, සමාධි, ප්‍රඥා ස්කන්ධයන් දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

ဧဝံ သင်္ခေပေနေဝ သဗ္ဗဓမ္မဂုဏေဟိ သဒ္ဓမ္မံ အဘိတ္ထဝိတွာ, ဣဒါနိ အရိယသံဃံ ထောမေတုံ ‘‘သုဂတဿာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုဂတဿာတိ သမ္ဗန္ဓနိဒ္ဒေသော, တဿ ‘‘ပုတ္တာန’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. ဩရသာနန္တိ ပုတ္တဝိသေသနံ. မာရသေနမထနာနန္တိ ဩရသပုတ္တဘာဝေ ကာရဏနိဒ္ဒေသော, တေန ကိလေသပ္ပဟာနမေဝ ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တဘာဝကာရဏံ အနုဇာနာတီတိ ဒဿေတိ. အဋ္ဌန္နန္တိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒနိဒ္ဒေသော, တေန စ သတိပိ တေသံ သတ္တဝိသေသဘာဝေန အနေကသတသဟဿသင်္ချဘာဝေ ဣမံ ဂဏနပရိစ္ဆေဒံ နာတိဝတ္တန္တီတိ ဒဿေတိ, မဂ္ဂဋ္ဌဖလဋ္ဌဘာဝါနတိဝတ္တနတော. သမူဟန္တိ သမုဒါယနိဒ္ဒေသော. အရိယသံဃန္တိ ဂုဏဝိသိဋ္ဌသံဃာတဘာဝနိဒ္ဒေသော, တေန အသတိပိ အရိယပုဂ္ဂလာနံ ကာယသာမဂ္ဂိယံ အရိယသံဃဘာဝံ ဒဿေတိ, ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတဘာဝတော. တတ္ထ ဥရသိ ဘဝါ ဇာတာ, သံဝဒ္ဓါ စ ဩရသာ. ယထာ ဟိ သတ္တာနံ ဩရသပုတ္တာ အတ္တဇာတတာယ ပိတုသန္တကဿ ဒါယဇ္ဇဿ ဝိသေသေန ဘာဂိနော ဟောန္တိ, ဧဝမေတေပိ အရိယပုဂ္ဂလာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သဝနန္တေ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတတာယ ဘဂဝတော သန္တကဿ ဝိမုတ္တိသုခဿ, အရိယဓမ္မရတနဿ စ ဧကန္တဘာဂိနောတိ ဩရသာ ဝိယ ဩရသာ. အထ ဝါ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာနုဘာဝေန အရိယဘူမိံ ဩက္ကမမာနာ, ဩက္ကန္တာ စ အရိယသာဝကာ ဘဂဝတော ဥရောဝါယာမဇနိတာဘိဇာတတာယ နိပ္ပရိယာယေန ‘‘ဩရသပုတ္တာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟန္တိ. သာဝကေဟိ ပဝတ္တိယမာနာပိ ဟိ ဓမ္မဒေသနာ ဘဂဝတော ‘‘ဓမ္မဒေသနာ’’ ဣစ္စေဝ ဝုစ္စတိ, တံမူလကတ္တာ, လက္ခဏာဒိဝိသေသာဘာဝတော စ.

මෙසේ සංක්ෂේපයෙන් සියලු ධර්ම ගුණයන්ගෙන් සද්ධර්මය වර්ණනා කොට, දැන් ආර්ය මහා සංඝරත්නයට ප්‍රශංසා කිරීම පිණිස ‘සුගතස්ස’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘සුගතස්ස’ (සුගතයන් වහන්සේගේ) යනු සම්බන්ධය දැක්වීමකි, එය ‘පුත්තානං’ (පුත්‍රයන්ගේ) යන්න හා සම්බන්ධ වේ. ‘ඕරසානං’ (ඖරස වූ) යනු පුත්‍රයන්ගේ විශේෂණයකි. ‘මාරසේනමථනානං’ (මාර සේනාව මර්දනය කළා වූ) යනු ඖරස පුත්‍රභාවයට හේතුව දැක්වීමයි. ඒ මගින් කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීම ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍රභාවයට හේතුව බව අනුමත කරන බව දක්වයි. ‘අට්ඨන්නං’ (අට දෙනෙකුගේ) යනු ගණන පරිච්ඡේද කොට දැක්වීමයි. ඔවුන් සත්ව විශේෂයන් වශයෙන් ලක්ෂ සංඛ්‍යාත වුවද, මාර්ගස්ථ හා ඵලස්ථ භාවය ඉක්මවා නොයන බැවින් මේ අටදෙනෙකුගේ ගණන පරිච්ඡේදය ඉක්මවා නොයන බව එයින් දක්වයි. ‘සමූහං’ යනු සමූහය දැක්වීමයි. ‘අරියසංඝං’ යනු ගුණයෙන් විශිෂ්ට වූ සමූහයක් බව දැක්වීමයි. ඒ මගින් ආර්ය පුද්ගලයන්ගේ ශාරීරික එකමුතුවක් නොමැති වුවද, දෘෂ්ටි සහ ශීල සමානත්වයෙන් එක්සත් වූ බැවින් ආර්ය සංඝ භාවය දක්වයි. එහි ළයෙහි (හදවතෙහි) උපන්, එහි ම වැඩුණු බැවින් ‘ඖරස’ නම් වේ. සත්වයන්ගේ ඖරස පුත්‍රයෝ තමන්ගෙන් ම උපන් බැවින් පියා සතු දායාදයට විශේෂයෙන් හිමිකම් ලබන්නා සේ ම, මේ ආර්ය පුද්ගලයෝ ද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අසා ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතු විමුක්ති සුඛයට හා ආර්ය ධර්ම රත්නයට ඒකාන්තයෙන් හිමිකම් කියන බැවින් ඖරස පුත්‍රයන් හා සමාන වෙති. එසේත් නොමැති නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාවේ අනුභාවයෙන් ආර්ය භූමියට පිවිසෙන්නා වූ ද, පිවිසියා වූ ද ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උරස් ව්‍යායාමයෙන් (හදවතින් නික්මුණු වීර්යයෙන්) උපන් බැවින් නිපරියාය වශයෙන් ම ‘ඖරස පුත්‍රයෝ’ යැයි කීමට සුදුසු වෙති. ශ්‍රාවකයන් විසින් පවත්වනු ලබන ධර්ම දේශනාව ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ම ‘ධර්ම දේශනාව’ යැයි කියනු ලැබේ. එයට මූලික වන්නේ උන්වහන්සේ බැවින් ද, ලක්ෂණ ආදියේ විශේෂත්වයක් නොමැති බැවින් ද එසේ කියනු ලැබේ.

ယဒိပိ အရိယသာဝကာနံ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမသမယေ ဘဂဝတော ဝိယ တဒန္တရာယကရဏတ္ထံ ဒေဝပုတ္တမာရော, မာရဝါဟိနီ ဝါ န ဧကန္တေန အပသာဒေတိ, တေဟိ ပန အပသာဒေတဗ္ဗတာယ ကာရဏေ ဝိမထိတေ တေပိ ဝိမထိတာ [Pg.13] ဧဝ နာမ ဟောန္တီတိ အာဟ – ‘‘မာရသေနမထနာန’’န္တိ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ ‘မာရမာရသေနမထနာန’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘မာရသေနမထနာန’’န္တိ ဧကဒေသသရူပေကသေသော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ခန္ဓာဘိသင်္ခါရမာရာနံ ဝိယ ဒေဝပုတ္တမာရဿာပိ ဂုဏမာရဏေ သဟာယဘာဝူပဂမနတော ကိလေသဗလကာယော ‘‘သေနာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ‘‘ကာမာ တေ ပဌမာ သေနာ’’တိအာဒိ (သု. နိ. ၄၃၈; မဟာနိ. ၂၈, ၆၈; စူဠနိ. ၄၇). သာ စ တေဟိ ဒိယဍ္ဎသဟဿဘေဒါ, အနန္တဘေဒါ ဝါ ကိလေသဝါဟိနီ သတိဓမ္မဝိစယဝီရိယသမထာဒိဂုဏပဟရဏေဟိ ဩဓိသော ဝိမထိတာ, ဝိဟတာ, ဝိဒ္ဓသ္တာ စာတိ မာရသေနမထနာ, အရိယသာဝကာ. ဧတေန တေသံ ဘဂဝတော အနုဇာတပုတ္တတံ ဒဿေတိ.

ආර්ය ශ්‍රාවකයන් ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කරන අවස්ථාවේදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙන් එම මාර්ගයට බාධා කිරීම පිණිස දේවපුත්‍ර මාරයා හෝ මාර සේනාව පැමිණ ඒකාන්තයෙන් ම ඔවුන් ඉවත් නොකරන්නේ වුවද, ඔවුන් විසින් ඉවත් කළ යුතු හේතූන් (කෙලෙසුන්) මර්දනය කළ බැවින් ඔවුන් ද මාරයා මර්දනය කළවුන් ම වන බව දැක්වීමට ‘මාරසේනමථනානං’ යැයි වදාළහ. මේ අර්ථයෙහි ‘මාර හා මාර සේනා මර්දනය කළවුන්’ යැයි කිව යුතු තැන ‘මාරසේනමථනානං’ යැයි එක් කොටසක් පමණක් ඉතිරි වන සේ සමාස කර ඇති බව දත යුතුය. එසේත් නොමැති නම් ස්කන්ධ හා අභිසංස්කාර මාරයන් මෙන් දේවපුත්‍ර මාරයා ද ගුණ නැසීමට සහාය වන බැවින් කෙලෙස් බලකාය ‘සේනාව’ යැයි කියනු ලැබේ. “කාමයෝ තාගේ පළමු සේනාවයි” යනාදී වශයෙන් වදාළ පරිදි ය. එක්දහස් පන්සියයක් වූ හෝ අනන්ත වූ ඒ කෙලෙස් සේනාව සති, ධර්මවිචය, වීර්ය, සමථ ආදී ගුණ නැමති ආයුධවලින් කොටස් වශයෙන් මර්දනය කළ, නසන ලද, විනාශ කරන ලද බැවින් ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ මාර සේනාව මර්දනය කළවුන් වෙති. එයින් ඔවුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුජාත පුත්‍රයන් බව දක්වයි.

အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ, အနယေ န ဣရိယနတော, အယေ စ ဣရိယနတော အရိယာ, နိရုတ္တိနယေန. အထ ဝါ သဒေဝကေန လောကေန ‘‘သရဏ’’န္တိ အရဏီယတော ဥပဂန္တဗ္ဗတော, ဥပဂတာနဉ္စ တဒတ္ထသိဒ္ဓိတော အရိယာ, အရိယာနံ သံဃောတိ အရိယသံဃော, အရိယော စ သော, သံဃော စာတိ ဝါ အရိယသံဃော, တံ အရိယသံဃံ. ဘဂဝတော အပရဘာဂေ ဗုဒ္ဓဓမ္မရတနာနမ္ပိ သမဓိဂမော သံဃရတနာဓီနောတိ အဿ အရိယသံဃဿ ဗဟူပကာရတံ ဒဿေတုံ ဣဓေဝ ‘‘သိရသာ ဝန္ဒေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් ද, අයහපත් මගෙහි නොහැසිරෙන බැවින් ද, යහපත් මගෙහි හැසිරෙන බැවින් ද නිරුක්ති ක්‍රමයට ‘ආර්ය’ නම් වෙති. එසේත් නොමැති නම් දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් ‘සරණ’ යැයි කියා එළඹිය යුතු බැවින් ද, එසේ පැමිණියවුන්ගේ අර්ථය සිද්ධ වන බැවින් ද ඔවුහු ‘ආර්ය’ නම් වෙති. ආර්යයන්ගේ සමූහය ‘ආර්ය සංඝ’ නම් වේ. නොහොත් ආර්ය වූ ද ඒ සංඝයා ආර්ය සංඝයා නම් වේ. එවැනි ආර්ය සංඝයා වඳිමි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසුව බුද්ධ ධර්ම රත්නයන්ගේ අවබෝධය පවා සංඝ රත්නය මත රඳා පවතින බැවින්, මේ ආර්ය සංඝයාගේ මහෝපකාරී බව දැක්වීමට මෙහි ම ‘සිරසින් වඳිමි’ යැයි කියන ලද බව දත යුතුය.

ဧတ္ထ စ ‘‘သုဂတဿ ဩရသာနံ ပုတ္တာန’’န္တိ ဧတေန အရိယသံဃဿ ပဘဝသမ္ပဒံ ဒဿေတိ, ‘‘မာရသေနမထနာန’’န္တိ ဧတေန ပဟာနသမ္ပဒံ, သကလသံကိလေသပ္ပဟာနဒီပနတော. ‘‘အဋ္ဌန္နမ္ပိ သမူဟ’’န္တိ ဧတေန ဉာဏသမ္ပဒံ, မဂ္ဂဋ္ဌဖလဋ္ဌဘာဝဒီပနတော. ‘‘အရိယသံဃ’’န္တိ ဧတေန ပဘဝသမ္ပဒံ ဒဿေတိ, သဗ္ဗသံဃာနံ အဂ္ဂဘာဝဒီပနတော. အထ ဝါ ‘‘သုဂတဿ ဩရသာနံ ပုတ္တာန’’န္တိ အရိယသံဃဿ ဝိသုဒ္ဓနိဿယဘာဝဒီပနံ, ‘‘မာရသေနမထနာန’’န္တိ သမ္မာဥဇုဉာယသာမီစိပ္ပဋိပန္နဘာဝဒီပနံ, ‘‘အဋ္ဌန္နမ္ပိ သမူဟ’’န္တိ အာဟုနေယျာဒိဘာဝဒီပနံ, ‘‘အရိယသံဃ’’န္တိ အနုတ္တရပုညက္ခေတ္တဘာဝဒီပနံ. တထာ ‘‘သုဂတဿ ဩရသာနံ ပုတ္တာန’’န္တိ ဧတေန အရိယသံဃဿ လောကုတ္တရသရဏဂမနသဗ္ဘာဝံ ဒီပေတိ. လောကုတ္တရသရဏဂမနေန ဟိ တေ ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တာ ဇာတာ. ‘‘မာရသေနမထနာန’’န္တိ ဧတေန အဘိနီဟာရသမ္ပဒါသိဒ္ဓံ ပုဗ္ဗဘာဂေ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ဒဿေတိ. ကတာဘိနီဟာရာ ဟိ သမ္မာ ပဋိပန္နာ မာရံ, မာရပရိသံ ဝါ အဘိဝိဇိနန္တိ. ‘‘အဋ္ဌန္နမ္ပိ သမူဟ’’န္တိ ဧတေန [Pg.14] ဝိဒ္ဓသ္တဝိပက္ခေ သေက္ခာသေက္ခဓမ္မေ ဒဿေတိ, ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန မဂ္ဂဖလဓမ္မာနံ ပကာသိတတ္တာ. ‘‘အရိယသံဃ’’န္တိ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျဘာဝံ ဒဿေတိ. သရဏဂမနဉ္စ သာဝကာနံ သဗ္ဗဂုဏာနမာဒိ, သပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒါ သေက္ခာ သီလက္ခန္ဓာဒယော မဇ္ဈေ, အသေက္ခာ သီလက္ခန္ဓာဒယော ပရိယောသာနန္တိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏာ သင်္ခေပတော သဗ္ဗေ အရိယသံဃဂုဏာ ပကာသိတာ ဟောန္တိ.

මෙහි ‘සුගතස්ස ඕරසානං පුත්තානං’ යන්නෙන් ආර්ය සංඝයාගේ ප්‍රභව සම්පත්තිය (හටගැනීමේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය) දක්වයි. ‘මාරසේනමථනානං’ යන්නෙන් සියලු කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීම පෙන්වන බැවින් ප්‍රහාණ සම්පත්තිය දක්වයි. ‘අට්ඨන්නම්පි සමූහං’ යන්නෙන් මාර්ගස්ථ හා ඵලස්ථ භාවය පෙන්වන බැවින් ඥාන සම්පත්තිය දක්වයි. ‘අරියසංඝං’ යන්නෙන් සියලු සංඝයන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ බව පෙන්වන බැවින් ප්‍රභව සම්පත්තිය දක්වයි. එසේත් නොමැති නම් ‘සුගතස්ස ඕරසානං පුත්තානං’ යන්නෙන් ආර්ය සංඝයාගේ විශුද්ධ නිශ්‍රය භාවය (පිරිසිදු ඇසුර) දක්වයි. ‘මාරසේනමථනානං’ යන්නෙන් සම්මාපටිපන්න, උජුපටිපන්න, ඤායපටිපන්න හා සාමීචිපටිපන්න භාවය දක්වයි. ‘අට්ඨන්නම්පි සමූහං’ යන්නෙන් ආහුනෙය්‍ය ආදී භාවය දක්වයි. ‘අරියසංඝං’ යන්නෙන් අනුත්තර පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍ර භාවය දක්වයි. එසේම ‘සුගතස්ස ඕරසානං පුත්තානං’ යන්නෙන් ආර්ය සංඝයාගේ ලෝකෝත්තර සරණාගමනයෙහි පැවැත්ම දක්වයි. ලෝකෝත්තර සරණාගමනයෙන් ම ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍රයෝ වූහ. ‘මාරසේනමථනානං’ යන්නෙන් අභිනීහාර සම්පත්තියෙන් සිද්ධ වූ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව දක්වයි. කරන ලද අභිනීහාර ඇතිව මැනවින් පිළිපන් අය ම මාරයා හෝ මාර පිරිස ජය ගනිති. ‘අට්ඨන්නම්පි සමූහං’ යන්නෙන් විරුද්ධ ධර්මයන් නසා දැමූ ශෛක්ෂ හා අශෛක්ෂ ධර්මයන් දක්වයි, පුද්ගලයා මුල් කොට මාර්ග ඵල ධර්මයන් ප්‍රකාශ කර ඇති බැවිනි. ‘අරියසංඝං’ යන්නෙන් අග්‍ර වූ දක්ෂිණෙය්‍ය භාවය දක්වයි. සරණාගමනය ශ්‍රාවකයන්ගේ සියලු ගුණයන්ගේ ආරම්භය ද, ශෛක්ෂ සීලක්ඛන්ධ ආදිය මධ්‍යය ද, අශෛක්ෂ සීලක්ඛන්ධ ආදිය අවසානය ද වශයෙන් ආදි මධ්‍ය පර්යවසාන වූ සියලු ආර්ය සංඝ ගුණයෝ සංක්ෂේපයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලදහ.

ဧဝံ ဂါထာတ္တယေန သင်္ခေပတော သကလဂုဏသင်္ကိတ္တနမုခေန ရတနတ္တယဿ ပဏာမံ ကတွာ, ဣဒါနိ တံ နိပစ္စကာရံ ယထာဓိပ္ပေတေ ပယောဇနေ ပရိဏာမေန္တော ‘‘ဣတိ မေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ရတိဇနနဋ္ဌေန ရတနံ, ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃာ. တေသဉှိ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ယထာဘူတဂုဏေ အာဝဇ္ဇန္တဿ အမတာဓိဂမဟေတုဘူတံ အနပ္ပကံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာဟ –

මෙසේ ගාථා තුනකින් සංක්ෂේපයෙන් සියලු ගුණ කීර්තනය කිරීම මගින් රත්නත්‍රයට නමස්කාර කොට, දැන් ඒ නිපච්චකාරය (නමස්කාරය) අපේක්ෂිත ප්‍රයෝජනය සඳහා යොමු කරමින් ‘ඉති මේ’ යනාදිය වදාළහ. එහි ඇල්ම උපදවන අර්ථයෙන් බුද්ධ, ධර්ම, සංඝ යන රත්නයෝ ‘රත්න’ නම් වෙති. ‘ඉතිපි සෝ භාගවා’ යනාදී වශයෙන් ඔවුන්ගේ තත්ත්වාකාර ගුණයන් මෙනෙහි කරන්නාට අමෘතය අවබෝධ කර ගැනීමට හේතු වන්නා වූ අප්‍රමාණ ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය උපදියි. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘ယသ္မိံ, မဟာနာမ, သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ, နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, န ဒေါသပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, န မောဟပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, ဥဇုဂတမေဝဿ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ ဟောတိ တထာဂတံ အာရဗ္ဘ. ဥဇုဂတစိတ္တော ခေါ ပန, မဟာနာမ, အရိယသာဝကော လဘတိ အတ္ထဝေဒံ, လဘတိ ဓမ္မဝေဒံ, လဘတိ ဓမ္မူပသံဟိတံ ပါမောဇ္ဇံ, ပမုဒိတဿ ပီတိ ဇာယတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၆.၁၀; အ. နိ. ၁၁.၁၁).

‘‘මහානාමය, යම් කලෙක ආර්ය ශ්‍රාවකයා තථාගතයන් වහන්සේව අනුස්මරණය කරයිද, ඒ අවස්ථාවේදී ඔහුගේ සිත රාගයෙන් පීඩිත නොවෙයි, ද්වේෂයෙන් පීඩිත නොවෙයි, මෝහයෙන් පීඩිත නොවෙයි; ඒ අවස්ථාවේදී තථාගතයන් වහන්සේ අරමුණු කොට ගත් ඔහුගේ සිත සෘජු බවටම පත් වෙයි. මහානාමය, සෘජු වූ සිත් ඇති ආර්ය ශ්‍රාවකයා අර්ථය පිළිබඳ සොම්නස (අර්ථවේදය) ලබයි, ධර්මය පිළිබඳ සොම්නස (ධර්මවේදය) ලබයි, ධර්මයට සම්බන්ධ වූ ප්‍රමෝදය ලබයි, ප්‍රමුදිත වූවහුට ප්‍රීතිය උපදියි’’ යනාදියයි (අං. නි. 6.10; අං. නි. 11.11).

စိတ္တီကတာဒိဘာဝေါ ဝါ ရတနဋ္ဌော. ဝုတ္တဉှေတံ –

එසේත් නැතහොත් ගරු කළ යුතු බව (සිතට ගත යුතු බව) ආදී ස්වභාවය රත්න යන අර්ථයයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී -

‘‘စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ, အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ;

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ, ရတနံ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ. (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၆.၃;

ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃;

သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၂၆;

မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၅၀);

‘‘සිතට ගත යුතු බැවින්ද (ගරු කළ යුතු බැවින්ද), මහත් අගයක් ඇති බැවින්ද, අසමසම බැවින්ද, දැකීම දුර්ලභ බැවින්ද, උතුම් සත්ත්වයන්ගේ පරිභෝජනය සඳහා වන බැවින්ද, ඒ නිසා එයට රත්නයයි කියනු ලැබේ.’’ (ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3; දී. නි. අට්ඨ. 2.33; සු. නි. අට්ඨ. 1.226; මහානි. අට්ඨ. 50);

စိတ္တီကတဘာဝါဒယော စ အနညသာဓာရဏာ ဗုဒ္ဓါဒီသု ဧဝ လဗ္ဘန္တီတိ. ဝန္ဒနာဝ ဝန္ဒနာမယံ, ယထာ ‘‘ဒါနမယံ, သီလမယ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅; ဣတိဝု. ၆၀; နေတ္တိ. ၃၄). ဝန္ဒနာ စေတ္ထ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဂုဏနိန္နတာ, ထောမနာ ဝါ. ပုဇ္ဇဘဝဖလနိဗ္ဗတ္တနတော ပုညံ, အတ္တနော သန္တာနံ ပုဏာတီတိ ဝါ. သုဝိဟတန္တရာယောတိ သုဋ္ဌု ဝိဟတန္တရာယော, ဧတေန အတ္တနော ပသာဒသမ္ပတ္တိယာ, ရတ္တနတ္တယဿ [Pg.15] စ ခေတ္တဘာဝသမ္ပတ္တိယာ တံ ပုညံ အတ္ထပ္ပကာသနဿ ဥပဃာတကဥပဒ္ဒဝါနံ ဝိဟနနေ သမတ္ထန္တိ ဒဿေတိ. ဟုတွာတိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာ, တဿ ‘‘အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. တဿာတိ ယံ ရတနတ္တယဝန္ဒနာမယံ ပုညံ, တဿ. အာနုဘာဝေနာတိ ဗလေန.

ගරු කළ යුතු බව ආදී ලක්ෂණ අන් කිසිවකුට සාධාරණ නොවී බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහිම දක්නට ලැබේ. වැඳීමම වැඳීමෙන් සිදුවන දෙය (වන්දනාමය) වේ; 'දානමය, සීලමය' යන්නාක් මෙනි. මෙහි වන්දනාව යනු කය, වචනය සහ සිත යන තිදොරින් තෙරුවන්ගේ ගුණයන්ට නැඹුරු වීම හෝ ගුණ වර්ණනා කිරීමයි. පූජ්‍ය වූ විපාක උපදවන බැවින් හෝ තම සන්තානය පිරිසිදු කරන බැවින් 'පුණ්‍ය' නම් වේ. 'සුවිහතන්තරාය' යනු මනාව බැහැර කරන ලද බාධක ඇති බවයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ තම ප්‍රසාද සම්පත්තියෙන්ද, තෙරුවන්ගේ උතුම් කෙත් බවේ සම්පත්තියෙන්ද ලබා ගත් ඒ පින, අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට බාධා පමුණුවන උපද්‍රව විනාශ කිරීමට සමර්ථ වන බවයි. 'හොඳින් වැඳ' (හුත්වා) යනු පූර්ව කාල ක්‍රියාවකි; එය 'අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි' යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. 'එහි' (තස්ස) යනු තෙරුවන් වැඳීමෙන් රැස්කර ගත් යම් පිනක් ඇද්ද, එම පිනෙහි යන්නයි. 'ආනුභාවයෙන්' යනු ශක්තියෙන් යන්නයි.

ဧဝံ ရတနတ္တယဿ နိပစ္စကာရကရဏေ ပယောဇနံ ဒဿေတွာ, ဣဒါနိ ယဿာ ဓမ္မဒေသနာယ အတ္ထံ သံဝဏ္ဏေတုကာမော, တဿာ တာဝ ဂုဏာဘိတ္ထဝနဝသေန ဥပညာပနတ္ထံ ‘‘ဒီဃဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒီဃသုတ္တင်္ကိတဿာတိ ဒီဃပ္ပမာဏသုတ္တလက္ခိတဿ, ဧတေန ‘‘ဒီဃော’’တိ အယံ ဣမဿ အာဂမဿ အတ္ထာနုဂတာ သမညာတိ ဒဿေတိ. နနု စ သုတ္တာနိယေဝ အာဂမော, ကဿ ပန သုတ္တေဟိ အင်္ကနန္တိ? သစ္စမေတံ ပရမတ္ထတော, သုတ္တာနိ ပန ဥပါဒါယပညတ္တော အာဂမော. ယထာ ဟိ အတ္ထဗျဉ္ဇနသမုဒါယေ ‘‘သုတ္တ’’န္တိ ဝေါဟာရော, ဧဝံ သုတ္တသမုဒါယေ ‘‘အာဂမော’’တိ ဝေါဟာရော. ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိနိပုဏတ္ထသဗ္ဘာဝတော နိပုဏဿ. အာဂမိဿန္တိ ဧတ္ထ, ဧတေန, ဧတသ္မာ ဝါ အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒယောတိ အာဂမော, အာဂမော စ သော ဝရော စာတိ အာဂမဝရော, အာဂမသမ္မတေဟိ ဝါ ဝရောတိ အာဂမဝရော, တဿ. ဗုဒ္ဓါနံ အနုဗုဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓါနုဗုဒ္ဓါ, ဗုဒ္ဓါနံ သစ္စပဋိဝေဓံ အနုဂမ္မ ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စာ အဂ္ဂသာဝကာဒယော အရိယာ. တေဟိ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝသေန, ဂုဏသံဝဏ္ဏနာဝသေန စ သံဝဏ္ဏိတဿ. အထ ဝါ ဗုဒ္ဓါ စ အနုဗုဒ္ဓါ စ ဗုဒ္ဓါနုဗုဒ္ဓါတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနေဝ ဟိ တိဏ္ဏမ္ပိ ပိဋကာနံ အတ္ထဝဏ္ဏနာက္ကမော ဘာသိတော, ယာ ‘‘ပကိဏ္ဏကဒေသနာ’’တိ ဝုစ္စတိ, တတော သင်္ဂါယနာဒိဝသေန သာဝကေဟီတိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ.

මෙසේ තෙරුවන් කෙරෙහි ගෞරව දැක්වීමේ ප්‍රයෝජනය පෙන්වා දී, දැන් යම් ධර්ම දේශනාවක අර්ථය වර්ණනා කිරීමට අදහස් කරන්නේද, එහි ගුණ වර්ණනා කිරීමෙන් එය හඳුන්වා දීම සඳහා 'දීඝස්ස' යනාදිය කියන ලදී. එහි 'දීඝසුත්තංකිතස්ස' යනු දීර්ඝ ප්‍රමාණයේ සූත්‍රවලින් සලකුණු වූ (හඳුනාගත්) යන්නයි; මෙයින් 'දීඝ' යන නම මෙම ආගමයේ (නිකායේ) අර්ථයට අනුකූල වූ නාමයක් බව පෙන්වයි. සූත්‍රයන්ම ආගමය (නිකාය) වන බැවින්, සූත්‍ර මගින් සලකුණු කරන්නේ කුමකදැයි ඇසීමට ඉඩ ඇත. පරමාර්ථ වශයෙන් එය සත්‍යයකි, එහෙත් සූත්‍ර ඇසුරු කොට ආගමය යන පැනවීම සිදු කර ඇත. අර්ථ සහ ව්‍යඤ්ජන සමූහයකට 'සූත්‍රය' යැයි ව්‍යවහාර කරන්නාක් මෙන්, සූත්‍ර සමූහයකට 'ආගමය' යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. පටිච්චසමුප්පාදාදී සියුම් අර්ථයන් පවතින බැවින් 'නිපුණ' (සියුම්) නම් වේ. මෙහි 'ආගම' යනු තමාගේ අර්ථය හා පර අර්ථය ආදිය මෙහි එන බැවින් හෝ මෙයින් පැමිණෙන බැවින් හෝ මෙයින් ලැබෙන බැවින් 'ආගම' නම් වේ. එම ආගමය උතුම් (වර) බැවින් 'ආගමවර' නම් වේ; එසේත් නැතහොත් ආගම සම්මතයන් අතර උතුම් බැවින් 'ආගමවර' නම් වේ. 'බුද්ධානුබුද්ධ' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ අනුබුදුවරුන්ය. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ සත්‍යාවබෝධයට අනුකූලව සත්‍යය අවබෝධ කරගත් අග්‍රශ්‍රාවකාදී ආර්යයන් වහන්සේලා යනු එයයි. ඔවුන් විසින් අර්ථ වර්ණනා වශයෙන්ද, ගුණ වර්ණනා වශයෙන්ද වර්ණනා කරන ලද යන්නයි. එසේත් නැතහොත් 'බුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ අනුබුදුවරු' ලෙස යෙදිය හැකිය. මක්නිසාද යත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්ම ත්‍රිපිටකයේම අර්ථ වර්ණනා ක්‍රමය දේශනා කරන ලදී. එය 'පකිණ්ණක දේශනාව' යැයි කියනු ලැබේ. පසුව ධර්ම සංගායනාදී වශයෙන් ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා විසින් එය පවත්වාගෙන ආ බව ආචාර්යවරු පවසති.

သဒ္ဓါဝဟဂုဏဿာတိ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒါဝဟသမ္ပတ္တိကဿ. အယဉှိ အာဂမော ဗြဟ္မဇာလာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၅-၇, ၂၆-၂၈) သီလဒိဋ္ဌာဒီနံ အနဝသေသနိဒ္ဒေသာဒိဝသေန, မဟာပဒါနာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃-၅) ပုရိမဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ဂုဏနိဒ္ဒေသာဒိဝသေန, ပါထိကသုတ္တာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၃,၄) တိတ္ထိယေ နိမဒ္ဒိတွာ အပ္ပဋိဝတ္တိယသီဟနာဒ နဒနာဒိဝသေန, အနုတ္တရိယသုတ္တာဒီသု (အ. နိ. ၆.၈) စ ဝိသေသတော ဗုဒ္ဓဂုဏဝိဘာဝနေန ရတနတ္တယေ သာတိသယပ္ပသာဒံ အာဝဟတိ. သံဝဏ္ဏနာသု စာယံ အာစရိယဿ ပကတိ, ယာ တံတံသံဝဏ္ဏနာသု အာဒိတော တဿ တဿ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ ဝိသေသဂုဏကိတ္တနေန ထောမနာ. တထာ ဟိ ပပဉ္စသူဒနီသာရတ္ထပ္ပကာသိနီမနောရထပူရဏီသု အဋ္ဌသာလိနီအာဒီသု စ ယထာက္ကမံ ‘‘ပရဝါဒမထနဿ ဉာဏပ္ပဘေဒဇနနဿ [Pg.16] ဓမ္မကထိကပုင်္ဂဝါနံ ဝိစိတ္တပ္ပဋိဘာနဇနနဿ တဿ ဂမ္ဘီရဉာဏေဟိ ဩဂါဠှဿ အဘိဏှသော နာနာနယဝိစိတ္တဿ အဘိဓမ္မဿာ’’တိအာဒိနာ ထောမနာ ကတာ.

'සද්ද්ධාවහගුණස්ස' යනු බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි ප්‍රසාදය ගෙන දෙන ගුණාංගවලින් යුක්ත වූ යන්නයි. මක්නිසාද යත්, මෙම ආගමය (නිකාය) බ්‍රහ්මජාලාදී සූත්‍රවල ශීල සහ දෘෂ්ටි ආදියේ ඉතිරි නොවන විස්තර මගින්ද, මහාපදානාදී සූත්‍රවල පෙර බුදුවරුන්ගේද ගුණ වර්ණනා මගින්ද, පාථික සූත්‍රාදියේ අන්‍ය තීර්ථකයන් මර්දනය කරමින් නොවැළැක්විය හැකි සිංහනාද පැවැත්වීම මගින්ද, අනුත්තරිය සූත්‍රාදියේ විශේෂයෙන්ම බුදුගුණ විස්තර කිරීම මගින්ද රත්නත්‍රය කෙරෙහි ඉමහත් ප්‍රසාදයක් උපදවයි. අර්ථ කථාවලදී මෙය ආචාර්යවරයාගේ ස්වභාවයයි; එනම් ඒ ඒ අර්ථ කථාවල ආරම්භයේදීම එම වර්ණනා කළ යුතු ධර්මයේ සුවිශේෂී ගුණ වර්ණනා කරමින් ප්‍රශංසා කිරීමයි. ඒ අනුව 'පපඤ්චසූදනී, සාරත්ථප්පකාසිනී, මනෝරථපූරණී' සහ 'අත්ථසාලිනී' ආදී අර්ථ කථාවල පිළිවෙළින් 'පරවාද මර්දනය කරන, ඥාන ප්‍රභේදයන් ජනිත කරන, ධර්ම කථික ශ්‍රේෂ්ඨයන්ට විසිතුරු ප්‍රතිභානයක් ඇති කරන, ගැඹුරු ඥානයෙන් ගිලී විමසන ලද, නිරන්තරයෙන් විවිධ නය ක්‍රමයන්ගෙන් විසිතුරු වූ අභිධර්මයේ' යනාදී වශයෙන් ගුණ වර්ණනා කර ඇත.

အတ္ထော ကထီယတိ ဧတာယာတိ အတ္ထကထာ, သာ ဧဝ အဋ္ဌကထာ, တ္ထ-ကာရဿ ဋ္ဌ-ကာရံ ကတွာ, ယထာ ‘‘ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌော’’တိ (ပဋိ. မ. ၂.၈). အာဒိတော တိအာဒိမှိ ပဌမသင်္ဂီတိယံ. ဆဠဘိညတာယ ပရမေန စိတ္တဝသီဘာဝေန သမန္နာဂတတ္တာ, ဈာနာဒီသု ပဉ္စဝိဓဝသိတာသဗ္ဘာဝတော စ ဝသိနော, ထေရာ မဟာကဿပါဒယော. တေသံ သတေဟိ ပဉ္စဟိ. ယာတိ ယာ အဋ္ဌကထာ. သင်္ဂီတာတိ အတ္ထံ ပကာသေတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနေ ‘‘အယံ ဧတဿ အတ္ထော, အယံ ဧတဿ အတ္ထော’’တိ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တာ. အနုသင်္ဂီတာ စ ယသတ္ထေရာဒီဟိ ပစ္ဆာပိ ဒုတိယတတိယသင်္ဂီတီသု, ဣမိနာ အတ္တနော သံဝဏ္ဏနာယ အာဂမနသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ.

අර්ථය මෙයින් කියනු ලැබේ යන අරුතින් 'අත්ථකථා' නම් වේ. 'ත' කාරයට 'ට්ඨ' කාරය ආදේශ වීමෙන් එයම 'අට්ඨකථා' නම් වේ. 'දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨෝ' යන්නෙහි මෙනි. 'ආදිතෝ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ප්‍රථම සංගායනාවේදී යන්නයි. ෂඩභිඥා සහිත බැවින්ද, උතුම් වූ සිත් වසඟ බවෙන් යුක්ත බැවින්ද, ධ්‍යානාදියේ පංචවිධ වශීභාවයෙන් යුක්ත බැවින්ද 'වශී' (සිත වසඟ කළ) නම් වූ මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ ඇතුළු පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා විසින් යම් අර්ථ කථාවක් සංගායනා කරන ලද්දේද (එය අට්ඨකථා නම් වේ). අර්ථ ප්‍රකාශ කළ යුතු තැන්වලදී 'මෙය මෙහි අර්ථයයි, මෙය මෙහි අර්ථයයි' යනුවෙන් එක්රැස් කොට වදාරන ලද්දේ සංගීත (සංගායනා කරන ලද) නම් වේ. පසුව යස තෙරුන් වහන්සේ ආදීන් විසින් දෙවන හා තෙවන සංගායනාවලදීද අනුසංගායනා කරන ලදී. මෙයින් තම අර්ථ වර්ණනාවේ පරම්පරාගත පිරිසිදු බව (ආගමන ශුද්ධිය) පෙන්වා දෙයි.

သီဟဿ လာနတော ဂဟဏတော သီဟဠော, သီဟကုမာရော. တံဝံသဇာတတာယ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ခတ္တိယာနံ, တေသံ နိဝါသတာယ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပဿ စ သီဟဠဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာဘတာတိ ဇမ္ဗုဒီပတော အာနီတာ. အထာတိ ပစ္ဆာ. အပရဘာဂေ ဟိ အသင်္ကရတ္ထံ သီဟဠဘာသာယ အဋ္ဌကထာ ဌပိတာတိ. တေနဿ မူလဋ္ဌကထာ သဗ္ဗသာဓာရဏာ န ဟောတီတိ ဣဒံ အတ္ထပ္ပကာသနံ ဧကန္တေန ကရဏီယန္တိ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဒီပဝါသီနမတ္ထာယာ’’တိ. တတ္ထ ဒီပဝါသီနန္တိ ဇမ္ဗုဒီပဝါသီနံ. ဒီပဝါသီနန္တိ ဝါ သီဟဠဒီပဝါသီနံ အတ္ထာယ သီဟဠဘာသာယ ဌပိတာတိ ယောဇနာ.

සිංහයකු ලැබීමෙන් හෝ ග්‍රහණය කිරීමෙන් 'සීහළ' නම් වූයේ සීහ කුමාරයායි. ඔහුගේ වංශයේ උපන් බැවින් තම්බපණ්ණි දීපයේ ක්ෂත්‍රියයන්ද, ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය වූ බැවින් තම්බපණ්ණි දීපයද 'සීහළ' (සිංහල) ලෙස හැඳින්විය යුතු බව දත යුතුය. 'ආභතා' යනු දඹදිව සිට වැඩමවන ලද (ගෙන එන ලද) යන්නයි. 'අථ' යනු පසුව යන්නයි. මක්නිසාද යත්, පසු කාලයකදී අර්ථයන් මිශ්‍ර නොවීම සඳහා සිංහල භාෂාවෙන් අර්ථ කථා තබන ලදී. එබැවින් එම මූල අට්ඨකථාව සෑම දෙනාටම පොදු නොවන බැවින්, මෙම අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම ඒකාන්තයෙන්ම කළ යුත්තක් බව පෙන්වයි. ඒ බව මෙසේ පවසන ලදී - 'දීපවාසීනමත්ථායා' (දිවයිනෙහි වැසියන්ගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා). එහි 'දීපවාසීනං' යනු දඹදිව වැසියන් සඳහාය. එසේත් නැතහොත් සිංහල දීපවාසීන්ගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා සිංහල භාෂාවෙන් තබන ලදී යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

အပနေတွာနာတိ ကဉ္စုကသဒိသံ သီဟဠဘာသံ အပနေတွာ. တတောတိ အဋ္ဌကထာတော. အဟန္တိ အတ္တာနံ နိဒ္ဒိသတိ. မနောရမံ ဘာသန္တိ မာဂဓဘာသံ. သာ ဟိ သဘာဝနိရုတ္တိဘူတာ ပဏ္ဍိတာနံ မနံ ရမယတီတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘တန္တိနယာနုစ္ဆဝိက’’န္တိ, ပါဠိဂတိယာ အနုလောမိကံ ပါဠိဘာသာယာနုဝိဓာယိနိန္တိ အတ္ထော. ဝိဂတဒေါသန္တိ အသဘာဝနိရုတ္တိဘာသန္တရရဟိတံ.

''අපනෙත්වා'' යනු සැට්ටයක් බඳු වූ සිංහල භාෂාව ඉවත් කර යන්නයි. ''තතො'' යනු අටුවාවෙන් යන්නයි. ''අහං'' යන්නෙන් තමා හඳුන්වා දෙයි. ''මනොරමං භාසං'' යනු මාගධ භාෂාවයි. එම භාෂාව ස්වභාව නිරුක්තිය වන බැවින් පණ්ඩිතයන්ගේ සිත පිනවයි. එහෙයින් ම ''තන්තිනයානුච්ඡවිකං'' (පෙළ ක්‍රමයට අනුකූල වූ) යැයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් පාලි ගතියට අනුකූල වූ, පාලි භාෂාව අනුගමනය කරන යන්නයි. ''විගතදොසං'' යනු ස්වභාව නිරුක්ති නොවන වෙනත් භාෂාමය දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ යන්නයි.

သမယံ အဝိလောမေန္တောတိ သိဒ္ဓန္တံ အဝိရောဓေန္တော, ဧတေန အတ္ထဒေါသာဘာဝမာဟ. အဝိရုဒ္ဓတ္တာ ဧဝ ဟိ ထေရဝါဒါပိ ဣဓ ပကာသိယိဿန္တိ. ထေရဝံသပဒီပါနန္တိ ထိရေဟိ သီလက္ခန္ဓာဒီဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ထေရာ, မဟာကဿပါဒယော. တေဟိ အာဂတာ အာစရိယပရမ္ပရာ ထေရဝံသော, တပ္ပရိယာပန္နာ [Pg.17] ဟုတွာ အာဂမာဓိဂမသမ္ပန္နတ္တာ ပညာပဇ္ဇောတေန တဿ သမုဇ္ဇလနတော ထေရဝံသပဒီပါ, မဟာဝိဟာရဝါသိနော ထေရာ, တေသံ. ဝိဝိဓေဟိ အာကာရေဟိ နိစ္ဆီယတီတိ ဝိနိစ္ဆယော, ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနေသု ခီလမဒ္ဒနာကာရေန ပဝတ္တာ ဝိမတိစ္ဆေဒကထာ. သုဋ္ဌု နိပုဏော သဏှော ဝိနိစ္ဆယော ဧတေသန္တိ သုနိပုဏဝိနိစ္ဆယာ. အထ ဝါ ဝိနိစ္ဆိနောတီတိ ဝိနိစ္ဆယော, ယထာဝုတ္တဝိသယံ ဉာဏံ. သုဋ္ဌု နိပုဏော ဆေကော ဝိနိစ္ဆယော ဧတေသန္တိ သုနိပုဏဝိနိစ္ဆယာ, ဧတေန မဟာကဿပါဒိထေရပရမ္ပရာဘတော, တတောယေဝ စ အဝိပရီတော သဏှသုခုမော မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝိနိစ္ဆယောတိ တဿ ပမာဏဘူတတံ ဒဿေတိ.

''සමයං අවිලොමෙන්තො'' යනු සිද්ධාන්තයන්ට විරුද්ධ නොවෙමින් යන්නයි, මෙයින් අර්ථ දෝෂයන්ගෙන් තොර බව පවසයි. විරෝධයක් නොමැති බැවින් ම තේරවාදයන් ද මෙහි ප්‍රකාශ කරනු ලබයි. ''ථෙරවංසපදීපානං'' යනු ස්ථිර වූ සීලක්ඛන්ධාදියෙන් යුක්ත බැවින් මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ ආදී උතුමෝ 'ථෙර' (තෙරවරු) නම් වෙති. උන්වහන්සේලාගෙන් පැවත එන ආචාර්ය පරම්පරාව තේරවංශයයි. ඊට අයත් වී ආගම (පර්යාප්තිය) සහ අධිගමය (ප්‍රතිවේධය) සම්පූර්ණ කළ බැවින් ප්‍රඥා ප්‍රදීපයෙන් එය බබළවන නිසා මහා විහාරවාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේලා 'ථෙරවංශ ප්‍රදීප' නම් වෙති. විවිධ ආකාරයෙන් තීරණය කරනු ලබන බැවින් 'විනිශ්චය' නම් වේ. ගැටලු සහගත තැන්හි ඇණයක් ගසා ස්ථිර කරන්නාක් මෙන් පවතින සැක දුරු කරන කථාවයි. ඉතා දක්ෂ වූ, සියුම් වූ විනිශ්චය ඇත්තාහු 'සුනිපුණ විනිශ්චය' නම් වෙති. එසේ නැතහොත් විනිශ්චය කරයි යන අර්ථයෙන් 'විනිශ්චය' යනු ඉහත කී විෂයයන් පිළිබඳ ඥානයයි. ඉතා දක්ෂ වූ, නිපුණ වූ විනිශ්චය ඇත්තාහු 'සුනිපුණ විනිශ්චය' නම් වෙති. මෙයින් මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ තෙර පරම්පරාවෙන් ගෙන එන ලද, එහෙයින් ම අවිපරීත වූ, සියුම් වූ මහා විහාරවාසීන්ගේ විනිශ්චය එහි ප්‍රමාණභූත බව දක්වයි.

သုဇနဿ စာတိ စ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော, တေန န ကေဝလံ ဇမ္ဗုဒီပဝါသီနမေဝ အတ္ထာယ, အထ ခေါ သာဓုဇနတောသနတ္ထဉ္စာတိ ဒဿေတိ, တေန စ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပဝါသီနမ္ပိ အတ္ထာယာတိ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ, ဥဂ္ဂဟဏာဒိသုကရတာယ တေသမ္ပိ ဗဟုပကာရတ္တာ. စိရဋ္ဌိတတ္ထန္တိ စိရဋ္ဌိတိအတ္ထံ, စိရကာလဋ္ဌိတိယာတိ အတ္ထော. ဣဒဉှိ အတ္ထပ္ပကာသနံ အဝိပရီတဗျဉ္ဇနသုနိက္ခေပဿ အတ္ထသုနယဿ စ ဥပါယဘာဝတော သဒ္ဓမ္မဿ စိရဋ္ဌိတိယာ သံဝတ္တတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

''සුජනස්ස ච'' යන්නෙහි 'ච' ශබ්දය එක් කිරීමේ අර්ථයෙහි (සමුච්චයාර්ථයේ) වැටේ. එයින් දඹදිව වැසියන්ගේ යහපත සඳහා පමණක් නොව, සත්පුරුෂයන්ගේ සතුට සඳහා ද බව දක්වයි. එයින් ලක්දිව වැසියන්ගේ ද ප්‍රයෝජනය පිණිස වේ යන අර්ථය සිද්ධ වේ. ඉගෙනීම ආදිය පහසු වන බැවින් ඔවුන්ට ද මෙය බොහෝ උපකාරී වේ. ''චිරට්ඨිතත්ථං'' යනු චිරකාලීන පැවැත්ම පිණිස යන්නයි. මේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම අවිපරීත අක්ෂර වින්‍යාසයට සහ නිවැරදි අර්ථ ක්‍රමයට උපකාරී වන බැවින් සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය පිණිස පවතියි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သဒ္ဓမ္မဿ ဌိတိယာ အသမ္မောသာယ အနန္တရဓာနာယ သံဝတ္တန္တိ. ကတမေ ဒွေ? သုနိက္ခတ္တဉ္စ ပဒဗျဉ္ဇနံ, အတ္ထော စ သုနီတော’’တိ (အ. နိ. ၂.၂၁).

''මහණෙනි, සද්ධර්මයේ පැවැත්ම පිණිස, මුළා නොවීම පිණිස සහ අතුරුදන් නොවීම පිණිස මේ ධර්ම දෙක පවතියි. කවර දෙකක් ද? මැනවින් තබන ලද පද ව්‍යඤ්ජන සහ මැනවින් වටහා ගත් අර්ථයයි.''

ယံ အတ္ထဝဏ္ဏနံ ကတ္တုကာမော, တဿာ မဟတ္တံ ပရိဟရိတုံ ‘‘သီလကထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ – ‘‘န တံ ဣဓ ဝိစာရယိဿာမီ’’တိ. အထ ဝါ ယံ အဋ္ဌကထံ ကတ္တုကာမော, တဒေကဒေသဘာဝေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ စ ဂဟေတဗ္ဗောတိ ကထိကာနံ ဥပဒေသံ ကရောန္တော တတ္ထ ဝိစာရိတဓမ္မေ ဥဒ္ဒေသဝသေန ဒဿေတိ ‘‘သီလကထာ’’ တိအာဒိနာ. တတ္ထ သီလကထာတိ စာရိတ္တဝါရိတ္တာဒိဝသေန သီလဝိတ္ထာရကထာ. ဓုတဓမ္မာတိ ပိဏ္ဍပါတိကင်္ဂါဒယော (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၂; ထေရဂါ. အဋ္ဌ. ၂.၈၄၅, ၈၄၉) တေရသ ကိလေသဓုနနကဓမ္မာ. ကမ္မဋ္ဌာနာနိ သဗ္ဗာနီတိ ပါဠိယံ အာဂတာနိ အဋ္ဌတိံသ, အဋ္ဌကထာယံ ဒွေတိ နိရဝသေသာနိ ယောဂကမ္မဿ ဘာဝနာယ ပဝတ္တိဋ္ဌာနာနိ. စရိယာဝိဓာနသဟိတောတိ ရာဂစရိတာဒီနံ သဘာဝါဒိဝိဓာနေန သဟိတော. ဈာနာနိ စတ္တာရိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ, သမာပတ္တိယော [Pg.18] စတဿော အရူပသမာပတ္တိယော. အဋ္ဌပိ ဝါ ပဋိလဒ္ဓမတ္တာနိ ဈာနာနိ, သမာပဇ္ဇနဝသီဘာဝပ္ပတ္တိယာ သမာပတ္တိယော. ဈာနာနိ ဝါ ရူပါရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ, သမာပတ္တိယော ဖလသမာပတ္တိနိရောဓသမာပတ္တိယော.

යම් අර්ථ වර්ණනාවක් කිරීමට කැමති ද, එහි දී ඇති විය හැකි දීර්ඝ බව මඟ හැරීමට ''සීලකථා'' ආදිය පවසන ලදී. එහෙයින් ම ''එය මෙහි දී විමසීමට ලක් නොකරන්නෙමි'' යි පැවසූහ. එසේ නැතහොත් යම් අටුවාවක් කිරීමට කැමති ද, එහි ම කොටසක් ලෙස විසුද්ධිමග්ගය ද ගත යුතුයැයි කථිකයන්ට උපදෙස් දෙමින් එහි විමසන ලද ධර්මයන් උද්දේශ වශයෙන් ''සීලකථා'' ආදියෙන් දක්වයි. එහි සීලකථා යනු චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර වශයෙන් කෙරෙන සීලයේ විස්තරාත්මක කථාවයි. ධුතධර්ම යනු පිණ්ඩපාතිකංග ආදී කෙලෙස් දුරු කරන ධර්ම දහතුනයි. ''සමස්ත කර්මස්ථාන'' යනු පෙළෙහි එන තිස් අටක් සහ අටුවාවෙහි එන දෙකක් ද ඇතුළුව සියලු ම භාවනා අරමුණුයි. ''චරියා විධාන සහිත'' යනු රාග චරිතාදීන්ගේ ස්වභාවය හා විධිවිධාන සහිත වූ යන්නයි. ධ්‍යාන යනු රූපාවචර ධ්‍යාන හතරයි, සමාපත්ති යනු අරූපාවචර සමාපත්ති හතරයි. එසේත් නැතහොත් ලැබූ මාත්‍රයෙන් ඒවා 'ධ්‍යාන' වන අතර, සමවැදීමේ වශීභාවයට පත් වූ විට 'සමාපත්ති' නම් වේ. නැතහොත් ධ්‍යාන යනු රූපාවචර හා අරූපාවචර ධ්‍යාන වන අතර, සමාපත්ති යනු ඵල සමාපත්ති හා නිරෝධ සමාපත්ති වේ.

လောကိယလောကုတ္တရဘေဒါ ဆ အဘိညာယော သဗ္ဗာ အဘိညာယော. ဉာဏဝိဘင်္ဂါဒီသု အာဂတနယေန ဧကဝိဓာဒိနာ ပညာယ သင်္ကလေတွာ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ နိစ္ဆယော ပညာသင်္ကလနနိစ္ဆယော.

ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර වශයෙන් බෙදුණු ෂඩ් අභිඥාවන් යනු සියලු අභිඥාවන් ය. ඥාන විභංගාදියෙහි එන ක්‍රමයට අනුව එකක් ආදී වශයෙන් ප්‍රඥාව ගණනය කර, එක් කර ගන්නා වූ විනිශ්චය 'ප්‍රඥා සංකලන විනිශ්චය' නම් වේ.

ပစ္စယဓမ္မာနံ ဟေတာဒီနံ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ ဟေတုပစ္စယာဒိဘာဝေါ ပစ္စယာကာရော, တဿ ဒေသနာ ပစ္စယာကာရဒေသနာ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာတိ အတ္ထော. သာ ပန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂဿ သုဒုက္ကရတာယ သဏှသုခုမာ, နိကာယန္တရလဒ္ဓိသင်္ကရရဟိတာ, ဧကတ္တနယာဒိသဟိတာ စ တတ္ထ ဝိစာရိတာတိ အာဟ – ‘‘သုပရိသုဒ္ဓနိပုဏနယာ’’တိ. ပဋိသမ္ဘိဒါဒီသု အာဂတနယံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ ဝိစာရိတတ္တာ အဝိမုတ္တတန္တိ မဂ္ဂါ.

හේතු ආදී ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගේ සහ ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් ධර්මයන්ගේ හේතු-ප්‍රත්‍ය භාවය ප්‍රත්‍යාකාරයයි (ප්‍රත්‍යයන්ගේ ස්වභාවයයි). එය දේශනා කිරීම 'ප්‍රත්‍යාකාර දේශනාව' හෙවත් පටිච්චසමුප්පාද කථාවයි. එය ඝන විනිර්භෝගය (සංයුක්ත බව බිඳ දැකීම) අපහසු බැවින් ඉතා සියුම් ය, අන්‍ය නිකායයන්ගේ ලබ්ධීන් හා මිශ්‍ර නොවූවකි, ඒකත්ව නය ආදියෙන් යුක්ත ව එහි විමසන ලද බැවින් ''ඉතා පිරිසිදු වූ සියුම් ක්‍රම'' යැයි පැවසුහ. පටිසම්භිදා ආදියෙහි එන ක්‍රමයන් අත් නොහැර ම විමසන ලද බැවින් මාර්ගයන් නිරවුල් ඒවා වෙති.

ဣတိ ပန သဗ္ဗန္တိ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ပရိသမာပနေ, ပန-သဒ္ဒေါ ဝစနာလင်္ကာရေ, ဧတံ သဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဣဓာတိ ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယံ. န ဝိစာရယိဿာမိ, ပုနရုတ္တိဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

''ඉති පන සබ්බං'' යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය අවසානය හැඟවීමට ද, 'පන' ශබ්දය පද සැරසිල්ලට ද යෙදේ. ''මේ සියල්ල'' යනු එහි අර්ථයයි. ''මෙහි'' යනු මෙම අටුවාවෙහි ය. නැවත කීමක් වන බැවින් ''විමසීමට ලක් නොකරන්නෙමි'' යනු එහි අදහසයි.

ဣဒါနိ တဿေဝ အဝိစာရဏဿ ဧကန္တကာရဏံ နိဒ္ဓါရေန္တော ‘‘မဇ္ဈေ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘မဇ္ဈေ ဌတွာ’’တိ ဧတေန မဇ္ဈေဘာဝဒီပနေန ဝိသေသတော စတုန္နံ အာဂမာနံ သာဓာရဏဋ္ဌကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ, န သုမင်္ဂလဝိလာသိနီအာဒယော ဝိယ အသာဓာရဏဋ္ဌကထာတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဝိသေသတော’’တိ ဣဒံ ဝိနယာဘိဓမ္မာနမ္ပိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ ယထာရဟံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ဟောတိ ယေဝါတိ ကတွာ ဝုတ္တံ.

දැන් එම විමසීමට ලක් නොකිරීමට ප්‍රධාන හේතුව දක්වමින් ''මැද විසුද්ධිමග්ගය'' යනාදිය පැවසූහ. එහි ''මැද සිට'' යන්නෙන් මධ්‍යගත බව දැක්වීමෙන් විශේෂයෙන් සතර නිකායට ම පොදු වූ අටුවාව විසුද්ධිමග්ගය බවත්, සුමංගලවිලාසිනිය ආදිය මෙන් එක් නිකායකට පමණක් සීමා වූ අටුවාවක් නොවන බවත් දක්වයි. ''විශේෂයෙන්'' යන්න පවසන ලද්දේ විනය සහ අභිධර්මයට ද විසුද්ධිමග්ගය සුදුසු පරිදි අර්ථ වර්ණනාවක් වන බැවිනි.

ဣစ္စေဝါတိ ဣတိ ဧဝ. တမ္ပီတိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂမ္ပိ. ဧတာယာတိ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ. ဧတ္ထ စ ‘‘သီဟဠဒီပံ အာဘတာ’’တိအာဒိနာ အတ္ထပ္ပကာသနဿ နိမိတ္တံ ဒဿေတိ, ‘‘ဒီပဝါသီနမတ္ထာယ, သုဇနဿ စ တုဋ္ဌတ္ထံ, စိရဋ္ဌိတတ္ထဉ္စ ဓမ္မဿာ’’တိ ဧတေန ပယောဇနံ, အဝသိဋ္ဌေန ကရဏပ္ပကာရံ. သီလကထာဒီနံ အဝိစာရဏမ္ပိ ဟိ ဣဓ ကရဏပ္ပကာရော ဧဝါတိ.

''ඉච්චෙව'' යනු 'ඉති ඒව' යන්නයි. ''තම්පි'' යනු විසුද්ධිමග්ගය ද යන්නයි. ''එතාය'' යනු මෙම සුමංගලවිලාසිනියෙනි. මෙහි ''සිංහල ද්වීපයෙන් ගෙනෙන ලද'' යනාදියෙන් අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේ හේතුව දක්වයි. ''ලක්දිව වැසියන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිසත්, සත්පුරුෂයන්ගේ සතුට පිණිසත්, ශාසනයේ චිරස්ථිතිය පිණිසත්'' යන්නෙන් එහි ප්‍රයෝජනයත්, ඉතිරි කොටසින් එය කරන ආකාරයත් දක්වයි. සීල කථා ආදිය මෙහි විමසීමට ලක් නොකිරීම ද එය කරන ආකාරය ම වේ.

ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ග්‍රන්ථාරම්භ කථා වර්ණනාව නිම විය.

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

නිදාන කථා වර්ණනාව.

ဝိဘာဂဝန္တာနံ [Pg.19] သဘာဝဝိဘာဝနံ ဝိဘာဂဒဿနဝသေနေဝ ဟောတီတိ ပဌမံ တာဝ ဝဂ္ဂသုတ္တဝသေန ဝိဘာဂံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ဒီဃာဂမော နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ‘‘ဒီဃဿ အာဂမဝရဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ယဒိဒံ ဝုတ္တံ, တသ္မိံ ဝစနေ. ယဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ပဋိညာတံ, သော ဒီဃာဂမော နာမ ဝဂ္ဂသုတ္တဝသေန ဧဝံ ဝိဘာဂေါတိ အတ္ထော. အထ ဝါ တတ္ထာတိ ‘‘ဒီဃာဂမနိဿိတမတ္ထ’’န္တိ ဧတသ္မိံ ဝစနေ. ယော ဒီဃာဂမော ဝုတ္တော, သော ဝဂ္ဂါဒိဝသေန ဧဒိသောတိ အတ္ထော. အတ္တနော သံဝဏ္ဏနာယ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိယံ နိက္ခိတ္တာနုက္ကမေနေဝ ပဝတ္တဘာဝဒဿနတ္ထံ ‘‘တဿ ဝဂ္ဂေသု…ပေ… ဝုတ္တံ နိဒါနမာဒီ’’တိ အာဟ. ကသ္မာ ပန စတူသု အာဂမေသု ဒီဃာဂမော ပဌမံ သင်္ဂီတော, တတ္ထ စ သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂေါ အာဒိတော နိက္ခိတ္တော, တသ္မိဉ္စ ဗြဟ္မဇာလန္တိ? နာယမနုယောဂေါ ကတ္ထစိပိ န ပဝတ္တတိ, အပိ စ သဒ္ဓါဝဟဂုဏတော ဒီဃနိကာယော ပဌမံ သင်္ဂီတော. သဒ္ဓါ ဟိ ကုသလဓမ္မာနံ ဗီဇံ. ယထာဟ – ‘‘သဒ္ဓါ ဗီဇံ တပေါ ဝုဋ္ဌီ’’တိ, (သံ. နိ. ၁.၁၉၇; သု. နိ. ၇၇) သဒ္ဓါဝဟဂုဏတာ စဿ ဒဿိတာယေဝ. ကိဉ္စ ကတိပယသုတ္တသင်္ဂဟတော, အပ္ပပရိမာဏတော စ ဂဟဏဓာရဏာဒိသုခတော. တထာဟေသ စတုတ္တိံသသုတ္တသင်္ဂဟော စတုသဋ္ဌိဘာဏဝါရပရိမာဏော စ. သီလကထာဗာဟုလ္လတော ပန သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂေါ ပဌမံ နိက္ခိတ္တော. သီလဉှိ သာသနဿ အာဒိ, သီလပတိဋ္ဌာနတ္တာ သဗ္ဗဂုဏာနံ. တေနေဝါဟ – ‘‘တသ္မာ တိဟ, တွံ ဘိက္ခု, အာဒိမေဝ ဝိသောဓေဟိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု. ကော စာဒိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ? သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓ’’န္တိအာဒိ (သံ. နိ. ၅.၃၉၅). ဧတေန စဿ ဝဂ္ဂဿ အနွတ္ထသညတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနကထာဘာဝတော ပန သုတ္တန္တပိဋကဿ နိရဝသေသဒိဋ္ဌိဝိဘဇနံ ဗြဟ္မဇာလံ ပဌမံ နိက္ခိတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေပိဋကေ ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနေ ဗြဟ္မဇာလသဒိသံ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ နိဂ္ဂုမ္ဗံ နိဇ္ဇဋံ ကတွာ ဝိဘတ္တသုတ္တံ နတ္ထီတိ.

කොටස් සහිත දේවල ස්වභාවය විවරණය කිරීම එම කොටස් පෙන්වා දීමෙන්ම සිදුවන බැවින්, පළමුව වර්ග සහ සූත්‍ර වශයෙන් බෙදීම දැක්වීමට “එහි දීඝාගමය නම්” යනාදිය පැවසුහ. එහි ‘තත්ථ’ (එහි) යනු “දීර්ඝ වූ ආගම වරයාගේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි” යි යමක් පවසන ලද්දේද, ඒ වචනයෙහි (අර්ථයයි). යමෙකුගේ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට ප්‍රතිඥා දෙන ලදද, ඒ දීඝාගමය නම් වර්ග සහ සූත්‍ර වශයෙන් මෙසේ බෙදීමක් යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත්, ‘තත්ථ’ යනු “දීඝාගමය ඇසුරු කළ අර්ථය” යන මේ වචනයෙහිය. යම් දීඝාගමයක් පවසන ලදද, එය වර්ග ආදියෙන් මෙබඳුය යනු අර්ථයයි. තමන්ගේ අටුවාවෙහි, ප්‍රථම මහා සංගායනාවෙහි තබන ලද අනුපිළිවෙළින්ම පවතින බව දැක්වීම සඳහා “ඔහුගේ වර්ගයන්හි...පෙ... නිදානය ආදිය කියන ලදී” යි පැවසූහ. කිසෙයින් සිව් ආගමයන් අතුරින් දීඝාගමය පළමුව සංගායනා කරන ලද්දේද? එහිද සීලක්ඛන්ධ වර්ගය මුලින්ම තබන ලද්දේද? එහිද බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය තබන ලද්දේද? මේ ප්‍රශ්නය කොතැනකවත් පැනනොනගින්නේ නොවේ (එය සාධාරණ ප්‍රශ්නයකි). එසේ වුවත්, ශ්‍රද්ධාව ඇති කරන ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් දීඝනිකාය පළමුව සංගායනා කරන ලදී. ශ්‍රද්ධාව වනාහි කුසල ධර්මයන්ගේ බීජයයි. “ශ්‍රද්ධාව බීජයයි, තපස වර්ෂාවයි” යි වදාළ පරිදිය. එහි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරන ගුණය දක්වන ලද්දේමය. තවද, සූත්‍ර කිහිපයක එකතුවක් වීමෙන්ද, ප්‍රමාණයෙන් අපරිමිත නොවීමෙන්ද, ඉගෙනීමට හා මතක තබා ගැනීමට ආදියට පහසු බැවිනි. එසේම මෙය සූත්‍ර තිස් හතරක එකතුවක් හා භාණවාර හැට හතරක ප්‍රමාණයක් වෙයි. සීල කතා බහුල බැවින් සීලක්ඛන්ධ වර්ගය පළමුව තබන ලදී. සීලය වනාහි ශාසනයේ ආරම්භයයි, සියලු ගුණයන් සීලයෙහි පිහිටන බැවිනි. එහෙයින්ම, “මහණ, එබැවින් නුඹ පළමුව කුසල ධර්මයන් පිරිසිදු කරව. කුසල ධර්මයන්ගේ ආරම්භය කුමක්ද? මැනවින් පිරිසිදු වූ සීලයයි” යනාදිය වදාරන ලදී. මෙයින් මේ වර්ගයේ අන්වර්ථ නාමය පවසන ලදී. දෘෂ්ටි විවරණය කරන කතාවන් පවතින බැවින්, සූත්‍ර පිටකයේ සියලු දෘෂ්ටි බෙදා දක්වන බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය පළමුව තබන ලද බව දත යුතුය. ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය වැනි දෘෂ්ටිගතයන් අවුල් නිරාකරණය කරමින් විග්‍රහ කරන ලද සූත්‍රයක් තවත් නැත.

ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ

ප්‍රථම මහා සංගායනා කථා වර්ණනාව

ယဿာ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိယံ နိက္ခိတ္တာနုက္ကမေန သံဝဏ္ဏနံ ကတ္တုကာမော, တံ, တဿာ စ တန္တိအာရုဠှာယ ဣဓ ဝစနေ ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘ပဌမမဟာသင်္ဂီတိ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ယထာပစ္စယံ တတ္ထ တတ္ထ ဒေသိတတ္တာ[Pg.20], ပညတ္တတ္တာ စ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာနံ ဓမ္မဝိနယာနံ သင်္ဂဟေတွာ ဂါယနံ ကထနံ သင်္ဂီတိ, ဧတေန တံတံသိက္ခာပဒါနံ သုတ္တာနဉ္စ အာဒိပရိယောသာနေသု, အန္တရန္တရာ စ သမ္ဗန္ဓဝသေန ဌပိတံ သင်္ဂီတိကာရဝစနံ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ. မဟာဝိသယတ္တာ, ပူဇနီယတ္တာ စ မဟတီ သင်္ဂီတိ မဟာသင်္ဂီတိ, ပဌမာ မဟာသင်္ဂီတိ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိ, တဿာ ပဝတ္တိကာလော ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလော, တသ္မိံ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ. နိဒါနန္တိ စ ဒေသနံ ဒေသကာလာဒိဝသေန အဝိဒိတံ ဝိဒိတံ ကတွာ နိဒဿေတီတိ နိဒါနံ. သတ္တာနံ ဒဿနာနုတ္တရိယသရဏာဒိပဋိလာဘဟေတုဘူတာသု ဝိဇ္ဇမာနာသုပိ အညာသု ဘဂဝတော ကိရိယာသု ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဗောဓေယျ’’န္တိ (ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ရတနစင်္ကမနကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ; စရိယာ. ဥဒ္ဓါနဂါထာဝဏ္ဏနာ) ပဋိညာယ အနုလောမတော ဝေနေယျာနံ မဂ္ဂဖလပ္ပတ္တီနံ ဟေတုဘူတာ ကိရိယာ နိပ္ပရိယာယေန ဗုဒ္ဓကိစ္စန္တိ အာဟ – ‘‘ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဉှိ အာဒိံ ကတွာ’’တိ. တတ္ထ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိဓမ္မောယေဝ ပဝတ္တနဋ္ဌေန စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကံ. အထ ဝါ စက္ကန္တိ အာဏာ, ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မဉ္စ တံ စက္ကဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ, ဓမ္မေန ဉာယေန စက္ကန္တိပိ ဓမ္မစက္ကံ. ယထာဟ –

යම් ප්‍රථම මහා සංගායනාවක තබන ලද අනුපිළිවෙළින් වර්ණනාව (අටුවාව) කිරීමට කැමතිව, එයද ඒ පාළියට ඇතුළත් වූ මෙහි වචනයට හේතුව දක්වමින් “ප්‍රථම මහා සංගායනාව...පෙ... දත යුතුය” යි පැවසූහ. එහි ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව ඒ ඒ තන්හි දේශනා කරන ලද හා පණවන ලදුව විසිරී තිබුණු ධර්ම විනය එක් රැස් කොට ගැයීම හෙවත් ප්‍රකාශ කිරීම ‘සංගීතිය’ නම් වේ. මෙයින් ඒ ඒ සික්ඛාපදයන්ගේ හා සූත්‍රයන්ගේ ආරම්භයෙහි හා අවසානයෙහිද, අතරතුර සම්බන්ධය සඳහා තබන ලද සංගායනා කළවුන්ගේ (සංගීතිකාරකවරුන්ගේ) වචනයද ඇතුළත් වේ. මහා විෂයයක් ඇති බැවින්ද, පිදිය යුතු බැවින්ද ‘මහතී සංගීති’ හෙවත් මහා සංගායනාවයි. පළමු මහා සංගායනාව ප්‍රථම මහා සංගායනාවයි. එය පැවති කාලය ප්‍රථම මහා සංගායනා කාලයයි. ඒ ප්‍රථම මහා සංගායනා කාලයෙහිය. ‘නිදානය’ යනු දේශනාව, දේශකයා සහ කාලය ආදිය අනුව නොදන්නා දේ දන්නා බවට පත් කොට පෙන්වන බැවින් නිදානයයි. සත්වයන්ට දර්ශනානුත්තරිය, සරණාගමන ආදිය ලැබීමට හේතු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනෙකුත් ක්‍රියාවන් තිබියදීත්, “බුදුවරයෙක් (අනුන්ව) අවබෝධ කරවන්නේය” යන ප්‍රතිඥාවට අනුකූලව විනෙය ජනයා මාර්ග ඵල ලැබීමට හේතු වන ක්‍රියාව සැබවින්ම බුද්ධ කෘත්‍යය යැයි පවසමින් - “ධම්මචක්කප්පවත්තනය ආදිකොට” යැයි පැවසූහ. එහි ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය ආදී ධර්මයම පැවැත්වීම යන අර්ථයෙන් ‘චක්කය’ (සක) වන බැවින් ධම්මචක්කයයි. එසේත් නැතහොත් චක්කය යනු ආඥාවයි. ධර්මයෙන් බැහැර නොවන බැවින් ධර්මයද වන ඒ චක්කයද වන බැවින් ධම්මචක්කයයි. ධර්මයෙන් යුක්තව පවත්වන බැවින්ද ධම්මචක්කයයි. වදාළ පරිදි -

‘‘ဓမ္မဉ္စ ပဝတ္တေတိ စက္ကဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ, စက္ကဉ္စ ပဝတ္တေတိ ဓမ္မဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ, ဓမ္မေန ပဝတ္တေတီတိ ဓမ္မစက္ကံ, ဓမ္မစရိယာယ ပဝတ္တေတီတိ ဓမ္မစက္က’’န္တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၂, ၃၉, ၄၁).

“ධර්මය පවත්වයි, චක්කය (ආඥා චක්‍රය) පවත්වයි යන අර්ථයෙන් ධම්මචක්කයයි. චක්කය පවත්වයි, ධර්මය පවත්වයි යන අර්ථයෙන් ධම්මචක්කයයි. ධර්මයෙන් පවත්වයි යන අර්ථයෙන් ධම්මචක්කයයි. ධර්ම චර්යාවෙන් පවත්වයි යන අර්ථයෙන් ධම්මචක්කයයි” යනාදියයි.

‘‘ကတဗုဒ္ဓကိစ္စေ’’တိ ဧတေန ဗုဒ္ဓကတ္တဗ္ဗဿ ကဿစိပိ အသေသိတဘာဝံ ဒဿေတိ. နနု စ သာဝကေဟိ ဝိနီတာပိ ဝိနေယျာ ဘဂဝတာယေဝ ဝိနီတာ ဟောန္တိ, ယတော သာဝကဘာသိတံ သုတ္တံ ‘‘ဗုဒ္ဓဝစန’’န္တိ ဝုစ္စတိ, သာဝကဝိနေယျာ စ န တာဝ ဝိနီတာတိ? နာယံ ဒေါသော တေသံ ဝိနယနုပါယဿ သာဝကေသု ဌပိတတ္တာ. တေနေဝါဟ –

“බුද්ධ කෘත්‍යය නිමවා” යන මෙයින් බුදුවරයෙකු විසින් කළ යුතු කිසිවක් ඉතිරි නොකළ බව දක්වයි. යම් හෙයකින් ශ්‍රාවකයන් විසින් දමනය කරන ලද විනෙය ජනයාද බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්ම දමනය කරන ලද්දෝ වෙත්, මක්නිසාද යත් ශ්‍රාවකයන් වදාළ සූත්‍රයද “බුද්ධ වචනය” යැයි කියනු ලැබේ. එසේ නම් ශ්‍රාවකයන් විසින් දමනය කළ යුතු අය තවම දමනය වී නැද්ද? එය දෝෂයක් නොවේ, ඔවුන් දමනය කිරීමේ උපක්‍රමය ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි තබන ලද බැවිනි. එහෙයින්ම මෙසේ වදාළහ -

‘‘န တာဝါဟံ, ပါပိမ, ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမိ, ယာဝ မေ ဘိက္ခူ န သာဝကာ ဘဝိဿန္တိ ဝိယတ္တာ ဝိနီတာ ဝိသာရဒါ ဗဟုဿုတာ ဓမ္မဓရာ…ပေ… ဥပ္ပန္နံ ပရပ္ပဝါဒံ သဟ ဓမ္မေန သုနိဂ္ဂဟိတံ နိဂ္ဂဟေတွာ သပ္ပာဋိဟာရိယံ ဓမ္မံ ဒေသေဿ’’န္တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၆၈; သံ. နိ. ၅.၈၂၂; ဥဒါ. ၅၁).

“පාපිෂ්ඨය, යම් තාක් මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූහු ව්‍යක්ත, විනීත, විශාරද, බහුශ්‍රුත, ධර්මධර...පෙ... නොවන්නාහුද, උපන් පරප්‍රවාද (අන්‍ය මත) ධර්මානුකූලව මැනවින් මර්දනය කොට ප්‍රාතිහාර්ය සහිත ධර්මය දේශනා කිරීමට සමත් නොවන්නාහුද, ඒ තාක් මම පිරිනිවන් නොපාන්නෙමි” යනාදියයි.

‘‘ကုသိနာရာယ’’န္တိအာဒိ ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗုတဒေသကာလဝိသေသဒဿနံ ‘‘အပရိနိဗ္ဗုတော ဘဂဝါ’’တိ ဂါဟဿ မိစ္ဆာဘာဝဒဿနတ္ထံ, လောကေ ဇာတသံဝဒ္ဓဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စ[Pg.21]. တထာ ဟိ မနုဿဘာဝဿ သုပါကဋကရဏတ္ထံ မဟာဗောဓိသတ္တာ စရိမဘဝေ ဒါရပရိဂ္ဂဟာဒီနိပိ ကရောန္တီတိ. ဥပါဒီယတေ ကမ္မကိလေသေဟီတိ ဥပါဒိ, ဝိပါကက္ခန္ဓာ ကဋတ္တာ စ ရူပံ. သော ပန ဥပါဒိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရမာရနိမ္မထနေန နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိယံ အနောဿဋ္ဌော, ဣဓ ခန္ဓမစ္စုမာရနိမ္မထနေန ဩဿဋ္ဌော နိဿေသိတောတိ အယံ အနုပါဒိသေသာ, နိဗ္ဗာနဓာတု. နိဗ္ဗာနဓာတူတိ စေတ္ထ နိဗ္ဗုတိမတ္တံ အဓိပ္ပေတံ, ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ စာယံ ကရဏနိဒ္ဒေသော. ‘‘ဓာတုဘာဇနဒိဝသေ’’တိ ဣဒံ န ‘‘သန္နိပတိတာန’’န္တိ ဧတဿ ဝိသေသနံ, ဥဿာဟဇနနဿ ပန ဝိသေသနံ, ‘‘ဓာတုဘာဇနဒိဝသေ ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟံ ဇနေသီ’’တိ. ဓာတုဘာဇနဒိဝသတော ဟိ ပုရိမပုရိမတရဒိဝသေသု ဘိက္ခူ သမာဂတာတိ. အထ ဝါ ဓာတုဘာဇနဒိဝသေ သန္နိပတိတာနံ ကာယသာမဂ္ဂီဝသေန သဟိတာနန္တိ အတ္ထော. သံဃဿ ထေရော သံဃတ္ထေရော, သော ပန သံဃော ကိံ ပရိမာဏာနန္တိ အာဟ – ‘‘သတ္တန္နံ ဘိက္ခုသတသဟဿာန’’န္တိ. နိစ္စသာပေက္ခတာယ ဟိ ဧဒိသေသု သမာသော ဟောတိယေဝ, ယထာ – ‘‘ဒေဝဒတ္တဿ ဂရုကုလ’’န္တိ.

‘කුසිනාරාය’ යනාදියෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ දේශය හා කාලය පිළිබඳ විශේෂය දක්වන ලද්දේ, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් නොපෑහ’ යන මතයෙහි ඇති මිථ්‍යා ස්වභාවය දැක්වීම සඳහාත්, ලෝකයෙහි ඉපදී වැඩුණු බව දැක්වීම සඳහාත්ය. එසේම මනුෂ්‍ය භාවය මැනවින් ප්‍රකට කිරීම සඳහා මහා බෝධිසත්ත්වවරු අවසන් ආත්ම භවයේදී අඹුදරුවන් පවා පෝෂණය කිරීම් ආදිය කරති. කර්ම ක්ලේශයන් විසින් උපාදානය කරනු ලබන බැවින් ‘උපාදි’ නම් වේ. එනම් විපාක ස්කන්ධයන් හා කර්මජ රූපයයි. එම උපාදිය ක්ලේශාභිසංස්කාර මාරයා මර්දනය කර නිවන් අවබෝධ කිරීමේදී සම්පූර්ණයෙන් අත් නොහරින ලද අතර, මෙහිදී ස්කන්ධ මාරයා හා මෘත්‍යු මාරයා මර්දනය කිරීමෙන් ශේෂයක් නොමැතිවම අත්හරින ලද්දේ වෙයි. එබැවින් මෙය අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවයි. නිබ්බාන ධාතු යන්නෙන් මෙහි නිවීයාම පමණක් අදහස් කෙරේ. මෙය ‘ඉත්ථම්භූත’ ලක්ෂණයෙහි කරණ නිර්දේශයකි. ‘ධාතු බෙදා දුන් දිනයේ’ යන්න ‘රැස්වූවන්ගේ’ යන්නට විශේෂණයක් නොව, උත්සාහය ඇති කිරීමේ විශේෂණයකි. එනම් ‘ධාතු බෙදා දුන් දිනයේ භික්ෂූන් කෙරෙහි උත්සාහය ඇති කළේය’ යන්නයි. මක්නිසාද යත්, ධාතු බෙදා දෙන දිනයට බොහෝ පෙර දිනවල සිටම භික්ෂූහු රැස්ව සිටියහ. එසේත් නැතහොත්, ධාතු බෙදා දෙන දිනයේ රැස්වූවන්ගේ කාය සාමග්ගිය (කයෙහි එක්වීම) හේතුවෙන් එක්ව සිටි බව අර්ථයයි. සංඝයාගේ ස්ථවිර තෙමේ සංඝස්ථවිර නම් වේ. ඒ සංඝයා කෙතරම් ප්‍රමාණයක්ද යත්? ‘භික්ෂූන් ලක්ෂ හතක්’ යැයි පැවසීය. මෙවැනි තැන්හි නිරන්තර අපේක්ෂාව ඇති බැවින් ‘දේවදත්තගේ ගුරුකුලය’ මෙන් සමාසය සිදුවේ.

အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ပုန ဒုလ္လဘဘာဝံ မညမာနော ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟံ ဇနေသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဓာတုဘာဇနဒိဝသေ သန္နိပတိတာန’’န္တိ ဣဒံ ‘‘ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟံ ဇနေသီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဘိက္ခူန’’န္တိ ဣမိနာပိ ပဒေန သမ္ဗန္ဓနီယံ. သုဘဒ္ဒေန ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတေန ဝုတ္တဝစနမနုဿရန္တောတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ အနုဿရန္တော ဓမ္မသံဝေဂဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သဒ္ဓမ္မံ အန္တရဓာပေယျုံ သင်္ဂါယေယျံ…ပေ… စိရဋ္ဌိတိကံ တဿ ကိမညံ အာဏဏျံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧတေသံ ပဒါနံ ‘‘ဣတိ စိန္တယန္တော’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. တထာ ‘‘ယဉ္စာဟ’’န္တိ ဧတဿ ‘‘အနုဂ္ဂဟိတော ပသံသိတော’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. ယံ ပါပဘိက္ခူတိ ဧတ္ထ ယန္တိ နိပါတမတ္တံ, ကာရဏနိဒ္ဒေသော ဝါ, ယေန ကာရဏေန အန္တရဓာပေယျုံ, တဒေတံ ကာရဏံ ဝိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော, အဒ္ဓနိယန္တိ အဒ္ဓါနမဂ္ဂဂါမိ, အဒ္ဓါနက္ခမန္တိ အတ္ထော.

ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ නැවත (සංගායනාවක ඇති) දුර්ලභ භාවය සලකා භික්ෂූන් කෙරෙහි උත්සාහය ඇති කළහ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘ධාතු බෙදා දෙන දිනයේ රැස්වූවන්ගේ’ යන මෙය ‘භික්ෂූන් කෙරෙහි උත්සාහය ඇති කළේය’ යන මෙහි ‘භික්ෂූන්ගේ’ යන පදය සමඟ ද සම්බන්ධ කළ යුතුය. මහලුව පැවිදි වූ සුභද්‍රයා විසින් කියන ලද වචනය සිහිපත් කරමින් යන්න සම්බන්ධයයි. එහි ‘සිහිපත් කරමින්’ යන්නෙන් ධර්ම සංවේගය නිසා යනු අදහසයි. ‘සද්ධර්මය අතුරුදහන් වන්නට පෙර සංගායනා කරන්නෙමි... පසුව එය බොහෝ කල් පැවතීමට මින් පරිබාහිරව කළ යුතු වෙනත් ණයෙන් නිදහස් වීමක් කුමක්ද?’ යන මේ පද ‘මෙසේ සිතමින්’ යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. එමෙන්ම ‘යම් හෙයකින් මම’ යන්න ‘අනුග්‍රහ කරන ලද, ප්‍රශංසා කරන ලද’ යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. ‘පවිටු භික්ෂූහු’ යන මෙහි ‘යං’ යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. නැතහොත් එය කරුණු දැක්වීමකි. යම් කරුණක් නිසා (ධර්මය) අතුරුදහන් කරත්ද, ඒ කරුණ විද්‍යමාන වේ යනු අර්ථයයි. ‘අද්ධනියං’ යනු දීර්ඝ කාලයක් පවත්නා වූ යනු අර්ථයයි.

ယဉ္စာဟန္တိ ဧတ္ထ ယန္တိ ယသ္မာ, ယေန ကာရဏေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ကိရိယာပရာမသနံ ဝါ ဧတံ, တေန ‘‘အနုဂ္ဂဟိတော ပသံသိတော’’တိ ဧတ္ထ အနုဂ္ဂဏှနံ ပသံသနဉ္စ ပရာမသတိ. ‘‘စီဝရေ သာဓာရဏပရိဘောဂေနာ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘အတ္တနာ သမသမဋ္ဌပနေနာ’’တိ ဣဓ အတ္တနာ-သဒ္ဒံ အာနေတွာ စီဝရေ အတ္တနာ [Pg.22] သာဓာရဏပရိဘောဂေနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ယဿ ယေန ဟိ သမ္ဗန္ဓော ဒူရဋ္ဌမ္ပိ စ တဿ တန္တိ အထ ဝါ ဘဂဝတာ စီဝရေ သာဓာရဏပရိဘောဂေန ဘဂဝတာ အနုဂ္ဂဟိတောတိ ယောဇနီယံ, ဧတဿာပိ ဟိ ကရဏနိဒ္ဒေသဿ သဟယောဂကတ္တုတ္ထဇောတကတ္တသမ္ဘဝတော. ယာဝဒေတိ ယာဝဒေဝ, ယတ္တကံ ကာလံ, ယတ္တကေ ဝါ သမာပတ္တိဝိဟာရေ, အဘိညာဝိဟာရေ ဝါ အာကင်္ခန္တော ဝိဟရာမိ စေဝ ဝေါဟရာမိ စ, တထာ ကဿပေါပီတိ အတ္ထော. ဣဒဉ္စ နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရဆဠဘိညဘာဝသာမညေန ထုတိမတ္တံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဘဂဝါ ဝိယ ဒေဝသိကံ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသင်္ချာ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇတိ, ယမကပါဋိဟာရိယာဒိဝသေန ဝါ အဘိညာယော ဝဠဉ္ဇေတီတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရဆဠဘိညာပ္ပဘေဒေ’’တိ. တဿ ကိမညံ အာဏဏျံ ဘဝိဿတိ, အညတြ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂါယနာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘နနု မံ ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဥပမာဝသေန ဝိဘာဝေတိ.

‘යං චාහං’ යන මෙහි ‘යං’ යනු ‘යම් හෙයකින්’ හෙවත් ‘යම් කරුණක් නිසා’ යන්නයි. නැතහොත් මෙය ක්‍රියාව පරාමර්ශනය කිරීමකි. ඒ මගින් ‘අනුග්‍රහ කරන ලද, ප්‍රශංසා කරන ලද’ යන මෙහි අනුග්‍රහ කිරීම හා ප්‍රශංසා කිරීම පරාමර්ශනය කෙරේ. ‘සිවුර සාධාරණ ලෙස පරිභෝජනය කිරීමෙන්’ යන මෙහි ‘තමන් හා සමසමව තැබීමෙන්’ යන්නට ‘තමන්’ යන වචනය ගෙනවුත් ‘සිවුර තමන් සමඟ සාධාරණව පරිභෝජනය කිරීමෙන්’ යැයි යෙදිය යුතුය. යමෙකුට යමක් සමඟ සම්බන්ධයක් ඇත්නම් එය දුරින් තිබුණද ඔහුටම අයිති වේ. එසේත් නැතහොත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සිවුර සාධාරණ ලෙස පරිභෝජනය කිරීමෙන් (කාශ්‍යප තෙරුන්) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුග්‍රහ කරන ලද්දේ යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙම කරණ නිර්දේශය සහයෝගය හා කර්තෘත්වය යන අර්ථ දෙකම ජනිත කරන බැවිනි. ‘යාවදේ’ යනු යම් තාක්, යම් තාක් කාලයක් හෝ යම් තාක් සමාපත්ති විහාරයක හෝ අභිඥා විහාරයක වසන්නට කැමති වෙම්ද, එසේම කාශ්‍යප තෙමේද වසයි යනු අර්ථයයි. මෙය නව අනුපූර්ව විහාර හා ෂඩභිඥා භාවය සමාන වීම නිසා කරන ලද ප්‍රශංසාවක් පමණක් බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙන් දිනකට කෝටි ලක්ෂ විසිහතරක් සමාපත්තීන්ට සමවැදීම හෝ යමක මහා ප්‍රාතිහාර්ය ආදිය මගින් අභිඥාවන් භාවිතා කිරීම හෝ නොකරන බැවිනි. එබැවින් ‘නව අනුපූර්ව විහාර හා ෂඩභිඥා ප්‍රභේදයන්හි’ යැයි පැවසූහ. ධර්ම විනය සංගායනා කිරීම හැර ඒ සඳහා වෙනත් කිනම් ණයෙන් නිදහස් වීමක් තිබේද යනු අදහසයි. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට නේද...’ යනාදියෙන් පැවසූ අර්ථයම උපමාවක් මගින් විස්තර කරයි.

တတော ပရန္တိ တတော ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟဇနနတော ပရတော. ပုရေ အဓမ္မော ဒိပ္ပတီတိ အပိနာမ ဒိဗ္ဗတိ, ယာဝ အဓမ္မော ဓမ္မံ ပဋိဗာဟိတုံ သမတ္ထော ဟောတိ, တတော ပုရေတရမေဝါတိ အတ္ထော. အာသန္နေ အနိစ္ဆိတေ ဟိ အယံ ပုရေ-သဒ္ဒေါ. ဒိပ္ပတီတိ စ ဒိပ္ပိဿတိ. ပုရေသဒ္ဒသန္နိယောဂေန ဟိ အနာဂတတ္ထေ အယံ ဝတ္တမာနပ္ပယောဂေါ, ယထာ – ‘‘ပုရာ ဝဿတိ ဒေဝေါ’’တိ.

‘තතෝ පරං’ යනු භික්ෂූන් උනන්දු කරවීමෙන් පසුවයි. ‘පෙර අධර්මය බැබළේ’ යන්නෙහි ‘අධර්මය බැබළෙන්නට පෙර’ යනු අර්ථයයි. එනම් යම් තාක් අධර්මය ධර්මය වැළැක්වීමට සමත් වේද, ඊට වඩා කලින්ම යනු අර්ථයයි. මෙහි ‘පුරේ’ (පෙර) යන වචනය යෙදී ඇත්තේ අනාගතයේ සිදුවිය හැකි අනිෂ්ට දෙයක් සඳහාය. ‘දිප්පති’ (බැබළේ) යන්නෙන් ‘බැබළෙන්නේය’ යන අනාගත අර්ථය අදහස් වේ. ‘පුරේ’ යන ශබ්දය සමඟ යෙදීම නිසා අනාගත අර්ථයෙහි වර්තමාන කාලය යෙදී ඇත. ‘කලින්ම වැසි වසී’ (පෙර වැසි වසින්නේය) යන්න මෙනි.

‘‘သကလနဝင်္ဂသတ္ထုသာသနပရိယတ္တိဓရေ…ပေ… ဧကူနပဉ္စသတေ ပရိဂ္ဂဟေသီ’’တိ ဧတေန သုက္ခဝိပဿကခီဏာသဝပရိယန္တာနံ ယထာဝုတ္တပုဂ္ဂလာနံ သတိပိ အာဂမာဓိဂမသဗ္ဘာဝေ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ ပန တေဝိဇ္ဇာဒိဂုဏယုတ္တာနံ အာဂမာဓိဂမသမ္ပတ္တိယာ ဥက္ကံသဂတတ္တာ သင်္ဂီတိယာ ဗဟုပကာရတံ ဒဿေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ သင်္ဂီတိက္ခန္ဓကေ, (ပါရာ. ၄၃၇) အပစ္စက္ခံ နာမ နတ္ထိ ပဂုဏပ္ပဝတ္တိဘာဝတော, သမန္တပါသာဒိကာယံ ပန ‘‘အသမ္မုခါ ပဋိဂ္ဂဟိတံ နာမ နတ္ထီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ) ဝုတ္တံ, တံ ‘‘ဒွေ သဟဿာနိ ဘိက္ခုတော’’တိ ဝုတ္တမ္ပိ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဋိဂ္ဂဟိတမေဝါတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. စတုရာသီတိသဟဿာနီတိ ဓမ္မက္ခန္ဓေ သန္ဓာယာဟ. ပဝတ္တိနောတိ ပဂုဏာနိ. အာနန္ဒတ္ထေရဿ နဝပ္ပာယာယ ပရိသာယ ဝိဗ္ဘမနေန မဟာကဿပတ္ထေရော ဧဝမာဟ – ‘‘န ဝါယံ ကုမာရကော မတ္တမညာသီ’’တိ. တတ္ထ မတ္တန္တိ ပမာဏံ. ဆန္ဒာ အာဂမနံ ဝိယာတိ ပဒဝိဘာဂေါ. ‘‘ကိဉ္စာပိ သေက္ခော’’တိ ဣဒံ [Pg.23] န သေက္ခာနံ အဂတိဂမနသဗ္ဘာဝေန ဝုတ္တံ, အသေက္ခာနမေဝ ပန ဥစ္စိနိတတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဌမမဂ္ဂေနေဝ ဟိ စတ္တာရိ အဂတိဂမနာနိ ပဟီယန္တီတိ. ‘‘အဘဗ္ဗော ဆန္ဒာ…ပေ… အဂတိံ ဂန္တု’’န္တိ စ ဓမ္မသင်္ဂီတိယာ တဿ ယောဂျဘာဝဒဿနေန ဝိဇ္ဇမာနဂုဏကထနံ. ပရိယတ္တောတိ အဓီတော.

‘සකල නවංග ශාස්තෘ ශාසන පර්යාප්තිය දරන... හාරසිය අනූ නව දෙනෙකු පරිග්‍රහ කළේය’ යන මෙයින් වියළි විදර්ශක ක්ෂීණාශ්‍රවයන් ඇතුළු පුද්ගලයන්ගේ ආගම හා අධිගමයන් තිබුණද, සිව්පිළිසිඹියාවන් හා තේවිජ්ජාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත අයගේ පර්යාප්ති හා ප්‍රතිවේධ සම්පත්තිය උසස් බැවින් සංගායනාවට ඔවුන්ගේ ඇති මහත් උපකාරී බව දක්වයි. මෙය සංගීතික්ඛන්ධකයෙහි පවසන ලද්දකි. ප්‍රගුණ ලෙස පැවතීම නිසා අප්‍රත්‍යක්ෂ වූ දෙයක් නැත. සමන්තපාසාදිකාවෙහි ‘සම්මුඛව පිළි නොගත් දෙයක් නැත’ යැයි පවසන ලද්දේ, ‘භික්ෂුවගෙන් දෙදහසක්’ යැයි පැවසුවද එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේම පිළිගත් බැවින් එසේ පවසන ලදී. ‘අසූහාරදහසක්’ යනු ධර්මස්කන්ධයන් අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘පවත්තිනෝ’ යනු ප්‍රගුණ කළ යන්නයි. ආනන්ද තෙරුන්ගේ නවක පිරිස මහණකම අත්හැරීම නිසා මහා කාශ්‍යප තෙරුණුවෝ මෙසේ පැවසූහ: ‘මේ කුමාරයා පමණ නොදන්නේය’ කියායි. එහි ‘මත්තං’ යනු ප්‍රමාණයයි. ‘ඡන්දා ආගමනං විය’ යනු පද විභාගයයි. ‘ශෛක්ෂයෙකු වුවද’ යනු ශෛක්ෂයන් අගතියට යන බැවින් පැවසූවක් නොව, අශෛක්ෂයන්ම තෝරාගත් බැවින් එසේ පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, පළමු මාර්ගයෙන්ම අගතිගාමී වීම් සතර ප්‍රහීණ වන බැවිනි. ‘ඡන්දයෙන් අගතියට යාමට අභව්‍යය...’ යනාදිය ධර්ම සංගායනාවට ඔහුගේ ඇති යෝග්‍ය බව දැක්වීමෙන් පවතින ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමකි. ‘පරියත්තෝ’ යනු හදාරන ලද යන්නයි.

ဂါဝေါ စရန္တိ ဧတ္ထာတိ ဂေါစရော, ဂေါစရော ဝိယ ဂေါစရော, ဘိက္ခာစရဏဋ္ဌာနံ. ဝိသဘာဂပုဂ္ဂလော သုဘဒ္ဒသဒိသော. သတ္တိပဉ္ဇရန္တိ သတ္တိခဂ္ဂါဒိဟတ္ထေဟိ ပုရိသေဟိ မလ္လရာဇူနံ ဘဂဝတော ဓာတုအာရက္ခကရဏံ သန္ဓာယာဟ. တံ ပလိဗောဓံ ဆိန္ဒိတွာ တံ ကရဏီယံ ကရောတူတိ သင်္ဂါဟကေန ဆိန္ဒိတဗ္ဗံ ဆိန္ဒိတွာ ဧကန္တကရဏီယံ ကရောတူတိ အတ္ထော. မဟာဇနန္တိ ဗဟုဇနံ. ဂန္ဓကုဋိံ ဝန္ဒိတွာ ပရိဘောဂစေတိယဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ တန္တိ ယထာ အညောပိ ယထာဝုတ္တသဘာဝေါ, ဧဝန္တိ အတ္ထော. သံဝေဇေသီတိ ‘‘နနု ဘဂဝတာ ပဋိကစ္စေဝ အက္ခာတံ – ‘သဗ္ဗေဟေဝ ပိယေဟိ မနာပေဟိ နာနာဘာဝေါ ဝိနာဘာဝေါ’’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၁၈၃; သံ. နိ. ၅.၃၇၉; အ. နိ. ၁၀.၄၈; စူဠဝ. ၄၃၇) သံဝေဂံ ဇနေသိ. ဥဿန္နဓာတုကန္တိ ဥပစိတဒေါသံ. ဘေသဇ္ဇမတ္တာတိ အပ္ပကံ ဘေသဇ္ဇံ. အပ္ပတ္ထော ဟိ အယံ မတ္တာ-သဒ္ဒေါ, ‘‘မတ္တာသုခပရိစ္စာဂေါ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၂၉၀) ဝိယ. ဒုတိယဒိဝသေတိ ဒေဝတာယ သံဝေဇိတဒိဝသတော, ဇေတဝနဝိဟာရံ ပဝိဋ္ဌဒိဝသတော ဝါ ဒုတိယဒိဝသေ. အာဏာဝ စက္ကံ အာဏာစက္ကံ.

ගවයන් මෙහි හැසිරෙත් යන අර්ථයෙන් 'ගෝචර' නම් වේ, ගෝචරය මෙන් වූයේ ගෝචරය යි, එනම් පිඬු සිඟා වඩින ස්ථානය යි. විසභාග පුද්ගලයා යනු සුභද්ද වැන්නෙකි. 'සත්තිපඤ්ජර' (හෙළි වැට) යනු ආයුධ, කඩු ආදිය අතැති පුරුෂයන් විසින් මල්ල රජවරුන්ගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධාතු ආරක්ෂා කිරීම සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. එම බාධාව සිඳ දමා කළ යුතු දේ කෙරේවා යන අර්ථයෙන්, සංගීති කාරකයන් විසින් සිඳිය යුතු බාධාවන් සිඳ දමා ඒකාන්තයෙන් කළ යුතු කටයුත්ත කෙරේවා යනු එහි අර්ථයයි. 'මහාජනයා' යනු බොහෝ ජනයායි. 'ගන්ධකුටිය වැඳ' යනු එය පරිභෝග චෛත්‍යයක් වන බැවින් යන අදහසයි. 'යථා තං' යනු යම් සේ වෙනත් වූ ද ඉහත කී ස්වභාවය ඇත්තේද, එසේම යන්න අර්ථය යි. 'සංවේජේසී' යනු 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කලින්ම පවසන ලද්දේ නොවේද - සියලු ප්‍රිය මනාපයන්ගෙන් වෙන්වීම, වැනසීම සිදුවේ' යනාදී වශයෙන් (දී.නි. 2.183; සං.නි. 5.379; අ.නි. 10.48; චූළව. 437) සංවේගය ඉපදවීය යන්නයි. 'උස්සන්නධාතුක' යනු දෝෂයන් උත්සන්න වූ (වැඩුණු) ස්වභාවයයි. 'භේසජ්ජමත්තා' යනු ස්වල්ප වූ ඖෂධයකි. 'මත්තාසුඛපරිච්චාගෝ' (ධම්මපදය 290) යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි 'මත්තා' ශබ්දය ප්‍රමාණය හෙවත් අල්ප යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'දෙවන දිනයෙහි' යනු දේවතාවා විසින් සංවේගය කරවන ලද දිනට පසු දින හෝ ජේතවන විහාරයට පිවිසි දිනට පසු දිනයි. අණසකම චක්‍රය 'ආණාචක්ක' නම් වේ.

ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဧသော အဂ္ဂေါ. လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဟိ အယံ နိဒ္ဒေသော. ယဒိဒန္တိ စ ယော အယံ, ယဒိဒံ ခန္ဓပဉ္စကန္တိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘ပဌမံ အာဝုသော ဥပါလိ ပါရာဇိကံ ကတ္ထ ပညတ္တ’’န္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု တဿ သင်္ဂီတိယာ ပုရိမကာလေ ပဌမဘာဝေါ န ယုတ္တောတိ? နော န ယုတ္တော, ဘဂဝတာ ပညတ္တာနုက္ကမေန ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသာနုက္ကမေန စ ပဌမဘာဝဿ သိဒ္ဓတ္တာ. ယေဘုယျေန ဟိ တီဏိ ပိဋကာနိ ဘဂဝတော ဓရမာနကာလေ ဌိတာနုက္ကမေနေဝ သင်္ဂီတာနိ, ဝိသေသတော ဝိနယာဘိဓမ္မပိဋကာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ဝတ္ထုမ္ပိ ပုစ္ဆီ’’တိအာဒိ ‘ကတ္ထ ပညတ္တ’န္တိအာဒိနာ ဒဿိတေန သဟ တဒဝသိဋ္ဌမ္ပိ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ. ပဌမပါရာဇိကေတိ ပဌမပါရာဇိကပါဠိယံ (ပါရာ. ၂၄), တေနေဝါဟ – ‘‘န ဟိ တထာဂတာ ဧကဗျဉ္ဇနမ္ပိ နိရတ္ထကံ ဝဒန္တီ’’တိ.

'එතදග්ගං' යනු මේ අග්‍රය යන්නයි. මෙහි ලිංග විපර්යාසයකින් යුතුව නිර්දේශ කර ඇත. 'යදිදං' යන්න 'යම් මේ එකක් ද' හෝ 'යම් මේ පංචස්කන්ධය ද' ලෙස යෙදිය යුතුය. 'ඇවැත්නි උපාලි, පළමු පාරාජිකාව කොහේදී පනවන ලද්දක්ද?' යන්න කුමක් හෙයින් පවසන ලද්දේද? සංගායනාවට පෙර කාලයෙහි එය පළමු වැන්න ලෙස සැලකීම අයුතු නොවේද? නැත, එය අයුතු නොවේ; භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැනවූ අනුපිළිවෙලට අනුවත්, ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේස අනුපිළිවෙලට අනුවත් එය පළමු වීම සිද්ධ වන බැවිනි. බොහෝ විට ත්‍රිපිටකයම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින කාලයේ පැවති අනුපිළිවෙලින්ම සංගායනා කරන ලදී, විශේෂයෙන් විනය සහ අභිධර්ම පිටකයන් එසේම බව දත යුතුය. 'වස්තුව ද විමසන ලදී' යනාදිය 'කොහි පනවන ලද්දේද' යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද කරුණු සමඟ ඉතිරි වූ දේද සංග්‍රහ කර දැක්වීම් වශයෙන් පවසන ලද්දකි. 'පළමු පාරාජිකාවෙහි' යනු පළමු පාරාජිකා පාලියෙහි ය. එබැවින්ම 'තථාගතයන් වහන්සේලා එක් අකුරක් පවා නිරර්ථකව වදාරන්නේ නැත' යි පවසන ලදී.

ဇာတကာဒိကေ [Pg.24] ခုဒ္ဒကနိကာယပရိယာပန္နေ, ယေဘုယျေန စ ဓမ္မနိဒ္ဒေသဘူတေ တာဒိသေ အဘိဓမ္မပိဋကေ သင်္ဂဏှိတုံ ယုတ္တံ, န ပန ဒီဃနိကာယာဒိပ္ပကာရေ သုတ္တန္တပိဋကေ, နာပိ ပညတ္တိနိဒ္ဒေသဘူတေ ဝိနယပိဋကေတိ ဒီဃဘာဏကာ ‘‘ဇာတကာဒီနံ အဘိဓမ္မပိဋကေ သင်္ဂဟော’’တိ ဝဒန္တိ. စရိယာပိဋကဗုဒ္ဓဝံသာနဉ္စေတ္ထ အဂ္ဂဟဏံ, ဇာတကဂတိကတ္တာ. မဇ္ဈိမဘာဏကာ ပန ‘‘အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဝသေန ဒေသိတာနံ ဇာတကာဒီနံ ယထာနုလောမဒေသနာဘာဝတော တာဒိသေ သုတ္တန္တပိဋကေ သင်္ဂဟော ယုတ္တော, န ပန သဘာဝဓမ္မနိဒ္ဒေသဘူတေ ယထာဓမ္မသာသနေ အဘိဓမ္မပိဋကေ’’တိ ဇာတကာဒီနံ သုတ္တန္တပိဋကပရိယာပန္နတံ ကထယန္တိ. တတ္ထ စ ယုတ္တံ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

ජාතක ආදී ඛුද්දක නිකායට අයත්, බොහෝ සෙයින් ධර්ම නිර්දේශයන් බඳු වූ කරුණු අභිධර්ම පිටකයෙහි සංග්‍රහ කිරීම සුදුසුය, නමුත් දීඝ නිකාය ආදී සූත්‍ර පිටකයෙහි හෝ පැනවීම් නිර්දේශ බඳු වූ විනය පිටකයෙහි නොවේ යැයි දීඝභාණකවරු 'ජාතක ආදිය අභිධර්ම පිටකයෙහි සංග්‍රහ වේ' යැයි පවසති. චරියාපිටකය සහ බුද්ධවංශය මෙහි වෙනම නොගත්තේ ඒවා ජාතකයන් හා සමාන බැවිනි. මජ්ඣිමභාණකවරු පවසන්නේ 'කරුණු යෙදුණු ආකාරය අනුව (අටුප්පත්ති වශයෙන්) දේශනා කරන ලද ජාතක ආදිය අනුලෝම දේශනා ස්වභාවයෙන් යුතු බැවින් එවැනි සූත්‍ර පිටකයෙහි සංග්‍රහ කිරීම සුදුසු බවත්, පරමාර්ථ ධර්ම නිර්දේශයන් බඳු වූ අභිධර්ම පිටකයෙහි නොවන බවත්' ය. එසේ පවසමින් ඔවුහු ජාතක ආදිය සූත්‍ර පිටකයට අයත් බව පවසති. එහිදී සුදුසු කරුණ විමසා බලා පිළිගත යුතුය.

ဧဝံ နိမိတ္တပယောဇနကာလဒေသကာရကကရဏပ္ပကာရေဟိ ပဌမံ သင်္ဂီတိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တတ္ထ ဝဝတ္ထာပိတသိဒ္ဓေသု ဓမ္မဝိနယေသု နာနပ္ပကာရကောသလ္လတ္ထံ ဧကဝိဓာဒိဘေဒေ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိမုတ္တိရသန္တိ ဝိမုတ္တိဂုဏံ, ဝိမုတ္တိသမ္ပတ္တိကံ ဝါ, အဂ္ဂဖလနိပ္ဖာဒနတော, ဝိမုတ္တိကိစ္စံ ဝါ, ကိလေသာနံ အစ္စန္တံ ဝိမုတ္တိသမ္ပာဒနတော. ကေစိ ပန ‘‘ဝိမုတ္တိအဿာဒ’’န္တိ ဝဒန္တိ.

මෙසේ නිමිත්ත, ප්‍රයෝජනය, කාලය, ස්ථානය, කර්තෘ සහ ක්‍රමය මගින් පළමු සංගායනාව දක්වා, දැන් එහි නිර්ණය කරන ලද ධර්ම විනයන් පිළිබඳ නොයෙක් ආකාරයේ නිපුණත්වයක් ලැබීම පිණිස ඒකවිධ ආදී භේදයන් දැක්වීමට 'එවමේතං' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'විමුක්ති රස' යනු විමුක්ති ගුණයයි, නොහොත් අග්‍ර ඵලය ලබා දෙන බැවින් විමුක්ති සම්පත්තියයි. එසේත් නැතහොත් කෙලෙසුන්ගෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන් මිදීම ලබා දෙන බැවින් විමුක්ති කෘත්‍යයයි. ඇතැම්හු 'විමුක්ති ආස්වාදය' යැයි ද පවසති.

ကိဉ္စာပိ အဝိသေသေန သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ကိလေသဝိနယနေန ဝိနယော, ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ အပါယပတနာဒိတော ဓာရဏေန ဓမ္မော, ဣဓာဓိပ္ပေတေ ပန ဓမ္မဝိနယေ နိဒ္ဓါရေတုံ ‘‘တတ္ထ ဝိနယပိဋက’’န္တိအာဒိမာဟ. အဝသေသံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဓမ္မော, ခန္ဓာဒိဝသေန သဘာဝဓမ္မဒေသနာဗာဟုလ္လတော. အထ ဝါ ယဒိပိ ဓမ္မောယေဝ ဝိနယောပိ, ပရိယတ္တိယာဒိဘာဝတော, ဝိနယသဒ္ဒသန္နိဓာနေ ပန ဘိန္နာဓိကရဏဘာဝေန ပယုတ္တော ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ဝိနယတန္တိဝိဓုရံ တန္တိံ ဒီပေတိ ယထာ ‘‘ပုညဉာဏသမ္ဘာရာ, ဂေါဗလိဗဒ္ဓ’’န္တိ စ.

විශේෂත්වයකින් තොරව මුළු බුද්ධ වචනයම කෙලෙසුන් විනයනය කරන බැවින් 'විනය' වන අතර, අනුශාසනාව පරිදි පිළිපදින්නා අපායට වැටීමෙන් වළක්වා දරන බැවින් 'ධර්මය' වුවද, මෙහි අදහස් කරන ලද ධර්ම-විනයන් වෙන් කොට දැක්වීමට 'තත්ථ විනයපිටකං' යනාදිය පවසන ලදී. ඉතිරි බුද්ධ වචනය ස්කන්ධ ආදී වශයෙන් වූ ස්වභාව ධර්ම දේශනා බහුල බැවින් 'ධර්මය' නම් වේ. නැතහොත්, පරියප්තිය ආදී වශයෙන් ධර්මයම විනය වුවත්, විනය ශබ්දය සමඟ යෙදෙන විට ධර්ම ශබ්දය විනයට පරිබාහිර වූ පෙළ දහම හඟවයි. එය 'පින් සහ නුවණ යන සම්භාරයන්' මෙන්ම 'ගවයා සහ මීගවයා' යන්නාක් මෙනි.

‘‘အနေကဇာတိသံသာရ’’န္တိ အယံ ဂါထာ ဘဂဝတာ အတ္တနော သဗ္ဗညုတဉာဏပဒဋ္ဌာနံ အရဟတ္တပ္ပတ္တိံ ပစ္စဝေက္ခန္တေန ဧကူနဝီသတိမဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿ အနန္တရံ ဘာသိတာ. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ ပဌမဗုဒ္ဓဝစန’’န္တိ. ဣဒံ ကိရ သဗ္ဗဗုဒ္ဓေဟိ အဝိဇဟိတံ ဥဒါနံ. အယမဿ သင်္ခေပတ္ထော – အဟံ ဣမဿ အတ္တဘာဝဂေဟဿ ကာရကံ တဏှာဝဍ္ဎကိံ ဂဝေသန္တော ယေန ဉာဏေန တံ ဒဋ္ဌုံ သက္ကာ, တဿ ဗောဓိဉာဏဿတ္ထာယ ဒီပင်္ကရပါဒမူလေ ကတာဘိနီဟာရော [Pg.25] ဧတ္တကံ ကာလံ အနေကဇာတိသံသာရံ အနေကဇာတိသတသဟဿသင်္ချံ သံသာရဝဋ္ဋံ အနိဗ္ဗိသံ တံ ဉာဏံ အဝိန္ဒန္တော အလဘန္တောယေဝ သန္ဓာဝိဿံ သံသရိံ. ယသ္မာ ဇရာဝျာဓိမရဏမိဿတာယ ဇာတိ နာမေသာ ပုနပ္ပုနံ ဥပဂန္တုံ ဒုက္ခာ, န စ သာ တသ္မိံ အဒိဋ္ဌေ နိဝတ္တတိ, တသ္မာ တံ ဂဝေသန္တော သန္ဓာဝိဿန္တိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌောသီတိ ဣဒါနိ မယာ သဗ္ဗညုတဉာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တေန ဒိဋ္ဌော အသိ. ပုန ဂေဟန္တိ ပုန ဣမံ အတ္တဘာဝသင်္ခါတံ မမ ဂေဟံ. န ကာဟသိ န ကရိဿသိ. တဝ သဗ္ဗာ အဝသေသာကိလေသဖာသုကာ မယာ ဘဂ္ဂါ. ဣမဿ တယာ ကတဿ အတ္တဘာဝဂေဟဿ ကူဋံ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါတံ ကဏ္ဏိကမဏ္ဍလံ ဝိသင်္ခတံ ဝိဒ္ဓံသိတံ. ဝိသင်္ခါရံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဂတံ အနုပဝိဋ္ဌံ ဣဒါနိ မမ စိတ္တံ, အဟဉ္စ တဏှာနံ ခယသင်္ခါတံ အရဟတ္တမဂ္ဂံ အဇ္ဈဂါ အဓိဂတော ပတ္တောသ္မီတိ. အယံ မနသာ ပဝတ္တိတဓမ္မာနမာဒိ. ‘‘ယဒါ ဟဝေ ပါတုဘဝန္တိ ဓမ္မာ’’တိ (ဥဒါ. ၁, ၂, ၃) အယံ ပန ဝါစာယ ပဝတ္တိတဓမ္မာနံ အာဒီတိ ဝဒန္တိ. အန္တောဇပ္ပနဝသေန ကိရ ဘဂဝါ ‘‘အနေကဇာတိသံသာရ’’န္တိအာဒိမာဟ (ဓ. ပ. ၁၅၃). ‘‘ပါဋိပဒဒိဝသေ’’တိ ဣဒံ ‘‘သဗ္ဗညုဘာဝပ္ပတ္တဿာ’’တိ န ဧတေန သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ, ‘‘ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နာ’’တိ ဧတေန ပန သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဝိသာခပုဏ္ဏမာယမေဝ ဟိ ဘဂဝါ ပစ္စူသသမယေ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တောတိ.

"අනේකජාති සංසාරං" යන මෙම ගාථාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානයට පදනම වූ අර්හත්ත්ව ප්‍රාප්තිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින්, දහනව වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයන්ට අනතුරුව දේශනා කරන ලද්දකි. එබැවින් මෙය "ප්‍රථම බුද්ධ වචනය" යැයි කියනු ලැබේ. මෙය සියලු බුදුවරුන් විසින් අත්නොහරින ලද උදානයකි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම් - මම මේ ආත්මභාවය නමැති ගෘහය තනන්නා වූ තෘෂ්ණාව නමැති වඩුවා සොයමින්, යම් ඥානයකින් ඔහු දැකිය හැකි ද, ඒ බෝධිඥානය පිණිස දීපංකර බුදුරදුන් පාමුල කළා වූ අභිනීහාර ඇතිව, මෙතෙක් කල් අනේක ජාති සංසාරයෙහි එනම් ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ජාති ඇති සංසාර වට්ටයෙහි ඒ ඥානය නොලබමින් ම සැරිසැරුවෙමි. ජරා, ව්‍යාධි, මරණ මිශ්‍ර වූ බැවින් මේ ජාතිය නමැත්ත නැවත නැවත පැමිණීම දුකකි. ඒ තෘෂ්ණාව නොදැක එය නතර නොවන බැවින්, එය සොයමින් සැරිසැරුවෙමි යන්න මෙහි අදහසයි. "දිට්ඨෝසි" යන්නෙන් දැන් මා විසින් සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගැනීමෙන් ඔබ දකින ලදී. "පුන ගෙහං" යන්නෙන් නැවත මේ ආත්මභාවය නමැති මගේ නිවස ඔබ නොකරන්නෙහිය. ඔබේ සෙසු සියලු කෙලෙස් නමැති පරාල මා විසින් බිඳ දමන ලදී. ඔබ විසින් සාදන ලද මේ ආත්මභාව ගෘහයෙහි අවිද්‍යාව නමැති කණිණිකා මණ්ඩලය (මුදුන් පියස්ස) විහීන කරන ලදී, විනාශ කරන ලදී. දැන් මාගේ සිත සංස්කාර රහිත වූ නිවන අරමුණු කිරීමෙන් එයට පැමිණියේය. මම තෘෂ්ණාවන් ක්ෂය කිරීම සංඛ්‍යාත අර්හත් මාර්ගයට පැමිණියෙමි යන්නයි. මෙය මනසින් පැවැත්වූ ධර්මයන්ගේ ආරම්භයයි. "යදා හවේ පාතුභවන්ති ධම්මා" යන්න වචනයෙන් ප්‍රකාශ කළ ධර්මයන්ගේ ආරම්භය යැයි පවසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිතින් මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් "අනේකජාති සංසාරං" ආදිය වදාළ සේක. "ප්‍රාතිපද දිවසේ" යන්න "සර්වඥ භාවයට පත් වූ" යන්න සමඟ සම්බන්ධ නොකළ යුතුය. "ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට උපන්" යන්න සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. මන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙසක් පුන් පොහෝ දින අලුයම් කාලයේදීම සර්වඥතාවයට පත් වූ බැවිනි.

ဝယဓမ္မာတိ အနိစ္စလက္ခဏမုခေန ဒုက္ခာနတ္တလက္ခဏမ္ပိ သင်္ခါရာနံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ, ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅; ပဋိ. မ. ၂.၁၀) ဝစနတော. လက္ခဏတ္တယဝိဘာဝနနယေနေဝ စ တဒါရမ္မဏံ ဝိပဿနံ ဒဿေန္တော သဗ္ဗတိတ္ထိယာနံ အဝိသယဘူတံ ဗုဒ္ဓါဝေဏိကံ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနာဓိဋ္ဌာနံ အဝိပရီတံ နိဗ္ဗာနဂါမိနိပ္ပဋိပဒံ ပကာသေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣဒါနိ တတ္ထ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ နိယောဇေတိ ‘‘အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထာ’’တိ. အထ ဝါ ‘‘ဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’’တိ ဧတေန သင်္ခေပေန သံဝေဇေတွာ ‘‘အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထာ’’တိ သင်္ခေပေနေဝ နိရဝသေသံ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ဒဿေတိ. အပ္ပမာဒပဒဉှိ သိက္ခာတ္တယသင်္ဂဟိတံ ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ သာသနံ ပရိယာဒိယိတွာ တိဋ္ဌတီတိ.

"වයධම්මා" යන්නෙන් අනිත්‍ය ලක්ෂණය මගින් සංස්කාරයන්ගේ දුක්ඛ සහ අනාත්ම ලක්ෂණයන් ද පැහැදිලි කරයි. "යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකකි, යමක් දුක ද එය අනාත්ම වේ" යන වචනයට අනුවය. ලක්ෂණ තුන විස්තර කරන ක්‍රමයෙන් ම එය අරමුණු කරගත් විපස්සනාව දක්වමින්, සියලු තීර්ථකයන්ට විෂය නොවූ, බුදුවරුන්ට ම ආවේණික වූ, චතුරාර්ය සත්‍ය කමටහනෙහි පිහිටීම වූ, අවිපරීත වූ නිවන් මග ප්‍රකාශ කරන බව දත යුතුය. දැන් එහි සම්මා ප්‍රතිපත්තියෙහි යොදවනු පිණිස "අප්පමාදේන සම්පාදේථ" (අප්‍රමාදීව සම්පාදනය කරන්න) යැයි වදාළ සේක. එසේත් නැතහොත් "වයධම්මා සංඛාරා" යන්නෙන් සංක්ෂිප්තව සංවේගය උපදවා, "අප්පමාදේන සම්පාදේථ" යන්නෙන් කෙටියෙන් ම අශේෂ වූ සම්මා ප්‍රතිපත්තිය දක්වයි. මන්ද අප්‍රමාදය යන පදය ත්‍රිශික්ෂාවෙහි සංග්‍රහ වූ සමස්ත ශාසනය ම තමා තුළ අන්තර්ගත කරගෙන පවතින බැවිනි.

ပဌမသင်္ဂီတိယံ အသင်္ဂီတံ သင်္ဂီတိက္ခန္ဓကကထာဝတ္ထုပ္ပကရဏာဒိ. ကေစိ ပန ‘‘သုဘသုတ္တမ္ပိ (ဒီ. နိ. ၁.၄၄၄) ပဌမသင်္ဂီတိယံ အသင်္ဂီတ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ ပန န ယုဇ္ဇတိ. ပဌမသင်္ဂီတိတော [Pg.26] ပုရေတရမေဝ ဟိ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တေန သုဘဿ မာဏဝဿ ဘာသိတန္တိ.

පළමු සංගායනාවේදී සංගායනා නොකරන ලද්දේ සංගීතික්ඛන්ධකය, කථාවත්ථු ප්‍රකරණය ආදියයි. ඇතැම් කෙනෙක් "සුභ සූත්‍රය ද පළමු සංගායනාවේදී සංගායනා නොකළ" බව පවසති. නමුත් එය යුක්ති සහගත නොවේ. මන්ද පළමු සංගායනාවට පෙර ම ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් ජේතවනයෙහි වසන සමයේ සුභ මානවකයා හට එය දේශනා කර ඇති බැවිනි.

ဒဠှိကမ္မသိထိလီကရဏပ္ပယောဇနာ ယထာက္ကမံ ပကတိသာဝဇ္ဇပဏ္ဏတ္တိသာဝဇ္ဇေသု သိက္ခာပဒေသု. တေနာတိ ဝိဝိဓနယတ္တာဒိနာ. ဧတန္တိ ဝိဝိဓဝိသေသနယတ္တာတိ ဂါထာဝစနံ. ဧတဿာတိ ဝိနယဿ.

ස්ථාවර කිරීම (දැඩි කිරීම) සහ ලිහිල් කිරීම යන ප්‍රයෝජනයන් පිළිවෙළින් ප්‍රකෘති සාවද්‍ය සහ පන්නත්ති සාවද්‍ය ශික්ෂාපදයන්හි පවතී. "තේන" යන්නෙන් විවිධ ක්‍රම ආදියෙන් යන්නයි. "ඒතං" යනු විවිධ විශේෂ ක්‍රමයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන ගාථා වචනයයි. "ඒතස්ස" යනු මේ විනයෙහි යන්නයි.

အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဘေဒေတိ ယော တံ သုတ္တံ သဇ္ဈာယတိ, သုဏာတိ, ဝါစေတိ, စိန္တေတိ, ဒေသေတိ စ, သုတ္တေန သင်္ဂဟိတော သီလာဒိအတ္ထော တဿာပိ ဟောတိ, တေန ပရဿ သာဓေတဗ္ဗတော ပရဿာပိ ဟောတီတိ, တဒုဘယံ တံ သုတ္တံ သူစေတိ ဒီပေတိ. တထာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကံ လောကိယလောကုတ္တရဉ္စာတိ ဧဝမာဒိဘေဒေ အတ္ထေ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဏှာတိ. အတ္ထ-သဒ္ဒေါ စာယံ ဟိတပရိယာယဝစနံ, န ဘာသိတတ္ထဝစနံ, ယဒိ သိယာ, သုတ္တံ အတ္တနောပိ ဘာသိတတ္ထံ သူစေတိ, ပရဿာပီတိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော သိယာ. သုတ္တေန စ ယော အတ္ထော ပကာသိတော သော တဿေဝ ဟောတီတိ, န တေန ပရတ္ထော သူစိတော ဟောတိ, တေန သူစေတဗ္ဗဿ ပရတ္ထဿ နိဝတ္တေတဗ္ဗဿ အဘာဝါ အတ္ထဂဟဏဉ္စ န ကတ္တဗ္ဗံ. အတ္တတ္ထပရတ္ထဝိနိမ္မုတ္တဿ ဘာသိတတ္ထဿ အဘာဝါ အာဒိဂ္ဂဟဏဉ္စ န ကတ္တဗ္ဗံ. တသ္မာ ယထာဝုတ္တဿ ဟိတပရိယာယဿ အတ္ထဿ သုတ္တေ အသမ္ဘဝတော သုတ္တဓာရဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝသေန အတ္တတ္ထပရတ္ထာ ဝုတ္တာ.

"අත්තත්ථ පරත්ථ" (තමාගේ යහපත හා අනුන්ගේ යහපත) ආදි භේදයන්හි - යමෙක් ඒ සූත්‍රය සජ්ඣායනා කරයි ද, ශ්‍රවණය කරයි ද, උගන්වයි ද, සිතයි ද, දේශනා කරයි ද, සූත්‍රයෙහි සංග්‍රහ වූ සීලාදී අර්ථය ඔහුට ද වෙයි, ඔහු මගින් අනුන්ට ද සාධනය කළ යුතු බැවින් අනුන්ට ද වෙයි. ඒ සූත්‍රය මේ උභය අර්ථය ම දක්වයි, පහදා දෙයි. එමෙන්ම දිට්ඨධම්මික (මෙලොව), සම්පරායික (පරලොව), ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර යනාදී භේද ඇති අර්ථයන් "ආදි" ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කරයි. මෙහි "අර්ථ" ශබ්දය හිත සුව (යහපත) යන අර්ථයෙහි පර්යාය වචනයක් මිස, භාෂිත අර්ථය (කියන ලද අරුත) ගැන කියවෙන්නක් නොවේ. ඉදින් එසේ වූයේ නම්, සූත්‍රය තමාගේ ද භාෂිත අර්ථය දක්වයි, අනුන්ගේ ද දක්වයි යන අර්ථය කියවෙනු ඇත. සූත්‍රයකින් යම් අර්ථයක් ප්‍රකාශ වේ ද එය ඔහුට ම අයිති වන්නකි, එයින් පරාර්ථයක් සූචනය නොවේ. මන්ද එයින් සූචනය කළ යුතු හෝ වැළැක්විය යුතු පරාර්ථයක් නොමැති බැවින් "අර්ථ" යන ග්‍රහණය නොකළ යුතු වේ. තමාගේ අර්ථයෙන් හා අනුන්ගේ අර්ථයෙන් වෙන් වූ භාෂිත අර්ථයක් නොමැති බැවින් "ආදි" යන ග්‍රහණය ද නොකළ යුතුය. එබැවින් ඉහත කී හිත සුව යන අර්ථය සූත්‍රයෙහි සම්භව නොවන බැවින්, සූත්‍රය දරන්නා වූ පුද්ගලයාගේ වශයෙන් අත්තත්ථ පරත්ථ (තමාගේ සහ අනුන්ගේ යහපත) යනුවෙන් පවසන ලදී.

အထ ဝါ သုတ္တံ အနပေက္ခိတွာ ယေ အတ္တတ္ထာဒယော အတ္ထပ္ပဘေဒါ ဝုတ္တာ ‘‘န ဟညဒတ္ထတ္ထိပသံသလာဘာ’’တိ ဧတဿ ပဒဿ နိဒ္ဒေသေ (မဟာနိ. ၆၃; စူဠနိ. ၈၅) ‘‘အတ္တတ္ထော, ပရတ္ထော, ဥဘယတ္ထော, ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အတ္ထော, သမ္ပရာယိကော အတ္ထော, ဥတ္တာနော အတ္ထော, ဂမ္ဘီရော အတ္ထော, ဂူဠှော အတ္ထော, ပဋိစ္ဆန္နော အတ္ထော, နေယျော အတ္ထော, နီတော အတ္ထော, အနဝဇ္ဇော အတ္ထော, နိက္ကိလေသော အတ္ထော, ဝေါဒါနော အတ္ထော, ပရမတ္ထော’’တိ တေ သုတ္တံ သူစေတီတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ အတ္ထ-သဒ္ဒေါ ဘာသိတတ္ထပရိယာယောပိ ဟောတိ. ဧတ္ထ ဟိ ပုရိမကာ ပဉ္စ အတ္ထပ္ပဘေဒါ ဟိတပရိယာယာ, တတော ပရေ ဆ ဘာသိတတ္ထဘေဒါ, ပစ္ဆိမကာ ပန ဥဘယသဘာဝါ. တတ္ထ ဒုရဓိဂမတာယ ဝိဘာဝနေ အလဒ္ဓဂါဓော ဂမ္ဘီရော. န ဝိဝဋော ဂူဠှော. မူလုဒကာဒယော ဝိယ ပံသုနာ အက္ခရသန္နိဝေသာဒိနာ တိရောဟိတော ပဋိစ္ဆန္နော[Pg.27]. နိဒ္ဓါရေတွာ ဉာပေတဗ္ဗော နေယျော. ယထာရုတဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော နီတော. အနဝဇ္ဇနိက္ကိလေသဝေါဒါနာ ပရိယာယဝသေန ဝုတ္တာ, ကုသလဝိပါကကိရိယာဓမ္မဝသေန ဝါ. ပရမတ္ထော နိဗ္ဗာနံ, ဓမ္မာနံ အဝိပရီတသဘာဝေါ ဧဝ ဝါ. အထ ဝါ ‘‘အတ္တနာ စ အပ္ပိစ္ဆော ဟောတီ’’တိ အတ္တတ္ထံ, ‘‘အပ္ပိစ္ဆာကထဉ္စ ပရေသံ ကတ္တာ ဟောတီ’’တိ ပရတ္ထံ သူစေတိ. ဧဝံ ‘‘အတ္တနာ စ ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၄.၉၉, ၂၆၅) သုတ္တာနိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. ဝိနယာဘိဓမ္မေဟိ စ ဝိသေသေတွာ သုတ္တ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. တသ္မာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသပ္ပဝတ္တာယ ဒေသနာယ အတ္တဟိတပရဟိတတာဒီနိ သာတိသယံ ပကာသိတာနိ ဟောတိ တပ္ပရဘာဝတော, န အာဏာဓမ္မသဘာဝဝသပ္ပဝတ္တာယာတိ ဣဒမေဝ စ ‘‘အတ္ထာနံ သူစနတော သုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

එසේත් නැත්නම් සූත්‍ර (ව්‍යුත්පත්තිය) ගැන නොසලකා, මහානිද්දේසයේ හා චූළනිද්දේසයේ "අත්තත්ථෝ, පරත්ථෝ..." යනුවෙන් දක්වා ඇති අර්ථ ප්‍රභේදයන් සූත්‍රය මඟින් සූචනය කරන බව (හඟවන බව) මෙහි අදහසයි. එනම්: ආත්ම අර්ථය, පර අර්ථය, උභය අර්ථය, දිට්ඨධම්මික අර්ථය, සම්පරායික අර්ථය, උත්තාන (මතුපිට) අර්ථය, ගම්භීර අර්ථය, ගූළ්හ (සැඟවුණු) අර්ථය, පටිච්ඡන්න (වැසුණු) අර්ථය, නෙය්‍ය අර්ථය, නීත අර්ථය, අනවජ්ජ අර්ථය, නික්කිලේස අර්ථය, වෝදාන අර්ථය සහ පරමත්ථ අර්ථය යන මේවා සූත්‍රය මඟින් හඟවන බවයි. මෙහිදී අර්ථ ශබ්දය දේශනා කරන ලද අර්ථය යන අර්ථයෙන් ද යෙදේ. එහි මුල් අර්ථ පහ හිත (යහපත) යන පර්යාය අර්ථ ගෙන දෙයි. ඊළඟ හය දේශනා කරන ලද අර්ථ ප්‍රභේදයන්ය. අවසාන ඒවා ස්වභාවයන් දෙකම ගනී. එහිදී "ගම්භීර" යනු ගැඹුර සොයාගත නොහැකි බැවින් තේරුම් ගැනීමට අපහසු වූවකි. "ගූළ්හ" යනු විවෘත නොවූවකි. "පටිච්ඡන්න" යනු අකුරු පෙළ ගැස්වීම් ආදියෙන් වැසී ඇති බැවිනුත්, පස්වලින් වැසුණු මුල් දිය ආදිය මෙන් ද වැසී ඇති බවයි. "නෙය්‍ය" යනු වෙන් කර හඳුනාගෙන අවබෝධ කරගත යුත්තකි. "නීත" යනු වචනාර්ථයෙන්ම තේරුම් ගත යුත්තකි. "අනවජ්ජ, නික්කිලේස, වෝදාන" යන වචන පර්යාය වශයෙන් හෝ කුසල-විපාක-ක්‍රියා ධර්මයන් වශයෙන් පවසා ඇත. "පරමත්ථ" යනු නිර්වාණයයි, නැතහොත් ධර්මයන්ගේ අවිපරීත සැබෑ ස්වභාවයයි. එසේත් නැත්නම් "තමාම අල්පේච්ඡ වෙයි" යන්නෙන් ආත්ම අර්ථයත්, "අන් අයට අල්පේච්ඡ කතා පවත්වයි" යන්නෙන් පර අර්ථයත් සූචනය කරයි. මෙසේ "තමාම ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකී සිටියි" ආදී සූත්‍රයන් ද මෙයට සම්බන්ධ කළ යුතුය. විනය හා අභිධර්මයෙන් වෙන් කොට සූත්‍ර ශබ්දයේ අර්ථය පැවසිය යුතුය. එබැවින් වෛනේය ජනයාගේ අදහස් (අජ්ඣාසය) අනුව පවත්වන ලද දේශනාවලින් ආත්ම හිත, පර හිත ආදිය වඩාත් හොඳින් ප්‍රකාශ වන බැවින්, එය විනය මෙන් ආඥා ස්වරූපයෙන් හෝ අභිධර්මය මෙන් ධර්ම ස්වභාවය අනුව හෝ පමණක් නොපවතින නිසා "අර්ථයන් සූචනය කරන බැවින් සූත්‍රය" යැයි කියනු ලැබේ.

သုတ္တေ စ အာဏာဓမ္မသဘာဝါ စ ဝေနေယျဇ္ဈာသယံ အနုဝတ္တန္တိ, န ဝိနယာဘိဓမ္မေသု ဝိယ ဝေနေယျဇ္ဈာသယော အာဏာဓမ္မသဘာဝေ. တသ္မာ ဝေနေယျာနံ ဧကန္တဟိတပဋိလာဘသံဝတ္တနိကာ သုတ္တန္တဒေသနာ ဟောတီတိ ‘‘သုဝုတ္တာ စေတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပသဝတီတိ ဖလတိ. ‘‘သုတ္တာဏာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ပကာသေတုံ ‘‘သုဋ္ဌု စ နေ တာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အတ္တတ္ထာဒိဝိဓာနေသု စ သုတ္တဿ ပမာဏဘာဝေါ, အတ္တတ္ထာဒီနဉ္စ သင်္ဂါဟကတ္တံ ယောဇေတဗ္ဗံ တဒတ္ထပ္ပကာသနပဓာနတ္တာ သုတ္တဿ. ဝိနယာဘိဓမ္မေဟိ ဝိသေသနဉ္စ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧတန္တိ ‘‘အတ္ထာနံ သူစနတော’’တိအာဒိကံ အတ္ထဝစနံ. ဧတဿာတိ သုတ္တဿ.

සූත්‍රයෙහි ආඥා (විනය) සහ ධර්ම ස්වභාවයන් (අභිධර්ම) යන දෙකම වෛනේය ජනයාගේ අදහස් (අජ්ඣාසය) අනුව පවතියි. විනයෙහි හෝ අභිධර්මයෙහි මෙන් වෛනේය ජනයාගේ අදහස් ආඥාවට හෝ ධර්ම ස්වභාවයට යටත් නොවේ. එබැවින් සූත්‍ර දේශනාව වෛනේය ජනයාට ඒකාන්තයෙන්ම යහපත පිණිස පවතින බැවින් "සුවුත්තා චෙත්ථා" (මෙහි මැනවින් වදාරන ලදී) ආදිය පවසන ලදී. "පසවති" යනු ඵල දෙනු ලබයි. "සූත්තාණා" යන්නෙහි අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට "මැනවින් රකියි (තායති)" යන්න පවසන ලදී. ආත්ම අර්ථ ආදිය විග්‍රහ කිරීමේදී සූත්‍රය ප්‍රමාණයක් වන බවත්, එය ආත්ම අර්ථ ආදිය ඇතුළත් කරගන්නා බවත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. මන්ද යත් සූත්‍රයෙහි එම අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීම ප්‍රධාන වන බැවිනි. විනය හා අභිධර්මයෙන් ඇති සුවිශේෂී බවද මෙහි යෙදිය යුතුය. "එතං" යනු "අර්ථයන් සූචනය කිරීම" ආදී අර්ථ දැක්වීමයි. "එතස්ස" යනු සූත්‍රය පිළිබඳවයි.

အဘိက္ကမန္တီတိ ဧတ္ထ အဘိ-သဒ္ဒေါ ကမနကိရိယာယ ဝုဒ္ဓိဘာဝံ အတိရေကတံ ဒီပေတိ, အဘိညာတာ အဘိလက္ခိတာတိ ဧတ္ထ ဉာဏလက္ခဏကိရိယာနံ သုပါကဋတာဝိသေသံ, အဘိက္ကန္တေနာတိ ဧတ္ထ ကန္တိယာ အဓိကတ္တံ ဝိသိဋ္ဌတန္တိ ယုတ္တံ ကိရိယာဝိသေသကတ္တာ ဥပသဂ္ဂဿ. အဘိရာဇာ အဘိဝိနယေတိ ပန ပူဇိတပရိစ္ဆိန္နေသု ရာဇဝိနယေသု အဘိ-သဒ္ဒေါ ပဝတ္တတီတိ ကထမေတံ ယုဇ္ဇေယျာတိ? ပူဇနပရိစ္ဆေဒနကိရိယာဒီပနတော, တာဟိ စ ကိရိယာဟိ ရာဇဝိနယာနံ ယုတ္တတ္တာ. ဧတ္ထ ဟိ အတိမာလာဒီသု အတိ-သဒ္ဒေါ ဝိယ, အဘိ-သဒ္ဒေါ ယထာ သဟ သာဓနေန ကိရိယံ ဝဒတီတိ အဘိရာဇအဘိဝိနယ-သဒ္ဒါ သိဒ္ဓါ, ဧဝံ အဘိဓမ္မသဒ္ဒေ အဘိ-သဒ္ဒေါ သဟ သာဓနေန ဝုဍ္ဎိယာဒိကိရိယံ ဒီပေတီတိ အယမတ္ထော ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

"අභික්කමන්තී" යන්නෙහි 'අභි' ශබ්දය ගමන් කිරීමේ ක්‍රියාවෙහි දියුණුව හෙවත් අධික බව දක්වයි. "අභිඤ්ඤාතා, අභිලක්ඛිතා" යන්නෙහි ඥානය හා ලක්ෂණ ක්‍රියාවන්ගේ මැනවින් ප්‍රකට වූ සුවිශේෂී බව දක්වයි. "අභික්කන්තේන" යන්නෙහි කාන්තියෙහි (ප්‍රසාදජනක බවෙහි) අධික බව හෙවත් විශිෂ්ට බව යුක්ති සහගත වේ. උපසර්ගය ක්‍රියාවෙහි විශේෂත්වයක් ඇති කරන බැවිනි. "අභිරාජා" සහ "අභිවිනයති" යන්නෙහි පිදුම් ලැබූ සහ සීමා කරන ලද රජු හා විනය යන අර්ථවල 'අභි' ශබ්දය යෙදෙන්නේ කෙසේද? එය පූජනීය බව හා සීමා කිරීමේ ක්‍රියාවන් හඟවන බැවිනි. එම ක්‍රියාවන් රජුට සහ විනයට උචිත බැවිනි. මෙහි අති-මාලා ආදියෙහි 'අති' ශබ්දය මෙන්ම, 'අභි' ශබ්දයද සාධනයන් සමඟ ක්‍රියාව පවසන බැවින් "අභිරාජා, අභිවිනය" යන ශබ්දයන් සිද්ධ වේ. එසේම අභිධර්ම ශබ්දයෙහි 'අභි' ශබ්දය සාධනයන් සමඟ වෘද්ධිය (දියුණුව) ආදී ක්‍රියාවන් හඟවන බව මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

ဘာဝနာဖရဏဝုဍ္ဎီဟိ [Pg.28] ဝုဍ္ဎိမန္တောပိ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ. အာရမ္မဏာဒီဟီတိ အာရမ္မဏသမ္ပယုတ္တကမ္မဒွါရပဋိပဒါဒီဟိ. အဝိသိဋ္ဌန္တိ အညမညဝိသိဋ္ဌေသု ဝိနယသုတ္တာဘိဓမ္မေသု အဝိသိဋ္ဌံ သမာနံ. တံ ပိဋကသဒ္ဒန္တိ အတ္ထော. ယထာဝုတ္တေနာတိ ‘‘ဧဝံ ဒုဝိဓတ္ထေနာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန.

භාවනාව, පැතිරීම සහ වැඩීම යන කරුණුවලින් වෘද්ධියට (දියුණුවට) පත් වූ ධර්මයන් ද පවසන ලදී. "ආරම්මණාදීහි" යනු අරමුණු, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම, කර්ම ද්වාර සහ පිළිවෙත් ආදියයි. "අවිසිට්ඨං" යනු එකිනෙකට වෙනස් වූ විනය, සූත්‍ර හා අභිධර්මයන්හි පොදු වූ සමාන ලක්ෂණයයි. එය "පිටක" යන ශබ්දයයි. "යථාවුත්තෙන" යනු "මෙලෙස ද්විවිධ අර්ථයකින්" යනාදී වශයෙන් පවසන ලද ආකාරයෙනි.

ကထေတဗ္ဗာနံ အတ္ထာနံ ဒေသကာယတ္တေန အာဏာဒိဝိဓိနာ အတိသဇ္ဇနံ ပဗောဓနံ ဒေသနာ. သာသိတဗ္ဗပုဂ္ဂလဂတေန ယထာပရာဓာဒိသာသိတဗ္ဗဘာဝေန အနုသာသနံ ဝိနယနံ သာသနံ. ကထေတဗ္ဗဿ သံဝရာသံဝရာဒိနော အတ္ထဿ ကထနံ ဝစနပဋိဗဒ္ဓတာကရဏံ ကထာ. ကထီယတိ ဝါ ဧတ္ထာတိ ကထာ. သံဝရာသံဝရဿ ကထာ သံဝရာသံဝရကထာ. ဧသ နယော ဣတရေသုပိ. ဘေဒ-သဒ္ဒေါ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတဗ္ဗော ‘‘ဒေသနာဘေဒံ သာသနဘေဒံ ကထာဘေဒဉ္စ ယထာရဟံ ပရိဒီပယေ’’တိ. ဘေဒန္တိ စ နာနတ္တန္တိ အတ္ထော. သိက္ခာ စ ပဟာနာနိ စ ဂမ္ဘီရဘာဝေါ စ သိက္ခာပ္ပဟာနဂမ္ဘီရဘာဝံ, တဉ္စ ပရိဒီပယေ. ဧတ္ထ ယထာတိ ဥပါရမ္ဘနိဿရဏဓမ္မကောသရက္ခဏဟေတုပရိယာပုဏနံ သုပ္ပဋိပတ္တိ ဒုပ္ပဋိပတ္တီတိ ဧတေဟိ ပကာရေဟိ. အာဏံ ပဏေတုံ အရဟတီတိ အာဏာရဟော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ. ဝေါဟာရပရမတ္ထာနမ္ပိ သဗ္ဘာဝတော အာဟ အာဏာဗာဟုလ္လတောတိ. ဣတော ပရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပစုရာပရာဓာ သေယျသကာဒယော. အဇ္ဈာသယော အာသယောဝ အတ္ထတော ဒိဋ္ဌိ, ဉာဏဉ္စ. ဝုတ္တဉ္စေတံ –

පැවසිය යුතු අර්ථයන් දේශනා ශරීරයක් ලෙස ආඥා විධි මඟින් මැනවින් පැහැදිලි කිරීම "දේශනා" නම් වේ. හික්මවිය යුතු පුද්ගලයාගේ වරදට අනුකූලව හික්මවිය යුතු ආකාරයෙන් අනුශාසනා කිරීම විනයනය හෙවත් "සාසන" නම් වේ. පැවසිය යුතු වූ සංවර-අසංවර ආදී අර්ථයන් කීම සහ වචනයට සම්බන්ධ කිරීම "කථා" නම් වේ. එසේත් නැත්නම් මෙහි කතා කරනු ලබන බැවින් "කථා" නම් වේ. සංවර-අසංවර පිළිබඳ කතාව "සංවර-අසංවර කථා" නම් වේ. අනෙක් කරුණුවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. "දේශනා භේදය, ශාසන භේදය හා කථා භේදය සුදුසු පරිදි ප්‍රකාශ කළ යුතුය" යන්නෙහි 'භේද' ශබ්දය වෙන් වෙන්ව යෙදිය යුතුය. 'භේද' යනු නානත්වය හෙවත් විවිධත්වයයි. ශික්ෂාවන්, ප්‍රහාණයන් සහ ගැම්භීරත්වය (ගැඹුරු බව) යන "ශික්ෂා-ප්‍රහාණ-ගැම්භීරභාවය" ද ප්‍රකාශ කළ යුතුය. මෙහි "යථා" යනු උපාරම්භය (දෝෂ සෙවීම), නිස්සරණය, ධර්ම කෝෂය රැකීම සහ ඉගෙනීමේ හේතු ආදිය සමඟ පවතින යහපත් පිළිපැදීම හා වැරදි පිළිපැදීම යන ආකාරයන්ගෙනි. සම්මා සම්බුද්ධ බැවින් ආඥාව පැනවීමට සුදුසු වන බැවින් උන්වහන්සේ "ආණාරහ" (ආඥාවට සුදුසු) නම් වෙති. සම්මුති (වෝහාර) සහ පරමාර්ථ යන දෙකම පවතින බැවින් "ආණාබාහුල්ලතෝ" (ආඥාවන් බහුල බැවින්) යැයි වදාළහ. මින් ඉදිරියට ද මේ ක්‍රමයම වේ. බොහෝ වැරදි කළ සෙය්‍යසක ආදීහු (පචුරාපරාධ නම් වෙති). "අජ්ඣාසය" යනු අර්ථය අතින් දෘෂ්ටිය හා ඥානයයි. මෙය මෙසේ ද පවසා ඇත –

‘‘သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ စ, ခန္တိ စေဝါနုလောမိကေ;

ယထာဘူတဉ္စ ယံ ဉာဏံ, ဧတံ အာသယသဒ္ဒိတ’’န္တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၁၃၆);

"ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ද, අනුලෝමික ක්ෂාන්තිය ද (ඉවසීම ද), යම් ආකාරයක වූ තත්වූ පරිදි වූ ඥානයක් ඇද්ද, මෙය 'ආසය' (අජ්ඣාසය) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ."

အနုသယာ ကာမရာဂဘဝရာဂဒိဋ္ဌိပဋိဃဝိစိကိစ္ဆာမာနာဝိဇ္ဇာဝသေန သတ္တ အနာဂတာ ကိလေသာ, အတီတာ ပစ္စုပ္ပန္နာ စ တထေဝ ဝုစ္စန္တိ. န ဟိ ကာလဘေဒေန ဓမ္မာနံ သဘာဝဘေဒေါ အတ္ထီတိ. စရိယာတိ ဆ မူလစရိယာ, အန္တရဘေဒေန အနေကဝိဓာ, သံသဂ္ဂဝသေန တေသဋ္ဌိ ဟောန္တိ. တေ ပန အမှေဟိ အသမ္မောဟန္တရဓာနသုတ္တဋီကာယံ ဝိဘာဂတော ဒဿိတာ, အတ္ထိကေဟိ တတော ဂဟေတဗ္ဗာ. အထ ဝါ စရိယာတိ စရိတံ, တံ သုစရိတဒုစ္စရိတဝသေန ဒုဝိဓံ. အဓိမုတ္တိ နာမ သတ္တာနံ ပုဗ္ဗပရိစယဝသေန အဘိရုစိ, သာ ဒုဝိဓာ ဟီနပဏီတဘေဒေန. ဃနဝိနိဗ္ဘောဂါဘာဝတော ဒိဋ္ဌိမာနတဏှာဝသေန ‘‘အဟံ မမာ’’တိ သညိနော. မဟန္တော သံဝရော အသံဝရော. ဗုဒ္ဓိအတ္ထော ဟိ အယ’မကာရော ယထာ ‘‘အသေက္ခာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၁).

අනුසය යනු කාමරාග, භවරාග, දිට්ඨි, පටිඝ, විචිකිච්ඡා, මාන සහ අවිජ්ජා යන වසයෙන් සත්වයන් තුළ අනාගතයෙහි හටගන්නා කෙලෙස් හතකි. අතීත සහ වර්තමාන කෙලෙස් ද එලෙසම හඳුන්වනු ලැබේ. මන්දයත්, කාල භේදය හේතුවෙන් ධර්මයන්ගේ ස්වභාවයේ වෙනසක් සිදු නොවන බැවිනි. ‘චරියා’ යනු මූලික චරිත හයකි; ඒවා අභ්‍යන්තර භේදයන් අනුව සහ එකිනෙක මිශ්‍ර වීම් (සංසර්ග) අනුව හැට තුනක් (63) වේ. අප විසින් ‘අසම්මෝහන්තර්ධාන සූත්‍ර ටීකාව’ තුළ ඒවා විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත; ඒ පිළිබඳව උනන්දුවක් දක්වන්නන් එතැනින් එය ලබාගත යුතුය. එසේත් නැතිනම් ‘චරියා’ යනු චරිතයයි; එය සුචරිතය හා දුශ්චරිතය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ‘අධිමුත්ති’ යනු සත්වයන්ගේ පූර්ව පුරුද්ද අනුව ඇති වන රුචියයි; එය හීන හා ප්‍රණීත භේදය අනුව දෙවර්ගයකි. ස්වභාවයන් කොටස් වශයෙන් වෙන් කොට අවබෝධ කර නොගැනීම (ඝන විනිර්භෝගය නොමැතිකම) නිසා, දිට්ඨි, මාන සහ තණ්හා යන කෙලෙස් හේතුවෙන් ‘මම’ සහ ‘මගේ’ යැයි හඳුනා ගන්නා සත්වයෝ වෙති. විශාල වූ සංවරය හා අසංවරය ද (මෙහිලා ගැනේ). ‘අසේක්ඛ ධර්ම’ යන්නෙහි මෙන් මෙහි ‘අ’ කාරය බුද්ධි (ප්‍රඥා) යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත.

တီသုပိ [Pg.29] စေတေသု ဧတေ ဓမ္မတ္ထဒေသနာ ပဋိဝေဓာတိ ဧတ္ထ တန္တိအတ္ထော တန္တိဒေသနာ တန္တိအတ္ထပဋိဝေဓော စ တန္တိဝိသယာ ဟောန္တီတိ ဝိနယပိဋကာဒီနံ အတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာဓာရဘာဝေါ ယုတ္တော, ပိဋကာနိ ပန တန္တိ ယေဝါတိ တေသံ ဓမ္မာဓာရဘာဝေါ ကထံ ယုဇ္ဇေယျာတိ? တန္တိသမုဒါယဿ အဝယဝတန္တိယာ အာဓာရဘာဝတော. အဝယဝဿ ဟိ သမုဒါယော အာဓာရဘာဝေန ဝုစ္စတိ, ယထာ – ‘‘ရုက္ခေ သာခါ’’တိ. ဓမ္မာဒီနဉ္စ ဒုက္ခောဂါဟဘာဝတော တေဟိ ဝိနယာဒယော ဂမ္ဘီရာတိ ဝိနယာဒီနဉ္စ စတုဗ္ဗိဓော ဂမ္ဘီရဘာဝေါ ဝုတ္တော. တသ္မာ ဓမ္မာဒယော ဧဝ ဒုက္ခောဂါဟတ္တာ ဂမ္ဘီရာ, န ဝိနယာဒယောတိ န စောဒေတဗ္ဗမေတံ သမုခေန, ဝိသယဝိသယီမုခေန စ ဝိနယာဒီနံယေဝ ဂမ္ဘီရဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ. ဓမ္မော ဟိ ဝိနယာဒယော, တေသံ ဝိသယော အတ္ထော, ဓမ္မတ္ထဝိသယာ စ ဒေသနာပဋိဝေဓောတိ. တတ္ထ ပဋိဝေဓဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဓမ္မတ္ထာနံ, ဒေသနာဉာဏဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒေသနာယ စ ဒုက္ခောဂါဟဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, ပဋိဝေဓဿ ပန ဥပ္ပာဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ, တဗ္ဗိသယဉာဏုပ္ပတ္တိယာ စ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒုက္ခောဂါဟတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මේ සූත්‍ර තුනේදීම ධර්ම, අර්ථ, දේශනා සහ පටිවේධ යන කරුණු අතරින්, පෙළ අර්ථය, පෙළ දේශනාව සහ පෙළ අර්ථ පටිවේධය යන මේවා පෙළෙහි (තන්තියෙහි) විෂයයන් වන බැවින්, විනය පිටකය ආදිය අර්ථ-දේශනා-පටිවේධයන්ට ආධාරක (ස්ථාන) වීම උචිතය. එහෙත් පිටකයන්ම ‘තන්ති’ (පෙළ) වන බැවින් ඒවා ධර්මයන්ට ආධාරක වන්නේ කෙසේද? සමස්ත පෙළ සමූහයාගේ අවයවයක් (කොටසක්) වන පෙළෙහි ආධාරකයක් වන බැවිනි. ‘ගසෙහි අතු’ යන්නාක් මෙන්, සමස්ත සමූහය (සමුදාය) අවයවයට ආධාරකයක් ලෙස කියනු ලැබේ. ධර්මාදිය අවබෝධ කර ගැනීමට ඇති දුෂ්කර බව නිසාම ඒවා විනයාදිය මෙන් ගම්භීර (ගැඹුරු) වන බවත්, විනයාදියේ සිවු වැදෑරුම් ගම්භීරභාවය පවසා ඇති බවත් දත යුතුය. එබැවින් ධර්මාදියම අවබෝධයට අපහසු බැවින් ගම්භීර වන බවත්, විනයාදිය එසේ නොවන බවත් ඍජුවම චෝදනා නොකළ යුතුය. මන්දයත් විෂය හා විෂයී වශයෙන් විනයාදියේම ගම්භීරභාවය පවසා ඇති බැවිනි. ධර්මය යනු විනයාදියයි, ඒවායේ විෂයය අර්ථයයි; ධර්ම හා අර්ථ විෂය කරගත් දේ දේශනාව හා පටිවේධයයි. එහිදී පටිවේධය (අවබෝධය) දුෂ්කර බැවින් ධර්ම හා අර්ථයන්හි ද, දේශනා ඥානය දුෂ්කර බැවින් දේශනාවෙහි ද දුරවබෝධී බව දත යුතුය. පටිවේධය උපදවා ගැනීමට නොහැකි බැවින් ද, ඒ සම්බන්ධ ඥානය ඉපදවීම දුෂ්කර බැවින් ද එහි දුරවබෝධී බව දත යුතුය.

‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတေန ဝစနေန ဓမ္မဿ ဟေတုဘာဝေါ ကထံ ဉာတဗ္ဗောတိ? ‘‘ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတဿ သမာသပဒဿ အဝယဝပဒတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘ဓမ္မေ ပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဓမ္မေ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဟေတုမှီ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတဿ စ အတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဉာဏ’’န္တိ. တသ္မာ ဟေတုဓမ္မ-သဒ္ဒါ ဧကတ္ထာ, ဉာဏပဋိသမ္ဘိဒါ-သဒ္ဒါ စာတိ ဣမမတ္ထံ ဝဒန္တေန သာဓိတော ဓမ္မဿ ဟေတုဘာဝေါ, အတ္ထဿ ဟေတုဖလဘာဝေါ စ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘හේතුව පිළිබඳ ඥානය ධම්මපටිසම්භිදාවයි’ යන මෙම වචනයෙන් ධර්මයාගේ හේතුභාවය කෙසේ දත යුතු ද? ‘ධම්මපටිසම්භිදා’ යන මෙම සමාස පදයේ එක් එක් පදයන්හි අර්ථ දක්වමින් ‘හේතුව පිළිබඳ ඥානය’ යැයි පවසා ඇති බැවිනි. ‘ධම්මේ පටිසම්භිදා’ යන්නෙහි ‘ධම්මේ’ යන්නෙහි අර්ථය දක්වමින් ‘හේතුවෙහි’ යැයි ද, ‘පටිසම්භිදා’ යන්නෙහි අර්ථය දක්වමින් ‘ඥානය’ යැයි ද පවසන ලදී. එබැවින් ‘හේතු’ සහ ‘ධම්ම’ යන වචන එකම අර්ථයක් ඇති බවත්, ‘ඥාන’ සහ ‘පටිසම්භිදා’ යන වචන ද එසේම බවත් පවසන්නා විසින් ධර්මයාගේ හේතුභාවය ද, අර්ථයාගේ හේතු-ඵලභාවය ද මෙලෙසම දත යුතු බව තහවුරු කර ඇත.

ယထာဓမ္မန္တိ စေတ္ထ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ဟေတုံ ဟေတုဖလဉ္စ သဗ္ဗံ သင်္ဂဏှာတိ. သဘာဝဝါစကော ဟေသ, န ပရိယတ္တိဟေတုဘာဝဝါစကော, တသ္မာ ယထာဓမ္မန္တိ ယော ယော အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒိဓမ္မော, တသ္မိံ တသ္မိန္တိ အတ္ထော. ဓမ္မာနုရူပံ ဝါ ယထာဓမ္မံ. ဒေသနာပိ ဟိ ပဋိဝေဓော ဝိယ အဝိပရီတသဝိသယဝိဘာဝနတော ဓမ္မာနုရူပံ ပဝတ္တတိ, ယတော ‘အဝိပရီတာဘိလာပေါ’တိ ဝုစ္စတိ. ဓမ္မာဘိလာပေါတိ အတ္ထဗျဉ္ဇနကော အဝိပရီတာဘိလာပေါ, ဧတေန ‘‘တတြ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပေ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၈) ဧတ္ထ ဝုတ္တံ သဘာဝဓမ္မနိရုတ္တိံ ဒဿေတိ, သဒ္ဒသဘာဝတ္တာ ဒေသနာယ. တထာ ဟိ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါယ [Pg.30] ပရိတ္တာရမ္မဏာဒိဘာဝေါ ပဋိသမ္ဘိဒါဝိဘင်္ဂပါဠိယံ (ဝိဘ. ၇၄၉) ဝုတ္တော. အဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘တံ သဘာဝနိရုတ္တိံ သဒ္ဒံ အာရမ္မဏံ ကတွာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၆၄၂) သဒ္ဒါရမ္မဏတာ ဒဿိတာ. ‘‘ဣမဿ အတ္ထဿ အယံ သဒ္ဒေါ ဝါစကော’’တိ ဝစနဝစနီယေ ဝဝတ္ထပေတွာ တံတံဝစနီယ ဝိဘာဝနဝသေန ပဝတ္တိတော ဟိ သဒ္ဒေါ ဒေသနာတိ. ‘‘အနုလောမာဒိဝသေန ဝါ ကထန’’န္တိ ဧတေန တဿာ ဓမ္မနိရုတ္တိယာ အဘိလာပံ ကထနံ တဿ ဝစနဿ ပဝတ္တနံ ဒဿေတိ. ‘‘အဓိပ္ပာယော’’တိ ဧတေန ‘‘ဒေသနာတိ ပညတ္တီ’’တိ ဧတံ ဝစနံ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န တဗ္ဗိနိမုတ္တံ ပညတ္တိံ သန္ဓာယာတိ ဒဿေတိ.

මෙහි ‘යථාධම්ම’ යන්නෙහි ‘ධම්ම’ ශබ්දයෙන් හේතුව සහ හේතු-ඵලය යන සියල්ලම ඇතුළත් වේ. මෙය ස්වභාවය පවසන වචනයකි; පර්යාප්ති හේතුභාවය පවසන වචනයක් නොවේ. එබැවින් ‘යථාධම්ම’ යනු ඒ ඒ අවිද්‍යා, සංස්කාර ආදී ධර්මයන්හි යන අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් ධර්මයාට අනුරූපව පවතින්නේ ‘යථාධම්ම’ යන්නයි. දේශනාව ද පටිවේධය මෙන්ම නොවෙනස් වූ ස්වකීය විෂය විස්තර කරන බැවින් ධර්මයට අනුරූපව පවතී; එබැවින් එය ‘නොවෙනස් ප්‍රකාශනය’ (අවිපරීත අභිලාප) යැයි කියනු ලැබේ. ‘ධම්මාභිලාප’ යනු අර්ථ හා ව්‍යංජන සහිත නොවෙනස් වූ ප්‍රකාශනයයි. මෙයින් ‘එහි ධර්ම නිරුක්ති අභිලාපය පිළිබඳ ඥානය නිරුත්තිපටිසම්භිදාවයි’ යන තන්හි දක්වෙන සභාවධර්ම නිරුක්තිය දක්වයි; දේශනාව ශබ්ද ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවිනි. එසේම නිරුත්තිපටිසම්භිදාවෙහි පරීත්තාරම්මණාදී භාවය පටිසම්භිදාවිභංග පාළියෙහි දක්වා ඇත. අටුවාවෙහි ද ‘එම සභාව නිරුක්ති ශබ්දය අරමුණු කොට’ යනාදී වශයෙන් ශබ්දය අරමුණු වන බව දක්වා ඇත. ‘මෙම අර්ථයට මෙම ශබ්දය වාචක වේ’ යැයි ප්‍රකාශය හා ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථය වෙන් කොට තීරණය කර, ඒ ඒ අර්ථ විස්තර කිරීම් වශයෙන් පවතින ශබ්දය දේශනාවයි. ‘අනුලෝම ආදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීම’ යන්නෙන් එම ධර්ම නිරුක්තියෙහි ප්‍රකාශය හෙවත් එම වචනය පැවැත්වීම දක්වයි. ‘අදහස’ (අධිප්පාය) යන්නෙන්, ‘දේශනාව යනු ප්‍රඥප්තියකි’ යන මෙම වචනය ධර්ම නිරුක්ති ප්‍රකාශය අරභයා පවසන ලද්දක් මිස, එයින් බැහැර වූ ප්‍රඥප්තියක් පිළිබඳව නොවන බව පෙන්වා දෙයි.

နနု စ ‘‘ဓမ္မော တန္တီ’’တိ ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ဓမ္မဿ သဒ္ဒသဘာဝတ္တာ ဓမ္မဒေသနာနံ ဝိသေသော န သိယာတိ? န, တေသံ တေသံ အတ္ထာနံ ဗောဓကဘာဝေန ဉာတော, ဥဂ္ဂဟဏာဒိဝသေန စ ပုဗ္ဗေ ဝဝတ္ထာပိတော သဒ္ဒပ္ပဗန္ဓော ဓမ္မော, ပစ္ဆာ ပရေသံ အဝဗောဓနတ္ထံ ပဝတ္တိတော တဒတ္ထပ္ပကာသကော သဒ္ဒေါ ဒေသနာတိ. အထ ဝါ ယထာဝုတ္တသဒ္ဒသမုဋ္ဌာပကော စိတ္တုပ္ပာဒေါ ဒေသနာ, မုသာဝါဒါဒယော ဝိယ. ‘‘ဝစနဿ ပဝတ္တန’’န္တိ စ ယထာဝုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒဝသေန ယုဇ္ဇတိ. သော ဟိ ဝစနံ ပဝတ္တေတိ, တဉ္စ တေန ပဝတ္တီယတိ ဒေသီယတိ. ‘‘သော စ လောကိယလောကုတ္တရော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ အဘိသမယံ ယေန ပကာရေန အဘိသမေတိ, ယံ အဘိသမေတိ, ယော စ တဿ သဘာဝေါ, တေဟိ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ဝိသယတော အသမ္မောဟတော စ အတ္ထာနုရူပံ ဓမ္မေသူ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဟိ ဝိသယတော အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော အဝိဇ္ဇာဒိဓမ္မသင်္ခါရာဒိအတ္ထတဒုဘယပညာပနာရမ္မဏော လောကိယော အဘိသမယော, အသမ္မောဟတော အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏော မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော ယထာဝုတ္တဓမ္မတ္ထပညတ္တီသု သမ္မောဟဝိဒ္ဓံသနော လောကုတ္တရော အဘိသမယောတိ. အဘိသမယတော အညမ္ပိ ပဋိဝေဓတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသံ တေသံ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ‘ပဋိဝေဓနံ ပဋိဝေဓော’တိ ဣမိနာ ဟိ ဝစနတ္ထေန အဘိသမယော, ‘ပဋိဝိဇ္ဈီယတီတိ ပဋိဝေဓော’တိ ဣမိနာ တံတံရူပါဒိဓမ္မာနံ အဝိပရီတသဘာဝေါ စ ‘‘ပဋိဝေဓော’’တိ ဝုစ္စတီတိ.

‘ධර්මය යනු පෙළයි (තන්තියයි)’ යන මතයෙහි ධර්මය ශබ්ද ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් ධර්ම හා දේශනා අතර වෙනසක් නැති වන්නේ නොවේද? නැත, ඒ ඒ අර්ථයන් අවබෝධ කර දෙන ස්වභාවයෙන් යුත්, ඉගෙනීම් ආදිය මඟින් කලින් තීරණය කරගත් ශබ්ද මාලාව ධර්මයයි. පසුව අන්‍යයන්ගේ අවබෝධය පිණිස පවත්වන ලද, එම අර්ථ ප්‍රකාශ කරන ශබ්දය දේශනාවයි. එසේත් නැතිනම් මුසාවාදාදිය මෙන්, ඉහත කී ශබ්දයන් හටගන්වන සිතුවිල්ල (චිත්තෝත්පාදය) දේශනාවයි. ‘වචනය පැවැත්වීම’ යන්න ද ඉහත කී සිතුවිලි වසයෙන් යෝග්‍ය වේ. මන්දයත් ඔහු වචනය පවත්වයි; එය ඔහු විසින් පවත්වනු ලැබේ, දේශනා කරනු ලැබේ. ‘එය ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වේ’ යැයි මෙසේ කියන ලද අවබෝධය (අභිසමය) යම් ආකාරයකින් අවබෝධ කර ගන්නේ ද, යමක් අවබෝධ කර ගන්නේ ද, එහි ස්වභාවය කුමක් ද යන මේවා පැහැදිලි කිරීමට ‘විෂය වශයෙන් හා මුළාව නැති බව (අසම්මෝහ) වශයෙන් අර්ථයට අනුරූපව ධර්මයන්හි’ යනාදිය පැවසීය. එහි විෂය වශයෙන් අර්ථ ආදියට අනුරූපව ධර්මාදියේ අවබෝධය යනු අවිද්‍යාදී ධර්ම හා සංස්කාරාදී අර්ථ යන මේ දෙකම ප්‍රඥප්ති අරමුණු කොටගත් ලෞකික අභිසමයයි. අසම්මෝහය වශයෙන් අර්ථ ආදියට අනුරූපව ධර්මාදියේ අවබෝධය යනු නිවන අරමුණු කරගත්, මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වූ, ඉහත කී ධර්ම-අර්ථ-ප්‍රඥප්තීන්හි මුළාව දුරු කරන ලෝකෝත්තර අභිසමයයි. අභිසමයට අමතරව වෙනත් පටිවේධ අර්ථයන් දැක්වීමට ‘ඒ ඒ අයගේ හෝ’ යනාදිය පැවසීය. ‘පටිවේධනය කිරීම පටිවේධයයි’ යන මෙයින් අභිසමය ද, ‘පටිවිජ්ජීයති (අවබෝධ කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් පටිවේධය’ යන මෙයින් ඒ ඒ රූප ආදී ධර්මයන්ගේ නොවෙනස් වූ ස්වභාවය ‘පටිවේධය’ ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ.

ယထာဝုတ္တေဟိ ဓမ္မာဒီဟိ ပိဋကာနံ ဂမ္ဘီရဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒါနိ ယသ္မာ ဧတေသု ပိဋကေသူ’’တိအာဒိမာဟ. ယော စေတ္ထာတိ ဧတေသု တံတံပိဋကဂတေသု ဓမ္မာဒီသု ယော ပဋိဝေဓော, ဧတေသု စ ပိဋကေသု တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ယော အဝိပရီတသဘာဝေါတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဒုက္ခောဂါဟတာ စ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒီနံ [Pg.31] ဓမ္မတ္ထာနံ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတာယ, တေသံ ပညာပနဿ ဒုက္ကရဘာဝတော တံဒေသနာယ, ပဋိဝေဓနသင်္ခါတဿ ပဋိဝေဓဿ ဥပ္ပာဒနဝိသယိကရဏာနံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ, အဝိပရီတသဘာဝသင်္ခါတဿ ပဋိဝေဓဿ ဒုဝိညေယျတာယ ဧဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

පෙර කියන ලද ධර්මයන් ආදියෙන් පිටකයන්ගේ ගැඹුරු බව පෙන්වීමට "දැන් යම් හෙයකින් මෙම පිටකයන්හි" යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි "යමෙක්" යන්නෙන් ඒ ඒ පිටකයන්හි අන්තර්ගත ධර්මාදියෙහි යම් අවබෝධයක් වේ ද, ඒ ඒ පිටකයන්හි ඒ ධර්මයන්ගේ යම් අවිපරීත ස්වභාවයක් වේ ද එය සම්බන්ධ කළ යුතුය. අවිද්‍යා සංස්කාර ආදී ධර්මයන් වටහා ගැනීමට ඇති අපහසුව නිසාත්, ඒවා පැනවීම දුෂ්කර බැවින් ඒ දේශනාවේ ඇති දුෂ්කර බව නිසාත්, ප්‍රතිවේධය (අවබෝධය) නමැති අවබෝධය ඉපදවීමට විෂය කර ගැනීමට නොහැකි බැවින් හා අවිපරීත ස්වභාවය නමැති ප්‍රතිවේධය වටහා ගැනීමට ඇති අපහසුව නිසා "දුක්ඛෝගාහතාව" (බැසගැනීමට ඇති අපහසුව) දත යුතුය.

ယန္တိ ယံ ပရိယတ္တိဒုဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတ္ထန္တိ ဘာသိတတ္ထံ, ပယောဇနတ္ထဉ္စ. န ဥပပရိက္ခန္တီတိ န ဝိစာရေန္တိ. န နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ နိဇ္ဈာနပညံ နက္ခမန္တိ, နိဇ္ဈာယိတွာ ပညာယ ဒိသွာ ရောစေတွာ ဂဟေတဗ္ဗာ န ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣတီတိ ဧဝံ ဧတာယ ပရိယတ္တိယာ. ဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသာ အတ္တနော ဥပရိ ပရေဟိ အာရောပိတဝါဒဿ နိဂ္ဂဟဿ ပမောက္ခပ္ပယောဇနာ ဟုတွာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ, ဝါဒပ္ပမောက္ခာ ဝါ နိန္ဒာပမောက္ခာ. ယဿ စတ္ထာယာတိ ယဿ စ သီလာဒိပူရဏဿ အနုပါဒါဝိမောက္ခဿ ဝါ အတ္ထာယ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ ဉာယေန ပရိယာပုဏန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. အဿာတိ အဿ ဓမ္မဿ. နာနုဘောန္တီတိ န ဝိန္ဒန္တိ. တေသံ တေ ဓမ္မာ ဒုဂ္ဂဟိတတ္တာ ဥပါရမ္ဘမာနဒဗ္ဗမက္ခပလာသာဒိဟေတုဘာဝေန ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ. ဘဏ္ဍာဂါရေ နိယုတ္တော ဘဏ္ဍာဂါရိကော, ဘဏ္ဍာဂါရိကော ဝိယ ဘဏ္ဍာဂါရိကော, ဓမ္မရတနာနုပါလကော. အညတ္ထံ အနပေက္ခိတွာ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿေဝ သတော ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ.

"යමක්" යන්නෙන් යම් පර්යාප්තියක් වරදවා ගැනීම (දුග්ගහණය) අදහස් කරමින් පවසන ලදී. "අර්ථය" යනු භාෂිත අර්ථය හා ප්‍රයෝජන අර්ථයයි. "පිරික්සන්නේ නැත" යනු විමසන්නේ නැති බවයි. "නිරික්සීමට (ඉවසීමට) නොහැකිය" යනු නිරික්සීමේ ප්‍රඥාව රුචි නොකරන බවයි. නිරික්සා බලා ප්‍රඥාවෙන් දැක, පැහැදී පිළිගත යුතු නොවේ යන අදහසයි. "මෙසේ" යනු මේ පර්යාප්තිය හේතුවෙනි. තමන්ට අන් අය විසින් පවරන ලද වාදයන්ගෙන් හෝ නිග්‍රහයන්ගෙන් මිදීමේ ප්‍රයෝජනය සඳහා ධර්මය හදාරති. එසේ නැතහොත් වාදයෙන් මිදීමට හෝ නින්දාවෙන් මිදීමටයි. "යම් කෙනෙකු සඳහා" යනු යම් සීලාදී ගුණ පිරීමක් හෝ අනුපාදා විමුක්තියක් සඳහා ධර්මය හදාරත් ද, න්‍යායානුකූලව හදාරති යනු අදහසයි. "ඔහුට" යනු ඒ ධර්මයටයි. "අත්නොවිඳිති" යනු නොවිඳින බවයි. ඔවුන්ට ඒ ධර්මයන් වරදවා ගත් බැවින්, උපාරම්භය (අනුන්ගේ වැරදි සෙවීම), මක්ඛ (ගුණ මැකීම), පලාස (පරයා සිටීම) ආදියට හේතු වීමෙන් දීර්ඝ කාලයක් අහිත පිණිසත් දුක පිණිසත් පවතියි. බණ්ඩාරගාරයේ නියුක්ත වූයේ බණ්ඩාරගාරිකයා ය. බණ්ඩාරගාරිකයා බඳු වූයේ ද බණ්ඩාරගාරිකයා ය, එනම් ධර්ම රත්නය සුරකින්නා ය. වෙනත් අරමුණක් නැතිව, ගබඩාකරුවකු මෙන් ඉගෙන ගන්නා පර්යාප්තිය "භාණ්ඩාගාරික පර්යාප්තිය" නම් වේ.

‘‘တာသံယေဝါ’’တိ အဝဓာရဏံ ပါပုဏိတဗ္ဗာနံ ဆဠဘိညာစတုပ္ပဋိသမ္ဘိဒါဒီနံ ဝိနယေ ပဘေဒဝစနာဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍေ (ပါရာ. ၁၂) ဟိ တိဿော ဝိဇ္ဇာဝ ဝိဘတ္တာ. ဒုတိယေ ပန ‘‘တာသံယေဝါ’’တိ အဝဓာရဏံ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ အပေက္ခိတွာ ကတံ, န တိဿော ဝိဇ္ဇာ. တာ ဟိ ဆသု အဘိညာသု အန္တောဂဓာတိ သုတ္တေ ဝိဘတ္တာ ယေဝါတိ.

"ඒවායේම" යන නියමය, ලැබිය යුතු වූ ෂඩ් අභිඥා හා සිව් පිළිසිඹියාවන් ආදියේ ප්‍රභේද විනය පිටකයේ ප්‍රකාශ වී නොමැති වීම අරභයා පවසන ලදී. වේරංජ කණ්ඩයේදී විද්‍යාවන් තුනක් පමණක් බෙදා දක්වන ලදී. දෙවනුව "ඒවායේම" යන නියමය සතර පිළිසිඹියාවන් අපේක්ෂාවෙන් කරන ලද්දකි, තෙවිද්‍යාව ගැන නොවේ. මන්දයත්, සූත්‍ර පිටකයේ බෙදා දක්වා ඇති ෂඩ් අභිඥාවන් තුළ ඒවා (තෙවිද්‍යාවන්) ඇතුළත් වන බැවිනි.

ဒုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှာတိ, ‘‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ တဒေဝိဒံ ဝိညာဏံ သန္ဓာဝတိ သံသရတိ အနည’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၃၉၆). ဓမ္မစိန္တန္တိ ဓမ္မသဘာဝဝိစာရဏံ, ‘‘စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေနေဝ ဒါနံ ဟောတိ, သယမေဝ စိတ္တံ အတ္တနော အာရမ္မဏံ ဟောတိ, သဗ္ဗံ စိတ္တံ အသဘာဝဓမ္မာရမ္မဏ’’န္တိ စ ဧဝမာဒိ. တေသန္တိ တေသံ ပိဋကာနံ.

"වරදවා ගනී" යනු, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය මා අවබෝධ කරගෙන ඇත්තේ මෙලෙසය; එනම්, මේ විඤ්ඤාණයම (වෙනස් නොවී) සංසාරයේ සැරිසරයි" යනාදී ලෙස වැරදි ලෙස ගැනීමයි. "ධර්ම චින්තාව" යනු ධර්ම ස්වභාවය විමසීමයි. එනම්, "සිත උපදවා ගැනීමෙන් පමණක් දානය සිද්ධ වේ, සිත තමාම තමාට අරමුණු වේ, සියලු සිත් අසභාව ධර්මයන් අරමුණු කරයි" යනාදී වශයෙනි. "ඔවුන්ගේ" යනු ඒ පිටකයන්ගේ ය.

ဧတန္တိ ဧတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ. အတ္ထာနုလောမတော အနုလောမိကော. အနုလောမိကတံယေဝ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကနိကာယမ္ပီတိ ဧကသမူဟမ္ပိ[Pg.32]. ပေါဏိကာ စိက္ခလ္လိကာ စ ခတ္တိယာ, တေသံ နိဝါသော ပေါဏိကနိကာယော စိက္ခလ္လိကနိကာယော စ.

"මෙය" යනු මේ බුද්ධ වචනයයි. අර්ථයට අනුකූල වන බැවින් "අනුලෝමික" නම් වේ. අනුලෝමික බවම විස්තර කිරීමට "එසේ වුවත් කුමකටද" යනාදිය පවසන ලදී. "එක් නිකායක් වුවද" යනු එක් සමූහයක් වුවද යන්නයි. පොණික හා චික්ඛල්ලික යනු ක්ෂත්‍රියයෝ ය. ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය පොණික නිකාය හා චික්ඛල්ලික නිකාය නම් වේ.

နဝပ္ပဘေဒန္တိ ဧတ္ထ ကထံ နဝပ္ပဘေဒံ? သဂါထကဉှိ သုတ္တံ ဂေယျံ, နိဂ္ဂါထကဉ္စ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏံ, တဒုဘယဝိနိမုတ္တဉ္စ သုတ္တံ ဥဒါနာဒိဝိသေသသညာရဟိတံ နတ္ထိ, ယံ သုတ္တင်္ဂံ သိယာ, မင်္ဂလသုတ္တာဒီနဉ္စ (ခု. ပါ. ၅.၂; သု. နိ. ၂၂၅) သုတ္တင်္ဂသင်္ဂဟော န သိယာ, ဂါထာဘာဝတော, ဓမ္မပဒါဒီနံ ဝိယ, ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော ဝါ သိယာ, သဂါထကတ္တာ, သဂါထဝဂ္ဂဿ ဝိယ, တထာ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီသု သဂါထကပ္ပဒေသာနန္တိ? ဝုစ္စတေ –

"නව වැදෑරුම් ප්‍රභේදය" යන්නෙහි, එය කෙසේ නව වැදෑරුම් වේ ද? ගාථා සහිත සූත්‍ර "ගෙය්‍ය" වේ, ගාථා රහිත සූත්‍ර "වෙය්‍යාකරණ" වේ. මේ දෙකෙන්ම තොර වූ, උදාන ආදී විශේෂ නම් රහිත වූ "සූත්‍ර" අංගයක් විය හැකි කිසිවක් නැත. මංගල සූත්‍රය වැනි දෑ ගාථා සහිත බැවින් ධම්මපදය මෙන් සූත්‍ර අංගයට ඇතුළත් නොවිය හැකිය. සගාථ වර්ගය මෙන් ඒවා ගෙය්‍ය අංගයට ඇතුළත් විය හැකිය. එසේම උභතෝ විභංග ආදියේ ගාථා සහිත කොටස් සම්බන්ධයෙන් ද මෙය එසේමය. එයට පවසනු ලබන්නේ මෙසේය –

‘‘သုတ္တန္တိ သာမညဝိဓိ, ဝိသေသဝိဓယော ပရေ;

သနိမိတ္တာ နိရုဠှတ္တာ သဟတာညေန နာညတော’’. (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ);

"සූත්‍රය යනු සාමාන්‍ය (පොදු) විධියයි, සෙසු ඒවා විශේෂ විධි වේ; (ඒවා) නිමිති සහිත බැවින් හා රූඪ (ප්‍රකට) බැවින් අනෙකක් සමඟ පවතින අතර, අනෙකකින් තොරව වෙනමම නොපවතී."

သဗ္ဗဿာပိ ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ သုတ္တန္တိ အယံ သာမညဝိဓိ. တေနေဝါဟ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော နေတ္တိယံ – ‘‘နဝဝိဓသုတ္တန္တပရိယေဋ္ဌီ’’တိ (နေတ္တိ. သင်္ဂဟဝါရ). ‘‘ဧတ္တကံ တဿ ဘဂဝတော သုတ္တာဂတံ သုတ္တပရိယာပန္နံ (ပါစိ. ၂၅၅, ၁၂၄၂), သကဝါဒေ ပဉ္စသုတ္တသတာနီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ; ကထာ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) ဧဝမာဒိ စ ဧတဿ အတ္ထဿ သာဓကံ.

සැබවින්ම සියලු බුද්ධ වචනයන් සඳහා "සූත්‍රය" යන්න සාමාන්‍ය නාමයකි. එහෙයින් ආයුෂ්මත් මහා කාත්‍යායන ස්ථවිරයන් වහන්සේ නෙත්තිප්පකරණයෙහි "නව වැදෑරුම් සූත්‍රාන්ත පර්යේෂණය" යැයි පැවසූහ. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මෙපමණක් වූ සූත්‍රයට ආගත, සූත්‍රයට පර්යාපන්න වූ...", "තම වාදයෙහි සූත්‍ර පන්සියයකි" යනාදී මේවා මේ අර්ථය තහවුරු කරන සාධක වේ.

ဝိသေသဝိဓယော ပရေ သနိမိတ္တာ တဒေကဒေသေသု ဂေယျာဒယော ဝိသေသဝိဓယော တေန တေန နိမိတ္တေန ပတိဋ္ဌိတာ. တထာ ဟိ ဂေယျဿ သဂါထကတ္တံ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ. လောကေပိ ဟိ သသိလောကံ သဂါထကံ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၁၃) စုဏ္ဏိယဂန္ထံ ‘ဂေယျ’န္တိ ဝဒန္တိ. ဂါထာဝိရဟေ ပန သတိ ပုစ္ဆံ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနဘာဝေါ ဝေယျာကရဏဿ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ. ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဉှိ ‘ဗျာကရဏ’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဗျာကရဏမေဝ ဝေယျာကရဏံ. ဧဝံ သန္တေ သဂါထကာဒီနမ္ပိ ပုစ္ဆံ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တာနံ ဝေယျာကရဏဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ, ဂေယျာဒိသညာနံ အနောကာသဘာဝတော, ‘ဂါထာဝိရဟေ သတီ’တိ ဝိသေသိတတ္တာ စ. တထာ ဟိ ဓမ္မပဒါဒီသု ကေဝလံ ဂါထာဗန္ဓေသု, သဂါထကတ္တေပိ သောမနဿဉာဏမယိကဂါထာယုတ္တေသု, ‘ဝုတ္တဉှေတ’န္တိအာဒိဝစနသမ္ဗန္ဓေသု, အဗ္ဘုတဓမ္မပဋိသံယုတ္တေသု စ သုတ္တဝိသေသေသု ယထာက္ကမံ ဂါထာဥဒါနဣတိဝုတ္တကအဗ္ဘုတဓမ္မသညာ ပတိဋ္ဌိတာ, တထာ သတိပိ [Pg.33] ဂါထာဗန္ဓဘာဝေ ဘဂဝတော အတီတာသု ဇာတီသု စရိယာနုဘာဝပ္ပကာသကေသု ဇာတကသညာ, သတိပိ ပဉှာဝိဿဇ္ဇနဘာဝေ, သဂါထကတ္တေ စ ကေသုစိ သုတ္တန္တေသု ဝေဒဿ လဘာပနတော ဝေဒလ္လသညာ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဧဝံ တေန တေန သဂါထကတ္တာဒိနာ နိမိတ္တေန တေသု တေသု သုတ္တဝိသေသေသု ဂေယျာဒိသညာ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဝိသေသဝိဓယော သုတ္တင်္ဂတော ပရေ ဂေယျာဒယော. ယံ ပနေတ္ထ ဂေယျင်္ဂါဒိနိမိတ္တရဟိတံ, တံ သုတ္တင်္ဂံ ဝိသေသသညာပရိဟာရေန သာမညသညာယ ပဝတ္တနတောတိ. နနု စ သဂါထကံ သုတ္တံ ဂေယျံ, နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏန္တိ သုတ္တင်္ဂံ န သမ္ဘဝတီတိ စောဒနာ တဒဝတ္ထာ ဝါတိ? န တဒဝတ္ထာ, သောဓိတတ္တာ. သောဓိတဉှိ ပုဗ္ဗေ ဂါထာဝိရဟေ သတိ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဘာဝေါ ဝေယျာကရဏဿ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တန္တိ.

සූත්‍රාංගයට පසුව එන ගෙය්‍ය ආදී සෙසු අංගයන් ඒ ඒ විශේෂ ලකුණු (නිමිත්ත) අනුව පිහිටා ඇති බැවින් ඒවා විශේෂ විධිහු වෙති. එසේ හෙයින් ගෙය්‍ය යන්නට ගාථා සහිත බව එහි ලකුණයි. ලෝකයෙහි ද ගාථා සහිත වූ චූර්ණිකා ග්‍රන්ථවලට 'ගෙය්‍ය' යැයි කියනු ලැබේ. ගාථා රහිත වූ කල්හි ප්‍රශ්න විමසා පිළිතුරු දීමේ ස්වභාවය ව්‍යය්‍යාකරණයෙහි ලකුණයි. ප්‍රශ්න විසඳීමට 'ව්‍යාකරණ' යයි කියනු ලබන අතර, ව්‍යාකරණයම ව්‍යය්‍යාකරණය වේ. මෙසේ ඇති කල්හි ගාථා සහිත වුවද ප්‍රශ්න විමසා විසඳන දේශනාවලට ව්‍යය්‍යාකරණ බව පැමිණෙන්නේ දැයි ඇසූවහොත්? එය එසේ නොවේ, මන්ද යත් ගෙය්‍ය ආදී සංඥාවන්ට එහි අවකාශයක් නොමැති බැවිනි. තවද 'ගාථා රහිත වූ කල්හි' යැයි විශේෂ කොට පවසා ඇති බැවිනි. එසේම ධම්මපදය ආදියේ හුදෙක් ගාථා බන්ධනයන්හි 'ගාථා' යන සංඥාව ද, ගාථා සහිත වුවද සෝමනස්ස සහගත ඥානමය ගාථාවන්ගෙන් යුක්ත දේශනාවල 'උදාන' යන සංඥාව ද, 'මෙය වදාරන ලදී' (වුත්තඤ්හේතං) ආදී වචන සම්බන්ධයන්හි 'ඉතිවුත්තක' සංඥාව ද, ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මයන් හා සම්බන්ධ සූත්‍ර විශේෂයන්හි 'අද්භූතධර්ම' යන සංඥාව ද අනුපිළිවෙළින් පිහිටා ඇත. එසේම ගාථා බන්ධන සහිත වුවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අතීත ජාතීන්හි චරිතානුභාවය ප්‍රකාශ කරන දේශනාවන්හි 'ජාතක' යන සංඥාව ද, ප්‍රශ්න විසඳීම හා ගාථා සහිත බව ඇතත් ඇතැම් සූත්‍රයන්හි ඥානය (වේදය) ලබා දෙන බැවින් 'වේදල්ල' යන සංඥාව ද පිහිටා ඇත. මෙසේ ඒ ඒ ගාථා සහිත බව ආදී ලකුණු හේතුවෙන් එම සූත්‍ර විශේෂයන්හි ගෙය්‍ය ආදී සංඥාවන් පිහිටා ඇති බැවින් ඒවා සූත්‍රාංගයට වඩා වෙනස් වූ විශේෂ විධි වේ. මෙහි යම් දේශනාවක් ගෙය්‍ය ආදී අංගයන්ගේ ලකුණුවලින් තොර වූයේ ද, එය විශේෂ සංඥාවන් බැහැර කර සාමාන්‍ය සංඥාවෙන් 'සූත්‍රාංගය' ලෙස පවතී. ගාථා සහිත සූත්‍රය ගෙය්‍ය නම් වේ ද, ගාථා රහිත සූත්‍රය ව්‍යය්‍යාකරණ නම් වේ ද, එවිට සූත්‍රාංගය කියා දෙයක් නොමැති වන්නේ දැයි යන චෝදනාව තවදුරටත් පවතින්නේ ද? නැත, එය විසඳා ඇති බැවිනි. මන්ද පෙර සඳහන් කළ පරිදි ගාථා රහිත වූ කල්හි ප්‍රශ්න විසඳන ස්වභාවය ව්‍යය්‍යාකරණයේ ලකුණ බව පවසා ඇති බැවිනි.

ယဉ္စ ဝုတ္တံ – ‘‘ဂါထာဘာဝတော မင်္ဂလသုတ္တာဒီနံ (ခု. ပါ. ၅.၁, ၂, ၃) သုတ္တင်္ဂသင်္ဂဟော န သိယာ’’တိ, တံ န, နိရုဠှတ္တာ. နိရုဠှော ဟိ မင်္ဂလသုတ္တာဒီနံ သုတ္တဘာဝေါ. န ဟိ တာနိ ဓမ္မပဒဗုဒ္ဓဝံသာဒယော ဝိယ ဂါထာဘာဝေန ပညာတာနိ, အထ ခေါ သုတ္တဘာဝေန. တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သုတ္တနာမက’’န္တိ နာမဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ယဉ္စ ပန ဝုတ္တံ – ‘‘သဂါထကတ္တာ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော သိယာ’’တိ, တဒပိ နတ္ထိ, ယသ္မာ သဟတာညေန. သဟ ဂါထာဟီတိ ဟိ သဂါထကံ. သဟဘာဝေါ နာမ အတ္ထတော အညေန ဟောတိ, န စ မင်္ဂလသုတ္တာဒီသု ကထာဝိနိမုတ္တော ကောစိ သုတ္တပဒေသော အတ္ထိ, ယော ‘သဟ ဂါထာဟီ’တိ ဝုစ္စေယျ, န စ သမုဒါယော နာမ ကောစိ အတ္ထိ, ယဒပိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီသု သဂါထကပ္ပဒေသာနံ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော သိယာ’’တိ တဒပိ န, အညတော. အညာ ဧဝ ဟိ တာ ဂါထာ ဇာတကာဒိပရိယာပန္နတ္တာ. အတော န တာဟိ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီနံ ဂေယျင်္ဂဘာဝေါတိ. ဧဝံ သုတ္တာဒီနံ အင်္ဂါနံ အညမညသင်္ကရာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මංගල සූත්‍ර ආදිය ගාථා ස්වරූපයෙන් පවතින බැවින් ඒවා සූත්‍රාංගයට ඇතුළත් නොවිය හැකියැයි යමෙකු පවසන්නේ නම් එය එසේ නොවේ, මංගල සූත්‍රාදියෙහි සූත්‍ර බව ප්‍රකට බැවිනි. එම සූත්‍ර ධම්මපදය, බුද්ධවංශය ආදිය මෙන් හුදෙක් ගාථා ලෙස පමණක් ප්‍රසිද්ධ නැත, එහෙත් සූත්‍ර ලෙස ප්‍රසිද්ධය. එබැවින් අට්ඨකථාවෙහි ද 'සූත්‍ර' යන නාමයෙන්ම ඒවා හඳුන්වා ඇත. තවද ගාථා සහිත බැවින් ගෙය්‍ය අංගයට ඇතුළත් විය හැකියැයි පවසන්නේ නම් එය ද නොවේ. මන්ද යත් 'සහ' යන්නෙන් අන්‍ය දෙයක් හා එක්ව පවතින බව අදහස් වන බැවිනි. 'ගාථා සමඟ' යනු සගාථකය. සහ-භාවය යනු අර්ථයෙන් අන්‍ය වූවක් සමඟ වීමයි. මංගල සූත්‍ර ආදියේ දේශනාවෙන් පරිබාහිර වූ ගාථා සමඟ සම්බන්ධ වූ සූත්‍ර කොටසක් නොමැත. උභතෝවිභංග ආදියේ ගාථා සහිත කොටස් ගෙය්‍ය අංගයට ඇතුළත් වේ යැයි පවසන්නේ නම් එය ද එසේ නොවේ. මන්ද ඒවා ජාතක ආදියට අයත් වන බැවිනි. එබැවින් ඒවා මඟින් උභතෝවිභංග ආදියට ගෙය්‍ය බවක් නොපැමිණේ. මෙසේ සූත්‍රාංග ආදියේ එකිනෙක මිශ්‍ර වීමක් නොමැති බව දත යුතුය.

‘‘အယံ ဓမ္မော…ပေ… အယံ ဝိနယော, ဣမာနိ စတုရာသီတိ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီ’’တိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဓမ္မဝိနယာဒိဘေဒေန ဝဝတ္ထပေတွာ သင်္ဂါယန္တေန မဟာကဿပပ္ပမုခေန ဝသိဂဏေန အနေကစ္ဆရိယပါတုဘာဝပဋိမဏ္ဍိတာယ သင်္ဂီတိယာ ဣမဿ ဒီဃာဂမဿ ပဌမမဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနာဒိဘာဝေါ ဝဝတ္ထာပိတောတိ ဒဿေတိ, ‘‘ဧဝမေတံ အဘေဒတော’’တိအာဒိနာ.

''මෙය ධර්මයයි...පෙ... මෙය විනයයි, මේ සූසැත්තෑ දහසක් ධර්මස්කන්ධයෝයි'' කියා බුද්ධ වචනය ධර්ම විනය ආදී වශයෙන් වෙන් කොට, මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ වසීප්‍රාප්ත මහා සංඝරත්නය විසින් අනේකප්‍රකාර ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් යුතුව පවත්වන ලද සංගීතියේදී, මෙම දීඝ නිකාය ප්‍රථම සහ මධ්‍යම බුද්ධ වචන ආදී වශයෙන් වෙන් කරන ලද බව ''එවමේතං අභේදතෝ'' යනාදියෙන් පෙන්වා දෙයි.

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිදාන කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁. ဗြဟ္မဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර වර්ණනාව.

ပရိဗ္ဗာဇကကထာဝဏ္ဏနာ

පරිබ්බාජක කථා වර්ණනාව.

ဧဝံ [Pg.34] ပဌမမဟာသင်္ဂီတိံ ဒဿေတွာ ယဒတ္ထံ သာ ဣဓ ဒဿိတာ, ဣဒါနိ တံ နိဂမနဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ဣမိဿာ’’တိအာဒိမာဟ.

මෙසේ ප්‍රථම මහා සංගීතිය පෙන්වා දී, එය මෙහි දැක්වූයේ කුමන අර්ථයක් සඳහාදැයි දැන් නිගමනය වශයෙන් දැක්වීමට ''ඉමිස්සා'' යනාදිය වදාරන ලදී.

၁. ဧတ္တာဝတာ စ ဗြဟ္မဇာလဿ သာဓာရဏတော ဗာဟိရနိဒါနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဗ္ဘန္တရနိဒါနံ သံဝဏ္ဏေတုံ ‘‘တတ္ထ ဧဝ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ဆဟိ အာကာရေဟိ သံဝဏ္ဏနာ ကာတဗ္ဗာ သမ္ဗန္ဓတော ပဒတော ပဒဝိဘာဂတော ပဒတ္ထတော အနုယောဂတော ပရိဟာရတော စာတိ. တတ္ထ သမ္ဗန္ဓော နာမ ဒေသနာသမ္ဗန္ဓော. ယံ လောကိယာ ‘‘ဥမ္မုဂ္ဃာတော’’တိ ဝဒန္တိ. သော ပန ပါဠိယာ နိဒါနပါဠိဝသေန, နိဒါနပါဠိယာ ပန သင်္ဂီတိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိံ ဒဿေန္တေန နိဒါနပါဠိယာ သမ္ဗန္ဓဿ ဒဿိတတ္တာ ပဒါဒိဝသေန သံဝဏ္ဏနံ ကရောန္တော ‘‘ဧဝန္တိ နိပါတပဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. ‘‘မေတိအာဒီနီ’’တိ ဧတ္ထ အန္တရာ-သဒ္ဒ-စ-သဒ္ဒါနံ နိပါတပဒဘာဝေါ, ဝတ္တဗ္ဗော, န ဝါ ဝတ္တဗ္ဗော တေသံ နယဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ, တဒဝသိဋ္ဌာနံ အာပဋိ-သဒ္ဒါနံ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဏှနတော. ‘‘ပဒဝိဘာဂေါ’’တိ ပဒါနံ ဝိသေသော, န ပန ပဒဝိဂ္ဂဟော. အထ ဝါ ပဒါနိ စ ပဒဝိဘာဂေါ စ ပဒဝိဘာဂေါ, ပဒဝိဂ္ဂဟော စ ပဒဝိဘာဂေါ စ ပဒဝိဘာဂေါတိ ဝါ ဧကသေသဝသေန ပဒပဒဝိဂ္ဂဟာပိ ပဒဝိဘာဂ သဒ္ဒေန ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပဒဝိဂ္ဂဟော ‘‘ဘိက္ခူနံ သံဃော’’တိအာဒိဘေဒေသု ပဒေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

1. මෙතෙක් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයේ සාධාරණ වූ බාහිර නිදානය දක්වා, දැන් අභ්‍යන්තර නිදානය වර්ණනා කිරීමට ''තත්ථ ඒවං'' යනාදිය වදාරන ලදී. නැතහොත් සම්බන්ධය, පදය, පද විභාගය, පදාර්ථය, අනුයෝගය සහ පරිහාරය යන අයුරින් ආකාර සයකින් වර්ණනාව කළ යුතුය. එහි සම්බන්ධය යනු දේශනා සම්බන්ධයයි. ලෞකිකයන් ''උම්මුග්ඝාතය'' (ආරම්භය) යැයි පවසන්නේ ද මෙයයි. එය පාලියෙහි නිදාන පාලි වශයෙන් ද, නිදාන පාලියෙහි සංගීති වශයෙන් ද දත යුතුය. ප්‍රථම මහා සංගීතිය දැක්වීමෙන් නිදාන පාලියේ සම්බන්ධය දක්වන ලදී. දැන් පද ආදී වශයෙන් වර්ණනා කරමින් ''ඒවන්ති නිපාතපදං'' යනාදිය වදාරන ලදී. ''මේතිආදීනි'' යන්නෙහි අතර-ශබ්දය හා ච-ශබ්දය නිපාත පද වන බව පැවසිය යුතුය. එසේ නොපැවසුවද ඒවායේ ක්‍රමය ගැනීමෙන් ග්‍රහණය කර ඇති බැවින් සහ ඉතිරි ආ-පටි-ශබ්ද ආදිය ''ආදි'' ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ වන බැවින් එය පැහැදිලි වේ. ''පද විභාගය'' යනු පදයන්ගේ විශේෂයයි මිස පද විග්‍රහය නොවේ. නැතහොත් පද සහ පද විභාගය යන දෙකම පද විභාගය ලෙස ද, පද විග්‍රහය සහ පද විභාගය යන දෙකම පද විභාගය ලෙස ද එකශේෂ වශයෙන් පද විභාග ශබ්දයෙන් දක්වා ඇති බව දත යුතුය. එහි පද විග්‍රහය ''භික්ඛූනං සංඝෝ'' ආදී පද බෙදීම්හි දැක ගත හැකිය.

အတ္ထတောတိ ပဒတ္ထတော. တံ ပန ပဒတ္ထံ အတ္ထုဒ္ဓါရက္ကမေန ပဌမံ ဧဝံ-သဒ္ဒဿ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝံသဒ္ဒေါ တာဝါ’’တိအာဒိမာဟ. အဝဓာရဏာဒီတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဣဒမတ္ထပုစ္ဆာပရိမာဏာဒိအတ္ထာနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ‘‘ဧဝံဂတာနိ, ဧဝံဝိဓော, ဧဝမာကာရော’’တိအာဒီသု ဣဒံ-သဒ္ဒဿ အတ္ထေ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ. ဂတ-သဒ္ဒေါ ဟိ ပကာရပရိယာယော, တထာ ဝိဓာကာရ-သဒ္ဒါ စ. တထာ ဟိ ဝိဓယုတ္တဂတ-သဒ္ဒေ လောကိယာ ပကာရတ္ထေ ဝဒန္တိ. ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, န နု ခေါ, ကိံ နု ခေါ, ကထံ နု ခေါ’’တိ, ‘‘ဧဝံ သု တေ သုနှာတာ သုဝိလိတ္တာ ကပ္ပိတကေသမဿု, အာမုတ္တမာလာဘရဏာ ဩဒါတဝတ္ထဝသနာ ပဉ္စဟိ [Pg.35] ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတာ သမင်္ဂီဘူတာ ပရိစာရေန္တိ, သေယျထာပိ တွံ ဧတရဟိ သာစရိယကောတိ? နော ဟိဒံ ဘော ဂေါတမာ’’တိ စ အာဒီသု ပုစ္ဆာယံ. ‘‘ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တံ, ဧဝံ အာယုပရိယန္တော’’တိ စ အာဒီသု ပရိမာဏေ. နနု စ ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, ဧဝံ သု တေ, ဧဝံ အာယုပရိယန္တော’’တိ ဧတ္ထ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ပုစ္ဆနာကာရပရိမာဏာကာရာနံ ဝုတ္တတ္တာ အာကာရတ္ထော ဧဝ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ တိ? န, ဝိသေသသဗ္ဘာဝတော. အာကာရမတ္တဝါစကော ဟေတ္ထ အာကာရတ္ထောတိ အဓိပ္ပေတော, ယထာ ‘‘ဧဝံ ဗျာခေါတိအာဒီသု ပန န အာကာရဝိသေသဝါစကော ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ဧဝံ ဇာတေန မစ္စေနာ’’တိအာဒီနိ ဥပမာဒီသု ဥဒါဟရဏာနိ ဥပပန္နာနိ ဟောန္တိ. တထာ ဟိ ‘‘ယထာပိ…ပေ… ဗဟု’’န္တိ? ဧတ္ထ ပုပ္ဖရာသိဋ္ဌာနိယတော မနုဿုပပတ္တိသပ္ပုရိသူပနိဿယသဒ္ဓမ္မသဝနယောနိသောမနသိကာရဘောဂသမ္ပတ္တိအာဒိဒါနာဒိပုညကိရိယာဟေတုသမုဒါယတော သောဘာသုဂန္ဓတာဒိဂုဏယောဂတော မာလာဂုဏသဒိသိယော ပဟူတာ ပုညကိရိယာ မရိတဗ္ဗသဘာဝတာယ မစ္စေန သတ္တေန ကတ္တဗ္ဗာတိ ဇောဒိတတ္တာ ပုပ္ဖရာသိမာလာဂုဏာဝ ဥပမာ, တေသံ ဥပမာကာရော ယထာ-သဒ္ဒေန အနိယမတော ဝုတ္တောတိ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဥပမာကာရနိဂမနတ္ထောတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တံ. သော ပန ဥပမာကာရော နိယမိယမာနော အတ္ထတော ဥပမာဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဥပမာယံ အာဂတော’’တိ.

‘අත්ථතො’ යනු පදයන්ගේ අර්ථයෙනි. ඒ පදයන්ගේ අර්ථය අර්ථ උද්ධාරණ ක්‍රමයෙන් පළමුව ‘ඒවං’ ශබ්දයෙහි දක්වමින් “ඒවංසද්දෝ තාව” යනාදිය වදාළ සේක. ‘අවධාරණාදී’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් මෙහි අර්ථය (මෙබඳු බව), ප්‍රශ්නය, ප්‍රමාණය ආදී අර්ථයන්ගේ සංග්‍රහය දත යුතුය. එනම්, ‘ඒවංගතානි’, ‘ඒවංවිධෝ’, ‘ඒවමාකාරෝ’ යනාදියෙහි ‘ඉදං’ (මෙබඳු) යන අර්ථයෙහි ‘ඒවං’ ශබ්දය යෙදේ. ‘ගත’ ශබ්දය ප්‍රකාර (ආකාර) යන්නට පර්යාය වචනයකි, එසේම ‘විධ’ හා ‘ආකාර’ යන ශබ්ද ද එසේමය. ලෝක සම්මුතියෙහි මිනිසුන් ‘විධ’, ‘යුත්ත’ සහ ‘ගත’ යන ශබ්ද ප්‍රකාරාර්ථයෙහි (ආකාරය යන අර්ථයෙහි) යොදති. “එසේ ද (ඒවං නු ඛෝ)? එසේ නොවේ ද? කිමෙක් ද? කෙසේ ද?” යනාදී තැන්වල ද, “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඔබගේ ආචාර්යවරයා දැන් සිටින්නාක් මෙන් ඒ අය හොඳින් නා, මනා කොට විලවුන් ගල්වා, කෙස් රැවුල් සකසා, මල් මාලා හා ආභරණ පැළඳ, සුදු වස්ත්‍ර හැඳ පංච කාම ගුණයන්ගෙන් යුක්තව සතුටු වෙමින් හැසිරෙන්නාහුද? නැත, භවත් ගෞතමයන් වහන්ස” යනාදී තැන්වල ප්‍රශ්නාර්ථයෙහි ද ‘ඒවං’ ශබ්දය යෙදේ. “මෙලෙසින් (සිත) වහා වෙනස් වේ, මෙලෙසින් ආයුෂ කෙළවර වේ” යනාදී තැන්වල ප්‍රමාණය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. “එසේ ද, ඔබට මෙසේ ද, මෙසේ ආයුෂ කෙළවර වේ” යන මෙහි ‘ඒවං’ ශබ්දයෙන් ප්‍රශ්නාකාරය හා ප්‍රමාණාකාරය කියවෙන බැවින්, එය ආකාරාර්ථයම නොවේදැයි කිවහොත්? නැත, එහි විශේෂත්වයක් ඇති බැවිනි. මෙහි ආකාරාර්ථය යන්නෙන් අදහස් කළේ ආකාරය පමණක් ප්‍රකාශ කරන බවයි. ‘ඒවං බ්‍යාඛෝ’ යනාදියෙහි මෙන් විශේෂ ආකාරයක් නොකියවේ. මෙසේ සැලකීමෙන් “මෙලොව උපන් සත්වයා විසින්” යනාදී උපමා උදාහරණ ගැළපේ. මල් රැසක උදාහරණයෙන් මනුෂ්‍ය උත්පත්තිය, සත්පුරුෂ ඇසුර, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝමනසිකාරය, භෝග සම්පත් හා දානාදී පින්කම්වලට හේතු වන සමූහය, ශෝභාවෙන් හා සුවඳින් යුක්ත බැවින් මල් මාලාවකට සමාන වූ බොහෝ පින්කම් මිය යන ස්වභාව ඇති සත්වයා විසින් කළ යුතු බව දක්වන බැවින් මල් රැස හා මල් මාලාවම මෙහි උපමාව වේ. එහි උපමා ආකාරය ‘යථා’ ශබ්දයෙන් අනිශ්චිතව පවසා ඇති බැවින්, ‘ඒවං’ ශබ්දය උපමා ආකාරය නිගමනය කරන (අවසානය දක්වන) අර්ථයෙහි යෙදෙන බව පැවසීම සුදුසුය. ඒ උපමා ආකාරය නියම කරන කල්හි අර්ථය අනුව උපමාවක්ම වන බැවින් “උපමා අර්ථයෙහි පැමිණියේය” යි වදාළහ.

တထာ ဧဝံ ဣမိနာ အာကာရေန ‘‘အဘိက္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ ဥပဒိသိယမာနာယ သမဏသာရုပ္ပာယ အာကပ္ပသမ္ပတ္တိယာ ယော တတ္ထ ဥပဒိသနာကာရော, သော အတ္ထတော ဥပဒေသောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ တေ…ပေ… ဥပဒေသေ’’တိ. တထာ ဧဝမေတံ ဘဂဝါ, ဧဝမေတံ သုဂတာတိ ဧတ္ထ စ ဘဂဝတာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ အဝိပရီတတော ဇာနန္တေဟိ ကတံ တတ္ထ သံဝိဇ္ဇမာနဂုဏာနံ ပကာရေဟိ ဟံသနံ ဥဒဂ္ဂတာကရဏံ သမ္ပဟံသနံ, ယော တတ္ထ သမ္ပဟံသနာကာရောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧဝမေဝံ ပနာယန္တိ ဧတ္ထ ဂရဟဏာကာရောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. သော စ ဂရဟဏာကာရော ‘‘ဝသလီ’’တိအာဒိ ခုံသနသဒ္ဒသန္နိဓာနတော ဣဓ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ပကာသိတောတိ ဝိညာယတိ. ယထာ [Pg.36] စေတ္ထ, ဧဝံ ဥပမာကာရာဒယောပိ ဥပမာဒိဝသေန ဝုတ္တာနံ ပုပ္ဖရာသိအာဒိသဒ္ဒါနံ သန္နိဓာနတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ ဝဒေဟီတိ ‘‘ယထာဟံ ဝဒါမိ, ဧဝံ သမဏံ အာနန္ဒံ ဝဒေဟီ’’တိ ဝဒနာကာရော ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗော ဧဝံ-သဒ္ဒေန နိဒဿီယတီတိ နိဒဿနတ္ထော ဝုတ္တော. ဧဝံ နောတိ ဧတ္ထာပိ တေသံ ယထာဝုတ္တဓမ္မာနံ အဟိတဒုက္ခာဝဟဘာဝေ သန္နိဋ္ဌာနဇနနတ္ထံ အနုမတိဂ္ဂဟဏဝသေန ‘‘သံဝတ္တန္တိ, နော ဝါ, ကထံ ဝါ ဧတ္ထ ဟောတီ’’တိ ပုစ္ဆာယ ကတာယ ‘‘ဧဝံ နော ဧတ္ထ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တဒါကာရသန္နိဋ္ဌာနံ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ဝိဘာဝိတန္တိ ဝိညာယတိ, သော ပန တေသံ ဓမ္မာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တနာကာရော နိယမိယမာနော အဝဓာရဏတ္ထော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ နော ဧတ္ထ ဟောတီတိ အာဒီသု အဝဓာရဏေ’’တိ. ဧဝံ ဘန္တေတိ ပန ဓမ္မဿ သာဓုကံ သဝနမနသိကာရေ သန္နိယောဇိတေဟိ ဘိက္ခူဟိ အတ္တနော တတ္ထ ဌိတဘာဝဿ ပဋိဇာနနဝသေန ဝုတ္တတ္တာ ဧတ္ထ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဝစနသမ္ပဋိစ္ဆနတ္ထော ဝုတ္တော, တေန ဧဝံ ဘန္တေ, သာဓု ဘန္တေ, သုဋ္ဌု ဘန္တေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

එසේම “මෙම ආකාරයෙන් ඉදිරියට යා යුතුය” යනාදී වශයෙන් උපදෙස් දෙනු ලබන, මහණකමට සුදුසු වූ ඉරියව් සම්පත්තියෙහි යම් උපදෙස් දීමේ ආකාරයක් ඇද්ද, එය අර්ථය අනුව උපදේශයම වන බැවින් “ඒවං තේ... (පෙ)... උපදේශයෙහි” යි වදාළහ. එසේම “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එය එසේමය; සුගතයන් වහන්ස, එය එසේමය” යන මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ අර්ථය නොවෙනස්ව දැනගන්නා වූ ශ්‍රාවකයන් විසින් එහි ඇති ගුණයන්ගේ ප්‍රකාරයන්ගෙන් (විවිධත්වයෙන්) ඇති කරගන්නා වූ පී‍්‍රතිය හෙවත් මැනවින් සතුටු වීමේ ආකාරය මෙහි යෙදිය යුතුය. “මෙලෙසින්ම මොහු...” යන මෙහි ගැරහීමේ ආකාරය යෙදිය යුතුය. ඒ ගැරහීමේ ආකාරය ‘වසලී’ (වසලිය) යනාදී නින්දා වාචී ශබ්දයන්ගේ සමීපත්වය නිසා මෙහි ‘ඒවං’ ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වන බව දත යුතුය. මෙහි මෙන්ම, උපමා ආකාරය ආදිය ද උපමා වශයෙන් දක්වන ලද මල් රැස ආදී ශබ්දයන්ගේ සමීපත්වය අනුව දත යුතුය. “මෙසේ පවසන්න” යනු, “මා පවසන පරිදි, ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙසේ පවසන්න” යැයි පැවසීමේ ආකාරය දැන් පැවසිය යුතු බැවින් ‘ඒවං’ ශබ්දයෙන් නිදර්ශනය කෙරෙන හෙයින් එය ‘නිදර්ශනාර්ථය’ ලෙස දක්වන ලදී. “ස්වාමීනි, අපට මෙසේ වේ” යන මෙහි ද ඒ කියන ලද ධර්මයන්ගේ අහිත පිණිස හා දුක් පිණිස පවතින බවට නිශ්චයක් ඇති කරනු පිණිස, අනුමැතිය ලබාගැනීමේ වශයෙන් “මොවුන් (මේ ධර්මයන්) අහිත පිණිස පවතින්නේ ද, නැද්ද, නැතහොත් මෙහි කෙසේ වන්නේ ද?” යි විමසූ කල්හි “අපට මෙහි මෙසේ වේ” යි පැවසූ බැවින් ඒ ආකාරයේ නිශ්චය ‘ඒවං’ ශබ්දයෙන් පැහැදිලි කරන බව දත යුතුය. ඒ ධර්මයන් අහිත පිණිස හා දුක් පිණිස පවතින ආකාරය නියම කරන බැවින් එය අවධාරණාර්ථය (නියත බව) යැයි “ඒවං නෝ එත්ථ හෝති යනාදියේ අවධාරණයෙහි” යි වදාළහ. “එසේය ස්වාමීනි” යන්නෙහි, ධර්මය මැනවින් ඇසීමට හා මෙනෙහි කිරීමට යොමු වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන් ඒ කෙරෙහි පිහිටා සිටින බව පිළිගැනීමේ (ප්‍රතිඥා දීමේ) වශයෙන් පැවසූ බැවින් මෙහි ‘ඒවං’ ශබ්දය ‘වචන සම්පටිච්ඡනාර්ථය’ (වචනය පිළිගැනීමේ අර්ථය) ලෙස දක්වන ලදී. එයින් “එසේය ස්වාමීනි, මැනවි ස්වාමීනි, ඉතා යහපත් ස්වාමීනි” යන්න අදහස් වේ.

နာနာနယနိပုဏန္တိ ဧကတ္တနာနတ္တအဗျာပါရဧဝံဓမ္မတာသင်္ခါတာ, နန္ဒိယာဝဋ္ဋ တိပုက္ခလသီဟဝိက္ကီဠိတအင်္ကုသဒိသာလောစနသင်္ခါတာ ဝါ အာဓာရာဒိဘေဒဝသေန နာနာဝိဓာ နယာ နာနာနယာ, နယာ ဝါ ပါဠိဂတိယော, တာ စ ပညတ္တိအနုပညတ္တိအာဒိဝသေန သံကိလေဘာဂိယာဒိလောကိယာဒိတဒုဘယဝေါမိဿတာဒိဝသေန ကုသလာဒိဝသေန ခန္ဓာဒိဝသေန သင်္ဂဟာဒိဝသေန သမယဝိမုတ္တာဒိဝသေန ဌပနာဒိဝသေန ကုသလမူလာဒိဝသေန တိကပဋ္ဌာနာဒိဝသေန စ နာနပ္ပကာရာတိ နာနာနယာ, တေဟိ နိပုဏံ သဏှသုခုမန္တိ နာနာနယနိပုဏံ. အာသယောဝ အဇ္ဈာသယော, တေ စ သဿတာဒိဘေဒေန, တတ္ထ စ အပ္ပရဇက္ခတာဒိဝသေန အနေကာ, အတ္တဇ္ဈာသယာဒယော ဧဝ ဝါ သမုဋ္ဌာနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတု ဧတဿာတိ အနေကဇ္ဈာသယသမုဋ္ဌာနံ. အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နန္တိ အတ္ထဗျဉ္ဇနပရိပုဏ္ဏံ ဥပနေတဗ္ဗာဘာဝတော, သင်္ကာသနပကာသနဝိဝရဏဝိဘဇနဥတ္တာနီကရဏပညတ္တိဝသေန ဆဟိ အတ္ထပဒေဟိ, အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသဝသေန ဆဟိ ဗျဉ္ဇနပဒေဟိ စ သမန္နာဂတန္တိ ဝါ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘නානානයනිපුණං’ යනු ඒකත්වය, නානත්වය, අව්‍යාපාර බව හා ධර්මතාවය යනුවෙන් හඳුන්වන හෝ නන්දියාවට්ට, තිපුක්ඛල, සීහවික්කීළිත, අංකුස හා දිසාලෝචන යනුවෙන් හඳුන්වන හෝ ආධාර ආදී භේදයන්ගෙන් යුතු විවිධ ආකාරයේ නයයන් (ක්‍රම) ‘නානානය’ නම් වේ. නැතහොත් ‘නය’ යනු දේශනා ක්‍රමයන්ය. ඒ ක්‍රමයන් වනාහි පඤ්ඤත්ති, අනුපඤ්ඤත්ති ආදී වශයෙන් ද, සංකිලේසභාගිය ආදී වශයෙන් ද, ලෞකික ආදී වශයෙන් ද, ඒ දෙකම මිශ්‍ර වූ ආකාරයෙන් ද, කුසලාදී වශයෙන් ද, ස්කන්ධ ආදී වශයෙන් ද, සංග්‍රහ ආදී වශයෙන් ද, සමයවිමුක්ත ආදී වශයෙන් ද, පැනවීම් ආදී වශයෙන් ද, කුසලමූල ආදී වශයෙන් ද, තිකපට්ඨාන ආදී වශයෙන් ද විවිධ ප්‍රකාර වන බැවින් ‘නානානය’ නම් වේ. ඒ නයයන්ගෙන් නිපුණ වූ, සිනිඳු වූ හා සියුම් වූ බැවින් ‘නානානයනිපුණ’ නම් වේ. ‘ආසය’ යනුම ‘අජ්ඣාසය’ (අදහස) යි. ඒවා ශාස්වත ආදී වශයෙන් ද, එහි අල්ප කෙලෙස් ඇති බව ආදී වශයෙන් ද බොහෝ වේ. තමන්ගේ අදහස (අත්තජ්ඣාසය) ආදියම උත්පත්ති හේතුව වූයේ යමකට ද, එය ‘අනේකජ්ඣාසයසමුට්ඨාන’ නම් වේ. ‘අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං’ යනු අර්ථයෙන් හා ව්‍යඤ්ජනයෙන් පිරිපුන් වූ, අලුතින් එක් කළ යුතු කිසිවක් නැති බැවිනි. සංකාසන, පකාසන, විවරණ, විභජන, උත්තානීකරණ සහ පඤ්ඤත්ති යන අර්ථ පද හයකින් ද; අක්ඛර, පද, බ්‍යඤ්ජන, ආකාර, නිරුත්ති සහ නිද්දේස යන ව්‍යඤ්ජන පද හයකින් ද යුක්ත වූයේ යන අර්ථය දත යුතුය.

ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယန္တိ ဧတ္ထ ပါဋိဟာရိယပဒဿ ဝစနတ္ထံ ‘‘ပဋိပက္ခဟရဏတော ရာဂါဒိကိလေသာပနယနတော ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ဘဂဝတော ပန ပဋိပက္ခာ ရာဂါဒယော န သန္တိ, ယေ ဟရိတဗ္ဗာ. ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ [Pg.37] အဋ္ဌဂုဏသမန္နာဂတေ စိတ္တေ ဟတပဋိပက္ခေ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ တတ္ထ ပဝတ္တဝေါဟာရေန စ န သက္ကာ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝတ္တုံ. သစေ ပန မဟာကာရုဏိကဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျဂတာ စ ကိလေသာ ပဋိပက္ခာ, တေသံ ဟရဏတော ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သတိ ယုတ္တမေတံ. အထ ဝါ ဘဂဝတော စ သာသနဿ စ ပဋိပက္ခာ တိတ္ထိယာ, တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ. တေ ဟိ ဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန, ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနေ အသမတ္ထဘာဝေန စ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဟိ ဟရိတာ အပနီတာ ဟောန္တီတိ. ‘‘ပဋီ’’တိ ဝါ အယံ သဒ္ဒေါ ‘‘ပစ္ဆာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဗောဓေတိ ‘‘တသ္မိံ ပဋိပဝိဋ္ဌမှိ, အညော အာဂဉ္ဆိ ဗြာဟ္မဏော’’တိအာဒီသု ဝိယ, တသ္မာ သမာဟိတေ စိတ္တေ, ဝိဂတူပက္ကိလေသေ စ ကတကိစ္စေန ပစ္ဆာ ဟရိတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပဋိဟာရိယံ, အတ္တနော ဝါ ဥပက္ကိလေသေသု စတုတ္ထဇ္ဈာနမဂ္ဂေဟိ ဟရိတေသု ပစ္ဆာ ဟရဏံ ပဋိဟာရိယံ. ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိယော စ ဝိဂတူပက္ကိလေသေန, ကတကိစ္စေန စ သတ္တဟိတတ္ထံ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗာ, ဟရိတေသု စ အတ္တနော ဥပက္ကိလေသေသု ပရသတ္တာနံ ဥပက္ကိလေသဟရဏာနိ ဟောန္တီတိ ပဋိဟာရိယာနိ ဘဝန္တိ. ပဋိဟာရိယမေဝ ပါဋိဟာရိယံ. ပဋိဟာရိယေ ဝါ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီသမုဒါယေ ဘဝံ ဧကေကံ ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ပဋိဟာရိယံ ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ မဂ္ဂေါ စ ပဋိပက္ခဟရဏတော, တတ္ထ ဇာတံ, တသ္မိံ ဝါ နိမိတ္တဘူတေ, တတော ဝါ အာဂတန္တိ ပါဋိဟာရိယံ. တဿ ပန ဣဒ္ဓိအာဒိဘေဒေန ဝိသယဘေဒေန စ ဗဟုဝိဓဿ ဘဂဝတော ဒေသနာယ လဗ္ဘမာနတ္တာ အာဟ ‘‘ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယ’’န္တိ.

‘විවිධප්‍රාතිහාර්ය’ යන මෙහි ප්‍රාතිහාර්ය යන පදයේ අර්ථය පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ: ‘ප්‍රතිපක්ෂය බැහැර කරන බැවින් ද, රාගාදී කෙලෙසුන් දුරු කරන බැවින් ද ප්‍රාතිහාර්ය’ නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට බැහැර කළ යුතු රාගාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් නොමැත. කෙලෙසුන්ගෙන් තොර වූ අෂ්ටාංගයකින් සමන්විත සිතක ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් නැසූ විට පෘථග්ජනයන් කෙරෙහි ද සෘද්ධි විධි පවතී; එම නිසා එහි පවතින ව්‍යවහාරය අනුව මෙහි ‘ප්‍රාතිහාර්ය’ යැයි කීමට නොහැකිය. ඉදින් මහා කාරුණික වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විනයනය කළ යුතු සත්වයන්ගේ කෙලෙසුන් ප්‍රතිපක්ෂ කොට සලකා, ඒවා බැහැර කරන බැවින් ‘ප්‍රාතිහාර්ය’ යැයි පවසන ලද්දේ නම්, එය සුදුසුය. එසේත් නැතිනම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට හා ශාසනයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ තීර්ථකයන් බැහැර කරන බැවින් ප්‍රාතිහාර්ය නම් වේ. ඔවුන් සෘද්ධි, ආදේශනා හා අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යයන් මඟින් දෘෂ්ටීන් බැහැර කිරීමෙන් හා දෘෂ්ටීන් ප්‍රකාශ කිරීමට ඇති අසමත් බවින් බැහැර කරන ලද බැවිනි. ‘පටි’ යන ශබ්දය මෙහි ‘පස්සේ’ (පච්ඡා) යන අර්ථය ලබා දෙයි. ඒ නිසා සමාහිත වූ ද, උපක්ලේශයන්ගෙන් තොර වූ ද සිතින් කළ යුතු කටයුතු අවසන් කොට පසුව පවත්වනු ලබන බැවින් ප්‍රාතිහාර්ය නම් වේ. නැතහොත් තමන්ගේ උපක්ලේශයන් සතරවන ධ්‍යානයෙන් හා මාර්ගයන්ගෙන් බැහැර කළ පසු පවත්වන හෙයින් ප්‍රාතිහාර්යය. සෘද්ධි, ආදේශනා හා අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යයන් උපක්ලේශ රහිතව හා කළ යුතු කටයුතු නිමවා සත්වයාගේ හිත සුව පිණිස නැවත නැවත පැවැත්විය යුතු බැවින් ද, තමන්ගේ කෙලෙසුන් බැහැර කළ විට අන් සත්වයන්ගේ කෙලෙසුන් බැහැර කරන්නා වූ දේ වන බැවින් ද ඒවා ‘ප්‍රාතිහාර්ය’ නම් වේ. ප්‍රාතිහාර්යය ම ප්‍රාතිහාර්යය (පාලි ව්‍යාකරණ රීතියකි). සෘද්ධි, ආදේශනා හා අනුශාසනී යන සමූහයෙහි පවතින එක් එක් දේ ‘ප්‍රාතිහාර්ය’ නම් වේ. නැතහොත් සතරවන ධ්‍යානය හා මාර්ගය ප්‍රතිපක්ෂයන් බැහැර කරන බැවින් ද, එහි උපන් බැවින් ද, එහි නිමිති වූ බැවින් ද, එයින් පැමිණි බැවින් ද ප්‍රාතිහාර්ය නම් වේ. සෘද්ධි ආදී භේදයන්ගෙන් ද, විෂය භේදයන්ගෙන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාවෙහි පවතින විවිධත්වය නිසා ‘විවිධප්‍රාතිහාර්ය’ යැයි කියන ලදී.

န အညထာတိ ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတာကာရတော န အညထာတိ အတ္ထော, န ပန ဘဂဝတော ဒေသိတာကာရတော. အစိန္တေယျာနုဘာဝါ ဟိ ဘဂဝတော ဒေသနာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သဗ္ဗပ္ပကာရေန ကော သမတ္ထော ဝိညာတု’’န္တိ ဣဒံ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. ဓာရဏဗလဒဿနဉ္စ န ဝိရုဇ္ဈတိ သုတာကာရာဝိရဇ္ဈနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. န ဟေတ္ထ အတ္ထန္တရတာပရိဟာရော ဒွိန္နမ္ပိ အတ္ထာနံ ဧကဝိသယတ္တာ, ဣတရထာ ထေရော ဘဂဝတော ဒေသနာယ သဗ္ဗထာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ သမတ္ထော အသမတ္ထော စာတိ အာပဇ္ဇေယျာတိ.

‘අන් අයුරකින් නොවේ’ යන්නෙහි අර්ථය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ ඇසූ ආකාරයට මිස අන් අයුරකින් නොවේ යන්නයි. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ ආකාරයට (සර්වාකාරයෙන් දැනගත්තා) යන්න නොවේ. මන්දයත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව අචින්ත්‍ය අනුභාවයකින් යුක්ත බැවිනි. මෙසේ අර්ථ දැක්වීමෙන් ‘සියලු ආකාරයෙන් දැනගැනීමට කවුරුන් සමත් වේද?’ යන වචනය තහවුරු වේ. ඇසූ ආකාරයට නොවෙනස්ව ධාරණය කර ගැනීම අදහස් කරන බැවින්, ධාරණ ශක්තියේ බලය පෙන්වීම මෙයට පටහැනි නොවේ. මෙහිදී අර්ථ දෙකම එකම විෂයක් පිළිබඳ වන බැවින් අර්ථයන්ගේ වෙනසක් සිදු නොවේ. එසේ නොවන්නට, ස්ථවිරයන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව සෑම ආකාරයකින්ම ග්‍රහණය කිරීමට සමත් ද නැතහොත් අසමත් ද යන ගැටලුව මතු විය හැකිය.

‘‘ယော ပရော န ဟောတိ, သော အတ္တာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာယ နိယကဇ္ဈတ္တသင်္ခါတာယ သသန္တတိယံ ဝတ္တနတော တိဝိဓောပိ မေ-သဒ္ဒေါ ကိဉ္စာပိ ဧကသ္မိံယေဝ [Pg.38] အတ္ထေ ဒိဿတိ, ကရဏသမ္ပဒါနသာမိနိဒ္ဒေသဝသေန ပန ဝိဇ္ဇမာနဘေဒံ သန္ဓာယာဟ ‘‘မေ-သဒ္ဒေါ တီသု အတ္ထေသု ဒိဿတီ’’တိ.

‘යමෙක් අන්‍යයෙකු නොවේ ද, ඔහු තමා ය’ යනුවෙන් කියන ලද තමාගේම සන්තානයෙහි පවත්නා බැවින් ‘මේ’ (me) යන ශබ්දය එක් අර්ථයකම පෙනුණ ද, කරණ, සම්ප්‍රදාන හා සාමි යන විභක්ති නීර්දේශයන්ට අනුව පවතින භේදයන් සලකා ‘මේ යන ශබ්දය අර්ථ තුනක පෙනේ’ යැයි පවසන ලදී.

ကိဉ္စာပိ ဥပသဂ္ဂေါ ကိရိယံ ဝိသေသေတိ, ဇောတကဘာဝတော ပန သတိပိ တသ္မိံ သုတ-သဒ္ဒေါ ဧဝ တံ တမတ္ထံ အနုဝဒတီတိ အနုပသဂ္ဂဿ သုတ-သဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရေ သဥပသဂ္ဂဿ ဂဟဏံ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သဥပသဂ္ဂေါ စ အနုပသဂ္ဂေါ စာ’’တိ အာဟ. အဿာတိ သုတ-သဒ္ဒဿ. ကမ္မဘာဝသာဓနာနိ ဣဓ သုတ-သဒ္ဒေ သမ္ဘဝန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပဓာရိတန္တိ ဝါ ဥပဓာရဏန္တိ ဝါ အတ္ထော’’တိ. မယာတိ အတ္ထေ သတီတိ ယဒါ မေသဒ္ဒဿ ကတ္တုဝသေန ကရဏနိဒ္ဒေသော, တဒါတိ အတ္ထော. မမာတိ အတ္ထေ သတီတိ ယဒါ သမ္ဗန္ဓဝသေန သာမိနိဒ္ဒေသော, တဒါ.

යම් හෙයකින් උපසර්ගයක් ක්‍රියාව විශේෂ කරන නමුත්, එය අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් උපසර්ගය තිබියදීත් ‘සුත’ (ඇසූ) යන ශබ්දයම ඒ ඒ අර්ථය අනුගමනය කරයි. එබැවින් උපසර්ග රහිත ‘සුත’ ශබ්දයේ අර්ථය විමසීමේදී උපසර්ග සහිත පදය ගැනීම පටහැනි නොවන බව දක්වමින් ‘උපසර්ග සහිත වූ ද උපසර්ග රහිත වූ ද’ යැයි පවසන ලදී. ‘අස්ස’ යනු ‘සුත’ ශබ්දයටයි. කර්ම හා භාව සාධනයන් මෙහි ‘සුත’ ශබ්දයෙහි සම්භවය වන බව ‘ධාරණය කරන ලද හෝ ධාරණය කිරීම යන අර්ථයයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘මා විසින්’ (මයා) යන අර්ථයේදී ‘මේ’ (me) යන ශබ්දය කරණ විභක්ති නීර්දේශයෙන් ද, ‘මාගේ’ (මම) යන අර්ථයේදී සම්බන්ධ අර්ථය අනුව සාමි විභක්ති නීර්දේශයෙන් ද වේ.

သုတသဒ္ဒသန္နိဓာနေ ပယုတ္တေန ဧဝံသဒ္ဒေန သဝနကိရိယာဇောတကေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝန္တိ သောတဝိညာဏာဒိဝိညာဏကိစ္စနိဒဿန’’န္တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနံ ပဉ္စဒွါရိကဝိညာဏာနံ တဒဘိနိဟဋာနဉ္စ မနောဒွါရိကဝိညာဏာနံ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဝါကျာနံ ဧဝကာရတ္ထသဟိတတ္တာ ‘‘သုတ’’န္တိ ဧတဿ သုတံ ဧဝါတိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘အဿဝနဘာဝပဋိက္ခေပတော’’တိ, ဧတေန အဝဓာရဏေန နိရာကတံ ဒဿေတိ. ယထာ စ သုတံ သုတံ ဧဝါတိ နိယမေတဗ္ဗံ, တံ သမ္မာ သုတံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနူနာဓိကာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿန’’န္တိ. အထ ဝါ ‘‘သဒ္ဒန္တရတ္ထာပေါဟနဝသေန သဒ္ဒေါ အတ္ထံ ဝဒတီ’’တိ သုတန္တိ အသုတံ န ဟောတီတိ အယမေတဿ အတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဿဝနဘာဝပဋိက္ခေပတော’’တိ, ဣမိနာ ဒိဋ္ဌာဒိဝိနိဝတ္တနံ ကရောတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န ဣဒံ မယာ ဒိဋ္ဌံ, န သယမ္ဘုဉာဏေန သစ္ဆိကတံ, အထ ခေါ သုတံ, တဉ္စ ခေါ သမ္မဒေဝါတိ. တေနေဝါဟ ‘‘အနူနာဓိကာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿန’’န္တိ. အဝဓာရဏတ္ထေ ဝါ ဧဝံ-သဒ္ဒေ အယံ အတ္ထယောဇနာ ကရီယတီတိ တဒပေက္ခဿ သုတ-သဒ္ဒဿ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ‘‘အဿဝနဘာဝပဋိက္ခေပတော’’တိ. တေနေဝ အာဟ ‘‘အနူနာဓိကာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿန’’န္တိ. သဝနသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ကမ္မတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော သုယျတီတိ.

‘සුත’ ශබ්දය සමීපයෙහි යෙදුණු ‘එවං’ (මෙසේ) යන ශබ්දයෙන් ශ්‍රවණ ක්‍රියාව ප්‍රකාශ වන බැවින් ‘මෙසේ යනු සෝත විඥානය ආදී විඥාන කෘත්‍යයන් දැක්වීමයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සම්පටිච්ඡන ආදී පංචද්වාරික විඥානයන් ද ඒවායින් පසුව මනෝද්වාරයෙහි උපදින විඥානයන් ද ගත යුතු බව දත යුතුය. සියලු වාක්‍යයන්හි ‘ම’ (ඒව) යන අර්ථය අඩංගු වන බැවින් ‘සුතං’ යන්නෙන් ‘ඇසුවේම ය’ යන අර්ථය ලැබෙන නිසා ‘නෑසූ බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්’ යැයි පවසන ලදී. මෙම අවධාරණයෙන් බැහැර කරන ලද අර්ථය පෙන්වයි. ඇසූ දෙය ඇසූ පරිදිම නියම කළ යුතු බැවින් එය ‘මැනවින් ඇසීමක්’ වන නිසා ‘අඩු වැඩි නොවූ හා විපරීත නොවූ ග්‍රහණය පෙන්වීම’ යැයි පවසන ලදී. නැතහොත්, ‘වෙනත් අර්ථයන් බැහැර කිරීමෙන් ශබ්දය අර්ථය පවසයි’ යන න්‍යායට අනුව ‘ඇසූ දෙය’ යනු ‘නෑසූ දෙයක් නොවේ’ යන්න මෙහි අර්ථය බව ‘නෑසූ බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්’ යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙයින් දුටු දේ ආදියෙන් වෙන් කිරීම සිදු කරයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: ‘මෙය මා දුටු දෙයක් නොවේ, ස්වයංභූ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ දෙයක් ද නොවේ, නමුත් ඇසූ දෙයකි; එය ද මැනවින් ඇසූ දෙයකි.’ එබැවින් ම ‘අඩු වැඩි නොවූ හා විපරීත නොවූ ග්‍රහණය පෙන්වීම’ යැයි පවසන ලදී. ‘එවං’ ශබ්දය අවධාරණ අර්ථයෙහි යෙදෙන විට ඒ හා සම්බන්ධ ‘සුත’ ශබ්දයට ‘නෑසූ බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම’ යන අර්ථය පවසන ලදී. එබැවින් ‘අඩු වැඩි නොවූ හා විපරීත නොවූ ග්‍රහණය පෙන්වීම’ යැයි පවසන ලදී. මෙහි ඇසීම (සවන) යන ශබ්දය ‘ඇසෙයි’ යන කර්ම අර්ථයෙන් දත යුතුය.

ဧဝံ သဝနဟေတုသုဏန္တပုဂ္ဂလသဝနဝိသေသဝသေန ပဒတ္တယဿ ဧကေန ပကာရေန အတ္ထယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပကာရန္တရေဟိပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာ ဧဝ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဿာတိ ယာ သာ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဓမ္မဿဝနာကာရေန ပဝတ္တာ မနောဒွါရဝိညာဏဝီထိ, တဿာ. သာ ဟိ နာနပ္ပကာရေန [Pg.39] အာရမ္မဏေ ပဝတ္တိတုံ သမတ္ထာ. တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘သောတဒွါရာနုသာရေနာ’’တိ. နာနပ္ပကာရေနာတိ ဝက္ခမာနာနံ အနေကဝိဟိတာနံ ဗျဉ္ဇနတ္ထဂ္ဂဟဏာနာနာကာရေန, ဧတေန ဣမိဿာ ယောဇနာယ အာကာရတ္ထော ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဂဟိတောတိ ဒီပေတိ. ပဝတ္တိဘာဝပ္ပကာသနန္တိ ပဝတ္တိယာ အတ္ထိဘာဝပ္ပကာသနံ. ‘‘သုတန္တိ ဓမ္မပ္ပကာသန’’န္တိ ယသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဝုတ္တပ္ပကာရာ ဝိညာဏဝီထိ နာနပ္ပကာရေန ပဝတ္တာ, တဿ ဓမ္မတ္တာ ဝုတ္တံ, န သုတသဒ္ဒဿ ဓမ္မတ္ထတ္တာ. ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ ပါကဋီကရဏံ ‘‘အယဉှေတ္ထာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဝိညာဏဝီထိယာတိ ကရဏတ္ထေ ကရဏဝစနံ. မယာတိ ကတ္ထုအတ္ထေ.

මෙසේ ශ්‍රවණ හේතුව, ශ්‍රවණය කරන පුද්ගලයා සහ ශ්‍රවණ විශේෂය යන කරුණු ඇසුරින් පද තුනෙහි අර්ථ සම්බන්ධය එක් ආකාරයකින් දක්වා, දැන් වෙනත් ක්‍රමවලින් ද එය දැක්වීම පිණිස “තථා ඒව” (එසේම ය) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි “තස්සා” යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ධර්ම ශ්‍රවණාකාරයෙන් පැවති යම් මනෝද්වාර විඥාන වීථියක් වේ ද, ඇයට යි. ඇය විවිධ ආකාරයෙන් අරමුණෙහි පැවතීමට සමර්ථ වන්නීය. “සෝතද්වාරානුසාරේන” (සෝතද්වාරය අනුසාරයෙන්) යැයි වදාරන ලද්දේ එබැවිනි. “නානප්පකාරේන” (විවිධ ආකාරයෙන්) යනු ඉදිරියට කියනු ලබන අනේකවිධ ව්‍යඤ්ජන හා අර්ථ ග්‍රහණය කිරීමේ විවිධ ආකාරයෙනි. මෙයින් පෙනෙන්නේ මෙම යෝජනාවෙහි (අර්ථ සම්බන්ධයෙහි) “ඒවං” ශබ්දය ආකාර අර්ථයෙහි ගනු ලැබූ බවයි. “පවත්තිභාවප්පකාසනං” යනු පැවැත්මේ ඇති බව ප්‍රකාශ කිරීමයි. “සුතන්ති ධම්මප්පකාසනං” (සුතං යනු ධර්මය ප්‍රකාශ කිරීමයි) යනු යම් අරමුණක ඉහත කී විඥාන වීථිය විවිධ ආකාරයෙන් පැවතියේ ද, එහි පවත්නා ධර්ම ස්වභාවය නිසා එසේ කියන ලදී; මිස “සුත” ශබ්දයට ධර්මය යන අර්ථයක් ඇති බැවින් නොවේ. කියන ලද අර්ථය පැහැදිලි කිරීම “අයඤ්හෙත්ථා” යනාදියයි. එහි “විඤ්ඤාණවීථියා” යන්න කරණ අර්ථයෙහි යෙදුණු කරණ විභක්ති පදයකි. “මයා” යන්න කර්තෘ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත.

‘‘ဧဝန္တိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗပ္ပကာသန’’န္တိ နိဒဿနတ္ထံ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ နိဒဿေတဗ္ဗဿ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗတ္တာဘာဝါဘာဝတော, တေန ဧဝံ-သဒ္ဒေန သကလမ္ပိ သုတ္တံ ပစ္စာမဋ္ဌန္တိ ဒဿေတိ. သုတ-သဒ္ဒဿ ကိရိယာသဒ္ဒတ္တာ, သဝနကိရိယာယ စ သာဓာရဏဝိညာဏပ္ပဗန္ဓပဋိဗဒ္ဓတ္တာ တတ္ထ စ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရောတိ ဝုတ္တံ ‘‘သုတန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စပ္ပကာသန’’န္တိ. န ဟိ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရရဟိတေ ဓမ္မပ္ပဗန္ဓေ သဝနကိရိယာ လဗ္ဘတီတိ.

“ඒවන්ති නිද්දිසිතබ්බප්පකාසනං” (ඒවං යනු නිශ්චය කළ යුතු දෙය ප්‍රකාශ කිරීමයි) යන්න නිදර්ශන අර්ථයෙහි “ඒවං” ශබ්දය ගෙන වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත් නිදර්ශනය කළ යුතු දෙයෙහි නිශ්චය කළ යුතු බව පවතින බැවිනි. එම “ඒවං” ශබ්දයෙන් මුළු සූත්‍රයම පරාමර්ශනය වන බව දක්වයි. “සුත” ශබ්දය ක්‍රියා පදයක් වන බැවින් ද, ශ්‍රවණ ක්‍රියාව සාධාරණ විඥාන පරම්පරාව හා බැඳී පවතින බැවින් ද, එහි පුද්ගල ව්‍යවහාරය පවතින හෙයින් “සුතන්ති පුග්ගලකිච්චප්පකාසනං” (සුතං යනු පුද්ගල කෘත්‍යය ප්‍රකාශ කිරීමයි) යැයි කියන ලදී. පුද්ගල ව්‍යවහාරයෙන් තොර වූ ධර්ම පරම්පරාවක ශ්‍රවණ ක්‍රියාවක් සම්මුති වශයෙන් නොලැබෙන බැවිනි.

‘‘ယဿ စိတ္တသန္တာနဿာ’’တိအာဒိပိ အာကာရတ္ထမေဝ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ပုရိမယောဇနာယ အညထာ အတ္ထယောဇနံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အာကာရပညတ္တီတိ ဥပါဒါပညတ္တိ ဧဝ, ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိအာကာရုပါဒါနဝသေန တထာ ဝုတ္တာ. ‘‘သုတန္တိ ဝိသယနိဒ္ဒေသော’’တိ သောတဗ္ဗဘူတော ဓမ္မော သဝနကိရိယာကတ္တုပုဂ္ဂလဿ သဝနကိရိယာဝသေန ပဝတ္တိဋ္ဌာနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. စိတ္တသန္တာနဝိနိမုတ္တဿ ပရမတ္ထတော ကဿစိ ကတ္တု အဘာဝေပိ သဒ္ဒဝေါဟာရေန ဗုဒ္ဓိပရိကပ္ပိတဘေဒဝစနိစ္ဆာယ စိတ္တသန္တာနတော အညံ ဝိယ တံသမင်္ဂိံ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တသန္တာနေန တံသမင်္ဂိနော’’တိ. သဝနကိရိယာဝိသယောပိ သောတဗ္ဗဓမ္မော သဝနကိရိယာဝသေန ပဝတ္တစိတ္တသန္တာနဿ ဣဓ ပရမတ္ထတော ကတ္တုဘာဝတော, သဝနဝသေန စိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ ဧဝ ဝါ သဝနကိရိယာဘာဝတော တံကိရိယာကတ္တု စ ဝိသယော ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘တံသမင်္ဂိနော ကတ္တု ဝိသယေ’’တိ. သုတာကာရဿ စ ထေရဿ သမ္မာနိစ္ဆိတဘာဝတော အာဟ ‘‘ဂဟဏသန္နိဋ္ဌာန’’န္တိ, ဧတေန ဝါ အဝဓာရဏတ္ထံ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ အယံ အတ္ထယောဇနာ ကတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

“යස්ස චිත්තසන්තානස්ස” (යම් චිත්ත සන්තානයක) යනාදිය ද “ඒවං” ශබ්දය ආකාර අර්ථයෙහි ම ගෙන, පෙර දක්වන ලද අර්ථ යෝජනාවට වඩා වෙනස් අර්ථ දැක්වීමක් සඳහා වදාරන ලදී. එහි “ආකාර ප්‍රඥප්තිය” යනු උපාදාය ප්‍රඥප්තියම වේ; ධර්මයන්ගේ පැවැත්මේ ආකාරය ඇසුරු කරගෙන (උපාදානය කර) එසේ කියන ලදී. “සුතන්ති විසයනිද්දේසෝ” (සුතං යනු විෂය නිර්දේශයයි) යනු ඇසිය යුතු වූ ධර්මය, ශ්‍රවණ ක්‍රියාව සිදු කරන පුද්ගලයාගේ ශ්‍රවණ ක්‍රියාව පවතින ස්ථානය (විෂයය) ලෙස සලකා කරන ලද ප්‍රකාශයකි. චිත්ත සන්තානයෙන් බැහැරව පරමාර්ථ වශයෙන් කිසිදු කර්තෘවරයෙකු නොමැති වුව ද, ශබ්ද ව්‍යවහාරයෙහි බුද්ධියෙන් පරිකල්පනය කරන ලද භේදයක් ඇඟවීමේ කැමැත්තෙන්, චිත්ත සන්තානයට වඩා වෙනස් වූවෙකු ලෙස සලකා “චිත්ත සන්තානයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාගේ” යැයි කියන ලදී. ඇසිය යුතු ධර්මය ද ශ්‍රවණ ක්‍රියාවට විෂය වේ. මෙහිදී ශ්‍රවණ ක්‍රියාව වශයෙන් පවතින චිත්ත සන්තානය පරමාර්ථ වශයෙන් කර්තෘ වන බැවින් හෝ ශ්‍රවණය වශයෙන් සිතේ පැවැත්මම ශ්‍රවණ ක්‍රියාව වන බැවින්, එය එම ක්‍රියාව කරන කර්තෘගේ විෂය වේ යැයි සලකා “එයින් යුක්ත කර්තෘගේ විෂයයෙහි” යැයි කියන ලදී. අසන ලද ආකාරය ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් මනා කොට නිශ්චය කරන ලද බැවින් “ගහණ සන්නිට්ඨානං” (ග්‍රහණයෙහි නිශ්චය බව) යැයි වදාළහ. මෙයින් “ඒවං” ශබ්දය අවධාරණ අර්ථයෙහි ගෙන මෙම අර්ථ යෝජනාව කරන ලද බව දත යුතුය.

ပုဗ္ဗေ [Pg.40] သုတာနံ နာနာဝိဟိတာနံ သုတ္တသင်္ခါတာနံ အတ္ထဗျဉ္ဇနာနံ ဥပဓာရိတရူပဿ အာကာရဿ နိဒဿနဿ အဝဓာရဏဿ ဝါ ပကာသနသဘာဝေါ ဧဝံ-သဒ္ဒေါတိ တဒါကာရာဒိဥပဓာရဏဿ ပုဂ္ဂလပညတ္တိယာ ဥပါဒါနဘူတဓမ္မပ္ပဗန္ဓဗျာပါရတာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စနိဒ္ဒေသော’’တိ. သဝနကိရိယာ ပန ပုဂ္ဂလဝါဒိနောပိ ဝိညာဏနိရပေက္ခာ နတ္ထီတိ ဝိသေသတော ဝိညာဏဗျာပါရောတိ အာဟ ‘‘သုတန္တိ ဝိညာဏကိစ္စနိဒ္ဒေသော’’တိ. မေတိ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိယာ ဧကန္တေနေဝ သတ္တဝိသယတ္တာ, ဝိညာဏကိစ္စဿ စ တတ္ထေဝ သမောဒဟိတဗ္ဗတော ‘‘မေတိ ဥဘယကိစ္စယုတ္တပုဂ္ဂလနိဒ္ဒေသော’’တိ ဝုတ္တံ. အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိသဘာဝါ ယထာက္ကမံ ဧဝံ-သဒ္ဒ သုတ-သဒ္ဒါနံ အတ္ထာတိ တေ တထာရူပပညတ္တိဥပါဒါနဗျာပါရဘာဝေန ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဧဝန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စနိဒ္ဒေသော. သုတန္တိ ဝိညာဏကိစ္စနိဒ္ဒေသော’’တိ. ဧတ္ထ စ ကရဏကိရိယာကတ္တုကမ္မဝိသေသပ္ပကာသနဝသေန ပုဂ္ဂလဗျာပါဝိသယပုဂ္ဂလဗျာပါရနိဒဿနဝသေန ဂဟဏာကာရဂါဟကတဗ္ဗိသယဝိသေသနိဒ္ဒေသဝသေန ကတ္တုကရဏ ဗျာပါရကတ္တုနိဒ္ဒေသဝသေန စ ဒုတိယာဒယော စတဿော အတ္ထယောဇနာ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

පෙර අසන ලද, සූත්‍ර නමින් හැඳින්වෙන විවිධ වූ අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජනයන්ගේ ධාරණය කරගත් ආකාරය, නිදර්ශනය හෝ අවධාරණය ප්‍රකාශ කරන ස්වභාවය “ඒවං” ශබ්දයයි. එම ආකාරය ආදිය ධාරණය කිරීම පුද්ගල ප්‍රඥප්තියට පදනම් වූ ධර්ම පරම්පරාවක ක්‍රියාවක් බැවින් “ඒවන්ති පුග්ගලකිච්චනිද්දේසෝ” (ඒවං යනු පුද්ගල කෘත්‍යය නිර්දේශ කිරීමයි) යැයි කියන ලදී. ශ්‍රවණ ක්‍රියාව වනාහි පුද්ගලවාදියෙකුට වුව ද විඥානයෙන් තොරව සිදු නොවන බැවින්, එය විශේෂයෙන්ම විඥානයේ ක්‍රියාවක් යැයි සලකා “සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දේසෝ” (සුතං යනු විඥාන කෘත්‍යය නිර්දේශ කිරීමයි) යැයි වදාළහ. “මේ” යන ශබ්දයේ පැවැත්ම ඒකාන්තයෙන්ම සත්ත්වයා විෂය කරගන්නා බැවින් ද, විඥාන කෘත්‍යය එහිම ඇතුළත් විය යුතු බැවින් ද “මේති උභයකිච්චයුත්තපුග්ගලනිද්දේසෝ” (මේ යනු කෘත්‍යය දෙකෙන්ම යුක්ත පුද්ගලයා නිර්දේශ කිරීමයි) යැයි කියන ලදී. පිළිවෙළින් අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති හා විද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති ස්වභාවය “ඒවං” සහ “සුත” ශබ්දයන්ගේ අර්ථයෝ වෙති. එම ප්‍රඥප්තීන්ගේ උපාදාන ක්‍රියාවන් වශයෙන් දක්වමින් “ඒවන්ති පුග්ගලකිච්චනිද්දේසෝ. සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දේසෝ” යැයි වදාළහ. මෙහිදී කරණ, ක්‍රියා, කර්තෘ, කර්ම විශේෂයන් ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් ද, පුද්ගල ව්‍යාපාර හා විෂය පුද්ගල ව්‍යාපාර නිදර්ශනය කිරීම් වශයෙන් ද, ග්‍රහණය කරන ආකාරය, ග්‍රහණය කරන්නා හා එහි විෂය විශේෂ කොට නිර්දේශ කිරීම් වශයෙන් ද, කර්තෘ, කරණ, ව්‍යාපාර හා කර්තෘ නිර්දේශ කිරීම් වශයෙන් ද යන දෙවන ක්‍රමයේ සිට සිව් ආකාර වූ අර්ථ යෝජනා දක්වන ලද බව දත යුතුය.

သဗ္ဗဿာပိ သဒ္ဒါဓိဂမနီယဿ အတ္ထဿ ပညတ္တိမုခေနေဝ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ, သဗ္ဗပညတ္တီနဉ္စ ဝိဇ္ဇမာနာဒိဝသေန ဆသု ပညတ္တိဘေဒေသု အန္တောဂဓတ္တာ တေသု ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒီနံ ပညတ္တီနံ သရူပံ နိဒ္ဓါရေန္တော အာဟ ‘‘ဧဝန္တိ စ မေတိ စာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧဝန္တိ စ မေတိ စ ဝုစ္စမာနဿ အတ္ထဿ အာကာရာဒိနော, ဓမ္မာနဉ္စ အသလ္လက္ခဏဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ. တတ္ထ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေနာတိ ဘူတတ္ထဥတ္တမတ္ထဝသေန. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိယော မာယာမရီစိအာဒယော ဝိယ အဘူတတ္ထော, အနုဿဝါဒီဟိ ဂဟေတဗ္ဗော ဝိယ အနုတ္တမတ္ထော စ န ဟောတိ, သော ရူပသဒ္ဒါဒိသဘာဝေါ ရုပ္ပနာနုဘဝနာဒိသဘာဝေါ ဝါ အတ္ထော ‘‘သစ္စိကဋ္ဌော, ပရမတ္ထ စာ’’တိ ဝုစ္စတိ, န တထာ ဧဝံ မေတိ ပဒါနမတ္ထောတိ, ဧတမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘ကိဉှေတ္ထ တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သုတန္တိ ပန သဒ္ဒါယတနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ. တေနေဝ ဟိ ‘‘ယဉှိ တမေတ္ထ သောတေန ဥပလဒ္ဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ‘‘သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပလဒ္ဓ’’န္တိ ပန ဝုတ္တေ အတ္ထဗျဉ္ဇနာဒိသဗ္ဗံ လဗ္ဘတိ. တံ တံ ဥပါဒါယ ဝတ္တဗ္ဗတောတိ သောတပထံ အာဂတေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ တေသံ ဥပဓာရိတာကာရာဒိနော ပစ္စာမသနဝသေန ‘‘ဧဝ’’န္တိ, သသန္တတိပရိယာပန္နေ ခန္ဓေ ဥပါဒါယ ‘‘မေ’’တိ [Pg.41] ဝတ္တဗ္ဗတ္တာတိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌာဒိသဘာဝရဟိတေ သဒ္ဒါယတနေ ပဝတ္တမာနောပိ သုတဝေါဟာရော ‘‘ဒုတိယံ တတိယ’’န္တိအာဒိကော ဝိယ ပဌမာဒီနိ ဒိဋ္ဌမုတဝိညာတေ အပေက္ခိတွာ ပဝတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌာဒီနိ ဥပနိဓာယ ဝတ္တဗ္ဗတော’’တိ. အသုတံ န ဟောတီတိ ဟိ ‘‘သုတ’’န္တိ ပကာသိတော ယမတ္ထောတိ.

ශබ්දය මගින් අවබෝධ කරගත හැකි සියලු අර්ථයන් ප්‍රඥප්ති මාර්ගයෙන්ම ලබාගත යුතු බැවින් ද, සියලු ප්‍රඥප්තීන් විද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති ආදී වශයෙන් සවැදෑරුම් ප්‍රඥප්ති ප්‍රභේදයන්ට ඇතුළත් වන බැවින් ද, ඒ අතරින් ‘එවං’ ආදී ප්‍රඥප්තීන්ගේ ස්වරූපය නිරූපණය කරමින් "එවංති ච මෙති ච" යනාදිය වදාළහ. එහිදී ‘එවං’ සහ ‘මෙ’ යන පදවලින් කියැවෙන අර්ථය ආකාර (විලාසය) ආදිය වන බැවින් ද, ධර්මයන් පරමාර්ථ වශයෙන් හඳුනා නොගැනීම නිසා වන අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති ස්වභාවය ගන්නා බැවින් ද, "සත්‍ය වූ අර්ථය සහ පරමාර්ථය වශයෙන් අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියක්" යැයි පැවසූහ. එහි ‘සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන’ යනු සත්‍ය වූ සහ උතුම් වූ අර්ථයෙනි. මෙයින් අදහස් කළේ මෙයයි: මායාවක් හෝ මිරිඟුවක් මෙන් අසත්‍ය වූ අර්ථයක් නොවේ ද, ප්‍රවෘත්ති ආදියෙන් ගත යුතු වූ අනුත්තම (පහත්) අර්ථයක් නොවේ ද, රූප ශබ්ද ආදී ස්වභාවය ඇති හෝ විඳීම ආදී ලක්ෂණ ඇති අර්ථය ‘සත්‍ය වූ අර්ථය හෙවත් පරමාර්ථය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘එවං’ සහ ‘මෙ’ යන පදවල අර්ථය එබඳු වූවක් නොවේ. ඒ බව වඩාත් පැහැදිලි කිරීමට "කිඤ්හෙත්ථ තං" යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සුතං’ යන්නෙන් ශබ්දායතනය අදහස් කරමින් එය ‘විද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියක්’ යැයි පැවසූහ. එහෙයින්ම "යමක් මෙහි ශ්‍රවණේන්ද්‍රියෙන් ලබා ගන්නා ලද්දේ ද" යැයි පවසන ලදී. "ශ්‍රෝත ද්වාරය ඇසුරින් ලබා ගන්නා ලදී" යැයි පැවසූ විට අර්ථ සහ ව්‍යංජන ආදී සියල්ල ග්‍රහණය වේ. ඒ ඒ කරුණු ඇසුරු කොට පැවසිය යුතු බැවින්, ශ්‍රවණ පථයට පැමිණි ධර්මයන් ඇසුරු කොට ඒවායේ ධාරණය කරගත් ආකාරය ආදිය විමසීම වශයෙන් ‘එවං’ යන්න ද, තම සන්තානයට අයත් ස්කන්ධයන් ඇසුරු කොට ‘මේ’ (මා විසින්) යන්න ද පැවසිය යුතු බව අර්ථයයි. රූප දැකීම ආදී ස්වභාවයෙන් තොර වූ ශබ්දායතනය කෙරෙහි පවතින ‘සුත’ (ඇසීම) යන වහර, ‘දෙවන, තෙවන’ ආදී වචන පළමු වැන්න ආදිය අපේක්ෂාවෙන් පවතින්නාක් මෙන්, දැකීම (දිට්ඨ), ස්පර්ශය (මුත), දැන ගැනීම (විඤ්ඤාත) යන දෑ අපේක්ෂාවෙන් පවතින බැවින් "දිට්ඨාදීනි උපනිධාය වත්තබ්බතො" යැයි පැවසූහ. "අසූවක් නොවේ" යන්නෙන් ‘සුතං’ යන්නෙන් ප්‍රකාශිත අර්ථය එයයි.

အတ္တနာ ပဋိဝိဒ္ဓါ သုတ္တဿ ပကာရဝိသေသာ ‘‘ဧဝ’’န္တိ ထေရေန ပစ္စာမဋ္ဌာတိ အာဟ ‘‘အသမ္မောဟံ ဒီပေတီ’’တိ. ‘‘နာနပ္ပကာရပဋိဝေဓသမတ္ထော ဟောတီ’’တိ ဧတေန ဝက္ခမာနဿ သုတ္တဿ နာနပ္ပကာရတံ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတဉ္စ ဒဿေတိ. ‘‘သုတဿ အသမ္မောသံ ဒီပေတီ’’တိ သုတာကာရဿ ယာထာဝတော ဒဿိယမာနတ္တာ ဝုတ္တံ. အသမ္မောဟေနာတိ သမ္မောဟာဘာဝေန, ပညာယ ဧဝ ဝါ သဝနကာလသမ္ဘူတာယ တဒုတ္တရကာလပညာသိဒ္ဓိ, ဧဝံ အသမ္မောသေနာတိ ဧတ္ထာပိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဗျဉ္ဇနာနံ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော အာကာရော နာတိဂမ္ဘီရော, ယထာသုတဓာရဏမေဝ တတ္ထ ကရဏီယန္တိ သတိယာ ဗျာပါရော အဓိကော, ပညာ တတ္ထ ဂုဏီဘူတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမာယာ’’တိအာဒိ ပညာယ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ ကတွာ. ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ စေတ္ထ ပဓာနဘာဝေါ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ’’တိအာဒီသု ဝိယ, ပုဗ္ဗင်္ဂမတာယ ဝါ စက္ခုဝိညာဏာဒီသု အာဝဇ္ဇနာဒီနံ ဝိယ အပ္ပဓာနတ္တေ ပညာ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဧတိဿာတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ, ဧဝံ ‘‘သတိပုဗ္ဗင်္ဂမာယာ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ယထာသမ္ဘဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နဿာတိ အတ္ထဗျဉ္ဇနပရိပုဏ္ဏဿ, သင်္ကာသနပကာသနဝိဝရဏဝိဘဇနဥတ္တာနီကရဏပညတ္တိဝသေန ဆဟိ အတ္ထပဒေဟိ, အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသဝသေန ဆဟိ ဗျဉ္ဇနပဒေဟိ စ သမန္နာဂတဿာတိ ဝါ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

තමන් විසින් අවබෝධ කරගත් සූත්‍රයේ විශේෂ ප්‍රකාරයන් ‘එවං’ (මෙසේ) යන්නෙන් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ස්පර්ශ කළ හෙයින් "මුළාව නොමැති බව (අසම්මෝහය) දක්වයි" යැයි පැවසූහ. "විවිධ ප්‍රකාරයෙන් අවබෝධ කර ගැනීමට සමර්ථ වෙයි" යන්නෙන් ඉදිරියට වදාරන සූත්‍රයේ නානාවිධ බව සහ අවබෝධ කර ගැනීමේ දුෂ්කර බව පෙන්වයි. "ඇසූ දෙය අමතක නොවීම (අසම්මෝසය) දක්වයි" යන්නෙන් ඇසූ ආකාරය නිවැරදිව දක්වන බැවින් එසේ පවසන ලදී. අසම්මෝහය යනු මුළාව නොමැති වීමයි. ශ්‍රවණ අවස්ථාවේ ඇති වූ ප්‍රඥාවෙන්ම ඉන් පසු කාලීන ප්‍රඥාව සිද්ධ වේ. ‘අසම්මෝස’ යන්නෙහි ද මෙසේම අර්ථ දත යුතුය. ව්‍යංජනයන්ගේ අවබෝධ කරගත යුතු ආකාරය ඉතා ගැඹුරු නොවේ. එහිදී ඇසූ පරිදි ධාරණය කර ගැනීමම කළ යුතු බැවින් ස්මෘතියේ (සතියේ) කාර්යය අධිකය. එහිදී ප්‍රඥාව සහායකයක් වූ බැවින් "ප්‍රඥාව පෙරටු කොට ඇති" යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි පෙරටුගාමී බව යනු ‘මනෝපුබ්බංගමා’ යන්නෙහි මෙන් ප්‍රධානත්වයයි. නැතහොත් චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදියේදී ආවර්ජනාදිය අප්‍රධාන වන්නාක් මෙන්, ප්‍රඥාව මෙහි ප්‍රධානත්වය ගනී යන අර්ථය ද ගැලපේ. මෙසේ ‘සතිපුබ්බංගමාය’ යන්නෙහි ද පැවසූ අයුරින් අර්ථය දත යුතුය. ‘අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්න’ යනු අර්ථයෙන් හා ව්‍යංජනයෙන් පරිපූර්ණ වූ යන්නයි. සංකාශන, ප්‍රකාශන, විවරණ, විභජන, උත්තානීකරණ සහ ප්‍රඥප්ති යන අර්ථ පද හයෙන් ද, අක්ෂර, පද, ව්‍යංජන, ආකාර, නිරුක්ති සහ නිර්දේශ යන ව්‍යංජන පද හයෙන් ද යුක්ත වූ යන අර්ථය දත යුතුය.

ယောနိသောမနသိကာရံ ဒီပေတီတိ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနာနံ အာကာရနိဒဿနာဝဓာရဏတ္ထာနံ အဝိပရီတသဒ္ဓမ္မဝိသယတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အဝိက္ခေပံ ဒီပေတီ’’တိ ‘‘ဗြဟ္မဇာလံ ကတ္ထ ဘာသိတ’’န္တိအာဒိ ပုစ္ဆာဝသေန ပကရဏပ္ပတ္တဿ ဝက္ခမာနဿ သုတ္တဿ သဝနံ သမာဓာနမန္တရေန န သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ‘‘ဝိက္ခိတ္တစိတ္တဿာ’’တိအာဒိ တဿေဝတ္ထဿ သမတ္ထနဝသေန ဝုတ္တံ. သဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာတိ အတ္ထဗျဉ္ဇနဒေသကပယောဇနာဒိသမ္ပတ္တိယာ. အဝိပရီတသဒ္ဓမ္မဝိသယေဟိ ဝိယ အာကာရနိဒဿနာဝဓာရဏတ္ထေဟိ ယောနိသောမနသိကာရဿ, သဒ္ဓမ္မဿဝနေန ဝိယ စ အဝိက္ခေပဿ ယထာ ယောနိသောမနသိကာရေန [Pg.42] ဖလဘူတေန အတ္တသမ္မာပဏိဓိပုဗ္ဗေကတပုညတာနံ သိဒ္ဓိ ဝုတ္တာ တဒဝိနာဘာဝတော, ဧဝံ အဝိက္ခေပေန ဖလဘူတေန ကာရဏဘူတာနံ သဒ္ဓမ္မဿဝနသပ္ပုရိသူပနိဿယာနံ သိဒ္ဓိ ဒဿေတဗ္ဗာ သိယာ အဿုတဝတော, သပ္ပုရိသူပနိဿယရဟိတဿ စ တဒဘာဝတော.

‘එවං’ යන ශබ්දයෙන් කියැවෙන ආකාරය දැක්වීම සහ නිශ්චය කිරීම යන අර්ථයන් අවිපරීත වූ සද්ධර්මය විෂය කොට පවතින බැවින් "යෝනිසෝමනසිකාරය දක්වයි" යන්න අදහසයි. "අවික්ඛේපය (ඒකාග්‍රතාවය) දක්වයි" යන්න, "බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය කොහි දේශනා කරන ලද්දේ ද" යනාදී ප්‍රශ්න ඇසුරින් දේශනා කිරීමට නියමිත සූත්‍රය ශ්‍රවණය කිරීම චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයකින් තොරව කළ නොහැකි බැවින් පවසන ලදී. "වික්ෂිප්ත සිත් ඇත්තාහට" යනාදිය එම අර්ථයම තහවුරු කිරීමට පවසන ලදී. "සකල සම්පත්තියෙන්" යනු අර්ථ, ව්‍යංජන, දේශක සහ ප්‍රයෝජන ආදී සම්පත්තියෙනි. අවිපරීත සද්ධර්ම විෂයයෙහි ආකාර දැක්වීම් සහ නිශ්චය කිරීම් මගින් යෝනිසෝමනසිකාරය ද, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය මගින් අවික්ඛේපය ද සිද්ධ වේ. යෝනිසෝමනසිකාරය නැමැති ඵලය මගින් තමාගේ යහපත් ප්‍රණිධිය සහ පෙර කළ පින් ඇති බව සිද්ධ වන බව පැවසේ. එසේම අවික්ඛේපය නැමැති ඵලය මගින් හේතූන් වූ සද්ධර්ම ශ්‍රවණය සහ සත්පුරුෂ ඇසුරෙහි සිද්ධ වීම දැක්විය යුතුය. ධර්මය නොඇසූ, සත්පුරුෂ ඇසුරක් නැති අයට එම අවික්ඛේපය නොමැත.

‘‘န ဟိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော’’တိအာဒိနာ သမတ္ထနဝစနေန ပန အဝိက္ခေပေန ကာရဏဘူတေန သပ္ပုရိသူပနိဿယေန စ ဖလဘူတဿ သဒ္ဓမ္မဿဝနဿ သိဒ္ဓိ ဒဿိတာ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ယုတ္တော သိယာသဒ္ဓမ္မဿဝနသပ္ပုရိသူပနိဿယာ န ဧကန္တေန အဝိက္ခေပဿ ကာရဏံ ဗာဟိရင်္ဂတ္တာ, အဝိက္ခေပေါ ပန သပ္ပုရိသူပနိဿယော ဝိယ သဒ္ဓမ္မဿဝနဿ ဧကန္တကာရဏန္တိ. ဧဝမ္ပိ အဝိက္ခေပေန သပ္ပုရိသူပနိဿယသိဒ္ဓိဇောတနာ န သမတ္ထိတာဝ, နော န သမတ္ထိတာ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာနံ သပ္ပုရိသပယိရုပါသနာဘာဝဿ အတ္ထသိဒ္ဓတ္တာ. ဧတ္ထ စ ပုရိမံ ဖလေန ကာရဏဿ သိဒ္ဓိဒဿနံ နဒီပူရေန ဝိယ ဥပရိ ဝုဋ္ဌိသဗ္ဘာဝဿ, ဒုတိယံ ကာရဏေန ဖလဿ သိဒ္ဓိဒဿနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဧကန္တေန ဝဿိနာ ဝိယ မေဃဝုဋ္ဌာနေန ဝုဋ္ဌိပ္ပဝတ္တိယာ.

"වික්ෂිප්ත සිත් ඇත්තාහට..." යනාදී තහවුරු කිරීමේ වචනයෙන්, හේතුවක් වූ අවික්ඛේපය සහ සත්පුරුෂ ඇසුර මගින් ඵලයක් වූ සද්ධර්ම ශ්‍රවණයේ සිද්ධ වීම දක්වන ලදී. මෙහිදී මෙම අදහස සුදුසු වේ: සද්ධර්ම ශ්‍රවණය සහ සත්පුරුෂ ඇසුර බාහිර කරුණු බැවින් ඒවා ඒකාන්තයෙන්ම අවික්ඛේපයට හේතු නොවේ. නමුත් අවික්ඛේපය යනු සත්පුරුෂ ඇසුර මෙන්ම සද්ධර්ම ශ්‍රවණයට ඒකාන්ත හේතුවකි. මෙසේ වුවද අවික්ඛේපය මගින් සත්පුරුෂ ඇසුර ලැබෙන බව පැවසීම තහවුරු නොවූවක් නොවේ. මන්දයත් වික්ෂිප්ත සිත් ඇත්තවුන්ට සත්පුරුෂ ඇසුරක් නොමැති බව අර්ථ වශයෙන් සිද්ධ වන බැවිනි. මෙහිදී පළමු වැන්න ඵලයෙන් හේතුව සිද්ධ වීම පෙන්වීමයි (ගංගා ජලය පිරීමෙන් ඉහළ ප්‍රදේශයට වැසි වැස ඇති බව දැනගන්නාක් මෙන්). දෙවැන්න හේතුවෙන් ඵලය සිද්ධ වීම පෙන්වීමයි (වැසි වසින වලාකුළු නැගීමෙන් ඒකාන්තයෙන්ම වැසි වසින බව දැනගන්නාක් මෙන්).

ဘဂဝတော ဝစနဿ အတ္ထဗျဉ္ဇနပဘေဒပရိစ္ဆေဒဝသေန သကလသာသနသမ္ပတ္တိဩဂါဟနာကာရော နိရဝသေသပရဟိတပါရိပူရိကာရဏန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ ဘဒ္ဒကော အာကာရော’’တိ. ယသ္မာ န ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိန္တိ အတ္တသမ္မာပဏိဓိပုဗ္ဗေကတပုညတာသင်္ခါတံ ဂုဏဒွယံ. အပရာပရံ ဝုတ္တိယာ စေတ္ထ စက္ကဘာဝေါ, စရန္တိ ဧတေဟိ သတ္တာ သမ္ပတ္တိဘဝေသူတိ ဝါ. ယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စတ္တာရိမာနိ ဘိက္ခဝေ စက္ကာနိ, ယေဟိ သမန္နာဂတာနံ ဒေဝမနုဿာနံ စတုစက္ကံ ဝတ္တတီ’’တိအာဒိ. ပုရိမပစ္ဆိမဘာဝေါ စေတ္ထ ဒေသနာက္ကမဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသိဒ္ဓိယာတိ ပစ္ဆိမစက္ကဒွယဿ အတ္ထိတာယ. သမ္မာပဏိဟိတတ္တော ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညော သုဒ္ဓါသယော ဟောတိ တဒသုဒ္ဓိဟေတူနံ ကိလေသာနံ ဒူရီဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘အာသယသုဒ္ဓိ သိဒ္ဓါ ဟောတီ’’တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မာပဏိဟိတံ စိတ္တံ, သေယျသော နံ တတော ကရေ’’တိ, ‘‘ကတပုညောသိ တွံ အာနန္ဒ, ပဓာနံ အနုယုဉ္ဇ ခိပ္ပံ ဟောဟိသိ အနာသဝေါတိ စ. တေနေဝါဟ ‘‘အာသယသုဒ္ဓိယာ အဓိဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓီ’’တိ. ပယောဂသုဒ္ဓိယာတိ ယောနိသောမနသိကာရပုဗ္ဗင်္ဂမဿ ဓမ္မဿဝနပယောဂဿ ဝိသဒဘာဝေန. တထာ စာဟ ‘‘အာဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓီ’’တိ. သဗ္ဗဿ ဝါ ကာယဝစီပယောဂဿ [Pg.43] နိဒ္ဒေါသဘာဝေန. ပရိသုဒ္ဓကာယဝစီပယောဂေါ ဟိ ဝိပ္ပဋိသာရာဘာဝတော အဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ပရိယတ္တိယံ ဝိသာရဒေါ ဟောတီတိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයෙහි අර්ථ හා ව්‍යංජන ප්‍රභේදයන් පිරිසිඳ දැකීමෙන් සකල ශාසන සම්පත්තියට අවතීර්ණ වන ආකාරය, සියලු පරාර්ථයන් සපුරාලීමට හේතුවන බැවින්, "මෙසේ යහපත් වූ ආකාරයකි" යි කියන ලදී. "නොවේ" යන්න සමඟ සම්බන්ධයයි. "පශ්චිම චක්‍ර දෙකේ සම්පත්තිය" යනු තමා මැනවින් පිහිටුවා ගැනීම සහ පෙර කරන ලද පින් ඇති බව යන ගුණ දෙකයි. නැවත නැවතත් පැවැත්ම සිදු වන බැවින් මෙහි "චක්‍ර" භාවය වේ, නැතහොත් සත්වයෝ මේවා මගින් සම්පත්ති භවයන්හි හැසිරෙන නිසා චක්‍ර නම් වේ. යම් කරුණක් අරභයා "මහණෙනි, මේ චක්‍ර හතරක් ඇත, ඒවායින් සමන්නාගත වූ දෙවි මිනිසුන්ගේ සිව්සක් (චතු චක්‍රය) පවතී" යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහි පෙර හා පසු බව දේශනා අනුපිළිවෙළ අනුව දත යුතුය. පශ්චිම චක්‍ර දෙකේ සිද්ධියෙන් යනු පශ්චිම චක්‍ර දෙකේ පැවැත්මෙනි. මැනවින් පිහිටුවන ලද ආත්මය (සිත) ඇති සහ පෙර කරන ලද පින් ඇති තැනැත්තා ශුද්ධ වූ ආශය ඇත්තෙක් වෙයි; එයට අශුද්ධියට හේතු වන ක්ලේශයන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් "ආශය ශුද්ධිය සිද්ධ වේ" යැයි පැවසුණි. එසේම "මැනවින් පිහිටුවන ලද සිත, එයින් ඔහු උසස් කරයි" කියා ද, "ආනන්දය, ඔබ පින් කළ අයෙකි, වීර්යයෙහි නියැලෙන්න, ඉක්මනින් ආශ්‍රව රහිත වන්නෙහිය" කියා ද වදාරන ලදී. එහෙයින්ම "ආශය ශුද්ධියෙන් අධිගමයේ දක්ෂතාවය (බ්‍යත්ති) සිද්ධ වේ" යැයි කීහ. "ප්‍රයෝග ශුද්ධියෙන්" යනු යෝනිසෝමනසිකාරය පෙරටු කොට ගත් ධර්ම ශ්‍රවණ ප්‍රයෝගයේ පැහැදිලි බවෙනි. එසේම "ආගමයේ (පර්යාප්තියේ) දක්ෂතාවය සිද්ධ වේ" යැයි කීහ. නැතහොත් සියලු කය වචන දෙකේ ප්‍රයෝගයන්ගේ නිදොස් බවෙනි. පිරිසිදු වූ කාය වාග් ප්‍රයෝග ඇත්තා විපිළිසර බවක් නොමැති හෙයින් නොවිසුරුණු සිතින් පර්යාප්තියෙහි විශාරද වෙයි.

‘‘နာနပ္ပကာရပဋိဝေဓဒီပကေနာ’’တိအာဒိနာ အတ္ထဗျဉ္ဇနေသု ထေရဿ ဧဝံ-သဒ္ဒ သုတ-သဒ္ဒါနံ အသမ္မောဟာသမ္မောသဒီပနတော စတုပဋိသမ္ဘိဒါဝသေန အတ္ထယောဇနံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ‘‘သောတဗ္ဗပ္ပဘေဒပဋိဝေဓဒီပကေနာ’’တိ ဧတေန အယံ သုတ-သဒ္ဒေါ ဧဝံ-သဒ္ဒသန္နိဓာနတော, ဝက္ခမာနာပေက္ခာယ ဝါ သာမညေနေဝ သောတဗ္ဗဓမ္မဝိသေသံ အာမသတီတိ ဒဿေတိ. မနောဒိဋ္ဌိကရဏာပရိယတ္တိဓမ္မာနံ အနုပေက္ခနသုပ္ပဋိဝေဓာ ဝိသေသတော မနသိကာရပဋိဗဒ္ဓါတိ တေ ဝုတ္တနယေန ယောနိသောမနသိကာရဒီပကေန ဧဝံ-သဒ္ဒေန ယောဇေတွာ, သဝနဓာရဏဝစီပရိစယာ ပရိယတ္တိဓမ္မာနံ ဝိသေသေန သောတာဝဓာနပဋိဗဒ္ဓါတိ တေ အဝိက္ခေပဒီပကေန သုတ-သဒ္ဒေန ယောဇေတွာ ဒဿေန္တော သာသနသမ္ပတ္တိယာ ဓမ္မဿဝနေ ဥဿာဟံ ဇနေတိ. တတ္ထ ဓမ္မာတိ ပရိယတ္တိဓမ္မာ. မနသာနုပေက္ခိတာတိ ‘‘ဣဓ သီလံ ကထိတံ, ဣဓ သမာဓိ, ဣဓ ပညာ, ဧတ္တကာ ဧတ္ထ အနုသန္ဓိယော’’တိအာဒိနာ နယေန မနသာ အနုပေက္ခိတာ. ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ နိဇ္ဈာနက္ခန္တိဘူတာယ, ဉာတပရိညာသင်္ခါတာယ ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တရူပါရူပဓမ္မေ ‘‘ဣတိ ရူပံ, ဧတ္တကံ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ သုဋ္ဌု ဝဝတ္ထပေတွာ ပဋိဝိဒ္ဓါ.

"නානාප්‍රකාර ප්‍රතිවේධයන් දක්වන" යනාදී වශයෙන්, අර්ථ හා ව්‍යංජනයන්හි තෙරුන් වහන්සේගේ 'එවං' (මෙසේ) ශබ්දය හා 'සුත' (අසන ලද) ශබ්දයන්ගේ මුළා නොවීම හා අමතක නොවීම දක්වන බැවින් සතර පටිසම්භිදාවන්ගේ වශයෙන් අර්ථ යෝජනාව දක්වයි. එහි "ශ්‍රවණය කළ යුතු දෙයෙහි ප්‍රභේද ප්‍රතිවේධය (අවබෝධය) දක්වන" යන්නෙන්, මෙම 'සුත' ශබ්දය 'එවං' ශබ්දයේ සමීපයෙහි ඇති බැවින් හෝ, මතු දැක්වෙන දේ අපේක්ෂාවෙන් සාමාන්‍යයෙන් ශ්‍රවණය කළ යුතු ධර්ම විශේෂය ස්පර්ශ කරයි (ගනියි) යන්න දක්වයි. මනසින් හා දෘෂ්ටියෙන් වටහාගත යුතු පර්යාප්ති ධර්මයන්ගේ නිරීක්ෂණය හා යහපත් ප්‍රතිවේධය විශේෂයෙන් මනසිකාරයට සම්බන්ධ බැවින්, ඒවා කියන ලද ක්‍රමයට යෝනිසෝමනසිකාරය දක්වන 'එවං' ශබ්දයෙන් යොදා ද, ශ්‍රවණය කිරීම, ධාරණය කිරීම හා වචනයෙන් පුරුදු කිරීම පර්යාප්ති ධර්මයන්ගේ විශේෂයෙන් කන් යොමු කිරීමට සම්බන්ධ බැවින්, ඒවා අවික්ෂේපය (නොවිසුරුණු බව) දක්වන 'සුත' ශබ්දයෙන් යොදා දක්වමින් ශාසන සම්පත්තිය උදෙසා ධර්ම ශ්‍රවණයෙහි උත්සාහය උපදවයි. එහි 'ධර්ම' යනු පර්යාප්ති ධර්මයන්ය. 'මනසින් අනුපේක්ෂිත' යනු "මෙහි සීලය කියන ලදී, මෙහි සමාධිය, මෙහි ප්‍රඥාව, මෙහි මෙපමණ අනුසන්ධීන් ඇත" යනාදී වශයෙන් මනසින් නිරීක්ෂණය කරන ලද්දේය. "දෘෂ්ටියෙන් මැනවින් ප්‍රතිවේධ කරන ලද" යනු නිජ්ඣානක්ඛන්තිය (සිතා බලා පිළිගැනීම) වූ ද, ඥාතපරිඥා සංඛ්‍යාත වූ ද දෘෂ්ටියෙන් ඒ ඒ තැන්හි වදාරන ලද රූප අරූප ධර්මයන් "මෙසේ රූපයයි, රූපය මෙපමණයි" යනාදී වශයෙන් මැනවින් ව්‍යවස්ථා කොට (වෙන්කර හඳුනාගෙන) අවබෝධ කරන ලද්දේය.

‘‘သကလေန ဝစနေနာ’’တိ ပုဗ္ဗေ တီဟိ ပဒေဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇိတတ္တာ ဝုတ္တံ. အသပ္ပုရိသဘူမိန္တိ အကတညုတံ ‘‘ဣဓေကစ္စော ပါပဘိက္ခု တထာဂတပ္ပဝေဒိတံ ဓမ္မဝိနယံ ပရိယာပုဏိတွာ အတ္တနော ဒဟတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ အနရိယဝေါဟာရာဝတ္ထံ. သာ ဧဝ အနရိယဝေါဟာရာဝတ္ထာ အသဒ္ဓမ္မော. နနု စ အာနန္ဒတ္ထေရဿ ‘‘မမေဒံ ဝစန’’န္တိ အဓိမာနဿ, မဟာကဿပတ္ထေရာဒီနဉ္စ တဒါသင်္ကာယ အဘာဝတော အသပ္ပုရိသဘူမိသမတိက္ကမာဒိဝစနံ နိရတ္ထကံ တိ? နယိဒံ ဧဝံ ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိ ဝဒန္တေန အယမ္ပိ အတ္ထော ဝိဘာဝိတောတိ ဒဿနတော. ကေစိ ပန ‘‘ဒေဝတာနံ ပရိဝိတက္ကာပေက္ခံ တထာဝစနန္တိ ဧဒိသီ စောဒနာ အနဝကာသာ’’တိ ဝဒန္တိ. တသ္မိံ ကိရ ခဏေ ဧကစ္စာနံ ဒေဝတာနံ ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ ‘‘တထာဂတော စ ပရိနိဗ္ဗုတော, အယဉ္စ အာယသ္မာ ဒေသနာကုသလော, ဣဒါနိ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, သကျကုလပ္ပသုတော တထာဂတဿ ဘာတာ စူဠပိတုပုတ္တော, ကိံ နု ခေါ သယံ သစ္ဆိကတ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဥဒါဟု ဘဂဝတောယေဝ ဝစနံ ယထာသုတ’’န္တိ. ဧဝံ [Pg.44] တဒါသင်္ကိတပ္ပကာရတော အသပ္ပုရိသဘူမိသမောက္ကမာဒိတော အတိက္ကမာဒိ ဝိဘာဝိတန္တိ. အတ္တနော အဒဟန္တောတိ ‘‘မမေတ’’န္တိ အတ္တနိ အဋ္ဌပေန္တော. အပ္ပေတီတိ နိဒဿေတိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေသု ယထာရဟံ သတ္တေ နေတီတိ နေတ္တိ, ဓမ္မောယေဝ နေတ္တိ ဓမ္မနေတ္တိ.

"සම්පූර්ණ වචනයෙන්" යන්න පෙර පද තුනකින් වෙන් වෙන්ව යොදන ලද බැවින් කියන ලදී. "අසත්පුරුෂ භූමිය" යනු අකෘතඥතාවයයි. "මෙහි ඇතැම් පාපී භික්ෂුවක් තථාගතයන් වහන්සේ වදාළ ධර්ම විනය ඉගෙන ගෙන එය තමාගේ යැයි හඟවයි" යන මෙසේ වදාරන ලද අනාර්ය ව්‍යවහාර අවස්ථාවයි. ඒ අනාර්ය ව්‍යවහාර අවස්ථාවම අසද්ධර්මයයි. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට "මෙය මාගේ වචනයකි" යන අධිමානයක් හෝ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සඟනට ඒ පිළිබඳ සැකයක් හෝ නොමැති හෙයින් අසත්පුරුෂ භූමිය ඉක්මවා යෑම වැනි වචන ප්‍රකාශ කිරීම නිෂ්ඵල නොවේද? නැත, එය එසේ නොවේ; "මෙසේ මා විසින් අසන ලදී" යි පවසන්නා විසින් මේ අර්ථය ද විභාග කර දක්වන ලද බැවින් දෘෂ්ටියක් (දර්ශනයක්) සඳහාය. ඇතැම්හු "දෙවියන්ගේ විතර්කයන් අපේක්ෂාවෙන් ඒ ආකාර වූ වචනයකි, මෙවැනි චෝදනාවකට ඉඩක් නැත" යැයි පවසති. ඒ මොහොතේ ඇතැම් දෙවියන්ට මෙබඳු සිතක් උපන්නේලු; "තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක, මේ ආයුෂ්මත් (ආනන්ද) තෙරුන් වහන්සේ දේශනයෙහි දක්ෂය, දැන් ධර්මය දේශනා කරති, ශාක්‍ය කුලයෙහි උපන් තථාගතයන් වහන්සේගේ සහෝදර වූ සුළුපියාගේ පුත්‍රයා වූ මොහු තමා විසින්ම සාක්ෂාත් කළ ධර්මයක් දේශනා කරන්නේද, නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේම වචනය අසා ඒ අයුරින් දේශනා කරන්නේද?" යනුවෙනි. මෙසේ එවකට පැවති සැකය දුරු කිරීම පිණිස අසත්පුරුෂ භූමියට ඇළුම් නොවීම ආදිය විභාග කරන ලදී. "තමාගේ යැයි පිළින නොකරන්නා" යනු "මෙය මාගේය" යි තමා කෙරෙහි තබා නොගන්නා තැනැත්තාය. 'අප්පේති' යනු පෙන්වා දෙයි. දිට්ඨධම්මික, සම්පරායික සහ පරමාර්ථ යන අර්ථයන්හි සත්වයන් යථා පරිදි මෙහෙයවන (පමුණුවන) බැවින් 'නෙත්ති' නම් වේ; ධර්මයම නෙත්තිය වන බැවින් 'ධර්මනෙත්ති' නම් වේ.

ဒဠှတရနိဝိဋ္ဌာ ဝိစိကိစ္ဆာ ကင်္ခါ. နာတိသံသပ္ပနံ မတိဘေဒမတ္တံ ဝိမတိ. အဿဒ္ဓိယံ ဝိနာသေတိ ဘဂဝတော ဒေသိတတ္တာ, သမ္မုခါ စဿ ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ, ခလိတဒုရုတ္တာဒိဂ္ဂဟဏဒေါသာဘာဝတော စ. ဧတ္ထ စ ပဌမာဒယော တိဿော အတ္ထယောဇနာ အာကာရာဒိအတ္ထေသု အဂ္ဂဟိတဝိသေသမေဝ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဒဿိတာ, တတော ပရာ တိဿော အာကာရတ္ထမေဝ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဝိဘာဝိတာ. ပစ္ဆိမာ ပန တိဿော ယထာက္ကမံ အာကာရတ္ထံ နိဒဿနတ္ထံ အဝဓာရဏတ္ထဉ္စ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ယောဇိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

වඩාත් තදින් බැසගත් විචිකිච්ඡාව 'කංඛා' (සැකය) නම් වේ. දැඩි ලෙස නොවූ මතභේද මාත්‍රය 'විමති' නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බැවින් ද, උන්වහන්සේ ඉදිරියේදීම එය පිළිගත් බැවින් ද, වැරදි ලෙස හෝ නරක ලෙස උච්චාරණය කිරීම් ආදී වැරදි සහගත ග්‍රහණයන් නොමැති බැවින් ද අශ්‍රද්ධාව විනාශ කරයි. මෙහි පළමු අර්ථ යෝජනා තුන 'ආකාර' ආදී අර්ථයන්හි විශේෂ අර්ථ නොගෙන සාමාන්‍ය 'එවං' ශබ්දය ගෙන දක්වන ලදී. ඉන්පසු අනෙක් අර්ථ යෝජනා තුන 'ආකාර' අර්ථයම ඇති 'එවං' ශබ්දය ගෙන විස්තර කරන ලදී. අවසාන අර්ථ යෝජනා තුන පිළිවෙළින් ආකාර අර්ථය, නිදර්ශන අර්ථය සහ අවධාරණ අර්ථය සහිත 'එවං' ශබ්දය ගෙන යොදන ලද බව දත යුතුය.

ဧက-သဒ္ဒေါ အညသေဋ္ဌာသဟာယသင်္ချဒီသု ဒိဿတိ. တထာဟေသ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ, ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမညန္တိ ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တီ’’တိအာဒီသု အညတ္ထေ ဒိဿတိ, ‘‘စေတသော ဧကောဒိဘာဝ’’န္တိအာဒီသု သေဋ္ဌတ္ထေ, ‘‘ဧကော ဝူပကဋ္ဌော’’တိအာဒီသု အသဟာယေ, ‘‘ဧကောဝ ခေါ ဘိက္ခဝေ ခဏော စ သမယော စ ဗြဟ္မစရိယဝါသာယာ’’တိအာဒီသု သင်္ချယံ, ဣဓာပိ သင်္ချယန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဧကန္တိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒနိဒ္ဒေသော’’တိ. ကာလဉ္စ သမယဉ္စာတိ ယုတ္တကာလဉ္စ ပစ္စယသာမဂ္ဂိဉ္စ. ခဏောတိ ဩကာသော. တထာဂတုပ္ပာဒါဒိကော ဟိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ဩကာသော တပ္ပစ္စယပဋိလာဘဟေတုတ္တာ. ခဏော ဧဝ စ သမယော. ယော ‘‘ခဏော’’တိ စ ‘‘သမယော’’တိ စ ဝုစ္စတိ, သော ဧကော ဝါတိ ဟိ အတ္ထော. မဟာသမယောတိ မဟာသမူဟော. သမယောပိ ခေါတိ သိက္ခာပဒပူရဏဿ ဟေတုပိ. သမယပ္ပဝါဒကေတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပဝါဒကေ. တတ္ထ ဟိ နိသိန္နာ တိတ္ထိယာ အတ္တနော အတ္တနော သမယံ ပဝဒန္တီတိ. အတ္ထာဘိသမယာတိ ဟိတပဋိလာဘာ. အဘိသမေတဗ္ဗောတိ အဘိသမယော, အဘိသမယော အတ္ထောတိ အဘိသမယဋ္ဌောတိ ပီဠန အာဒီနိ အဘိသမေတဗ္ဗဘာဝေန ဧကီဘာဝံ ဥပနေတွာ ဝုတ္တာနိ. အဘိသမယဿ ဝါ ပဋိဝေဓဿ [Pg.45] ဝိသယဘူတဘာဝေါ အဘိသမယဋ္ဌောတိ တာနေဝ တထာ ဧကတ္တေန ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ ပီဠနံ ဒုက္ခသစ္စဿ တံ သမင်္ဂီနော ဟိံသနံ အဝိပ္ဖာရိကတာကရဏံ. သန္တာပေါဒုက္ခဒုက္ခတာဒိဝသေန သန္တာပနံ ပရိဒဟဏံ.

‘ඒක’ යන ශබ්දය අන්‍ය (අනෙක්), ශ්‍රේෂ්ඨ (උතුම්), අසහාය (තනිවූ) සහ සංඛ්‍යා (ගණන්) ආදී අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. එනම්, ‘සමහරෙක් (ඉත්ථෙකෙ) මෙසේ පවසති: ලෝකය හා ආත්මය සදාකාලිකය, මෙයම සත්‍යය, අනෙක් දේ අසත්‍යය’ යනාදී තැන්වල ‘අන්‍ය’ යන අර්ථයෙහි ද, ‘සිතෙහි ඒකාග්‍රතාව (චෙතසො එකොදිබ්භාවං)’ යනාදී තැන්වල ‘ශ්‍රේෂ්ඨ’ යන අර්ථයෙහි ද, ‘හුදකලා වූයේ (එකො වූපකට්ඨො)’ යනාදී තැන්වල ‘අසහාය’ යන අර්ථයෙහි ද, ‘මහණෙනි, බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිරීම පිණිස එක් (එකො) ක්ෂණයකි, එක් සමයකි’ යනාදී තැන්වල ‘සංඛ්‍යා’ යන අර්ථයෙහි ද දක්නට ලැබේ. මෙහිදී ද සංඛ්‍යාවක් බව පෙන්වමින් ‘එක් (එකං) යනු ගණන් කිරීමේ ප්‍රමාණයක් දැක්වීමකි’ යි වදාළහ. ‘කාලය හා සමය’ යනු සුදුසු කාලය හා ප්‍රත්‍යයන්ගේ සමගියයි. ‘ක්ෂණය’ යනු අවස්ථාවයි. තථාගතයන් වහන්සේගේ උපත ආදිය මාර්ග බ්‍රහ්මචරියාව සඳහා අවස්ථාව වන්නේ එයට අවශ්‍ය ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමට හේතුවන බැවිනි. ක්ෂණයම සමය ද වේ. ‘ක්ෂණය’ හා ‘සමය’ යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ එකක්ම යන්න එහි අර්ථයයි. ‘මහාසමය’ යනු මහා සමූහයයි. ‘සමය’ යනු ශික්ෂාපද පිරීමට හේතුව ද වේ. ‘සමයප්පවාදක’ යනු දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කරන්නන් ය. එහි රැස්වූ තීර්ථකයෝ තම තමන්ගේ දර්ශනය (සමය) ප්‍රකාශ කරති. ‘අත්ථාභිසමය’ යනු යහපත (අර්ථය) ලබා ගැනීමයි. අවබෝධ කළ යුතු බැවින් ‘අභිසමය’ නම් වේ. පීළන (පීඩා කිරීම) ආදී අර්ථයන් අවබෝධ කළ යුතු බව යන අර්ථයෙන් එකම ස්වභාවයකට පමුණුවා ‘අභිසමයට්ඨ’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම්, අවබෝධයට හෝ විනිවිද දැකීමට විෂය වන බැවින් පීළන ආදී අර්ථයන්ම එකක් ලෙස ‘අභිසමයට්ඨ’ යැයි පවසන ලදී. එහිදී දුක්ඛ සත්‍යයට අයත් ‘පීළන’ (පීඩා කිරීම) යනු එම දුක හා එක්වූවන් පෙළීම, හිංසා කිරීම සහ නිදහස් වීමට ඉඩ නොදීමයි. ‘සන්තාප’ යනු දුක්ඛ-දුක්ඛතා ආදී වශයෙන් දැවීම හා තැවීමයි.

တတ္ထ သဟကာရီကာရဏံ သန္နိဇ္ဈ သမေတိ သမဝေတီတိ သမယော, သမဝါယော. သမေတိ သမာဂစ္ဆတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယမေတ္ထ တဒါဓာရပုဂ္ဂလေဟီတိ သမယော, ခဏော. သမေတိ ဧတ္ထ, ဧတေနဝ သံဂစ္ဆတိ သတ္တော, သဘာဝဓမ္မော ဝါ သဟဇာတာဒီဟိ, ဥပ္ပာဒါဒီဟိ ဝါတိ သမယော, ကာလော. ဓမ္မပ္ပဝတ္တိမတ္တတာယ အတ္ထတော အဘူတောပိ ဟိ ကာလော ဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ အဓိကရဏံ, ကရဏံ ဝိယ စ ကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓေန ရူပေန ဝေါဟရီယတီတိ. သမံ, သဟ ဝါ အဝယဝါနံ အယနံ ပဝတ္တိ အဝဋ္ဌာနန္တိ သမယော, သမူဟော, ယထာ ‘‘သမုဒါယော’’တိ. အဝယဝသဟာဝဋ္ဌာနမေဝ ဟိ သမူဟောတိ. အဝသေသပစ္စယာနံ သမာဂမေ ဧတိ ဖလံ ဧတသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပဝတ္တတိ စာတိ သမယော, ဟေတု ယထာ ‘‘သမုဒယော’’တိ. သမေတိ သံယောဇနဘာဝတော သမ္ဗန္ဓော ဧတိ အတ္တနော ဝိသယေ ပဝတ္တတိ, ဒဠှဂ္ဂဟဏဘာဝတော ဝါ သံယုတ္တာ အယန္တိ ပဝတ္တန္တိ သတ္တာ ယထာဘိနိဝေသံ ဧတေနာတိ သမယော, ဒိဋ္ဌိ. ဒိဋ္ဌိသံယောဇနေန ဟိ သတ္တာ အတိဝိယ ဗဇ္ဈန္တီတိ. သမိတိ သင်္ဂတိ သမောဓာနန္တိ သမယော, ပဋိလာဘော. သမဿ ယာနံ, သမ္မာ ဝါ ယာနံ အပဂမောတိ သမယော, ပဟာနံ. အဘိမုခံ ဉာဏေန ဧတဗ္ဗော အဘိသမေတဗ္ဗောတိ အဘိသမယော, ဓမ္မာနံ အဝိပရီတော သဘာဝေါ. အဘိမုခဘာဝေန သမ္မာ ဧတိ ဂစ္ဆတိ ဗုဇ္ဈတီတိ အဘိသမယော, ဓမ္မာနံ ယထာဘူတသဘာဝါဝဗောဓော. ဧဝံ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထေ သမယ-သဒ္ဒဿ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သမယ-သဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရေ အဘိသမယ-သဒ္ဒဿ ဥဒါဟရဏံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဿာတိ သမယ-သဒ္ဒဿ. ကာလော အတ္ထော သမဝါယာဒီနံ အတ္ထာနံ ဣဓ အသမ္ဘဝတော ဒေသဒေသကပရိသာနံ ဝိယ သုတ္တဿ နိဒါနဘာဝေန ကာလဿ အပဒိသိတဗ္ဗတော စ.

එහිදී සහකාරී හේතූන් එකට එක්වන්නේ (සමේති), එකට පැමිණෙන්නේ (සමවේති) යන අර්ථයෙන් ‘සමය’ නම් වේ, එනම් සමවාය (එකතුව) යි. මාර්ග බ්‍රහ්මචරියාව එම මාර්ගය දරන පුද්ගලයන් හා සමඟ මෙහිදී සම්මුඛ වේ (සමේති) යන අර්ථයෙන් ‘සමය’ නම් ක්ෂණයයි. මෙහිදී සත්ත්වයා හෝ ස්වභාවධර්මයෝ සහජාත ආදී ප්‍රත්‍යයන් හෝ උත්පාද ආදී අවස්ථාවන් හා සමඟ එක්වෙති (සමේති), මෙයින් එක්වෙති යන අර්ථයෙන් ‘සමය’ නම් කාලයයි. පරමාර්ථ වශයෙන් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පමණක් වන බැවින් කාලය කියා දෙයක් නැතත්, ධර්මයන් පැවතීමේ අධිකරණයක් (ආධාරයක්) ලෙස ද, කරණයක් (හේතුවක්) ලෙස ද සංකල්ප මාත්‍රයක් වශයෙන් කාලය යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. කොටස් සමව හෝ එක්ව පැවතීම (සමයනය) යන අර්ථයෙන් ‘සමය’ නම් සමූහයයි, එය ‘සමුදාය’ යන්නට සමානය. කොටස් එක්ව පැවතීමම සමූහයයි. සෙසු ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් මෙයින් ඵලය උපදී (සමේති), පවතී යන අර්ථයෙන් ‘සමය’ නම් හේතුවයි, එය ‘සමුදය’ යන්නට සමානය. සංයෝජන ස්වභාවයෙන් බැඳීමක් ඇතිවේ (සමේති), තම විෂයෙහි පවතී (එති), නැතහොත් තදින් අල්ලා ගැනීම නිසා සත්ත්වයන් ඒ ඒ දෘෂ්ටිවලට අනුව මෙයින් හැසිරෙති (අයන්ති) යන අර්ථයෙන් ‘සමය’ නම් දෘෂ්ටියයි. දෘෂ්ටි සංයෝජනයෙන් සත්ත්වයන් බෙහෙවින් බැඳෙන බැවිනි. එක්වීම, හමුවීම යන අර්ථයෙන් ‘සමය’ නම් ලැබීම (පටිලාභ) යි. කෙලෙස් පහවීම හෝ මැනවින් බැහැර වීම යන අර්ථයෙන් ‘සමය’ නම් ප්‍රහාණයයි. ඥානයෙන් අභිමුඛව අවබෝධ කළ යුතු බැවින් ‘අභිසමය’ නම් ධර්මයන්ගේ අවිපරීත සැබෑ ස්වභාවයයි. අභිමුඛ වීමෙන් මැනවින් අවබෝධ කරගනී (බුජ්ඣති) යන අර්ථයෙන් ‘අභිසමය’ නම් ධර්මයන්ගේ තතු ලෙස ඇති ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමයි. මෙසේ ඒ ඒ අර්ථයන්හි ‘සමය’ ශබ්දයේ පැවැත්ම දත යුතුය. ‘සමය’ ශබ්දයේ අර්ථ විග්‍රහයේදී ‘අභිසමය’ ශබ්දය සඳහා දෙන ලද උදාහරණ ද මෙලෙසම දත යුතුය. මෙහිදී ‘සමය’ යන්නෙහි අර්ථය කාලයයි. මක්නිසාද යත්, මෙහි සමවාය ආදී අර්ථයන් නොගැලපෙන බැවින් ද, දේශය, දේශකයා සහ පිරිස මෙන් සූත්‍රයෙහි නිදානයක් (ආරම්භයක්) ලෙස කාලය දැක්විය යුතු බැවින් ද වේ.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ အနိယာမိတဝသေနေဝ ကာလော နိဒ္ဒိဋ္ဌော, န ဥတုသံဝစ္ဆရာဒိဝသေန နိယမေတွာတိ အာဟ ‘‘တတ္ထ ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ. ဥတုသံဝစ္ဆရာဒိဝသေန နိယမံ အကတွာ သမယ-သဒ္ဒဿ ဝစနေ အယမ္ပိ ဂုဏော လဒ္ဓေါ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယေ ဝါ ဣမေ’’တိအာဒိမာဟ. သာမညဇောတနာ ဟိ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတီတိ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရသမယော ဒေဝသိကံ [Pg.46] ဈာနသမာပတ္တီဟိ ဝီတိနာမနကာလော, ဝိသေသတော သတ္တသတ္တာဟာနိ. ပကာသာတိ ဒသသဟဿိလောကဓာတုယာ ပကမ္ပနဩဘာသပါတုဘာဝါဒီဟိ ပါကဋာ. ယထာဝုတ္တပ္ပဘေဒေသုယေဝ သမယေသု ဧကဒေသံ ပကာရန္တရေဟိ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယော စာယ’’န္တိအာဒိမာဟ. တထာ ဟိ ဉာဏကိစ္စသမယော အတ္တဟိတပဋိပတ္တိသမယော စ အဘိသမ္ဗောဓိသမယော. အရိယတုဏှိဘာဝသမယော ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရသမယော. ကရုဏာကိစ္စပရဟိတပဋိပတ္တိဓမ္မိကထာသမယော ဒေသနာသမယေဝ.

මෙහිදී ඍතුව හෝ වර්ෂය ආදී වශයෙන් නියම නොකර, පොදු ආකාරයෙන් කාලය නිර්දේශ කළේ මන්ද යත්, ‘එහි යම්කිසි’ යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. ඍතු, වර්ෂ ආදියෙන් නියම නොකර ‘සමය’ ශබ්දය භාවිත කිරීමෙන් මෙම ගුණාංගය ද ලැබේ යැයි පෙන්වීමට ‘යම් මේ’ යනාදිය වදාළහ. පොදු බව හැඟවීම විශේෂ අවස්ථා ද ඇතුළත් කරගන්නා බැවිනි. එහිදී ‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාර සමය’ යනු දිනපතා ධ්‍යාන සමාපත්තිවලින් කල් ගෙවන කාලයයි, විශේෂයෙන් සම්බුද්ධත්වයෙන් පසු ගත කළ සත්සතියයි. ‘ප්‍රකාශ’ (පකාසා) යනු දසදහසක් ලෝකධාතුව කම්පාවීම, ආලෝකය විහිදීම ආදියෙන් ප්‍රකට වූ සමයයි. ඉහත සඳහන් කළ සමයයන්ම වෙනත් ආකාරයකින් සංග්‍රහ කර පෙන්වීමට ‘යම් මේ’ යනාදිය වදාළහ. එනම්, ඥාන කෘත්‍ය සමය සහ ආත්ම අර්ථ ප්‍රතිපත්ති සමය යනු ‘අභිසම්බෝධි සමය’ (බුදු වූ සමය) යි. ආර්ය තුෂ්ණීම්භාව සමය (නිහඬව වැඩසිටි සමය) යනු ‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාර සමය’ යි. කරුණා කෘත්‍යය, පරහිත ප්‍රතිපත්තිය හා ධර්ම දේශනා කිරීම යන මේවා ‘දේශනා සමය’ (ධර්මය දේශනා කළ සමය) ම වේ.

ကရဏဝစနေန နိဒ္ဒေသော ကတော ယထာတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထာတိ အဘိဓမ္မဝိနယေသု. တထာတိ ဘုမ္မကရဏေဟိ. အဓိကရဏတ္ထ အာဓာရတ္ထော. ဘာဝေါ နာမ ကိရိယာ, ကိရိယာယ ကိရိယန္တရလက္ခဏံ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏံ. တတ္ထ ယထာ ကာလော သဘာဝဓမ္မပရိစ္ဆိန္နော သယံ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ အာဓာရဘာဝေန ပညာတော တင်္ခဏပ္ပဝတ္တာနံ တတော ပုဗ္ဗေ ပရတော စ အဘာဝတော ‘‘ပုဗ္ဗဏှေ ဇာတော, သာယနှေ ဂစ္ဆတီ’’တိ, စ အာဒီသု, သမူဟော စ အဝယဝဝိနိမုတ္တော အဝိဇ္ဇမာနောပိ ကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓေါ အဝယဝါနံ အာဓာရဘာဝေန ပညာပီယတိ ‘‘ရုက္ခေ သာခါ, ယဝရာသိယံ သမ္ဘူတော’’တိအာဒီသု, ဧဝံ ဣဓာပီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဓိကရဏဉှိ…ပေ… ဓမ္မာန’’န္တိ. ယသ္မိံ ကာလေ, ဓမ္မပုဉ္ဇေ ဝါ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ, တသ္မိံယေဝ ကာလေ, ဓမ္မပုဉ္ဇေ စ ဖဿာဒယောပိ ဟောန္တီတိ အယဉှိ တတ္ထ အတ္ထော. ယထာ စ ဂါဝီသု ဒုယှမာနာသု ဂတော, ဒုဒ္ဓါသု အာဂတောတိ ဒေါဟနကိရိယာယ ဂမနကိရိယာ လက္ခီယတိ, ဧဝံ ဣဓာပိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ, တသ္မိံ သမယေ’’တိ စ ဝုတ္တေ သတီတိ အယမတ္ထော ဝိညာယမာနော ဧဝ ဟောတိ ပဒတ္ထဿ သတ္တာဝိရဟာဘဝတောတိ သမယဿ သတ္တာကိရိယာယ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒကိရိယာ, ဖဿာဒီနံ ဘဝနကိရိယာ စ လက္ခီယတိ. ယသ္မိံ သမယေတိ ယသ္မိံ နဝမေ ခဏေ, ယောနိသောမနသိကာရာဒိဟေတုမှိ, ပစ္စယသမဝါယေ ဝါ သတိ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ, တသ္မိံယေဝ ခဏေ, ဟေတုမှိ, ပစ္စယသမဝါယေ စ သတိ ဖဿာဒယောပိ ဟောန္တီတိ ဥဘယတ္ထ သမယ-သဒ္ဒေ ဘုမ္မနိဒ္ဒေသော ကတော လက္ခဏဘူတဘာဝယုတ္တောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ခဏ…ပေ… လက္ခီယတီ’’တိ.

කර්ණ වචනයෙන් (තෙවන විභක්තියෙන්) කළ විස්තරය ‘යථා’ යන්න හා සම්බන්ධ වේ. ‘එහි’ යනු අභිධර්මය හා විනයෙහි ය. ‘එසේ’ යනු සප්තමී (භුම්ම) සහ කර්ණ (උපකරණ) විභක්ති මගිනි. අධිකරණ අර්ථය යනු ආධාර අර්ථයයි. ‘භාවය’ යනු ක්‍රියාවයි. එක් ක්‍රියාවකින් තවත් ක්‍රියාවක ලක්ෂණය හැඟවීම ‘භාවේන භාව ලක්ෂණය’යි. එහිදී, කාලය වනාහි පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යාමාන නොවූවත්, ස්වභාව ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව හඳුනාගත නොහැකි වුවත්, ආධාරයක් වශයෙන් ප්‍රකට වේ. ඒ ඒ මොහොතේ සිදුවන දේට පෙර හා පසු කාලයන් නොමැති බැවින් ‘පෙරවරුවේ උපන්නේය, සවස්වරුවේ යයි’ ආදියේදී මෙන් කාලය ආධාර වශයෙන් සැලකේ. එමෙන්ම, අවයවයන්ගෙන් වෙන්වූ ‘සමූහය’ යනුවෙන් දෙයක් පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යාමාන නොවූවත්, එය හුදෙක් පැනවීම් මාත්‍රයක් (සම්මුතියක්) වුවත්, ‘ගසෙහි අතු ඇත, යව රාශියෙහි හටගත්තේය’ ආදියේදී අවයවයන්ට ආධාර වශයෙන් සමූහය පැනවෙන්නා සේ, මෙහිද එසේම බව දක්වමින් ‘අධිකරණය වනාහි... ධර්මයන්ගේ’ යැයි පැවසීය. යම් කාලයක හෝ ධර්ම සමූහයක කාමාවචර කුසල් සිතක් උපන්නේ වේ ද, එම කාලයේදීම සහ එම ධර්ම සමූහය තුළම ඵස්සාදී ධර්මයන් ද උපදින්නේය යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘ගවදෙනුන් දොවන කල්හි ගියේය, දොවා අවසන් වූ කල්හි ආවේය’ යන තැන දෝහන ක්‍රියාවෙන් ගමන යන ක්‍රියාව ලක්ෂණය වන්නා සේ, මෙහිද ‘යම් සමයෙක, ඒ සමයෙහි’ යැයි කී විට ‘ඇති කල්හි’ (සති) යන අර්ථය නිරායාසයෙන්ම වටහාගත හැකිය. මක්නිසාද යත් පදයක අර්ථය පැවතීමෙන් තොර නොවන බැවිනි. එබැවින් සමයෙහි පැවැත්ම නමැති ක්‍රියාවෙන් සිතේ ඉපදීමේ ක්‍රියාවත්, ඵස්සාදීන්ගේ පැවැත්මේ ක්‍රියාවත් ලක්ෂණය වේ. ‘යම් සමයෙක’ යනු යම් නවවන ක්ෂණයක, යෝනිසෝමනසිකාරාදී හේතුවක හෝ ප්‍රත්‍ය සමවාය ඇති කල්හි කාමාවචර කුසල් සිත උපදී ද, ඒ ක්ෂණයෙහිම, හේතුවෙහිම සහ ප්‍රත්‍ය සමවායෙහිම ඵස්සාදීහු ද වෙති යනුවෙන් දෙතැනම ‘සමය’ ශබ්දය සප්තමී විභක්තියෙන් නිර්දේශ කරන ලද්දේ ලක්ෂණභූත භාවයෙන් යුක්ත බව දැක්වීමටය.

ဟေတုအတ္ထော ကရဏတ္ထော စ သမ္ဘဝတိ ‘‘အန္နေန ဝသတိ, အဇ္ဈေနေန ဝသတိ, ဖရသုနာ ဆိန္ဒတိ, ကုဒါလေန ခဏတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ဝီတိက္ကမဉှိ သုတွာ ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတာပေတွာ ဩတိဏ္ဏဝတ္ထုကံ ပုဂ္ဂလံ ပဋိပုစ္ဆိတွာ, ဝိဂရဟိတွာ [Pg.47] စ တံ တံ ဝတ္ထုံ ဩတိဏ္ဏကာလံ အနတိက္ကမိတွာ တေနေဝ ကာလေန သိက္ခာပဒါနိ ပညပေန္တော ဘဂဝါ ဝိဟရတိ သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဉ္စ အပေက္ခမာနော တတိယပါရာဇိကာဒီသု ဝိယာတိ.

‘ආහාරයෙන් (අන්නයෙන්) වසයි, ඉගෙනීමෙන් වසයි, පොරොවෙන් කපයි, උදැල්ලෙන් හාරයි’ යනාදියෙහි මෙන් මෙහි හේතු අර්ථය සහ කර්ණ (උපකරණ) අර්ථය ද සම්භවය වේ. විනය උල්ලංඝනය කිරීමක් අසා, භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා, එම වරද කළ පුද්ගලයාගෙන් ප්‍රශ්න කර, දොස් පවරා, එම සිදුවීම සිදු වූ කාලය ඉක්මවා නොයවා ඒ කාලය තුළම ශික්ෂා පද පනවමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ වසන සේක. තෘතීය පාරාජිකා ආදියේදී මෙන් ශික්ෂාපද පැනවීමේ හේතුව අපේක්ෂා කරමින් මෙය කියනු ලැබේ.

အစ္စန္တမေဝ အာရမ္ဘတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဒေသနာနိဋ္ဌာနံ ပရဟိတပဋိပတ္တိသင်္ခါတေန ကရုဏာဝိဟာရေန. တဒတ္ထဇောတနတ္ထန္တိ အစ္စန္တသံယောဂတ္ထဇောတနတ္ထံ. ဥပယောဂဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော ယထာ ‘‘မာသံ အဇ္ဈေတီ’’တိ.

ආරම්භයේ සිට දේශනාව අවසන් වන තෙක්ම පරාර්ථ සේවය නම් වූ කරුණා විහාරයෙන් නිරන්තරයෙන්ම යුක්ත වූ බව මෙයින් අදහස් කෙරේ. ‘තදත්ථජෝතනත්ථං’ යනු ඒ අත්‍යන්ත සංයෝග අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිසයි. ‘මසක් මුළුල්ලේ ඉගෙන ගනී’ (මාසං අජ්ඣේති) යන්නෙහි මෙන් මෙහි ද්විතීයා විභක්ති නිර්දේශය (උපයෝග වචන නිර්දේශය) කර ඇත.

ပေါရာဏာတိ အဋ္ဌကထာစရိယာ. အဘိလာပမတ္တဘေဒေါတိ ဝစနမတ္တေန ဝိသေသော. တေန သုတ္တဝိနယေသု ဝိဘတ္တိဗျတယော ကတောတိ ဒဿေတိ.

‘පොරාණා’ යනු අටුවාචාර්යවරුන්ය. ‘අභිලාපමත්ත භේදෝ’ යනු වචන මාත්‍රයෙන් පවතින වෙනසයි. එයින් සූත්‍ර සහ විනය පිටකයන්හි විභක්ති මාරු වීම් (විභක්ති ව්‍යත්‍යය) කර ඇති බව දක්වයි.

သေဋ္ဌန္တိ သေဋ္ဌဝါစကံ ဝစနံ သေဋ္ဌန္တိ ဝုတ္တံ သေဋ္ဌဂုဏသဟစရဏတော. တထာ ဥတ္တမန္တိ ဧတ္ထာပိ. ဂါရဝယုတ္တောတိ ဂရုဘာဝယုတ္တော ဂရုဂုဏယောဂတော, ဂရုကရဏာရဟတာယ ဝါ ဂါရဝယုတ္တော.

‘ශ්‍රේෂ්ඨ’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨත්වය හඟවන වචනයයි. ශ්‍රේෂ්ඨ ගුණයන් හා සහසම්බන්ධ වන බැවින් එය ‘ශ්‍රේෂ්ඨ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘උත්තම’ යන්නෙහි අර්ථය ද එසේමය. ‘ගෞරවයුක්ත’ යනු ගරු ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් හෝ ගරු කිරීමට සුදුසු බැවින් ගෞරව සහිත බවයි.

ဝုတ္တောယေဝ န ပန ဣဓ ဝတ္တဗ္ဗော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဿ ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယ ဧကဒေသဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

මෙය පෙර පවසන ලද්දක්මය, නමුත් විශුද්ධිමාර්ගය මෙම අටුවාවේම එක් කොටසක් වන බැවින් මෙහි නැවත කිව යුතු නොවේ යන්න මෙහි අදහසයි.

အပိစ ဘဂေ ဝနိ, ဝမီတိ ဝါ ဘဂဝါ, ဘဂေ သီလာဒိဂုဏေ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ, တေ ဝါ ဝိနေယျသန္တာနေသု ‘‘ကထံ နု ခေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျု’’န္တိ ဝနိ ယာစိ ပတ္ထယီတိ ဘဂဝါ, ဘဂံ ဝါ သိရိံ, ဣဿရိယံ, ယသဉ္စ ဝမိ ခေလပိဏ္ဍံ ဝိယ ဆဍ္ဍယီတိ ဘဂဝါ. တထာ ဟိ ဘဂဝါ ဟတ္ထဂတံ သိရိံ, စတုဒ္ဒီပိဿရိယံ, စက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိသန္နိဿယဉ္စ သတ္တရတနသမုဇ္ဇလံ ယသံ အနပေက္ခော ပရိစ္စဇီတိ. အထ ဝါ ဘာနိ နာမ နက္ခတ္တာနိ, တေဟိ သမံ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဘဂါ, သိနေရုယုဂန္ဓရာဒိဂတာ ဘာဇနလောကသောဘာ. တေ ဘဂဝါ ဝမိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန ပဇဟတီတိ ဧဝမ္ပိ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ.

තවද, සීලාදී ගුණයන් (භග) භජනය කළ හෙයින් (වනි) ‘භගවා’ නම් වේ. නැතහොත් එම ගුණ විනෙය ජනයාගේ සන්තානවල කෙසේ උපදවමුදැයි ප්‍රාර්ථනා කළ (වනි) හෙයින් ‘භගවා’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත්, ශ්‍රී සම්පත, ඊශ්වරභාවය සහ යසස කෙළ පිඬක් මෙන් අත්හළ (වමි) බැවින් ‘භගවා’ නම් වේ. සැබවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තම හස්තයට පත් වූ ශ්‍රී සම්පත ද, සිව් මහා ද්වීපයන්හි අධිපති බව ද, සත් රුවනින් බබළන සක්විති සම්පත්තිය ද කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව අත්හළ සේක. නැතහොත් ‘භානි’ යනු තාරකාවන් ය, ඒවා සමග පවතින බැවින් ‘භග’ යනු සිනේරු යුගන්ධර ආදී පර්වතයන්හි පවතින භාජන ලෝකයේ ශෝභාවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒවා කෙරෙහි පවතින ඡන්ද රාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් අත්හළ (වමි) බැවින් ද ‘භගවා’ නම් වන සේක.

‘‘ဓမ္မသရီရံ ပစ္စက္ခံ ကရောတီ’’တိ ‘‘ယော ဝေါ အာနန္ဒ မယာ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ဒေသိတော ပညတ္တော, သော ဝေါ မမစ္စယေန သတ္ထာ’’တိ ဝစနတော ဓမ္မဿ သတ္ထုဘာဝပရိယာယော ဝိဇ္ဇတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ.

‘ධර්ම ශරීරය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරයි’ යනු ‘ආනන්දය, මා විසින් යම් ධර්මයක් සහ විනයක් දේශනා කරන ලද ද, පනවන ලද ද, මා ඇවෑමෙන් එය තොපගේ ශාස්තෘවරයා වන්නේය’ යන වචනයට අනුව, ධර්මයාගේ ශාස්තෘත්වය පරියාය වශයෙන් පවතින බැවින් එසේ කියන ලදී.

ဝဇိရသံဃာတသမာနကာယော [Pg.48] ပရေဟိ အဘေဇ္ဇသရီရတ္တာ. န ဟိ ဘဂဝတော ရူပကာယေ ကေနစိ အန္တရာယော သက္ကာ ကာတုန္တိ. ဒေသနာသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ဝက္ခမာနဿ သကလသုတ္တဿ ‘‘ဧဝ’’န္တိ နိဒ္ဒိသနတော. သာဝကသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တေန ပဉ္စသု ဌာနေသု ဘဂဝတာ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတေန မယာ မဟာသာဝကေန သုတံ, တဉ္စ ခေါ မယာဝ သုတံ, န အနုဿဝိတံ, န ပရမ္ပရာဘတန္တိ ဣမဿတ္ထဿ ဒီပနတော. ကာလသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ပဒဿ သန္နိဓာနေ ပယုတ္တဿ သမယ-သဒ္ဒဿ ကာလဿ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒပဋိမဏ္ဍိတဘာဝဒီပနတော. ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒပရမာ ဟိ ကာလသမ္ပဒါ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

වජ්‍රමය සංඝාතයකට බඳු වූ ශරීරයක් ඇති බැවින් උන්වහන්සේ අන්‍යයන්ට බිඳිය නොහැකි ශරීරයක් ඇත්තාහ. මක්නිසාද යත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රූප කායට කිසිවකුට අන්තරායක් කළ නොහැකි බැවිනි. ඉදිරියට පැවසීමට නියමිත මුළු සූත්‍රයම ‘ඒවං’ (මෙසේ) යන්නෙන් හඳුන්වන බැවින් එයින් ‘දේශනා සම්පත්තිය’ දක්වයි. ප්‍රතිසම්භිදාලාභී වූ, ස්ථාන පහකදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් එතදග්ග තනතුරේ තබන ලද, මා වැනි මහා ශ්‍රාවකයෙකු විසින් මෙය අසන ලදැයි ද, එය මා විසින්ම අසන ලද්දක් මිස අනුසවයකින් හෝ පරම්පරාගතව ආවක් නොවේ යැයි පැවසීමෙන් ‘ශ්‍රාවක සම්පත්තිය’ දක්වයි. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ යන පදයට සමීපව යෙදී ඇති ‘සමය’ ශබ්දයෙන් එම කාලය බුද්ධෝත්පාදයෙන් අලංකාර වූ බව හඟවන බැවින් එයින් ‘කාල සම්පත්තිය’ දක්වයි. මක්නිසාද යත් බුද්ධෝත්පාදය යනු උතුම්ම කාල සම්පත්තිය වන බැවිනි. එබැවින් මෙය කියන ලදී –

‘‘ကပ္ပကသာယေ ကလိယုဂေ, ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ အဟော မဟစ္ဆရိယံ;

ဟုတာဝဟမဇ္ဈေ ဇာတံ, သမုဒိတမကရန္ဒမရဝိန္ဒ’’န္တိ.

‘කල්ප කෂාය වූ කලියුගයෙහි බුද්ධෝත්පාදය වනාහි මහා ආශ්චර්යයකි; එය ගින්නක් මැද හටගත් මකරන්දයෙන් පිරි පියුමක් වැන්න.’

ဘဂဝါတိ ဒေသကသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ဂုဏဝိသိဋ္ဌသတ္တုတ္တမဂါရဝါဓိဝစနတော.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ යන්නෙන් දේශක සම්පත්තිය දක්වයි. මක්නිසාද යත් එය ගුණයෙන් විශිෂ්ට වූ සත්වෝත්තමයන් වහන්සේ කෙරෙහි දක්වන ගෞරව නාමයක් වන බැවිනි.

ဝိဇ္ဇန္တရိကာယာတိ ဝိဇ္ဇုနိစ္ဆရဏက္ခဏေ. အန္တရတောတိ ဟဒယေ. အန္တရာတိ အာရဗ္ဘ နိပ္ဖတ္တီနံ ဝေမဇ္ဈေ. အန္တရိကာယာတိ အန္တရာဠေ. ဧတ္ထ စ ‘‘တဒန္တရံ ကော ဇာနေယျ, ဧတေသံ အန္တရာ ကပ္ပာ, ဂဏနာတော အသင်္ခိယာ, အန္တရန္တရာ ကထံ ဩပါတေတီ’’တိ စ အာဒီသု ဝိယ ကာရဏဝေမဇ္ဈေသု ဝတ္တမာနာ အန္တရာ-သဒ္ဒါ ဧဝ ဥဒါဟရိတဗ္ဗာ သိယုံ, န ပန စိတ္တခဏဝိဝရေသု ဝတ္တမာနာ အန္တရန္တရိကာ-သဒ္ဒါ. အန္တရာ-သဒ္ဒဿ ဟိ အယံ အတ္ထုဒ္ဓါရောတိ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော သိယာ – ယေသု အတ္ထေသု အန္တရာ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တတိ, တေသု အန္တရသဒ္ဒေါပိ ဝတ္တတီတိ သမာနတ္ထတ္တာ အန္တရာ-သဒ္ဒတ္ထေ ဝတ္တမာနော အန္တရ-သဒ္ဒေါ ဥဒါဟဋော, အန္တရာ-သဒ္ဒေါ ဧဝ ဝါ ‘‘ယဿန္တရတော’’တိ ဧတ္ထ ဂါထာသုခတ္ထံ ရဿံ ကတွာ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အန္တရာ-သဒ္ဒေါ ဧဝ ပန ဣက-သဒ္ဒေန ပဒံ ဝဍ္ဎေတွာ ‘‘အန္တရိကာ’’တိ ဝုတ္တောတိ ဧဝမေတ္ထ ဥဒါဟရဏောဒါဟရိတဗ္ဗာနံ ဝိရောဓာဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အယောဇိယမာနေ ဥပယောဂဝစနံ န ပါပုဏာတိ သာမိဝစနဿ ပသင်္ဂေ အန္တရာ-သဒ္ဒယောဂေန ဥပယောဂဝစနဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘အန္တရာသဒ္ဒေန ယုတ္တတ္တာ ဥပယောဂဝစနံ ကတ’’န္တိ.

‘විජ්ජන්තරිකායා’ යනු විදුලි කෙටීමේ මොහොතෙහි ය. ‘අන්තරතො’ යනු හදවතෙහි ය. ‘අන්තරා’ යනු ආරම්භයත් නිමාවත් අතර මැද ය. ‘අන්තරිකායා’ යනු අතරමැද ය. මෙහිදී ‘තදන්තරං කො ජානෙය්‍ය’ (එම අතරමැද කාලය කවුරු දන්නේ ද), ‘එතෙසං අන්තරා කප්පා’ (මොවුන් අතර කල්පයෝ), ‘ගණනාතො අසංඛියා’ (ගණනින් අසංඛ්‍යය), ‘අන්තරන්තරා කථං ඕපාතෙති’ (අතරින් පතර කතාවට බාධා කරයි) යනාදියෙහි මෙන් කාරණා අතරමැද පවතින ‘අන්තරා’ ශබ්දයන්ම උදාහරණ ලෙස දැක්විය යුතුය; නමුත් චිත්තක්ෂණ විවරයන්හි පවතින ‘අන්තරන්තරිකා’ ශබ්දය නොවේ. මක්නිසාද යත්, මෙය ‘අන්තරා’ ශබ්දයේ අර්ථ විවරණය බැවිනි. මෙහි අදහස මෙසේ විය හැකිය - යම් අර්ථයන්හි ‘අන්තරා’ ශබ්දය යෙදෙන්නේ ද, එම අර්ථයන්හිම ‘අන්තර’ ශබ්දය ද යෙදෙන බැවින්, සමාන අර්ථ ඇති හෙයින් ‘අන්තරා’ ශබ්දයේ අර්ථයෙහි පවතින ‘අන්තර’ ශබ්දය උදාහරණ ලෙස ගෙන ඇත. එසේත් නැතහොත් ‘යස්සන්තරතො’ යන්නෙහි ගාථාවේ සුඛය පිණිස ‘අන්තරා’ ශබ්දයම ලුහු (රස්ස) කොට පැවසූ බව දත යුතුය. ‘අන්තරා’ ශබ්දයටම ‘ඉක’ ශබ්දය එක්කොට පදය වර්ධනය කර ‘අන්තරිකා’ යැයි පැවසූ බැවින් මෙහි උදාහරණ හා උදාහරණ ලෙස දැක්විය යුතු දේ අතර විරෝධයක් නොමැති බව දත යුතුය. යෝග්‍ය ලෙස නොයෙදූ විට ස්වාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) ලැබිය යුතු තැන ‘අන්තරා’ ශබ්දය හා යෝග වීමෙන් උපයෝග වචනය (ද්විතීයා විභක්තිය) අපේක්ෂා කරන බැවින් උපයෝග වචනය නොපැමිණේ. එබැවින් ‘අන්තරා ශබ්දය හා යුක්ත වූ බැවින් උපයෝග වචනය කරන ලදි’ යැයි පැවසූහ.

‘‘နိယတော [Pg.49] သမ္ဗောဓိပရာယဏော, အဋ္ဌာနမေတံ ဘိက္ခဝေ အနဝကာသော, ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော သဉ္စိစ္စ ပါဏံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ, ‘‘နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’ တိအာဒိဝစနတော ဒိဋ္ဌိသီလာနံ နိယတသဘာဝတ္တာ သောတာပန္နာပိ အညမညံ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတာ, ပဂေဝ သကဒါဂါမိအာဒယော. ‘‘တထာရူပါယ ဒိဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော ဝိဟရတိ, တထာရူပေသု သီလေသု သီလသာမညဂတော ဝိဟရတီ’’တိ ဝစနတော ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတဘာဝေါ လဗ္ဘတိယေဝ.

‘නියත වූයේ, සම්බෝධිය පරායනය කොට ඇත්තේය, මහණෙනි, දෘෂ්ටි සම්පන්න පුද්ගලයෙකු දැන දැන සතෙකුගේ ජීවිතය තොර කරන්නේ නම් එය කිසිසේත් විය නොහැක්කකි, ඊට ඉඩක් නොමැත, එවැනි කරුණක් විද්‍යමාන නොවේ’ යනාදී වචනයන්ගෙන් දෘෂ්ටිය හා සීලය නියත ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් සෝවාන් වූ උතුමෝ ද එකිනෙකා සමඟ දෘෂ්ටි හා සීල සමානාත්මතාවයෙන් බැඳී සිටිති. සකෘදාගාමී ආදී උතුමන් ගැන කිව යුතුම ද? ‘එබඳු වූ දෘෂ්ටියෙන් දෘෂ්ටි සමානාත්මතාවයට පැමිණ වාසය කරයි, එබඳු වූ සීලයන්ගෙන් සීල සමානාත්මතාවයට පැමිණ වාසය කරයි’ යන වචනයට අනුව පෘථග්ජනයන්ගේ ද දෘෂ්ටි හා සීල සමානාත්මතාවයෙන් බැඳුණු බවක් ලැබෙන්නේමය.

သုပ္ပိယောပိ ခေါတိ ဧတ္ထ ခေါ-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏတ္ထော ‘‘အဿောသိ ခေါ’’တိအာဒီသု ဝိယ. တေန အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နော အဟောသိယေဝ, နာဿ မဂ္ဂပဋိပတ္တိယာ ကောစိ အန္တရာယော အဟောသီတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော ဟောတိ. တတြာတိ ဝါ ကာလဿ ပဋိနိဒ္ဒေသော. သောပိ ဟိ ‘‘ဧကံ သမယ’’န္တိ ပုဗ္ဗေ အဓိကတော. ယဉှိ သမယံ ဘဂဝါ အန္တရာ ရာဇဂဟဉ္စ နာဠန္ဒဉ္စ အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နော, တသ္မိံယေဝ သမယေ သုပ္ပိယောပိ တံ မဂ္ဂံ ပဋိပန္နော အဝဏ္ဏံ ဘာသတိ, ဗြဟ္မဒတ္တော စ ဝဏ္ဏံ ဘာသတီတိ. ပရိယာယတိ ပရိဝတ္တတီတိ ပရိယာယော, ဝါရော. ပရိယာယေတိ ဒေသေတဗ္ဗမတ္ထံ ပဋိပါဒေတီတိ ပရိယာယော, ဒေသနာ. ပရိယာယတိ အတ္တနော ဖလံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပဝတ္တတီတိ ပရိယာယော, ကာရဏန္တိ ဧဝံ ပရိယာယ-သဒ္ဒဿ ဝါရာဒီသု ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကာရဏေနာတိ ကာရဏပတိရူပကေန. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘အကာရဏမေဝ ကာရဏန္တိ ဝတွာ’’တိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘အဝဏ္ဏံ ဘာသတီ’’တိ, ‘‘ဝဏ္ဏံ ဘာသတီ’’တိ စ ဝတ္တမာနကာလနိဒ္ဒေသော ကတော, နနု သင်္ဂီတိကာလတော သော အဝဏ္ဏဝဏ္ဏာနံ ဘာသိတကာလော အတီတောတိ? သစ္စမေတံ, ‘‘အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နော ဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ ဟောတိ-သဒ္ဒေါ ဝိယ အတီတကာလတ္ထော ဘာသတိ-သဒ္ဒေါ စ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အထ ဝါ ယသ္မိံ ကာလေ တေဟိ အဝဏ္ဏော ဝဏ္ဏော စ ဘာသီယတိ, တံ အပေက္ခိတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘တတြာတိ ကာလဿ ပဋိနိဒ္ဒေသော’’တိ ဣဒဉ္စ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ.

‘සුප්පියොපි ඛො’ යන්නෙහි ‘ඛො’ ශබ්දය ‘අස්සොසි ඛො’ යනාදියෙහි මෙන් අවධාරණ (නියත) අර්ථයෙහි වැටේ. එයින් ඔහු නිසැකවම දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන්නේමය, ඔහුගේ මාර්ගයට පිළිපැදීමට කිසිදු බාධාවක් නොවීය යන අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. ‘තත්‍රා’ යනු කාලය නියම කිරීමකි. එය පෙර සඳහන් කළ ‘එකං සමයං’ යන්නට සම්බන්ධ වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රාජගහ නුවර සහ නාලන්දා නුවර අතර දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන් යම් කාලයක් වේ ද, එම කාලයෙහිම සුප්පිය පරිබ්‍රාජකයා ද එම මාර්ගයට පිළිපන්නා වූ අගුණ පවසයි, බ්‍රහ්මදත්ත මාණවකයා ගුණ පවසයි. ‘පරියායති’ (පිරිවැටේ) යන අර්ථයෙන් ‘පරියාය’ යනු වාරයයි. ‘පරියායෙති’ (දේශනා කළ යුතු අර්ථය පමුණුවයි) යන අර්ථයෙන් ‘පරියාය’ යනු දේශනාවයි. ‘පරියායති’ (තම ඵලය ලබාගෙන පවතියි) යන අර්ථයෙන් ‘පරියාය’ යනු කාරණයයි. මෙසේ ‘පරියාය’ ශබ්දය වාරය ආදී අර්ථයන්හි වැටෙන බව දත යුතුය. ‘කාරණේනාති’ යනු කාරණා මෙන් පෙනෙන දෙයකි. එබැවින් ‘අකාරණයම කාරණය යැයි පවසා’ යැයි ඉදිරියට පවසනු ඇත. මෙහි ‘අගුණ පවසයි’ (අවණ්ණං භාසති), ‘ගුණ පවසයි’ (වණ්ණං භාසති) යනුවෙන් වර්තමාන කාලයෙන් දක්වා ඇත්තේ ඇයි? සංගීති කාලය වන විට එම අගුණ හා ගුණ පැවසූ කාලය අතීත වී නොමැතිද? එය සත්‍යයකි. ‘අද්ධානමග්ගපටිපන්නො හොති’ යන්නෙහි ‘හොති’ ශබ්දය මෙන් මෙහි ‘භාසති’ ශබ්දය ද අතීත කාලාර්ථයෙහි වැටෙන බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, ඔවුන් විසින් යම් කාලයක අගුණ හා ගුණ පවසන ලද්දේ ද, එය අපේක්ෂා කොට මෙසේ පවසන ලදි. මෙසේ වූ කල ‘තත්‍රා යනු කාලය නියම කිරීමකි’ යන වචනය ද ස්ථීර වේ.

အကာရဏန္တိ အယုတ္တိံ, အနုပပတ္တိန္တိ အတ္ထော. န ဟိ အရသရူပတာဒယော ဒေါသာ ဘဂဝတိ သံဝိဇ္ဇန္တိ, ဓမ္မသံဃာနဉ္စ ဒုရက္ခာတဒုပ္ပဋိပန္နတာဒယောတိ. အကာရဏန္တိ ဝါ ယုတ္တကာရဏရဟိတံ, ပဋိညာမတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော[Pg.50]. ဣမသ္မိဉ္စ အတ္ထေ ကာရဏန္တိ ဝတွာတိ ကာရဏံ ဝါတိ ဝတွာတိ အတ္ထော. အရသရူပါဒီနဉ္စေတ္ထ ဇာတိဝုဍ္ဎေသု အဘိဝါဒနာဒိသာမီစိကမ္မာကရဏံ ကာရဏံ, တထာ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာလမရိယဉာဏဒဿနာဘာဝဿ သုန္ဒရိကာမဂုဏာဒိနဝဗောဓော, သံသာရဿ အာဒိကောဋိယာ အပညာယနပဋိညာ, အဗျာကတဝတ္ထုဗျာကရဏန္တိ ဧဝမာဒယော, တထာ အသဗ္ဗညုတာဒီနံ ကမာဝဗောဓာဒယော ယထာရဟံ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗာ. တထာ တထာတိ ဇာတိဝုဍ္ဎာနံ အနဘိဝါဒနာဒိအာကာရေန.

‘අකාරණන්ති’ යනු අයුක්තිය හෙවත් පදනමක් නොමැති බවයි. රූපයෙහි රසයක් නොමැතිකම ආදී දෝෂයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි විද්‍යමාන නොවේ. ධර්මය හා සංඝයා කෙරෙහි ද වැරදි ලෙස දේශනා කළ බව හෝ වැරදි ලෙස පිළිපැදීම ආදී දෝෂයන් නොමැත. එසේත් නැතහොත් ‘අකාරණන්ති’ යනු නිසි හේතුවකින් තොර වූ, හුදු ප්‍රතිඥාවක් පමණක්මය යන අදහසයි. මෙම අර්ථයෙහි ‘කාරණන්ති වත්වා’ යනු ‘කාරණය යැයි පවසා’ යන අර්ථයයි. මෙහි රස-රූප ආදියෙහි වයසින් වැඩි වූවන්ට වැඳීම ආදී ගරුකටයුතු වත් පිළිවෙත් නොකිරීම එක් කාරණයකි. එසේම උත්තරීමනුස්ස ධර්ම හා ආර්ය ඥාන දර්ශන නොමැති බැවින් පංචකාම ගුණයන්ගේ ආදීනව දැනගැනීම, සංසාරයේ මුල් කෙළවරක් නොපෙනෙන බවට වූ ප්‍රතිඥාව, අව්‍යාකත කරුණු විසඳීම යනාදියත්, එසේම සර්වඥ නොවන බවට පිළිවෙළින් දැනගැනීම ආදියත් යෝග්‍ය පරිදි නිශ්චය කළ යුතුය. ‘තථා තථා’ යනු වයසින් වැඩි වූවන්ට නොවඳීම ආදී ආකාරයෙනි.

အဝဏ္ဏံ ဘာသမာနောတိ အဝဏ္ဏံဘာသနဟေတု. ဟေတုအတ္ထော ဟိ အယံ မာန-သဒ္ဒေါ. အနယဗျသနံ ပါပုဏိဿတိ ဧကန္တမဟာသာဝဇ္ဇတ္တာ ရတနတ္တယောပဝါဒဿ. တေနေဝါဟ –

‘අවණ්ණං භාසමානො’ යනු අගුණ පැවසීමට හේතු වූයේ යන්නයි. මෙහි ‘මාන’ ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි වැටේ. රත්නත්‍රයට අපවාද කිරීම ඒකාන්තයෙන්ම මහා සාවද්‍ය (වරද සහගත) බැවින් ඔහු විපතට හා විනාශයට පත් වනු ඇත. එබැවින් මෙසේ පවසන ලදි -

‘‘ယော နိန္ဒိယံ ပသံသတိ,တံ ဝါ နိန္ဒတိ ယော ပသံသိယော;

ဝိစိနာတိ မုခေန သော ကလိံ,ကလိနာ တေန သုခံ န ဝိန္ဒတီ’’တိ.

“යමෙක් නින්දා ලැබිය යුත්තාට ප්‍රශංසා කරයි ද, ප්‍රශංසා ලැබිය යුත්තාට නින්දා කරයි ද, ඔහු තම කටින් පාපය රැස් කරයි; එම පාපය නිසා ඔහු සුවයක් නොලබයි.”

‘‘အမှာကံ အာစရိယော’’တိအာဒိနာ ဗြဟ္မဒတ္တဿ သံဝေဂုပ္ပတ္တိံ, အတ္တနော အာစရိယေ ကာရုညပ္ပဝတ္တိဉ္စ ဒဿေတွာ ကိဉ္စာပိ အန္တေဝါသိနာ အာစရိယဿ အနုကူလေန ဘဝိတဗ္ဗံ, အယံ ပန ပဏ္ဍိတဇာတိကတ္တာ န ဧဒိသေသု တံ အနုဝတ္တတီတိ, ဣဒါနိ တဿ ကမ္မဿကတညာဏပ္ပဝတ္တိံ ဒဿေန္တော ‘‘အာစရိယေ ခေါ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဝဏ္ဏံ ဘာသိတုံ အာရဒ္ဓေါ ‘‘အပိနာမာယံ ဧတ္တကေနာပိ ရတနတ္တယာဝဏ္ဏတော ဩရမေယျာ’’တိ. ဝဏ္ဏီယတီတိ ဝဏ္ဏော, ဂုဏော. ဝဏ္ဏနံ ဂုဏသင်္ကိတ္တနန္တိ ဝဏ္ဏော, ပသံသာ. သံညူဠှာတိ ဂန္ထိတာ, နိဗန္ဓိတာတိ အတ္ထော. အတိတ္ထေန ပက္ခန္ဒော ဓမ္မကထိကောတိ န ဝတ္တဗ္ဗော အပရိမာဏဂုဏတ္တာ ဗုဒ္ဓါဒီနံ, နိရဝသေသာနဉ္စ တေသံ ဣဓ ပကာသနံ ပါဠိသံဝဏ္ဏနာယေဝ သမ္ပဇ္ဇတီတိ. အနုဿဝါဒီတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန အာကာရပရိဝိတက္ကဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယော သင်္ဂဏှာတိ. အတ္တနော ထာမေန ဝဏ္ဏံ အဘာသိ, န ပန ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဂုဏာနုရူပန္တိ အဓိပ္ပာယော. အသင်္ချယျာပရိမိတပ္ပဘေဒါ ဟိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဂုဏာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘අපගේ ආචාර්යවරයා’ යනාදියෙන් බ්‍රහ්මදත්තගේ සංවේගය ඉපදීමත්, තම ආචාර්යවරයා කෙරෙහි කරුණාව පැවතීමත් දක්වා ඇත. අතේවැසියා (ගෝලයා) ආචාර්යවරයාට අනුකූල විය යුතු වුවත්, මොහු පණ්ඩිත ජාතියේ අයෙකු බැවින් මෙවැනි වැරදි දෙයක දී ඔහු අනුව නොයයි. දැන් ඔහුගේ කම්මස්සකතා ඥානයේ පැවැත්ම දක්වමින් ‘ආචරියෙ ඛො පනා’ යනාදිය පැවසීය. ‘අඩුම තරමේ මොහු මෙපමණකින්වත් රත්නත්‍රයේ අගුණ පැවසීමෙන් වැළකේවා’ යන අදහසින් ගුණ පැවසීම ආරම්භ කළේය. ‘වණ්ණීයතීති වණ්ණො’ යනු ගුණයයි. ‘ගුණ වර්ණනා කිරීම’ යන අර්ථයෙන් ‘වණ්ණො’ යනු ප්‍රශංසාවයි. ‘සඤ්ඤූළ්හා’ යනු ගැටගැසී තිබුණි, බැඳී තිබුණි යන්නයි. බුද්ධාදීන්ගේ ගුණ අපරිමාණ බැවින් නිසි අයුරින් (ප්‍රමාණයකින්) තොරව ගුණ පවසන ධර්ම කථිකයා (එය නිම කළේ යැයි) නොකිය යුතුය. ඒ සියලු ගුණයන් මෙහි ප්‍රකාශ කිරීම පාලි අටුවාවෙන්ම සිදු වේ. ‘අනුස්සවාදීති’ මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අනුමානය, ආකාර පරිවිතර්කය හා දෘෂ්ටි නිජ්ඣානක්ඛන්තිය ද අන්තර්ගත වේ. තමාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් ගුණ පැවසුවේය, නමුත් බුද්ධාදීන්ගේ ගුණයන්ට අනුරූපව නොවේ යන අදහසයි. බුද්ධාදීන්ගේ ගුණ අසංඛ්‍යය වූ ද අපරිමිත වූ ද ප්‍රභේද ඇත්තේය. මෙය මෙසේ පවසා ඇත -

‘‘ဗုဒ္ဓေါပိ [Pg.51] ဗုဒ္ဓဿ ဘဏေယျ ဝဏ္ဏံ,ကပ္ပမ္ပိ စေ အညမဘာသမာနော;

ခီယေထ ကပ္ပော စိရဒီဃမန္တရေ,ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿာ’’တိ.

“බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් තවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ගුණ වර්ණනා කරන්නේ නම්, වෙනත් කිසිවක් නොපවසා මුළු කල්පයක් පුරා වර්ණනා කළත්, දීර්ඝ වූ කල්පය ගෙවී යනු ඇත, නමුත් තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කර අවසන් නොවේ.”

ဣဓာပိ ဝက္ခတိ ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ခေါ ပနေတ’’န္တိအာဒိ.

මෙහිදී ද ‘මෙය ස්වල්ප මාත්‍ර වූවකි’ යනාදිය ඉදිරියට පවසනු ඇත.

ဣတိ ဟ တေတိ ဧတ္ထ ဣတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရပရာမသနံ. ဟ-ကာရော နိပါတမတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဧဝံ တေ’’တိ.

‘ඉති හ තේති’ යන්නෙහි ‘ඉති’ යනු ඉහත සඳහන් කළ ආකාරය දැක්වීමකි. ‘හ’ යන අකුර නිපාත මාත්‍රයක් බව ‘එසේ ඔවුහු’ (ඒවං තේ) යන්නෙන් දැක්වේ.

ဣရိယာပထာနုဗန္ဓနေန အနုဗန္ဓာ ဟောန္တိ, န ပန သမ္မာပဋိပတ္တိအနုဗန္ဓနေနာတိ အဓိပ္ပာယော. တသ္မိံ ကာလေတိ ယသ္မိံ သံဝစ္ဆရေ ဥတုမှိ မာသေ ပက္ခေ ဝါ ဘဂဝါ တံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂံ ပဋိပန္နော, တသ္မိံ ကာလေ. တေနေဝ ဟိ ကိရိယာဝိစ္ဆေဒဒဿနဝသေန ‘‘ရာဇဂဟေ ပိဏ္ဍာယ စရတီ’’တိ ဝတ္တမာနကာလနိဒ္ဒေသော ကတော. သောတိ ဧဝံ ရာဇဂဟေ ဝသမာနော ဘဂဝါ. တံ ဒိဝသန္တိ ယံ ဒိဝသံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နော, တံ ဒိဝသံ. တံ အဒ္ဓါနံ ပဋိပန္နော နာဠန္ဒာယံ ဝေနေယျာနံ ဝိဝိဓ ဟိတသုခနိပ္ဖတ္တိံ အာကင်္ခမာနော ဣမိဿာ စ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ တိဝိဓသီလာလင်္ကတံ နာနာဝိဓကုဟနလပနာဒိမိစ္ဆာဇီဝဝိဒ္ဓံသနံ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဇာလဝိနိဝေဌနံ ဒသသဟဿိလောကဓာတုပကမ္ပနံ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တန္တံ ဒေသေဿာမီတိ. ဧတ္တာဝတာ ‘‘ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ တံ အဒ္ဓါနံ ပဋိပန္နော’’တိ စောဒနာ ဝိသောဓိတာ ဟောတိ. ‘‘ကသ္မာ စ သုပ္ပိယော အနုဗန္ဓော’’တိ အယံ ပန စောဒနာ ‘‘ဘဂဝတော တံ မဂ္ဂံ ပဋိပန္နဘာဝံ အဇာနန္တော’’တိ ဧတေန ဝိသောဓိတာ ဟောတိ. န ဟိ သော ဘဂဝန္တံ ဒဋ္ဌုမေဝ ဣစ္ဆတီတိ. တေနေဝါဟ ‘‘သစေ ပန ဇာနေယျ, နာနုဗန္ဓေယျာ’’တိ.

ඉරියාපථයන් අනුව පසුපස යාමෙන් අනුබද්ධ වන්නෝ වෙති, නමුත් නිවැරදි ප්‍රතිපදාවෙන් අනුබද්ධ වීමෙන් නොවේ යනු මෙහි අදහසයි. ‘තස්මිං කාලේ’ යනු යම් වර්ෂයක, ඍතුවක, මාසයක හෝ පක්ෂයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන් සේක් ද, ඒ කාලයයි. එහෙයින්ම ක්‍රියාවේ අඛණ්ඩ බව දැක්වීම සඳහා ‘රජගහ නුවර පිණ්ඩපාතයේ හැසිරෙති’ යනුවෙන් වර්තමාන කාල නිර්දේශය කරන ලදී. ‘සෝ’ යනු මෙසේ රජගහ නුවර වැඩවසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේයි. ‘තං දිවසං’ යනු යම් දිනක දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන් සේක් ද, ඒ දිනයයි. නාලන්දාවේ විනයනය කළ යුතු ජනයාගේ විවිධ හිතසුව පිණිසත්, මෙම කරුණ නිමිති කරගෙන ත්‍රිවිධ ශීලයෙන් අලංකාර වූ, නානාවිධ කුහන ලපනාදී මිච්ඡාජීවයන් විනාශ කරන්නා වූ, දෙසැටක් දෘෂ්ටි ජාලයන් ලිහා හරින්නා වූ, දසදහසක් ලෝකධාතු කම්පා කරවන්නා වූ බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දේශනා කරමි යන අදහසින් ඒ දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන් සේක. මෙපමණකින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමකට ඒ මාර්ගයට පිළිපන් සේක් ද’ යන පැනය නිරාකරණය වේ. ‘සුප්පිය තෙමේ කුමකට පසුපස ආවේ ද’ යන පැනය ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ මග වැඩම කරන බව නොදැන’ යන්නෙන් නිරාකරණය වේ. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට කැමති නැත. එහෙයින්ම ‘සමහරවිට දැනගත්තේ නම්, පසුපස නොඑන්නේය’ යි පවසන ලදී.

နီလပီတလောဟိတောဒါတမဉ္ဇိဋ္ဌပဘဿရဝသေန ‘‘ဆဗ္ဗဏ္ဏရသ္မိယော. ‘‘သမန္တာ အသီတိဟတ္ထပ္ပမာဏေ’’တိ တာသံ ရသ္မီနံ ပကတိယာ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဝသေန ဝုတ္တံ. ‘‘တသ္မိံ ကိရ သမယေ’’တိ စ တသ္မိံ အဒ္ဓါနဂမနသမယေ ဗုဒ္ဓသိရိယာ အနိဂူဟိတဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. န ဟိ တဒါ တဿာ နိဂူဟနေ ပက္ကုသာတိအဘိဂမနာဒီသု ဝိယ ကိဉ္စိပိ ကာရဏံ အတ္ထီတိ. ရတနာဝေဠံ ရတနဝဋံသကံ. စီနပိဋ္ဌစုဏ္ဏံ သိန္ဓနစုဏ္ဏံ.

නිල්, රන්වන්, ලේ පැහැ, සුදු, මදටිය පැහැ සහ ප්‍රභාස්වර වශයෙන් ෂඩ්වර්ණ රශ්මි මාලාවෝ වෙති. ‘සමන්තා අසීතිහත්ථප්පමාණේ’ යනු එම රශ්මීන්ගේ ස්වභාවික පැතිරීම අනුව පවසන ලදී. ‘තස්මිං කිර සමයේ’ යනු ඒ දීර්ඝ ගමනේ යෙදෙන සමයෙහි බුද්ධ ශ්‍රී විභූතිය වසා නොතැබූ බව දැක්වීම පිණිස පවසන ලදී. එකල පක්කුසාතිගේ පැමිණීමේ දී මෙන් එය සැඟවීමට කිසිදු හේතුවක් නොවීය. ‘රතනාවේළං’ යනු රත්නාවටංසකයයි. ‘චීනපිට්ඨචුණ්ණං’ යනු සින්ධන චූර්ණයයි.

ဗျာမပ္ပဘာပရိက္ခေပဝိလာသိနီ [Pg.52] စ အဿ ဘဂဝတော လက္ခဏမာလာတိ မဟာပုရိသလက္ခဏာနိ အညမညပဋိဗဒ္ဓတ္တာ ဧဝမာဟ. ဒွတ္တိံသာယ စန္ဒမဏ္ဍလာနံ မာလာ ကေနစိ ဂန္ထေတွာ ဌပိတာ ယဒိ သိယာတိ ပရိကပ္ပနဝသေနာဟ ‘‘ဂန္ထေတွာ ဌပိတဒွတ္တိံသစန္ဒမာလာယာ’’တိ. သိရိံ အဘိဘဝန္တီ ဣဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧသ နယော သူရိယမာလာယာတိအာဒီသုပိ. မဟာထေရာတိ မဟာသာဝကေ သန္ဓာယာဟ. ဧဝံ ဂစ္ဆန္တံ ဘဂဝန္တံ ဘိက္ခူ စ ဒိသွာ အထ အတ္တနော ပရိသံ အဝလောကေသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယသ္မာ ပနေသာ’’တိအာဒိနာ ‘‘ကသ္မာ စ သော ရတနတ္တယဿ အဝဏ္ဏံ ဘာသတီ’’တိ စောဒနံ ဝိသောဓေတိ. ဣတီတိ ဧဝံ, ဝုတ္တပ္ပကာရေနာတိ အတ္ထော. ဣမေဟိ ဒွီဟီတိ လာဘပရိဝါရဟာနိံ နိဂမနဝသေန ဒဿေတိ. ဘဂဝတော ဝိရောဓာနုနယာဘာဝဝီမံသနတ္ထံ ဧတေ အဝဏ္ဏံ ဝဏ္ဏဉ္စ ဘာသန္တီတိ အပရေ. ‘‘မာရေန အနွာဝိဋ္ဌာ ဧဝံ ကရောန္တီ’’တိ စ ဝဒန္တိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරයෙන් නික්මෙන ව්‍යාමප්‍රභා මණ්ඩලයෙන් බබළන්නා වූ ඒ මහාපුරුෂ ලක්ෂණ සමූහය එකිනෙකට බැඳී පවතින බැවින් එසේ පවසන ලදී. චන්ද්‍ර මණ්ඩල තිස් දෙකක් මාලාවක් මෙන් අමුණා තැබුවාක් මෙන් යන උපකල්පනයෙන් ‘අමුණා තබන ලද තිස් දෙකක් චන්ද්‍ර මාලාවක් මෙන්’ යැයි පවසන ලදී. ශ්‍රී කාන්තාව අභිබවා යන්නාක් මෙනි යනු සම්බන්ධයයි. සූර්ය මාලාවන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘මහාථේරා’ යනු මහා ශ්‍රාවකයන් අදහස් කර පවසන ලදී. මෙසේ වඩිනා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද භික්ෂූන් වහන්සේලා ද දැක අනතුරුව තමන්ගේ පිරිස දෙස බැලූහ යනු සම්බන්ධයයි. ‘යස්මා පනේසා’ යනාදියෙන් ‘ඔහු කුමකට රත්නත්‍රයට අගුණ පවසන්නේ ද’ යන පැනය නිරාකරණය කරයි. ‘ඉති’ යනු මෙසේය, ඉහත දැක්වූ පරිදි යනු අර්ථයයි. ‘ඉමේහි ද්වීහි’ යන්නෙන් ලාභ සත්කාර සහ පිරිවර අහිමි වීම නිගමනයක් ලෙස දක්වයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි විරෝධයක් හෝ අනුනයක් ඇත්දැයි පරීක්ෂා කිරීම පිණිස මොවුහු ගුණ සහ අගුණ පවසති යනු තවත් මතයකි. ‘මාරයා විසින් ආවේශ කරන ලද්දෝ මෙසේ කරති’ යි ද පවසති.

၂. အမ္ဗလဋ္ဌိကာယ အဝိဒူရေ ဘဝတ္တာ ဥယျာနံ အမ္ဗလဋ္ဌိကာ ယထာ ‘‘ဝရုဏာနဂရံ, ဂေါဒါဂါမော’’တိ. ကေစိ ပန ‘‘အမ္ဗလဋ္ဌိကာတိ ယထာဝုတ္တနယေနေဝ ဧကဂါမော’’တိ ဝဒန္တိ. တေသံ မတေ အမ္ဗလဋ္ဌိကာယန္တိ သမီပတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ. ရာဇာဂါရကံ ဝေဿဝဏမဟာရာဇဒေဝါယတနန္တိ ဧကေ. ဗဟုပရိဿယောတိ ဗဟုပဒ္ဒဝေါ. ‘‘သဒ္ဓိံ အန္တေဝါသိနာ ဗြဟ္မဒတ္တေန မာဏဝေနာ’’တိ ဝုတ္တံ သီဟဠဋ္ဌကထာယံ. တဉ္စ ခေါ ပါဠိ အာရုဠှဝသေနေဝ, န ပန တဒါ သုပ္ပိယဿ ပရိသာယ အဘာဝတော. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဗြဟ္မဒတ္တောယေဝ ပါဠိ အာရုဠှော, န သုပ္ပိယဿ ပရိသာတိ? ပယောဇနာဘာဝတော. ယထာ စေတံ, ဧဝံ အညမ္ပိ ဧဒိသံ ပယောဇနာဘာဝတော သင်္ဂီတိကာရေဟိ န သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကေစိ ပန ‘‘ဝုတ္တန္တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုဇ္ဇတိ ပါဠိအာရုဠှဝသေန ပါဠိယံ ဝုတ္တန္တိ အာပဇ္ဇနတော. တသ္မာ ယထာဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နော ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

2. අම්බලට්ඨිකාවට නුදුරින් පිහිටි බැවින් ඒ උයනට ‘අම්බලට්ඨිකා’ යයි කියනු ලැබේ, ‘වරුණා නගරය, ගෝදා ග්‍රාමය’ යන්නාක් මෙනි. ඇතැම්හු ‘අම්බලට්ඨිකා යනු ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම එක් ගමකි’ යි පවසති. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව ‘අම්බලට්ඨිකායං’ යනු සමීප අර්ථයේ සප්තමී විභක්තියයි. ‘රාජාගාරකය’ යනු වෛශ්‍රවණ මහාරාජයාගේ දේවායතනයකැයි ඇතැම්හු කියති. ‘බහුපරිස්සයෝ’ යනු බොහෝ උපද්‍රව සහිත බවයි. ‘අන්තේවාසික වූ බ්‍රහ්මදත්ත මාණවකයා සමඟ’ යැයි සීහළ අටුවාවෙහි පවසන ලදී. එය ද පාලියට ඇතුළත් වූ ආකාරයට මිස, එකල සුප්පියට පිරිසක් නොසිටි බැවින් නොවේ. මෙහිදී බ්‍රහ්මදත්ත පමණක් පාලියට ඇතුළත් වී සුප්පියගේ පිරිස ඇතුළත් නොවූයේ මන්ද? ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවිනි. මෙය මෙන්ම අනෙක් කරුණු ද ප්‍රයෝජනයක් නොමැති හෙයින් සංගීතිකාරකයන් විසින් ඇතුළත් නොකරන ලද බව දත යුතුය. ඇතැම්හු ‘පාලියෙහි පවසන ලදී’ යැයි කියති, පාලියට ඇතුළත් වූ බැවින් පාලියෙහි පවසන ලදී යන්න නොගැලපේ. එබැවින් ඉහත කී ක්‍රමයටම මෙහි අර්ථය ගත යුතුය. ‘පිරිවරාගෙන හුන්නේ වෙයි’ යනු සම්බන්ධයයි.

၃. ကထာဓမ္မောတိ ကထာသဘာဝေါ, ကထာဓမ္မော ဥပပရိက္ခာဝိဓီတိ ကေစိ. နီယတီတိ နယော, အတ္ထော. သဒ္ဒသတ္ထံ အနုဂတော နယော သဒ္ဒနယော. တတ္ထ ဟိ အနဘိဏှဝုတ္တိကေ အစ္ဆရိယ-သဒ္ဒေါ ဣစ္ဆိတော. တေနေဝါဟ ‘‘အန္ဓဿ ပဗ္ဗတာရောဟဏံ ဝိယာ’’တိ. အစ္ဆရာယောဂ္ဂန္တိ အစ္ဆရိယန္တိ နိရုတ္တိနယော[Pg.53], သော ပန ယသ္မာ ပေါရာဏဋ္ဌကထာယံ အာဂတော, တသ္မာ အာဟ ‘‘အဋ္ဌကထာနယောတိ. ယာဝဉ္စိဒံ သုပ္ပဋိဝိဒိတာတိ သမ္ဗန္ဓော, တဿ ယတ္တကံ သုဋ္ဌု ပဋိဝိဒိတာ, တံ ဧတ္တကန္တိ န သက္ကာ အမှေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ, အက္ခာတုံ ဝါတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘တေန သုပ္ပဋိဝိဒိတတာယ အပ္ပမေယျတံ ဒဿေတီ’’တိ.

3. ‘කථාධම්මෝ’ යනු කතාවේ ස්වභාවයයි, ‘කථාධම්මෝ’ යනු පරීක්ෂා කිරීමේ ක්‍රමය යැයි ඇතැම්හු කියති. ‘නීයතී’ යනු නය හෙවත් අර්ථයයි. ශබ්ද ශාස්ත්‍රයට අනුකූල වූ නය ‘ශබ්දනය’ නම් වේ. එහි නිතර සිදු නොවන දෙයක් සම්බන්ධයෙන් ‘ආශ්චර්ය’ යන ශබ්දය භාවිත කෙරේ. එහෙයින් ‘අන්ධයෙකු පර්වතයකට නැගීමක් මෙන්’ යැයි පවසන ලදී. ‘අච්ඡරායොග්ගං’ යනු ආශ්චර්යය යන නිරුක්ති නයයි, එය පුරාණ අටුවාවන්හි සඳහන් වන බැවින් ‘අටුවා නය’ යැයි පවසන ලදී. ‘යාවඤ්චිදං සුප්පටිවිදිතා’ යනු සම්බන්ධයයි, උන්වහන්සේ විසින් එය කෙතරම් මැනවින් අවබෝධ කරගන්නා ලද ද යත්, එය මෙපමණකැයි අවබෝධ කර ගැනීමට හෝ ප්‍රකාශ කිරීමට අපට නොහැකිය යනු අර්ථයයි. එහෙයින් ‘උන්වහන්සේ විසින් මැනවින් අවබෝධ කරගත් බැවින් එහි අප්‍රමාණ බව දක්වයි’ යැයි පවසන ලදී.

ပကတတ္ထပဋိနိဒ္ဒေသော တံ-သဒ္ဒေါတိ တဿ ‘‘ဘဂဝတာ’’တိအာဒီဟိ ပဒေဟိ သမာနာဓိကရဏဘာဝေန ဝုတ္တဿ ယေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝေန ဘဂဝါ ပကတော သုပါကဋော စ ဟောတိ, တံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ သဒ္ဓိံ အာဂမနပဋိပဒါယ အတ္ထဘာဝေန ဒဿေန္တော ‘‘ယော သော…ပေ… အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ အာဟ. သတိပိ ဉာဏဒဿန-သဒ္ဒါနံ ဣဓ ပညာဝေဝစနဘာဝေ တေန တေန ဝိသေသေန နေသံ သဝိသယဝိသေသပ္ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ အသာဓာရဏဉာဏဝိသေသဝသေန ဝိဇ္ဇတ္တယဝသေန ဝိဇ္ဇာဘိညာနာဝရဏဝသေန သဗ္ဗညုတညာဏမံသစက္ခုဝသေန ပဋိဝေဓဒေသနာဉာဏဝသေန စ တဒတ္ထံ ယောဇေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘တေသံ တေသ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာသယာနုသယံ ဇာနတာအာသယာနုသယဉာဏေန. သဗ္ဗဉေယျဓမ္မံ ပဿတာ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏေဟိ.

‘තං’ යන ශබ්දය ප්‍රකට අර්ථය නැවත දැක්වීමකි. ‘භගවතා’ ආදී පදයන් හා සමාන විභක්ති ඇතිව පවසන ලද බැවින්, යම් සම්බුද්ධ භාවයක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රකට වන සේක් ද, ඒ සම්බුද්ධත්වය පැමිණීමේ පිළිවෙත සමඟ අර්ථයක් ලෙස දක්වමින් ‘යමෙක් ඒ... පෙ... අභිසම්බුද්ධ වූ’ යැයි පවසන ලදී. මෙහි ඥානදර්ශන යන වචන ප්‍රඥාවට පර්යාය පද වුව ද, ඒ ඒ විශේෂණයන්ගෙන් ඔවුන්ගේ විෂයයන්හි විශේෂ හැසිරීම් දැක්වීම පිණිස අසාධාරණ ඥාන විශේෂ වශයෙන් ද, ත්‍රිවිද්‍යාවන් වශයෙන් ද, විද්‍යා අභිඥා ආවරණ රහිත බව වශයෙන් ද, සර්වඥතා ඥානය හා මාංස චක්ෂුස වශයෙන් ද, ප්‍රතිවේධ හා දේශනා ඥානය වශයෙන් ද ඒ ඒ අර්ථයන් ගලපා දක්වමින් ‘ඒ ඒ අයගේ’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘ආසයානුසය දන්නා බැවින්’ ආසයානුසය ඥානයෙන් ද, ‘සියලු දතයුතු ධර්මයන් දක්නා බැවින්’ සර්වඥතා හා අනාවරණ ඥානයන්ගෙන් ද යුක්ත වන සේක.

ပုဗ္ဗေနိဝါသာဒီဟီတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာသဝက္ခယဉာဏေဟိ. ပဋိဝေဓပညာယာတိ အရိယမဂ္ဂပညာယ. အရီနန္တိ ကိလေသာရီနံ, ပဉ္စဝိဓမာရာနံ ဝါ, သာသနပစ္စတ္ထိကာနံ ဝါ အညတိတ္ထိယာနံ, တေသံ ဟနနံ ပါဋိဟာရိယေဟိ အဘိဘဝနံ, အပ္ပဋိဘာနတာကရဏံ, အဇ္ဈုပေက္ခနဉ္စ. ကေသိဝိနယသုတ္တဉ္စေတ္ထ နိဒဿနံ.

‘පුබ්බේනිවාසාදීහි’ යනු පූර්වේනිවාසානුස්මෘති හා ආසවක්ඛය ඥානයන්ගෙනි. ‘පටිවේධපඤ්ඤාය’ යනු ආර්ය මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. ‘අරීනං’ යනු ක්ලේශ නමැති සතුරන්ගේ හෝ, පංච මාරයන්ගේ හෝ, ශාසනයේ සතුරන් වූ අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ හෝ ය, ඔවුන් නැසීම නම් ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් මැඬපැවැත්වීම, පිළිතුරු දිය නොහැකි තත්ත්වයට පත් කිරීම සහ උපේක්ෂාවෙන් සිටීමයි. කේසි විනය සූත්‍රය ද මෙහිදී නිදසුනක් ලෙස ගත යුතුය.

တထာ ဌာနာဌာနာဒီနိ ဇာနတာ, ယထာကမ္မူပဂေ သတ္တေ ပဿတာ, သဝါသနာနံ အာသဝါနံ ခီဏတ္တာ အရဟတာ, အဘိညေယျာဒိဘေဒေ ဓမ္မေ အဘိညေယျာဒိတော အဝိပရီတာဝဗောဓတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန. အထ ဝါ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏတာယ ဇာနတာ, တိဏ္ဏမ္ပိ ကမ္မာနံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိတော နိသမ္မကာရိတာယ ပဿတာ, ဒဝါဒီနမ္ပိ အဘာဝသာဓိကာယ ပဟာနသမ္ပဒါယ အရဟတာ, ဆန္ဒာဒီနံ အဟာနိဟေတုဘူတာယ အပရိက္ခယပဋိဘာနသာဓိကာယ သဗ္ဗညုတာယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနာတိ ဧဝံ ဒသဗလဋ္ဌာရသာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မေဟိပိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එසේම හේතු අහේතු ආදිය දන්නා වූ, කර්මානුරූපව උපත ලබන සත්ත්වයන් දක්නා වූ, වාසනා ගුණයන් සහිත ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ බැවින් අර්හත් වූ, අභිඥෙය්‍ය ආදී වශයෙන් විවිධ වූ ධර්මයන් අභිඥෙය්‍ය ආදී වශයෙන් ම අවිපරීතව අවබෝධ කරගත් හෙයින් සම්මා සම්බුද්ධ වූ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ දේශනාව වදාරන ලදී). එසේත් නැතහොත් තෙකාලයෙහි ම අප්‍රතිහත ඥානයෙන් යුක්තව දන්නා වූ, තෙවැදෑරුම් කර්මයන් ද ඥානයෙන් පරිවර්තනය වන පරිදි විමසා බලා ක්‍රියා කිරීමෙන් දක්නා වූ, ක්‍රීඩා ආදියේ පවා අභාවය සාධනය කරන ප්‍රහාණ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් අර්හත් වූ, ඡන්දය ආදියෙහි පිරිහීමට හේතු නොවන අපරික්ෂය ප්‍රතිභානය සාධනය කරන සර්වඥතා ඥානයෙන් යුක්ත බැවින් සම්මා සම්බුද්ධ වූ යනුවෙන් මෙලෙස දස බල සහ දහඅටක් වූ ආවේණික බුද්ධ ධර්මයන්ගෙන් ද මේ ගැලපීම තේරුම් ගත යුතුය.

ယဒိပိ [Pg.54] ဟီနကလျာဏဘေဒေန ဒုဝိဓာဝ အဓိမုတ္တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တာ, ပဝတ္တိအာကာရဝသေန ပန အနေကဘေဒဘိန္နာတိ အာဟ ‘‘နာနာဓိမုတ္တိကတာ’’တိ. သာ ပန အဓိမုတ္တိ အဇ္ဈာသယဓာတု, တဒပိ တထာ တထာ ဒဿနံ ခမနံ ရောစနဉ္စာတိ အာဟ ‘‘နာနာဇ္ဈာသယတာ…ပေ… ရုစိတာ’’တိ. နာနာဓိမုတ္တိကတဉာဏေနာတိ စေတ္ထ သဗ္ဗညုတဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ, န ဒသဗလဉာဏန္တိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗညုတဉာဏေနာ’’တိ. ဣတိ ဟ မေတိ ဧတ္ထ ဧဝံ-သဒ္ဒတ္ထော ဣတိ-သဒ္ဒေါ, ဟ-ကာရော နိပါတမတ္တံ သရလောပေါ စ ကတောတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ ဣမေ’’တိ.

පාලියෙහි හීන සහ කල්‍යාණ වශයෙන් අධිමුක්තිය දෙයාකාරයකින් දක්වා ඇතත්, පවතින ආකාරය අනුව එය අනේකවිධ භේදයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'නානාධිමුත්තිකතා' යැයි වදාරන ලදී. ඒ අධිමුක්තිය යනු අජ්ඣාසය ධාතුවයි. එය ද එසේ එසේ දැකීම, ඉවසීම සහ රුචිකත්වය බව පැවසීමට 'නානාජ්ඣාසයතා... රුචිතා' යැයි කියන ලදී. මෙහි 'නානාධිමුත්තිකතා ඥානය' යන්නෙන් අදහස් කළේ සර්වඥතා ඥානය මිස දසබල ඥානය නොවන බව 'සර්වඥතා ඥානයෙන්' යනුවෙන් දක්වන ලදී. 'ඉති හ මේ' යන තැන 'ඉති' ශබ්දය 'මෙලෙස' යන අර්ථය ගෙන දෙයි, 'හ' යනු නිපාත පදයක් පමණක් බවත්, මෙහි ස්වර ලෝපයක් වී ඇති බවත් දැක්වීමට 'මෙලෙස මොවුන්' යැයි පවසන ලදී.

၄. အရဟတ္တမဂ္ဂေန သမုဂ္ဃာတံ ကတံ, ယတော ‘‘နတ္ထိ အဗျာဝဋမနော’’တိ ဗုဒ္ဓဓမ္မေသု ဝုစ္စတိ. ဝီတိနာမေတွာ ဖလသမာပတ္တီဟိ. နိဝါသေတွာ ဝိဟာရနိဝါသနပရိဝတ္တနဝသေန. ‘‘ကဒါစိ ဧကကော’’တိအာဒိ တေသံ တေသံ ဝိနေယျာနံ ဝိနယနာနုကူလံ ဘဂဝတော ဥပသင်္ကမဒဿနံ. ပါဒနိက္ခေပသမယေ ဘူမိယာ သမဘာဝါပတ္တိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာယ နိဿန္ဒဖလံ, န ဣဒ္ဓိနိမ္မာနံ. ‘‘ဌပိတမတ္တေ ဒက္ခိဏပါဒေ’’တိ ဗုဒ္ဓါနံ သဗ္ဗဒက္ခိဏတာယ ဝုတ္တံ. အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

4. අර්හත් මාර්ගයෙන් සහමුලින් ම උදුරා දමන ලද බැවින්, බුද්ධ ධර්මයන්හි 'අව්‍යාපෘත මනසක් නැත' (නිරන්තරයෙන් සේවය කරන මනසක් ඇති බව) යනුවෙන් කියනු ලැබේ. ඵල සමාවත්තිවලින් කල් ගෙවා, සිවුරු හැඳීම හා වාසස්ථාන මාරු කිරීම් වශයෙන් (කටයුතු කළ සේක). 'සමහර විට තනිවම' යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ විනෙය ජනයන් දමනය කිරීමට අනුකූල වන පරිදි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩම කිරීම හා දර්ශනය වීම සිදු වේ. පියවර තබන අවස්ථාවේ දී භූමිය සමතලා වීම යනු මනා කොට පිහිටි පාද ඇති බවෙහි (සුප්පතිට්ඨිත පාදතා) ආනිසංස ඵලයක් මිස, සෘද්ධි නිර්මාණයක් නොවේ. 'දකුණු පාදය තැබූ පමණින්' යැයි වදාළේ බුදුවරුන්ගේ සියලු කටයුතුවල ඇති දක්ෂිණ (ශුභ) ස්වභාවය නිසාය. 'අර්හත් භාවයෙහි පිහිටයි' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ဒုလ္လဘာ သမ္ပတ္တီတိ သတိပိ မနုဿတ္တပဋိလာဘေ ပတိရူပဒေသဝါသဣန္ဒြိယာဝေကလ္လသဒ္ဓါပဋိလာဘာဒယော ဂုဏာ ဒုလ္လဘာတိ အတ္ထော. စာတုမဟာရာဇိကဘဝနန္တိ စာတုမဟာရာဇိကဒေဝလောကေ သုညဝိမာနာနိ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော တာဝတိံသဘဝနာဒီသုပိ. ကာလယုတ္တန္တိ ဣမိဿာ ဝေလာယ ဣမဿ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ တံတံကာလာနုရူပံ. သမယယုတ္တန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ, အဋ္ဌုပ္ပတ္တိအနုရူပံ ဝါ. အထ ဝါ သမယယုတ္တန္တိ ဟေတူဒါဟရဏသဟိတံ. ကာလေန သာပဒေသဉှိ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ဥတုံ ဂဏှပေတိ, န ပန မလံ ပက္ခာလေတီတိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ ဘဂဝတော ကာယေ ရဇောဇလ္လံ ဥပလိမ္ပတီတိ.

'සම්පත්තිය දුර්ලභය' යනු මනුෂ්‍යත්වය ලැබුව ද ප්‍රතිරූප දේශ වාසය, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ පරිපූර්ණ බව සහ ශ්‍රද්ධාව ලැබීම ආදී ගුණයන් දුර්ලභ බවයි. 'චාතුම්මහාරාජික භවනය' යනු චාතුම්මහාරාජික දේව ලෝකයේ හිස් විමාන කරා යන බවයි. තාවතිංස භවනාදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'කාල යුක්ත' යනු මේ වේලාවෙහි මෙසේ කිව යුතුය යනුවෙන් ඒ ඒ කාලයට අනුකූල වීමයි. 'සමය යුක්ත' යනු ද එහි ම පර්යාය වචනයකි, නැතහොත් කරුණු පැනනැගීමට අනුකූල වීමයි. එසේත් නැතහොත් 'සමය යුක්ත' යනු හේතු උදාහරණ සහිත බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාලෝචිතව කරුණු සහිතව ම ධර්මය දේශනා කරන සේක. එය සිත පැහැදවීම මිස, ශරීරයේ කුණු සේදීමක් නොවන බව අදහසයි. මක්නිසාද යත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරයෙහි දූවිලි හෝ කුණු නොඇලෙන බැවිනි.

ကိလာသုဘာဝေါ ကိလမထော. သီဟသေယျံ ကပ္ပေတိ သရီရဿ ကိလာသုဘာဝမောစနတ္ထန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေတီ’’တိ ဣဒံ ပစ္ဆိမယာမေ ဘဂဝတော ဗဟုလအာစိဏ္ဏဝသေန ဝုတ္တံ. အပ္ပေကဒါ အဝသိဋ္ဌဗလဉာဏေဟိ သဗ္ဗညုတဉာဏေန စ ဘဂဝါ တမတ္ထံ သာဓေတီတိ. ‘‘ဣမေ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိဒေသနာ သီဟနာဒေါ. တေသံ ‘‘ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ’’ တိအာဒိနာ ပစ္စယာကာရံ သမောဓာနေတွာ. ‘‘သိနေရုံ [Pg.55] ဥက္ခိပန္တော ဝိယ နဘံ ပဟရန္တော ဝိယ စာ’’တိ ဣဒံ ဗြဟ္မဇာလဒေသနာယ အနညသာဓာရဏတ္တာ သုဒုက္ကရတာဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဧတန္တိ ‘‘ယေန, တေနာ’’တိ ဧတံ ပဒဒွယံ. ယေနာတိ ဝါ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနံ, ယေန ကာရဏေန သော မဏ္ဍလမာဠော ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော, တေန ကာရဏေန ဥပသင်္ကမီတိ အတ္ထော, ကာရဏံ ပန ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံဧဝ. ကဋ္ဌန္တိ နိသီဒနယောဂျံ ဒါရုက္ခန္ဓံ.

'කිලාසුභාවය' යනු වෙහෙසයි. ශරීරයේ වෙහෙස දුරු කරනු පිණිස සීහ සෙය්‍යාව (සිංහ සෙය්‍යාව) කල්පනා කරයි (සැතපෙයි) යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'බුදු ඇසින් ලොව බලයි' යන්න පැවසුණේ පශ්චිම යාමයේ දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බහුලව කරන ලද්දක් වශයෙනි. සමහර විටෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉතිරි බල ඥානයන්ගෙන් හා සර්වඥතා ඥානයෙන් ද ඒ කාරණය සාධනය කරන සේක. 'මේවා දෘෂ්ටි ස්ථානයෝය' යනාදී දේශනාව සීහනාදය (සිංහ නාදය) වේ. ඔවුන්ගේ ඒ දෘෂ්ටි 'වේදනා පච්චයා තණ්හා' (වේදනාව නිසා තණ්හාව ඇති වේ) යනාදී වශයෙන් ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදයට සම්බන්ධ කොට (දක්වන ලදී). 'මහා මේරු පර්වතය ඔසවන්නාක් මෙන් ද අහසට පහර දෙන්නාක් මෙන් ද' යන්න බ්‍රහ්මජාල දේශනාව අන්‍යයන්ට කළ නොහැකි සාධාරණ නොවන බැවින් එහි ඇති අතිශය දුෂ්කර බව දැක්වීමට පවසන ලදී. 'යෙන, තෙන' යනු මේ පද දෙකයි. 'යෙන' යන්නෙන් යම් හේතුවක් නිසා ඒ මණ්ඩල මාලය කරා එළඹිය යුතු ද, ඒ හේතුව නිසා එළඹුණේය යන අර්ථයයි. ඒ හේතුව නම් 'මේ භික්ෂූන්' යනාදී වශයෙන් අටුවාවේ දක්වා ඇති කරුණයි. 'කට්ඨං' යනු වාඩි වීමට සුදුසු ලී කඳකි.

ပုရိမောတိ ‘‘ကတမာယ နု ဘဝထာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော အတ္ထော. ကာ စ ပန ဝေါတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဗျတိရေကေ. တေန ယထာပုစ္ဆိတာယ ကထာယ ဝက္ခမာနံ ဝိပ္ပကတဘာဝံ ဇောတေတိ. ပန-သဒ္ဒေါ ဝစနာလင်္ကာရော. ယာယ ဟိ ကထာယ တေ ဘိက္ခူ သန္နိသိန္နာ, သာ ဧဝ အန္တရာကထာဘူတာ ဝိပ္ပကတာ ဝိသေသေန ပုန ပုစ္ဆီယတီတိ. အညာတိ အန္တရာသဒ္ဒဿ အတ္ထမာဟ. အညတ္ထေ ဟိ အယံ အန္တရာ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဘူမန္တရံ သမယန္တရ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. အန္တရာတိ ဝါ ဝေမဇ္ဈေတိ အတ္ထော. နနု စ တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သာ ကထာ ယထာဓိပ္ပာယံ ‘‘ဣတိ ဟ မေ’’တိအာဒိနာ နိဋ္ဌပိတာ ယေဝါတိ? န နိဋ္ဌာပိတာ ဘဂဝတော ဥပသင်္ကမနေန ဥပစ္ဆိန္နတ္တာ. ယဒိ ဟိ ဘဂဝါ တသ္မိံ ခဏေ န ဥပသင်္ကမေယျ ဘိယျောပိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓါယေဝ ကထာ ပဝတ္တေယျုံ, ဘဂဝတော ဥပသင်္ကမနေန ပန န ပဝတ္တေသုံ. တေနေဝါဟ အယံ ခေါ…ပေ… အနုပ္ပတ္တော’’တိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂဟေ ကရိယမာနေ နိဒါနဝစနံ, နနု ဘဂဝတော ဝစနမေဝ သင်္ဂဟေတဗ္ဗန္တိ? ဝုစ္စတေဒေသနာယ ဌိတိအသမ္မောသသဒ္ဓေယျဘာဝသမ္ပာဒနတ္ထံ. ကာလဒေသဒေသကဝတ္ထုဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကပဋိဗဒ္ဓါ ဟိ ဒေသနာ စိရဋ္ဌိတိကာ ဟောတိ, အသမ္မောသဓမ္မာ သဒ္ဓေယျာ စ. ဒေသကာလကတ္တုသောတုနိမိတ္တေဟိ ဥပနိဗန္ဓော ဝိယ ဝေါဟာရဝိနိစ္ဆယော, တေနေဝ စာယသ္မတာ မဟာကဿပေန ‘‘ဗြဟ္မဇာလံ အာဝုသော အာနန္ဒ ကတ္ထ ဘာသိတ’’န္တိအာဒိနာ ဒေသာဒိပုစ္ဆာသု ကတာသု တာသံ ဝိဿဇ္ဇနံ ကရောန္တေန ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန နိဒါနံ ဘာသိတန္တိ တယိဒမာဟ ‘‘ကာလ…ပေ… နိဒါနံ ဘာသိတ’’န္တိ.

'පූර්වය' යනු 'නුඹලා කිනම් කතාවකින් යුක්තව සිටියේ ද' යන්නයි. 'කා ච පන වො' යන්නෙහි 'ච' ශබ්දය ව්‍යතිරේක (වෙනස් බව) අර්ථයේ වැටේ. එයින් විමසන ලද කතාව අසම්පූර්ණව නතර වී ඇති බව දක්වයි. 'පන' ශබ්දය වාක්‍ය අලංකාරය පිණිස ය. යම් කතාවකින් ඒ භික්ෂූන් රැස්ව සිටියේ ද, ඒ අන්තරා කතාව ම අසම්පූර්ණ වූ බැවින් නැවත විශේෂයෙන් විමසන ලදී. 'අඤ්ඤා' යනු 'අන්තරා' ශබ්දයේ අර්ථයයි. 'භූමියන් අතර, සමයන් අතර' යනාදියෙහි මෙන් මෙහි 'අන්තරා' ශබ්දය 'වෙනත්' යන අර්ථයේ වැටේ. එසේත් නැතහොත් 'අන්තරා' යනු මැද යන අර්ථයයි. ඒ භික්ෂූන් විසින් ඒ කතාව 'ඉති හ මේ' යනාදී වශයෙන් නිම කරන ලද්දක් නොවේ ද? නැත, එය නිම නොකරන ලද්දේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩමවීම නිසා අතරමඟ නතර වූ බැවිනි. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ මොහොතේ වැඩම නොකළේ නම් තවදුරටත් ඒ හා බැඳුණු කතාව ම පවත්වනු ඇත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩමවීම නිසා එය නොපැවැත්විණි. එබැවින් 'අයං ඛො...පෙ... අනුප්පත්තෝ' යැයි වදාරන ලදී. ධර්ම විනය සංගායනා කිරීමේ දී නිදාන කථාව (ඇරඹුම) දක්වන්නේ ඇයි? භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය පමණක් සංගායනා කළ යුතු නොවේ ද? දේශනාව පිහිටුවීම, අමතක නොවීම සහ විශ්වාසනීය බව ඇති කිරීම සඳහා එසේ කරනු ලැබේ. කාලය, දේශය, දේශකයා, කරුණ සහ ධර්මය පිළිගන්නා අය හා සම්බන්ධ වූ දේශනාව බොහෝ කල් පවතින්නකි, අමතක නොවන සුලුය, විශ්වාස කළ හැකිය. එය ව්‍යවහාර විනිශ්චයක දී දේශය, කාලය, කර්තෘ සහ ශ්‍රවණය කරන්නා යන කරුණු සහිතව ලේඛනගත කිරීමක් වැනිය. එහෙයින් ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ විසින් 'ඇවැත්නි ආනන්දය, බ්‍රහ්මජාලය කොහි දී දේශනා කරන ලද්දක් ද?' යනාදී වශයෙන් දේශය ආදිය විමසන කල්හි, ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ ආනන්ද හිමියන් ඒ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දෙමින් මේ නිදානය ප්‍රකාශ කළ සේක. එය 'කාල...පෙ... නිදානය ප්‍රකාශ කරන ලදී' යන්නෙන් අදහස් වේ.

အပိစ သတ္ထုသိဒ္ဓိယာ နိဒါနဝစနံ. တထာဂတဿ ဟိ ဘဂဝတော ပုဗ္ဗရစနာနုမာနာဂမတက္ကာဘာဝတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတ္တသိဒ္ဓိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝေန ဟိဿ ပုဗ္ဗရစနာဒီနံ အဘာဝေါ သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဉာဏစာရတာယ, ဧကပ္ပမာဏတ္တာ [Pg.56] စ ဉေယျဓမ္မေသု. တထာ အာစရိယမုဋ္ဌိဓမ္မမစ္ဆရိယသတ္ထုသာဝကာနုရောဓာဘာဝတော ခီဏာသဝတ္တသိဒ္ဓိ. ခီဏာ သဝတာယ ဟိဿ အာစရိယမုဋ္ဌိအာဒီနံ အဘာဝေါ, ဝိသုဒ္ဓါ စ ပရာနုဂ္ဂဟပ္ပဝတ္တိ. ဣတိ ဒေသကဒေါသဘူတာနံ ဒိဋ္ဌိစာရိတ္တသမ္ပတ္တိဒူသကာနံ အဝိဇ္ဇာတဏှာနံ အဘာဝသူစကေဟိ, ဉာဏပ္ပဟာနသမ္ပဒါဘိ ဗျဉ္ဇနကေဟိ စ သမ္ဗုဒ္ဓဝိသုဒ္ဓဘာဝေဟိ ပုရိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသိဒ္ဓိ, တတော ဧဝ စ အန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မေသု သမ္မောဟာဘာဝသိဒ္ဓိတော ပစ္ဆိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသိဒ္ဓီတိ ဘဂဝတော စတုဝေသာရဇ္ဇသမန္နာဂမော, အတ္တဟိတပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိ စ ပကာသိတာ ဟောတိ နိဒါနဝစနေန သမ္ပတ္တပရိသာယ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဌာနုပ္ပတ္တိကပ္ပဋိဘာနေန ဓမ္မဒေသနာဒီပနတော, ‘‘ဇာနတာ ပဿတာ’’တိအာဒိ ဝစနတော စ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္ထုသိဒ္ဓိယာ နိဒါနဝစန’’န္တိ.

තවද, නිදාන වචනය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සිද්ධිය (පරිපූර්ණත්වය) සඳහා ද වේ. භාග්‍යවත් තථාගතයන් වහන්සේට පෙර සැකසූ දෙයක් පිළිබඳ අනුමානයක්, කලින් උගත් ආගමක් හෝ තර්කයක් නොමැති වීම නිසා උන්වහන්සේගේ සම්මා සම්බුද්ධත්වය තහවුරු වේ. සම්මා සම්බුද්ධ භාවය නිසාම උන්වහන්සේට පෙර සැකසූ කෘති ආදියෙහි අවශ්‍යතාවයක් නැත. මන්දයත්, උන්වහන්සේගේ ඥානය සියලු ඥෙය ධර්මයන් කෙරෙහි කිසිදු බාධාවකින් තොරව හැසිරෙන බැවිනි. එමෙන්ම, ගුරු මුෂ්ටියක් (ආචාර්ය මුෂ්ටි), ධර්ම මසුරුකමක් හෝ ශ්‍රාවකයන්ගේ අනුරෝධයක් නොමැති බැවින් උන්වහන්සේගේ ක්ෂීණාශ්‍රව භාවය (රහත් බව) සනාථ වේ. ක්ෂීණාශ්‍රව භාවය නිසා උන්වහන්සේ තුළ ගුරු මුෂ්ටි ආදිය නොමැති අතර, අනුන් කෙරෙහි පවත්වන අනුග්‍රහය ද අතිශයින්ම පිරිසිදුය. මෙසේ දේශකයාණන් වහන්සේ තුළ පැවතිය හැකි දෘෂ්ටි හා චාරිත්‍ර සම්පත් දූෂණය කරන අවිද්‍යාව හා තණ්හාව නොමැති බව හැඟවෙන, ප්‍රඥාව හා ප්‍රහාණය පිළිබඳ සම්පත්තිය ප්‍රකාශ කරන බුදුවරයෙකුගේ පිරිසිදු භාවය මගින් පළමු වෛශාරද්‍ය ඥාන දෙක සිද්ධ වේ. එමගින්ම අන්තරායික හා නෛර්යාණික ධර්මයන්හි මෝහයක් නොමැති බව තහවුරු වීමෙන් පසුකාලීන වෛශාරද්‍ය ඥාන දෙක ද සිද්ධ වේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිව් වෛශාරද්‍ය ඥානයෙන් යුක්ත වන බවත්, රැස්ව සිටින පිරිසගේ අදහසට අනුකූලව එසැණින් පහළ වන ප්‍රතිභානයෙන් ධර්මය දේශනා කිරීම හා 'ජානතා පස්සතා' (දන්නා වූ දකිනා වූ) ආදී වචන මගින් උන්වහන්සේගේ ආත්මාර්ථ පරාර්ථ ප්‍රතිපදාව නිදාන වචනයෙන් ප්‍රකාශ කර ඇත. ඒ නිසා 'ශාස්තෘ සිද්ධිය සඳහා නිදාන වචනය වේ' යැයි කියන ලදී.

တထာ သတ္ထုသိဒ္ဓိယာ နိဒါနဝစနံ. ဉာဏကရုဏာပရိဂ္ဂဟိတသဗ္ဗကိရိယဿ ဟိ ဘဂဝတော နတ္ထိ နိရတ္ထိကာ ပဝတ္တိ, အတ္တဟိတတ္ထာ ဝါ, တသ္မာ ပရေသံယေဝ အတ္ထာယ ပဝတ္တသဗ္ဗကိရိယဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သကလမ္ပိ ကာယဝစီမနောကမ္မံ သတ္ထုဘူတံ, န ကဗျရစနာဒိသာသနဘူတံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္ထုသိဒ္ဓိယာ နိဒါနဝစန’’န္တိ. အပိစ သတ္ထုနော ပမာဏဘူတတာဝိဘာဝနေန သာသနဿ ပမာဏဘာဝသိဒ္ဓိယာ နိဒါနဝစနံ. ‘‘ဘဂဝတာ’’တိ ဟိ ဣမိနာ တထာဂတဿ ဂုဏဝိသိဋ္ဌသတ္တုတ္တမာဒိဘာဝဒီပနေန, ‘‘ဇာနတာ’’တိအာဒိနာ အာသယာနုသယဉာဏာဒိပယောဂဒီပနေန စ အယမတ္ထော သာဓိတော ဟောတိ. ဣဒမေတ္ထ နိဒါနဝစနပယောဇနဿ မုခမတ္တဒဿနံ. ကော ဟိ သမတ္ထော ဗုဒ္ဓါနုဗုဒ္ဓေန ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ဘာသိတဿ နိဒါနဿ ပယောဇနာနိ နိရဝသေသတော ဝိဘာဝေတုန္တိ.

එසේම ශාස්තෘ සිද්ධිය සඳහා නිදාන වචනය වේ. මහා ප්‍රඥාවෙන් හා මහා කරුණාවෙන් පිරිවැරුණු සියලු ක්‍රියා ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආත්මාර්ථය සඳහා හෝ කිසිදු නිරර්ථක පැවැත්මක් නැත. එබැවින් හුදෙක් අනුන්ගේ යහපත පිණිසම පවත්වන ලද සියලු ක්‍රියා ඇති සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මුළු මහත් කාය, වාග්, මනෝ කර්මයන්ම ශාස්තෘ ස්වභාවයෙන් යුක්තය; ඒවා සාමාන්‍ය කාව්‍ය රචනා වැනි දේ නොවේ. ඒ නිසා 'ශාස්තෘ සිද්ධිය සඳහා නිදාන වචනය වේ' යැයි කියන ලදී. තවද, ශාස්තෘන් වහන්සේ ප්‍රමාණයක් (පරමාදර්ශයක්/ඇදහිය හැක්කෙක්) බව පැහැදිලි කිරීමෙන් ශාසනයෙහි ප්‍රමාණවත් බව සිද්ධ වීම පිණිස ද නිදාන වචනය වේ. 'භගවතා' යන මෙයින් තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ විශේෂිත උත්තම භාවය ද, 'ජානතා' ආදියෙන් ආශයානුසය ඥානය ආදී පයෝගයන් ද පැහැදිලි කිරීමෙන් මෙම අර්ථය සාධනය වේ. මෙය මෙහි නිදාන වචනයේ ප්‍රයෝජනය පිළිබඳ මුඛ මාත්‍රයක් පෙන්වීමකි. බුදුරජාණන් වහන්සේට අනුව බුද්ධත්වයට පත් වූ, ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ (ආනන්ද හිමියන්) විසින් දේශනා කරන ලද නිදානයේ ප්‍රයෝජනයන් සම්පූර්ණයෙන් විස්තර කිරීමට සමත් වන්නේ කවරෙක් ද?

နိဒါနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිදාන වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၅. နိက္ခိတ္တဿာတိ ဒေသိတဿ. ဒေသနာပိ ဟိ ဒေသေတဗ္ဗဿ သီလာဒိအတ္ထဿ ဝိနေယျသန္တာနေသု နိက္ခိပနတော ‘‘နိက္ခေပေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ယထာ အနေကသတအနေကသဟဿဘေဒါနိပိ သုတ္တန္တာနိ သံကိလေသဘာဂိယာဒိသာသနပ္ပဋ္ဌာနနယေန သောဠသဝိဓတံ နာတိဝတ္တန္တိ, ဧဝံ အတ္တဇ္ဈာသယာဒိသုတ္တနိက္ခေပဝသေန စတုဗ္ဗိဓဘာဝန္တိ အာဟ ‘‘စတ္တာရော သုတ္တနိက္ခေပါ’’တိ. ကာမဉ္စေတ္ထ အတ္တဇ္ဈာသယဿ, အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ စ ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဟိ [Pg.57] သဒ္ဓိံ သံသဂ္ဂဘေဒေါ သမ္ဘဝတိ အဇ္ဈာသယပုစ္ဆာနုသန္ဓိသဗ္ဘာဝတော, အတ္တဇ္ဈာသယအဋ္ဌုပ္ပတ္တီနံ ပန အညမညံ သံသဂ္ဂေါ နတ္ထီတိ နယိဓ နိရဝသေသော ဝိတ္ထာရနယော သမ္ဘဝတိ, တသ္မာ ‘‘စတ္တာရော သုတ္တနိက္ခေပါ’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ယဒိပိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ အဇ္ဈာသယေန သိယာ သံသဂ္ဂဘေဒေါ, တဒန္တောဂဓတ္တာ ပန သေသနိက္ခေပါနံ မူလနိက္ခေပဝသေန စတ္တာရောဝ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သော ပနာယံ သုတ္တနိက္ခေပေါ သာမညဘာဝတော ပဌမံ ဝိစာရေတဗ္ဗော, တသ္မိံ ဝိစာရိတေ ယဿာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ဣဒံ သုတ္တံ နိက္ခိတ္တံ, တဿာ ဝိဘာဂဝသေန ‘‘မမံ ဝါ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၅, ၆), ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ခေါ ပနေတ’’န္တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၇), ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၈) စ ပဝတ္တာနံ သုတ္တာနံ သုတ္တပဒေသာနံ ဝဏ္ဏနာ ဝုစ္စမာနာ တံတံအနုသန္ဓိဒဿနသုခတာယ သုဝိညေယျာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သုတ္တနိက္ခေပံ ဝိစာရေတွာ ဝုစ္စမာနာ ပါကဋာ ဟောတီ’’တိ.

5. 'නික්ඛිත්තස්ස' යනු දේශනා කරන ලද යන්නයි. දේශනා කළ යුතු වූ ශීලාදී අර්ථයන් විනෙය ජනයන්ගේ සන්තානවල තැන්පත් කරන බැවින් දේශනාවට 'නික්ඛේප' (තැන්පත් කිරීම/දේශනා කිරීම) යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී, සිය ගණන් දහස් ගණන් භේද ඇති සූත්‍රයන් වුවද, සංකිලේශ භාගිය ආදී ශාසන ප්‍රස්ථාන ක්‍රමයට අනුව සොළොස් (16) ආකාරය ඉක්මවා නොයන්නා සේ, අත්තජ්ඣාසය (තමන්ගේ අදහස) ආදී සූත්‍ර නික්ඛේප වශයෙන් සූත්‍ර දේශනා සිව් වැදෑරුම් වන බව 'සූත්‍ර නික්ඛේප සතරකි' යන්නෙන් වදාරන ලදී. ඇත්ත වශයෙන්ම මෙහි අත්තජ්ඣාසය සහ අට්ඨුප්පත්තිය (සිදුවීමක් මුල් වීම) යන කරුණු, පරජ්ඣාසය (අන්‍යයන්ගේ අදහස) සහ පුච්ඡාව (ප්‍රශ්න කිරීම) සමග මිශ්‍ර විය හැකිය. මන්දයත්, අදහස් හා ප්‍රශ්නවල අනුසන්ධියක් පවතින බැවිනි. එහෙත් අත්තජ්ඣාසය හා අට්ඨුප්පත්තිය අතර එකිනෙකට මිශ්‍ර වීමක් නැති බැවින් මෙහි සම්පූර්ණ විස්තරාත්මක ක්‍රමයක් නොමැත. එබැවින් 'සූත්‍ර නික්ඛේප සතරකි' යි පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත්, අට්ඨුප්පත්තිය හා අජ්ඣාසය අතර මිශ්‍ර වීමක් පැවතියද, සෙසු නික්ඛේපයන් ඒ තුළ අන්තර්ගත වන බැවින් මූලික නික්ඛේප වශයෙන් සතරක්ම දක්වා ඇති බව දත යුතුය. එම සූත්‍ර නික්ඛේපය පොදු ස්වභාවයෙන් ප්‍රථමයෙන් විමසිය යුතුය. එය විමසූ පසු, යම් අට්ඨුප්පත්තියක් (සිදුවීමක්) මත මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන ලද්දේ ද, එහි විභාගය වශයෙන් 'මහණෙනි, මා පිළිබඳව හෝ...' (මමං වා භික්ඛවේ) ආදී ලෙසත්, 'මෙය ස්වල්ප මාත්‍ර වූ...' (අප්පමත්තකං ඛෝ පනේතං) ආදී ලෙසත්, 'මහණෙනි, ඇත්තේය...' (අත්ථි භික්ඛවේ) ආදී ලෙසත් පවත්වන ලද සූත්‍ර හා සූත්‍ර පදයන්ගේ වර්ණනාව කියනු ලබන කල්හි, ඒ ඒ අනුසන්ධි දැකීමේ පහසුව නිසා එය මැනවින් වටහා ගත හැකි වන්නේය යන අදහසින් 'සූත්‍ර නික්ඛේපය විමසා පවසන කල්හි එය පැහැදිලි වේ' යැයි කියන ලදී.

‘‘သုတ္တနိက္ခေပါ’’တိအာဒီသု နိက္ခိပနံ နိက္ခေပေါ, သုတ္တဿ နိက္ခေပေါ သုတ္တဿ ကထနံ သုတ္တနိက္ခေပေါ, သုတ္တဒေသနာတိ အတ္ထော. နိက္ခိပီယတီတိ ဝါ နိက္ခေပေါ, သုတ္တံယေဝ နိက္ခေပေါ သုတ္တနိက္ခေပေါ. အတ္တနော အဇ္ဈာသယော အတ္တဇ္ဈာသယော, သော အဿ အတ္ထိ သုတ္တဒေသနာကာရဏဘူတောတိ အတ္တဇ္ဈာသယော. အတ္တနော အဇ္ဈာသယော ဧတဿာတိ ဝါ အတ္တဇ္ဈာသယော. ပရဇ္ဈာသယောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ပုစ္ဆာယ ဝသော ပုစ္ဆာဝသော, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ပုစ္ဆဝသိကော. အရဏီယတော အတ္ထော, သုတ္တဒေသနာယ ဝတ္ထု. အတ္ထဿ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထုပ္ပတ္တိ, အတ္ထုပ္ပတ္တိယေဝ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ, သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော. အထ ဝါ နိက္ခိပီယတိ သုတ္တံ ဧတေနာတိ သုတ္တနိက္ခေပေါ, အတ္တဇ္ဈာသယာဒိ ဧဝ. ဧတသ္မိံ ပန အတ္ထဝိကပ္ပေ အတ္တနော အဇ္ဈာသယော အတ္တဇ္ဈာသယော, ပရေသံ အဇ္ဈာသယော ပရဇ္ဈာသယော, ပုစ္ဆီယတီတိ ပုစ္ဆာ, ပုစ္ဆိတဗ္ဗော အတ္ထော. သောတဗ္ဗဝသပ္ပဝတ္တံ ဓမ္မပ္ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ဝစနံ ပုစ္ဆာဝသိကာ, တဒေဝ နိက္ခေပသဒ္ဒါပေက္ခာယ ပုလ္လိင်္ဂဝသေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုစ္ဆာဝသိကော’’တိ. တထာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယေဝ ‘‘အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော’’တိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

'සූත්‍ර නික්ඛේප' යනාදියෙහි නික්ඛිපනය (තැන්පත් කිරීම/කීම) 'නික්ඛේප' නම් වේ. සූත්‍රය පැවසීම සූත්‍ර නික්ඛේපයයි, එනම් සූත්‍ර දේශනාව යන්නයි. එසේත් නැතහොත්, දේශනා කරනු ලබන දෙය නික්ඛේපයයි; සූත්‍රයම නික්ඛේපය බැවින් එය සූත්‍ර නික්ඛේපයයි. තමන්ගේ අදහස අත්තජ්ඣාසයයි. එම අදහස සූත්‍ර දේශනාවට හේතුව වූයේ නම් එය 'අත්තජ්ඣාසය' නම් නික්ඛේපයයි. පරජ්ඣාසය යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. ප්‍රශ්නයක වසඟය (මුල් වීම) පුච්ඡාවසයයි; එය ඇති දේශනාව 'පුච්ඡාවසික' (ප්‍රශ්නයක් මුල් කරගත්) නම් වේ. අරණීය (දේශනා කළ යුතු) බැවින් අර්ථයයි, එනම් සූත්‍ර දේශනාවට වස්තුවයි. අර්ථයේ උපත අත්ථුප්පත්ති (අට්ඨුප්පත්ති) නම් වේ; එය (එම සිදුවීම) මුල් කරගත් දේශනාව 'අට්ඨුප්පත්තිකය' (කරුණක් මුල් කරගත්). එසේත් නැතහොත්, යමකින් සූත්‍රය දේශනා කරනු ලබයි ද එය සූත්‍ර නික්ඛේපයයි; එනම් අත්තජ්ඣාසය ආදියයි. මේ අර්ථ විකල්පයේදී, තමාගේ අදහස අත්තජ්ඣාසය ද, අන්‍යයන්ගේ අදහස පරජ්ඣාසය ද වේ. විමසනු ලබන දෙය 'පුච්ඡා' (ප්‍රශ්නය) නම් වේ, එනම් විමසිය යුතු අර්ථයයි. ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමට කැමති ධර්ම ප්‍රතිග්‍රාහකයන්ගේ වචනය 'පුච්ඡාවසිකා' (ප්‍රශ්නය මුල් කරගත් දේ) නම් වන අතර, 'නික්ඛේප' යන ශබ්දයට සාපේක්ෂව එය පුරුෂ ලිංගයෙන් 'පුච්ඡාවසිකෝ' යනුවෙන් දක්වා ඇත. එසේම අට්ඨුප්පත්තියම 'අට්ඨුප්පත්තිිකෝ' ලෙස ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

ဧတ္ထ စ ပရေသံ ဣန္ဒြိယပရိပါကာဒိကာရဏနိရပေက္ခတာ အတ္တဇ္ဈာသယဿ ဝိသုံ နိက္ခေပဘာဝေါ ယုတ္တော. တေနေဝါဟ ‘‘ကေဝလံ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေနေဝ ကထေတီ’’တိ. ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဝသိကာနံ ပန ပရေသံ အဇ္ဈာသယပုစ္ဆာနံ [Pg.58] ဒေသနာနိမိတ္တဘူတာနံ ဥပ္ပတ္တိယံ ပဝတ္တိတာနံ ကထံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယံ အနဝရောဓော, ပုစ္ဆာဝသိကအဋ္ဌုပ္ပတ္တိကာနံ ဝါ ပရဇ္ဈာသယာနုရောဓေန ပဝတ္တိတဒေသနတ္တာ ကထံ ပရဇ္ဈာသယေ အနဝရောဓောတိ န စောဒေတဗ္ဗမေတံ. ပရေသဉှိ အဘိနီဟာရပရိပုစ္ဆာဒိဝိနိမုတ္တဿေဝ သုတ္တဒေသနာကာရဏုပ္ပာဒဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဝသိကာနံ ဝိသုံ ဂဟဏံ. တထာ ဟိ ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တာဒီနံ (မ. နိ. ၁.၂၉) အာမိသုပ္ပာဒါဒိဒေသနာနိမိတ္တံ ‘‘အဋ္ဌုပ္ပတ္တီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပရေသံ ပုစ္ဆံ ဝိနာ အဇ္ဈာသယမေဝ နိမိတ္တံ ကတွာ ဒေသိတော ပရဇ္ဈာသယော, ပုစ္ဆာဝသေန ဒေသိတော ပုစ္ဆာဝသိကောတိ ပါကဋော ယမတ္ထောတိ. အတ္တနော အဇ္ဈာသယေနေဝ ကထေသိ ဓမ္မတန္တိဌပနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သမ္မပ္ပဓာနသုတ္တန္တဟာရကောတိ အနုပုဗ္ဗေန နိဒ္ဒိဋ္ဌာနံ သံယုတ္တကေ သမ္မပ္ပဓာနပဋိသံယုတ္တာနံ သုတ္တာနံ အာဝဠိ, တထာ ဣဒ္ဓိပါဒဟာရကာဒိ. ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ ဓမ္မာ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒယော. အဘိနီဟာရန္တိ ပဏိဓာနံ.

මෙහිදී අන්‍යයන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා යාම ආදී හේතූන් කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැතිව, තමන් වහන්සේගේම අදහස (අත්තජ්ඣාසය) වෙනමම ඉදිරිපත් කිරීම සුදුසුය. එබැවින් "කේවලම් අත්තනෝ අජ්ඣාසයේනේව කථේති" (හුදෙක් තමන් වහන්සේගේම අදහසින් දේශනා කරති) යැයි වදාරන ලදී. අන්‍යයන්ගේ අදහස් හා ප්‍රශ්න පදනම් කරගෙන දේශනා කරන ලද්දාවූත්, දේශනාවට නිමිති වූ කරුණු (අට්ඨුප්පත්ති) ඇතිව පැවැත්වුණාවූත් දේශනා කෙසේ නම් අට්ඨුප්පත්තියට ඇතුළත් නොවන්නේද, නැතහොත් ප්‍රශ්න පදනම් කරගත් අට්ඨුප්පත්ති ඇති දේශනා අන්‍යයන්ගේ අදහස්වලට අනුකූලව පැවැත් වූ බැවින් ඒවා කෙසේ නම් 'පරජ්ඣාසය' (අනුන්ගේ අදහස්) යන වර්ගයට ඇතුළත් නොවන්නේදැයි මෙහිදී විමසිය යුතු නැත. මන්දයත්, අනුන්ගේ අධිෂ්ඨාන හෝ ප්‍රශ්න කිරීම් ආදියෙන් තොරව සූත්‍ර දේශනාවකට හේතුවන කරුණු පැනනැගීම 'අට්ඨුප්පත්ති' ලෙස ගන්නා බැවින්, අන්‍යයන්ගේ අදහස් හා ප්‍රශ්න පදනම් වූ දේශනා වෙනමම ගනු ලැබේ. ධම්මදායාද සූත්‍රය වැනි සූත්‍රවල ආමිසය ඉපදීම ආදී දේශනා නිමිත්ත 'අට්ඨුප්පත්ති' යැයි කියනු ලැබේ. අන්‍යයන්ගේ ප්‍රශ්න කිරීම් රහිතව හුදෙක් ඔවුන්ගේ අදහස (අජ්ඣාසය) නිමිත්ත කොටගෙන දේශනා කරන ලද්දේ 'පරජ්ඣාසය' ලෙසත්, ප්‍රශ්න පදනම් කරගෙන දේශනා කරන ලද්දේ 'පුච්ඡාවසික' ලෙසත් අර්ථය පැහැදිලිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේම අදහසින් (අත්තජ්ඣාසයෙන්) දේශනා කරන ලද්දේ ධර්ම නියමය (ධම්මතන්ති) පිහිටුවීම පිණිස යැයි දත යුතුය. 'සම්මප්පධානසුත්තන්තහාරක' යනු පිළිවෙළින් දක්වන ලද සංයුත්ත නිකායේ සම්මප්පධාන හා සම්බන්ධ සූත්‍රාවලියයි. ඉද්ධිපාදහාරක ආදියද එසේමය. විමුක්තිය මෝරා යාමට හේතු වන ධර්මයන් නම් ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය ආදියයි. 'අභිනීහාර' යනු ප්‍රණිධානයයි (පැතුමයි).

ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏေတိ ဧတ္ထ ‘‘အစ္ဆရိယံ အာဝုသော’’တိအာဒိနာ ဘိက္ခုသံဃေန ဝုတ္တော ဝဏ္ဏောပိ သင်္ဂဟိတော, တံ ပန အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ကတွာ ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ အညေ စ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ ဥပရိ ဒေသနံ အာရဘိဿတီတိ. ‘‘မမံ ဝါ ဘိက္ခဝေ ပရေ ဝဏ္ဏံ ဘာသေယျု’’န္တိ ဣမိဿာ ဒေသနာယ ဗြဟ္မဒတ္တေန ဝုတ္တဝဏ္ဏော အဋ္ဌုပ္ပတ္တီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အန္တေဝါသီ ဝဏ္ဏံ. ဣတိ ဣမံ ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ကတွာ’’တိ. ဝါ-သဒ္ဒေါ ဥပမာနသမုစ္စယသံသယဝဝဿဂ္ဂပဒပူရဏဝိကပ္ပာဒီသု ဗဟူသု အတ္ထေသု ဒိဿတိ. တထာ ဟေသ ‘‘ပဏ္ဍိတော ဝါပိ တေန သော’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၆၃) ဥပမာနေ ဒိဿတိ, သဒိသဘာဝေတိ အတ္ထော. ‘‘တံ ဝါပိ ဓီရာ မုနိ ဝေဒယန္တီ’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၂၀၃) သမုစ္စယေ, ‘‘ကေ ဝါ ဣမေ, ကဿ ဝါ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၉၆) သံသယေ, ‘‘အယံ ဝါ ဣမေသံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ သဗ္ဗဗာလော သဗ္ဗမူဠှော’’တိအာဒီသု ဝဝဿဂ္ဂေ, ‘‘န ဝါယံ ကုမာရကော မတ္တမညာသီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) ပဒပူရဏေ, ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ ဘိက္ခဝေ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၇၀) ဝိကပ္ပေ, ဣဓာယံ ဝိကပ္ပေယေဝါတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဝါ-သဒ္ဒေါ ဝိကပ္ပနတ္ထော’’တိ. ပရ-သဒ္ဒေါ အတ္ထေဝ အညတ္ထေ ‘‘အဟဉ္စေဝ ခေါ ပန ဓမ္မံ ဒေသေယျံ, ပရေ စ မေ န အာဇာနေယျု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၆၄, ၆၅; မ. နိ. ၁.၂၈၁; မ. နိ. ၂.၂၂၃; သံ. နိ. ၁.၁၇၂; မဟာဝ. ၄, ၈) အတ္ထိ အဓိကေ [Pg.59] ‘‘ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏ’’န္တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. မာတိကာ ၆၈, ၁.၁၁၁) အတ္ထိ ပစ္ဆာဘာဂေ ‘‘ပရတော အာဂမိဿတီ’’တိအာဒီသု. အတ္ထိ ပစ္စနီကဘာဝေ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ပရပ္ပဝါဒံ သဟ ဓမ္မေန သုနိဂ္ဂဟိတံ နိဂ္ဂဟေတွာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၆၈). ဣဓာပိ ပစ္စနီကဘာဝေတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပရေတိ ပဋိဝိရုဒ္ဓါ’’တိ.

'වණ්ණාවණ්ණේ' යන මෙහිදී "ඇවැත්නි, ආශ්චර්යයකි" යනාදී වශයෙන් භික්ෂු සංඝයා විසින් පවසන ලද ගුණයද (වණ්ණ) ඇතුළත් වේ. එය අට්ඨුප්පත්තිය කොට ගෙන "මහණෙනි, තවත් ධර්මයන් ඇත" යනාදී වශයෙන් මතු දේශනාව ආරම්භ කරනු ලබයි. "මහණෙනි, ඉදින් අන්‍යයෝ මාගේ ගුණ පවසන්නාහු නම්" යන මෙම දේශනාවේදී බ්‍රහ්මදත්ත විසින් පවසන ලද ගුණය අට්ඨුප්පත්තිය කොටගෙන "අතේවාසිකයාගේ ගුණය. මෙසේ මෙම ගුණ-අගුණ අට්ඨුප්පත්තිය කොටගෙන" යැයි පවසන ලදී. 'වා' යන ශබ්දය උපමාව, සමුච්චය (එකට එකතු කිරීම), සැකය, නිශ්චය කිරීම, පදපූරණය සහ විකල්පය (තෝරාගැනීම) ආදී බොහෝ අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. "පණ්ඩිතෝ වාපි තේන සෝ" යනාදී තැන්වල එය උපමාවෙහි, එනම් සමාන බව යන අර්ථයෙහි දක්නට ලැබේ. "තං වාපි ධීරා මුනි වේදයන්ති" යනාදී තැන්වල සමුච්චය අර්ථයෙහිද, "කේ වා ඉමේ, කස්ස වා" යනාදී තැන්වල සැකයෙහිද, "අයං වා ඉමේසං සමණබ්‍රාහ්මණානං සබ්බබාලෝ සබ්බමූළ්හෝ" යනාදී තැන්වල නිශ්චය කිරීමෙහිද, "න වායං kumārako මත්තමඤ්ඤාසී" යනාදී තැන්වල පදපූරණයෙහිද, "යෙහි කේචි භික්ඛවේ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා" යනාදී තැන්වල විකල්පයෙහිද යෙදේ. මෙහිදී එය විකල්ප අර්ථයෙහිම යෙදෙන බව දක්වමින් "වා-සද්දෝ විකප්පනත්ථෝ" (වා ශබ්දය විකල්ප අර්ථයෙහි වේ) යැයි වදාළහ. 'පර' ශබ්දය "මම ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි, අන්‍යයෝ (පරේ) එය තේරුම් නොගන්නාහුය" යනාදී තැන්වල 'අන්‍ය' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. "ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්තඤාණං" යනාදී තැන්වල 'අධික' හෝ 'උසස්' යන අර්ථයෙහිද, "පරතෝ ආගමිස්සති" (පසුව එනු ඇත) යනාදී තැන්වල 'පසුභාගය' යන අර්ථයෙහිද යෙදේ. "උප්පන්නං පරප්පවාදං... නිග්ගහේත්වා" (පැන නැගුණු පරවාද ධර්මානුකූලව මැනවින් නිග්‍රහ කොට) යනාදී තැන්වල 'ප්‍රතිවිරුද්ධ' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදීද එය ප්‍රතිවිරුද්ධ යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බව දක්වමින් "පරේති පටිවිරුද්ධා" (පර යනු ප්‍රතිවිරුද්ධ වූවෝය) යැයි වදාළහ.

ဤဒိသေသုပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနေ, တေန ရတနတ္တယနိမိတ္တမ္ပိ အကုသလစိတ္တပ္ပဝတ္တိ န ကာတဗ္ဗာ, ပဂေဝ ဝဋ္ဋာမိသလောကာမိသနိမိတ္တန္တိ ဒဿေတိ. သဘာဝဓမ္မတော အညဿ ကတ္တုအဘာဝဇောတနတ္ထံ အာဟနတီတိ ကတ္တုအတ္ထေ အာဃာတသဒ္ဒံ ဒဿေတိ, တတ္ထ အာဟနတီတိ ဟိံသတိ ဝိဗာဓတိ, ဥပတာပေတိ စာတိ အတ္ထော. အာဟနတိ ဧတေန, အာဟနနမတ္တံ ဝါ အာဃာတောတိ ကရဏဘာဝတ္ထာပိ သမ္ဘဝန္တိယေဝ. ဧဝံ အဝယဝဘေဒနေန အာဃာတ-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ ဣဒါနိ တတ္ထ ပရိယာယေနပိ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ကောပဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ အာဟ. အယဉ္စ နယော ‘‘အပ္ပစ္စယော အနဘိရဒ္ဓီ’’တိအာဒီသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ ဝတ္တဗ္ဗော. အပ္ပတီတာ ဟောန္တိ တေနာတိ ပါကဋပရိယာယေန အပ္ပစ္စယ-သဒ္ဒဿ အတ္ထဒဿနံ, တံမုခေန ပန န ပစ္စေတိ တေနာတိ အပ္ပစ္စယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဘိရာဓယတီတိ သာဓယတိ. ဒွီဟီတိ အာဃာတအနဘိရဒ္ဓိပဒေဟိ. ဧကေနာတိ အပ္ပစ္စယပဒေန. သေသာနန္တိ သညာဝိညာဏက္ခန္ဓာနံ, သညာဝိညာဏအဝသိဋ္ဌသင်္ခါရက္ခန္ဓသင်္ခါတာနံ ဝါ. ကရဏန္တိ ဥပ္ပာဒနံ. အာဃာတာဒီနဉှိ ပဝတ္တိယာ ပစ္စယသမဝါယနံ ဣဓ ‘‘ကရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ပန အတ္ထတော ဥပ္ပာဒနမေဝ. အနုပ္ပာဒနဉှိ သန္ဓာယ ဘဂဝတာ ‘‘န ကရဏီယာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ. ပဋိက္ခိတ္တမေဝ ဧကုပ္ပာဒေကဝတ္ထုကေကာရမ္မဏေကနိရောဓဘာဝတော.

'ඊදිසේසූපී' යන මෙහි 'පි' ශබ්දය සම්භාවන (වැදගත්කම හැඟවීම) අර්ථයෙහි යෙදේ. ඒ මගින් රත්නත්‍රය නිමිති කරගෙන පවා අකුසල් සිත් ඇති කර නොගත යුතු බවත්, සංසාරික සැප සහ ලෝකාමිස නිමිති කරගෙන අකුසල් ඇති නොකරගත යුතු බව පවසනුම කවරේදැයි දක්වයි. ස්වභාව ධර්මයට වඩා අන්‍ය වූ කර්තෘවරයෙකු නොමැති බව හැඟවීම පිණිස 'ආහනති' (පහර දෙයි/පෙළයි) යන කර්තෘ අර්ථයෙහි 'ආඝාත' ශබ්දය දක්වයි. එහි 'ආහනති' යනු හිංසා කරයි, පීඩා කරයි, තවයි යන අර්ථයයි. මෙයින් පහර දෙයි යන අර්ථයෙන් හෝ පහර දීම පමණක් යන අර්ථයෙන්ද 'ආඝාත' යන්න කරණ (සාධන) අර්ථයෙන් හෝ භාව අර්ථයෙන් හෝ යෙදිය හැකිය. මෙසේ පද බෙදා අර්ථ දක්වා, දැන් එහි පර්යාය අර්ථය දක්වමින් "කෝපයට මෙය අධිවචනයකි (නමකි)" යැයි පැවසූහ. මෙම ක්‍රමය 'අප්පච්චය' (අමනාපය) සහ 'අනභිරද්ධි' (නොසතුට) යන පද සඳහාද හැකි පමණින් කිය යුතුය. "ඒ හේතුවෙන් නොසතුටු වෙති" යන ප්‍රකට පර්යායෙන් 'අප්පච්චය' ශබ්දයේ අර්ථය දැක්වේ. එසේම ඒ දෙසට සිත නොයන (නැවත නොඑන) බැවින් 'අප්පච්චය' යැයි දත යුතුය. 'අභිරාධයති' යනු සාධනය කරයි (ඉටු කරයි). 'ද්වීහි' යනු ආඝාත සහ අනභිරද්ධි යන පද දෙකෙනි. 'ඒකේන' යනු අප්පච්චය යන පදයෙනි. 'සේසානං' යනු සංඥා සහ විඤ්ඤාණ යන ස්කන්ධයන්ගේ හෝ සංඥා සහ විඤ්ඤාණ හැර ඉතිරි සංස්කාර ස්කන්ධයට අයත් ධර්මයන්ගේ වේ. 'කරණං' යනු ඉපදවීමයි. ආඝාත ආදියේ පැවැත්ම සඳහා හේතු සමවාය (එක්වීම) මෙහිදී 'කරණය' යැයි කියන ලද අතර, එහි අර්ථය ඉපදවීමම වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "න කරණීයා" (නොකළ යුතුය) යැයි වදාළේ ඒවා නූපදවීම අදහස් කරගෙනය. එක්ව ඉපදීම, එක්ව පැවතීම, එකම අරමුණක් ගැනීම සහ එක්ව නිරුද්ධ වීම යන ස්වභාවය ඇති බැවින් (අකුසල සිත හා අන්‍ය චෛතසිකයන් අතර පවතින මෙම එකඟතාව නිසාම) එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී.

တတ္ထာတိ တသ္မိံ မနောပဒေါသေ. တုမှန္တိ ‘‘တုမှာက’’န္တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထော ဧကော သဒ္ဒေါ ‘‘ယထာ အမှာက’’န္တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထော ‘‘အမှ’’န္တိ အယံ သဒ္ဒေါ. ယထာဟ, ‘‘တသ္မာ ဟိ အမှံ ဒဟရာ န မိယျရေ’’တိ (ဇာ. ၁.၉.၉၃, ၉၉). ‘‘အန္တရာယော’’တိ ဣဒံ မနောပဒေါသဿ အကရဏီယတာယ ကာရဏဝစနံ. ယသ္မာ တုမှာကံယေဝ စ ဘဝေယျ တေန ကောပါဒိနာ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ အန္တရာယော, တသ္မာ တေ ကောပါဒိပရိယာယေန ဝုတ္တာ အာဃာတာဒယော န ကရဏီယာတိ အတ္ထော. တေန နာဟံ ‘‘သဗ္ဗညူ’’တိ ဣဿရဘာဝေန တုမှေ တတော နိဝါရေမိ, အထ ခေါ ဣမိနာ နာမ ကာရဏေနာတိ ဒဿေတိ. တံ ပန ကာရဏဝစနံ [Pg.60] ယသ္မာ အာဒီနဝဝိဘာဝနံ ဟောတိ, တသ္မာ အာဟ ‘‘အာဒီနဝံ ဒဿေန္တော’’တိ. ‘‘အပိ နု တုမှေ’’တိအာဒိနာ မနောပဒေါသော န ကာလန္တရဘာဝိနောယေဝ ဟိတသုခဿ အန္တရာယကရော, အထ ခေါ တင်္ခဏပ္ပဝတ္တိရဟဿပိ ဟိတသုခဿ အန္တရာယကရောတိ မနောပဒေါသေ အာဒီနဝံ ဒဠှတရံ ကတွာ ဒဿေတိ. ယေသံ ကေသဉ္စိ ‘‘ပရေ’’တိအာဒီသု ဝိယ န ပဋိဝိရုဒ္ဓါနံယေဝါတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘ကုပိတော’’တိအာဒိ.

'තත්ථ' යනු ඒ මනෝපදෝෂයෙහි (සිත දූෂ්‍ය වීමෙහි) ය. 'තුම්හං' යනු 'තුම්හාකං' (ඔබගේ/ඔබලාගේ) යන්නට සමාන අර්ථ ඇති වචනයකි. 'අම්හ' යනු 'අම්හාකං' (අපගේ) යන්නට සමාන අර්ථ ඇති වචනයකි. "එබැවින් අපගේ (අම්හං) තරුණයෝ මිය නොයති" යැයි පැවසූවාක් මෙනි. 'අන්තරායෝ' යන්න මනෝපදෝෂය නොකළ යුතු බවට හේතු දැක්වීමකි. යම් හෙයකින් ඒ කෝපය ආදිය නිසා ඔබටම ප්‍රථම ධ්‍යාන ආදියට බාධාවක් (අන්තරායක්) වන්නේද, එබැවින් කෝපයට පර්යාය නාමයන් ලෙස දක්වන ලද ආඝාත ආදිය නොකළ යුතුය යනු අර්ථයයි. ඒ මගින් "මම සර්වඥ වූ පමණින් අධිපති භාවයෙන් ඔබව එයින් වළක්වන්නේ නැත, නමුත් මෙන්න මේ හේතුව නිසාය" යන්න දක්වයි. එම හේතුව දැක්වීමෙන් දෝෂය (ආදීනවය) විස්තර වන බැවින් "ආදීනව දක්වමින්" යැයි පවසන ලදී. "නුඹලා පවා..." යනාදී වචන මගින් මනෝපදෝෂය හුදෙක් මතු කාලයෙහි ලැබෙන හිතසුව පිණිස පමණක් නොව, ඒ මොහොතේ පවතින හිතසුව පිණිසද බාධා පමුණුවන බව දක්වමින් මනෝපදෝෂයෙහි ආදීනවය වඩාත් තදින් දක්වයි. 'පර' ශබ්දයෙන් දැක්වෙන ප්‍රතිවිරුද්ධ වූවන්ට පමණක් නොව, ඕනෑම කෙනෙකුට (ආදීනවය පොදු බව) අර්ථයයි. එබැවින් "කුපිත වූ තැනැත්තා" යනාදිය වදාරන ලදී.

အန္ဓတမန္တိ အန္ဓဘာဝကရတမံ. ယန္တိ ယတ္ထ. ဘုမ္မတ္ထေ ဟိ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနံ. ယသ္မိံ ကာလေ ကောဓော သဟတေ နရံ, အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ယန္တိ ဝါ ကာရဏဝစနံ, ယသ္မာ ကောဓော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နရံ အဘိဘဝတိ, တသ္မာ အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ, ယဒါ ကောဓောတိ အတ္ထော ယံတံသဒ္ဒါနံ ဧကန္တသမ္ဗန္ဓိဘာဝတော. အထ ဝါ ယန္တိ ကိရိယာယ ပရာမသနံ. ကောဓော သဟတေတိ ယဒေတံ ကောဓဿ သဟနံ အဘိဘဝနံ, ဧတံ အန္ဓကာရတမဘဝနန္တိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယံ နရံ ကောဓော သဟတေ အဘိဘဝတိ, တဿ အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ, တတော စ ကုဒ္ဓေါ အတ္ထံ န ဇာနာတိ, ကုဒ္ဓေါ ဓမ္မံ န ပဿတီတိ. အန္တရတောတိ အဗ္ဘန္တရတော, စိတ္တတော ဝါ.

‘අන්ධතමං’ යනු අන්ධභාවයට පත් කරන ඝන අන්ධකාරයයි. ‘යං’ යනු යම් තැනක හෝ යම් අවස්ථාවක යන අර්ථයයි. මෙය භුම්මත්ථයෙහි (සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි) යෙදුණු පච්චත්ත වචනයකි (ප්‍රථමා විභක්තියකි). යම් අවස්ථාවක ක්‍රෝධය මිනිසෙකු මැඩපවත්වන්නේ ද, එකල්හි ඝන අන්ධකාරයක් ඇතිවේ යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් ‘යං’ යන්න හේතු වාචකයක් ලෙස ගතහොත්, යම් හෙයකින් ක්‍රෝධය උපදින කල්හි මිනිසා අභිබවා යන බැවින්, එවිට ඝන අන්ධකාරයක් ඇතිවේ යනුවෙන් අර්ථ වේ. නැතහොත් ‘යං’ යන්නෙන් ක්‍රියාවක් හඟවයි. ක්‍රෝධය මැඩපවත්වයි යන යම් මැඩපැවැත්වීමක් හෝ අභිබවා යෑමක් ඇද්ද, එය අන්ධකාරය ඇතිවීමක් බඳු යැයි අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත්, යම් මිනිසෙකු ක්‍රෝධය විසින් අභිබවා යනු ලබයි ද, ඔහුට එකල්හි ඝන අන්ධකාරයක් ඇතිවේ. එබැවින් ක්‍රෝධයට පත් වූ තැනැත්තා තමාගේ යහපත (අර්ථය) නොදනියි, ක්‍රෝධයට පත් වූ තැනැත්තා ධර්මය නොදකියි. ‘අන්තරතො’ යනු ඇතුළතින් හෙවත් සිතින් යන අර්ථයයි.

‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကာရဏ’’န္တိ ဣမိနာ သဗ္ဗညူ ဧဝ အမှာကံ သတ္ထာ အဝိပရီတဓမ္မဒေသနတ္တာ, သွာက္ခာတော ဓမ္မော ဧကန္တနိယျာနိကတ္တာ, သုပ္ပဋိပန္နော သံဃော သံကိလေသရဟိတတ္တာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကာရဏ’’န္တိ ဧတေန စ ‘‘န သဗ္ဗညူ’’တိအာဒိဝစနံ အဘူတံ အတစ္ဆန္တိ နိဗ္ဗေဌိတံ ဟောတိ. ဒုတိယံ ပဒန္တိ ‘‘အတစ္ဆ’’န္တိ ပဒံ. ပဌမဿာတိ ‘‘အဘူတ’’န္တိ ပဒဿ. စတုတ္ထဉ္စာတိ ‘‘န စ ပနေတံ အမှေသု သံဝိဇ္ဇတီ’’တိ ပဒံ. တတိယဿာတိ ‘‘နတ္ထိ စေတံ အမှေသူ’’တိ ပဒဿ. အဝဏ္ဏေယေဝါတိ ကာရဏပတိရူပကံ ဝတွာ ဒေါသပတိဋ္ဌာပနဝသေန နိန္ဒနေ ဧဝ. န သဗ္ဗတ္ထာတိ ကေဝလံ အက္ကောသနခုံသနဝမ္ဘနာဒီသု န ဧကန္တေန နိဗ္ဗေဌနံ ကာတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ‘‘ယဒိ ဟီ’’တိအာဒိနာ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေတိ.

‘මේ මේ කාරණය නිසා’ යන මෙයින්, අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ අවිපරීත ධර්ම දේශනා කරන බැවින් සර්වඥ වන බව ද, ධර්මය ඒකාන්තයෙන්ම සසරින් එතෙර කරවන බැවින් ස්වක්ඛාත (මැනවින් දේශනා කරන ලද) වන බව ද, සංඝ රත්නය කෙලෙස් රහිත බැවින් සුප්පටිපන්න (මැනවින් පිළිපන්) වන බව ද යන මෙම අර්ථය පෙන්වා දෙයි. ‘මේ මේ කාරණය නිසා’ යන්නෙන් ‘සර්වඥ නොවේ’ යනාදී වශයෙන් පවසන ලද අසත්‍ය හා අතාත්වික ප්‍රකාශයන් නිෂ්ප්‍රභ කරනු ලබයි. දෙවන පදය වන ‘අතච්ඡ’ යන්න පළමු පදය වන ‘අභූත’ යන්නට සමාන පදයකි. ‘මෙය අප තුළ විද්‍යමාන නොවේ’ යන සතරවන පදය ‘අප තුළ මෙය නැත’ යන තුන්වන පදයට සමාන පදයකි. ‘අගුණයක්ම’ යනු කාරණයට ප්‍රතිරූපී ලෙස පවසා දෝෂ ආරෝපණය කිරීම මගින් කරන නින්දාවයි. සෑම තැනකදීම හුදෙක් ආක්‍රෝශ පරිභව කිරීම් වලදී පමණක් ඒකාන්තයෙන් කරුණු පැහැදිලි කිරීම් නොකළ යුතු බව අර්ථයයි. ‘යදි හි’ යනාදියෙන් එම අර්ථයම පැහැදිලි කර දක්වයි.

၆. အာနန္ဒန္တိ ပမောဒန္တိ ဧတေန ဓမ္မေန တံသမင်္ဂိနော သတ္တာတိ အာနန္ဒ-သဒ္ဒဿ ကရဏတ္ထတံ ဒဿေတိ. သောဘနံ မနော အဿာတိ သုမနော, သောဘနံ ဝါ မနော သုမနော, တဿ ဘာဝေါ သောမနဿန္တိ တဒညဓမ္မာနမ္ပိ သမ္ပယုတ္တာနံ သောမနဿဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ရုဠှီသဒ္ဒတ္တာ [Pg.61] ယထာ ‘‘ပင်္ကဇ’’န္တိ ဒဿေန္တော ‘‘စေတသိကသုခဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ အာဟ. ဥဗ္ဗိလယတီတိ ဥဗ္ဗိလံ, ဘိန္ဒတိ ပုရိမာဝတ္ထာယ ဝိသေသံ အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဥဗ္ဗိလမေဝ ဥဗ္ဗိလာဝိတံ, တဿ ဘာဝေါ ဥဗ္ဗိလာဝိတတ္တံ. ယာယ ဥပ္ပန္နာယ ကာယစိတ္တံ ဝါတပူရိတဘသ္တာ ဝိယ ဥဒ္ဓုမာယနာကာရပ္ပတ္တံ ဟောတိ, တဿာ ဂေဟဿိတာယ ဩဒဂ္ဂိယပီတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စာဝဟာယာ’’တိအာဒိ. ဣဓာပိ ‘‘ကိဉ္စာပိ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဥဗ္ဗိလာဝိတမေဝ နတ္ထိ, အထ ခေါ အာယတိံ ကုလပုတ္တာနံ ဧဒိသေသုပိ ဌာနေသု အကုသလုပ္ပတ္တိံ ပဋိသေဓေန္တော ဓမ္မနေတ္တိံ ဌပေတီ’’တိ, ‘‘ဒွီဟိ ပဒေဟိ သင်္ခါရက္ခန္ဓော, ဧကေန ဝေဒနာက္ခန္ဓော ဝုတ္တော’’တိ ဧတ္ထ ‘‘တေသံ ဝသေန သေသာနမ္ပိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ကရဏံ ပဋိက္ခိတ္တမေဝါ’’တိ စ အဋ္ဌကထာယံ, ‘‘ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနေ’’တိအာဒိနာ ဣဓ စ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ယထာသမ္ဘဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘တုမှံယေဝဿ တေန အန္တရာယော’’တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘အန္တရာယောတိ ဣဒ’’န္တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌာ အဝဏ္ဏပက္ခေ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

6. ‘ආනන්ද’ යනු සතුටයි; මෙම ධර්මය නිසා එම ධර්මය හා එක් වූ සත්ත්වයෝ සතුටු වෙති. ‘සුමන’ යනු ශෝභන සිතක් ඇති තැනැත්තායි, නැතහොත් ශෝභන වූ සිත ‘සුමන’ නම් වේ. එහි ස්වභාවය ‘සෝමනස්ස’ නම් වේ. එවිට එය හා සම්ප්‍රයුක්ත අනෙකුත් ධර්මයන් ද සෝමනස්ස භාවයට පත් වේද? එසේ නොවේ, මන්ද මෙය ‘පංකජ’ යන්න මෙන් රූළ්හි (සම්මුති) ශබ්දයක් වන බැවිනි. එය දක්වමින් ‘මෙය චෛතසික සුඛයට නමකි’ යැයි පවසන ලදී. ‘උබ්බිලායති’ යනු සිත ඉදිමීමයි, එනම් පෙර පැවති තත්ත්වයට වඩා විශේෂ වෙනසකට පත්වීමයි. සිතේ ඉදිමුණු ස්වභාවය ‘උබ්බිලාවිතත්ත’ නම් වේ. යම් ප්‍රීතියක් උපන් කල්හි කය හා සිත සුළං පිරවූ හමක් මෙන් ඉදිමුණු ස්වභාවයට පත් වේ ද, ගෙහසිත වූ එම ප්‍රීතියට මෙය නමකි. එබැවින් ‘උද්ධච්චය ඇති කරවන’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙහිදී ද ‘භික්ෂූන් වහන්සේලාට එවැනි සිතේ ඉදිමීමක් (උබ්බිලාවිත) නොමැති වුවද, මතු පරම්පරාවේ කුලපුත්‍රයන්ට මෙවැනි අවස්ථාවලදී පවා අකුසල් ඇතිවීම වළක්වමින් ධර්ම නීතියක් පනවයි’ යන්න ද, ‘පද දෙකකින් සංස්කාර ස්කන්ධය ද, එක් පදයකින් වේදනා ස්කන්ධය ද කියන ලදී’ යන මෙහිදී ‘ඒවායේ බලයෙන් අනෙකුත් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ද ගැනීම මෙහිදී ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත’ යනුවෙන් අටුවාවේ දක්වා ඇත. ‘පි-සද්දො සම්භාවනෙ’ යනාදී වශයෙන් මෙහි සඳහන් කළ ක්‍රමයට අර්ථය දත යුතුය. ‘එය ඔබටම අන්තරායකි’ යන මෙහි ද ‘අන්තරාය නම් මෙයයි’ යනාදී වශයෙන් කලින් අගුණ පක්ෂයේදී සඳහන් කළ පරිදි අර්ථ දත යුතුය.

ကသ္မာ ပနေတန္တိ စ ဝက္ခမာနံယေဝ အတ္ထံ မနသိ ကတွာ စောဒေတိ. အာစရိယော ‘‘သစ္စံ ဝဏ္ဏိတ’’န္တိ တမတ္ထံ ပဋိဇာနိတွာ ‘‘တံ ပန နေက္ခမ္မနိဿိတ’’န္တိအာဒိနာ ပရိဟရတိ. တတ္ထ ဧတန္တိ အာနန္ဒာဒီနံ အကရဏီယတာဝစနံ. နနု ဘဂဝတာ ဝဏ္ဏိတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ကသိဏေနာတိ ကသိဏတာယ သကလဘာဝေန. ကေစိ ပန ‘‘ဇမ္ဗုဒီပဿာတိ ကရဏေ သာမိဝစန’’န္တိ ဝဒန္တိ, တေသံ မတေန ကသိဏဇမ္ဗုဒီပ-သဒ္ဒါနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဂေဟဿိတပီတိသောမနဿံ ဈာနာဒီနံ အန္တရာယကရံ, တသ္မာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘သောမနဿံ ပါဟံ ဒေဝါနံ ဣန္ဒ ဒုဝိဓေန ဝဒါမိ သေဝိတဗ္ဗမ္ပိ အသေဝိတဗ္ဗမ္ပီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၅၉). ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိ ယေန သမ္ပယုတ္တာ ပီတိ အန္တရာယကရီ, တံ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘ဣဒဉှိ လောဘသဟဂတံ ပီတိသောမနဿ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ပီတိဂ္ဂဟဏေန ပန သောမနဿမ္ပိ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ သောမနဿရဟိတာယ ပီတိယာ အဘာဝတောတိ ပီတိယေဝ ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗဝိဘာဂဝစနတော သောမနဿဿ ပါကဋော အန္တရာယကရဘာဝေါ, န တထာ ပီတိယာတိ ပီတိယေဝ လောဘသဟဂတတ္တေန [Pg.62] ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ. ‘‘လုဒ္ဓေါ အတ္ထ’’န္တိအာဒိဂါထာနံ ‘‘ကုဒ္ဓေါ အတ္ထ’’န္တိအာဒိ ဂါထာသု ဝိယ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘මෙය කුමක් නිසාද?’ යනු ඉදිරියට පැවසීමට ඇති අර්ථය මෙනෙහි කරමින් කරන ප්‍රශ්න කිරීමකි. ආචාර්යවරයා ‘සැබවින්ම වර්ණනා කරන ලදී’ යන ඒ අර්ථය පිළිගෙන, ‘එය නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ඇසුරු කළ (නෙක්ඛම්මනිස්සිත) එකකි’ යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දෙයි. එහි ‘එය’ යනු ආනන්දය ආදී සතුට ඇති කර නොගත යුතු බවට කළ ප්‍රකාශයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද්දේ නොවේද? යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘කසිණේන’ යනු සම්පූර්ණ භාවයෙනි. සමහරු ‘ජම්බුදීපස්ස’ යන්න කරණ අර්ථයේ සාමි වචනයක් යැයි කියති; ඔවුන්ගේ මතයට අනුව ‘කසිණ’ සහ ‘ජම්බුදීප’ යන වචන සමානාධිකරණ ලෙස දත යුතුය. යම් හෙයකින් ගෙහසිත (ලෞකික) ප්‍රීති සෝමනස්සය ධ්‍යානාදියට අන්තරායකර වේද, එබැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: ‘දෙව්රජ ඉන්ද්‍රය, මම සෝමනස්සය සේවනය කළ යුතු සහ සේවනය නොකළ යුතු යැයි දෙවදෑරුම් කොට පවසමි’. ‘අයං හි’ යනාදියෙන් යම් ප්‍රීතියක් සම්ප්‍රයුක්තව අන්තරායකර වේ ද, එය පෙන්වීමට පවසන ලදී. එහිදී ‘මෙය ලෝභය සමඟ හටගත් ප්‍රීති සෝමනස්සය’ යැයි පැවසිය යුතුය. ප්‍රීතිය ගැන සඳහන් කිරීමෙන් සෝමනස්සය ද ගනු ලැබූවා වෙයි, මන්ද සෝමනස්සයෙන් තොර ප්‍රීතියක් නොමැති බැවිනි. එබැවින් ප්‍රීතියම ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් සේවනය කළ යුතු හා නොකළ යුතු බෙදීම අනුව සෝමනස්සයේ අන්තරායකර බව ප්‍රකටය, ප්‍රීතිය එසේ නොවේ; එබැවින් ප්‍රීතිය ලෝභ සහගත බවින් විශේෂ කොට පවසන ලදී. ‘ලුද්ධෝ අත්ථං’ (ලෝභී තැනැත්තා අර්ථය නොදනී) යනාදී ගාථාවල අර්ථය, ‘කුද්ධෝ අත්ථං’ (ක්‍රෝධී තැනැත්තා අර්ථය නොදනී) යනාදී ගාථාවල මෙන් දත යුතුය.

‘‘မမံ ဝါ ဘိက္ခဝေ ပရေ ဝဏ္ဏံ ဘာသေယျုံ, ဓမ္မဿ ဝါ ဝဏ္ဏံ ဘာသေယျုံ, သံဃဿ ဝါ ဝဏ္ဏံ ဘာသေယျုံ, တတြ စေ တုမှေ အဿထ အာနန္ဒိနော သုမနာ ဥဗ္ဗိလာဝိတာ, အပိ နု တုမှေ ပရေသံ သုဘာသိတဒုဗ္ဘာသိတံ အာဇာနေယျာထာတိ. နော ဟေတံ ဘန္တေ’’တိ အယံ တတိယဝါရော, သော ဒေသနာကာလေ နီဟရိတွာ ဒေသေတဗ္ဗပုဂ္ဂလာဘာဝတော ဒေသနာယ အနာဂတောပိ တဒတ္ထသမ္ဘဝတော အတ္ထတော အာဂတောယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော ယထာ တံ ကထာဝတ္ထုပကရဏံ ဝိတ္ထာရဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အတ္ထတော အာဂတော ယေဝါ’’တိ ဧတေန သံဝဏ္ဏနာကာလေ တထာ ဗုဇ္ဈနကသတ္တာနံ ဝသေန သော ဝါရော အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ. ‘‘ယထေဝ ဟီ’’တိအာဒိနာ တမေဝတ္ထသမ္ဘဝံ ဝိဘာဝေတိ. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘တတြ တုမှေဟီတိ တသ္မိံ ဝဏ္ဏေ တုမှေဟီ’’တိအာဒိနာ, ‘‘ဒုတိယံ ပဒံ ပဌမဿ ပဒဿ, စတုတ္ထဉ္စ တတိယဿ ဝေဝစန’’န္တိအာဒိနာ စ ဝုတ္တနယေန.

‘මහණෙනි, අන්‍යයෝ මාගේ වර්ණනා පවසන්නාහු නම් හෝ ධර්මයේ වර්ණනා පවසන්නාහු නම් හෝ සංඝයාගේ වර්ණනා පවසන්නාහු නම් හෝ, එහිදී ඔබ සතුටට, ප්‍රමෝදයට හෝ උද්දාමයට පත් වන්නාහු නම්, ඔබ ඔවුන්ගේ සුභාෂිත හෝ දුර්භාෂිත බව හඳුනා ගන්නහුද?’ ‘ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේමය.’ මෙය තුන්වන වාරයයි. දේශනා කරන අවස්ථාවේදී එය ඉවත් කර දේශනා කළ යුතු පුද්ගලයෙකු නොමැති බැවින් එය දේශනාවට (පෙළට) ඇතුළත් නොවුවද, අර්ථය අනුව එය ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. කථාවත්ථු ප්‍රකරණය විස්තර වශයෙන් දේශනා කළාක් මෙන් මෙය ද දත යුතුය. ‘අර්ථය අනුව ඇතුළත් වේ’ යන්නෙන් අර්ථ වර්ණනා කරන අවස්ථාවේදී එලෙස වටහා ගන්නා සත්ත්වයන් උදෙසා එම වාරය ගෙනහැර දැක්විය යුතු බව පෙන්වයි. ‘යම් සේම’ යනාදියෙන් එම අර්ථය සිදුවන ආකාරය විස්තර කරයි. පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයට, එනම් ‘එහිදී ඔබ විසින් යනු එම වර්ණනාවේදී ඔබ විසින්’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘දෙවන පදය පළමු පදයට ද, සතරවන පදය තුන්වන පදයට ද සමාන පදයකි’ යනාදී වශයෙන් ද අර්ථ දත යුතුය.

စူဠသီလဝဏ္ဏနာ

චූළසීල වර්ණනාව (කුඩා සීලය පිළිබඳ විස්තරය)

၇. နိဝတ္တော အမူလကတ္တာ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗတာဘာဝတော. အနုဝတ္တတိယေဝ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗတာယ အဓိကတဘာဝတော. အနုသန္ဓိံ ဒဿေဿတိ ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ. ဩရန္တိ ဝါ အပရဘာဂေါ ‘‘ဩရတော ဘောဂံ, ဩရံ ပါရ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. အထ ဝါ ဟေဋ္ဌာအတ္ထော ဩရ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဩရံ အာဂမနာယ ယေ ပစ္စယာ, တေ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. သီလဉှိ သမာဓိပညာယော အပေက္ခိတွာ အပရဘာဂေါ, ဟေဋ္ဌာဘူတဉ္စ ဟောတီတိ. သီလမတ္တကန္တိ ဧတ္ထ မတ္တ-သဒ္ဒေါ အပ္ပကတ္ထော ဝါ ‘‘ဘေသဇ္ဇမတ္တာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၄၄၇) ဝိယ. ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော ဝါ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ဓမ္မာ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၆), မနောမတ္တာ ဓာတု မနောဓာတူ’’တိ စ အာဒီသု ဝိယ. ‘‘အပ္ပမတ္တကံ, ဩရမတ္တက’’န္တိ ပဒဒွယေန သာမညတော ဝုတ္တောယေဝ ဟိ အတ္ထော သီလမတ္တကန္တိ ဝိသေသဝသေန ဝုတ္တော. အထ ဝါ သီလေနပိ တဒေကဒေသဿေဝ သင်္ဂဟဏတ္ထံ [Pg.63] အပ္ပကတ္ထဝါစကော, ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော ဧဝ ဝါ ‘‘သီလမတ္တက’’န္တိ ဧတ္ထ မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝုတ္တော. တထာ ဟိ ဣန္ဒြိယသံဝရပစ္စယသန္နိဿိတသီလာနိ ဣဓ ဒေသနံ အနာရုဠှာနိ. န ဟိ တာနိ ပါတိမောက္ခအာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလာနိ ဝိယ သဗ္ဗပုထုဇ္ဇနေသု ပါကဋာနီတိ. ‘‘ဥဿာဟံ ကတွာ’’တိ ဧတေန ‘‘ဝဒမာနော’’တိ ဧတ္ထ သတ္တိအတ္ထံ မာန-သဒ္ဒံ ဒဿေတိ.

7. අත්හැරිය යුතු බැවින් මූලික වශයෙන්ම ධර්මයෙහි පිහිටුවන ලද්දේය. අත්හැරිය යුතු ධර්මයන් කෙරෙහි වඩාත් උනන්දු වන බැවින් එය අනුව පවතී. ‘මහණෙනි, ඇත්තේය’ යනාදීන් සම්බන්ධය දක්වනු ඇත. ‘ඔරතෝ භෝගං, ඕරං පාරං’ යනාදියෙහි මෙන් ‘ඕරං’ යනු අපර භාගය හෙවත් පහළ කොටසයි. එසේත් නැතිනම් ‘ඕරං ආගමනාය යේ පච්චයා, තේ ඕරම්භාගියානි සංයෝජනානී’ යනාදියෙහි මෙන් ‘ඕර’ යන ශබ්දය හෙවත් පහළ අර්ථයයි. සීලය වනාහි සමාධිය හා ප්‍රඥාව අපේක්ෂාවෙන් අපර භාගය හා පහළ තත්ත්වයක් ද වේ. ‘සීලමත්තකං’ යන්නෙහි ‘මත්ත’ ශබ්දය ‘භේසජ්ජමත්තා’ යනාදියෙහි මෙන් ස්වල්ප වූ අර්ථයෙහි හෝ යෙදේ. එසේත් නැතිනම් ‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ධම්මා, මනෝමත්තා ධාතු මනෝධාතූ’ යනාදියෙහි මෙන් විශේෂය බැහැර කිරීමේ අර්ථයෙහි ද වේ. ‘අප්පමත්තකං, ඕරමත්තකං’ යන පද දෙකෙන් පොදුවේ කියන ලද අර්ථයම ‘සීලමත්තකං’ යන්නෙන් විශේෂ වශයෙන් දක්වන ලදී. එසේත් නැතිනම් සීලයෙන් එහිම එක් කොටසක් පමණක් ගැනීමට ස්වල්ප වූ අර්ථය දෙන, විශේෂය බැහැර කිරීමේ අර්ථය ඇති ‘මත්ත’ ශබ්දය ‘සීලමත්තකං’ යන්නෙහි යොදා ඇත. ඒ අනුව ඉන්ද්‍රිය සංවරය, ප්‍රත්‍ය සන්නිශ්‍රිත සීලයෝ මෙහි දේශනාවට ඇතුළත් නොවෙති. මන්දයත්, ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලය හා ආජීව පාරිශුද්ධි සීලය මෙන් ඒවා සියලු පෘථග්ජනයන් අතර ප්‍රකට නොවන බැවිනි. ‘උත්සාහ කොට’ යන්නෙන් ‘වදමානෝ’ යන්නෙහි ඇති ‘මාන’ ශබ්දයේ ශක්ති අර්ථය දක්වයි.

အလင်္ကရဏံ ဝိဘူသနံ အလင်္ကာရော, ကုဏ္ဍလာဒိပသာဓနံ ဝါ. ဦနဋ္ဌာနပူရဏံ မဏ္ဍနံ. မဏ္ဍနေတိ မဏ္ဍနဟေတု. အထ ဝါ မဏ္ဍတီတိ မဏ္ဍနော, မဏ္ဍနဇာတိကော ပုရိသော. ဗဟုဝစနတ္ထေ စ ဣဒံ ဧကဝစနံ, မဏ္ဍနသီလေသူတိ အတ္ထော. ပရိပူရကာရီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, ပကာရတ္ထော ဝါ, တေန သကလမ္ပိ သီလထောမန သုတ္တံ ဒဿေတိ. စန္ဒနန္တိ စန္ဒနသဟစရဏတော စန္ဒနဂန္ဓော, တထာ တဂရာဒီသုပိ. သတဉ္စ ဂန္ဓောတိ ဧတ္ထ ဂန္ဓော ဝိယာတိ ဂန္ဓောတိ ဝုတ္တော သီလနိဗန္ဓနော ထုတိဃောသော. သီလဉှိ ကိတ္တိယာ နိမိတ္တံ. ယထာဟ ‘‘သီလဝတော သီလသမ္ပန္နဿ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၅၀; အ. နိ. ၅.၂၁၃; မဟာဝ. ၂၈၅). ပဝါယတီတိ ပကာသတိ. ဂန္ဓာဝ ဂန္ဓဇာတာ.

සැරසීම හෙවත් විභූෂණය කිරීම අලංකාරයයි, නැතහොත් කුණ්ඩලාභරණ ආදියෙන් සැරසීමයි. අඩු තැන් පිරවීම මණ්ඩනයයි. ‘මණ්ඩනේ’ යනු මණ්ඩනය හෙතුවෙනි. එසේත් නැතිනම් අලංකාර වන්නා වූ තැනැත්තා ‘මණ්ඩන’ නම් වේ, එනම් සැරසෙන ස්වභාවය ඇති පුද්ගලයාය. මෙය බහු වචන අර්ථයෙහි ඒක වචනයෙන් යෙදී ඇත, ‘සැරසෙන ස්වභාවය ඇත්තන් කෙරෙහි’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘පරිපූරකාරී’ යන්නෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ආදී යන අර්ථයෙහි හෝ ප්‍රකාර අර්ථයෙහි යෙදේ, එයින් මුළු සීලථෝමන සූත්‍රයම දක්වයි. චන්දන හා එක්ව පවතින බැවින් ‘චන්දන ගන්ධය’ යැයි කියනු ලැබේ, තගර ආදියෙහි ද එසේමය. ‘සතඤ්ච ගන්ධෝ’ යන්නෙහි ගන්ධයක් වැනි බැවින් ගන්ධය යැයි කියන ලද සීලය නිසා ඇති වන ප්‍රශංසා ඝෝෂාවයි. සීලය වනාහි කීර්තියට නිමිත්තකි. ‘සීලවන්ත වූ, සීලයෙන් සම්පන්න වූ තැනැත්තාගේ යහපත් කීර්ති ශබ්දය උස්ව පැන නගී’ යැයි වදාළේ එබැවිනි. ‘පවායති’ යනු ප්‍රකාශ වේ යන්නයි. ‘ගන්ධා’ යනු සුවඳ වර්ගයන්ය.

‘‘အပ္ပကံ ဗဟုက’’န္တိ ဣဒံ ပါရာပါရံ ဝိယ အညမညံ ဥပနိဓာယ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ဥပရိဂုဏေ ဥပနိဓာယာ’’တိ. သီလဉှီတိ ဧတ္ထ ဟိ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထော, တေန ဣဒံ ဒဿေတိ ‘‘ယသ္မာ သီလံ ကိဉ္စာပိ ပတိဋ္ဌာဘာဝေန သမာဓိဿ ဗဟုကာရံ, ပဘာဝါဒိဂုဏဝိသေသေ ပနဿ ဥပနိဓာယ ကလမ္ပိ န ဥပေတိ, တထာ သမာဓိ စ ပညာယာ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ဣဒါနိ ‘‘ကထ’’န္တိ ပုစ္ဆိတွာ သမာဓိဿ အာနုဘာဝံ ဝိတ္ထာရတော ဝိဘာဝေတိ. ‘‘အဘိ…ပေ… မူလေ’’တိ ဣဒံ ယမကပါဋိဟာရိယဿ သုပါကဋဘာဝဒဿနတ္ထံ, အညေဟိ ဗောဓိမူလဉာတိသမာဂမာဒီသု ကတပါဋိဟာရိယေဟိ ဝိသေသနတ္ထဉ္စ ဝုတ္တံ. ယမကပါဋိဟာရိယကရဏတ္ထာယ ဟိ ဘဂဝတော စိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ တဒနုစ္ဆဝိကံ ဌာနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ ရတနမဏ္ဍပါဒိ သက္ကဿ ဒေဝရညော အာဏာယ ဝိဿကမ္မုနာ နိမ္မိတန္တိ ဝဒန္တိ, ဘဂဝတာဝ နိမ္မိတန္တိ အပရေ. ‘‘ယော ကောစိ ဧဝရူပံ ပါဋိဟာရိယံ ကာတုံ သမတ္ထော အတ္ထိ စေ, အာဂစ္ဆတူ’’တိ စောဒနာသဒိသတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တာဒါနပရိဒီပန’’န္တိ. တတ္ထ အတ္တာဒါနံ အနုယောဂေါ, တိတ္ထိယာနံ တထာ [Pg.64] ကာတုံ အသမတ္ထတ္တာ, ‘‘ကရိဿာမာ’’တိ ပုဗ္ဗေ ဥဋ္ဌိတတ္တာ တိတ္ထိယပရိမဒ္ဒနံ.

‘අල්ප වූ ද, බහුල වූ ද’ යන්න මෙතෙර හා එතෙර මෙන් එකිනෙක සසඳා කියනු ලැබේ යන අදහසින් ‘ඉහළ ගුණයන් හා සසඳා’ යැයි වදාරන ලදී. ‘සීලඤ්හි’ යන්නෙහි ‘හි’ ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි යෙදේ, එයින් මෙය දක්වයි: ‘සීලය වනාහි ප්‍රතිෂ්ඨාවක් වශයෙන් සමාධියට මහත් උපකාරයක් වුවද, සමාධියේ ප්‍රභාව ආදී විශේෂ ගුණයන් හා සසඳන කල එය ඉන් කුඩා කොටසකට හෝ සම නොවේ, සමාධිය හා ප්‍රඥාව අතර ද තත්ත්වය එසේමය.’ එබැවින් ‘තස්මා’ යනාදිය වදාරන ලදී. දැන් ‘කෙසේ ද’ යන්න විමසා සමාධියේ ආනුභාවය විස්තර වශයෙන් විභාග කරයි. ‘අභි...පේ... මූලේ’ යන්න යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යයේ ඉතා ප්‍රකට බව දැක්වීම සඳහාත්, අන්‍යයන් විසින් බෝධි මූලයෙහි, ඥාති සමාගමයෙහි ආදී තැන්වල කරන ලද ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් විශේෂ කොට දැක්වීම සඳහාත් වදාරන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිතෙහි යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය පෑම සඳහා අදහසක් උපන් කල්හි ඊට අනුරූප ස්ථානයක් කැමති විය යුතු බැවින්, රත්න මණ්ඩපය ආදිය ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ අණින් විශ්වකර්ම දිව්‍යපුත්‍රයා විසින් මවන ලදැයි ඇතැම්හු පවසති, තවත් සමහරුන් පවසන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම මවන ලද බවයි. ‘මෙබඳු ප්‍රාතිහාර්යයක් කිරීමට සමත් යමෙකු වේ නම් එත්වා’ යන අභියෝගයට සමාන බැවින් ‘අත්තාදානපරිදීපනං’ යැයි කියන ලදී. එහි ‘අත්තාදාන’ යනු අනුයෝගයයි, තීර්ථකයන්ට එසේ කිරීමට නොහැකි බැවින්, පෙර ‘අපි කරන්නෙමු’ යැයි නැගී සිටි බැවින් එය තීර්ථකයන් මර්දනය කිරීමකි.

ဥပရိမကာယတောတိအာဒိ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၆).

‘උඩු කයෙන්’ යනාදිය පටිසම්භිදාමග්ගපාලියෙහි (පටි. ම. 1.116) සඳහන් වේ.

တတ္ထာယံ ပါဠိသေသော –

එහි ඉතිරි පෙළ මෙසේය -

‘‘ဟေဋ္ဌိမကာယတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ, ဥပရိမကာယတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ. ပုရတ္ထိမကာယတော အဂ္ဂိ, ပစ္ဆိမကာယတော ဥဒကံ. ပစ္ဆိမကာယတော အဂ္ဂိ, ပုရတ္ထိမကာယတော ဥဒကံ. ဒက္ခိဏအက္ခိတော အဂ္ဂိ, ဝါမအက္ခိတော ဥဒကံ. ဝါမအက္ခိတော အဂ္ဂိ, ဒက္ခိဏအက္ခိတော ဥဒကံ. ဒက္ခိဏကဏ္ဏသောတတော အဂ္ဂိ, ဝါမကဏ္ဏသောတတော ဥဒကံ. ဝါမကဏ္ဏသောတတော အဂ္ဂိ, ဒက္ခိဏကဏ္ဏသောတတော ဥဒကံ. ဒက္ခိဏနာသိကာသောတတော အဂ္ဂိ, ဝါမနာသိကာသောတတော ဥဒကံ. ဝါမနာသိကာသောတတော အဂ္ဂိ, ဒက္ခိဏနာသိကာသောတတော ဥဒကံ. ဒက္ခိဏအံသကူဋတော အဂ္ဂိ, ဝါမအံသကူဋတော ဥဒကံ. ဝါမအံသကူဋတော အဂ္ဂိ, ဒက္ခိဏအံသကူဋတော ဥဒကံ. ဒက္ခိဏဟတ္ထတော အဂ္ဂိ, ဝါမဟတ္ထတော ဥဒကံ. ဝါမဟတ္ထတော အဂ္ဂိ, ဒက္ခိဏဟတ္ထတော ဥဒကံ. ဒက္ခိဏပဿတော အဂ္ဂိ, ဝါမပဿတော ဥဒကံ. ဝါမပဿတော အဂ္ဂိ, ဒက္ခိဏပဿတော ဥဒကံ. ဒက္ခိဏပါဒတော အဂ္ဂိ, ဝါမပါဒတော ဥဒကံ. ဝါမပါဒတော အဂ္ဂိ, ဒက္ခိဏပါဒတော ဥဒကံ. အင်္ဂုလင်္ဂုလေဟိ အဂ္ဂိ, အင်္ဂုလန္တရိကာဟိ ဥဒကံ. အင်္ဂုလန္တရိကာဟိ အဂ္ဂိ, အင်္ဂုလင်္ဂုလေဟိ ဥဒကံ. ဧကေကလောမတော အဂ္ဂိ, ဧကေကလောမတော ဥဒကံ. လောမကူပတော လောမကူပတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ, လောမကူပတော လောမကူပတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၆).

‘යටි කයෙන් ගිනි කඳක් විහිදෙයි, උඩු කයෙන් දිය දහරක් විහිදෙයි. නැගෙනහිර කයෙන් ගින්න ද, බටහිර කයෙන් ජලය ද විහිදෙයි. බටහිර කයෙන් ගින්න ද, නැගෙනහිර කයෙන් ජලය ද විහිදෙයි. දකුණු ඇසින් ගින්න ද, වම් ඇසින් ජලය ද විහිදෙයි. වම් ඇසින් ගින්න ද, දකුණු ඇසින් ජලය ද විහිදෙයි. දකුණු කන් සිදුරෙන් ගින්න ද, වම් කන් සිදුරෙන් ජලය ද විහිදෙයි. වම් කන් සිදුරෙන් ගින්න ද, දකුණු කන් සිදුරෙන් ජලය ද විහිදෙයි. දකුණු නාස් සිදුරෙන් ගින්න ද, වම් නාස් සිදුරෙන් ජලය ද විහිදෙයි. වම් නාස් සිදුරෙන් ගින්න ද, දකුණු නාස් සිදුරෙන් ජලය ද විහිදෙයි. දකුණු උරහිසෙන් ගින්න ද, වම් උරහිසෙන් ජලය ද විහිදෙයි. වම් උරහිසෙන් ගින්න ද, දකුණු උරහිසෙන් ජලය ද විහිදෙයි. දකුණු අතින් ගින්න ද, වම් අතින් ජලය ද විහිදෙයි. වම් අතින් ගින්න ද, දකුණු අතින් ජලය ද විහිදෙයි. දකුණු ඇලයෙන් ගින්න ද, වම් ඇලයෙන් ජලය ද විහිදෙයි. වම් ඇලයෙන් ගින්න ද, දකුණු ඇලයෙන් ජලය ද විහිදෙයි. දකුණු පය දකුණු පතුලෙන් ගින්න ද, වම් පතුලෙන් ජලය ද විහිදෙයි. වම් පතුලෙන් ගින්න ද, දකුණු පතුලෙන් ජලය ද විහිදෙයි. ඇඟිලි ඇඟිලිවලින් ගින්න ද, ඇඟිලි අතරින් ජලය ද විහිදෙයි. ඇඟිලි අතරින් ගින්න ද, ඇඟිලි ඇඟිලිවලින් ජලය ද විහිදෙයි. එක් එක් ලොම් ගසකින් ගින්න ද, එක් එක් ලොම් ගසකින් ජලය ද විහිදෙයි. රෝම කූපයකින් රෝම කූපයකින් ගිනි කඳක් විහිදෙයි, රෝම කූපයකින් රෝම කූපයකින් දිය දහරක් විහිදෙයි’ (පටි. ම. 1.116).

အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဧကေကလောမကူပတော’’တိ အာဂတံ.

අටුවාවෙහි වනාහි ‘එක් එක් රෝම කූපයකින්’ යනුවෙන් සඳහන් වේ.

‘‘ဆန္နံ ဝဏ္ဏာနန္တိ အာဒိနယပ္ပဝတ္တ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ နီလာနံ ပီတကာနံ လောဟိတကာနံ ဩဒါတာနံ မဉ္ဇိဋ္ဌာနံ ပဘဿရာနန္တိ အယံ ပါဠိသေသော. ‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ရသ္မိယော’’တိ ဣဒံ တာသံ ယေဘုယျတာယ ဝုတ္တံ. ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထာပိ [Pg.65] ‘‘သတ္ထာ တိဋ္ဌတိ, နိမ္မိတော စင်္ကမတိ ဝါ နိသီဒတိ ဝါ သေယျံ ဝါ ကပ္ပေတီ’’တိအာဒိနာ စတူသု ဣရိယာပထေသု ဧကေကမူလကာ သတ္ထုဝသေန စတ္တာရော, နိမ္မိတဝသေန စတ္တာရောတိ သဗ္ဗေဝ အဋ္ဌ ဝါရေ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

‘ෂඩ් වර්ණයන්ගේ’ යනාදී ක්‍රමයට පවතින බව මෙහි ද කියැවේ. එහි නිල්, රන්වන් (කහ), රතු, සුදු, රතු-කහ (මාංජිෂ්ඨ), ප්‍රභාස්වර යන වර්ණයන්ගේ ඉතිරි පෙළ මෙසේය. ‘රන්වන් පැහැති රශ්මීන්’ යන්න ඒවායේ බහුලත්වය නිසා කියන ලදී. විස්තර කළ යුතුය යන්නෙහි ද ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩසිටිති, මවන ලද රූපය සක්මන් කරයි හෝ හිඳියි හෝ සැතපෙයි’ යනාදීන් සතර ඉරියව්වලින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වසයෙන් සතරක් ද, මවන ලද රූපය වසයෙන් සතරක් ද වශයෙන් අට වාරයක්ම විස්තර කළ යුතුය.

မဓုပါယာသန္တိ မဓုသိတ္တံ ပါယာသံ. အတ္တာ မိတ္တော မဇ္ဈတ္တော ဝေရီတိ စတူသု သီမသမ္ဘေဒဝသေန စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနံ. ‘‘စတုရင်္ဂသမန္နာဂတ’’န္တိ ဣဒံ ပန ‘‘ဝီရိယာဓိဋ္ဌာန’’န္တိ ဧတေနာပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စာ’’တိအာဒိပါဠိ (မ. နိ. ၂.၁၈၄; သံ. နိ. ၂.၂၂; အ. နိ. ၂.၅; အ. နိ. ၈.၁၃; မဟာနိ. ၁၉၆) ဝသေန စတုရင်္ဂသမန္နာဂတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ကိစ္ဆံ ဝတာယံ လောကော အာပန္နော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၅၇; သံ. နိ. ၂.၄) ဇရာမရဏမုခေန ပစ္စယာကာရေ ဉာဏံ ဩတာရေတွာ. အာနာပါနစတုတ္ထဇ္ဈာနန္တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏ’’န္တိ ပဒံ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမံ ကတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. တမ္ပိ ဟိ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏမေဝါတိ ဝဒန္တိ. ဆတ္တိံသကောဋိသတသဟဿမုခေန မဟာဝဇိရဉာဏဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ. ဒွတ္တိံသဒေါဏဂဏှနပ္ပမာဏံ ကုဏ္ဍံ ကောလမ္ဗော. ဒရိဘာဂေါ ကန္ဒရော. စက္ကဝါဠပါဒေသု မဟာသမုဒ္ဒေါ စက္ကဝါဠမဟာသမုဒ္ဒေါ.

මධුපායාස යනු මීපැණි මිශ්‍ර කළ කිරිපිඬු දානයයි. තමා, මිතුරා, මධ්‍යස්ථ තැනැත්තා සහ සතුරා යන සිව් දෙනා කෙරෙහි සීමා බේදයක් නොමැතිව (සීමාසම්භේද වශයෙන්) මෙත්තා සිත පැතිරවීම සතර වැදෑරුම් අංගයන්ගෙන් යුත් මෙත්තා කමටහනයි. 'සතර වැදෑරුම් අංගයන්ගෙන් යුත්' යන මෙය 'වීර්යාධිෂ්ඨානය' යන්න සමඟ ද යෙදිය යුතුය. එහිදී 'කැමති නම් සම ද නහර ද' (කෑමං තචො ච න්හාරු චා) යනාදී පාලි පාඨයන්ට අනුව සතර අංගයන්ගෙන් යුක්ත බව දත යුතුය. 'ඒකාන්තයෙන්ම මේ ලෝකය දුකට පත්ව තිබේ' යනාදී වශයෙන් ජරා මරණ මූලික කරගත් පටිච්චසමුප්පාදය කෙරෙහි ඥානය මෙහෙයවා, ආනාපාන සතරවන ධ්‍යානය සම්බන්ධයෙන් ද 'සියලු බුදුවරුන්ගේ පුරුද්ද' (සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණං) යන පදය විභක්ති විපර්යාස කොට යෙදිය යුතුය. එය ද සියලු බුදුවරුන්ගේ පුරුද්දක්ම යැයි කියති. කෝටි තිස්හය ලක්ෂ සංඛ්‍යාත මුඛයන්ගෙන් යුත් මහා වජිර ඥානය ලබමින් විදර්ශනාව වඩා, දොණ තිස් දෙකක් පමණ දිය අල්ලන භාජනය 'කොළඹ' නම් වේ. පර්වත කොටසක් 'කන්දර' නම් වේ. සක්වළ කෙළවර ඇති මහා සමුද්‍රය සක්වළ මහා සමුද්‍රයයි.

‘‘ဒုဝေ ပုထုဇ္ဇနာ’’တိအာဒိ ပုထုဇ္ဇနေ လဗ္ဘမာနဝိဘာဂဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န မူလပရိယာယဝဏ္ဏနာဒီသု ဝိယ ပုထုဇ္ဇနဝိသေသနိဒ္ဓါရဏတ္ထံ. သဗ္ဗောပိ ဟိ ပုထုဇ္ဇနော ဘဂဝတော ဥပရိ ဂုဏေ ဝိဘာဝေတုံ န သက္ကောတိ, တိဋ္ဌတု ပုထုဇ္ဇနော, သာဝကပစ္စေကဗုဒ္ဓါနမ္ပိ အဝိသယာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သောတာပန္နာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၈). ဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ဥဂ္ဂဟော. အတ္ထပရိပုစ္ဆနံ ပရိပုစ္ဆာ. အဋ္ဌကထာဝသေန အတ္ထဿ သဝနံ သဝနံ. ဗျဉ္ဇနတ္ထာနံ သုနိက္ခေပသုဒဿနေန ဓမ္မဿ ပရိဟရဏံ ဓာရဏံ. ဧဝံ သုတဓာတပရိစိတာနံ မနသာနုပေက္ခနံ ပစ္စဝေက္ခဏံ. ဗဟူနံ နာနပ္ပကာရာနံ ကိလေသာနံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ စ အဝိဟတတ္တာ တာ ဇနေန္တိ, တာဟိ ဝါ ဇနိတာတိ ပုထုဇ္ဇနာ. အဝိဃာတမေဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဝဒတိ. ပုထု သတ္ထာရာနံ မုခုလ္လောကိကာတိ ဧတ္ထ ပုထူ ဇနာ သတ္ထုပဋိညာ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာတိ ဝစနတ္ထော. ပုထု…ပေ… အဝုဋ္ဌိတာတိ ဧတ္ထ ဇနေတဗ္ဗာ, ဇာယန္တိ ဝါ ဧတ္ထာတိ ဇနာ, ဂတိယော. ပုထူ ဇနာ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ. ဣတော ပရေ ဇာယန္တိ ဧတေဟီတိ ဇနာ, အဘိသင်္ခါရာဒယော. တေ ဧတေသံ ပုထူ ဝိဇ္ဇန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ. အဘိသင်္ခရဏာဒိ အတ္ထော ဧဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကာမရာဂဘဝရာဂဒိဋ္ဌိအဝိဇ္ဇာ ဩဃာ. ရာဂဂ္ဂိအာဒယော [Pg.66] သန္တာပါ. တေယေဝ, သဗ္ဗေပိ ဝါ ကိလေသာ ပရိဠာဟာ. ပုထု ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ရတ္တာတိ ဧတ္ထ ဇာယတီတိ ဇနော, ရာဂေါ ဂေဓောတိ ဧဝံ အာဒိကော. ပုထု ဇနော ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ, ပုထူသု ဝါ ဇနာ ဇာတာ ရတ္တာတိ ဧဝံ ရာဂါဒိအတ္ထော ဧဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပလိဗုဒ္ဓါတိ သမ္ဗုဒ္ဓါ, ဥပဒ္ဒုတာ ဝါ. ‘‘ပုထူနံ ဂဏနပထမတီတာန’’န္တိအာဒိနာ ပုထူ ဇနာ ပုထုဇ္ဇနာတိ ဒဿေတိ.

'පෘථග්ජනයෝ දෙදෙනෙකි' යනාදිය පෘථග්ජනයන් අතර පවතින බෙදීම පෙන්වීමට වදාළ ලද්දකි. එය මූලපරියාය වර්ණනා ආදියෙහි මෙන් පෘථග්ජනයන්ගේ විශේෂතා වෙන්කර දැක්වීමට නොවේ. කිසිම පෘථග්ජනයෙකුට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උතුම් ගුණයන් විස්තර කිරීමට නොහැකිය. පෘථග්ජනයන් තබා ශ්‍රාවකයන්ට හෝ පසේබුදුවරුන්ට වුව ද බුදුගුණ අවිෂය වේ. ඒ බව 'සෝතාපන්න' යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට පවසනු ඇත. පාඩම් කිරීම 'උග්ගහ' (උගෙනීම) නම් වේ. අර්ථය විමසීම 'පරිපුච්ඡා' නම් වේ. අටුවා ක්‍රමයට අර්ථය ඇසීම 'සවණ' නම් වේ. ව්‍යඤ්ඤාණ හා අර්ථයන් මැනවින් තැන්පත් කිරීමෙන් දහම ආරක්ෂා කිරීම 'ධාරණ' නම් වේ. මෙසේ ඇසූ සහ දැරූ දේ මනසින් මෙනෙහි කිරීම 'පච්චවෙක්ඛණ' (ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය) නම් වේ. සක්කාය දිට්ඨිය ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් නානාවිධ කෙලෙස් රාශියක් උපදවන බැවින් හෝ ඒ කෙලෙස් විසින් උපදවන ලද බැවින් ඔවුහු 'පෘථග්ජන' නම් වෙති. 'ජන' ශබ්දයෙන් පීඩා නොවීම (අවිඝාතය) ද කියවේ. 'බොහෝ ශාස්තෘවරුන්ගේ මුහුණ බලන්නෝ' යන අර්ථයෙන් ද, බොහෝ ශාස්තෘවරුන් පිළිගන්නා හෙයින් ද 'පෘථග්ජන' යැයි කියනු ලැබේ. බොහෝ උප්පත්ති ස්ථාන (ගති) වල උපදින බැවින් ද, මතු උපත සඳහා හේතුවන බොහෝ අභිසංස්කාරයන් ඇති බැවින් ද පෘථග්ජන නම් වේ. කාමරාග, භවරාග, දිට්ඨි, අවිජ්ජා යන ඕඝයන් ද, රාගාදී ගිනි ද, සියලු කෙලෙස් තැවුල් ද මොවුන් කෙරෙහි පවතී. පංච කාම ගුණයන්හි ඇලී සිටින බැවින් ද, රාගය හා ගිජුබව නිසා බොහෝ සෙයින් උපදින බැවින් ද 'පෘථග්ජන' නම් වේ. අවහිර වූවෝ හෝ පීඩාවට පත්වූවෝ 'සම්බුද්ධ' නම් වෙති. 'ගණනය කළ නොහැකි තරම් බොහෝ වූ ජනයා' යන අර්ථයෙන් පෘථග්ජන බව පෙන්වා දෙයි.

ယေဟိ ဂုဏဝိသေသေဟိ နိမိတ္တဘူတေဟိ ဘဂဝတိ တထာဂတ-သဒ္ဒေါ ပဝတ္တော, တံဒဿနတ္ထံ ‘‘အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ တထာဂတော’’တိအာဒိမာဟ. ဂုဏနေမိတ္တကာနေဝ ဟိ ဘဂဝတော သဗ္ဗာနိ နာမာနိ. ယထာဟ –

යම් ගුණ විශේෂයන් නිමිත්ත කරගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'තථාගත' යන නාමය ව්‍යවහාර කරන්නේ ද, එය පෙන්වා දීම පිණිස 'කරුණු අටක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තථාගත නම් වන සේක' යනාදිය වදාළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලුම නාමයන් උන්වහන්සේගේ ගුණයන් නිමිත්ත කරගෙන ඇති වූ ඒවාමය. එය මෙසේ වදාළහ -

‘‘အသင်္ချေယျာနိ နာမာနိ, သဂုဏေန မဟေသိနော;

ဂုဏေန နာမမုဒ္ဓေယျံ, အပိ နာမသဟဿတော’’တိ. (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၃၁၃;

ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၅၃;

ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၇၆);

'මහේසී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට උන්වහන්සේගේ ගුණයන් නිසා අසංඛ්‍යාත නාමයන් ඇත්තේය. දහස් ගණන් නාමයන් අතුරින් උන්වහන්සේගේ ඒ ඒ ගුණයන් අනුව නාමයන් පනවන ලද්දේය.'

တထာ အာဂတောတိ ဧတ္ထ အာကာရနိယမနဝသေန ဩပမ္မသမ္ပဋိပါဒနတ္ထော တထာ-သဒ္ဒေါ. သာမညဇောတနာယ ဝိသေသာဝဋ္ဌာနတော ပဋိပဒါဂမနတ္ထော အာဂတ-သဒ္ဒေါ, န ဉာဏဂမနတ္ထော ‘‘တထလက္ခဏံ အာဂတော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၂; သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄.၇၈; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၇၀; ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁၈; ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၃၇; ထေရဂါ. အဋ္ဌ. ၁.၃; ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၃၈; မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၁၄) ဝိယ, နာပိ ကာယဂမနာဒိအတ္ထော ‘‘အာဂတော ခေါ မဟာသမဏော, မာဂဓာနံ ဂိရိဗ္ဗဇ’’န္တိအာဒီသု (မဟာဝ. ၆၂) ဝိယ. တတ္ထ ယဒါကာရနိယမနဝသေန ဩပမ္မသမ္ပဋိပါဒနတ္ထော တထာ-သဒ္ဒေါ, တံ ကရုဏာပဓာနတ္တာ မဟာကရုဏာမုခေန ပုရိမဗုဒ္ဓါနံ အာဂမနပဋိပဒံ ဥဒါဟရဏဝသေန သာမညတော ဒဿေန္တော ယံတံသဒ္ဒါနံ ဧကန္တသမ္ဗန္ဓဘာဝတော ‘‘ယထာ သဗ္ဗလောက…ပေ… အာဂတာ’’တိ အာဟ. တံ ပန ပဋိပဒံ မဟာပဒါနသုတ္တာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၄) သမ္ဗဟုလနိဒ္ဒေသေန သုပါကဋာနံ အာသန္နာနဉ္စ ဝိပဿီအာဒီနံ ဆန္နံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ဝသေန နိဒဿေန္တော ‘‘ယထာ ဝိပဿီ ဘဂဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယေန အဘိနီဟာရေနာတိ မနုဿတ္တလိင်္ဂသမ္ပတ္တိဟေတုသတ္ထာရဒဿနပဗ္ဗဇ္ဇာအဘိညာဒိဂုဏသမ္ပတ္တိအဓိကာရဆန္ဒာနံ ဝသေန အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတေန ကာယပ္ပဏိဓာနမဟာပဏိဓာနေန[Pg.67]. သဗ္ဗေသဉှိ ဗုဒ္ဓါနံ ကာယပ္ပဏိဓာနံ ဣမိနာဝ အဘိနီဟာရေန သမိဇ္ဈတီတိ. ဧဝံ မဟာဘိနီဟာရဝသေန ‘‘တထာဂတော’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပါရမီပူရဏဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဝိပဿီ ဘဂဝါ…ပေ… ကဿပေါ ဘဂဝါ ဒါနပါရမိံ ပူရေတွာ’’တိအာဒိမာဟ.

'තථා ආගත' යන මෙහි 'තථා' ශබ්දය ආකාරය නියම කිරීම් වශයෙන් උපමාවන් සම්පාදනය කිරීමේ අර්ථය දෙයි. 'ආගත' ශබ්දය මෙහි අවබෝධයෙන් පැමිණීම නොව, පිළිවෙත් පිරීම් වශයෙන් පැමිණීම යන අර්ථය දෙයි. 'තථ ලක්ෂණයට පැමිණි' යනාදී තැන්හි මෙන් ඥානයෙන් පැමිණීමක් හෝ 'මහා ශ්‍රමණයන් වහන්සේ රජගහ නුවරට වැඩම කළ සේක' යනාදී තැන්හි මෙන් ශරීරයෙන් වැඩම කිරීමක් මෙහි අදහස් නොකෙරේ. එහි යම් ආකාරයක් නියම කිරීම් වශයෙන් උපමාවන් සම්පාදනය කිරීමේ 'තථා' ශබ්දය වේ ද, එය කරුණාව ප්‍රධාන කොට ඇති බැවින් මහා කරුණාවෙන් පෙර බුදුවරුන්ගේ පැමිණීමේ පිළිවෙත උදාහරණ වශයෙන් පෙන්වමින්, 'යම් සේ සකල ලෝකය... වැඩම කළ සේක' යනාදිය වදාළහ. ඒ පිළිවෙත මහාපදාන සූත්‍ර ආදියෙහි විස්තර කර ඇති හෙයින් ඉතා ප්‍රකට වූ ද, මෑතකදී පහළ වූ ද විපස්සී ආදී බුදුවරුන් හයනම ඇසුරින් දක්වමින් 'යම් සේ විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ' යනාදිය වදාළහ. එහි 'යම් අභිනීහාරයකින්' යනු - මනුෂ්‍යත්වය, ලිංග සම්පත්තිය, හේතු සම්පත්තිය, ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීම, පැවිදි වීම, අභිඥාදී ගුණ සම්පත්තිය, අධිකාරය සහ ඡන්දය යන අංග අටෙන් යුක්තව කයින් කළ මහා ප්‍රණිධානයයි. සියලු බුදුවරුන්ගේ කායික ප්‍රණිධානය මෙම අභිනීහාරයෙන්ම සමෘද්ධිමත් වේ. මෙසේ මහා අභිනීහාරය අනුව 'තථාගත' යන පදයේ අර්ථය පෙන්වා දී, දැන් පාරමිතා පිරීම් වශයෙන් පෙන්වීමට 'යම් සේ විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ... කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දාන පාරමිතාව පුරා' යනාදිය වදාළහ.

ဧတ္ထ စ သုတ္တန္တိကာနံ မဟာဗောဓိယာနပဋိပဒါယ ကောသလ္လဇနနတ္ထံ ပါရမီသု အယံ ဝိတ္ထာရကထာ – ကာ ပနေတာ ပါရမိယော? ကေနဋ္ဌေန ပါရမိယော? ကတိဝိဓာ စေတာ? ကော တာသံ ကမော? ကာနိ လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနာနိ? ကော ပစ္စယော? ကော သံကိလေသော? ကိံ ဝေါဒါနံ? ကော ပဋိပက္ခော? ကာ ပဋိပတ္တိ? ကော ဝိဘာဂေါ? ကော သင်္ဂဟော? ကော သမ္ပာဒနူပါယော? ကိတ္တကေန ကာလေန သမ္ပာဒနံ? ကော အာနိသံသော? ကိံ စေတာသံ ဖလန္တိ?

මෙහිදී සූත්‍ර දේශනාවන් හදාරන අයට මහා බෝධි යාන ප්‍රතිපදාව පිළිබඳ කුසලතාවක් ඇති කරනු පිණිස පාරමිතාවන් ගැන මේ විස්තරාත්මක කතාව වේ - ඒ පාරමිතාවෝ කවරහුද? කුමන අර්ථයකින් පාරමිතා නම් වෙද්ද? ඒවා කී වැදෑරුම් ද? ඒවායේ අනුපිළිවෙළ කුමක්ද? ඒවායේ ලක්ෂණ, රස, ප්‍රත්‍යුපස්ථාන සහ පදට්ඨාන කවරේද? ප්‍රත්‍යය (හේතුව) කුමක්ද? සංක්ලේශය (කිලිටි වීම) කුමක්ද? වෝදානය (පිරිසිදු වීම) කුමක්ද? ප්‍රතිපක්ෂය කුමක්ද? පිළිවෙත කුමක්ද? බෙදීම කෙසේද? සංග්‍රහය කෙසේද? සම්පාදනය කරන උපාය කුමක්ද? කොපමණ කාලයකින් සම්පාදනය කළ යුතුද? ආනිසංස මොනවාද? ඒවායේ ඵලය කුමක්ද?

တတြိဒံ ဝိဿဇ္ဇနံ – ကာ ပနေတာ ပါရမိယောတိ. တဏှာမာနာဒီဟိ အနုပဟတာ ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတာ ဒါနာဒယော ဂုဏာ ပါရမိယော.

එහි පිළිතුර මෙයයි - ඒ පාරමිතාවෝ කවරහුද යත්: තණ්හාව, මානය ආදියෙන් පීඩා නොවූ, මහා කරුණාවෙන් හා උපාය කෞශල්‍යයෙන් යුක්තව සම්පාදනය කළ දානාදී ගුණයෝ පාරමිතා නම් වෙති.

ကေနဋ္ဌေန ပါရမိယောတိ ဒါနသီလာဒိဂုဏဝိသေသယောဂေန သတ္တုတ္တမတာယ ပရမာ မဟာသတ္တာ ဗောဓိသတ္တာ, တေသံ ဘာဝေါ, ကမ္မံ ဝါ ပါရမီ, ဒါနာဒိကိရိယာ. အထ ဝါ ပရတီတိ ပရမော, ဒါနာဒိဂုဏာနံ ပူရကော ပါလကော စ ဗောဓိသတ္တော. ပရမဿ အယံ, ပရမဿ ဝါ ဘာဝေါ, ကမ္မံ ဝါ ပါရမီ, ဒါနာဒိကိရိယာဝ. အထ ဝါ ပရံ သတ္တံ အတ္တနိ မဝတိ ဗန္ဓတိ ဂုဏဝိသေသယောဂေန, ပရံ ဝါ အဓိကတရံ မဇ္ဇတိ သုဇ္ဈတိ သံကိလေသမလတော, ပရံ ဝါ သေဋ္ဌံ နိဗ္ဗာနံ ဝိသေသေန မယတိ ဂစ္ဆတိ, ပရံ ဝါ လောကံ ပမာဏဘူတေန ဉာဏဝိသေသေန ဣဓလောကံ ဝိယ မုနာတိ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ, ပရံ ဝါ အတိဝိယ သီလာဒိဂုဏဂဏံ အတ္တနော သန္တာနေ မိနောတိ ပက္ခိပတိ, ပရံ ဝါ အတ္တဘူတတော ဓမ္မကာယတော အညံ, ပဋိပက္ခံ ဝါ တဒနတ္ထကရံ ကိလေသစောရဂဏံ မိနာတိ ဟိံသတီတိ ပရမော, မဟာသတ္တော. ‘‘ပရမဿ အယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပါရေ ဝါ နိဗ္ဗာနေ မဇ္ဇတိ သုဇ္ဈတိ သတ္တေ စ သောဓေတိ, တတ္ထ ဝါ သတ္တေ မဝတိ ဗန္ဓတိ ယောဇေတိ, တံ ဝါ မယတိ ဂစ္ဆတိ ဂမေတိ စ, မုနာတိ ဝါ တံ [Pg.68] ယာထာဝတော, တတ္ထ ဝါ သတ္တေ မိနောတိ ပက္ခိပတိ, ကိလေသာရိံ ဝါ သတ္တာနံ တတ္ထ မိနာတိ ဟိံသတီတိ ပါရမီ, မဟာပုရိသော. တဿ ဘာဝေါ, ကမ္မံ ဝါ ပါရမိတာ, ဒါနာဒိကိရိယာဝ. ဣမိနာ နယေန ပါရမီနံ သဒ္ဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

පාරමී යන්නෙහි අර්ථය කුමක්ද? දාන ශීලාදී ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වීම නිසා සත්ත්වයන් අතර උතුම් වූ බැවින් මහාසත්ව වූ බෝධිසත්වයන් 'පරම' නම් වෙති. ඔවුන්ගේ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව 'පාරමී' නම් වේ. එනම් දානාදී ක්‍රියාවන් ය. නැතහොත් පරතීරයට පමුණුවන බැවින් 'පරම' නම් වේ. දානාදී ගුණ පුරන්නා වූ ද රකින්නා වූ ද බෝධිසත්වයන් වහන්සේ 'පරම' නම් වෙති. ඒ පරම වූ උතුමාණන්ගේ මේ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව පාරමී හෙවත් දානාදී ක්‍රියාවන් ම වේ. එසේත් නැතහොත්, ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්තව අන්‍ය සත්ත්වයන් තමන් කෙරෙහි පවත්වා ගන්නා බැවින් ද, කෙලෙස් මලෙන් වඩාත් වැඩියෙන් පිරිසිදු වන බැවින් ද, උතුම් වූ නිවනට විශේෂයෙන්ම පත්වන බැවින් ද, ප්‍රමාණ කළ හැකි වූ විශේෂ ඥානයෙන් මේ ලෝකය මෙන් පරලොව ද පිරිසිඳ දන්නා බැවින් ද, අතිශයින් උතුම් වූ ශීලාදී ගුණ සමූහය තමන්ගේ සන්තානයෙහි තැන්පත් කරන බැවින් ද, ස්වකීය ධර්මකායට වඩා වෙනස් වූ හෙවත් අහිතකර වූ කෙලෙස් නමැති සොරුන් නසන බැවින් ද මහාසත්වයන් වහන්සේ 'පරම' නම් වෙති. 'පරමයාගේ මේ ක්‍රියාව' ආදී වශයෙන් කලින් කී අයුරින්ම මෙය ගැළපිය යුතුය. නැතහොත් පරතීරය වූ නිවනෙහි පිරිසිදු වන බැවින් ද, සත්ත්වයන් පිරිසිදු කරන බැවින් ද, එහි සත්ත්වයන් පමුණුවන බැවින් ද, නිවන කරා තමන් යන බැවින් හා අන්‍යන් පමුණුවන බැවින් ද, එය නිවැරදිව අවබෝධ කරන බැවින් ද, සත්ත්වයන් එහි පිහිටුවන බැවින් ද, සත්ත්වයන්ගේ කෙලෙස් නමැති සතුරන් එහිදී නසන බැවින් ද මහාපුරුෂයා 'පාරමී' නම් වේ. ඔහුගේ ස්වභාවය හෝ ක්‍රියාව 'පාරමිතා' හෙවත් දානාදී ක්‍රියාවන් ම වේ. මේ ආකාරයෙන් පාරමී යන වචනයේ අර්ථය දත යුතුය.

ကတိဝိဓာတိ သင်္ခေပတော ဒသဝိဓာ, တာ ပန ပါဠိယံ သရူပတော အာဂတာယေဝ. ယထာဟ –

පාරමී කී වැදෑරුම් ද? සංක්ෂේපයෙන් දස වැදෑරුම් වේ. ඒවා පාලි පාඨයන්හි ඒ අයුරින් ම සඳහන් වී ඇත. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘ဝိစိနန္တော တဒါ ဒက္ခိံ, ပဌမံ ဒါနပါရမိ’’န္တိအာဒိ (ဗု. ဝံ. ၁၁၆).

‘එකල්හි මම විමසන්නේ, ප්‍රථම දාන පාරමිතාව දුටුවෙමි’ (බුද්ධවංස 116) යනාදී වශයෙනි.

ယထာ စာဟ –

එමෙන්ම මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘ကတိ နု ခေါ ဘန္တေ ဗုဒ္ဓကာရကာ ဓမ္မာ? ဒသ ခေါ သာရိပုတ္တ ဗုဒ္ဓကာရကာ ဓမ္မာ. ကတမေ ဒသ? ဒါနံ ခေါ သာရိပုတ္တ ဗုဒ္ဓကာရကော ဓမ္မော, သီလံ နေက္ခမ္မံ ပညာ ဝီရိယံ ခန္တိ သစ္စမဓိဋ္ဌာနံ မေတ္တာ ဥပေက္ခာ ဗုဒ္ဓကာရကော ဓမ္မော, ဣမေ ခေါ သာရိပုတ္တ ဒသ ဗုဒ္ဓကာရကာ ဓမ္မာတိ. ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ, ဣဒံ ဝတွာန သုဂတော အထာပရံ ဧတဒဝေါစ သတ္ထာ –

‘ස්වාමීනි, බුදු බව ලබා දෙන (බුද්ධකාරක) ධර්ම කොපමණද? සාරිපුත්තය, බුද්ධකාරක ධර්ම දසයකි. ඒ දසය කවරේ ද? සාරිපුත්තය, දානය බුද්ධකාරක ධර්මයකි, ශීලය, නෙක්ඛම්මය, ප්‍රඥාව, වීර්යය, ක්ෂාන්තිය, සත්‍යය, අධිෂ්ඨානය, මෙත්තාව සහ උපේක්ෂාව බුද්ධකාරක ධර්මයන් වේ.’ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. සුගතයන් වහන්සේ මෙය වදාරා, ශාස්තෘන් වහන්සේ නැවත මෙසේ ද වදාළ සේක -

‘ဒါနံ သီလဉ္စ နေက္ခမ္မံ, ပညာ ဝီရိယေန ပဉ္စမံ;

ခန္တိ သစ္စံ အဓိဋ္ဌာနံ, မေတ္တုပေက္ခာတိ တေ ဒသာ’တိ’’.

‘දානය, ශීලය, නෙක්ඛම්මය, ප්‍රඥාව සහ පස්වනුව වීර්යය ද, ක්ෂාන්තිය, සත්‍යය, අධිෂ්ඨානය, මෙත්තාව සහ උපේක්ෂාව යන මේවා ඒ දසයයි.’

ကေစိ ပန ‘‘ဆဗ္ဗိဓာ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ ဧတာသံ သင်္ဂဟဝသေန ဝုတ္တံ. သော ပန သင်္ဂဟော ပရတော အာဝိဘဝိဿတိ.

ඇතැම්හු මෙය ‘සය වැදෑරුම්’ යැයි පවසති. එය පාරමී ධර්මයන් සංග්‍රහ කිරීමක් (ඇතුළත් කිරීමක්) වශයෙන් පවසන ලද්දකි. ඒ පිළිබඳ විග්‍රහය පසුව හෙළි වනු ඇත.

ကော တာသံ ကမောတိ ဧတ္ထ ကမော နာမ ဒေသနာက္ကမော, သော စ ပဌမသမာဒါနဟေတုကော, သမာဒါနံ ပဝိစယဟေတုကံ, ဣတိ ယထာ အာဒိမှိ ပဝိစိတာ သမာဒိန္နာ စ, တထာ ဒေသိတာ. တတ္ထ စ ဒါနံ သီလဿ ဗဟူပကာရံ သုကရဉ္စာတိ တံ အာဒိမှိ ဝုတ္တံ. ဒါနံ သီလပရိဂ္ဂဟိတံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ မဟာနိသံသန္တိ ဒါနာနန္တရံ သီလံ ဝုတ္တံ. သီလံ နေက္ခမ္မပရိဂ္ဂဟိတံ, နေက္ခမ္မံ ပညာပရိဂ္ဂဟိတံ, ပညာ ဝီရိယပရိဂ္ဂဟိတာ, ဝီရိယံ ခန္တိပရိဂ္ဂဟိတံ, ခန္တိ သစ္စပရိဂ္ဂဟိတာ, သစ္စံ အဓိဋ္ဌာနပရိဂ္ဂဟိတံ, အဓိဋ္ဌာနံ မေတ္တာပရိဂ္ဂဟိတံ, မေတ္တာ ဥပေက္ခာပရိဂ္ဂဟိတာ မဟပ္ဖလာ ဟောတိ မဟာနိသံသာတိ မေတ္တာနန္တရံ ဥပေက္ခာ ဝုတ္တာ. ဥပေက္ခာ ပန ကရုဏာပရိဂ္ဂဟိတာ, ကရုဏာ စ ဥပေက္ခာပရိဂ္ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကထံ ပန မဟာကာရုဏိကာ ဗောဓိသတ္တာ သတ္တေသု ဥပေက္ခကာ ဟောန္တီတိ? ဥပေက္ခိတဗ္ဗယုတ္တေသု ကဉ္စိ ကာလံ ဥပေက္ခကာ [Pg.69] ဟောန္တိ, န ပန သဗ္ဗတ္ထ, သဗ္ဗဒါ စာတိ ကေစိ. အပရေ ပန န သတ္တေသု ဥပေက္ခကာ, သတ္တကတေသု ပန ဝိပ္ပကာရေသု ဥပေက္ခကာ ဟောန္တီတိ.

එම පාරමී ධර්මයන්ගේ අනුපිළිවෙළ කුමක්ද? මෙහි අනුපිළිවෙළ යනු දේශනා අනුපිළිවෙළයි. එය ප්‍රථමයෙන් සමාදන් වීම මුල් කොට ගත්තකි. සමාදන් වීම විමර්ශනය (පවිචය) මුල් කොට ගත්තකි. එබැවින් යම් අයුරින් මුලින් විමර්ශනය කර සමාදන් වූයේ ද, ඒ අයුරින්ම දේශනා කරන ලදී. එහිදී දානය ශීලයට බොහෝ උපකාර වන බැවින් ද, පහසුවෙන් කළ හැකි බැවින් ද එය මුලින්ම වදාරන ලදී. ශීලය දානයෙන් පරිග්‍රහිත වූ විට (දානය සමඟ වූ විට) මහත් ඵල මහානිසංස වන බැවින් දානයට පසුව ශීලය වදාරන ලදී. ශීලය නෙක්ඛම්මයෙන් ද, නෙක්ඛම්මය ප්‍රඥාවෙන් ද, ප්‍රඥාව වීර්යයෙන් ද, වීර්යය ක්ෂාන්තියෙන් ද, ක්ෂාන්තිය සත්‍යයෙන් ද, සත්‍යය අධිෂ්ඨානයෙන් ද, අධිෂ්ඨානය මෙත්තාවෙන් ද, මෙත්තාව උපේක්ෂාවෙන් ද පරිග්‍රහිත වූ විට මහත් ඵල මහානිසංස වන බැවින් මෙත්තාවට පසුව උපේක්ෂාව වදාරන ලදී. උපේක්ෂාව කරුණාවෙන් ද, කරුණාව උපේක්ෂාවෙන් ද පරිග්‍රහිත බව දත යුතුය. මහා කරුණාවෙන් යුත් බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා සත්ත්වයන් කෙරෙහි කෙසේ උපේක්ෂා සහගත වෙත්ද? උපේක්ෂාව දැක්විය යුතු අවස්ථාවලදී යම් කලෙක උපේක්ෂා සහගත වෙති, නමුත් සෑම තැනකදීම සහ සෑම කල්හිදීම නොවේ යැයි ඇතැම්හු පවසති. තවත් පිරිසක් පවසන්නේ උන්වහන්සේලා සත්ත්වයන් කෙරෙහි නොව, සත්ත්වයන් විසින් කරනු ලබන විවිධ වරදවල් කෙරෙහි උපේක්ෂා සහගත වන බවයි.

အပရော နယော – ပစုရဇနေသုပိ ပဝတ္တိယာ သဗ္ဗသတ္တသာဓာရဏတ္တာ, အပ္ပဖလတ္တာ, သုကရတ္တာ စ အာဒိမှိ ဒါနံ ဝုတ္တံ. သီလေနဒါယကပဋိဂ္ဂါဟကသုဒ္ဓိတော, ပရာနုဂ္ဂဟံ ဝတွာ ပရပီဠာနိဝတ္တိဝစနတော, ကိရိယဓမ္မံ ဝတွာ အကိရိယဓမ္မဝစနတော, ဘောဂသမ္ပတ္တိဟေတုံ ဝတွာ ဘဝသမ္ပတ္တိဟေတုဝစနတော စ ဒါနဿ အနန္တရံ သီလံ ဝုတ္တံ. နေက္ခမ္မေန သီလသမ္ပတ္တိသိဒ္ဓိတော, ကာယဝစီသုစရိတံ ဝတွာ မနောသုစရိတဝစနတော, ဝိသုဒ္ဓသီလဿ သုခေနေဝ ဈာနသမိဇ္ဈနတော, ကမ္မာပရာဓပ္ပဟာနေန ပယောဂသုဒ္ဓိံ ဝတွာ ကိလေသာပရာဓပ္ပဟာနေန အာသယသုဒ္ဓိဝစနတော, ဝီတိက္ကမပ္ပဟာနေန စိတ္တဿ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနဝစနတော စ သီလဿ အနန္တရံ နေက္ခမ္မံ ဝုတ္တံ. ပညာယ နေက္ခမ္မဿ သိဒ္ဓိပရိသုဒ္ဓိတော, ဈာနာဘာဝေ ပညာဘာဝဝစနတော. သမာဓိပဒဋ္ဌာနာ ဟိ ပညာ, ပညာပစ္စုပဋ္ဌာနော စ သမာဓိ. သမထနိမိတ္တံ ဝတွာ ဥပေက္ခာနိမိတ္တဝစနတော, ပရဟိတဇ္ဈာနေန ပရဟိတကရဏူပါယကောသလ္လဝစနတော စ နေက္ခမ္မဿ အနန္တရံ ပညာ ဝုတ္တာ. ဝီရိယာရမ္ဘေန ပညာကိစ္စသိဒ္ဓိတော, သတ္တသုညတာဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိံ ဝတွာ သတ္တဟိတာယ အာရမ္ဘဿ အစ္ဆရိယတာဝစနတော, ဥပေက္ခာနိမိတ္တံ ဝတွာ ပဂ္ဂဟနိမိတ္တဝစနတော, နိသမ္မကာရိတံ ဝတွာ ဥဋ္ဌာနဝစနတော စ. နိသမ္မကာရိနော ဟိ ဥဋ္ဌာနံ ဖလဝိသေသမာဝဟတီတိ ပညာယ အနန္တရံ ဝီရိယံ ဝုတ္တံ.

තවත් ක්‍රමයක් නම්: සාමාන්‍ය ජනයා අතර පවා පවතින බැවින් ද, සියලු සත්ත්වයන්ට පොදු බැවින් ද, අනෙක්වාට සාපේක්ෂව අල්ප ඵල ඇති බැවින් ද, පහසුවෙන් කළ හැකි බැවින් ද මුලින්ම දානය වදාරන ලදී. ශීලය මඟින් දායකයා සහ ප්‍රතිග්‍රාහකයා පිරිසිදු වන බැවින් ද, පරාර්ථයට අනුග්‍රහයක් වන පරිදි අන්‍යයන්ට පීඩා කිරීමෙන් වැළකීම පවසන බැවින් ද, ක්‍රියා ධර්මය පවසා අක්‍රිය ධර්මය පවසන බැවින් ද, භෝග සම්පත්වලට හේතුව පවසා භව සම්පත්වලට හේතුව පවසන බැවින් ද දානයට පසුව ශීලය වදාරන ලදී. නෙක්ඛම්මය මඟින් ශීල සම්පත්තිය සිද්ධ වන බැවින් ද, කාය වාක් සුචරිතය පවසා මනෝ සුචරිතය පවසන බැවින් ද, පිරිසිදු ශීලය ඇත්තාට පහසුවෙන් ම ධ්‍යාන සිද්ධ වන බැවින් ද, කර්ම අපරාධ ප්‍රහාණයෙන් ප්‍රයෝග ශුද්ධිය පවසා කෙලෙස් අපරාධ ප්‍රහාණයෙන් ආශය ශුද්ධිය පවසන බැවින් ද, වීතික්කම ප්‍රහාණයෙන් පර්යුට්ඨාන ප්‍රහාණය පවසන බැවින් ද ශීලයට පසුව නෙක්ඛම්මය වදාරන ලදී. ප්‍රඥාව මඟින් නෙක්ඛම්මය සම්පූර්ණ වී පිරිසිදු වන බැවින් ද, ධ්‍යානය නැති තැන ප්‍රඥාව නැති බව පවසන බැවින් ද (ප්‍රඥාවට සමාධිය පදට්ඨාන වේ, සමාධියට ප්‍රඥාව පච්චුපට්ඨාන වේ), සමථ නිමිත්ත පවසා උපේක්ෂා නිමිත්ත පවසන බැවින් ද, පරාර්ථය උදෙසා ධ්‍යානයෙන් පරාර්ථය කිරීමේ උපාය කෞශල්‍යය පවසන බැවින් ද නෙක්ඛම්මයට පසුව ප්‍රඥාව වදාරන ලදී. වීර්යය ආරම්භ කිරීමෙන් ප්‍රඥාවේ කෘත්‍යයන් සිද්ධ වන බැවින් ද, සත්ත්ව ශුන්‍යතා ධර්මයන් විමර්ශනය කිරීමේ ක්ෂාන්තිය පවසා සත්ත්ව හිතසුව පිණිස ආරම්භ කිරීමේ ආශ්චර්යය පවසන බැවින් ද, උපේක්ෂා නිමිත්ත පවසා පග්ගහ (වීර්යය) නිමිත්ත පවසන බැවින් ද, විමසා බලා කටයුතු කිරීම පවසා උත්සාහය පවසන බැවින් ද (විමසා බලා කටයුතු කරන්නාගේ උත්සාහය විශේෂ ප්‍රතිඵල ගෙන දෙන බැවින්) ප්‍රඥාවට පසුව වීර්යය වදාරන ලදී.

ဝီရိယေန တိတိက္ခာသိဒ္ဓိတော. ဝီရိယဝါ ဟိ အာရဒ္ဓဝီရိယတ္တာ သတ္တသင်္ခါရေဟိ ဥပနီတံ ဒုက္ခံ အဘိဘုယျ ဝိဟရတိ ဝီရိယဿ တိတိက္ခာလင်္ကာရဘာဝတော. ဝီရိယဝတော ဟိ တိတိက္ခာ သောဘတိ. ပဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ဝတွာ သမထနိမိတ္တဝစနတော, အစ္စာရမ္ဘေန ဥဒ္ဓစ္စဒေါသပ္ပဟာနဝစနတော. ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ ဟိ ဥဒ္ဓစ္စဒေါသော ပဟီယတိ. ဝီရိယဝတော သာတစ္စကရဏဝစနတော. ခန္တိဗဟုလော ဟိ အနုဒ္ဓတော သာတစ္စကာရီ ဟောတိ. အပ္ပမာဒဝတော ပရဟိတကိရိယာရမ္ဘေ ပစ္စုပကာရတဏှာဘာဝဝစနတော. ယာထာဝတော ဓမ္မနိဇ္ဈာနေ ဟိ သတိ တဏှာ န ဟောတိ. ပရဟိတာရမ္ဘေ ပရမေပိ ပရကတဒုက္ခသဟနဘာဝဝစနတော စ ဝီရိယဿ အနန္တရံ ခန္တိ ဝုတ္တာ[Pg.70]. သစ္စေန ခန္တိယာ စိရာဓိဋ္ဌာနတော, အပကာရိနော အပကာရခန္တိံ ဝတွာ တဒုပကာရကရဏေ အဝိသံဝါဒဝစနတော, ခန္တိယာ အပဝါဒဝါစာဝိကမ္ပနေန ဘူတဝါဒိတာယ အဝိဇဟနဝစနတော, သတ္တသုညတာဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိံ ဝတွာ တဒုပဗြူဟိတဉာဏသစ္စဝစနတော စ ခန္တိယာ အနန္တရံ သစ္စံ ဝုတ္တံ. အဓိဋ္ဌာနေန သစ္စသိဒ္ဓိတော. အစလာဓိဋ္ဌာနဿ ဟိ ဝိရတိ သိဇ္ဈတိ. အဝိသံဝါဒိတံ ဝတွာ တတ္ထ အစလဘာဝဝစနတော. သစ္စသန္ဓော ဟိ ဒါနာဒီသု ပဋိညာနုရူပံ နိစ္စလောဝ ပဝတ္တတိ. ဉာဏသစ္စံ ဝတွာ သမ္ဘာရေသု ပဝတ္တိနိဋ္ဌာပနဝစနတော. ယထာဘူတဉာဏဝါ ဟိ ဗောဓိသမ္ဘာရေသု အဓိတိဋ္ဌတိ, တေ စ နိဋ္ဌာပေတိ ပဋိပက္ခေဟိ အကမ္ပိယဘာဝတောတိ သစ္စဿ အနန္တရံ အဓိဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ. မေတ္တာယ ပရဟိတကရဏသမာဒါနာဓိဋ္ဌာနသိဒ္ဓိတော, အဓိဋ္ဌာနံ ဝတွာ ဟိတူပသံဟာရဝစနတော. ဗောဓိသမ္ဘာရေ ဟိ အဓိတိဋ္ဌမာနော မေတ္တာဝိဟာရီ ဟောတိ. အစလာဓိဋ္ဌာနဿ သမာဒါနာဝိကောပနတော, သမာဒါနသမ္ဘဝတော စ အဓိဋ္ဌာနဿ အနန္တရံ မေတ္တာ ဝုတ္တာ. ဥပေက္ခာယ မေတ္တာဝိသုဒ္ဓိတော, သတ္တေသု ဟိတူပသံဟာရံ ဝတွာ တဒပရာဓေသု ဥဒါသီနတာဝစနတော, မေတ္တာဘာဝနံ ဝတွာ တန္နိဿန္ဒဘာဝနာဝစနတော, ‘‘ဟိတကာမသတ္တေပိ ဥပေက္ခကော’’တိ အစ္ဆရိယဂုဏဘာဝဝစနတော စ မေတ္တာယ အနန္တရံ ဥပေက္ခာ ဝုတ္တာတိ ဧဝမေတာသံ ကမော ဝေဒိတဗ္ဗော.

වීර්යය මගින් ඉවසීම සිද්ධ වන බැවින් (වීර්යයට පසුව ක්ෂාන්තිය වදාරන ලදී). මන්ද, වීර්යවන්ත තැනැත්තා පටන් ගත් වීර්යය ඇති බැවින් සත්ත්ව සංස්කාරයන්ගෙන් පැමිණෙන දුක් මැඩපවත්වා ගනිමින් වාසය කරයි. වීර්යයට ඉවසීම අලංකාරයක් වන බැවිනි. සැබවින්ම වීර්යවන්තයාට ඉවසීම ශෝභා දෙයි. වීර්යයෙහි ප්‍රග්‍රහ නිමිත්ත පවසා අනතුරුව සමථ නිමිත්ත පවසන හෙයින්ද, අතිශය උත්සාහය මගින් උද්ධච්ච (නොසන්සුන්කම) නම් දෝෂය දුරු කරන බව පවසන හෙයින්ද (වීර්යයට පසුව ක්ෂාන්තිය වදාරන ලදී). ධර්මයන් මැනවින් නිරීක්ෂණය කරන ක්ෂාන්තියෙන් (ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තියෙන්) උද්ධච්ච දෝෂය ප්‍රහීණ වේ. වීර්යවන්තයාගේ නිරන්තර ක්‍රියාකාරිත්වය පවසන හෙයින්ද (ක්ෂාන්තිය වදාරන ලදී). ක්ෂාන්තිය බහුල පුද්ගලයා නොසන්සුන් නොවන, නිරන්තරයෙන් කටයුතු කරන්නෙකු වේ. අප්‍රමාදීව පරාර්ථය පිණිස කටයුතු ආරම්භ කිරීමේදී ප්‍රත්‍යුපකාර ලැබීමේ තෘෂ්ණාව නොමැති බව පැවසෙන හෙයින්ද (වීර්යයට පසුව ක්ෂාන්තිය වදාරන ලදී). ධර්මය තත්ත්වාකාරයෙන් නිරීක්ෂණය කරන විට තෘෂ්ණාව ඇති නොවේ. පරාර්ථය පිණිස කටයුතු ආරම්භ කළ විට අන්‍යයන්ගෙන් පැමිණෙන උතුම් වූ දුක් පවා ඉවසන බව පවසන හෙයින්ද වීර්යයට අනතුරුව ක්ෂාන්තිය වදාරන ලදී. සත්‍යය මගින් ක්ෂාන්තිය බොහෝ කල් ස්ථාවරව පවතින බැවින්ද, අපරාධ කරන්නන් කෙරෙහි පවත්වන ක්ෂාන්තිය පවසා ඔවුන්ට උපකාර කිරීමේදී නොරැවටීම (අවිසංවාදය) පවසන බැවින්ද, ක්ෂාන්තිය මගින් අපවාද වචන හමුවේ කම්පා නොවී සත්‍යවාදී බව අත් නොහරින බැවින්ද, සත්ත්වයන් කෙරෙහි ශූන්‍යතා ධර්ම නිරීක්ෂණ ක්ෂාන්තිය පවසා එයින් පෝෂණය වූ ඥාන සත්‍යය පවසන බැවින්ද ක්ෂාන්තියට අනතුරුව සත්‍යය වදාරන ලදී. අධිෂ්ඨානය මගින් සත්‍යය සිද්ධ වන බැවිනි. නොසැලෙන අධිෂ්ඨානය ඇති තැනැත්තාගේ විරතිය (පාපයෙන් වැළකීම) සිද්ධ වේ. නොරැවටීම (අවිසංවාදය) පවසා එහි නොසැලෙන ස්වභාවය පවසන බැවිනි. සත්‍යගරුක තැනැත්තා දානාදියෙහිදී තමාගේ පොරොන්දුවට අනුකූලව නොසැලී පවතී. ඥාන සත්‍යය පවසා පාරමී සම්භාරයන්හි පැවැත්ම නිමාවට පත් කිරීම පවසන බැවිනි. තත්ත්වාකාර ඥානය ඇති තැනැත්තා බෝධි සම්භාරයන්හි අධිෂ්ඨාන කරන අතර, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් කම්පා නොවන බැවින් ඒවා සම්පූර්ණ කරයි. එහෙයින් සත්‍යයට අනතුරුව අධිෂ්ඨානය වදාරන ලදී. මෙත්තා පාරමිතාව මගින් පරාර්ථය පිණිස වූ සමාදාන අධිෂ්ඨානයන් සිද්ධ වන බැවින්ද, අධිෂ්ඨානය පවසා හිත වැඩ සැලසීම පවසන බැවින්ද (අධිෂ්ඨානයට පසුව මෙත්තාව වදාරන ලදී). බෝධි සම්භාරයන්හි අධිෂ්ඨාන කරන තැනැත්තා මෛත්‍රී විහරණය ඇත්තෙකු වේ. නොසැලෙන අධිෂ්ඨානය ඇති තැනැත්තා තම සමාදානයන් (පොරොන්දු) කඩ නොකරන බැවින්ද, සමාදානයෙන් ඇතිවන බැවින්ද අධිෂ්ඨානයට අනතුරුව මෛත්‍රිය වදාරන ලදී. උපේක්ෂාව මගින් මෛත්‍රිය විශුද්ධ වන බැවින්ද, සත්ත්වයන්ට හිත වැඩ සැලසීම පවසා ඔවුන්ගෙන් සිදුවන අපරාධ හමුවේ මධ්‍යස්ථ බව පවසන බැවින්ද, මෛත්‍රී භාවනාව පවසා එහි නිසඳ (ප්‍රතිඵලය) පවසන බැවින්ද, 'හිත කැමති සත්ත්වයන් කෙරෙහි පවා උපේක්ෂා සහගත වේ' යන ආශ්චර්යවත් ගුණාංගය පවසන බැවින්ද මෛත්‍රියට අනතුරුව උපේක්ෂාව වදාරන ලදී. මේ අයුරින් මේ පාරමිතාවන්ගේ අනුපිළිවෙළ දත යුතුය.

ကာနိ လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနာနီတိ? ဧတ္ထ အဝိသေသေန တာဝ သဗ္ဗာပိ ပါရမိယော ပရာနုဂ္ဂဟလက္ခဏာ, ပရေသံ ဥပကာရကရဏရသာ, အဝိကမ္ပနရသာ ဝါ, ဟိတေသိတာပစ္စုပဋ္ဌာနာ, ဗုဒ္ဓတ္တပစ္စုပဋ္ဌာနာ ဝါ, မဟာကရုဏာပဒဋ္ဌာနာ, ကရုဏူပါယကောသလ္လပဒဋ္ဌာနာ ဝါ.

මේවායේ ලක්ෂණ, රස, ප්‍රත්‍යුපස්ථාන සහ පදස්ථාන කවරේද? මෙහිදී පොදුවේ ගත් කල, සියලු පාරමිතාවෝ අන්‍යයන්ට අනුග්‍රහ දැක්වීම ලක්ෂණ කොට ඇත්තාහ. අන්‍යයන්ට උපකාර කිරීම හෝ කම්පා නොවීම කෘත්‍යය (රසය) කොට ඇත්තාහ. හිත පතන බව හෝ බුද්ධත්වය වැටහෙන ආකාරය (ප්‍රත්‍යුපස්ථානය) කොට ඇත්තාහ. මහා කරුණාව හෝ කරුණාව හා උපය කෞශල්‍යය ආසන්න හේතුව (පදස්ථානය) කොට ඇත්තාහ.

ဝိသေသေန ပန ယသ္မာ ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတာ အတ္တုပကရဏပရိစ္စာဂစေတနာ ဒါနပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတံ ကာယဝစီသုစရိတံ အတ္ထတော အကတ္တဗ္ဗဝိရတိ, ကတ္တဗ္ဗကရဏစေတနာဒယော စ သီလပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတော အာဒီနဝဒဿနပုဗ္ဗင်္ဂမော ကာမဘဝေဟိ နိက္ခမနစိတ္တုပ္ပာဒေါ နေက္ခမ္မပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတော ဓမ္မာနံ သာမညဝိသေသလက္ခဏာဝဗောဓော ပညာပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတော ကာယစိတ္တေဟိ ပရဟိတာရမ္ဘော ဝီရိယပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတံ သတ္တသင်္ခါရာပရာဓသဟနံ အဒေါသပ္ပဓာနော တဒါကာရပ္ပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပာဒေါ ခန္တိပါရမိတာ[Pg.71]. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတံ ဝိရတိစေတနာဒိဘေဒံ အဝိသံဝါဒနံ သစ္စပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတံ အစလသမာဒါနာဓိဋ္ဌာနံ တဒါကာရပ္ပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပာဒေါ အဓိဋ္ဌာနပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတော လောကဿ ဟိတူပသံဟာရော အတ္ထတော အဗျာပါဒေါ မေတ္တာပါရမိတာ. ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတာ အနုနယပဋိဃဝိဒ္ဓံသိနီ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု သတ္တသင်္ခါရေသု သမပ္ပဝတ္တိ ဥပေက္ခာပါရမိတာ.

විශේෂ වශයෙන් ගත් කල: කරුණාවෙන් හා උපය කෞශල්‍යයෙන් පරිගෘහිත වූ, තමා සතු උපකරණ පරිත්‍යාග කිරීමේ චේතනාව දාන පාරමිතාවයි. කරුණාවෙන් හා උපය කෞශල්‍යයෙන් පරිගෘහිත වූ, කාය වාග් සුචරිතය හෙවත් අකුසලයෙන් වැළකීම සහ කළ යුතු කුසල් කිරීමේ චේතනාදීහු සීල පාරමිතාවයි. කරුණාවෙන් හා උපය කෞශල්‍යයෙන් පරිගෘහිත වූ, කාම භවයන්හි ආදීනව දැකීම පෙරටු කොට ගත්, භවයන්ගෙන් නික්මීමේ චිත්තෝත්පාදය නෙක්ඛම්ම පාරමිතාවයි. කරුණාවෙන් හා උපය කෞශල්‍යයෙන් පරිගෘහිත වූ, ධර්මයන්ගේ සාමාන්‍ය හා විශේෂ ලක්ෂණ අවබෝධ කර ගැනීම ප්‍රඥා පාරමිතාවයි. කරුණාවෙන් හා උපය කෞශල්‍යයෙන් පරිගෘහිත වූ, කයින් හා සිතින් පරාර්ථය උදෙසා කටයුතු කිරීම වීර්ය පාරමිතාවයි. කරුණාවෙන් හා උපය කෞශල්‍යයෙන් පරිගෘහිත වූ, සත්ව සංස්කාරයන්ගේ අපරාධ ඉවසීම ලක්ෂණ කොට ඇති, අද්වේෂය ප්‍රධාන වූ, ඒ ආකාරයෙන් පවතින චිත්තෝත්පාදය ක්ෂාන්ති පාරමිතාවයි. කරුණාවෙන් හා උපය කෞශල්‍යයෙන් පරිගෘහිත වූ, වැළකීමේ චේතනාදී භේද ඇති, නොරැවටීම (අවිසංවාදය) සත්‍ය පාරමිතාවයි. කරුණාවෙන් හා උපය කෞශල්‍යයෙන් පරිගෘහිත වූ, නොසැලෙන සමාදාන අධිෂ්ඨානය හෙවත් ඒ ආකාරයෙන් පවතින චිත්තෝත්පාදය අධිෂ්ඨාන පාරමිතාවයි. කරුණාවෙන් හා උපය කෞශල්‍යයෙන් පරිගෘහිත වූ, ලෝකයාට හිත වැඩ සැලසීම හෙවත් අර්ථයෙන් අව්‍යාපාදය (තරහ නොගැනීම) වන මෙත්තා පාරමිතාවයි. කරුණාවෙන් හා උපය කෞශල්‍යයෙන් පරිගෘහිත වූ, ඇලීම හා ගැටීම විනාශ කරන, ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට සත්ව සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථව පැවැත්ම උපේක්ෂා පාරමිතාවයි.

တသ္မာ ပရိစ္စာဂလက္ခဏံ ဒါနံ, ဒေယျဓမ္မေ လောဘဝိဒ္ဓံသနရသံ, အနာသတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနံ, ဘဝဝိဘဝသမ္ပတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနံ ဝါ, ပရိစ္စဇိတဗ္ဗဝတ္ထုပဒဋ္ဌာနံ. သီလနလက္ခဏံ သီလံ, သမာဓာနလက္ခဏံ, ပတိဋ္ဌာနလက္ခဏဉ္စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒုဿီလျဝိဒ္ဓံသနရသံ, အနဝဇ္ဇရသံ ဝါ, သောစေယျပစ္စုပဋ္ဌာနံ, ဟိရောတ္တပ္ပပဒဋ္ဌာနံ. ကာမတော ဘဝတော စ နိက္ခမနလက္ခဏံ နေက္ခမ္မံ, တဒါဒီနဝဝိဘာဝနရသံ, တတော ဧဝ ဝိမုခဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနံ, သံဝေဂပဒဋ္ဌာနံ. ယထာသဘာဝပဋိဝေဓလက္ခဏာ ပညာ, အက္ခလိတပဋိဝေဓလက္ခဏာ ဝါ ကုသလိဿာသခိတ္တဥသုပဋိဝေဓော ဝိယ, ဝိသယောဘာသနရသာ ပဒီပေါ ဝိယ, အသမ္မောဟပစ္စုပဋ္ဌာနာ အရညဂတသုဒေသကော ဝိယ, သမာဓိပဒဋ္ဌာနာ, စတုသစ္စပဒဋ္ဌာနာ ဝါ. ဥဿာဟလက္ခဏံ ဝီရိယံ, ဥပတ္ထမ္ဘနရသံ, အသံသီဒနပစ္စုပဋ္ဌာနံ, ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထု (အ. နိ. ၈.၈၀) ပဒဋ္ဌာနံ, သံဝေဂပဒဋ္ဌာနံ ဝါ. ခမနလက္ခဏာ ခန္တိ, ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌသဟနရသာ, အဓိဝါသနပစ္စုပဋ္ဌာနာ, အဝိရောဓပစ္စုပဋ္ဌာနာ ဝါ, ယထာဘူတဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. အဝိသံဝါဒနလက္ခဏံ သစ္စံ, ယာထာဝဝိဘာဝနရသံ [ယထာသဘာဝဝိဘာဝနရသံ (စရိယာ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကကထာယ)], သာဓုတာပစ္စုပဋ္ဌာနံ, သောရစ္စပဒဋ္ဌာနံ. ဗောဓိသမ္ဘာရေသု အဓိဋ္ဌာနလက္ခဏံ အဓိဋ္ဌာနံ, တေသံ ပဋိပက္ခာဘိဘဝနရသံ, တတ္ထ အစလတာပစ္စုပဋ္ဌာနံ, ဗောဓိသမ္ဘာရပဒဋ္ဌာနံ. ဟိတာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ မေတ္တာ, ဟိတူပသံဟာရရသာ, အာဃာတဝိနယနရသာ ဝါ, သောမ္မဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနာ, သတ္တာနံ မနာပဘာဝဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. မဇ္ဈတ္တာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ ဥပေက္ခာ, သမဘာဝဒဿနရသာ, ပဋိဃာနုနယဝူပသမပစ္စုပဋ္ဌာနာ, ကမ္မဿကတာပစ္စဝေက္ခဏပဒဋ္ဌာနာ. ဧတ္ထ စ ကရုဏူပါယကောသလ္လပရိဂ္ဂဟိတတာ ဒါနာဒီနံ ပရိစ္စာဂါဒိလက္ခဏဿ ဝိသေသနဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗာ, ယတော တာနိ ပါရမီသင်္ချံ လဘန္တီတိ.

එබැවින් දානය යනු අත්හැරීමේ ලක්ෂණය ඇත්තකි. දිය යුතු වස්තූන් කෙරෙහි පවතින ලෝභය විනාශ කිරීම එහි කාර්යයයි. නොඇලීම හෝ භව භෝග සම්පත් ලැබීම එහි ප්‍රකාශනයයි. පරිත්‍යාග කළ යුතු වස්තූන් එහි ආසන්න හේතුවයි. සීලය යනු සංවර කරගැනීමේ ලක්ෂණය ඇත්තකි. මනාකොට පිහිටා සිටීමේ ලක්ෂණය ඇත්තකැයි ද කියනු ලැබේ. දුස්සීල බව විනාශ කිරීම හෝ නිවැරදි බව එහි කාර්යයයි. පිරිසිදු බව එහි ප්‍රකාශනයයි. ලජ්ජාව සහ බිය (හිරි-ඔතප්) එහි ආසන්න හේතුවයි. නෙක්ඛම්මය යනු කාමයන්ගෙන් හා භවයෙන් නික්මයාමේ ලක්ෂණය ඇත්තකි. ඒවායේ ආදීනව ප්‍රකාශ කිරීම එහි කාර්යයයි. එයින් ම මිදුණු බව එහි ප්‍රකාශනයයි. සංවේගය එහි ආසන්න හේතුවයි. ප්‍රඥාව යනු ස්වභාවය අවබෝධ කරගැනීමේ ලක්ෂණය ඇත්තකි. නැතහොත් දක්ෂ දුනුවායෙකු විදින හීයකින් ඉලක්කය විනිවිද යන්නාක් මෙන් නොවැරදී විනිවිද දැකීමේ ලක්ෂණය ඇත්තකි. පහනක් මෙන් අරමුණු ආලෝකවත් කිරීම එහි කාර්යයයි. වනාන්තරයක අතරමං වූවෙකුට මග පෙන්වන්නෙකු මෙන් මුළා නොවීම එහි ප්‍රකාශනයයි. සමාධිය හෝ සතර සත්‍යය එහි ආසන්න හේතුවයි. වීර්යය යනු උත්සාහයේ ලක්ෂණය ඇත්තකි. අනෙකුත් ධර්මයන්ට උපකාර කිරීම එහි කාර්යයයි. පසුබට නොවීම එහි ප්‍රකාශනයයි. වීර්යය වැඩිය යුතු කරුණු හෝ සංවේගය එහි ආසන්න හේතුවයි. ක්ෂාන්තිය යනු ඉවසීමේ ලක්ෂණය ඇත්තකි. මනාප හා අමනාප අරමුණු ඉවසීම එහි කාර්යයයි. අධිවාසනය (නැවැත්වීම) හෝ විරුද්ධ නොවීම එහි ප්‍රකාශනයයි. තතු සේ දැකීම එහි ආසන්න හේතුවයි. සත්‍යය යනු නොරවටන (අවිසංවාද) ලක්ෂණය ඇත්තකි. යථාර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම එහි කාර්යයයි. යහපත් බව එහි ප්‍රකාශනයයි. සන්සුන් බව (සොරච්චය) එහි ආසන්න හේතුවයි. අධිෂ්ඨානය යනු බෝධි සම්භාරයන්හි ස්ථිරව පිහිටීමේ ලක්ෂණය ඇත්තකි. ඒවාට විරුද්ධ පක්ෂයන් මැඩපැවැත්වීම එහි කාර්යයයි. එහි අචල බව එහි ප්‍රකාශනයයි. බෝධි සම්භාරයන් ම එහි ආසන්න හේතුවයි. මෙත්තාව යනු හිතවත් ආකාරයෙන් පැවැත්වීමේ ලක්ෂණය ඇත්තකි. හිත සුව එළවීම හෝ ක්‍රෝධය සංසිඳුවීම එහි කාර්යයයි. සෞම්‍ය බව එහි ප්‍රකාශනයයි. සත්වයන් ප්‍රියජනක ලෙස දැකීම එහි ආසන්න හේතුවයි. උපේක්ෂාව යනු මධ්‍යස්ථ ආකාරයෙන් පැවැත්වීමේ ලක්ෂණය ඇත්තකි. සම මට්ටමින් දැකීම එහි කාර්යයයි. ගැටීම හා ඇලීම සංසිඳුවීම එහි ප්‍රකාශනයයි. කර්මය තමා සතු බව (කම්මස්සකතාව) මෙනෙහි කිරීම එහි ආසන්න හේතුවයි. මෙහිදී මහා කරුණාවෙන් හා උපාය කෞශල්‍යයෙන් යුක්ත වීම, දානාදී පාරමිතාවන්ගේ පරිත්‍යාගාදී ලක්ෂණයන්ගේ විශේෂත්වය ලෙස පැවසිය යුතුය. මන්ද යත්, එවිට ඒවා 'පාරමී' යන නාමය ලබන බැවිනි.

ကော [Pg.72] ပစ္စယောတိ အဘိနီဟာရော ပစ္စယော. ယော ဟိ အယံ ‘‘မနုဿတ္တံ လိင်္ဂသမ္ပတ္တီ’’တိအာဒိ (ဗု. ဝံ. ၂.၅၉) အဋ္ဌဓမ္မသမောဓာနသမ္ပာဒိတော ‘‘တိဏ္ဏော တာရေယျံ, မုတ္တော မောစေယျံ, ဗုဒ္ဓေါ ဗောဓေယျံ, သုဒ္ဓေါ သောဓေယျံ, ဒန္တော ဒမေယျံ, သန္တော သမေယျံ, အဿတ္ထော အဿာသေယျံ, ပရိနိဗ္ဗုတော ပရိနိဗ္ဗာပေယျ’’န္တိအာဒိနာ (စရိယာ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကကထာယ) ပဝတ္တော အဘိနီဟာရော, သော အဝိသေသေန သဗ္ဗပါရမီနံ ပစ္စယော. တပ္ပဝတ္တိယာ ဟိ ဥဒ္ဓံ ပါရမီနံ ပဝိစယုပဋ္ဌာနသမာဒါနာဓိဋ္ဌာနနိပ္ဖတ္တိယော မဟာပုရိသာနံ သမ္ဘဝန္တိ.

එහි ප්‍රත්‍යය (හේතුව) කුමක්ද? අභිනීහාරය (ප්‍රාර්ථනය) එහි ප්‍රත්‍යයයි. යම් හෙයකින් "මිනිසත් බව, ලිංග සම්පත්තිය" ආදී කරුණු අටක එකතුවෙන් සම්පාදිත වූ, "මම තනිව එතෙර නොවී අන් අය ද එතෙර කරවන්නෙමි, මම මිදී අන් අය ද මුදවන්නෙමි, මම බුදු වී අන් අය ද අවදි කරවන්නෙමි, මම පිරිසිදු වී අන් අය ද පිරිසිදු කරවන්නෙමි, මම දමනය වී අන් අය ද දමනය කරවන්නෙමි, මම සන්සුන් වී අන් අය ද සන්සුන් කරවන්නෙමි, මම අස්වැසිල්ල ලබා අන් අය ද අස්වසන්නෙමි, මම පිරිනිවී අන් අය ද පිරිනිවීමට පත්කරවන්නෙමි" ආදී වශයෙන් පවතින අභිනීහාරය, පොදුවේ සියලු පාරමිතාවන් සඳහා ප්‍රත්‍යය වේ. එම අභිනීහාරය පැවතීමෙන් පසුව ම මහා පුරුෂයන් හට පාරමිතාවන් විමසීම, සමාදන් වීම, අධිෂ්ඨානය සහ සම්පූර්ණ කිරීම සිදුවේ.

ယထာ စ အဘိနီဟာရော, ဧဝံ မဟာကရုဏာ, ဥပါယကောသလ္လဉ္စ. တတ္ထ ဥပါယကောသလ္လံ နာမ ဒါနာဒီနံ ဗောဓိသမ္ဘာရဘာဝဿ နိမိတ္တဘူတာ ပညာ, ယာဟိ ကရုဏူပါယကောသလ္လတာဟိ မဟာပုရိသာနံ အတ္တသုခနိရပေက္ခတာ, နိရန္တရံ ပရဟိတကရဏပသုတတာ, သုဒုက္ကရေဟိပိ မဟာဗောဓိသတ္တစရိတေဟိ ဝိသာဒါဘာဝေါ, ပသာဒသမ္ဗုဒ္ဓိဒဿနသဝနာနုဿရဏာဝတ္ထာသုပိ သတ္တာနံ ဟိတသုခပဋိလာဘဟေတုဘာဝေါ စ သမ္ပဇ္ဇတိ. တထာ ဟိ ပညာယ ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ, ကရုဏာယ ဗုဒ္ဓကမ္မသိဒ္ဓိ. ပညာယ သယံ တရတိ, ကရုဏာယ ပရေ တာရေတိ. ပညာယ ပရဒုက္ခံ ပရိဇာနာတိ, ကရုဏာယ ပရဒုက္ခပဋိကာရံ အာရဘတိ. ပညာယ စ ဒုက္ခေ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ကရုဏာယ ဒုက္ခံ သမ္ပဋိစ္ဆတိ. တထာ ပညာယ ပရိနိဗ္ဗာနာဘိမုခေါ ဟောတိ, ကရုဏာယ တံ န ပါပုဏာတိ. တထာ ကရုဏာယ သံသာရာဘိမုခေါ ဟောတိ, ပညာယ တတြ နာဘိရမတိ. ပညာယ စ သဗ္ဗတ္ထ ဝိရဇ္ဇတိ, ကရုဏာနုဂတတ္တာ န စ န သဗ္ဗေသံ အနုဂ္ဂဟာယ ပဝတ္တော, ကရုဏာယ သဗ္ဗေပိ အနုကမ္ပတိ, ပညာနုဂတတ္တာ န စ န သဗ္ဗတ္ထ ဝိရတ္တစိတ္တော. ပညာယ စ အဟံကာရမမံကာရာဘာဝေါ, ကရုဏာယ အာလသိယဒီနတာဘာဝေါ. တထာ ပညာကရုဏာဟိ ယထာက္ကမံ အတ္တပရနာထတာ, ဓီရဝီရဘာဝေါ, အနတ္တန္တပအပရန္တပတာ, အတ္တဟိတပရဟိတနိပ္ဖတ္တိ, နိဗ္ဘယာဘိံသနကဘာဝေါ, ဓမ္မာဓိပတိလောကာဓိပတိတာ, ကတညုပုဗ္ဗကာရိဘာဝေါ, မောဟတဏှာဝိဂမော, ဝိဇ္ဇာစရဏသိဒ္ဓိ, ဗလဝေသာရဇ္ဇနိပ္ဖတ္တီတိ သဗ္ဗဿာပိ ပါရမိတာဖလဿ ဝိသေသေန ဥပါယဘာဝတော ပညာကရုဏာ ပါရမီနံ ပစ္စယော. ဣဒဉ္စ ဒွယံ ပါရမီနံ ဝိယ ပဏိဓာနဿာပိ ပစ္စယော.

අභිනීහාරය මෙන් ම මහා කරුණාව සහ උපාය කෞශල්‍යය ද ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. එහි උපාය කෞශල්‍යය යනු දානාදී බෝධි සම්භාරයන් සිද්ධ වීමට හේතු වන ප්‍රඥාවයි. එම කරුණාව හා උපාය කෞශල්‍යය නිසා මහා පුරුෂයන් හට තමාගේ සැපය ගැන නොබලා නිරන්තරයෙන් පරහිත සුවය පිණිස යෙදීමටත්, ඉතා දුෂ්කර වූ මහා බෝධිසත්ව චරිතයන්හිදී පවා ක්ලාන්ත නොවීමටත්, බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකීම, ඇසීම, සිහිපත් කිරීම් වැනි අවස්ථාවලදී පවා සත්වයන්ට හිත සුව සැලසීමට හේතු වීමටත් ශක්තිය ලැබේ. මක්නිසාද යත්, ප්‍රඥාවෙන් බුද්ධත්වය සිද්ධ වේ; කරුණාවෙන් බුද්ධ කෘත්‍යය සිද්ධ වේ. ප්‍රඥාවෙන් තමා එතෙර වේ; කරුණාවෙන් අන් අය එතෙර කරවයි. ප්‍රඥාවෙන් අනුන්ගේ දුක වටහා ගනී; කරුණාවෙන් අනුන්ගේ දුක වැළැක්වීමට උත්සාහ කරයි. ප්‍රඥාවෙන් දුක කෙරෙහි කළකිරෙයි; කරුණාවෙන් අනුන් වෙනුවෙන් දුක ඉවසා විඳගනී. ප්‍රඥාවෙන් පිරිනිවනට නැඹුරු වෙයි; කරුණාවෙන් (ලෝ සතුන් වෙනුවෙන්) එය ලබා නොගෙන සසර රැඳී සිටියි. කරුණාවෙන් සසරට නැඹුරු වෙයි; ප්‍රඥාවෙන් එහි නොඇලෙයි. ප්‍රඥාවෙන් සෑම තැනකම නොඇලෙන අතර, කරුණාව නිසා සැමට අනුග්‍රහ කිරීමට පෙළඹෙයි. කරුණාවෙන් සැමට අනුකම්පා කරන අතර, ප්‍රඥාව නිසා කොතැනකවත් නොඇලුණු සිතක් ඇතිව සිටියි. ප්‍රඥාවෙන් අහංකාරය හා මමත්වය නැති වේ; කරුණාවෙන් අලසකම හා දීනබව නැති වේ. එසේම ප්‍රඥා-කරුණා දෙක නිසා පිළිවෙළින් තමාට හා අනුන්ට පිහිට වීම, ධීර-වීර බව, තමා නොපෙළීම හා අනුන් නොපෙළීම, තමාට හා අනුන්ට හිත සුව සැලසීම, නිර්භය බව හා හිංසා නොකිරීම, ධර්මාධිපති බව හා ලෝකාධිපති බව, කෘතඥ බව හා පූර්වෝපකාරී බව, මෝහය හා තණ්හාව දුරු වීම, විජ්ජාචරණ සම්පන්න බව සහ බල-වෛශාරද්‍ය සම්පත්තිය යන සියලු පාරමිතා ඵලයන් සඳහා විශේෂයෙන් උපකාර වන බැවින් ප්‍රඥාව හා කරුණාව පාරමිතාවන්ගේ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. පාරමිතාවන්ට මෙන්ම ප්‍රාර්ථනාවට (පණිධානයට) ද මෙම කරුණු දෙක ප්‍රත්‍යය වේ.

တထာ [Pg.73] ဥဿာဟဥမ္မင်္ဂအဝတ္ထာနဟိတစရိယာ စ ပါရမီနံ ပစ္စယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ယာ ဗုဒ္ဓဘာဝဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတာယ ‘‘ဗုဒ္ဓဘူမိယော’’တိ ပဝုစ္စန္တိ. ယထာဟ –

එලෙසම උත්සාහය, විමසීම (උම්මංග), අධිෂ්ඨානය (අවස්ථාන) සහ හිත සුව පිණිස හැසිරීම ද පාරමිතාවන්ගේ ප්‍රත්‍යයෝ බව දත යුතුය. බුද්ධත්වය ලැබීමේ ස්ථානය වන බැවින් මේවාට 'බුද්ධ භූමි' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘ကတိ ပန ဘန္တေ ဗုဒ္ဓဘူမိယော? စတဿော ခေါ သာရိပုတ္တ ဗုဒ္ဓဘူမိယော. ကတမာ စတဿော? ဥဿာဟော စ ဟောတိ ဝီရိယံ, ဥမင်္ဂေါ စ ဟောတိ ပညာဘာဝနာ, အဝတ္ထာနဉ္စ ဟောတိ အဓိဋ္ဌာနံ, မေတ္တာဘာဝနာ စ ဟောတိ ဟိတစရိယာ. ဣမာ ခေါ သာရိပုတ္တ စတဿော ဗုဒ္ဓဘူမိယော’’တိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တဝဏ္ဏနာယမ္ပိ).

"ස්වාමීනී, බුද්ධ භූමි කෙතරම් ද? ශාරිපුත්‍රය, බුද්ධ භූමි සතරකි. ඒ සතර කවරේ ද? වීර්යය නම් වූ උත්සාහය ද, ප්‍රඥා භාවනාව නම් වූ විමසීම ද, අධිෂ්ඨානය නම් වූ ස්ථීරව පිහිටීම ද, හිත සුව පිණිස හැසිරීම නම් වූ මෙත්තා භාවනාව ද වේ. ශාරිපුත්‍රය, මේවා සතර බුද්ධ භූමීහු ය."

တထာ နေက္ခမ္မပဝိဝေကအလောဘာဒေါသာမောဟနိဿရဏပ္ပဘေဒါ ဆ အဇ္ဈာသယာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

එසේම නෙක්ඛම්ම, පවිවේක, අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ සහ නිස්සරණ යන අධ්‍යාශයන් හය ද පාරමිතාවන්ට හේතු වේ. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘နေက္ခမ္မဇ္ဈာသယာ စ ဗောဓိသတ္တာ ကာမေ ဒေါသဒဿာဝိနော, ပဝိဝေက…ပေ… သင်္ဂဏိကာယ, အလောဘ…ပေ… လောဘေ, အဒေါသ…ပေ… ဒေါသေ, အမောဟ…ပေ… မောဟေ, နိဿရဏဇ္ဈာသယာ စ ဗောဓိသတ္တာ သဗ္ဗဘဝေသု ဒေါသဒဿာဝိနော’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၉ ဝါကျခန္ဓေပိ).

"නෙක්ඛම්ම අධ්‍යාශය ඇති බෝධිසත්වවරු කාමයන්හි දොස් දකිති, පවිවේක අධ්‍යාශය ඇත්තෝ පිරිස් සමඟ ගැවසීමෙහි දොස් දකිති, අලෝභ අධ්‍යාශය ඇත්තෝ ලෝභයෙහි ද, අදෝෂ අධ්‍යාශය ඇත්තෝ ද්වේෂයෙහි ද, අමෝහ අධ්‍යාශය ඇත්තෝ මෝහයෙහි ද, නිස්සරණ අධ්‍යාශය ඇති බෝධිසත්වවරු සියලු භවයන්හි දොස් දකිති."

တသ္မာ ဧတေ ဗောဓိသတ္တာနံ ဆ အဇ္ဈာသယာ ဒါနာဒီနံ ပစ္စယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န ဟိ လောဘာဒီသု အာဒီနဝဒဿနေန, အလောဘာဒိအဓိကဘာဝေန စ ဝိနာ ဒါနာဒိပါရမိယော သမ္ဘဝန္တိ. အလောဘာဒီနဉှိ အဓိကဘာဝေန ပရိစ္စာဂါဒိနိန္နစိတ္တတာ အလောဘဇ္ဈာသယာဒိတာတိ. ယထာ စေတေ, ဧဝံ ဒါနဇ္ဈာသယတာဒယောပိ. ယထာဟ –

එබැවින් බෝධිසත්වයන් වහන්සේලාගේ මෙම අභ්‍යන්තරික අදහස් (අජ්ඣාසය) හය දානාදී පාරමිතාවන් සඳහා හේතු වන බව දත යුතුය. ලෝභාදී ක්ලේශයන්හි දොස් දැකීමෙන් හා අලෝභාදී ගුණයන්ගේ බහුලත්වයෙන් තොරව දානාදී පාරමිතාවෝ හට නොගනිති. අලෝභාදී ගුණයන්ගේ බහුලත්වය නිසාම පරිත්‍යාගය ආදිය කෙරෙහි නැඹුරු වූ සිත් ඇති බව 'අලෝභාජ්ඣාසය' ආදී වශයෙන් හැඳින්වේ. මේවා යම් සේද, දානාජ්ඣාසය ආදිය ද එසේමය. මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ကတိ ပန ဘန္တေ ဗောဓာယ စရန္တာနံ ဗောဓိသတ္တာနံ အဇ္ဈာသယာ? ဒသ ခေါ သာရိပုတ္တ ဗောဓာယ စရန္တာနံ ဗောဓိသတ္တာနံ အဇ္ဈာသယာ. ကတမေ ဒသ? ဒါနဇ္ဈာသယာ သာရိပုတ္တ ဗောဓိသတ္တာ မစ္ဆေရေ ဒေါသဒဿာဝိနော, သီလ…ပေ… ဥပေက္ခဇ္ဈာသယာ သာရိပုတ္တ ဗောဓိသတ္တာ သုခဒုက္ခေသု ဒေါသဒဿာဝိနော’’တိ.

"ස්වාමීනි, බෝධිය පිණිස පිළිපන් බෝධිසත්වයන් වහන්සේලාගේ අදහස් (අජ්ඣාසය) කෙතරම්ද? ශාරිපුත්‍රය, බෝධිය පිණිස පිළිපන් බෝධිසත්වයන් වහන්සේලාගේ අදහස් දසයකි. ඒ දසය කවරේද? ශාරිපුත්‍රය, මසුරුකමෙහි දොස් දක්නා බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා දානාජ්ඣාසය ඇත්තෝ වෙති, ශීල...පෙ... සුඛ දුක්ඛයන්හි දොස් දක්නා බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා උපේක්ඛාජ්ඣාසය ඇත්තෝ වෙති."

ဧတေသု ဟိ မစ္ဆေရအသံဝရကာမဝိစိကိစ္ဆာကောသဇ္ဇအက္ခန္တိဝိသံဝါဒအနဓိဋ္ဌာနဗျာပါဒ- သုခဒုက္ခသင်္ခါတေသု အာဒီနဝဒဿနပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဒါနာဒိနိန္နစိတ္တတာသင်္ခါတာ ဒါနဇ္ဈာသယတာဒယော ဒါနာဒိပါရမီနံ နိဗ္ဗတ္တိယာ ကာရဏန္တိ[Pg.74]. တထာ အပရိစ္စာဂပရိစ္စာဂါဒီသု ယထာက္ကမံ အာဒီနဝါနိသံသပစ္စဝေက္ခဏာ ဒါနာဒိပါရမီနံ ပစ္စယော.

මසුරුකම, අසංවරය, කාමගුණයන්හි ඇලීම, විචිකිච්ඡාව, අලසකම, නොඉවසීම, මුසාවාදය, අධිෂ්ඨාන රහිත බව, ව්‍යාපාදය සහ සුඛ-දුක්ඛ යන මේවායෙහි දොස් දැකීම පෙරදැරිව, දානාදිය කෙරෙහි නැඹුරු වූ සිත් ඇති බව හෙවත් දානාජ්ඣාසය ආදිය දානාදී පාරමිතාවන්ගේ උපතට හේතුව වේ. එසේම, නොදීමෙහි දොස් සහ දීමෙහි අනුසස් පිළිවෙළින් මෙනෙහි කිරීම දානාදී පාරමිතාවන් සඳහා හේතු වේ.

တတ္ထာယံ ပစ္စဝေက္ခဏာဝိဓိ – ခေတ္တဝတ္ထုဟိရညသုဝဏ္ဏဂေါမဟိံသဒါသိဒါသပုတ္တဒါရာဒိပရိဂ္ဂဟဗျာသတ္တစိတ္တာနံ သတ္တာနံ ခေတ္တာဒီနံ ဝတ္ထုကာမဘာဝေန ဗဟုပတ္ထနီယဘာဝတော, ရာဇစောရာဒိသာဓာရဏဘာဝတော, ဝိဝါဒါဓိဋ္ဌာနတော, သပတ္တကရဏတော, နိဿာရတော, ပဋိလာဘပရိပါလနေသု ပရဝိဟေဌနဟေတုတော, ဝိနာသနိမိတ္တဉ္စ သောကာဒိအနေကဝိဟိတဗျသနာဝဟတော, တဒါသတ္တိနိဒါနဉ္စ မစ္ဆေရမလပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တာနံ အပါယူပပတ္တိသမ္ဘဝတောတိ ဧဝံ ဝိဝိဓဝိပုလာနတ္ထာဝဟာ ဧတေ အတ္ထာ နာမ, တေသံ ပရိစ္စာဂေါယေဝေကော သောတ္ထိဘာဝေါတိ ပရိစ္စာဂေ အပ္ပမာဒေါ ကရဏီယော.

එහි මෙනෙහි කිරීමේ ක්‍රමය මෙසේය: කෙත්-වතු, රන්-රිදී, ගව-මහිෂයන්, දාස-දාසීන් හා අඹු-දරුවන් ආදී පරිග්‍රහයන්හි ඇලුණු සිත් ඇති සත්ත්වයන්ට ඒ වස්තූන් වස්තු කාමයන් වශයෙන් බොහෝ දෙනා පතන බැවින් ද, රජුන් හා සොරුන් ආදීන්ට පොදු බැවින් ද, විවාදයන්ට මුල් වන බැවින් ද, සතුරන් ඇති කරන බැවින් ද, නිසරු බැවින් ද, ඒවා ලැබීමේදී හා රැකීමේදී අනුන්ට පීඩා කිරීමට හේතු වන බැවින් ද, ඒවා විනාශ වීමෙන් ශෝකාදී නොයෙක් ව්‍යසනයන් පමුණුවන බැවින් ද, ඒවායෙහි ඇලීම නිසා මසුරු මලයෙන් මැඩුණු සිත් ඇති වන්නන්ට අපායෙහි ඉපදීමට මඟ පාදන බැවින් ද, මේ සම්පත් නාමිකව විවිධ වූත් මහත් වූත් අනර්ථයන් පමුණුවන්නේය. ඒවා පරිත්‍යාග කිරීමම එකම ක්ෂේමස්ථානයයි සලකා පරිත්‍යාගයෙහි අප්‍රමාදී විය යුතුය.

အပိစ ‘‘ယာစကော ယာစမာနော အတ္တနော ဂုယှဿ အာစိက္ခနတော မယှံ ဝိဿာသိကော’’တိ စ ‘‘ပဟာယ ဂမနီယံ အတ္တနော သန္တကံ ဂဟေတွာ ပရလောကံ ယာဟီတိ မယှံ ဥပဒေသကော’’တိ စ ‘‘အာဒိတ္တေ ဝိယ အဂါရေ မရဏဂ္ဂိနာ အာဒိတ္တေ လောကေ တတော မယှံ သန္တကဿ အပဝါဟကသဟာယော’’တိ စ ‘‘အပဝါဟိတဿ စဿ နိဇ္ဈာယနိက္ခေပဋ္ဌာနဘူတော’’တိ စ ‘‘ဒါနသင်္ခါတေ ကလျာဏကမ္မသ္မိံ သဟာယဘာဝတော, သဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ အဂ္ဂဘူတာယ ပရမဒုလ္လဘာယ ဗုဒ္ဓဘူမိယာ သမ္ပတ္တိဟေတုဘာဝတော စ ပရမော ကလျာဏမိတ္တော’’တိ စ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ.

තවද, "යාචකයා මගෙන් ඉල්ලීමක් කිරීමෙන් ඔහුගේ රහස (අවශ්‍යතාවය) පවසන බැවින් ඔහු මගේ විශ්වාසවන්තයෙකි", "අත්හැර දමා යා යුතු වූ මා සතු දෙය රැගෙන පරලොව යන්නැයි මට උපදෙස් දෙන්නෙකි", "ගිනිගත් ගෙයකින් බඩු පිටතට ගන්නාක් මෙන්, මරණ නමැති ගින්නෙන් ඇවිළුණු ලෝකයෙහි මා සතු වස්තූන් ඉන් ඉවතට ගැනීමට උපකාර වන සහායකයෙකි", "ඉවතට ගත් එම වස්තූන් තැන්පත් කර තබන නිධානයක් වැනිය", "දානය නම් වූ කල්‍යාණ කර්මයෙහි සහායකයෙකු වන බැවින් ද, සියලු සම්පත්වලින් අග්‍ර වූත් පරම දුර්ලභ වූත් බුදු බව ලැබීමට හේතු වන බැවින් ද ඔහු පරම කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකි" යි මෙනෙහි කළ යුතුය.

တထာ ‘‘ဥဠာရေ ကမ္မနိ အနေနာဟံ သမ္ဘာဝိတော, တသ္မာ သာ သမ္ဘာဝနာ အဝိတထာ ကာတဗ္ဗာ’’တိ စ ‘‘ဧကန္တဘေဒိတာယ ဇီဝိတဿ အယာစိတေနပိ မယာ ဒါတဗ္ဗံ, ပဂေဝ ယာစိတေနာ’’တိ စ ‘‘ဥဠာရဇ္ဈာသယေဟိ ဂဝေသိတွာပိ ဒါတဗ္ဗော, သယမေဝါဂတော မမ ပုညေနာ’’တိ စ ‘‘ယာစကဿ ဒါနာပဒေသေန မယှမေဝါယမနုဂ္ဂဟော’’တိ စ ‘‘အဟံ ဝိယ အယံ သဗ္ဗောပိ လောကော မယာ အနုဂ္ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ စ ‘‘အသတိ ယာစကေ ကထံ မယှံ ဒါနပါရမီ ပူရေယျာ’’တိ စ ‘‘ယာစကာနမေဝတ္ထာယ မယာ သဗ္ဗော ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ စ ‘‘အယာစိတွာ မမ သန္တကံ ယာစကာ သယမေဝ ကဒါ ဂဏှေယျု’’န္တိ စ ‘‘ကထမဟံ ယာစကာနံ ပိယော စဿံ မနာပေါ’’တိ စ ‘‘ကထံ ဝါ တေ မယှံ ပိယာ စဿု မနာပါ’’တိ စ ‘‘ကထံ ဝါဟံ [Pg.75] ဒဒမာနော, ဒတွာပိ စ အတ္တမနော အဿံ ပမုဒိတော ပီတိသောမနဿဇာတော’’တိ စ ‘‘ကထံ ဝါ မေ ယာစကာ ဘဝေယျုံ, ဥဠာရော စ ဒါနဇ္ဈာသယော’’တိ စ ‘‘ကထံ ဝါဟမယာစိတောယေဝ ယာစကာနံ ဟဒယမညာယ ဒဒေယျ’’န္တိ စ ‘‘သတိ ဓနေ ယာစကေ စ အပရိစ္စာဂေါ မဟတီ မယှံ ဝဉ္စနာ’’တိ စ ‘‘ကထံ ဝါဟံ အတ္တနော အင်္ဂါနိ ဇီဝိတံ ဝါပိ ယာစကာနံ ပရိစ္စဇေယျ’’န္တိ စ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ.

එමෙන්ම, "මෙබඳු උදාර කර්තව්‍යයකදී මොහු මා කෙරෙහි විශ්වාසය තැබීය, එබැවින් එම විශ්වාසය සත්‍යයක් කළ යුතුය", "නියත වශයෙන්ම බිඳී යන ජීවිතයෙහි මා විසින් නොඉල්ලුවත් දිය යුතුය, ඉල්ලූ විට කියනුම කවරේද?", "උදාර අදහස් ඇති උත්තමයන් විසින් සොයා ගොස් හෝ දිය යුතුය, මොහු මගේ පිනටම මා සොයා ආවේය", "දානය යන නාමයෙන් ඇත්තෙන්ම මේ සිදුවන්නේ මටම කරන අනුග්‍රහයකි", "මා මෙන්ම මුළු ලෝකයම මා විසින් අනුග්‍රහ කළ යුත්තකි", "යාචකයෙකු නැතිනම් මාගේ දාන පාරමිතාව කෙසේ සම්පූර්ණ වේද?", "යාචකයන් වෙනුවෙන්ම මා විසින් සියල්ල රැස් කළ යුතුය", "මා සතු දෑ මාගෙන් නොවිමසාම යාචකයන් විසින් ගනු ලබන්නේ කවදාද?", "මම යාචකයන්ට ප්‍රිය මනාප වන්නේ කෙසේද?", "ඔවුන් මට ප්‍රිය මනාප වන්නේ කෙසේද?", "දෙන අතරතුරදීත්, දී අවසානයෙහිදීත් මම කෙසේ නම් සතුටින්, ප්‍රමුදිතව, පීතිසෝමනස්සයෙන් යුක්ත වන්නෙම්ද?", "මට යාචකයන් ලැබෙන්නේත්, උදාර දානමය අදහස් පහළ වන්නේත් කෙසේද?", "යාචකයන් නොඉල්ලුවත් ඔවුන්ගේ හදවත හඳුනාගෙන මා දිය යුත්තේ කෙසේද?", "ධනයත් යාචකයනුත් සිටියදී පරිත්‍යාග නොකිරීම මටම කරගන්නා මහත් වංචාවකි", "යාචකයන් වෙනුවෙන් මාගේ අවයව හෝ ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කරන්නේ කෙසේද?" යනාදී වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

အပိစ ‘‘အတ္ထော နာမာယံ နိရပေက္ခံ ဒါယကံ အနုဂစ္ဆတိ ယထာ တံ နိရပေက္ခံ ခေပကံ ကိဋကော’’တိ အတ္ထေ နိရပေက္ခတာယ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗံ. ယာစမာနော ပန ယဒိ ပိယပုဂ္ဂလော ဟောတိ, ‘‘ပိယော မံ ယာစတီ’’တိ သောမနဿံ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗံ. အထ ဥဒါသီနပုဂ္ဂလော ဟောတိ, ‘‘အယံ မံ ယာစမာနော အဒ္ဓါ ဣမိနာ ပရိစ္စာဂေန မိတ္တော ဟောတီ’’တိ သောမနဿံ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗံ. ဒဒန္တောပိ ဟိ ယာစကာနံ ပိယော ဟောတီတိ. အထ ပန ဝေရီပုဂ္ဂလော ယာစတိ, ‘‘ပစ္စတ္ထိကော မံ ယာစတိ, အယံ မံ ယာစမာနော အဒ္ဓါ ဣမိနာ ပရိစ္စာဂေန ဝေရီပိ ပိယော မိတ္တော ဟောတီ’’တိ ဝိသေသတော သောမနဿံ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗံ. ဧဝံ ပိယပုဂ္ဂလေ ဝိယ မဇ္ဈတ္တဝေရီပုဂ္ဂလေသုပိ မေတ္တာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကရုဏံ ဥပဋ္ဌပေတွာဝ ဒါတဗ္ဗံ.

තවද, "යම් සේ ඉවත දමන දෑ කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව එය බැහැර කරන්නා පසුපස කුරුමිණියන් යන්නාක් මෙන්, කිසිදු බලාපොරොත්තුවක් නැතිව දන් දෙන්නා පසුපස සම්පත් ලුහුබඳියි" යනුවෙන් වස්තුව කෙරෙහි නිර්ලෝභී සිතක් ඇති කරගත යුතුය. ඉල්ලන්නා ප්‍රිය පුද්ගලයෙකු නම්, "ප්‍රියයෙක් මාගෙන් ඉල්ලයි" කියා සෝමනස්සයක් ඇති කරගත යුතුය. ඉදින් ඔහු මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයෙකු නම්, "මොහු මාගෙන් ඉල්ලීම නිසා මේ පරිත්‍යාගයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම මොහු මගේ මිතුරෙකු වන්නේය" කියා සෝමනස්සයක් ඇති කරගත යුතුය. මන්ද යත්, දෙන තැනැත්තා යාචකයන්ට ප්‍රිය වන බැවිනි. ඉදින් හතුරෙකු ඉල්ලන්නේ නම්, "සතුරෙකු මාගෙන් ඉල්ලයි, මොහු මාගෙන් ඉල්ලීම නිසා මේ පරිත්‍යාගයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම සතුරා වුවද ප්‍රිය මිතුරෙකු වන්නේය" යි විශේෂයෙන් සෝමනස්සයක් ඇති කරගත යුතුය. මෙසේ ප්‍රිය පුද්ගලයා කෙරෙහි මෙන්ම මධ්‍යස්ථ හා සතුරු පුද්ගලයන් කෙරෙහි ද මෙත්තාව පෙරදැරි කරගත් කරුණාව උපදවාගෙනම දිය යුතුය.

သစေ ပနဿ စိရကာလပရိဘာဝိတတ္တာ လောဘဿ ဒေယျဓမ္မဝိသယာ လောဘဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တေန ဗောဓိသတ္တပဋိညေန ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခိတဗ္ဗံ ‘‘နနု တယာ သပ္ပုရိသ သမ္ဗောဓာယ အဘိနီဟာရံ ကရောန္တေန သဗ္ဗသတ္တာနံ ဥပကာရတ္ထာယ အယံ ကာယော နိဿဋ္ဌော, တပ္ပရိစ္စာဂမယဉ္စ ပုညံ, တတ္ထ နာမ တေ ဗာဟိရေပိ ဝတ္ထုသ္မိံ အတိသင်္ဂပ္ပဝတ္တိ ဟတ္ထိသိနာနသဒိသီ ဟောတိ, တသ္မာ တယာ န ကတ္ထစိ သင်္ဂေါ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗော. သေယျထာပိ နာမ မဟတော ဘေသဇ္ဇရုက္ခဿ တိဋ္ဌတော မူလံ မူလတ္ထိကာ ဟရန္တိ, ပပဋိကံ, တစံ, ခန္ဓံ, ဝိဋပံ, သာရံ, သာခံ, ပလာသံ, ပုပ္ဖံ, ဖလံ ဖလတ္ထိကာ ဟရန္တိ, န တဿ ရုက္ခဿ ‘မယှံ သန္တကံ ဧတေ ဟရန္တီ’’တိ ဝိတက္ကသမုဒါစာရော ဟောတိ, ဧဝမေဝ သဗ္ဗလောကဟိတာယ ဥဿုက္ကမာပဇ္ဇန္တေန မယာ မဟာဒုက္ခေ အကတညုကေ နိစ္စာသုစိမှိ ကာယေ ပရေသံ ဥပကာရာယ ဝိနိယုဇ္ဇမာနေ အဏုမတ္တောပိ မိစ္ဆာဝိတက္ကော န ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗော, ကော ဝါ ဧတ္ထ ဝိသေသော အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေသု မဟာဘူတေသု ဧကန္တဘေဒနဝိကိရဏဝိဒ္ဓံသနဓမ္မေသု, ကေဝလံ ပန သမ္မောဟဝိဇမ္ဘိတမေတံ, ယဒိဒံ ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ အဘိနိဝေသော. တသ္မာ ဗာဟိရေသု ဝိယ အဇ္ဈတ္တိကေသုပိ ကရစရဏနယနာဒီသု[Pg.76], မံသာဒီသု စ အနပေက္ခေန ဟုတွာ ‘တံတဒတ္ထိကာ ဟရန္တူ’တိ နိဿဋ္ဌစိတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဧဝံ ပဋိသဉ္စိက္ခတော စဿ ဗောဓာယ ပဟိတတ္တဿ ကာယဇီဝိတေသု နိရပေက္ခဿ အပ္ပကသိရေနေဝ ကာယဝစီမနောကမ္မာနိ သုဝိသုဒ္ဓါနိ ဟောန္တိ. သော ဝိသုဒ္ဓကာယဝစီမနောကမ္မန္တော ဝိသုဒ္ဓါဇီဝေါ ဉာယပဋိပတ္တိယံ ဌိတော, အာယာပါယုပါယကောသလ္လသမန္နာဂမေန ဘိယျောသော မတ္တာယ ဒေယျဓမ္မပရိစ္စာဂေန, အဘယဒါနသဒ္ဓမ္မဒါနေဟိ စ သဗ္ဗသတ္တေ အနုဂ္ဂဏှိတုံ သမတ္ထော ဟောတီတိ. အယံ တာဝ ဒါနပါရမိယံ ပစ္စဝေက္ခဏာနယော.

ඉදින් දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ පරිශීලනය කරන ලද බැවින්, දාන වස්තූන් කෙරෙහි ලෝභ සහගත ධර්මයන් උපදින්නේ නම්, බෝධිසත්ව ප්‍රතිඥාවෙහි පිහිටි ඒ තැනැත්තා විසින් මෙසේ මෙනෙහි කළ යුතුය: ‘පින්වත, තොප විසින් සම්බෝධිය සඳහා අභිනීහාරය (ප්‍රාර්ථනාව) කරන කල්හි සියලු සත්වයන්ට උපකාර පිණිස මේ ශරීරය අත්හරින ලද්දේ නොවේද? ඒ අත්හැරීමෙන් ලබන පිනද එසේමය. එසේ තිබියදී, බාහිර වස්තූන් කෙරෙහි තොපගේ අධික ඇලීම ඇතු ස්නානය කොට නැවත කුණු තවරා ගැනීමක් වැනිය. එබැවින් තොප විසින් කිසිදු තැනක ඇලීමක් ඇති කර නොගත යුතුය. යම් සේ විශාල ඖෂධ වෘක්ෂයක් පවතින කල්හි, මුල් වුවමනා අය මුල් ද, පට්ටා, පොතු, කඳ, අතු, සාරය, රිකිලි, කොළ, මල් සහ ඵල වුවමනා අය ඒ ඒ දෑ රැගෙන යති. ඒ වෘක්ෂයට ‘මොවුහු මා සතු දෙය රැගෙන යති’ යනුවෙන් සිතක් පහළ නොවේ. එමෙන්ම සියලු ලෝකයාගේ යහපත උදෙසා උත්සාහවත් වන මා විසින්, මහා දුක් ඇති, කළගුණ නොදන්නා, නිරන්තරයෙන්ම අශුචි සහිත වූ මේ ශරීරය අන්‍යන්ගේ උපකාරය පිණිස යොදවන කල්හි, අල්ප මාත්‍ර වූ හෝ වැරදි කල්පනාවක් ඇති කර නොගත යුතුය. ඒකාන්තයෙන්ම බිඳී යන, විසිරී යන, විනාශ වන ස්වභාවය ඇති ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වූ මහා භූතයන් අතර ඇති වෙනස කුමක්ද? ‘මෙය මාගේය, මම මෙය වෙමි, මෙය මාගේ ආත්මයයි’ යන අභිනිවේශය හුදෙක් මෝහයේ විජෘම්භණයකි. එබැවින් බාහිර වස්තූන් කෙරෙහි මෙන්ම ආධ්‍යාත්මික වූ අත් පා ඇස් ආදියෙහි ද, මස් ලේ ආදියෙහි ද අපේක්ෂාවක් රහිතව, ‘ඒ ඒ දෑ අවශ්‍ය අය රැගෙන යත්වා’ යි අත්හළ සිතින් යුක්ත විය යුතුය.’ මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා වූ, බෝධිය සඳහා කැප වූ සිතක් ඇති, ශරීරය හා ජීවිතය කෙරෙහි අපේක්ෂා රහිත තැනැත්තාට ඉතා පහසුවෙන්ම කාය, වාග්, මනෝ කර්මයන් අතිශයින්ම පිරිසිදු වෙයි. පිරිසිදු කාය, වාග්, මනෝ කර්මයන් ඇති, පිරිසිදු ජීවිකාව ඇති, න්‍යාය ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටි හෙතෙම අභිවෘද්ධිය හා පරිහානිය පිළිබඳ උපාය කෞශල්‍යයෙන් යුක්තව, අධික ලෙස දාන වස්තූන් පරිත්‍යාග කිරීමෙන් ද, අභය දානය හා සද්ධර්ම දානයෙන් ද සියලු සත්වයන්ට සංග්‍රහ කිරීමට සමර්ථ වෙයි. මෙය දාන පාරමිතාව මෙනෙහි කරන ක්‍රමයයි.

သီလပါရမိယံ ပန ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ – ဣဒဉှိ သီလံ နာမ ဂင်္ဂေါဒကာဒီဟိ ဝိသောဓေတုံ အသက္ကုဏေယျဿ ဒေါသမလဿ ဝိက္ခာလနဇလံ, ဟရိစန္ဒနာဒီဟိ ဝိနေတုံ အသက္ကုဏေယျရာဂါဒိပရိဠာဟဝိနယနံ, ဟာရမကုဋကုဏ္ဍလာဒီဟိ ပစုရဇနာလင်္ကာရေဟိ အသာဓာရဏော သာဓူနံ အလင်္ကာရဝိသေသော, သဗ္ဗဒိသာဝါယနတော အကိတ္တိမော, သဗ္ဗကာလာနုရူပေါ စ သုရဘိဂန္ဓော, ခတ္တိယမဟာသာလာဒီဟိ ဒေဝတာဟိ စ ဝန္ဒနီယာဒိဘာဝါဝဟနတော ပရမော ဝသီကရဏမန္တော, စာတုမဟာရာဇိကာဒိ ဒေဝလောကာရောဟနသောပါနပန္တိ, ဈာနာဘိညာနံ အဓိဂမုပါယော, နိဗ္ဗာနမဟာနဂရဿ သမ္ပာပကမဂ္ဂေါ, သာဝကဗောဓိပစ္စေကဗောဓိသမ္မာသမ္ဗောဓီနံ ပတိဋ္ဌာနဘူမိ, ယံ ယံ ဝါ ပနိစ္ဆိတံ ပတ္ထိတံ, တဿ တဿ သမိဇ္ဈနူပါယဘာဝတော စိန္တာမဏိကပ္ပရုက္ခာဒိကေ စ အတိသေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘ဣဇ္ဈတိ ဘိက္ခဝေ သီလဝတော စေတောပဏိဓိ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ’’တိ (အ. နိ. ၈.၃၅). အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘အာကင်္ခေယျ စေ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု သဗြဟ္မစာရီနံ ပိယော စ အဿံ မနာပေါ စ ဂရု စ ဘာဝနီယော စာတိ, သီလေသွေဝဿ ပရိပူရကာရီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၆၁), တထာ ‘‘အဝိပ္ပဋိသာရတ္ထာနိ ခေါ အာနန္ဒ ကုသလာနိ သီလာနီ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁; ၁၁.၁), ‘‘ပဉ္စိမေ ဂဟပတယော အာနိသံသာ သီလဝတော သီလသမ္ပဒါယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၅၀; ဥဒါ. ၇၆; မဟာဝ. ၁၈၅) သုတ္တာနဉ္စ ဝသေန သီလဿ ဂုဏာ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ, တထာ အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမသုတ္တာဒီနံ (အ. နိ. ၇.၇၂) ဝသေန သီလဝိရဟေ အာဒီနဝါ.

සීල පාරමිතාව වනාහි මෙසේ මෙනෙහි කළ යුතුය: ‘මෙම සීලය නම් ගංගා ජලය ආදියෙන් සෝදා හැරිය නොහැකි වූ කෙලෙස් මල සෝදා හරින ජලයයි. රතු සඳුන් ආදියෙන් සංසිඳවිය නොහැකි වූ රාගාදී දැවිල්ල සංසිඳුවන්නකි. මාල, ඔටුනු, කුණ්ඩලාභරණ ආදී බොහෝ ජනයා පළඳින ආභරණවලට වඩා උතුම් වූ සත්පුරුෂයන්ටම ආවේණික වූ සුවිශේෂී අලංකාරයකි. සෑම දිශාවකටම හමා යන, කිසිවෙකුට නිර්මාණය කළ නොහැකි, සෑම කාලයකටම ගැලපෙන සුවඳ විලවුන් වර්ගයකි. ක්ෂත්‍රිය මහාසාලාදීන්ගේ මෙන්ම දෙවියන්ගේ ද වැඳුම් පිදුම් ලැබීමට හේතු වන බැවින් පරම වසීීකෘත මන්ත්‍රයකි. චාතුම්මහාරාජිකාදී දිව්‍ය ලෝකයන්ට නැගීමට ඇති පියගැට පෙළකි. ධ්‍යාන අභිඥා ලැබීමේ උපාය මාර්ගයකි. නිවන් නමැති මහා නගරයට පමුණුවන මාවතයි. ශ්‍රාවක බෝධිය, පච්චේක බෝධිය හා සම්මා සම්බෝධිය යන තුන්තරා බෝධියටම පිහිට වන භූමියයි. තවද යම් යම් දෙයක් කැමති වන්නේ ද, ප්‍රාර්ථනා කරන්නේ ද, ඒ සියල්ල සමෘද්ධිමත් කරවන උපාය මාර්ගයක් වන බැවින් මෙය චින්තාමණී මාණික්‍යයටත් කල්ප වෘක්ෂයටත් වඩා අතිශයින් උතුම් වෙයි.’ මේ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: ‘මහණෙනි, සිල්වතාගේ සිතෙහි පවිත්‍ර බව නිසා ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාවන් සමෘද්ධිමත් වෙයි’ (අංගුත්තර නිකාය 8.35). තවද මෙසේද වදාරන ලදී: ‘මහණෙනි, ඉදින් මහණෙක් සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය වන්නට, මනාප වන්නට, ගරු කටයුතු වන්නට හා භාවනීය වන්නට කැමති වන්නේ නම්, ඔහු සීලයන්ම සම්පූර්ණ කරන්නෙකු විය යුතුය’ (මජ්ඣිම නිකාය 1.61). එසේම ‘ආනන්දය, කුසල් සීලයන් විපිළිසර නොවීම (අවිප්පටිසාර) ප්‍රයෝජන කොට ඇත්තේය’ (අංගුත්තර නිකාය 10.1). ‘ගෘහපතිවරුනි, සිල්වතාගේ සීල සම්පත්තිය නිසා ලැබෙන මේ ආනිශංස පහකි’ (දීඝ නිකාය 2.150). මෙවැනි සූත්‍රයන්ට අනුව සීලයෙහි ගුණ මෙනෙහි කළ යුතුය. එමෙන්ම ‘අග්ගික්ඛන්ධෝපම’ වැනි සූත්‍රයන්ට අනුව සීලයෙන් තොර වීමේ ආදීනව ද මෙනෙහි කළ යුතුය.

ပီတိသောမနဿနိမိတ္တတော, အတ္တာနုဝါဒပရာနုဝါဒဒဏ္ဍဒုဂ္ဂတိဘယာဘာဝတော, ဝိညူဟိ ပါသံသဘာဝတော, အဝိပ္ပဋိသာရဟေတုတော, သောတ္ထိဋ္ဌာနတော[Pg.77], အဘိဇနသာပတေယျာဓိပတေယျာယုရူပဋ္ဌာနဗန္ဓုမိတ္တသမ္ပတ္တီနံ အတိသယနတော စ သီလံ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ. သီလဝတော ဟိ အတ္တနော သီလသမ္ပဒါဟေတု မဟန္တံ ပီတိသောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ‘‘ကတံ ဝတ မယာ ကုသလံ, ကတံ ကလျာဏံ, ကတံ ဘီရုတ္တာဏ’’န္တိ. တထာ သီလဝတော အတ္တာ န ဥပဝဒတိ, န ပရေ ဝိညူ, ဒဏ္ဍဒုဂ္ဂတိဘယာနံ သမ္ဘဝေါယေဝ နတ္ထိ, ‘‘သီလဝါ ပုရိသပုဂ္ဂလော ကလျာဏဓမ္မော’’တိ ဝိညူနံ ပါသံသော ဟောတိ. တထာ သီလဝတော ယွာယံ ‘‘ကတံ ဝတ မယာ ပါပံ, ကတံ လုဒ္ဒံ, ကတံ ကိဗ္ဗိသ’’န္တိ ဒုဿီလဿ ဝိပ္ပဋိသာရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော န ဟောတိ. သီလဉ္စ နာမေတံ အပ္ပမာဒါဓိဋ္ဌာနတော, ဘောဂဗျသနာဒိပရိဟာရမုခေန မဟတော အတ္ထဿ သာဓနတော, မင်္ဂလဘာဝတော စ ပရမံ သောတ္ထိဋ္ဌာနံ, နိဟီနဇစ္စောပိ သီလဝါ ခတ္တိယမဟာသာလာဒီနံ ပူဇနီယော ဟောတီတိ ကုလသမ္ပတ္တိံ အတိသေတိ သီလသမ္ပဒါ, ‘‘တံ ကိံ မညသိ မဟာရာဇ, ဣဓ တေ အဿ ပုရိသော ဒါသော ကမ္မကရော’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၈၃) ဝစနဉ္စေတ္ထ သာဓကံ. စောရာဒီဟိ အသာဓာရဏတော, ပရလောကာနုဂမနတော, မဟပ္ဖလဘာဝတော, သမထာဒိဂုဏာဓိဋ္ဌာနတော စ ဗာဟိရဓနံ အတိသေတိ သီလံ, ပရမဿ စိတ္တိဿရိယဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော ခတ္တိယာဒီနံ ဣဿရိယံ အတိသေတိ သီလံ. သီလနိမိတ္တဉှိ တံတံသတ္တနိကာယေသု သတ္တာနံ ဣဿရိယံ ဝဿသတဒီဃပ္ပမာဏတော ဇီဝိတတော ဧကာဟမ္ပိ သီလဝတော ဇီဝိတဿ ဝိသိဋ္ဌတာဝစနတော, သတိ စ ဇီဝိတေ သိက္ခာနိက္ခေပဿ မရဏတာဝစနတော သီလံ ဇီဝိတတော ဝိသိဋ္ဌတရံ. ဝေရီနမ္ပိ မနုညဘာဝါဝဟနတော, ဇရာရောဂဝိပတ္တီဟိ အနဘိဘဝနီယတော စ ရူပသမ္ပတ္တိံ အတိသေတိ သီလံ. ပါသာဒဟမ္မိယာဒိဋ္ဌာနဝိသေသေ, ရာဇယုဝရာဇသေနာပတိအာဒိဋ္ဌာနဝိသေသေ စ အတိသေတိ သီလံ သုခဝိသေသာဓိဋ္ဌာနဘာဝတော. သဘာဝသိနိဒ္ဓေ သန္တိကာဝစရေပိ ဗန္ဓုဇနေ မိတ္တဇနေ စ အတိသေတိ ဧကန္တဟိတသမ္ပာဒနတော, ပရလောကာနုဂမနတော စ. ‘‘န တံ မာတာ ပိတာ ကယိရာ’’တိအာဒိ (ဓ. ပ. ၄၃) ဝစနဉ္စေတ္ထ သာဓကံ. တထာ ဟတ္ထိအဿရထာဒိဘေဒေဟိ, မန္တာဂဒသောတ္ထာနပ္ပယောဂေဟိ စ ဒုရာရက္ခံ အတ္တာနံ အာရက္ခဘာဝေန သီလမေဝ ဝိသိဋ္ဌတရံ အတ္တာဓီနတော, အပရာဓီနတော, မဟာဝိသယတော စ. တေနေဝါဟ ‘‘ဓမ္မော ဟဝေ ရက္ခတိ ဓမ္မစာရိ’’န္တိအာဒိ (ဇာ. ၁.၉.၁၀၂). ဧဝမနေကဂုဏသမန္နာဂတံ သီလန္တိ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ အပရိပုဏ္ဏာ စေဝ သီလသမ္ပဒါ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ အပရိသုဒ္ဓါ စ ပါရိသုဒ္ဓိံ.

පීතිය හා සෝමනස්සයට හේතුවන බැවින් ද, තමා තමාට දොස් නගා ගැනීම (අත්තානුවාද), අන් අය දොස් නැගීම (පරානුවාද), දඬුවම් ලැබීම සහ දුගතියට පත්වීම යන බියක් නොමැති බැවින් ද, ප්‍රඥාවන්තයින්ගේ ප්‍රශංසාවට ලක්වන බැවින් ද, පසුතැවිලි නොවීම (අවිප්පටිසාර) ඇති කරන බැවින් ද, සෙත් සැලසෙන ස්ථානයක් වන බැවින් ද, උසස් කුල සම්පත්තිය, ධන සම්පත්තිය, අධිපතිබව, ආයුෂ, රූපය, තනතුරු, නෑදෑ මිතුරන් යන සියලු සම්පත් ඉක්මවා යන බැවින් ද සීලය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා (නුවණින් මෙනෙහි) කළ යුතුය. සිල්වතාට තම සීල සම්පත්තිය නිසා 'මා විසින් කුසල් කරන ලදී, යහපත කරන ලදී, බියෙන් මිදීම පිණිස පිළිසරණක් සලසා ගන්නා ලදී' යනුවෙන් මහත් පීති සෝමනස්සයක් ඇති වේ. එසේම සිල්වතාට තමාගෙන් චෝදනා එල්ල නොවේ, ප්‍රඥාවන්තයෝ දොස් නොනගති, දඬුවම් හෝ දුගති බියක් ඇතිවීමේ අවකාශයක් ද නැත. 'සිල්වත් පුද්ගලයා යහපත් ධර්ම ඇත්තෙකි' කියා නුවණැත්තන්ගේ ප්‍රශංසාවට ඔහු ලක්වේ. එලෙසම දුශ්ශීලයාට ඇතිවන 'අයියෝ මා විසින් පව් කරන ලදී, කෲර දේ කරන ලදී, අකුසල් කරන ලදී' යන පසුතැවිල්ල සිල්වතාට ඇති නොවේ. සීලය යනු අප්‍රමාදය පිණිස පදනමයි. භෝග විනාශය ආදිය වළක්වා මහත් අර්ථයන් සාධනය කරන බැවින් ද, මංගල කරුණක් වන බැවින් ද එය උතුම් සෙත් ලබන ස්ථානයකි. හීන කුලයක උපන්නෙකු වුවද සිල්වත් නම් ඔහු ක්ෂත්‍රිය මහාසාලාදීන්ගේ පවා පිදුම් ලැබීමට සුදුසු වන බැවින් සීල සම්පත්තිය කුල සම්පත්තිය ඉක්මවා යයි. 'මහරජ, මෙහි ඔබේ දාසයෙකු හෝ මෙහෙකරුවෙකු සිටින්නේ නම්...' (දීඝ නිකාය 1.183) යනාදී බුදු වදන් මෙයට සාධකයකි. සොරුන් ආදීන්ට පැහැරගත නොහැකි බැවින් ද, පරලොව පසුපස ගමන් කරන බැවින් ද, මහානිසංස ඇති බැවින් ද, සමථ ආදී ගුණයන්ට පදනම වන බැවින් ද සීලය බාහිර ධනයට වඩා උතුම් වේ. උතුම් වූ සිතේ වසඟභාවයට (චිත්තේශ්වර්යයට) පදනම වන බැවින් රජුන්ගේ ඊශ්වරභාවයට (අධිපතිබවට) වඩා සීලය උතුම් වේ. සීලය නිසාම ඒ ඒ සත්ව ලෝකවල සත්වයන්ට අධිපති බව ලැබේ. වසර සියයක් ජීවත් වීමට වඩා සිල්වතාගේ එක් දිනක ජීවිතය උතුම් බව වදාරා ඇති බැවින් ද, ජීවත්ව සිටියදී ශික්ෂා පද අත්හැරීම මරණය හා සමාන බව වදාරා ඇති බැවින් ද සීලය ජීවිතයට වඩා උතුම් වේ. සතුරන්ට පවා ප්‍රියමනාප බව ගෙන දෙන බැවින් ද, ජරාව, රෝග සහ විපත්වලින් යටපත් කළ නොහැකි බැවින් ද සීලය රූප සම්පත්තියට වඩා උතුම් වේ. මාළිගා හෝ රජ, යුවරාජ, සේනාපති වැනි තනතුරුවලට වඩා සීලය උතුම් වන්නේ එය විශේෂ සැපයකට පදනම වන බැවිනි. ස්වභාවයෙන්ම සෙනෙහස ඇති නෑදෑ හිතමිතුරන්ට වඩා සීලය උතුම් වන්නේ එය ඒකාන්තයෙන්ම හිත සලසන බැවින් හා පරලොව දක්වා ගමන් කරන බැවිනි. 'මවක හෝ පියෙකු විසින් එය නොකරනු ලබයි' (ධම්මපද 43) යන ගාථාව මෙයට සාධකයකි. එසේම ඇතුන්, අසුන්, රථ ආදියෙන් ද, මන්ත්‍ර ඖෂධ හෝ සෙත්කවි ආදියෙන් ද ආරක්ෂා කර ගැනීමට අපහසු තමාගේ ආත්මය ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහා සීලයම උතුම් වේ. එය තමාටම යටත් බැවින් ද, අනුන් මත රඳා නොපවතින බැවින් ද, මහත් විෂය පථයක් ඇති බැවින් ද උතුම් වේ. එබැවින් 'ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා ධර්මය විසින්ම රකින්නාහුය' (ජාතක 1.9.102) යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ අනේක විධ ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ සීලය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන තැනැත්තාගේ සම්පූර්ණ නොවූ සීල සම්පත්තිය සම්පූර්ණත්වයට පත් වේ, අපිරිසිදු සීලය පිරිසිදු බවට පත් වේ.

သစေ [Pg.78] ပနဿ ဒီဃရတ္တံ ပရိစယေန သီလပဋိပက္ခာ ဓမ္မာ ဒေါသာဒယော အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တေန ဗောဓိသတ္တပဋိညေန ဧဝံ ပဋိသဉ္စိက္ခိတဗ္ဗံ ‘‘နနု တယာ သမ္ဗောဓာယ ပဏိဓာနံ ကတံ, သီလဝိကလေန စ န သက္ကာ လောကိယာပိ သမ္ပတ္တိယော ပါပုဏိတုံ, ပဂေဝ လောကုတ္တရာ, သဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ ပန အဂ္ဂဘူတာယ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ အဓိဋ္ဌာနဘူတေန သီလေန ပရမုက္ကံသဂတေန ဘဝိတဗ္ဗံ. တသ္မာ ‘ကိကီဝ အဏ္ဍ’န္တိအာဒိနာ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၉; ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇) ဝုတ္တနယေန သမ္မာ သီလံ ပရိရက္ခန္တေန သုဋ္ဌု တယာ ပေသလေန ဘဝိတဗ္ဗံ. အပိ စ တယာ ဓမ္မဒေသနာယ ယာနတ္တယေ သတ္တာနံ အဝတာရဏပရိပါစနာနိ ကာတဗ္ဗာနိ, သီလဝိကလဿ စ ဝစနံ န ပစ္စေတဗ္ဗံ ဟောတိ အသပ္ပာယာဟာရဝိစာရဿ ဝိယ ဝေဇ္ဇဿ တိကိစ္ဆနံ, တသ္မာ ကထာဟံ သဒ္ဓေယျော ဟုတွာ သတ္တာနံ အဝတာရဏပရိပါစနာနိ ကရေယျ’’န္တိ သဘာဝပရိသုဒ္ဓသီလေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ကိဉ္စ ‘‘ဈာနာဒိဂုဏဝိသေသယောဂေန မေ သတ္တာနံ ဥပကာရကရဏသမတ္ထတာ, ပညာပါရမီအာဒိပရိပူရဏဉ္စ, ဈာနာဒယော စ ဂုဏာ သီလပါရိသုဒ္ဓိံ ဝိနာ န သမ္ဘဝန္တီ’’တိ သမ္မဒေဝ သီလံ ပရိသောဓေတဗ္ဗံ.

ඉදින් දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ පුරුදු කරන ලද සීලයට පටහැනි වූ දෝෂාදී ධර්මයන් අතරින් පතර ඔහු තුළ ඇති වන්නේ නම්, 'බෝධිසත්ත්ව' යන ප්‍රතිඥාව දුන් ඔහු විසින් මෙසේ මෙනෙහි කළ යුතුය: 'මා විසින් සම්බෝධිය (බුදු බව) පතා ප්‍රාර්ථනා කරන ලදී. සිල් නැති කෙනෙකුට ලෞකික සම්පත් පවා ලබාගත නොහැකි නම්, ලෝකෝත්තර සම්පත් ගැන කවර කතා ද? සියලු සම්පත්වලින් අග්‍ර වූ සම්‍යක් සම්බෝධියට පදනම වන සීලය පරම උත්කෘෂ්ට භාවයට පත්විය යුතුය. එබැවින් ‘කිරි පක්ෂියා තම බිත්තර රකින්නාක් මෙන්’ යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයට මැනවින් සීලය රකිමින් ඔබ ඉතා ප්‍රියශීලී (පේසල) විය යුතුය. තවද ඔබ විසින් ධර්ම දේශනා කිරීමෙන් යානත්‍රයට (ශ්‍රාවක, ප්‍රත්‍යෙක්, සම්මාසම්බුද්ධ යන යාන තුනට) සත්වයන් ඇතුළත් කරවීම හා මෝරා යාමට සැලැස්වීම කළ යුතුය. නුසුදුසු ආහාර විහරණ ඇති වෛද්‍යවරයෙකුගේ ප්‍රතිකාර පිළිනොගන්නා සේම, සිල් නැති තැනැත්තාගේ වචනය ද පිළිනොගනු ලැබේ. එබැවින් මම කෙසේ නම් විශ්වාසවන්තයෙකු වී සත්වයන් ධර්මයට ඇතුළත් කර මෝරා යෑමට සලස්වන්නෙම් ද?' යනාදී වශයෙන් ස්වභාවයෙන්ම පිරිසිදු වූ සීලයෙන් යුක්ත විය යුතුය. තවද, 'ධ්‍යානාදී ගුණ විශේෂයන් ලැබීමෙන් මට සත්වයන්ට උපකාර කිරීමේ හැකියාව ඇති වේ, ප්‍රඥා පාරමිතාදීන් පූර්ණය කිරීම ද කළ හැකිය. ධ්‍යානාදී ගුණාංග සීල පාරිශුද්ධියෙන් තොරව ඇති නොවේ' යනුවෙන් මැනවින් සීලය පිරිසිදු කරගත යුතුය.

တထာ ‘‘သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော ရဇောပထော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၉၁; မ. နိ. ၁.၂၉၁; သံ. နိ. ၂.၁၅၄; မ. နိ. ၂.၁၀) ဃရာဝါသေ ‘‘အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ ကာမာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃၄; ပါစိ. ၄၁၇; မဟာနိ. ၃, ၆;), ‘‘မာတာပိ ပုတ္တေန ဝိဝဒတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၆၈, ၁၇၈) စ ကာမေသု ‘‘သေယျထာပိ ပုရိသော ဣဏံ အာဒါယ ကမ္မန္တေ ပယောဇေယျာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၈) ကာမစ္ဆန္ဒာဒီသု အာဒီနဝဒဿနပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ‘‘အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁.၉၁; သံ. နိ. ၁.၁၅၄) ပဗ္ဗဇ္ဇာဒီသု အာနိသံသပဋိသင်္ခါဝသေန နေက္ခမ္မပါရမိယံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော, ဝိတ္ထာရော ပန ဒုက္ခက္ခန္ဓ (မ. နိ. ၁.၁၆၃) ဝီမံသသုတ္တာဒိ (မ. နိ. ၁.၄၈၇) ဝသေန ဒုက္ခက္ခန္ဓအာသိဝိသောပမသုတ္တာဒိဝသေန (စရိယာ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကကထာယံ) ဝေဒိတဗ္ဗော.

එසේම 'ගිහිගෙය පීඩාකාරී ය, කෙලෙස් රජස් උපදින තැනකි' යනාදී වශයෙන් ගිහිගෙය පිළිබඳව ද, 'කාමයෝ වනාහි මස් නැති ඇටසැකිල්ලක් වැනිය' යනාදී වශයෙන් ද, 'මව පුතා සමඟ පවා විවාද කරයි' යනාදී වශයෙන් කාමයන් පිළිබඳව ද, 'යම් පුද්ගලයෙකු ණයක් ගෙන කර්මාන්තයක යෙදෙන්නාක් මෙන්' යනාදී වශයෙන් කාමච්ඡන්ද ආදියේ ආදීනව දැකීම පෙරදැරිව, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස 'පැවිද්ද අහස මෙන් නිදහස් ය' යනාදී වශයෙන් පැවිද්දෙහි ආනිසංස මෙනෙහි කිරීමේ ක්‍රමයෙන් නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම දත යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි. මෙහි විස්තරය දුක්ඛක්ඛන්ධ සූත්‍රය, වීමංසක සූත්‍රය සහ ආසීවිසෝපම සූත්‍රය ආදී දේශනා ඇසුරින් දත යුතුය.

တထာ ‘‘ပညာယ ဝိနာ ဒါနာဒယော ဓမ္မာ န ဝိသုဇ္ဈန္တိ, ယထာသကံ ဗျာပါရသမတ္ထာ စ န ဟောန္တီ’’တိ ပညာဂုဏာ မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ယထေဝ ဟိ ဇီဝိတေန ဝိနာ သရီရယန္တံ န သောဘတိ, န စ အတ္တနော ကိရိယာသု ပဋိပတ္တိသမတ္ထံ ဟောတိ, ယထာ စ စက္ခာဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ ဝိညာဏေန ဝိနာ ယထာသကံ ဝိသယေသု ကိစ္စံ ကာတုံ နပ္ပဟောန္တိ, ဧဝံ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ ပညာယ [Pg.79] ဝိနာ သကိစ္စပဋိပတ္တိယံ အသမတ္ထာနီတိ ပရိစ္စာဂါဒိပဋိပတ္တိယံ ပညာ ပဓာနကာရဏံ. ဥမ္မီလိတပညာစက္ခုကာ ဟိ မဟာသတ္တာ အတ္တနော အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနိပိ ဒတွာ အနတ္တုက္ကံသကာ, အပရဝမ္ဘကာ စ ဟောန္တိ, ဘေသဇ္ဇရုက္ခာ ဝိယ ဝိကပ္ပရဟိတာ ကာလတ္တယေပိ သောမနဿဇာတာ. ပညာဝသေန ဥပါယကောသလ္လယောဂတော ပရိစ္စာဂေါ ပရဟိတပ္ပဝတ္တိယာ ဒါနပါရမိဘာဝံ ဥပေတိ. အတ္တတ္ထဉှိ ဒါနံ ဝုဍ္ဎိသဒိသံ ဟောတိ.

එසේම “ප්‍රඥාවෙන් තොරව දානය ආදී ධර්මයන් පාරිශුද්ධියට පත් නොවේ, තමන්ට හිමි කාර්යයන් ඉටු කිරීමට ද සමත් නොවේ” යැයි ප්‍රඥාවේ ගුණ මෙනෙහි කළ යුතුය. යම් සේ ජීවිතය නොමැතිව ශරීර නමැති යන්ත්‍රය බැබළෙන්නේ නැද්ද, තම ක්‍රියාවන්හි යෙදීමට සමත් නොවේද, ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන් විඤ්ඤාණයෙන් තොරව අදාළ විෂයයන්හි කාර්යය කිරීමට අපොහොසත් වේද, එමෙන්ම ශ්‍රද්ධාව ආදී ඉන්ද්‍රියයන් ද ප්‍රඥාවෙන් තොරව තම කාර්යයන්හි යෙදීමට අසමත් වන බැවින්, පරිත්‍යාගය ආදී පිළිවෙත්හි ප්‍රඥාව ප්‍රධානතම හේතුව වේ. විවෘත වූ ප්‍රඥා ඇසැති මහා බෝධිසත්වවරු තමන්ගේ අඟපසඟ පවා දන් දී තමන් උසස් කොට නොසලකති, අනුන් හෙළා නොදකිති. බෙහෙත් ගසක් මෙන් කිසිදු වෙනසක් නැතිව තුන් කාලයෙහිම සතුටින් යුක්ත වෙති. ප්‍රඥාව හේතුවෙන් උපයකෞශල්‍යයෙන් යුක්තව කරනු ලබන පරිත්‍යාගය, පරහිත සුවය පිණිස පවත්නා දාන පාරමිතාව බවට පත් වේ. තමන්ගේ ප්‍රයෝජනය උදෙසා කරනු ලබන දානය පොලියට දීමක් හා සමාන වේ.

တထာ ပညာယ အဘာဝေန တဏှာဒိသံကိလေသာဝိယောဂတော သီလဿ ဝိသုဒ္ဓိယေဝ န သမ္ဘဝတိ, ကုတော သဗ္ဗညုဂုဏာဓိဋ္ဌာနဘာဝေါ. ပညဝါ ဧဝ စ ဃရာဝါသေ ကာမဂုဏေသု သံသာရေ စ အာဒီနဝံ, ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဈာနသမာပတ္တိယံ နိဗ္ဗာနေ စ အာနိသံသံ သုဋ္ဌု သလ္လက္ခေန္တော ပဗ္ဗဇိတွာ ဈာနသမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ နိဗ္ဗာနနိန္နော, ပရေ စ တတ္ထ ပတိဋ္ဌပေတီတိ.

එමෙන්ම, ප්‍රඥාව නොමැති කල්හි තණ්හාව ආදී කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන් නොවන බැවින් සීලයේ පාරිශුද්ධිය පවා ඇති නොවේ; එසේ නම් සියලු ගුණයන්ට පදනම වූ සර්වඥතා ඥානය ගැන කුමන කතා ද? ප්‍රඥාවන්තයාම ගිහිගෙයෙහි ද, කාම ගුණයන්හි ද, සසරෙහි ද ඇති ආදීනව මැනවින් දකියි. පැවිද්දෙහි ද, ධ්‍යාන සමාපත්තිවල ද, නිවනෙහි ද ඇති ආනිසංස මැනවින් සලකා බලා, පැවිදි වී ධ්‍යාන සමාපත්ති උපදවාගෙන නිවනට නැඹුරු වූවෙක් වේ. අනුන් ද එහි පිහිටුවයි.

ဝီရိယဉ္စ ပညာရဟိတံ ယဒိစ္ဆိတမတ္ထံ န သာဓေတိ ဒုရာရမ္ဘဘာဝတော. ဝရမေဝ ဟိ အနာရမ္ဘော ဒုရာရမ္ဘတော, ပညာသဟိတေန ပန ဝီရိယေန န ကိဉ္စိ ဒုရဓိဂမံ ဥပါယပဋိပတ္တိတော. တထာ ပညဝါ ဧဝ ပရာပကာရာဒိအဓိဝါသကဇာတိယော ဟောတိ, န ဒုပ္ပညော. ပညာဝိရဟိတဿ စ ပရေဟိ ဥပနီတာ အပကာရာ ခန္တိယာ ပဋိပက္ခမေဝ အနုဗြူဟေန္တိ, ပညဝတော ပန တေ ခန္တိသမ္ပတ္တိယာ ပရိဗြူဟနဝသေန အဿာ ထိရဘာဝါယ သံဝတ္တန္တိ. ပညဝါ ဧဝ တီဏိ သစ္စာနိ တေသံ ကာရဏာနိ ပဋိပက္ခေ စ ယထာဘူတံ ဇာနိတွာ ပရေသံ အဝိသံဝါဒကော ဟောတိ. တထာ ပညာဗလေန အတ္တာနံ ဥပတ္ထမ္ဘေတွာ ဓိတိသမ္ပဒါယ သဗ္ဗပါရမီသု အစလသမာဒါနာဓိဋ္ဌာနော ဟောတိ, ပညဝါ ဧဝ စ ပိယမဇ္ဈတ္တဝေရီဝိဘာဂံ အကတွာ သဗ္ဗတ္ထ ဟိတူပသံဟာရကုသလော ဟောတိ. တထာ ပညာဝသေန လာဘာဒိလောကဓမ္မသန္နိပါတေ နိဗ္ဗိကာရတာယ မဇ္ဈတ္တော ဟောတိ. ဧဝံ သဗ္ဗာသံ ပါရမီနံ ပညာဝ ပါရိသုဒ္ဓိဟေတူတိ ပညာဂုဏာ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ.

ප්‍රඥාවෙන් තොර වීර්යය වැරදි ලෙස ආරම්භ කිරීමක් වන බැවින් බලාපොරොත්තු වන අර්ථය සාධනය නොකරයි. වැරදි ලෙස ආරම්භ කිරීමට වඩා ආරම්භ නොකර සිටීම උතුම් ය. එහෙත් ප්‍රඥාව සහිත වීර්යයෙන් යුක්තව නිවැරදි උපක්‍රමශීලී පිළිවෙත අනුගමනය කිරීමෙන් ළඟා කරගත නොහැකි කිසිවක් නැත. එමෙන්ම අනුන් කරන අපරාධ ආදිය ඉවසන සුළු වන්නේ ද ප්‍රඥාවන්තයාම මිස අඥානයා නොවේ. ප්‍රඥාව රහිත තැනැත්තාට අනුන් විසින් කරනු ලබන අපරාධ නිසා ඇති වන්නේ ඉවසීමට පටහැනි දේ (ක්‍රෝධය) වුව ද, ප්‍රඥාවන්තයාට එම අපරාධම ඉවසීම දියුණු කිරීමට හා එය ස්ථාවර වීමට හේතු වේ. ප්‍රඥාවන්තයාම සත්‍ය කරුණු තුන, ඒවායේ හේතු සහ ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ දේ නිවැරදිව දැන අනුන් නොරවටන්නෙක් වේ. එමෙන්ම ප්‍රඥා බලයෙන් තමන්ව උපස්ථම්භනය කරගෙන, ධෛර්යය සම්පත්තියෙන් සියලු පාරමිතාවන් නොසැලෙන ලෙස සමාදන්ව අධිෂ්ඨාන කරයි. ප්‍රඥාවන්තයාම ප්‍රිය, මධ්‍යස්ථ සහ සතුරු යනුවෙන් බෙදීමක් නොකර සියල්ලන්ට යහපත සැලසීමට දක්ෂ වේ. එමෙන්ම ප්‍රඥාව නිසා ලාභාදී ලෝක ධර්මයන් හමුවේ විකාරයකට පත් නොවී මධ්‍යස්ථව සිටියි. මෙසේ සියලු පාරමිතාවන්ගේ පාරිශුද්ධියට ප්‍රඥාවම හේතු වන බව සලකා ප්‍රඥාවේ ගුණ මෙනෙහි කළ යුතුය.

အပိစ ပညာယ ဝိနာ န ဒဿနသမ္ပတ္တိ, အန္တရေန စ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒံ န သီလသမ္ပဒါ, သီလဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါရဟိတဿ န သမာဓိသမ္ပဒါ, အသမာဟိတေန စ န သက္ကာ အတ္တဟိတမတ္တမ္ပိ သာဓေတုံ, ပဂေဝ ဥက္ကံသဂတံ ပရဟိတန္တိ ပရဟိတာယ ပဋိပန္နေန ‘‘နနု တယာ သက္ကစ္စံ ပညာပါရိသုဒ္ဓိယံ အာယောဂေါ ကရဏီယော’’တိ ဗောဓိသတ္တေန အတ္တာ ဩဝဒိတဗ္ဗော. ပညာနုဘာဝေန ဟိ မဟာသတ္တော [Pg.80] စတုရဓိဋ္ဌာနာဓိဋ္ဌိတော စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၁၀, ၃၁၃; အ. နိ. ၁၀.၃၂) လောကံ အနုဂ္ဂဏှန္တော သတ္တေ နိယျာနိကမဂ္ဂေ အဝတာရေတိ, ဣန္ဒြိယာနိ စ နေသံ ပရိပါစေတိ. တထာ ပညာဗလေန ခန္ဓာယတနာဒီသု ပဝိစယဗဟုလော ပဝတ္တိနိဝတ္တိယော ယာထာဝတော ပရိဇာနန္တော ဒါနာဒယော ဂုဏေ ဝိသေသနိဗ္ဗေဓဘာဂိယဘာဝံ နယန္တော ဗောဓိသတ္တသိက္ခာယ ပရိပူရကာရီ ဟောတီတိ ဧဝမာဒိနာ အနေကာကာရဝေါကာရေ ပညာဂုဏေ ဝဝတ္ထပေတွာ ပညာပါရမီ အနုဗြူဟေတဗ္ဗာ.

තවද, ප්‍රඥාවෙන් තොරව දර්ශන සම්පත්තිය (නිවැරදි දැකීම) ඇති නොවේ. සම්මා දිට්ඨියෙන් තොරව සීල සම්පත්තිය ඇති නොවේ. සීල සහ දෘෂ්ටි සම්පත්තියෙන් තොර වූවහුට සමාධි සම්පත්තියක් නැත. සමාධියක් නැති තැනැත්තාට තමන්ගේ යහපත පවා ඉටු කරගත නොහැකි නම්, උත්කෘෂ්ට වූ පරහිත සුවය ගැන කුමන කතා ද? එබැවින් පරහිත සුවය පිණිස පිළිපන් බෝධිසත්වයන් විසින් “සැබැවින්ම ඔබ ප්‍රඥාවේ පාරිශුද්ධිය උදෙසා මැනවින් උත්සාහ කළ යුතු නොවේද?” යැයි තමාටම අවවාද කරගත යුතුය. මහා බෝධිසත්වයා ප්‍රඥා අනුභාවයෙන් සතර අධිෂ්ඨානයන්හි පිහිටා, සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් ලෝකයාට අනුග්‍රහ කරමින්, සත්වයන් නිවනට මඟ පෙන්වන මාර්ගයට පමුණුවයි; ඔවුන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් මෝරවයි. එසේම ප්‍රඥා බලයෙන් ස්කන්ධ, ආයතන ආදියෙහි විමසා බලමින්, පැවැත්ම සහ වැළකීම (සංසාරය හා නිවන) නිවැරදිව හඳුනාගෙන, දානාදී ගුණයන් විශේෂ වූ විනිවිද දකින තත්වයට පත් කරමින් බෝධිසත්ව ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කරන්නෙක් වේ. මෙසේ නානාවිධ වූ ප්‍රඥාවේ ගුණ තීරණය කොට ප්‍රඥා පාරමිතාව දියුණු කළ යුතුය.

တထာ ဒိဿမာနပါရာနိပိ လောကိယာနိ ကမ္မာနိ နိဟီနဝီရိယေန ပါပုဏိတုံ အသက္ကုဏေယျာနိ, အဂဏိတခေဒေန ပန အာရဒ္ဓဝီရိယေန ဒုရဓိဂမံ နာမ နတ္ထိ. နိဟီနဝီရိယော ဟိ ‘‘သံသာရမဟောဃတော သဗ္ဗသတ္တေ သန္တာရေဿာမီ’’တိ အာရဘိတုမေဝ န သက္ကုဏောတိ. မဇ္ဈိမော အာရဘိတွာ အန္တရာဝေါသာနမာပဇ္ဇတိ. ဥက္ကဋ္ဌဝီရိယော ပန အတ္တသုခနိရပေက္ခော အာရမ္ဘပါရံ အဓိဂစ္ဆတီတိ ဝီရိယသမ္ပတ္တိ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ. အပိစ ‘‘ယဿ အတ္တနောယေဝ သံသာရပင်္ကတော သမုဒ္ဓရဏတ္ထမာရမ္ဘော, တဿာပိ ဝီရိယဿ သိထိလဘာဝေန မနောရထာနံ မတ္ထကပ္ပတ္တိ န သက္ကာ သမ္ဘာဝေတုံ, ပဂေဝ သဒေဝကဿ လောကဿ သမုဒ္ဓရဏတ္ထံ ကတာဘိနီဟာရေနာ’’တိ စ ‘‘ရာဂါဒီနံ ဒေါသဂဏာနံ မတ္တမဟာဂဇာနံ ဝိယ ဒုန္နိဝါရယဘာဝတော, တန္နိဒါနာနဉ္စ ကမ္မသမာဒါနာနံ ဥက္ခိတ္တာသိကဝဓကသဒိသဘာဝတော, တန္နိမိတ္တာနဉ္စ ဒုဂ္ဂတီနံ သဗ္ဗဒါ ဝိဝဋမုခဘာဝတော, တတ္ထ နိယောဇကာနဉ္စ ပါပမိတ္တာနံ သဒါ သန္နိဟိတဘာဝတော, တဒေါဝါဒကာရိတာယ စ ဗာလဿ ပုထုဇ္ဇနဘာဝဿ သတိ သမ္ဘဝေ ယုတ္တံ သယမေဝ သံသာရဒုက္ခတော နိဿရိတု’’န္တိ စ ‘‘မိစ္ဆာဝိတက္ကာ ဝီရိယာနုဘာဝေန ဒူရီ ဘဝန္တီ’’တိ စ ‘‘ယဒိ ပန သမ္ဗောဓိ အတ္တာဓီနေန ဝီရိယေန သက္ကာ သမဓိဂန္တုံ, ကိမေတ္ထ ဒုက္ကရ’’န္တိ စ ဧဝမာဒိနာ နယေန ဝီရိယဿ ဂုဏာပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ.

එමෙන්ම දක්නට ලැබෙන ලෞකික කටයුතු පවා හීන වීර්යයෙන් යුක්තව නිම කළ නොහැකිය. වෙහෙස නොබලා ඇරඹූ වීර්යයෙන් යුක්ත වූවහුට ලබාගත නොහැකි කිසිවක් නැත. හීන වීර්යය ඇති තැනැත්තා “සියලු සත්වයන් සසර මහා සැඩ පහරින් එතෙර කරවන්නෙමි” යැයි ආරම්භ කිරීමට පවා අපොහොසත් වේ. මධ්‍යස්ථ වීර්යය ඇති තැනැත්තා ආරම්භ කොට මඟදී අත්හැර දමයි. එහෙත් උත්කෘෂ්ට වීර්යය ඇති තැනැත්තා තමාගේ සැපය ගැන නොබලා ආරම්භ කළ කාර්යයේ කෙළවරටම යයි. මෙසේ වීර්ය සම්පත්තිය මෙනෙහි කළ යුතුය. තවද, “තමා පමණක් සසර මඩෙන් ගොඩ ඒමට උත්සාහ කරන තැනැත්තාට පවා, වීර්යය ලිහිල් වුවහොත් තම අභිලාෂයන් ඉටු කරගත නොහැකි නම්, දෙවියන් සහිත ලෝකයම ගොඩගැනීමට අභිනීහාර කළ තැනැත්තා ගැන කවර කතා ද?” කියා ද, “රාගාදී දෝෂ සමූහයන් මත් වූ මහා ඇතෙකු මෙන් වැළැක්විය නොහැකි බැවින් ද, ඒ නිසා සිදු කරගන්නා කර්මයන් කඩුවක් අතින් ගත් වධකයෙකු වැනි බැවින් ද, ඒ නිසා ලැබෙන දුගතිය සැමවිටම විවෘත වූ මුඛයක් මෙන් පවතින බැවින් ද, එහි යොමු කරන පාපමිත්‍රයන් සැමවිටම ළඟ සිටින බැවින් ද, ඔවුන්ගේ අවවාද පිළිගන්නා බාල පෘථග්ජන ස්වභාවයක් පවතින බැවින් ද, සසර දුකෙන් මිදීමට තමාම උත්සාහ කිරීම සුදුසු ය” කියා ද, “වීර්යයේ බලයෙන් මිච්ඡා විතර්කයන් දුරු වේ” කියා ද, “යම් හෙයකින් සම්බෝධිය තමා සතු වීර්යයෙන්ම ලබාගත හැක්කක් නම්, එහි ඇති දුෂ්කර බව කුමක් ද?” යනාදී ක්‍රමයෙන් වීර්යයේ ගුණ මෙනෙහි කළ යුතුය.

တထာ ‘‘ခန္တိ နာမာယံ နိရဝသေသဂုဏပဋိပက္ခဿ ကောဓဿ ဝိဓမနတော ဂုဏသမ္ပာဒနေ သာဓူနမပ္ပဋိဟတမာယုဓံ, ပရာဘိဘဝနေ သမတ္ထာနံ အလင်္ကာရော, သမဏဗြာဟ္မဏာနံ ဗလသမ္ပဒါ, ကောဓဂ္ဂိဝိနယနီ ဥဒကဓာရာ, ကလျာဏဿ ကိတ္တိသဒ္ဒဿ သဉ္ဇာတိဒေသော, ပါပပုဂ္ဂလာနံ ဝစီဝိသဝူပသမကရော မန္တာဂဒေါ, သံဝရေ ဌိတာနံ ပရမာ ဓီရပကတိ, ဂမ္ဘီရာသယတာယ သာဂရော, ဒေါသမဟာသာဂရဿ ဝေလာ, အပါယဒွါရဿ ပိဓာနကဝါဋံ, ဒေဝဗြဟ္မလောကာနံ [Pg.81] အာရောဟဏသောပါနံ, သဗ္ဗဂုဏာနံ အဓိဝါသနဘူမိ, ဥတ္တမာ ကာယဝစီမနောဝိသုဒ္ဓီ’’တိ မနသိ ကာတဗ္ဗံ. အပိ စ ‘‘ဧတေ သတ္တာ ခန္တိသမ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော ဣဓ စေဝ တပန္တိ, ပရလောကေ စ တပနီယဓမ္မာနုယောဂတော’’တိ စ ‘‘ယဒိပိ ပရာပကာရနိမိတ္တံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ပန ဒုက္ခဿ ခေတ္တဘူတော အတ္တဘာဝေါ, ဗီဇဘူတဉ္စ ကမ္မံ မယာဝ အဘိသင်္ခတ’’န္တိ စ ‘‘တဿ ဒုက္ခဿ အာဏဏျကာရဏမေတ’’န္တိ စ ‘‘အပကာရကေ အသတိ ကထံ မယှံ ခန္တိသမ္ပဒါ သမ္ဘဝတီ’’တိ စ ‘‘ယဒိပါယံ ဧတရဟိ အပကာရကော, အယံ နာမ ပုဗ္ဗေ အနေန မယှံ ဥပကာရော ကတော’’တိ စ ‘‘အပကာရော ဧဝ ဝါ ခန္တိနိမိတ္တတာယ ဥပကာရော’’တိ စ ‘‘သဗ္ဗေပိမေ သတ္တာ မယှံ ပုတ္တသဒိသာ, ပုတ္တကတာပရာဓေသု စ ကော ကုဇ္ဈိဿတီ’’တိ စ ‘‘ယေန ကောဓဘူတာဝေသေန အယံ မယှံ အပရဇ္ဈတိ, သော ကောဓဘူတာဝေသော မယာ ဝိနေတဗ္ဗော’’တိ စ ‘‘ယေန အပကာရေန ဣဒံ မယှံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပန္နံ, တဿ အဟမ္ပိ နိမိတ္တ’’န္တိ စ ‘‘ယေဟိ ဓမ္မေဟိ အပရာဓော ကတော, ယတ္ထ စ ကတော, သဗ္ဗေပိ တေ တသ္မိံယေဝ ခဏေ နိရုဒ္ဓါ, ကဿိဒါနိ ကေန ကောဓော ကာတဗ္ဗော’’တိ စ ‘‘အနတ္တတာယ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ကော ကဿ အပရဇ္ဈတီ’’တိ စ ပစ္စဝေက္ခန္တေန ခန္တိသမ္ပဒါ ဗြူဟေတဗ္ဗာ.

එසේම, 'ඉවසීම නම් සියලු අගුණවලට පසමිතුරු වූ ක්‍රෝධය විනාශ කරන හෙයින්, ගුණ ධර්ම සම්පාදනයෙහි ලා සත්පුරුෂයන් හට නොපැරදිය හැකි ආයුධයකි. පරයන් මැඩලීමට සමත් වූවන්ගේ අලංකාරයකි. ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ බලසම්පන්න බවයි. ක්‍රෝධ නමැති ගින්න නිවන ජලධාරාවයි. යහපත් කීර්ති රාවය උපදවන දේශයයි. දුර්ජනයන්ගේ වචන නමැති විෂ සංසිඳුවන මන්ත්‍ර ඖෂධයයි. සංවරයෙහි පිහිටියවුන්ගේ උතුම් වූ ධෛර්යවන්ත ස්වභාවයයි. ගැඹුරු අදහස් ඇති බැවින් සාගරය වැනිය. දෝෂ නමැති මහා සාගරයට වෙරළ වැනිය. අපාය ද්වාරය වසන දොරගුළයි. දෙව් බඹ ලොවට නඟින ඉනිමඟයි. සියලු ගුණයන්ට වාසස්ථානයයි. උතුම් වූ කාය වාග් මනෝ පිරිසිදුකමයි' යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. තවද, 'මෙම සත්ත්වයෝ ඉවසීම නැති බැවින් මෙලොවත් තැවෙති, පරලොවදී ද තැවෙන්නට සිදුවන ධර්මයන්හි යෙදෙන බැවින් එහිදී ද තැවෙති' කියා ද, 'අන්‍යයන්ගෙන් වන අපරාධ නිමිත්තෙන් යම් දුකක් උපදී ද, ඒ දුක හටගන්නා කුඹුර වූයේ මෙම ආත්මභාවයයි, බීජය වූයේ මා විසින්ම රැස් කරන ලද කර්මයයි' කියා ද, 'මෙය ඒ දුකෙන් නිදහස් වීම සඳහා ගෙවිය යුතු ණයකි' කියා ද, 'අපරාධ කරන්නෙකු නැතිනම් මට ඉවසීම නමැති සම්පත්තිය කෙසේ නම් ලැබේද?' කියා ද, 'යම් හෙයකින් මොහු දැන් අපරාධ කරන්නේ වුවද, පෙර මොහු විසින් මට උපකාර කර ඇත' කියා ද, 'අපරාධයම ඉවසීමට නිමිත්ත වන බැවින් එය උපකාරයකි' කියා ද, 'මේ සියලු සත්ත්වයෝ මාගේ දරුවන් වැනිය, දරුවන් කළ වරදකට කවරෙක් නම් කිපෙන්නේද?' කියා ද, 'යම් ක්‍රෝධ නමැති භූතයෙක් ආවේශ වීමෙන් මොහු මට වරද කෙරේද, ඒ ක්‍රෝධ නමැති භූත ආවේශය මා විසින්ම දුරු කළ යුතුය' කියා ද, 'යම් අපරාධයක් නිසා මට මෙම දුක උපන්නේද, මම ද එයට නිමිත්තක් වෙමි' කියා ද, 'යම් ධර්ම කෙනෙකුන් විසින් වරද කරන ලදද, යම් තැනක කරන ලදද, ඒ සියල්ලම ඒ මොහොතේම නිරුද්ධ විය. දැන් කවරෙක් කෙරෙහි කවරෙකු විසින් ක්‍රෝධ කළ යුතුද?' කියා ද, 'සියලු ධර්මයන් අනාත්ම බැවින් කවරෙක් කවරෙකුට වරද කෙරේද?' කියා ද ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නා විසින් ඉවසීම නමැති සම්පත්තිය දියුණු කළ යුතුය.

ယဒိ ပနဿ ဒီဃရတ္တံ ပရိစယေန ပရာပကာရနိမိတ္တကော ကောဓော စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌေယျ, ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခိတဗ္ဗံ ‘‘ခန္တိ နာမေသာ ပရာပကာရဿ ပဋိပက္ခပဋိပတ္တီနံ ပစ္စုပကာရကာရဏ’’န္တိ စ ‘‘အပကာရော စ မယှံ ဒုက္ခုပ္ပာဒနေန ဒုက္ခုပနိသာယ သဒ္ဓါယ, သဗ္ဗလောကေ အနဘိရတိသညာယ စ ပစ္စယော’’တိ စ ‘‘ဣန္ဒြိယပကတိရေသာ, ယဒိဒံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိသယသမာယောဂေါ, တတ္ထ အနိဋ္ဌဝိသယသမာယောဂေါ မယှံ န သိယာတိ တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာ’’တိ စ ‘‘ကောဓဝသိကော သတ္တော ကောဓေန ဥမ္မတ္တော ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော, တတ္ထ ကိံ ပစ္စပကာရေနာ’’တိ စ ‘‘သဗ္ဗေ ပိမေ သတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဩရသပုတ္တာ ဝိယ ပရိပါလိတာ, တသ္မာ န တတ္ထ မယာ စိတ္တကောပေါပိ ကာတဗ္ဗော’’တိ စ ‘‘အပရာဓကေ စ သတိ ဂုဏေ ဂုဏဝတိ မယာ န ကောပေါ ကာတဗ္ဗော’’တိ စ ‘‘အသတိ ဂုဏေ ဝိသေသေန ကရုဏာယိတဗ္ဗော’’တိ စ ‘‘ကောပေန စ မယှံ ဂုဏယသာ နိဟီယန္တီ’’တိ စ ‘‘ကုဇ္ဈနေန မယှံ ဒုဗ္ဗဏ္ဏဒုက္ခသေယျာဒယော သပတ္တကန္တာ အာဂစ္ဆန္တီ’’တိ စ ‘‘ကောဓော စ နာမာယံ သဗ္ဗာဟိတကာရကော [Pg.82] သဗ္ဗဟိတဝိနာသကော ဗလဝါ ပစ္စတ္ထိကော’’တိ စ ‘‘သတိ စ ခန္တိယာ န ကောစိ ပစ္စတ္ထိကော’’တိ စ ‘‘အပရာဓကေန အပရာဓနိမိတ္တံ ယံ အာယတိံ လဒ္ဓဗ္ဗံ ဒုက္ခံ, သတိ စ ခန္တိယာ မယှံ တဒဘာဝေါ’’တိ စ ‘‘စိန္တနေန ကုဇ္ဈန္တေန စ မယာ ပစ္စတ္ထိကောယေဝ အနုဝတ္တိတော ဟောတီ’’တိ စ ‘‘ကောဓေ စ မယာ ခန္တိယာ အဘိဘူတေ တဿ ဒါသဘူတော ပစ္စတ္ထိကော သမ္မဒေဝ အဘိဘူတော ဟောတီ’’တိ စ ‘‘ကောဓနိမိတ္တံ ခန္တိဂုဏပရိစ္စာဂေါ မယှံ န ယုတ္တော’’တိ စ ‘‘သတိ စ ကောဓေ ဂုဏဝိရောဓိနိ (ဂုဏဝိရောဓပစ္စနီဓမ္မေ စရိယာ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကကထာယံ) ကိံ မေ သီလာဒိဓမ္မာ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆေယျုံ, အသတိ စ တေသု ကထာဟံ သတ္တာနံ ဥပကာရဗဟုလော ပဋိညာနုရူပံ ဥတ္တမံ သမ္ပတ္တိံ ပါပုဏိဿာမီ’’တိ စ ‘‘ခန္တိယာ စ သတိ ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပါဘာဝတော သမာဟိတဿ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တတော နိဗ္ဗာနဉ္စ အသင်္ခတာမတသန္တပဏီတာဒိဘာဝတော နိဇ္ဈာနံ ခမန္တိ ‘ဗုဒ္ဓဓမ္မာ စ အစိန္တေယျာပရိမေယျပဘာဝါ’တိ’’, တတော စ ‘‘အနုလောမိယံ ခန္တိယံ ဌိတော ‘ကေဝလာ ဣမေ စ အတ္တတ္တနိယဘာဝရဟိတာ ဓမ္မမတ္တာ ယထာသကံ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ဝယန္တိ, န ကုတောစိ အာဂစ္ဆန္တိ, န ကုဟိဉ္စိ ဂစ္ဆန္တိ, န စ ကတ္ထစိ ပတိဋ္ဌိတာ, န စေတ္ထ ကောစိ ကဿစိ ဗျာပါရော’တိ အဟံကာရမမံကာရာနဓိဋ္ဌာနတာ နိဇ္ဈာနံ ခမတိ, ယေန ဗောဓိသတ္တော ဗောဓိယာ နိယတော အနာဝတ္တိဓမ္မော ဟောတီ’’တိ ဧဝမာဒိနာ ခန္တိပါရမိယံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

යම් හෙයකින් දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ පුරුදු කරන ලද අන්‍යයන්ගේ අපරාධ නිසා උපන් ක්‍රෝධය සිත වෙළාගෙන පවතී නම්, මෙසේ මෙනෙහි කළ යුතුය: 'ඉවසීම නම් අන්‍යයන් කරන අපරාධයට ප්‍රතිපක්ෂව කරන පිළිවෙත්වලට පෙරළා උපකාර කරන කරුණකි' කියා ද, 'අපරාධය මට දුක උපදවන බැවින්, ඒ දුක උපනිශ්‍රය කරගෙන ශ්‍රද්ධාවටත්, මුළු ලෝකය කෙරෙහිම නොඇලෙන සංඥාවටත් එය හේතු වෙයි' කියා ද, 'ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු හමුවීම ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ස්වභාවයයි. එහිදී අනිෂ්ට අරමුණු මට හමු නොවේවායි යන පැතුම කෙසේ නම් ඉටු කරගත හැකිද?' කියා ද, 'ක්‍රෝධයට වසඟ වූ සත්ත්වයා ක්‍රෝධයෙන් උමතු වූවෙකි, වික්ෂිප්ත සිත් ඇත්තෙකි, ඔහුට පෙරළා අපරාධ කිරීමෙන් ඇති ඵලය කිම?' කියා ද, 'මේ සියලු සත්ත්වයෝ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ඖරස පුත්‍රයන් මෙන් රකින ලදහ, එබැවින් ඔවුන් කෙරෙහි මා විසින් සිතින් පවා කෝපයක් ඇති නොකරගත යුතුය' කියා ද, 'වරද කරන්නා ගුණවතෙකු නම් ගුණවතුන් කෙරෙහි මා කෝප නොවිය යුතුය' කියා ද, 'ගුණයක් නැත්තෙකු නම් ඔහු කෙරෙහි විශේෂයෙන්ම කරුණාව දැක්විය යුතුය' කියා ද, 'කෝපය නිසා මාගේ ගුණ සහ කීර්තිය පිරිහෙයි' කියා ද, 'තරහ ගැනීම නිසා මට විරූපී බව, දුක්ඛිත නින්ද ආදී හතුරන් කැමති දේම අත්පත් වෙයි' කියා ද, 'ක්‍රෝධය නම් සියලු අහිත පිණිස පවතින, සියලු යහපත විනාශ කරන බලවත් සතුරෙකි' කියා ද, 'ඉවසීම ඇති කල්හි කිසිදු සතුරෙක් නැත' කියා ද, 'අපරාධ කරන්නාට ඒ වරද හේතුවෙන් මතු ලැබෙන යම් දුකක් ඇද්ද, ඉවසීම ඇති බැවින් මට එම දුක නැත' කියා ද, 'කෝපයෙන් සිතීමෙන් මා විසින් කරනු ලබන්නේ සතුරාට අවනත වීමකි' කියා ද, 'මා විසින් ඉවසීමෙන් ක්‍රෝධය මැඬපැවැත්වූ විට, ඒ ක්‍රෝධයට දාස වූ සතුරාද මැනවින් මැඬපැවැත්වූවා වෙයි' කියා ද, 'ක්‍රෝධය නිසා ඉවසීම නමැති ගුණය අත්හැරීම මට සුදුසු නැත' කියා ද, 'ගුණයන්ට විරුද්ධ වූ කෝපය ඇති කල්හි මාගේ ශීලාදී ධර්මයන් කෙසේ නම් පූර්ණ වේද? ඒවා නැති කල්හි සත්ත්වයන්ට බොහෝ උපකාර කරන බවට මා වූ පොරොන්දුව පරිදි උතුම් සම්පත්තියට කෙසේ නම් පැමිණෙම්ද?' කියා ද, 'ඉවසීම ඇති කල්හි බාහිර වික්ෂේපයන් නැති බැවින්, සමාහිත වූවහුට සියලු සංස්කාරයන් අනිත්‍ය වශයෙන් ද, දුක් වශයෙන් ද, සියලු ධර්මයන් අනාත්ම වශයෙන් ද, නිවන අසංඛත, අමෘත, ශාන්ත, ප්‍රණීත ආදී වශයෙන් ද වැටහේ, තවද බුද්ධ ධර්මයන් අචින්ත්‍ය වූ ද අපරිමේය වූ ද ප්‍රභාවෙන් යුක්තය' කියා ද, ඉන්පසු 'අනුලෝම ඉවසීමෙහි පිහිටා, මේ සියල්ල තමා හෝ තමාගේ කියා ගත හැකි දෙයක් නැති හුදු ධර්ම මාත්‍රයන් පමණක් බවත්, තමන්ගේ ප්‍රත්‍යයන් නිසා හටගෙන විනාශ වන බවත්, කොහෙන්වත් නොපැමිණෙන බවත්, කොහේවත් නොයන බවත්, කිසිදු තැනක ස්ථාවරව නොපිහිටන බවත්, මෙහි කිසිවෙකුගේ කිසිදු මෙහෙයවීමක් නැති බවත් මෙනෙහි කරන විට අහංකාර මමංකාරයන්ගෙන් තොරව ඒ බව වැටහේ. එයින් බෝධිසත්ත්ව තෙමේ බෝධිය සඳහා නියත වූ, ආපසු නොහැරෙන ස්වභාවය ඇත්තෙක් වෙයි' යන මෙවැනි කරුණුවලින් ඉවසීමේ පාරමිතාව පිළිබඳ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව දත යුතුය.

တထာ ‘‘သစ္စေန ဝိနာ သီလာဒီနံ အသမ္ဘဝတော, ပဋိညာနုရူပံ ပဋိပတ္တိယာ အဘာဝတော စ သစ္စဓမ္မာတိက္ကမေ စ သဗ္ဗပါပဓမ္မာနံ သမောသရဏတော, အသစ္စသန္ဓဿ အပ္ပစ္စယိကဘာဝတော, အာယတိဉ္စ အနာဒေယျဝစနတာဝဟနတော, သမ္ပန္နသစ္စဿ စ သဗ္ဗဂုဏာဓိဋ္ဌာနဘာဝတော, သစ္စာဓိဋ္ဌာနေန သဗ္ဗဗောဓိသမ္ဘာရာနံ ပါရိသုဒ္ဓိပါရိပူရိသမနွာယတော, သဘာဝဓမ္မာဝိသံဝါဒနေန သဗ္ဗဗောဓိသမ္ဘာရကိစ္စကရဏတော, ဗောဓိသတ္တပဋိပတ္တိယာ စ ပရိနိပ္ဖတ္တိတော’’တိအာဒိနာ သစ္စပါရမိယာ သမ္ပတ္တိယော ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ.

එසේම, 'සත්‍යයෙන් තොරව ශීලාදී ගුණයන් ඇති විය නොහැකි බැවින් ද, තමා වූ පොරොන්දුවට අනුකූලව පිළිවෙත් පිරීමක් නොවන බැවින් ද, සත්‍ය ධර්මය ඉක්මවා ගිය කල්හි සියලු පාප ධර්මයන් රැස් වන බැවින් ද, අසත්‍යවාදියා විශ්වාසවන්තයෙකු නොවන බැවින් ද, මතු කාලයෙහි ඔහුගේ වචනය පිළිගත නොහැකි වන බැවින් ද, සත්‍යයෙන් පිරිපුන් පුද්ගලයා සියලු ගුණධර්මයන්ගේ පදනම වන බැවින් ද, සත්‍යයෙහි පිහිටීමෙන් සියලු බෝධි සම්භාරයන්ගේ පිරිසිදු බව සහ පරිපූර්ණ බව සිදුවන බැවින් ද, සත්‍ය ස්වභාවය නොවෙනස්ව පවතින බැවින් සියලු බෝධි සම්භාරයන්ට අදාළ කටයුතු සිදුවන බැවින් ද, බෝධිසත්ත්ව ප්‍රතිපදාව නිමාවට පත්වන බැවින් ද' යනාදී වශයෙන් සත්‍ය පාරමිතාවෙහි ආනිසංස ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය.

တထာ ‘‘ဒါနာဒီသု ဒဠှသမာဒါနံ, တမ္ပဋိပက္ခသန္နိပါတေ စ နေသံ အစလာဝတ္ထာနံ, တတ္ထ စ ထိရဘာဝံ ဝိနာ န ဒါနာဒိသမ္ဘာရာ သမ္ဗောဓိနိမိတ္တာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိအာဒိနာ အဓိဋ္ဌာနေ ဂုဏာ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ.

එසේම, 'දානාදී ගුණයන්හි දැඩිව සමාදන් වීම ද, ඒවාට විරුද්ධ දේ පැමිණි කල්හි ඒවායෙහි නොසැලී සිටීම ද, එහි ස්ථිර භාවය නොමැතිව දානාදී සම්භාරයන් සම්බෝධිය පිණිස හේතු නොවන බව ද' යනාදී වශයෙන් අධිෂ්ඨානයෙහි ගුණයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය.

တထာ [Pg.83] ‘‘အတ္တဟိတမတ္တေ အဝတိဋ္ဌန္တေနာပိ သတ္တေသု ဟိတစိတ္တတံ ဝိနာ န သက္ကာ ဣဓလောကပရလောကသမ္ပတ္တိယော ပါပုဏိတုံ, ပဂေဝ သဗ္ဗသတ္တေ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိယံ ပတိဋ္ဌာပေတုကာမေနာ’’တိ စ ‘‘ပစ္ဆာ သဗ္ဗသတ္တာနံ လောကုတ္တရသမ္ပတ္တိံ အာကင်္ခန္တေန ဣဒါနိ လောကိယသမ္ပတ္တိံ အာကင်္ခါ ယုတ္တရူပါ’’တိ စ ‘‘ဣဒါနိ အာသယမတ္တေန ပရေသံ ဟိတသုခူပသံဟာရံ ကာတုံ အသက္ကောန္တော ကဒါ ပယောဂေန တံ သာဓေဿာမီ’’တိ စ ‘‘ဣဒါနိ မယာ ဟိတသုခူပသံဟာရေန သံဝဒ္ဓိတာ ပစ္ဆာ ဓမ္မသံဝိဘာဂသဟာယာ မယှံ ဘဝိဿန္တီ’’တိ စ ‘‘ဧတေဟိ ဝိနာ န မယှံ ဗောဓိသမ္ဘာရာ သမ္ဘဝန္တိ, တသ္မာ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏဝိဘူတိနိပ္ဖတ္တိကာရဏတ္တာ မယှံ ဧတေ ပရမံ ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရံ ကုသလာယတနံ ဥတ္တမံ ဂါရဝဋ္ဌာန’’န္တိ စ ‘‘သဝိသေသံ သတ္တေသု သဗ္ဗေသု ဟိတဇ္ဈာသယတာ ပစ္စုပဋ္ဌပေတဗ္ဗာ, ကိဉ္စ ကရုဏာဓိဋ္ဌာနတောပိ သဗ္ဗသတ္တေသု မေတ္တာ အနုဗြူဟေတဗ္ဗာ. ဝိမရိယာဒီကတေန ဟိ စေတသာ သတ္တေသု ဟိတသုခူပသံဟာရနိရတဿ တေသံ အဟိတဒုက္ခာပနယနကာမတာ ဗလဝတီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဒဠှမူလာ, ကရုဏာ စ သဗ္ဗေသံ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မာနမာဒိ စရဏံ ပတိဋ္ဌာ မူလံ မုခံ ပမုခ’’န္တိ ဧဝမာဒိနာ မေတ္တာယ ဂုဏာ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ.

එසේම, “තමාගේ යහපත ගැන පමණක් සිතමින් පසුවන්නාට වුවද, සත්වයන් කෙරෙහි හිතවත් සිතක් නොමැතිව මෙලොව හා පරලොව සම්පත් ලබාගත නොහැකිය. එසේ නම්, සියලු සත්වයන් නිර්වාණ සම්පත්තියෙහි පිහිටුවීමට කැමති තැනැත්තා ගැන කවර කතාද?” කියා ද, “පසුව සියලු සත්වයන්ට ලෝකෝත්තර සම්පත් පතන්නා වූ මා හට, දැන් ලෞකික සම්පත් කෙරෙහි ආශා කිරීම සුදුසුය” කියා ද, “දැන් හුදු අදහසකින් පමණක් අන්‍යයන්ට හිතසුව සැලසීමට අපොහොසත් වන මා, කවදා නම් ක්‍රියාවෙන් එය ඉටු කරන්නෙම්ද?” කියා ද, “දැන් මා විසින් හිතසුව සැලසීමෙන් පෝෂණය කරන ලද මොවුන්, පසුව ධර්මය බෙදා දීමේදී මගේ සහායකයන් වනු ඇත” කියා ද, “මොවුන් නොමැතිව මගේ බෝධි සම්භාරයන් සම්පූර්ණ නොවේ. එබැවින් සියලු බුදුගුණ නමැති විභූතිය ඇති වීමට හේතු වන බැවින් මොවුහු මට උතුම් පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍රයකි, අනුත්තර කුසලායතනයකි, උත්තම ගෞරවස්ථානයකි” කියා ද, “සියලු සත්වයන් කෙරෙහි විශේෂයෙන් හිතෛෂී බව ඇති කරගත යුතුය. තවද කරුණාව පදනම් කරගෙන සියලු සත්වයන් කෙරෙහි මෙත් වැඩිය යුතුය. සීමා රහිත සිතින් සත්වයන්ට හිතසුව සැලසීමෙහි නිරත වූ තැනැත්තා තුළ, ඔවුන්ගේ අහිත හා දුක් දුරු කිරීමේ කැමැත්ත දැඩි මූලයන් සහිතව බලවත්ව උපදියි. කරුණාව වනාහි සියලු බුද්ධකාරක ධර්මයන්ගේ ආරම්භය, හැසිරීම, පිහිට, මූලය, මුඛය හා ප්‍රමුඛස්ථානයයි” යනාදී වශයෙන් මෛත්‍රියෙහි ගුණ මෙනෙහි කළ යුතුය.

တထာ ‘‘ဥပေက္ခာယ အဘာဝေ သတ္တေဟိ ကတာ ဝိပ္ပကာရာ စိတ္တဿ ဝိကာရံ ဥပ္ပာဒေယျုံ, သတိ စ စိတ္တဝိကာရေ ဒါနာဒိသမ္ဘာရာနံ သမ္ဘဝေါယေဝ နတ္ထီ’’တိ စ ‘‘မေတ္တာသိနေဟေန သိနေဟိတေ စိတ္တေ ဥပေက္ခာယ ဝိနာ သမ္ဘာရာနံ ပါရိသုဒ္ဓိ န ဟောတီ’’တိ စ ‘‘အနုပေက္ခကော သမ္ဘာရေသု ပုညသမ္ဘာရံ တဗ္ဗိပါကဉ္စ သတ္တဟိတတ္ထံ ပရိဏာမေတုံ န သက္ကောတီ’’တိ စ ‘‘ဥပေက္ခာယ အဘာဝေ ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကေသု ဝိဘာဂံ အကတွာ ပရိစ္စဇိတုံ န သက္ကောတီ’’တိ စ ‘‘ဥပေက္ခာရဟိတေန ဇီဝိတပရိက္ခာရာနံ ဇီဝိတဿ စ အန္တရာယံ အမနသိကရိတွာ သံဝရဝိသောဓနံ ကာတုံ န သက္ကာ’’တိ စ ‘‘ဥပေက္ခာဝသေန အရတိရတိသဟဿေဝ နေက္ခမ္မဗလသိဒ္ဓိတော, ဥပပတ္တိတော ဣက္ခနဝသေနေဝ သဗ္ဗသမ္ဘာရကိစ္စနိပ္ဖတ္တိတော, အစ္စာရဒ္ဓဿ ဝီရိယဿ အနုပေက္ခနေ ပဓာနကိစ္စာကရဏတော, ဥပေက္ခတောယေဝ တိတိက္ခာနိဇ္ဈာနသမ္ဘဝတော, ဥပေက္ခာဝသေန သတ္တသင်္ခါရာနံ အဝိသံဝါဒနတော, လောကဓမ္မာနံ အဇ္ဈုပေက္ခနေန သမာဒိန္နဓမ္မေသု အစလာဓိဋ္ဌာနသိဒ္ဓိတော, ပရာပကာရာဒီသု အနာဘောဂဝသေနေဝ မေတ္တာဝိဟာရနိပ္ဖတ္တိတောတိ သဗ္ဗဗောဓိသမ္ဘာရာနံ သမာဒါနာဓိဋ္ဌာနပါရိပူရိနိပ္ဖတ္တိယော ဥပေက္ခာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဧဝံ အာဒိနာ နယေန ဥပေက္ခာပါရမီ [Pg.84] ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ. ဧဝံ အပရိစ္စာဂပရိစ္စာဂါဒီသု ယထာက္ကမံ အာဒီနဝါနိသံသပစ္စဝေက္ခဏာ ဒါနာဒိပါရမီနံ ပစ္စယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එමෙන්ම, “උපේක්ෂාව නොමැති කල්හි, සත්වයන් විසින් කරනු ලබන වැරදි ක්‍රියාවන් සිතෙහි විකෘතියක් ඇති කරයි. සිත විකෘති වූ කල්හි දානාදී පාරමී සම්භාරයන්ගේ උපතක් සිදු නොවේ” කියා ද, “මෛත්‍රී ස්නේහයෙන් තෙත් වූ සිතෙහි, උපේක්ෂාව නොමැතිව පාරමී සම්භාරයන්ගේ පාරිශුද්ධිය ඇති නොවේ” කියා ද, “උපේක්ෂාව රහිත තැනැත්තාට පාරමී ධර්මයන්හිදී රැස් කරගත් පුණ්‍ය සම්භාරයන් හා එහි විපාකයන් සත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස පමුණුවන්නට (පරිණාමනය කරන්නට) නොහැකිය” කියා ද, “උපේක්ෂාව නැති විට දිය යුතු වස්තුව හා ලබන්නා කෙරෙහි පක්ෂපාතී බවක් නොකර පරිත්‍යාග කිරීමට නොහැකිය” කියා ද, “උපේක්ෂාව රහිතව ජීවිත පරිෂ්කාරයන්ට හා ජීවිතයට පැමිණෙන උවදුරු නොසලකා සංවරය පිරිසිදු කිරීමට නොහැකිය” කියා ද, “උපේක්ෂාව මගින් නොඇලීම හා ඇලීම මැඩපවත්වා නෛෂ්ක්‍රම්‍ය බලය සිද්ධ වන බැවින් ද, උත්පත්ති වශයෙන් බැලීමෙන්ම (විදර්ශනා මගින්) සියලු සම්භාර කෘත්‍යයන් සම්පූර්ණ වන බැවින් ද, අධික වීර්යයෙහිදී උපේක්ෂාව නොමැති වුවහොත් ප්‍රධාන කෘත්‍යය සිදු නොවන බැවින් ද, උපේක්ෂා කරන්නා තුළම ඉවසීම හා පිරික්සීම උපදින බැවින් ද, උපේක්ෂාව හේතුවෙන් සත්ව හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි ගැටීමක් සිදු නොවන බැවින් ද, ලෝක ධර්මයන් කෙරෙහි මැදහත් වීමෙන් සමාදන් වූ ධර්මයන්හි අචල අධිෂ්ඨානය සිද්ධ වන බැවින් ද, පරෝපකාරාදී කටයුතුවලදී වෑයමකින් තොරවම මෛත්‍රී විහරණය සම්පූර්ණ වන බැවින් ද, සියලු බෝධි සම්භාරයන් සමාදන් වීම, අධිෂ්ඨානය හා පාරිශුද්ධිය උපේක්ෂාවෙහි අනුභාවයෙන්ම සිද්ධ වේ” යනාදී වශයෙන් උපේක්ෂා පාරමිතාව මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙසේ අත්නොහැරීම හා අත්හැරීම ආදියෙහි පිළිවෙළින් ආදීනව හා ආනිසංස මෙනෙහි කිරීම දානාදී පාරමිතාවන්ට හේතු වන බව දත යුතුය.

တထာ သပရိက္ခာရာ ပဉ္စဒသ စရဏဓမ္မာ ပဉ္စ စ အဘိညာယော. တတ္ထ စရဏဓမ္မာ နာမ သီလသံဝရော, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ဇာဂရိယာနုယောဂေါ, သတ္တ သဒ္ဓမ္မာ, စတ္တာရိ ဈာနာနိ စ. တေသု သီလာဒီနံ စတုန္နံ တေရသပိ ဓုတဓမ္မာ, အပ္ပိစ္ဆတာဒယော စ ပရိက္ခာရော. သဒ္ဓမ္မေသု သဒ္ဓါယ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃသီလစာဂဒေဝတူပသမာနုဿတိ- လူခပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနသိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလသေဝနပသာဒနီယ- ဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏတဒဓိမုတ္တတာ ပရိက္ခာရော, ဟိရောတ္တပ္ပာနံ အကုသလာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏအပါယာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏကုသလဓမ္မုပတ္ထမ္ဘန- ဘာဝပစ္စဝေက္ခဏဟိရောတ္တပ္ပ ရဟိတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နပုဂ္ဂလသေဝနတဒဓိမုတ္တတာ, ဗာဟုသစ္စဿ ပုဗ္ဗယောဂပရိပုစ္ဆကဘာဝသဒ္ဓမ္မာဘိယောဂအနဝဇ္ဇဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနာဒိ- ပရိစယပရိပက္ကိန္ဒြိယတာကိလေသဒူရီဘာဝအပ္ပဿုတပရိဝဇ္ဇနဗဟုဿုတသေဝနတဒဓိမုတ္တတာ, ဝီရိယဿ အပါယဘယပစ္စဝေက္ခဏဂမနဝီထိပစ္စဝေက္ခဏဓမ္မမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏ- ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနကုသီတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနအာရဒ္ဓဝီရိယပုဂ္ဂလ- သေဝနသမ္မပ္ပဓာနပစ္စဝေက္ခဏတဒဓိမုတ္တတာ, သတိယာ သတိသမ္ပဇညမုဋ္ဌဿတိပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနဥပဋ္ဌိတဿတိပုဂ္ဂလသေဝနတဒဓိမုတ္တတာ, ပညာယ ပရိပုစ္ဆကဘာဝဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနဒုပ္ပည- ပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနပညဝန္တပုဂ္ဂလသေဝနဂမ္ဘီရဉာဏစရိယပစ္စ- ဝေက္ခဏတဒဓိမုတ္တတာ, စတုန္နံ ဈာနာနံ သီလာဒိစတုက္ကံ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာ, အာဝဇ္ဇနာဒိဝသီဘာဝကရဏဉ္စ ပရိက္ခာရော. တတ္ထ သီလာဒီဟိ ပယောဂသုဒ္ဓိယာ သတ္တာနံ အဘယဒါနေ, အာသယသုဒ္ဓိယာ အာမိသဒါနေ, ဥဘယသုဒ္ဓိယာ စ ဓမ္မဒါနေ သမတ္ထော ဟောတီတိအာဒိနာ စရဏာဒီနံ ဒါနာဒိသမ္ဘာရာနံ ပစ္စယဘာဝေါ ယထာရဟံ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗော, အတိဝိတ္ထာရဘယေန န နိဒ္ဓါရယိမှ. ဧဝံ သမ္ပတ္တိစက္ကာဒယောပိ ဒါနာဒီနံ ပစ္စယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එමෙන්ම පිරිවර සහිත පසළොස් චරණ ධර්මයන් හා පංච අභිඥාවන් ද (හේතු වේ). එහි චරණ ධර්ම නම්: සීල සංවරය, ඉන්ද්‍රියයන්හි පියවූ දොරටු ඇති බව, ආහාරයෙහි පමණ දන්නා බව, නිදි වැරීමේ නියුක්ත බව, සප්ත සද්ධර්මයන් සහ සතර ධ්‍යානයන්ය. ඒ අතරින් සීලාදී සතරට දහතුන් ධුතාංගයන් ද, අල්පේච්ඡතාදී ගුණයෝ ද පිරිවර වෙති. සද්ධර්මයන් අතුරින් ශ්‍රද්ධාවට - බුද්ධ, ධර්ම, සංඝ, සීල, ත්‍යාග, දේවතා සහ උපසමානුස්සතිය ද, රූක්ෂ පුද්ගලයන් දුරු කිරීම ද, ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයන් සේවනය කිරීම ද, ප්‍රසාදජනක ධර්ම මෙනෙහි කිරීම හා ඒ කෙරෙහි නැඹුරු බව ද පිරිවර වේ. හිරි-ඔතප් දෙකට - අකුසලයේ ආදීනව මෙනෙහි කිරීම, අපායේ ආදීනව මෙනෙහි කිරීම, කුසල් දහම්වල උපස්ථම්භක බව මෙනෙහි කිරීම, හිරි-ඔතප් නැති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, හිරි-ඔතප් ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම හා ඒ කෙරෙහි නැඹුරු බව ද පිරිවර වේ. බහුශ්‍රැතභාවයට - පෙර කළ යෝගයන්, විමසන සුළු බව, සද්ධර්මයෙහි නිරත වීම, නිවැරදි ශිල්ප ශාස්ත්‍ර ආදියෙහි හුරුපුරුදු බව, ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා තිබීම, කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වීම, අල්පශ්‍රැතයන් දුරු කිරීම, බහුශ්‍රැතයන් ඇසුරු කිරීම හා ඒ කෙරෙහි නැඹුරු බව ද පිරිවර වේ. වීර්යයට - අපාය භය මෙනෙහි කිරීම, (බෝසත්) මග මෙනෙහි කිරීම, ධර්මයේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කිරීම, තීනමිද්ධය දුරු කිරීම, කුසීත පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, ආරද්ධ වීර්යය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, සතර සම්‍යක්ප්‍රධාන වීර්යය මෙනෙහි කිරීම හා ඒ කෙරෙහි නැඹුරු බව ද පිරිවර වේ. ස්මෘතියට - සති සම්පජඤ්ඤය, මුට්ඨස්සති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, එළඹ සිටි සිහිය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම හා ඒ කෙරෙහි නැඹුරු බව ද පිරිවර වේ. ප්‍රඥාවට - විමසන සුළු බව, වස්තු විශදභාවය, ඉන්ද්‍රියයන් සමව පවත්වා ගැනීම, දුෂ්ප්‍රාඥ පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, ගැඹුරු ඥානචර්යාවන් මෙනෙහි කිරීම හා ඒ කෙරෙහි නැඹුරු බව ද පිරිවර වේ. සතර ධ්‍යානයන්ට - සීලාදී සතර ධර්මයන් ද, තිස් අටක් වූ අරමුණු කෙරෙහි පූර්වභාග භාවනාව ද, ආවර්ජනාදී වශීභාවයන් ඇති කර ගැනීම ද පිරිවර වේ. එහි සීලාදියෙන් ප්‍රයෝග ශුද්ධිය ඇති කරගැනීමෙන් සත්වයන්ට අභය දානය දීමට ද, ආශය ශුද්ධියෙන් ආමිස දානය දීමට ද, උභය ශුද්ධියෙන් ධර්ම දානය දීමට ද සමර්ථ වෙයි. මේ ආකාරයට චරණාදී ධර්මයන් දානාදී පාරමී සම්භාරයන්ට හේතු වන ආකාරය ඒ ඒ තැනට ගැලපෙන ලෙස වටහා ගත යුතුය. ඉතා විස්තර වන බැවින් මෙහිදී (එය) විස්තර නොකළෙමු. එසේම සම්පත්ති චක්‍ර ආදිය ද දානාදී පාරමීන්ට හේතු වන බව දත යුතුය.

ကော သံကိလေသောတိ အဝိသေသေန တဏှာဒီဟိ ပရာမဋ္ဌဘာဝေါ ပါရမီနံ သံကိလေသော, ဝိသေသေန ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကဝိကပ္ပာ ဒါနပါရမိယာ သံကိလေသော, သတ္တကာလဝိကပ္ပာ သီလပါရမိယာ, ကာမဘဝတဒုပသမေသု အဘိရတိအနဘိရတိဝိကပ္ပာ နေက္ခမ္မပါရမိယာ, ‘‘အဟံ မမာ’’တိ ဝိကပ္ပာ ပညာပါရမိယာ, လီနုဒ္ဓစ္စဝိကပ္ပာ ဝီရိယပါရမိယာ, အတ္တပရဝိကပ္ပာ ခန္တိပါရမိယာ, အဒိဋ္ဌာဒီသု ဒိဋ္ဌာဒိဝိကပ္ပာ သစ္စပါရမိယာ, ဗောဓိသမ္ဘာရတဗ္ဗိပက္ခေသု ဒေါသဂုဏဝိကပ္ပာ [Pg.85] အဓိဋ္ဌာနပါရမိယာ, ဟိတာဟိတဝိကပ္ပာ မေတ္တာပါရမိယာ, ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိကပ္ပာ ဥပေက္ခာပါရမိယာ သံကိလေသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

සංකිලේශය යනු කුමක්ද? පොදුවේ ගත් කල තෘෂ්ණාව ආදියෙන් කිලිටු වූ ස්වභාවය පාරමිතාවන්ගේ සංකිලේශයයි. විශේෂ වශයෙන් ගත් කල: දිය යුතු වස්තුව හා ලබන්නා කෙරෙහි ඇති කරගන්නා විකල්පයන් (වෙනස්කම් සෙවීම්) දාන පාරමිතාවේ සංකිලේශයයි. සත්වයා හා කාලය පිළිබඳ විකල්පයන් සීල පාරමිතාවේ සංකිලේශයයි. කාමභවය හා එහි සංසිඳීම කෙරෙහි ඇති වන ඇලීම හෝ නොඇලීම පිළිබඳ විකල්පයන් නෛෂ්ක්‍රම්‍ය පාරමිතාවේ සංකිලේශයයි. “මම, මගේ” යන විකල්පයන් ප්‍රඥා පාරමිතාවේ සංකිලේශයයි. ලීන (හැකිලුණු) සහ උද්ධච්ච (නොසන්සුන්) බව පිළිබඳ විකල්පයන් වීර්ය පාරමිතාවේ සංකිලේශයයි. තමා හා පරයා පිළිබඳ විකල්පයන් ක්ෂාන්ති පාරමිතාවේ සංකිලේශයයි. නොදුටු දේ ආදියෙහි දක්නා ලද දේ ආදී වශයෙන් ඇති වන විකල්පයන් සත්‍ය පාරමිතාවේ සංකිලේශයයි. බෝධි සම්භාරයන් හා ඒවාට විරුද්ධ ධර්මයන්ගේ දෝෂ හා ගුණ පිළිබඳ විකල්පයන් අධිෂ්ඨාන පාරමිතාවේ සංකිලේශයයි. හිත අහිත පිළිබඳ විකල්පයන් මෛත්‍රී පාරමිතාවේ සංකිලේශයයි. ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු පිළිබඳ විකල්පයන් උපේක්ෂා පාරමිතාවේ සංකිලේශය යයි දත යුතුය.

ကိံ ဝေါဒါနန္တိ တဏှာဒီဟိ အနုပဃာတော, ယထာဝုတ္တဝိကပ္ပဝိရဟော စ ဧတာသံ ဝေါဒါနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနုပဟတာ ဟိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိကောဓူပနာဟမက္ခပလာသဣဿာမစ္ဆရိယမာယာသာဌေယျထမ္ဘသာရမ္ဘ- မဒပမာဒါဒီဟိ ကိလေသေဟိ ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကဝိကပ္ပာဒိရဟိတာ စ ဒါနာဒိပါရမိယော ပရိသုဒ္ဓါ ပဘဿရာ ဘဝန္တီတိ.

වෝදානය (පාරිශුද්ධිය) යනු කුමක්ද? තණ්හාව ආදී කෙලෙසුන්ගෙන් පීඩා නොවිඳීම ද, කලින් සඳහන් කළ පරිදි විකල්පයන්ගෙන් තොර වීම ද මේවායේ (පාරමිතාවන්ගේ) පාරිශුද්ධිය හෙවත් වෝදානය යයි දත යුතුය. තණ්හාව, මානය, දිට්ඨිය, ක්‍රෝධය, උපනාහය, මක්ඛය, පලාසය, ඊර්ෂ්‍යාව, මාත්සර්යය, මායාව, සාඨෙය්‍යය, තම්භය, සාරම්භය, මදය සහ ප්‍රමාදය ආදී කෙලෙසුන්ගෙන් පීඩා නොලත්, දිය යුතු වස්තුව සහ ප්‍රතිග්‍රාහකයා පිළිබඳ වැරදි විකල්පයන්ගෙන් තොර වූ දානාදී පාරමිතාවෝ අතිශයින් පිරිසිදු වූ ද ප්‍රභාස්වර වූ ද වෙති.

ကော ပဋိပက္ခောတိ အဝိသေသေန သဗ္ဗေပိ ကိလေသာ သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ဧတာသံ ပဋိပက္ခော, ဝိသေသေန ပန ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာ မစ္ဆေရာဒယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပိစ ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကဒါနဖလေသု အလောဘာဒေါသာမောဟဂုဏယောဂတော လောဘဒေါသမောဟပဋိပက္ခံ ဒါနံ, ကာယာဒိဒေါသဝင်္ကာပဂမနတော လောဘာဒိပဋိပက္ခံ သီလံ, ကာမသုခပရူပဃာတအတ္တကိလမထပရိဝဇ္ဇနတော ဒေါသတ္တယပဋိပက္ခံ နေက္ခမ္မံ, လောဘာဒီနံ အန္ဓီကရဏတော, ဉာဏဿ စ အနန္ဓီကရဏတော လောဘာဒိပဋိပက္ခာ ပညာ, အလီနာနုဒ္ဓတဉာယာရမ္ဘဝသေန လောဘာဒိပဋိပက္ခံ ဝီရိယံ, ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌသုညတာနံ ခမနတော လောဘာဒိပဋိပက္ခာ ခန္တိ, သတိပိ ပရေသံ ဥပကာရေ အပကာရေ စ ယထာဘူတပ္ပဝတ္တိယာ လောဘာဒိပဋိပက္ခံ သစ္စံ, လောကဓမ္မေ အဘိဘုယျ ယထာသမာဒိန္နေသု သမ္ဘာရေသု အစလနတော လောဘာဒိပဋိပက္ခံ အဓိဋ္ဌာနံ, နီဝရဏဝိဝေကတော လောဘာဒိပဋိပက္ခာ မေတ္တာ, ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု အနုနယပဋိဃဝိဒ္ဓံသနတော, သမပ္ပဝတ္တိတော စ လောဘာဒိပဋိပက္ခာ ဥပေက္ခာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ප්‍රතිපක්ෂය (විරුද්ධ ධර්ම) යනු කුමක්ද? පොදුවේ ගත් කල සියලු කෙලෙස් සහ සියලු අකුසල ධර්ම මේවාට ප්‍රතිපක්ෂ වේ. විශේෂයෙන් ම පෙර කියන ලද මසුරුකම ආදී ධර්මයන් ප්‍රතිපක්ෂ ලෙස දත යුතුය. තවද, දිය යුතු දෙය, පිළිගන්නා තැනැත්තා සහ දාන ඵලය කෙරෙහි අලෝභ, අදෝස, අමෝහ යන ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් දානය යනු ලෝභ, දෝස, මෝහයන්ට ප්‍රතිපක්ෂයකි. කාය දුශ්චරිතාදී වංක බව දුරු කරන බැවින් සීලය යනු ලෝභාදියට ප්‍රතිපක්ෂයකි. කාම සුඛය, පරෝපඝාතය සහ අත්තකිලමථානුයෝගය දුරු කරන බැවින් නෙක්ඛම්මය යනු ද්වේෂත්‍රයට ප්‍රතිපක්ෂයකි. ලෝභාදී කෙලෙසුන් අන්ධ කරන බැවින් ද, ඥානය අන්ධ නොකරන බැවින් ද ප්‍රඥාව යනු ලෝභාදියට ප්‍රතිපක්ෂයකි. හැකිලීමක් හෝ උඩඟු බවක් නැති උතුම් වීර්යය නිසා වීර්යය යනු ලෝභාදියට ප්‍රතිපක්ෂයකි. ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවල නිස්සාර බව ඉවසන බැවින් ක්ෂාන්තිය ලෝභාදියට ප්‍රතිපක්ෂයකි. අනුන්ගේ උපකාරයේ දී මෙන්ම අපකාරයේ දී ද යථාර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් සත්‍යය ලෝභාදියට ප්‍රතිපක්ෂයකි. ලෝක ධර්මයන් අභිබවා තමා සමාදන් වූ පාරමී ධර්මයන්හි නොසැලී සිටින බැවින් අධිෂ්ඨානය ලෝභාදියට ප්‍රතිපක්ෂයකි. නීවරණයන්ගෙන් වෙන්ව පවතින බැවින් මෙත්තාව ලෝභාදියට ප්‍රතිපක්ෂයකි. ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවල දී ඇලීම සහ ගැටීම විනාශ කර සමව පවතින බැවින් උපේක්ෂාව ලෝභාදියට ප්‍රතිපක්ෂයයි දත යුතුය.

ကာ ပဋိပတ္တီတိ သုခူပကရဏသရီရဇီဝိတပရိစ္စာဂေန ဘယာပနူဒနေန ဓမ္မောပဒေသေန စ ဗဟုဓာ သတ္တာနံ အနုဂ္ဂဟကရဏံ ဒါနေ ပဋိပတ္တိ. တတ္ထာယံ ဝိတ္ထာရနယော – ‘‘ဣမိနာဟံ ဒါနေန သတ္တာနံ အာယုဝဏ္ဏသုခဗလပဋိဘာနာဒိသမ္ပတ္တိံ ရမဏီယံ အဂ္ဂဖလသမ္ပတ္တိံ နိပ္ဖာဒေယျ’’န္တိ အန္နဒါနံ ဒေတိ, တထာ သတ္တာနံ ကမ္မကိလေသပိပါသဝူပသမာယ ပါနံ ဒေတိ, တထာ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏတာယ, ဟိရောတ္တပ္ပာလင်္ကာရဿ စ နိပ္ဖတ္တိယာ ဝတ္ထာနိ ဒေတိ, တထာ ဣဒ္ဓိဝိဓဿ စေဝ နိဗ္ဗာနသုခဿ စ နိပ္ဖတ္တိယာ ယာနံ ဒေတိ, တထာ သီလဂန္ဓနိပ္ဖတ္တိယာ ဂန္ဓံ, ဗုဒ္ဓဂုဏသောဘာနိပ္ဖတ္တိယာ မာလာဝိလေပနံ, ဗောဓိမဏ္ဍာသနနိပ္ဖတ္တိယာ အာသနံ[Pg.86], တထာဂတသေယျာနိပ္ဖတ္တိယာ သေယျံ, သရဏဘာဝနိပ္ဖတ္တိယာ အာဝသထံ, ပဉ္စစက္ခုပဋိလာဘာယ ပဒီပေယျံ ဒေတိ. ဗျာမပ္ပဘာနိပ္ဖတ္တိယာ ရူပဒါနံ, ဗြဟ္မဿရနိပ္ဖတ္တိယာ သဒ္ဒဒါနံ, သဗ္ဗလောကဿ ပိယဘာဝါယ ရသဒါနံ, ဗုဒ္ဓသုခုမာလဘာဝါယ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဒါနံ, အဇရာမရဏဘာဝါယ ဘေသဇ္ဇဒါနံ, ကိလေသဒါသဗျဝိမောစနတ္ထံ ဒါသာနံ ဘုဇိဿတာဒါနံ, သဒ္ဓမ္မာဘိရတိယာ အနဝဇ္ဇခိဍ္ဍာရတိဟေတုဒါနံ, သဗ္ဗေပိ သတ္တေ အရိယာယ ဇာတိယာ အတ္တနော ပုတ္တဘာဝူပနယနာယ ပုတ္တဒါနံ, သကလဿ လောကဿ ပတိဘာဝူပဂမနာယ ဒါရဒါနံ, သုဘလက္ခဏသမ္ပတ္တိယာ သုဝဏ္ဏမဏိမုတ္တာပဝါဠာဒိဒါနံ, အနုဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိယာ နာနာဝိဓဝိဘူသနဒါနံ, သဒ္ဓမ္မကောသာဓိဂမာယ ဝိတ္တကောသဒါနံ, ဓမ္မရာဇဘာဝါယ ရဇ္ဇဒါနံ, ဈာနာဒိသမ္ပတ္တိယာ အာရာမုယျာနာဒိဝနဒါနံ, စက္ကင်္ကိတေဟိ ပါဒေဟိ ဗောဓိမဏ္ဍူပသင်္ကမနာယ စရဏဒါနံ, စတုရောဃနိတ္ထရဏာယ သတ္တာနံ သဒ္ဓမ္မဟတ္ထဒါနတ္ထံ ဟတ္ထဒါနံ, သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိပဋိလာဘာယ ကဏ္ဏနာသာဒိဒါနံ, သမန္တစက္ခုပဋိလာဘာယ စက္ခုဒါနံ, ‘‘ဒဿနသဝနာနုဿရဏပါရိစရိယာဒီသု သဗ္ဗကာလံ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဟိတသုခါဝဟော, သဗ္ဗလောကေန စ ဥပဇီဝိတဗ္ဗော မေ ကာယော ဘဝေယျာ’’တိ မံသလောဟိတာဒိဒါနံ, ‘‘သဗ္ဗလောကုတ္တမော ဘဝေယျ’’န္တိ ဥတ္တမင်္ဂဒါနံ ဒေတိ.

ප්‍රතිපත්තිය යනු කුමක්ද? සැප උපකරණ, ශරීරය සහ ජීවිතය පරිත්‍යාග කිරීමෙන් ද, බිය දුරු කිරීමෙන් ද, සද්ධර්ම දේශනාවෙන් ද සත්ත්වයන්ට නන් අයුරින් අනුග්‍රහ දැක්වීම දානයෙහි ප්‍රතිපත්තියයි. එහි විස්තරය මෙසේය: 'මම මේ දානයෙන් සත්ත්වයන්ට ආයුෂ, වර්ණ, සැප, බල, ප්‍රතිභාණ ආදී සම්පත් ද, රමණීය වූ අග්‍ර ඵල සම්පත්තිය ද ලබා දෙන්නෙමි' යි සිතා ආහාර දානය දෙයි. එමෙන්ම සත්ත්වයන්ගේ කර්ම සහ කෙලෙස් පිපාසය සංසිඳුවනු පිණිස පාන වර්ග ද, ස්වර්ණ වර්ණය හා හිරි-ඔතප් නමැති ආභරණ ලැබීම පිණිස වස්ත්‍ර ද, සෘද්ධි විධි සහ නිවන් සැප ලැබීම පිණිස යාන වාහන ද, ශීල සුවඳ ලැබීම පිණිස සුවඳ වර්ග ද, බුදුගුණ සෝභාව ලැබීම පිණිස මල් සහ විලවුන් ද, බෝධි මණ්ඩලයෙහි ආසනය ලැබීම පිණිස අසුන් ද, තථාගත සයනය ලැබීම පිණිස සයනයන් ද, සරණ ලැබීම පිණිස ලැගුම්ගෙවල් ද, පස් ඇස් (පංච චක්ඛු) ලැබීම පිණිස පහන් ද දෙයි. බ්‍යාමප්‍රභා රැස් වළල්ල ලැබීම පිණිස රූප දානය ද, බ්‍රහ්ම ස්වරය ලැබීම පිණිස ශබ්ද දානය ද, සියලු ලෝකයාට ප්‍රිය වීම පිණිස රස දානය ද, බුද්ධ සුකුමාර බව පිණිස ස්පර්ශ දානය ද, අජරාමර බව ලැබීම පිණිස ඖෂධ දානය ද, කෙලෙස් දාසභාවයෙන් මිදීම පිණිස දාසයන් නිදහස් කිරීම ද, සද්ධර්මයෙහි ඇලීම පිණිස නිවැරදි ක්‍රීඩා සැප දෙන දෑ ද, සියලු සත්ත්වයන් ආර්ය ජාතියෙහි තමාගේ පුත්‍රයන් කරගනු පිණිස පුත්‍ර දානය ද, මුළු ලෝකයටම ස්වාමියා වීම පිණිස භාර්යා දානය ද, සුබ ලක්ෂණ සම්පත්තිය පිණිස රන්, මැණික්, මුතු, පබළු ආදිය ද, අනුව්‍යංජන සම්පත්තිය පිණිස විවිධ විසිතුරු ආභරණ ද, සද්ධර්ම කෝෂය ලැබීම පිණිස ධන කෝෂ ද, ධර්ම රාජ්‍යය පිණිස රාජ්‍ය දානය ද, ධ්‍යානාදී සම්පත් ලැබීම පිණිස ආරාම, උයන් හා වනාන්තර ද, සක් ලකුණින් හෙබි පාදවලින් බෝධි මණ්ඩලයට වැඩම කරනු පිණිස පාද දානය ද, සතර ඕඝයෙන් එතෙර වීමට සත්ත්වයන්ට සද්ධර්ම හස්තය දෙනු පිණිස තමාගේ දෑත් ද, ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියාදිය ලැබීම පිණිස කන් නාසාදිය ද, සමන්ත චක්ඛු ලැබීම පිණිස ඇස් ද, 'තමාගේ ශරීරය දර්ශනයෙන්, ශ්‍රවණයෙන්, අනුස්මරණයෙන් සහ උපස්ථානයෙන් සෑම කල්හි ම සියලු සත්ත්වයන්ට හිතසුව සලසන්නක් වේවා, මුළු ලෝකයා විසින් ම දිවි රැකගන්නා ස්ථානයක් වේවා' යි පතමින් මස් ලේ ආදිය ද, 'සියලු ලොවට උත්තම වෙම්වා' යි පතමින් හිස ද දන් දෙයි.

ဧဝံ ဒဒန္တော စ န အနေသနာယ ဒေတိ, န ပရောပဃာတေန, န ဘယေန, န လဇ္ဇာယ, န ဒက္ခိဏေယျရောသနေန, န ပဏီတေ သတိ လူခံ, န အတ္တုက္ကံသနေန, န ပရဝမ္ဘနေန, န ဖလာဘိကင်္ခါယ, န ယာစကဇိဂုစ္ဆာယ, န အစိတ္တီကာရေန ဒေတိ, အထ ခေါ သက္ကစ္စံ ဒေတိ, သဟတ္ထေန ဒေတိ, ကာလေန ဒေတိ, စိတ္တိံ ကတွာ ဒေတိ, အဝိဘာဂေန ဒေတိ, တီသု ကာလေသု သောမနဿိတော ဒေတိ. တတောယေဝ ဒတွာ န ပစ္ဆာနုတာပီ ဟောတိ, န ပဋိဂ္ဂါဟကဝသေန မာနာဝမာနံ ကရောတိ, ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ပိယသမုဒါစာရော ဟောတိ ဝဒညူ ယာစယောဂေါ သပရိဝါရဒါယီ. တဉ္စ ဒါနသမ္ပတ္တိံ သကလလောကဟိတသုခါယ ပရိဏာမေတိ, အတ္တနော စ အကုပ္ပာယ ဝိမုတ္တိယာ, အပရိက္ခယဿ ဆန္ဒဿ, အပရိက္ခယဿ ဝီရိယဿ, အပရိက္ခယဿ သမာဓာနဿ, အပရိက္ခယဿ ဉာဏဿ, အပရိက္ခယာယ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ပရိဏာမေတိ. ဣမဉ္စ ဒါနပါရမိံ ပဋိပဇ္ဇန္တေန မဟာသတ္တေန ဇီဝိတေ, ဘောဂေသု [Pg.87] စ အနိစ္စသညာ ပစ္စုပဋ္ဌပေတဗ္ဗာ, သတ္တေသု စ မဟာကရုဏာ. ဧဝဉှိ ဘောဂေ ဂဟေတဗ္ဗသာရံ ဂဏှန္တော အာဒိတ္တသ္မာ ဝိယ အဂါရသ္မာ သဗ္ဗံ သာပတေယျံ, အတ္တာနဉ္စ ဗဟိ နီဟရန္တော န ကိဉ္စိ သေသေတိ, နိရဝသေသတော နိဿဇ္ဇတိယေဝ. အယံ တာဝ ဒါနပါရမိယာ ပဋိပတ္တိက္ကမော.

මෙසේ දන් දීමේ දී වැරදි ජීවනෝපායෙන් දන් නොදෙයි, අනුන්ට පීඩා කරමින් දන් නොදෙයි, බිය නිසා හෝ ලැජ්ජාව නිසා හෝ නොදෙයි, දක්ෂිණේය පුද්ගලයා කෙරෙහි ක්‍රෝධයෙන් දන් නොදෙයි, ප්‍රණීත දෑ තිබියදී රළු දෑ නොදෙයි, තමා හුවා දැක්වීමෙන් හෝ අනුන් පහත් කිරීමෙන් හෝ දන් නොදෙයි, (ලෞකික) ඵල අපේක්ෂාවෙන් හෝ යාචකයා කෙරෙහි පිළිකුලෙන් හෝ අගෞරවයෙන් හෝ දන් නොදෙයි. වැලිදු, ගෞරව සහිතව දෙයි, ස්වහස්තයෙන් දෙයි, සුදුසු කාලයෙහි දෙයි, සිතෙහි තබාගෙන (සැලකිල්ලෙන්) දෙයි, පක්ෂපාතී බවකින් තොරව දෙයි, කාලත්‍රයෙහිම (දීමට පෙර, දෙන විට හා දුන් පසු) සොම්නස් සිතින් යුතුව දෙයි. එසේ දීමෙන් පසු පශ්චාත්තාප නොවේ. ප්‍රතිග්‍රාහකයා අනුව මානයක් හෝ අවමානයක් ඇති කර නොගනියි. ප්‍රතිග්‍රාහකයන් කෙරෙහි ප්‍රියශීලීව හැසිරෙයි, දන් දීමෙහි ඇලුම් කරයි, ඉල්ලීමට සුදුසු අයෙක් වෙයි, පරිවාර සහිතව දන් දෙයි. එම දාන සම්පත්තිය මුළු ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිසත්, තමාගේ අකුප්පා විමුක්තිය පිණිසත්, පිරිහීමක් නැති ඡන්දය, වීර්යය, සමාධිය, ඥානය සහ පිරිහීමක් නැති සම්මා සම්බෝධිය පිණිසත් පමුණුවයි. මෙම දාන පාරමිතාව පුරන මහා සත්ත්වයා විසින් ජීවිතය සහ භෝග සම්පත් කෙරෙහි අනිත්‍ය සංඥාව ද, සත්ත්වයන් කෙරෙහි මහා කරුණාව ද ඇති කරගත යුතුය. මෙසේ භෝග සම්පත්වලින් ගත යුතු සාරය (පින) ගන්නා මහා සත්ත්වයා, ගිනිගත් ගෙයකින් සියලු වස්තුව සහ තමා ද බැහැර කරගන්නාක් මෙන්, කිසිවක් ඉතිරි නොකොට සියල්ල අත්හරියි. මෙය දාන පාරමිතාවෙහි ප්‍රතිපත්ති ක්‍රමයයි.

သီလပါရမိယာ ပန ယသ္မာ သဗ္ဗညုသီလာလင်္ကာရေဟိ သတ္တေ အလင်္ကရိတုကာမေန အတ္တနောယေဝ တာဝ သီလံ ဝိသောဓေတဗ္ဗံ, တသ္မာ သတ္တေသု တထာ ဒယာပန္နစိတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ယထာ သုပိနန္တေနပိ န အာဃာတော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. ပရူပကာရနိရတတာယ ပရသန္တကော အလဂဒ္ဒေါ ဝိယ န ပရာမသိတဗ္ဗော. အဗြဟ္မစရိယတောပိ အာရာစာရီ, သတ္တဝိဓမေထုန သံယောဂဝိရတော, ပဂေဝ ပရဒါရဂမနတော. သစ္စံ ဟိတံ ပိယံ ပရိမိတမေဝ စ ကာလေန ဓမ္မိံ ကထံ ဘာသိတာ ဟောတိ, အနဘိဇ္ဈာလု အဗျာပန္နော အဝိပရီတဒဿနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓေါ နိဝိဋ္ဌပေမော. ဣတိ စတုရာပါယဝဋ္ဋဒုက္ခပထေဟိ အကုသလကမ္မပထေဟိ, အကုသလဓမ္မေဟိ စ ဩရမိတွာ သဂ္ဂမောက္ခပထေသု ကုသလကမ္မပထေသု ပတိဋ္ဌိတဿ သုဒ္ဓါသယပယောဂတာယ ယထာဘိပတ္ထိတာ သတ္တာနံ ဟိတသုခူပသဉှိတာ မနောရထာ သီဃံ အဘိနိပ္ဖဇ္ဇန္တိ.

සීල පාරමිතාව සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, යම් හෙයකින් සර්වඥයන් වහන්සේගේ සීල නැමති ආභරණයන්ගෙන් සත්වයන් අලංකාර කිරීමට කැමති තැනැත්තා විසින් පළමුව තමාගේම සීලය පිරිසිදු කරගත යුතුය. එබැවින් සිහිනයකින්වත් ක්‍රෝධයක් නූපදින පරිදි සත්වයන් කෙරෙහි එබඳු දයාබර සිතක් ඇති කරගත යුතුය. පරාර්ථ සේවයෙහි නිරත වන බැවින් අනුන් සතු දේ විෂඝෝර සර්පයෙකු මෙන් ස්පර්ශ නොකළ යුතුය. බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් තොර වීමෙන් දුරු වූයේ, සත් වැදෑරුම් මෙථුන සංයෝගයෙන් වෙන් වූයේ, පරදාර සේවනයෙන් වෙන් වූයේ විය යුතුය. සත්‍ය වූ, යහපත් වූ, ප්‍රියමනාප වූ ද, ප්‍රමාණවත් වූ ද, කාලයට උචිත වූ ද ධර්මානුකූල කථාවන්ම කතා කරන්නෙකු විය යුතුය. ලෝභකම නැති, ව්‍යාපාදයක් නැති, නිවැරදි දෘෂ්ටිය ඇති, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අචල ශ්‍රද්ධාවක් හා අචල ප්‍රේමයක් ඇති අයෙකු විය යුතුය. මෙසේ සතර අපාය හා වට්ට දුක් ලබා දෙන අකුසල කර්ම පථයන්ගෙන් හා අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්වී, ස්වර්ග හා මෝක්ෂ මාර්ගයන් වන කුසල කර්ම පථයන්හි පිහිටා සිටින්නාගේ පිරිසිදු අදහස් හා ප්‍රයෝගයන් හේතුවෙන්, සත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස පතන ලද පරිදිම ඒ ඒ මනෝරථයන් වහා ඉටු වන්නේය.

တတ္ထ ဟိံသာနိဝတ္တိယာ သဗ္ဗသတ္တာနံ အဘယဒါနံ ဒေတိ, အပ္ပကသိရေနေဝ မေတ္တာဘာဝနံ သမ္ပာဒေတိ, ဧကာဒသ မေတ္တာနိသံသေ အဓိဂစ္ဆတိ, အပ္ပာဗာဓော ဟောတိ အပ္ပာတင်္ကော ဒီဃာယုကော သုခဗဟုလော, လက္ခဏဝိသေသေ ပါပုဏာတိ, ဒေါသဝါသနဉ္စ သမုစ္ဆိန္ဒတိ. တထာ အဒိန္နာဒါနနိဝတ္တိယာ စောရာဒိအသာဓာရဏေ ဥဠာရေ ဘောဂေ အဓိဂစ္ဆတိ, အနာသင်္ကနီယော ပိယော မနာပေါ ဝိဿသနီယော, ဝိဘဝသမ္ပတ္တီသု အလဂ္ဂစိတ္တော ပရိစ္စာဂသီလော, လောဘဝါသနဉ္စ သမုစ္ဆိန္ဒတိ. အဗြဟ္မစရိယနိဝတ္တိယာ အလောဘော ဟောတိ သန္တကာယစိတ္တော, သတ္တာနံ ပိယော ဟောတိ မနာပေါ အပရိသင်္ကနီယော, ကလျာဏော စဿ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတိ, အလဂ္ဂစိတ္တော ဟောတိ မာတုဂါမေသု အလုဒ္ဓါသယော, နေက္ခမ္မဗဟုလော, လက္ခဏဝိသေသေ အဓိဂစ္ဆတိ, လောဘဝါသနဉ္စ သမုစ္ဆိန္ဒတိ.

එහිදී හිංසාවෙන් වැළකීමෙන් සියලු සත්වයන්ට අභයදානය ලබා දෙයි, ඉතා පහසුවෙන් මෙත්තා භාවනාව සම්පූර්ණ කරයි, මෙත් වැඩීමේ එකොළොස් අනුසස් ලබයි, අල්ප ආබාධ ඇත්තෙක්, රෝග පීඩා අඩු දීර්ඝායුෂ විඳින බොහෝ සැප ඇත්තෙක් වෙයි, විශේෂ ශරීර ලක්ෂණයන් ලබයි, ක්‍රෝධ කිරීමේ පුරුද්ද (වාසනාව) සහමුලින්ම සිඳලයි. එලෙසම සොරකමෙන් වැළකීමෙන් සොරුන් ආදීන්ගෙන් උදුරා ගත නොහැකි උදාර වූ භෝග සම්පත් ලබයි, සැක නොකටයුතු, ප්‍රියමනාප හා විශ්වාසවන්ත පුද්ගලයෙක් වෙයි, සම්පත් කෙරෙහි ඇලුණු සිතක් නැති පරිත්‍යාගශීලියෙක් වෙයි, ලෝභී වාසනාව සහමුලින්ම සිඳලයි. කාමමිථ්‍යාචාරයෙන් වැළකීමෙන් නිර්ලෝභී වූයේ ශාන්ත කය හා සිත ඇත්තේ වෙයි, සත්වයන්ට ප්‍රියමනාප වූ සැක නොකටයුතු අයෙක් වෙයි, ඔහුගේ යහපත් කීර්ති රාවය පැතිරෙයි, ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි නොඇලුණු සිතක් හා ලෝභී නොවන අදහස් ඇත්තෙක් වෙයි, නෙක්ඛම්ම ගුණයෙන් බහුල වෙයි, විශේෂ ශරීර ලක්ෂණ ලබයි, ලෝභී වාසනාව සහමුලින්ම සිඳලයි.

မုသာဝါဒနိဝတ္တိယာ သတ္တာနံ ပမာဏဘူတော ဟောတိ ပစ္စယိကော ထေတော အာဒေယျဝစနော ဒေဝတာနံ ပိယော မနာပေါ သုရဘိဂန္ဓမုခေါ အာရက္ခိယကာယဝစီသမာစာရော[Pg.88], လက္ခဏဝိသေသေ စ အဓိဂစ္ဆတိ, ကိလေသဝါသနဉ္စ သမုစ္ဆိန္ဒတိ. ပေသုညနိဝတ္တိယာ ပရူပက္ကမေဟိ အဘေဇ္ဇကာယော ဟောတိ အဘေဇ္ဇပရိဝါရော, သဒ္ဓမ္မေ စ အဘိဇ္ဇနကသဒ္ဓေါ, ဒဠှမိတ္တော ဘဝန္တရပရိစိတာနမ္ပိ သတ္တာနံ ဧကန္တပိယော, အသံကိလေသဗဟုလော. ဖရုသဝါစာနိဝတ္တိယာ သတ္တာနံ ပိယော ဟောတိ မနာပေါ သုခသီလော မဓုရဝစနော သမ္ဘာဝနီယော, အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတော စဿ သရော (မ. နိ. ၂.၃၈၇) နိဗ္ဗတ္တတိ. သမ္ဖပ္ပလာပနိဝတ္တိယာ စ သတ္တာနံ ပိယော ဟောတိ မနာပေါ ဂရုဘာဝနီယော စ အာဒေယျဝစနော စ ပရိမိတာလာပေါ, မဟေသက္ခော စ ဟောတိ မဟာနုဘာဝေါ, ဌာနုပ္ပတ္တိကေန ပဋိဘာနေန ပဉှာနံ ဗျာကရဏကုသလော, ဗုဒ္ဓဘူမိယဉ္စ ဧကာယ ဧဝ ဝါစာယ အနေကဘာသာနံ သတ္တာနံ အနေကေသံ ပဉှာနံ ဗျာကရဏသမတ္ထော ဟောတိ.

බොරු කීමෙන් වැළකීමෙන් සත්වයන්ට ප්‍රමාණයක් (ගුරු කොට සලකන්නෙක්) වෙයි, විශ්වාස කටයුතු වූ, ස්ථාවර වූ, පිළිගත යුතු වචන ඇත්තෙක් වෙයි, දෙවියන්ට ප්‍රියමනාප වූ, මුවින් සුගන්ධය විහිදෙන, ආරක්‍ෂිත කය හා වචන ඇති හැසිරීම් ඇත්තෙක් වෙයි, විශේෂ ශරීර ලක්ෂණ ලබයි, කෙලෙස් වාසනාව සහමුලින්ම සිඳලයි. කේලාම් කීමෙන් වැළකීමෙන් අනුන්ගේ උපක්‍රමවලින් බිඳිය නොහැකි පිරිවර ඇත්තෙක් වෙයි, සද්ධර්මය කෙරෙහි නොසැලෙන ශ්‍රද්ධාව ඇත්තෙක් වෙයි, ස්ථිර මිතුරෙකු වන අතර වෙනත් භවයන්හිදී හමු වූ සත්වයන්ට පවා අතිශයින් ප්‍රිය වූවෙක් වෙයි, කෙලෙස්වලින් තොර වූයේ වෙයි. රළු වචන කීමෙන් වැළකීමෙන් සත්වයන්ට ප්‍රියමනාප වූ, සැපවත් ස්වභාවයක් ඇති, මිහිරි වචන කතා කරන, ගරු කටයුතු අයෙක් වෙයි, අෂ්ටාංගික ස්වරයෙන් යුක්ත හඬක් ලබයි. හිස් වචන කීමෙන් වැළකීමෙන් සත්වයන්ට ප්‍රියමනාප වූ ද, ගරු කටයුතු වූ ද, පිළිගත යුතු වචන ඇති, මැනවින් කතා කරන අයෙක් වෙයි, මහේශාඛ්‍ය හා මහානුභාව ඇත්තෙක් වෙයි, එවෙලේම උපදින ප්‍රතිභා ශක්තියෙන් ප්‍රශ්න විසඳීමට දක්ෂයෙක් වෙයි, බුදු බවට පත් වූ කල එකම වචනයෙන් විවිධ භාෂා කතා කරන සත්වයන්ගේ නොයෙක් ප්‍රශ්න විසඳීමට සමර්ථ වෙයි.

အနဘိဇ္ဈာလုတာယ ဣစ္ဆိတလာဘီ ဟောတိ, ဥဠာရေသု စ ဘောဂေသု ရုစိံ ပဋိလဘတိ, ခတ္တိယမဟာသာလာဒီနံ သမ္မတော ဟောတိ, ပစ္စတ္ထိကေဟိ အနဘိဘဝနီယော, ဣန္ဒြိယဝေကလ္လံ န ပါပုဏာတိ, အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော စ ဟောတိ. အဗျာပါဒေန ပိယဒဿနော ဟောတိ သတ္တာနံ သမ္ဘာဝနီယော, ပရဟိတာဘိနန္ဒိတာယ စ သတ္တေ အပ္ပကသိရေနေဝ ပသာဒေတိ, အလူခသဘာဝေါ စ ဟောတိ မေတ္တာဝိဟာရီ, မဟေသက္ခော စ ဟောတိ မဟာနုဘာဝေါ. မိစ္ဆာဒဿနာဘာဝေန ကလျာဏေ သဟာယေ ပဋိလဘတိ, သီသစ္ဆေဒမ္ပိ ပါပုဏန္တော ပါပကမ္မံ န ကရောတိ, ကမ္မဿကတာဒဿနတော အကောတူဟလမင်္ဂလိကော စ ဟောတိ, သဒ္ဓမ္မေ စဿ သဒ္ဓါ ပတိဋ္ဌိတာ ဟောတိ မူလဇာတာ, သဒ္ဒဟတိ စ တထာဂတာနံ ဗောဓိံ, သမယန္တရေသု နာဘိရမတိ ဥက္ကာရဋ္ဌာနေ ဝိယ ရာဇဟံသော, လက္ခဏတ္တယပရိဇာနနကုသလော ဟောတိ, အန္တေ စ အနာဝရဏဉာဏလာဘီ, ယာဝ ဗောဓိံ န ပါပုဏာတိ, တာဝ တသ္မိံ တသ္မိံ သတ္တနိကာယေ ဥက္ကဋ္ဌုက္ကဋ္ဌော စ ဟောတိ, ဥဠာရုဠာရသမ္ပတ္တိယော ပါပုဏာတိ.

අභිධ්‍යාව (අනුන්ගේ දේ තමාට වේවායි සිතීම) නැති බැවින් තමා කැමති දේ ලබන්නෙක් වෙයි, උදාර වූ භෝග සම්පත් කෙරෙහි රුචියක් ලබයි, ක්ෂත්‍රිය මහාසාල ආදීන්ගේ සම්මතයට පත් වූවෙක් වෙයි, සතුරන් විසින් පරාජය කළ නොහැකි වෙයි, ඉන්ද්‍රිය දුර්වලතා ඇති නොවෙයි, අසමසම පුද්ගලයෙක් වෙයි. ව්‍යාපාදයක් නැති බැවින් සත්වයන්ට ප්‍රිය දර්ශන ඇත්තෙක් හා ගරු කටයුතු අයෙක් වෙයි, පරහිතකාමී බැවින් ඉතා පහසුවෙන් සත්වයන් පැහැදවීමට සමර්ථ වෙයි, රළු නොවන ස්වභාවයක් ඇති මෙත් විහරණයෙන් යුක්ත අයෙක් වෙයි, මහේශාඛ්‍ය හා මහානුභාව ඇත්තෙක් වෙයි. මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් නැති බැවින් යහපත් මිතුරන් ලබයි, හිස ගසා දැමුවත් පාප කර්මයක් නොකරයි, කර්මය තමා සතු දෙය යන දැක්ම ඇති බැවින් මංගල සම්මත දෑ පසුපස නොයයි, සද්ධර්මය කෙරෙහි ඔහුගේ ශ්‍රද්ධාව මුල් බැසගත් එකක් වෙයි, තථාගතයන් වහන්සේගේ බෝධිය අදහයි, රාජහංසයෙක් අසූචි ගොඩක නොඇලෙන්නාක් මෙන් අන්‍ය දෘෂ්ටිවල නොඇලෙයි, ත්‍රිලක්ෂණය අවබෝධ කරගැනීමට දක්ෂයෙක් වෙයි, අවසානයේදී අනාවරණ ඥානය ලබයි, බුදු බව ලබන තුරු ඒ ඒ සත්ව නිකායන්හි ශ්‍රේෂ්ඨතමයා වෙයි, උදාර වූ සම්පත් ලබයි.

‘‘ဣတိ ဟိဒံ သီလံ နာမ သဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ အဓိဋ္ဌာနံ, သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ပဘဝဘူမိ, သဗ္ဗဗုဒ္ဓကရဓမ္မာနမာဒိ စရဏံ မုခံ ပမုခ’’န္တိ ဗဟုမာနံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကာယဝစီသံယမေ, ဣန္ဒြိယဒမနေ, အာဇီဝသမ္ပဒါယ, ပစ္စယပရိဘောဂေ စ သတိသမ္ပဇညဗလေန အပ္ပမတ္တေန လာဘသက္ကာရသိလောကံ မိတ္တမုခပစ္စတ္ထိကံ ဝိယ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘ကိကီဝ အဏ္ဍ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၉; ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇) ဝုတ္တနယေန သက္ကစ္စံ သီလံ သမ္ပာဒေတဗ္ဗံ[Pg.89]. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၆) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. တဉ္စ ပနေတံ သီလံ န အတ္တနော ဒုဂ္ဂတိပရိကိလေသဝိမုတ္တိယာ, သုဂတိယမ္ပိ, န ရဇ္ဇသမ္ပတ္တိယာ, နစက္ကဝတ္တိ-နဒေဝ-နသက္က-နမာရ-နဗြဟ္မသမ္ပတ္တိယာ, နာပိ အတ္တနော တေဝိဇ္ဇတာဒိဟေတု, န ပစ္စေကဗောဓိယာ, အထ ခေါ သဗ္ဗညုဘာဝေန သဗ္ဗသတ္တာနံ အနုတ္တရသီလာလင်္ကာရသမ္ပာဒနတ္ထမေဝါတိ ပရိဏာမေတဗ္ဗံ.

"මෙසේ මේ සීලය සියලු සම්පත්වලට පිහිට වෙයි, සියලු බුදු ගුණයන්ගේ උපතට හේතු වූ භූමිය වෙයි, සියලු බුද්ධකාරක ධර්මයන්ගේ ආරම්භය, හැසිරීම හා ප්‍රමුඛස්ථානය වන්නේය" යි ගෞරවය උපදවාගෙන, කාය වාග් සංයමයෙහි ද, ඉන්ද්‍රිය දමනයෙහි ද, ආජීව පාරිශුද්ධියෙහි ද, ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනයෙහි ද සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව අප්‍රමාදී විය යුතුය. ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසා යනු මිතුරු වෙසින් සිටින සතුරෙකු ලෙස සලකා "කිරිල්ළියක් තම බිත්තර රකින්නාක් මෙන්" කියා ඇති පරිදි ඉතා ඕනෑකමින් සීලය සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි; විස්තරය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි දැක්වෙන පරිදි දත යුතුය. එමෙන්ම මේ සීලය තමාගේ දුගතියෙන් හා කෙලෙස්වලින් මිදීම සඳහා හෝ, සුගතිය පිණිස හෝ, රාජ්‍ය සම්පත් පිණිස හෝ, සක්විති රජකම, දෙවි, සක්, මරු හෝ බඹ සම්පත් පිණිස හෝ, තමාගේම ත්‍රිවිද්‍යා ආදිය පිණිස හෝ, පසේබුදු බව පිණිස හෝ නොව, සර්වඥතා ඥානය ලබා සියලු සත්වයන්ට උතුම් වූ සීල නැමති ආභරණය ලබා දීම පිණිසම පවරා දිය යුතුය.

တထာ သကလသံကိလေသနိဝါသဋ္ဌာနတာယ, ပုတ္တဒါရာဒီဟိ မဟာသမ္ဗာဓတာယ, ကသိဝဏိဇ္ဇာဒိနာနာဝိဓကမ္မန္တာဓိဋ္ဌာနဗျာကုလတာယ စ ဃရာဝါသဿ နေက္ခမ္မသုခါဒီနံ အနောကာသတံ, ကာမာနဉ္စ ‘‘သတ္ထဓာရာလဂ္ဂမဓုဗိန္ဒု ဝိယ စ အဝလေယှမာနာ ပရိတ္တဿာဒါ ဝိပုလာနတ္ထာနုဗန္ဓာ’’တိ စ ‘‘ဝိဇ္ဇုလတောဘာသေန ဂဟေတဗ္ဗံ နစ္စံ ဝိယ ပရိတ္တကာလောပလဗ္ဘာ, ဥမ္မတ္တကာလင်္ကာရော ဝိယ ဝိပရီတသညာယ အနုဘဝိတဗ္ဗာ, ကရီသာဝစ္ဆာဒနသုခံ ဝိယ ပဋိကာရဘူတာ, ဥဒကတေမိတင်္ဂုလိယာ ဥဿာဝကောဒကပါနံ ဝိယ အတိတ္တိကရာ, ဆာတဇ္ဈတ္တဘောဇနံ ဝိယ သာဗာဓာ, ဗလိသာမိသံ ဝိယ ဗျသနသန္နိပါတကာရဏာ, အဂ္ဂိသန္တာပေါ ဝိယ ကာလတ္တယေပိ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိဟေတုဘူတာ, မက္ကဋာလေပေါ ဝိယ ဗန္ဓနိမိတ္တာ ဃာတကာဝစ္ဆာဒနကိမိလယော ဝိယ အနတ္ထစ္ဆာဒနာ, သပတ္တဂါမဝါသော ဝိယ ဘယဋ္ဌာနဘူတာ, ပစ္စတ္ထိကပေါသကော ဝိယ ကိလေသမာရာဒီနံ အာမိသဘူတာ, ဆဏသမ္ပတ္တိယော ဝိယ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာ, ကောဋရဂ္ဂိ ဝိယ အန္တောဒါဟကာ, ပုရာဏကူပါဝလမ္ဗဗီရဏမဓုပိဏ္ဍံ ဝိယ အနေကာဒီနဝါ, လောဏူဒကပါနံ ဝိယ ပိပါသဟေတုဘူတာ, သုရာမေရယံ ဝိယ နီစဇနသေဝိတာ, အပ္ပဿာဒတာယ အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ’’တိအာဒိနာ စ နယေန အာဒီနဝံ သလ္လက္ခေတွာ တဗ္ဗိပရိယာယေန နေက္ခမ္မေ အာနိသံသံ ပဿန္တေန နေက္ခမ္မပဝိဝေကဥပသမသုခါဒီသု နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တေန နေက္ခမ္မပါရမီ ပူရေတဗ္ဗာ.

එසේම සියලු කෙලෙසුන්ගේ වාසස්ථානයක් වන බැවින් ද, අඹුදරුවන් ආදීන් නිසා ඇති වන මහත් බාධා සහිත බව නිසා ද, ගොවිතැන් වෙළඳාම් ආදී නොයෙක් කර්මාන්තයන්හි නිරත වීමෙන් ඇති වන අවුල් සහගත බව නිසා ද, ගිහිගෙයි වාසය නෙක්ඛම්ම සැපය ආදියට අවකාශයක් නොමැති තැනක් ලෙස ද; කාමයන් වනාහි "කිරි පිහියක මුවහතේ තැවරුණු මී පැණි බින්දුවක් මෙන් ලෙවකන කල අල්ප වූ රසයක් ඇති, නමුත් බොහෝ අනර්ථයන් පස්සේ ලුහුබඳින" දෙයක් බවත්; "විදුලි එළියෙන් දැකිය යුතු නර්තනයක් මෙන් ස්වල්ප වේලාවකට පමණක් ලැබෙන" බවත්; "උම්මත්තකයෙකුගේ සැරසිල්ලක් මෙන් විපරීත සංඥාවෙන් අනුභව කළ යුතු" දෙයක් බවත්; "අසූචිවලින් වැසී ඇති සැපයක් මෙන් පිළිකිය යුතු" බවත්; "දියෙන් පෙඟුණු ඇඟිල්ලෙන් පිණි බින්දු බීමක් මෙන් තෘප්තියක් ලබා නොදෙන" බවත්; "බඩගින්නෙන් පෙළෙන අයෙකුගේ ආහාරය මෙන් රෝගාබාධ සහිත" බවත්; "බිලී කොක්කේ ඇම මෙන් විපත්තීන් රැස් කිරීමට හේතු වන" බවත්; "ගිනි තැපීම මෙන් තුන් කාලයේදීම දුක් ඉපදීමට හේතු වන" බවත්; "වඳුරු මැලියම් මෙන් බන්ධනයට කරුණු වන" බවත්; "මරණයට කැප වූවන් වසන පණුවන් මෙන් අනර්ථයෙන් වැසුණු" බවත්; "සතුරන් වසන ගමක වාසය කිරීම මෙන් බියට කරුණු වන" බවත්; "සතුරා පෝෂණය කරන්නෙකු මෙන් ක්ලේෂ මාරයා ආදීන්ට ආහාරයක් වන" බවත්; "උත්සව සම්පත් මෙන් විපරිණාම දුක් සහිත" බවත්; "ගස් බෙනක ගින්න මෙන් ඇතුළත දවන" බවත්; "පැරණි ළිඳක එල්ලී ඇති බීරණ තණ පඳුරක මී වදය මෙන් බොහෝ ආදීනව ඇති" බවත්; "ලුණු වතුර බීම මෙන් පිපාසයට හේතු වන" බවත්; "සුරා මේරය මෙන් නීච ජනයන් විසින් සේවනය කරන ලද්දක්" බවත්; "අල්ප වූ රසයක් ඇති බැවින් ඇටසැකිල්ලකට බඳු" බවත් ආදී නයින් එහි ආදීනව මෙනෙහි කොට, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ නෙක්ඛම්මයෙහි ආනිසංස දකිමින්, නෙක්ඛම්මය, විවේකය සහ උපසම සැපය කෙරෙහි නැඹුරු වූ සිතින් යුතුව නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව පිරිය යුතුය.

တထာ ယသ္မာ ပညာ အာလောကော ဝိယ အန္ဓကာရေန, မောဟေန သဟ န ဝတ္တတိ, တသ္မာ မောဟကာရဏာနိ တာဝ ဗောဓိသတ္တေန ပရိဝဇ္ဇိတဗ္ဗာနိ. တတ္ထိမာနိ မောဟကာရဏာနိ – အရတိ တန္ဒီ ဝိဇမ္ဘိတာ အာလသိယံ ဂဏသင်္ဂဏိကာရာမတာ နိဒ္ဒါသီလတာ အနိစ္ဆယသီလတာ ဉာဏသ္မိံ အကုတူဟလတာ မိစ္ဆာဓိမာနော အပရိပုစ္ဆကတာ ကာယဿ န သမ္မာပရိဟာရော အသမာဟိတစိတ္တတာ [Pg.90] ဒုပ္ပညာနံ ပုဂ္ဂလာနံ သေဝနာ ပညဝန္တာနံ အပယိရုပါသနာ အတ္တပရိဘဝေါ မိစ္ဆာဝိကပ္ပော ဝိပရီတာဘိနိဝေသော ကာယဒဠှီဗဟုလတာ အသံဝေဂသီလတာ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ. သင်္ခေပတော ယေ ဝါ ပန ဓမ္မေ အာသေဝတော အနုပ္ပန္နာ ပညာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဥပ္ပန္နာ ပရိဟာယတိ, ဣတိ ဣမာနိ သမ္မောဟကာရဏာနိ ပရိဝဇ္ဇန္တေန ဗာဟုသစ္စေ ဈာနာဒီသု စ ယောဂေါ ကရဏီယော.

එසේම, ප්‍රඥාව ආලෝකය මෙන් වන බැවින් අඳුර හා සමාන වූ මෝහය සමඟ එක්ව නොපවතියි. එබැවින් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රථමයෙන් ම මෝහයට කරුණු වන දෑ බැහැර කළ යුතුය. එහිදී මෝහයට හේතු වන කරුණු මෙසේය: අරතිය (කුසලයෙහි නොඇලීම), මැළිකම, ඇඟ මැලි කැඩීම, අලසකම, පිරිස් සමඟ එක්ව විසීමේ ඇල්ම, නිදි බරිත බව, තීරණයක් ගත නොහැකි බව, ඥානය කෙරෙහි උනන්දුවක් නොමැති බව, වැරදි මානය, ප්‍රශ්න කර නොවිමසීම, ශරීරය මනා ලෙස පරිහරණය නොකිරීම, එකඟ වූ සිතක් නොමැති වීම, අඥාන පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, ප්‍රඥාවන්තයන් ඇසුරු නොකිරීම, තමා හෙළා දැකීම, වැරදි කල්පනා, විපරීතව දැඩිව ගැනීම, ශරීරය පිනවීමට පමණක් ලොල් වීම, සංවේගයක් නොමැති බව හා පංච නීවරණයෝ ය. සංක්ෂේපයෙන් පවසතොත්, යම් ධර්මයන් ඇසුරු කිරීමෙන් නූපන් ප්‍රඥාව නූපදී ද, උපන් ප්‍රඥාව පිරිහී යයි ද, මෙබඳු වූ මෝහයට කරුණු බැහැර කරමින් බහුශ්‍රැතභාවය හා ධ්‍යාන ආදියෙහි යෙදිය යුතුය.

တတ္ထာယံ ဗာဟုသစ္စဿ ဝိသယဝိဘာဂေါ – ပဉ္စ ခန္ဓာ ဒွါဒသာယတနာနိ, အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗာဝီသတိန္ဒြိယာနိ ဒွါဒသပဒိကော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ, တထာ သတိပဋ္ဌာနာဒယော ကုသလာဒိဓမ္မပ္ပကာရဘေဒါ စ. ယာနိ စ လောကေ အနဝဇ္ဇာနိ ဝိဇ္ဇဋ္ဌာနာနိ, ယေ စ သတ္တာနံ ဟိတသုခဝိဓာနယောဂျာ ဗျာကရဏဝိသေသာ. ဣတိ ဧဝံ ပကာရံ သကလမေဝ သုတဝိသယံ ဥပါယကောသလ္လပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ပညာယ သတိဝီရိယုပတ္ထမ္ဘကာရဏာယ သာဓုကံ ဥဂ္ဂဟဏသဝနဓာရဏပရိစယပရိပုစ္ဆာဟိ ဩဂါဟေတွာ တတ္ထ စ ပရေသံ ပတိဋ္ဌပနေန သုတမယာ ပညာ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗာ, တထာ ခန္ဓာဒီနံ သဘာဝဓမ္မာနံ အာကာရပရိဝိတက္ကနမုခေန တေ နိဇ္ဈာနံ ခမာပေန္တေန စိန္တာမယာ, ခန္ဓာဒီနံယေဝ ပန သလက္ခဏသာမညလက္ခဏပရိဂ္ဂဟဝသေန လောကိယံ ပရိညံ နိဗ္ဗတ္တေန္တေန ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာပညာ သမ္ပာဒေတဗ္ဗာ. ဧဝဉှိ ‘‘နာမရူပမတ္တမိဒံ ယထာရဟံ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ နိရုဇ္ဈတိ စ, န ဧတ္ထ ကောစိ ကတ္တာ ဝါ ကာရေတာ ဝါ, ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စံ, ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠနဋ္ဌေန ဒုက္ခံ, အဝသဝတ္တနဋ္ဌေန အနတ္တာ’’တိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေ ဓမ္မေ နိဗ္ဗိသေသံ ပရိဇာနန္တော တတ္ထ အာသင်္ဂံ ပဇဟိတွာ, ပရေ စ တတ္ထ တံ ဇဟာပေတွာ ကေဝလံ ကရုဏာဝသေနေဝ ယာဝ န ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဟတ္ထတလံ အာဂစ္ဆန္တိ, တာဝ ယာနတ္တယေ သတ္တေ အဝတာရဏပရိပါစနေဟိ ပတိဋ္ဌာပေန္တော, ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တိယော စ ဝသီဘာဝံ ပါပေန္တော ပညာယ အတိဝိယ မတ္ထကံ ပါပုဏာတီတိ.

එහිදී බහුශ්‍රැතභාවයට අයත් විෂය ක්ෂේත්‍රය මෙසේය: පංචස්කන්ධය, දොළොස් ආයතනයන්, දහඅට ධාතූන්, සතර සත්‍යයන්, විසි දෙකක් වූ ඉන්ද්‍රියයන්, දොළොස් පදයකින් යුත් පටිච්චසමුප්පාදය මෙන්ම සතිපට්ඨාන ආදී වූ කුසලාදී ධර්ම ප්‍රභේදයන් ද වේ. ලෝකයෙහි යම් නිරවද්‍ය වූ විද්‍යා ස්ථානයන් වේ ද, සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස පවතින යම් ව්‍යාකරණ විශේෂයන් වේ ද, මෙබඳු වූ සියලුම ශ්‍රැත විෂයයන් උපාය කෞශල්‍යය පෙරදැරි කරගත් ප්‍රඥාවෙන් ද, ස්මෘතිය හා වීර්යය උපකාර කරගෙන ද, මනා ලෙස උගෙනීම, ඇසීම, දරා ගැනීම, පුරුදු කිරීම හා ප්‍රශ්න කර විමසීම යන කරුණුවලින් අවබෝධ කරගෙන, අන් අයව ද එහි පිහිටුවීමෙන් ශ්‍රැතමය ප්‍රඥාව උපදවා ගත යුතුය. එසේම ස්කන්ධ ආදී සභාව ධර්මයන්ගේ ආකාරයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ඒවා නුවණින් විමසමින් චින්තාමය ප්‍රඥාව ද, ස්කන්ධ ආදීන්ගේ ම ස්වලක්ෂණ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වටහා ගැනීමෙන් ලෞකික ප්‍රඥාව උපදවා ගනිමින් පූර්වභාග භාවනා ප්‍රඥාව සම්පාදනය කළ යුතුය. මෙසේ "මේ නාම-රූප මාත්‍රයකි, එය සුදුසු පරිදි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගන්නේ ද නිරුද්ධ වන්නේ ද වෙයි, මෙහි කිසිදු කරන්නෙකු හෝ කරවන්නෙකු නැත, හටගෙන නැති වන බැවින් අනිත්‍යය, ඉපදීමෙන් හා බිඳීමෙන් පෙළෙන බැවින් දුක්ඛය, අවසඟ බැවින් අනාත්මය" යනුවෙන් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ධර්මයන් පිළිබඳව එක හා සමානව පිරිසිඳ දනිමින්, එහි ඇති ඇලීම අත්හැර, අන් අයව ද එය අත්හැරවීමට උනන්දු කරවා, හුදෙක් කරුණාව පෙරදැරි කරගෙන බුදු ගුණයන් අත්ලට ආවාක් මෙන් ලැබෙන තෙක්ම, සත්ත්වයන් යානා තුනෙහි පමුණුවමින් හා මුහුකුරා යවමින් පිහිටුවාලමින් ද, ධ්‍යාන විමොක්ඛ සමාධි සමාපත්ති කෙරෙහි වශීභාවයට පත්වෙමින් ප්‍රඥාවෙහි අතිශය උච්චස්ථානයට පැමිණෙන්නේය.

တထာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ကတာဘိနီဟာရေန မဟာသတ္တေန ‘‘ကော နု အဇ္ဇ ပုညဉာဏသမ္ဘာရော ဥပစိတော, ကိဉ္စ မယာ ကတံ ပရဟိတ’’န္တိ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ပစ္စဝေက္ခန္တေန သတ္တဟိတတ္ထံ ဥဿာဟော ကရဏီယော, သဗ္ဗေသမ္ပိ သတ္တာနံ ဥပကာရာယ အတ္တနော ကာယံ ဇီဝိတဉ္စ ဩဿဇ္ဇိတဗ္ဗံ, သဗ္ဗေပိ သတ္တာ အနောဓိသော မေတ္တာယ ကရုဏာယ စ ဖရိတဗ္ဗာ, ယာ ကာစိ [Pg.91] သတ္တာနံ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိ, သဗ္ဗာ သာ အတ္တနိ ပါဋိကင်္ခိတဗ္ဗာ, သဗ္ဗေသဉ္စ သတ္တာနံ ပုညံ အဗ္ဘနုမောဒိတဗ္ဗံ, ဗုဒ္ဓမဟန္တတာ အဘိဏှံ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ, ယဉ္စ ကိဉ္စိ ကမ္မံ ကရောတိ ကာယေန ဝါစာယ ဝါ, တံ သဗ္ဗံ ဗောဓိနိန္နစိတ္တပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကာတဗ္ဗံ. ဣမိနာ ဟိ ဥပါယေန ဗောဓိသတ္တာနံ အပရိမေယျော ပုညဘာဂေါ ဥပစီယတိ. အပိစ သတ္တာနံ ပရိဘောဂတ္ထံ ပရိပါလနတ္ထဉ္စ အတ္တနော သရီရံ ဇီဝိတဉ္စ ပရိစ္စဇိတွာ ခုပ္ပိပါသာသီတုဏှဝါတာတပါဒိဒုက္ခပဋိကာရော ပရိယေသိတဗ္ဗော. ယဉ္စ ယထာဝုတ္တဒုက္ခပဋိကာရဇံ သုခံ အတ္တနာ ပဋိလဘတိ, တထာ ရမဏီယေသု အာရာမုယျာနပါသာဒတလာဒီသု, အရညာယတနေသု စ ကာယစိတ္တသန္တာပါဘာဝေန အဘိနိဗ္ဗုတတ္တာ သုခံ ဝိန္ဒတိ, ယဉ္စ သုဏာတိ ဗုဒ္ဓါနုဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗောဓိသတ္တာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရဘူတံ ဈာနသမာပတ္တိသုခံ, တံ သဗ္ဗံ သတ္တေသု အနောဓိသော ဥပသံဟရတိ. အယံ တာဝ အသမာဟိတဘူမိယံ နယော.

එසේම සම්මා සම්බෝධිය පිණිස අභිනීහාර කළ මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ විසින් "අද මා විසින් රැස් කරන ලද පුණ්‍ය හා ඥාන සම්භාරය කුමක්ද? මා විසින් කරන ලද පරහිත සුවය කුමක්ද?" යයි දිනපතා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස උත්සාහ කළ යුතුය. සියලු සත්ත්වයන්ගේ උපකාරය පිණිස තමාගේ ශරීරය හා ජීවිතය පවා කැප කළ යුතුය. සියලු සත්ත්වයන් වෙත සීමාවකින් තොරව මෙත්තාව හා කරුණාව පැතිරවිය යුතුය. සත්ත්වයන්ට යම් කිසි දුකක් උපදී ද, ඒ සියල්ල තමා වෙත පැමිණෙන්නක් සේ අපේක්ෂා කළ යුතුය. සියලු සත්ත්වයන්ගේ පින් අනුමෝදන් විය යුතුය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිතර මෙනෙහි කළ යුතුය. කයින් හෝ වචනයෙන් යම් කර්මයක් කෙරේද, ඒ සියල්ල සම්බෝධියට නැඹුරු වූ සිත පෙරටු කොට කළ යුතුය. මේ උපාය මාර්ගයෙන් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලාට අප්‍රමාණ වූ පුණ්‍ය කොටසක් රැස් වෙයි. තවද සත්ත්වයන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස හා ඔවුන් ආරක්ෂා කරනු පිණිස තමාගේ ශරීරය හා ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කොට, බඩගින්න, පිපාසය, සීතල, උෂ්ණය, සුළඟ, අව්ව ආදී දුක් දුරු කිරීමට මං සෙවිය යුතුය. එසේ කියන ලද දුක් දුරු කිරීමෙන් තමා යම් සැපයක් ලබයි ද, රමණීය වූ ආරාම, උයන්, ප්‍රාසාද තලයන්හි ද, ආරණ්‍ය සේනාසනයන්හි ද කය හා සිතේ දැවිල්ලක් නොමැති බැවින් කෙලෙස් නිවී යාමෙන් යම් සැපයක් විඳියි ද, බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ, අනුබුදුවරුන්ගේ, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ හා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලාගේ දෘෂ්ටධර්ම සුඛවිහාරය වූ යම් ධ්‍යාන සමාපත්ති සැපයක් ගැන අසයි ද, ඒ සියල්ල සීමාවකින් තොරව සත්ත්වයන් වෙත පමුණුවයි. මෙය අසමාහිත භූමියෙහි (සමාධියට පත් නොවූ අවස්ථාවක පවා පවතින) ක්‍රමයයි.

သမာဟိတော ပန အတ္တနာ ယထာနုဘူတံ ဝိသေသာဓိဂမနိဗ္ဗတ္တံ ပီတိပဿဒ္ဓိသုခံ သဗ္ဗသတ္တေသု အဓိမုစ္စတိ, တထာ မဟတိ သံသာရဒုက္ခေ, တန္နိမိတ္တဘူတေ စ ကိလေသာဘိသင်္ခါရဒုက္ခေ နိမုဂ္ဂံ သတ္တနိကာယံ ဒိသွာ တတ္ထပိ ဆေဒနဘေဒနဖာလနပိသနဂ္ဂိသန္တာပါဒိဇနိတာ ဒုက္ခာ တိဗ္ဗာ ခရာ ကဋုကာ ဝေဒနာ နိရန္တရံ စိရကာလံ ဝေဒိယန္တေ နာရကေ, အညမညံ ကုဇ္ဈနသန္တာပနဝိဟေဌနဟိံသနပရာဓီနတာဒီဟိ ဒုက္ခံ အနုဘဝန္တေ တိရစ္ဆာနေ, ဇောတိမာလာ’ကုလသရီရေ ဥဒ္ဓဗာဟုဝိရဝန္တေ ဥက္ကာမုခေ ခုပ္ပိပါသာဒီဟိ ဍယှမာနေ စ ဝန္တခေဠာဒိအာဟာရေ စ မဟာဒုက္ခံ ဝေဒယမာနေ ပေတေ စ ပရိယေဋ္ဌိမူလကံ မဟန္တံ အနယဗျသနံ ပါပုဏန္တေ ဟတ္ထစ္ဆေဒါဒိကာရဏယောဂေန ဒုဗ္ဗဏ္ဏဒုဒ္ဒသိကဒလိဒ္ဒတာဒိဘာဝေန ခုပ္ပိပါသာဒိယောဂေန ဗလဝန္တေဟိ အဘိဘဝနီယတော, ပရေသံ ဝဟနတော, ပရာဓီနတော စ နာရကေ ပေတေ တိရစ္ဆာနေ စ အတိသယန္တေ အပါယဒုက္ခနိဗ္ဗိသေသံ ဒုက္ခံ အနုဘဝန္တေ မနုဿေ စ တထာ ဝိသယဝိသပရိဘောဂဝိက္ခိတ္တစိတ္တတာယ ရာဂါဒိပရိယုဋ္ဌာနေန ဍယှမာနေ ဝါယုဝေဂသမုဋ္ဌိတဇာလာသမိဒ္ဓသုက္ခကဋ္ဌသန္နိပါတေ အဂ္ဂိက္ခန္ဓေ ဝိယ အနုပသန္တပရိဠာဟဝုတ္တိကေ အနိဟတပရာဓီနေ ကာမာဝစရဒေဝေ စ မဟတာ ဝါယာမေန ဝိဒူရမာကာသံ ဝိဂါဟိတသကုန္တာ ဝိယ, ဗလဝန္တေဟိ ခိတ္တသရာ ဝိယ စ ‘‘သတိပိ စိရပ္ပဝတ္တိယံ အနစ္စန္တိကတာယ ပါတပရိယောသာနာ အနတိက္ကန္တဇာတိဇရာမရဏာ ဧဝါ’’တိ ရူပါဝစရာရူပါဝစရဒေဝေ စ [Pg.92] ပဿန္တေန မေတ္တာယ ကရုဏာယ စ အနောဓိသော သတ္တာ ဖရိတဗ္ဗာ. ဧဝံ ကာယေန ဝါစာယ မနသာ စ ဗောဓိသမ္ဘာရေ နိရန္တရံ ဥပစိနန္တေန ဥဿာဟော ပဝတ္တေတဗ္ဗော.

සමාහිත වූ තැනැත්තා තමා විසින් අත්දකින ලද, විශේෂ අධිගමයන්ගෙන් උපන් ප්‍රීතිය, පස්සද්ධිය සහ සැපය සියලු සත්වයන් කෙරෙහි පතුරුවයි. එසේම මහත් වූ සංසාර දුකෙහිත්, එයට හේතු වූ කෙලෙස් අභිසංස්කාර දුකෙහිත් ගිලී සිටින සත්ව සමූහයා දැක, එහිදී ද නිරයගාමී සත්වයන් කපා දැමීම්, පලා දැමීම්, කොටා දැමීම්, ඇඹරීම් සහ ගින්නෙන් තැවීම් ආදියෙන් හටගත් තියුණු වූ, රළු වූ, කටුක වූ වේදනාවන් නිරන්තරයෙන් හා දීර්ඝ කාලයක් විඳින බව ද, තිරිසන් ලෝකයෙහි ඔවුනොවුන් කෙරෙහි කෝපයෙන්, තැවීමෙන්, පෙළීමෙන්, හිංසාවෙන් සහ පරාධීන බව ආදියෙන් දුක් අනුභව කරන බව ද, ගිනිදැල්වලින් පිරුණු සිරුරු ඇතිව, දෑත් ඔසවා හඬ තලමින්, මුඛයෙන් ගිනි පිට කරමින්, බඩගින්නෙන් හා පිපාසයෙන් දැවෙමින්, වමනය හා කෙළ ආදිය ආහාර කොට ගනිමින් මහත් දුක් විඳින ප්‍රේතයන් ද, ඇත් පා ආදියෙන් පෑගීම් වැනි කරුණුවලින් ද, දුර්වර්ණ බව, දැකීමට අප්‍රිය බව, දිළිඳු බව ආදියෙන් ද, බඩගිනි පිපාසාදියෙන් ද, බලවතුන්ගෙන් යටපත් කරනු ලැබීමෙන් ද, අනුන්ගේ බර ඉසිලීමෙන් ද, පරාධීන වීමෙන් ද ප්‍රේත, තිරිසන් හා නිරයගාමීන්ටත් වඩා අධික වූ අපාය දුකට නොදෙවෙනි දුකක් අනුභව කරන මිනිසුන් ද, එසේම විෂ සහිත විෂයයන් පරිභෝජනය කිරීමෙන් වික්ෂිප්ත වූ සිත් ඇතිව, රාගාදී කෙලෙස්වලින් දැවෙමින්, සුළං වේගයෙන් ඇවිළී ගිය ගිනිජාලාවන්ගෙන් යුතු වියළි දඬු ගොඩක ඇති ගිනි කඳක් මෙන් සන්සිඳීමක් නැති දැවීම් සහිතව පරාධීන වූ කාමාවචර දෙවියන් ද, මහත් වෙහෙසින් ඈත අහසට පියඹා ගිය පක්ෂීන් මෙන් ද, බලවතුන් විසින් විදින ලද ඊතල මෙන් ද, "දීර්ඝ කාලයක් පැවතුණ ද, අනිත්‍ය බැවින් අවසානයේ වැටීම කෙළවර කොට ඇති, ජාති ජරා මරණ ඉක්මවා නොගිය අය" ලෙස රූපාවචර හා අරූපාවචර දෙවියන් ද දකිමින්, මෙත්තාවෙන් හා කරුණාවෙන් සීමාවකින් තොරව සත්වයන් කෙරෙහි පැතිරවිය යුතුය. මෙසේ කයින්, වචනයෙන් හා මනසින් බෝධි සම්භාරයන් නිරන්තරයෙන් රැස් කරමින් උත්සාහය පැවැත්විය යුතුය.

အပိစ ‘‘အစိန္တေယျာပရိမိတဝိပုလောဠာရဝိမလနိရုပမနိရုပက္ကိလေသဂုဏနိစယနိဒါနဘူတဿ ဗုဒ္ဓဘာဝဿ ဥဿက္ကိတွာ သမ္ပဟံသနယောဂျံ ဝီရိယံ နာမ အစိန္တေယျာနုဘာဝမေဝ. ယံ န ပစုရဇနာ သောတုမ္ပိ သက္ကုဏန္တိ, ပဂေဝ ပဋိပဇ္ဇိတုံ. တထာ ဟိ တိဝိဓာ အဘိနီဟာရစိတ္တုပ္ပတ္တိ, စတဿော ဗုဒ္ဓဘူမိယော, စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၁၀, ၃၁၃; အ. နိ. ၄.၃၂), ကရုဏောကာသတာ, ဗုဒ္ဓဓမ္မေသု နိဇ္ဈာနက္ခန္တိ, သဗ္ဗဓမ္မေသု နိရုပလေပေါ, သဗ္ဗသတ္တေသု ပုတ္တသညာ, သံသာရဒုက္ခေဟိ အပရိခေဒေါ, သဗ္ဗဒေယျဓမ္မပရိစ္စာဂေါ, တေန စ နိရတိမာနတာ, အဓိသီလသိက္ခာဒိအဓိဋ္ဌာနံ, တတ္ထ စ အစလတာ, ကုသလကိရိယာသု ပီတိပါမောဇ္ဇံ, ဝိဝေကနိန္နစိတ္တတာ, ဈာနာနုယောဂေါ, အနဝဇ္ဇသုတေန အတိတ္တိ, ယထာသုတဿ ဓမ္မဿ ပရေသံ ဟိတဇ္ဈာသယေန ဒေသနာ, သတ္တာနံ ဉာယေ နိဝေသနံ, အာရမ္ဘဒဠှတာ, ဓီရဝီရဘာဝေါ, ပရာပဝါဒပရာပကာရေသု ဝိကာရာဘာဝေါ, သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ, သမာပတ္တီသု ဝသီဘာဝေါ, အဘိညာသု ဗလပ္ပတ္တိ, လက္ခဏတ္တယာဝဗောဓော, သတိပဋ္ဌာနာဒီသု အဘိယောဂေန လောကုတ္တရမဂ္ဂသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ, နဝလောကုတ္တရာဝက္ကန္တီ’’တိ ဧဝမာဒိကာ သဗ္ဗာ ဗောဓိသမ္ဘာရပဋိပတ္တိ ဝီရိယာနုဘာဝေနေဝ သမိဇ္ဈတီတိ အဘိနီဟာရတော ယာဝ မဟာဗောဓိ အနောဿဇ္ဇန္တေန သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ ဝီရိယံ သမ္ပာဒေတဗ္ဗံ. သမ္ပဇ္ဇမာနေ စ ဝီရိယေ ခန္တိအာဒယော ဒါနာဒယော စ သဗ္ဗေပိ ဗောဓိသမ္ဘာရာ တဒဓီနဝုတ္တိတာယ သမ္ပန္နာ ဧဝ ဟောန္တီတိ. ခန္တိအာဒီသုပိ ဣမိနာ နယေန ပဋိပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

තවද, "අචින්ත්‍ය වූ, අපරිමිත වූ, විපුල වූ, උදාර වූ, නිර්මල වූ, අසදෘශ වූ සහ උපක්ලේෂ රහිත වූ ගුණ සමූහයකට උල්පත වූ බුද්ධ භාවය ලබා ගැනීම සඳහා උත්සාහවත් වීමට හා සතුටු වීමට සුදුසු වූ වීර්යය නම් සැබවින්ම අචින්ත්‍ය අනුභාව ඇත්තකි. සාමාන්‍ය ජනයාට එය ඇසීමට පවා නොහැකි ය, පිළිපැදීම ගැන කවර කතා ද? එමෙන්ම ත්‍රිවිධ අභිනීහාර චිත්තෝත්පාදයන්, බුද්ධ භූමි හතර, සතර සංග්‍රහ වස්තු, කරුණාව දැක්වීමට අවකාශ ඇති බව, බුද්ධ ධර්මයන් කෙරෙහි වන නිජ්ඣානක්ඛන්තිය (වැටහීමෙන් යුත් ඉවසීම), සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි නොඇලුණු බව, සියලු සත්වයන් කෙරෙහි පුත්‍ර සංඥාව, සංසාර දුකෙහි නොකලකිරෙන බව, දිය යුතු සියලු දේ පරිත්‍යාග කිරීම හා ඒ පිළිබඳව නිහතමානී වීම, අධිශීල ශික්ෂාදියෙහි අධිෂ්ඨානය හා එහි නොසැලෙන බව, කුසල් ක්‍රියාවලදී ඇති වන ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය, විවේකයට නැඹුරු වූ සිත් ඇති බව, ධ්‍යාන වැඩීම, නිවැරදි ශ්‍රැතය (ධර්ම දැනුම) කෙරෙහි නොතැකීම, ඇසූ ධර්මය අනුන්ගේ හිතසුව පිණිස දේශනා කිරීම, සත්වයන් නිවැරදි මඟෙහි පිහිටුවීම, උත්සාහයේ ස්ථිර බව, ධීර හා වීර බව, අනුන්ගේ අපවාද හා අපරාධ හමුවේ විකාරයට පත් නොවීම, සත්‍ය අධිෂ්ඨානය, සමපත්ති කෙරෙහි වසීභාවය, අභිඥාවන්හි බලවත් බව, ත්‍රිලක්ෂණය අවබෝධ කර ගැනීම, සතිපට්ඨානාදියෙහි යෙදීමෙන් ලෝකෝත්තර මාර්ග සම්භාරයන් රැස් කිරීම, නව ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට පැමිණීම" යනාදී සියලු බෝධි සම්භාර ප්‍රතිපත්තීන් වීර්යයේ අනුභාවයෙන්ම සිද්ධ වන බැවින්, අභිනීහාරයේ සිට මහා බෝධිය දක්වාම අත් නොහරිමින් ගෞරව සහිතව නිරන්තරයෙන් වීර්යය සම්පාදනය කළ යුතුය. වීර්යය සම්පූර්ණ වන විට, ඒ මත යැපෙන බැවින් ක්ෂාන්තිය ආදී වූ ද, දානය ආදී වූ ද සියලු බෝධි සම්භාරයෝ ද සම්පූර්ණ වෙති. ක්ෂාන්තිය ආදී අනෙක් කරුණුවලදී ද මේ අයුරින්ම පිළිපැදීම තේරුම් ගත යුතුය.

ဣတိ သတ္တာနံ သုခူပကရဏပရိစ္စာဂေန ဗဟုဓာ အနုဂ္ဂဟကရဏံ ဒါနေန ပဋိပတ္တိ, သီလေန တေသံ ဇီဝိတသာပတေယျဒါရရက္ခအဘေဒပိယဟိတဝစနာဝိဟိံသာဒိကရဏာနိ, နေက္ခမ္မေန နေသံ အာမိသပဋိဂ္ဂဟဏဓမ္မဒါနာဒိနာ အနေကဓာ ဟိတစရိယာ, ပညာယ တေသံ ဟိတကရဏူပါယကောသလ္လံ, ဝီရိယေန တတ္ထ ဥဿာဟာရမ္ဘအသံဟီရာနိ, ခန္တိယာ တဒပရာဓသဟနံ, သစ္စေန တေသံ [Pg.93] အဝဉ္စနတဒုပကာရကိရိယာသမာဒါနာဝိသံဝါဒနာဒိ, အဓိဋ္ဌာနေန တဒုပကာရကရဏေ အနတ္ထသမ္ပာတေပိ အစလနံ, မေတ္တာယ တေသံ ဟိတသုခါနုစိန္တနံ, ဥပေက္ခာယ တေသံ ဥပကာရာပကာရေသု ဝိကာရာနာပတ္တီတိ ဧဝံ အပရိမာဏေ သတ္တေ အာရဗ္ဘ အနုကမ္ပိတသဗ္ဗသတ္တဿ ဗောဓိသတ္တဿ ပုထုဇ္ဇနေဟိ အသာဓာရဏော အပရိမာဏော ပုညဉာဏသမ္ဘာရူပစယော ဧတ္ထ ပဋိပတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယော စေတာသံ ပစ္စယော ဝုတ္တော, တဿ စ သက္ကစ္စံ သမ္ပာဒနံ.

මෙසේ සත්වයන්ට සැපයට උපකරණ වන දෑ පරිත්‍යාග කිරීමෙන් විවිධාකාරයෙන් අනුග්‍රහ දැක්වීම 'දානය' මඟින් වන ප්‍රතිපත්තියයි. ශීලය මඟින් ඔවුන්ගේ ජීවිතය, වස්තුව, අඹුදරුවන් රැකීම, භේද නොකිරීම, ප්‍රිය හා හිතවත් වචන කීම, හිංසා නොකිරීම ආදිය සිදු වේ. නෙක්ඛම්මය මඟින් ඔවුන්ගෙන් ආමිසය පිළිගැනීම, ධර්ම දානය දීම ආදී වශයෙන් අනේක විධ හිතචර්යාවන් සිදු වේ. ප්‍රඥාව මඟින් ඔවුන්ට යහපත සලසන උපාය මාර්ගයන්හි දක්ෂ බව ඇති වේ. වීර්යය මඟින් එහි උත්සාහය, ආරම්භය හා නොපසුබට බව ඇති වේ. ක්ෂාන්තිය මඟින් ඔවුන් කරන අපරාධ ඉවසීම සිදු වේ. සත්‍යය මඟින් ඔවුන් රවටා නොසිටීම හා ඔවුන්ට උපකාරී වන දේ කිරීමට පොරොන්දු වීම හා එය ඉටු කිරීම ආදිය සිදු වේ. අධිෂ්ඨානය මඟින් ඔවුන්ට උපකාර කිරීමේදී අනර්ථයන් පැමිණිය ද නොසැලී සිටීම සිදු වේ. මෙත්තාව මඟින් ඔවුන්ගේ හිතසුව ගැන සිතීම සිදු වේ. උපේක්ෂාව මඟින් ඔවුන්ගෙන් සිදුවන උපකාර හා අපකාර හමුවේ වෙනස් නොවීම සිදු වේ. මෙසේ අපරිමාණ සත්වයන් අරභයා සියලු සතුන්ට අනුකම්පා කරන බෝධිසත්වයන්ගේ, පෘථග්ජනයන්ට අසාධාරණ වූ අපරිමාණ පුණ්‍ය හා ඥාන සම්භාරයන් රැස් කිරීම මෙහි ප්‍රතිපත්තිය ලෙස දත යුතුය. ඒ සඳහා ප්‍රකාශිත හේතූන් ද ගෞරව පූර්වකව සම්පාදනය කළ යුතුය.

ကော ဝိဘာဂေါတိ ဒသ ပါရမိယော, ဒသ ဥပပါရမိယော, ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ သမတ္တိံသ ပါရမိယော. တတ္ထ ကတာဘိနီဟာရဿ ဗောဓိသတ္တဿ ပရဟိတကရဏာဘိနိန္နအာသယပ္ပယောဂဿ ကဏှဓမ္မဝေါကိဏ္ဏာ သုက္ကဓမ္မာ ပါရမိယော, တေဟိ အဝေါကိဏ္ဏာ သုက္ကာ ဓမ္မာ ဥပပါရမိယော, အကဏှာ အသုက္ကာ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ ကေစိ. သမုဒါဂမနကာလေသု ပူရိယမာနာ ပါရမိယော, ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ ပုဏ္ဏာ ဥပပါရမိယော, ဗုဒ္ဓဘူမိယံ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏာ ပရမတ္ထပါရမိယော. ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ ဝါ ပရဟိတကရဏတော ပါရမိယော, အတ္တဟိတကရဏတော ဥပပါရမိယော, ဗုဒ္ဓဘူမိယံ ဗလဝေသာရဇ္ဇသမဓိဂမေန ဥဘယဟိတပရိပူရဏတော ပရမတ္ထပါရမိယောတိ ဧဝံ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနေသု ပဏိဓာနာရမ္ဘပရိနိဋ္ဌာနေသု တေသံ ဝိဘာဂေါတိ အပရေ. ဒေါသုပသမကရုဏာပကတိကာနံ ဘဝသုခဝိမုတ္တိသုခပရမသုခပ္ပတ္တာနံ ပုညူပစယဘေဒတော တဗ္ဗိဘာဂေါတိ အညေ.

බෙදීම කුමක්ද යත්? දස පාරමිතා, දස උප පාරමිතා, දස පරමත්ථ පාරමිතා වශයෙන් පාරමිතා තිසකි. එහිදී අභිනීහාරය කරන ලද, පරහිත සුවය පිණිස යොමු වූ අදහස් හා ප්‍රයෝග ඇති බෝධිසත්වයන්ගේ අකුසල ධර්ම මිශ්‍ර වූ කුසල ධර්මයෝ 'පාරමිතා' වෙති, ඒවායින් මිශ්‍ර නොවූ පිරිසිදු කුසල ධර්මයෝ 'උප පාරමිතා' වෙති, අකුසල හෝ කුසල වශයෙන් නොගැනෙන ධර්මයෝ 'පරමත්ථ පාරමිතා' වෙති යනු ඇතැමෙකුගේ මතයයි. රැස් කරන කාලයන්හි පුරනු ලබන පාරමිතාවෝ 'පාරමිතා' ද, බෝධිසත්ව භූමියෙහි සම්පූර්ණ වූ ඒවා 'උප පාරමිතා' ද, බුද්ධ භූමියෙහි සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූ ඒවා 'පරමත්ථ පාරමිතා' ද වෙති. එසේ නැතහොත්, බෝධිසත්ව භූමියෙහි පරහිත සුවය පිණිස කිරීමෙන් 'පාරමිතා' ද, තමන්ගේ හිත සුව පිණිස කිරීමෙන් 'උප පාරමිතා' ද, බුද්ධ භූමියෙහි බල හා වෛශාරද්‍යයන් අවබෝධ කර ගැනීමෙන් උභය හිත සුවයම සම්පූර්ණ කිරීම නිසා 'පරමත්ථ පාරමිතා' ද වෙති. මෙසේ ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය යන අවස්ථාවන්හිදී ද, ප්‍රාර්ථනාව, ආරම්භය හා නිමාව යන අවස්ථාවන්හිදී ද ඒවායේ බෙදීම සිදුවන බව තවත් අය පවසති. ද්වේෂය සන්සිඳුවීම හා කරුණාව ස්වභාව කොට ඇති, භව සැපය, විමුක්ති සැපය හා පරම සැපය ලබා ගන්නා වූ අයගේ පුණ්‍ය සම්භාරයන්ගේ වෙනස අනුව එහි බෙදීම සිදුවන බව තවත් සමහරු පවසති.

လဇ္ဇာသတိမာနာပဿယာနံ လောကုတ္တရဓမ္မာဓိပတီနံ သီလသမာဓိပညာဂရုကာနံ တာရိတတရိတတာရယိတူနံ အနုဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ပါရမီ, ဥပပါရမီ, ပရမတ္ထပါရမီတိ ဗောဓိတ္တယပ္ပတ္တိတော ယထာဝုတ္တဝိဘာဂေါတိ ကေစိ. စိတ္တပဏိဓိတော ယာဝ ဝစီပဏိဓိ, တာဝ ပဝတ္တာ သမ္ဘာရာ ပါရမိယော, ဝစီပဏိဓိတော ယာဝ ကာယပဏိဓိ, တာဝ ပဝတ္တာ ဥပပါရမိယော, ကာယပဏိဓိတော ပဘုတိ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ အပရေ. အညေ ပန ‘‘ပရပုညာနုမောဒနဝသေန ပဝတ္တာ သမ္ဘာရာ ပါရမိယော, ပရေသံ ကာရာပနဝသေန ပဝတ္တာ ဥပပါရမိယော, သယံ ကရဏဝသေန ပဝတ္တာ ပရမတ္ထပါရမိယော’’တိ ဝဒန္တိ. တထာ ဘဝသုခါဝဟော ပုညဉာဏသမ္ဘာရော ပါရမီ, အတ္တနော နိဗ္ဗာနသုခါဝဟော ဥပပါရမီ, ပရေသံ တဒုဘယသုခါဝဟော ပရမတ္ထပါရမီတိ ဧကေ.

ලජ්ජාව, සිහිය හා උතුම් ගුණධර්ම පිහිට කොට ගත්, ලෝකෝත්තර ධර්මය අධිපති කොට ගත්, සීල සමාධි ප්‍රඥාවන්ට ගරු කරන්නා වූ, සසරින් එතෙර වූ ද අන් අයව එතෙර කරවන්නා වූ ද අනුබුදු, පසේබුදු සහ සම්මා සම්බුදුවරුන්ගේ පාරමී, උපපාරමී, පරමත්ථ පාරමී යන බෙදීම බෝධිත්‍රය (බුද්ධත්වයන් තුන) ලැබීම අනුව සිදුවන බව සමහරු පවසති. සිතින් ප්‍රාර්ථනා කළ තැන් සිට වචනයෙන් ප්‍රාර්ථනා කරන තෙක් පවත්වන ලද පුණ්‍ය සම්භාරයන් 'පාරමී' ලෙස ද, වචනයෙන් ප්‍රාර්ථනා කළ තැන් සිට කයින් ප්‍රාර්ථනා කරන තෙක් පවත්වන ලද සම්භාරයන් 'උපපාරමී' ලෙස ද, කයින් ප්‍රාර්ථනා කළ තැන් සිට පවත්වන ලද සම්භාරයන් 'පරමත්ථ පාරමී' ලෙස ද තවත් සමහරු පවසති. තවත් පිරිසක් පවසන්නේ 'අනුන්ගේ පින් අනුමෝදන් වීම් වශයෙන් පවත්වන ලද සම්භාරයන් පාරමී බවත්, අනුන් ලවා කරවීම් වශයෙන් පවත්වන ලද සම්භාරයන් උපපාරමී බවත්, තමා විසින්ම කරනු ලැබීමෙන් පවත්වන ලද සම්භාරයන් පරමත්ථ පාරමී බවත්' ය. එමෙන්ම භව සැප ගෙන දෙන පුණ්‍ය හා ඥාන සම්භාරයන් පාරමී ලෙස ද, තමාට නිවන් සැප ගෙන දෙන සම්භාරයන් උපපාරමී ලෙස ද, අනුන්ට ඒ දෙවැදෑරුම් සැපයම ගෙන දෙන සම්භාරයන් පරමත්ථ පාරමී ලෙස ද සමහරු පවසති.

ပုတ္တဒါရဓနာဒိဥပကရဏပရိစ္စာဂေါ [Pg.94] ပန ဒါနပါရမီ, အတ္တနော အင်္ဂပရိစ္စာဂေါ ဒါနဥပပါရမီ, အတ္တနော ဇီဝိတပရိစ္စာဂေါ ဒါနပရမတ္ထပါရမီ. တထာ ပုတ္တဒါရာဒိကဿ တိဝိဓဿပိ ဟေတု အဝီတိက္ကမနဝသေန တိဿော သီလပါရမိယော, တေသု ဧဝ တိဝိဓေသု ဝတ္ထူသု အာလယံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ နိက္ခမနဝသေန တိဿော နေက္ခမ္မပါရမိယော, ဥပကရဏင်္ဂဇီဝိတတဏှံ သမူဟနိတွာ သတ္တာနံ ဟိတာဟိတဝိနိစ္ဆယကရဏဝသေန တိဿော ပညာပါရမိယော, ယထာဝုတ္တဘေဒါနံ ပရိစ္စာဂါဒီနံ ဝါယမနဝသေန တိဿော ဝီရိယပါရမိယော, ဥပကရဏင်္ဂဇီဝိတန္တရာယကရာနံ ခမနဝသေန တိဿော ခန္တိပါရမိယော, ဥပကရဏင်္ဂဇီဝိတဟေတု သစ္စာပရိစ္စာဂဝသေန တိဿော သစ္စပါရမိယော, ဒါနာဒိပါရမိယော အကုပ္ပာဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ သမိဇ္ဈန္တီတိ ဥပကရဏာဒိဝိနာသေပိ အစလာဓိဋ္ဌာနဝသေန တိဿော အဓိဋ္ဌာနပါရမိယော, ဥပကရဏာဒိဥပဃာတကေသုပိ သတ္တေသု မေတ္တာယ အဝိဇဟနဝသေန တိဿော မေတ္တာပါရမိယော, ယထာဝုတ္တဝတ္ထုတ္တယဿ ဥပကာရာပကာရေသု သတ္တသင်္ခါရေသု မဇ္ဈတ္တတာပဋိလာဘဝသေန တိဿော ဥပေက္ခာပါရမိယောတိ ဧဝမာဒိနာ ဧတာသံ ဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

අඹුදරුවන් සහ ධනධාන්‍යාදී උපකරණ පරිත්‍යාග කිරීම 'දාන පාරමිතාව' යි. තමාගේ අතපය ආදී අවයව පරිත්‍යාග කිරීම 'දාන උපපාරමිතාව' යි. තමාගේ ජීවිතය පරිත්‍යාග කිරීම 'දාන පරමත්ථ පාරමිතාව' යි. එමෙන්ම අඹුදරුවන් ආදී ඒ තෙවැදෑරුම් වස්තූන් වෙනුවෙන් සීලය උල්ලංඝනය නොකිරීම් වශයෙන් සීල පාරමිතා තුන ද, එම තෙවැදෑරුම් වස්තූන් කෙරෙහි ඇති ආලය සිඳ දමා ගිහිගෙයින් නික්මීම් වශයෙන් නෙක්ඛම්ම පාරමිතා තුන ද, උපකරණ, අවයව හා ජීවිතය කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාව මුලිනුපුටා දමා සත්ත්වයන්ගේ හිත අහිත විනිශ්චය කිරීම් වශයෙන් ප්‍රඥා පාරමිතා තුන ද, ඉහත කී පරිත්‍යාගයන් ආදිය සඳහා වීර්යය කිරීම් වශයෙන් වීර්යය පාරමිතා තුන ද, උපකරණ, අවයව හා ජීවිතයට හානි කරන්නවුන් කෙරෙහි ඉවසීම් වශයෙන් ක්ෂාන්ති පාරමිතා තුන ද, උපකරණ, අවයව හා ජීවිතය වෙනුවෙන් සත්‍යය අත් නොහැරීම වශයෙන් සත්‍ය පාරමිතා තුන ද දත යුතුය. දානාදී පාරමිතාවන් අකම්පිත අධිෂ්ඨානයෙන්ම සමෘද්ධි වන බැවින්, උපකරණ ආදිය විනාශ වීමේදී පවා අචල වූ අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත වීම වශයෙන් අධිෂ්ඨාන පාරමිතා තුන ද, උපකරණ ආදිය විනාශ කරන්නා වූ සත්ත්වයන් කෙරෙහි පවා මෛත්‍රිය අත් නොහැරීම වශයෙන් මෛත්‍රී පාරමිතා තුන ද, ඉහත කී කරුණු තුනෙහිදී උපකාරී වන හෝ අපකාරී වන සත්ත්ව සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව ඇති කර ගැනීම් වශයෙන් උපේක්ෂා පාරමිතා තුන ද වශයෙන් මෙසේ මේවායේ විභාගය දත යුතුය.

ကော သင်္ဂဟောတိ ဧတ္ထ ပန ယထာ ဧတာ ဝိဘာဂတော တိံသဝိဓာပိ ဒါနပါရမီအာဒိဘာဝတော ဒသဝိဓာ, ဧဝံ ဒါနသီလခန္တိဝီရိယဈာနပညာသဘာဝေန ဆဗ္ဗိဓာ. ဧတာသု ဟိ နေက္ခမ္မပါရမီ သီလပါရမိယာ သင်္ဂဟိတာ တဿာ ပဗ္ဗဇ္ဇာဘာဝေ, နီဝရဏဝိဝေကဘာဝေ ပန ဈာနပါရမိယာ, ကုသလဓမ္မဘာဝေ ဆဟိပိ သင်္ဂဟိတာ. သစ္စပါရမီ သီလပါရမိယာ ဧကဒေသောယေဝ ဝစီသစ္စဝိရတိသစ္စပက္ခေ, ဉာဏသစ္စပက္ခေ ပန ပညာပါရမိယာ သင်္ဂဟိတာ. မေတ္တာပါရမီ ဈာနပါရမိယာ ဧဝ, ဥပေက္ခာပါရမီ ဈာနပညာပါရမီဟိ, အဓိဋ္ဌာနပါရမီ သဗ္ဗာဟိပိ သင်္ဂဟိတာတိ.

සංග්‍රහය යනු කුමක්ද යන්න මෙහි විස්තර කෙරේ: මෙම පාරමිතාවන් බෙදීම් වශයෙන් තිස් වැදෑරුම් වුවත්, දාන පාරමිතා ආදී වශයෙන් දස වැදෑරුම් වේ. එමෙන්ම දාන, සීල, ක්ෂාන්ති, වීර්ය, ධ්‍යාන හා ප්‍රඥා යන ස්වභාවයන් අනුව හය වැදෑරුම් වේ. මෙහිදී නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව පැවිදි බවේදී සීල පාරමිතාවට ද, නීවරණ විවේකී බවේදී ධ්‍යාන පාරමිතාවට ද, කුසල ධර්මයක් වීමේදී පාරමිතා හයටම ද ඇතුළත් වේ. සත්‍ය පාරමිතාව, වාග් සත්‍යය හා විරති සත්‍යය පැත්තෙන් සීල පාරමිතාවේ කොටසක් වන අතර, ඥාන සත්‍යය පැත්තෙන් ප්‍රඥා පාරමිතාවට ඇතුළත් වේ. මෛත්‍රී පාරමිතාව ධ්‍යාන පාරමිතාවම වේ. උපේක්ෂා පාරමිතාව ධ්‍යාන හා ප්‍රඥා පාරමිතාවන්ට ද, අධිෂ්ඨාන පාරමිතාව සියලු පාරමිතාවන්ට ද ඇතුළත් වේ.

ဧတေသဉ္စ ဒါနာဒီနံ ဆန္နံ ဂုဏာနံ အညမညံ သမ္ဗန္ဓာနံ ပဉ္စဒသယုဂဠာဒီနိ ပဉ္စဒသယုဂဠာဒိသာဓကာနိ ဟောန္တိ – သေယျထိဒံ? ဒါနသီလယုဂဠေန ပရဟိတာဟိတာနံ ကရဏာကရဏယုဂဠသိဒ္ဓိ, ဒါနခန္တိယုဂဠေန အလောဘာဒေါသယုဂဠသိဒ္ဓိ, ဒါနဝီရိယယုဂဠေန စာဂသုတယုဂဠသိဒ္ဓိ, ဒါနဈာနယုဂဠေန ကာမဒေါသပ္ပဟာနယုဂဠသိဒ္ဓိ, ဒါနပညာယုဂဠေန အရိယယာနဓုရယုဂဠသိဒ္ဓိ, သီလခန္တိဒွယေန ပယောဂါသယသုဒ္ဓိဒွယသိဒ္ဓိ, သီလဝီရိယဒွယေန ဘာဝနာဒွယသိဒ္ဓိ, သီလဈာနဒွယေန ဒုဿီလျပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနဒွယသိဒ္ဓိ, သီလပညာဒွယေန ဒါနဒွယသိဒ္ဓိ, ခန္တိဝီရိယယုဂဠေန ခမာတေဇဒွယသိဒ္ဓိ, ခန္တိဈာနယုဂဠေန [Pg.95] ဝိရောဓာနုရောဓပ္ပဟာနယုဂဠသိဒ္ဓိ, ခန္တိပညာယုဂဠေန သုညတာခန္တိပဋိဝေဓဒုကသိဒ္ဓိ, ဝီရိယဈာနဒုကေန ပဂ္ဂါဟာဝိက္ခေပဒုကသိဒ္ဓိ, ဝီရိယပညာဒုကေန သရဏဒုကသိဒ္ဓိ, ဈာနပညာဒုကေန ယာနဒုကသိဒ္ဓိ. ဒါနသီလခန္တိတ္တိကေန လောဘဒေါသမောဟပ္ပဟာနတ္တိကသိဒ္ဓိ, ဒါနသီလဝီရိယတ္တိကေန ဘောဂဇီဝိတကာယသာရာဒါနတ္တိကသိဒ္ဓိ, ဒါနသီလဈာနတ္တိကေန ပုညကိရိယဝတ္ထုတ္တိကသိဒ္ဓိ, ဒါနသီလပညာတိကေန အာမိသာဘယဓမ္မဒါနတ္တိကသိဒ္ဓီတိ ဧဝံ ဣတရေဟိပိ တိကေဟိ စတုက္ကာဒီဟိ စ ယထာသမ္ဘဝံ တိကာနိ စတုက္ကာဒီနိ စ ယောဇေတဗ္ဗာနိ.

දානාදී වූ මේ ගුණධර්ම හය එකිනෙක සම්බන්ධ වීමෙන් යුගල පහළොවක් ආදිය සාධනය වේ. එනම්: දාන හා සීල යුගලයෙන් අනුන්ට හිත දේ කිරීම හා අහිත දේ නොකිරීම යන යුගල සිද්ධිය ද, දාන හා ක්ෂාන්ති යුගලයෙන් අලෝභ හා අදෝෂ යුගල සිද්ධිය ද, දාන හා වීර්ය යුගලයෙන් ත්‍යාගය හා ශ්‍රැතය යන යුගල සිද්ධිය ද, දාන හා ධ්‍යාන යුගලයෙන් කාම හා ද්වේෂ ප්‍රහාණය යන යුගල සිද්ධිය ද, දාන හා ප්‍රඥා යුගලයෙන් ආර්ය යානාවන්හි ධුරය දැරීම යන යුගල සිද්ධිය ද වේ. සීල හා ක්ෂාන්ති දෙකෙන් ප්‍රයෝග හා ආශය පිරිසිදු බව ද, සීල හා වීර්ය දෙකෙන් භාවනා දෙක ද, සීල හා ධ්‍යාන දෙකෙන් දුශ්ශීල බව හා පර්යුට්ඨාන කෙලෙස් ප්‍රහාණය ද, සීල හා ප්‍රඥා දෙකෙන් දාන දෙක ද සිද්ධ වේ. ක්ෂාන්ති හා වීර්ය යුගලයෙන් ක්ෂමාව හා තේජස ද, ක්ෂාන්ති හා ධ්‍යාන යුගලයෙන් විරෝධය හා අනුරෝධය ප්‍රහාණය කිරීම ද, ක්ෂාන්ති හා ප්‍රඥා යුගලයෙන් ශුන්‍යතාව කෙරෙහි ඉවසීම හා ප්‍රතිවේධය ද සිද්ධ වේ. වීර්ය හා ධ්‍යාන දෙකෙන් සිතේ දැඩි බව හා වික්ෂේපය දුරු කිරීම ද, වීර්ය හා ප්‍රඥා දෙකෙන් සරණ දෙක ද, ධ්‍යාන හා ප්‍රඥා දෙකෙන් යාන දෙක ද සිද්ධ වේ. දාන, සීල, ක්ෂාන්ති ත්‍රිත්වයෙන් ලෝභ, දෝෂ, මෝහ ප්‍රහාණය ද, දාන, සීල, වීර්ය ත්‍රිත්වයෙන් භෝග, ජීවිත හා කාය යන තුනෙහි සාරය ලබා ගැනීම ද, දාන, සීල, ධ්‍යාන ත්‍රිත්වයෙන් පුණ්‍ය ක්‍රියා වස්තු තුන ද, දාන, සීල, ප්‍රඥා ත්‍රිත්වයෙන් ආමිස, අභය හා ධර්ම දාන යන ත්‍රිත්වය ද සිද්ධ වේ. මේ ආකාරයට සෙසු තුන් වැදෑරුම්, හතර වැදෑරුම් ආදී බෙදීම් ද ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම ගළපා ගත යුතුය.

ဧဝံ ဆဗ္ဗိဓာနမ္ပိ ပန ဣမာသံ ပါရမီနံ စတူဟိ အဓိဋ္ဌာနေဟိ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. သဗ္ဗပါရမီနံ သမူဟသင်္ဂဟတော ဟိ စတ္တာရိ အဓိဋ္ဌာနာနိ. သေယျထိဒံ – သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ, စာဂါဓိဋ္ဌာနံ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ, ပညာဓိဋ္ဌာနန္တိ. တတ္ထ အဓိတိဋ္ဌတိ ဧတေန, ဧတ္ထ ဝါ အဓိတိဋ္ဌတိ, အဓိဋ္ဌာနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ အဓိဋ္ဌာနံ. သစ္စဉ္စ တံ အဓိဋ္ဌာနဉ္စ, သစ္စဿ ဝါ အဓိဋ္ဌာနံ, သစ္စံ အဓိဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ ဝါ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ. ဧဝံ သေသေသုပိ. တတ္ထ အဝိသေသတော တာဝ လောကုတ္တရဂုဏေ ကတာဘိနီဟာရဿ အနုကမ္ပိတသဗ္ဗသတ္တဿ မဟာသတ္တဿ ပရိညာနုရူပံ သဗ္ဗပါရမိပရိဂ္ဂဟတော သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ, တေသံ ပဋိပက္ခပရိစ္စာဂတော စာဂါဓိဋ္ဌာနံ, သဗ္ဗပါရမိတာဂုဏေဟိ ဥပသမတော ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ, တေဟိယေဝ ပရဟိတောပါယကောသလ္လတော ပညာဓိဋ္ဌာနံ. ဝိသေသတော ပန ‘‘အတ္ထိကဇနံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဒဿာမီ’’တိ ပဋိဇာနတော, ပဋိညံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဒါနတော, ဒါနံ အဝိသံဝါဒေတွာ အနုမောဒနတော, မစ္ဆရိယာဒိပဋိပက္ခပရိစ္စာဂတော, ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကဒါနဒေယျဓမ္မက္ခယေသု လောဘဒေါသမောဟဘယဝူပသမတော, ယထာရဟံ ယထာကာလံ ယထာဝိဓာနဉ္စ ဒါနတော, ပညုတ္တရတော စ ကုသလဓမ္မာနံ စတုရဓိဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနံ ဒါနံ. တထာ သံဝရသမာဒါနဿ အဝီတိက္ကမတော, ဒုဿီလျပရိစ္စာဂတော, ဒုစ္စရိတဝူပသမတော, ပညုတ္တရတော စ စတုရဓိဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနံ သီလံ. ယထာပဋိညံ ခမနတော, ပရာပရာဓဝိကပ္ပပရိစ္စာဂတော, ကောဓပရိယုဋ္ဌာနဝူပသမတော, ပညုတ္တရတော စ စတုရဓိဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနာ ခန္တိ. ပဋိညာနုရူပံ ပရဟိတကရဏတော, ဝိသာဒပရိစ္စာဂတော, အကုသလဓမ္မာနံ ဝူပသမတော, ပညုတ္တရတော စ စတုရဓိဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနံ ဝီရိယံ. ပဋိညာနုရူပံ လောကဟိတာနုစိန္တနတော, နီဝရဏပရိစ္စာဂတော, စိတ္တဝူပသမတော, ပညုတ္တရတော စ စတုရဓိဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနံ ဈာနံ. ယထာပဋိညံ ပရဟိတူပါယကောသလ္လတော, အနုပါယကိရိယာပရိစ္စာဂတော[Pg.96], မောဟဇပရိဠာဟဝူပသမတော, သဗ္ဗညုတာပဋိလာဘတော စ စတုရဓိဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနာ ပညာ.

මෙසේ සය වැදෑරුම් වූ මේ පාරමිතාවන්ගේ සතරක් වූ අධිෂ්ඨානයන් මගින් සංග්‍රහය (ඇතුළත් කිරීම) දත යුතුය. සියලු පාරමිතාවන්ගේ සමූහ වශයෙන් කරන සංග්‍රහය අධිෂ්ඨාන සතරකි. එනම්; සත්‍යාධිෂ්ඨානය, ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය, උපසමාධිෂ්ඨානය සහ ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය යි. එහි යමකින් අධිෂ්ඨානය කරයි ද, යමක අධිෂ්ඨානය කරයි ද, නැතහොත් අධිෂ්ඨාන මාත්‍රයක්ම වේ ද එය අධිෂ්ඨානය යි. එය සත්‍යය ද වේ අධිෂ්ඨානය ද වේ, නැතහොත් සත්‍යය පිළිබඳ වූ අධිෂ්ඨානය යි, එසේත් නැතිනම් සත්‍යය අධිෂ්ඨානය කොට ඇත්තේ යනු සත්‍යාධිෂ්ඨානය යි. සෙසු ඒවායෙහි ද මෙසේමය. එහි පොදුවේ ගත් කල, ලෝකෝත්තර ගුණයන් සඳහා අභිනීහාර (ප්‍රාර්ථනා) කළා වූ ද, සියලු සත්වයන් කෙරෙහි අනුකම්පා කරන්නා වූ ද මහාසත්වයාගේ පිරිසිඳ දැකීමට අනුරූපව සියලු පාරමිතාවන් පිරිගැනීම සත්‍යාධිෂ්ඨානය යි; ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් අත්හැරීම ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය යි; සියලු පාරමිතා ගුණයන්ගෙන් සංසිඳීම උපසමාධිෂ්ඨානය යි; ඒවායින්ම පරාර්ථය උදෙසා වූ උපාය කෞශල්‍යය ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය යි. විශේෂයෙන්ම, "පැමිණි ජනයා නොරවටා දෙන්නෙමි" යි ප්‍රතිඥා දීමෙන් ද, ප්‍රතිඥාව නොරවටා දීමෙන් ද, දානය නොරවටා අනුමෝදන් වීමෙන් ද, මසුරුකම ආදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් අත්හැරීමෙන් ද, දානය පිළිගන්නා තැනැත්තා, දානය දීම සහ දිය යුතු වස්තුව ක්ෂය වීම පිළිබඳ ලෝභ, ද්වේෂ, මෝහ සහ බිය සංසිඳුවීමෙන් ද, සුදුසු පරිදි, සුදුසු කාලයෙහි හා නියමිත ක්‍රමයට දීමෙන් ද, ප්‍රඥාවෙන් උත්තරීතර වීමෙන් ද සතර අධිෂ්ඨානයන්ට පදට්ඨාන (ආසන්න හේතුව) වූයේ දානය යි. එලෙසම සමාදන් වූ සංවරය උල්ලංඝනය නොකිරීමෙන්, දුශ්ශීලබව අත්හැරීමෙන්, දුශ්චරිතයන් සංසිඳුවීමෙන් සහ ප්‍රඥාව උත්තරීතර වීමෙන් සතර අධිෂ්ඨානයන්ට පදට්ඨාන වූයේ ශීලය යි. ප්‍රතිඥා දුන් පරිදි ඉවසීමෙන්, අනුන් කරන අපරාධයන් කෙරෙහි වූ විකල්ප සිතුවිලි අත්හැරීමෙන්, ක්‍රෝධයේ පීඩාව සංසිඳුවීමෙන් සහ ප්‍රඥාව උත්තරීතර වීමෙන් සතර අධිෂ්ඨානයන්ට පදට්ඨාන වූයේ ක්ෂාන්තිය යි. ප්‍රතිඥාවට අනුකූලව පරාර්ථය පිණිස කටයුතු කිරීමෙන්, පසුබෑම අත්හැරීමෙන්, අකුසල ධර්මයන් සංසිඳුවීමෙන් සහ ප්‍රඥාව උත්තරීතර වීමෙන් සතර අධිෂ්ඨානයන්ට පදට්ඨාන වූයේ වීර්යය යි. ප්‍රතිඥාවට අනුකූලව ලෝක වාසීන්ගේ යහපත ගැන සිතීමෙන්, නීවරණයන් අත්හැරීමෙන්, සිත සංසිඳුවීමෙන් සහ ප්‍රඥාව උත්තරීතර වීමෙන් සතර අධිෂ්ඨානයන්ට පදට්ඨාන වූයේ ධ්‍යානය යි. ප්‍රතිඥා දුන් පරිදි පරාර්ථය පිණිස වූ උපාය කෞශල්‍යයෙන්, අනුපාය ක්‍රියාවන් අත්හැරීමෙන්, මෝහයෙන් හටගන්නා දැවිල්ල සංසිඳුවීමෙන් සහ සර්වඥතා ඥානය ලැබීමෙන් සතර අධිෂ්ඨානයන්ට පදට්ඨාන වූයේ ප්‍රඥාව යි.

တတ္ထ ဉေယျပဋိညာနုဝိဓာနေဟိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ, ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမပရိစ္စာဂေဟိ စာဂါဓိဋ္ဌာနံ, ဒေါသဒုက္ခဝူပသမေဟိ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ, အနုဗောဓပဋိဝေဓေဟိ ပညာဓိဋ္ဌာနံ. တိဝိဓသစ္စပရိဂ္ဂဟိတံ ဒေါသတ္တယဝိရောဓိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ, တိဝိဓစာဂပရိဂ္ဂဟိတံ ဒေါသတ္တယဝိရောဓိ စာဂါဓိဋ္ဌာနံ, တိဝိဓဝူပသမပရိဂ္ဂဟိတံ ဒေါသတ္တယဝိရောဓိ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ, တိဝိဓဉာဏပရိဂ္ဂဟိတံ ဒေါသတ္တယဝိရောဓိ ပညာဓိဋ္ဌာနံ. သစ္စာဓိဋ္ဌာနပရိဂ္ဂဟိတာနိ စာဂူပသမပညာဓိဋ္ဌာနာနိ အဝိသံဝါဒနတော, ပဋိညာနုဝိဓာနတော စ. စာဂါဓိဋ္ဌာနပရိဂ္ဂဟိတာနိ သစ္စူပသမပညာဓိဋ္ဌာနာနိ ပဋိပက္ခပရိစ္စာဂတော, သဗ္ဗပရိစ္စာဂဖလတ္တာ စ. ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပရိဂ္ဂဟိတာနိ သစ္စစာဂပညာဓိဋ္ဌာနာနိ ကိလေသပရိဠာဟူပသမတော, ကာမူပသမတော, ကာမပရိဠာဟူပသမတော စ. ပညာဓိဋ္ဌာနပရိဂ္ဂဟိတာနိ သစ္စစာဂူပသမာဓိဋ္ဌာနာနိ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမတော, ဉာဏာနုပရိဝတ္တနတော စာတိ ဧဝံ သဗ္ဗာပိ ပါရမိယော သစ္စပ္ပဘာဝိတာ စာဂပရိဗျဉ္ဇိတာ ဥပသမောပဗြူဟိတာ ပညာပရိသုဒ္ဓါ. သစ္စဉှိ ဧတာသံ ဇနကဟေတု, စာဂေါ ပရိဂ္ဂါဟကဟေတု, ဥပသမော ပရိဝုဍ္ဎိဟေတု, ပညာ ပါရိသုဒ္ဓိဟေတု. တထာ အာဒိမှိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ သစ္စပဋိညတ္တာ, မဇ္ဈေ စာဂါဓိဋ္ဌာနံ ကတပဏိဓာနဿ ပရဟိတာယ အတ္တပရိစ္စာဂတော, အန္တေ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ သဗ္ဗူပသမပရိယောသာနတ္တာ, အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနေသု ပညာဓိဋ္ဌာနံ တသ္မိံ သတိ သမ္ဘဝတော, အသတိ အဘာဝတော, ယထာပဋိညဉ္စ ဘာဝတော.

එහි ඥෙය ධර්මයන් සහ ප්‍රතිඥාවන්ට අනුකූලව කටයුතු කිරීමෙන් සත්‍යාධිෂ්ඨානය ද, වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාම අත්හැරීමෙන් ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය ද, ද්වේෂය හා දුක් සංසිඳුවීමෙන් උපසමාධිෂ්ඨානය ද, අනුබෝධය (අනුගතව දැන ගැනීම) හා ප්‍රතිවේධය (අවබෝධ කිරීම) මගින් ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය ද වේ. ත්‍රිවිධ සත්‍යයෙන් යුක්ත වූ, දෝෂ තුනට විරුද්ධ වූයේ සත්‍යාධිෂ්ඨානය යි. ත්‍රිවිධ ත්‍යාගයෙන් යුක්ත වූ, දෝෂ තුනට විරුද්ධ වූයේ ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය යි. ත්‍රිවිධ සංසිඳීමෙන් යුක්ත වූ, දෝෂ තුනට විරුද්ධ වූයේ උපසමාධිෂ්ඨානය යි. ත්‍රිවිධ ඥානයෙන් යුක්ත වූ, දෝෂ තුනට විරුද්ධ වූයේ ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය යි. සත්‍යාධිෂ්ඨානයෙන් ආරක්ෂා වූ ත්‍යාග, උපසම හා ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානයන් වන්නේ නොරැවටීමෙන් හා ප්‍රතිඥා දුන් පරිදි පිළිපැදීමෙනි. ත්‍යාගාධිෂ්ඨානයෙන් ආරක්ෂා වූ සත්‍ය, උපසම හා ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානයන් වන්නේ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් අත්හැරීමෙන් හා සියල්ල අත්හැරීමේ ඵලයක් වශයෙන් ද වේ. උපසමාධිෂ්ඨානයෙන් ආරක්ෂා වූ සත්‍ය, ත්‍යාග හා ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානයන් වන්නේ ක්ලේශයන්ගේ දැවිල්ල සංසිඳුවීමෙන් ද, කාමයන් සංසිඳුවීමෙන් ද, කාමයන්ගේ දැවිල්ල සංසිඳුවීමෙන් ද වේ. ප්‍රඥාධිෂ්ඨානයෙන් ආරක්ෂා වූ සත්‍ය, ත්‍යාග හා උපසම අධිෂ්ඨානයන් වන්නේ ඥානය පෙරටු කොට ඇති බැවින් හා ඥානය අනුව පවතින බැවින් ද වේ. මෙසේ සියලු පාරමිතාවෝ සත්‍යයෙන් පෝෂණය වූවාහු, ත්‍යාගයෙන් ප්‍රකට වූවාහු, උපසමයෙන් වර්ධනය වූවාහු සහ ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු වූවාහු වෙති. සත්‍යය වනාහි මේ පාරමිතාවන් උපදවන හේතුව යි, ත්‍යාගය ඒවා පිරිගන්නා හේතුව යි, උපසමය වර්ධනය කරන හේතුව යි, ප්‍රඥාව පිරිසිදු කරන හේතුව යි. එසේම මුලදී සත්‍යාධිෂ්ඨානය වන්නේ සත්‍යය ප්‍රතිඥා දීම නිසා ය, මැදදී ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය වන්නේ කරන ලද ප්‍රාර්ථනාව අනුව පරාර්ථය පිණිස තමා අත්හැරීම නිසා ය, අගදී උපසමාධිෂ්ඨානය වන්නේ සියල්ල සංසිඳීමෙන් අවසන් වන නිසා ය. ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය වනාහි මුල, මැද, අග යන තුන් තන්හිම පවතින්නේ එය ඇති කල්හි මේවා සම්භවය වන බැවින් ද, නැති කල්හි සිදු නොවන බැවින් ද, ප්‍රතිඥා දුන් පරිදිම පවතින බැවින් ද වේ.

တတ္ထ မဟာပုရိသာ အတ္တဟိတပရဟိတကရေဟိ ဂရုပိယဘာဝကရေဟိ သစ္စစာဂါဓိဋ္ဌာနေဟိ ဂိဟိဘူတာ အာမိသဒါနေန ပရေ အနုဂ္ဂဏှန္တိ. တထာ အတ္တဟိတပရဟိတကရေဟိ ဂရုပိယဘာဝကရေဟိ ဥပသမပညာဓိဋ္ဌာနေဟိ စ ပဗ္ဗဇိတဘူတာ ဓမ္မဒါနေန ပရေ အနုဂ္ဂဏှန္တိ.

එහි මහාපුරුෂයෝ තමන්ටත් අනුන්ටත් යහපත කරන්නා වූ ද, ගෞරවණීය හා ප්‍රියභාවය ඇති කරන්නා වූ ද සත්‍ය හා ත්‍යාග අධිෂ්ඨානයන්ගෙන් යුක්තව ගිහිව සිටිමින් ආමිස දානයෙන් අන්‍යයන්ට අනුග්‍රහ කරති. එසේම තමන්ටත් අනුන්ටත් යහපත කරන්නා වූ ද, ගෞරවණීය හා ප්‍රියභාවය ඇති කරන්නා වූ ද උපසම හා ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානයන්ගෙන් යුක්තව පැවිදිව සිටිමින් ධර්ම දානයෙන් අන්‍යයන්ට අනුග්‍රහ කරති.

တတ္ထ အန္တိမဘဝေ ဗောဓိသတ္တဿ စတုရဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏံ. ပရိပုဏ္ဏစတုရဓိဋ္ဌာနဿ ဟိ စရိမကဘဝူပပတ္တီတိ ဧကေ. တတြ ဟိ ဂဗ္ဘောက္ကန္တိဌိတိအဘိနိက္ခမနေသု ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သတော သမ္ပဇာနော သစ္စာဓိဋ္ဌာနပါရိပူရိယာ သမ္ပတိဇာတော ဥတ္တရာဘိမုခေါ သတ္တပဒဝီတိဟာရေန ဂန္တွာ သဗ္ဗာ ဒိသာ ဩလောကေတွာ သစ္စာနုပရိဝတ္တိနာ ဝစသာ ‘‘အဂ္ဂေါဟမသ္မိ လောကဿ, ဇေဋ္ဌော…ပေ… သေဋ္ဌောဟမသ္မိ လောကဿာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၁; မ. နိ. ၃.၂၀၇) တိက္ခတ္တုံ [Pg.97] သီဟနာဒံ နဒိ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဇိဏ္ဏာတုရမတပဗ္ဗဇိတဒဿာဝိနော စတုဓမ္မပဒေသကောဝိဒဿ ယောဗ္ဗနာရောဂျဇီဝိတသမ္ပတ္တိမဒါနံ ဥပသမော, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန မဟတော ဉာတိပရိဝဋ္ဋဿ ဟတ္ထဂတဿ စ စက္ကဝတ္တိရဇ္ဇဿ အနပေက္ခပရိစ္စာဂေါတိ.

එහි අන්තිම ආත්මයේ දී බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ සතර අධිෂ්ඨානයන් සම්පූර්ණ වීම සිදු වේ. සතර අධිෂ්ඨානයන් පරිපූර්ණ වූවෙකුටම අවසාන භවයෙහි උත්පත්තිය සිදුවේ යැයි ඇතැම්හු පවසති. එහිදී මවුකුස පිළිසිඳ ගැනීම, එහි රැඳී සිටීම සහ අභිනිෂ්ක්‍රමණය යන අවස්ථාවල දී ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් සිහි බුද්ධියෙන් යුක්තව, සත්‍යාධිෂ්ඨානය පිරීමෙන් උපන් සැණින් උතුරු දිශාවට අභිමුඛව සත් පියවරක් ගමන් කර, සියලු දිශාවන් බලා සත්‍යයම අනුගමනය කරන්නා වූ වචනයෙන් "මම ලොවට අග්‍ර වෙමි, මම ලොවට ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙමි... මම ලොවට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි" යි තෙවරක් සීහනාද පැවැත්වූහ. උපසමාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් දිරාගිය, රෝගී වූ, මළගිය සහ පැවිදි රූප දැකීමෙන් සතර ධර්ම පදයන්හි දක්ෂව, යෞවනය, නිරෝගී බව සහ ජීවිත සම්පත්තිය නිසා ඇතිවන මදයන් සංසිඳුවා ගත්හ. ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් මහත් වූ නෑ පිරිවර ද, අතට පත් වූ සක්විති රජකම ද කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව අත්හැර දැමූහ.

ဒုတိယေ ဌာနေ အဘိသမ္ဗောဓိယံ စတုရဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏန္တိ ကေစိ. တတ္ထ ဟိ ယထာပဋိညံ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ အဘိသမယော, တတော ဟိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ. စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန သဗ္ဗကိလေသောပက္ကိလေသပရိစ္စာဂေါ, တတော ဟိ စာဂါဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ. ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ပရမူပသမသမ္ပတ္တိ, တတော ဟိ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ. ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန အနာဝရဏဉာဏပဋိလာဘော, တတော ဟိ ပညာဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏန္တိ, တံ အသိဒ္ဓံ အဘိသမ္ဗောဓိယာပိ ပရမတ္ထဘာဝတော.

දෙවන අවස්ථාව වන සම්මා සම්බුද්ධත්වය ලැබීමේ දී සතර අධිෂ්ඨානයන් සම්පූර්ණ වේ යැයි ඇතැම්හු කියති. එහිදී වූ කලී ප්‍රතිඥා දුන් පරිදි සත්‍යාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කර ගත්හ, එයින් සත්‍යාධිෂ්ඨානය පූර්ණ විය. ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් සියලු කෙලෙස් හා උපක්ලෙස් අත්හැරියහ, එයින් ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය පූර්ණ විය. උපසමාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් උතුම් වූ ශාන්ති සම්පත්තිය ලැබූහ, එයින් උපසමාධිෂ්ඨානය පූර්ණ විය. ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් අනාවරණ ඥානය ලැබූහ, එයින් ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය පූර්ණ විය. එහෙත් සම්මා සම්බුද්ධත්වයේ දී ද පරමාර්ථ ස්වභාවයක් ඇති බැවින් (එය පමණක් කීම) අසම්පූර්ණ ය.

တတိယေ ဌာနေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၃; ပဋိ. မ. ၂.၃၀) စတုရဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏန္တိ အညေ. တတ္ထ ဟိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ ဒွါဒသဟိ အာကာရေဟိ အရိယသစ္စဒေသနာယ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ သဒ္ဓမ္မမဟာယာဂကရဏေန စာဂါဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ. ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ သယံ ဥပသန္တဿ ပရေသံ ဥပသမနေန ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏံ, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ ဝိနေယျာနံ အာသယာဒိပရိဇာနနေန ပညာဓိဋ္ဌာနံ ပရိပုဏ္ဏန္တိ, တဒပိ အသိဒ္ဓံ အပရိယောသိတတ္တာ ဗုဒ္ဓကိစ္စဿ.

තෙවන ස්ථානය වන ධම්මචක්කප්පවත්තන (දම්සක් පැවතුම් සූත්‍ර දේශනා කරන) අවස්ථාවේදී අධිෂ්ඨාන සතර සම්පූර්ණ වන බව ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති. එහිදී සත්‍යාධිෂ්ඨානය සම්පාදනය කළ උත්තමයාට දොළොස් ආකාරයකින් යුත් ආර්ය සත්‍ය දේශනාව මඟින් සත්‍යාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ විය. චාගාධිෂ්ඨානය සම්පාදනය කළ උත්තමයාට සද්ධර්මය නමැති මහා යාගය පැවැත්වීමෙන් චාගාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ විය. උපසමාධිෂ්ඨානය සම්පාදනය කළ උත්තමයාට තමන් වහන්සේ සන්සුන්ව සිටිමින් අනුන්ව සන්සුන් කරවීමෙන් උපසමාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ විය. ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය සම්පාදනය කළ උත්තමයාට විනෙය ජනයාගේ ආශයානුසය ආදිය පිරිසිඳ දැනගැනීමෙන් ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වූයේ යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් බුද්ධ කෘත්‍යය අවසන් නොවූ බැවින් එයද (එතැනින්ම අධිෂ්ඨාන සම්පූර්ණ වූ බව) තවදුරටත් තහවුරු කළ නොහැකිය.

စတုတ္ထေ ဌာနေ ပရိနိဗ္ဗာနေ စတုရဓိဋ္ဌာနပရိပုဏ္ဏန္တိ အပရေ. တတြ ဟိ ပရိနိဗ္ဗုတတ္တာ ပရမတ္ထသစ္စသမ္ပတ္တိယာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏံ, သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေန စာဂါဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏံ, သဗ္ဗသင်္ခါရူပသမေန ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏံ, ပညာပယောဇနပရိနိဋ္ဌာနေန ပညာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏန္တိ.

හතරවන අවස්ථාව වන පිරිනිවන් පෑමේදී අධිෂ්ඨාන සතර සම්පූර්ණ වන බව තවත් පිරිසක් පවසති. එහිදී පිරිනිවන් පෑ බැවින් පරමාර්ථ සත්‍යය සම්පූර්ණ වීමෙන් සත්‍යාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වන අතර, සියලු උපධීන් අත්හැරීමෙන් චාගාධිෂ්ඨානය ද, සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන් උපසමාධිෂ්ඨානය ද, ප්‍රඥාවේ ප්‍රයෝජනය අවසන් වීමෙන් ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය ද සම්පූර්ණ වන බව ඔවුහු දක්වති.

တတြ မဟာပုရိသဿ ဝိသေသေန မေတ္တာခေတ္တေ အဘိဇာတိယံ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ သစ္စာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏမဘိဗျတ္တံ, ဝိသေသေန ကရုဏာခေတ္တေ အဘိသမ္ဗောဓိယံ ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ ပညာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏမဘိဗျတ္တံ, ဝိသေသေန မုဒိတာခေတ္တေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၃; ပဋိ. မ. ၂.၃၀) စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ စာဂါဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏမဘိဗျတ္တံ, ဝိသေသေန ဥပေက္ခာခေတ္တေ ပရိနိဗ္ဗာနေ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏမဘိဗျတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

එහිදී ඒ මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේගේ, විශේෂයෙන් මෙත්තා ක්ෂේත්‍රය වූ ජාති අවස්ථාවේදී සත්‍යාධිෂ්ඨානය සම්පාදනය කළ උත්තමයාගේ සත්‍යාධිෂ්ඨාන පාරිශුද්ධිය ප්‍රකට වේ. විශේෂයෙන් කරුණා ක්ෂේත්‍රය වූ අභිසම්බෝධි (බුදුවන) අවස්ථාවේදී ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය සම්පාදනය කළ උත්තමයාගේ ප්‍රඥාධිෂ්ඨාන පාරිශුද්ධිය ප්‍රකට වේ. විශේෂයෙන් මුදිතා ක්ෂේත්‍රය වූ ධම්මචක්කප්පවත්තන අවස්ථාවේදී චාගාධිෂ්ඨානය සම්පාදනය කළ උත්තමයාගේ චාගාධිෂ්ඨාන පාරිශුද්ධිය ප්‍රකට වේ. විශේෂයෙන් උපෙක්ඛා ක්ෂේත්‍රය වූ පිරිනිවන් පෑමේදී උපසමාධිෂ්ඨානය සම්පාදනය කළ උත්තමයාගේ උපසමාධිෂ්ඨාන පාරිශුද්ධිය ප්‍රකට වන බව දත යුතුය.

တတြပိ [Pg.98] သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ သံဝါသေန သီလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ သံဝေါဟာရေန သောစေယျံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ အာပဒါသု ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂတဿ သာကစ္ဆာယ ပညာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သီလာဇီဝစိတ္တဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එමෙන්ම සත්‍යාධිෂ්ඨානය සම්පාදනය කරන්නහුගේ ශීලය ඇසුරු කිරීමෙන් දත යුතුය; චාගාධිෂ්ඨානය සම්පාදනය කරන්නහුගේ පිරිසිදු බව (සොචෙය්‍ය) ගනුදෙනු කිරීමෙන් දත යුතුය; උපසමාධිෂ්ඨානය සම්පාදනය කරන්නහුගේ ධෛර්යය විපත්ති වලදී දත යුතුය; ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය සම්පාදනය කරන්නහුගේ ප්‍රඥාව සාකච්ඡාවෙන් දත යුතුය. මෙලෙස ශීල, ආජීව, චිත්ත සහ දිට්ඨි යන විශුද්ධීන් දත යුතුය.

တထာ သစ္စာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဒေါသာ အဂတိံ န ဂစ္ဆတိ အဝိသံဝါဒနတော, စာဂါဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန လောဘာ အဂတိံ န ဂစ္ဆတိ အနဘိသင်္ဂတော, ဥပသမာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန ဘယာ အဂတိံ န ဂစ္ဆတိ အနပရာဓတော, ပညာဓိဋ္ဌာနသမုဒါဂမေန မောဟာ အဂတိံ န ဂစ္ဆတိ ယထာဘူတာဝဗောဓတော.

එසේම සත්‍යාධිෂ්ඨාන සම්පාදනයෙන් යුක්ත තැනැත්තා නොරැවටීම හේතුවෙන් ද්වේෂයෙන් අගතියට නොයයි. චාගාධිෂ්ඨාන සම්පාදනයෙන් යුක්ත තැනැත්තා නොඇලීම හේතුවෙන් ලෝභයෙන් අගතියට නොයයි. උපසමාධිෂ්ඨාන සම්පාදනයෙන් යුක්ත තැනැත්තා නිවැරදි බව (නිරපරාධී බව) හේතුවෙන් භයෙන් අගතියට නොයයි. ප්‍රඥාධිෂ්ඨාන සම්පාදනයෙන් යුක්ත තැනැත්තා යථාභූත ඥානය (ඇත්ත ඇති සැටියෙන් දැකීම) හේතුවෙන් මෝහයෙන් අගතියට නොයයි.

တထာ ပဌမေန အဒုဋ္ဌော အဓိဝါသေတိ, ဒုတိယေန အလုဒ္ဓေါ ပဋိသေဝတိ, တတိယေန အဘီတော ပရိဝဇ္ဇေတိ, စတုတ္ထေန အသမ္မူဠှော ဝိနောဒေတိ. ပဌမေန နေက္ခမ္မသုခပ္ပတ္တိ, ဣတရေဟိ ပဝိဝေကဥပသမသမ္ဗောဓိသုခပ္ပတ္တိယော ဟောန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တထာ ဝိဝေကဇပီတိသုခသမာဓိဇပီတိသုခအပ္ပီတိဇကာယသုခသတိပါရိသုဒ္ဓိဇဥပေက္ခာသုခပ္ပတ္တိယော ဧတေဟိ စတူဟိ ယထာက္ကမံ ဟောန္တီတိ. ဧဝမနေကဂုဏာနုဗန္ဓေဟိ စတူဟိ အဓိဋ္ဌာနေဟိ သဗ္ဗပါရမိသမူဟသင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ စ စတူဟိ အဓိဋ္ဌာနေဟိ သဗ္ဗပါရမိသင်္ဂဟော, ဧဝံ ကရုဏာပညာဟိပီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗောပိ ဟိ ဗောဓိသမ္ဘာရော ကရုဏာပညာဟိ သင်္ဂဟိတော. ကရုဏာပညာပရိဂ္ဂဟိတာ ဟိ ဒါနာဒိဂုဏာ မဟာဗောဓိသမ္ဘာရာ ဘဝန္တိ ဗုဒ္ဓတ္တသိဒ္ဓိပရိယောသာနာတိ ဧဝမေတာသံ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော.

එලෙසම පළමු වැන්නෙන් අද්වේෂීව (ඉවසීමෙන්) අධිවාසනය කරයි, දෙවැන්නෙන් අලෝභීව පරිහරණය කරයි, තෙවැන්නෙන් නිර්භයව දුරු කරයි, සිව්වැන්නෙන් මුළා නොවී බැහැර කරයි. පළමු වැන්නෙන් නෙක්ඛම්ම සුඛය ද, අනෙක්වායින් විවේක සුඛය, උපසම සුඛය සහ සම්බෝධි සුඛය ද ලැබෙන බව දත යුතුය. එසේම විවේකයෙන් උපන් ප්‍රීති සුඛය, සමාධියෙන් උපන් ප්‍රීති සුඛය, ප්‍රීති රහිත කාය සුඛය, ස්මෘති පාරිශුද්ධියෙන් උපන් උපේක්ෂා සුඛය යන මේවා පිළිවෙලින් මෙම අධිෂ්ඨාන හතරෙන් ලැබෙයි. මෙසේ අනේක ගුණානුබද්ධ වූ අධිෂ්ඨාන සතරින් සියලු පාරමිතා සමූහයාගේ සංග්‍රහය දත යුතුය. අධිෂ්ඨාන සතරින් සියලු පාරමිතාවන්ගේ සංග්‍රහය වන්නේ යම් සේද, එලෙසම කරුණාවෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් ද එය සිදුවන බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත් සියලු බෝධි සම්භාරයන් කරුණාවෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් සංග්‍රහ වන බැවිනි. කරුණාවෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් පිරිවරන ලද දානාදී ගුණයෝ බුද්ධත්වයට පත්වීම දක්වා වූ මහා බෝධි සම්භාරයෝ වෙති. මෙසේ මේවායේ සංග්‍රහය දත යුතුය.

ကော သမ္ပာဒနူပါယောတိ သကလဿာပိ ပုညာဒိသမ္ဘာရဿ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ, ဥဒ္ဒိဿ အနဝသေသသမ္ဘရဏံ အဝေကလ္လကာရိတာယောဂေန, တတ္ထ စ သက္ကစ္စကာရိတာ အာဒရဗဟုမာနယောဂေန, သာတစ္စကာရိတာ နိရန္တရပယောဂေန, စိရကာလာဒိယောဂေါ စ အန္တရာ အဝေါသာနာပဇ္ဇနေနာတိ စတုရင်္ဂယောဂေါ ဧတာသံ သမ္ပာဒနူပါယော. အပိစ သမာသတော ကတာဘိနီဟာရဿ အတ္တနိ သိနေဟဿ ပရိယာဒါနံ, ပရေသု စ သိနေဟဿ ပရိဝဍ္ဎနံ ဧတာသံ သမ္ပာဒနူပါယော. သမ္မာသမ္ဗောဓိသမဓိဂမာယ ဟိ ကတမဟာပဏိဓာနဿ မဟာသတ္တဿ ယာထာဝတော ပရိဇာနနေန သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု အနုပလိတ္တဿ အတ္တနိ သိနေဟော ပရိက္ခယံ ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆတိ, မဟာကရုဏာသမာယောဂဝသေန ပန ပိယေ ပုတ္တေ ဝိယ သဗ္ဗသတ္တေ သမ္ပဿမာနဿ တေသု မေတ္တာသိနေဟော ပရိဝဍ္ဎတိ. တတော စ တံတဒါဝတ္ထာနုရူပမတ္တပရသန္တာနေသု [Pg.99] လောဘဒေါသမောဟဝိဂမေန ဝိဒူရီကတမစ္ဆရိယာဒိဗောဓိသမ္ဘာရပဋိပက္ခော မဟာပုရိသော ဒါနပိယဝစနအတ္ထစရိယာသမာနတ္တတာသင်္ခါတေဟိ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၁၀; အ. နိ. ၄.၃၂) စတုရဓိဋ္ဌာနာနုဂတေဟိ အစ္စန္တံ ဇနဿ သင်္ဂဟကရဏဝသေန ဥပရိ ယာနတ္တယေ အဝတာရဏံ ပရိပါစနဉ္စ ကရောတိ. မဟာသတ္တာနဉှိ မဟာပညာ မဟာကရုဏာ စ ဒါနေန အလင်္ကတာ; ဒါနံ ပိယဝစနေန; ပိယဝစနံ အတ္ထစရိယာယ; အတ္ထစရိယာ သမာနတ္တတာယ အလင်္ကတာ သင်္ဂဟိတာ စ. သဗ္ဗဘူတတ္တဘူတဿ ဟိ ဗောဓိသတ္တဿ သဗ္ဗတ္ထ သမာနသုခဒုက္ခတာယ သမာနတ္တတာသိဒ္ဓိ. ဗုဒ္ဓဘူတော ပန တေဟေဝ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ စတုရဓိဋ္ဌာနပရိပူရိတာဘိဗုဒ္ဓေဟိ ဇနဿ အစ္စန္တိကသင်္ဂဟကရဏေန အဘိဝိနယနံ ကရောတိ. ဒါနဉှိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ စာဂါဓိဋ္ဌာနေန ပရိပူရိတာဘိဗုဒ္ဓံ; ပိယဝစနံ သစ္စာဓိဋ္ဌာနေန; အတ္ထစရိယာ ပညာဓိဋ္ဌာနေန; သမာနတ္တတာ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနေန ပရိပူရိတာဘိဗုဒ္ဓါ. တထာဂတာနဉှိ သဗ္ဗသာဝကပစ္စေကဗုဒ္ဓေဟိ သမာနတ္တတာ ပရိနိဗ္ဗာနေ. တတြ ဟိ တေသံ အဝိသေသတော ဧကီဘာဝေါ. တေနေဝါဟ ‘‘နတ္ထိ ဝိမုတ္တိယာ နာနတ္တ’’န္တိ.

මෙය සම්පාදනය කරන උපාය කවරේද? සියලුම පින් දහම් සම්භාරයන් සම්මා සම්බුද්ධත්වය උදෙසා අඩුවක් නොමැතිව පිරවීම (අවෙකල්ලකාරිතා), එහිලා ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව කටයුතු කිරීම (සක්කච්චකාරිතා), නොකඩවා නිරන්තරයෙන් පුහුණු කිරීම (සාතච්චකාරිතා) සහ අතරමගදී නතර නොකර දීර්ඝ කාලයක් නිරත වීම (චිරකාලාදියෝග) යන අංග හතරෙන් යුක්ත වීම මෙහි සම්පාදන උපායයි. තවද කෙටියෙන් පවසතොත්, අභිනීහාරය (මහා ප්‍රාර්ථනාව) කළ තැනැත්තා තමා කෙරෙහි ඇති ස්නේහය නැති කිරීම සහ අනුන් කෙරෙහි ඇති ස්නේහය වැඩිකිරීම මෙහි උපායයි. සම්මා සම්බුද්ධත්වය අවබෝධ කරගැනීම පිණිස මහා ප්‍රණිධානය කළ මහාසත්ත්වයා හට යථාර්ථය අවබෝධ කරගැනීමෙන් සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි නොඇලුණු බැවින් තමා කෙරෙහි ඇති ස්නේහය ක්ෂය වී යයි. මහා කරුණාවෙන් යුක්ත වන බැවින් සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි තමන්ගේ ප්‍රිය පුතුන් කෙරෙහි මෙන් මෙත් සිත වැඩෙයි. එවිට ඒ ඒ අවස්ථාවන්ට අනුරූපව තමාගේ හා අනුන්ගේ සන්තානවල ලෝභ දෝෂ මෝහ දුරුකිරීමෙන් මසුරුකම ආදී බෝධි සම්භාර විරුද්ධ ධර්මයන් බැහැර කළ මහා පුරුෂයාණෝ, දානය, ප්‍රිය වචනය, අර්ථචර්යාව සහ සමානාත්මතාව යන සතර සංග්‍රහ වස්තුවලින් ජනයාට අතිශයින් සංග්‍රහ කරමින් ඉහළ යානත්‍රයට (බෝධීන් තුනට) ඇතුළත් කරවීම හා මෝරා යෑම සිදුකරති. මහාසත්ත්වයන්ගේ මහා ප්‍රඥාව හා මහා කරුණාව දානයෙන් අලංකාරවත් වෙයි; දානය ප්‍රිය වචනයෙන් ද, ප්‍රිය වචනය අර්ථචර්යාවෙන් ද, අර්ථචර්යාව සමානාත්මතාවයෙන් ද අලංකාරවත් හා සංග්‍රහවත් වෙයි. සියලු සත්ත්වයන් තමා හා සමාන කොට සලකන බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට සෑම තැනකදීම සැප දුක් සමව විඳීම නිසා සමානාත්මතාව සිද්ධ වේ. බුද්ධත්වයට පත් වූ කල වනාහි, අධිෂ්ඨාන සතරින් පිරිපුන් වූ එම සංග්‍රහ වස්තූන්ගෙන්ම ජනයාට අතිශය සංග්‍රහ කරමින් ඔවුන් දමනය කරති. සම්මා සම්බුදුවරුන්ගේ දානය චාගාධිෂ්ඨානයෙන් පිරිපුන්ය; ප්‍රිය වචනය සත්‍යාධිෂ්ඨානයෙන් ද, අර්ථචර්යාව ප්‍රඥාධිෂ්ඨානයෙන් ද, සමානාත්මතාව උපසමාධිෂ්ඨානයෙන් ද පිරිපුන්ය. තථාගතයන් වහන්සේලාගේ සියලු ශ්‍රාවකයන් හා පසේබුදුවරුන් සමඟ ඇති සමානාත්මතාව වනාහි පිරිනිවන් පෑමේදීය. එහිදී ඔවුන්ගේ කිසිදු වෙනසක් නොමැතිව ඒකීභාවයක් වෙයි. ඒ නිසාම 'විමුක්තියේ නානත්වයක් නැත' යි වදාළ සේක.

ဟောန္တိ စေတ္ထ –

මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද කියනු ලැබේ –

‘‘သစ္စော စာဂီ ဥပသန္တော, ပညဝါ အနုကမ္ပကော,သမ္ဘတသဗ္ဗသမ္ဘာရော, ကံ နာမတ္ထံ န သာဓယေ.

සත්‍යවාදී වූ, පරිත්‍යාගශීලී වූ, ශාන්ත වූ, ප්‍රඥාවන්ත වූ, කරුණාවන්ත වූ, සියලු බෝධි සම්භාරයන් රැස් කළා වූ උත්තමයා කවර නම් අර්ථයක් සාක්ෂාත් කර නොගන්නේද?

မဟာကာရုဏိကော သတ္ထာ, ဟိတေသီ စ ဥပေက္ခကော,နိရပေက္ခော စ သဗ္ဗတ္ထ, အဟော အစ္ဆရိယော ဇိနော.

මහා කරුණාවන්ත වූ, හිතෛෂී වූ ද, එහෙත් උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වූ ද, සෑම තැනකදීම නිරපේක්ෂ (නොඇලුණු) වූ ද ශාස්තෘන් වහන්සේ නමැති ඒ ජයග්‍රාහකයාණෝ ඒකාන්තයෙන්ම ආශ්චර්යවත් වන සේක.

ဝိရတ္တော သဗ္ဗဓမ္မေသု, သတ္တေသု စ ဥပေက္ခကော,သဒါ သတ္တဟိတေ ယုတ္တော, အဟော အစ္ဆရိယော ဇိနော.

සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි නොඇලුණා වූ ද, සත්වයන් කෙරෙහි උපේක්ෂා සහගත වූ ද, නිරතුරුව ම සත්ව හිතසුව පිණිස යෙදුණා වූ ද ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන් ම ආශ්චර්යවත් වන සේක.

သဗ္ဗဒါ သဗ္ဗသတ္တာနံ, ဟိတာယ စ သုခါယ စ,ဥယျုတ္တော အကိလာသူ စ, အဟော အစ္ဆရိယော ဇိနော’’တိ. (စရိယာ. အဋ္ဌ. ၃၂၀ ပကိဏ္ဏကကထာ);

සියලු කල්හි සියලු සත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස ම උත්සාහවන්ත වූ ද, ක්ලන්ත නොවන්නා වූ ද ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන් ම ආශ්චර්යවත් වන සේක.

ကိတ္တကေန ကာလေန သမ္ပာဒနန္တိ ဟေဋ္ဌိမေန တာဝ ပရိစ္ဆေဒေန စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ, မဇ္ဈိမေန အဋ္ဌာသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ, ဥပရိမေန သောဠသာသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ, ဧတေ စ [Pg.100] ဘေဒါ ယထာက္ကမံ ပညာဓိကသဒ္ဓါဓိကဝီရိယာဓိကဝသေန ဉာတဗ္ဗာ. ပညာဓိကာနဉှိ သဒ္ဓါ မန္ဒာ ဟောတိ, ပညာ တိက္ခာ. သဒ္ဓါဓိကာနံ ပညာ မဇ္ဈိမာ ဟောတိ, ဝီရိယာဓိကာနံ ပညာ မန္ဒာ. ပညာနုဘာဝေန စ သမ္မာသမ္ဗောဓိ အဘိဂန္တဗ္ဗာတိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. အဝိသေသေန ပန ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာနံ ဓမ္မာနံ တိက္ခမဇ္ဈိမမုဒုဘာဝေန တယောပေတေ ဘေဒါ ယုတ္တာတိ ဝဒန္တိ. တိဝိဓာ ဟိ ဗောဓိသတ္တာ အဘိနီဟာရက္ခဏေ ဘဝန္တိ ဥဂ္ဃဋိတညူဝိပဉ္စိတညူနေယျဘေဒေန. တေသု ဥဂ္ဃဋိတညူ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သမ္မုခါ စတုပ္ပဒိကံ ဂါထံ သုဏန္တော တတိယပဒေ အပရိယောသိတေယေဝ ဆအဘိညာဟိ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပတ္တုံ သမတ္ထုပနိဿယော ဟောတိ, ဒုတိယော သတ္ထု သမ္မုခါ စတုပ္ပဒိကံ ဂါထံ သုဏန္တော အပရိယောသိတေယေဝ စတုတ္ထပဒေ ဆဟိ အဘိညာဟိ အရဟတ္တံ ပတ္တုံ သမတ္ထုပနိဿယော ဟောတိ, ဣတရော ဘဂဝတော သမ္မုခါ စတုပ္ပဒိကံ ဂါထံ သုတွာ ပရိယောသိတာယ ဂါထာယ ဆဟိ အဘိညာဟိ အရဟတ္တံ ပတ္တုံ သမတ္ထုပနိဿယော ဘဝတိ. တယောပေတေ ဝိနာ ကာလဘေဒေန ကတာဘိနီဟာရလဒ္ဓဗျာကရဏာ ပါရမိယော ပူရေန္တာ ယထာက္ကမံ ယထာဝုတ္တဘေဒေန ကာလေန သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ပါပုဏန္တိ. တေသု တေသု ပန ကာလဘေဒေသု အပရိပုဏ္ဏေသု တေ တေ မဟာသတ္တာ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဝေဿန္တရဒါနသဒိသံ ဒါနံ ဒေန္တာပိ တဒနုရူပေ သီလာဒိသဗ္ဗပါရမိဓမ္မေ အာစိနန္တာပိ အန္တရာ ဗုဒ္ဓါ ဘဝိဿန္တီတိ အကာရဏမေတံ. ကသ္မာ? ဉာဏဿ အပရိပစ္စနတော. ပရိစ္ဆိန္နကာလနိပ္ဖာဒိတံ ဝိယ ဟိ သဿံ ပရိစ္ဆိန္နကာလေ ပရိနိပ္ဖာဒိတာ သမ္မာသမ္ဗောဓိ. တဒန္တရာ ပန သဗ္ဗုဿာဟေန ဝါယမန္တေနာပိ န သက္ကာ ပါပုဏိတုန္တိ ပါရမိပါရိပူရီ ယထာဝုတ္တကာလဝိသေသံ ဝိနာ န သမ္ပဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙම පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කිරීමට කොපමණ කාලයක් ගත වන්නේ ද? එහි අවම සීමාව අසංඛ්‍ය කල්ප හතරකුත් කල්ප ලක්ෂයකි; මධ්‍යම සීමාව අසංඛ්‍ය කල්ප අටකුත් කල්ප ලක්ෂයකි; උපරිම සීමාව අසංඛ්‍ය කල්ප දහසයකුත් කල්ප ලක්ෂයකි. මෙම වෙනස්කම් පිළිවෙළින් ප්‍රඥාධික, ශ්‍රද්ධාධික හා වීර්යධික යන ස්වභාවයන් අනුව දත යුතුය. ප්‍රඥාධික බෝධිසත්වයන්ගේ ශ්‍රද්ධාව මද වන අතර ප්‍රඥාව තියුණු ය. ශ්‍රද්ධාධිකයන්ගේ ප්‍රඥාව මධ්‍යස්ථ ය. වීර්යධිකයන්ගේ ප්‍රඥාව මද ය. ප්‍රඥාවේ මහිමයෙන් ම සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කරගත යුතු බව අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. විමුක්තිය මෝරා යෑමට හේතු වන ධර්මයන්ගේ තියුණු, මධ්‍යම හා මෘදු ස්වභාවයන් අනුව මෙම බෙදීම් තුන යෝග්‍ය බව විද්වත්හු පවසති. අභිනීහාර (ප්‍රාර්ථනා) අවස්ථාවේදී බෝධිසත්වවරු උග්ඝටිතඤ්ඤූ, විපඤ්චිතඤ්ඤූ හා නෙය්‍ය යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වෙති. ඔවුන් අතරින් උග්ඝටිතඤ්ඤූ තැනැත්තා සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක ඉදිරියේ සිව්පද ගාථාවක තෙවන පදය අවසන් වීමටත් පෙර ෂඩ් අභිඥා හා සිව්පිළිසිඹියාපත් අරහත් භාවයට පත්වීමට තරම් උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය ඇත්තෙකි. දෙවැන්නා සර්වඥයන් වහන්සේ ඉදිරියේ සිව්පද ගාථාවක සිව්වන පදය අවසන් වන විට ද, තෙවැන්නා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ සම්පූර්ණ ගාථාව අසා අවසන් වන විට ද ෂඩ් අභිඥා සහිතව අරහත් භාවයට පත්වීමට සුදුසුකම් ඇත්තෙකි. කාල භේදය හැරුණු කොට, නියත විවරණ ලබා පාරමිතා පුරන්නා වූ මේ තිදෙනාම ඉහත දැක්වූ පරිදි නියමිත කාලයන්හිදී සම්මා සම්බෝධියට පැමිණෙති. ඒ ඒ කාලසීමාවන් සම්පූර්ණ වීමට පෙර, එම මහා බෝධිසත්වවරුන් දිනපතා වෙස්සන්තර දානය වැනි මහා දාන පින්කම් කළ ද, සීලාදී සියලු පාරමිතා ධර්මයන් රැස් කළ ද, ඒ අතරතුර කාලයක බුදුවීමක් සිදු නොවේ. එයට හේතුව ඥානය මේරී නොතිබීමයි. නියමිත කාලයකදී අස්වැන්න පැසෙන්නා සේ, සම්මා සම්බෝධිය ද නියමිත කාලයේදීම සිදු වේ. ඒ අතරතුර කාලයේ මුළු වෙර යොදා උත්සාහ කළ ද එය ලබාගත නොහැකි බැවින්, නියමිත කාල සීමාව සම්පූර්ණ නොවී පාරමී පිරීම අවසන් නොවන බව දත යුතුය.

ကော အာနိသံသောတိ ယေ တေ ကတာဘိနီဟာရာနံ ဗောဓိသတ္တာနံ –

ආනිශංස කවරේ ද යත්? යම් ඒ අභිනීහාර (නියත විවරණ) ලත් බෝධිසත්වයන්ට හිමි වන—

‘‘ဧဝံ သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နာ, ဗောဓိယာ နိယတာ နရာ;

သံသရံ ဒီဃမဒ္ဓါနံ, ကပ္ပကောဋိသတေဟိပိ;

အဝီစိမှိ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, တထာ လောကန္တရေသု စာ’’တိ. အာဒိနာ (အဘိ. အဋ္ဌ. ၁.နိဒါနကထာ;

အပ. အဋ္ဌ. ၁.ဒူရေနိဒါနကထာ;

ဇာ. အဋ္ဌ. ၁.ဒူရေနိဒါနကထာ;

ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၂၇.ဒူရေနိဒါနကထာ;

စရိယာ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကကထာ) –

"මෙසේ සියලු අංගයන්ගෙන් සමන්විත වූ, බෝධිය පිණිස නියත වූ මනුෂ්‍යයෝ දීර්ඝ කාලයක් සංසාරයෙහි සැරිසැරුව ද, කල්ප කෝටි ශත ගණනකදී වුව ද අවීචි මහා නිරයෙහි හෝ ලෝකන්තරික නිරයෙහි හෝ නූපදින්නාහ" යනාදී වශයෙන් ද—

အဋ္ဌာရသ အဘဗ္ဗဋ္ဌာနာနုပဂမနပ္ပကာရာ အာနိသံသာ သံဝဏ္ဏိတာ. ယေ စ ‘‘သတော သမ္ပဇာနော အာနန္ဒ ဗောဓိသတ္တော တုသိတာကာယာ စဝိတွာ [Pg.101] မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၁၉၉) သောဠသ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတဓမ္မပ္ပကာရာ, ယေ စ ‘‘သီတံ ဗျပဂတံ ဟောတိ, ဥဏှဉ္စ ဥပသမ္မတီ’’တိအာဒိနာ (ဗု. ဝံ. ၈၃), ‘‘ဇာယမာနေ ခေါ သာရိပုတ္တ ဗောဓိသတ္တေ အယံ ဒသသဟဿိလောကဓာတု သင်္ကမ္ပတိ သမ္ပကမ္ပတိ သမ္ပဝေဓတီ’’တိအာဒိနာ စ ဒွတ္တိံသ ပုဗ္ဗနိမိတ္တပ္ပကာရာ, ယေ ဝါ ပနညေပိ ‘‘ဗောဓိသတ္တာနံ အဓိပ္ပာယသမိဇ္ဈနံ ကမ္မာဒီသု ဝသီဘာဝေါ’’တိ ဧဝမာဒယော တတ္ထ တတ္ထ ဇာတကဗုဒ္ဓဝံသာဒီသု ဒဿိတပ္ပကာရာ အာနိသံသာ, တေ သဗ္ဗေပိ ဧတာသံ အာနိသံသာ, တထာ ယထာနိဒဿိတဘေဒါ အလောဘာဒေါသာဒိဂုဏယုဂဠာဒယော စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

දහඅටක් වූ අභව්‍යස්ථානයන්ට පත් නොවීම් ආදී ආනිශංසයන් වර්ණනා කර ඇත. "ආනන්දය, බෝධිසත්ව තෙමේ සිහි නුවණින් යුක්තව තුසිත භවනයෙන් චුතව මව් කුස පිළිසිඳ ගත්තේය" යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන දහසයක් වූ ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මයන් ද, "සීතල පහව යයි, උෂ්ණය සංසිඳෙයි" සහ "සාරිපුත්තය, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ උපදින කල්හි දසදහසක් ලෝකධාතුව කම්පනය වෙයි" යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන තිස් දෙකක් වූ පූර්ව නිමිති ද, ජාතක අටුවාව හා බුද්ධවංශය ආදියෙහි දැක්වෙන "බෝධිසත්වයන්ගේ අභිප්‍රායන් ඉටුවීම, කර්මයන් කෙරෙහි ඇති වසීභාවය" ආදී සියලු ආනිශංසයන් ද, එසේම අලෝභ අදෝස ආදී ගුණ යුගලයන් ද මෙහි ලා දත යුතුය.

ကိံ ဖလန္တိ သမာသတော တာဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝေါ ဧတာသံ ဖလံ, ဝိတ္ထာရတော ပန ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏ- (ဒီ. နိ. ၂.၂၄ အာဒယော; ၃.၁၆၈ အာဒယော; မ. နိ. ၂.၃၈၅) အသီတိအနုဗျဉ္ဇနဗျာမပ္ပဘာဒိအနေကဂုဏဂဏသမုဇ္ဇလရူပကာယသမ္ပတ္တိအဓိဋ္ဌာနာ ဒသဗလစတုဝေသာရဇ္ဇဆအသာဓာရဏဉာဏအဋ္ဌာရသာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မ- (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅; မူလဋီ. ၂.သုတ္တန္တဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ) -ပဘုတိအနေကသတသဟဿဂုဏသမုဒယောပသောဘိနီ ဓမ္မကာယသိရီ, ယာဝတာ ပန ဗုဒ္ဓဂုဏာ ယေ အနေကေဟိပိ ကပ္ပေဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနာပိ ဝါစာယ ပရိယောသာပေတုံ န သက္ကာ, ဣဒံ ဧတာသံ ဖလန္တိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဗုဒ္ဓဝံသစရိယာပိဋကဇာတကမဟာပဒါနသုတ္တာဒီနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

ඵලය කවරේ ද යත්? සැකෙවින් පවසතොත් සම්මා සම්බුද්ධත්වය මෙහි ඵලයයි. විස්තර වශයෙන් පවසතොත්, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ, අසූවක් අනුබ්‍යඤ්ජන, බ්‍යාමප්‍රභාව ආදී අනේකවිධ ගුණ සමූහයෙන් බැබළෙන රූපකාය සම්පත්තිය ද, දස බල, සිවු විශාරද ඥාන, සය අසාධාරණ ඥාන, දහඅටක් ආවේණික බුද්ධ ධර්ම ආදී සිය දහස් ගණන් ගුණාංගයන්ගෙන් ශෝභමාන වූ ධර්මකාය ශ්‍රී විභූතිය ද මෙහි ඵලයන් ය. යම් බුද්ධ ගුණයන් වනාහි කල්ප ගණනාවකදී වුව ද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකට වුව ද වචනයෙන් කියා නිම කළ නොහැකි ද, එය මෙහි ඵලය ලෙස සැකෙවින් දත යුතුය. මෙහි විස්තරය බුද්ධවංශය, චරියාපිටකය, ජාතක පාලිය හා මහාපදාන සූත්‍රය ආදිය ඇසුරින් දත යුතුය.

ယထာဝုတ္တာယ ပဋိပဒါယ ယထာဝုတ္တဝိဘာဂါနံ ပါရမီနံ ပူရိတဘာဝံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ’’တိ. သတိပိ မဟာပရိစ္စာဂါနံ ဒါနပါရမိဘာဝေ ပရိစ္စာဂဝိသေသဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စေဝ သုဒုက္ကရဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စ ‘‘ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ’’တိ ဝိသုံ ဂဟဏံ, တတောယေဝ စ အင်္ဂပရိစ္စာဂတော ဝိသုံ နယနပရိစ္စာဂဂ္ဂဟဏံ, ပရိဂ္ဂဟပရိစ္စာဂဘာဝသာမညေပိ ဓနရဇ္ဇပရိစ္စာဂတော ပုတ္တဒါရပရိစ္စာဂဂ္ဂဟဏဉ္စ ကတံ. ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တသင်္ခါတာယ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ သဒ္ဓိံ အဘိညာသမာပတ္တိနိပ္ဖာဒနံ ပုဗ္ဗယောဂေါ. ဒါနာဒီသုယေဝ သာတိသယပဋိပတ္တိနိပ္ဖာဒနံ ပုဗ္ဗစရိယာ, ယာ စရိယာပိဋကသင်္ဂဟိတာ. အဘိနီဟာရော ပုဗ္ဗယောဂေါ, ဒါနာဒိပဋိပတ္တိ, ကာယဝိဝေကဝသေန ဧကစရိယာ ဝါ ပုဗ္ဗစရိယာတိ ကေစိ. ဒါနာဒီနဉ္စေဝ အပ္ပိစ္ဆတာဒီနဉ္စ သံသာရနိဗ္ဗာနေသု [Pg.102] အာဒီနဝါနိသံသာဒီနဉ္စ ဝိဘာဝနဝသေန သတ္တာနံ ဗောဓိတ္တယေ ပတိဋ္ဌာပနပရိပါစနဝသေန ပဝတ္တာ ကထာ ဓမ္မက္ခာနံ. ဉာတီနံ အတ္ထစရိယာ ဉာတတ္ထစရိယာ, သာပိ ကရုဏာယနဝသေနေဝ. အာဒိ-သဒ္ဒေန လောကတ္ထစရိယာဒယော သင်္ဂဏှာတိ. ကမ္မဿကတာဉာဏဝသေန, အနဝဇ္ဇကမ္မာယတနဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနပရိစယဝသေန, ခန္ဓာယတနာဒိပရိစယဝသေန, လက္ခဏတ္တယတီရဏဝသေန စ ဉာဏစာရော ဗုဒ္ဓိစရိယာ, သာ ပန အတ္ထတော ပညာပါရမီယေဝ, ဉာဏသမ္ဘာရဒဿနတ္ထံ ဝိသုံ ဂဟဏံ. ကောဋိန္တိ ပရိယန္တော, ဥက္ကံသောတိ အတ္ထော. စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ ဘာဝေတွာ ဗြူဟေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ဘာဝေတွာတိ ဥပ္ပာဒေတွာ. ဗြူဟေတွာတိ ဝဍ္ဎေတွာ. သတိပဋ္ဌာနာဒိဂ္ဂဟဏေန အာဂမနပဋိပဒံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေတိ, ဝိပဿနာသဟဂတာ ဧဝ ဝါ သတိပဋ္ဌာနာဒယော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧတ္ထ စ ‘‘ယေန အဘိနီဟာရေနာ’’တိအာဒိနာ အာဂမနပဋိပဒါယ အာဒိံ ဒဿေတိ, ‘‘ဒါနပါရမီ’’တိအာဒိနာ မဇ္ဈံ, ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ’’တိအာဒိနာ ပရိယောသာနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

කලින් සඳහන් කළ ප්‍රතිපදාවෙන්, කලින් සඳහන් කළ බෙදීම් සහිත පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කළ බව අඟවනු පිණිස 'සමත්රිංශත් (තිස්) පාරමිතාවන් පුරා' යැයි වදාරන ලදී. පංච මහා පරිත්‍යාගයන් දාන පාරමිතාවටම ඇතුළත් වුවද, ඒවායේ ඇති විශේෂ වූ පරිත්‍යාගශීලී බව සහ ඉතා දුෂ්කර බව දැක්වීම සඳහා 'පංච මහා පරිත්‍යාගයන්' යනුවෙන් වෙන් කොට දක්වන ලදී. එමෙන්ම අංග පරිත්‍යාගයෙන් වෙන් කොට ඇස් පරිත්‍යාගය (නයන පරිත්‍යාගය) ගැනද, පරිග්‍රහ පරිත්‍යාගය පොදුවේ තිබුණද ධන හා රාජ්‍ය පරිත්‍යාගයෙන් වෙන් කොට අඹුදරු පරිත්‍යාගය ගැනද දක්වන ලදී. 'ගතපච්චාගතික වත' නමින් හැඳින්වෙන පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව සමඟ අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවා ගැනීම 'පූර්ව යෝගය' නමි. දානාදී පාරමිතාවන්හිම ඉතා උසස් ලෙස පිළිපැදීම 'පූර්ව චරියාව' වන අතර එය චරියා පිටකයෙහි ඇතුළත් වේ. අභිනීහාරය යනු පූර්ව යෝගය බවත්, දානාදී පිළිවෙත් පිරීම හෝ කාය විවේකය ඇතිව තනිව හැසිරීම (ඒකචරියාව) පූර්ව චරියාව බවත් ඇතැමෙක් පවසති. දානාදියෙහි සහ අල්පේච්ඡතාදී ගුණයන්හි අනුසස් ද, සංසාරයේ ආදීනව සහ නිවනේ අනුසස් ද විස්තර කරමින්, සත්ත්වයන් බෝධිත්‍රයෙහි (බුදු, පසේබුදු, රහත් යන තීර්ථයන්හි) පිහිටුවීම හා මෝරා යාම පිණිස පවත්වන දේශනාව 'ධර්මාඛ්‍යානය' (ධර්මය දේශනා කිරීම) නමි. නෑයන්ට යහපතක් කිරීම 'ඥාතත්ථ චරියාව' වන අතර එයද කරුණාව නිසාම උපදින්නකි. 'ආදි' යන වචනයෙන් ලෝකත්ථ චරියාව ආදිය ද ඇතුළත් වේ. කර්මස්සකතා ඥානයෙන් ද, නිවැරදි කර්මාන්ත හා විද්‍යස්ථාන පිළිබඳ හුරුපුරුදු බවින් ද, ස්කන්ධ ආයතන පිළිබඳ පුහුණුවෙන් ද, ත්‍රිලක්ෂණය තීරණය කිරීමේ ඥානයෙන් ද යුක්ත ඥාන ගමන 'බුද්ධි චරියාව' නමි. එය අර්ථය අතින් ප්‍රඥා පාරමිතාවම වුවත්, ඥාන සම්භාරය දැක්වීම සඳහා වෙන් කොට ගන්නා ලදී. 'කෝටිය' යනු කෙළවර හෙවත් උසස්ම අවස්ථාවයි. 'සතර සතිපට්ඨානයන් වැඩීම හා දියුණු කිරීම' යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එහි 'භාවෙත්වා' යනු උපදවා ගැනීමයි. 'බ්රූහෙත්වා' යනු වර්ධනය කිරීමයි. සතිපට්ඨාන ආදිය දැක්වීමෙන් මාර්ග ප්‍රතිපදාවේ අග්‍රඵලය (කූටප්‍රාප්තිය) පෙන්වයි. නැතහොත් සතිපට්ඨාන ආදිය විදර්ශනාව සහිතවම දැක්විය යුතුය. මෙහිදී 'යම් අභිනීහාරයකින්' යනාදී වශයෙන් මාර්ග ප්‍රතිපදාවේ ආරම්භය ද, 'දාන පාරමිතාව' යනාදී වශයෙන් මධ්‍යය ද, 'සතර සතිපට්ඨානය' යනාදී වශයෙන් අවසානය ද පෙන්වන බව දත යුතුය.

သမ္ပတိဇာတောတိ ဟတ္ထတော မုစ္စိတွာ မုဟုတ္တဇာတော, န မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခန္တမတ္တော. နိက္ခန္တမတ္တဉှိ မဟာသတ္တံ ပဌမံ ဗြဟ္မာနော သုဝဏ္ဏဇာလေန ပဋိဂ္ဂဏှိံသု, တေသံ ဟတ္ထတော စတ္တာရော မဟာရာဇာနော အဇိနပ္ပဝေဏိယာ, တေသံ ဟတ္ထတော မနုဿာ ဒုကူလစုမ္ဗဋကေန ပဋိဂ္ဂဏှိံသု, မနုဿာနံ ဟတ္ထတော မုဉ္စိတွာ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌိတောတိ ယထာဟ ဘဂဝါ မဟာပဒါနဒေသနာယံ. သေတမှိ ဆတ္တေတိ ဒိဗ္ဗသေတစ္ဆတ္တေ. အနုဟီရမာနေတိ ဓာရိယမာနေ. ဧတ္ထ စ ဆတ္တဂ္ဂဟဏေနေဝ ခဂ္ဂါဒီနိ ပဉ္စ ကကုဓဘဏ္ဍာနိပိ (ဇာ. ၂.၁၉.၇၂) ဝုတ္တာနေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခဂ္ဂတာလဝဏ္ဋမောရဟတ္ထကဝါဠဗီဇနီဥဏှီသပဋ္ဋာပိ ဟိ ဆတ္တေန သဟ တဒါ ဥပဋ္ဌိတာ အဟေသုံ. ဆတ္တာဒီနိယေဝ စ တဒါ ပညာယိံသု, န ဆတ္တာဒိဂါဟကာ. သဗ္ဗာ စ ဒိသာတိ ဒသပိ ဒိသာ. နယိဒံ သဗ္ဗဒိသာဝိလောကနံ သတ္တပဒဝီတိဟာရုတ္တရကာလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မဟာသတ္တော ဟိ မနုဿာနံ ဟတ္ထတော မုစ္စိတွာ ပုရတ္ထိမဒိသံ ဩလောကေသိ, တတ္ထ ဒေဝမနုဿာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇယမာနာ ‘‘မဟာပုရိသ ဣဓ တုမှေဟိ သဒိသောပိ နတ္ထိ, ကုတော ဥတ္တရိတရော’’တိ အာဟံသု. ဧဝံ စတဿော ဒိသာ, စတဿော အနုဒိသာ, ဟေဋ္ဌာ, ဥပရီတိ သဗ္ဗာ ဒိသာ အနုဝိလောကေတွာ သဗ္ဗတ္ထ အတ္တနာ သဒိသံ အဒိသွာ ‘‘အယံ ဥတ္တရာ ဒိသာ’’တိ တတ္ထ သတ္တပဒဝီတိဟာရေန [Pg.103] အဂမာသိ. အာသဘိန္တိ ဥတ္တမံ. အဂ္ဂေါတိ သဗ္ဗပဌမော. ဇေဋ္ဌော သေဋ္ဌောတိ စ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အယမန္တိမာ ဇာတိ, နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ပတ္တဗ္ဗံ အရဟတ္တံ ဗျာကာသိ.

'සම්පතිජාත' යනු අත්වලින් මිදී මොහොතක් ගත වූ අවස්ථාවයි, මව්කුසින් නික්මුණු සැණින් නොවේ. මක්නිසාද යත්, මව්කුසින් නික්මුණු මහබෝසතාණන් වහන්සේව පළමුව බ්‍රහ්මයන් විසින් රන් දැලකින් පිළිගන්නා ලදී. ඔවුන්ගේ අතින් සතර වරම් දෙවිවරු අඳුන් දිවි සමින් කළ ඇතිරිල්ලකින් පිළිගත්තහ. ඔවුන්ගේ අතින් මිනිසුන් දුහුල් රෙදිවලින් කළ සුඹුළුවකින් (දැවටුමකින්) පිළිගත්තහ. මිනිසුන්ගේ අත්වලින් මිදී පෘථිවිය මත පිහිටි බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහාපදාන දේශනාවේදී වදාළ සේක. 'සෙතම්හි ඡත්තෙ' යනු දිව්‍යමය සේසත (සුදු කුඩය) යට යන්නයි. 'අනුහීරමානෙ' යනු දරා සිටින කල්හිය. මෙහි සේසත ගැන සඳහන් කිරීමෙන්ම කඩුව ආදී වූ පංච කකුධ භාණ්ඩයන් ද කියවුණු බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, එකල සේසත සමඟ මගුල් කඩුව, වටාපත, මයුර හස්තය (මොණර පිල් කළඹ), වල්විදුනාව සහ නළල් පට ද පෙනී සිටියේය. එකල සේසත් ආදියම පෙනෙන්නට තිබුණු අතර ඒවා දරා සිටින්නන් නොපෙනුණි. 'සබ්බා ච දිසා' යනු දස දිශාවන්මයි. මෙම සෑම දිශාවක්ම බැලීම, සත් පියවරක් තැබීමෙන් පසුව සිදුවූවක් ලෙස නොදැක්විය යුතුය. මක්නිසාද යත්, මහබෝසතාණන් වහන්සේ මිනිසුන්ගේ අතින් මිදී මුලින්ම පෙරදිග බැලූ සේක. එහිදී දෙවිමිනිසුන් සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදමින් 'මහාපුරුෂයාණෙනි, මෙහි ඔබට සමාන කෙනෙක්වත් නැත, එවිට ඔබගෙන් උතුම් වූ කෙනෙකු කොහින්ද?' යැයි කීහ. මෙසේ සතර දිශාවන් ද, සතර අනුදිශාවන් ද, යට සහ උඩ යන දස දිශාවන්ම බලා, කොතැනකවත් තමාට සමාන කෙනෙකු නොදැක, 'මෙය උතුරු දිශාවයි' කියා එහි සත් පියවරක් ගමන් කළහ. 'ආසභිං' යනු උත්තම වූ යන්නයි. 'අග්ග' යනු සියල්ලටම පළමු වැන්නායි. 'ජෙට්ඨ' සහ 'සෙට්ඨ' යනුද ඊටම සමාන වචනයි. 'මේ මාගේ අවසාන උපතයි, දැන් නැවත ඉපදීමක් නැත' යන්නෙන් මෙම ආත්මභාවයේදීම ලැබිය යුතු රහත් භාවය ගැන ප්‍රකාශ කළ සේක.

‘‘အနေကေသံ ဝိသေသာဓိဂမာနံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘာဝေနာ’’တိ သင်္ခိတ္တေန ဝုတ္တမတ္ထံ ‘‘ယဉှီ’’တိအာဒိနာ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတိ. တတ္ထ ဧတ္ထာတိ –

'අනේකවිධ විශේෂ අවබෝධයන්ගේ (අධිගමයන්ගේ) පූර්ව නිමිත්තක් වශයෙන්' යැයි කෙටියෙන් දැක්වූ අර්ථය 'යං හි' යනාදී වශයෙන් විස්තරාත්මකව දක්වයි. එහි 'එත්ථ' (මෙහි) යනු -

‘‘အနေကသာခဉ္စ သဟဿမဏ္ဍလံ,ဆတ္တံ မရူ ဓာရယုမန္တလိက္ခေ;

သုဝဏ္ဏဒဏ္ဍာ ဝီတိပတန္တိ စာမရာ,န ဒိဿရေ စာမရဆတ္တဂါဟကာ’’တိ. (သု. နိ. ၆၉၃);

"බොහෝ අතු (කූරු) සහිත වූද, දහසක් මණ්ඩල සහිත වූද (මනහර වූ) සේසතක් දෙවියෝ අහසෙහි දරා සිටියහ; රන් මිටි සහිත සේමර (සෙමෙර වල්විදුනා) සෙලවෙන්නට විය, නමුත් එම සේමර සහ සේසත් දරා සිටින්නෝ නොපෙනුණහ."

ဣမိဿာ ဂါထာယ. သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတစာရတာယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏပဋိလာဘဿာ’’တိ. ‘‘တထာ အယံ ဘဂဝါပိ ဂတော…ပေ… ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘာဝေနာ’’တိ ဧတေန အဘိဇာတိယံ ဓမ္မတာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနဝိသေသာ သဗ္ဗဗောဓိသတ္တာနံ သာဓာရဏာတိ ဒဿေတိ. ပါရမိတာနိဿန္ဒာ ဟိ တေတိ.

මෙම ගාථාවේ අර්ථයයි. සර්වඥතා ඥානයම සෑම තැනකම බාධාවකින් තොරව හැසිරෙන බැවින් එය 'අනාවරණ ඥානය' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'සර්වඥතා සහ අනාවරණ ඥානය ලැබීමේ' යැයි කියන ලදී. 'එලෙසම මෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ගිය සේක...පෙ... පූර්ව නිමිත්තක් වශයෙන්' යන්නෙන් උතුම් උපතේදී ධර්මතාවක් ලෙස සිදුවන මෙම විශේෂ උපත සෑම බෝසත්වරුන්ටම පොදු බව පෙන්වයි. මක්නිසාද යත් ඒවා පාරමිතාවන්ගේ අනුසස් (ප්‍රතිඵල) වන බැවිනි.

ဝိက္ကမီတိ အဂမာသိ. မရူတိ ဒေဝါ. သမာတိ ဝိလောကနသမတာယ သမာ သဒိသိယော. မဟာပုရိသော ဟိ ယထာ ဧကံ ဒိသံ ဝိလောကေသိ, ဧဝံ သေသာ ဒိသာပိ, န ကတ္ထစိ ဝိလောကနေ ဝိဗန္ဓော တဿ အဟောသီတိ. သမာတိ ဝါ ဝိလောကေတုံ ယုတ္တာတိ အတ္ထော. န ဟိ တဒါ ဗောဓိသတ္တဿ ဝိရူပဗီဘစ္ဆဝိသမရူပါနိ ဝိလောကေတုံ အယုတ္တာနိ ဒိသာသု ဥပဋ္ဌဟန္တီတိ.

'වික්කමී' යනු ගමන් කළේය යන්නයි. 'මරූ' යනු දෙවියන්ය. 'සමා' යනු බැලීමේ සමානත්වයෙන් සමාන වූ හෙවත් සදෘශ වූ යන්නයි. මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේ යම් සේ එක් දිශාවක් බැලූ සේක් ද, එලෙසම සෙසු දිශාවන් ද බැලූහ, කිසිදු දිශාවක බැලීමේදී උන්වහන්සේට බාධාවක් නොවීය. එසේත් නැතිනම් 'සමා' යනු බැලීමට සුදුසු වූ යන්නයි. එකල බෝසතාණන් වහන්සේට බැලීමට නුසුදුසු වූ විරූපී, බියකරු හෝ විෂම රූප කිසිදු දිශාවක පෙනෙන්නට නොතිබුණි.

‘‘ဧဝံ တထာဂတော’’တိ ကာယဂမနဋ္ဌေန ဂတ-သဒ္ဒေန တထာဂတ-သဒ္ဒံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒါနိ ဉာဏဂမနဋ္ဌေန တံ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နေက္ခမ္မေနာတိ အလောဘပ္ပဓာနေန ကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေန. ကုသလာ ဟိ ဓမ္မာ ဣဓ နေက္ခမ္မံ, န ပဗ္ဗဇ္ဇာဒယော, ‘‘ပဌမဇ္ဈာနေနာ’’တိ စ ဝဒန္တိ. ပဟာယာတိ ပဇဟိတွာ. ဂတော အဓိဂတော, ပဋိပန္နော ဥတ္တရိဝိသေသန္တိ အတ္ထော. ပဟာယာတိ ဝါ ပဟာနဟေတု, ပဟာနလက္ခဏံ ဝါ. ဟေတုလက္ခဏတ္ထော ဟိ အယံ ပဟာယ-သဒ္ဒေါ. ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒာဒိပ္ပဟာနဟေတုကံ ဂတော’’တိ ဟေတ္ထ ဝုတ္တံ ဂမနံ အဝဗောဓော, ပဋိပတ္တိ ဧဝ ဝါ. ကာမစ္ဆန္ဒာဒိပ္ပဟာနေန စ တံ လက္ခီယတိ. ဧသ နယော ‘‘ပဒါလေတွာ’’တိအာဒီသုပိ. အဗျာပါဒေနာတိ မေတ္တာယ. အာလောကသညာယာတိ ဝိဘူတံ ကတွာ မနသိကရဏေန ဥပဋ္ဌိတအာလောကသဉ္ဇာနနေန[Pg.104]. အဝိက္ခေပေနာတိ သမာဓိနာ. ဓမ္မဝဝတ္ထာနေနာတိ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ ယာထာဝဝိနိစ္ဆယေန, ‘‘သပ္ပစ္စယနာမရူပဝဝတ္ထာနေနာ’’တိပိ ဝဒန္တိ.

මෙසේ 'තථාගත' යන්නෙහි 'ගත' යන ශබ්දයෙන් ශරීරයේ ගමන යන අර්ථයෙන් තථාගත ශබ්දය විස්තර කර, දැන් ඥාන ගමන (අවබෝධය) යන අර්ථයෙන් එය දැක්වීමට 'අථ වා' (එසේත් නැතහොත්) යනාදිය වදාළහ. එහි 'නෙක්ඛම්මයෙන්' යනු අලෝභය ප්‍රධාන කොට ඇති කුසල් සිත් උපදවා ගැනීමෙනි. මෙහිදී කුසල් දහම් 'නෙක්ඛම්මය' ලෙස හැඳින්වෙන අතර, පැවිදි වීම ආදිය නොවේ. එය 'ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන්' යැයි ද පවසති. 'පහහිය' යනු ප්‍රහාණය කර (අත්හැර) යන්නයි. 'ගත' යනු අධිගමනය කළ, උත්තරීතර විශේෂයකට පැමිණි යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් 'පහහිය' යනු ප්‍රහාණයට හේතුව හෝ ප්‍රහාණයේ ලක්ෂණයයි. මෙහි 'පහහිය' යන ශබ්දය හේතු ලක්ෂණාර්ථයේ යෙදේ. 'කාමච්ඡන්දය ආදිය ප්‍රහාණය කිරීම හේතුවෙන් පැමිණි (ගිය)' යන්නෙහි 'ගමන' යනු අවබෝධයයි, නැතහොත් පිළිවෙතම වේ. කාමච්ඡන්දය ආදිය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් එය ලක්ෂණය වේ. 'පදාලෙත්වා' (පළා දමා) ආදී තැන්වල ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'අබ්‍යාපාදයෙන්' යනු මෙත්තාවෙනි. 'ආලෝක සංඥාවෙන්' යනු පැහැදිලි ලෙස මෙනෙහි කිරීමෙන් එළඹ සිටි ආලෝකය හඳුනාගැනීමෙනි. 'අවික්ඛේපයෙන්' යනු සමාධියෙනි. 'ධර්ම ව්‍යවස්ථානයෙන්' යනු කුසලාදී ධර්මයන් යථා පරිදි විනිශ්චය කිරීමෙනි. 'සප්‍රත්‍ය නාමරූප ව්‍යවස්ථානයෙන්' යැයි ද පවසති.

ဧဝံ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိနီဝရဏပ္ပဟာနေန ‘‘အဘိဇ္ဈံ လောကေ ပဟာယာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၅၀၈) ဝုတ္တာယ ပဌမဇ္ဈာနဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ ဘဂဝတော တထာဂတဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဟ ဥပါယေန အဋ္ဌဟိ သမာပတ္တီဟိ, အဋ္ဌာရသဟိ စ မဟာဝိပဿနာဟိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဉာဏေနာ’’တိအာဒိမာဟ. နာမရူပပရိဂ္ဂဟကင်္ခါဝိတရဏာနဉှိ ဝိဗန္ဓဘူတဿ မောဟဿ ဒူရီကရဏေန ဉာတပရိညာယံ ဌိတဿ အနိစ္စသညာဒယော သိဇ္ဈန္တိ, တထာ ဈာနသမာပတ္တီသု အဘိရတိနိမိတ္တေန ပါမောဇ္ဇေန, တတ္ထ အနဘိရတိယာ ဝိနောဒိတာယ ဈာနာဒိ သမဓိဂမောတိ သမာပတ္တိဝိပဿနာနံ အရတိဝိနောဒနအဝိဇ္ဇာပဒါလနာဒိ ဥပါယော, ဥပ္ပဋိပါဋိနိဒ္ဒေသော ပန နီဝရဏသဘာဝါယ အဝိဇ္ဇာယ ဟေဋ္ဌာ နီဝရဏေသုပိ သင်္ဂဟဒဿနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သမာပတ္တိဝိဟာရပ္ပဝေသဝိဗန္ဓနေန နီဝရဏာနိ ကဝါဋသဒိသာနီတိ အာဟ ‘‘နီဝရဏကဝါဋံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ’’တိ. ‘‘ရတ္တိံ ဝိတက္ကေတွာ ဝိစာရေတွာ ဒိဝါ ကမ္မန္တေ ပယောဇေတီ’’တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ ဝိယ ဝိတက္ကဝိစာရာ ဓူမာယနာတိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရဓူမ’’န္တိ. ကိဉ္စာပိ ပဌမဇ္ဈာနူပစာရေယေဝ စ ဒုက္ခံ, စတုတ္ထဇ္ဈာနူပစာရေယေဝ သုခံ ပဟီယတိ, အတိသယပ္ပဟာနံ ပန သန္ဓာယာဟ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနေန သုခဒုက္ခံ ပဟာယာ’’တိ.

මෙසේ කාමච්ඡන්ද ආදී නීවරණ ප්‍රහාණය කිරීමෙන් 'ලෝකයෙහි අභිජ්ඣාව ප්‍රහාණය කර' යනාදී වශයෙන් (විභංග 508) වදාළ ප්‍රථම ධ්‍යානයේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ තථාගත භාවය දක්වා, දැන් උපාය මාර්ගය සමඟ අෂ්ට සමාපත්තිවලින් සහ අෂ්ටාදශ මහා විපස්සනාවලින් එය දැක්වීමට 'ඥානයෙන්' යනාදිය වදාළහ. නාමරූප පරිග්‍රහය හා කාංක්ෂා විතරණයට බාධාවක් වූ මෝහය දුරු කිරීමෙන් ඥාත පරිඥාවෙහි පිහිටි තැනැත්තාට අනිච්ච සංඥා ආදිය සිද්ධ වේ. එසේම ධ්‍යාන සමාපත්ති කෙරෙහි ඇලීමේ නිමිත්ත වන ප්‍රමෝදය නිසා, එහි නොඇලීම (අරතිය) දුරු වූ කල්හි ධ්‍යානාදිය මැනවින් අධිගමනය කෙරේ. එබැවින් අරති විනෝදනය සහ අවිද්‍යාව පළා දැමීම ආදිය සමාපත්ති විපස්සනාවන්ගේ උපාය වේ. අනුපිළිවෙළින් තොරව දේශනා කිරීම (උප්පටිපාටි නිද්දේස) නම් නීවරණ ස්වභාවයක් ඇති අවිද්‍යාව, යටින් ඇති නීවරණයන්හි ද ඇතුළත් කර දැක්වීම සඳහා යැයි දත යුතුය. සමාපත්ති විහාරයන්ට පිවිසීමට බාධා පමුණුවන බැවින් නීවරණයන් දොර පියන් වැනි යැයි සලකා 'නීවරණ නමැති දොර පියන් විවෘත කර' යැයි වදාළහ. 'රාත්‍රියෙහි විතර්ක කර, විචාර කර දහවල් කාලයේ කර්මාන්තයන්හි යෙදේ' යැයි වදාළ තැන මෙන් විතර්ක විචාරයෝ 'දුම් දැමීමක්' වැනි යැයි අදහස් කරන ලදී. එබැවින් 'විතර්ක විචාර නමැති දුම' යැයි කීහ. ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයේදීම දුක ද, චතුර්ථ ධ්‍යාන උපචාරයේදීම සැප ද ප්‍රහාණය වුවද, අතිශයින්ම ප්‍රහාණය වීම අදහස් කර 'චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් සැප දුක් ප්‍රහාණය කර' යැයි වදාළහ.

အနိစ္စဿ, အနိစ္စန္တိ အနုပဿနာ အနိစ္စာနုပဿနာ, တေဘူမကဓမ္မာနံ အနိစ္စတံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တာယ ဝိပဿနာယေတံ နာမံ. နိစ္စသညန္တိ သင်္ခတဓမ္မေ ‘‘နိစ္စာ, သဿတာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တမိစ္ဆာသညံ, သညာသီသေန ဒိဋ္ဌိစိတ္တာနမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ. နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာယာတိ သင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိဇ္ဇနာကာရေန ပဝတ္တာယ အနုပဿနာယ. နန္ဒိန္တိ သပ္ပီတိကတဏှံ. တထာ ဝိရာဂါနုပဿနာယာတိ ဝိရဇ္ဇနာကာရေန ပဝတ္တာယ အနုပဿနာယ. နိရောဓာနုပဿနာယာတိ သင်္ခါရာနံ နိရောဓဿ အနုပဿနာယ. ‘‘တေ သင်္ခါရာ နိရုဇ္ဈန္တိယေဝ, အာယတိံ သမုဒယဝသေန န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဧဝံ ဝါ အနုပဿနာ နိရောဓာနုပဿနာ. တေနေဝါဟ ‘‘နိရောဓာနုပဿနာယ နိရောဓေတိ, နော သမုဒေတီ’’တိ. မုဉ္စိတုကမျတာ ဟိ အယံ ဗလပ္ပတ္တာတိ. ပဋိနိဿဇ္ဇနာကာရေန ပဝတ္တာ အနုပဿနာ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာ[Pg.105]. ပဋိသင်္ခါ သန္တိဋ္ဌနာ ဟိ အယံ. အာဒါနန္တိ နိစ္စာဒိဝသေန ဂဟဏံ. သန္တတိသမူဟကိစ္စာရမ္မဏာနံ ဝသေန ဧကတ္တဂ္ဂဟဏံ ဃနသညာ. အာယူဟနံ အဘိသင်္ခရဏံ. အဝတ္ထာဝိသေသာပတ္တိ ဝိပရိဏာမော. ဓုဝသညန္တိ ထိရဘာဝဂ္ဂဟဏံ. နိမိတ္တန္တိ သမူဟာဒိဃနဝသေန, သကိစ္စပရိစ္ဆေဒတာယ စ သင်္ခါရာနံ သဝိဂ္ဂဟဂ္ဂဟဏံ. ပဏိဓိန္တိ ရာဂါဒိပဏိဓိံ, သာ ပနတ္ထတော တဏှာနံ ဝသေန သင်္ခါရေသု နိန္နတာ.

අනිත්‍ය වූ දෙය 'අනිත්‍යයි' කියා අනුපස්සනා කිරීම අනිච්චානුපස්සනාවයි. තෛභූමක ධර්මයන්ගේ අනිත්‍ය බව ගෙන පවතින විපස්සනාවට මෙය නමකි. 'නිත්‍ය සංඥාව' යනු සංඛත ධර්මයන් කෙරෙහි 'නිත්‍යයි, සදාකාලිකයි' යනුවෙන් පවතින මිථ්‍යා සංඥාවයි. සංඥාව යන මුඛ්‍ය නාමයෙන් දෘෂ්ටිය සහ චිත්තය යන මේවාද ගැනීම දත යුතුය. මෙතැන් සිට ඉදිරියට ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන්' යනු සංස්කාරයන් කෙරෙහි කලකිරීමේ ආකාරයෙන් පවතින අනුපස්සනාවෙනි. 'නන්දි' යනු ප්‍රීතිය හා එක්වූ තණ්හාවයි. එසේම 'විරාගානුපස්සනාවෙන්' යනු නොඇලීමේ ආකාරයෙන් පවතින අනුපස්සනාවෙනි. 'නිරෝධානුපස්සනාවෙන්' යනු සංස්කාරයන්ගේ නිරෝධය අනුපස්සනා කිරීමෙනි. 'ඒ සංස්කාරයෝ නිරුද්ධම වෙති, මතු උත්පත්ති වශයෙන් නූපදිති' යනුවෙන් අනුපස්සනා කිරීම නිරෝධානුපස්සනාවයි. එබැවින් 'නිරෝධානුපස්සනාවෙන් නිරුද්ධ කරයි, හට නොගනියි' යැයි වදාළහ. 'මුඤ්චිතුකම්‍යතාව' (මිදීමට ඇති කැමැත්ත) බලවත් වීමට පත්වීම මෙයයි. අත්හැරීමේ (පටිනිස්සග්ග) ආකාරයෙන් පවතින අනුපස්සනාව පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවයි. මෙය ප්‍රතිසංඛානුපස්සනාවෙහි පිහිටීමයි. 'ආදානය' යනු නිත්‍යාදී වශයෙන් දැඩිව ගැනීමයි. සන්තති (පරම්පරා), සමූහ සහ කෘත්‍ය අරමුණු වශයෙන් ඒකීය බවක් ගැනීම 'ඝන සංඥාව' වේ. 'ආයූහනය' යනු රැස් කිරීම (අභිසංස්කරණය) යි. විශේෂ අවස්ථාවකට පැමිණීම 'විපරිණාමය' (වෙනස් වීම) යි. 'ධුව සංඥාව' යනු ස්ථිර භාවයක් ලෙස ගැනීමයි. 'නිමිත්ත' යනු සමූහ ආදී ඝන වශයෙන් සහ තමාගේ කෘත්‍ය වෙන්කොට හඳුනා ගැනීමෙන් සංස්කාරයන්ගේ ස්වරූපයක් ලෙස ගැනීමයි. 'පණිධිය' යනු රාගාදී ප්‍රාර්ථනාවන් ය. එය අර්ථ වශයෙන් තණ්හාව නිසා සංස්කාරයන් කෙරෙහි නැඹුරු වූ බවයි.

အဘိနိဝေသန္တိ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိံ. အနိစ္စဒုက္ခာဒိဝသေန သဗ္ဗဓမ္မတီရဏံ အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာ. သာရာဒါနာဘိနိဝေသန္တိ အသာရေ သာရဂ္ဂဟဏဝိပလ္လာသံ. ‘‘ဣဿရကုတ္တာဒိဝသေန လောကော သမုပ္ပန္နော’’တိ အဘိနိဝေသော သမ္မောဟာဘိနိဝေသော. ကေစိ ပန ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟမတီတမဒ္ဓါနန္တိအာဒိနာ ပဝတ္တသံသယာပတ္တိ သမ္မောဟာဘိနိဝေသော’’တိ ဝဒန္တိ. သင်္ခါရေသု လေဏတာဏဘာဝဂ္ဂဟဏံ အာလယာဘိနိဝေသော. ‘‘အာလယရတာ အာလယသမုဒိတာ’’တိ ဝစနတော အာလယော တဏှာ, သာယေဝ စက္ခာဒီသု ရူပါဒီသု စ အဘိနိဝိသနဝသေန ပဝတ္တိယာ အာလယာဘိနိဝေသောတိ ကေစိ. ‘‘ဧဝံဝိဓာ သင်္ခါရာ ပဋိနိဿဇ္ဇီယန္တီ’’တိ ပဝတ္တံ ဉာဏံ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာ. ဝဋ္ဋတော ဝိဂတတ္တာ ဝိဝဋ္ဋံ နိဗ္ဗာနံ, တတ္ထ အာရမ္မဏကရဏသင်္ခါတေန အနုပဿနေန ပဝတ္တိယာ ဝိဝဋ္ဋာနုပဿနာ ဂေါတြဘု. သံယောဂါဘိနိဝေသန္တိ သံယုဇ္ဇနဝသေန သင်္ခါရေသု အဘိနိဝိသနံ. ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌေတိ ဒိဋ္ဌိယာ သဟဇာတေကဋ္ဌေ, ပဟာနေကဋ္ဌေ စ. ‘‘ဩဠာရိကေ’’တိ ဥပရိမဂ္ဂဝဇ္ဈေ ကိလေသေ အပေက္ခိတွာ ဝုတ္တံ, အညထာ ဒဿနပဟာတဗ္ဗာပိ ဒုတိယမဂ္ဂဝဇ္ဈေဟိ ဩဠာရိကာတိ. အဏုသဟဂတေတိ အဏုဘူတေ, ဣဒံ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဇ္ဈေ အပေက္ခိတွာ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗကိလေသေတိ အဝသိဋ္ဌသဗ္ဗကိလေသေ. န ဟိ ပဌမာဒိမဂ္ဂေဟိ ပဟီနာ ကိလေသာ ပုန ပဟီယန္တီတိ.

'අභිනිවේසය' යනු ආත්ම දෘෂ්ටියයි. අනිත්‍ය දුක්ඛ ආදී වශයෙන් සියලු ධර්මයන් තීරණය කිරීම 'අධිප්‍රඥා ධර්ම විපස්සනාව' නම් වේ. 'සාරාදාන අභිනිවේසය' යනු අසාර වූ දෙයෙහි සාරයක් ලෙස ගැනීම නමැති විපල්ලාසයයි (වැරදි වැටහීමයි). 'ඊශ්වර නිර්මාණය ආදියෙන් ලෝකය හටගත්තේය' යන අභිනිවේසය 'සම්මෝහ අභිනිවේසය' යි. ඇතැම්හු 'අතීත කාලයෙහි මම වීමි ද' යනාදී වශයෙන් පවතින සැකයට පත්වීම සම්මෝහ අභිනිවේසය යැයි පවසති. සංස්කාරයන් කෙරෙහි ආරක්ෂාස්ථානයක් හෝ පිළිසරණක් ලෙස ගැනීම 'ආලය අභිනිවේසය' යි. 'ආලයෙහි ඇලුනු, ආලයෙහි මුසපත් වූ' යන වචනයට අනුව 'ආලය' යනු තණ්හාවයි. එයම ඇස ආදියෙහි ද රූප ආදියෙහි ද දැඩිව ගැනීම (අභිනිවිසනය) වශයෙන් පැවතීම 'ආලය අභිනිවේසය' යැයි ඇතැම්හු පවසති. 'මෙවැනි සංස්කාරයෝ අත්හරිනු ලැබෙති' යනුවෙන් පවතින ඥානය 'ප්‍රතිසංඛානුපස්සනාව' යි. වෘත්තයෙන් බැහැර වූ බැවින් 'විවෘත්ත' නම් වූ නිවනෙහි, අරමුණු කිරීම් සංඛ්‍යාත අනුපස්සනාවෙන් පැවතීම ගෝත්‍රභූ නම් වූ 'විවෘත්තානුපස්සනාව' යි. 'සංයෝග අභිනිවේසය' යනු බැඳීමක් වශයෙන් සංස්කාරයන් කෙරෙහි දැඩිව ගැනීමයි. 'දිට්ඨේකට්ඨ' යනු දෘෂ්ටිය සමඟ සහජාත වූ සහ ප්‍රහාණයෙන් එකම තැනක වූ (කෙලෙසුන්) ය. 'රළු' (ඕලාරික) යනුවෙන් පවසන ලද්දේ ඉහළ මාර්ගයන්ගෙන් දුරු කළ යුතු කෙලෙසුන්ට සාපේක්ෂවයි. එසේ නොවේ නම් දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙස් ද දෙවන මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙසුන්ට සාපේක්ෂව රළු වේ. 'අණුසහගත' යනු සියුම් ලෙස පවතින ඒවාය. මෙය පහළ මාර්ගයන්ගෙන් දුරු කළ යුතු කෙලෙසුන්ට සාපේක්ෂව පවසන ලද්දකි. 'සියලු කෙලෙස්' යනු ඉතිරි වූ සියලු කෙලෙස් ය. මක්නිසාද යත් පළමු ආදී මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහාණය කරන ලද කෙලෙස් නැවත ප්‍රහාණය නොකරන බැවිනි.

ကက္ခဠတ္တံ ကဌိနဘာဝေါ. ပဂ္ဃရဏံ ဒြဝဘာဝေါ. လောကိယဝါယုနာ ဘသ္တဿ ဝိယ ယေန တံတံကလာပဿ ဥဒ္ဓုမာယနံ, ထမ္ဘဘာဝေါ ဝါ, တံ ဝိတ္ထမ္ဘနံ. ဝိဇ္ဇမာနေပိ ကလာပန္တရဘူတာနံ ကလာပန္တရဘူတေဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌဘာဝေ, တံတံဘူတဝိဝိတ္တတာ ရူပပရိယန္တော အာကာသောတိ ယေသံ ယော ပရိစ္ဆေဒေါ, တေဟိ သော အသမ္ဖုဋ္ဌောဝ, အညထာ ဘူတာနံ ပရိစ္ဆေဒသဘာဝေါ န သိယာ ဗျာပီဘာဝါပတ္တိတော. အဗျာပိတာ ဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌတာတိ. ယသ္မိံ [Pg.106] ကလာပေ ဘူတာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ, တေဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌဘာဝေါ အသမ္ဖုဋ္ဌလက္ခဏံ. တေနာဟ ဘဂဝါ အာကာသဓာတုနိဒ္ဒေသေ ‘‘အသမ္ဖုဋ္ဌံ စတူဟိ မဟာဘူတေဟီ’’တိ (ဓ. သ. ၆၃၇).

කර්කශ බව යනු තද ස්වභාවයයි. වැගිරෙන බව ද්‍රව ස්වභාවයයි. ලෞකික වාතය නිසා මසින් කළ හමකට (තුරිතයකට) පිඹින්නාක් මෙන් ඒ ඒ කලාපයන් ඉදිමීම හෝ තද ස්වභාවය 'විත්ථම්භනය' නම් වේ. රූප කලාපයන් අතර පවතින අවකාශය, එම රූප කලාපයන් එකිනෙක ස්පර්ශ නොවීම නිසා ඇති වන වෙන් වූ ස්වභාවය හෙවත් රූපයේ සීමාව වූ ආකාශයයි. එම ආකාශය සතර මහා භූතයන් විසින් ස්පර්ශ නොකරන ලද්දකි; එසේ නොවන්නේ නම් මහා භූතයන්ගේ සීමාවන් වෙන් කර හඳුනාගත නොහැකි වන අතර ඒවා මුළුමනින්ම පැතිරී එකිනෙක මිශ්‍ර වනු ඇත. ස්පර්ශ නොවීම යනු නොපැතිරී පවතින ස්වභාවයයි. යම් කලාපයක මහා භූතයන්ගේ සීමාව පවතීද, ඔවුන් අතර පවතින ස්පර්ශ නොවන ස්වභාවය 'අසම්ඵුට්ඨ' (ස්පර්ශ නොවන) ලක්ෂණයයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආකාශ ධාතු නිර්දේශයේදී 'සතර මහා භූතයන් විසින් ස්පර්ශ නොකරන ලද්දක්' යැයි වදාළ සේක.

ဝိရောဓိပစ္စယသန္နိပါတေ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိ ရုပ္ပနံ. စေတနာပဓာနတ္တာ သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မာနံ စေတနာဝသေနေတံ ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ခါရာနံ အဘိသင်္ခရဏလက္ခဏ’’န္တိ. တထာ ဟိ သုတ္တန္တဘာဇနီယေ သင်္ခါရက္ခန္ဓဝိဘင်္ဂေ ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿဇာ စေတနာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၉၂) စေတနာဝ ဝိဘတ္တာ, အဘိသင်္ခရဏလက္ခဏာ စ စေတနာ. ယထာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမော ပုညာဘိသင်္ခါရော? ကုသလာ စေတနာ ကာမာဝစရာ’’တိအာဒိ (ဝိဘ. ၂၂၆). ဖရဏံ သဝိပ္ဖာရိကတာ. အဿဒ္ဓိယေတိ အဿဒ္ဓိယဟေတု, နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မံ. ဧသ နယော ‘‘ကောသဇ္ဇေ’’တိအာဒီသု. ဝူပသမလက္ခဏန္တိ ကာယစိတ္တပရိဠာဟူပသမလက္ခဏံ. လီနုဒ္ဓစ္စရဟိတေ အဓိစိတ္တေ ပဝတ္တမာနေ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟသမ္ပဟံသနေသု အဗျာဝဋတာယ အဇ္ဈုပေက္ခနံ ပဋိသင်္ခါနံ ပက္ခပါတုပစ္ဆေဒတော.

ප්‍රතිවිරුද්ධ ප්‍රත්‍යයන්ගේ රැස්වීමකදී ඇති වන අසමාන හටගැනීම 'රුප්පනය' (පීඩාවීම) නම් වේ. සංස්කාරස්කන්ධයට අයත් ධර්මයන් අතර චේතනාව ප්‍රධාන වන බැවින්, චේතනාව මූලික කරගෙන 'සංස්කාරයන්ගේ ලක්ෂණය අභිසංස්කරණයයි' (රැස්කිරීමයි) වදාරන ලදී. එසේම විභංග ප්‍රකරණයේ සූත්‍රන්ත භාජනීය නම් වූ සංස්කාරස්කන්ධ විභංගයේදී 'චක්ඛුසම්ඵස්සජා චේතනා' ආදී වශයෙන් චේතනාවම විස්තර කර ඇති අතර, අභිසංස්කරණ ලක්ෂණය ඇත්තේ ද චේතනාවටය. 'එහි පුණ්‍යාභිසංස්කාරය යනු කුමක්ද? කාමාවචර කුසල චේතනාවයි' යනාදී වශයෙන් වදාළේ එබැවිනි. ප්‍රසරණය යනු පැතිරෙන සුළු ස්වභාවයයි. 'අස්සද්ධියෙ' යනු අශ්‍රද්ධාව හේතු කොටගෙන යන අර්ථයයි; මෙහි සත්වැන්න යොදා ඇත්තේ නිමිත්ත අර්ථයෙනි. 'කෝසජ්ජෙ' (කුසීත බව) ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. වූපසම ලක්ෂණය යනු කය හා සිතේ දාහය සන්සිඳෙන ලක්ෂණයයි. මන්දෝත්සාහී බවෙන් හා උද්ධච්චයෙන් තොරව අධිචිත්තය පවතින කල්හි, සිත මෙහෙයවීම, පාලනය කිරීම හෝ සතුටු කිරීම කෙරෙහි වෑයමක් නැතිව පක්ෂපාතී බව දුරු කර මධ්‍යස්ථව බැලීම 'අජ්ඣුපේක්ඛනය' (අපේක්ෂාව) නම් වේ.

မုသာဝါဒါဒီနံ ဝိသံဝါဒနာဒိကိစ္စတာယ လူခါနံ အပရိဂ္ဂါဟကာနံ ပဋိပက္ခဘာဝတော ပရိဂ္ဂါဟိကာ သမ္မာဝါစာ သိနိဒ္ဓဘာဝတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ, သမ္မာဝါစာပစ္စယသုဘာသိတာနံ သောတာရဉ္စ ပုဂ္ဂလံ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ သာ ပရိဂ္ဂဟလက္ခဏာ သမ္မာဝါစာ. ကာယိကကိရိယာ ကိဉ္စိ ကတ္တဗ္ဗံ သမုဋ္ဌာပေတိ. သယဉ္စ သမုဋ္ဌဟနံ ဃဋနံ ဟောတီတိ သမ္မာကမ္မန္တသင်္ခါတာ ဝိရတိ သမုဋ္ဌာနလက္ခဏာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ ဥက္ခိပနံ သမုဋ္ဌာပနံ ကာယိကကိရိယာယ ဘာရုက္ခိပနံ ဝိယ. ဇီဝမာနဿ သတ္တဿ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ ဇီဝိတိန္ဒြိယဝုတ္တိယာ, အာဇီဝဿေဝ ဝါ သုဒ္ဓိ ဝေါဒါနံ. သသမ္ပယုတ္တဓမ္မဿ စိတ္တဿ သံကိလေသပက္ခေ ပတိတုံ အဒတွာ သမ္မဒေဝ ပဂ္ဂဏှနံ ပဂ္ဂဟော.

මුසාවාදය ආදියෙහි පවතින රැවටීම, රළු බව හා අසංවර බවට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින්, සම්මා වාචාව යනු එම ධර්මයන් හා යහපත් වචන අසන පුද්ගලයා පවා සෙනෙහසින් වැළඳගන්නා සුළු (පරිග්ගාහිකා) ධර්මයකි. එබැවින් සම්මා වාචාව පරිග්‍රහ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. යම් කායික ක්‍රියාවක් කළ යුතු දෙයක් සඳහා උත්සාහවත් කරයිද, තමා තුළම හටගන්නා වූ එම උත්සාහය සම්මා කම්මන්ත නම් වූ විරතියේ 'සමුට්ඨාන' (සමුත්ථාපනය කරන) ලක්ෂණයයි. එසේත් නැතිනම් කායික ක්‍රියාවන්හිදී බරක් එසවීම මෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එසවීම සමුත්ථාපනයයි. ජීවත් වන සත්ත්වයාගේ හෝ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ ජීවිතින්ද්‍රිය පැවැත්මේ පිරිසිදු බව 'ආජීව සුද්ධිය' නම් වේ. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත සිත කෙලෙස් පක්ෂයට වැටෙන්නට නොදී මැනවින් උසුලා තබා ගැනීම 'ප්‍රග්‍රහය' (වීර්යය) නම් වේ.

‘‘သင်္ခါရာ’’တိ ဣဓ စေတနာ အဓိပ္ပေတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ခါရာနံ စေတနာလက္ခဏ’’န္တိ. နမနံ အာရမ္မဏာဘိမုခဘာဝေါ. အာယတနံပဝတ္တနံ. အာယတနာနံ ဝသေန ဟိ အာယသင်္ခါတာနံ စိတ္တစေတသိကာနံ ပဝတ္တိ. တဏှာယ ဟေတုလက္ခဏန္တိ ဝဋ္ဋဿ ဇနကဟေတုဘာဝေါ, မဂ္ဂဿ ပန နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကတ္တန္တိ အယမေဝ တေသံ ဝိသေသော.

මෙහි 'සංස්කාර' යන්නෙන් අදහස් කළේ චේතනාව බැවින් 'සංස්කාරයන්ගේ චේතනා ලක්ෂණය' යැයි වදාරන ලදී. නමනය (නාම) යනු අරමුණ දෙසට නැඹුරු වීමයි. ආයතනය යනු සිත හා චෛතසිකයන්ගේ පැවැත්මයි. ආයතන හේතුවෙන් 'ආය' නම් වූ සිත හා චෛතසිකයන්ගේ පැවැත්ම සිදුවේ. තණ්හාව සංසාර චක්‍රය ජනනය කරන හේතුව (ජනක හේතු) වන අතර, මාර්ගය නිවන කරා පමුණුවන හේතුව වෙයි; ඔවුන් අතර පවතින වෙනස මෙයයි.

တထလက္ခဏံ [Pg.107] အဝိပရီတသဘာဝေါ. ဧကရသော အညမညာနတိဝတ္တနံ အနူနာဓိကဘာဝေါ. ယုဂနဒ္ဓါ သမထဝိပဿနာဝ, ‘‘သဒ္ဓါပညာ ပဂ္ဂဟာဝိက္ခေပါ’’တိပိ ဝဒန္တိ.

තථ ලක්ෂණය යනු නොවෙනස් වන ස්වභාවයයි. ඒකරස බව යනු එකිනෙකා ඉක්මවා නොයන, අඩු වැඩි නොවන ස්වභාවයයි. යුගනද්ධ යනු එකට බැඳී පවතින සමථය හා විපස්සනාවයි; 'ශ්‍රද්ධා-ප්‍රඥා සහ ප්‍රග්‍රහ-අවික්ඛේප' යනුවෙන් ද පඬිවරු මෙයට කියති.

ခိဏောတိ ကိလေသေတိ ခယော, မဂ္ဂေါ. အနုပ္ပာဒပရိယောသာနတာယ အနုပ္ပာဒေါ, ဖလံ. ပဿဒ္ဓိ ကိလေသဝူပသမော.

කෙලෙස් ක්‍ෂය කරන බැවින් ආර්ය මාර්ගය 'ක්ෂය' (ඛීණ) නම් වේ. නැවත නූපදීම අවසානය කොට පවතින බැවින් ආර්ය ඵලය 'අනුප්පාද' නම් වේ. පස්සද්ධිය යනු කෙලෙස් සන්සිඳීමයි.

ဆန္ဒဿာတိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒဿ. မူလလက္ခဏံ ပတိဋ္ဌာဘာဝေါ. သမုဋ္ဌာပနလက္ခဏံ အာရမ္မဏပဋိပါဒကတာယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတုတာ. သမောဓာနံ ဝိသယာဒိသန္နိပါတေန ဂဟေတဗ္ဗာကာရော, ယာ ‘‘သင်္ဂတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. သမံ သဟ ဩဒဟန္တိ အနေန သမ္ပယုတ္တဓမ္မာတိ ဝါ သမောဓာနံ, ဖဿော. သမောသရန္တိ သန္နိပတန္တိ ဧတ္ထာတိ သမောသရဏံ. ဝေဒနာယ ဝိနာ အပ္ပဝတ္တမာနာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဝေဒနာနုဘဝနနိမိတ္တံ သမောသဋာ ဝိယ ဟောန္တီတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဂေါပါနသီနံ ကူဋံ ဝိယ သမ္ပယုတ္တာနံ ပါမောက္ခဘာဝေါ ပမုခလက္ခဏံ. တတော, တေသံ ဝါ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဥတ္တရိ ပဓာနန္တိ တဒုတ္တရိ. ပညုတ္တရာ ဟိ ကုသလာ ဓမ္မာ. ဝိမုတ္တိယာတိ ဖလဿ. တဉှိ သီလာဒိဂုဏသာရဿ ပရမုက္ကံသဘာဝေန သာရံ. အယဉ္စ လက္ခဏဝိဘာဂေါ ဆဓာတုပဉ္စဈာနင်္ဂါဒိဝသေန တံတံသုတ္တပဒါနုသာရေန, ပေါရာဏဋ္ဌကထာယ အာဂတနယေန စ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တောပိ ကောစိ ဓမ္မော ပရိယာယန္တရပ္ပကာသနတ္ထံ ပုန ဒဿိတော, တတော ဧဝ စ ‘‘ဆန္ဒမူလကာ ကုသလာ ဓမ္မာ မနသိကာရသမုဋ္ဌာနာ, ဖဿသမောဓာနာ, ဝေဒနာသမောသရဏာ’’တိ, ‘‘ပညုတ္တရာ ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ, ‘‘ဝိမုတ္တိသာရမိဒံ ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ, ‘‘နိဗ္ဗာနောဂဓဉှိ အာဝုသော ဗြဟ္မစရိယံ နိဗ္ဗာနပရိယောသာန’’န္တိ စ သုတ္တပဒါနံ ဝသေန ‘‘ဆန္ဒဿ မူလလက္ခဏ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ඡන්දය යනු යමක් කිරීමට ඇති කැමැත්තයි. මූල ලක්ෂණය යනු පිහිටන ස්වභාවයයි. සමුට්ඨාන ලක්ෂණය යනු අරමුණ කරා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් පමුණුවන බැවින් ඒවායේ ඉපදීමට හේතු වීමයි. සමෝධානය යනු ස්පර්ශයයි; එය විෂයයන්ගේ සහ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ එකතුවීමෙන් ලබන අත්දැකීමයි. වේදනාව රහිතව සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් නොපවතින බැවින්, වේදනාව අනුභව කිරීම නිමිත්ත කොටගෙන එම ධර්මයන් රැස්වන්නාක් වැනි නිසා 'සමෝසරණය' යැයි කියනු ලැබේ. ගෙයක මුදුන් යට ලීයක් (කූටයක්) මෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අතර ප්‍රධාන වන බැවින් ප්‍රඥාව 'පමුඛ' ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. ප්‍රඥාව සියලු කුසල ධර්මයන්ට වඩා උසස් බැවින් 'පඤ්ඤුත්තර' නම් වේ. විමුක්තිය (ඵලය) යනු සීලාදී ගුණයන්ගේ පරම උත්කර්ෂවත් ස්වභාවය හෙවත් සාරයයි. මෙම ලක්ෂණ විභාගය ෂඩ් ධාතු, පංච ධ්‍යානාංග ආදී වශයෙන් ඒ ඒ සූත්‍ර පදයන්ට අනුකූලව හා පුරාණ අටුවා ක්‍රමයට කරන ලද්දකි. එබැවින් 'ඡන්දය මූල කොට ඇති කුසල ධර්මයෝය, මනසිකාරය සමුත්ථානය කොට ඇත්තාහ, ස්පර්ශය සමෝධානය කොට ඇත්තාහ, වේදනාව රැස්වීම කොට ඇත්තාහ' යනාදී සූත්‍ර පද ඇසුරින් මෙම ලක්ෂණ දක්වා ඇත.

တထဓမ္မာ နာမ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ အဝိပရီတသဘာဝတ္တာ. တထာနိ တံသဘာဝတ္တာ. အဝိတထာနိ အမုသာသဘာဝတ္တာ. အနညထာနိ အညာကာရရဟိတတ္တာ.

ආර්ය සත්‍ය සතර නොවෙනස් ස්වභාවය නිසා 'තථ ධර්ම' නම් වේ. එම සත්‍යයන් තථ (සත්‍ය) වන්නේ එහි යථාර්ථය එසේම පවතින බැවිනි. අසත්‍ය නොවන බැවින් 'අවිතථ' නම් වන අතර, වෙනත් ආකාරයකට සිදු නොවන බැවින් 'අනඤ්ඤථ' නම් වේ.

ဇာတိပစ္စယသမ္ဘူတသမုဒါဂတဋ္ဌောတိ ဇာတိပစ္စယာ သမ္ဘူတံ ဟုတွာ သဟိတဿ အတ္တနော ပစ္စယာနုရူပဿ ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ အာဂတဘာဝေါ, အနုပဝတ္တတ္ထောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သမ္ဘူတဋ္ဌော စ သမုဒါဂတဋ္ဌော စ သမ္ဘူတသမုဒါဂတဋ္ဌော, န ဇာတိတော ဇရာမရဏံ န ဟောတိ, န စ ဇာတိံ ဝိနာ အညတော ဟောတီတိ ဇာတိပစ္စယသမ္ဘူတဋ္ဌော. ဣတ္ထဉ္စ ဇာတိတော သမုဒါဂစ္ဆတီတိ [Pg.108] ဇာတိပစ္စယသမုဒါဂတဋ္ဌော. ယာ ယာ ဇာတိ ယထာ ယထာ ပစ္စယော ဟောတိ, တဒနုရူပံ ပါတုဘာဝေါတိ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇာယ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယဋ္ဌောတိ ဧတ္ထာပိ န အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော န ဟောတိ, န စ အဝိဇ္ဇံ ဝိနာ သင်္ခါရာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ယာ ယာ အဝိဇ္ဇာ ယေသံ ယေသံ သင်္ခါရာနံ ယထာ ယထာ ပစ္စယော ဟောတိ, အယံ အဝိဇ္ဇာယ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယဋ္ဌော, ပစ္စယဘာဝေါတိ အတ္ထော.

ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් හටගැනීම යනු ජාතිය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන හටගත් ස්වභාවයයි. ජාතිය නිසාම එයට අනුරූපව ජරා මරණ ආදිය පිළිවෙළින් පැමිණෙන බව මෙයින් අදහස් වේ. එසේම ජාතියක් නැතිව ජරා මරණ ඇති නොවන අතර, ජාතිය හැර වෙනත් කරුණකින් ද ඒවා ඇති නොවේ. 'අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ වෙති' යන්නෙහි අර්ථය ද, අවිද්‍යාව නැතිව සංස්කාරයන් හට නොගන්නා බවයි. ඒ ඒ අවිද්‍යාව ඒ ඒ සංස්කාරයන්ට ඒ ඒ ආකාරයෙන් ප්‍රත්‍ය වීම මෙහි ප්‍රත්‍ය අර්ථයයි.

ဘဂဝါ တံ ဇာနာတိ ပဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တေနာတိ ဘဂဝတာ. တံ ဝိဘဇ္ဇမာနန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တန္တိ ရူပါယတနံ. ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မဇ္ဈတ္တံ သင်္ဂဏှာတိ, တထာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နပရိတ္တအဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါတဒုဘယာဒိဘေဒံ. လဗ္ဘမာနကပဒဝသေနာတိ ‘‘ရူပါယတနံ ဒိဋ္ဌံ သဒ္ဒါယတနံ သုတံ ဂန္ဓာယတနံ ရသာယတနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ မုတံ, သဗ္ဗံ ရူပံ မနသာ ဝိညာတ’’န္တိ (ဓ. သ. ၉၆၆) ဝစနတော ဒိဋ္ဌပဒဉ္စ ဝိညာတပဒဉ္စ ရူပါရမ္မဏေ လဗ္ဘတိ. ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဣဋ္ဌံ အနိဋ္ဌံ မဇ္ဈတ္တံ ပရိတ္တံ အတီတံ အနာဂတံ ပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ ဒိဋ္ဌံ ဝိညာတံ ရူပံ ရူပါယတနံ ရူပဓာတု ဝဏ္ဏနိဘာ သနိဒဿနံ သပ္ပဋိဃံ နီလံ ပီတက’’န္တိ ဧဝမာဒီဟိ အနေကေဟိ နာမေဟိ. ‘‘တေရသဟိ ဝါရေဟီ’’တိ ရူပကဏ္ဍေ (ဓ. သ. ၆၁၄ အာဒယော) အာဂတေ တေရသ နိဒ္ဒေသဝါရေ သန္ဓာယာဟ. ဧကေကသ္မိဉ္စ ဝါရေ စတုန္နံ စတုန္နံ ဝဝတ္ထာပနနယာနံ ဝသေန ‘‘ဒွိပညာသာယ နယေဟီ’’တိ အာဟ. တထမေဝ အဝိပရီတဒဿိတာယ, အပ္ပဋိဝတ္တိယဒေသနတာယ စ. ဇာနာမိ အဗ္ဘညာသိန္တိ ဝတ္တမာနာတီတကာလေသု ဉာဏပ္ပဝတ္တိဒဿနေန အနာဂတေပိ ဉာဏပ္ပဝတ္တိ ဝုတ္တာယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝိဒိတ-သဒ္ဒေါ အနာမဋ္ဌကာလဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော, ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၉၆၆) ဝိယ. န ဥပဋ္ဌာသီတိ အတ္တတ္တနိယဝသေန န ဥပဂစ္ဆိ. ယထာ ရူပါရမ္မဏာဒယော ဓမ္မာ ယံသဘာဝါ ယံပကာရာ စ, တထာ နေ ပဿတိ ဇာနာတိ ဂစ္ဆတီတိ တထာဂတောတိ ဧဝံ ပဒသမ္ဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေစိ ပန ‘‘နိရုတ္တိနယေန ပိသောဒရာဒိပက္ခေပေန ဝါ ဒဿီ-သဒ္ဒဿ လောပံ, အာဂတ-သဒ္ဒဿ စာဂမံ ကတွာ တထာဂတော’’တိ ဝဏ္ဏေန္တိ.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය දනිති, දකිති’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘තේන’ යනු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසිනි. ‘තං විභජ්ජමානං’ යන්න හා ගළපාගත යුතුය. ‘තං’ යනු එම රූප ආයතනයයි. ‘ඉට්ඨානිට්ඨාදී’ යන තන්හි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් මධ්‍යස්ථ බව ද, එසේම අතීත, අනාගත, වර්තමාන, පරිත්ත, ආධ්‍යාත්මික, බාහිර හා ඒ දෙවැදෑරුම් වූ භේදයන් ද සංග්‍රහ කරයි. ‘ලැබිය හැකි පදයන්ගේ වශයෙන්’ යනු ‘රූප ආයතනය දකින ලදී, ශබ්ද ආයතනය අසන ලදී, ගන්ධ ආයතනය, රස ආයතනය, ස්පර්ශ ආයතනය ස්පර්ශ කරන ලදී (මුත), සියලු රූපයෝ මනසින් දැනගන්නා ලදී (විඤ්ඤාත)’ යන ධම්මසංගණී පාඨයට (ධ. ස. 966) අනුව ‘දෘෂ්ට’ පදය හා ‘විඤ්ඤාත’ පදය රූපාරම්මණයේදී ලැබෙයි. එනම් ‘රූපාරම්මණය ඉෂ්ට ය, අනිෂ්ට ය, මධ්‍යස්ථ ය, පරිත්ත ය, අතීත ය, අනාගත ය, වර්තමාන ය, ආධ්‍යාත්මික ය, බාහිර ය, දෘෂ්ට ය, විඤ්ඤාත ය, රූපය ය, රූප ආයතනය ය, රූප ධාතුව ය, වර්ණ නිභාව ය, සනිදර්ශන ය, සප්පටිඝ ය, නීල ය, පීත ය’ ආදී වශයෙන් වූ අනේකවිධ නාමයන්ගෙනි. ‘තේරසහි වාරේහි’ (වාර දහතුනකින්) යනු රූප කාණ්ඩයෙහි (ධ. ස. 614 ආදිය) එන දහතුනක් වූ නිර්දේශ වාරයන් අරභයා පවසන ලද්දකි. එක් එක් වාරයකදී ක්‍රම හතර බැගින් වූ ව්‍යවස්ථාපනයන්ගේ වශයෙන් ‘ද්විපඤ්ඤාසාය නයේහි’ (නය පනස් දෙකකින්) යැයි කියන ලදී. ඒ අයුරින්ම අවිපරීත ලෙස දැක්වීම නිසා ද, වෙනස් කළ නොහැකි දේශනා විලාසය නිසා ද (එසේ කියනු ලැබේ). ‘ජානාමි අබ්භඤ්ඤාසිං’ (දනිමි, මැනවින් දත්තෙමි) යන්නෙන් වර්තමාන හා අතීත කාලයන්හි ඥානය පැවැත්ම දැක්වීමෙන්, අනාගතයෙහි ද ඥානය පැවැත්ම පවසන ලදැයි දත යුතුය. ‘විදිත’ ශබ්දය ‘දෘෂ්ට, ශ්‍රැත, මුත’ ආදියෙහි මෙන් (ධ. ස. 966) විශේෂිත කාලයක් නොගන්නා ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. ‘න උපට්ඨාසි’ යනු මමත්වය හෝ මාගේය යන වශයෙන් නොපැමිණියේය යන්නයි. රූපාරම්මණාදී ධර්මයන් යම් ස්වභාවයක් හා යම් ප්‍රකාරයක් ඇත්තේද, ඒ අයුරින්ම ඒවා දකින, දන්නා වූ, ඒ තත්ත්වයට පත්වූ බැවින් ‘තථාගත’ නම් වන බව පද සම්බන්ධය දත යුතුය. ඇතැම්හු නම් ‘නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව හෝ පිසෝදරාදි වර්ණාගම ක්‍රමයෙන් ‘දස්සී’ ශබ්දය ලෝප කොට, ‘ආගත’ ශබ්දය ආගමනය කොට ‘තථාගත’ යැයි වර්ණනා කරති.

နိဒ္ဒေါသတာယ အနုပဝဇ္ဇံ. ပက္ခိပိတဗ္ဗာဘာဝေန အနူနံ. အပနေတဗ္ဗာဘာဝေန အနဓိကံ. အတ္ထဗျဉ္ဇနာဒိသမ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏံ. နော အညထာတိ ‘‘တထေဝါ’’တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဗျတိရေကေန သမ္ပာဒေတိ. တေန ယဒတ္ထံ [Pg.109] ဘာသိတံ, ဧကန္တေန တဒတ္ထနိပ္ဖာဒနတော ယထာ ဘာသိတံ ဘဂဝတာ, တထေဝါတိ အဝိပရီတဒေသနတံ ဒဿေတိ. ‘‘ဂဒတ္ထော’’တိ ဧတေန တထံ ဂဒတီတိ တထာဂတောတိ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရော ကတော နိရုတ္တိနယေနာတိ ဒဿေတိ.

දොස් රහිත බැවින් නිවැරදි (අනුපවජ්ජ) වේ. එක් කළ යුතු කිසිවක් නැති බැවින් ඌන නොවේ. ඉවත් කළ යුතු කිසිවක් නැති බැවින් අධික ද නොවේ. අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන සම්පත්තියෙන් සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වේ. ‘නෝ අඤ්ඤථා’ (අන් පරිද්දකින් නොවේ) යන්නෙන් ‘තථේව’ (එසේමමය) යන්නෙහි අර්ථයම ව්‍යතිරේක වශයෙන් තහවුරු කරයි. ඒ නිසා යම් අර්ථයක් දේශනා කරන ලද්දේ ද, ඒකාන්තයෙන්ම ඒ අර්ථයම සිදු කරන බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පරිදිම වන හෙයින් ‘තථේව’ යන්නෙන් අවිපරීත දේශනාව දක්වයි. ‘ගදත්ථෝ’ යන්නෙන් තථ්‍ය වූ දෙයම පවසන (ගදති) බැවින් ‘තථාගත’ යැයි නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් ‘ද’ කාරයට ‘ත’ කාරය වූ බව දක්වයි.

တထာ ဂတမဿာတိ တထာဂတော, ဂတန္တိ စ ကာယဿ ဝါစာယ ဝါ ပဝတ္တီတိ အတ္ထော. တထာတိ စ ဝုတ္တေ ယံတံ-သဒ္ဒါနံ အဗျဘိစာရိသမ္ဗန္ဓိတာယ ‘‘ယထာ’’တိ အယမတ္ထော ဥပဋ္ဌိတောယေဝ ဟောတိ. ကာယဝစီကိရိယာနဉ္စ အညမညာနုလောမေန ဝစနိစ္ဆာယံ, ကာယဿ ဝါစာ, ဝါစာယ စ ကာယော သမ္ဗန္ဓီဘာဝေန ဥပတိဋ္ဌတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဘဂဝတော ဟီ’’တိအာဒိ. ဣမသ္မိံ ပန အတ္ထေ တထာဝါဒိတာယ တထာဂတောတိ အယမ္ပိ အတ္ထော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. သော ပန ပုဗ္ဗေ ပကာရန္တရေန ဒဿိတောတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ တထာကာရိတာယ တထာဂတော’’တိ.

තථා (එසේම) වූ ගමන (ගති) ඇත්තේ ය යන අර්ථයෙන් ‘තථාගත’ නම් වේ. ‘ගත’ යන්නෙන් කයේ හෝ වචනයේ පැවැත්ම අදහස් වේ. ‘තථා’ යැයි කී කල්හි ‘යථා-තථා’ ශබ්දයන්ගේ නොවෙනස් වන සම්බන්ධය නිසා ‘යථා’ (යම් සේ ද) යන අර්ථයම මෙහිදී සිහිපත් වේ. කය හා වචනය යන ක්‍රියාවන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අනුකූලව පැවසීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි, කයට වචනය ද වචනයට කය ද සම්බන්ධී වන බැවින් මේ අර්ථය දක්වමින් ‘භගවතෝ හි’ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ හි) ආදිය පවසන ලදී. මේ අර්ථය අනුව ‘තථාවාදී’ (ඇති සැටියෙන් පවසන) බැවින් ‘තථාගත’ යන මේ අර්ථය ද සිද්ධ වේ. එය පෙර වෙනත් ආකාරයකින් දක්වන ලද බැවින් ‘මෙලෙස තථාකාරී (පවසන පරිදිම කරන) බැවින් තථාගත නම් වේ’ යැයි වදාළහ.

‘‘တိရိယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသူ’’တိ ဧတေန ယဒေကေ ‘‘တိရိယံ ဝိယ ဥပရိ အဓော စ သန္တိ လောကဓာတုယော’’တိ ဝဒန္တိ, တံ ပဋိသေဓေတိ. ဒေသနာဝိလာသောယေဝ ဒေသနာဝိလာသမယော ယထာ ‘‘ပုညမယံ, ဒါနမယ’’န္တိအာဒီသု.

‘තිරියං අපරිමාණාසු ලෝකධාතූසූ’ (සිරස පිරිමාණයක් නැති ලෝක ධාතූන්හි) යන්නෙන් යම් අයෙකු ‘තිරස්ව මෙන්ම උඩ සහ යට ද ලෝක ධාතූන් ඇත්තේය’ යැයි පවසන ලද්දක් ඇත්ද, එය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ‘දේසනාවිලාසෝයේව’ යනු ‘පුඤ්ඤමය, දානමය’ ආදියෙහි මෙන් දේශනා විලාසයම මය අර්ථයෙහි යෙදීමයි.

ဥပသဂ္ဂနိပါတာနံ ဝါစကသဒ္ဒသန္နိဓာနေ တဒတ္ထဇောတနဘာဝေန ပဝတ္တနတော ဂတ-သဒ္ဒေါယေဝ အဝဂတတ္ထံ အတီတတ္ထဉ္စ ဝဒတီတိ အာဟ ‘‘ဂတောတိ အဝဂတော အတီတော’’တိ. အထ ဝါ အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သမ္ဗောဓိ, ဧတ္ထန္တရေ မဟာဗောဓိယာနပဋိပတ္တိယာ ဟာနဌာနသံကိလေသနိဝတ္တီနံ အဘာဝတော ယထာ ပဏိဓာနံ, တထာ ဂတော အဘိနီဟာရာနုရူပံ ပဋိပန္နောတိ တထာဂတော. အထ ဝါ မဟိဒ္ဓိကတာယ, ပဋိသမ္ဘိဒါနံ ဥက္ကံသာဓိဂမေန အနာဝရဏတာယ စ ကတ္ထစိ ပဋိဃာတာဘာဝတော ယထာ ရုစိ, တထာ ကာယဝစီစိတ္တာနံ ဂတာနိ ဂမနာနိ ပဝတ္တိယော ဧတဿာတိ တထာဂတော. ယသ္မာ စ လောကေ ဝိဓယုတ္တဂတပကာရ-သဒ္ဒါ သမာနတ္ထာ ဒိဿန္တိ, တသ္မာ ယထာ ဝိဓာ ဝိပဿီအာဒယော ဘဂဝန္တော, အယမ္ပိ ဘဂဝါ တထာ ဝိဓောတိ တထာဂတော. ယထာ ယုတ္တာ စ တေ ဘဂဝန္တော အယမ္ပိ ဘဂဝါ တထာ ယုတ္တောတိ တထာဂတော. အထ ဝါ ယသ္မာ သစ္စံ တစ္ဆံ တထန္တိ ဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ, တသ္မာ တထေန ဉာဏေန အာဂတောတိ တထာဂတောတိ. ဧဝမ္ပိ တထာဂတ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော –

උපසර්ග හා නිපාත පදයන් වාචක ශබ්දයන් සමීපයෙහි ඇති කල්හි එම අර්ථය ප්‍රකට කරන බැවින් ‘ගත’ ශබ්දයම අවබෝධ වූ අර්ථය සහ ඉක්මවා ගිය අර්ථය පවසයි. ඒ නිසා ‘ගතෝති අවගතෝ අතීතෝ’ යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් අභිනීහාරයේ (ප්‍රාර්ථනාවේ) සිට සම්බෝධිය දක්වා මේ අතරතුර මහා බෝධි යාන පිළිවෙතෙහි පිරිහීමක්, නතර වීමක් හෝ කෙලෙස් සහිත වීමක් නොමැති බැවින්, යම් සේ ප්‍රණිධානයක් වූයේ ද එසේම පැමිණි (ගිය) හෙයින්, එනම් අභිනීහාරයට අනුරූපව පිළිපන් බැවින් ‘තථාගත’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් මහා ඉද්ධිමත් බව නිසා ද, පටිසම්භිදාවන්ගේ උත්කෘෂ්ට අවබෝධයෙන් යුත් ආවරණයන්ගෙන් තොර බව නිසා ද කිසිදු තැනක බාධාවක් නොමැති බැවින්, යම් සේ රුචි වන්නේ ද එසේම කය, වචනය හා සිතේ ගමන් කිරීම් හෙවත් පැවැත්මවල් ඇති බැවින් ‘තථාගත’ නම් වේ. ලෝකයෙහි විධ, යුත්ත, ගත, ප්‍රකාර යන ශබ්දයන් සමාන අර්ථ ඇතිව පෙනෙන බැවින්, විපස්සී ආදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා යම් බඳු වූ (යථා විධ) සේක් ද, මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එසේම (තථා විධ) වන බැවින් ‘තථාගත’ නම් වේ. යම් සේ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා සුදුසු (යුත්ත) වූවාහු ද, මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එසේම සුදුසු වන බැවින් ‘තථාගත’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත් සත්‍ය වූ, තථ්‍ය වූ දෙයට ‘තථ’ යනු ඥානයට නමකි. ඒ නිසා තථ්‍ය වූ ඥානයෙන් පැමිණි බැවින් ‘තථාගත’ නම් වේ. මෙලෙස ද ‘තථාගත’ ශබ්දයේ අර්ථය දත යුතුය.

‘‘ပဟာယ [Pg.110] ကာမာဒိမလေ ယထာ ဂတာ,သမာဓိဉာဏေဟိ ဝိပဿိအာဒယော;

မဟေသိနော သကျမုနီ ဇုတိန္ဓရော,တထာဂတော တေန တထာဂတော မတော.

කාමාදී මලයන් ප්‍රහීණ කොට යම් සේ විපස්සී ආදී මහේශාක්‍ය මුණිවරයන් වහන්සේලා සමාධි ඥානයෙන් යුතුව වැඩම කළ සේක් ද, තේජවන්ත වූ ශාක්‍ය මුණි වූ බුදු රජාණන් වහන්සේ ද එසේම වැඩම කළ හෙයින් ‘තථාගත’ යැයි සම්මතය.

တထဉ္စ ဓာတာယတနာဒိလက္ခဏံ,သဘာဝသာမညဝိဘာဂဘေဒတော;

သယမ္ဘုဉာဏေန ဇိနော သမာဂတော,တထာဂတော ဝုစ္စတိ သကျပုင်္ဂဝေါ.

ධතු, ආයතනාදීන්ගේ තථ්‍ය වූ ලක්ෂණය, ස්වභාව ලක්ෂණ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් වූ බෙදීම් අනුව ස්වයම්භූ ඥානයෙන් යුතුව ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ අවබෝධ කළ (පැමිණි) හෙයින්, ශාක්‍ය වංශික උත්තමයාණෝ ‘තථාගත’ යැයි කියනු ලබති.

တထာနိ သစ္စာနိ သမန္တစက္ခုနာ,တထာ ဣဒပ္ပစ္စယတာ စ သဗ္ဗသော;

အနညနေယျေန ယတော ဝိဘာဝိတာ,ယာထာဝတော တေန ဇိနော တထာဂတော.

සමන්තචක්ඛු ඇති ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ තථ්‍ය වූ සත්‍යයන් ද, එසේම සියලු ආකාරයෙන් වූ ඉදප්පච්චයතාව (පටිච්චසමුප්පාදය) ද අන්‍යයෙකුගේ උපදේශයකින් තොරව ඇති සැටියෙන් විවරණය කළ බැවින් උන්වහන්සේ ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

အနေကဘေဒါသုပိ လောကဓာတုသု,ဇိနဿ ရူပါယတနာဒိဂေါစရေ;

ဝိစိတ္တဘေဒံ တထမေဝ ဒဿနံ,တထာဂတော တေန သမန္တလောစနော.

අනන්ත වූ ලෝක ධාතූන්හි රූප ආයතනාදී ගෝචරයන් විෂයෙහි විවිධ වූ ප්‍රභේදයන් ඇති මුත්, ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේට ඒ සියල්ල ඒ අයුරින්ම දර්ශනය වන බැවින්, සියල්ල දකින නෙත් ඇති උන්වහන්සේ ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

ယတော စ ဓမ္မံ တထမေဝ ဘာသတိ,ကရောတိ ဝါစာယနုလောမ မတ္တနော;

ဂုဏေဟိ လောကံ အဘိဘုယျ ဣရိယတိ,တထာဂတော တေနပိ လောကနာယကော.

යම් හෙයකින් උන්වහන්සේ සැබෑ වූ ධර්මයම දේශනා කරන සේක් ද, තමන්ගේ වචනයට අනුකූලවම ක්‍රියා කරන සේක් ද, ගුණයන්ගෙන් ලෝකය අභිබවා පවතින සේක් ද, ඒ නිසා ලෝකනාථයන් වහන්සේ ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

ယထာဘိနီဟာရမတော ယထာရုစိ,ပဝတ္တဝါစာတနုစိတ္တဘာဝတော;

ယထာဝိဓာ ယေန ပုရာ မဟေသိနော,တထာဝိဓော တေန ဇိနော တထာဂတော’’တိ. (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၃၈);

යම් ප්‍රාර්ථනාවකට අනුව, යම් රුචියකට අනුව පවතින වචනය, කය හා සිතේ ස්වභාවය නිසා ද, අතීත මහේශාක්‍ය මුණිවරයන් වහන්සේලා යම් බඳු වූවාහු ද, ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ද එසේම වූ බැවින් ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

သင်္ဂဟဂါထာ မုခမတ္တမေဝ. ကသ္မာ? အပ္ပမာဒပဒံ ဝိယ သကလဓမ္မပဋိပတ္တိယာ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာနံ သင်္ဂါဟကတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘သဗ္ဗာကာရေနာ’’တိအာဒိ.

මේ සංග්‍රහ ගාථාවෝ මුඛ මාත්‍රයක් (නිදර්ශනයක්) පමණි. ඒ මන්ද? අප්‍රමාද පදය සකල ධර්මයන් පිළිපැදීමට මෙන්, සියලු බුදු ගුණයන් සංග්‍රහ කරන බැවිනි. එබැවින් ‘සබ්බාකාරේනා’ (සියලු ආකාරයෙන්) යනාදිය වදාළහ.

‘‘တံ [Pg.111] ကတမန္တိ ပုစ္ဆတီ’’တိ ဧတေန ‘‘ကတမဉ္စ တံ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိဝစနဿ သာမညတော ပုစ္ဆာဘာဝေါ ဒဿိတော အဝိသေသတော ဟိ တဿ ပုစ္ဆာဝိသေသဘာဝဉာပနတ္ထံ မဟာနိဒ္ဒေသေ အာဂတာ သဗ္ဗာဝ ပုစ္ဆာ အတ္ထုဒ္ဓါရနယေန ဒဿေတိ ‘‘တတ္ထ ပုစ္ဆာ နာမာ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ‘‘တံ ကတမန္တိ ပုစ္ဆတီ’’တိ ဧတ္ထ ယဒေတံ သာမညတော ပုစ္ဆာဝစနံ, တသ္မိံ.

“එය කුමක්දැයි අසයි” යන මෙයින් “මහණෙනි, එය කුමක්ද” ආදි වචනවල පොදු ප්‍රශ්න ස්වභාවය දක්වන ලදී. කිසිදු විශේෂයක් නොමැතිව එම ප්‍රශ්නවල විශේෂ ස්වභාවය දැනගැනීම පිණිස මහානිද්දේසයෙහි එන සියලුම ප්‍රශ්න ප්‍රභේදයන් අර්ථ උද්ධාරණය කිරීමේ ක්‍රමයට “එහි ප්‍රශ්නය නම්” ආදී වශයෙන් දක්වයි. “එහි එහි” යනු “එය කුමක්දැයි අසයි” යන්නෙහි යම් පොදු ප්‍රශ්න වාක්‍යයක් වේද, එයයි.

လက္ခဏန္တိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတော ယော ကောစိ သဘာဝေါ. ‘‘အညာတ’’န္တိ ယေန ကေနစိ ဉာဏေန အညာတဘာဝမာဟ, ‘‘အဒိဋ္ဌ’’န္တိ ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန ပစ္စက္ခံ ဝိယ အဒိဋ္ဌတံ. ‘‘အတုလိတ’’န္တိ ‘‘ဧတ္တကမေတ’’န္တိ တုလနဘူတေန အတူလိတတံ, ‘‘အတီရိတ’’န္တိ တီရဏဘူတေန အကတဉာဏကိရိယာသမာပနတံ, ‘‘အဝိဘူတ’’န္တိ ဉာဏဿ အပါကဋဘာဝံ, ‘‘အဝိဘာဝိတ’’န္တိ ဉာဏေန အပါကဋီကတဘာဝံ. အဒိဋ္ဌံ ဇောတီယတိ ဧတာယာတိ အဒိဋ္ဌဇောတနာ. ဒိဋ္ဌံ သံသန္ဒီယတိ ဧတာယာတိ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာ, သာကစ္ဆာဝသေန ဝိနိစ္ဆယကရဏံ. ဝိမတိ ဆိဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ဝိမတိစ္ဆေဒနာ. အနုမတိယာ ပုစ္ဆာ အနုမတိပုစ္ဆာ. ‘‘တံ ကိံ မညထ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိ ပုစ္ဆာယ ဟိ ‘‘ကာ တုမှာကံ အနုမတီ’’တိ အနုမတိ ပုစ္ဆိတာ ဟောတိ. ကထေတုကမျတာတိ ကထေတုကမျတာယ.

‘ලක්ෂණය’ යනු දැනගැනීමට කැමති වූ යම් කිසි ස්වභාවයකි. ‘නොදන්නා ලද්ද’ (අඤ්ඤාත) යනු යම් කිසි ඥානයකින් නොදන්නා බවයි. ‘නොදක්නා ලද්ද’ (අදිට්ඨ) යනු දර්ශනයක් බඳු වූ ඥානයකින් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස නොදැකීමයි. ‘නොකිරන ලද්ද’ (අතුලිත) යනු “මෙය මෙපමණකැයි” මැන බැලීමක් නොකිරීමයි. ‘තීරණය නොකරන ලද්ද’ (අතීරිත) යනු තීරණය කිරීම් වශයෙන් ඥාන ක්‍රියාව අවසන් නොකිරීමයි. ‘පැහැදිලි නොවීම’ (අවිභූත) යනු ඥානයට ප්‍රකට නොවන බවයි. ‘පැහැදිලි නොකරන ලද්ද’ (අවිභාවිත) යනු ඥානයෙන් ප්‍රකට නොකරන ලද බවයි. ‘අදිට්ඨජෝතනා’ යනු නොදුටු දෙය ප්‍රකාශ කිරීමයි. ‘දිට්ඨසංසන්දනා’ යනු දුටු දෙය සැසඳීම හෙවත් සාකච්ඡා මාර්ගයෙන් විනිශ්චය කිරීමයි. ‘විමතිච්ඡේදන’ යනු සැකය දුරු කිරීමයි. ‘අනුමති පුච්ඡා’ යනු එකඟතාවය විමසන ප්‍රශ්නයයි. “මහණෙනි, මේ පිළිබඳව ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද” ආදි ප්‍රශ්නවලින් “ඔබේ එකඟතාවය කුමක්ද” යන්න විමසනු ලැබේ. ‘කථේතුකම්‍යතා’ යනු කීමට ඇති කැමැත්තයි.

၈. သရသေနေဝ ပတနသဘာဝဿ အန္တရာ ဧဝ အတီဝ ပါတနံ အတိပါတော, သဏိကံ ပတိတုံ အဒတွာ သီဃံ ပါတနန္တိ အတ္ထော. အတိက္ကမ္မ ဝါ သတ္ထာဒီဟိ အဘိဘဝိတွာ ပါတနံ အတိပါတော. သတ္တောတိ ခန္ဓသန္တာနော. တတ္ထ ဟိ သတ္တပညတ္တိ. ဇီဝိတိန္ဒြိယန္တိ ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယေ ဟိ ဝိကောပိတေ ဣတရမ္ပိ တံသမ္ဗန္ဓတာယ ဝိနဿတိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘ပါဏဿ အတိပါတော, ပါဏောတိ စေတ္ထ ဝေါဟာရတော သတ္တော’’တိ စ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော, နနု နိရဝသေသာနံ ပါဏာနံ အတိပါတတော ဝိရတိ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သဗ္ဗပါဏဘူတဟိတာနုကမ္ပီတိ သဗ္ဗေ ပါဏဘူတေ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.စူဠသီလဝဏ္ဏနာ) ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသန္တိ? သစ္စမေတံ, ပါဏဘာဝသာမညဝသေန ပနေတ္ထ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော, သဗ္ဗသဒ္ဒသန္နိဓာနေန တတ္ထ ပုထုတ္တံ ဝိညာယမာနမေဝါတိ သာမညနိဒ္ဒေသံ အကတွာ ဘေဒဝစနိစ္ဆာဝသေန ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ကတောတိ[Pg.112]. ကိဉ္စ ဘိယျောသာမညတော သံဝရသမာဒါနံ, တဗ္ဗိသေသတော သံဝရဘေဒေါတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဉာပနတ္ထံ အယံ ဝစနဘေဒေါ ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယာယ စေတနာယ ဝတ္တမာနဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ နိဿယဘူတေသု မဟာဘူတေသု ဥပက္ကမကရဏဟေတု တံ မဟာဘူတပ္ပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကမဟာဘူတာ နုပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, သာ တာဒိသပ္ပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ပါဏာတိပါတော. လဒ္ဓုပက္ကမာနိ ဟိ ဘူတာနိ ဣတရဘူတာနိ ဝိယ န ဝိသဒါနီတိ သမာနဇာတိယာနံ ကာရဏံ န ဟောန္တီတိ. ‘‘ကာယဝစီဒွါရာန’’န္တိ ဧတေန မနောဒွါရေ ပဝတ္တာယ ဝဓကစေတနာယ ပါဏာတိပါတဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ.

8. ස්වභාවයෙන්ම බිඳී යන ස්වභාවය ඇති දෙයක්, අතරමගදී අධික ලෙස හෙළීම (විනාශ කිරීම) ‘අතිපාත’ නම් වේ. එනම් සෙමෙන් වැටීමට ඉඩ නොදී වහා වැටෙන්නට සැලැස්වීමයි. නැතහොත් අවි ආයුධ ආදියෙන් මැඩ පවත්වා විනාශ කිරීම ‘අතිපාත’ යි. ‘සත්වයා’ යනු ස්කන්ධ සන්තතියයි. එහි ‘සත්ව’ යන ප්‍රඥප්තිය පවතී. ‘ජීවිතින්ද්‍රිය’ යනු රූප සහ අරූප ජීවිතින්ද්‍රියයි. රූප ජීවිතින්ද්‍රිය විනාශ වූ කල්හි, ඒ හා බැඳී පවතින බැවින් අනෙක ද විනාශ වේ. මෙහි “ප්‍රාණයා විනාශ කිරීම” සහ “මෙහි ව්‍යවහාරික වශයෙන් ප්‍රාණයා යනු සත්වයාය” යනුවෙන් ඒක වචනයෙන් දක්වා ඇත්තේ ඇයි? මෙහිදී සියලු ප්‍රාණීන් මැරීමෙන් වැළකීම අදහස් නොවේද? “සියලු ප්‍රාණීන් කෙරෙහි හිතානුකම්පීව” ආදී වශයෙන් බහුවචනයෙන් දක්වා ඇති නොවේද? එය සත්‍යයකි. මෙහි ඒකවචනයෙන් දක්වා ඇත්තේ ප්‍රාණී බවෙහි ඇති පොදු බව (සාමාන්‍යය) නිසාය. ‘සියලු’ යන වචනය සමග යෙදෙන විට එයින් බහුවචනයක් හැඟවේ. ප්‍රභේද දැක්වීමට අවශ්‍ය වූ විට බහුවචනය යොදා ගනී. තවද, සාමාන්‍යයෙන් සංවරය සමාදන් වීමත්, විශේෂයෙන් සංවරය බිඳී යාමත් යන වෙනස දැක්වීමට මෙසේ වචන භේදය කර ඇති බව දත යුතුය. යම් චේතනාවකින් පවත්නා වූ ජීවිතින්ද්‍රියට ආධාරක වූ මහාභූතයන්ට උපක්‍රම කිරීම හේතුවෙන්, ඒ මහාභූත ප්‍රත්‍යයෙන් හටගන්නා මහාභූතයන් මතු හට නොගනීද, එවැනි ප්‍රයෝගයකට මුල්වන චේතනාව ‘ප්‍රාණාතිපාතය’ නම් වේ. උපක්‍රමයකට ලක් වූ මහාභූතයන් අනෙක් මහාභූතයන් මෙන් ප්‍රභාමත් නොවන බැවින් සමාන ජාතියේ රූප ඉපදවීමට හේතු නොවේ. “කාය වාග් ද්වාරයන්ගේ” යනුවෙන් පැවසීමෙන් මනෝ ද්වාරයෙහි පමණක් පවතින වධක චේතනාව ප්‍රාණාතිපාත කර්ම පථය ලෙස ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කරයි.

ပယောဂဝတ္ထုမဟန္တတာဒီဟိ မဟာသာဝဇ္ဇတာ တေဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ စေတနာယ ဗလဝဘာဝတော ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာဓိပ္ပေတဿ ဟိ ပယောဂဿ သဟသာ နိပ္ဖာဒနဝသေန ကိစ္စသာဓိကာယ ဗဟုက္ခတ္တုံ ပဝတ္တဇဝနေဟိ လဒ္ဓါသေဝနာယ စ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာယ ဝသေန ပယောဂဿ မဟန္တဘာဝေါ. သတိပိ ကဒါစိ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ ပါဏေ ပယောဂဿ သမဘာဝေ မဟန္တံ ဟနန္တဿ စေတနာ တိဗ္ဗတရာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္ထုဿ မဟန္တဘာဝေါ. ဣတိ ဥဘယံ ပေတံ စေတနာယ ဗလဝဘာဝေနေဝ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဟန္တဗ္ဗဿ မဟာဂုဏဘာဝေန တတ္ထ ပဝတ္တဥပကာရစေတနာ ဝိယ ခေတ္တဝိသေသနိဗ္ဗတ္တိယာ အပကာရစေတနာပိ ဗလဝတီ, တိဗ္ဗတရာ စ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တဿာ မဟာသာဝဇ္ဇတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တသ္မာ ပယောဂဝတ္ထုအာဒိပစ္စယာနံ အမဟတ္တေပိ မဟာဂုဏတာဒိပစ္စယေဟိ စေတနာယ ဗလဝဘာဝါဒိဝသေနေဝ မဟာသာဝဇ္ဇဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ප්‍රයෝගයේ විශාලත්වය සහ වස්තූන්ගේ (සත්වයාගේ) මහත් බව ආදියෙන් අකුසලයේ බරපතලකම දත යුත්තේ, එම හේතූන් නිසා හටගන්නා චේතනාවේ ප්‍රබලත්වය මගිනි. අදහස් කළ පරිදි ප්‍රයෝගය වහා සිදු කිරීම නිසාත්, එය සිද්ධ කරනු පිණිස නැවත නැවත පැවති ජවනයන්ගෙන් ලැබූ ආසේවනය නිසාත්, තීරණාත්මක චේතනාව හේතුවෙන් ප්‍රයෝගය මහත් වේ. කුඩා හෝ මහත් සත්වයෙකු මැරීමේදී ප්‍රයෝගය සමාන වුවද, මහත් සත්වයෙකු මරන්නාට වඩාත් තීව්‍ර වූ චේතනාවක් උපදින බැවින් වස්තුවේ මහත් බව අනුව පාපය මහත් වේ. මේ කරුණු දෙකම චේතනාවේ ප්‍රබලත්වය මත රඳා පවතී. එසේම මරනු ලබන තැනැත්තාගේ ගුණමහිමය නිසා, එහිදී උපකාරක චේතනාවන් මෙන්ම අපකාරක චේතනාවන්ද වඩාත් බලවත්ව සහ තීව්‍රව උපදී. එම නිසා එහි අතිශය දොස් සහිත බව (මහාසාවජ්ජ බව) දැකිය යුතුය. එබැවින් ප්‍රයෝගය හෝ වස්තුව කුඩා වුවද, මහා ගුණවත් බව ආදී හේතූන් නිසා චේතනාවේ ප්‍රබලත්වය අනුව එහි අතිශය දොස් සහිත බව දත යුතුය.

သမ္ဘရီယန္တိ ဧတေဟီတိ သမ္ဘာရာ, အင်္ဂါနိ. တေသု ပါဏသညိတာဝဓကစိတ္တာနိ ပုဗ္ဗဘာဂိယာနိပိ ဟောန္တိ. ဥပက္ကမော ဝဓကစေတနာသမုဋ္ဌာပိတော. ပဉ္စသမ္ဘာရဝတီ ပါဏာတိပါတစေတနာတိ သာ ပဉ္စသမ္ဘာရဝိနိမုတ္တာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝိဇ္ဇာမယော မန္တပရိဇပ္ပနပယောဂေါ အာထဗ္ဗဏိကာဒီနံ ဝိယ. ဣဒ္ဓိမယော ကမ္မဝိပါကဇိဒ္ဓိမယော ဒါဌာကောဋကာဒီနံ ဝိယ. အတိဝိယ ပပဉ္စောတိ အတိမဟာဝိတ္ထာရော.

මේවායින් සම්පූර්ණ වන බැවින් ‘සම්භාර’ හෙවත් අංග නම් වේ. ඒ අංග අතරින් ‘ප්‍රාණියෙකු බව දැන ගැනීම’ සහ ‘වධක චිත්තය’ යන්න පූර්ව අවස්ථාවන්හිදී ද ඇති විය හැකිය. ‘උපක්‍රමය’ යනු වධක චේතනාවෙන් පැන නැඟුණු උත්සාහයයි. ප්‍රාණාතිපාත චේතනාව අංග පහකින් යුක්ත වන අතර, එය එම අංග පහෙන් වෙන් කළ නොහැකි බව දත යුතුය. ‘විද්‍යාමය’ ප්‍රයෝගය යනු ආථර්වණ වේදයෙහි මෙන් මන්ත්‍ර ජප කිරීම් ආදියෙන් කරන ප්‍රයෝගයි. ‘ඉද්ධිමය’ යනු දාඨාකෝටක (විෂ දළ ඇති සතුන්) ආදීන්ගේ කර්ම විපාකයෙන් හටගත් සෘද්ධිමය බලය වැනිය. ‘අතිවිය පපඤ්චෝ’ යනු ඉතා මහත් වූ විස්තරයකි.

ဧတ္ထာဟ – ခဏေ ခဏေ နိရုဇ္ဈနသဘာဝေသု သင်္ခါရေသု ကော ဟန္တိ, ကော ဝါ ဟညတိ, ယဒိ စိတ္တစေတသိကသန္တာနော, သော အရူပတာယ န ဆေဒနဘေဒနာဒိဝသေန [Pg.113] ဝိကောပနသမတ္ထော, နာပိ ဝိကောပနီယော, အထ ရူပသန္တာနော, သော အစေတနတာယ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမောတိ န တတ္ထ ဆေဒနာဒိနာ ပါဏာတိပါတော လဗ္ဘတိ ယထာ မတသရီရေ, ပယောဂေါပိ ပါဏာတိပါတဿ ပဟရဏပ္ပကာရာဒိ အတီတေသု ဝါ သင်္ခါရေသု ဘဝေယျ အနာဂတေသု ဝါ ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဝါ, တတ္ထ န တာဝ အတီတာနာဂတေသု သမ္ဘဝတိ တေသံ အဘာဝတော, ပစ္စုပ္ပန္နေသု စ သင်္ခါရာနံ ခဏိကတ္တာ သရသေနေဝ နိရုဇ္ဈနသဘာဝတာယ ဝိနာသာဘိမုခေသု နိပ္ပယောဇနော ပယောဂေါ သိယာ, ဝိနာသဿ စ ကာရဏရဟိတတ္တာ န ပဟရဏပ္ပကာရာဒိပယောဂဟေတုကံ မရဏံ, နိရီဟကတာယ စ သင်္ခါရာနံ ကဿ သော ပယောဂေါ, ခဏိကတ္တာ ဝဓာဓိပ္ပာယသမကာလဘိဇ္ဇနကဿ ကိရိယာပရိယောသာနကာလာနဝဋ္ဌာနတော ကဿ ဝါ ပါဏာတိပါတကမ္မဗဒ္ဓေါတိ.

මෙහිදී මෙසේ විමසනු ලැබේ - සෑම මොහොතකම නිරුද්ධ වන ස්වභාවය ඇති සංස්කාරයන් පවතින කල්හි, මරන්නේ කවුද? මැරෙන්නේ කවුද? ඉදින් එය සිත සහ චෛතසික පරම්පරාව නම්, එය අරූපී බැවින් කැපීම, බිඳීම ආදියෙන් විනාශ කළ නොහැකිය, විනාශ වන්නක් ද නොවේ. ඉදින් එය රූප පරම්පරාව නම්, එය අචේතනික බැවින් ලී කැබැල්ලක් වැනිය; මළ සිරුරක් මෙන් එහි කැපීම් ආදියෙන් ප්‍රාණාතිපාතයක් සිදු නොවේ. තවද ප්‍රාණාතිපාතයේ පහර දීම ආදී ප්‍රයෝගයන් අතීත සංස්කාරයන් කෙරෙහි ද, අනාගතයෙහි ද, නැතහොත් වර්තමානයෙහි ද පවතින්නේ? අතීත සහ අනාගත සංස්කාරයන් නොපවතින බැවින් එහි ප්‍රයෝගයක් විය නොහැක. වර්තමාන සංස්කාරයන් ද ක්ෂණික බැවින් ඉබේම නිරුද්ධ වන ස්වභාවයෙන් යුක්තය. විනාශය කරා යන ඒවා කෙරෙහි ප්‍රයෝගයක් කිරීම නිශ්ඵල වේ. විනාශය සඳහා වෙනත් හේතුවක් අවශ්‍ය නොවන බැවින් පහරදීම් ආදිය මරණයට හේතු නොවේ. සංස්කාරයන්ගේ උත්සාහ රහිත බව නිසා එම ප්‍රයෝගය අයත් වන්නේ කාටද? ක්ෂණික බව නිසා මරණ චේතනාව පවතින කාලයත්, ක්‍රියාව අවසන් වන කාලයත් එකක් නොවන බැවින්, ප්‍රාණාතිපාත කර්මය බැඳෙන්නේ කාටද?

ဝုစ္စတေ – ယထာဝုတ္တဝဓကစေတနာသဟိတော သင်္ခါရာနံ ပုဉ္ဇော သတ္တသင်္ခါတော ဟန္တာ, တေန ပဝတ္တိတဝဓကပယောဂနိမိတ္တံ အပဂတုသ္မာဝိညာဏဇီဝိတိန္ဒြိယော မတဝေါဟာရပ္ပဝတ္တိနိဗန္ဓော ယထာဝုတ္တဝဓပ္ပယောဂါကရဏေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော ရူပါရူပဓမ္မသမူဟော ဟညတိ, ကေဝလော ဝါ စိတ္တစေတသိကသန္တာနော. ဝဓပ္ပယောဂါဝိသယဘာဝေပိ တဿ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ ရူပသန္တာနာဓီနဝုတ္တိတာယ ရူပသန္တာနေ ပရေန ပယောဇိတဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကပယောဂဝသေန တန္နိဗ္ဗတ္တိဝိဗန္ဓကဝိသဒိသရူပုပ္ပတ္တိယာ ဝိဟတေ ဝိစ္ဆေဒေါ ဟောတီတိ န ပါဏာတိပါတဿ အသမ္ဘဝေါ, နာပိ အဟေတုကော ပါဏာတိပါတော, န စ ပယောဂေါ နိပ္ပယောဇနော ပစ္စုပ္ပန္နေသု သင်္ခါရေသု ကတပယောဂဝသေန တဒနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဿ သင်္ခါရကလာပဿ တထာ အနုပ္ပတ္တိတော, ခဏိကာနံ သင်္ခါရာနံ ခဏိကမရဏဿ ဣဓ မရဏဘာဝေန အနဓိပ္ပေတတ္တာ, သန္တတိမရဏဿ စ ယထာဝုတ္တနယေန သဟေတုကဘာဝတော န အဟေတုကံ မရဏံ, န စ ကတ္တုရဟိတော ပါဏာတိပါတပ္ပယောဂေါ နိရီဟကေသုပိ သင်္ခါရေသု သန္နိဟိတတာမတ္တေန ဥပကာရကေသု အတ္တနော အနုရူပဖလုပ္ပာဒနနိယတေသု ကာရဏေသု ကတ္တုဝေါဟာရသိဒ္ဓိတော ယထာ ‘‘ပဒီပေါ ပကာသေတိ နိသာကရော စန္ဒိမာ’’တိ စ, န စ ကေဝလဿ ဝဓာဓိပ္ပာယသဟဘုနော စိတ္တစေတသိကကလာပဿ ပါဏာတိပါတော ဣစ္ဆိတော သန္တာနဝသေန အဝဋ္ဌိတဿေဝ ပဋိဇာနနတော, သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနာနဉ္စ ပဒီပါဒီနံ အတ္ထကိရိယာသိဒ္ဓိ ဒိဿတီတိ အတ္ထေဝ ပါဏာတိပါတေန ကမ္မဗဒ္ဓေါ. အယဉ္စ ဝိစာရော အဒိန္နာဒါနာဒီသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ ဝိဘာဝေတဗ္ဗော.

මෙසේ කියනු ලැබේ - කලින් සඳහන් කළ පරිදි මරණීය චේතනාවෙන් යුක්ත වූ, 'සත්ත්වයා' යැයි හැඳින්වෙන සංස්කාර රැස මරන්නා (හන්තා) නම් වේ. ඔහු විසින් පවත්වන ලද මාරක ප්‍රයෝගය හේතුවෙන් ඌෂ්මය, විඥානය හා ජීවිතේන්ද්‍රිය පහව ගිය, 'මළ තැනැත්තා' යන ව්‍යවහාරය ඇති වීමට නිමිත්ත වන, මරණීය ප්‍රයෝගය නොවූයේ නම් හටගැනීමට සුදුසු වූ රූප අරූප ධර්ම සමූහය හෝ හුදෙක් චිත්ත චෛතසික පරම්පරාව නසනු ලැබේ. ප්‍රයෝගය පැවති අවස්ථාවේ සත්ත්වයා විෂය නොවුණද (මිය ගියද), පඤ්චවෝකාර භවයෙහි රූප සන්තතියට යටත්ව ජීවිතය පවතින බැවින්, අන්‍යයකු විසින් පවත්වන ලද ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳලන ප්‍රයෝගය මගින් රූප සන්තතිය විනාශ වූ කල්හි, ඊට අනුරූප නොවන රූප ඉපදීමෙන් සන්තති විච්ඡේදය (පරම්පරාව සිඳී යාම) සිදු වේ. එබැවින් ප්‍රාණඝාතය සිදු නොවේ යැයි කීම වැරදිය. එමෙන්ම එය අහේතුක ද නොවේ. වර්තමාන සංස්කාරයන් කෙරෙහි කළ ප්‍රයෝගය නිසා ඉන් අනතුරුව ඉපදිය යුතු සංස්කාර සමූහය එලෙස නූපදින බැවින් ප්‍රයෝගය නිෂ්ඵල ද නොවේ. මෙහිදී මරණය ලෙස අදහස් කළේ ක්ෂණික සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණික මරණය නොවේ. සන්තති මරණය ඉහත කී පරිදි හේතු සහිතව සිදුවන බැවින් එය අහේතුක මරණයක් නොවේ. සංස්කාරයන් උත්සාහයක් (නිරීහක) නැති වුවද, පහන ආලෝකය දෙන්නාක් මෙන් ද චන්ද්‍රයා රාත්‍රිය ආලෝකවත් කරන්නාක් මෙන් ද තමන්ට අනුරූප ඵල ලබා දීමට නියත වූ හේතුන් පවතින බැවින් 'කර්තෘ' (කරන්නා) යන ව්‍යවහාරය සිද්ධ වේ. එමෙන්ම හුදෙක් වධක චේතනාව සහිත චිත්ත චෛතසික සමූහය පමණක් ප්‍රාණඝාතය ලෙස අදහස් නොකෙරේ; පරම්පරා වශයෙන් පවතින ක්‍රියාවක් ලෙස එය පිළිගැනේ. පහනක ක්‍රියාව මෙන් පරම්පරා වශයෙන් පවතින ක්‍රියාවක ඵලසිද්ධිය පෙනෙන බැවින් ප්‍රාණඝාතය මගින් කර්මයෙන් බැඳීමක් සිදුවේ. මෙම විග්‍රහය අදින්නාදානය ආදියේදී ද සුදුසු පරිදි තේරුම් ගත යුතුය.

‘‘ပဟီနကာလတော [Pg.114] ပဋ္ဌာယ ဝိရတောဝါ’’တိ ဧတေန ပဟာနဟေတုကာ ဣဓာဓိပ္ပေတာ သမုစ္ဆေဒဝိရတီတိ ဒဿေတိ. ကမ္မက္ခယဉာဏေန ဟိ ပါဏာတိပါတဒုဿီလျဿ ပဟီနတ္တာ ဘဂဝါ အစ္စန္တမေဝ တတော ပဋိဝိရတောတိ ဝုစ္စတိ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာနဝိရတီနံ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ကိဉ္စာပိ ပဟာနဝိရမဏာနံ ပုရိမပစ္ဆိမကာလတာ နတ္ထိ, မဂ္ဂဓမ္မာနံ ပန သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ သမ္မာဝါစာဒီနဉ္စ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေ အပေက္ခိတေ သဟဇာတာနမ္ပိ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေန ဂဟဏံ ပုရိမပစ္ဆိမဘာဝေနေဝ ဟောတီတိ ဂဟဏပ္ပဝတ္တိအာကာရဝသေန ပစ္စယဘူတေသု သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီသု ပဟာယကဓမ္မေသု ပဟာနကိရိယာယ ပုရိမကာလဝေါဟာရော, ပစ္စယုပ္ပန္နာသု စ ဝိရတီသု ဝိရမဏကိရိယာယ အပရကာလဝေါဟာရော စ ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပဟာနံ ဝါ သမုစ္ဆေဒဝသေန, ဝိရတိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန ယောဇေတဗ္ဗာ. အထ ဝါ ပါဏော အတိပါတီယတိ ဧတေနာတိ ပါဏာတိပါတော, ပါဏဃာတဟေတုဘူတော ဓမ္မသမူဟော. ကော ပနေသော? အဟိရိကာနောတ္တပ္ပဒေါသမောဟဝိဟိံသာဒယော ကိလေသာ. တေ ဟိ ဘဂဝါ အရိယမဂ္ဂေန ပဟာယ သမုဂ္ဃာဋေတွာ ပါဏာတိပါတဒုဿီလျတော အစ္စန္တမေဝ ပဋိဝိရတောတိ ဝုစ္စတိ ကိလေသေသု ပဟီနေသု ကိလေသနိမိတ္တဿ ကမ္မဿ အနုပ္ပဇ္ဇနတော. ‘‘အဒိန္နာဒါနံ ပဟာယာ’’တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိရတောဝါတိ အဝဓာရဏေန တဿာ ဝိရတိယာ ကာလာဒိဝသေန အပရိယန္တတံ ဒဿေတိ. ယထာ ဟိ အညေ သမာဒိန္နဝိရတိကာပိ အနဝဋ္ဌိတစိတ္တတာယ လာဘဇီဝိတာဒိဟေတု သမာဒါနံ ဘိန္ဒန္တိ, န ဧဝံ ဘဂဝါ. ဘဂဝါ ပန သဗ္ဗသော ပဟီနပါဏာတိပါတတ္တာ အစ္စန္တဝိရတော ဧဝါတိ. ဝီတိက္ကမိဿာမီတိ အနဝဇ္ဇဓမ္မေဟိ ဝေါကိဏ္ဏာ အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇနကာ ဒုဗ္ဗလာကုသလာ. ယသ္မာ ပန ကာယဝစီပယောဂံ ဥပလဘိတွာ ‘‘ဣမဿ ကိလေသာ ဥပ္ပန္နာ’’တိ ဝိညုနာ သက္ကာ ဉာတုံ, တသ္မာ တေ ဣမိနာ ပရိယာယေန ‘‘စက္ခုသောတဝိညေယျာ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ကာယိကာတိ ပါဏာတိပါတာဒိနိပ္ဖာဒကေ ဗလဝါကုသလေ သန္ဓာယာဟ.

"ප්‍රහීණ කළ කාලයේ සිටම වැළකුණාහුමය" යන්නෙන් මෙහි ප්‍රහීණ කිරීම හේතුවෙන් සිදුවන 'සමුච්ඡේද විරතිය' අදහස් කරන බව දක්වයි. කර්මක්ෂය ඥානයෙන් ප්‍රාණඝාත අකුසලය ප්‍රහීණ කළ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉන් සදාකාලිකවම වැළකුණු සේක. ප්‍රහීණ කිරීම හා වැළකීම අතර පෙර පසු කාලයක් නැතත්, සම්මා දිට්ඨි ආදී මාර්ග ධර්මයන් සහ සම්මා වාචා ආදී විරතීන් අතර ප්‍රත්‍ය-ප්‍රත්‍යෝත්පන්න (හේතු-ඵල) සබඳතාව සලකා බැලීමේදී, සහජාත වුවද එය පෙර පසු භාවයෙන්ම ගනු ලැබේ. එබැවින් ප්‍රහීණ කරන ධර්මයන් වූ සම්මා දිට්ඨි ආදිය කෙරෙහි 'ප්‍රහීණ කිරීමේ ක්‍රියාව' පෙර කාලය ලෙසත්, ප්‍රත්‍යෝත්පන්න විරතීන් කෙරෙහි 'වැළකීමේ ක්‍රියාව' පසු කාලය ලෙසත් ව්‍යවහාර කෙරේ. එසේත් නැතිනම් ප්‍රහීණ කිරීම සමුච්ඡේද වශයෙන් ද, විරතිය පටිප්පස්සද්ධි (සන්සිඳීම) වශයෙන් ද යෙදිය යුතුය. නැතහොත්, ප්‍රාණය නසනු ලබන්නේ යමකින් ද එය 'ප්‍රාණාතිපාතය' යි; එනම් ප්‍රාණඝාතයට හේතු වන ධර්ම සමූහයයි. ඒ කවරේද? අහිරික, අනොත්තප්ප, දෝස, මෝහ, විහිංසා ආදී ක්ලේශයෝය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආර්ය මාර්ගයෙන් ඒ ක්ලේශයන් ප්‍රහීණ කොට උදුරා දැමූ බැවින් ප්‍රාණඝාත අකුසලයෙන් සදාකාලිකවම වැළකුණු සේක. අදින්නාදානය ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'වැළකුණාහුමය' (විරතෝව) යන අවධාරණයෙන් ඒ විරතිය කාලය අනුව කෙළවරක් නොමැති බව දක්වයි. අන්‍යයන් ශික්ෂා පද සමාදන්ව වැළකුණත් සිතේ අස්ථිර බව නිසා ලාභ සත්කාර හෝ ජීවිතය වෙනුවෙන් එය බිඳ දැමිය හැකිය; නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ නොවේ. උන්වහන්සේ සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රාණඝාතය ප්‍රහීණ කළ බැවින් නිරන්තරයෙන්ම වැළකුණු සේක. "ඉක්මවා යන්නෙමි" යනුවෙන් අදහස් කළේ නිර්දෝෂී ධර්මයන් අතරතුර විටින් විට උපදින දුබල අකුසලයන්ය. කාය වාග් ප්‍රයෝගයන් දැක "මොහුට ක්ලේශයන් උපන්නා" යැයි නුවණැත්තන්ට හඳුනාගත හැකි බැවින් ඒවා 'ඇසට හා කනට විෂය වන' දේ ලෙස වදාළ බව දත යුතුය. 'කායික' යනුවෙන් අදහස් කළේ ප්‍රාණඝාතය ආදිය සිදු කරන ප්‍රබල අකුසලයන්ය.

ဂေါတ္တဝသေန လဒ္ဓဝေါဟာရောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဒီပေတုံ ဝဋ္ဋတိ ဗြဟ္မဒတ္တေန ဘာသိတဝဏ္ဏဿ အနုသန္ဓိဒဿနဝသေန ဣမိဿာ ဒေသနာယ အာရဒ္ဓတ္တာ. တတ္ထာယံ ဒီပနာ – ‘‘ပါဏာတိပါတံ ပဟာယ ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကသံဃော နိဟိတဒဏ္ဍော နိဟိတသတ္ထော’’တိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. နနု စ ဓမ္မဿာပိ ဝဏ္ဏော [Pg.115] ဗြဟ္မဒတ္တေန ဘာသိတော? သစ္စံ ဘာသိတော, သော ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပဘဝတ္တာ, အရိယသံဃာဓာရတ္တာ စ ဓမ္မဿ ဓမ္မာနုဘာဝသိဒ္ဓတ္တာ စ တေသံ တဒုဘယဒီပနေနေဝ ဒီပိတော ဟောတီတိ ဝိသုံ န ဥဒ္ဓဋော. သဒ္ဓမ္မာနုဘာဝေနေဝ ဟိ ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃော စ ပါဏာတိပါတာဒိပ္ပဟာနသမတ္ထော အဟောသိ, ဒေသနာ ပန အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဧဝံ အာဂတာတိ.

"ගෝත්‍රය අනුව ලත් ව්‍යවහාරය" යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. බ්‍රහ්මදත්ත විසින් පවසන ලද ගුණයේ අනුසන්ධිය දැක්වීම සඳහා මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ බැවින් එය විස්තර කිරීම වටී. එහි විස්තරය මෙසේය - "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ ප්‍රාණඝාතය අත්හැර, ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකී, දඬු මුගුරු හා අවි ආයුධ අත්හැර සිටිති" යනාදී වශයෙන් මෙය විස්තර කළ යුතුය. බ්‍රහ්මදත්ත විසින් ධර්මයේ ගුණ ද පවසන ලද්දේ නොවේද? සැබෑවකි, ඔහු එය පැවසීය. එහෙත් ධර්මය වනාහි සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගෙන් උපන්නක් බැවින් ද, ආර්ය මහා සංඝරත්නය ධර්මය දරන බැවින් ද, ධර්මයේ ආනුභාවය සිද්ධ වන බැවින් ද, ඒ දෙපාර්ශවයේ ගුණ දැක්වීමෙන්ම ධර්මයේ ගුණ ද දැක්වෙන බැවින් එය වෙන් කොට නොදැක්වීය. සද්ධර්මයේ ආනුභාවයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හා භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ ප්‍රාණඝාතය ආදිය ප්‍රහීණ කිරීමට සමත් වූහ. දේශනාව ආරම්භයේ සිටම මෙසේ පැමිණ ඇත.

ဧတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော – ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ အညေ စ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ အနညသာဓာရဏေ ဗုဒ္ဓဂုဏေ အာရဗ္ဘ ဥပရိ ဒေသနံ ဝဍ္ဎေတုကာမော ဘဂဝါ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ‘‘တထာဂတဿ ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနော ဝဒေယျာ’’တိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓဂုဏဝသေနေဝ ဒေသနံ အာရဘိ, န ဘိက္ခုသံဃဝသေနာတိ. ဧသာ ဟိ ဘဂဝတော ဒေသနာယ ပကတိ, ယံ ဧကရသေနေဝ ဒေသနံ ဒဿေတုံ လဗ္ဘမာနဿာပိ ကဿစိ အဂ္ဂဟဏံ. တထာ ဟိ ရူပကဏ္ဍေ ဒုကာဒီသု တန္နိဒ္ဒေသေသု စ ဟဒယဝတ္ထု န ဂဟိတံ. ဣတရဝတ္ထူဟိ အသမာနဂတိကတ္တာ ဒေသနာဘေဒေါ ဟောတီတိ. ယထာ ဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဧကန္တတော စက္ခာဒိနိဿယာနိ, န ဧဝံ မနောဝိညာဏံ ဧကန္တေန ဟဒယဝတ္ထုနိဿယံ, နိဿိတဝသေန စ ဝတ္ထုဒုကာဒိဒေသနာ ပဝတ္တာ ‘‘အတ္ထိ ရူပံ စက္ခုဝိညာဏဿ ဝတ္ထု, အတ္ထိ ရူပံ န စက္ခုဝိညာဏဿ ဝတ္ထူ’’တိအာဒိနာ. ယမ္ပိ ဧကန္တတော ဟဒယဝတ္ထုနိဿယံ, တဿ ဝသေန ‘‘အတ္ထိ ရူပံ မနောဝိညာဏဿ ဝတ္ထူ’’တိအာဒိနာ ဒုကာဒီသု ဝုစ္စမာနေသုပိ န တဒနုရူပါ အာရမ္မဏဒုကာဒယော သမ္ဘဝန္တိ. န ဟိ ‘‘အတ္ထိ ရူပံ မနောဝိညာဏဿ အာရမ္မဏံ, အတ္ထိ ရူပံ န မနောဝိညာဏဿ အာရမ္မဏ’’န္တိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ဝတ္ထာရမ္မဏဒုကာ ဘိန္နဂတိကာ သိယုန္တိ န ဧကရသာ ဒေသနာ ဘဝေယျာတိ. တထာ နိက္ခေပကဏ္ဍေ စိတ္တုပ္ပာဒဝိဘာဂေန အဝုစ္စမာနတ္တာ အဝိတက္ကအဝိစာရပဒဝိဿဇ္ဇနေ ‘‘ဝိစာရော စာ’’တိ ဝတ္တုံ န သက္ကာတိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တပဒဝိဿဇ္ဇနေ လဗ္ဘမာနောပိ ဝိတက္ကော န ဥဒ္ဓဋော, အညထာ ‘‘ဝိတက္ကော စာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ.

මෙහි අදහස මෙයයි – ‘මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ පවසන්නා වූ පුද්ගලයා යම් ධර්මයන් පවසන්නේ නම්, අන්‍ය වූ ද ධර්මයන් ඇත’ යනාදී වශයෙන් අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූ බුදුගුණ අරභයා මතු දේශනාව පෘථුල ලෙස ඉදිරිපත් කරනු කැමති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ආරම්භයේ සිටම ‘තථාගතයන් වහන්සේගේ වර්ණනාව පවසන්නා වූ පුද්ගලයා මෙසේ පවසන්නේය’ යනාදී වශයෙන් බුදුගුණයන්ගේම වශයෙන දේශනාව ආරම්භ කළ සේක; භික්ෂු සංඝයාගේ ගුණ වශයෙන් නොවේ. දේශනාව ඒකරසව (එකම ස්වභාවයකින්) දැක්වීම පිණිස ඇතැම් කරුණු ග්‍රහණය කර ගැනීමට අවස්ථාව තිබුණද ඒවා ග්‍රහණය නොකිරීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසයයි. එසේම රූප කාණ්ඩයේදී දුක (දෙක බැගින් වූ ධර්ම) ආදියෙහිත්, ඒවායේ නිර්දේශයන්හිදීත් හෘදය වස්තුව ගනු ලැබුවේ නැත. සෙසු වස්තූන් හා සමාන ගති නොමැති බැවින් දේශනා ප්‍රභේදය වෙනස් වන බැවිනි. ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියන් ඇසුරු කළ චක්ඛු විඤ්ඤාණාදීන් ඒකාන්තයෙන්ම චක්ඛු ආදී නිශ්‍රය කොට පවතින්නා සේ, මනෝ විඤ්ඤාණය ඒකාන්තයෙන්ම හෘදය වස්තුව නිශ්‍රය කොට නොපවතී. ‘චක්ඛු විඤ්ඤාණයට වස්තුව වූ රූපයක් ඇත, චක්ඛු විඤ්ඤාණයට වස්තුව නොවූ රූපයක් ඇත’ යනාදී වශයෙන් වස්තු දුක ආදී දේශනාව පැවතියේ ඇසුරු කළ ස්වභාවයෙනි. යමක් ඒකාන්තයෙන්ම හෘදය වස්තුව ඇසුරු කරයිද, ඒ ඇසුරින් ‘මනෝ විඤ්ඤාණයට වස්තුව වූ රූපයක් ඇත’ යනාදී වශයෙන් දුක ආදිය ප්‍රකාශ කළත්, ඊට අනුරූප ආරම්මණ (අරමුණු) දුක ආදිය සම්භවය නොවේ. ‘මනෝ විඤ්ඤාණයට අරමුණු වූ රූපයක් ඇත, මනෝ විඤ්ඤාණයට අරමුණු නොවූ රූපයක් නැත’ යැයි කිව නොහැකි බැවින් වස්තු-ආරම්මණ දුකයන්ගේ ගති ලක්ෂණ එකිනෙකට වෙනස් වේ; එවිට දේශනාව ඒකරස නොවේ. එසේම නික්ඛේප කාණ්ඩයේදී චිත්ත උත්පාද විභාගයෙන් ප්‍රකාශ නොකරන බැවින් ‘අවිතක්ක අවිචාර’ පද විස්තරයේදී ‘විචාරය ද’ යැයි කීමට නොහැකි බැවින්, ‘අවිතක්ක විචාරමත්ත’ පද විස්තරයේදී ලැබෙන විතක්කය උපුටා නොදක්වන ලදී. එසේ නොවූයේ නම් ‘විතක්කය ද’ යැයි පැවසිය යුතුව තිබුණි.

ဒဏ္ဍနသင်္ခါတဿ ဒဏ္ဍဿ ပရဝိဟေဌနဿ ဝိဝဇ္ဇိတဘာဝဒီပနတ္ထံ ဒဏ္ဍသတ္ထာနံ နိက္ခေပဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ပရူပဃာတတ္ထာယာ’’တိအာဒိ. ဝိဟေဌနဘာဝတောတိ ဝိဟိံသနဘာဝတော. ‘‘ဘိက္ခုသံဃဝသေနာပိ ဒီပေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တမ္ပိ ဧကဒေသေန ဒီပေန္တော ‘‘ယံ ပန ဘိက္ခူ’’တိအာဒိမာဟ.

දඬුවම ලෙස හැඳින්වෙන දණ්ඩය හෙවත් පරපීඩාව මඟහැරීම ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ‘පරහට පීඩා කිරීම පිණිස’ යනාදී වශයෙන් දඬුවම් හා ආයුධ අත්හැරීමේ වචනය පැවසුණි. ‘විහේඨන භාවයෙන්’ යනු හිංසා කරන සුළු බවෙනි. ‘භික්ෂු සංඝයාගේ වශයෙනුත් කරුණු පැහැදිලි කිරීම සුදුසුය’ යනුවෙන් පවසා ඇති බැවින්, එය ද එක් දේශයකින් (පැත්තකින්) දක්වමින් ‘යම් භික්ෂුවක්’ යනාදිය පැවසුණි.

လဇ္ဇီတိ [Pg.116] ဧတ္ထ ဝုတ္တလဇ္ဇာယ ဩတ္တပ္ပမ္ပိ ဝုတ္တမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ပါပဇိဂုစ္ဆနံ ပါပုတ္တာသနရဟိတံ, ပါပဘယံ ဝါ အလဇ္ဇနံ အတ္ထီတိ. ဓမ္မဂရုတာယ ဝါ ဗုဒ္ဓါနံ, ဓမ္မဿ စ အတ္တာဓီနတ္တာ အတ္တာဓိပတိဘူတာ လဇ္ဇာဝ ဝုတ္တာ, န ပန လောကာဓိပတိ ဩတ္တပ္ပံ. ‘‘ဒယံ မေတ္တစိတ္တတံ အာပန္နော’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ဒယာ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဒယာပန္နော’’တိအာဒီသု ကရုဏာယ ပဝတ္တတီတိ? သစ္စမေတံ, အယံ ပန ဒယာ-သဒ္ဒေါ အနုရက္ခဏမတ္ထံ အန္တောနီတံ ကတွာ ပဝတ္တမာနော မေတ္တာယ ကရုဏာယ စ ပဝတ္တတီတိ ဣဓ မေတ္တာယ ပဝတ္တမာနော ဝုတ္တော. မိဒတိ သိနိယှတီတိ မေတ္တာ, မေတ္တာ ဧတဿ အတ္ထီတိ မေတ္တံ, မေတ္တံ စိတ္တံ ဧတဿာတိ မေတ္တစိတ္တော, တဿ ဘာဝေါ မေတ္တစိတ္တတာ, မေတ္တာ ဣစ္စေဝ အတ္ထော. ‘‘သဗ္ဗပါဏဘူတဟိတာနုကမ္ပီ’’တိ ဧတေန တဿာ ဝိရတိယာ သတ္တဝသေန အပရိယန္တတံ ဒဿေတိ. ပါဏဘူတေတိ ပါဏဇာတေ. အနုကမ္ပကောတိ ကရုဏာယနကော. ယသ္မာ ပန မေတ္တာ ကရုဏာယ ဝိသေသပစ္စယော ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘တာယ ဧဝ ဒယာပန္နတာယာ’’တိ. ဧဝံ ယေဟိ ဓမ္မေဟိ ပါဏာတိပါတာ ဝိရတိ သမ္ပဇ္ဇတိ, တေဟိ လဇ္ဇာမေတ္တာကရုဏာဟိ သမင်္ဂီဘာဝေါ ဒဿိတော. ဝိဟရတီတိ ဧဝံဘူတော ဟုတွာ ဧကသ္မိံ ဣရိယာပထေ ဥပ္ပန္နံ ဒုက္ခံ အညေန ဣရိယာပထေန ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဟရတိ ပဝတ္တေတိ, အတ္တဘာဝံ ဝါ ယာပေတီတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘ဣရိယတိ ယပေတိ ယာပေတိ ပါလေတီ’’တိ.

මෙහි ‘ලජ්ජී’ යනුවෙන් දක්වන ලද ලජ්ජාව (හිරි) තුළින්ම ඔත්තප්පය ද පවසන ලද බව දත යුතුය. මන්ද යත්, පාපයට පිළිකුල් කිරීම (ලජ්ජාව) පාපයට තැතිගැනීමෙන් (ඔත්තප්පයෙන්) තොරව හෝ පාපයට බිය වීම ලජ්ජාවෙන් තොරව හෝ නොපවතින බැවිනි. එසේත් නැතිනම් බුදුවරුන්ට හෝ ධර්මයට ඇති ගෞරවය නිසාත්, තමා මතම රඳා පවතින බැවිනුත් ආධිපත්‍යය වශයෙන් ලජ්ජාවම පවසන ලදී; ලෝකය අධිපති කොට ඇති ඔත්තප්පය ගැන නොවේ. ‘දයාව හා මෙත් සිතට පැමිණ’ යැයි කීවේ මක්නිසාද? ‘දයාපන්න’ යනාදී තැන්වල ‘දයා’ යන ශබ්දය කරුණාව අර්ථයේ පවතිනවා නොවේද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් මෙහි ‘දයා’ ශබ්දය අනුරක්ෂණ (ආරක්ෂා කිරීමේ) අර්ථය ඇතුළත් කර ගනිමින් මෙත්තාව සහ කරුණාව යන දෙකෙහිම පවතින අතර, මෙහිදී මෙත්තාව (මෛත්‍රිය) අර්ථයේ යෙදී ඇත. මෘදු වන බැවින් (ස්නේහ කරන බැවින්) මෙත්තා නම් වේ. මෙත්තාව මොහුට ඇද්ද ඒ ‘මෙත්ත’ නම් වේ. මෙත් සිතක් මොහුට ඇද්ද ඒ ‘මෙත්ත චිත්ත’ නම් වේ. එහි ස්වභාවය ‘මෙත්ත චිත්තතා’ නම් වේ. ‘මෙත්තා’ යන්නම එහි අර්ථයයි. ‘සකල ප්‍රාණභූතයන් කෙරෙහි හිතානුකම්පීව’ යන්නෙන් එම විරතිය (ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම) සත්ත්වයන් විෂයෙහි සීමා රහිත බව දක්වයි. ‘ප්‍රාණභූත’ යනු පණ ඇති සත්ත්වයන්ය. ‘අනුකම්පක’ යනු කරුණාව දක්වන්නාය. මෛත්‍රිය කරුණාවට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් ‘එම දයාවට පැමිණි බව නිසාම’ යැයි පවසන ලදී. මෙසේ යම් ධර්මයන්ගෙන් ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකීම සම්පූර්ණ වේද, ඒ ලජ්ජාව, මෛත්‍රිය හා කරුණාව සමඟ එක් වීම දක්වන ලදී. ‘වෙසෙයි’ (විහරති) යනු මෙබඳු වූවෙකු වී එක් ඉරියව්වකදී හටගන්නා දුක තවත් ඉරියව්වකින් දුරු කරමින් කල් ගෙවයි, හෙවත් ආත්මභාවය පවත්වයි යන අර්ථයයි. එහෙයින්ම ‘ඉරියව් පවත්වයි, යැපෙයි, යපවයි, රකියි’ යැයි පවසන ලදී.

အာစာရသီလမတ္တကန္တိ သာဓုဇနာစာရသီလမတ္တကံ, တေန ဣန္ဒြိယသံဝရာဒိဂုဏေဟိပိ လောကိယပုထုဇ္ဇနော တထာဂတဿ ဝဏ္ဏံ ဝတ္တုံ န သက္ကောတီတိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ဣန္ဒြိယသံဝရပစ္စယပရိဘောဂသီလာနိ ဣဓ သီလကထာယံ န ဝိဘတ္တာနိ.

‘ආචාරශීල මත්තකයක්’ යනු සත්පුරුෂයන්ගේ ආචාර හා ශීලය පමණකි. ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදී ගුණයන්ගෙන් පවා ලෞකික පෘථග්ජනයා හට තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ පැවසීමට නොහැකි බව මෙයින් දක්වයි. මන්ද යත්, ඉන්ද්‍රිය සංවරය, ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත ශීලය යන මේවා මෙහි ශීල කථාවෙහි විස්තර කර නොමැති බැවිනි.

ပရသံဟရဏန္တိ ပရဿ သန္တကဟရဏံ. ထေနော ဝုစ္စတိ စောရော, တဿ ဘာဝေါ ထေယျံ. ဣဓာပိ ခုဒ္ဒကေ ပရသန္တကေ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, မဟန္တေ မဟာသာဝဇ္ဇံ. ကသ္မာ? ပယောဂမဟန္တတာယ, ဝတ္ထုဂုဏာနံ ပန သမဘာဝေ သတိ ကိလေသာနံ ဥပက္ကမာနဉ္စ မုဒုတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, တိဗ္ဗတာယ မဟာသာဝဇ္ဇန္တိ အယမ္ပိ နယော ယောဇေတဗ္ဗော.

‘පරසංහරණය’ යනු අන් සතු දෙයක් පැහැර ගැනීමයි. ‘තේන’ යනු සොරායි, ඔහුගේ ස්වභාවය ‘ථෙය්‍ය’ (සොරකම) නම් වේ. මෙහිදී ද අන් සතු කුඩා දෙයක් සොරකම් කිරීමෙහි අල්ප සාවද්‍ය (අඩු වැරදි) බවත්, මහත් දෙයක් සොරකම් කිරීමෙහි මහා සාවද්‍ය (මහත් වැරදි) බවත් පවතී. ඒ මන්ද? ප්‍රයෝගයේ (උත්සාහයේ) මහත් බව නිසාය. වස්තුවේ ගුණයන් සමාන වන කල්හි, කෙලෙස්වල සහ උපක්‍රමයන්ගේ මෘදු බවින් අල්ප සාවද්‍ය බව ද, ඒවායේ තීව්‍ර බවින් මහා සාවද්‍ය බව ද වේ යන මේ ක්‍රමය මෙහි යෙදිය යුතුය.

သာဟတ္ထိကာဒယောတိ ဧတ္ထ မန္တပရိဇပ္ပနေန ပရသန္တကဟရဏံ ဝိဇ္ဇာမယော, ဝိနာ မန္တေန ကာယဝစီပယောဂေန ပရသန္တကဿ အာကဍ္ဎနံ တာဒိသဣဒ္ဓါနုဘာဝေန ဣဒ္ဓိမယော ပယောဂေါ.

‘සාහත්ථිකා’ (තමාගේ අතින්ම කිරීම) යනාදී මෙහි, මන්ත්‍ර ජප කිරීමෙන් අන් සතු දෙයක් ගැනීම ‘විජ්ජාමය’ (විද්‍යාවෙන් කළ) සොරකමයි. මන්ත්‍ර රහිතව කය හා වචනය උපයෝගී කරගෙන අන් සතු දෙයක් ඇද ගැනීම හා එවැනි සෘද්ධි අනුභාවයෙන් ගැනීම ‘ඉද්ධිමය’ ප්‍රයෝගයයි.

သေသန္တိ [Pg.117] ‘‘ပဟာယ ပဋိဝိရတော’’တိ ဧဝမာဒိကံ. တဉှိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယံ. ကိဉ္စာပိ နယိဓ သိက္ခာပဒဝေါဟာရေန ဝိရတိ ဝုတ္တာ, ဣတော အညေသု ပန သုတ္တပဒေသေသု ဝိနယာဘိဓမ္မေသု စ ပဝတ္တဝေါဟာရေန ဝိရတိယော စေတနာ စ အဓိသီလသိက္ခာဒီနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော, တေသု အညတရကောဋ္ဌာသဘာဝတော စ သိက္ခာပဒန္တိ အာဟ ‘‘ပဌမသိက္ခာပဒေ’’တိ. ကာမဉ္စေတ္ထ ‘‘လဇ္ဇီ ဒယာပန္နော’’တိ န ဝုတ္တံ, အဓိကာရဝသေန ပန အတ္ထတော ဝါ ဝုတ္တမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ လဇ္ဇာဒယော ပါဏာတိပါတပ္ပဟာနဿ ဝိသေသပ္ပစ္စယော, ဧဝံ အဒိန္နာဒါနပ္ပဟာနဿာပီတိ, တသ္မာ သာပိ ပါဠိ အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗာ. ဧသေဝ နယော ဣတော ပရေသုပိ. အထ ဝါ ‘‘သုစိဘူတေနာ’’တိ ဧတေန ဟိရောတ္တပ္ပာဒီဟိ သမန္နာဂမော, အဟိရိကာဒီနဉ္စ ပဟာနံ ဝုတ္တမေဝါတိ ‘‘လဇ္ဇီ’’တိအာဒိ န ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ඉතිරි කොටස ‘ප්‍රහාණය කොට වැළකුණේය’ යනාදී වශයෙනි. එය පෙර පවසන ලද ක්‍රමයම වේ. මෙහි ශික්ෂාපද ව්‍යවහාරයෙන් විරතියක් (වැළකීමක්) ගැන නොපැවසුවද, මෙයින් බැහැර වූ සූත්‍ර පදයන්හි ද විනය හා අභිධර්මයේ ද පවතින ව්‍යවහාරය අනුව විරතිය හා චේතනාව අධිශීල ශික්ෂා ආදියෙහි අධිෂ්ඨාන ස්වභාවය ගන්නා බැවින් ද, ඒවායේ එක් කොටසක් වන බැවින් ද ‘පළමු ශික්ෂාපදයෙහි’ යැයි පවසන ලදී. මෙහි ‘ලජ්ජී දයාපන්නෝ’ (ලජ්ජා ඇති, දයාව ඇති) යැයි කෙලින්ම පවසා නැතත්, ප්‍රකරණයේ බලයෙන් හෝ අර්ථය වශයෙන් එය පවසා ඇති බව දත යුතුය. යම් සේ ලජ්ජාව ආදිය ප්‍රාණාතිපාතය ප්‍රහාණය කිරීමට විශේෂ ප්‍රත්‍යය වේද, එසේම එය අදත්තාදානය ප්‍රහාණය කිරීමට ද හේතු වේ. එබැවින් ඒ පාළිය ද මෙහි ගෙනා යුතුය. මෙයින් මතු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එසේත් නැතිනම් ‘ශුචිභූත’ (පිරිසිදු වූ) යන්නෙන් හිරි-ඔත්තප්ප දෙකින් යුක්ත බව ද, අහිරික-අනොත්තප්ප දෙක ප්‍රහාණය කළ බව ද පවසා ඇති බැවින් ‘ලජ්ජී’ යනාදිය වෙන් කොට නොපැවසූ බව දත යුතුය.

အသေဋ္ဌစရိယန္တိ အသေဋ္ဌာနံ ဟီနာနံ, အသေဋ္ဌံ ဝါ လာမကံ နိဟီနံ ဝုတ္တိံ, မေထုနန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဗြဟ္မံ သေဋ္ဌံ အာစာရ’’န္တိ မေထုနဝိရတိမာဟ. ‘‘အာရာစာရီ မေထုနာ’’တိ ဧတေန ‘‘ဣဓ ဗြာဟ္မဏ ဧကစ္စော…ပေ… န ဟေဝ ခေါ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ ဒွယံဒွယသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, အပိစ ခေါ မာတုဂါမဿ ဥစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနနှာပနသမ္ဗာဟနံ သာဒိယတိ, သော တံ အဿာဒေတိ, တံ နိကာမေတိ, တေန စ ဝိတ္တိံ အာပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၇.၅၀) ဝုတ္တာ သတ္တဝိဓမေထုနသံယောဂါပိ ပဋိဝိရတိ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဣဓာပိ အသဒ္ဓမ္မသေဝနာဓိပ္ပာယေန ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တာ မဂ္ဂေနမဂ္ဂပဋိပတ္တိသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ အဗြဟ္မစရိယံ, မိစ္ဆာစာရေ ပန အဂမနီယဋ္ဌာနဝီတိက္ကမစေတနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ အဂမနီယဋ္ဌာနံ နာမ ပုရိသာနံ မာတုရက္ခိတာဒယော ဒသ, ဓနက္ကီတာဒယော ဒသာတိ ဝီသတိ ဣတ္ထိယော. ဣတ္ထီသု ပန ဒသန္နံ ဓနက္ကိတာဒီနံ သာရက္ခသပရိဒဏ္ဍာနဉ္စ ဝသေန ဒွါဒသန္နံ အညေ ပုရိသာ. ဂုဏဝိရဟိတေ ဝိပ္ပဋိပတ္တိ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ, မဟာဂုဏေ မဟာသာဝဇ္ဇာ. ဂုဏရဟိတေပိ စ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တိ မဟာသာဝဇ္ဇာ, ဥဘိန္နံ သမာနစ္ဆန္ဒဘာဝေပိ ကိလေသာနံ ဥပက္ကမာနဉ္စ မုဒုတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ, တိဗ္ဗတာယ မဟာသာဝဇ္ဇာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဿ ဒွေ သမ္ဘာရာ သေဝေတုကာမတာစိတ္တံ, မဂ္ဂေနမဂ္ဂပဋိပတ္တီတိ. မိစ္ဆာစာရေ ပန အဂမနီယဋ္ဌာနတာ, သေဝနာစိတ္တံ မဂ္ဂေနမဂ္ဂပဋိပတ္တိ, သာဒိယနဉ္စာတိ စတ္တာရော. ‘‘အဘိဘဝိတွာ ဝီတိက္ကမနေ မဂ္ဂေနမဂ္ဂပဋိပတ္တိအဓိဝါသနေ သတိပိ ပုရိမုပ္ပန္နသေဝနာဘိသန္ဓိပယောဂါဘာဝတော [Pg.118] အဘိဘုယျမာနဿ မိစ္ဆာစာရော န ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ. သေဝနာစိတ္တေ သတိ ပယောဂါဘာဝေါ န ပမာဏံ ဣတ္ထိယာ သေဝနာပယောဂဿ ယေဘုယျေန အဘာဝတော, ဣတ္ထိယာ ပုရေတရံ ဥပဋ္ဌာပိတသေဝနာစိတ္တာယပိ မိစ္ဆာစာရော န သိယာတိ အာပဇ္ဇတိ ပယောဂါဘာဝတော. တသ္မာ ပုရိသဿ ဝသေန ဥက္ကံသတော စတ္တာရော ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, အညထာ ဣတ္ထိယာ ပုရိသကိစ္စကရဏကာလေ ပုရိသဿပိ သေဝနာပယောဂါဘာဝတော မိစ္ဆာစာရော န သိယာတိ ဧကေ. ဣဒံ ပနေတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနံ – အတ္တနော ရုစိယာ ပဝတ္တိတဿ တယော, ဗလက္ကာရေန ပဝတ္တိတဿ တယော, အနဝသေသဂ္ဂဟဏေန ပန စတ္တာရောတိ. ဧကော ပယောဂေါ သာဟတ္ထိကောဝ.

අසෙට්ඨචරිය යනු අශ්‍රේෂ්ඨ වූ, හීන වූවන්ගේ හැසිරීමයි. එනම් ලාමක වූ, නීච වූ පැවැත්ම වන මෙථුන සේවනයයි. 'බ්‍රහ්ම' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීමයි; එයින් මෙථුන සේවනයෙන් වැළකීම කියැවේ. 'මෙථුනයෙන් දුරු වූයේ' යන්නෙන්, 'බ්‍රාහ්මණය, මෙලොව ඇතැම් කෙනෙක්... මවක සමඟ දෙදෙනෙකුගේ එකතුවීමකට (මෙථුනයට) පත් නොවේද, එතෙකුදු වුවත් මවක විසින් ඇඟ ඉලීම, පිරිමැදීම, නැහැවීම, සම්බාහනය කිරීම සතුටින් පිළිගනියිද, ඔහු එය ආශ්වාදනය කරයිද, එය කැමති වෙයිද, එයින් තෘප්තියට පත්වෙයිද' යනාදී වශයෙන් (අංගුත්තර නිකාය 7.50) වදාරන ලද සප්තවිධ මෙථුන සංයෝගයන්ගෙන් පවා වෙන්වීම දක්වන ලදැයි දත යුතුය. මෙහිද අසද්ධර්ම සේවනය කිරීමේ අදහසින් කාය ද්වාරයෙහි පවත්නා, මාර්ගයෙන් මාර්ගය පිළිපැදීම (මෙථුන සේවනය) ඇති කරන චේතනාව අබ්‍රහ්මචර්යාවයි. කාමමිථ්‍යාචාරයෙහිදී නම් අගම්‍යස්ථානයන්හි (නොයා යුතු තැන්හි) ඉක්මවා හැසිරීමේ චේතනාව යැයි යෙදිය යුතුය. එහි අගම්‍යස්ථාන නම්, පුරුෂයන්ට මාතෘ රක්ඛිතාදී දස දෙනෙක්ද, ධනක්කීතාදී දස දෙනෙක්ද වශයෙන් ස්ත්‍රීහු විසි දෙනෙකි. ස්ත්‍රීන් සම්බන්ධයෙන් නම් ධනක්කීතාදී දස දෙනා සහ ආරක්ෂා සහිත, දඬුවම් සහිත (සාරක්ඛස, සපරිදණ්ඩ) දෙදෙනා යන දොළොස් දෙනා සඳහා වෙනත් පුරුෂයෝ (අගම්‍ය වෙති). ගුණ රහිත අය කෙරෙහි වරදවා හැසිරීම අල්ප සාවද්‍යය (අඩු අකුසල්ය); මහා ගුණවන්තයන් කෙරෙහි මහා සාවද්‍යය (වැඩි අකුසල්ය). ගුණ රහිත වුවද බලහත්කාරයෙන් පැවැත්වීම මහා සාවද්‍යය. දෙදෙනාගේම සමාන කැමැත්ත ඇති විටෙක වුවද, කෙලෙසුන්ගේ හා ප්‍රයත්නයන්ගේ මෘදු බව නිසා අල්ප සාවද්‍ය බවද, තියුණු බව නිසා මහා සාවද්‍ය බවද දත යුතුය. අබ්‍රහ්මචර්යාවට අංග දෙකකි: සේවනය කිරීමේ කැමැත්ත සහ මාර්ගයෙන් මාර්ගය පිළිපැදීමයි. කාමමිථ්‍යාචාරයෙහිදී නම්: අගම්‍යස්ථානයක් වීම, සේවනය කිරීමේ සිත, මාර්ගයෙන් මාර්ගය පිළිපැදීම සහ එය ඉවසීම (සතුටු වීම) යනුවෙන් අංග සතරකි. 'බලහත්කාරයෙන් වරදෙහි බැඳීමේදී සේවනය ඉවසීමක් තිබුණද, පෙර උපන් සේවනය කිරීමේ අභිසන්ධියක් හා ප්‍රයෝගයක් නැති බැවින් යටපත් කරන ලද්දාට (බලහත්කාරයට පත්වූවාට) මිථ්‍යාචාරයක් නොවේ' යැයි කියති. සේවනය කිරීමේ සිත ඇති විට ප්‍රයෝගයක් නැති වීම ප්‍රමාණවත් නොවේ; මන්ද යත්, ස්ත්‍රියකගේ සේවනය කිරීමේ ප්‍රයෝගය බොහෝ විට නොමැති බැවිනි. එවිට ස්ත්‍රියකට පළමුව සේවනය කිරීමේ සිත ඇති වුවද ප්‍රයෝගය නැති බැවින් මිථ්‍යාචාරයක් නොවන බවට පත් වේ. එබැවින් පුරුෂයා සම්බන්ධයෙන් ප්‍රධාන වශයෙන් අංග සතරක් දක්වන ලදැයි දත යුතුය. එසේ නොවුවහොත් ස්ත්‍රියක විසින් පුරුෂ කෘත්‍යය කරන කාලයෙහි පුරුෂයාටද සේවනය කිරීමේ ප්‍රයෝගයක් නැති බැවින් මිථ්‍යාචාරයක් නොවන බවට ඇතැම්හු කියති. මෙහි නිගමනය මෙයයි: තම රුචියෙන් පවත්වන්නාට අංග තුනකි, බලහත්කාරයෙන් පවත්වන්නාට තුනකි, සියල්ලම ගත් කල අංග සතරකි. ප්‍රයෝගය නම් තමාගේ ශරීරයෙන්ම කරන (සාහත්ථික) එකම ප්‍රයෝගයකි.

၉. ကမ္မပထပ္ပတ္တံ ဒဿေတုံ ‘‘အတ္ထဘဉ္ဇနကော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝစီပယောဂေါ ကာယပယောဂေါ ဝါတိ မုသာ-သဒ္ဒဿ ကိရိယာပဓာနတံ ဒဿေတိ. ဝိသံဝါဒနာဓိပ္ပာယော ပုဗ္ဗဘာဂက္ခဏေ တင်္ခဏေ စ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ပုဗ္ဗေဝဿ ဟောတိ ‘မုသာ ဘဏိဿ’န္တိ, ဘဏန္တဿ ဟောတိ ‘မုသာ ဘဏာမီ’တိ’’ (ပါရာ. ၂၀၅). ဧတဉှိ ဒွယံ အင်္ဂဘူတံ, ဣတရံ ပန ဟောတု ဝါ မာ ဝါ, အကာရဏမေတံ. အဿာတိ ဝိသံဝါဒကဿ. ယထာဝုတ္တံ ပယောဂဘူတံ မုသာ ဝဒတိ ဝိညာပေတိ, သမုဋ္ဌာပေတိ ဝါ ဧတာယာတိ စေတနာ မုသာဝါဒေါ.

9. කර්මපථයට පැමිණීම දැක්වීමට 'අත්ථභඤ්ජනකෝ' (යහපත නසන්නා) යැයි පවසන ලදී. 'මෘෂා' (බොරුව) යන වචනයෙහි ක්‍රියාව ප්‍රධාන බව දැක්වීමට එය වාග් ප්‍රයෝගයක් හෝ කාය ප්‍රයෝගයක් යැයි දක්වයි. මුළා කිරීමේ අදහස පෙර අවස්ථාවෙහි මෙන්ම එම අවස්ථාවෙහිද තිබිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, 'ඔහුට පළමුවෙන්ම මම බොරු කියන්නෙමි යන සිත ඇති වේ, පවසන විටද මම බොරු කියමි යන සිත ඇති වේ' (පාරාජිකා 205) යැයි වදාරන ලදී. මේ දෙකම (බොරු කීමේ) අංගයෝ වෙති, අනෙක් දෑ තිබුණත් නැතත් එය කරුණක් නොවේ. 'අස්ස' යනු මුළා කරන්නාටය. කලින් කී පරිදි ප්‍රයෝගයක් වූ, යමකින් බොරු කියයිද, හඟවයිද, නැතහොත් (බොරුව) උපදවයිද, එම චේතනාව මෘෂාවාදයයි.

ပုရိမနယေ လက္ခဏဿ အဗျာပိတတာယ, မုသာ-သဒ္ဒဿ စ ဝိသံဝဒိတဗ္ဗတ္ထဝါစကတ္တသမ္ဘဝတော ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ မုသာဝါဒလက္ခဏံ ဒဿေတုံ ‘‘မုသာတိ အဘူတံ အတစ္ဆံ ဝတ္ထူ’’တိအာဒိနာ ဒုတိယနယော အာရဒ္ဓေါ. ဣမသ္မိဉ္စ နယေ မုသာ ဝဒီယတိ ဝုစ္စတိ ဧတာယာတိ စေတနာ မုသာဝါဒေါ. ‘‘ယမတ္ထံ ဘဉ္ဇတီ’’တိ ဝတ္ထုဝသေန မုသာဝါဒဿ အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇတမာဟ. ယဿ အတ္ထံ ဘဉ္ဇတိ, တဿ အပ္ပဂုဏတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟာဂုဏတာယ မဟာသာဝဇ္ဇောတိ အဒိန္နာဒါနေ ဝိယ ဂုဏဝသေနာပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကိလေသာနံ မုဒုတိဗ္ဗတာဝသေနာပိ အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇတာ လဗ္ဘတိယေဝ.

පළමු ක්‍රමයෙහි ලක්ෂණය ව්‍යාප්ත නොවන බැවින්ද, 'මෘෂා' යන වචනය මුළා කළ යුතු කරුණක් හැඟවීමට හැකි බැවින්ද, සම්පූර්ණ වශයෙන් මෘෂාවාද ලක්ෂණය දැක්වීමට 'මෘෂා යනු අභූත වූ, අසත්‍ය වූ වස්තුවයි' යනාදී වශයෙන් දෙවන ක්‍රමය ආරම්භ කරන ලදී. මෙම ක්‍රමයෙහි, යමකින් බොරු කියනු ලැබේද එය මෘෂාවාද චේතනාවයි. 'යමෙකුගේ අර්ථය නසයිද' යන්නෙන් වස්තුව (කරුණ) අනුව මෘෂාවාදයෙහි අල්ප සාවද්‍ය හා මහා සාවද්‍ය බව පවසන ලදී. යමෙකුගේ යහපත නසයිද, ඔහු ගුණ මඳ අයෙකු නම් අල්ප සාවද්‍යය, මහා ගුණවතෙකු නම් මහා සාවද්‍යය. අදත්තාදානයෙහි මෙන්ම ගුණ වශයෙන්ද මෙය යෙදිය යුතුය. කෙලෙසුන්ගේ මෘදු හෝ තියුණු බව අනුවද අල්ප සාවද්‍ය හෝ මහා සාවද්‍ය බව ලැබෙන්නේමය.

အတ္တနော သန္တကံ အဒါတုကာမတာယ, ပူရဏကထာနယေန စ ဝိသံဝါဒနပုရေက္ခာရဿေဝ မုသာဝါဒေါ. တတ္ထ ပန စေတနာ ဗလဝတီ န ဟောတီတိ အပ္ပသာဝဇ္ဇတာ [Pg.119] ဝုတ္တာ. အပ္ပတာယ ဦနဿ အတ္ထဿ ပူရဏဝသေန ပဝတ္တာ ကထာ ပူရဏကထာ.

තම සන්තක දෙයක් දීමට අකමැති බැවින් සහ 'පූරණ කථා' ක්‍රමයෙන් රවටන අදහස පෙරටු කරගත්තාටම මෘෂාවාදය වේ. එහිදී චේතනාව ප්‍රබල නොවන බැවින් අල්ප සාවද්‍ය බව පවසන ලදී. අඩු වූ අර්ථයක් පිරවීමේ අදහසින් පවත්වන කථාව 'පූරණ කථා' නම් වේ.

တဇ္ဇောတိ တဿာရုပ္ပော, ဝိသံဝါဒနာနုရူပေါတိ အတ္ထော. ‘‘ဝါယာမော’’တိ ဝါယာမသီသေန ပယောဂမာဟ. ဝိသံဝါဒနာဓိပ္ပာယေန ပယောဂေ ကတေပိ ပရေန တသ္မိံ အတ္ထေ အဝိညာတေ ဝိသံဝါဒနဿ အသိဇ္ဈနတော ပရဿ တဒတ္ထဝိဇာနနံ ဧကော သမ္ဘာရော ဝုတ္တော. ကေစိ ပန ‘‘အဘူတဝစနံ ဝိသံဝါဒနစိတ္တံ ပရဿ တဒတ္ထဝိဇာနနန္တိ တယော သမ္ဘာရာ’’တိ ဝဒန္တိ. ကိရိယာသမုဋ္ဌာပကစေတနာက္ခဏေယေဝ မုသာဝါဒကကမ္မုနာ ဗဇ္ဈတိ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာယ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ, သစေပိ ဒန္ဓတာယ ဝိစာရေတွာ ပရော တမတ္ထံ ဇာနာတီတိ အဓိပ္ပာယော.

'තජ්ජෝ' යනු ඊට අනුරූප වූ, එනම් රැවටීමට ගැලපෙන යන අර්ථයයි. 'වායාමෝ' යන්නෙන් උත්සාහය ප්‍රධාන කොට ප්‍රයෝගය පවසයි. රැවටීමේ අදහසින් ප්‍රයෝගයක් කළද, අනෙක් තැනැත්තා එම කරුණ වටහා නොගත්තේ නම් රැවටීම සිදු නොවන බැවින්, අන්‍යයා එය වටහා ගැනීම එක් අංගයක් ලෙස දක්වන ලදී. ඇතැම්හු 'අසත්‍ය වචනය, රැවටීමේ සිත, අන්‍යයා එම අර්ථය වටහා ගැනීම යනුවෙන් අංග තුනකි' යැයි පවසති. ක්‍රියාව උපදවන චේතනා මොහොතේදීම මෘෂාවාද කර්මයෙන් බැඳෙයි; මන්ද යත්, අවසන් කරන චේතනාවෙන් (සන්නිට්ඨාපක චේතනාවෙන්) එය නිපදවන බැවිනි. මන්දගාමී බව නිසා පසුව වුවද අනෙකා එම කරුණ වටහා ගනී යන්න මෙහි අදහසයි.

‘‘သစ္စတော ထေတတော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၉) ဝိယ ထေတ-သဒ္ဒေါ ထိရပရိယာယော, ထိရဘာဝေါ စ သစ္စဝါဒိတာယ အဓိကတတ္တာ ကထာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ထိရကထောတိ အတ္ထော’’တိ. နထိရကထောတိ ယထာ ဟလိဒ္ဒိရာဂါဒယော အနဝဋ္ဌိတသဘာဝတာယ န ထိရာ, ဧဝံ န ထိရာ ကထာ ယဿ သော န ထိရကထောတိ ဟလိဒ္ဒိရာဂါဒယော ယထာ ကထာယ ဥပမာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧသ နယော ‘‘ပါသာဏလေခါ ဝိယာ’’တိအာဒီသုပိ.

'සච්චතො ථේතතො' (මජ්ඣිම නිකාය 1.19) යනාදී තැන්හි මෙන් 'ථේත' යන වචනය ස්ථීර බවට පර්යාය වචනයකි. ස්ථීර බව සත්‍යවාදී බවට අදාළ වන බැවින්, කථාව සම්බන්ධයෙන් එය දත යුතුයැයි පවසමින් 'ස්ථීර කථාව යන අර්ථයයි' යනුවෙන් කීහ. 'අස්ථීර කථා ඇත්තා' යනු කහ වර්ණය (කහ දියර) යනාදිය ස්ථාවර නැති ස්වභාවයෙන් යුක්ත වන්නාක් මෙන්, ස්ථීර නැති කථා ඇත්තාය. කහ වර්ණය යනාදිය කථාවට උපමා වන පරිදි මෙසේ යෙදිය යුතුය. 'ගලක කෙටූ රේඛාවක් මෙන්' යනාදී තැන්හිද මෙම ක්‍රමයමය.

သဒ္ဓါ အယတိ ပဝတ္တတိ ဧတ္ထာတိ သဒ္ဓါယော, သဒ္ဓါယော ဧဝ သဒ္ဓါယိကော ယထာ ‘‘ဝေနယိကော’’တိ (အ. နိ. ၈.၁၁; ပါရာ. ၈). သဒ္ဓါယ ဝါ အယိတဗ္ဗော သဒ္ဓါယိကော, သဒ္ဓေယျောတိ အတ္ထော. ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ ဝိသံဝါဒနတောတိ အဓိပ္ပာယော.

ඇදහීම (ශ්‍රද්ධාව) යමෙක් කෙරෙහි පවතීද ඔහු 'සද්ධායෝ' නම් වේ. 'වේනයිකෝ' යන්න මෙන් 'සද්ධායෝ' යනුම 'සද්ධායිකෝ' වේ. නැතහොත් ශ්‍රද්ධාවෙන් (විශ්වාසයෙන්) එළඹිය යුත්තා 'සද්ධායිකෝ' නම් වේ; විශ්වාස කටයුතු තැනැත්තා යනු අර්ථයයි. රැවටීම නිසා (බොරුකාරයෙකු ලෙස) කතාබහට ලක්වන බව මෙහි අදහසයි.

သုညဘာဝန္တိ ပီတိဝိရဟိတတာယ ရိတ္တတံ. သာ ပိသုဏဝါစာတိ ယာယံ ယထာဝုတ္တာ သဒ္ဒသဘာဝါ ဝါစာ, သာ ပိယသုညကရဏတော ပိသုဏဝါစာတိ နိရုတ္တိနယေန အတ္ထမာဟ. ပိသတီတိ ဝါ ပိသုဏာ, သမဂ္ဂေ သတ္တေ အဝယဝဘူတေ ဝဂ္ဂေ ဘိန္နေ ကရောတီတိ အတ္ထော.

'ශුන්‍ය භාවය' යනු ප්‍රේමය රහිත බැවින් ඇති වන හිස් බවයි. එය 'පිසුණු බස' (කේළම) වේ. එනම් කලින් කී ශබ්ද ස්වභාවය ඇති වචනයයි. ප්‍රේමයෙන් (හිතවත්කමෙන්) ශුන්‍ය කරන බැවින් එය 'පිසුණාවාචා' යැයි නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් අර්ථය පවසයි. නැතහොත් 'පිසති' (අඹරයි/කොටයි) යන අර්ථයෙන් පිසුණා නම් වේ; එනම් සමඟියෙන් සිටින සත්වයන් කොටස් වශයෙන් භේද කරයි යන්න අර්ථයයි.

ဖရုသန္တိ သိနေဟာဘာဝေန လူခံ. သယမ္ပိ ဖရုသာတိ ဒေါမနဿသမုဋ္ဌိတတ္တာ သဘာဝေနပိ ကက္ကသာ. ဧတ္ထ စ ဖရုသံ ကရောတီတိ ဖလူပစာရေန, ဖရုသယတီတိ ဝါ ဝါစာယ ဖရုသ-သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သယမ္ပိ ဖရုသာတိ ပရေသံ မမ္မစ္ဆေဒဝသေန ပဝတ္တိယာ ဧကန္တနိဋ္ဌုရတာယ သဘာဝေန, ကာရဏဝေါဟာရေန [Pg.120] စ ဝါစာယ ဖရုသ-သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တတောယေဝ စ နေဝ ကဏ္ဏသုခါ. အတ္ထဝိပန္နတာယ န ဟဒယင်္ဂမာ.

ඵරුස යනු ස්නේහය නොමැති බැවින් රළු වූ ස්වභාවයයි. එය තමාම රළු වන්නේ දොම්නසින් හටගන්නා බැවිනි, ස්වභාවයෙන්ම රළු බැවිනි. මෙහි රළු බව ඇති කරන බැවින් හෝ වචනයෙන් රළු ශබ්ද පවත්වන බැවින් හෝ 'ඵරුස' යන වචනයේ භාවිතය දත යුතුය. අනුන්ගේ මර්මස්ථාන සිඳලන අයුරින් පවතින බැවින් ද, ඒකාන්තයෙන්ම නපුරු ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ද, කාරණානුරූපී වචනයෙහි 'ඵරුස' යන ශබ්දයේ භාවිතය දත යුතුය. එබැවින්ම එය කනට සුවදායක නොවේ. අර්ථය විපන්න බැවින් හදවතට ද පිවිසෙන්නේ නැත.

ယေန သမ္ဖံ ပလပတီတိ ယေန ပလာပသင်္ခါတေန နိရတ္ထကဝစနေန သုခံ ဟိတဉ္စ ဖလတိ ဝိဒရတိ ဝိနာသေတီတိ ‘‘သမ္ဖ’’န္တိ လဒ္ဓနာမံ အတ္တနော ပရေသဉ္စ အနုပကာရကံ ယံ ကိဉ္စိ ပလပတိ.

යමකින් සම්ඵප්‍රලාප පවසයි ද, එනම් ප්‍රලාප යැයි කියනු ලබන වැඩකට නැති වචනවලින් සැපය සහ යහපත විනාශ කරන්නේ ද, තමාටත් අනුන්ටත් අනුපකාරී වූ යම්කිසිවක් පවසයි ද, එය 'සම්ඵ' යන නම ලබයි.

သံကိလိဋ္ဌစိတ္တဿာတိ လောဘေန ဒေါသေန ဝါ ဝိဗာဓိတစိတ္တဿ, ဥပတာပိတစိတ္တဿ ဝါ, ဒူသိတစိတ္တဿာတိ အတ္ထော. စေတနာ ပိသုဏဝါစာ ပိသုဏံ ဝဒန္တိ ဧတာယာတိ. ယဿ ယတော ဘေဒံ ကရောတိ, တေသု အဘိန္နေသု အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, ဘိန္နေသု မဟာသာဝဇ္ဇံ, တထာ ကိလေသာနံ မုဒုတိဗ္ဗတာဝိသေသေသု.

සංකිලිට්ඨචිත්තස්ස යනු ලෝභයෙන් හෝ ද්වේෂයෙන් පීඩිත වූ සිත ඇති, එනම් කෙලෙස් සහිත සිත ඇති තැනැත්තාගේ අර්ථයයි. කේලාම් කීම සඳහා වූ චේතනාවෙන් පරුෂ වචන පවසයි. යමෙකු නිසා යම් භේදයක් කරයි ද, ඒ භේදය නොවූ කල්හි අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, භේද වූ කල්හි මහා සාවද්‍ය වේ. එමෙන්ම කෙලෙස්වල මෘදු හෝ තීව්‍ර බව අනුව ද එහි විශේෂයක් වේ.

ယဿ ပေသုညံ ဥပသံဟရတိ, သော ဘိဇ္ဇတု ဝါ မာ ဝါ, တဿ အတ္ထဿ ဝိညာပနမေဝ ပမာဏန္တိ အာဟ ‘‘တဒတ္ထဝိဇာနန’’န္တိ, ကမ္မပထပ္ပတ္တိ ပန ဘိန္နေ ဧဝ.

යමෙකුට කේලාම් පවසයි ද, ඔහු බිඳෙයි හෝ නොබිඳෙයි හෝ වේවා, ඒ අර්ථය ඔහුට වටහා දීමම ප්‍රමාණවත් බැවින් 'තදත්ථවිජානනං' (ඒ අර්ථය වටහා දීම) යැයි කියන ලදී. එහෙත් කර්මපථයකට පැමිණීම සිදු වන්නේ දෙදෙනා බිඳුණු විටකදීම පමණි.

အနုပ္ပဒါတာတိ အနုဗလပ္ပဒါတာ, အနုဝတ္တနဝသေန ဝါ ပဒါတာ. ကဿ ပန အနုဝတ္တနံ ပဒါနဉ္စ? ‘‘သဟိတာန’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သန္ဓာနဿာ’’တိ ဝိညာယတိ. တေနေဝါဟ ‘‘သန္ဓာနာနုပ္ပဒါတာ’’တိ. ယသ္မာ ပန အနုဝတ္တနဝသေန သန္ဓာနဿ ပဒါနံ အာဓာနံ, ရက္ခဏံ ဝါ ဒဠှီကရဏံ ဟောတိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒဠှီကမ္မံ ကတ္တာတိ အတ္ထော’’တိ. အာရမန္တိ ဧတ္ထာတိ အာရာမော, ရမိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ. ယသ္မာ ပန အာကာရေန ဝိနာပိ အယမေဝတ္ထော လဗ္ဘတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သမဂ္ဂရာမောတိပိ ပါဠိ, အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော’’တိ.

අනුප්පදාතා යනු අනුබල දෙන්නා හෝ අනුගමනය කරමින් දෙන්නා යන්නයි. කාගේ අනුගමනය කිරීමක් ද? 'සහිතානං' (සමගි වූවන්ගේ) යැයි කී බැවින් 'සන්ධානයෙහි' (සමගියෙහි) යන්න වටහා ගත යුතුය. එබැවින් 'සන්ධාන අනුප්පදාතා' යැයි කියන ලදී. අනුගමනය කිරීමෙන් සමගිය ලබා දීම, පවත්වා ගැනීම හෝ ශක්තිමත් කිරීම සිදු වන බැවින් 'තද කර කරන්නා' යන අර්ථය කියන ලදී. මෙහි ඇලෙන බැවින් 'ආරාමය' හෙවත් සතුටු විය යුතු තැනයි. එහෙත් විශේෂ ලක්ෂණයක් නැතිව වුව ද මේ අර්ථයම ලැබෙන බැවින් 'සමග්ගරාමෝ' යන පාඨය ද ඇත, එහි අර්ථය ද මෙයම වේ.

မမ္မာနိ ဝိယ မမ္မာနိ, ယေသု ဖရုသဝါစာယ ဆုပိတမတ္တေသု ဒုဋ္ဌာရူသု ဝိယ ဃဋ္ဋိတေသု စိတ္တံ အဓိမတ္တံ ဒုက္ခပ္ပတ္တံ ဟောတိ. ကာနိ ပန တာနိ? ဇာတိအာဒီနိ အက္ကောသဝတ္ထူနိ. တာနိ ဆိဇ္ဇန္တိ, ဘိဇ္ဇန္တိ ဝါ ယေန ကာယဝစီပယောဂေန, သော မမ္မစ္ဆေဒကော. ဧကန္တေန ဖရုသစေတနာ ဖရုသဝါစာ ဖရုသံ ဝဒတိ ဧတာယာတိ. ကထံ ပန ဧကန္တဖရုသစေတနာ ဟောတိ? ဒုဋ္ဌစိတ္တတာယ. တဿာတိ ဧကန္တဖရုသစေတနာယ ဧဝ ဖရုသဝါစာဘာဝဿ. မမ္မစ္ဆေဒကော သဝနဖရုသတာယာတိ အဓိပ္ပာယော. စိတ္တသဏှတာယ ဖရုသဝါစာ န ဟောတိ ကမ္မပထ’ပ္ပတ္တတ္တာ, ကမ္မဘာဝံ ပန န သက္ကာ ဝါရေတုန္တိ. ဧဝံ အနွယဝသေန စေတနာဖရုသတာယ ဖရုသဝါစံ သာဓေတွာ ဣဒါနိ တမေဝ ပဋိပက္ခနယေန သာဓေတုံ ‘‘ဝစနသဏှတာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သာ ဖရုသဝါစာ[Pg.121]. ယန္တိ ယံ ပုဂ္ဂလံ. ဧတ္ထာပိ ကမ္မပထဘာဝံ အပ္ပတ္တာ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ, ဣတရာ မဟာသာဝဇ္ဇာ, တထာ ကိလေသာနံ မုဒုတိဗ္ဗတာဘာဝေ. ကေစိ ပန ‘‘ယံ ဥဒ္ဒိဿ ဖရုသဝါစာ ပယုဇ္ဇန္တိ, တဿ သမ္မုခါဝ သီသံ ဧတီ’’တိ, ဧကေ ‘‘ပရမ္မုခါပိ ဖရုသဝါစာ ဟောတိယေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ. တတ္ထာယမဓိပ္ပာယော ယုတ္တော သိယာ – သမ္မုခါ ပယောဂေ အဂါရဝါဒီနံ ဗလဝဘာဝတော သိယာ စေတနာ ဗလဝတီ, ပရဿ စ တဒတ္ထဇာနနံ, န တထာ အသမ္မုခါတိ. ယထာ ပန အက္ကောသိတေ မတေ အာဠဟနေ ကတာ ခမနာ ဥပဝါဒန္တရာယံ နိဝတ္တေတိ, ဧဝံ ‘‘ပရမ္မုခါ ပယုတ္တာပိ ဖရုသဝါစာ ဟောတိယေဝါ’’တိ သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ. ကုပိတစိတ္တန္တိ အက္ကောသာဓိပ္ပာယေနေဝ ကုပိတစိတ္တံ, န မရဏာဓိပ္ပာယေန. မရဏာဓိပ္ပာယေန ဟိ စိတ္တကောပေ သတိ ဗျာပါဒေါယေဝ ဟောတီတိ. ဧတ္ထာတိ –

මර්මස්ථානයන් වැනි වූ කරුණු, ඵරුස වචනයෙන් ස්පර්ශ කළ පමණින් තුවාලයක වැදුණාක් මෙන් සිත අතිශයින්ම දුකට පත් වෙයි. ඒ මොනවා ද? ජාති ආදී ආක්‍රෝෂ වස්තූන්ය. යම් කය වචන පයෝගයකින් ඒවා සිඳෙයි ද, බිඳෙයි ද එය මර්මච්ඡේදක නම් වේ. ඒකාන්තයෙන්ම රළු චේතනාව ඵරුස වචනය වන අතර, ඒ චේතනාව නිසා ඵරුස වචන පවසයි. කෙසේ ඒකාන්ත රළු චේතනාවක් වේ ද? දූෂිත සිත ඇති බැවිනි. ඒකාන්ත රළු චේතනාව ඇති බව නිසාම ඵරුස වචනයක් බවට පත් වේ. මර්මස්ථාන සිඳලන්නේ ඇසීමට අප්‍රිය රළු බව නිසාය යන අදහසයි. සිතේ මෘදු බව නිසා ඵරුස වචනය කර්මපථයට පැමිණීමක් නැතත්, එය කර්මයක් බව වැළැක්විය නොහැකිය. මෙසේ අනුලෝම වශයෙන් චේතනාවේ රළු බව නිසා ඵරුස වචනය සිදුවන බව දක්වා, දැන් එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ 'වචනසණ්හතා' (වචනයේ මෘදු බව) ආදිය කියන ලදී. එය ඵරුස වචනයයි. යම් පුද්ගලයෙකුට (පවසයි ද). මෙහිදී ද කර්මපථයකට පත් නොවූයේ නම් අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, අනෙක් අවස්ථාවල මහා සාවද්‍ය වේ, එසේම කෙලෙස්වල මෘදු හෝ තීව්‍ර බව අනුව ද එය තීරණය වේ. ඇතැම්හු 'යමෙකු උදෙසා ඵරුස වචන පවසයි ද, එය ඔහු ඉදිරිපිටදීම විය යුතුය' යැයි පවසති. තවත් සමහරු 'මුවා වී (පසුපසින්) පවසන ඵරුස වචන ද ඇත්තේමය' යැයි පවසති. එහිදී මේ අදහස වඩාත් සුදුසුය - මුහුණට මුහුණ ලා පවසන විට අගෞරව කරන්නවුන්ගේ බලවත් ස්වභාවය නිසා චේතනාව බලවත් විය හැකි අතර අන්‍යයාට ද එහි අර්ථය වැටහේ, නමුත් මුවා වී පවසන විට එසේ නොවේ. එහෙත්, ආක්‍රෝෂ කරනු ලැබූ තැනැත්තා මියගිය පසු සොහොනෙහි දී කරන ලද සමාව දීමකින් උපවාද අන්තරාය වැළකෙන්නා සේ, 'මුවා වී පවසන ඵරුස වචන ද ඇත්තේමය' යන්න වටහා ගත හැකිය. කුපිත සිත යනු ආක්‍රෝෂ කිරීමේ අදහසින්ම කෝප වූ සිතයි, මරා දැමීමේ අදහසින් නොවේ. මන්දයත් මරා දැමීමේ අදහසින් සිත කෝප වූ විට එය ව්‍යාපාදයක්ම වන බැවිනි. මෙහිදී -

‘‘နေလင်္ဂေါ သေတပစ္ဆာဒေါ, ဧကာရော ဝတ္တတီ ရထော;

အနီဃံ ပဿ အာယန္တံ, ဆိန္နသောတံ အဗန္ဓန’’န္တိ. (သံ. နိ. ၄.၃၄၇;

ဥဒါ. ၆၅);

'නිදොස් වූ, සුදු පියස්සක් ඇති, එක් රෝදයක් කැරකෙන රථය දෙස බලන්න; දුක් රහිතව වඩින්නා වූ, තෘෂ්ණා සෝතය සිඳ දැමූ, බැඳුම් රහිත වූ ඒ රහතන් වහන්සේ දෙස බලන්න.'

ဣမိဿာ ဂါထာယ. သီလဉှေတ္ထ ‘‘နေလင်္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ စိတ္တော ဂဟပတိ ‘‘နေလင်္ဂန္တိ ခေါ ဘန္တေ သီလာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၃၄၇). သုကုမာရာတိ အဖရုသတာယ မုဒုကာ. ပုရဿာတိ ဧတ္ထ ပုရ-သဒ္ဒေါ တန္နိဝါသီဝါစကော ဒဋ္ဌဗ္ဗော ‘‘ဂါမော အာဂတော’’တိအာဒီသု ဝိယ. တေနေဝါဟ ‘‘နဂရဝါသီန’’န္တိ. မနံ အပ္ပာယတိ ဝဍ္ဎေတီတိ မနာပါ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တဝုဍ္ဎိကရာ’’တိ. အာသေဝနံ ဘာဝနံ ဗဟုလီကရဏံ. ယံ ဂါဟယိတုံ ပဝတ္တိတော, တေန အဂ္ဂဟိတေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော ဂဟိတေ မဟာသာဝဇ္ဇောတိ, ဣဓာပိ ကိလေသာနံ မုဒုတိဗ္ဗတာဝသေနာပိ အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇတာ လဗ္ဘတိယေဝ.

මෙම ගාථාවෙහි 'නෙලංග' යනු සීලයට නමකි. එබැවින් චිත්ත ගෘහපති තෙමේ 'ස්වාමීනි, නෙලංග යනු සීලයට නමකි' යැයි පැවසීය. 'සුකුමාර' යනු ඵරුස නොවන බැවින් මෘදු බවයි. 'පුරස්ස' යන්නෙහි 'පුර' ශබ්දය එහි වසන්නන් හැඳින්වීමට යොදා ඇත. එය 'ගම පැමිණියේය' යන්නාක් වැනිය. එබැවින් 'නගරවාසීන්ගේ' යැයි කියන ලදී. මනස ප්‍රබෝධමත් කරන බැවින් 'මනාප' නම් වේ. එබැවින් 'සිත වර්ධනය කරන' යැයි කියන ලදී. ආසේවනය යනු පුහුණු කිරීම සහ බහුලව සිදු කිරීමයි. යමක් වටහා දීමට උත්සාහ කළ විට, එය ඔහු විසින් වටහා නොගත්තේ නම් අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, වටහා ගත්තේ නම් මහා සාවද්‍ය වේ. මෙහිදී ද ක්ලේශයන්ගේ මෘදු හෝ තීව්‍ර බව අනුව අල්ප සාවද්‍ය හෝ මහා සාවද්‍ය බව ලැබෙන්නේමය.

‘‘ကာလဝါဒီ’’တိအာဒိ သမ္ဖပ္ပလာပါ ပဋိဝိရတဿ ပဋိပတ္တိဒဿနံ. ယထာ ဟိ ‘‘ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒိ ပါဏာတိပါတပ္ပဟာနပဋိပတ္တိဒဿနံ. ‘‘ပါဏာတိပါတံ ပဟာယ ဝိဟရတီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ ကထံ ပါဏာတိပါတပ္ပဟာနံ ဟောတီတိ? အပေက္ခာသဗ္ဘာဝတော ‘‘ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, သာ ပန ဝိရတိ ကထန္တိ အာဟ ‘‘နိဟိတဒဏ္ဍော နိဟိတသတ္ထော’’တိ, တဉ္စ ဒဏ္ဍသတ္ထနိဓာနံ ကထန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘လဇ္ဇီ’’တိအာဒိ, ဧဝံ ဥတ္တရုတ္တရံ ပုရိမဿ ပုရိမဿ ဥပါယသန္ဒဿနံ, တထာ အဒိန္နာဒါနာဒီသု [Pg.122] ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကာလဝါဒီတိအာဒိ သမ္ဖပ္ပလာပါ ပဋိဝိရတဿ ပဋိပတ္တိဒဿန’’န္တိ. အတ္ထသဉှိတာပိ ဟိ ဝါစာ အယုတ္တကာလပ္ပယောဂေန အတ္ထာဝဟာ န သိယာတိ အနတ္ထဝိညာပနဝါစံ အနုလောမေတိ, တသ္မာ သမ္ဖပ္ပလာပံ ပဇဟန္တေန အကာလဝါဒိတာ ပရိဝဇ္ဇေတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာလဝါဒီ’’တိ. ကာလေန ဝဒန္တေနာပိ ဥဘယာနတ္ထသာဓနတော အဘူတံ ပရိဝဇ္ဇေတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဘူတဝါဒီ’’တိ. ဘူတဉ္စ ဝဒန္တေန ယံ ဣဓလောကပရလောကဟိတသမ္ပာဒကံ, တဒေဝ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အတ္ထဝါဒီ’’တိ ဝုတ္တံ. အတ္ထံ ဝဒန္တေနာပိ န လောကိယဓမ္မသန္နိဿိတမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ, အထ ခေါ လောကုတ္တရဓမ္မသန္နိဿိတံ ပီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဓမ္မဝါဒီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာ စ အတ္ထော လောကုတ္တရဓမ္မသန္နိဿိတော ဟောတိ, တံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဝိနယဝါဒီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပါတိမောက္ခသံဝရော သတိသံဝရော ဉာဏသံဝရော ခန္တိသံဝရော ဝီရိယသံဝရောတိ ဟိ ပဉ္စန္နံ သံဝရာနံ, တဒင်္ဂဝိနယော ဝိက္ခမ္ဘနဝိနယော သမုစ္ဆေဒဝိနယော ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိနယော နိဿရဏဝိနယောတိ ပဉ္စန္နံ ဝိနယာနဉ္စ ဝသေန ဝုစ္စမာနော အတ္ထော နိဗ္ဗာနာဓိဂမဟေတုဘာဝတော လောကုတ္တရဓမ္မသန္နိဿိတော ဟောတီတိ.

‘‘කාලවාදී’’ යනාදී පදවලින් සම්ඵප්පලාපයෙන් (හිස් වචනයෙන්) වැළකුණු අයෙකුගේ පිළිවෙත දක්වයි. ‘‘ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකුණේය’’ යනාදියෙන් ප්‍රාණාතිපාතය ප්‍රහීණ කිරීමේ පිළිවෙත දක්වන්නාක් මෙනි. ‘‘ප්‍රාණාතිපාතය අත්හැර වාසය කරයි’’ යැයි කී කල්හි, ප්‍රාණාතිපාතය ප්‍රහීණ කිරීම කෙසේ සිදුවේද? යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන්, ඒ පිළිබඳ අපේක්ෂාවක් (කැමැත්තක්) ඇති බැවින් ‘‘ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකුණේ වෙයි’’ යැයි වදාරන ලදී. ඒ විරතිය කෙසේද යන්න පැහැදිලි කිරීමට ‘‘දඬු මුගුරු අත්හැරියා වූ, ආයුධ අත්හැරියා වූ’’ යැයි වදාරන ලදී. එම දඬු හා ආයුධ අත්හැරීම කෙසේ සිදුවේද යන්න ‘‘ලජ්ජී’’ (පාපයට ලජ්ජා ඇති) යනාදියෙන් දක්වන ලදී. මෙලෙසින් ඉදිරියට ඇති පදවලින් කලින් කලින් සඳහන් කළ කරුණුවල උපක්‍රමයන් දක්වනු ලැබේ. අදින්නාදානය ආදියේදී ද සුදුසු පරිදි මෙය යොදාගත යුතුය. එබැවින් ‘‘කාලවාදී යනාදී පද සම්ඵප්පලාපයෙන් වැළකුණු තැනැත්තාගේ පිළිවෙත දැක්වීමකි’’ යැයි කියන ලදී. අර්ථවත් වචනයක් වුවද අයෝග්‍ය කාලයකදී ප්‍රකාශ කිරීමෙන් එය අර්ථය ගෙන නොදෙන බැවින්, එය අනර්ථය හඟවන වචනයක් බවට පත්වෙයි. එබැවින් සම්ඵප්පලාපය අත්හරින්නා විසින් අකාලවාදී බව (නුසුදුසු කල කතා කිරීම) දුරු කළ යුතු බැවින් ‘‘කාලවාදී’’ යැයි වදාරන ලදී. සුදුසු කාලයෙහි කතා කළද, දෙපාර්ශ්වයටම අනර්ථයක් වන බැවින් අසත්‍යය දුරු කළ යුතු බව දැක්වීමට ‘‘භූතවාදී’’ (සත්‍යවාදී) යැයි වදාරන ලදී. සත්‍යය පවසන්නා විසින් ද මෙලොව පරලොව හිතසුව පිණිස පවතින දේම පැවසිය යුතු බව දැක්වීමට ‘‘අත්ථවාදී’’ (අර්ථවත් දෙය පවසන) යැයි පවසන ලදී. අර්ථය පවසන්නා විසින් ද හුදෙක් ලෞකික ධර්මයන්ට අදාළ දේ පමණක් නොව, ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට අදාළ දේ ද පැවසිය යුතු බව දැක්වීමට ‘‘ධම්මවාදී’’ යැයි පවසන ලදී. එම අර්ථය ලෝකෝත්තර ධර්මය හා සම්බන්ධ වන්නේ කෙසේදැයි දැක්වීමට ‘‘විනයවාදී’’ යැයි වදාරන ලදී. ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරය, සති සංවරය, ඥාන සංවරය, ක්ෂාන්ති සංවරය හා වීර්ය සංවරය යන පංච සංවරයන් ද; තදංග විනය, විෂ්කම්භන විනය, සමුච්ඡේද විනය, ප්‍රතිප්‍රස්සද්ධි විනය හා නිස්සරණ විනය යන පංච විනයන් ද යන මේවා මගින් කියවෙන අර්ථය නිවන් අවබෝධයට හේතු වන බැවින් එය ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ඇසුරු කළ එකක් වෙයි.

ဧဝံ ဂုဏဝိသေသယုတ္တော စ အတ္ထော ဝုစ္စမာနော ဒေသနာကောသလ္လေ သတိ သောဘတိ, ကိစ္စကရော စ ဟောတိ, နာညထာတိ ဒဿေတုံ ‘‘နိဓာနဝတိံ ဝါစံ ဘာသိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဒါနိ တံ ဒေသနာကောသလ္လံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကာလေနာ’’တိအာဒိမာဟ. အဇ္ဈာသယဋ္ဌုပ္ပတ္တီနံ ပုစ္ဆာယ စ ဝသေန ဩတိဏ္ဏေ ဒေသနာဝိသယေ ဧကံသာဒိဗျာကရဏဝိဘာဂံ သလ္လက္ခေတွာ ဌပနာဟေတုဒါဟရဏသံသန္ဒနာနိ တံတံကာလာနုရူပံ ဝိဘာဝေန္တိယာ ပရိမိတပရိစ္ဆိန္နရူပါယ ဝိပုလတရဂမ္ဘီရုဒါရပဟူတတ္ထဝိတ္ထာရသင်္ဂါဟကာယ ဒေသနာယ ပရေ ယထာဇ္ဈာသယံ ပရမတ္ထသိဒ္ဓိယံ ပတိဋ္ဌာပေန္တော ‘‘ဒေသနာကုသလော’’တိ ဝုစ္စတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මෙසේ විශේෂිත ගුණවලින් යුත් අර්ථය දේශනා කිරීමේ දක්ෂතාව ඇති කල්හි බබළයි, එමෙන්ම අරමුණ ඉටු කරයි; අන් අයුරකින් නොවේ යන්න දැක්වීමට ‘‘නිධානවතී වාචා භාසිතා’’ (තැන්පත් කළ යුතු වචන කතා කරයි) යැයි වදාරන ලදී. දැන් එම දේශනා කෞශල්‍යය විස්තර කිරීමට ‘‘කාලේන’’ (සුදුසු කල) යනාදිය වදාරන ලදී. අභ්‍යන්තර අදහස් උද්ගත වීම හා විමසීම්වලට අනුව දේශනා විෂයට පිවිස, ඒකාංශ (එක් පැත්තක් ගෙන) ව්‍යාකරණය ආදී බෙදීම් හඳුනාගෙන, කරුණු තහවුරු කිරීම්, හේතු දැක්වීම්, උදාහරණ හා සංසන්දනයන් ඒ ඒ කාලයට අනුරූපව විස්තර කරමින්, ප්‍රමාණවත් හා සීමා සහිත ස්වරූපයකින් යුතු වුවද, ඉතා පුළුල්, ගැඹුරු, උදාර මෙන්ම මහා අර්ථ සම්භාරයකින් යුත් දේශනාවක් මගින් අන්‍යයන් ඔවුන්ගේ අභිලාෂයන්ට අනුව පරමාර්ථ සිද්ධියෙහි (නිවනෙහි) පිහිටුවන තැනැත්තා ‘‘දේශනා කුසල’’ (දේශනයෙහි දක්ෂයෙකු) යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේ වටහා ගත යුතුය.

၁၀. ဧဝံ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ မူလသိက္ခာပဒါနိ ဝိဘဇိတွာ သတိပိ အဘိဇ္ဈာဒိပ္ပဟာနဿ သံဝရသီလသိက္ခာသင်္ဂဟေ ဥပရိဂုဏသင်္ဂဟတော, လောကိယပုထုဇ္ဇနာဝိသယတော စ ဥတ္တရဒေသနာယ သင်္ဂဏှိတုံ တံ ပရိဟရိတွာ ပစုရဇနပါကဋံ အာစာရသီလမေဝ ဝိဘဇန္တော ဘဂဝါ ‘‘ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဂါမောတိ သမူဟော. နနု စ ရုက္ခာဒယော စိတ္တရဟိတတာယ န ဇီဝါ, စိတ္တရဟိတတာ စ ပရိပ္ဖန္ဒာဘာဝတော[Pg.123], ဆိန္နေ ဝိရုဟနတော, ဝိသဒိသဇာတိကဘာဝတော, စတုယောနိအပ္ပရိယာပန္နတော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဝုဍ္ဎိ ပန ပဝါဠသိလာလဝဏာနမ္ပိ ဝိဇ္ဇတီတိ န တေသံ ဇီဝဘာဝေ ကာရဏံ, ဝိသယဂ္ဂဟဏဉ္စ ပရိကပ္ပနာမတ္တံ သုပနံ ဝိယ စိဉ္စာဒီနံ, တထာ ဒေါဟဠာဒယော, တတ္ထ ကသ္မာ ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာ ပဋိဝိရတိ ဣစ္ဆိတာတိ? သမဏသာရုပ္ပတော, သန္နိဿိတသတ္တာနုရက္ခဏတော စ. တေနေဝါဟ ‘‘ဇီဝသညိနော ဟိ မောဃပုရိသာ မနုဿာ ရုက္ခသ္မိ’’န္တိအာဒိ (ပါစိ. ၈၉). နီလတိဏရုက္ခာဒိကဿာတိ အလ္လတိဏဿ စေဝ အလ္လရုက္ခာဒိကဿ စ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဩသဓိဂစ္ဆလတာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

10. මෙසේ පිළිවෙළින් මූලික ශික්ෂා පද හත විභාජනය කර, අභිධ්‍යා ආදිය ප්‍රහීණ කිරීම සංවර සීල ශික්ෂාවට ඇතුළත් වුවද, ඉහළ ගුණධර්ම ඇතුළත් කිරීම පිණිසත්, ලෞකික පෘථග්ජනයන්ගේ විෂය සීමාවෙන් ඔබ්බට ගිය උත්තර දේශනාවක් ලෙසින් දැක්වීම පිණිසත්, එය ඉතිරි කර සාමාන්‍ය ජනයා අතර ප්‍රකට ආචාර සීලයම විස්තර කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘‘බීජගාම භූතගාම සමාරම්භා’’ (බීජ සමූහය හා පැළෑටි සමූහය විනාශ කිරීමෙන් වැළකීම) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘‘ගාම’’ යනු සමූහයයි. රුක් ආදිය සිතක් නැති බැවින් පණ ඇති දේ (ජීවීන්) නොවේ නේද? සිතක් නොමැති බව, සිතා මතා කරන චලනයක් නොමැති වීමෙන් ද, කැපූ පසු නැවත ලියලන බැවින් ද, අසමාන ජාතික ස්වභාවයෙන් ද, සතර යෝනියට ඇතුළත් නොවන බැවින් ද දත යුතුය. වර්ධනය වීම වනාහි දලු, ගල්, ලුණු ආදියේ ද දක්නට ලැබෙන බැවින් එය ඔවුන් පණ ඇති බවට කරුණක් නොවේ. ඇසට පෙනෙන විෂයයන් ග්‍රහණය කිරීම ද නින්දේදී සිහින දකින්නාක් මෙන් සියඹලා ආදී ශාකවල පරිකල්පනයක් පමණි. දොළදුක් ආදිය ද එසේමය. එසේ නම් බීජගාම භූතගාම විනාශ කිරීමෙන් වැළකීම අපේක්ෂා කළේ ඇයි? එය ශ්‍රමණ සාරුප්ප්‍යය (මහණකමට ගැළපෙන බව) නිසා ද, ශාක ඇසුරු කොට වසන සතුන් ආරක්ෂා කිරීම පිණිස ද වේ. එබැවින්ම ‘‘හිස් පුරුෂයෙනි, මිනිස්සු වෘක්ෂයන්හි ජීව සංඥාව ඇත්තෝ වෙති’’ (පාචිත්තිය 89) යනාදිය වදාරන ලදී. ‘‘නීල තිණ රුක්ඛාදිකස්ස’’ යනු අමු තණකොළ හා අමු ගස් ආදියටයි. ‘‘ආදි’’ ශබ්දයෙන් ඔසු පැළෑටි, පඳුරු හා වැල් ආදිය ගත යුතුය.

ဧကံ ဘတ္တံ ဧကဘတ္တံ, တံ အဿ အတ္ထီတိ ဧကဘတ္တိကော, ဧကသ္မိံ ဒိဝသေ ဧကဝါရမေဝ ဘုဉ္ဇနကော. တယိဒံ ရတ္တိဘောဇနောပိ သိယာတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထမာဟ ‘‘ရတ္တူပရတော’’တိ. ဧဝမ္ပိ အပရဏှဘောဇီပိ သိယာ ဧကဘတ္တိကောတိ တဒါသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ဝိရတော ဝိကာလဘောဇနာ’’တိ ဝုတ္တံ. အရုဏုဂ္ဂမနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မဇ္ဈနှိကာ, အယံ ဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏော ဘောဇနဿ ကာလော နာမ, တဒညော ဝိကာလော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဒုတိယပဒေန ရတ္တိဘောဇနဿ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ အပရဏှော ‘‘ဝိကာလော’’တိ ဝုတ္တော.

එක් වරක් ගන්නා ආහාරය ‘‘එකභත්ත’’ නම් වේ. එය ඔහුට ඇති බැවින් හෙතෙම ‘‘එකභත්තික’’ නම් වෙයි. එනම් දිනකට එක් වරක් පමණක් වළඳන තැනැත්තායි. මෙය රාත්‍රී භෝජනය ද විය හැකි බැවින් එය වැළැක්වීමට ‘‘රත්තූපරත’’ (රාත්‍රී භෝජනයෙන් වෙන් වූ) යැයි වදාරන ලදී. එසේ වුවද පස්වරු භෝජනය ගන්නා තැනැත්තා ද එකභත්තික විය හැකි බැවින්, එම සැකය දුරු කිරීමට ‘‘විකාලභෝජනා විරතො’’ (විකාල භෝජනයෙන් වැළකුණු) යැයි වදාරන ලදී. අරුණෝදයේ සිට මධ්‍යහ්නය දක්වා කාලය බුදුවරුන් විසින් නියම කරන ලද, පුරුදු කරන ලද ආහාර ගන්නා සුදුසු කාලයයි. එයින් පරිබාහිර කාලය විකාලයයි. අටුවාවෙහි සඳහන් වන පරිදි, දෙවන පදය (රත්තූපරත) මගින් රාත්‍රී භෝජනය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින්, පස්වරු කාලය ‘‘විකාලය’’ ලෙස දක්වා ඇත.

သင်္ခေပတော ‘‘သဗ္ဗပါပဿ အကရဏ’’န္တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၉၀; ဓ. ပ. ၁၈၃; နေတ္တိ. ၃၀, ၅၀, ၁၁၆, ၁၂၄) နယပ္ပဝတ္တံ ဘဂဝတော သာသနံ အစ္စန္တဆန္ဒရာဂပ္ပဝတ္တိတော နစ္စာဒီနံ ဒဿနံ န အနုလောမေတီတိ အာဟ ‘‘သာသနဿ အနနုလောမတ္တာ’’တိ. အတ္တနာ ပယောဇိယမာနံ, ပရေဟိ ပယောဇာပိယမာနဉ္စ နစ္စံ နစ္စဘာဝသာမညတော ပါဠိယံ ဧကေနေဝ နစ္စ-သဒ္ဒေန ဂဟိတံ, တထာ ဂီတဝါဒိတ-သဒ္ဒေန စာတိ အာဟ ‘‘နစ္စနနစ္စာပနာဒိဝသေနာ’’တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂါယနဂါယာပနဝါဒနဝါဒါပနာနိ သင်္ဂဏှာတိ. ဒဿနေန စေတ္ထ သဝနမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ ဝိရူပေကသေသနယေန. အာလောစနသဘာဝတာယ ဝါ ပဉ္စန္နံ ဝိညာဏာနံ သဝနကိရိယာယပိ ဒဿနသင်္ခေပသဗ္ဘာဝတော ‘‘ဒဿနာ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အဝိသူကဘူတဿ ဂီတဿ သဝနံ ကဒါစိ ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ ‘‘ဝိသူကဘူတာ ဒဿနာ’’တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒကပါဌဋ္ဌကထာယ (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ပစ္ဆိမပဉ္စသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ‘‘ဓမ္မူပသံဟိတမ္ပိ စေတ္ထ ဂီတံ ဝဋ္ဋတိ, ဂီတူပသံဟိတော ဓမ္မော န ဝဋ္ဋတီ’’တိ.

සංක්ෂිප්තව ගත් කල ‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණං’’ (සියලු පව් නොකිරීම) යනාදී ක්‍රමයෙන් පවතින භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය, අතිශය ඡන්දරාගය ඇති කරන නැටුම් ගැයුම් ආදිය නැරඹීමට අනුබල නොදෙන බැවින් ‘‘ශාසනයට අනුලෝම නොවන බැවින්’’ යැයි කියන ලදී. තමා විසින් කරනු ලබන නැටුම මෙන්ම අන්‍යයන් ලවා කරවනු ලබන නැටුම ද, නර්තනය යන පොදු අර්ථයෙන් පාලියෙහි එකම ‘‘නච්ච’’ ශබ්දයෙන් ගන්නා ලදී. ගීත හා වාදිත ශබ්ද සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. එබැවින් ‘‘නැටීම හා නැටවීම ආදියෙන්’’ යැයි කියන ලදී. ‘‘ආදි’’ ශබ්දයෙන් ගැයීම, ගායනා කරවීම, වැයීම හා වයවාලීම ද ඇතුළත් වේ. මෙහිදී ‘‘දර්ශනය’’ (බැලීම) යන්නට ‘‘ශ්‍රවණය’’ (ඇසීම) ද ඇතුළත් කර ඇත්තේ විරූපේකශේෂ නය ක්‍රමයෙනි. එසේත් නැතිනම් බැලීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින්, පංච විඤ්ඤාණයන්ගේ ඇසීමේ ක්‍රියාවෙහි ද බැලීමේ ස්වභාවය සංක්ෂිප්තව පවතින බැවින් ‘‘දර්ශනය’’ (දැකීම) කියාම පවසන ලදී. විසූක දර්ශනයක් නොවූ ගීතයක් ඇසීම ඇතැම් විට සුදුසු වන බැවින් ‘‘විසූකභූතා දස්සනා’’ යැයි පවසන ලදී. ඒ බව පරමත්ථජෝතිකා නම් ඛුද්දකපාඨ අටුවාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: ‘‘මෙහි ධර්මය හා සම්බන්ධ වූ ගීතය (ගායනය) සුදුසු වේ, නමුත් ගීතය (සංගීතය) ප්‍රධාන කොට ඇති ධර්මය සුදුසු නොවේ’’.

ဥစ္စာတိ [Pg.124] ဥစ္စသဒ္ဒေန သမာနတ္ထံ ဧကံ သဒ္ဒန္တရံ, သေတိ ဧတ္ထာတိ သယနံ. ဥစ္စာသယနံ မဟာသယနဉ္စ သမဏသာရုပ္ပရဟိတံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ပမာဏာတိက္ကန္တံ, အကပ္ပိယတ္ထရဏ’’န္တိ. အာသန္ဒာဒိအာသနဉ္စေတ္ထ သယနေန သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယသ္မာ ပန အာဓာရေ ပဋိက္ခိတ္တေ တဒါဓာရကိရိယာ ပဋိက္ခိတ္တာဝ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဥစ္စာသယနမဟာသယနာ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ, အတ္ထတော ပန တဒုပဘောဂဘူတ နိသဇ္ဇာနိပဇ္ဇနေဟိ ဝိရတိ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဥစ္စာသယနသယနမဟာသယနသယနာတိ ဝါ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ ဧကသေသနယေန အယံ နိဒ္ဒေသော ကတော ယထာ ‘‘နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတန’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၆; သံ. နိ. ၂.၁; ဥဒါ. ၁). အာသနကိရိယာပုဗ္ဗကတ္တာ သယနကိရိယာယ သယနဂ္ဂဟဏေနေဝ အာသနံ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘උච්චා’ යනු උස් යන අර්ථය දෙන වෙනත් ශබ්දයකි. ‘සයන’ යනු මෙහි සැතපෙන්නේය යන අර්ථයයි. මහණකමට නුසුදුසු උච්චාසයන හා මහාසයන මෙහි අදහස් කරනු ලබන බව ‘ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය, අකැප ඇතිරිලි සහිත’ යනාදී විස්තරයෙන් දක්වන ලදී. මෙහි සයනය යන්නට ආසන ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. යම් හෙයකින් ආධාරකය (ඇඳ, පුටුව ආදිය) ප්‍රතික්ෂේප කළ විට එය ඇසුරු කොට කරන ක්‍රියාව ද ප්‍රතික්ෂේප වූයේම වෙයි. එබැවින් ‘උච්චාසයන මහාසයන’ යනුවෙන් ම පවසන ලදී. අර්ථ වශයෙන් ගත් කල ඒවා පරිභෝජනය කිරීමේදී කෙරෙන හිඳීමෙන් හා සැතපීමෙන් වැළකීම මෙයින් දක්වන ලදී. ‘උච්චාසයන සයන’ සහ ‘මහාසයන සයන’ යන අර්ථයෙහි ‘නාමරූපපච්චයා සළායතනං’ යන්නෙහි මෙන් ඒකශේෂ ක්‍රමයෙන් මෙම නිර්දේශය කර ඇත. හිඳීමේ ක්‍රියාවට පසුව සැතපීමේ ක්‍රියාව සිදුවන බැවින්, සයනය ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ආසනය ද ගන්නා ලද බව දත යුතුය.

အညေဟိ ဂါဟာပနေ ဥပနိက္ခိတ္တသာဒိယနေ စ ပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘န ဥဂ္ဂဏှာပေတိ, န ဥပနိက္ခိတ္တံ သာဒီယတီ’’တိ. အထ ဝါ တိဝိဓံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ကာယေန ဝါစာယ မနသာ. တတ္ထ ကာယေန ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဥဂ္ဂဏှနံ, ဝါစာယ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဥဂ္ဂဟာပနံ, မနသာ ပဋိဂ္ဂဟဏံ သာဒိယနန္တိ တိဝိဓမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဟဏံ သာမညနိဒ္ဒေသေန, ဧကသေသနယေန ဝါ ဂဟေတွာ ‘‘ပဋိဂ္ဂဟဏာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘နေဝ နံ ဥဂ္ဂဏှာတီ’’တိအာဒိ. ဧသ နယော ‘‘အာမကဓညပဋိဂ္ဂဟဏာ’’တိအာဒီသုပိ. နီဝါရာဒိဥပဓညဿ သာလိယာဒိမူလဓညန္တောဂဓတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တဝိဓဿာ’’တိ. ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ပဉ္စ ဝသာနိ ဘေသဇ္ဇာနိ အစ္ဆဝသံ မစ္ဆဝသံ သုသုကာဝသံ သူကရဝသံ ဂဒြဘဝသ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၆၂) ဝုတ္တတ္တာ ဣဒံ ဩဒိဿ အနုညာတံ နာမ, တဿ ပန ‘‘ကာလေ ပဋိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၆၂) ဝုတ္တတ္တာ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ ‘‘အညတြ ဩဒိဿ အနုညာတာ’’တိ.

අනුන් ලවා ග්‍රහණය කරවීමෙහි සහ තැන්පත් කළ දේ ඉවසීමෙහි ද ‘පිළිගැනීම’ යන අර්ථය අන්තර්ගත වන බැවින් ‘නොගන්වයි, තැන්පත් කළ දේ නොඉවසයි’ යැයි වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් පිළිගැනීම කයින්, වචනයෙන් හා මනසින් යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහි කයින් පිළිගැනීම ‘උග්ගණ්හන’ (තමාම ගැනීම) නම් වේ. වචනයෙන් පිළිගැනීම ‘උග්ගහාපන’ (ගන්නට සැලැස්වීම) නම් වේ. මනසින් පිළිගැනීම ‘සාදියන’ (ඉවසීම) නම් වේ. සාමාන්‍ය නිර්දේශයෙන් හෝ ඒකශේෂ ක්‍රමයෙන් මේ තෙවැදෑරුම් පිළිගැනීම ම ගෙන ‘පිළිගැනීම’ යැයි වදාළ බව ‘එය නොගනියි’ යනාදියෙන් දක්වන ලදී. අමු ධාන්‍ය පිළිගැනීම ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. නීවාර ආදී අනුධාන්‍ය ද හීන හා ඇල් වී ආදී සප්තවිධ ධාන්‍යයන්ටම ඇතුළත් බැවින් ‘සප්තවිධ’ යැයි පවසන ලදී. ‘මහණෙනි, වලස් තෙල්, මස් තෙල්, මෝරු තෙල්, ඌරු තෙල්, කොටළු තෙල් යන මේ පස්වැදෑරුම් තෙල් බෙහෙත් පිණිස අනුදනිමි’ යි වදාළ හෙයින්, මෙය වෙන් වශයෙන් අනුදන්නා ලද්දක් නම් වේ. එය ද ‘කාලයෙහි පිළිගන්නා ලද්දේ’ යැයි වදාළ බැවින් පිළිගැනීම සුදුසු බව ‘වෙන් වශයෙන් අනුදත් දේ හැර’ යනුවෙන් දක්වන ලදී.

အက္ကမတီတိ နိပ္ပီဠေတိ. ပုဗ္ဗဘာဂေ အက္ကမတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဟဒယန္တိ နာဠိအာဒိမာနဘာဇနာနံ အဗ္ဘန္တရံ. တိလာဒီနံ နာဠိအာဒီဟိ မိနနကာလေ ဥဿာပိတသိခါယေဝ သိခါ, တဿာ ဘေဒေါ ဟာပနံ. ကေစီတိ သာရသမာသာစရိယာ, ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော စ.

‘අක්කමති’ යනු මිරිකීම හෙවත් පීඩා කිරීමයි. මෙය පූර්ව භාගයේ ‘අක්කමති’ යන්න හා සම්බන්ධ වේ. ‘හදය’ යනු නැළි ආදී මිනුම් භාජනවල ඇතුළත ප්‍රමාණයයි. තල ආදිය නැළි ආදියෙන් මනින විට ඉහළට එසවී ඇති කොටස ‘සිඛා’ (සිළු) නම් වේ. එය අඩු කිරීම ‘සිඛාභේද’ නම් වේ. ‘කේචි’ (ඇතැම්හු) යනු සාරසමාස ආචාර්යවරුන් සහ උත්තරවිහාරවාසීන් ය.

ဝဓောတိ မုဋ္ဌိပ္ပဟာရကသာတာဠနာဒီဟိ ဟိံသနံ, ဝိဟေဌနန္တိ အတ္ထော. ဝိဟေဌနတ္ထောပိ ဟိ ဝဓသဒ္ဒေါ ဒိဿတိ ‘‘အတ္တာနံ ဝဓိတွာ ဝဓိတွာ’’တိအာဒီသု (ပါစိ. ၈၈၀). ယထာ ဟိ အပ္ပဋိဂ္ဂဟဘာဝသာမညေ သတိပိ ပဗ္ဗဇိတေဟိ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတဗ္ဗဝတ္ထုဝိသေသဘာဝသန္ဒဿနတ္ထံ ဣတ္ထိကုမာရိဒါသိဒါသာဒယော ဝိဘာဂေန ဝုတ္တာ[Pg.125], ဧဝံ ပရဿဟရဏဘာဝတော အဒိန္နာဒါနဘာဝသာမညေ သတိပိ တုလာကူဋာဒယော အဒိန္နာဒါနဝိသေသဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝိဘာဂေန ဝုတ္တာ, န ဧဝံ ပါဏာတိပါတပရိယာယဿ ဝဓဿ ပုနဂ္ဂဟဏေ ပယောဇနံ အတ္ထိ. ‘‘တတ္ထ သယင်္ကာရော, ဣဓ ပရံကာရော’’တိ စ န သက္ကာ ဝတ္တုံ ‘‘ကာယဝစီပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ဆပ္ပယောဂါ’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာ. တသ္မာ ယထာဝုတ္တောယေဝ အတ္ထော သုန္ဒရတရော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဝဓောတိ မာရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ ပေါထနမေဝ သန္ဓာယာတိ စ သက္ကာ ဝိညာတုံ မာရဏ-သဒ္ဒဿ ဝိဟိံသနေပိ ဒိဿနတော.

‘වධ’ යනු මිටිමොළවා පහරදීම්, තැළීම් ආදියෙන් කරනු ලබන හිංසනයයි, එනම් පීඩා කිරීමයි. ‘තමන් තමන්ටම වධ පමුණුවා ගනිමින්’ යනාදී තැන්වල පීඩා කිරීමේ අර්ථයෙහි ද ‘වධ’ ශබ්දය පෙනේ. පැවිද්දන් විසින් නොපිළිගත යුතු වස්තූන් අතර පොදුවේ පිළිගැනීම තහනම් වුවද ස්ත්‍රීන්, කුමාරියන්, දාස දාසියන් ආදී වශයෙන් විශේෂ කොට දක්වා ඇත්තාක් මෙන්, පරසන්තක දේ පැහැර ගැනීම අදින්නාදානයට ඇතුළත් වුවද තරාදි වංචා ආදිය අදින්නාදානයේ විශේෂ අවස්ථා දැක්වීමට වෙන් වශයෙන් වදාරන ලදී. ප්‍රාණඝාතයට පර්යාය වචනයක් වන ‘වධ’ යන්න නැවත ගැනීමෙහි මෙබඳු ප්‍රයෝජනයක් නැත. ‘එහි තමා විසින් කිරීමය, මෙහි අනුන් ලවා කරවීමය’ යන්න ද මෙහි පැවසිය නොහැක. මක්නිසාද යත් කාය වාග් ප්‍රයෝගයන්ගෙන් හටගන්නා චේතනාව ප්‍රයෝග සයක් සහිත බව වදාරා ඇති බැවිනි. එබැවින් ඉහත දැක්වූ අර්ථයම වඩාත් යෝග්‍ය වේ. අටුවාවෙහි ‘වධ යනු මැරීම’ යැයි දක්වා ඇතත්, එය ද තැළීම අර්ථයෙන්ම දත යුතුය. මක්නිසාද යත් ‘මාරණ’ ශබ්දය හිංසනය සඳහා ද යෙදෙන බැවිනි.

ဧတ္တာဝတာတိ ‘‘ပါဏာတိပါတံ ပဟာယာ’’တိအာဒိနာ ‘‘ဆေဒန…ပေ… သဟသာကာရာ ပဋိဝိရတော’’တိ ဧတပရိမာဏေန ပါဌေန. အန္တရာဘေဒံ အဂ္ဂဟေတွာ ပါဠိယံ အာဂတနယေန ဆဗ္ဗီသတိသိက္ခာပဒသင်္ဂဟံ ယေဘုယျေန သိက္ခာပဒါနံ အဝိဘတ္တတ္တာ စူဠသီလံ နာမ. ဒေသနာဝသေန ဟိ ဣဓ စူဠမဇ္ဈိမာဒိဘာဝေါ အဓိပ္ပေတော, န ဓမ္မဝသေန. တထာ ဟိ ဣဓ သင်္ခိတ္တေန ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ သိက္ခာပဒါနံ အဝိဘတ္တာနံ ဝိဘဇနဝသေန မဇ္ဈိမသီလဒေသနာ ပဝတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘မဇ္ဈိမသီလံ ဝိတ္ထာရေန္တော’’တိ.

‘එත්තාවතා’ යනු ‘ප්‍රාණඝාතය අත්හැර’ යන්නෙන් පටන් ගෙන ‘කොටා දැමීම...පෙ... සාහසික ක්‍රියාවලින් වැළකුණේ වෙයි’ යන මෙපමණ වූ පෙළ පාඨයෙනි. අතරතුර භේදයන් නොගෙන පාළියෙහි ආ ආකාරයට ශික්ෂාපද විසි හයක් මෙහි ඇතුළත් වන අතර, බොහෝ සෙයින් ශික්ෂාපද බෙදා වෙන් කර නොමැති බැවින් මෙය ‘චූළසීලය’ නම් වේ. මෙහි චූළ, මජ්ඣිම ආදී භේදයන් දේශනා ක්‍රමය අනුව අදහස් කරන ලද්දකි, ධර්ම ස්වභාවය අනුව නොවේ. එනම්, මෙහි සැකෙවින් දක්වන ලද, බෙදා වෙන් නොකළ ශික්ෂාපදයන් විභජනය කිරීම වශයෙන් මජ්ඣිමසීල දේශනාව පවත්වන ලදී. එබැවින් ‘මජ්ඣිමසීලය විස්තර කරමින්’ යැයි වදාරන ලදී.

စူဠသီလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චූළසීල වර්ණනාව නිමවා ලදී.

မဇ္ဈိမသီလဝဏ္ဏနာ

මජ්ඣිමසීල වර්ණනාව.

၁၁. တတ္ထ ယထာတိ ဩပမ္မတ္ထေ နိပါတော. ဝါတိ ဝိကပ္ပနတ္ထေ. ပနာတိ ဝစနာလင်္ကာရေ. ဧကေတိ အညေ. ဘောန္တောတိ သာဓူနံ ပိယသမုဒါဟာရော. သာဓဝေါ ဟိ ပရေ ‘‘ဘောန္တော’’တိ ဝါ, ‘‘ဒေဝါနံ ပိယာ’’တိ ဝါ ‘‘အာယသ္မန္တော’’တိ ဝါ သမာလပန္တိ. ယံ ကိဉ္စိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂတာ သမဏာ. ဇာတိမတ္တေန ဗြာဟ္မဏာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဥဿာဟံ ကတွာ မမ ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနောပိ ပုထုဇ္ဇနော ‘‘ပါဏာတိပါတံ ပဟာယ ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒိနာ ပရာနုဒ္ဒေသိကနယေန ဝါ ယထာ ပနေကေ ဘောန္တော သမဏဗြာဟ္မဏဘာဝံ ပဋိဇာနမာနာ, ပရေဟိ စ တထာသမ္ဘာဝိယမာနာ တဒနုရူပပဋိပတ္တိံ အဇာနနတော, အသမတ္ထတော စ န အဘိသမ္ဘုဏန္တိ, န ဧဝမယံ, အယံ ပန သမဏော ဂေါတမော သဗ္ဗထာပိ သမဏသာရုပ္ပပဋိပဒံ ပူရေသိယေဝါတိ ဧဝံ အညုဒ္ဒေသိကနယေန ဝါ သဗ္ဗထာပိ အာစာရသီလမတ္တမေဝ ဝဒေယျုံ, န တဒုတ္တရိန္တိ.

11. එහි ‘යථා’ යනු උපමා අර්ථයේ නිපාතයකි. ‘වා’ යනු විකල්ප අර්ථයේ ය. ‘පන’ යනු පද අලංකාරය පිණිස ය. ‘එකේ’ යනු අනෙක් පිරිසයි. ‘භොන්තෝ’ යනු සත්පුරුෂයන් උදෙසා කරන ප්‍රිය ආමන්ත්‍රණයකි. සත්පුරුෂයෝ අන්‍යයන්ට ‘භොන්තෝ’ (පින්වත්නි) කියා හෝ ‘දේවානම්පිය’ කියා හෝ ‘ආයස්මන්තෝ’ (ආයුෂ්මත්නි) කියා හෝ ආමන්ත්‍රණය කරති. යම්කිසි පැවිද්දකට පත් වූවෝ ‘සමණා’ නම් වෙති. ජාතියෙන් බ්‍රාහ්මණයෝ ‘බ්‍රාහ්මණා’ නම් වෙති. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - උත්සාහ කොට මාගේ ගුණ පවසන පෘථග්ජනයා වුවද ‘ප්‍රාණඝාතය අත්හැර ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකුණේය’ යනාදී වශයෙන් අන්‍යයන් පෙන්වා දෙන ක්‍රමයෙන් හෝ, ඇතැම් පින්වත් මහණ බමුණන් තමන් මහණ බමුණන් යැයි කියා ගත්ත ද, අන්‍යයන් විසින් එසේ සලකනු ලැබුව ද, ඊට අනුරූපී පිළිවෙත නොදන්නා බැවින් හා අසමත් බැවින් එය සම්පූර්ණ නොකරද්දී, මේ ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ නම් එසේ නොවී සෑම අයුරින්ම ශ්‍රමණයෙකුට සුදුසු පිළිවෙත පුරන්නේමය යනාදී වශයෙන් අන්‍යයන් දෙස බලමින් කරන වර්ණනා ක්‍රමයෙන් හෝ සෑම අයුරින්ම ආචාර හා ශීල මාත්‍රයක්ම පවසන්නේය, ඊට වඩා වැඩි උසස් ගුණයක් නොපවසන්නේය යන්නයි.

ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘပဒေ [Pg.126] သဒ္ဒက္ကမေန အပ္ပဓာနဘူတောပိ ဗီဇဂါမဘူတဂါမော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗတာယ ပဓာနဘာဝံ ပဋိလဘတိ. အညော ဟိ သဒ္ဒက္ကမော အညော အတ္ထက္ကမောတိ အာဟ ‘‘ကတမော သော ဗီဇဂါမဘူတဂါမော’’တိ. တသ္မိဉှိ ဝိဘတ္တေ တဗ္ဗိသယတာယ သမာရမ္ဘောပိ ဝိဘတ္တောဝ ဟောတီတိ. တေနေဝါဟ ဘဂဝါ ‘‘မူလဗီဇ’’န္တိအာဒိ. မူလမေဝ ဗီဇံ မူလဗီဇံ, မူလံ ဗီဇံ ဧတဿာတိပိ မူလဗီဇံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဖဠုဗီဇန္တိ ပဗ္ဗဗီဇံ. ပစ္စယန္တရသမဝါယေ သဒိသဖလုပ္ပတ္တိယာ ဝိသေသကာရဏဘာဝတော ဝိရုဟဏသမတ္ထေ သာရဖလေ နိရုဠှော ဗီဇ-သဒ္ဒေါ တဒတ္ထသံသိဒ္ဓိယာ မူလာဒီသုပိ ကေသုစိ ပဝတ္တတီတိ မူလာဒိတော နိဝတ္တနတ္ထံ ဧကေန ဗီဇ-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဗီဇဗီဇ’’န္တိ. ‘‘ရူပရူပံ, ဒုက္ခဒုက္ခ’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၃၂၇) စ ယထာ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဗီဇဂါမဘူတဂါမံ ပုစ္ဆိတွာ ဗီဇဂါမော ဧဝ ဝိဘတ္တောတိ? န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နနု အဝေါစုမှ ‘‘မူလမေဝ ဗီဇံ မူလဗီဇံ, မူလံ ဗီဇံ ဧတဿာတိပိ မူလဗီဇန္တိ’’. တတ္ထ ပုရိမေန ဗီဇဂါမော နိဒ္ဒိဋ္ဌော, ဒုတိယေန ဘူတဂါမော, ဒုဝိဓောပေသ သာမညနိဒ္ဒေသေန, မူလဗီဇဉ္စ မူလဗီဇဉ္စ မူလဗီဇန္တိ ဧကသေသနယေန ဝါ ပါဠိယံ နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနေဝါဟ ‘‘သဗ္ဗဉှေတ’’န္တိအာဒိ.

බීජගාම-භූතගාම සමාරම්භය යන පදයේදී, ශබ්ද අනුපිළිවෙළට අනුව අත්‍යවශ්‍ය නොවන කරුණක් වුවද, විස්තර කළ යුතු බැවින් බීජගාම-භූතගාම යන්න ප්‍රධානත්වය ලබයි. ශබ්ද ක්‍රමය (ශබ්ද අනුපිළිවෙළ) එකක් වන අතර අර්ථ ක්‍රමය (අර්ථ අනුපිළිවෙළ) වෙනත් එකක් වන බැවින් ‘ඒ බීජගාම-භූතගාම යනු කුමක්ද?’ යැයි විමසන ලදී. මක්නිසාද යත්, එය විස්තර කළ විට ඒ හා සම්බන්ධ සමාරම්භයද විස්තර වූවක්ම වන බැවිනි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මූලබීජ’ යනාදිය වදාළ සේක. මුලම බීජයක් වේද එය මූලබීජයයි. එසේත් නැතිනම් මුල බීජය ලෙස ඇත්තේ මෙයටය යන අර්ථයෙන්ද මූලබීජය නම් වේ. ඉතිරි පදයන්හිද මෙම ක්‍රමයම වේ. ඵළුබීජ යනු පර්ව (කැපුම්) බීජයි. වෙනත් ප්‍රත්‍යයන් එක්වීමෙන් සමාන ඵලයක් හටගැනීමට විශේෂ හේතුවක් වන බැවින්, පැළවීමේ ශක්තිය ඇති හරවත් ඵලය සඳහා ‘බීජ’ යන වචනය රූඪ වී ඇත. එහෙත් එම අර්ථය සිද්ධ කිරීම සඳහා මූල ආදියේදීද ඇතැම් තැනක එම වචනය යෙදෙන බැවින්, මූල ආදියෙන් වෙන් කර දැක්වීම සඳහා එක් ‘බීජ’ ශබ්දයකින් විශේෂ කර ‘බීජබීජ’ යැයි පවසන ලදී. එය ‘රූපරූප, දුක්ඛදුක්ඛ’ යන්නාක් මෙනි. මෙහි බීජගාම-භූතගාම දෙකම විමසා බීජගාමය පමණක් විස්තර කළේ මන්ද? එය එසේ නොදැක්විය යුතුය. ‘මුලම බීජය මූලබීජයයි, මුල බීජය ලෙස ඇත්තේ මෙයටය යන අර්ථයෙන් මූලබීජයයි’ කියා අප පැවසුවේ නැද්ද? එහි පළමු අර්ථයෙන් බීජගාමයද, දෙවන අර්ථයෙන් භූතගාමයද දක්වන ලදී. සාමාන්‍ය විස්තර කිරීමේදී මෙය දෙවැදෑරුම් වන අතර, ‘මූලබීජය සහ මූලබීජය මූලබීජය’ යන ඒකශේෂ නීතියට අනුව පාලියෙහි දක්වා ඇති බව තේරුම් ගත යුතුය. එබැවින් ‘සබ්බඤ්හේතං’ (මේ සියල්ල) යනාදිය වදාළ සේක.

၁၂. ‘‘သန္နိဓိကတဿာ’’တိ ဧတေန ‘‘သန္နိဓိကာရပရိဘောဂ’’န္တိ ဧတ္ထ ကာရ-သဒ္ဒဿ ကမ္မတ္ထတံ ဒဿေတိ. ယထာ ဝါ ‘‘အာစယံဂမိနော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အနုနာသိကလောပေန ‘‘အာစယဂါမိနော’’တိ (ဓ. သ. ၁၀) နိဒ္ဒေသော ကတော, ဧဝံ ‘‘သန္နိဓိကာရံ ပရိဘောဂ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အနုနာသိကလောပေန ‘‘သန္နိဓိကာရပရိဘောဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ, သန္နိဓိံ ကတွာ ပရိဘောဂန္တိ အတ္ထော.

12. ‘සන්නිධිකතස්ස’ යන්නෙන් මෙහි ‘සන්නිධිකාරපරිභෝග’ යන තැන ‘කාර’ ශබ්දයේ කර්මකාරක අර්ථය දක්වයි. ‘ආචයංගමිනෝ’ යැයි කිව යුතු තැන අනුනාසික ලෝපයෙන් ‘ආචයගාමිනෝ’ ලෙස දක්වන්නාක් මෙන්, ‘සන්නිධිකාරං පරිභෝගං’ යැයි කිව යුතු තැන අනුනාසික ලෝපයෙන් ‘සන්නිධිකාරපරිභෝග’ යැයි පවසන ලදී. තැන්පත් කර තබා පරිභෝජනය කිරීම යනු එහි අර්ථයයි.

သမ္မာ ကိလေသေ လိခတီတိ သလ္လေခေါ, သုတ္တန္တနယေန ပဋိပတ္တိ. ပရိယာယတိ ကပ္ပီယတီတိ ပရိယာယော, ကပ္ပိယဝါစာနုသာရေန ပဋိပတ္တိ. ကိလေသေဟိ အာမသိတဗ္ဗတော အာမိသံ, ယံ ကိဉ္စိ ဥပဘောဂါရဟံ ဝတ္ထု. တေနေဝါဟ ‘‘အာမိသန္တိ ဝုတ္တာဝသေသ’’န္တိ. နယဒဿနဉှေတံ သန္နိဓိဝတ္ထူနံ. ဥဒကကဒ္ဒမေတိ ဥဒကေ စ ကဒ္ဒမေ စ. အစ္ဆထာတိ နိသီဒထ. ဂီဝါယာမကန္တိ ဂီဝံ အာယမိတွာ, ယထာ စ ဘုတ္တေ အတိဘုတ္တတာယ ဂီဝါ အာယမိတဗ္ဗာဝ ဟောတိ, ဧဝန္တိ အတ္ထော. စတုဘာဂမတ္တန္တိ ကုဍုဗမတ္တံ. ‘‘ကပ္ပိယကုဋိယ’’န္တိအာဒိ ဝိနယဝသေန ဝုတ္တံ.

කෙලෙස් මැනවින් සූරා දමන බැවින් ‘සල්ලේඛ’ නම් වේ, එය සූත්‍ර දේශනා ක්‍රමය අනුව පිළිපැදීමයි. විවිධ ආකාරයෙන් පිළියෙළ කළ හැකි බැවින් ‘පරියාය’ නම් වේ, එය කැප වූ වචනයට අනුකූලව පිළිපැදීමයි. කෙලෙසුන් විසින් ඇල්ම උපදවන බැවින් ‘ආමිස’ නම් වේ, එය පරිභෝජනයට සුදුසු යම්කිසි වස්තුවකි. එබැවින් ‘ආමිස යනු ඉතිරි වූ දෙයයි’ කියා පවසන ලදී. මෙය තැන්පත් කර තබන වස්තූන් පිළිබඳ නය (ක්‍රම) දැක්වීමකි. ‘උදකකද්දමේ’ යනු දියෙහි සහ මඩෙහි යන්නයි. ‘අච්ඡථ’ යනු වාඩි වන්න යන්නයි. ‘ගීවායාමකං’ යනු බෙල්ල දිගු කරමින් යන්නයි; එනම් වැළඳීමේදී පමණට වඩා වැඩියෙන් වැළඳීම නිසා බෙල්ල දිගු කළ යුතු වන ආකාරයයි. ‘චතුභාගමත්තං’ යනු කුඩුබයක් (පැහියක්) පමණ ප්‍රමාණයකි. ‘කප්පියකුටි’ යනාදිය විනය නීති අනුව පවසන ලදී.

၁၃. ဧတ္တကမ္ပီတိ [Pg.127] ဝိနိစ္ဆယဝိစာရဏာဝတ္ထုကိတ္တနမ္ပိ. ပယောဇနမတ္တမေဝါတိ ပဒတ္ထယောဇနမတ္တမေဝ. ယဿ ပန ပဒဿ ဝိတ္ထာရကထံ ဝိနာ န သက္ကာ အတ္ထော ဝိညာတုံ, တတ္ထ ဝိတ္ထာရကထာပိ ပဒတ္ထသင်္ဂဟမေဝ ဂစ္ဆတိ. ကုတူဟလဝသေန ပေက္ခိတဗ္ဗတော ပေက္ခာ, နဋသတ္ထဝိဓိနာ နဋာနဉ္စ ပယောဂေါ. နဋသမူဟေန ပန ဇနသမူဟေ ကရဏဝသေန ‘‘နဋသမဇ္ဇ’’န္တိ ဝုတ္တံ, သာရသမာသေ ‘‘ပေက္ခာ မဟ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဃနတာဠံ နာမ ဒဏ္ဍမယတာဠံ, သိလာသလာကတာဠံ ဝါ. ဧကေတိ သာရသမာသာစရိယာ, ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော စ. ယထာ စေတ္ထ, ဧဝံ ဣတော ပရေသုပိ ‘‘ဧကေ’’တိ အာဂတဋ္ဌာနေသု. စတုရဿအမ္ဗဏကတာဠံ နာမ ရုက္ခသာရဒဏ္ဍာဒီသု ယေန ကေနစိ စတုရဿအမ္ဗဏကံ ကတွာ စတူသု ပဿေသု စမ္မေန ဩနန္ဓိတွာ ကတဝါဒိတံ. အဗ္ဘောက္ကိရဏံ ရင်္ဂဗလီကရဏံ, ယာ ‘‘နန္ဒီ’’တိ ဝုစ္စတိ. သောဘနကရန္တိ သောဘနကရဏံ, ‘‘သောဘနဃရက’’န္တိ သာရသမာသေ ဝုတ္တံ. စဏ္ဍာလာနမိဒန္တိ စဏ္ဍာလံ. သာဏေ ဥဒကေန တေမေတွာ အညမညံ အာကောဋနကီဠာ သာဏဓောဝနံ. ဣန္ဒဇာလေနာတိ အဋ္ဌိဓောဝနမန္တံ ပရိဇပ္ပိတွာ ယထာ ပရေ အဋ္ဌီနိယေဝ ပဿန္တိ, ဧဝံ တစာဒီနံ အန္တရဓာပနမာယာယ. သကဋဗျူဟာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန စက္ကပဒုမကဠီရဗျူဟာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ.

13. ‘එත්තකම්පි’ යනු විනිශ්චය විමසීමේ කරුණු දැක්වීමයි. ‘පයෝජනමත්තමේව’ යනු පදයන්හි අර්ථ සම්බන්ධය පමණක් දැක්වීමයි. යම් පදයක අර්ථය විස්තරාත්මක කථාවකින් තොරව තේරුම් ගත නොහැකි නම්, එහිදී විස්තරාත්මක කථාවද පද අර්ථ සංග්‍රහයටම ඇතුළත් වේ. කුතුහලයෙන් යුතුව නැරඹිය යුතු බැවින් ‘පෙක්ඛා’ නම් වේ, එය නළුවන්ගේ රංගන විධියයි. නළු පිරිස විසින් ජන සමූහයා වෙනුවෙන් පවත්වන බැවින් ‘නටසමජ්ජ’ (නළු රැස්වීම්) යැයි පවසන ලදී. ‘සාරසමාස’යේදී මෙය ‘පෙක්ඛා මහ’ (මහා නැරඹුම්) යැයි දක්වා ඇත. ‘ඝනතාළ’ යනු දඬුවලින් කරන ලද තාලම් හෝ ගල් පතුරු තාලම් වර්ගයකි. ‘එකේ’ (ඇතැම්හු) යනු සාරසමාසයේ ආචාර්යවරුන් සහ උත්තර විහාරවාසීන්ය. මෙහි මෙන්ම මෙතැන් සිට ඉදිරියටද ‘එකේ’ යනුවෙන් සඳහන් වන සෑම තැනකම අර්ථය මෙය වේ. ‘චතුරස්ස අම්බණකතාළ’ යනු ගස්වල හරයෙන් කළ දඬු ආදියෙන් සතරැස් භාජනයක් සේ සාදා පැති හතරේ සමින් වෙළා සාදාගත් වාද්‍ය භාණ්ඩයකි. ‘අබ්භොක්කිරණ’ යනු ‘නන්දි’ යැයි කියනු ලබන රංග භූමියෙහි පූජා පැවැත්වීමයි. ‘සොභනකර’ යනු අලංකාර කිරීමයි, සාරසමාසයේ මෙය ‘සොභනඝරක’ යැයි පවසා ඇත. ‘චණ්ඩාලානමිදං’ යනු චණ්ඩාලයන්ගේ ක්‍රීඩාවයි. හණ රෙදි ජලයෙන් තෙමා එකිනෙකට තලමින් කරන ක්‍රීඩාව ‘සාණධෝවන’ නම් වේ. ‘ඉන්දජාල’ යනු අස්ථි සේදීමේ මන්ත්‍ර මතුරා අන් අයට ඇට සැකිලි පමණක් පෙනෙන සේ සලකා, සම ආදිය අතුරුදන් කිරීමේ මායාවයි. ‘සකටබ්‍යූහ’ යනාදියෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් චක්‍ර බ්‍යූහය, පද්ම බ්‍යූහය, කරල බ්‍යූහය ආදිය ගැනේ.

၁၄. ပဒါနီတိ သာရီနံ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌာနာနိ. ဒသပဒံ နာမ ဒွီဟိ ပန္တီဟိ ဝီသတိယာ ပဒေဟိ ကီဠနဇူတံ. ပါသကံ ဝုစ္စတိ ဆသု ပဿေသု ဧကေကံ ယာဝ ဆက္ကံ ဒဿေတွာ ကတကီဠနကံ, တံ ဝဍ္ဎေတွာ ယထာလဒ္ဓံ ဧကကာဒိဝသေန သာရိယော အပနေန္တာ ဥပနေန္တာ စ ကီဠန္တိ. ဃဋေန ကီဠာ ဃဋိကာတိ ဧကေ. ဗဟူသု သလာကာသု ဝိသေသရဟိတံ ဧကံ သလာကံ ဂဟေတွာ တာသု ပက္ခိပိတွာ ပုန တဿေဝ ဥဒ္ဓရဏံ သလာကဟတ္ထန္တိ ဧကေ. ပဏ္ဏေန ဝံသာကာရေန ကတာ နာဠိကာ. တေနေဝါဟ ‘‘တံ ဓမန္တာ’’တိ. ‘‘ပုစ္ဆန္တဿ မုခါဂတံ အက္ခရံ ဂဟေတွာ နဋ္ဌမုတ္တိ လာဘာလာဘာဒိဇာနနကီဠာ အက္ခရိကာ’’တိပိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဝါဒိတာနုရူပံ နစ္စနံ ဂါယနံ ဝါ ယထာဝဇ္ဇံ’’ တိပိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဧဝံ ကတေ ဇယော ဘဝိဿတိ, အညထာ ပရာဇယော’’တိ ဇယပရာဇယေ ပုရက္ခတွာ ပယောဂကရဏဝသေန ပရိဟာရပထာဒီနမ္ပိ ဇူတပမာဒဋ္ဌာနဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပင်္ဂစီရာဒီဟိပိ ဝံသာဒီဟိ ကာတဗ္ဗကိစ္စသိဒ္ဓိအသိဒ္ဓိဇယပရာဇယာဝဟော ပယောဂေါ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ယထာဝဇ္ဇ’’န္တိ စ [Pg.128] ကာဏာဒီဟိ သဒိသတာကာရဒဿနေဟိ ဇယပရာဇယဝသေန ဇူတကီဠိတဘာဝေန ဝုတ္တံ.

14. ‘පදානි’ යනු ඉත්තන් තබන ස්ථානයි. ‘දසපද’ යනු පේළි දෙකක කොටු විස්සක් ඇතිව ක්‍රීඩා කරන සූදුවකි. ‘පාසක’ යනු පැති හයක එකේ සිට හය දක්වා ලකුණු ඇති දාදු කැට ආදියෙන් කරන ක්‍රීඩාවකි, එය වැඩි දියුණු කර ලැබෙන අංක අනුව ඉත්තන් එහා මෙහා කරමින් ක්‍රීඩා කරති. ‘ඝටිකා’ යනු කළයකින් කරන ක්‍රීඩාවක් බව ඇතැම්හු කියති. සලකුණු නොමැති කූරු රාශියක් අතරින් එක් කූරක් ගෙන නැවත ඒවා අතරට දමා එයම තේරීම ‘සලාකහත්ථ’ නම් බව ඇතැම්හු කියති. උණ බටයකින් සාදාගත් නලාව ‘නාළිකා’ නම් වේ. එබැවින් ‘එය පිඹිමින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘අක්ඛරිකා’ යනු යමක් අසන්නාගේ කටින් පිටවන අකුරු ගෙන, නැති වූ දේ හෝ ලාභ අලාභ ආදිය දැනගන්නා ක්‍රීඩාවක් බවද පවසති. ‘යථාවජ්ජ’ යනු වාදනයට අනුකූලව නැටීම හෝ ගැයීම බවද කියති. ‘මෙසේ කළ විට ජය ලැබේ, වෙනත් ආකාරයකින් කළ විට පරාජය වේ’ යැයි ජය පරාජය පෙරදැරි කරගෙන උත්සාහ කරන බැවින් පිරිහාරපථ (මාර්ග බාධක ක්‍රීඩා) ආදියද සූදුවට හා ප්‍රමාදයට හේතු වන ස්ථාන ලෙස දත යුතුය. පංගචීර (උණ රෙදි/කොළ) ආදියෙන් හෝ උණ බට ආදියෙන් කළ යුතු දේ සාර්ථක වීම හෝ අසාර්ථක වීම හරහා ජය පරාජය ගෙන දෙන උත්සාහය ක්‍රීඩාව ලෙස දක්වා ඇති බව දත යුතුය. ‘යථාවජ්ජ’ යන්නෙන් කණා (ඇස් නොපෙනෙන අය) ආදීන්ගේ රූප ස්වභාවයන් පෙන්වා ජය පරාජය ලබන ක්‍රීඩා ස්වරූපයද පවසන ලදී.

၁၅. ဝါဠရူပါနီတိ အာဟရိမာနိ ဝါဠရူပါနိ. ‘‘အကပ္ပိယမဉ္စောဝ ပလ္လင်္ကော’’တိ သာရသမာသေ. ဝါနဝိစိတ္တန္တိ ဘိတ္တိစ္ဆဒါဒိဝသေန ဝါနေန ဝိစိတြံ. ရုက္ခတူလလတာတူလပေါဋကီတူလာနံ ဝသေန တိဏ္ဏံ တူလာနံ. ဥဒ္ဒလောမိယံ ကေစီတိ သာရသမာသာစရိယာ, ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော စ. တထာ ဧကန္တလောမိယံ. ကောသေယျကဋ္ဋိဿမယန္တိ ကောသေယျကဿဋမယံ. သုဒ္ဓကောသေယျန္တိ ရတနပရိသိဗ္ဗနရဟိတံ. ‘‘ဌပေတွာ တူလိက’’န္တိ ဧတေန ရတနပရိသိဗ္ဗနရဟိတာပိ တူလိကာ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. ‘‘ရတနပရိသိဗ္ဗိတာနီ’’တိ ဣမိနာ ယာနိ ရတနပရိသိဗ္ဗိတာနိ, တာနိ ဘူမတ္ထရဏဝသေန, ယထာနုရူပံ မဉ္စပီဌာဒီသု စ ဥပနေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပိတံ ဟောတိ. အဇိနစမ္မေဟီတိ အဇိနမိဂစမ္မေဟိ. တာနိ ကိရ စမ္မာနိ သုခုမာနိ, တသ္မာ ဒုပဋ္ဋတိပဋ္ဋာနိ ကတွာ သိဗ္ဗန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဇိနပ္ပဝေဏီ’’တိ. ဝုတ္တနယေနာတိ ဝိနယေ ဝုတ္တနယေန.

15. ‘වාළරූප’ යනු මෙහි ගෙනහැර දක්වා ඇති බිහිසුණු සතුන්ගේ රූපයි. ‘අකප්පියමඤ්චෝ’ යනු සාරසමාසයෙහි දැක්වෙන පරිදි අකැප ඇඳන්ය. ‘වානවීචිත්තං’ යනු බිත්ති සැරසිලි ආදියෙන් විවිධ ලෙස වියන ලද (ගෙතූ) දෑය. රුක්තූල (ගස්වලින් ලබන පුළුන්), ලතාතූල (වැල්වලින් ලබන පුළුන්), පොටකීතූල (පොතු ආදියෙන් ලබන පුළුන්) යන තුන් වැදෑරුම් පුළුන් සම්බන්ධයෙනි. ‘උද්දලෝමියං’ යනු ඇතැම් සාරසමාස ආචාර්යවරුන් සහ උත්තරවිහාරවාසීන් පවසන පරිදි දෙපස ලොම් සහිත ඇතිරිලි ය. එමෙන්ම ‘එකන්තලෝමියං’ යන්නද එසේමය. ‘කෝසෙය්‍යකට්ඨිස්සමයං’ යනු පට පණුවන්ගෙන් ලැබෙන නූලෙන් කළ වස්ත්‍රයි. ‘සුද්ධකෝසෙය්‍යං’ යනු රත්න (මැණික් ආදියෙන්) කැටයම් නොකළ පට වස්ත්‍රය. ‘ඨපෙත්වා තූලිකං’ යන්නෙන් රත්න මැණික් ආදියෙන් කැටයම් නොකළ ද පුළුන් මෙට්ට ආදිය අකැප බව පෙන්වා දෙයි. ‘රතනපරිසිබ්බිතානි’ යන්නෙන් යම් රත්න (මැණික්) මසා ඇති දෑ බිම ඇතිරීමක් ලෙස ද, සුදුසු පරිදි ඇඳ පුටු ආදියට ද යොදා ගැනීම සුදුසු බව පෙන්වා දෙයි. ‘අජිනචම්මේහි’ යනු අඳුන් දිවි සම්වලිනි. එම සම් ඉතා සියුම් බැවින් දෙපටක් හෝ තෙපටක් ලෙස තබා මසති. එබැවින් ‘අජිනප්පවේණී’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘වුත්තනයෙන’ යනු විනයෙහි සඳහන් වූ ක්‍රමයට ය.

၁၆. အလင်္ကာရဉ္ဇနမေဝ န ဘေသဇ္ဇံ မဏ္ဍနာနုယောဂဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. မာလာ-သဒ္ဒေါ သာသနေ သုဒ္ဓပုပ္ဖေသုပိ နိရုဠှောတိ အာဟ ‘‘ဗဒ္ဓမာလာ ဝါ’’တိ. မတ္တိကကက္ကန္တိ ဩသဓေဟိ အဘိသင်္ခတံ ယောဂမတ္တိကကက္ကံ. စလိတေတိ ကုပိတေ. လောဟိတေ သန္နိသိန္နေတိ ဒုဋ္ဌလောဟိတေ ခီဏေ.

16. අලංකාරය සඳහා ඇස් අඳුන් ගැල්වීම පමණක් මිස එය බෙහෙතක් ලෙස නොගැනීම මෙහිදී අදහස් කෙරේ. මන්ද යත් සැරසීම කෙරෙහි ඇති ඇල්ම මෙහි අදහස බැවිනි. ‘මාලා’ යන වචනය ශාසනයෙහි සාමාන්‍ය මල් සඳහා ද යෙදෙන බැවින් ‘බද්ධමාලා වා’ (බැඳි මල් මාලා හෝ) යැයි පැවසීය. ‘මත්තිකකක්කං’ යනු ඖෂධ වර්ග එක්කර සකස් කරන ලද ආලේපනයකි. ‘චලිතේ’ යනු කිපුණු විටය. ‘ලෝහිතේ සන්නිසින්නේ’ යනු දූෂිත ලේ ඉවත් වූ විටය.

၁၇. ဒုဂ္ဂတိတော သံသာရတော စ နိယျာတိ ဧတေနာတိ နိယျာနံ, သဂ္ဂမဂ္ဂေါ မောက္ခမဂ္ဂေါ စ. တံ နိယျာနံ အရဟတိ, နိယျာနေ ဝါ နိယုတ္တာ, နိယျာနံ ဝါ ဖလဘူတံ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ နိယျာနိကာ, ဝစီဒုစ္စရိတသံကိလေသတော နိယျာတီတိ ဝါ ဤ-ကာရဿ ရဿတ္တံ, ယ-ကာရဿ စ က-ကာရံ ကတွာ နိယျာနိကာ, စေတနာယ သဒ္ဓိံ သမ္ဖပ္ပလာပါ ဝေရမဏိ. တပ္ပဋိပက္ခတော အနိယျာနိကာ, တဿာ ဘာဝေါ အနိယျာနိကတ္တံ, တသ္မာ အနိယျာနိကတ္တာ. တိရစ္ဆာနဘူတာတိ တိရောကရဏဘူတာ. ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေတိ အနိစ္စတာပဋိသံယုတ္တစတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေ. သဟ အတ္ထေနာတိ သာတ္ထကံ, ဟိတပဋိသံယုတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝိသိခါတိ ဃရသန္နိဝေသော, ဝိသိခါဂဟဏေန စ တန္နိဝါသိနော ဂဟိတာ ‘‘ဂါမော အာဂတော’’တိအာဒီသု ဝိယ. တေနေဝါဟ ‘‘သူရာ သမတ္ထာ’’တိ, ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ’’တိ စ. ကုမ္ဘဋ္ဌာနာပဒေသေန [Pg.129] ကုမ္ဘဒါသိယော ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ကုမ္ဘဒါသီကထာ ဝါ’’တိ. ဥပ္ပတ္တိဌိတိသမ္ဘာရာဒိဝသေန လောကံ အက္ခာယတီတိ လောကက္ခာယိကာ.

17. මෙයින් (ධර්මයෙන්) දුගතියෙන් හා සංසාරයෙන් නික්මෙන බැවින් ‘නිය්‍යාන’ (නික්මීම) නම් වේ, එය ස්වර්ග මාර්ගය හා මෝක්ෂ මාර්ගයයි. එම නික්මීමට සුදුසු වූ, හෝ නික්මීමෙහි යෙදුණු, හෝ ඵලය ලෙස නික්මීම ලබා දෙන බැවින් ‘නිය්‍යානිකා’ නම් වේ. වචී දුශ්චරිත නමැති කෙලෙස්වලින් නික්මෙන බැවින් ද, මෙහි ‘ඊ’ කාරය ලුහු (රස්ස) කර ‘ය’ කාරය ‘ක’ කාරය බවට පත් කිරීමෙන් ‘නිය්‍යානිකා’ යන්න සැදේ. එය චේතනාව සමඟ ඇති සම්ඵප්ප්‍රලාපයෙන් වැළකීමයි. එහි විරුද්ධ පැත්ත ‘අනිය්‍යානික’ වේ, එහි ස්වභාවය ‘අනිය්‍යානිකත්තං’ නම් වේ. ‘තිරච්ඡානභූතා’ යනු මඟ හරස් කරන්නා වූ ස්වභාවයයි. ‘කම්මට්ඨානභාවේ’ යනු අනිත්‍යතාව හා සම්බන්ධ සිව්සච්ච කර්මස්ථාන භාවනාවෙහිදී ය. ‘සහ අත්ථේන’ යනු අර්ථවත් වූ හෙවත් හිතසුව පිණිස පවත්නා අර්ථයයි. ‘විසිඛා’ යනු නිවාස පේළිය හෙවත් වීදියයි. විසිඛා යන වචනයෙන් එහි වසන්නන් ද අදහස් වේ, ‘ගම පැමිණියේය’ යන්නෙන් ගම්වැසියන් අදහස් වන්නා සේය. එබැවින් ‘සූරයන් දක්ෂයන්’ කියා ද, ‘ශ්‍රද්ධාවන්තයන් පැහැදුණු අය’ කියා ද පවසයි. කළගෙඩි තබන ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ‘කුම්භදාසී’ (දිය ගෙනෙන දාසියන්) ගැන කියැවෙන බැවින් ‘කුම්භදාසී කතා’ යැයි ද කියන ලදී. සම්භවය, පැවැත්ම සහ හේතු සාධක ආදියෙන් ලෝකය ගැන කියන බැවින් ‘ලෝකක්ඛායිකා’ (ලෝකවාද කථා) නම් වේ.

၁၈. သဟိတန္တိ ပုဗ္ဗာပရာဝိရုဒ္ဓံ.

18. ‘සහිතං’ යනු පූර්වාපර (මුල සහ අග) විරෝධයක් නොමැති වීමයි.

၁၉. ဒူတဿ ကမ္မံ ဒူတေယျံ, တဿ ကထာ ဒူတေယျကထာ.

19. දූතයෙකුගේ කාර්යය ‘දූතෙය්‍ය’ (දූත මෙහෙවර) නම් වේ, ඒ පිළිබඳ කතාව ‘දූතෙය්‍ය කථා’ නම් වේ.

၂၀. တိဝိဓေနာတိ သာမန္တဇပ္ပနဣရိယာပထသန္နိဿိတပစ္စယပဋိသေဝနဘေဒတော တိပ္ပကာရေန. ဝိမှာပယန္တီတိ ‘‘အဟော အစ္ဆရိယပုရိသော’’တိ အတ္တနိ ပရေသံ ဝိမှယံ ဥပ္ပာဒေန္တိ. လပန္တီတိ အတ္တာနံ, ဒါယကံ ဝါ ဥက္ခိပိတွာ ယထာ သော ကိဉ္စိ ဒဒါတိ, ဧဝံ ဥက္ကာစေတွာ ကထေန္တိ. နိမိတ္တေန စရန္တိ, နိမိတ္တံ ဝါ ကရောန္တီတိ နေမိတ္တိကာ နိမိတ္တန္တိ စ ပရေသံ ပစ္စယ ဒါနသညုပ္ပာဒကံ ကာယဝစီကမ္မံ ဝုစ္စတိ. နိပ္ပိံသန္တီတိ နိပ္ပေသာ, နိပ္ပေသာယေဝ နိပ္ပေသိကာ, နိပ္ပေသောတိ စ သဌပုရိသော ဝိယ လာဘသက္ကာရတ္ထံ အက္ကောသခုံသနုပ္ပဏ္ဍနပရပိဋ္ဌိမံသိကတာဒိ.

20. ‘ත්‍රිවිධ’ යනු සාමන්තජප්පන (අනුන් ඉදිරියේ කරන වර්ණනා), ඉරියාපථසන්නිස්සිත (ඉරියව් මඟින් පෙන්වීම) සහ ප්‍රත්‍යය පරිභෝජනය යන භේදයන්ගෙන් තුන් ආකාරය. ‘විම්හාපෙන්ති’ යනු “අහෝ පුදුම මිනිසෙක්” යැයි තමන් කෙරෙහි අන් අය තුළ පුදුමයක් ඇති කිරීමයි. ‘ලපන්ති’ යනු තමන් ගැන හෝ දායකයා ගැන වර්ණනා කොට යමක් ලබා ගැනීම සඳහා උසස් කොට කතා කිරීමයි. නිමිත්තෙන් හැසිරීම හෝ නිමිති පෙන්වීම ‘නෙමිත්තිකා’ නම් වේ. අන් අයට ප්‍රත්‍ය දානය සඳහා සංඥාවක් ඇති කරන කාය වාක් කර්මය නිමිත්ත නම් වේ. ‘නිප්පිංසන්ති’ යනු නිප්පේසා ය, නිප්පේසාම ‘නිප්පේසිකා’ වේ. කපටි මිනිසෙකු මෙන් ලාභ සත්කාර උදෙසා අනුන්ට ආක්‍රෝශ කිරීම, නින්දා කිරීම, සමච්චල් කිරීම, කේලාම් කීම ආදිය ‘නිප්පේස’ නම් වේ.

မဇ္ဈိမသီလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මධ්‍යම සීල වර්ණනාව නිම විය.

မဟာသီလဝဏ္ဏနာ

මහා සීල වර්ණනාව

၂၁. အင်္ဂါနိ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ အင်္ဂသဟစရိတံ သတ္ထံ ‘‘အင်္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ. နိမိတ္တန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ကေစိ ပန ‘‘အင်္ဂန္တိ အင်္ဂဝိကာရ’’န္တိ ဝဒန္တိ, ပရေသံ အင်္ဂဝိကာရဒဿနေနာပိ လာဘာလာဘာဒိဝိဇ္ဇာတိ. ပဏ္ဍုရာဇာတိ ဒက္ခိဏာမဓုရာဓိပတိ. ‘‘မဟန္တာန’’န္တိ ဧတေန အပ္ပကံ နိမိတ္တံ, မဟန္တံ နိမိတ္တံ ဥပ္ပာတောတိ ဒဿေတိ. ဣဒံ နာမ ပဿတီတိ ယော ဝသဘံ ကုဉ္ဇရံ ပါသာဒံ ပဗ္ဗတံ ဝါ အာရုဠှံ သုပိနေ အတ္တာနံ ပဿတိ, တဿ ဣဒံ နာမ ဖလံ ဟောတီတိ. သုပိနကန္တိ သုပိနသတ္ထံ. အင်္ဂသမ္ပတ္တိဝိပတ္တိဒဿနမတ္တေန အာဒိသနံ ဝုတ္တံ ‘‘အင်္ဂ’’န္တိ ဣမိနာ, ‘‘လက္ခဏ’’န္တိ ဣမိနာ ပန မဟာနုဘာဝတာနိပ္ဖာဒကအင်္ဂလက္ခဏဝိသေသဒဿနေနာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသောတိ. အဟတေတိ နဝေ. ဣတော ပဋ္ဌာယာတိ ဒေဝရက္ခသမနုဿာဒိဘေဒေန ဝိဝိဓဝတ္ထဘာဂေ ဣတော ဝါ ဧတ္တော ဝါ သဉ္ဆိန္နေ ဣဒံ နာမ ဘောဂါဒိ ဟောတီတိ. ဒဗ္ဗိဟောမဒီနိ [Pg.130] ဟောမဿုပကရဏာဒိဝိသေသေဟိ ဖလဝိသေသဒဿနဝသေန ပဝတ္တာနိ. အဂ္ဂိဟောမံ ဝုတ္တာဝသေသသာဓနဝသေန ပဝတ္တံ ဟောမံ. အင်္ဂလဋ္ဌိန္တိ သရီရံ. အဗ္ဘိနော သတ္ထံ အဗ္ဘေယျံ, မာသုရက္ခေန ကတော ဂန္ထော မာသုရက္ခော. ဘူရိဝိဇ္ဇာ သဿဗုဒ္ဓိကရဏဝိဇ္ဇာတိ သာရသမာသေ. သပက္ခက…ပေ… စတုပ္ပဒါနန္တိ ပိင်္ဂလမက္ခိကာဒိသပက္ခက ဃရဂေါလိကာဒိအပက္ခကဒေဝမနုဿကောဉ္စာဒိဒွိပဒကကဏ္ဋကဇမ္ဗုကာဒိစတုပ္ပဒါနံ.

21. අංගයන් (ශරීරයේ අවයව) අරඹා පවතින බැවින් අංගයන් හා සම්බන්ධ ශාස්ත්‍රය ‘අංග’ (අංගවිද්‍යා) යනුවෙන් හැඳින්වේ. ‘නිමිත්ත’ යන්නෙහි අර්ථය ද මෙයම වේ. ඇතැමුන් පවසන්නේ ‘අංග’ යනු අංග විකෘති වීම් කියාය, අනුන්ගේ අංග විකෘති වීම් දැකීමෙන් ලාභ අලාභ ආදිය කීම ශාස්ත්‍රයක් බවයි. ‘පණ්ඩුරාජා’ යනු දකුණු මදුරාපුරයේ රජුය. ‘මහන්තානං’ යන්නෙන් සුළු නිමිත්ත සහ මහා නිමිත්ත යන උත්පාතයන් දක්වයි. ‘මෙබඳු දෙයක් දකියි’ යනු යමෙක් වෘෂභයෙකු, ඇතෙකු, ප්‍රාසාදයක් හෝ පර්වතයක් මතට නැග සිටින බව සිහිනයෙන් දකියි නම්, ඔහුට මෙබඳු ඵලයක් ලැබේ යැයි කීමයි. ‘සුපිනකං’ යනු සිහින ශාස්ත්‍රයයි. අංගයන්ගේ සම්පත් හෝ විපත් දැකීමෙන් පමණක් පවසන බැවින් ‘අංග’ කියා ද, මහානුභාව සම්පන්න බව ඇති කරන අංග ලක්ෂණ විශේෂ දැකීමෙන් පවසන බැවින් ‘ලක්ඛණ’ කියා ද කියනු ලැබේ, මෙය මොවුන්ගේ වෙනසයි. ‘අහතේ’ යනු අලුත් වස්ත්‍ර ගැනයි. ‘මෙහි සිට’ යනු දෙවි, රක්ෂස්, මනුෂ්‍ය ආදී වශයෙන් විවිධ වස්ත්‍ර කොටස් මෙතැනින් හෝ එතැනින් කැපී ගිය විට මෙබඳු සම්පත් ආදිය ලැබේ යැයි කීමයි. ‘දබ්බිහෝම’ ආදිය යනු හෝමයන්ට ගන්නා ද්‍රව්‍යවල විශේෂතා අනුව ඵල විපාක දැක්වීම පිණිස පවතින ශාස්ත්‍රයන් ය. ‘අග්ගිහෝම’ යනු ඉතිරි සාධක මඟින් පවත්වන හෝමයන්ය. ‘අංගලට්ඨිං’ යනු ශරීරයයි. අබ්භි (වලාකුළු) පිළිබඳ ශාස්ත්‍රය ‘අබ්භෙය්‍ය’ වේ. මාසුරක්ඛ විසින් කරන ලද ග්‍රන්ථය ‘මාසුරක්ඛ’ වේ. ‘භූරිවිජ්ජා’ යනු සාරසමාසයෙහි දැක්වෙන පරිදි ධාන්‍ය වර්ධනය කරන (සස්‍ය බුද්ධිකරණ) විද්‍යාවයි. පියාපත් සහිත පින්ගල මැස්සන් ආදිය, පියාපත් රහිත ගෙවල්වල වසන හූනන් ආදිය, මනුෂ්‍යයන් හා කොක්කන් වැනි දෙපා සතුන්, සහ කටුස්සන් හා හිවලුන් වැනි සිව්පා සතුන් පිළිබඳවයි.

၂၃. ‘‘အသုကဒိဝသေ’’တိ ‘‘ပက္ခဿ ဒုတိယေ တတိယေ’’တိအာဒိ တိထိဝသေန ဝုတ္တံ. အသုကနက္ခတ္တေနာတိ ရောဟိဏီအာဒိနက္ခတ္တယောဂဝသေန.

23. ‘අසුවල් දිනයෙහි’ යනු පසළොස්වක පක්ෂයේ දෙවන හෝ තෙවන දිනය ආදී වශයෙන් තිථි අනුව පැවසීමයි. ‘අසුවල් නැකතින්’ යනු රෝහිණී ආදී නැකත් යෝගයන්ට අනුවයි.

၂၄. ဥက္ကာနံ ပတနန္တိ ဥက္ကောဘာသာနံ ပတနံ. ဝါတသံဃာတေသု ဟိ ဝေဂေန အညမညံ သံဃဋ္ဋေန္တေသု ဒီပကောဘာသော ဝိယ ဩဘာသော ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အာကာသတော ပတတိ, တတ္ထာယံ ဥက္ကာပါတဝေါဟာရော. အဝိသုဒ္ဓတာ အဗ္ဘမဟိကာဒီဟိ.

24. ‘උක්කානං පතනං’ යනු උල්කාපාතවල ආලෝකය වැටීමයි. සුළං වේගයෙන් එකිනෙක ගැටෙන විට පහන් එළියක් මෙන් ආලෝකයක් ඇති වී අහසින් වැටේ, එය ‘උල්කාපාතය’ ලෙස ව්‍යවහාර වේ. ‘අවිසුද්ධතා’ යනු වලාකුළු, මීදුම ආදියෙන් වැසී අපැහැදිලි වීමයි.

၂၅. ဓာရာနုပဝေစ္ဆနံ ဝဿနံ. ဟတ္ထေန အဓိပ္ပေတဝိညာပနံ ဟတ္ထမုဒ္ဒါ, တံ ပန အင်္ဂုလိသင်္ကောစနေန ဂဏနာယေဝ. ပါရသိက မိလက္ခကာဒယော ဝိယ နဝန္တဝသေန ဂဏနာ အစ္ဆိဒ္ဒကဂဏနာ. သဋုပ္ပာဒနာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝေါကလနဘာဂဟာရာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. စိန္တာဝသေနာတိ ဝတ္ထုံ အနုသန္ဓိဉ္စ သယမေဝ စိရေန စိန္တေတွာ ကရဏဝသေန စိန္တာကဝိ ဝေဒိတဗ္ဗော, ကိဉ္စိ သုတွာ သုတေန အဿုတံ အနုသန္ဓေတွာ ကရဏဝသေန သုတကဝိ, ကဉ္စိ အတ္ထံ ဥပဓာရေတွာ တဿ သင်္ခိပနဝိတ္ထာရဏာဒိဝသေန အတ္ထကဝိ, ယံ ကိဉ္စိ ပရေန ကတံ ကဗ္ဗံ နာဋကံ ဝါ ဒိသွာ တံ သဒိသမေဝ အညံ အတ္တနော ဌာနုပ္ပတ္တိကပဋိဘာနေန ကရဏဝသေန ပဋိဘာနကဝိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

25. ධාරා වශයෙන් වැස්සවීම (වැසි වස්සවා දීම) යනු 'වස්සන' නම් වේ. අතින් අදහස් කළ දෙය හඟවා දීම 'හත්ථමුද්දා' (අත් මුද්‍රාව) නම් වේ. එය ඇඟිලි හකුළුවා ගැණීම ම ය. පාරසික මිලේච්ඡාදීන් මෙන් නවයේ අන්තය දක්වා ගැණීම 'අච්ඡිද්දක ගණනා' (සිදුරු නැති ගණිතය) නම් වේ. 'සටුප්පාදනාදී' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් අඩු කිරීම්, බෙදීම් ආදිය සංග්‍රහ වේ. 'චින්තාවසෙන' යනු - වස්තුව හා සම්බන්ධය තමා විසින් ම දිගු කලක් සිතා බලා කාව්‍ය නිර්මාණය කිරීම නිසා ඔහු 'චින්තාකවි' (සිතා කවි කරන්නා) ලෙස දත යුතු ය; යමක් අසා, එම ඇසූ දෙය පදනම් කරගෙන නෑසූ දෙයට සම්බන්ධය ගළපා කාව්‍ය නිර්මාණය කිරීම 'සුතකවි' (අසා කවි කරන්නා) නම් වේ; යම් අර්ථයක් මෙනෙහි කර, එය සංක්ෂේප කිරීම හෝ විස්තර කිරීම් ආදියෙන් කාව්‍ය නිර්මාණය කිරීම 'අත්ථකවි' (අර්ථය අනුව කවි කරන්නා) නම් වේ; අනුන් විසින් කරන ලද යම් කාව්‍යයක් හෝ නාට්‍යයක් දැක, ඊට සමාන දෙයක් තමාගේ ක්ෂණික බුද්ධියෙන් (ප්‍රතිභානයෙන්) නිර්මාණය කිරීම 'පටිභානකවි' (ප්‍රතිභානයෙන් කවි කරන්නා) ලෙස දත යුතු ය.

၂၆. ပရိဂ္ဂဟဘာဝေန ဒါရိကာယ ဂဏှာပနံ အာဝါဟနံ. တထာ ဒါပနံ ဝိဝါဟနံ. ဒေသန္တရေ ဒိဂုဏတိဂုဏာဒိဂဟဏဝသေန ဘဏ္ဍပ္ပယောဇနံ ပယောဂေါ. တတ္ထ ဝါ အညတ္ထ ဝါ ယထာကာလပရိစ္ဆေဒံ ဝဍ္ဎိဂဟဏဝသေန ပယောဇနံ ဥဒ္ဓါရော. ‘‘ဘဏ္ဍမူလရဟိတာနံ ဝါဏိဇ္ဇံ ကတွာ ဧတ္တကေနုဒယေန သဟ မူလံ ဒေထာတိ ဓနဒါနံ ပယောဂေါ, တာဝကာလိကဒါနံ ဥဒ္ဓါရော’’တိ စ ဝဒန္တိ. တီဟိ ကာရဏေဟီတိ ဧတ္ထ ဝါတေန, ပါဏကေဟိ ဝါ ဂဗ္ဘေ ဝိနဿန္တေ န ပုရိမကမ္မုနာ ဩကာသော ကတော, တပ္ပစ္စယာ ကမ္မံ ဝိပစ္စတိ. သယမေဝ [Pg.131] ပန ကမ္မုနာ ဩကာသေ ကတေ န ဧကန္တေန ဝါတော ပါဏကာ ဝါ အပေက္ခိတဗ္ဗာတိ ကမ္မဿ ဝိသုံ ကာရဏဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိဗ္ဗာပနီယန္တိ ဥပသမကရံ. ပဋိကမ္မန္တိ ယထာ တေ န ခါဒန္တိ, တထာ ပဋိကရဏံ. ပရိဝတ္တနတ္ထန္တိ အာဝုဓာဒိနာ သဟ ဥက္ခိတ္တဟတ္ထဿ ဥက္ခိပနဝသေန ပရိဝတ္တနတ္ထံ. ဣစ္ဆိတတ္ထဿ ဒေဝတာယ ကဏ္ဏေ ကထနဝသေန ဇပ္ပနံ ကဏ္ဏဇပ္ပနန္တိ. အာဒိစ္စပါရိစရိယာတိ ကရဝီရမာလာဟိ ပူဇံ ကတွာ သကလဒိဝသံ အာဒိစ္စာဘိမုခါဝဋ္ဌာနေန အာဒိစ္စဿ ပရိစရဏံ. ‘‘သိရဝှာယန’’န္တိ ကေစိ ပဌန္တိ, တဿတ္ထောမန္တံ ပရိဇပ္ပိတွာ သိရသာ ဣစ္ဆိတဿ အတ္ထဿ အဝှာယနန္တိ.

26. භාර්යාවක කර ගැනීම සඳහා දැරියක කැඳවාගෙන ඒම 'ආවාහන' නම් වේ. එසේ (විවාහ කොට) දීම 'විවාහන' නම් වේ. අන් රටවලදී දෙගුණ තෙගුණ ආදී වශයෙන් ලාභ ලැබීම සඳහා බඩු යෙදවීම 'පයෝග' (යෝජනය) නම් වේ. එහි ම හෝ අන් තැනක හෝ කාල සීමාව අනුව පොළී ලැබීම සඳහා යෙදවීම 'උද්ධාර' (ණයට දීම) නම් වේ. "වෙළඳාම සඳහා මූලධනය නැති අයට මෙපමණ ලාභයක් සමඟ මූලධනය ආපසු දෙන්නැයි කියා ධනය දීම 'පයෝග' නම් වේ, තාවකාලිකව දීම 'උද්ධාර' නම් වේ" යැයි ද පවසති. 'කාරණා තුනකින්' යන්නෙහි මෙහි සුළඟින් හෝ පණුවන් නිසා හෝ ගැබ විනාශ වන කල්හි, පෙර කර්මය විසින් අවස්ථාවක් කර දෙනු නොලැබේ, ඒ ප්‍රත්‍යයෙන් කර්මය විපාක දෙයි. කර්මය විසින් ම අවස්ථාව කර දුන් විට ඒකාන්තයෙන් ම සුළඟ හෝ පණුවන් අපේක්ෂා කළ යුතු නැතැයි කර්මයේ වෙනම ම හේතු භාවය කියන ලදැයි දත යුතු ය. 'නිබ්බාපනීය' යනු සන්සිඳුවීමයි. 'පටිකම්ම' යනු ඔවුන් (කෘමීන් ආදීන්) ආහාරයට නොගන්නා ලෙස පිළියම් කිරීමයි. 'පරිවත්තනත්ථ' යනු ආයුධ ආදිය සමඟ එසවූ අත ඉහළට එසවීමෙන් හැරවීම පිණිස ය. තමා කැමති අර්ථය දේවතාවාගේ කනෙහි කීමෙන් කෙරෙන මතුරුවීම 'කණ්ණජප්පන' නම් වේ. 'ආදිච්චපාරිචරියා' යනු රත් කරවිල මල් මාලාවලින් පූජා පවත්වා මුළු දවස පුරා සූර්යයා දෙසට මුහුණ ලා සිටීමෙන් සූර්යයාට උපස්ථාන කිරීමයි. සමහරු 'සිරව්හායන' ලෙස කියවති, එහි අර්ථය මන්ත්‍රයක් මතුරා හිසින් තමා කැමති අර්ථය කැඳවීම යන්නයි.

၂၇. သမိဒ္ဓိကာလေတိ အာယာစိတဿ အတ္ထဿ သိဒ္ဓိကာလေ. သန္တိပဋိဿဝကမ္မန္တိ ဒေဝတာယာစနာယ ယာ သန္တိ ပဋိကတ္တဗ္ဗာ, တဿာ ပဋိညာပဋိဿဝကမ္မကရဏံ, သန္တိယာ အာယာစနပ္ပယောဂေါတိ အတ္ထော. တသ္မိန္တိ ပဋိဿဝဖလဘူတေ ယထာဘိပတ္ထိတကမ္မသ္မိံ, ယံ ‘‘သစေ မေ ဣဒံ နာမ သမိဇ္ဈိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿာတိ သန္တိပဋိဿဝဿ, ယော ‘‘ပဏိဓီ’’တိ စ ဝုတ္တော. ယထာပဋိဿဝဉှိ ဥပဟာရေ ကတေ ပဏိဓိ အာယာစနာ ကတာ နိယျာတိတာ ဟောတီတိ. အစ္ဆန္ဒိကဘာဝမတ္တန္တိ ဣတ္ထိယာ အကာမကဘာဝမတ္တံ. လိင်္ဂန္တိ ပုရိသလိင်္ဂံ. ဗလိကမ္မကရဏံ ဥပဒ္ဒဝပဋိဗာဟနတ္ထဉ္စေဝ ဝဍ္ဎိအာဝဟနတ္ထဉ္စ. ဒေါသာနန္တိ ပိတ္တာဒိဒေါသာနံ. ဧတ္ထ စ ဝမနန္တိ ပစ္ဆဋ္ဋနံ အဓိပ္ပေတံ. ဥဒ္ဓံဝိရေစနန္တိ ဝမနံ ‘‘ဥဒ္ဓံ ဒေါသာနံ နီဟရဏ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ. တထာ ဝိရေစနန္တိ ဝိရေစနမေဝ. အဓောဝိရေစနန္တိ ပန သုဒ္ဓိဝတ္ထိကသာဝတ္ထိအာဒိ ဝတ္ထိကိရိယာပိ အဓိပ္ပေတာ ‘‘အဓော ဒေါသာနံ နီဟရဏ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ. သီသဝိရေစနံ သေမှနီဟရဏာဒိ. ပဋလာနီတိ အက္ခိပဋလာနိ. သလာကဝေဇ္ဇကမ္မန္တိ အက္ခိဝေဇ္ဇကမ္မံ, ဣဒံ ဝုတ္တာဝသေသသာလာကိယသင်္ဂဟဏတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ. တပ္ပနာဒယောပိ ဟိ သာလာကိယာနေဝါတိ. မူလာနိ ပဓာနာနိ ရောဂူပသမေ သမတ္ထာနိ ဘေသဇ္ဇာနိ မူလဘေသဇ္ဇာနိ, မူလာနံ ဝါ ဗျာဓီနံ ဘေသဇ္ဇာနိ မူလဘေသဇ္ဇာနိ. မူလာနုဗန္ဓဝသေန ဟိ ဒုဝိဓော ဗျာဓိ. မူလရောဂေ စ တိကိစ္ဆိတေ ယေဘုယျေန ဣတရံ ဝူပသမတီတိ. ‘‘ကာယတိကိစ္ဆနံ ဒဿေတီ’’တိ ဣဒံ ကောမာရဘစ္စသလ္လကတ္တသာလာကိယာဒိကရဏဝိသေသဘူတတန္တီနံ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တတ္တာ ပါရိသေသဝသေန ဝုတ္တံ, တသ္မာ တဒဝသေသာယ တန္တိယာပိ ဣဓ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သဗ္ဗာနိ စေတာနိ အာဇီဝဟေတုကာနိယေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတာနိ ‘‘မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ[Pg.132]. ယံ ပန တတ္ထ တတ္ထ ပါဠိယံ ‘‘ဣတိ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ ဣတီတိ ပကာရတ္ထေ နိပါတော, ဝါ-ဣတိ ဝိကပ္ပနတ္ထေ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ဣမိနာ ပကာရေန, ဣတော အညေ န ဝါတိ. တေန ယာနိ ဣတော ဗာဟိရကပဗ္ဗဇိတာ သိပ္ပာယတနဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနာဒီနိ ဇီဝိကောပါယဘူတာနိ အာဇီဝပကတာ ဥပဇီဝန္တိ, တေသံ ပရိဂ္ဂဟော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

27. 'සමිද්ධිකාලේ' යනු අයැදින ලද අර්ථය (භාරය) සිද්ධ වූ කාලයෙහි යන්නයි. 'සන්තිපටිස්සවකම්ම' යනු දේවතාවුන්ගෙන් ඉල්ලන ලද ශාන්තියක් වෙනුවෙන් කළ යුතු වූ පොරොන්දු ඉටු කිරීමයි, එනම් ශාන්තිය උදෙසා කෙරෙන අයැදුම් පිළිවෙත් යන්නයි. 'තස්මිං' යනු "ඉදින් මට මෙය සමෘද්ධ වේ නම්" යැයි පැවසූ පොරොන්දුවේ ඵලය වූ කැමති වූ කාරණයෙහි ය. 'තස්ස' යනු 'පණිධි' (ප්‍රාර්ථනාව) යැයි ද කියනු ලබන එම ශාන්ති පොරොන්දුවට ය. පොරොන්දු වූ පරිදි පූජා පැවැත්වූ විට එම ප්‍රාර්ථනාව හෝ අයැදුම ඉටු කරන ලද්දේ වෙයි. 'අච්ඡන්දිකභාවමත්තං' යනු ස්ත්‍රියකගේ අකැමැති බව පමණකි. 'ලිංගං' යනු පුරුෂ ලිංගයයි. 'බලිකම්ම' කිරීම යනු උපද්‍රව වැළැක්වීමට සහ අභිවෘද්ධිය සැලසීමට කෙරෙන පූජාවන් ය. 'දෝසානං' යනු පිත ආදී දෝෂයන් ය. මෙහි 'වමන' යන්නෙන් වමනය කරවීම අදහස් වේ. 'උද්ධංවිරේචන' යනු "උඩින් දෝෂයන් බැහැර කිරීම" යැයි කියන ලද බැවින් වමනය කරවීම ම ය. එසේම 'විරේචන' යනු විරේක කිරීම ම ය. 'අධෝවිරේචන' යන්නෙන් පිරිසිදු කිරීම්, වස්ති ක්‍රියා ආදිය ද අදහස් වේ, මන්ද යත් "යටින් දෝෂයන් බැහැර කිරීම" යැයි කියන ලද බැවිනි. 'සීසවිරේචන' යනු සෙම ඉවත් කිරීම ආදියයි. 'පටලානි' යනු ඇස් පටලයන් ය. 'සලාකවෙජ්ජකම්ම' යනු අක්ෂි වෛද්‍ය කර්මයයි, මෙය ඉතිරි වූ ශාලාක්‍ය විද්‍යාවන් සංග්‍රහ කිරීම සඳහා කියන ලද්දක් ලෙස දත යුතු ය. මන්ද යත් 'තප්පන' ආදිය ද ශාලාක්‍ය කර්මයන් ම වන බැවිනි. 'මූල භේසජ්ජ' යනු රෝග සන්සිඳුවීමට සමත් ප්‍රධාන ඖෂධයන් ය, නැතහොත් රෝගයන්ගේ මූලයන් සඳහා වූ ඖෂධයන් ය. රෝගය මූලයට අනුබද්ධ වීමෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. මූල රෝගයට ප්‍රතිකාර කළ විට බොහෝ විට අනෙක් රෝග ද සන්සිඳේ. 'කාය චිකිත්සාව පෙන්වයි' යන්න මෙහි පවසා ඇත්තේ කෝමාරභච්ච, සල්ලකත්ත, ශාලාක්‍ය ආදී විශේෂිත ශාස්ත්‍රයන් ඒ ඒ තැන පවසා ඇති නිසා ඉතිරි වූ කොටස් වශයෙනි, එබැවින් ඒ ඉතිරි වූ ශාස්ත්‍ර ද මෙහි සංග්‍රහ වී ඇති බව දත යුතු ය. 'මිච්ඡාජීවයෙන් දිවි පෙවෙත පවත්වති' යැයි පවසා ඇති බැවින් මේ සියල්ල ආජීවය සඳහා ම කෙරෙන දේ ලෙස මෙහි අදහස් කෙරේ. පාලියෙහි ඒ ඒ තැන 'ඉති වා' යනුවෙන් පවසා ඇති තැන 'ඉති' යන්න ආකාරය දැක්වීමට ද, 'වා' යන්න විකල්ප අර්ථය සඳහා ද යෙදේ. මෙහි අදහස නම් මෙම ආකාරයෙන් හෝ මීට අන් ආකාරයකින් හෝ යන්නයි. ඒ අනුව මෙයින් බාහිර වූ, අන්‍ය ලබ්ධික පැවිද්දන් තම ජීවිකාව සඳහා උපයෝගී කරගන්නා වූ යම් ශිල්පයන් හෝ විද්‍යාවන් ඇද්ද, ඒ සියල්ල මෙයින් අදහස් කරන ලද බව දත යුතු ය.

မဟာသီလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාසීල වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကသဿတဝါဒဝဏ္ဏနာ

පූර්වාන්ත කල්පික ශාස්වතවාද වර්ණනාව.

၂၈. ဘိက္ခုသံဃေန ဝုတ္တဝဏ္ဏော နာမ ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ တေန ဘဂဝတာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝဏ္ဏော. ဧတ္ထာယံ သမ္ဗန္ဓော – န ဘိက္ခဝေ ဧတ္တကာ ဧဝ ဗုဒ္ဓဂုဏာ, ယေ တုမှာကံ ပါကဋာ, အပါကဋာ ပန ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ အညေ ဓမ္မာ’’တိ ဝိတ္ထာရော. တတ္ထ ‘‘ဣမေ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ ဧဝံ ဂဟိတာ’’တိအာဒိနာ သဿတာဒိဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနံ ယထာဂဟိတာကာရသုညတဘာဝပ္ပကာသနတော, ‘‘တဉ္စ ပဇာနနံ န ပရာမသတီ’’တိ သီလာဒီနဉ္စ အပရာမာသနိယျာနိကဘာဝဒီပနေန နိစ္စသာရာဒိဝိရဟပ္ပကာသနတော, ယာသု ဝေဒနာသု အဝီတရာဂတာယ ဗာဟိရကာနံ ဧတာနိ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ သမ္ဘဝန္တိ, တေသံ ပစ္စယဘူတာနဉ္စ သမ္မောဟာဒီနံ ဝေဒကကာရကသဘာဝါဘာဝဒဿနမုခေန သဗ္ဗဓမ္မာနံ အတ္တတ္တနိယတာဝိရဟဒီပနတော, အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနဒီပနတော စ အယံ ဒေသနာ သုညတာဝိဘာဝနပ္ပဓာနာတိ အာဟ ‘‘သုညတာပကာသနံ အာရဘီ’’တိ. ပရိယတ္တီတိ ဝိနယာဒိဘေဒဘိန္နာ တန္တိ. ဒေသနာတိ တဿာ တန္တိယာ မနသာဝဝတ္ထာပိတာယ ဝိဘာဝနာ, ယထာဓမ္မံ ဓမ္မာဘိလာပဘူတာ ဝါ ပညာပနာ, အနုလောမာဒိဝသေန ဝါ ကထနန္တိ ပရိယတ္တိဒေသနာနံ ဝိသေသော ပုဗ္ဗေယေဝ ဝဝတ္ထာပိတောတိ အာဟ ‘‘ဒေသနာယံ ပရိယတ္တိယ’’န္တိ. ဧဝံ အာဒီသူတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သစ္စသဘာဝသမာဓိပညာပကတိပုညအာပတ္တိဉေယျာဒယော သင်္ဂယှန္တိ. တထာ ဟိ အယံ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ‘‘စတုန္နံ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မာနံ အနနုဗောဓာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၈၆; အ. နိ. ၄.၁) သစ္စေ ဝတ္တတိ, ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁) သဘာဝေ, ‘‘ဧဝံဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော အဟေသု’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၃၇၈) သမာဓိမှိ, ‘‘သစ္စံ ဓမ္မော ဓိတိ စာဂေါ, သ ဝေ ပေစ္စ န သောစတီ’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၁၉၀) ပညာယ, ‘‘ဇာတိဓမ္မာနံ [Pg.133] ဘိက္ခဝေ သတ္တာနံ ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၃၇၃; ပဋိ. မ. ၁.၃၃) ပကတိယံ, ‘‘ဓမ္မော သုစိဏ္ဏော သုခမာဝဟာတီ’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၁၈၄; ထေရဂါ. ၃၀၃; ဇာ. ၁.၁၀.၁၀၂) ပုညေ, ‘‘စတ္တာရော ပါရာဇိကာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၃၃) အာပတ္တိယံ, ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၁၅၆; စူဠနိ. ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၆) ဉေယျေ ဝတ္တတိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.သုတ္တနိက္ခေပဝဏ္ဏနာ; အဘိ. အဋ္ဌ. ၁.တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ; ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ရတနစင်္ကမနကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ). ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ သုညာ ဓမ္မမတ္တာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော.

28. භික්ෂු සංඝයා විසින් පවසන ලද ගුණ (වර්ණනා) නම් ‘යාවඤ්චිදං තේන භගවතා’ යනාදී වශයෙන් වදාල ගුණයන්ය. මෙහි සම්බන්ධය මෙසේය - මහණෙනි, තොපට ප්‍රකට වූ බුදුගුණ මේ පමනක් ම නොවෙයි, අප්‍රකට වූ ‘මහණෙනි, වෙනත් ධර්මයන් ඇත’ යනාදී වශයෙන් විස්තර වන ගුණයෝ ද ඇත. එහි ‘මේ දෘෂ්ටිස්ථානයන් මෙසේ ගන්නා ලදී’ යනාදියෙන් ශාස්වත ආදී දෘෂ්ටිස්ථානයන්ගේ ග්‍රහණය කරගත් ආකාරයෙහි ශුන්‍ය ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ද, ‘එම අවබෝධය පරාමර්ශනය නොකරයි’ යනාදියෙන් ශීලාදීන්ගේ තදින් අල්ලා නොගන්නා වූ, නිවනට පමුණුවන ස්වභාවය දැක්වීමෙන් ද, නිත්‍ය සාරාදියෙන් තොර බව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ද, යම් වේදනාවන්හි අවීතරාගී බව නිසා බාහිර පුද්ගලයන්ට මේ දෘෂ්ටි ජාලයන් හටගන්නේ ද, ඒවාට ප්‍රත්‍ය වූ මෝහය ආදියේ විඳින්නෙකු හෝ කරන්නෙකු නොවන ස්වභාවය දැක්වීම මගින් සියලු ධර්මයන්ගේ ආත්ම ස්වභාවයෙන් තොර බව දැක්වීමෙන් ද, අනුපාදා පරිනිර්වාණය දැක්වීමෙන් ද මෙම දේශනාව ශුන්‍යතාව විස්තර කිරීම ප්‍රධාන කොට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘ශුන්‍යතාව ප්‍රකාශ කිරීම ආරම්භ කළේය’ යි පවසන ලදී. පර්යාප්තිය යනු විනය ආදී වශයෙන් බෙදුණු පෙළ (තන්ත්‍රය) යි. දේශනාව යනු සිතෙහි තැන්පත් කරගන්නා ලද ඒ පෙළ විස්තර කර දීමයි, ධර්මානුකූලව ධර්මය ප්‍රකාශ කිරීම හෝ අනුලෝම ආදී වශයෙන් පැවසීමයි. මෙසේ පර්යාප්ති හා දේශනාවන්ගේ වෙනස කලින්ම තීරණය කරන ලද බැවින් ‘දේශනාවෙහි හා පර්යාප්තියෙහි’ යයි කියන ලදී. ‘මෙසේ ආරම්භයේ’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සත්‍යය, ස්වභාවය, සමාධිය, ප්‍රඥාව, ප්‍රකෘතිය, පින, ඇවත සහ ඥෙය (දත යුතු දෑ) යන අර්ථයන් ග්‍රහණය වේ. එසේම මෙම ‘ධම්ම’ ශබ්දය ‘මහණෙනි, ධර්ම සතරක් අවබෝධ නොකිරීමෙන්’ යනාදී තැන්හි සත්‍යය යන අර්ථයෙහි ද, ‘කුසල් දහම් අකුසල් දහම්’ යනාදී තැන්හි ස්වභාවය යන අර්ථයෙහි ද, ‘ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා මෙබඳු වූ ධර්ම (සමාධි) ඇතිව සිටියහ’ යනාදී තැන්හි සමාධියෙහි ද, ‘සත්‍යය ද ධර්මය (ප්‍රඥාව) ද ධෛර්යය ද ත්‍යාගය ද ඇත්තේ ද’ යනාදී තැන්හි ප්‍රඥාවෙහි ද, ‘මහණෙනි, ජාති ස්වභාව කොට ඇති සත්ත්වයන්ට මෙබඳු කැමැත්තක් උපදියි’ යනාදී තැන්හි ප්‍රකෘතියෙහි ද, ‘මැනවින් පුරුදු කළ ධර්මය (පින) සැප ගෙන දෙයි’ යනාදී තැන්හි පිනෙහි ද, ‘සතර පාරාජිකා ධර්ම (ඇවැත්)’ යනාදී තැන්හි ඇවතෙහි ද, ‘සියලු ධර්මයෝ සියලු ආකාරයෙන් බුදු පියාණන් වහන්සේගේ ඥානයට හසුවෙති’ යනාදී තැන්හි ඥෙය (දත යුතු දෑ) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. ධර්මයෝ වෙති යනු ශුන්‍ය වූ ධර්ම මාත්‍රයෝ වෙති යන අර්ථයයි.

‘‘ဒုဒ္ဒသာ’’တိ ဧတေနေဝ တေသံ ဓမ္မာနံ ဒုက္ခောဂါဟတာ ပကာသိတာ ဟောတိ. သစေ ပန ကောစိ အတ္တနော ပမာဏံ အဇာနန္တော ဉာဏေန တေ ဓမ္မေ ဩဂါဟိတုံ ဥဿာဟံ ကရေယျ, တဿ တံ ဉာဏံ အပ္ပတိဋ္ဌမေဝ မကသတုဏ္ဍသူစိ ဝိယ မဟာသမုဒ္ဒေတိ အာဟ ‘‘အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌာ’’တိ. အလဗ္ဘနေယျာ ပတိဋ္ဌာ ဧတ္ထာတိ အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌာတိ ပဒဝိဂ္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌာနံ ဩဂါဟိတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ ‘‘ဧတ္တကာ ဧတေ ဤဒိသာ စာ’’တိ ပဿိတုံ န သက္ကာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဂမ္ဘီရတ္တာ ဧဝ ဒုဒ္ဒသာ’’တိ. ယေ ပန ဒဋ္ဌုမေဝ န သက္ကာ, တေသံ ဩဂါဟိတွာ အနုဗုဇ္ဈနေ ကထာ ဧဝ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဧဝ ဒုရနုဗောဓာ’’တိ. သဗ္ဗပရိဠာဟပဋိပ္ပဿဒ္ဓိမတ္ထကေ သမုပ္ပန္နတ္တာ, နိဗ္ဗုတသဗ္ဗပရိဠာဟသမာပတ္တိသမောကိဏ္ဏတ္တာ စ နိဗ္ဗုတသဗ္ဗပရိဠာဟာ. သန္တာရမ္မဏာနိ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ အနုပသန္တသဘာဝါနံ ကိလေသာနံ သင်္ခါရာနဉ္စ အဘာဝတော. အထ ဝါ သမူဟတဝိက္ခေပတာယ နိစ္စသမာဟိတဿ မနသိကာရဿ ဝသေန တဒါရမ္မဏဓမ္မာနံ သန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသတဗ္ဗိသယဝိညာဏာနံ အနန္တဘာဝေါ ဝိယ. အဝိရဇ္ဈိတွာ နိမိတ္တပဋိဝေဓော ဝိယ ဣဿာသာနံ အဝိရဇ္ဈိတွာ ဓမ္မာနံ ယထာဘူတသဘာဝဗောဓော သာဒုရသော မဟာရသော စ ဟောတီတိ အာဟ အတိတ္တိကရဏဋ္ဌေနာတိ. ပဋိဝေဓပ္ပတ္တာနံ, တေသု စ ဗုဒ္ဓါနံယေဝ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသယဘာဝူပဂမနတော န တက္ကဗုဒ္ဓိယာ ဂေါစရာတိ အာဟ ‘‘ဥတ္တမဉာဏဝိသယတ္တာ’’တိအာဒိ. ‘‘နိပုဏာ’’တိ ဉေယျေသု တိက္ခဝိသဒဝုတ္တိယာ ဆေကာ. ယသ္မာ ပန သော ဆေကဘာဝေါ အာရမ္မဏေ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိတာယ သုခုမဉေယျဂဟဏသမတ္ထတာယ သုပါကဋော ဟောတိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဏှသုခုမသဘာဝတ္တာ’’တိ.

‘දුද්දසා’ (දැකීමට අපහසු) යන්නෙන් ම එම ධර්මයන්ගේ බැසගැනීමට ඇති අපහසු බව ප්‍රකාශ වේ. ඉදින් යමෙක් තමාගේ ප්‍රමාණය නොදැන ඥානයෙන් එම ධර්මයන් බැසගැනීමට උත්සාහ කරයි ද, මහා සමුද්‍රයේ මදුරු මුවක් ඇති ඉඳිකටුවක් මෙන් ඔහුගේ ඒ ඥානයට කිසිදු පිහිටක් නොලැබෙන්නේමය යන අර්ථයෙන් ‘ලැබිය නොහැකි පිහිටක් ඇත්තේය’ යි පවසන ලදී. ‘මෙහි පිහිටක් ලැබිය නොහැක’ යන්න ‘අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා’ යන්නෙහි විග්‍රහයයි. පිහිටක් ලැබිය නොහැකි බැවින් හා බැසගැනීමට නොහැකි බැවින් ‘මේවා මෙපමණකි, මෙබඳුය’ යි දැකීමට නොහැකි නිසා ‘ගැඹුරු බැවින්ම දුද්දස වේ’ යයි පවසන ලදී. යමක් දැකීමට පවා නොහැකි ද, එය බැසගෙන අවබෝධ කරගැනීම ගැන කතාවක් නැත යන අර්ථයෙන් ‘දුද්දස බැවින්ම දුරනුබෝධ (අවබෝධයට අපහසු) වේ’ යයි කියන ලදී. සියලු කෙලෙස් දැවිලි සන්සිඳීම කෙළවර උපන් බැවින් ද, නිවුණු සියලු දැවිලි ඇති සමාපත්තිවලින් ගැවසී ගත් බැවින් ද ‘නිබ්බුතසබ්බපරීළාහ’ (නිවුණු සියලු දැවිලි ඇති) නම් වේ. මාර්ග, ඵල සහ නිර්වාණයෝ ශාන්ත අරමුණු ඇත්තාහ; ඒ කෙලෙස් සහ සංස්කාරයන්ගේ නොපවතින ශාන්ත ස්වභාවය නිසාය. එසේත් නැතිනම්, වික්ෂේපයන් දුරු කළ බැවින් නිරන්තරයෙන් සමාහිත වූ මනසිකාරය නිසා, කසිණ උග්ඝාටිම ආකාශය සහ එම විෂයෙහි විඤ්ඤාණය අනන්ත වන්නාක් මෙන්, එම අරමුණු වූ ධර්මයන්ගේ ශාන්ත බව දත යුතුය. ඉලක්කය වැරදීමකින් තොරව විදින්නාක් මෙන්, ධර්මයන්ගේ තත්ත්වාකාර ස්වභාවය අවබෝධ කරගැනීම රසවත් හා මහා රසවත් වන බැවින් ‘තෘප්තිමත් නොවන අර්ථයෙන්’ (අතිත්තිකරණට්ඨේන) යයි පවසන ලදී. අවබෝධයට පත් වූවන් අතර, බුදුවරුන්ට ම සියලු ආකාරයෙන් විෂය වන බැවින් තර්ක බුද්ධියට ගෝචර නොවේ යන අර්ථයෙන් ‘උත්තම ඥානයට විෂය වන බැවින්’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘නිපුණා’ යනු ඥෙය මණ්ඩලයෙහි තීක්ෂණ වූත් නිර්මල වූත් හැසිරීම් ඇති දක්ෂ බවයි. ඒ දක්ෂ බව අරමුණෙහි බාධාවකින් තොරව හැසිරීම නිසා ද සූක්ෂ්ම වූ ඥෙය ධර්මයන් ග්‍රහණය කරගැනීමට සමත් නිසා ද මැනවින් ප්‍රකට වේ. එබැවින් ‘සිනිඳු වූ සූක්ෂ්ම ස්වභාවය නිසා’ යයි පවසන ලදී.

အပရော နယော [Pg.134] – ဝိနယပဏ္ဏတ္တိအာဒိဂမ္ဘီရနေယျဝိဘာဝနတော ဂမ္ဘီရာ. ကဒါစိ အသင်္ချေယျမဟာကပ္ပေ အတိက္ကမိတွာပိ ဒုလ္လဘဒဿနတာယ ဒုဒ္ဒသာ. ဒဿနဉ္စေတ္ထ ပညာစက္ခုဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓမ္မနွယသင်္ခါတဿ အနုဗောဓဿ ကဿစိဒေဝ သမ္ဘဝတော ဒုရနုဗောဓာ. သန္တသဘာဝတော, ဝေနေယျာနဉ္စ ဂုဏသမ္ပဒါနံ ပရိယောသာနတ္တာ သန္တာ. အတ္တနော စ ပစ္စယေဟိ ပဓာနဘာဝံ နီတတာယ ပဏီတာ. သမဓိဂတသစ္စလက္ခဏတာယ အတက္ကေဟိ, အတက္ကေန ဝါ ဉာဏေန အဝစရိတဗ္ဗတာယ အတက္ကာဝစရာ. နိပုဏံ, နိပုဏေ ဝါ အတ္ထေ သစ္စပ္ပစ္စယာကာရာဒိဝသေန ဝိဘာဝနတော နိပုဏာ. လောကေ အဂ္ဂပဏ္ဍိတေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဝေဒီယန္တိ ပကာသီယန္တီတိ ပဏ္ဍိတဝေဒနီယာ. အနာဝရဏဉာဏပဋိလာဘတော ဟိ ဘဂဝါ ‘‘သဗ္ဗဝိဒူ ဟံ အသ္မိ, (ဓ. ပ. ၃၅၃; မဟာဝ. ၁၁; ကထာ. ၄၀၅) ဒသဗလသမန္နာဂတော ဘိက္ခဝေ တထာဂတော’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၂.၂၁) အတ္တနော သဗ္ဗညုတာဒိဂုဏေ ပကာသေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေတီ’’တိ.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - විනය පැනවීම් ආදී ගැඹුරු දත යුතු දෑ විස්තර කරන බැවින් ‘ගම්භීරා’ නම් වේ. ඇතැම් විට අසංඛ්‍ය මහා කල්ප ගෙවී ගිය ද දැකීමට ලැබීම දුර්ලභ බැවින් ‘දුද්දසා’ වේ. මෙහි ‘දැකීම’ යනු ප්‍රඥා ඇසින් ම දැකීම යයි දත යුතුය. ධර්මයන්ගේ අනුගාමී බව (ධම්මන්වය) නම් වූ අවබෝධය කලාතුරකින් කෙනෙකුට පමණක් ඇතිවන බැවින් ‘දුරනුබෝධ’ වේ. ශාන්ත ස්වභාවය නිසා ද, විනෙය ජනයාගේ ගුණ සම්පත්තීන්ගේ කෙළවර වන බැවින් ද ‘සන්තා’ නම් වේ. තමාගේ ප්‍රත්‍යයන් මගින් ප්‍රධාන බවට පමුණුවන ලද බැවින් ‘පණීතා’ නම් වේ. අවබෝධ කරගත් සත්‍ය ලක්ෂණ ඇති බැවින් තර්කයන් මගින් හෝ තර්කයට බඳුන් වූ ඥානයෙන් යා නොහැකි බැවින් ‘අතක්කාවචරා’ නම් වේ. සූක්ෂ්ම වූ සත්‍යය හා ප්‍රත්‍යයාකාර ආදිය මගින් විස්තර කෙරෙන බැවින් ‘නිපුණා’ නම් වේ. ලෝකයෙහි අග්‍ර පණ්ඩිත වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් විඳිනු ලබන (අවබෝධ කරනු ලබන) බැවින් ‘පණ්ඩිතවේදනීයා’ නම් වේ. ආවරණ රහිත ඥානය ලැබූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මම සියල්ල දන්නා වූ (සර්වවිදූ) වෙමි, මහණෙනි තථාගතයන් වහන්සේ දසබලයෙන් යුක්තය’ යනාදී වශයෙන් තමන් වහන්සේගේ සර්වඥතාදී ගුණ ප්‍රකාශ කරති. එබැවින්ම ‘තමන් වහන්සේම විශිෂ්ට ඥානයෙන් සාක්ෂාත් කර පවසති’ යි වදාල සේක.

တတ္ထ ကိဉ္စာပိ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဖလနိဗ္ဗာနာနိ ဝိယ သစ္ဆိကာတဗ္ဗသဘာဝံ န ဟောတိ, အာသဝက္ခယဉာဏေ ပန အဓိဂတေ အဓိဂတမေဝ ဟောတီတိ တဿ ပစ္စက္ခကရဏံ သစ္ဆိကိရိယာတိ အာဟ ‘‘အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ပစ္စက္ခံ ကတွာ’’တိ. အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေနာတိ စ ဟေတုအတ္ထေ ကရဏဝစနံ, အဘိဝိသိဋ္ဌဉာဏာဓိဂမဟေတူတိ အတ္ထော. အဘိဝိသိဋ္ဌဉာဏန္တိ ဝါ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေ အဓိပ္ပေတေ ကရဏဝစနမ္ပိ ယုဇ္ဇတိယေဝ. ပဝေဒနဉ္စေတ္ထ အညာဝိသယာနံ သစ္စာဒီနံ ဒေသနာကိစ္စသာဓနတော, ‘‘ဧကောမှိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၁၁; ကထာ. ၄၀၅) ပဋိဇာနနတော စ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝဒမာနာတိ ဧတ္ထ သတ္တိအတ္ထော မာန-သဒ္ဒေါ, ဝတ္တုံ ဥဿာဟံ ကရောန္တောတိ အတ္ထော. ဧဝံဘူတာ စ ဝတ္တုကာမာ နာမ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဝဏ္ဏံ ဝတ္တုကာမာ’’တိ. သာဝသေသံ ဝဒန္တောပိ ဝိပရီတံ ဝဒန္တော ဝိယ ‘‘သမ္မာ ဝဒတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘အဟာပေတွာ’’တိ, တေန အနဝသေသတ္ထော ဣဓ သမ္မာ-သဒ္ဒေါတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဝတ္တုံ သက္ကုဏေယျု’’န္တိ ဣမိနာ ‘‘ဝဒေယျု’’န္တိ သကတ္ထဒီပနဘာဝမာဟ. ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ဘဂဝတော ဒသဗလာဒိဉာဏာနိပိ အနညသာဓာရဏာနိ, သပ္ပဒေသဝိသယတ္တာ ပန တေသံ ဉာဏာနံ န တေဟိ ဗုဒ္ဓဂုဏာ အဟာပေတွာ ဂဟိတာ နာမ ဟောန္တိ, နိပ္ပဒေသဝိသယတ္တာ ပန သဗ္ဗညုတညာဏဿ [Pg.135] တသ္မိံ ဂဟိတေ သဗ္ဗေပိ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဂဟိတာ ဧဝ နာမ ဟောန္တီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ယေဟိ…ပေ… ဝဒေယျု’’န္တိ. ပုထူနိ အာရမ္မဏာနိ ဧတဿာတိ ပုထုအာရမ္မဏံ, သဗ္ဗာရမ္မဏတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. အထ ဝါ ပုထုအာရမ္မဏာရမ္မဏတောတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ ‘‘ပုထုအာရမ္မဏတော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧကဿ အာရမ္မဏ-သဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ ‘‘ဩဋ္ဌမုခေါ ကာမာဝစရ’’န္တိ အာဒီသု ဝိယ, တေနဿ ပုထုဉာဏကိစ္စသာဓကတံ ဒဿေတိ. တထာ ဟေတံ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏံ, စတုယောနိပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ, ပဉ္စဂတိပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ, ဆသု အသာဓာရဏဉာဏေသု သေသာသာဓာရဏဉာဏာနိ, သတ္တအရိယပုဂ္ဂလဝိဘာဝကဉာဏံ, အဋ္ဌသုပိ ပရိသာသု အကမ္ပနဉာဏံ, နဝသတ္တာဝါသပရိဇာနနဉာဏံ, ဒသဗလဉာဏန္တိ ဧဝမာဒီနံ အနေကသတသဟဿဘေဒါနံ ဉာဏာနံ ယထာသမ္ဘဝံ ကိစ္စံ သာဓေတီတိ. ‘‘ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိဝသေနာ’’တိ ဧတေန သဗ္ဗညုတညာဏဿ ကမဝုတ္တိတံ ဒဿေတိ. ကမေနာပိ ဟိ တံ ဝိသယေသု ပဝတ္တတိ, န သကိံယေဝ ယထာ ဗာဟိရကာ ဝဒန္တိ ‘‘သကိံယေဝ သဗ္ဗညူ သဗ္ဗံ ဇာနာတိ, န ကမေနာ’’တိ.

එහි සර්වඥතාඥානය යනු ඵල සමාපත්ති හෝ නිර්වාණය මෙන් (අරමුණු කොට) ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු ස්වභාවයක් නොවූවද, ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥානය (අර්හත් මාර්ග ඥානය) ලැබූ කල්හි එය ලබන ලද්දක්ම වන බැවින්, එය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම 'සච්ඡිකිරියා' (ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම) යැයි පවසා, 'අතිශයින් විශිෂ්ට වූ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට' යැයි වදාළහ. 'අතිශයින් විශිෂ්ට ඥානයෙන්' යනු හේතු අර්ථයේ කරණ විභක්තියයි, එනම් අතිශයින් විශිෂ්ට ඥානයක් ලැබීම හේතුවෙන් යන්නයි. නැතහොත් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය අදහස් කරන්නේ නම් 'අතිශයින් විශිෂ්ට ඥානය මගින්' යන කරණ විභක්ති අර්ථයද ගැලපේ. මෙහිදී 'පවේදන' (දැන්වීම) යන්න, අන්‍යන්ගේ විෂය නොවූ සත්‍ය ධර්මයන් දේශනා කිරීමේ කාර්යය සිදුකිරීමෙන් සහ 'මම තනිවම සම්මා සම්බුද්ධ වීමි' යනාදී වශයෙන් ප්‍රතිඥා දීමෙන් දත යුතුය. 'වදමානා' (පවසන්නා වූ) යන්නෙහි 'මාන' ශබ්දය උත්සාහය යන අර්ථය දෙයි, එනම් පැවසීමට උත්සාහ කරන්නා යන්නයි. එවැනි වූ පැවසීමට කැමති අය 'ගුණ වර්ණනා කිරීමට කැමති අය' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. යමක් ඉතිරි කර පවසන්නා ද වැරදි ලෙස පවසන්නෙකු මෙන් 'නිවැරදිව පවසන්නෙකි' (සම්මා වදති) යැයි නොකිය යුතුය, එබැවින් 'අහාපෙත්වා' (අඩු නොකර/අත් නොහැර) යන්න වදාළහ. එයින් මෙහි 'සම්මා' ශබ්දය 'කිසිවක් ඉතිරි නොකර' යන අර්ථය දෙන බව පෙන්වයි. 'පැවසීමට සමත් වෙත්ද' (වත්තුං සක්කුණෙය්‍යුං) යන්නෙන් 'පවසත්' (වදෙය්‍යුං) යන අර්ථයම දක්වයි. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දසබල ආදී ඥානයන්ද අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූවත්, ඒවා එක් එක් කොටස්වලට (සප්පදේස) සීමා වූ විෂය පථයන් ඇති බැවින්, ඒ ඥානයන්ගෙන් බුදුගුණ සියල්ල අඩුවක් නැතිව ග්‍රහණය නොවේ. එහෙත් සර්වඥතාඥානය සීමා රහිත (නිප්පදේස) විෂය පථයක් ඇති බැවින්, එය ගත් කල්හි සියලු බුදුගුණ ගත්තු හා සමාන වන බව 'යම් (ඥානයන්ගෙන්)... පවසත්' යන්නෙන් පෙන්වයි. බොහෝ අරමුණු ඇත්තේ 'පෘථු අරමුණු' (පුථු ආරම්මණ) නම් වේ, එනම් සියලු අරමුණු ඇති බැවින් යන්න අදහසයි. නැතහොත් බොහෝ අරමුණු අරමුණු කිරීම යන අර්ථයෙන් 'පුථුආරම්මණතෝ' යැයි කියන ලදී. මෙහි 'ආරම්මණ' ශබ්දය එකක් ලොප් කොට (කැපී ගොස්), 'ඕට්ඨමුඛෝ කාමාවචරං' යනාදී තැන්වල මෙන් ව්‍යවහාර වේ. එයින් එහි බොහෝ ඥාන කෘත්‍යයන් සිද්ධ කරන බව පෙන්වයි. එනම්, තෙකාලයේම අප්‍රතිහත ඥානය, සිවු යෝනි පිරිසිඳ දකින ඥානය, පංච ගති පිරිසිඳ දකින ඥානය, සය අසාධාරණ ඥාන අතුරින් ඉතිරි අසාධාරණ ඥාන, සප්ත ආර්ය පුද්ගලයන් විභාග කරන ඥානය, අෂ්ට පරිෂදයන්හි අකම්පිත ඥානය, නව සත්වාවාස පිරිසිඳ දකින ඥානය, දසබල ඥානය යනාදී වූ අනේක සියදහස් ගණන් වූ ඥානයන්ගේ කෘත්‍යයන් යථා පරිදි සාධනය කරයි. 'නැවත නැවත ඉපදීමේ (පහළ වීමේ) ක්‍රමයට' යන්නෙන් සර්වඥතාඥානයේ අනුපිළිවෙලින් සිදුවන පැවැත්ම දක්වයි. මක්නිසාද යත්, බාහිර ලබ්ධිකයන් 'සර්වඥ තෙමේ එකවරම සියල්ල දනී, අනුපිළිවෙලින් නොවේ' යැයි පවසන්නාක් මෙන් නොව, බුදුන් වහන්සේගේ ඥානය විෂයයන් කෙරෙහි අනුපිළිවෙලින් (කමේන) පවතින බැවිනි.

ယဒိ ဧဝံ အစိန္တေယျာပရိမေယျဘေဒဿ ဉေယျဿ ပရိစ္ဆေဒဝတာ ဧကေန ဉာဏေန နိရဝသေသတော ကထံ ပဋိဝေဓောတိ, ကော ဝါ ဧဝမာဟ ‘‘ပရိစ္ဆေဒဝန္တံ ဗုဒ္ဓဉာဏ’’န္တိ. အနန္တဉှိ တံ ဉာဏံ ဉေယျံ ဝိယ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယာဝတကံ ဉေယျံ တာဝတကံ ဉာဏံ. ယာဝတကံ ဉာဏံ, တာဝတကံ ဉေယျ’’န္တိ (မဟာနိ. ၁၅၆; စူဠနိ. ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၅). ဧဝမ္ပိ ဇာတိဘူမိသဘာဝါဒိဝသေန ဒိသာဒေသကာလာဒိဝသေန စ အနေကဘေဒဘိန္နေ ဉေယျေ ကမေန ဂယှမာနေ အနဝသေသပဋိဝေဓော န သမ္ဘဝတိ ယေဝါတိ, နယိဒမေဝံ. ကသ္မာ? ယံ ကိဉ္စိ ဘဂဝတာ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတံ သကလံ ဧကဒေသော ဝါ. တတ္ထ အပ္ပဋိဟတစာရတာယ ပစ္စက္ခတော ဉာဏံ ပဝတ္တတိ, ဝိက္ခေပါဘာဝတော စ ဘဂဝါ သဗ္ဗကာလံ သမာဟိတောဝ ဉာတုံ, ဣစ္ဆိတဿ ပစ္စက္ခဘာဝေါ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ ‘‘အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏ’’န္တိအာဒိ (မဟာနိ. ၁၅၆; စူဠနိ. ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၅) ဝစနတော, န စေတ္ထ ဒူရတော စိတ္တပဋံ ပဿန္တာနံ ဝိယ, ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ ဝိပဿန္တာနံ ဝိယ စ အနေကဓမ္မာဝဗောဓကာလေ အနိရူပိတရူပေန ဘဂဝတော ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ အစိန္တေယျာနုဘာဝတာယ ဗုဒ္ဓဉာဏဿ. တေနေဝါဟ ‘‘ဗုဒ္ဓဝိသယော အစိန္တေယျော’’တိ [Pg.136] (အ. နိ. ၄.၇၇). ဣဒံ ပနေတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနံသဗ္ဗာကာရေန သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓနသမတ္ထဿ အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိနော အနာဝရဏဉာဏဿ ပဋိလာဘေန ဘဂဝါ သန္တာနေန သဗ္ဗဓမ္မပဋိဝေဓသမတ္ထော အဟောသိ သဗ္ဗနေယျာဝရဏဿ ပဟာနတော, တသ္မာ သဗ္ဗညူ, န သကိံယေဝ သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓတော, ယထာ သန္တာနေန သဗ္ဗဣန္ဓနဿ ဒဟနသမတ္ထတာယ ပါဝကော ‘‘သဗ္ဗဘူ’’တိ ဝုစ္စတီတိ.

ඉදින් මෙසේ අචින්ත්‍ය වූ අපරිමේය වූ ප්‍රභේද සහිත ඥෙය ධර්ම (දතයුතු දෑ), සීමා සහිත වූ එක් ඥානයකින් සම්පූර්ණයෙන්ම අවබෝධ කරගන්නේ කෙසේදැයි ඇසුවහොත්, බුද්ධ ඥානය සීමා සහිත යැයි කීවේ කවුද? ඥෙය ධර්ම මෙන්ම ඒ ඥානය ද අනන්තය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරා ඇත: 'යම් තාක් දතයුතු දෑ තිබේද, ඒ තාක් ඥානය පවතියි. යම් තාක් ඥානය තිබේද, ඒ තාක් දතයුතු දෑ පවතියි.' මෙසේ වුවද, ජාති, භූමි, ස්වභාව ආදී වශයෙන් ද, දිශා, දේශ, කාල ආදී වශයෙන් ද අනේක ප්‍රභේදවලින් බෙදුණු ඥෙය ධර්ම අනුපිළිවෙලින් ග්‍රහණය කිරීමේදී සම්පූර්ණ අවබෝධයක් ඇති විය නොහැකිය යන තර්කය නිවැරදි නොවේ. ඒ මන්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමක් දැනගැනීමට කැමති වෙත්ද, එය මුළුමනින් හෝ එක් කොටසක් හෝ වේවා, එහි බාධාවකින් තොරව හැසිරෙන බැවින් ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් ඥානය පවතියි. වික්ෂේපයක් (සිත විසිරයාමක්) නොමැති බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෑම කල්හිම සමාහිත (සමාධිගත) බැවින්, දැන ගැනීමට කැමති දේ ප්‍රත්‍යක්ෂ වීම වැළැක්විය නොහැක. 'භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥානය කැමැත්ත මත පදනම් වූවකි' යනාදී වචන ඊට සාධක වේ. තවද, මෙය දුර සිට චිත්‍රයක් දකින්නන් මෙන් හෝ 'සියලු ධර්මයෝ අනාත්මය' යැයි විදර්ශනා කරන්නන් මෙන් හෝ අනේක ධර්මයන් අවබෝධ කරන කල්හි සවිස්තර නොවූ ස්වරූපයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය පවතිනවා යැයි නොගත යුතුය. මක්නිසාද යත් බුද්ධ ඥානය අචින්ත්‍ය අනුභාවයකින් යුක්ත බැවිනි. එහෙයින්ම 'බුද්ධ විෂය අචින්ත්‍යය' යැයි වදාළහ. මෙහි නිශ්චය මෙයයි: සියලු ආකාරයෙන් සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කිරීමට සමත් වූ, කැමැත්ත මත සිදුවන පැවැත්මක් ඇති අනාවරණ ඥානය ලැබීමෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු ඥෙයාවරණයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් තමන් වහන්සේගේ ඥාන සන්තතිය තුළින් සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කිරීමට සමත් වූහ. එබැවින් උන්වහන්සේ 'සර්වඥ' (සබ්බඤ්ඤූ) නම් වෙති. එය එකවරම සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කිරීමෙන් සිදුවන්නක් නොවේ. ගින්න සියලු දර දවාලීමට සමත් බැවින් තම සන්තතිය තුළින් 'සර්වභක්ෂක' (සබ්බභූ) යැයි කියන්නාක් මෙන් මෙය ද දත යුතුය.

ဝဝတ္ထာပနဝစနန္တိ သန္နိဋ္ဌာပနဝစနံ, အဝဓာရဏဝစနန္တိ အတ္ထော. အညေ ဝါတိ ဧတ္ထ အဝဓာရဏေန နိဝတ္တိတံ ဒဿေတိ ‘‘န ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိအာဒယော’’တိ, အယဉ္စ ဧဝ-သဒ္ဒေါ အနိယတဒေသတာယ စ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ယတ္ထ ဝုတ္တော, တတော အညတ္ထာပိ ဝစနိစ္ဆာဝသေန ဥပတိဋ္ဌတီတိ အာဟ ‘‘ဂမ္ဘီရာ ဝါ’’တိအာဒိ. သဗ္ဗပဒေဟီတိ ယာဝ ‘‘ပဏ္ဍိတဝေဒနီယာ’’တိ ဣဒံ ပဒံ, တာဝ သဗ္ဗပဒေဟိ. သာဝကပါရမိဉာဏန္တိ သာဝကာနံ ဒါနာဒိပါရိပူရိယာ နိပ္ဖန္နံ ဝိဇ္ဇတ္တယဆဠဘိညာစတုပ္ပဋိသမ္ဘိဒါဒိဘေဒံ ဉာဏံ. တတောတိ သာဝကပါရမိဉာဏတော. တတ္ထာတိ သာဝကပါရမိဉာဏေ. တတောပီတိ အနန္တရနိဒ္ဒိဋ္ဌတော ပစ္စေကဗုဒ္ဓဉာဏတောပိ, ကော ပန ဝါဒေါ သာဝကပါရမိဉာဏတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတ္ထာယံ အတ္ထယောဇနာ – ကိဉ္စာပိ သာဝကပါရမိဉာဏံ ဟေဋ္ဌိမသေက္ခဉာဏံ ပုထုဇ္ဇနဉာဏဉ္စ ဥပါဒါယ ဂမ္ဘီရံ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓဉာဏံ ဥပါဒါယ န တထာ ဂမ္ဘီရန္တိ ‘‘ဂမ္ဘီရမေဝါ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. တထာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဉာဏမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဥပါဒါယာတိ တတ္ထ ဝဝတ္ထာနံ န လဗ္ဘတိ, သဗ္ဗညုတညာဏဓမ္မာ ပန သာဝကပါရမိဉာဏာဒီနံ ဝိယ ကိဉ္စိ ဥပါဒါယ အဂမ္ဘီရဘာဝါဘာဝတော ဂမ္ဘီရာ ဝါတိ. ယထာ စေတ္ထ ဝဝတ္ထာနံ ဒဿိတံ, ဧဝံ သာဝကပါရမိဉာဏံ ဒုဒ္ဒသံ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓဉာဏံ ပန တတော ဒုဒ္ဒသတရန္တိ တတ္ထ ဝဝတ္ထာနံ နတ္ထီတိအာဒိနာ ဝဝတ္ထာနသဗ္ဘာဝေါ နေတဗ္ဗော. တေနေဝါဟ ‘‘တထာ ဒုဒ္ဒသာဝ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ.

‘වවත්ථාපන වචන’ යනු නිශ්චය කොට පවසන වචනයයි. එහි අර්ථය නම් අවධාරණ වචනයයි. ‘අඤ්ඤේ වා’ (නැතහොත් අන්‍ය වූ) යන්නෙන් මෙහි අවධාරණය මගින් බැහැර කළ දෑ දක්වයි. එනම් ‘ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකීම ආදිය පමණක් නොවේ’ යන්නයි. මෙම ‘ඒව’ (ම) යන ශබ්දය අනියත ස්ථානයක යෙදෙන විට, ‘ච’ (සහ) ශබ්දය මෙන් යම් තැනක සඳහන් වුවද, වෙනත් තැනකදී ද කීමට ඇති කැමැත්ත අනුව උපකාරී වන බව පැවසීම සඳහා ‘ගම්භීරා වා’ (ගැඹුරු වූ ද) යනාදිය වදාළහ. ‘සබ්බපදේහි’ (සියලු පදයන්ගෙන්) යන්නෙන් ‘පණ්ඩිතවේදනීයා’ (පණ්ඩිතයන් විසින් දත යුතු) යන පදය දක්වා වූ සියලු පදයන් අදහස් වේ. ‘ශ්‍රාවකපාරමී ඥානය’ යනු ශ්‍රාවකයන්ගේ දානාදී පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් හටගන්නා වූ, ත්‍රිවිද්‍යා, ෂඩ් අභිඥා, චතු පටිසම්භිදා ආදී ප්‍රභේද සහිත ඥානයයි. ‘තතෝ’ යනු එම ශ්‍රාවකපාරමී ඥානයට වඩා යන්නයි. ‘තත්ථ’ යනු එම ශ්‍රාවකපාරමී ඥානයෙහි යන්නයි. ‘තතෝපි’ යනු මීට පෙර සඳහන් කරන ලද ප්‍රත්‍යෙකබුද්ධ ඥානයටත් වඩා යන අර්ථයයි. එසේ නම් ශ්‍රාවකපාරමී ඥානය ගැන කවර කතා ද යන්න මෙහි අදහසයි. මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය: ශ්‍රාවකපාරමී ඥානය හෙවත් පහළ සේඛ ඥානය සහ පෘථග්ජන ඥානයට සාපේක්ෂව ගැඹුරු වුවද, ප්‍රත්‍යෙකබුද්ධ ඥානයට සාපේක්ෂව එතරම් ගැඹුරු නොවන බැවින් ‘ගැඹුරුමය’ (ගම්භීරමේව) යැයි කිව නොහැකිය. එසේම ප්‍රත්‍යෙකබුද්ධ ඥානය ද සර්වඥතා ඥානයට සාපේක්ෂව එලෙසම වන බැවින් එහි ද නිශ්චිත සීමාවක් නොලැබේ. සර්වඥතා ඥාන ධර්මයන් වනාහි ශ්‍රාවකපාරමී ඥානයන් මෙන් කිසිවකට සාපේක්ෂව නොගැඹුරු නොවන බැවින්, ඒවා සැබවින්ම ගැඹුරුය. මෙහි යම් සේ නිශ්චිත කිරීමක් දක්වන ලද්දේ ද, එලෙසම ශ්‍රාවකපාරමී ඥානය දැකීමට අපහසුය (දුද්දස), ප්‍රත්‍යෙකබුද්ධ ඥානය ඊටත් වඩා දැකීමට අපහසුය ආදී වශයෙන් නිශ්චය කළ යුතු බව දත යුතුය. එබැවින් ‘තථා දුද්දසා ච...පේ... වේදිතබ්බං’ (එලෙසම දැකීමට අපහසු බව ද දත යුතුය) යැයි වදාළහ.

ကသ္မာ ပနေတံ ဧဝံ အာရဒ္ဓံတိ ဧတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော – ဘဝတု တာဝ နိရဝသေသဗုဒ္ဓဂုဏဝိဘာဝနူပါယဘာဝတော သဗ္ဗညုတညာဏံ ဧကမ္ပိ ပုထုနိဿယာရမ္မဏဉာကိစ္စသိဒ္ဓိယာ ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ အညေဝ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ ဗဟုဝစနေန ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ, တဿ ပန ဝိဿဇ္ဇနံ သစ္စပစ္စယာကာရာဒိဝိသေသဝသေန အနညသာဓာရဏေန ဝိဘဇနနယေန အနာရဘိတွာ သနိဿယာနံ ဒိဋ္ဌီနံ ဝိဘဇနဝသေန ကသ္မာ အာရဒ္ဓန္တိ. တတ္ထ ယထာ သစ္စပစ္စယာကာရာဒီနံ [Pg.137] ဝိဘဇနံ အနညသာဓာရဏံ, သဗ္ဗညုတညာဏဿေဝ ဝိသယော, ဧဝံ နိရဝသေသေန ဒိဋ္ဌိဂတဝိဘဇနမ္ပီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဗုဒ္ဓါနဉှီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ဌာနာနီတိ ကာရဏာနိ. ဂဇ္ဇိတံ မဟန္တံ ဟောတီတိ ဒေသေတဗ္ဗဿ အတ္ထဿ အနေကဝိဓတာယ, ဒုဝိညေယျတာယ စ နာနာနယေဟိ ပဝတ္တမာနံ ဒေသနာဂဇ္ဇိတံ မဟန္တံ ဝိပုလံ, ဗဟုဘေဒဉ္စ ဟောတိ. ဉာဏံ အနုပဝိသတီတိ တတော ဧဝ စ ဒေသနာဉာဏံ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မေ ဝိဘာဂသော ကုရုမာနံ အနုပဝိသတိ, တေ အနုပဝိဿ ဌိတံ ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော.

මෙහිදී මෙය කුමක් හෙයින් ආරම්භ කරන ලද්දේ ද යත්, මෙහි අදහස මෙයයි: බුදුගුණයන් අශේෂව (ඉතිරි නැතිව) විස්තර කිරීමේ උපාය මාර්ගයක් වන බැවින්, සර්වඥතා ඥානය එක් ඥානයක් වුවද, විවිධ වූ කරුණු අරමුණු කොට පවතින බැවින් ‘මහණෙනි, අන්‍ය වූ ද ධර්මයන් ඇත’ යනාදී බහුවචනයෙන් හඳුන්වා දෙන ලදී. එම ඥානය පිළිබඳ විස්තරය සත්‍ය ප්‍රත්‍යයාකාර ආදී සුවිශේෂී වූත්, අන්‍යයන්ට පොදු නොවූත් බෙදා දක්වන ක්‍රමයකින් ආරම්භ නොකොට, දෘෂ්ටීන් බෙදා දැක්වීමේ ක්‍රමයෙන් ආරම්භ කළේ මන්ද? එහිදී සත්‍ය ප්‍රත්‍යයාකාර ආදිය බෙදා දැක්වීම අන්‍යයන්ට පොදු නොවන සර්වඥතා ඥානයටම විෂය වන්නා සේම, දෘෂ්ටිගතයන් ඉතිරි නැතිව බෙදා දැක්වීම ද සර්වඥතා ඥානයටම විෂය වන බව දැක්වීමට ‘බුද්ධානං හි’ (බුදුවරුන්ගේම) යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘ඨානානි’ යනු කරුණු ය. ‘ගජ්ජිතං මහන්තං හෝති’ (ගර්ජනාව මහත් වෙයි) යනු දේශනා කළ යුතු අර්ථයන්ගේ සහ දේශනා විලාසයන්ගේ නන්වැදෑරුම් බව සහ වටහා ගැනීමට ඇති දුෂ්කර බව නිසා, විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් පැවැත්වෙන දේශනා ගර්ජනාව ඉතා විශාල වූත්, බොහෝ ප්‍රභේද සහිත වූත් එකක් වේ. ‘ඥානං අනුපවිසති’ යන්නෙන්, එම නිසාම දේශනා ඥානය දේශනා කළ යුතු ධර්මයන් විභාග කරමින් ඒවාට අනුගත වන බවත්, ඒ ධර්මයන් තුළ බැසගෙන පවතින බවත් අදහස් වේ.

ဗုဒ္ဓဉာဏဿ မဟန္တဘာဝေါ ပညာယတီတိ ဧဝံဝိဓဿ နာမ ဓမ္မဿ ဒေသကံ ပဋိဝေဓကဉ္စာတိ ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာဉာဏဿ ပဋိဝေဓဉာဏဿ စ ဥဠာရဘာဝေါ ပါကဋော ဟောတိ. ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ‘‘သဗ္ဗံ ဝစီကမ္မံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တီ’’တိ (မဟာနိ. ၆၉; စူဠနိ. ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၅; နေတ္တိ. ၁၄) ဝစနတော သဗ္ဗာပိ ဘဂဝတော ဒေသနာ ဉာဏရဟိတာ နတ္ထိ, သီဟသမာနဝုတ္တိတာယ စ သဗ္ဗတ္ထ သမာနုဿာဟပ္ပဝတ္တိ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မဝသေန ပန ဒေသနာ ဝိသေသတော ဉာဏေန အနုပဝိဋ္ဌာ ဂမ္ဘီရတရာ စ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကထံ ပန ဝိနယပဏ္ဏတ္တိံ ပတွာ ဒေသနာ တိလက္ခဏာဟတာ သုညတာပဋိသံယုတ္တာ ဟောတီတိ? တတ္ထာပိ စ သန္နိသိန္နပရိသာယ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ပဝတ္တမာနာ ဒေသနာ သင်္ခါရာနံ အနိစ္စတာဒိဝိဘာဝနီ, သဗ္ဗဓမ္မာနံ အတ္တတ္တနိယတာဘာဝပ္ပကာသနီ စ ဟောတိ. တေနေဝါဟ ‘‘အနေကပရိယာယေန ဓမ္မိံ ကထံ ကတွာ’’တိအာဒိ.

බුද්ධ ඥානයෙහි මහත් බව ප්‍රකට වේ යන්නෙන්, මෙවැනි වූ ධර්මයක් දේශනා කරන්නා වූ සහ අවබෝධ කරගත්තා වූ බුදුවරුන්ගේ දේශනා ඥානයෙහි සහ ප්‍රතීවේධ (අවබෝධ) ඥානයෙහි උදාරත්වය ප්‍රකට වෙයි. මෙහිදී ‘භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සියලු වාග් කර්මයන් ඥානය පෙරදැරි කොට පවතී, ඥානය අනුවම පවතී’ යන වචනයට අනුව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානයෙන් තොර වූ කිසිදු දේශනාවක් නොමැත. උන්වහන්සේ සිංහයෙකුට සමාන පැවැත්මෙන් යුක්ත වන බැවින් හැම තැනකම එක හා සමාන උත්සාහයකින් යුතුව දේශනා පවත්වන නමුත්, දේශනා කළ යුතු ධර්මයේ ස්වභාවය අනුව දේශනාව විශේෂයෙන්ම ඥානයෙන් විනිවිද දකින ලද්දක් සහ ඉතා ගැඹුරු එකක් වන බව දත යුතුය. විනය පැනවීම් සම්බන්ධයෙන් දේශනාව කෙසේ නම් තිලක්ඛණයෙන් යුක්ත වූ සහ ශුන්‍යතාව හා බැඳුණු එකක් වන්නේ ද? එහිදී ද රැස්ව සිටින පිරිසගේ අදහසට (අජ්ඣාසය) අනුකූලව පවත්වන්නා වූ දේශනාව සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍යතාව ආදිය ප්‍රකට කරන්නා වූ ද, සියලු ධර්මයන්ගේ අනාත්ම බව ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ද එකක් වෙයි. එබැවින් ‘අනේකපරියායෙන ධම්මිං කථං කත්වා’ (නොයෙක් ආකාරයෙන් ධර්ම කථා පවත්වා) යනාදිය වදාළහ.

ဘူမန္တရန္တိ ဓမ္မာနံ အဝတ္ထာဝိသေသဉ္စ ဌာနဝိသေသဉ္စ. တတ္ထ အဝတ္ထာဝိသေသောသတိအာဒိဓမ္မာနံ သတိပဋ္ဌာနိန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါဒိဘေဒေါ. ဌာနဝိသေသော ကာမာဝစရာဒိဘေဒေါ. ပစ္စယာကာရပဒဿ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. သမယန္တရန္တိ ဒိဋ္ဌိဝိသေသာ, နာနာဝိဟိတာ ဒိဋ္ဌိယောတိ အတ္ထော, အညသမယံ ဝါ. ဧဝံ ဩတိဏ္ဏေ ဝတ္ထုသ္မိန္တိ ဧဝံ လဟုကဂရုကာဒိဝသေန တဒနုရူပေ ဩတိဏ္ဏေ ဝတ္ထုသ္မိံ သိက္ခာပဒပညာပနံ.

‘භූමන්තරං’ යනු ධර්මයන්ගේ අවස්ථා විශේෂය සහ ස්ථාන විශේෂයයි. එහි අවස්ථා විශේෂය යනු සති ආදී ධර්මයන්ගේ සතිපට්ඨාන, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග, මග්ගංග ආදී ප්‍රභේදයන්ය. ස්ථාන විශේෂය යනු කාමාවචර ආදී ප්‍රභේදයන්ය. ප්‍රත්‍යයාකාර යන පදයේ අර්ථය පෙර පවසන ලද්දමයි. ‘සමයන්තරං’ යනු දෘෂ්ටි විශේෂයන් හෙවත් විවිධ වූ දෘෂ්ටීන් යන්නයි. එසේත් නැතිනම් අන්‍ය ආගමික දෘෂ්ටීන්ය. ‘ඒවං ඕතිණ්ණේ වත්ථුස්මිං’ යනු මෙලෙස ලඝු, ගුරු ආදී වශයෙන් ඊට අනුකූලව එළඹුණු කරුණෙහි (ප්‍රමාණයෙහි) ශික්ෂා පද පැනවීමයි.

ယဒိပိ ကာယာနုပဿနာဒိဝသေန သတိပဋ္ဌာနာဒယော သုတ္တန္တပိဋကေပိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၄; မ. နိ. ၁.၁၀၇) ဝိဘတ္တာ, သုတ္တန္တဘာဇနီယာဒိဝသေန ပန အဘိဓမ္မေယေဝ တေ သဝိသေသံ ဝိဘတ္တာတိ အာဟ ‘‘ဣမေ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ…ပေ… အဘိဓမ္မပိဋကံ ဝိဘဇိတွာ’’တိ. တတ္ထ ‘‘သတ္တ ဖဿာ’’တိ သတ္တဝိညာဏဓာတုသမ္ပယောဂဝသေန ဝုတ္တံ. တထာ ‘‘သတ္တ ဝေဒနာ’’တိအာဒီသုပိ. လောကုတ္တရာ ဓမ္မာ နာမာတိ [Pg.138] ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, ပကာရတ္ထော ဝါ, တေန ဝုတ္တာဝသေသံ အဘိဓမ္မေ အာဂတံ ဓမ္မာနံ ဝိဘဇိတဗ္ဗာကာရံ သင်္ဂဏှာတိ. စတုဝီသတိ သမန္တပဋ္ဌာနာနိ ဧတ္ထာတိ စတုဝီသတိသမန္တပဋ္ဌာနံ, အဘိဓမ္မပိဋကံ. ဧတ္ထ ပစ္စယနယံ အဂ္ဂဟေတွာ ဓမ္မဝသေနေဝ သမန္တပဋ္ဌာနဿ စတုဝီသတိဝိဓတာ ဝုတ္တာ. ယထာဟ –

කායානුපස්සනා ආදී වශයෙන් සතිපට්ඨානයන් සූත්‍රාන්ත පිටකයෙහි ද බෙදා දක්වා තිබුණත්, සූත්‍රාන්ත භාජනීය ආදී වශයෙන් ඒවා සුවිශේෂී ලෙස බෙදා දක්වා ඇත්තේ අභිධර්මයෙහිම බැවින්, ‘ඉමේ චත්තාරෝ සතිපට්ඨානා...පේ... අභිධම්මපිටකං විභජිත්වා’ (මේ සතර සතිපට්ඨානයන්...පේ... අභිධර්ම පිටකය බෙදා දක්වා) යැයි වදාළහ. එහි ‘සත්ත ඵස්සා’ (ඵස්ස හතක්) යනු සප්ත විඥාන ධාතූන්ගේ සම්බන්ධය අනුව පවසන ලද්දකි. ‘සත්ත වේදනා’ ආදියෙහි ද එසේමය. ‘ලෝකුත්තරා ධම්මා නාම’ යන්නෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ‘ආදිය’ හෝ ‘ආකාරය’ යන අර්ථය දෙයි. එමගින් අභිධර්මයෙහි එන ධර්මයන් බෙදා දැක්විය යුතු ආකාරයෙහි ඉතිරි කොටස ද ඇතුළත් කර ගනියි. ‘චතුවීසති සමන්තපට්ඨානානි’ යනු විසිහතරක් වූ සමන්ත පට්ඨානයන් ඇති අභිධර්ම පිටකයයි. මෙහි ප්‍රත්‍යය ක්‍රමය නොගෙන, ධර්මයන්ගේ වශයෙන් සමන්ත පට්ඨානයෙහි විසිහතර වැදෑරුම් බව පවසන ලදී. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘တိကဉ္စ ပဋ္ဌာနဝရံ ဒုကုတ္တမံ,ဒုကတိကဉ္စေဝ တိကဒုကဉ္စ;

တိကတိကဉ္စေဝ ဒုကဒုကဉ္စ,ဆ အနုလောမမှိ နယာ သုဂမ္ဘီရာ. (ပဋ္ဌာ. ၁.ပစ္စယနိဒ္ဒေသ ၄၁, ၄၄, ၄၈, ၅၂);

‘උතුම් වූ පට්ඨානයෙහි ටික පට්ඨානය, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ දුක පට්ඨානය, දුක-ටික පට්ඨානය සහ ටික-දුක පට්ඨානය; එසේම ටික-ටික පට්ඨානය සහ දුක-දුක පට්ඨානය යන අනුලෝම ක්‍රමයෙහි වූ මේ ක්‍රම හය ඉතා ගැඹුරුය.

တထာ –

එලෙසම -

တိကဉ္စ…ပေ… ဆ ပစ္စနီယမှိ နယာ သုဂမ္ဘီရာ;

တိကဉ္စ…ပေ… ဆ အနုလောမပစ္စနီယမှိ နယာ သုဂမ္ဘီရာ;

တိကဉ္စ…ပေ… ပစ္စနီယာနုလောမမှိ နယာ သုဂမ္ဘီရာ’’တိ. (ပဋ္ဌာ. ၁.ပစ္စယနိဒ္ဒေသ ၄၄, ၅၂);

ටික පට්ඨානය...පේ... පච්චනීයක ක්‍රමයෙහි ද ක්‍රම හය ඉතා ගැඹුරුය. ටික පට්ඨානය...පේ... අනුලෝම-පච්චනීයක ක්‍රමයෙහි ද ක්‍රම හය ඉතා ගැඹුරුය. ටික පට්ඨානය...පේ... පච්චනීය-අනුලෝම ක්‍රමයෙහි ද ක්‍රම හය ඉතා ගැඹුරුය.’

ဧဝံ ဓမ္မဝသေန စတုဝီသတိဘေဒေသု တိကပဋ္ဌာနာဒီသု ဧကေကံ ပစ္စယနယေန အနုလောမာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတီတိ ဆန္နဝုတိ သမန္တပဋ္ဌာနာနိ. တတ္ထ ပန ဓမ္မာနုလောမေ တိကပဋ္ဌာနေ ကုသလတ္တိကေ ပဋိစ္စဝါရေ ပစ္စယာနုလောမေ ဟေတုမူလကေ ဟေတုပစ္စယဝသေန ဧကူနပညာသ ပုစ္ဆာနယာ သတ္တ ဝိဿဇ္ဇနနယာတိ အာဒိနာ ဒဿိယမာနာ အနန္တဘေဒါ နယာတိ အာဟ ‘‘အနန္တနယ’’န္တိ. ဟောတိ စေတ္ထ –

මෙසේ ධර්ම වශයෙන් විසිහතර වැදෑරුම් වූ තිකපට්ඨානාදියෙහි, එකිනෙක ප්‍රත්‍ය න්‍යාය අනුව අනුලෝම ආදී වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් වන බැවින් සමන්තපට්ඨාන අනූහයකි. එහි ධම්මානුලෝම තිකපට්ඨානයෙහි කුසලත්තිකයට අයත් පටිච්චවාරයෙහි, ප්‍රත්‍යානුලෝම හේතුමූලකයෙහි හේතු ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ප්‍රශ්න ක්‍රම හතළිස් නවයක් සහ විසර්ජන ක්‍රම හතක් ආදී වශයෙන් දක්වන ලද අනන්ත වූ ප්‍රභේද ඇති බැවින් 'අනන්තනය' යැයි වදාරන ලදී. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද කියනු ලැබේ –

‘‘ပဋ္ဌာနံ နာမ ပစ္စေကံ ဓမ္မာနံ အနုလောမာဒိမှိ တိကဒုကာဒီသု ယာ ပစ္စယမူလဝိသိဋ္ဌာ စတုနယတော သတ္တဓာ ဂတီ’’တိ.

පට්ඨානය යනු තික, දුක ආදියෙහි අනුලෝම ආදී වශයෙන් වූ ද, ප්‍රත්‍ය මූලයන්ගෙන් විශිෂ්ට වූ ද, සතර න්‍යායයන්ගෙන් යුක්තව සත් ආකාරයකින් පවත්නා වූ ද එක් එක් ධර්මයන්ගේ පැවැත්මයි.

နဝဟာကာရေဟီတိ ဥပ္ပာဒါဒီဟိ နဝဟိ ပစ္စယာကာရေဟိ. တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတသ္မာ ဖလန္တိ ဥပ္ပာဒေါ, ဥပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘာဝေါ. သတိ စ အဝိဇ္ဇာယ သင်္ခါရာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န အသတိ, တသ္မာ အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ဥပ္ပာဒေါ ဟုတွာ ပစ္စယော ဟောတိ. တထာ အဝိဇ္ဇာယ သတိ သင်္ခါရာ ပဝတ္တန္တိ ဓရန္တိ, နိဝိသန္တိ စ, တေ အဝိဇ္ဇာယ သတိ ဖလံ ဘဝါဒီသု ခိပန္တိ, အာယူဟန္တိ ဖလုပ္ပတ္တိယာ ဃဋန္တိ, သံယုဇ္ဇန္တိ အတ္တနော ဖလေန, ယသ္မိံ သန္တာနေ သယဉ္စ ဥပ္ပန္နာ, တံ ပလိဗုန္ဓန္တိ, ပစ္စယန္တရသမဝါယေ ဥဒယန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဟိနောတိ စ သင်္ခါရာနံ ကာရဏဘာဝံ ဂစ္ဆတိ, ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇံ သင်္ခါရာ အယန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာယ သင်္ခါရာနံ [Pg.139] ကာရဏဘာဝူပဂမနဝိသေသာ ဥပ္ပာဒါဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ သင်္ခါရာဒီနံ ဝိညာဏာဒီသု.

ආකාර නවයකින් යනු උප්පාද ආදී වූ ප්‍රත්‍ය ආකාර නවයෙනි. එහි යමකින් ඵලයක් උපදී ද එය 'උප්පාද' නම් වේ, එනම් උප්පත්තියට හේතු වන ස්වභාවයයි. අවිද්‍යාව ඇති කල්හි සංඛාරයෝ උපදිති, නැති කල්හි නූපදිති. එබැවින් අවිද්‍යාව සංඛාරයන්ගේ උප්පාදය වී ප්‍රත්‍ය වෙයි. එමෙන්ම අවිද්‍යාව ඇති කල්හි සංඛාරයෝ පවතිති, රැඳෙති සහ පිහිටති. එම සංඛාරයෝ අවිද්‍යාව ඇති කල්හි ඵලය භව ආදියට යොමු කරති, ඵල උත්පාදනය සඳහා උත්සාහ කරති, ස්වකීය ඵලය සමඟ එක් වෙති, යම් සන්තතියක තමන් උපන්නේ ද එය වළක්වති, වෙනත් ප්‍රත්‍ය සමවායක් ඇති කල්හි හටගනිති, සංඛාරයන්ගේ හේතු බවට පැමිණෙති. අවිද්‍යාව නිසා සංඛාරයන්ගේ හටගැනීම (අයති) හෙවත් පැවැත්ම සිදු වේ. මෙසේ අවිද්‍යාව කෙරෙහි සංඛාරයන්ගේ හේතු භාවයට පැමිණීමේ විශේෂත්වය වූ උප්පාදාදිය දත යුතුය. සංඛාරාදීන් කෙරෙහි විඤ්ඤාණාදිය සම්බන්ධයෙන් ද එසේම වේ.

ဥပ္ပာဒဋ္ဌိတီတိအာဒီသု စ တိဋ္ဌတိ ဧတေနာတိ ဌိတိ, ကာရဏံ. ဥပ္ပာဒေါ ဧဝ ဌိတိ ဥပ္ပာဒဋ္ဌိတိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ယသ္မာ အယောနိသောမနသိကာရော, ‘‘အာသဝသမုဒယာ အဝိဇ္ဇာသမုဒယော’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၀၃) ဝစနတော အာသဝါ စ အဝိဇ္ဇာယ ပစ္စယော, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဘောပေတေ ဓမ္မာ ပစ္စယသမုပ္ပန္နာ’’တိ. ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာတိ သင်္ခါရာနံ အဝိဇ္ဇာယ စ ဥပ္ပာဒါဒိကေ ပစ္စယာကာရေ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟဏဝသေန ပဝတ္တာ ပညာ. ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ ဓမ္မာနံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပစ္စယဘာဝတော ဓမ္မဋ္ဌိတိသင်္ခါတေ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ဉာဏံ. ပစ္စယဓမ္မာ ဟိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ‘‘ဒွါဒသ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါ’’တိ ဝစနတော ဒွါဒသ ပစ္စယာ. အယဉ္စ နယော န ပစ္စုပ္ပန္နေ ဧဝ, အထ ခေါ အတီတာနာဂတကာလေပိ, န စ အဝိဇ္ဇာယ ဧဝ သင်္ခါရေသု, အထ ခေါ သင်္ခါရာဒီနမ္ပိ ဝိညာဏာဒီသု လဗ္ဘတီတိ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ပစ္စယာကာရဿ ဝိဘတ္တဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အတီတမ္ပိ အဒ္ဓါန’’န္တိအာဒိ ပါဠိံ အာရဘိ. ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၁.ပစ္စယနိဒ္ဒေသ ၁) ဒဿိတာ ဟေတာဒိပစ္စယာ ဧဝေတ္ထ ဥပ္ပာဒါဒိပစ္စယာကာရေဟိ ဂဟိတာတိ တေ ယထာသမ္ဘဝံ နီဟရိတွာ ယောဇေတဗ္ဗာ, အတိဝိတ္ထာရဘယေန ပန န ယောဇယိမှ.

උප්පාදට්ඨිති යනාදියෙහි, යමකින් පවතී ද එය 'ඨිති' නම් වේ, එනම් හේතුවයි. උප්පාදයම පැවැත්ම (ඨිතිය) වන බැවින් 'උප්පාදට්ඨිති' නම් වේ. සෙසු තැන්වල ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'ආසව සමුදයෙන් අවිද්‍යා සමුදය වේ' යන වචනයට අනුව අයෝනිසෝ මනසිකාරය හා ආසවයන් අවිද්‍යාවට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් 'මේ ධර්මයන් දෙකම ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් ඒවාය' යැයි කියන ලදී. 'ප්‍රත්‍ය පරිග්‍රහයෙහි ප්‍රඥාව' යනු සංඛාරයන්ගේ සහ අවිද්‍යාවේ උප්පාද ආදී ප්‍රත්‍ය ආකාරයන් වෙන් වෙන්ව වටහා ගැනීම වශයෙන් පවත්නා ප්‍රඥාවයි. 'ධම්මට්ඨිති ඥානය' යනු ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් ධර්මයන් කෙරෙහි ප්‍රත්‍ය භාවය නිසා 'ධම්මට්ඨිති' යැයි කියනු ලබන පටිච්චසමුප්පාදය පිළිබඳ ඥානයයි. පටිච්චසමුප්පාදයෙහි 'දොළොස් පටිච්චසමුප්පාද අංග' යන වචනයට අනුව ප්‍රත්‍ය ධර්මයෝ දොළොසකි. මෙම ක්‍රමය වර්තමානයට පමණක් නොව, අතීත සහ අනාගත කාලයට ද අදාළ වේ. තවද මෙය අවිද්‍යාව නිසා සංඛාරයන් සම්බන්ධයෙන් පමණක් නොව, සංඛාරාදීන් නිසා විඤ්ඤාණාදීන් සම්බන්ධයෙන් ද පවතින බව පූර්ණ වශයෙන් පෙන්වීමටත්, ප්‍රත්‍ය ආකාරයේ විභක්ත භාවය දැක්වීමටත් 'අතීත කාලය ද' යනාදී පාලි පාඨය ආරම්භ කරන ලදී. පට්ඨානයෙහි දක්වා ඇති හේතු ආදී ප්‍රත්‍යයන්ම මෙහි උප්පාද ආදී ප්‍රත්‍ය ආකාරයන්ගෙන් ගන්නා ලදී. ඒවා අවස්ථාවෝචිත ලෙස උපුටා ගෙන යෙදිය යුතුය. එහෙත් අධික විස්තරාත්මක වන බැවින් අපි ඒවා මෙහි නොයෙදුවෙමු.

တဿ တဿ ဓမ္မဿာတိ တဿ တဿ သင်္ခါရာဒိပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မဿ. တထာ တထာ ပစ္စယဘာဝေနာတိ ဥပ္ပာဒါဒိဟေတာဒိပစ္စယဘာဝေန. အတီတပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတဝသေန တယော အဒ္ဓါ ကာလာ ဧတဿာတိ တိယဒ္ဓံ. ဟေတုဖလဖလဟေတုဟေတုဖလဝသေန တယော သန္ဓီ ဧတဿာတိ တိသန္ဓိံ. သင်္ခိပ္ပန္တိ ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာဒယော ဝိညာဏာဒယော စာတိ သင်္ခေပေါ, ကမ္မံ ဝိပါကော စ. သင်္ခိပ္ပန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝါ သင်္ခေပေါ, အဝိဇ္ဇာဒယော ဝိညာဏာဒယော စ. ကောဋ္ဌာသပရိယာယော ဝါ သင်္ခေပ-သဒ္ဒေါ. အတီတေ ကမ္မသင်္ခေပါဒိဝသေန စတ္တာရော သင်္ခေပါ ဧတဿာတိ စတုသင်္ခေပံ. သရူပတော အဝုတ္တာပိ တသ္မိံ တသ္မိံ သင်္ခေပေ အာကိရီယန္တိ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒိဂ္ဂဟဏေဟိ ပကာသီယန္တီတိ အာကာရာ, အတီတေ ဟေတုအာဒီနံ ဝါ ပကာရာ အာကာရာ, တေ သင်္ခေပေ ပဉ္စ ပဉ္စ ကတွာ ဝီသတိအာကာရာ ဧတဿာတိ ဝီသတာကာရံ.

ඒ ඒ ධර්මයාගේ යනු ඒ ඒ සංඛාර ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ධර්මයාගේ ය. ඒ ඒ ආකාරයෙන් ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් යනු උප්පාද ආදී සහ හේතු ආදී ප්‍රත්‍ය භාවයෙනි. අතීත, වර්තමාන, අනාගත යන කාල තුන මෙයට ඇති බැවින් 'තියද්ධ' නම් වේ. හේතු-ඵල, ඵල-හේතු, හේතු-ඵල වශයෙන් සන්ධි තුනක් මෙයට ඇති බැවින් 'තිසන්ධි' නම් වේ. මෙහි අවිද්‍යාදීන් සහ විඤ්ඤාණාදීන් ද, කර්ම සහ විපාක ද සංග්‍රහ වන බැවින් එය 'සංඛේප' නම් වේ. අතීතයෙහි කර්ම සංක්ෂේපය ආදී වශයෙන් මෙහි සංක්ෂේප හතරක් ඇති බැවින් 'චතුසංඛේප' නම් වේ. ඍජුවම ප්‍රකාශ නොකළ ද, ඒ ඒ සංක්ෂේපයන්හි අවිද්‍යා සංඛාර ආදිය ගැනීමේදී ප්‍රකාශ වන බැවින් ඒවා 'ආකාර' නම් වේ. අතීතයෙහි හේතු ආදියේ ප්‍රකාරයෝ ආකාර වෙති. එම ආකාරයන් එක් සංක්ෂේපයක පහ බැගින් ගත් කල විස්සක් වන බැවින් 'විංසතාකාර' නම් වේ.

ခတ္တိယာဒိဘေဒေန အနေကဘေဒဘိန္နာပိ သဿတဝါဒိနော ဇာတိသတသဟဿာနုဿရဏာဒိနော အဘိနိဝေသဟေတုနော ဝသေန စတ္တာရောဝ ဟောန္တိ[Pg.140], န တတော ဥဒ္ဓံ အဓောတိ သဿတဝါဒါဒီနံ ပရိမာဏပရိစ္ဆေဒဿ အနညဝိသယတံ ဒဿေတုံ ‘‘စတ္တာရော ဇနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စတ္တာရော ဇနာတိ စတ္တာရော ဇနသမူဟာ. ဣဒံ နိဿာယာတိ ဣဒံ ဣဒပ္ပစ္စယတာယ သမ္မာ အဂ္ဂဟဏံ, တတ္ထာပိ စ ဟေတုဖလဘာဝေန သမ္ဗန္ဓာနံ သန္တတိဃနဿ အဘေဒိတတ္တာ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဘေဒနိဗန္ဓနံ နာနတ္တနယံ အနုပဓာရေတွာ ဂဟိတံ ဧကတ္တဂ္ဂဟဏံ နိဿာယ. ဣဒံ ဂဏှန္တီတိ ဣဒံ သဿတဂ္ဂဟဏံ အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရန္တိ, ဣမိနာ နယေန ဧကစ္စသဿတဝါဒါဒယောပေတ္ထ ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတွာ ဝတ္တဗ္ဗာ. ဘိန္ဒိတွာတိ ‘‘အာတပ္ပမနွာယာ’’တိအာဒိနာ ဝိဘဇိတွာ ‘‘တယိဒံ ဘိက္ခဝေ တထာဂတော ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ ဝိမဒ္ဒိတွာ နိဇ္ဇဋံ နိဂုမ္ဗံ ကတွာ ဒိဋ္ဌိဇဋာဝိဇဋနေန ဒိဋ္ဌိဂုမ္ဗဝိဝရဏေန စ.

ක්ෂත්‍රිය ආදී වශයෙන් නන් වැදෑරුම් ලෙස බෙදී ගිය ද, ජාති සිය දහස් ගණන් සිහි කිරීම ආදී දෘෂ්ටිගත වීමට හේතු වන කරුණු නිසා ශාස්වතවාදීහු සතර පිරිසක්ම වෙති. ඊට වඩා වැඩි හෝ අඩු නොවන බවත්, ශාස්වතවාද ආදියේ ප්‍රමාණාත්මක සීමාව අන් කිසිවකුගේ විෂය පථය නොවන බවත් පෙන්වීමට 'සතර දෙනෙක්' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'සතර දෙනෙක්' යනු ජන සමූහ හතරකි. 'මෙය ඇසුරු කොට' යනු මෙම ඉදප්පච්චයතාව නිසි ලෙස අවබෝධ කර නොගැනීම නිසාත්, හේතු ඵල වශයෙන් බැඳී පවතින සන්තතියේ ඝන භාවය බිඳ නොලෑම නිසාත්, පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින භේදයට හේතු වන නානත්ව න්‍යාය මෙනෙහි නොකර ගන්නා ලද ඒකත්ව ග්‍රහණය නිසාත් ය. 'මෙය ගනිති' යනු මෙම ශාස්වත දෘෂ්ටිය දැඩිව ගෙන ව්‍යවහාර කරති. මේ ක්‍රමයෙන් ඒකච්චසස්සතවාද ආදිය ද මෙහිදී අවස්ථාවෝචිත ලෙස යොදා ගත යුතුය. 'බිඳ දමා' යනු 'කෙලෙස් තවන වීරිය නිසා' යනාදී වශයෙන් විග්‍රහ කොට, 'මහණෙනි, එය තථාගතයන් වහන්සේ දනිති' යනාදී වශයෙන් මෙනෙහි කොට, දෘෂ්ටි ජාලය ලිහා දමා, දෘෂ්ටි නමැති වනය හෙළි පෙහෙළි කර පිරිසිදු කිරීමෙනි.

‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓဂုဏေ အာရဗ္ဘ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌိတတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဥဒ္ဒိသိတွာ ဒေသနာကုသလော ဘဂဝါ သမယန္တရဝိဂ္ဂါဟဏဝသေန သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ ဝိဿဇ္ဇေတီတိ ဒဿေတိ. ‘‘သန္တီ’’တိ ဣမိနာ တေသံ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ဝိဇ္ဇမာနတာယ အဝိစ္ဆိန္နတံ, တတော စ နေသံ မိစ္ဆာဂါဟတော သိထိလကရဏဝိဝေစနေဟိ အတ္တနော ဒေသနာယ ကိစ္စကာရိတံ, အဝိတထတဉ္စ ဒီပေတိ ဓမ္မရာဇာ.

'තස්මා' (එබැවින්) යනාදී පදවලින් බුදුගුණ අරභයා දේශනාව පැනනැඟුණු බැවින්, දේශනාවෙහි දක්ෂ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානය උදෙසා අන්‍ය දෘෂ්ටීන් විමර්ශනය කරමින් සර්වඥතා ඥානයෙන්ම විසඳුම් ලබා දෙන බව දක්වයි. 'සන්ති' (ඇත) යන මෙයින් ඒ දෘෂ්ටිගතිකයන්ගේ විද්‍යමාන බවත්, ඔවුන්ගේ මිථ්‍යා ග්‍රහණය ලිහිල් කිරීමෙන් සහ විවරණය කිරීමෙන් තමන් වහන්සේගේ දේශනාවේ ඇති කාර්යසාධක බවත්, එහි ඇති සත්‍යවාදී බවත් ධර්මරාජයන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරති.

၂၉. အတ္ထီတိ ‘‘သံဝိဇ္ဇန္တီ’’တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထော ပုထုဝစနဝိသယော ဧကော နိပါတော ‘‘အတ္ထိ ဣမသ္မိံ ကာယေ ကေသာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၇; မ. နိ. ၁.၁၁၀; မ. နိ. ၃.၁၅၄; သံ. နိ. ၄.၁၂၇; ခု. ပါ. ၃.၁) ဝိယ. သဿတာဒိဝသေန ပုဗ္ဗန္တံ ကပ္ပေန္တီတိ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ. ယသ္မာ ပန တေ တံ ပုဗ္ဗန္တံ ပုရိမသိဒ္ဓေဟိ တဏှာဒိဋ္ဌိကပ္ပေဟိ ကပ္ပေတွာ, အာသေဝနဗလဝတာယ ဝိစိတ္တဝုတ္တိတာယ စ ဝိကပ္ပေတွာ အပရဘာဂသိဒ္ဓေဟိ အဘိနိဝေသဘူတေဟိ တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟေဟိ ဂဏှန္တိ အဘိနိဝိသန္တိ ပရာမသန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗန္တံ ကပ္ပေတွာ ဝိကပ္ပေတွာ ဂဏှန္တီ’’တိ. တဏှုပါဒါနဝသေန ဝါ ကပ္ပနဂ္ဂဟဏာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တဏှာပစ္စယာ ဟိ ဥပါဒါနံ. ကောဋ္ဌာသေသူတိ ဧတ္ထ ကောဋ္ဌာသာဒီသူတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဒပူရဏသမီပဥမ္မဂ္ဂါဒီသုပိ ဟိ အန္တ-သဒ္ဒေါ ဒိဿတိ. တထာ ဟိ ‘‘ဣင်္ဃ တွံ သုတ္တန္တေ ဝါ ဂါထာယော ဝါ အဘိဓမ္မံ ဝါ ပရိယာပုဏဿု (ပါစိ. ၄၄၂), သုတ္တန္တေ ဩကာသံ ကာရာပေတွာ’’တိ (ပါစိ. ၁၂၂၁) စ အာဒီသု ပဒပူရဏေ အန္တ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တတိ, ဂါမန္တံ ဩသရေယျ, (ပါရာ. ၄၀၉; စူဠဝ. ၃၄၃) ဂါမန္တသေနာသန’’န္တိအာဒီသု သမီပေ[Pg.141], ‘‘ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂေါ ဧကော အန္တော, အတ္ထီတိ ခေါ ကစ္စာန အယမေကော အန္တော’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၁၅; ၃.၉၀) ဥမ္မဂ္ဂေတိ.

29. 'අත්ථි' යන්න 'සංවිජ්ජන්ති' (පවතියි) යන්න හා සමාන අර්ථ ඇත්තකි. එය 'අත්ථි ඉමස්මිං කායේ කේසා' (මේ ශරීරයෙහි කෙස් පවතියි) යනාදී තැන්වල මෙන් විවිධ වචන විෂයයන්හි යෙදෙන එක් නිපාත පදයකි. ශාස්වත ආදී දෘෂ්ටි වශයෙන් පූර්වාන්තය (අතීතය) කල්පනා කරන බැවින් ඔවුහු 'පුබ්බන්තකප්පිකා' (පූර්වාන්ත කල්පනා කරන්නෝ) නම් වෙති. යම් හෙයකින් ඔවුන් ඒ අතීතය කලින් සිද්ධ වූ තණ්හා දෘෂ්ටි කල්පනාවන්ගෙන් කල්පනා කොට, ආසේවන බලය හා විවිධ ස්වරූපයන්ගෙන් යුක්තව විකල්පනය කොට, මතු භාගයෙහි සිද්ධ වූ අභිනිවේශ (බැසගැනීම්) බවට පත් තණ්හා දෘෂ්ටි ග්‍රහණයන්ගෙන් ග්‍රහණය කරත් ද, අභිනිවේශ වෙත් ද, පරාමර්ශනය කරත් ද, එබැවින් 'පූර්වාන්තය කල්පනා කොට, විකල්පනය කොට ග්‍රහණය කරති' යි වදාරන ලදී. එසේත් නැතිනම් තණ්හා හා උපාදාන වශයෙන් 'කල්පනය' හා 'ග්‍රහණය' යන දෙක දත යුතුය. තණ්හාව ප්‍රත්‍යයෙන් උපාදානය සිදුවන බැවිනි. 'කොට්ඨාසෙසු' යන්නෙහි කොටස් ආදියෙහි යන අර්ථය දත යුතුය. පදපූරණ, සමීප, උම්මග්ග (වැරදි මාර්ග/අන්තය) ආදියෙහි ද 'අන්ත' ශබ්දය දක්නට ලැබේ. එනම් 'ඉංඝ ත්වං සුත්තන්තේ වා...' යනාදී තැන්වල පදපූරණයෙහි ද, 'ගාමන්තං ඕසරෙය්‍ය' (ගම සමීපයට පැමිණෙන්නේය), 'ගාමන්තසේනාසනං' යනාදී තැන්වල සමීප අර්ථයෙහි ද, 'කාමසුඛල්ලිකානුයෝගෝ ඒකෝ අන්තෝ', 'අත්ථීති ඛෝ කච්චාන අයමේකෝ අන්තෝ' යනාදී තැන්වල උම්මග්ග (අන්තගාමී දෘෂ්ටි) අර්ථයෙහි ද 'අන්ත' ශබ්දය යෙදේ.

ကပ္ပ-သဒ္ဒေါ မဟာကပ္ပသမန္တဘာဝကိလေသကာမဝိတက္ကကာလပညတ္တိသဒိသဘာဝါဒီသု ဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘သမ္ဗဟုလေသု အတ္ထေသု ဝတ္တတီ’’တိ. တထာ ဟေသ ‘‘စတ္တာရိမာနိ ဘိက္ခဝေ ကပ္ပဿ အသင်္ချေယျာနီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၁၅၆) မဟာကပ္ပေ ဝတ္တတိ, ‘‘ကေဝလကပ္ပံ ဝေဠုဝနံ ဩဘာသေတွာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၉၄) သမန္တဘာဝေ, ‘‘သင်္ကပ္ပော ကာမော, ရာဂေါ ကာမော, သင်္ကပ္ပရာဂေါ ကာမော’’တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၁; စူဠနိ. ၈) ကိလေသကာမေ, ‘‘တက္ကော ဝိတက္ကော သင်္ကပ္ပော’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၇) ဝိတက္ကေ, ‘‘ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၈၇) ကာလေ, ‘‘ဣစ္စာယသ္မာ ကပ္ပော’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၁၀၉၀; စူဠနိ. ၁၁၃) ပညတ္တိယံ, ‘‘သတ္ထုကပ္ပေန ဝတ ကိရ ဘော သာဝကေန သဒ္ဓိံ မန္တယမာနာ န ဇာနိမှာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၆၀) သဒိသဘာဝေ ဝတ္တတီတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတန္တိ မဟာနိဒ္ဒေသံ (မဟာနိ. ၂၈) သန္ဓာယာဟ. တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ ဒိဋ္ဌိယာ ဥပနိဿယဘူတာယ သဟဇာတာယ အဘိနန္ဒနဘူတာယ စ တဏှာယ, သဿတာဒိအာကာရေန အဘိနိဝိသန္တဿ မိစ္ဆာဂါဟဿ စ ဝသေန. ပုဗ္ဗေနိဝုတ္ထဓမ္မဝိသယာယ ကပ္ပနာယ အဓိပ္ပေတတ္တာ အတီတကာလဝါစကော ဣဓ ပုဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ, ရူပါဒိခန္ဓဝိနိမုတ္တဿ ကပ္ပနာဝတ္ထုနော အဘာဝါ အန္တ-သဒ္ဒေါ စ ဘာဂဝါစကောတိ အာဟ ‘‘အတီတံ ခန္ဓကောဋ္ဌာသ’’န္တိ. ‘‘ကပ္ပေတွာ’’တိ စ တသ္မိံ ပုဗ္ဗန္တေ တဏှာယနာဘိနိဝေသာနံ သမတ္ထနံ ပရိနိဋ္ဌာပနမာဟ. ဌိတာတိ တဿာ လဒ္ဓိယာ အဝိဇဟနံ. အာရဗ္ဘာတိ အာလမ္ဗိတွာ. ဝိသယော ဟိ တဿာ ဒိဋ္ဌိယာ ပုဗ္ဗန္တော. ဝိသယဘာဝတော ဧဝ ဟိ သော တဿာ အာဂမနဋ္ဌာနံ, အာရမ္မဏပစ္စယော စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာဂမ္မ ပဋိစ္စာ’’တိ.

'කප්ප' ශබ්දය මහා කල්පය, හාත්පස පැතිරීම (සමන්තභාවය), ක්ලේශ කාමය, විතර්කය, කාලය, ප්‍රඥප්තිය, සමාන භාවය ආදී බොහෝ අර්ථයන්හි යෙදෙන බැවින් 'බොහෝ අර්ථයන්හි යෙදේ' යි වදාරන ලදී. එනම් 'මහණෙනි, කල්පයක අසංඛ්‍ය සතරකි' යනාදී තැන්වල මහා කල්පයෙහි ද, 'මුළු වේළුවනයම ආලෝකවත් කොට' යනාදී තැන්වල හාත්පස පැතිරීමෙහි ද, 'සංකල්පය කාමයකි, රාගය කාමයකි' යනාදී තැන්වල ක්ලේශ කාමයෙහි ද, 'තර්කය, විතර්කය, සංකල්පය' යනාදී තැන්වල විතර්කයෙහි ද, 'යම් කලෙක නිරන්තරයෙන් වසම් ද' යනාදී තැන්වල කාලයෙහි ද, 'ආයුෂ්මත් කප්ප' යනාදී තැන්වල ප්‍රඥප්තියෙහි (නමෙහි) ද, 'බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන ශ්‍රාවකයෙකු සමඟ සාකච්ඡා කරමින්' යනාදී තැන්වල සමාන භාවයෙහි ද 'කප්ප' ශබ්දය යෙදේ. 'මෙය වදාරන ලදී' යන්න මහානිද්දේසය අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. 'තණ්හා දෘෂ්ටි වශයෙන්' යනු දෘෂ්ටියට උපනිශ්‍රය වූ, සහජාත වූ හා අභිනන්දන (ප්‍රීතිමත් වීම) වූ තණ්හාවෙන් ද, ශාස්වත ආදී ආකාරයෙන් අභිනිවේශ වන (බැසගන්නා) මිථ්‍යා ග්‍රහණයෙන් ද යන අර්ථයයි. පූර්වයෙහි වසන ලද ධර්මයන් විෂය කොට ඇති කල්පනාව අදහස් කරන බැවින් මෙහි 'පුබ්බ' ශබ්දය අතීත කාලය හඟවයි. රූප ආදී ස්කන්ධයන්ගෙන් තොරව කල්පනාවට වස්තුවක් නොමැති බැවින් 'අන්ත' ශබ්දය කොටස් (භාග) හඟවයි. එබැවින් 'අතීත ස්කන්ධ කොටස' යැයි වදාරන ලදී. 'කප්පෙත්වා' යන්නෙන් ඒ අතීතයෙහි තණ්හාව හා අභිනිවේශය තහවුරු කිරීම සහ සම්පූර්ණ කිරීම කියවේ. 'ඨිතා' යනු ඒ ලබ්ධිය (දෘෂ්ටිය) අත් නොහැරීමයි. 'ආරබ්භ' යනු අරමුණු කොටගෙනයි. ඒ දෘෂ්ටියට අතීතය (පුබ්බන්තය) විෂය වේ. විෂය භාවය නිසාම එය ඒ දෘෂ්ටියේ පැමිණීමේ ස්ථානය හා ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය ද වන බැවින් 'ඇසුරු කොට, නිසා පවත්නේය' (ආගම්ම පටිච්ච) යැයි වදාරන ලදී.

အဓိဝစနပဒါနီတိ ပညတ္တိပဒါနိ. ဒါသာဒီသု သိရိဝဍ္ဎကာဒိ-သဒ္ဒါ ဝိယ ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တိယာ အဓိဝစနံ ပညတ္တိ. အထ ဝါ အဓိ-သဒ္ဒေါ ဥပရိဘာဝေ, ဝုစ္စတီတိ ဝစနံ, ဥပရိ ဝစနံ အဓိဝစနံ, ဥပါဒါဘူတရူပါဒီနံ ဥပရိ ပညာပိယမာနာ ဥပါဒါပညတ္တီတိ အတ္ထော, တသ္မာ ပညတ္တိဒီပကပဒါနီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပညတ္တိမတ္တဉှေတံ ဝုစ္စတိ, ယဒိဒံ ‘‘အတ္တာ, လောကော’’တိ စ, န ရူပဝေဒနာဒယော ဝိယ ပရမတ္ထော. အဓိကဝုတ္တိတာယ ဝါ အဓိဝုတ္တိယောတိ ဒိဋ္ဌိယော ဝုစ္စန္တိ. အဓိကဉှိ သဘာဝဓမ္မေသု သဿတာဒိံ [Pg.142] ပကတိအာဒိဒဗ္ဗာဒိံ ဇီဝါဒိံ ကာယာဒိဉ္စ အဘူတမတ္ထံ အဇ္ဈာရောပေတွာ ဒိဋ္ဌိယော ပဝတ္တန္တီတိ.

'අධිවචන පද' යනු ප්‍රඥප්ති පදයන්ට නමකි. දාසයන් ආදීන් කෙරෙහි 'සිරිවඩ්ඪක' ආදී ශබ්ද මෙන් වචන මාත්‍රයක්ම ප්‍රධාන කොට පැවැත්ම නිසා අධිවචනය යනු ප්‍රඥප්තියයි. එසේත් නැතිනම් 'අධි' ශබ්දය ඉහළ යන අර්ථයෙහි යෙදේ, 'වචනය' යනු පැවසීමයි, මතුපිටින් පවසන වචනය අධිවචනයයි. උපාදාය රූප ආදිය මතුයෙහි පනවනු ලබන 'උපාදා ප්‍රඥප්තිය' මෙහි අර්ථයයි. එබැවින් ප්‍රඥප්තිය ප්‍රකාශ කරන පද යැයි අර්ථය දත යුතුය. 'ආත්මය, ලෝකය' යනාදිය ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයක් පමණක්ම වේ. රූප, වේදනා ආදිය මෙන් පරමාර්ථ ධර්මයන් නොවේ. නැතහොත් අධික කොට පවසන බැවින් 'අධිවෘත්ති' (අධිවචන) යනු දෘෂ්ටීහු වෙති. ස්වභාව ධර්මයන් කෙරෙහි ශාස්වත ආදී දෘෂ්ටි ද, ප්‍රකෘති ආදී වස්තු ද, ජීව ආදිය ද, කය ආදිය ද යන අභූත අර්ථයන් ආරෝපණය කොට දෘෂ්ටීහු පවතින බැවින් ඒවා අධිවෘත්ති නම් වේ.

၃၀. အဘိဝဒန္တီတိ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမည’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၁၈၇, ၂၀၃, ၄၂၇; မ. နိ. ၃.၂၇, ၂၉) အဘိနိဝိသိတွာ ဝဒန္တိ ‘‘အယံ ဓမ္မော, နာယံ ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ ဝိဝဒန္တိ. အဘိဝဒနကိရိယာယ အဇ္ဇာပိ အဝိစ္ဆေဒဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝတ္တမာနကာလဝစနံ. ဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဒိဋ္ဌိဂတံ ‘‘မုတ္တဂတံ, (မ. နိ. ၂.၁၁၉; အ. နိ. ၉.၁၁) သင်္ခါရဂတ’’န္တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၄၁) ဝိယ. ဂန္တဗ္ဗာဘာဝတော ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ ဂတမတ္တံ, ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟဏမတ္တန္တိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌိပ္ပကာရော ဝါ ဒိဋ္ဌိဂတံ. လောကိယာ ဟိ ဝိဓယုတ္တဂတပကာရ-သဒ္ဒေ သမာနတ္ထေ ဣစ္ဆန္တိ. ဧကေကသ္မိဉ္စ ‘‘အတ္တာ’’တိ, ‘‘လောကော’’တိ စ ဂဟဏဝိသေသံ ဥပါဒါယ ပညာပနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ရူပါဒီသု အညတရံ အတ္တာ စ လောကော စာတိ ဂဟေတွာ’’တိ. အမရံ နိစ္စံ ဓုဝန္တိ သဿတဝေဝစနာနိ. မရဏာဘာဝေန ဝါ အမရံ, ဥပ္ပာဒါဘာဝေန သဗ္ဗထာပိ အတ္ထိတာယ နိစ္စံ, ထိရဋ္ဌေန ဝိကာရာဘာဝေန ဓုဝံ. ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ နိဒ္ဒေသပဋိသမ္ဘိဒါပါဠီဟိ ဝိဘာဝေတိ. အယဉ္စ အတ္ထော ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝေဒနံ, သညံ, သင်္ခါရေ, ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ ဣမိဿာ ပဉ္စဝိဓာယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ဝသေန ဝုတ္တော. ‘‘ရူပဝန္တံ အတ္တာန’’န္တိအာဒိကာယ ပန ပဉ္စဒသဝိဓာယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ဝသေန စတ္တာရော စတ္တာရော ခန္ဓေ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တဒညံ ‘‘လောကော’’တိ ပညပေန္တီတိ အယမ္ပိ အတ္ထော လဗ္ဘတိ. တထာ ဧကံ ခန္ဓံ ’’အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တဒညေ အတ္တနော ဥပဘောဂဘူတော လောကောတိ, သသန္တတိပတိတေ ဝါ ခန္ဓေ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တဒညေ ‘‘လောကော’’တိ ပညပေန္တီတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတ္ထာဟ – သဿတော ဝါဒေါ ဧတေသန္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု တေသံ အတ္တာ လောကော စ သဿတောတိ အဓိပ္ပေတော, န ဝါဒေါ တိ? သစ္စမေတံ, သဿတသဟစရိတတာယ ပန ‘‘ဝါဒေါ သဿတော’’တိ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ကုန္တာ ပစရန္တီ’’တိ. သဿတော ဣတိ ဝါဒေါ ဧတေသန္တိ ဝါ ဣတိ-သဒ္ဒလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အထ ဝါ သဿတံ ဝဒန္တိ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စ’’န္တိ အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရန္တီတိ သဿတဝါဒါ, သဿတဒိဋ္ဌိနောတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

30. ‘අභිවදන්ති’ යනු ‘මෙයම සත්‍යය, අනෙක හිස් ය’ (ම.නි. 2.187, 203, 427; ම.නි. 3.27, 29) යැයි දැඩිව ගෙන ‘මෙය ධර්මයයි, මෙය ධර්මය නොවේ’ යනාදී වශයෙන් විවාද කරමින් පවසති. අභිවදන ක්‍රියාව අද දවසේ පවා නොසිඳී පවතින බව දැක්වීම සඳහා වර්තමාන කාල වචනය යොදා ඇත. ‘මුත්තගතං’, ‘සංඛාරගතං’ යනාදී තැන්වල මෙන් දෘෂ්ටියම ‘දෘෂ්ටිගතය’ නමි. එසේත් නැතහොත් ගමනාන්තයක් නොමැති හෙයින් දෘෂ්ටියට පැමිණීම පමණක් හෝ දෘෂ්ටිය ග්‍රහණය කිරීම පමණක් හෝ යන අරුතින් ‘දෘෂ්ටිගත’ යනු වේ. එසේත් නැතහොත් දෘෂ්ටි ප්‍රකාරය ‘දෘෂ්ටිගත’ නමි. මක්නිසාද යත් ලෝකයේ විධ, යුත්ත, ගත, ප්‍රකාර යන ශබ්ද සමාන අර්ථයේ යෙදෙන බැවිනි. එක් එක් කරුණකදී ‘ආත්මය’ කියා ද, ‘ලෝකය’ කියා ද ගන්නා වූ විශේෂ ග්‍රහණයන් උපාදානය කොට පැනවීමක් සිදුවන බව දැක්වීමට ‘රූපය ආදී පංචස්කන්ධයන්ගෙන් එකක් ආත්මය හා ලෝකය ලෙස ගෙන’ යැයි පවසන ලදී. ‘අමර’, ‘නිච්ච’, ‘ධුව’ යනු ශාස්වත අර්ථය දෙන පර්යාය වචන වේ. මරණයක් නොමැති බැවින් ‘අමර’ නම් වේ. උත්පාදයක් නොමැති බැවින් සෑම ආකාරයෙන්ම පවතින හෙයින් ‘නිච්ච’ (නිත්‍ය) නම් වේ. ස්ථිර බැවින් හා විකාරයක් (වෙනසක්) නොමැති බැවින් ‘ධුව’ (ධ්‍රැව) නම් වේ. ‘යථාහා’ යනාදියෙන් ඉහත කී අර්ථය නිද්දේසපාලි හා පටිසම්භිදාමග්ගපාලි මගින් විභාග කරයි. මෙම අර්ථය ‘රූපය ආත්මය වශයෙන් දකියි, වේදනාව, සංඥාව, සංස්කාර, විඤ්ඤාණය ආත්මය වශයෙන් දකියි’ යන පස් වැදෑරුම් සක්කාය දිට්ඨිය අනුව පවසන ලදී. එසේම ‘රූපය ආත්මය කොට ඇත්තෙකි’ යනාදී පහළොස් වැදෑරුම් සක්කාය දිට්ඨිය අනුව ස්කන්ධ හතරක් ‘ආත්මය’ ලෙස ගෙන එයින් බැහැර වූ අනෙක ‘ලෝකය’ ලෙස පනවන බව යන අර්ථය ද මෙහි ලැබේ. එසේම එක් ස්කන්ධයක් ‘ආත්මය’ ලෙස ගෙන අන් ස්කන්ධයන් තමන්ගේ පරිභෝජනයට ඇති ලෝකය ලෙස හෝ ස්වකීය සන්තානයේ පවත්නා ස්කන්ධ ‘ආත්මය’ ලෙස ගෙන අන් අයගේ ස්කන්ධ ‘ලෝකය’ ලෙස හෝ පනවන බව මෙහිලා දත යුතුය. මෙහිදී එක් ප්‍රශ්නයක් විමසනු ලැබේ: ඔවුන්ගේ වාදය ශාස්වත බැවින් ‘ශාස්වතවාදය’ යැයි පවසන්නේ ඇයි? ඔවුන් අදහස් කරන්නේ ආත්මය හා ලෝකය ශාස්වත (සදාකාලික) බව මිස වාදය ශාස්වත බව නොවේ නේද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් ශාස්වත දෘෂ්ටිය සමඟ එක්ව පවතින බැවින් ‘කුන්ත (හෙල්ල) ඇවිදියි’ (හෙල්ල ගත් මිනිසුන් ඇවිදියි) යන ව්‍යවහාරය මෙන් ‘වාදය ශාස්වත’ යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් ‘ශාස්වතය’ යන වාදය මොවුන්ට ඇත යන අරුතින් මෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ලොප් වී ඇති බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් ‘මෙයම සත්‍යය’ යැයි දැඩිව ගෙන ශාස්වතය ප්‍රකාශ කරන, ව්‍යවහාර කරන බැවින් ශාස්වතවාදීහු හෙවත් ශාස්වත දෘෂ්ටිකයෝ යනු මෙහි අර්ථයයි.

၃၁. အာတာပနံ [Pg.143] ကိလေသာနံ ဝိဗာဓနံ ပဟာနံ. ပဒဟနံ ကောသဇ္ဇပက္ခေ ပတိတုံ အဒတွာ စိတ္တဿ ဥဿဟနံ. အနုယောဂေါ ယထာ သမာဓိ ဝိသေသဘာဂိယတံ ပါပုဏာတိ, ဧဝံ ဝီရိယဿ ဗဟုလီကရဏံ. ဣဓ ဥပစာရပ္ပနာစိတ္တပရိဒမနဝီရိယာနံ အဓိပ္ပေတတ္တာ အာဟ ‘‘တိပ္ပဘေဒံ ဝီရိယ’’န္တိ. နပ္ပမဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ အပ္ပမာဒေါ, အသမ္မောသော. သမ္မာ ဥပါယေန မနသိ ကရောတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧတေနာတိ သမ္မာမနသိကာရော ဉာဏန္တိ အာဟ ‘‘ဝီရိယဉ္စ သတိဉ္စ ဉာဏဉ္စာ’’တိ. ဧတ္ထာတိ ‘‘အာတပ္ပ…ပေ… မနသိကာရံ အနွာယာ’’တိ ဣမသ္မိံ ပါဌေ. သီလဝိသုဒ္ဓိယာ သဒ္ဓိံ စတုန္နံ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနံ အဓိဂမနပဋိပဒါ ဝတ္တဗ္ဗာ, သာ ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘သင်္ခေပတ္ထော’’တိ. ‘‘တထာရူပ’’န္တိ စုဒ္ဒသဝိဓေဟိ စိတ္တဒမနေဟိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနဿ ဒမိတတံ ဝဒတိ.

31. ‘ආතාපනය’ යනු ක්ලේශයන් තැවීම, පීඩාවට පත් කිරීම හා ප්‍රහාණය කිරීමයි. ‘පදහනය’ යනු කුසීතකම පැත්තට වැටෙන්නට නොදී සිත උත්සාහවත් කිරීමයි. ‘අනුයෝගය’ යනු සමාධිය විශේෂ අවබෝධය (විශේෂභාගියත්වය) කරා පැමිණෙන පරිදි වීර්යය බහුලව වැඩීමයි. මෙහිදී උපචාර හා අප්පනා චිත්තයන් දමනය කිරීමේ වීර්යය අදහස් කරන බැවින් ‘තිවිධ වූ වීර්යය’ යැයි පවසන ලදී. මෙයින් ප්‍රමාද නොවන බැවින් ‘අප්පමාදය’ හෙවත් නොමුළාව පවතින සිහියයි. යහපත් වූ උපාය මාර්ගයෙන් කමටහන මෙනෙහි කරයිද, එය ‘සම්මා මනසිකාරය’ හෙවත් ප්‍රඥාවයි. එබැවින් ‘වීර්යය ද, සිහිය ද, ප්‍රඥාව ද’ යැයි පවසන ලදී. ‘එත්ථාති’ යනු ‘ආතප්ප...පෙ... මනසිකාරං අන්වාය’ යන මෙම පාඨයේ දී ය. සීල විසුද්ධිය සමඟ රූපාවචර ධ්‍යාන සතර ලැබීමේ පිළිවෙත මෙහිදී ප්‍රකාශ කළ යුතුය. එය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තරාත්මකව දක්වා ඇති බැවින් ‘සංඛේපත්තෝ’ (සංක්ෂේප අර්ථය) යැයි පවසන ලදී. ‘තථාරූපං’ යන්නෙන් තුදුස් (14) වැදෑරුම් සිත දමනය කිරීමේ ක්‍රම මඟින් රූපාවචර සිවුවන දැහැන දමනය කළ බව (හික්මවූ බව) පවසයි.

သမာဓာနာဒိအဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနဿ ယောဂိနော သမာဓိဝိဇမ္ဘနဘူတာ လောကိယာဘိညာ ဈာနာနုဘာဝေါ. ‘‘ဈာနာဒီန’’န္တိ ဣဒံ ဈာနလာဘိဿ ဝိသေသေန ဈာနဓမ္မာ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ, တံမုခေန သေသဓမ္မာတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဇနကဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. သတိ ဟိ ဇနကဘာဝေ ရူပါဒိဓမ္မာနံ ဝိယ သုခါဒိဓမ္မာနံ ဝိယ, စ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာယ ဥပ္ပာဒဝန္တတာ ဝိညာယတိ, ဥပ္ပာဒေ စ သတိ အဝဿမ္ဘာဝီ နိရောဓောတိ အနဝကာသာဝ နိစ္စတာ သိယာတိ. ကူဋဋ္ဌ-သဒ္ဒေါ ဝါ လောကေ အစ္စန္တနိစ္စေ နိရုဠှော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတော’’တိ ဧတေန ယထာ ဧသိကာ ဝါတပ္ပဟာရာဒီဟိ န စလတိ, ဧဝံ န ကေနစိ ဝိကာရံ အာပဇ္ဇတီတိ ဝိကာရာဘာဝမာဟ, ‘‘ကူဋဋ္ဌော’’တိ ဣမိနာ ပန အနိစ္စတာဘာဝံ. ဝိကာရောပိ ဝိနာသောယေဝါတိ အာဟ, ‘‘ဥဘယေနပိ လောကဿ ဝိနာသာဘာဝံ ဒီပေတီ’’တိ. ‘‘ဝိဇ္ဇမာနမေဝါ’’တိ ဧတေန ကာရဏေ ဖလဿ အတ္ထိဘာဝဒဿနေန အဘိဗျတ္တိဝါဒံ ဒီပေတိ. နိက္ခမတီတိ စ အဘိဗျတ္တိံ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. ကထံ ပန ဝိဇ္ဇမာနောယေဝ ပုဗ္ဗေ အနဘိဗျတ္တော အဘိဗျတ္တိံ ဂစ္ဆတီတိ? ယထာ အန္ဓကာရေန ပဋိစ္ဆန္နော ဃဋော အာလောကေန အဘိဗျတ္တိံ ဂစ္ဆတိ.

සමාධාන ආදී අංග අටකින් සමන්විත වූ රූපාවචර සිවුවන දැහැනට පැමිණි යෝගියාගේ සමාධි මහිමය (සමාධිවිජම්භන) වූ ලෞකික අභිඥාවෝ ධ්‍යාන ආනුභාවය නම් වෙති. ‘ජානාදීනං’ යන්නෙන් ධ්‍යාන ලාභියාට විශේෂයෙන් ධ්‍යාන ධර්මයන් අරමුණට පැමිණෙන බවත්, ඒ හරහා සෙසු ධර්මයන් ද අරමුණට පැමිණෙන බවත් යන අදහසින් පවසන ලදී. (මෙය) ජනක (නිපදවන) ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මක්නිසාද යත්, යම් හෙයකින් ජනක ස්වභාවයක් පවතී නම්, රූපය ආදී ධර්මයන් මෙන් ද, සුඛය ආදී ධර්මයන් මෙන් ද, ප්‍රත්‍යයන්ට අයත් ව පවතින බැවින් ඒ සියල්ල උත්පාදයක් (හටගැනීමක්) සහිත බව පෙනී යයි. උත්පාදයක් පවතින කල්හි නිරෝධය (විනාශය) අනිවාර්යයෙන්ම සිදුවන බැවින් නිත්‍ය බවක් පැවතීමට ඉඩක් නැත. එසේත් නැතහොත් ලෝකයේ අත්‍යන්තයෙන්ම නිත්‍ය වූ දෙය සඳහා ‘කූටස්ථ’ යන ශබ්දය භාවිත වේ. ‘එසිකට්ඨායිට්ඨිතෝ’ යන්නෙන් ඉන්ද්‍රඛීලයක් සුළං පහරවල් ආදියෙන් නොසැලෙන්නා සේ, කිසිදු විපර්යාසයකට (වෙනසකට) පත් නොවන බව හෙවත් විකාරයක් නොමැති බව පවසයි. ‘කූටස්ථෝ’ යන්නෙන් අනිත්‍ය නොවන බව පවසයි. විකාරය ද විනාශයක්ම බැවින් ‘දෙආකාරයකින්ම ලෝකයේ විනාශයක් නොමැති බව දක්වයි’ යැයි පවසන ලදී. ‘විජ්ජමානමේව’ යන්නෙන් හේතුව තුළ ඵලය පවතින බව දැක්වීමෙන් අභිව්‍යක්ති වාදය (ප්‍රකට වීමේ වාදය) දක්වයි. ‘නික්ඛමති’ (නික්මෙයි) යනු ප්‍රකට වීමට පැමිණෙයි යන අරුතයි. කලින් නොපැහැදිලිව තිබූ දෙයක් පසුව ප්‍රකට වන්නේ කෙසේද? අඳුරෙන් වැසී තිබුණු කළයක් ආලෝකය ලැබුණු විට ප්‍රකට වන්නාක් මෙනි.

ဣဒမေတ္ထ ဝိစာရေတဗ္ဗံ – ကိံ ကရောန္တော အာလောကော ဃဋံ ပကာသေတီတိ ဝုစ္စတိ, ယဒိ ဃဋဝိသယံ ဗုဒ္ဓိံ ကရောန္တော, ဗုဒ္ဓိယာ အနုပ္ပန္နာယ ဥပ္ပတ္တိဒီပနတော အဘိဗျတ္တိဝါဒေါ ဟာယတိ. အထ ဃဋဗုဒ္ဓိယာ အာဝရဏဘူတံ အန္ဓကာရံ ဝိဓမန္တော, ဧဝမ္ပိ အဘိဗျတ္တိဝါဒေါ ဟာယတိယေဝ. သတိ ဟိ ဃဋဗုဒ္ဓိယာ အန္ဓကာရော ကထံ တဿာ အာဝရဏံ ဟောတီတိ, ယထာ ဃဋဿ [Pg.144] အဘိဗျတ္တိ န ယုဇ္ဇတိ, ဧဝံ အတ္တနောပိ. တတ္ထာပိ ဟိ ယဒိ ဣန္ဒြိယဝိသယာဒိသန္နိပါတေန အနုပ္ပန္နာယ ဗုဒ္ဓိယာ ဥပ္ပတ္တိ, ဥပ္ပတ္တိဝစနေနေဝ အဘိဗျတ္တိဝါဒေါ ဟာယတိ, တထာ သဿတဝါဒေါ. အထ ဗုဒ္ဓိပ္ပဝတ္တိယာ အာဝရဏဘူတဿ အန္ဓကာရဋ္ဌာနိယဿ မောဟဿ ဝိဓမနေန. သတိ ဗုဒ္ဓိယာ ကထံ မောဟော အာဝရဏန္တိ, ကိဉ္စိ ဘေဒသမ္ဘဝတော. န ဟိ အဘိဗျဉ္ဇနကာနံ စန္ဒသူရိယမဏိပဒီပါဒီနံ ဘေဒေန အဘိဗျဉ္ဇိတဗ္ဗာနံ ဃဋာဒီနံ ဘေဒေါ ဟောတိ, ဟောတိ စ ဝိသယဘေဒေန ဗုဒ္ဓိဘေဒေါတိ ဘိယျောပိ အဘိဗျတ္တိ န ယုဇ္ဇတိယေဝ, န စေတ္ထ ဝုတ္တိကပ္ပနာ ယုတ္တာ ဝုတ္တိယာ ဝုတ္တိမတော စ အနညထာနုဇာနနတောတိ. တေ စ သတ္တာ သန္ဓာဝန္တီတိ ယေ ဣဓ မနုဿဘာဝေန အဝဋ္ဌိတာ, တေယေဝ ဒေဝဘာဝါဒိဥပဂမနေန ဣတော အညတ္ထ ဂစ္ဆန္တိ, အညထာ ကတဿ ကမ္မဿ ဝိနာသော, အကတဿ စ အဗ္ဘာဂမော အာပဇ္ဇေယျာတိ အဓိပ္ပာယော.

මෙහි මෙසේ විමසිය යුතුය - ආලෝකය කුමක් කරන්නේ කළය ප්‍රකාශ කරයිද? ඉදින් කළය විෂය කොට ඇති බුද්ධිය (දැනීම) ඇති කරන්නේ නම්, බුද්ධිය නූපන් කල්හි එහි උත්පත්තිය දැක්වීම නිසා අභිව්‍යක්තිවාදය (පූර්වයෙන් පැවති දෙයක් ප්‍රකාශ වීම යන වාදය) පිරිහෙයි. තවද කළය පිළිබඳ බුද්ධියට ආවරණයක් වූ අන්ධකාරය දුරු කරන්නේ නම්, එවිටද අභිව්‍යක්තිවාදය පිරිහෙයි. කළය පිළිබඳ බුද්ධිය පවතිද්දී අන්ධකාරය එයට ආවරණයක් වන්නේ කෙසේද? කළය ප්‍රකාශ වීමක් (අභිව්‍යක්තියක්) යෝග්‍ය නොවන්නා සේම ආත්මය පිළිබඳවද එසේමය. එහිදීද ඉදින් ඉන්ද්‍රිය හා අරමුණු එක්වීමෙන් නූපන් බුද්ධියක උත්පත්තිය සිදුවේ නම්, උත්පත්තිය යන වචනයෙන්ම අභිව්‍යක්තිවාදය පිරිහෙයි; එසේම ශාස්වතවාදයද පිරිහෙයි. තවද බුද්ධියේ පැවැත්මට ආවරණයක් වූ, අන්ධකාරය බඳු වූ මෝහය දුරු කිරීමෙන් බුද්ධිය ඇති වන්නේ නම්, බුද්ධිය පවතිද්දී මෝහය ආවරණයක් වන්නේ කෙසේද? යම් භේදයක් (වෙනසක්) සිදුවන බැවිනි. සඳ, හිරු, මිණි, පහන් ආදී ප්‍රකාශ කරන්නන්ගේ භේදයෙන් ප්‍රකාශ කළ යුතු කළාදීන්ගේ භේදයක් සිදු නොවේ. එහෙත් අරමුණුවල භේදයෙන් බුද්ධියෙහි භේදයක් ඇති වන බැවින් අභිව්‍යක්තියක් (පූර්වයෙන් පැවති දෙයක් ප්‍රකාශ වීමක්) කිසිසේත් යෝග්‍ය නොවේ. මෙහිදී වෘත්තියක් (පැවැත්මක්) ගැන උපකල්පනය කිරීමද නුසුදුසුය. යම් සත්ත්ව කෙනෙක් සැරිසරන්නාහුද, ඔවුහු මෙහි මනුෂ්‍ය භාවයෙන් සිට මතු දේව භාවාදියට පත්වීමෙන් මෙතැනින් අන් තැනකට යති. එසේ නොවන්නේ නම්, කළ කර්මයන් විනාශ වීම හා නොකළ කර්මයන් පැමිණීම (අකෘතාභ්‍යාගමය) සිදු වන බැවිනි.

အပရာပရန္တိ အပရသ္မာ ဘဝါ အပရံ ဘဝံ. ဧဝံ သင်္ချံ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္တနော နိစ္စသဘာဝတ္တာ န စုတူပပတ္တိယော, သဗ္ဗဗျာပိတာယ နာပိ သန္ဓာဝနသံသရဏာနိ, ဓမ္မာနံယေဝ ပန ပဝတ္တိဝိသေသေန ဧဝံ သင်္ချံ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ ဝေါဟရီယန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတေန အဝဋ္ဌိတသဘာဝဿ အတ္တနော, ဓမ္မိနော စ ဓမ္မမတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ဝိနဿတိ စာတိ ဣမံ ဝိပရိဏာမဝါဒံ ဒဿေတိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော ဝက္ခာမ. အတ္တနော ဝါဒံ ဘိန္ဒတီတိ သန္ဓာဝနာဒိဝစနသိဒ္ဓါယ အနိစ္စတာယ ပုဗ္ဗေ ပဋိညာတံ သဿတဝါဒံ ဘိန္ဒတိ, ဝိဒ္ဓံသေတီတိ အတ္ထော. သဿတိသမန္တိ ဝါ ဧတဿ သဿတံ ထာဝရံ နိစ္စကာလန္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘අපරාපරං’ යනු එක් භවයකින් පසු තවත් භවයකි. ‘මෙසේ සංඛ්‍යාවට (ගණනට) පැමිණෙති’ යනු තමාගේ නිත්‍ය ස්වභාවය නිසා චුති උප්පත්ති නොමැති බවත්, සියල්ලෙහි පැතිර පවත්නා බැවින් සැරිසැරීමක් හෝ සංසරණය වීමක් නොමැති බවත්ය. එහෙත් ධර්මයන්ගේම පැවැත්මේ විශේෂත්වයක් නිසා මෙසේ සංඛ්‍යාවට පැමිණෙති හෙවත් ව්‍යවහාර කරනු ලැබෙත් යන අදහසයි. මෙයින් අවිපරීත ස්වභාවයක් ඇති ආත්මයක් සහ ධර්මතාවක් පමණක් ඉපිද විනාශ වේ යන විපරිණාමවාදය දක්වයි. මේ පිළිබඳව කිව යුතු යමක් වේ නම් එය මතු මතු දක්වන්නෙමු. ‘තමාගේ වාදය බිඳියි’ යනු සැරිසැරීම ආදී වචනවලින් ස්ථිර වන අනිත්‍යතාව නිසා පෙර පිළිගත් ශාස්වතවාදය බිඳ දමයි, විනාශ කරයි යන අර්ථයයි. ‘සස්සතිසමං’ යනු එය ශාස්වත වූ, ස්ථාවර වූ, සදාකාලික වූ දෙයක් යන අර්ථයෙන් දත යුතුය.

ဟေတုံ ဒဿေန္တောတိ ယေသံ ‘‘သဿတော’’တိ အတ္တာနဉ္စ လောကဉ္စ ပညပေတိ အယံ ဒိဋ္ဌိဂတိကော, တေသံ ဟေတုံ ဒဿေန္တောတိ အတ္ထော. န ဟိ အတ္တနော ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စက္ခကတမတ္ထံ အတ္တနောယေဝ သာဓေတိ, အတ္တနော ပန ပစ္စက္ခကတေန အတ္ထေန အတ္တနော အပ္ပစ္စက္ခဘူတမ္ပိ အတ္ထံ သာဓေတိ. အတ္တနာ ဟိ ယထာနိစ္ဆိတံ ပရေဟိ ဝိညာပေတိ, န အနိစ္ဆိတံ. ‘‘ဟေတုံ ဒဿေန္တော’’တိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဟေတုဒဿနံ – ဧတေသု အနေကေသု ဇာတိသတသဟဿေသု ဧကောဝါယံ မေ အတ္တာ, လောကော စ အနုဿရဏသဗ္ဘာဝတော. ယော ဟိ ယမတ္ထံ အနုဘဝတိ, သော ဧဝ တံ အနုဿရတိ, န အညော. န ဟိ အညေန အနုဘူတမတ္ထံ အညော အနုဿရိတုံ သက္ကောတိ ယထာ တံ ဗုဒ္ဓရက္ခိတေန အနုဘူတံ ဓမ္မရက္ခိတော. ယထာ စေတာသု, ဧဝံ ဣတော ပုရိမတရာသုပိ ဇာတီသူတိ. ကသ္မာ သဿတော မေ အတ္တာ စ လောကော [Pg.145] စ. ယထာ စ မေ, ဧဝံ အညေသမ္ပိ သတ္တာနံ သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာတိ? သဿတဝသေန ဒိဋ္ဌိဂဟနံ ပက္ခန္ဒော ဒိဋ္ဌိဂတိကော ပရေပိ တတ္ထ ပတိဋ္ဌပေတိ, ပါဠိယံ ပန ‘‘အနေကဝိဟိတာနိ အဓိဝုတ္တိပဒါနိ အဘိဝဒန္တိ. သော ဧဝံ အာဟာ’’တိ စ ဝစနတော ပရာနုမာနဝသေန ဣဓ ဟေတုဒဿနံ အဓိပ္ပေတန္တိ ဝိညာယတိ. ကာရဏန္တိ တိဝိဓံ ကာရဏံ သမ္ပာပကံ နိဗ္ဗတ္တကံ ဉာပကန္တိ. တတ္ထ အရိယမဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနဿ သမ္ပာပကံ ကာရဏံ, ဗီဇံ အင်္ကုရဿ နိဗ္ဗတ္တကံ ကာရဏံ, ပစ္စယုပ္ပန္နတာဒယော အနိစ္စတာဒီနံ ဉာပကံ ကာရဏံ, ဣဓာပိ ဉာပကကာရဏမေဝ အဓိပ္ပေတံ. ဉာပကော ဟိ ဉာပေတဗ္ဗတ္ထဝိသယဿ ဉာဏဿ ဟေတုဘာဝတော ကာရဏန္တိ. တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယ တံ ဉာဏံ တိဋ္ဌတိ တတ္ထာတိ ‘‘ဌာန’’န္တိ, ဝသတိ တတ္ထ ပဝတ္တတီတိ ‘‘ဝတ္ထူ’’တိ စ ဝုစ္စတိ. တထာ ဟိ ဘဂဝတာ ဝတ္ထု-သဒ္ဒေန ဥဒ္ဒိသိတွာပိ ဌာနသဒ္ဒေန နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ.

‘හේතුව දක්වන්නේ’ යනු යම් දෘෂ්ටිගත පුද්ගලයෙක් ‘ආත්මය හා ලෝකය ශාස්වතය’ කියා පනවයිද, ඔවුන්ට ඒ සඳහා හේතුව දක්වන්නේ යන අර්ථයයි. තමාගේ දෘෂ්ටියෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගත් අර්ථය තමාටම සාධනය කරගන්නේ නොවේ. තමා ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගත් අර්ථය මගින් තමාට අප්‍රත්‍යක්ෂ වූ අර්ථයද සාධනය කරයි. තමා යම් සේ කැමති වන්නේද, එසේ අන්‍යයන්ට දන්වයි; අකැමැති සේ නොවේ. ‘හේතුව දක්වන්නේ’ යන මෙහි හේතු දැක්වීම නම් - මෙම අනේක ජාති ලක්ෂ ගණනෙහි මාගේ මේ ආත්මය හා ලෝකය එකක්මය; ඒ බව අතීතය සිහිපත් කළ හැකි බැවින් (ස්මරණයෙන්) තහවුරු වේ. යම් පුද්ගලයෙක් යම් අර්ථයක් අත්විඳින්නේද, ඔහුම එය සිහිපත් කරයි, අන්‍යයෙකු නොවේ. බුද්ධරක්ඛිත අත්විඳි දෙයක් ධර්මරක්ඛිතට සිහිපත් කළ නොහැකි වන්නා සේ, අන්‍යයෙකු අත්විඳි දෙයක් තවත් කෙනෙකුට සිහිපත් කළ නොහැක. මේ ජාතීන්හි යම් සේද, මෙයින් පෙර වූ ජාතීන්හිද එසේමය. එබැවින් මාගේ ආත්මය හා ලෝකය ශාස්වතය. මට යම් සේද, එසේම අන් සත්ත්වයන්ගේද ආත්මය හා ලෝකය ශාස්වතය යනුවෙනි. ශාස්වත වශයෙන් දෘෂ්ටිය දැඩිව ගත් දෘෂ්ටිගතිකයා අන්‍යයන්ද එහි පිහිටුවයි. පාලියෙහි ‘නොයෙක් ආකාරයේ අධිවෘත්ති පද පවසති, ඔහු මෙසේ කීවේය’ යන වචනවලින් අන්‍යයන්ගේ අනුමානයෙන් මෙහි හේතු දැක්වීම අදහස් කළ බව දත යුතුය. කාරණය යනු සම්පාපක කාරණය, නිබ්බත්තක කාරණය හා ඥාපක කාරණය යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී ආර්ය මාර්ගය නිර්වාණයට පමුණුවන (සම්පාපක) කාරණයයි. බීජය අංකුරයක් උපදවන (නිබ්බත්තක) කාරණයයි. ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් බව ආදිය අනිත්‍යතාව ආදිය හඳුන්වා දෙන (ඥාපක) කාරණයයි. මෙහිදීද අදහස් කළේ ඥාපක කාරණයයි. දැනගත යුතු අර්ථය විෂය කරගත් ඥානයට හේතු වන බැවින් එය කාරණයකි. ඒ මත රඳා පවතින බැවින් ඒ ඥානය එහි පවතින නිසා ‘ස්ථානය’ (ඨාන) කියාද, එහි වසන හෙවත් පවතින නිසා ‘වස්තුව’ (වත්ථු) කියාද කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වස්තු ශබ්දයෙන් උදෙස් (සාරාංශ) කොට ඨාන ශබ්දයෙන් නිර්දේශ (විස්තර) කළේ එබැවිනි.

၃၂-၃၃. ဒုတိယတတိယဝါဒါနံ ပဌမဝါဒတော နတ္ထိ ဝိသေသော ဌပေတွာ ကာလဝိသေသန္တိ အာဟ ‘‘ဥပရိ ဝါဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ သဿတဝါဒေါ စတုဓာ ဝိဘတ္တော, နနု အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒေါ ဝိယ ဒုဝိဓေနေဝ ဝိဘဇိတဗ္ဗော သိယာတိ အာဟ ‘‘မန္ဒပညော ဟိ တိတ္ထိယော’’တိအာဒိ.

32-33. දෙවන හා තෙවන වාදයන්හි පළමු වාදයට වඩා කාලයේ විශේෂත්වය හැර අන් වෙනසක් නැත. එබැවින් ‘මතු වූ වාද දෙක්හිද මේ ක්‍රමයම වේ’ යයි වදාරන ලදී. ඉදින් එසේ නම් ශාස්වතවාදය සතර ආකාරයකින් බෙදුවේ මන්ද? අධිච්චසමුප්පන්නික වාදය මෙන් දෙආකාරයකින් බෙදිය යුතු නොවේද යන පැනයට ‘මඳ නැණැති තීර්ථකයා’ යනාදිය පැවසූහ.

၃၄. တက္ကယတီတိ ဦဟယတိ, သဿတာဒိအာကာရေန တသ္မိံ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ စိတ္တံ အဘိနိရောပေတီတိ အတ္ထော. တက္ကောတိ အာကောဋနလက္ခဏော ဝိနိစ္ဆယလက္ခဏော ဝါ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနဘူတော ဝိတက္ကော. ဝီမံသာ နာမ ဝိစာရဏာ, သာ ပနေတ္ထ အတ္ထတော ပညာပတိရူပကော လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒေါ, မိစ္ဆာဘိနိဝေသော ဝါ အယောနိသောမနသိကာရော, ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝါ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေနေဝါဟ ‘‘တုလနာ ရုစ္စနာ ခမနာ’’တိ. ပရိယာဟနနံ ဝိတက္ကဿ အာရမ္မဏဦဟနံ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘တေန တေန ပကာရေန တက္ကေတွာ’’တိ. အနုဝိစရိတန္တိ ဝီမံသာယ အနုပဝတ္တိတံ, ဝီမံသာနုဂတေန ဝါ ဝိစာရေန အနုမဇ္ဇိတံ. ပဋိ ပဋိ ဘာတီတိ ပဋိဘာနံ, ယထာသမိဟိတာကာရဝိသေသဝိဘာဝကော စိတ္တုပ္ပာဒေါ. ပဋိဘာနတော ဇာတံ ပဋိဘာနံ, သယံ အတ္တနော ပဋိဘာနံ သယံ ပဋိဘာနံ. တေနေဝါဟ ‘‘အတ္တနော ပဋိဘာနမတ္တသဉ္ဇာတ’’န္တိ. မတ္တ-သဒ္ဒေန ဝိသေသာဓိဂမာဒယော နိဝတ္တေတိ.

34. ‘තක්කයති’ යනු තර්ක කරයි, ශාස්වත ආදී ආකාරයෙන් ඒ ඒ අරමුණෙහි සිත පිහිටුවයි යන අර්ථයයි. තර්කය යනු විනිශ්චය කිරීමේ ලක්ෂණය ඇති හෝ දෘෂ්ටියට පදනම් වූ විතර්කයයි. ‘විමංසා’ නම් විමසා බැලීමයි; එය අර්ථ වශයෙන් ප්‍රඥාව වැනි ලෝභ සහගත සිතක උපතකි, නැතහොත් මිච්ඡාභිනිවේසය හෙවත් අයෝනිසෝ මනසිකාරයයි, නැතහොත් පූර්ව භාගයෙහි වූ දෘෂ්ටි විප්ඵන්දිතය (දෘෂ්ටිය නිසා ඇතිවන සැලීම) යයි දත යුතුය. එබැවින් ‘තූලනා (කිරා බැලීම), රුච්චනා (ප්‍රිය කිරීම), ඛමනා (ඉවසීම)’ යයි කියන ලදී. අරමුණ විමසීම විතර්කයේම ස්වභාවයක් බැවින් ‘ඒ ඒ ආකාරයෙන් තර්ක කොට’ යයි පවසන ලදී. ‘අනුවිචරිත’ යනු විමසීම අනුව පවතින හෝ විමසීම සමග පවතින විචාරයෙන් මැනවින් පිරිමදින ලද්දකි. ‘පටි පටි භාති’ (නැවත නැවත වැටහෙයි) යනු ප්‍රතිභානයයි; එය තමා අපේක්ෂා කළ ආකාරය විශේෂයෙන් පැහැදිලි කරන චිත්තෝත්පාදයකි. ප්‍රතිභානයෙන් උපන් දේ ප්‍රතිභානයයි; තමාගේම ප්‍රතිභානයෙන් හටගත් බැවින් එය ‘සයං පටිභානං’ (ස්වයං ප්‍රතිභානය) නම් වේ. එබැවින් ‘තමාගේ ප්‍රතිභාන මාත්‍රයෙන් හටගත්’ යයි කියන ලදී. ‘මාත්‍ර’ ශබ්දයෙන් විශේෂ අධිගමයන් ආදිය බැහැර කරයි.

‘‘အနာဂတေပိ [Pg.146] ဧဝံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဣဒံ န ဣဓာဓိပ္ပေတတက္ကီဝသေနေဝ ဝုတ္တံ, လာဘီတက္ကိနော ဧဝမ္ပိ သမ္ဘဝတီတိ သမ္ဘဝဒဿနဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယံ ကိဉ္စိ အတ္တနာ ပဋိလဒ္ဓံ ရူပါဒိ သုခါဒိ စ ဣဓ လဗ္ဘတီတိ လာဘော, န ဈာနာဒိဝိသေသော. ‘‘ဧဝံ သတိ ဣဒံ ဟောတီ’’တိ အနိစ္စေသု ဘာဝေသု အညော ကရောတိ, အညော ပဋိသံဝေဒေတီတိ အာပဇ္ဇတိ, တထာ စ သတိ ကတဿ ဝိနာသော, အကတဿ စ အဗ္ဘာဂမော သိယာ. နိစ္စေသု ပန ဘာဝေသု ယော ကရောတိ, သော ပဋိသံဝေဒေတီတိ န ဒေါသော အာပဇ္ဇတီတိ တက္ကိကဿ ယုတ္တိဂဝေသနာကာရံ ဒဿေတိ.

‘‘අනාගතයෙහි ද මෙසේ ම වනු ඇත’’ යන්න මෙහි අදහස් කරන තර්කිකයා සම්බන්ධයෙන් පමණක් නොව, කිසියම් ලාභයක් (අත්දැකීමක්) ඇති තර්කිකයාට ද එසේ විය හැකි බැවින්, ඒ බව පෙන්වීම පිණිස පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. තමා විසින් ලබන ලද රූප ආදිය හෝ සැප ආදිය හෝ යම් කිසිවක් වේ ද එය මෙහි ‘ලාභය’ ලෙස අදහස් කෙරේ, එය ධ්‍යානාදී විශේෂයක් නොවේ. ‘‘මෙසේ ඇති කල්හි මෙය වෙයි’’ යනුවෙන් අනිත්‍ය වූ ස්වභාවයන්හි දී එක් අයෙක් කර්මය කරයි, තවකෙක් එහි විපාක විඳියි යන දෝෂය ඇති වේ. එවිට කළ දෙය විනාශ වීමත්, නොකළ දෙය පැමිණීමත් සිදු වේ. එහෙත් නිත්‍ය වූ ස්වභාවයන්හි දී යමෙක් කරයි ද ඔහු ම විපාක විඳියි යනුවෙන් දෝෂයක් ඇති නොවන බව තර්කිකයාගේ යුක්ති ගවේෂණාකාරය (තර්ක කරන අයුරු) දක්වයි.

တက္ကမတ္တေနေဝါတိ အာဂမာဓိဂမာဒီနံ အနုဿဝါဒီနဉ္စ အဘာဝါ သုဒ္ဓတက္ကေနေဝ. နနု စ ဝိသေသလာဘိနောပိ သဿတဝါဒိနော အတ္တနော ဝိသေသာဓိဂမဟေတု အနေကေသု ဇာတိသတသဟဿေသု ဒသသု သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋေသု စတ္တာလီသာယ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋေသု ယထာနုဘူတံ အတ္တနော သန္တာနံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဉ္စ ‘‘အတ္တာ, လောကော’’တိ စ အနုဿရိတွာ တတော ပုရိမပုရိမတရာသုပိ ဇာတီသု တထာဘူတဿ အတ္ထိတာနုဝိတက္ကနမုခေန သဗ္ဗေသမ္ပိ သတ္တာနံ တထာဘာဝါနုဝိတက္ကနဝသေနေဝ သဿတာဘိနိဝေသိနော ဇာတာ, ဧဝဉ္စ သတိ သဗ္ဗောပိ သဿတဝါဒီ အနုဿုတိဇာတိဿရတက္ကိကာ ဝိယ အတ္တနော ဥပလဒ္ဓဝတ္ထုနိဗန္ဓနေန တက္ကနေန ပဝတ္တဝါဒတ္တာ တက္ကီပက္ခေယေဝ တိဋ္ဌေယျ, အဝဿဉ္စ ဝုတ္တပ္ပကာရံ တက္ကနမိစ္ဆိတဗ္ဗံ, အညထာ ဝိသေသလာဘီ သဿတဝါဒီ ဧကစ္စသဿတိကပက္ခံ, အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကပက္ခံ ဝါ ဘဇေယျာတိ? န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ယသ္မာ ဝိသေသလာဘီနံ ခန္ဓသန္တာနဿ ဒီဃဒီဃတရဒီဃတမကာလာနုဿရဏံ သဿတဂ္ဂါဟဿ အသာဓာရဏကာရဏံ. တထာ ဟိ ‘‘အနေကဝိဟိတံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရာမိ. ဣမိနာမဟမေတံ ဇာနာမီ’’တိ အနုဿရဏမေဝ ပဓာနကာရဏဘာဝေန ဒဿိတံ. ယံ ပန တဿ ‘‘ဣမိနာမဟမေတံ ဇာနာမီ’’တိ ပဝတ္တံ တက္ကနံ, န တံ ဣဓ ပဓာနံ အနုဿရဏံ ပတိ တဿ အပ္ပဓာနဘူတတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ အနုဿဝါဒီနမ္ပိ ပဓာနဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, တေသံ သစ္ဆိကိရိယာယ အဘာဝေန တက္ကပဓာနတ္တာ, ပဓာနကာရဏေန စ နိဒ္ဒေသော နိရုဠှော သာသနေ လောကေ စ ယထာ ‘‘စက္ခုဝိညာဏံ, ယဝင်္ကုရော’’တိ စ.

‘තර්කයෙන් ම’ යනු පර්යාප්තිය (ආගම), අධිගමය (ප්‍රතිවේධය) හෝ අසා දැනගැනීම (අනුශ්‍රව) ආදිය නොමැති බැවින් හුදු තර්කයෙන් ම යන්නයි. විශේෂ අධිගමයන් (ධ්‍යානාදිය) ලැබූ ශාස්වතවාදීහු ද තමන් ලැබූ ඒ විශේෂ අධිගමය හේතු කොට ගෙන ජාති සියදහස් ගණන් ද, ලෝක විනාශ වීමේ හා හටගැනීමේ (සංවට්ට විවට්ට) කල්ප දහයක් ද, කල්ප සතළිසක් ද ආදී වශයෙන් තමන් අත්විඳි ස්වකීය සන්තතියත් එයට සම්බන්ධ ලෝකයත් ‘ආත්මය හා ලෝකය’ යැයි සිහිපත් කරති. ඉන්පසු ඊටත් පෙර පෙර ජාතීන්හි ද එබඳු පැවැත්මක් තිබූ බවටත්, සියලු සත්වයන්ගේ ද එබඳු ම පැවැත්මක් ඇති බවටත් තර්ක කිරීමෙන් ශාස්වත දෘෂ්ටියට බැසගනිති. එසේ නම්, සියලු ම ශාස්වතවාදීහු ද තමන් ලත් අත්දැකීම් පදනම් කරගෙන තර්ක කරන බැවින් ‘තර්කික’ ගණයට ම වැටිය යුතු නොවේ ද? තවද එබඳු තර්කයක් තිබීම අත්‍යවශ්‍ය ද වේ, එසේ නොවන්නේ නම් එම විශේෂ ලාභී ශාස්වතවාදියා ඒකච්චශාස්වතවාදයකට හෝ අධිච්චසමුප්පන්නවාදයකට හෝ නැඹුරු විය හැකි නොවේ ද? මෙය එසේ නොදැක්ක යුතුය. මන්ද යත්, විශේෂ ලාභීන් හට ස්කන්ධ සන්තතිය දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ සිහිපත් කළ හැකි වීම ශාස්වත දෘෂ්ටියට අසාධාරණ (ප්‍රධාන) හේතුව වන බැවිනි. ඒ බව ‘මම නේකවිධ වූ පූර්වේනිවාසය සිහි කරමි, මෙයින් මම මෙය දනිමි’ යනාදී වශයෙන් සිහිපත් කිරීම ම ප්‍රධාන හේතුව ලෙස දක්වා ඇත. ‘මෙයින් මම මෙය දනිමි’ යනුවෙන් එහි පවතින තර්කය ප්‍රධාන නොවේ; එය සිහිපත් කිරීමට සාපේක්ෂව අප්‍රධාන වේ. ඉදින්, අනුශ්‍රව (අසා දැනගැනීම) ආදියේ දී ද එය ප්‍රධාන විය යුතු යැයි පවසන්නේ නම්, එය එසේ නොවේ. ඔවුන්ට ප්‍රත්‍යක්ෂ අත්දැකීමක් නොමැති බැවින් තර්කය ම ප්‍රධාන වේ. ශාසනයෙහි සහ ලෝකයෙහි යමක් නම් කරනු ලබන්නේ එහි ප්‍රධාන හේතුවෙනි. උදාහරණයක් ලෙස ‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණය’ සහ ‘යව අංකුරය’ යන්න දැක්විය හැකිය.

အထ ဝါ ဝိသေသာဓိဂမနိဗန္ဓနရဟိတဿ တက္ကနဿ ဝိသုံ သဿတဂ္ဂါဟေ ကာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝိသေသာဓိဂမော ဝိသုံ သဿတဂ္ဂါဟကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗော[Pg.147], သော စ မန္ဒမဇ္ဈတိက္ခပညာဝသေန တိဝိဓောတိ ဘဂဝတာ သဗ္ဗတက္ကိနော တက္ကီဘာဝသာမညေန ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ စတုဓာ ဝဝတ္ထာပိတော သဿတဝါဒေါ. ယဒိပိ အနုဿဝါဒိဝသေန တက္ကိကာနံ ဝိယ မန္ဒပညာဒီနမ္ပိ ဟီနာဒိဝသေန အနေကဘေဒသဗ္ဘာဝတော ဝိသေသလာဘီနမ္ပိ ဗဟုဓာ ဘေဒေါ သမ္ဘဝတိ, သဗ္ဗေ ပန ဝိသေသလာဘိနော မန္ဒပညာဒိဝသေန တယော ရာသီ ကတွာ တတ္ထ ဥက္ကဋ္ဌဝသေန အနေကဇာတိသတသဟဿဒသသံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋစတ္တာရီသသံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋာနုဿရဏေန အယံ ဝိဘာဂေါ ဝုတ္တော. တီသုပိ ရာသီသု ယေ ဟီနမဇ္ဈပညာ, တေ ဝုတ္တပရိစ္ဆေဒတော ဦနကမေဝ အနုဿရန္တိ. ယေ ပန တတ္ထ ဥက္ကဋ္ဌပညာ, တေ ဝုတ္တပရိစ္ဆေဒံ အတိက္ကမိတွာ နာနုဿရန္တီတိ ဧဝံ ပနာယံ ဒေသနာ. တသ္မာ အညတရဘေဒသင်္ဂဟဝသေနေဝ ဘဂဝတာ စတ္တာရိဋ္ဌာနာနိ ဝိဘတ္တာနီတိ ဝဝတ္ထိတာ သဿတဝါဒီနံ စတုဗ္ဗိဓတာ. န ဟိ ဣဓ သာဝသေသံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ ဓမ္မရာဇာ.

එසේත් නැතහොත්, විශේෂ අධිගමයන්ගෙන් තොරව පවතින තර්ක කිරීම ශාස්වත දෘෂ්ටිය ගැනීමට වෙනම ම හේතුවක් බව පෙන්වීම පිණිස, විශේෂ අධිගමය ද ශාස්වත දෘෂ්ටියට වෙනම හේතුවක් ලෙස දැක්විය යුතුය. එම විශේෂ අධිගමය මඳ, මධ්‍යම සහ තියුණු ප්‍රඥාව අනුව තෙවැදෑරුම් වන බැවින් ද, සියලු තර්කිකයන් තර්ක කිරීම යන පොදු ලක්ෂණයෙන් එකට ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ශාස්වතවාදය සතර ආකාරයකින් පනවන ලදි. අනුශ්‍රව ආදිය ඇසුරු කළ තර්කිකයන්ගේ මෙන් ම, විශේෂ ලාභීන්ගේ ද බොහෝ භේදයන් තිබිය හැකි වුවත්, සියලු ම විශේෂ ලාභීන් ප්‍රඥාව අනුව කොටස් තුනකට බෙදා, එහි උපරිම සීමාවන් ලෙස ජාති සියදහස් ගණන්, කල්ප දහයක් සහ කල්ප සතළිසක් සිහිපත් කිරීම පදනම් කරගෙන මෙම විභාගය දක්වන ලදි. මෙම කොටස් තුනෙහි ම සිටින හීන සහ මධ්‍යම ප්‍රඥාවන්තයෝ ඉහත කී සීමාවන්ට වඩා අඩුවෙන් සිහිපත් කරති. එහි සිටින උසස් ම ප්‍රඥාවන්තයෝ වුව ද ඉහත කී සීමාවන් ඉක්මවා සිහිපත් නොකරති; දේශනාව පවතින්නේ එලෙසිනි. එබැවින් යම් යම් භේදයන් එක්තැන් කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කරුණු සතරක් විභාග කළ බැවින් ශාස්වතවාදීන්ගේ සතරවැදෑරුම් බව තීරණය විය. ධර්මරාජයන් වහන්සේ මෙහිදී කිසිදු ධර්මයක් ශේෂ නොවන පරිදි (සම්පූර්ණයෙන් ම) දේශනා කරන සේක.

၃၅. ‘‘အညတရေနာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝါ-သဒ္ဒဿ ပန အနိယမတ္ထတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒွီဟိ ဝါ တီဟိ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန စတူသု ဌာနေသု ယထာရဟံ ဧကစ္စံ ဧကစ္စဿ ပညာပနေ သဟကာရီကာရဏန္တိ ဒဿေတိ. ကိံ ပနေတာနိ ဝတ္ထူနိ အဘိနိဝေသဿ ဟေတု, ဥဒါဟု ပတိဋ္ဌာပနဿ. ကိဉ္စေတ္ထ ယဒိ တာဝ အဘိနိဝေသဿ, ကသ္မာ အနုဿရဏတက္ကနာနိယေဝ ဂဟိတာနိ, န သညာဝိပလ္လာသာဒယော. တထာဟိ ဝိပရီတသညာ အယောနိသောမနသိကာရအသပ္ပုရိသူပနိဿယအသဒ္ဓမ္မဿဝနာဒီနိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ပဝတ္တနဋ္ဌာနာနိ. အထ ပတိဋ္ဌာပနဿ အဓိဂမယုတ္တိယော ဝိယ အာဂမောပိ ဝတ္ထုဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗော, ဥဘယတ္ထာပိ ‘‘နတ္ထိ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝစနံ န ယုဇ္ဇတီတိ? န. ကသ္မာ? အဘိနိဝေသပက္ခေ တာဝ အယံ ဒိဋ္ဌိဂတိကော အသပ္ပုရိသူပနိဿယအသဒ္ဓမ္မဿဝနေဟိ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ ဝိပလ္လာသသညော ရူပါဒိဓမ္မာနံ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇနသဘာဝဿ အနဝဗောဓတော ဓမ္မယုတ္တိံ အတိဓာဝန္တော ဧကတ္တနယံ မိစ္ဆာ ဂဟေတွာ ယထာဝုတ္တာနုဿရဏတက္ကေဟိ ခန္ဓေသု ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၃၁) အဘိနိဝေသံ ဇနေသိ. ဣတိ အာသန္နကာရဏတ္တာ, ပဓာနကာရဏတ္တာ, တဂ္ဂဟဏေနေဝ စ ဣတရေသမ္ပိ ဂဟိတတ္တာ အနုဿရဏတက္ကနာနိယေဝ ဣဓ ဂဟိတာနိ. ပတိဋ္ဌာပနပက္ခေ ပန အာဂမောပိ ယုတ္တိပက္ခေယေဝ ဌိတော ဝိသေသတော ဗာဟိရကာနံ တက္ကဂါဟိဘာဝတောတိ အနုဿရဏတက္ကနာနိယေဝ [Pg.148] ဒိဋ္ဌိယာ ဝတ္ထုဘာဝေန ဂဟိတာနိ. ကိဉ္စ ဘိယျော ဒုဝိဓံ လက္ခဏံ ပရမတ္ထဓမ္မာနံ သဘာဝလက္ခဏံ သာမညလက္ခဏဉ္စာတိ. တတ္ထ သဘာဝလက္ခဏာဝဗောဓော ပစ္စက္ခဉာဏံ, သာမညလက္ခဏာဝဗောဓော အနုမာနဉာဏံ, အာဂမော စ သုတမယာယ ပညာယ သာဓနတော အနုမာနဉာဏမေဝ အာဝဟတိ, သုတာနံ ပန ဓမ္မာနံ အာကာရပရိဝိတက္ကနေန နိဇ္ဈာနက္ခန္တိယံ ဌိတော စိန္တာမယံ ပညံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ အနုက္ကမေန ဘာဝနာယ ပစ္စက္ခဉာဏံ အဓိဂစ္ဆတီတိ ဧဝံ အာဂမောပိ တက္ကဝိသယံ နာတိက္ကမတီတိ တဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတောဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော အဋ္ဌကထာယံ အနုဿုတိတက္ကဂ္ဂဟဏေန ဝိဘာဝိတောတိ ယုတ္တံ ဧဝိဒံ ‘‘နတ္ထိ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ. ‘‘အနေကဝိဟိတာနိ အဓိဝုတ္တိပဒါနိ အဘိဝဒန္တိ, သဿတံ အတ္တာနဉ္စ လောကဉ္စ ပညပေန္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၃၀) စ ဝစနတော ပတိဋ္ဌာပနဝတ္ထူနိ ဣဓာဓိပ္ပေတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

35. ‘‘Aññatarenā’’ යන්නෙහි අර්ථය දැක්වීමට ‘‘ekenā’’ (එකකින්) යැයි කියන ලදී. ‘‘Vā’’ (හෝ) යන වචනයේ අනිශ්චිත අර්ථය දැක්වීමට ‘‘දෙකකින් හෝ තුනකින් හෝ’’ යැයි පවසන ලදී. එමගින් කරුණු සතරකදී සුදුසු පරිදි ඇතැම් පුද්ගලයෙකු විසින් තවත් පුද්ගලයෙකුට (දෘෂ්ටිය) පැනවීමේදී සහකාරී හේතුවක් වන බව දක්වයි. මේ කරුණු අභිනිවේශයට (දෘෂ්ටි වශයෙන් දැඩිව ගැනීමට) හේතු වන්නේද, නැතහොත් (දෘෂ්ටිය) පිහිටුවීමට හේතු වන්නේද? ඉදින් අභිනිවේශයට නම්, අනුස්මරණය සහ තර්කය පමණක් ගත්තේ ඇයි? සංඥා විපල්ලාස ආදිය නොගත්තේ මන්ද? මන්දයත්, විපරීත සංඥාව, අයෝනිසෝ මනසිකාරය, අසත්පුරුෂ සේවනය, අසද්ධර්ම ශ්‍රවණය ආදිය මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පැවතීමට හේතු වන කරුණු බැවිනි. ඉදින් (දෘෂ්ටිය) පිහිටුවීමට නම්, අධිගම යුක්ති මෙන්ම ආගමය (ශුද්ධ ලියවිලි) ද කරුණක් වශයෙන් කිව යුතුය. එවිට ‘‘මීට බාහිරව (වෙනත් කරුණක්) නැත’’ යන වචනය නොගැලපේ ද? නැත, එය එසේ නොවේ. මන්ද? අභිනිවේශ පක්ෂයේදී, මේ දෘෂ්ටිගතිකයා අසත්පුරුෂ සේවනය හා අසද්ධර්ම ශ්‍රවණය නිසා අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් යුක්තව, විපල්ලාස සංඥා ඇතිව, රූපී ආදී ධර්මයන්ගේ ක්ෂණයක් පාසා බිඳෙන ස්වභාවය අවබෝධ නොවීමෙන් ධර්ම යුක්තිය ඉක්මවා ගොස්, ඒකත්ව නය වැරදියට ගෙන, කලින් කී අනුස්මරණ හා තර්ක මගින් ස්කන්ධයන් කෙරෙහි ‘‘ආත්මය හා ලෝකය ශාස්වතය’’ (දී. නි. 1.31) යන අභිනිවේශය ඇති කළේය. මෙසේ ආසන්න හේතුවක් බැවින් ද, ප්‍රධාන හේතුවක් බැවින් ද, ඒවා ගැනීමෙන් අනෙක්වා ද ගන්නා ලද බැවින් ද මෙහි අනුස්මරණ හා තර්ක පමණක් ගන්නා ලදී. පිහිටුවීමේ පක්ෂයේදී නම්, ආගමය ද යුක්ති පක්ෂයෙහිම පවතී. විශේෂයෙන් බාහිර පුද්ගලයන් තර්කයම ප්‍රධාන කොට ගන්නා බැවින් අනුස්මරණ හා තර්ක දෘෂ්ටියට කරුණු ලෙස ගන්නා ලදී. තවද පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ ලක්ෂණ දෙවදෑරුම් වේ; එනම් ස්වභාව ලක්ෂණ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙනි. එහිදී ස්වභාව ලක්ෂණ අවබෝධය ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානයයි. සාමාන්‍ය ලක්ෂණ අවබෝධය අනුමාන ඥානයයි. ආගමය ද (ශ්‍රැතිය) ශ්‍රැතමය ප්‍රඥාව සාධනය කරන බැවින් අනුමාන ඥානයම ඇති කරයි. අසන ලද ධර්මයන්ගේ ආකාරය විමසීමෙන් (පරිවිතර්කනයෙන්) නිජ්ඣානක්ඛන්තියෙහි (වැටහී ඉවසීමෙහි) පිහිටා චින්තාමය ප්‍රඥාව උපදවා අනුපිළිවෙලින් භාවනාවෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානය ලබයි. මෙසේ ආගමය ද තර්ක විෂය ඉක්මවා නොයන බැවින්, තර්කය ගැනීමෙන් එය ද ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. එය අටුවාවෙහි අනුස්සව හා තක්ක යන වචනවලින් විස්තර කර ඇති බැවින් ‘‘මීට බාහිරව නැත’’ යන්න මෙහි යුක්ත වේ. ‘‘අන්‍ය වූ විවිධ අධිවුත්ති පදයන් පවසති, ශාස්වත වූ ආත්මය හා ලෝකය පනවති’’ (දී. නි. 1.30) යන වචනයෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ (දෘෂ්ටිය) පිහිටුවීමේ කරුණු බව දත යුතුය.

၃၆. ဒိဋ္ဌိယေဝ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ပရမဝဇ္ဇတာယ အနေကဝိဟိတာနံ အနတ္ထာနံ ဟေတုဘာဝတော. ယထာဟ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရမာဟံ ဘိက္ခဝေ ဝဇ္ဇံ ဝဒါမီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၃၁၀) ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိနာ ပဋိသမ္ဘိဒါပါဠိယာ (ပဋိ. မ. ၁.၁၂၄) ဒိဋ္ဌိယာ ဌာနဝိဘာဂံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ခန္ဓာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ အာရမ္မဏဋ္ဌေန ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၃.၈၁, ၃၄၅) ဝစနတော. အဝိဇ္ဇာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ဥပနိဿယာဒိဘာဝေန ပဝတ္တနတော. ယထာဟ ‘‘အဿုတဝါ ဘိက္ခဝေ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၂; ပဋိ. မ. ၁.၁၃၀). ဖဿောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ယထာ စာဟ ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ, (ဒီ. နိ. ၁.၁၁၈ အာဒယော) ဖုဿ ဖုဿ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၄၄) စ. သညာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ဝုတ္တဉ္စေတံ ‘‘သညာနိဒါနာ ဟိ ပပဉ္စသင်္ခါ, (သု. နိ. ၈၈၀; မဟာနိ. ၁၀၉) ပထဝိတော သညတွာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂) စ အာဒိ. ဝိတက္ကောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘တက္ကဉ္စ ဒိဋ္ဌီသု ပကပ္ပယိတွာ, သစ္စံ မုသာတိ ဒွယဓမ္မမာဟူ’’တိ (သု. နိ. ၈၉၂) ‘‘တက္ကီ ဟောတိ ဝီမံသီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၃၄) စ အာဒိ. အယောနိသောမနသိကာရောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘တဿ ဧဝံ အယောနိသော မနသိ ကရောတော ဆန္နံ ဒိဋ္ဌီနံ အညတရာ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ‘အတ္ထိ မေ အတ္တာ’တိ ဝါ အဿ သစ္စတော ထေတတော ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၁၉). သမုဋ္ဌာတိ ဧတေနာတိ သမုဋ္ဌာနံ သမုဋ္ဌာနဘာဝေါ သမုဋ္ဌာနဋ္ဌော. ပဝတ္တိတာတိ ပရသန္တာနေသု ဥပ္ပာဒိတာ. ပရိနိဋ္ဌာပိတာတိ အဘိနိဝေသဿ ပရိယောသာနံ [Pg.149] မတ္ထကံ ပါပိတာတိ အတ္ထော. ‘‘အာရမ္မဏဝသေနာ’’တိ အဋ္ဌသု ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနေသု ခန္ဓေ သန္ဓာယာဟ. ပဝတ္တနဝသေနာတိ အဝိဇ္ဇာဒယော. အာသေဝနဝသေနာတိ ပါပမိတ္တပရတောဃောသာဒီနမ္ပိ သေဝနံ လဗ္ဘတိယေဝ. အထ ဝါ ဧဝံဂတိကာတိ ဧဝံဂမနာ, ဧဝံနိဋ္ဌာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမေ ဒိဋ္ဌိသင်္ခါတာ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ ဧဝံ ပရမတ္ထတော အသန္တံ အတ္တာနံ သဿတဘာဝဉ္စဿ အဇ္ဈာရောပေတွာ ဂဟိတာ, ပရာမဋ္ဌာ စ ဗာလလပနာ ယာဝ ပဏ္ဍိတာ န သမနုယုဉ္ဇန္တိ, တာဝ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တိ. ပဏ္ဍိတေဟိ သမနုယုဉ္ဇိယမာနာ ပန အနဝဋ္ဌိတဝတ္ထုကာ အဝိမဒ္ဒက္ခမာ သူရိယုဂ္ဂမနေ ဥဿာဝဗိန္ဒူ ဝိယ ခဇ္ဇောပနကာ ဝိယ စ ဘိဇ္ဇန္တိ ဝိနဿန္တိ စာတိ.

36. දෘෂ්ටියම දෘෂ්ටි ස්ථානයකි. එය අතිශයින්ම දෝෂ සහගත බැවින් හා අනේකවිධ අනර්ථයන්ට හේතු වන බැවිනි. ඒ බව ‘‘මහණෙනි, මම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය තරම් මහත් වූ වරදක් (වෙනත් කරුණක්) නොදකිමි’’ (අ. නි. 1.310) යනුවෙන් ද, ‘‘යථාහා’’ යනාදී පටිසම්භිදාපාළියෙහි (පටි. ම. 1.124) දෘෂ්ටි ස්ථාන විභාගය දක්වයි. එහි ස්කන්ධයෝ ද දෘෂ්ටි ස්ථානයකි. ආරම්මණ (අරමුණු) අර්ථයෙන් ‘‘රූපය ආත්මය වශයෙන් දක්නේද’’ යනාදී (සං. නි. 3.81, 345) වචනයෙනි. අවිද්‍යාව ද උපනිශ්‍රය ආදී වශයෙන් පැවතීමෙන් දෘෂ්ටි ස්ථානයකි. ඒ බව ‘‘මහණෙනි, ආර්යයන් නොදක්නා, ආර්ය ධර්මයෙහි අදක්ෂ වූ අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා’’ යනාදී (ම. නි. 1.2; පටි. ම. 1.130) වචනවලින් පෙනේ. ස්පර්ශය ද දෘෂ්ටි ස්ථානයකි. ඒ බව ‘‘එය ද ස්පර්ශ ප්‍රත්‍යයෙනි (දී. නි. 1.118 ආදිය), ස්පර්ශ කර ස්පර්ශ කර විඳිති’’ (දී. නි. 1.144) යනුවෙන් වදාළ බැවිනි. සංඥාව ද දෘෂ්ටි ස්ථානයකි. ‘‘සංඥාව නිදානය (මුල) කොට ඇති ප්‍රපංච සංඛ්‍යාවෝය’’ (සු. නි. 880; මහානි. 109), ‘‘පෘථිවිය සංඥා වශයෙන් දැන’’ (ම. නි. 1.2) යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. විතර්කය ද දෘෂ්ටි ස්ථානයකි. ‘‘දෘෂ්ටි කෙරෙහි තර්කයක් කල්පනා කර, සත්‍යය හා අසත්‍යය යැයි ද්විත්ව ධර්මයක් පවසති’’ (සු. නි. 892), ‘‘තර්ක කරන්නෙකුවෙයි, විමසන්නෙකුවෙයි’’ (දී. නි. 1.34) යනාදී වශයෙන් වදාළ බැවිනි. අයෝනිසෝ මනසිකාරය ද දෘෂ්ටි ස්ථානයකි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘‘එසේ අයෝනිසෝ මනසිකාරය කරන්නා වූ ඔහුට දෘෂ්ටි හයකින් එක්තරා දෘෂ්ටියක් උපදී. ‘මට ආත්මයක් ඇත’ කියා හෝ ඔහුට සත්‍ය වශයෙන් ස්ථිර වශයෙන් දෘෂ්ටියක් උපදී’’ (ම. නි. 1.19) යනාදී වශයෙන් වදාළහ. ‘‘සමුට්ඨාති එතේනාති’’ යනු මෙයින් හටගනී යන අර්ථයෙන් සමුට්ඨානයයි (හටගැනීමයි). ‘‘පවත්තිතා’’ යනු අන්‍යයන්ගේ සන්තානවල උපදවන ලදී. ‘‘පරිනිට්ඨාපිතා’’ යනු අභිනිවේශයේ (දෘෂ්ටි වශයෙන් ගැනීමෙහි) අවසානයට, කෙළවරට පමුණුවන ලදී යන අර්ථයයි. ‘‘ආරම්මණ වසේනා’’ (අරමුණු වශයෙන්) යනු දෘෂ්ටි ස්ථාන අටෙහි ස්කන්ධයන් අරභයා පවසන ලදී. ‘‘පවත්තන වසේනා’’ (පැවැත්ම වශයෙන්) යනු අවිද්‍යාව ආදියයි. ‘‘ආසේවන වසේනා’’ (ආසේවන වශයෙන්) යනු පාපමිත්‍ර සේවනය හා පරතෝඝෝෂය (අනුන්ගෙන් ඇසීම) ආදිය සේවනය කිරීමද ඇතුළත් වන බැවිනි. නැතහොත් ‘‘ඒවංගතිකා’’ යනු එවැනි ගමනක් ඇත්තා වූ, ‘‘ඒවංනිට්ඨා’’ (එවැනි අවසානයක් ඇති) යන අර්ථයයි. මෙයින් කියවුණේ මෙයයි - දෘෂ්ටි යනුවෙන් හඳුන්වන මේ දෘෂ්ටි ස්ථානයෝ, පරමාර්ථ වශයෙන් නැති වූ ආත්මයක් හා එහි ශාස්වත බවක් ආරෝපණය කරගෙන ගන්නා ලදුව, අල්ලා ගන්නා ලදුව, අඥානයන්ගේ සිට පණ්ඩිතයන් විසින් ප්‍රශ්න කරනු ලබන තාක් කල් පවතී. පණ්ඩිතයන් විසින් විමසනු ලබන කල්හි නම්, ස්ථිර පදනමක් නැති බැවින්, විමසීම් දරාගත නොහැකිව හිරු උදාවේදී පිනි බිංදු මෙන් ද කණාමැදිරියන් මෙන් ද බිඳී විනාශ වී යති.

တတ္ထာယံ အနုယုဉ္ဇနေ သင်္ခေပကထာ – ယဒိ ဟိ ပရေန ပရိကပ္ပိတော အတ္တာ လောကော ဝါ သဿတော သိယာ, တဿ နိဗ္ဗိကာရတာယ ပုရိမရူပါဝိဇဟနတော ကဿစိ ဝိသေသာဓာနဿ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အဟိတတော နိဝတ္တနတ္ထံ, ဟိတေ စ ပဋိပတ္တိအတ္ထံ ဥပဒေသော ဧဝ နိပ္ပယောဇနော သိယာ သဿတဝါဒိနော, ကထံ ဝါ သော ဥပဒေသော ပဝတ္တီယတိ ဝိကာရာဘာဝတော, ဧဝဉ္စ အတ္တနော အဇဋာကာသဿ ဝိယ ဒါနာဒိကိရိယာ ဟိံသာဒိကိရိယာ စ န သမ္ဘဝတိ. တထာ သုခဿ ဒုက္ခဿ အနုဘဝနနိဗန္ဓော ဧဝ သဿတဝါဒိနော န ယုဇ္ဇတိ ကမ္မဗဒ္ဓါဘာဝတော, ဇာတိအာဒီနဉ္စ အသမ္ဘဝတော ကုတော ဝိမောက္ခော, အထ ပန ဓမ္မမတ္တံ တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ဝိနဿတိ စ, ယဿ ဝသေနာယံ ကိရိယာဒိဝေါဟာရောတိ ဝဒေယျ, ဧဝမ္ပိ ပုရိမရူပါဝိဇဟနေန အဝဋ္ဌိတဿ အတ္တနော ဓမ္မမတ္တန္တိ န သက္ကာ သမ္ဘာဝေတုံ, တေ ဝါ ပနဿ ဓမ္မာ အဝတ္ထာဘူတာ အညေ ဝါ သိယုံ အနညေ ဝါ. ယဒိ အညေ, န တာဟိ တဿ ဥပ္ပန္နာဟိပိ ကောစိ ဝိသေသော အတ္ထိ. ယာဟိ ကရောတိ ပဋိသံဝေဒေတိ စဝတိ ဥပပဇ္ဇတိ စာတိ ဣစ္ဆိတံ, တသ္မာ တဒဝတ္ထော ဧဝ ယထာဝုတ္တဒေါသော. ကိဉ္စ ဓမ္မကပ္ပနာပိ နိရတ္ထိကာ သိယာ, အထာနညေ ဥပ္ပာဒဝိနာသဝန္တီဟိ အဝတ္ထာဟိ အနညဿ အတ္တနော တာသံ ဝိယ ဥပ္ပာဒဝိနာသသဗ္ဘာဝတော ကုတော နိစ္စတာဝကာသော, တာသမ္ပိ ဝါ အတ္တနော ဝိယ နိစ္စတာတိ ဗန္ဓဝိမောက္ခာနံ အသမ္ဘဝေါ ဧဝါတိ န ယုဇ္ဇတိယေဝ သဿတဝါဒေါ. န စေတ္ထ ကောစိ ဝါဒီ ဓမ္မာနံ သဿတဘာဝေ ပရိသုဒ္ဓံ ယုတ္တိံ ဝတ္တုံ သမတ္ထော, ယုတ္တိရဟိတဉ္စ ဝစနံ န ပဏ္ဍိတာနံ စိတ္တံ အာရာဓေတီတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယာဝ ပဏ္ဍိတာ န သမနုယုဉ္ဇန္တိ, တာဝ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီ’’တိ. ကမ္မဝသေန အဘိမုခေါ သမ္ပရေတိ ဧတ္ထာတိ အဘိသမ္ပရာယော, ပရောလောကော.

එහිදී මේ කරුණු විමසීමේ සංක්ෂේප කථාව මෙසේය: ඉදින් අන්‍යයන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද ආත්මය හෝ ලෝකය ශාස්වත (නිත්‍ය) වන්නේ නම්, එහි වෙනස් වීමක් නොමැති බැවින් සහ පෙර ස්වභාවය අත්නොහරින බැවින්, කිසිදු විශේෂ දියුණුවක් ඇති කළ නොහැකි නිසා අහිතෙන් මිදීම පිණිස හෝ හිතෙහි (යහපතෙහි) පිළිපැදීම පිණිස කරනු ලබන උපදේශය ශාස්වතවාදියෙකුට නිෂ්ඵල වන්නේය. වෙනස් වීමක් (විකාරයක්) නොමැති කල ඒ උපදේශය පවතින්නේ කෙසේද? එසේම ආත්මයට, අහසට මෙන් දානාදී ක්‍රියාවන් හෝ හිංසාදී ක්‍රියාවන් සිදු විය නොහැකිය. එමෙන්ම, කර්මයෙන් බැඳීමක් නොමැති බැවින් සහ ජාති ආදිය සිදු විය නොහැකි බැවින් ශාස්වතවාදියාට සැප දුක් අනුභව කිරීමේ සම්බන්ධයක් ද නොගැලපේ. එසේ නම් විමුක්තියක් කොයින්ද? ඉදින් යම් ධර්ම මාත්‍රයක් (සංස්කාරයක්) හටගන්නේ සහ විනාශ වන්නේද, ඒ මත පදනම්ව මෙම ක්‍රියාදී ව්‍යවහාරයන් පවතින්නේ යැයි පවසන්නේ නම්, පෙර ස්වභාවය අත්නොහැර පවතින ආත්මයට 'ධර්ම මාත්‍රයක්' යැයි සිතිය නොහැකිය. එම ධර්මයන් ආත්මය හා සමානද (අනන්‍යද) නැතහොත් වෙනස්ද? ඉදින් වෙනස් නම්, ඒවා උපන්නද ආත්මයට කිසිදු විශේෂයක් නැත. යමකින් කරයිද, විඳියිද, චුත වෙයිද, උපදියිද යන යමක් කැමති වන්නේද, ඒ නිසා එය පෙර කී දෝෂ සහිතම වෙයි. තවද ධර්ම කල්පනාවද නිෂ්ඵල වන්නේය. ඉදින් (ඒ ධර්මයන් ආත්මයෙන්) වෙනස් නොවේ නම්, හටගන්නා සහ විනාශ වන ධර්ම හා සමාන බැවින් ආත්මයට නිත්‍යභාවයක් කොහින්ද? නැතහොත් ඒ ධර්මයන්ද ආත්මය මෙන් නිත්‍ය වන්නේ නම් බන්ධනයක් හෝ විමුක්තියක් නැති බැවින් ශාස්වතවාදය කිසිසේත්ම නොගැලපේ. මෙහිදී කිසිදු වාදියෙකුට ධර්මයන්ගේ ශාස්වතභාවය පිළිබඳ පිරිසිදු යුක්තියක් (තර්කයක්) ඉදිරිපත් කළ නොහැක. යුක්තියෙන් තොර වචනය පණ්ඩිතයන්ගේ සිත් නොගනියි. එබැවින් "යම් තාක් පණ්ඩිතයෝ විමසා නොබලත්ද, ඒ තාක් මේවා පවතී" යැයි වදාරන ලදී. කර්ම වශයෙන් ඉදිරියට පැමිණෙන බැවින් මෙලොවින් පසු ලෝකය 'අභිසම්පරාය' හෙවත් පරලොව නම් වේ.

‘‘သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စာ’’တိ [Pg.150] ဣဒံ ဣဓ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ဝိဘဇိယမာနတ္တာ ဝုတ္တံ, တသ္မိံ ဝါ ဝုတ္တေ တဒဓိဋ္ဌာနတော အာသဝက္ခယဉာဏံ, တဒဝိနာဘာဝတော သဗ္ဗမ္ပိ ဝါ ဘဂဝတော ဒသဗလာဒိဉာဏံ ဂဟိတမေဝ ဟောတီတိ ကတွာ. ပဇာနန္တောပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနေ, တေန ‘‘တဉ္စာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ စ-သဒ္ဒတ္ထမာဟ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – တံ ဒိဋ္ဌိဂတတော ဥတ္တရိတရံ သာရဘူတံ သီလာဒိဂုဏဝိသေသမ္ပိ တထာဂတော နာဘိနိဝိသတိ, ကော ပန ဝါဒေါ ဝဋ္ဋာမိသေတိ. ‘‘အဟ’’န္တိ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဝါ တံ ပရာမသနာကာရမာဟ. ပဇာနာမီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ပကာရတ္ထော, တေန ‘‘မမ’’န္တိ တဏှာဝသေန ပရာမသနာကာရံ ဒဿေတိ. ဓမ္မသဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ပရတော အာမသနံ ပရာမာသော. န ဟိ တံ အတ္ထိ, ခန္ဓေသု ယံ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝါ, ‘‘မမ’’န္တိ ဝါ ဂဟေတဗ္ဗံ သိယာ. ယော ပန ပရာမာသော တဏှာဒယောဝ, တေ စ ဘဂဝတော ဗောဓိမူလေယေဝ ပဟီနာတိ အာဟ ‘‘ပရာမာသကိလေသာန’’န္တိအာဒိ. အပရာမာသတောတိ ဝါ နိဗ္ဗုတိဝေဒနဿ ဟေတုဝစနံ, ‘‘ဝိဒိတာ’’တိ ဣဒံ ပဒံ အပေက္ခိတွာ ကတ္တရိ သာမိဝစနံ, အပရာမသနဟေတု ပရာမာသရဟိတာယ ပဋိပတ္တိယာ တထာဂတေန သယမေဝ အသင်္ခတဓာတု အဓိဂတာတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

"සර්වඥතා ඥානය ද" යන්න මෙහි සර්වඥතා ඥානය විභජනය (විග්‍රහ) කර දක්වන බැවින් පවසන ලදී. නැතහොත් එය පැවසූ විට, එයට පදනම් වූ ආසවක්ඛය ඥානය ද, එයින් වෙන් කළ නොහැකි බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දසබල ආදී සියලු ඥානයන් ද ගන්නා ලද්දේම වෙයි. "පජානන්තෝපි" (දැනගන්නා නමුත්) යන්නෙහි 'පි' ශබ්දය සම්භාවනා අර්ථයෙහි යෙදේ. එයින් "තඤ්ච" යන්නෙහි වූ 'ච' ශබ්දයේ අර්ථය පවසයි. මෙහි අදහස නම්: එම දෘෂ්ටිගතයට වඩා උසස් වූ සාරභූත ශීලාදී ගුණ විශේෂයන් කෙරෙහි ද තථාගතයන් වහන්සේ දැඩිව නොගනිති. එසේ නම් වෘත්තාමිස (සංසාරික සැප) ගැන කවර කතා ද? "මම" යනු දෘෂ්ටි වශයෙන් එය අල්ලා ගන්නා (පරාමර්ශනය කරන) ආකාරයයි. "මම දනිමි" යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය ආකාර අර්ථයෙහිය. එයින් "මගේ" යැයි තණ්හා වශයෙන් පරාමර්ශනය කරන ආකාරය දක්වයි. ධර්ම ස්වභාවය ඉක්මවා අන්‍ය ආකාරයකින් ගැනීම 'පරාමාස' නම් වේ. මන්දයත්, ස්කන්ධයන් තුළ "මම" කියා හෝ "මගේ" කියා ගැනීමට කිසිවක් නැති බැවිනි. තෘෂ්ණාව ආදී යම් පරාමාසයෝ වෙත්ද, ඒවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බෝධි මූලයේදීම ප්‍රහීණ කරන ලදී. එබැවින් "පරාමාස කිලේසයන්ගේ" යනාදිය පවසන ලදී. "අපරාමසතෝ" (පරාමර්ශනය නොකිරීමෙන්) යනු නිබ්බුති වේදනාවට හේතු දක්වන වචනයකි. "විදිතා" යන පදය අපේක්ෂාවෙන් මෙහි කර්තෘ අර්ථයෙහි සාමි වචනය (අයිති අර්ථය) යෙදී ඇත. පරාමර්ශනය නොකිරීම හේතුවෙන් හෙවත් පරාමාස රහිත පිළිවෙතින් තථාගතයන් වහන්සේ විසින්ම අසංඛත ධාතුව අධිගමනය කරන ලදී, යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

‘‘ယာသု ဝေဒနာသူ’’တိအာဒိနာ ဘဂဝတော ဒေသနာဝိလာသံ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ခန္ဓာယတနာဒိဝသေန အနေကဝိဓာသု စတုသစ္စဒေသနာသု သမ္ဘဝန္တီသုပိ အယံ တထာဂတာနံ ဒေသနာသု ပဋိပတ္တိ, ယံ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိယာ ဒိဋ္ဌိဂဟနံ ပက္ခန္ဒာတိ ဒဿနတ္ထံ ဝေဒနာယေဝ ပရိညာယ ဘူမိဒဿနတ္ထံ ဥဒ္ဓဋာ. ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ. ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာတိ ဝိပဿနာပညာယ ဝေဒနာယ သမုဒယာဒီနိ အာရမ္မဏပဋိဝေဓဝသေန မဂ္ဂပညာယ အသမ္မောဟပဋိဝေဓဝသေန ဇာနိတွာ, ပဋိဝိဇ္ဈိတွာတိ အတ္ထော. ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေနာတိ ‘‘ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတိ, ဣမဿုပ္ပာဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၀၄; သံ. နိ. ၂.၂၁; ဥဒါ. ၁) ဝုတ္တလက္ခဏေန အဝိဇ္ဇာဒီနံ ပစ္စယာနံ ဥပ္ပာဒေန စေဝ မဂ္ဂေန အသမုဂ္ဃာတေန စ. နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏန္တိ ဥပ္ပာဒလက္ခဏံ, ဇာတိန္တိ အတ္ထော. ပဉ္စန္နံ လက္ခဏာနန္တိ ဧတ္ထ စတုန္နံ ပစ္စယာနမ္ပိ ဥပ္ပာဒလက္ခဏမေဝ ဂဟေတွာ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ, ယသ္မာ ပစ္စယလက္ခဏမ္ပိ လဗ္ဘတိယေဝ, တထာ စေဝ သံဝဏ္ဏိတံ. ပစ္စယနိရောဓဋ္ဌေနာတိ ဧတ္ထာပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယန္တိ ယသ္မာ, ယံ ဝါ သုခံ သောမနဿံ. ပဋိစ္စာတိ အာရမ္မဏပစ္စယာဒိဘူတံ [Pg.151] ဝေဒနံ လဘိတွာ. အယန္တိ သုခသောမနဿာနံ ပစ္စယဘာဝေါ, သုခသောမနဿမေဝ ဝါ, ‘‘အဿာဒေါ’’တိ ပဒံ ပန အပေက္ခိတွာ ပုလ္လိင်္ဂနိဒ္ဒေသော. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ပုရိမုပ္ပန္နံ ဝေဒနံ အာရဗ္ဘ သောမနဿုပ္ပတ္တိယံ ယော ပုရိမဝေဒနာယ အဿာဒေတဗ္ဗာကာရော သောမနဿဿာဒနာကာရော, အယံ အဿာဒေါတိ. ကထံ ပန ဝေဒနံ အာရဗ္ဘ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? စေတသိကသုခဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ နာယံ ဒေါသော. ဝိသေသနံ ဟေတ္ထ သောမနဿဂ္ဂဟဏံ သုခံ သောမနဿန္တိ ‘‘ရုက္ခော သိံသပါ’’တိ ယထာ.

"යම් වේදනාවන්හි" යනාදියෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසය දක්වයි. එසේම ස්කන්ධ, ආයතන ආදී වශයෙන් නානාවිධ චතුරාර්ය සත්‍ය දේශනාවන් පවතිද්දීත්, දෘෂ්ටිගත වූවන් මිථ්‍යා පිළිවෙතින් දෘෂ්ටි ගහනයට පිවිසෙන බව පෙන්වීම සඳහා දේශනාවන්හි මෙම පිළිවෙත තථාගතයන් වහන්සේලා අනුගමනය කරති. වේදනාවම පිරිසිඳ දැකීමේ (පරිඥා) භූමිය පෙන්වනු පිණිස මෙය උපුටා දක්වන ලදී. "කර්මස්ථානය" යනු චතුරාර්ය සත්‍ය කර්මස්ථානයයි. "තත්වූ පරිදි දැනගෙන" යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් වේදනාවේ සමුදය ආදිය අරමුණු අවබෝධ (පටිවේධ) වශයෙන් ද, මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් මුළාවකින් තොරව අවබෝධ කර ගැනීම (අසම්මෝහ පටිවේධ) වශයෙන් ද දැනගෙන, අවබෝධ කරගෙන යන අර්ථයයි. "ප්‍රත්‍ය සමුදය අර්ථයෙන්" යනු "මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි, මෙය ඉපදීමෙන් මෙය උපදී" යනුවෙන් වදාරන ලද ලක්ෂණයෙන්, අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ හටගැනීමෙන් ද මාර්ගයෙන් ඒවා සමුච්ඡේද නොකිරීමෙන් ද (වේදනාව හටගන්නා බවයි). "නිබ්බත්ති ලක්ෂණය" යනු උප්පාද ලක්ෂණය හෙවත් ජාතියයි. "ලක්ෂණ පහ" යන්නෙහි සතර ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද උප්පාද ලක්ෂණයම ගෙන පවසන ලද බව දත යුතුය. මන්දයත් ප්‍රත්‍ය ලක්ෂණය ද ලැබෙන බැවිනි. එසේම විස්තර කර ඇත. "ප්‍රත්‍ය නිරෝධ අර්ථයෙන්" යන්නෙහි ද පවසන ලද ක්‍රමයටම අර්ථය දත යුතුය. "යං" යනු යම් හෙයකින් හෝ යම් සැප සොම්නසක් ද යන්නයි. "පටිච්ච" යනු අරමුණු ප්‍රත්‍ය ආදී වූ වේදනාව පදනම් කරගෙන යන්නයි. "අයං" යනු සැප සොම්නස් වලට ප්‍රත්‍ය වූ ස්වභාවයයි, නැතහොත් සැප සොම්නසමයි. "අස්සාදෝ" යන පදය අපේක්ෂාවෙන් මෙය පුල්ලිංග වශයෙන් දක්වා ඇත. මෙහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙයයි: පෙර උපන් වේදනාව අරභයා සොම්නස උපදින කල්හි, පෙර වේදනාවෙහි යම් ආස්වාදනය කළ යුතු ආකාරයක් හෙවත් සොම්නස විඳින ආකාරයක් ඇද්ද, එය 'ආස්වාදය' (අස්සාද) නම් වේ. වේදනාව අරභයා සැප උපදින්නේ කෙසේද? මෙහිදී අදහස් කළේ චෛතසික සැපය බැවින් එහි දෝෂයක් නැත. සොම්නස යන විශේෂණය සැපය සඳහා යොදා ඇත්තේ "සිංශපා වෘක්ෂය" (සැපය නම් වූ සොම්නස) යන්නාක් මෙනි.

‘‘အနိစ္စာ’’တိ ဣမိနာ သင်္ခါရဒုက္ခတာဝသေန ဥပေက္ခာဝေဒနာယ, သဗ္ဗဝေဒနာသုယေဝ ဝါ အာဒီနဝမာဟ, ဣတရေဟိ ဣတရဒုက္ခတာဝသေန ယထာက္ကမံ ဒုက္ခသုခဝေဒနာနံ, အဝိသေသေန ဝါ တီဏိပိ ပဒါနိ သဗ္ဗာသမ္ပိ ဝေဒနာနံ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗာနိ. အယန္တိ ယော ဝေဒနာယ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စဘာဝေါ, ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠနဋ္ဌေန ဒုက္ခဘာဝေါ, ဇရာယ မရဏေန စာတိ ဒွေဓာ ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗဘာဝေါ စ, အယံ ဝေဒနာယ အာဒီနဝေါ, ယတော ဝါ အာဒီနံ ပရမကာရုညံ ဝါတိ ပဝတ္တတီတိ. ဝေဒနာယ နိဿရဏန္တိ ဧတ္ထ ဝေဒနာယာတိ နိဿက္ကဝစနံ, ယာဝ ဝေဒနာပဋိဗဒ္ဓံ ဆန္ဒရာဂံ န ပဇဟတိ, တာဝါယံ ပုရိသော ဝေဒနံ အလ္လီနောယေဝ ဟောတိ. ယဒါ ပန တံ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟတိ, တဒါယံ ပုရိသော ဝေဒနာယ နိဿဋော ဝိသံယုတ္တော ဟောတီတိ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ဝေဒနာယ နိဿရဏံ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ဝေဒနာဂ္ဂဟဏေန ဝေဒနာယ သဟဇာတနိဿယာရမ္မဏဘူတာ စ ရူပါရူပဓမ္မာ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောန္တီတိ ပဉ္စန္နမ္ပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝေဒနာသီသေန ပန ဒေသနာ အာဂတာ, တတ္ထ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ, လက္ခဏဟာရနယေန ဝါ အယမတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. တတ္ထ ဝေဒနာဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စံ, ဝေဒနာနံ သမုဒယဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာ အဝိဇ္ဇာဒယော သမုဒယသစ္စံ, အတ္ထင်္ဂမနိဿရဏပရိယာယေဟိ နိရောဓသစ္စံ, ‘‘ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာ’’တိ ဧတေန မဂ္ဂသစ္စန္တိ ဧဝမေတ္ထ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ကာမုပါဒါနမူလကတ္တာ သေသုပါဒါနာနံ, ပဟီနေ စ ကာမုပါဒါနေ ဥပါဒါနသေသာဘာဝတော ‘‘ဝိဂတဆန္ဒရာဂတာယ အနုပါဒါနော’’တိ ဝုတ္တံ. အနုပါဒါဝိမုတ္တောတိ အတ္တနော မဂ္ဂဖလပ္ပတ္တိံ ဘဂဝါ ဒဿေတိ. ‘‘ဝေဒနာန’’န္တိအာဒိနာ ဟိ ယဿာ ဓမ္မဓာတုယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဣမံ ဒိဋ္ဌိဂတံ သကာရဏံ သဂတိကံ ပဘေဒတော ဝိဘဇိတုံ သမတ္ထော အဟောသိ[Pg.152], တဿ သဗ္ဗညုတညာဏဿ သဒ္ဓိံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ ဥပ္ပတ္တိဘူမိံ ဒဿေတိ ဓမ္မရာဇာ.

‘අනිච්චා’ (අනිත්‍යය) යන මෙම පදයෙන්, සංස්කාර දුක්ඛ භාවය අනුව උපේක්ෂා වේදනාවෙහි හෝ සියලුම වේදනාවන්හි ආදීනවය කියන ලදී. සෙසු පද දෙක (දුක්ඛ සහ විපරිණාම) මගින් පිළිවෙළින් දුක්ඛ සහ සුඛ වේදනාවන්ගේ දුක්ඛ ස්වභාවය දත යුතුය. එසේ නොමැති නම්, මෙම පද තුනම විශේෂයකින් තොරව සියලුම වේදනාවන් සම්බන්ධයෙන් යෙදිය හැකිය. වේදනාව ඇති වී නැති වී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය බවත්, ඉපදීම හා බිඳී යාමෙන් පෙළෙන බැවින් දුක්ඛ බවත්, ජරාවෙන් හා මරණයෙන් වෙනස් වීමේ ස්වභාවයත් යන මෙය වේදනාවෙහි ආදීනවයයි. ‘වේදනාවෙන් නික්මීම’ (වේදනාය නිස්සරණං) යන්නෙහි ‘වේදනාය’ යනු නිසක්ක වචනයකි (වේදනාවෙන් වෙන් වීමයි). යම් තාක් කල් වේදනාවට බැඳුණු ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය නොකරන්නේ ද, ඒ තාක් මෙම පුද්ගලයා වේදනාවෙහි ඇලී සිටියි. යම් විටක ඒ ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කරයි ද, එවිට මෙම පුද්ගලයා වේදනාවෙන් නික්මුණු, එයින් වෙන් වූ අයෙකු වේ. එබැවින් ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කිරීම වේදනාවෙන් නික්මීම ලෙස හඳුන්වයි. මෙහි වේදනාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් වේදනාව සමඟ සහජාතව, නිශ්‍රයව හා ආරම්මණව පවතින රූප හා අරූප ධර්මයන් ද ඇතුළත් වන බැවින් පංච උපාදානස්කන්ධයන්ම මෙහි ග්‍රහණය වන බව දත යුතුය. වේදනාව මූලික කරගෙන දේශනාව පැමිණියේ එහි ඇති විශේෂ හේතුව නිසාය. මෙහිදී වේදනාව ලෙස ගත් පංච උපාදානස්කන්ධය දුක්ඛ සත්‍යය ද, වේදනාවන්ගේ සමුදය ලෙස ගත් අවිද්‍යාව ආදී ධර්ම සමුදය සත්‍යය ද, වේදනාවන්ගේ නැති වීම හා නික්මීම නිරෝධ සත්‍යය ද, ‘යථාභූතව අවබෝධ කරගෙන’ යන මෙයින් මාර්ග සත්‍යය ද වශයෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගත යුතුය. කාම උපාදානය සෙසු උපාදානයන්ට මූලික වන බැවින් ද, කාම උපාදානය ප්‍රහාණය වූ විට සෙසු උපාදාන ද ඉතිරි නොවන බැවින් ද ‘ඡන්දරාගය පහ වූ බැවින් උපාදාන රහිත’ (අනුපාදානො) යැයි පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අනුපාදා විමුත්තො’ යන්නෙන් තමන් වහන්සේගේ මාර්ගඵල ප්‍රාප්තිය දක්වන සේක. යම් ධර්ම ධාතුවක් මැනවින් අවබෝධ කරගත් බැවින් මෙම දෘෂ්ටිගතය (වැරදි මතය) එහි හේතු හා පල සහිතව විවිධාකාරයෙන් බෙදා විග්‍රහ කිරීමට සමර්ථ වූයේ ද, ධර්මරාජයන් වහන්සේ ඒ සර්වඥතා ඥානය සමඟ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව උපදින භූමිය මෙසේ දක්වන සේක.

ပဌမဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු භාණවාර වර්ණනාව නිම විය.

ဧကစ္စသဿတဝါဒဝဏ္ဏနာ

ඒකච්චසස්සතවාද වර්ණනාව (කොටසක් ශාස්වතය යන මතය පිළිබඳ විවරණය)

၃၈. သတ္တေသု သင်္ခါရေသု စ ဧကစ္စံ သဿတံ ဧတဿာတိ ဧကစ္စသဿတော, ဧကစ္စသဿတဝါဒေါ. သော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဧကစ္စသဿတိကာ. တေ ပန ယသ္မာ ဧကစ္စသဿတော ဝါဒေါ ဒိဋ္ဌိ ဧတေသန္တိ ဧကစ္စသဿတဝါဒါ နာမ ဟောန္တိ, တသ္မာ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဧကစ္စသဿတဝါဒါ’’တိ. ဣမိနာ နယေန ဧကစ္စအသဿတိကာ ဒိပဒဿပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နနု စ ‘‘ဧကစ္စသဿတိကာ’’တိ ဝုတ္တေ တဒညဿ ဧကစ္စဿ အသဿတတာသန္နိဋ္ဌာနံ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတီတိ? သစ္စံ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ အတ္ထတော, န ပန သဒ္ဒတော. တသ္မာ သုပါကဋံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကစ္စအသဿတိကာ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဣဓ သာဝသေသံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ ဓမ္မဿာမီ. ဣဓာတိ ‘‘ဧကစ္စသဿတိကာ’’တိ ဣမသ္မိံ ပဒေ. ဂဟိတာတိ ဝုတ္တာ, တထာ စေဝ အတ္ထော ဒဿိတော. ဣဓာတိ ဝါ ဣမိဿာ ဒေသနာယ. တထာ ဟိ ပုရိမကာ တယော ဝါဒါ သတ္တဝသေန, စတုတ္ထော သင်္ခါရဝသေန ဝိဘတ္တော. ‘‘သင်္ခါရေကစ္စသဿတိကာ’’တိ ဣဒံ တေဟိ သဿတဘာဝေန ဂယှမာနာနံ ဓမ္မာနံ ယာထာဝသဘာဝဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ, န ပနေကစ္စသဿတိကမတဒဿနဝသေန. တဿ ဟိ သဿတာဘိမတံ အသင်္ခတမေဝါတိ လဒ္ဓိ. တေနေဝါဟ ‘‘စိတ္တန္တိ ဝါ…ပေ… ဌဿတီ’’တိ. န ဟိ ယဿ ဘာဝဿ ပစ္စယေဟိ အဘိသင်္ခတဘာဝံ ပဋိဇာနာတိ, တဿေဝ နိစ္စဓုဝါဒိဘာဝေါ အနုမ္မတ္တကေန သက္ကာ ပဋိညာတုံ. ဧတေန ‘‘ဥပ္ပာဒဝယဓုဝတာယုတ္တဘာဝါ သိယာ နိစ္စာ, သိယာ အနိစ္စာ သိယာ န ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တဿ သတ္တဘင်္ဂဝါဒဿ အယုတ္တတာ ဝိဘာဝိတာ ဟောတိ.

38. සත්ත්වයන් සහ සංස්කාරයන් අතරින් කොටසක් ශාස්වත (සදාකාලික) යැයි ගන්නා මතය ‘ඒකච්චසස්සතවාදය’ නම් වේ. එම මතය දරන පුද්ගලයෝ ඒකච්චසස්සතවාදීහු වෙති. එබැවින් ඒ අර්ථය දක්වමින් ‘ඒකච්චසස්සතවාදා’ යැයි කියන ලදී. මේ ක්‍රමයටම ‘ඒකච්චඅසස්සතික’ යන පදයේ අර්ථය ද දත යුතුය. ‘කොටසක් ශාස්වත’ යැයි කී විට ඉතිරි කොටස අශාස්වත බව නිරායාසයෙන්ම සිද්ධ නොවේ ද? එය අර්ථයෙන් සත්‍ය වුව ද, ශබ්දයෙන් පැහැදිලි නොවන බැවින් වඩාත් පැහැදිලි කිරීම පිණිස ‘ඒකච්චඅසස්සතික’ යැයි පවසන ලදී. ධර්මස්වාමී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙහි කිසිවක් ඉතිරි නොකර ධර්මය දේශනා කරන සේක. ‘සංස්කාරයන්ගෙන් කොටසක් ශාස්වතය’ යන මෙම ප්‍රකාශය, ඔවුන් ශාස්වත ලෙස වැරදියට වටහා ගන්නා ධර්මයන්ගේ පරමාර්ථ ස්වභාවය පෙන්වීම සඳහා කළ එකක් මිස ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටිය අනුමත කිරීමට කළ එකක් නොවේ. ඔවුන් ශාස්වත ලෙස සලකන දෙය ඔවුන්ගේ මතය අනුව අසංඛතයකි. ‘සිත හෝ... පවතින්නේය’ යනාදී වශයෙන් පැවසුවේ එබැවිනි. යම් ධර්මයක් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් බව (සංඛත බව) පිළිගන්නා අතරම, එය නිත්‍ය හා ස්ථිර බව පැවසීමට උමතු නොවූ කිසිවෙකුට නොහැකිය. මෙයින් ‘ඉපදීම හා බිඳී යාම තිබුණ ද සමහර විට නිත්‍ය විය හැකිය, සමහර විට අනිත්‍ය විය හැකිය’ යනුවෙන් ඉදිරිපත් කරන සප්තභංගවාදයේ (ජෛන දර්ශනයේ එක් තර්ක ක්‍රමයක්) ඇති නිසරු බව පැහැදිලි වේ.

တတ္ထာယံ အယုတ္တတာဝိဘာဝနာ – ယဒိ ‘‘ယေန သဘာဝေန ယော ဓမ္မော အတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ, တေနေဝ သဘာဝေန သော ဓမ္မော နတ္ထီ’’တိအာဒိနာ ဝုစ္စေယျ, သိယာ အနေကန္တဝါဒေါ. အထ အညေန, သိယာ န အနေကန္တဝါဒေါ. န စေတ္ထ ဒေသန္တရာဒိသမ္ဗန္ဓဘာဝေါ ယုတ္တော ဝတ္တုံ တဿ သဗ္ဗလောကသိဒ္ဓတ္တာ, ဝိဝါဒါဘာဝတော[Pg.153]. ယေ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ယထာ သုဝဏ္ဏဃဋေန မကုဋေ ကတေ ဃဋဘာဝေါ နဿတိ, မကုဋဘာဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သုဝဏ္ဏဘာဝေါ တိဋ္ဌတိယေဝ, ဧဝံ သဗ္ဗဘာဝါနံ ကောစိ ဓမ္မော နဿတိ, ကောစိ ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဘာဝေါ ပန တိဋ္ဌတီ’’တိ. တေ ဝတ္တဗ္ဗာ ‘‘ကိံ တံ သုဝဏ္ဏံ, ယံ ဃဋေ မကုဋေ စ အဝဋ္ဌိတံ, ယဒိ ရူပါဒိ, သော သဒ္ဒေါ ဝိယ အနိစ္စော. အထ ရူပါဒိ သမူဟော, သမူဟော နာမ သမ္မုတိမတ္တံ. န တဿ အတ္ထိတာ နတ္ထိတာ နိစ္စတာ ဝါ လဗ္ဘတီ’’တိ အနေကန္တဝါဒေါ န သိယာ. ဓမ္မာနဉ္စ ဓမ္မိနော အညထာနညထာသု ဒေါသော ဝုတ္တောယေဝ သဿတဝါဒဝိစာရဏာယံ. တသ္မာ သော တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အပိစ နိစ္စာနိစ္စနဝတ္တဗ္ဗရူပေါ အတ္တာ လောကော စ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနတာပဋိဇာနနတော ယထာ နိစ္စာဒီနံ အညတရံ ရူပံ, ယထာ ဝါ ဒီပါဒယော. န ဟိ ဒီပါဒီနံ ဥဒယဗ္ဗယသဘာဝါနံ နိစ္စာနိစ္စနဝတ္တဗ္ဗသဘာဝတာ သက္ကာ ဝိညာတုံ, ဇီဝဿ နိစ္စာဒီသု အညတရံ ရူပံ ဝိယာတိ ဧဝံ သတ္တဘင်္ဂဿ ဝိယ သေသဘင်္ဂါနမ္ပိ အသမ္ဘဝေါယေဝါတိ သတ္တဘင်္ဂဝါဒဿ အယုတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එහි ඇති අයෝග්‍ය බව මෙසේ විස්තර කෙරේ - යම් ධර්මයක් පවතින ස්වභාවයෙන්ම ‘ඇත’ කියා ද, ඒ ස්වභාවයෙන්ම ‘නැත’ කියා ද කියන්නේ නම් එය අනේකාන්තවාදයක් විය හැකිය. රන් කළයකින් මකුටයක් (ඔටුන්නක්) තැනූ විට කළය නැති වී මකුටය උපදී, නමුත් ‘රන්’ යන ස්වභාවය පවතින්නේ යැයි යමෙක් පවසන්නේ නම්, ඔවුන්ගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: ‘කළයේත් මකුටයේත් පවතින ඒ රන් ස්වභාවය කුමක්ද? එය රූපය ආදිය නම්, එය ශබ්දය මෙන් අනිත්‍යය. එය රූප සමූහයක් නම්, සමූහය යනු සම්මුතියක් පමණි. එහි සැබෑ පැවැත්මක් හෝ නිත්‍ය බවක් නැත.’ එබැවින් එය අනේකාන්තවාදයක් විය නොහැකිය. ධර්මයන් සහ ඒවා දරන්නා (ධර්මී) එකක් ද වෙනස් ද යන්න පිළිබඳව ශාස්වතවාදය විමසීමේදී දොස් දක්වා ඇත. එබැවින් එය එහි සඳහන් ක්‍රමයටම දත යුතුය. තවද, පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින බව පිළිගන්නා ආත්මය සහ ලෝකය, නිත්‍ය ද අනිත්‍ය ද කියා කිව නොහැකි යැයි පැවසීම ද වැරදිය. පහනක දැල්ලක් වැනි ඇති වී නැති වී යන ස්වභාවයක් ඇති ධර්මයන්, නිත්‍ය-අනිත්‍ය බව කිව නොහැකි ස්වභාවයක් ඇති දේවල් ලෙස තේරුම් ගත නොහැක. එබැවින් සප්තභංගවාදයේ සෙසු මතයන් ද අසම්භව බවත්, එහි ඇති අයෝග්‍ය බවත් දත යුතුය.

ဧတ္ထ စ ‘‘ဣဿရော နိစ္စော, အညေ သတ္တာ အနိစ္စာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဝါဒါ သတ္တေကစ္စသဿတိကာ သေယျထာပိ ဣဿရဝါဒါ. ‘‘ပရမာဏဝေါ နိစ္စာ ဓုဝါ, အဏုကာဒယော အနိစ္စာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဝါဒါ သင်္ခါရေကစ္စသဿတိကာ သေယျထာပိ ကာဏာဒါ. နနု ‘‘ဧကစ္စေ ဓမ္မာ သဿတာ, ဧကစ္စေ အသဿတာ’’တိ ဧတသ္မိံ ဝါဒေ စက္ခာဒီနံ အသဿတတာသန္နိဋ္ဌာနံ ယထာသဘာဝါဝဗောဓော ဧဝ, တယိဒံ ကထံ မိစ္ဆာဒဿနန္တိ, ကော ဝါ ဧဝမာဟ ‘‘စက္ခာဒီနံ အသဿတဘာဝသန္နိဋ္ဌာနံ မိစ္ဆာဒဿန’’န္တိ? အသဿတေသုယေဝ ပန ကေသဉ္စိ ဓမ္မာနံ သဿတဘာဝါဘိနိဝေသော ဣဓ မိစ္ဆာဒဿနံ. တေန ပန ဧကဝါရေ ပဝတ္တမာနေန စက္ခာဒီနံ အသဿတဘာဝါဝဗောဓော ဝိဒူသိတော သံသဋ္ဌဘာဝတော ဝိသသံသဋ္ဌော ဝိယ သပ္ပိမဏ္ဍော သကိစ္စကရဏာသမတ္ထတာယ သမ္မာဒဿနပက္ခေ ဌပေတဗ္ဗတံ နာရဟတီတိ. အသဿတဘာဝေန နိစ္ဆိတာပိ ဝါ စက္ခုအာဒယော သမာရောပိတဇီဝသဘာဝါ ဧဝ ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ ဂယှန္တီတိ တဒဝဗောဓဿ မိစ္ဆာဒဿနဘာဝေါ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ. တေနေဝါဟ ‘‘စက္ခုံ ဣတိပိ…ပေ… ကာယော ဣတိပိ အယံ မေ အတ္တာ’’တိအာဒိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အသင်္ခတာယ သင်္ခတာယ စ ဓာတုယာ ဝသေန ယထာက္ကမံ ‘‘ဧကစ္စေ ဓမ္မာ သဿတာ, ဧကစ္စေ အသဿတာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော [Pg.154] ဝိဘဇ္ဇဝါဒေါပိ ဧကစ္စသဿတဝါဒေါ အာပဇ္ဇတီတိ ဧဝံပကာရာ စောဒနာ အနဝကာသာ ဟောတိ အဝိပရီတဓမ္မသဘာဝသမ္ပဋိပတ္တိဘာဝတော.

මෙහිදී 'ඊශ්වරයා නිත්‍යය, සෙසු සත්ත්වයෝ අනිත්‍යයහ' යනුවෙන් පවතින වාදයන් ඊශ්වරවාදීන් මෙන් සත්ත්ව-ඒකච්චසස්සත වාදයට අයත් වේ. 'පරමාණූහු නිත්‍යයහ, ස්ථිරයහ; අණු ආදිය අනිත්‍යයහ' යනුවෙන් පවතින වාදයන් කාණාද වාදීන් මෙන් සංඛාර-ඒකච්චසස්සත වාදයට අයත් වේ. 'ඇතැම් ධර්මයන් ශාස්වතය, ඇතැම් ධර්මයන් අශාස්වතය' යන මෙම වාදයේදී චක්ඛු ආදියේ අශාස්වත බව තීරණය කිරීම යථා ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමක්ම නොවේද, එසේ නම් එය කෙසේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් වන්නේද? 'චක්ඛු ආදියේ අශාස්වත බව තීරණය කිරීම මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක්' යැයි කවුරුන් කීවේද? එහෙත් අශාස්වත වූ ධර්මයන් කෙරෙහිම ඇතැම් ධර්මයන් ශාස්වත යැයි අභිනිවේශ වීම (දැඩිව ගැනීම) මෙහිදී මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි. එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය එක්වරක් පවතින විට, චක්ඛු ආදියේ අශාස්වත භාවය පිළිබඳ අවබෝධය කෙලෙසුන්ගෙන් මිශ්‍ර වූ බැවින්, විෂ මිශ්‍ර වූ ගිතෙල් මෙන් ස්වකීය කාර්යය කිරීමට අසමත් බැවින්, එය සම්මා දිට්ඨි පක්ෂයෙහි තැබීමට සුදුසු නොවේ. එසේත් නැතහොත්, අශාස්වත බවින් යුක්ත යැයි නිශ්චය කළ ද, දෘෂ්ටිගතිකයන් විසින් චක්ඛු ආදිය ග්‍රහණය කරනු ලබන්නේ ආරෝපණය කරන ලද ආත්ම ස්වභාවයෙන්ම බැවින්, එම අවබෝධය මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් වීම වැළැක්විය නොහැකිය. එහෙයින්ම 'ඇස මෙසේය...පෙ... කය මෙසේය, මෙය මාගේ ආත්මයයි' ආදී වශයෙන් (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) වදාළ සේක. මෙසේ අසංඛත ධාතුව හා සංඛත ධාතුව වශයෙන් පිළිවෙළින් 'ඇතැම් ධර්මයන් ශාස්වතය, ඇතැම් ධර්මයන් අශාස්වතය' යනුවෙන් පවතින විභජ්ජවාදය ද ඒකච්චසස්සතවාදයට පත්වේ යැයි පවසන මෙවැනි චෝදනාවන්ට අවකාශයක් නැත. මන්දයත්, එය අවිපරීත ධර්ම ස්වභාවය පිළිගැනීමක් වන බැවිනි.

ကာမဉ္စေတ္ထ ပုရိမဝါဒေပိ အသဿတာနံ ဓမ္မာနံ ‘‘သဿတာ’’တိ ဂဟဏံ ဝိသေသတော မိစ္ဆာဒဿနံ, သဿတာနံ ပန ‘‘သဿတာ’’တိ ဂါဟော န မိစ္ဆာဒဿနံ ယထာသဘာဝဂ္ဂဟဏဘာဝတော. အသဿတေသုယေဝ ပန ‘‘ကေစိဒေဝ ဓမ္မာ သဿတာ, ကေစိ အသဿတာ’’တိ ဂဟေတဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိဘာဂပ္ပဝတ္တိယာ ဣမဿ ဝါဒဿ ဝါဒန္တရတာ ဝုတ္တာ, န စေတ္ထ ‘‘သမုဒါယန္တောဂဓတ္တာ ဧကဒေသဿ သပ္ပဒေသသဿတဂ္ဂါဟော နိပ္ပဒေသသဿတဂ္ဂါဟေ သမောဓာနံ ဂစ္ဆတီ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ ဝါဒီ တဗ္ဗိသယဝိသေသဝသေန ဝါဒဒွယဿ ပဝတ္တတ္တာ. အညေ ဧဝ ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဿတာ’’တိ အဘိနိဝိဋ္ဌာ, အညေ ‘‘ဧကစ္စသဿတာ’’တိ. သင်္ခါရာနံ အနဝသေသပရိယာဒါနံ, ဧကဒေသပရိဂ္ဂဟော စ ဝါဒဒွယဿ ပရိဗျတ္တောယေဝ. ကိဉ္စ ဘိယျော အနေကဝိဓသမုဿယေ ဧကဝိဓသမုဿယေ စ ခန္ဓပဗန္ဓေ အဘိနိဝေသဘာဝတော. စတုဗ္ဗိဓောပိ ဟိ သဿတဝါဒီ ဇာတိဝိသေသဝသေန နာနာဝိဓရူပကာယသန္နိဿယေ ဧဝ အရူပဓမ္မပုဉ္ဇေ သဿတာဘိနိဝေသီ ဇာတော အဘိညာဏေန အနုဿဝါဒီဟိ စ ရူပကာယဘေဒဂ္ဂဟဏတော. တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘တတော စုတော အမုတြ ဥဒပါဒိ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၃၂) ‘‘စဝန္တိ ဥပပဇ္ဇန္တီ’’တိ စ အာဒိ. ဝိသေသလာဘီ ဧကစ္စသဿတိကော အနုပဓာရိတဘေဒသမုဿယေဝ ဓမ္မပဗန္ဓေ သဿတာကာရဂ္ဂဟဏေန အဘိနိဝိသနံ ဇနေသိ ဧကဘဝပရိယာပန္နခန္ဓသန္တာနဝိသယတ္တာ တဒဘိနိဝေသဿ. တထာ စ တီသုပိ ဝါဒေသု ‘‘တံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရတိ, တတော ပရံ နာနုဿရတီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ, တက္ကီနံ ပန သဿတေကစ္စသဿတဝါဒီနံ သဿတာဘိနိဝေသဝိသေသော ရူပါရူပဓမ္မဝိသယတာယ သုပါကဋောယေဝါတိ.

මෙහි පූර්ව වාදයේදී ද අශාස්වත ධර්මයන් 'ශාස්වත' ලෙස ගැනීම විශේෂයෙන්ම මිථ්‍යා දෘෂ්ටියකි. එහෙත් ශාස්වත ධර්මයන් 'ශාස්වත' ලෙස ගැනීම යථා ස්වභාවය ග්‍රහණය කර ගැනීමක් බැවින් එය මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් නොවේ. අශාස්වත ධර්මයන් කෙරෙහිම 'ඇතැම් ධර්මයන් ශාස්වතය, ඇතැම් ධර්මයන් අශාස්වතය' යනුවෙන් බෙදා දැක්වීම නිසා මෙම වාදය වෙනත් වාදයක් ලෙස පවසන ලදී. 'සමුදායට ඇතුළත් වන බැවින් එක් කොටසක ශාස්වත ග්‍රහණය මුළුමනින්ම ශාස්වත යැයි ගන්නා ග්‍රහණයට ඇතුළත් වේ' යැයි මෙහිදී පැවසිය නොහැකිය. මන්ද යත්, වාදියා ඒ ඒ විෂයයන්ගේ විශේෂත්වය අනුව වාද දෙකක් පවත්වන බැවිනි. ඇතැම් දෘෂ්ටිගතිකයෝ 'සියලු ධර්මයන් ශාස්වතය' යැයි අභිනිවේශ වෙති, අන් අය 'ඇතැම් ධර්මයන් ශාස්වතය' යැයි ගනිති. සංස්කාරයන් මුළුමනින්ම ගැනීම සහ එක් කොටසක් පමණක් ගැනීම යන වාද දෙකෙහි වෙනස පැහැදිලිය. තවද, නේකවිධ වූ හෝ එක් ආකාර වූ හෝ ස්කන්ධ ප්‍රබන්ධයන් කෙරෙහි අභිනිවේශ වන බැවින් ද මෙහි වෙනසක් ඇත. සිව්වැදෑරුම් ශාස්වතවාදීහු ජාති විශේෂය අනුව විවිධ වූ රූප කායයන් ඇසුරු කළ අරූප ධර්ම සමූහය කෙරෙහි ශාස්වත අභිනිවේශය ඇති කර ගනිති. ඒ අභිඥානයෙන් හෝ අනුශ්‍රව ආදියෙන් රූප කායයාගේ බිඳීම දකින බැවිනි. එහෙයින්ම 'එතැනින් චුතව අසවල් තැන උපන්නේය' සහ 'චුත වෙති, උපදිති' ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී. විශේෂ ලාභීන් වන ඒකච්චසස්සතවාදීහු ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීම විමසා නොබලා, ස්කන්ධ ප්‍රබන්ධයන් කෙරෙහි ශාස්වත ආකාරයෙන් අභිනිවේශය ඇති කර ගනිති. එය එක් භවයකට ඇතුළත් ස්කන්ධ සන්තතිය විෂය කොට ගන්නා බැවිනි. එසේම වාද තුනකදීම 'ඔහු පෙර විසූ කප සිහි කරයි, එයින් ඔබ්බට සිහි නොකරයි' යනුවෙන් පමණක් පවසන ලදී. තර්කවාදී ශාස්වත සහ ඒකච්චසස්සතවාදීන්ගේ ශාස්වත අභිනිවේශයේ විශේෂය රූප සහ අරූප ධර්ම විෂයයෙහි ඉතා පැහැදිලිය.

၃၉. ဒီဃဿ ကာလဿ အတိက္ကမေနာတိ ဝိဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီနံ အပဂမေန. အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ သံ-သဒ္ဒေန ယုတ္တော ဝဋ္ဋ-သဒ္ဒေါ ဝိနာသဝါစီတိ အာဟ ‘‘ဝိနဿတီ’’တိ, သင်္ခယဝသေန ဝတ္တတီတိ အတ္ထော. ဝိပတ္တိကရမဟာမေဃသမုပ္ပတ္တိတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ယာဝ အဏုသဟဂတောပိ သင်္ခါရော န ဟောတိ, တာဝ လောကော သံဝဋ္ဋတီတိ ဝုစ္စတိ. လောကောတိ စေတ္ထ ပထဝီအာဒိဘာဇနလောကော အဓိပ္ပေတော. ဥပရိဗြဟ္မလောကေသူတိ ပရိတ္တသုဘာဒီသု [Pg.155] ရူပီဗြဟ္မလောကေသု. အဂ္ဂိနာ ဟိ ကပ္ပဝုဋ္ဌာနံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ ဗဟုလံ ပဝတ္တနတော. တေနေဝါဟ ဘဂဝါ ‘‘အာဘဿရသံဝတ္တနိကာ ဟောန္တီ’’တိ. အရူပေသု ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေန သံဝဋ္ဋမာနလောကဓာတူဟိ အညလောကဓာတူသု ဝါတိ ဝိကပ္ပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ဟိ ‘‘သဗ္ဗေ အပါယသတ္တာ တဒါ ရူပါရူပဘဝေသု ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ သက္ကာ ဝိညာတုံ အပါယေသု ဒီဃတမာယုကာနံ မနုဿလောကူပတ္တိယာ အသမ္ဘဝတော. သတိပိ သဗ္ဗသတ္တာနံ အဘိသင်္ခါရမနသာ နိဗ္ဗတ္တဘာဝေ ဗာဟိရပစ္စယေဟိ ဝိနာ မနသာဝ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ‘‘မနောမယာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ ရူပါဝစရသတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ကာမဘဝေ ဩပပါတိကသတ္တာနမ္ပိ မနောမယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ အဓိစိတ္တဘူတေန အတိသယမနသာ နိဗ္ဗတ္တသတ္တေသု မနောမယဝေါဟာရတောတိ ဒဿန္တော အာဟ ‘‘ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ မနောမယာ’’တိ. ဧဝံ အရူပါဝစရသတ္တာနမ္ပိ မနောမယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, တတ္ထ ဗာဟိရပစ္စယေဟိ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗတာသင်္ကာယ ဧဝ အဘာဝတော, ‘‘မနသာဝ နိဗ္ဗတ္တာ’’တိ အဝဓာရဏာသမ္ဘဝတော. နိရုဠှော ဝါယံ လောကေ မနောမယဝေါဟာရော ရူပါဝစရသတ္တေသု. တထာ ဟိ ‘‘အန္နမယော ပါနမယော မနောမယော အာနန္ဒမယော ဝိညာဏမယော’’တိ ပဉ္စဓာ အတ္တာနံ ဝေဒဝါဒိနော ဝဒန္တိ. ဥစ္ဆေဒဝါဒေပိ ဝက္ခတိ ‘‘ဒိဗ္ဗော ရူပီ မနောမယော’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၈၆). သောဘနာ ပဘာ ဧတေသု သန္တီတိ သုဘာ. ‘‘ဥက္ကံသေနာ’’တိ အာဘဿရဒေဝေ သန္ဓာယာဟ, ပရိတ္တာဘာ အပ္ပမာဏာဘာ ပန ဒွေ စတ္တာရော စ ကပ္ပေ တိဋ္ဌန္တိ. အဋ္ဌကပ္ပေတိ အဋ္ဌ မဟာကပ္ပေ.

39. 'දීර්ඝ කාලයක් ඇවෑමෙන්' යනු විවට්ට සහ විවට්ටට්ඨායී කල්පයන්ගේ ඉක්ම යාමෙනි. 'සං' ශබ්දය සමග යෙදුණු 'වට්ට' ශබ්දය විනාශය යන අර්ථය දෙන බැවින් 'විනාශ වෙයි' (සංවට්ටති) යැයි පවසන ලදී. එය 'ගෙවී යයි' යන අර්ථයෙන් ද පවතී. විනාශකාරී මහා මේඝයක් හටගැනීමේ සිට පරමාණුවක් තරම්වත් සංස්කාරයක් ඉතිරි නොවන තාක් ලෝකය සංවට්ට වන බව කියනු ලැබේ. මෙහි 'ලෝකය' යන්නෙන් පෘථිවිය ආදී භාජන ලෝකය අදහස් කෙරේ. 'උපරි බ්‍රහ්ම ලෝකයන්හි' යනු පරිත්තසුභ ආදී රූපී බ්‍රහ්ම ලෝකයන්හි ය. මෙහි කල්ප විනාශය ගින්නෙන් සිදුවන බව බහුලව පවතින බැවින් එසේ ගන්නා ලදී. එහෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ආභස්සර බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා විනාශ වෙති' යැයි වදාළ සේක. 'අරූප ලෝකවල හෝ' යන්නෙහි 'හෝ' ශබ්දයෙන් විනාශ වන ලෝක ධාතුවලින් අන්‍ය වූ ලෝක ධාතුවල හෝ උපදින බව දත යුතුය. 'එකල සියලු අපාය සත්ත්වයෝ රූප අරූප භවයන්හි උපදිති' යන්න පිළිගත නොහැකිය. මන්ද යත්, අපායයන්හි ඉතා දීර්ඝ ආයුෂ ඇති සත්ත්වයන්ට එකල මනුෂ්‍ය ලෝකයේ ඉපදීමක් සිදු නොවන බැවිනි. සියලු සත්ත්වයෝ අභිසංස්කාර මනසින් උපදින නමුදු, රූපාවචර සත්ත්වයෝ බාහිර ප්‍රත්‍යයන් රහිතව මනසින්ම උපදින බැවින් 'මනෝමය' යැයි කියනු ලබති. එසේ නම් කාම භවයේ ඕපපාතික සත්ත්වයෝ ද මනෝමය විය යුතු නොවේද? නැත, අධිචිත්ත වූ අතිශය මනසින් උපන් සත්ත්වයන් කෙරෙහි පමණක් 'මනෝමය' යන වවහාරය යෙදෙන බව පෙන්වීමට 'ධ්‍යාන මනසින් උපන් බැවින් මනෝමය වේ' යැයි වදාළ සේක. එසේ නම් අරූපාවචර සත්ත්වයෝ ද මනෝමය විය යුතු නොවේද? නැත, එහි බාහිර ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ඉපදිය යුතුය යන සැකයක්වත් නැති බැවින්, 'මනසින්ම උපන්හ' යැයි විශේෂ කොට දැක්වීමක් අවශ්‍ය නොවේ. ලෝකයෙහි 'මනෝමය' යන ව්‍යවහාරය රූපාවචර සත්ත්වයන් කෙරෙහි රූඪ වී පවතී. එසේම වේදවාදීහු තමන් 'අන්නමය, පානමය, මනෝමය, ආනන්දමය, විඥානමය' යැයි පස් ආකාරයකින් හඳුන්වා ගනිති. උච්ඡේදවාදයෙහිදී ද 'දිව්‍ය වූ රූපී මනෝමය' යනුවෙන් කියනු ලැබේ. 'සුභ' යනු මොවුන් කෙරෙහි ශෝභන ප්‍රභාවන් පවතින බැවිනි. 'උත්කර්ෂයෙන්' යනු ආභස්සර දෙවියන් අදහස් කරමින් පැවසූවකි. පරිත්තාභ සහ අප්පමාණාභ දෙවියෝ කල්ප දෙකක් සහ හතරක් පවතිති. 'අට කල්පයක' යනු මහා කල්ප අටකි.

၄၀. သဏ္ဌာတီတိ သမ္ပတ္တိကရမဟာမေဃသမုပ္ပတ္တိတော ပဋ္ဌာယ ပထဝီသန္ဓာရကုဒကတံသန္ဓာရကဝါယုမဟာပထဝီအာဒီနံ သမုပ္ပတ္တိဝသေန ဌာတိ, ‘‘သမ္ဘဝတိ’’ ဣစ္စေဝ ဝါ အတ္ထော အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ. ပကတိယာတိ သဘာဝေန, တဿ ‘‘သုည’’န္တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘နိဗ္ဗတ္တသတ္တာနံ နတ္ထိတာယာ’’တိ, အနုပ္ပန္နတ္တာတိ အတ္ထော, တေန ယထာ ဧကစ္စာနိ ဝိမာနာနိ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တသတ္တာနံ စုတတ္တာ သုညာနိ ဟောန္တိ, န ဧဝမိဒန္တိ ဒဿေတိ. ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဗြဟ္မပုရောဟိတမဟာဗြဟ္မာနော ဗြဟ္မကာယိကာ, တေသံ နိဝါသော ဘူမိပိ ‘‘ဗြဟ္မကာယိကာ’’တိ ဝုတ္တာ. ကမ္မံ ဥပနိဿယဝသေန ပစ္စယော ဧတိဿာတိ ကမ္မပစ္စယာ. အထ ဝါ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တသတ္တာနံ ဝိပစ္စနကကမ္မဿ သဟကာရီပစ္စယဘာဝတော, ကမ္မဿ ပစ္စယာတိ ကမ္မပစ္စယာ[Pg.156]. ဥတု သမုဋ္ဌာနံ ဧတိဿာတိ ဥတုသမုဋ္ဌာနာ. ‘‘ကမ္မပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနာ’’တိ ဝါ ပါဌော, ကမ္မသဟာယော ပစ္စယော, ကမ္မဿ ဝါ သဟာယဘူတော ပစ္စယော ကမ္မပစ္စယော, သောဝ ဥတု ကမ္မပစ္စယဥတု, သော သမုဋ္ဌာနံ ဧတိဿာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧတ္ထာတိ ‘‘ဗြဟ္မဝိမာန’’န္တိ ဝုတ္တာယ ဗြဟ္မကာယိကဘူမိယာ. ကထံ ပဏီတာယ ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိယံ ဌိတာနံ ဟီနာယ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယာ ဥပပတ္တိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အထ သတ္တာန’’န္တိအာဒိ. ဩတရန္တီတိ ဥပပဇ္ဇနဝသေန ဟေဋ္ဌာဘူမိံ ဂစ္ဆန္တိ.

40. "සණ්ඨාති" යනු සම්පත්තිකර මහා මේඝය හටගැනීමේ සිට පෘථිවිය දරන ජලයත්, එම ජලය දරන වායුවත්, මහා පෘථිවියත් ආදියේ හටගැනීම වශයෙන් පිහිටයි යන්නයි. එසේත් නැතිනම් ධාතූන්ගේ අනේක අර්ථ ඇති බැවින් "සම්භවති" (හටගනී) යන්න මෙහි අර්ථයයි. "පකතියා" යනු ස්වභාවයෙන්ම යන්නයි, එය "සුඤ්ඤං" (හිස්) යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. එහි හේතුව දක්වමින් "නිබ්බත්තසත්තානං නත්ථිතායා" (උපන් සත්වයන් නැති බැවින්) යැයි පවසන ලදී. එහි අර්ථය නම් නූපන් බැවින් යන්නයි. එයින් අදහස් කරන්නේ, යම් කිසි විමානයන්හි උපන් සත්වයන් චුත වීම නිසා ඒවා හිස් වන්නාක් මෙන් මෙය එසේ නොවන බවයි. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ, බ්‍රහ්මපුරෝහිත, මහාබ්‍රහ්ම යන මොවුහු බ්‍රහ්මකායිකයෝ වෙති. ඔවුන්ගේ වාසභූමිය ද "බ්‍රහ්මකායික" යැයි කියනු ලැබේ. කර්මය උපනිශ්‍රය වශයෙන් මෙයට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් "කම්මපච්චයා" (කර්ම ප්‍රත්‍යය) නම් වේ. එසේත් නැතිනම් එහි උපදින සත්වයන්ගේ විපාක දෙන කර්මයට සහකාරී ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් "කම්මපච්චයා" නම් වේ. සෘතුව මෙයට සමුට්ඨානය (හේතුව) වන බැවින් "උතුසමුට්ඨානා" නම් වේ. "කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානා" කියා ද පාඨයකි. කර්මයේ සහායක ප්‍රත්‍යය හෝ කර්මයට සහාය වූ ප්‍රත්‍යය කර්ම ප්‍රත්‍යයයි. එම කර්ම ප්‍රත්‍යයම සෘතුවක් වූ විට "කම්මපච්චය උතු" වේ. එය මෙහි සමුට්ඨානය බව යෙදිය යුතුය. "එත්ථ" (මෙහි) යනු බ්‍රහ්ම විමානය යැයි කියන ලද බ්‍රහ්මකායික භූමියෙහි යන්නයි. ප්‍රණීත වූ දෙවන දැහැනේ සිටින්නවුන් හීන වූ පළමු දැහැනෙහි උපදින්නේ කෙසේදැයි විමසීමට "අථ සත්තානං" යනාදිය පවසන ලදී. "ඔතරන්ති" යනු උප්පත්තිය වශයෙන් පහළ භූමියට පැමිණෙති යන්නයි.

အပ္ပာယုကေတိ ယံ ဥဠာရံ ပုညကမ္မံ ကတံ, တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဝိပါကပဗန္ဓတော အပ္ပပရိမာဏာယုကေ. အာယုပ္ပမာဏေနေဝါတိ ပရမာယုပ္ပမာဏေနေဝ. ကိံ ပနေတံ ပရမာယု နာမ, ကထံ ဝါ တံ ပရိစ္ဆိန္နပမာဏန္တိ? ဝုစ္စတေ – ယော တေသံ တေသံ သတ္တာနံ တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝဝိသေသေ ပုရိမသိဒ္ဓဘဝပတ္ထနူပနိဿယဝသေန သရီရာဝယဝဝဏ္ဏသဏ္ဌာနပမာဏာဒိဝိသေသာ ဝိယ တံတံဂတိနိကာယာဒီသု ယေဘုယျေန နိယတပရိစ္ဆေဒေါ ဂဗ္ဘသေယျကကာမာဝစရဒေဝရူပါဝစရသတ္တာနံ သုက္ကသောဏိတဥတုဘောဇနာဒိ ဥတုအာဒိပစ္စယုပ္ပန္နပစ္စယူပတ္ထမ္ဘိတော ဝိပါကပဗန္ဓဿ ဌိတိကာလနိယမော, သော ယထာသကံ ခဏမတ္တာဝဋ္ဌာယီနမ္ပိ အတ္တနော သဟဇာတာနံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ ဌပနာကာရဝုတ္တိတာယ ပဝတ္တကာနိ ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယာနိ ယသ္မာ န ကေဝလံ နေသံ ခဏဌိတိယာ ဧဝ ကာရဏဘာဝေန အနုပါလကာနိ, အထ ခေါ ယာဝ ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒါ အနုပဗန္ဓဿ အဝိစ္ဆေဒဟေတုဘာဝေနာပိ, တသ္မာ အာယုဟေတုကတ္တာ ကာရဏူပစာရေန အာယု, ဥက္ကံသပရိစ္ဆေဒဝသေန ပရမာယူတိ စ ဝုစ္စတိ. တံ ပန ဒေဝါနံ နေရယိကာနံ ဥတ္တရကုရုကာနဉ္စ နိယတပရိစ္ဆေဒံ, ဥတ္တရကုရုကာနံ ပန ဧကန္တနိယတပရိစ္ဆေဒမေဝ, အဝသိဋ္ဌမနုဿပေတတိရစ္ဆာနာနံ ပန စိရဋ္ဌိတိသံဝတ္တနိကကမ္မဗဟုလေ ကာလေ တံကမ္မသဟိတသန္တာနဇနိတသုက္ကသောဏိတပ္ပစ္စယာနံ တံမူလကာနဉ္စ စန္ဒသူရိယသမဝိသမပရိဝတ္တနာဒိဇနိတဥတုအာဟာရာဒိသမဝိသမ ပစ္စယာနံ ဝသေန စိရာစိရကာလတော အနိယတပရိစ္ဆေဒံ, တဿ စ ယထာ ပုရိမသိဒ္ဓဘဝပတ္ထနာဝသေန တံတံဂတိနိကာယာဒီသု ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝိသေသနိယမော သိဒ္ဓေါ ဒဿနာနုဿဝါဒီဟိ, တထာ အာဒိတော ဂဟဏသိဒ္ဓိယာ. ဧဝံ တာသု တာသု ဥပပတ္တီသု နိဗ္ဗတ္တသတ္တာနံ ယေဘုယျေန သမပ္ပမာဏဋ္ဌိတိကာလံ ဒဿနာနုဿဝေဟိ လဘိတွာ တံ ပရမတံ အဇ္ဈောသာယ ပဝတ္တိတဘဝပတ္ထနာဝသေန အာဒိတော ပရိစ္ဆေဒနိယမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ ပန ကမ္မံ တာသု [Pg.157] တာသု ဥပပတ္တီသု ယထာ တံတံဥပပတ္တိနိယတဝဏ္ဏာဒိနိဗ္ဗတ္တနေ သမတ္ထံ, ဧဝံ နိယတာယုပရိစ္ဆေဒါသု ဥပပတ္တီသု ပရိစ္ဆေဒါတိက္ကမေန ဝိပါကနိဗ္ဗတ္တနေ သမတ္ထံ န ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အာယုပ္ပမာဏေနေဝ စဝန္တီ’’တိ. ယသ္မာ ပန ဥပတ္ထမ္ဘကသဟာယေဟိ အနုပါလကပ္ပစ္စယေဟိ ဥပါဒိန္နကက္ခန္ဓာနံ ပဝတ္တေတဗ္ဗာကာရော အတ္ထတော ပရမာယု, တဿ ယထာဝုတ္တပရိစ္ဆေဒါနတိက္ကမနတော သတိပိ ကမ္မာဝသေသေ ဌာနံ န သမ္ဘဝတိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနော ပုညဗလေနေဝ ဌာတုံ န သက္ကောတီ’’တိ. ကပ္ပံ ဝါတိ အသင်္ချေယျကပ္ပံ ဝါ တဿ ဥပဍ္ဎံ ဝါ ဥပဍ္ဎကပ္ပတော ဦနမဓိကံ ဝါတိ ဝိကပ္ပနတ္ထော ဝါ-သဒ္ဒေါ.

"අප්පායුකේ" යනු යම් උදාර පුණ්‍ය කර්මයක් කරන ලද්දේද, එහි උපදින්නට සුදුසු විපාක පරම්පරාවට වඩා අල්ප ප්‍රමාණ වූ ආයුෂ ඇති කල්හිය. "ආයුප්පමාණේනේව" යනු පරමායුෂ ප්‍රමාණයෙන්ම යන්නයි. මේ පරමායුෂ යනු කුමක්ද? එය කෙසේ සීමා කරන ලද ප්‍රමාණයක් ද? මෙසේ කියනු ලැබේ - ඒ ඒ සත්වයන්ට ඒ ඒ භව විශේෂයන්හි පෙර කරන ලද භව ප්‍රාර්ථනා උපනිශ්‍රය වීමෙන් ශරීර අවයව, වර්ණ, හැඩ, ප්‍රමාණ ආදී විශේෂයන් මෙන්ම, ඒ ඒ ගති නිකායාදියෙහි බොහෝ දුරට නියත සීමාවක් පවතී. ගර්භසෙය්‍යක, කාමාවචර දේව සහ රූපාාවචර සත්වයන්ගේ ශුක්‍ර-ශෝණිත, සෘතු, භෝජන ආදී සෘතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ප්‍රත්‍යයන්ගේ උපස්ථම්භනයෙන් යුත් විපාක පරම්පරාවේ පැවැත්මේ කාල නියමය එයයි. එය තමාට සමානව උපන් රූප-අරූප ධර්මයන් ක්ෂණ මාත්‍රයක් පවතිද්දී ඒවා පවත්වන ආකාරයෙන් ක්‍රියා කරන රූප-අරූප ජීවිතේන්ද්‍රියයන්, එම ධර්මයන්ගේ ක්ෂණික පැවැත්මට පමණක් හේතු වනවා නොව, භවාංග සිඳී යන තෙක් අඛණ්ඩව පැවැත්මට ද හේතු වේ. එබැවින් ආයුෂයට හේතු වන බැවින් කාරණෝපචාර වශයෙන් "ආයුෂ" කියා ද, උපරිම සීමාව වශයෙන් "පරමායුෂ" කියා ද කියනු ලැබේ. එය දෙවියන්ට, නිරිසතුන්ට සහ උත්තරකුරු වැසියන්ට නියත සීමාවක් පවතී. උත්තරකුරු වැසියන්ට නම් එය ඒකාන්තයෙන්ම නියත සීමාවකි. ඉතිරි මිනිසුන්, ප්‍රේතයන් සහ තිරිසනුන්හට දීර්ඝ කාලයක් පැවැත්මට හේතු වන කර්ම බහුල කාලවලදී, එම කර්ම සහිත සන්තානයෙන් උපන් ශුක්‍ර-ශෝණිත ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ද, ඒ මුල් කරගත් චන්ද්‍ර-සූර්යයන්ගේ විෂම හෝ සම පරිවර්තනයෙන් හටගත් සෘතු, ආහාර ආදී සම-විෂම ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ද චිරාචිර කාලය වශයෙන් අනියත සීමාවක් පවතී. එය පෙර කරන ලද භව ප්‍රාර්ථනා අනුව ඒ ඒ ගති නිකායන්හි වර්ණ සටහන් ආදී විශේෂ නියමයන් දැකීමෙන් හා ඇසීමෙන් තහවුරු වන්නාක් මෙන්, ආරම්භයේදීම ග්‍රහණය කර ගැනීමෙන් තහවුරු වේ. මෙසේ ඒ ඒ උත්පත්තිවල උපන් සත්වයන්ගේ බොහෝ විට සමාන වූ ආයු කාලය දැකීමෙන් හා ඇසීමෙන් දැනගෙන, එය උපරිම කොට ගෙන පවතින භව ප්‍රාර්ථනා අනුව ආරම්භයේ සිටම කාල නියමය තේරුම් ගත යුතුය. යම් සේ කර්මය ඒ ඒ උත්පත්තිවලදී ඒ ඒ උත්පත්තියට නියමිත වර්ණාදිය ඇති කිරීමට සමත් වේද, එසේම නියත ආයු සීමා ඇති උත්පත්තිවලදී එම සීමාව ඉක්මවා විපාක ලබා දීමට සමත් නොවේ. එබැවින් "ආයු ප්‍රමාණයෙන්ම චුත වෙති" යයි පවසන ලදී. උපස්ථම්භක සහායකයන් සහ අනුපාලක ප්‍රත්‍යයන් විසින් උපාදින්නක ස්කන්ධයන් පවත්වා ගත යුතු ආකාරය අර්ථ වශයෙන් පරමායුෂ වේ. එම කියන ලද සීමාව ඉක්මවා නොයන බැවින්, කර්මය ඉතිරිව තිබුණද තවදුරටත් පැවතීම සිදු නොවේ. එබැවින් "තම පුණ්‍ය බලයෙන් පමණක් රැඳී සිටීමට නොහැකිය" යයි පවසන ලදී. "කප්පං වා" යනු අසංඛ්‍ය කල්පයක් හෝ ඉන් අඩක් හෝ අඩ කල්පයකට අඩු හෝ වැඩි කාලයක් යන විකල්ප අර්ථය පවසන 'වා' ශබ්දයයි.

၄၁. အနဘိရတီတိ ဧကဝိဟာရေန အနဘိရတိ. သာ ပန ယသ္မာ အညေဟိ သမာဂမိစ္ဆာ ဟောတိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘အပရဿာပိ သတ္တဿ အာဂမနပတ္ထနာ’’တိ. ပိယဝတ္ထုဝိရဟေန ပိယဝတ္ထုအလာဘေန ဝါ စိတ္တဝိဃာတော ဥက္ကဏ္ဌိတာ, သာ အတ္ထတော ဒေါမနဿစိတ္တုပ္ပာဒေါ ယေဝါတိ အာဟ ‘‘ပဋိဃသမ္ပယုတ္တာ’’တိ. ဒီဃရတ္တံ ဈာနရတိယာ ရမမာနဿ ဝုတ္တပ္ပကာရံ အနဘိရတိနိမိတ္တံ ဥပ္ပန္နာ ‘‘မမ’’န္တိ စ ‘‘အဟ’’န္တိ စ ဂဟဏဿ ကာရဏဘူတာ တဏှာဒိဋ္ဌိယော ဣဓ ပရိတဿနာ. တာ ပန စိတ္တဿ ပုရိမာဝတ္ထာယ စလနံ ကမ္ပနန္တိ အာဟ ‘‘ဥဗ္ဗိဇ္ဇနာ ဖန္ဒနာ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘တဏှာတဿနာပိ ဒိဋ္ဌိတဿနာပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ယံ ပန အတ္ထုဒ္ဓါရေ ‘‘အဟော ဝတ အညေပိ သတ္တာ ဣတ္ထတ္တံ အာဂစ္ဆေယျုန္တိ အယံ တဏှာတဿနာ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ဒိဋ္ဌိတဿနာယ ဝိသုံ ဥဒါဟရဏံ ဒဿေန္တေန တဏှာတဿနံယေဝ တတော နိဒ္ဓါရေတွာ ဝုတ္တံ, န ပန တတ္ထ ဒိဋ္ဌိတဿနာယ အဘာဝတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တာသတဿနာ စိတ္တုတြာသော. ဘယာနကန္တိ ဘေရဝါရမ္မဏနိမိတ္တံ ဗလဝဘယံ. တေန သရီရဿ ထဒ္ဓဘာဝေါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဘယံ သံဝေဂန္တိ ဧတ္ထ ဘယန္တိ ဘင်္ဂါနုပဿနာယ စိဏ္ဏန္တေ သဗ္ဗသင်္ခါရတော ဘာယနဝသေန ဥပ္ပန္နံ ဘယဉာဏံ. သံဝေဂန္တိ သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ, ဩတ္တပ္ပမေဝ ဝါ. သန္တာသန္တိ အာဒီနဝနိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဟိ သင်္ခါရေဟိ သန္တဿနဉာဏံ. သဟ ဗျာယတိ ပဝတ္တတိ, ဒေါသံ ဝါ ဆာဒေတီတိ သဟဗျော, သဟာယော, တဿ ဘာဝံ သဟဗျတံ.

41. අනභිරති යනු හුදෙකලාව වාසය කිරීමෙහි ඇති වන නොඇලීමයි. එය අන්‍යයන් හා එක්වීමේ කැමැත්ත නිසා ඇති වන්නක් බැවින්, 'අන්‍ය සත්වයෙකුගේ පැමිණීම ප්‍රාර්ථනා කිරීම' යැයි කියන ලදී. ප්‍රිය වස්තූන්ගෙන් වෙන්වීමෙන් හෝ ප්‍රිය වස්තූන් නොලැබීමෙන් ඇති වන සිතේ කැළඹීම 'උක්කණ්ඨිතා' (කලකිරීම) නම් වේ. එය පරමාර්ථ වශයෙන් දෝමනස්ස සහගත සිතේ උපතක්ම වන බැවින් 'පටිඝසම්පයුත්තා' (ගැටීමෙන් යුක්ත වූ) යැයි පැවසිණි. දීර්ඝ කාලයක් ධ්‍යාන සුවයෙහි ඇලී සිටින්නහුට ඉහත කී ආකාරයේ අනභිරති නිමිත්තක් උපන් කල්හි, 'මගේ' සහ 'මම' යනුවෙන් දැඩිව ගැනීම සඳහා හේතුවන තණ්හාව සහ දිට්ඨිය මෙහිදී 'පරිතස්සනා' (තැතිගැනීම) ලෙස හැඳින්වේ. ඒවා සිතේ පෙර පැවති ස්වභාවයෙන් සෙලවීම සහ සැලීමක් බැවින් 'උබ්බිජ්ජනා පන්දනා' (කැළඹීම හා සැලීම) යැයි කියන ලදී. එබැවින් 'තණ්හා තස්සනාව මෙන්ම දිට්ඨි තස්සනාව ද මෙයට ඇතුළත් වේ' යැයි පැවසිණි. අර්ථ විවරණයෙහි 'අහෝ! අන්‍ය සත්වයෝ ද මෙලොවට පැමිණෙන්නාහු නම් මැනවැයි' යන්න තණ්හා තස්සනාව ලෙස දක්වා ඇත්තේ, දිට්ඨි තස්සනාවට වඩා වෙනස් උදාහරණයක් පෙන්වීම සඳහා තණ්හා තස්සනාව පමණක් වෙන් කර දැක්වීමක් වශයෙනි. එසේ මිස එහි දිට්ඨි තස්සනාව නැති බවක් ඉන් අදහස් නොවේ. තාස තස්සනා යනු සිතෙහි තැතිගැනීමයි. 'භයානක' යනු බියකරු අරමුණු නිසා ඇතිවන බලවත් බියයි. ඒ හේතුවෙන් ශරීරය ගල් ගැසීම 'ඡම්භිතත්ත' නම් වේ. 'භය සංවේග' යන මෙහි භය යනු භංගානුපස්සනාව පුරුදු කළ තැනැත්තාට සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි ඇතිවන බිය සම්බන්ධ ඤාණයයි (භය ඤාණය). සංවේගය යනු ඔත්තප්පය (පවට ඇති බිය) සහිත ඤාණයයි, නැතහොත් ඔත්තප්පයම වේ. සන්තාසය යනු ආදීනවානුපස්සනා සහ නිබ්බිදානුපස්සනා මගින් සංස්කාරයන් කෙරෙහි ඇතිවන තැතිගැනීමේ ඤාණයයි. 'සහබ්‍යතා' යනු සහායක බව හෙවත් එක්ව සිටින ස්වභාවයයි.

၄၂. အဘိဘဝိတွာ ဌိတော ဣမေ သတ္တေတိ အဓိပ္ပာယော. ယသ္မာ ပန သော ပါသံသဘာဝေန ဥတ္တမဘာဝေန စ ‘‘တေ သတ္တေ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော’’တိ အတ္တာနံ မညတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဇေဋ္ဌကောဟမသ္မီ’’တိ. အညဒတ္ထု ဒသောတိ [Pg.158] ဒဿနေ အန္တရာယာဘာဝဝစနေန, ဉေယျဝိသေသပရိဂ္ဂါဟိကဘာဝေန စ အနာဝရဏဒဿာဝိတံ ပဋိဇာနာတီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗံ ပဿာမီတိ အတ္ထော’’တိ. ဘူတဘဗျာနန္တိ အဟေသုန္တိ ဘူတာ, ဘဝန္တိ ဘဝိဿန္တီတိ ဘဗျာ, အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝတ္တမာနကာလဝသေနေဝ ဘဗျ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဒဿိတော. ပဌမစိတ္တက္ခဏေတိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တက္ခဏေ. ကိဉ္စာပိ သော ဗြဟ္မာ အနဝဋ္ဌိတဒဿနတ္တာ ပုထုဇ္ဇနဿ ပုရိမတရဇာတိပရိစိတမ္ပိ ကမ္မဿကတညာဏံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိဝသေန စိတ္တုပ္ပတ္တိမတ္တပဋိဗဒ္ဓေန သတ္တနိမ္မာနေန ဝိပလ္လဋ္ဌော ‘‘အဟံ ဣဿရော ကတ္တာ နိမ္မာတာ’’တိအာဒိနာ ဣဿရကုတ္တဒဿနံ ပက္ခန္ဒမာနော အဘိနိဝိသနဝသေနေဝ ပတိဋ္ဌိတော, န ပတိဋ္ဌာပနဝသေန ‘‘တဿ ဧဝံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ, ပတိဋ္ဌာပနက္ကမေနေဝ ပန တဿ သော အဘိနိဝေသော ဇာတောတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ကာရဏတော သာဓေတုကာမော’’တိ, ‘‘ပဋိညံ ကတွာ’’တိ စ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘တံ ကိဿ ဟေတူ’’တိအာဒိ. တတ္ထ မနောပဏိဓီတိ မနသာ ဧဝ ပတ္ထနာ, တထာ စိတ္တပ္ပဝတ္တိမတ္တမေဝါတိ အတ္ထော, ဣတ္ထဘာဝန္တိ ဣဒပ္ပကာရတံ. ယသ္မာ ပန ဣတ္ထန္တိ ဗြဟ္မတ္တဘာဝေါ ဣဓာဓိပ္ပေတော, တသ္မာ ‘‘ဗြဟ္မဘာဝန္တိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. နနု စ ဒေဝါနံ ဥပပတ္တိသမနန္တရံ ‘‘ဣမိဿာ နာမ ဂတိယာ စဝိတွာ ဣမိနာ နာမ ကမ္မုနာ ဣဓူပပန္နာ’’တိ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဟောတီတိ? သစ္စံ ဟောတိ, သာ ပန ပုရိမဇာတီသု ကမ္မဿကတညာဏေ သမ္မဒေဝ နိဝိဋ္ဌဇ္ဈာသယာနံ. ဣမေ ပန သတ္တာ ပုရိမာသုပိ ဇာတီသု ဣဿရကုတ္တဒဿနဝသေန ဝိနိဗန္ဓာဘိနိဝေသာ အဟေသုန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣမိနာ မယ’’န္တိအာဒိ.

42. 'මෙම සත්වයන් මැඩපවත්වා සිටින්නේය' යනු එහි අදහසයි. තමා උසස් බැවින් සහ ප්‍රශංසනීය බැවින් 'මම සත්වයන් මැඩපවත්වා සිටින ජේෂ්ඨයා වෙමි' යැයි ඔහු මෙනෙහි කරයි. කිසිදු බාධාවකින් තොරව සියල්ල දැකීමේ හැකියාව සහ දතයුතු දෑ පිරිසිඳ දැකීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින් 'මම සියල්ල දකිමි' යැයි කියනු ලැබේ. 'භූත' යනු අතීතයේ සිටි සත්වයන් ය. 'භබ්‍ය' යනු වර්තමාන සහ අනාගතයේ උපදින සත්වයන් ය; අටුවාවෙහි භබ්‍ය ශබ්දයෙන් වර්තමාන කාලය ද දක්වා ඇත. ප්‍රථම චිත්තක්ෂණයෙහි යනු ප්‍රතිසන්ධි චිත්තක්ෂණයෙහි යන්නයි. පෘථග්ජන බ්‍රහ්මයා සියල්ල තිරසරව දැකීමට අසමත් බැවින්, පෙර ජාතිවල පුරුදු කළ කර්මස්සකතා ඤාණය අමතක වී, තමාගේ රූප මවාපෑමේ ශක්තියෙන් සත්වයන් නිර්මාණය වූවා යැයි වරදවා වටහාගෙන 'මම ඊශ්වරයා වෙමි, මම මැවුම්කරු වෙමි' යැයි මිථ්‍යා දෘෂ්ටියකට එළඹෙයි. එය තහවුරු කිරීමට හේතු දක්වනු පිණිස 'මම මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළෙමි' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහි 'මනොපණිධි' යනු සිතින් කරන ප්‍රාර්ථනාවයි. 'ඉත්ථභාව' යනු මෙලොව පවතින ස්වභාවය හෙවත් බ්‍රහ්ම භවයයි. දෙවියන් උපන් සැණින් 'මම අසවල් තැනින් චුත වී අසවල් කර්මය නිසා මෙහි උපන්නෙමි' යැයි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකරන්නේද? එසේ කරන්නේ පෙර ජාතිවල කර්මස්සකතා ඤාණය මනාව පිහිටුවා ගත් අය පමණි. එහෙත් මේ සත්වයෝ පෙර ජාතිවල ද 'ඊශ්වරයා මැවුම්කරු' යන දෘෂ්ටියෙහි බැඳී සිටි අය බව දත යුතුය. එබැවින් 'මොහු විසින් අපි මවන ලදහ' යැයි ඔවුහු පවසති.

၄၃. ဤသတီတိ ဤသော, အဘိဘူတိ အတ္ထော. မဟာ ဤသော မဟေသော, သုပ္ပတိဋ္ဌမဟေသတာယ ပန ပရေဟိ ‘‘မဟေသော’’တိ အက္ခာတဗ္ဗတာယ မဟေသက္ခော, အတိသယေန မဟေသက္ခော မဟေသက္ခတရောတိ ဝစနတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယသ္မာ ပန သော မဟေသက္ခဘာဝေါ အာဓိပတေယျပရိဝါရသမ္ပတ္တိယာ ဝိညာယတိ, တသ္မာ ‘‘ဣဿရိယပရိဝါရဝသေန မဟာယသတရော’’တိ ဝုတ္တံ.

43. යටපත් කරන (අධිපති) අර්ථයෙන් 'ඊස' නම් වේ. මහා ඊශ්වරයා 'මහේස' නම් වේ. අන්‍යයන් විසින් උසස් මහේසක්ඛයෙකු ලෙස පිළිගනු ලබන බැවින් ද, අතිශයින්ම බලවත් බැවින් ද 'මහේසක්ඛ' නම් වේ. එම මහේසක්ඛ ස්වභාවය අධිපති බව සහ පිරිවර සම්පත්තියෙන් ප්‍රකාශ වන බැවින්, 'ඓශ්චර්යය හා පිරිවර නිසා ඔහු මහා යසසකින් යුක්තය' යැයි පවසන ලදී.

၄၄. ဣဓေဝ အာဂစ္ဆတီတိ ဣမသ္မိံ မနုဿလောကေ ဧဝ ပဋိသန္ဓိဝသေန အာဂစ္ဆတိ. ယံ အညတရော သတ္တောတိ ဧတ္ထ ယန္တိ နိပါတမတ္တံ, ကရဏေ ဝါ ပစ္စတ္တနိဒ္ဒေသော, ယေန ဌာနေနာတိ အတ္ထော, ကိရိယာပရာမသနံ ဝါ. ဣတ္ထတ္တံ အာဂစ္ဆတီတိ ဧတ္ထ ယဒေတံ ဣတ္ထတ္တဿ အာဂမနံ, ဧတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီတိ [Pg.159] အတ္ထော. ဧသ နယော ‘‘ပဗ္ဗဇတိ, စေတောသမာဓိံ ဖုသတိ, ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရတီ’’တိ ဧတေသုပိ ပဒေသု. ‘‘ဌာနံ ခေါ ပနေတံ ဘိက္ခဝေ ဝိဇ္ဇတိ, ယံ အညတရော သတ္တော’’တိ ဣမဉှိ ပဒံ ‘‘ပဗ္ဗဇတီ’’တိအာဒီဟိ ပဒေဟိ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ.

44. 'මෙහිම පැමිණෙයි' යනු මෙම මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහිම ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් උපත ලැබීමයි. 'යං අඤ්ඤතරෝ සත්තෝ' යන තැන 'යං' යනු නිපාතයකි, නැතහොත් 'යම් තැනක' යන අර්ථය දෙන කරණ විභක්තියයි. 'මහණ වෙයි, චිත්ත සමාධිය ලබයි, පෙර ජාති සිහිපත් කරයි' යන පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. 'මහණෙනි, යම් සත්වයෙකු මහණ වී, චිත්ත සමාධිය ලබා, පෙර ජාති සිහිපත් කරයි යන මේ කරුණ විද්‍යමාන වේ' යන්න එක් එක් පදයක් පාසා සම්බන්ධ කළ යුතුය.

၄၅. ခိဍ္ဍာယ ပဒုဿန္တီတိ ခိဍ္ဍာပဒေါသိနော, ခိဍ္ဍာပဒေါသိနော ဧဝ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာ, ခိဍ္ဍာပဒေါသော ဝါ ဧတေသံ အတ္ထီတိ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာ. အတိက္ကန္တဝေလံ အတိဝေလံ, အာဟာရူပဘောဂကာလံ အတိက္ကမိတွာတိ အတ္ထော. မေထုနသမ္ပယောဂေန ဥပ္ပဇ္ဇနကသုခံ ကေဠိဟဿသုခံ ရတိဓမ္မော ရတိသဘာဝေါ. အာဟာရန္တိ ဧတ္ထ ကော ဒေဝါနံ အာဟာရော, ကာ အာဟာရဝေလာတိ? သဗ္ဗေသမ္ပိ ကာမာဝစရဒေဝါနံ သုဓာ အာဟာရော, သာ ဟေဋ္ဌိမေဟိ ဥပရိမာနံ ပဏီတတမာ ဟောတိ, တံ ယထာသကံ ဒိဝသဝသေန ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဘုဉ္ဇန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘ဗိဠာရပဒပ္ပမာဏံ သုဓာဟာရံ ဘုဉ္ဇန္တိ, သော ဇိဝှာယ ဌပိတမတ္တော ယာဝ ကေသဂ္ဂနခဂ္ဂါ ကာယံ ဖရတိ, တေသံယေဝ ဒိဝသဝသေန သတ္တဒိဝသေ ယာပနသမတ္ထော စ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ‘‘နိရန္တရံ ခါဒန္တာ ပိဝန္တာ’’တိ ဣဒံ ပရိကပ္ပနဝသေန ဝုတ္တံ. ကမ္မဇတေဇဿ ဗလဝဘာဝေါ ဥဠာရပုညနိဗ္ဗတ္တတ္တာ, ဥဠာရဂရုသိနိဒ္ဓသုဓာဟာရဇီရဏတော စ. ကရဇကာယဿ မန္ဒဘာဝေါ မုဒုသုခုမာလဘာဝတော. တေနေဝ ဟိ ဘဂဝါ ဣန္ဒသာလဂုဟာယံ ပကတိပထဝိယံ သဏ္ဌာတုံ အသက္ကောန္တံ သက္ကံ ဒေဝရာဇာနံ ‘‘ဩဠာရိကံ ကာယံ အဓိဋ္ဌေဟီ’’တိ အာဟ. တေသန္တိ မနုဿာနံ. ဝတ္ထုန္တိ ကရဇကာယံ. ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော.

45. ක්‍රීඩාවෙහි ඇලී මනස දූෂිත කරගන්නා බැවින් 'ඛිඩ්ඩාපදෝසිනෝ' (ක්‍රීඩා ප්‍රදෝෂී) නම් වෙති. ක්‍රීඩාපදෝසිනෝ යනුම 'ඛිඩ්ඩාපදෝසිකා' වේ. නොඑසේ නම්, ක්‍රීඩාවෙහි ප්‍රදෝෂය (දෝෂය) මොවුන් තුළ පවතින බැවින් 'ඛිඩ්ඩාපදෝසිකා' නම් වේ. 'අතිවේලං' යනු වෙලාව ඉක්මවා යාමයි, එනම් ආහාර අනුභව කළ යුතු කාලය ඉක්මවා යාමයි. මෛථුන සම්ප්‍රයෝගයෙන් උපදින සැපය 'කේළිහස්සසුඛ' නම් වේ. එය රති ධර්මය හෙවත් රති ස්වභාවයයි. 'ආහාර' යන්නෙහි දෙවියන්ගේ ආහාරය කුමක්ද? ඔවුන්ගේ ආහාර වේලාව කවරේද? යත්: සියලුම කාමාවචර දෙවියන්ගේ ආහාරය 'සුධා' භෝජනයයි. එය පහළ දෙවියන්ගේ සිට ඉහළ දෙවියන් දක්වා වඩ වඩාත් ප්‍රණීත වේ. එය ඔවුහු තමන්ට අයත් දින ක්‍රමයට අනුව දිනපතා අනුභව කරති. ඇතැමෙක් පවසන්නේ, 'බළල් පියවරක් පමණ වන සුධා ආහාරයක් අනුභව කළ විට, එය දිවෙහි තැබූ සැණින් කෙස් අග සිට නිය අග දක්වා මුළු ශරීරය පුරාම පැතිර යන අතර, ඔවුන්ගේ දින ක්‍රමයෙන් දින හතක් යැපීමට සමර්ථ වන' බවයි. 'නිරන්තරයෙන් කමින් බොමින් සිටිති' යන්න උපකල්පනයක් වශයෙන් පවසන ලද්දකි. උදාර පින් මහිමයෙන් උපන් බැවින් ඔවුන්ගේ කර්මජ තේජස බලවත්ය. එමෙන්ම උදාර වූ, බර වූ, ස්නිග්ධ වූ සුධා ආහාර දිරවීම නිසාද එය බලවත් වේ. ඔවුන්ගේ ශරීරය (කරජ කාය) මෘදු හා සුකුමාර බැවින් මන්ද ස්වභාවයක් ගනී. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉන්දසාල ගුහාවේදී සාමාන්‍ය පෘථිවිය මත සිට ගැනීමට නොහැකි වූ සක් දෙවිඳුන්ට, 'ඕලාරික (ගොරෝසු) කයක් අධිෂ්ඨාන කරගන්න' යැයි වදාළ සේක. 'තේසං' යනු මිනිසුන්ගේය. 'වත්ථුං' යනු කරජ කායයි. 'කේචි' (ඇතැමෙක්) යනු අභයගිරි වාසීන්ය.

၄၇. မနေနာတိ ဣဿာပကတတ္တာ ပဒုဋ္ဌေန မနသာ. ဥသူယာဝသေန မနသောဝ ပဒေါသော မနောပဒေါသော, သော ဧတေသံ အတ္ထိ ဝိနာသဟေတုဘူတောတိ မနောပဒေါသိကာတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အကုဒ္ဓေါ ရက္ခတီတိ ကုဒ္ဓဿ သော ကောဓော ဣတရသ္မိံ အကုဇ္ဈန္တေ အနုပါဒါနော ဧကဝါရမေဝ ဥပ္ပတ္တိယာ အနာသေဝနော စာဝေတုံ န သက္ကောတိ ဥဒကန္တံ ပတွာ အဂ္ဂိ ဝိယ နိဗ္ဗာယတိ, တသ္မာ အကုဒ္ဓေါ တံ စဝနတော ရက္ခတိ, ဥဘောသု ပန ကုဒ္ဓေသု ဘိယျော ဘိယျော အညမညမှိ ပရိဝဍ္ဎနဝသေန တိခိဏသမုဒါစာရော နိဿယဒဟနရသော ကောဓော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဟဒယဝတ္ထုံ နိဒဟန္တော အစ္စန္တသုခုမာလကရဇကာယံ ဝိနာသေတိ, တတော သကလောပိ အတ္တဘာဝေါ အန္တရဓာယတိ. တေနာဟ ‘‘ဥဘောသု ပနာ’’တိအာဒိ[Pg.160]. တထာ စာဟ ဘဂဝါ ‘‘အညမညံ ပဒုဋ္ဌစိတ္တာ ကိလန္တကာယာ…ပေ… စဝန္တီ’’တိ. ဓမ္မတာတိ ဓမ္မနိယာမော. သော စ တေသံ ကရဇကာယဿ မန္ဒတာယ, တထာဥပ္ပဇ္ဇနကကောဓဿ စ ဗလဝတာယ ဌာနသော စဝနံ, တေသံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သဘာဝေါတိ အဓိပ္ပာယော.

47. මනසින් යනු ඊර්ෂ්‍යාවෙන් දූෂිත වූ මනසිනි. ඊර්ෂ්‍යාව හේතුවෙන් හටගත් මනසේ දූෂිත බව 'මනෝපදෝසය' යි. එය මොවුන්ගේ විනාශයට හේතු වන බැවින් 'මනෝපදෝසිකා' නම් වන බව මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ක්‍රෝධ නොකරන්නා (කෝපය තමන් තුළ නොරඳවා ගන්නා තැනැත්තා) ආරක්ෂා වේ. මක්නිසාද යත්, එක් අයෙකු කෝප වන විට අනෙකා කෝප නොවන්නේ නම්, එම කෝපයට අරමුණක් (උපාදානයක්) නොමැති බැවින් එක් වරක් පමණක් ඉපිද, නැවත නැවත සේවනය නොවන බැවින් විනාශ කිරීමට සමත් නොවේ. එය දිය අද්දරට පැමිණි ගින්නක් මෙන් නිවී යයි. එබැවින් ක්‍රෝධ නොකරන්නා චුත වීමෙන් ආරක්ෂා වේ. නමුත් දෙදෙනාම කෝප වූ විට, ඔවුනොවුන් කෙරෙහි නැවත නැවත කෝපය වැඩි දියුණු වීම නිසා තියුණු ලෙස හැසිරෙන්නා වූ, තම නිශ්‍රය (හෘදය) දවන ස්වභාවය ඇති කෝපය උපදින්නේ හෘදය වස්තුව දවමින් අතිශය සුකුමාර වූ ශරීරය විනාශ කරයි. එවිට මුළු අත්බැවම අතුරුදහන් වේ. ඒ පිළිබඳව 'උභෝසු පනා' (එහෙත් දෙදෙනාම...) යනාදිය වදාරන ලදී. එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ඔවුනොවුන් කෙරෙහි දූෂිත සිත් ඇතිව, ක්ලාන්ත වූ කයින් යුක්තව... චුත වෙති' යි වදාළ සේක. 'ධම්මතා' යනු ධර්ම නියාමයයි. එය ඔවුන්ගේ ශරීරයේ දුර්වලතාව නිසාත්, එකෙණෙහි උපදින කෝපයේ බලවත් බව නිසාත් එතැනම චුත වීමයි. ඔවුන්ගේ රූපී හා අරූපී ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය මෙය බව අදහසයි.

၄၉. စက္ခာဒီနံ ဘေဒံ ပဿတီတိ ဝိရောဓိပစ္စယသန္နိပါတေ ဝိကာရာပတ္တိဒဿနတော, အန္တေ စ အဒဿနူပဂမနတော ဝိနာသံ ပဿတိ ဩဠာရိကတ္တာ ရူပဓမ္မဘေဒဿ. ပစ္စယံ ဒတွာတိ အနန္တရပစ္စယာဒိဝသေန ပစ္စယော ဟုတွာ. ‘‘ဗလဝတရ’’န္တိ စိတ္တဿ လဟုတရံ ဘေဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ဧကသ္မိံ ရူပေ ဓရန္တေယေဝ သောဠသ စိတ္တာနိ ဘိဇ္ဇန္တိ. ဘေဒံ န ပဿတီတိ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇန္တမ္ပိ စိတ္တံ ပရဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝေနေဝ ဘိဇ္ဇတီတိ ပုရိမစိတ္တဿ အဘာဝံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဝိယ ပစ္ဆိမစိတ္တဿ ဥပ္ပတ္တိတော ဘာဝပက္ခော ဗလဝတရော ပါကဋော စ ဟောတိ, န အဘာဝပက္ခောတိ စိတ္တဿ ဝိနာသံ န ပဿတိ, အယဉ္စ အတ္ထော အလာတစက္ကဒဿနေန သုပါကဋော ဝိညာယတိ. ယသ္မာ ပန တက္ကီဝါဒီ နာနတ္တနယဿ ဒူရတရတာယ ဧကတ္တနယဿပိ မိစ္ဆာဂဟိတတ္တာ ‘‘ယဒေဝိဒံ ဝိညာဏံ သဗ္ဗဒါပိ ဧကရူပေန ပဝတ္တတိ, အယမေဝ အတ္တာ နိစ္စော’’တိအာဒိနာ အဘိနိဝေသံ ဇနေတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သော တံ အပဿန္တော’’တိအာဒိ.

49. ඇස ආදියේ බිඳීම දකියි යනු විරුද්ධ ප්‍රත්‍යයන් එක් වූ විට විකෘති වීම දැකීමෙන් හා අවසානයේදී නොපෙනී යන බැවින් ඕලාරික රූප ධර්මයන්ගේ බිඳීම දකියි යන්නයි. 'ප්‍රත්‍යය ලබා දී' යනු අනන්තර ප්‍රත්‍යය ආදී වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වී යන්නයි. 'වඩාත් බලවත්' යැයි පවසන ලද්දේ සිතේ ඉතා වේගවත් බිඳීම අරභයාය. මක්නිසාද යත්, එක් රූපයක් පවතින කාලය තුළ සිත් දහසය වරක් බිඳී යන බැවිනි. 'බිඳීම නොදකියි' යනු ක්ෂණයක් පාසා බිඳී යන සිතද, අනෙක් සිතට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වෙමින් බිඳෙන බැවින්, පෙර සිතේ නැති වීම වසා දමන්නාක් මෙන් පසු සිත ඉපදීම නිසා 'ඇති වීම' (භව පක්ෂය) වඩාත් බලවත්ව හා පැහැදිලිව පෙනේ. 'නැති වීම' (අභාව පක්ෂය) එසේ නොපෙනෙන බැවින් සිතේ විනාශය නොදකියි. මෙම කරුණ පෙනෙන ගිනි පන්දමක් කරකවන විට පෙනෙන ගිනි වළල්ල (අලාත චක්ක) මගින් පැහැදිලිව වටහාගත හැකිය. තර්කවාදීන් නානත්ව නය (වෙනස් වීමේ ක්‍රමය) තේරුම් ගැනීමට ඇති අපහසුව නිසාත්, ඒකත්ව නය (එකක්ම පවතින බවේ ක්‍රමය) වැරදි ලෙස වටහා ගැනීම නිසාත්, 'මේ විඤ්ඤාණය සැමදා එකම රූපයකින් පවතී, මෙයම ආත්මයයි, නිත්‍යයි' ආදී වශයෙන් දැඩි ලෙස ගැනීමක් ඇති කරගනී. එබැවින් 'ඔහු එය නොදක්නේ' යනාදිය වදාරන ලදී.

အန္တာနန္တဝါဒဝဏ္ဏနာ

අන්ත අනන්ත වාදය පිළිබඳ විස්තරය.

၅၃. အန္တာနန္တိကာတိ ဧတ္ထ အမတိ ဂစ္ဆတိ ဧတ္ထ သဘာဝေါ ဩသာနန္တိ အန္တော, မရိယာဒါ. တပ္ပဋိသေဓေန အနန္တော, အန္တော စ အနန္တော စ အန္တာနန္တော စ နေဝန္တာနာနန္တော စ အန္တာနန္တာ သာမညနိဒ္ဒေသေန, ဧကသေသေန ဝါ ‘‘နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတန’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၇၆; သံ. နိ. ၂.၁; ဥဒါ. ၁) ဝိယ. ကဿ ပန အန္တာနန္တောတိ? လောကီယတိ သံသာရနိဿရဏတ္ထိကေဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ, လောကီယန္တိ ဝါ ဧတ္ထ တေဟိ ပုညာပုညံ တဗ္ဗိပါကော စာတိ လောကောတိ သင်္ချံ ဂတဿ အတ္တနော. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘အန္တာနန္တံ လောကဿ ပညပေန္တီ’’တိ. ကော ပန ဧသော အတ္တာတိ? ဈာနဝိသယဘူတကသိဏနိမိတ္တံ. တတ္ထ ဟိ အယံ ဒိဋ္ဌိဂတိကော လောကသညီ. တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘တံ လောကောတိ ဂဟေတွာ’’တိ. ကေစိ ပန ‘‘ဈာနံ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ စ ဣဓ ‘အတ္တာ[Pg.161], လောကော’တိ စ ဂဟိတာ’’တိ ဝဒန္တိ. အန္တာနန္တသဟစရိတဝါဒေါ အန္တာနန္တော, ယထာ ‘‘ကုန္တာ ပစရန္တီ’’တိ အန္တာနန္တသန္နိဿယော ဝါ ယထာ ‘‘မဉ္စာ ဃောသန္တီ’’တိ. သော ဧတေသံ အတ္ထီတိ အန္တာနန္တိကာ. တေ ပန ယသ္မာ ယထာဝုတ္တနယေန အန္တာနန္တော ဝါဒေါ ဒိဋ္ဌိ ဧတေသန္တိ ‘‘အန္တာနန္တဝါဒါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အန္တာနန္တဝါဒါ’’တိ ဝတွာ ‘‘အန္တံ ဝါ’’တိအာဒိနာ အတ္ထော ဝိဘတ္တော.

53. අන්තානන්තිකයින් යන්නෙහි: යම් තැනක අවසානයක් ඇද්ද එය 'අන්තය' හෙවත් සීමාවයි. එය ප්‍රතිෂේධ කිරීමෙන් 'අනන්තය' වේ. 'අන්තය' සහ 'අනන්තය' යනු 'අන්තානන්ත' වේ. සාමාන්‍ය නිර්දේශයෙන් හෝ 'නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් සළායතන' යනාදියේ මෙන් ඒකශේෂ කිරීමෙන් හෝ 'අන්තානන්ත' යන්න යෙදේ. කාගේ අන්ත අනන්තයක්ද? සංසාරයෙන් එතෙර වීමට කැමති දෘෂ්ටිගතිකයින් විසින් ලෝකය ලෙස සලකන හෙයින්ද, පින් පව් හා එහි විපාක ලෝකය ලෙස සලකන හෙයින්ද, 'ලෝකය' නම් වූ තමාගේ අත්බැව පිළිබඳවයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ලෝකය අන්තය හෝ අනන්තය ලෙස පනවති' යි වදාළ සේක. මේ 'ආත්මය' යනු කවුද? ධ්‍යානයට අරමුණු වූ කසිණ නිමිත්තයි. මෙහිදී එම දෘෂ්ටිගතිකයා එය ලෝකය ලෙස සංඥා කරයි. එබැවින් 'එය ලෝකය ලෙස ගෙන' යැයි පවසන ලදී. ඇතැමෙක් පවසන්නේ 'මෙහිදී ධ්‍යානය හා ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ආත්මය හා ලෝකය ලෙස ගෙන ඇති' බවයි. අන්ත අනන්තය පිළිබඳ වූ වාදය 'අන්තානන්ත' වේ. එය 'හෙල්ල ඇවිදියි' (හෙල්ල දරන්නා ඇවිදියි) යන්න මෙන් අන්ත අනන්තය ඇසුරු කළ වාදයයි. නැතහොත් 'ඇඳන් ඝෝෂා කරයි' (ඇඳන් මත සිටින්නන් ඝෝෂා කරයි) යන්න මෙන් එයට නිශ්‍රය වූ වාදයයි. එවැනි වාදයක් මොවුන්ට ඇති බැවින් 'අන්තානන්තිකා' නම් වෙති. මොවුන්ට ඉහත කී පරිදි අන්ත අනන්ත වාදය හෙවත් දෘෂ්ටිය ඇති බැවින් 'අන්තානන්ත වාදිනෝ' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් අටුවාවෙහි 'අන්තානන්ත වාදිනෝ' යැයි පවසා 'අන්තය හෝ...' යනාදී වශයෙන් අර්ථ බෙදා දක්වන ලදී.

ဧတ္ထာဟ – ယုတ္တံ တာဝ ပုရိမာနံ တိဏ္ဏံ ဝါဒီနံ အန္တတ္တဉ္စ အနန္တတ္တဉ္စ အန္တာနန္တတ္တဉ္စ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တဝါဒတ္တာ အန္တာနန္တိကတ္တံ, ပစ္ဆိမဿ ပန တဒုဘယပဋိသေဓနဝသေန ပဝတ္တဝါဒတ္တာ ကထ အန္တာနန္တိကတ္တန္တိ? တဒုဘယပဋိသေဓနဝသေန ပဝတ္တဝါဒတ္တာ ဧဝ. ယသ္မာ အန္တာနန္တပဋိသေဓဝါဒေါပိ အန္တာနန္တဝိသယော ဧဝ တံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ. ဧတဒတ္ထံယေဝ ဟိ သန္ဓာယ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အာရဗ္ဘ ပဝတ္တဝါဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ယထာ တတိယဝါဒေ ဒေသဘေဒဝသေန ဧကဿေဝ အန္တဝန္တတာ အနန္တတာ စ သမ္ဘဝတိ, ဧဝံ တက္ကီဝါဒေပိ ကာလဘေဒဝသေန ဥဘယသမ္ဘဝတော အညမညပဋိသေဓေန ဥဘယညေဝ ဝုစ္စတိ. ကထံ? အန္တဝန္တတာပဋိသေဓေန ဟိ အနန္တတာ ဝုစ္စတိ, အနန္တတာပဋိသေဓေန စ အန္တဝန္တတာ, အန္တာနန္တာနဉ္စ န တတိယဝါဒဘာဝေါ ကာလဘေဒဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယသ္မာ အယံ လောကသညိတော အတ္တာ အဓိဂတဝိသေသေဟိ မဟေသီဟိ အနန္တော ကဒါစိ သက္ခိဒိဋ္ဌောတိ အနုသုယျတိ, တသ္မာ နေဝန္တဝါ. ယသ္မာ ပန တေဟိယေဝ ကဒါစိ အန္တဝါ သက္ခိဒိဋ္ဌောတိ အနုသုယျတိ, တသ္မာ န ပန အနန္တောတိ. ယထာ စ အနုဿုတိတက္ကီဝသေန, ဧဝံ ဇာတိဿရတက္ကီ အာဒီနဉ္စ ဝသေန ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. အယဉှိ တက္ကိကော အဝဍ္ဎိတဘာဝပုဗ္ဗကတ္တာ ပဋိဘာဂနိမိတ္တာနံ ဝဍ္ဎိတဘာဝဿ ဝဍ္ဎိတကာလဝသေန အပ္ပစ္စက္ခကာရိတာယ အနုဿဝါဒိမတ္တေ ဌတွာ ‘‘နေဝန္တဝါ’’တိ ပဋိက္ခိပတိ. အဝဍ္ဎိတကာလဝသေန ပန ‘‘န ပနာနန္တော’’တိ, န ပန အန္တတာနန္တတာနံ အစ္စန္တမဘာဝေန ယထာ တံ ‘‘နေဝသညိနာသညီ’’တိ. ပုရိမဝါဒတ္တယပဋိက္ခေပေါ စ အတ္တနာ ယထာဓိပ္ပေတပ္ပကာရဝိလက္ခဏတာယ တေသံ, အဝဿဉ္စေတံ ဧဝံ ဝိညာတဗ္ဗံ, အညထာ ဝိက္ခေပပက္ခံယေဝ ဘဇေယျ စတုတ္ထဝါဒေါ. န ဟိ အန္တတာအနန္တတာတဒုဘယဝိနိမုတ္တော အတ္တနော ပကာရော အတ္ထိ, တက္ကီဝါဒီ စ ယုတ္တိမဂ္ဂကော, ကာလဘေဒဝသေန စ တဒုဘယံ ဧကသ္မိမ္ပိ န န ယုဇ္ဇတီတိ.

මෙහි මෙසේ විමසනු ලැබේ – ලෝකය සීමා සහිතය (අන්ත), සීමා රහිතය (අනන්ත) සහ සීමා සහිත මෙන්ම සීමා රහිතය (අන්ත-අනන්ත) යන කරුණු පදනම් කරගෙන පවතින වාදයන් බැවින් මුල් වාද තුන ‘අන්තනන්තික’ (අන්ත-අනන්තවාදී) ලෙස හැඳින්වීම සුදුසුය. එහෙත් අවසාන වාදය ඒ දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරමින් පවතින බැවින් එය කෙසේ ‘අන්තනන්තික’ වාදයක් වන්නේද? පිළිතුර නම්, ඒ දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරමින් පවතින බැවිනි. මන්ද, අන්ත-අනන්ත ප්‍රතික්ෂේප කරන්නා වූ වාදය ද අන්ත-අනන්ත යන විෂයයම පදනම් කරගෙන පවතින බැවිනි. මේ අර්ථයම අරමුණු කරගෙන අටුවාවෙහි ‘පදනම් කරගෙන පවතින වාද’ යනුවෙන් පවසා ඇත. නැතහොත්, තුන්වන වාදයේදී දිශා භේදය අනුව එකම දෙයක සීමා සහිත බවත් සීමා රහිත බවත් යන දෙකම පැවතිය හැකි සේම, තර්කවාදීන්ගේ වාදයේදී ද කාල භේදය අනුව ඒ දෙකම පැවතිය හැකි බැවින් එකිනෙක ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ඒ දෙකම කියනු ලැබේ. එය කෙසේද? සීමා සහිත බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් සීමා රහිත බව ද, සීමා රහිත බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් සීමා සහිත බව ද කියැවෙන අතර, අන්ත-අනන්ත දෙකෙහි කාල භේදය අදහස් කරන බැවින් මෙය තුන්වන වාදය හා සමාන නොවේ. මෙහි අදහස මෙයයි – ලෝකය යනුවෙන් හඳුන්වන මේ ආත්මය, විශේෂ අධිගම ලැබූ මහා ඉසිවරුන් විසින් කිසියම් අවස්ථාවක අනන්ත ලෙස ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් දුටු බව අසා ඇති හෙයින් ‘එය සීමා සහිත නොවේ’ යැයි පවසයි. එහෙත් එම ඉසිවරුන් විසින්ම කිසියම් අවස්ථාවක එය සීමා සහිත ලෙස ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් දුටු බව අසා ඇති හෙයින් ‘එය අනන්ත නොවේ’ යැයි පවසයි. ශ්‍රැති පදනම් කරගත් තර්කවාදීන් මෙන්ම ජාතිස්මරණ පදනම් කරගත් තර්කවාදීන් ආදීන් සම්බන්ධයෙන් ද ඒ ඒ අයුරින් මෙය ගළපා ගත යුතුය. මෙම තර්කවාදියා, පරිකර්ම නිමිත්ත වැඩී නොමැති අවස්ථාවට වඩා වැඩුණු අවස්ථාව ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකළ බැවින් අනුශ්‍රව (අසා දැනගත් දේ) මත පමණක් පිහිටා ‘සීමා සහිත නොවේ’ යැයි ප්‍රතික්ෂේප කරයි. වැඩී නොමැති අවස්ථාව පදනම් කරගෙන ‘අනන්ත නොවේ’ යැයි පවසයි. එසේ පවසන්නේ ‘නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’ (සංඥාවක් ඇත්තේද නොවේ, නැත්තේද නොවේ) යන්නෙහි මෙන් අන්ත-අනන්ත බව මුළුමනින්ම නොමැති බැවින් නොවේ. තමන් අදහස් කරන ස්වභාවයට වඩා වෙනස් බැවින් මුල් වාද තුන ඔහු ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මෙය අනිවාර්යයෙන්ම මෙසේ වටහා ගත යුතුය; එසේ නොවේ නම් මෙම හතරවන වාදය ‘අමරාවික්ඛේප’ පක්ෂයට ඇතුළත් වනු ඇත. සීමා සහිත, සීමා රහිත සහ ඒ දෙකම යන ස්වභාවයන්ගෙන් බැහැර වූ තමාටම ආවේණික ස්වභාවයක් තර්කවාදියාට නැත. ඔහු යුක්ති මාර්ගය අනුගමනය කරන්නෙකි. කාල භේදය අනුව ඒ දෙකම එකම දෙයක පැවතීම ද අයුක්ති සහගත නොවේ.

ကေစိ [Pg.162] ပန ယဒိ ပနာယံ အတ္တာ အန္တဝါ သိယာ, ဒူရဒေသေ ဥပပဇ္ဇနာနုဿရဏာဒိ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိ န သိယာ. အထ အနန္တော, ဣဓ ဌိတဿ ဒေဝလောကနိရယာဒီသု သုခဒုက္ခာနုဘဝနမ္ပိ သိယာ. သစေ ပန အန္တဝါ စ အနန္တော စ, တဒုဘယဒေါသသမာယောဂေါ. တသ္မာ ‘‘အန္တဝါ, အနန္တော’’တိ စ အဗျာကရဏီယော အတ္တာတိ ဧဝံ တက္ကနဝသေန စတုတ္ထဝါဒပ္ပဝတ္တိံ ဝဏ္ဏေန္တိ. ဧဝမ္ပိ ယုတ္တံ တာဝ ပစ္ဆိမဝါဒီဒွယဿ အန္တာနန္တိကတ္တံ အန္တာနန္တာနံ ဝသေန ဥဘယဝိသယတ္တာ တေသံ ဝါဒဿ. ပုရိမဝါဒီဒွယဿ ပန ကထံ ဝိသုံ အန္တာနန္တိကတ္တန္တိ? ဥပစာရဝုတ္တိယာ. သမုဒိတေသု ဟိ အန္တာနန္တဝါဒီသု ပဝတ္တမာနော အန္တာနန္တိက-သဒ္ဒေါ တတ္ထ နိရုဠှတာယ ပစ္စေကမ္ပိ အန္တာနန္တိကဝါဒီသု ပဝတ္တတိ, ယထာ အရူပဇ္ဈာနေသု ပစ္စေကံ အဋ္ဌဝိမောက္ခပရိယာယော, ယထာ စ လောကေ သတ္တာသယောတိ. အထ ဝါ အဘိနိဝေသတော ပုရိမကာလပ္ပဝတ္တိဝသေန အယံ တတ္ထ ဝေါဟာရော ကတော. တေသဉှိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ တထာရူပစေတောသမာဓိသမဓိဂမတော ပုဗ္ဗကာလံ ‘‘အန္တဝါ နု အယံ လောကော, အနန္တော နူ’’တိ ဥဘယာကာရာဝလမ္ဗိနော ပရိဝိတက္ကဿ ဝသေန နိရုဠှော အန္တာနန္တိကဘာဝေါ ဝိသေသလာဘေန တတ္ထ ဥပ္ပန္နေပိ ဧကံသဂ္ဂါဟေ ပုရိမသိဒ္ဓရုဠှိယာ ဝေါဟရီယတီတိ.

ඇතැම්හු මෙසේ පවසති – ඉදින් මේ ආත්මය සීමා සහිත වන්නේ නම්, දුර බැහැර දේශවල ප්‍රතිසන්ධිය ලැබීම, පෙර ජීවිත සිහිපත් කිරීම ආදී කෘත්‍යයන් සිදු නොවිය යුතුය. ඉදින් එය අනන්ත වන්නේ නම්, මෙහි සිටින විටම දෙව්ලොව හෝ නිරය ආදියෙහි සැප දුක් විඳීම ද සිදුවිය යුතුය. ඉදින් සීමා සහිත මෙන්ම සීමා රහිත වන්නේ නම්, ඒ දෙපැත්තේම දෝෂයන් එක් වේ. එබැවින් ‘ආත්මය සීමා සහිතය හෝ අනන්තය’ යන්න ප්‍රකාශ කළ නොහැකි (අබ්‍යාකෘත) කරුණක් ලෙස තර්ක කිරීමෙන් මෙම සිව්වන වාදය උපදී. එසේ වුවද, අවසාන වාද දෙක අන්ත-අනන්ත යන විෂයය පදනම් කරගෙන පවතින බැවින් ඒවා අන්තනන්තික වාද ලෙස හැඳින්වීම සුදුසුය. එසේ නම් මුල් වාද දෙක පමණක් වෙන් වෙන්ව අන්තනන්තික ලෙස හඳුන්වන්නේ කෙසේද? එය උපචාර වශයෙන් කරන ලද්දකි. පොදුවේ අන්ත-අනන්තවාදීන් අතර ප්‍රචලිත ‘අන්තනන්තික’ යන වචනය, අරූපාවචර ධ්‍යානයන්හි ‘අෂ්ට විමෝක්ෂ’ යන පරියාය වචනය මෙන් හෝ ලෝකයේ ‘සත්ත්ව වාස’ යන වචනය මෙන්, රූඪි අර්ථයෙන් එක් එක් වාදය සඳහා ද යෙදේ. නැතහොත්, ඒ ඒ මතයන්හි දැඩිව එල්බ ගැනීමට පෙර පැවති තත්ත්වය අනුව මෙසේ ව්‍යවහාර කර ඇත. එම දෘෂ්ටිගතිකයන් හට එවැනි සමාධියක් ලැබීමට පෙර, ‘මේ ලෝකය සීමා සහිත ද? නැතහොත් අනන්ත ද?’ යනුවෙන් පැවති දෙගිඩියාව සහ තර්කය පදනම් කරගෙන ‘අන්තනන්තික’ බව රූඪි වී ඇත. පසුව විශේෂ අධිගමයක් ලැබ එක් පැත්තක් පමණක් ගත්ත ද, පැරණි ව්‍යවහාරය අනුව ඔවුන් එසේම හඳුන්වනු ලැබේ.

၅၄-၆၀. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘တက္ကယတီတိ တက္ကီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၄) သဒ္ဒတော, ‘‘စတုဗ္ဗိဓော တက္ကီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၄) အတ္ထတော စ သဿတဝါဒေ ဝုတ္တဝိဓိနာ. ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာနုသာရေနာတိ ဒဿနဘူတေန ဝိညာဏေန ဥပလဒ္ဓပုဗ္ဗဿ အန္တဝန္တာဒိနော အနုဿရဏေန. ဧဝဉ္စ ကတွာ အနုဿုတိတက္ကီသုဒ္ဓတက္ကီနမ္ပိ ဣဓ သင်္ဂဟော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. အထ ဝါ ဒိဋ္ဌဂ္ဂဟဏေနေဝ ‘‘နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁၀, ၁၉၄) ဝိယ သုတာဒီနမ္ပိ ဂဟိတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘အန္တဝါ’’တိအာဒိနာ ဣစ္ဆိတဿ အတ္တနော သဗ္ဗဒါ ဘာဝပရာမသနဝသေနေဝ ဣမေသံ ဝါဒါနံ ပဝတ္တနတော သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သေသာ သဿတဒိဋ္ဌိယော’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၉၇-၉၈).

54-60. ‘වෘත්තනයෙන’ යනු ‘තර්ක කරන බැවින් තක්කී (තර්කවාදියා) නම් වේ’ ආදී වශයෙන් ශබ්දාර්ථය ද, ‘තර්කවාදියා සිව්වැදෑරුම් වේ’ ආදී වශයෙන් අර්ථය ද සස්සතවාදයේ දක්වා ඇති පරිදි දත යුතුය. ‘දිට්ඨපුබ්බානුසාරේන’ යනු දැකීම නමැති විඤ්ඤාණයෙන් කලින් ලබන ලද අන්තවන්ත බව ආදිය සිහිපත් කිරීමෙනි. මෙසේ සැලකීමෙන් ‘අනුස්සුති තක්කී’ (අසා දැන තර්ක කරන්නා) සහ ‘සුද්ධ තක්කී’ (කේවල තර්ක කරන්නා) යන දෙපිරිසම මෙහි ඇතුළත් වේ. නැතහොත් ‘නැටුම්, ගැයුම්, වැයුම් ආදී දර්ශන’ යන්නෙහි මෙන් මෙහි ‘දිට්ඨ’ (දුටු) යන වචනයෙන් ශ්‍රැත (ඇසූ) ආදිය ද ගන්නා බව දත යුතුය. ‘සීමා සහිතය’ (අන්තවා) ආදී වශයෙන් තමන් කැමති ආත්මය සැමදා පවතින බව පදනම් කරගෙන මෙම වාදයන් පැතිරෙන බැවින් මේවා ශාස්වත දෘෂ්ටි (සස්සතදිට්ඨි) ගණයට ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ඒ බව ඉදිරියට ‘ඉතිරි ඒවා ශාස්වත දෘෂ්ටි වේ’ යනුවෙන් සඳහන් වේ.

အမရာဝိက္ခေပဝါဒဝဏ္ဏနာ

අමරාවික්ඛේප වාදය විස්තර කිරීම

၆၁. န မရတီတိ န ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ. ‘‘ဧဝမ္ပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ ဝိဝိဓော နာနပ္ပကာရော ခေပေါ ပရေန ပရဝါဒီနံ ခိပနံ ဝိက္ခေပေါ. အမရာယ ဒိဋ္ဌိယာ [Pg.163] ဝါစာယ စ ဝိက္ခိပန္တီတိ ဝါ အမရာဝိက္ခေပိနော. အမရာဝိက္ခေပိနော ဧဝ အမရာဝိက္ခေပိကာ. ဣတော စိတော စ သန္ဓာဝတိ ဧကသ္မိံ သဘာဝေ အနဝဋ္ဌာနတော. အမရာ ဝိယ ဝိက္ခိပန္တီတိ ဝါ ပုရိမနယေနေဝ သဒ္ဒတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

61. ‘න මරති’ යනු විනාශ නොවේ, උච්ඡේද නොවේ යන්නයි. ‘එවම්පි මේ නෝ’ ආදී වශයෙන් ඉදිරිපත් කරන විවිධ ආකාරයේ වික්ඛේපයන් (පටලැවිලි සහගත ප්‍රකාශයන්) මගින් පරවාදින්ගේ තර්ක බැහැර කිරීම ‘වික්ඛේප’ නම් වේ. නැතහොත් අමරා (නොනැසෙන) දෘෂ්ටියකින් හෝ වචනයෙන් වචන පටලවන බැවින් ‘අමරාවික්ඛේපී’ නම් වේ. අමරාවික්ඛේපී යන්නම ‘අමරාවික්ඛේපික’ නම් වේ. ස්ථාවර ස්වභාවයක නොපිහිටා එහා මෙහා දුවන ස්වභාවය මෙහි ඇත. නැතහොත් කලින් කී පරිදි, ආඳා (අමරා) මත්ස්‍යයෙකු මෙන් ලිස්සා යමින් වචන පටලවන බැවින් යන ශබ්දාර්ථය ද මෙහිලා දත යුතුය.

၆၂. ဝိက္ခေပဝါဒိနော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ, အကုသလဓမ္မေပိ သဘာဝဘေဒဝသေနေဝ ဉာတုံ ဉာဏဗလံ နတ္ထီတိ ကုသလာကုသလပဒါနံ ကုသလာကုသလကမ္မပထဝသေနေဝ အတ္ထော. ပဌမနယဝသေနေဝ အပရိယန္တဝိက္ခေပတာယ အမရာဝိက္ခေပံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နောတိ အနိယမိတဝိက္ခေပေါ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အနိယမိတဝိက္ခေပေါတိ သဿတာဒီသု ဧကသ္မိမ္ပိ ပကာရေ အဋ္ဌတွာ ဝိက္ခေပကရဏံ, ပရဝါဒိနာ ယသ္မိံ ကိသ္မိဉ္စိ ပုစ္ဆိတေ ပကာရေ တဿ ပဋိက္ခေပေါတိ အတ္ထော. ဒုတိယနယဝသေန အမရာသဒိသာယ အမရာယ ဝိက္ခေပံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒံ ကုသလန္တိ ဝါ ပုဋ္ဌော’’တိအာဒိမာဟ. အထ ဝါ ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ အနိယမတောဝ သဿတေကစ္စသဿတုစ္ဆေဒတက္ကီဝါဒါနံ ပဋိသေဓနေန တံ တံ ဝါဒံ ပဋိက္ခိပတေဝ အပရိယန္တဝိက္ခေပဝါဒတ္တာ အမရာဝိက္ခေပိနော. အတ္တနာ ပန အနဝဋ္ဌိတဝါဒတ္တာ န ကိသ္မိဉ္စိ ပက္ခေ အဝတိဋ္ဌတီတိ အာဟ ‘‘သယံ ပန…ပေ… ဗျာကရောတီ’’တိ. ဣဒါနိ ကုသလာဒီနံ အဗျာကရဏေန တမေဝ အနဝဋ္ဌာနံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘ဣဒံ ကုသလန္တိ ဝါ ပုဋ္ဌော’’တိအာဒိနာ. တေနေဝါဟ ‘‘ဧကသ္မိမ္ပိ ပက္ခေ န တိဋ္ဌတီ’’တိ.

62. වික්ෂේපවාදීන්ට උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයන්හි හෝ අකුසල ධර්මයන්හි ස්වභාවික ප්‍රභේදයන් වසයෙන් දැනගැනීමට අවශ්‍ය ඥාන බලයක් නැත. එබැවින් කුසලාකුසල පදයන්හි අර්ථය කුසලාකුසල කර්මපථ වසයෙන්ම ගත යුතුය. පළමු ක්‍රමය අනුව අපරියන්ත වික්ෂේපභාවය නිසා අමරාවික්ෂේපය විස්තර කිරීමට 'මට මෙසේද නොවෙයි' යනාදී වශයෙන් අනිශ්චිත වික්ෂේපය කියන ලදී. එහි අනිශ්චිත වික්ෂේපය යනු ශාස්වත ආදී එක් ආකාරයකවත් නොසිට වික්ෂේප කිරීමයි; එනම් පරවාදියෙකු විසින් යම් කරුණක් අසන ලද කල්හි එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. දෙවන ක්‍රමයෙන් අමරා (පණුවා) වැනි වූ අමරා වික්ෂේපය පෙන්වීමට 'මේ කුසල් යැයි විමසන ලදුව' යනාදිය පවසන ලදී. එසේත් නැත්නම් 'මට මෙසේද නොවෙයි' යනාදියෙන් අනිශ්චිතවම ශාස්වත, ඒකච්චශාස්වත, උච්ඡේද හා තර්කවාදයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ඒ ඒ වාදයන් බැහැර කරන්නේම අපරියන්ත වික්ෂේපවාදී බැවින් ඔවුහු අමරාවික්ෂේපීහු වෙති. තමා ස්ථිර වාදයක නොසිටින බැවින් කිසිදු පක්ෂයක නොසිටින බව 'තෙමේම...පෙ... ප්‍රකාශ කරයි' යන්නෙන් පෙන්වයි. දැන් කුසලාදිය ව්‍යාකරණය නොකිරීමෙන් එම ස්ථාවර නොවන බව 'මේ කුසල් යැයි විමසන ලදුව' යනාදියෙන් විස්තර කරයි. එබැවින් 'එක් පක්ෂයක හෝ නොසිටියි' යැයි කියන ලදී.

၆၃. ကုသလာကုသလံ ယထာဘူတံ အပ္ပဇာနန္တောပိ ယေသမဟံ သမယေန ကုသလမေဝ ‘‘ကုသလ’’န္တိ, အကုသလမေဝ စ ‘‘အကုသလ’’န္တိ ဗျာကရေယျံ, တေသု တထာ ဗျာကရဏဟေတု ‘‘အဟော ဝတ ရေ ပဏ္ဍိတော’’တိ သက္ကာရသမ္မာနံ ကရောန္တေသု မမ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ အဿာတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. ဒေါသော ဝါ ပဋိဃော ဝါတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ယောဇေတဗ္ဗံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန အတ္တနော ပဏ္ဍိတဘာဝဝိသယာနံ ရာဂါဒီနံ ဝသေန ယောဇနာ ကတာ. ‘‘ဆန္ဒရာဂဒွယံ ဥပါဒါန’’န္တိ အဘိဓမ္မနယေန ဝုတ္တံ. အဘိဓမ္မေ ဟိ တဏှာဒိဋ္ဌိယောဝ ‘‘ဥပါဒါန’’န္တိ အာဂတာ, သုတ္တန္တေ ပန ဒေါသောပိ ‘‘ဥပါဒါန’’န္တိ ဝုတ္တော ‘‘ကောဓုပါဒါနဝိနိဗန္ဓာ ဝိဃာတံ အာပဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒီသု. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥဘယမ္ပိ ဝါ ဒဠှဂ္ဂဟဏဝသေန ဥပါဒါန’’န္တိ[Pg.164]. ဒဠှဂ္ဂဟဏံ အမုဉ္စနံ. ပဋိဃောပိ ဟိ ဥပနာဟာဒိဝသေန ပဝတ္တော အာရမ္မဏံ န မုဉ္စတိ. ဝိဟနနံ ဟိံသနံ ဝိဗာဓနံ. ရာဂေါပိ ဟိ ပရိဠာဟဝသေန သာရဒ္ဓဝုတ္တိတာယ နိဿယံ ဝိဗာဓတီတိ. ဝိနာသေတုကာမတာယ အာရမ္မဏံ ဂဏှာတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

63. කුසල් අකුසල් යථාපරිදි නොදන්නා ඔහු, 'යම් හෙයකින් මම කුසලය කුසල් ලෙසත් අකුසලය අකුසල් ලෙසත් ප්‍රකාශ කළහොත්, ඒ ප්‍රකාශය හේතුවෙන් "අහෝ මොහු නම් පණ්ඩිතයෙකි" කියා සත්කාර සම්මාන කරන කල මට ඡන්දයක් හෝ රාගයක් ඇති විය හැකිය' යන්න මෙහි එක් අර්ථයකි. 'දෝසය හෝ පටිඝය' යන්න මෙහි විපර්යාසය (ප්‍රතිවිරුද්ධ පැත්ත) අනුව යෙදිය යුතුය. අටුවාවෙහි තමාගේ පණ්ඩිත භාවය විෂයෙහි ඇතිවන රාගාදිය වසයෙන් සම්බන්ධය දක්වන ලදී. 'ඡන්ද රාග දෙකම උපාදානය' යැයි අභිධර්ම ක්‍රමයෙන් කියන ලදී. අභිධර්මයෙහි තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ටිය 'උපාදාන' ලෙස දක්වා ඇති අතර සූත්‍ර දේශනාවන්හි 'ක්‍රෝධය නැමැති උපාදානයෙන් බැඳී විනාශයට පත්වෙති' යනාදී තැන්වල දෝසයද 'උපාදාන' ලෙස දක්වා ඇත. එබැවින් 'දැඩිව අල්ලා ගැනීම් වසයෙන් දෙකම උපාදානය' යැයි කියන ලදී. දැඩිව අල්ලා ගැනීම යනු අත් නොහැරීමයි. පටිඝයද උපනාහ (බද්ධ වෛරය) ආදිය වසයෙන් පවතිමින් ආරම්මණය අත් නොහරියි. 'විහනන' යනු හිංසා කිරීම හෝ පීඩා කිරීමයි. රාගයද දැවිල්ල වසයෙන් ඇතිවන දැඩි ස්වභාවය නිසා ඇසුරු කරන්නා පෙළයි. විනාශ කිරීමේ කැමැත්තෙන් ආරම්මණය ග්‍රහණය කරයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၆၄. ပဏ္ဍိစ္စေနာတိ ပညာယ. ယေန ဟိ ဓမ္မေန ယုတ္တော ‘‘ပဏ္ဍိတော’’တိ ဝုစ္စတိ, သော ဓမ္မော ပဏ္ဍိစ္စံ, တေန သုတစိန္တာမယံ ပညံ ဒဿေတိ, န ပါကတိကကမ္မနိဗ္ဗတ္တံ သာဘာဝိကပညံ. ကတ-သဒ္ဒဿ ကိရိယာသာမညဝါစကတ္တာ ‘‘ကတဝိဇ္ဇော’’တိအာဒီသု ဝိယ ကတ-သဒ္ဒေါ ဉာဏာနုယုတ္တတံ ဝဒတီတိ အာဟ ‘‘ဝိညာတပရပ္ပဝါဒါ’’တိ. သတ္တဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဂ္ဂဿ အံသုကောဋိဝေဓကော ‘‘ဝါလဝေဓီ’’တိ အဓိပ္ပေတော.

64. 'පාණ්ඩිතයෙන්' යනු ප්‍රඥාවෙනි. යම් ධර්මයකින් යුක්ත වූ තැනැත්තා 'පණ්ඩිතයා' යැයි කියනු ලැබේද, ඒ ධර්මය පාණ්ඩිතයයි. එයින් ශ්‍රැතමය හා චින්තාමය ප්‍රඥාව දක්වයි; සාමාන්‍ය කර්මයෙන් හටගත් ස්වභාවික ප්‍රඥාව නොවේ. 'කත' (කරන ලද) යන ශබ්දය ක්‍රියාවේ පොදු අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින්, 'කතවිජ්ජෝ' (ශිල්ප උගත්) ආදියේ මෙන් මෙහි 'කත' ශබ්දයෙන් ඥානයෙහි යෙදුණු බව පවසන බැවින් 'පරවාදයන් හොඳින් දන්නා' යැයි කියන ලදී. හත් කඩකට පැළුණු කෙස් අගක කෙළවරට විදින තැනැත්තා 'වාලවේධී' (කෙස් අග විදින්නා) ලෙස මෙහි අදහස් කෙරේ.

၆၅-၆. ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ပုရိမာနမ္ပိ တိဏ္ဏံ ကုသလာဒိဓမ္မသဘာဝါနဝဗောဓတော အတ္ထေဝ မန္ဒဘာဝေါ, တေသံ ပန အတ္တနော ကုသလာဒိဓမ္မာနဝဗောဓဿ အဝဗောဓဝိသေသော အတ္ထိ, တဒဘာဝါ ပစ္ဆိမောယေဝ မန္ဒမောမူဟဘာဝေန ဝုတ္တော. နနု စ ပစ္ဆိမဿာပိ ‘‘အတ္ထိ ပရောလောကော’တိ ဣတိ စေ မေ အဿ, ‘အတ္ထိ ပရောလောကော’တိ ဣတိ တေ နံ ဗျာကရေယျံ, ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၆၅) ဝစနတော အတ္တနော ဓမ္မာနဝဗောဓဿ အဝဗောဓော အတ္ထိယေဝါတိ? ကိဉ္စာပိ အတ္ထိ, န တဿ ပုရိမာနံ ဝိယ အပရိညာတဓမ္မဗျာကရဏနိဗန္ဓနမုသာဝါဒါဒိဘယပရိဇိဂုစ္ဆနကာရော အတ္ထိ, အထ ခေါ မဟာမူဠှောယေဝ. အထ ဝါ ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပကရဏတ္ထံ ‘‘အတ္ထိ ပရောလောကော’တိ ဣတိ စေ မံ ပုစ္ဆသီ’’တိ ပုစ္ဆာဌပနမေဝ တေန ဒဿီယတိ, န အတ္တနော ဓမ္မာနဝဗောဓောတိ အယမေဝ ဝိသေသေန ‘‘မန္ဒော စေဝ မောမူဟော စာ’’တိ ဝုတ္တော. တေနေဝ ဟိ တထာဝါဒိနံ သဉ္ဇယံ ဗေလဋ္ဌပုတ္တံ အာရဗ္ဘ ‘‘အယံ ဝါ ဣမေသံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ သဗ္ဗမန္ဒော သဗ္ဗမူဠှော’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၈၁) ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘အတ္ထိ ပရောလောကော’’တိ သဿတဒဿနဝသေန သမ္မာဒိဋ္ဌိဝသေန ဝါ ပုစ္ဆာ. ‘‘နတ္ထိ ပရောလောကော’’တိ နတ္ထိကဒဿနဝသေန သမ္မာဒဿနဝသေန ဝါ ပုစ္ဆာ. ‘‘အတ္ထိ စ နတ္ထိ စ ပရောလောကော’’တိ ဥစ္ဆေဒဒဿနဝသေန သမ္မာဒိဋ္ဌိဝသေန ဧဝ ဝါ ပုစ္ဆာ. ‘‘နေဝ အတ္ထိ န နတ္ထိ ပရောလောကော’’တိ ဝုတ္တပ္ပကာရတ္တယပဋိက္ခေပေ သတိ ပကာရန္တရဿ အသမ္ဘဝတော အတ္ထိတာနတ္ထိတာဟိ နဝတ္တဗ္ဗာကာရော ပရောလောကောတိ [Pg.165] ဝိက္ခေပညေဝ ပုရေက္ခာရေန သမ္မာဒိဋ္ဌိဝသေန ဝါ ပုစ္ဆာ. သေသစတုက္ကတ္တယေပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပုညသင်္ခါရတ္တိကော ဝိယ ဟိ ကာယသင်္ခါရတ္တိကေန ပုရိမစတုက္ကသင်္ဂဟိတော ဧဝ အတ္ထော. သေသစတုက္ကတ္တယေန အတ္တပရာမာသပုညာဒိ ဖလတာစောဒနာနယေန သင်္ဂဟိတောတိ.

65-6. මෙහිදී පළමු තිදෙනාටද කුසලාදී ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අවබෝධ නොවීම නිසා මෝඩ බවක් (මන්දභාවයක්) තිබුණද, තමන්ට කුසලාදී ධර්මයන් අවබෝධ නොමැති බව පිළිබඳ යම් වැටහීමක් ඔවුන්ට ඇත. එහෙත් එය නොමැති බැවින් අවසාන තැනැත්තා මන්ද මෝමුහ (අතිශය මෝඩ) බවින් යුක්ත යැයි කියන ලදී. 'පරලොවක් තිබේදැයි මගෙන් ඇසුවහොත්, මට පරලොවක් ඇතැයි සිතේ නම් මම ඇතැයි කියමි, නමුත් මට එසේද නොවෙයි' යනාදී ප්‍රකාශ නිසා අවසාන තැනැත්තාටද තමාට ධර්මය අවබෝධ නැති බව පිළිබඳ වැටහීමක් ඇතැයි කිව නොහැකිද? යම් ප්‍රමාණයකට තිබුණද, ඔහුට පෙර පිරිසට මෙන් අවබෝධ නොකළ ධර්මයන් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් සිදුවන මුසාවාදාදී භය පිළිබඳ පිළිකුලක් නැත; ඔහු හුදෙක් මහා මුළාවූවෙකි. එසේත් නැත්නම් 'මට එසේද නොවෙයි' යනාදියෙන් ප්‍රශ්නය වික්ෂේප කිරීම සඳහා 'පරලොවක් ඇද්දැයි මගෙන් විමසන්නේ නම්' යනාදියෙන් ප්‍රශ්නය තැබීම පමණක් ඔහු විසින් පෙන්වයි. තමාට ධර්මය අවබෝධ නොවන බව නොවේ. එබැවින් මොහු විශේෂයෙන් 'මන්ද වූද මුළා වූද' තැනැත්තා යැයි කියන ලදී. එහෙයින්ම එවැනි වාද ඇති සංජය බෙලට්ඨිපුත්ත අරභයා 'මොහු මේ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් අතර ඉතාම මන්ද වූ, ඉතාම මුළා වූ තැනැත්තාය' යැයි කියන ලදී. එහි 'පරලොවක් ඇත' යන්න ශාස්වත දෘෂ්ටියෙන් හෝ සම්මා දිට්ඨියෙන් කරන විමසීමකි. 'පරලොවක් නැත' යන්න නාස්තික දෘෂ්ටියෙන් හෝ සම්මා දිට්ඨියෙන් කරන විමසීමකි. 'පරලොවක් ඇතත් නැතත්' යන්න උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙන් හෝ සම්මා දිට්ඨියෙන් කරන විමසීමකි. 'පරලොවක් ඇත්තේත් නැත, නැත්තේත් නැත' යන්න ඉහත දැක්වූ ක්‍රම තුනම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේදී වෙනත් ක්‍රමයක් නොමැති බැවින් පරලොව යනු ඇත යන හෝ නැත යන ආකාරයෙන් කිව නොහැකි බව පවසා, වික්ෂේපයම පෙරදැරි කරගෙන හෝ සම්මා දිට්ඨියෙන් කරන විමසීමකි. සෙසු සිවු වැදෑරුම් (චතුක්ක) තුනෙහිද මෙසේම අර්ථය දත යුතුය. පුණ්‍ය සංස්කාර තුන මෙන් කාය සංස්කාර තුනෙන් පළමු චතුක්කයෙහි අර්ථය ඇතුළත් වේ. ඉතිරි චතුක්ක තුනෙන් ආත්මය පිළිබඳ අල්ලා ගැනීම (අත්තපරාමාස) සහ පුණ්‍ය ආදියේ ඵල පෙන්වීමෙන් අර්ථය සංග්‍රහ වී ඇත.

အမရာဝိက္ခေပိကော သဿတာဒီနံ အတ္တနော အရုစ္စနတာယ သဗ္ဗတ္ထ ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ ဝိက္ခေပညေဝ ကရောတိ. တတ္ထ ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိ တတ္ထ တတ္ထ ပုစ္ဆိတာကာရပဋိသေဓနဝသေန ဝိက္ခိပနာကာရဒဿနံ. နနု စ ဝိက္ခေပဝါဒိနော ဝိက္ခေပပက္ခဿ အနုဇာနနံ ဝိက္ခေပပက္ခေ အဝဋ္ဌာနံ ယုတ္တရူပန္တိ? န, တတ္ထာပိ တဿ သမ္မူဠှတ္တာ, ပဋိက္ခေပဝသေနေဝ စ ဝိက္ခေပဝါဒဿ ပဝတ္တနတော. တထာ ဟိ သဉ္စယော ဗေလဋ္ဌပုတ္တော ရညာ အဇာတသတ္တုနာ သန္ဒိဋ္ဌိကံ သာမညဖလံ ပုဋ္ဌော ပရလောကတ္တိကာဒီနံ ပဋိသေဓနမုခေန ဝိက္ခေပံ ဗျာကာသိ.

අමරාවික්ෂේපිකයා ශාස්වත ආදී දෘෂ්ටීන් කෙරෙහි තමාගේ නොකැමැත්ත නිසා සෑම තැනකදීම 'මට එසේද නොවෙයි' යනාදී වශයෙන් වික්ෂේපයම කරයි. එහි 'මට එසේද නොවෙයි' යනාදිය ඒ ඒ තැන්හි විමසන ලද ආකාරයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ ක්‍රමය පෙන්වීමකි. වික්ෂේපවාදියා වික්ෂේප පක්ෂය අනුමත කිරීම හෝ වික්ෂේප පක්ෂයෙහි පිහිටා සිටීම සුදුසු නොවේද? නැත, එහිදීද ඔහු මුළා වූ බැවිනි; වික්ෂේපවාදය පවතින්නේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ ආකාරයෙනි. එසේම සංජය බෙලට්ඨිපුත්ත රජු වූ අජාසත්ත විසින් සාන්දෘෂ්ටික මහණ පල ගැන විමසූ කල්හි පරලොව ආදිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් වික්ෂේපයක්ම ප්‍රකාශ කළේය.

ဧတ္ထာဟ – နနု စာယံ သဗ္ဗောပိ အမရာဝိက္ခေပိကော ကုသလာဒယော ဓမ္မေ, ပရလောကတ္တိကာဒီနိ စ ယထာဘူတံ အနဝဗုဇ္ဈမာနော တတ္ထ တတ္ထ ပဉှံ ပုဋ္ဌော ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပနမတ္တံ အာပဇ္ဇတိ, တဿ ကထံ ဒိဋ္ဌိဂတိကဘာဝေါ. န ဟိ အဝတ္တုကာမဿ ဝိယ ပုစ္ဆိတမတ္ထမဇာနန္တဿ ဝိက္ခေပကရဏမတ္တေန ဒိဋ္ဌိဂတိကတာ ယုတ္တာတိ? ဝုစ္စတေ – န ဟေဝ ခေါ ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပကရဏမတ္တေန တဿ ဒိဋ္ဌိဂတိကတာ, အထ ခေါ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဝသေန. သဿတာဘိနိဝေသေန မိစ္ဆာဘိနိဝိဋ္ဌောယေဝ ဟိ ပုဂ္ဂလော မန္ဒဗုဒ္ဓိတာယ ကုသလာဒိဓမ္မေ ပရလောကတ္တိကာဒီနိ စ ယာထာဝတော အပ္ပဋိပဇ္ဇမာနော အတ္တနာ အဝိညာတဿ အတ္ထဿ ပရံ ဝိညာပေတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ မုသာဝါဒါဒိဘယေန စ ဝိက္ခေပံ အာပဇ္ဇတီတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ယာသံ သတ္တေဝ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယော, သေသာ သဿတဒိဋ္ဌိယော’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၉၇-၉၈) အထ ဝါ ပုညပါပါနံ တဗ္ဗိပါကာနဉ္စ အနဝဗောဓေန အသဒ္ဒဟနေန စ တဗ္ဗိသယာယ ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပကရဏံယေဝ သုန္ဒရန္တိ ခန္တိံ ရုစိံ ဥပ္ပာဒေတွာ အဘိနိဝိသန္တဿ ဥပ္ပန္နာ ဝိသုံယေဝေသာ ဧကာ ဒိဋ္ဌိ သတ္တဘင်္ဂဒိဋ္ဌိ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘ပရိယန္တရဟိတာ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဒိဋ္ဌိ စေဝ ဝါစာ စာ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၁). ကထံ ပနဿာ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော? ဥစ္ဆေဒဝသေန အနဘိနိဝေသတော. နတ္ထိ ကောစိ ဓမ္မာနံ ယထာဘူတဝေဒီ ဝိဝါဒဗဟုလတ္တာ [Pg.166] လောကဿ, ‘‘ဧဝမေဝ’’န္တိ ပန သဒ္ဒန္တရေန ‘‘ဓမ္မနိဇ္ဈာနနာ အနာဒိကာလိကာ လောကေ’’တိ ဂါဟဝသေန သဿတလေသောပေတ္ထ လဗ္ဘတိယေဝ.

මෙහි මෙසේ අසනු ලැබේ – මේ සියලුම අමරාවික්ඛේපිකවාදියා කුසලාදී ධර්මයන් හා පරලෝකත්‍රිකාදීන් තත්වූ පරිද්දෙන් අවබෝධ කර නොගෙන, ඒ ඒ තැන ප්‍රශ්න අසන ලදුව ප්‍රශ්නය මඟහැරීම පමණක් සිදු කරයි නම්, ඔහු දෘෂ්ටිගතිකයෙකු වන්නේ කෙසේද? කථා කිරීමට අකමැති තැනැත්තෙකු සේ, අසන ලද කරුණ නොදැනීම නිසා ප්‍රශ්නය මඟහැරීම පමණක් සිදු කිරීමෙන් ඔහු දෘෂ්ටිගතිකයෙකු ලෙස සැලකීම යුක්ති සහගත නොවේද? පිළිතුර මෙසේය – හුදෙක් ප්‍රශ්නය මඟහැරීම නිසාම ඔහු දෘෂ්ටිගතිකයෙකු නොවේ, එහෙත් ඔහුගේ මිථ්‍යා අභිනිවේශය (වැරදි ලෙස දැඩිව ගැනීම) නිසාය. ශාස්වත අභිනිවේශයෙන් යුතුව මිථ්‍යා ලෙස ගත් පුද්ගලයා, මඳ බුද්ධි ඇති බැවින් කුසලාදී ධර්මයන් හා පරලෝකත්‍රිකාදීන් නිවැරදිව තේරුම් නොගෙන, තමා විසින් අවබෝධ කර නොගත් කරුණක් අනෙකෙකුට අවබෝධ කර දීමට නොහැකි වීම නිසාත්, මුසාවාදාදී බිය නිසාත් ප්‍රශ්නය මඟහැරීමට පත් වෙයි. එහෙයින්ම 'යම් සතක් උච්ඡේද දෘෂ්ටිද, ඉතිරිය ශාස්වත දෘෂ්ටි වේ' යයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත් පින් පව් හා ඒවායේ විපාකයන් පිළිබඳ අවබෝධයක් හා විශ්වාසයක් නොමැතිකම නිසා, ඒ සම්බන්ධ ප්‍රශ්න මඟහැරීමම යහපත් යයි කල්පනා කර, එවැනි රුචියක් ඇති කරගෙන දැඩිව ගැනීමෙන් හටගන්නා මෙය සප්තභංග දෘෂ්ටිය මෙන් වෙන්වූම එක දෘෂ්ටියක් ලෙස සැලකිය යුතුය. එසේම 'දෘෂ්ටිගතිකයාගේ දෘෂ්ටිය හා වචනය කෙළවරක් නැත්තේය' යයි කියන ලදී. මෙය ශාස්වත දෘෂ්ටියට ඇතුළත් වන්නේ කෙසේද? උච්ඡේද වශයෙන් දැඩිව නොගන්නා බැවිනි. ලෝකයේ විවාද බහුල බැවින් ධර්මයන් තත්වූ පරිද්දෙන් දන්නා කිසිවෙකු නැතැයි 'මෙසේමය' යන වෙනත් වචනයකින්, ලෝකයේ ධර්මයන් පිළිබඳ නිරීක්ෂණය අනාදිකාලීන යයි ගන්නා බැවින් මෙහිද ශාස්වත ලක්ෂණයන් ලැබේ.

အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒဝဏ္ဏနာ

අධිච්චසමුප්පන්නවාද වර්ණනාව

၆၇. အဓိစ္စ ယဒိစ္ဆကံ ယံ ကိဉ္စိ ကာရဏံ, ကဿစိ ဝုဒ္ဓိပုဗ္ဗံ ဝါ ဝိနာ သမုပ္ပန္နောတိ အတ္တလောကသညိတာနံ ခန္ဓာနံ အဓိစ္စုပ္ပတ္တိအာကာရာရမ္မဏံ ဒဿနံ တဒါကာရသန္နိဿယေန ပဝတ္တိတော, တဒါကာရသဟစရိတတာယ စ ‘‘အဓိစ္စသမုပ္ပန္န’’န္တိ ဝုစ္စတိ ယထာ ‘‘မဉ္စာ ဃောသန္တိ, ကုန္တာ ပစရန္တီ’’တိ စ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဓိစ္စသမုပ္ပန္နော အတ္တာ စ လောကော စာတိ ဒဿနံ အဓိစ္စသမုပ္ပန္န’’န္တိ.

67. අධිච්ච යනු අහඹු ලෙස හෙවත් යම්කිසි හේතුවක් හෝ පෙර වෑයමක් නොමැතිව උපන් යන අර්ථයයි. තමා හා ලෝකය යනුවෙන් හැඳින්වෙන ස්කන්ධයන් අහඹු ලෙස හටගන්නා ආකාරය අරමුණු කොට පවතින දර්ශනය, ඒ ආකාරය ඇසුරු කරගෙන පවතින බැවින්ද, ඒ ආකාරය හා සහසම්බන්ධ බැවින්ද 'අධිච්චසමුප්පන්න' යයි කියනු ලැබේ. 'ඇඳන් ඝෝෂා කරයි, හෙළිපත ඇවිදියි' (මෙහි ඇඳන් මත සිටින මිනිසුන් හා හෙළිපත දරා සිටින මිනිසුන් අදහස් වේ) යන්නාක් මෙන්, මෙම අර්ථය පෙන්වීමට 'ආත්මය හා ලෝකය අහඹු ලෙස හටගත්තේය යන දර්ශනය අධිච්චසමුප්පන්න නම් වේ' යයි පවසන ලදී.

၆၈-၇၃. ဒေသနာသီသန္တိ ဒေသနာယ ဇေဋ္ဌကဘာဝေန ဂဟဏံ, တေန သညံယေဝ ဓုရံ ကတွာ ဘဂဝတာ အယံ ဒေသနာ ကတာ, န ပန တတ္ထ အညေသံ အရူပဓမ္မာနံ အတ္ထိဘာဝတောတိ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘အစိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိအာဒိ. ဘဂဝါ ဟိ ယထာ လောကုတ္တရဓမ္မံ ဒေသေန္တော သမာဓိံ ပညံ ဝါ ဓုရံ ကရောတိ, ဧဝံ လောကိယဓမ္မံ ဒေသေန္တော စိတ္တံ သညံ ဝါ ဓုရံ ကရောတိ. တတ္ထ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ဈာနံ ဘာဝေတိ (ဓ. သ. ၂၇၇) ပဉ္စင်္ဂိကော သမ္မာသမာဓိ [ဒီ. နိ. ၃.၃၅၅ (ခ)] ပဉ္စဉာဏိကော သမ္မာသမာဓိ, [ဒီ. နိ. ၃.၃၅၅ (ဇ); ဝိဘ. ၂.၈၀၄] ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၇၁) တထာ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ, (ဓ. သ. ၁) ကိံစိတ္တော တွံ ဘိက္ခု (ပါရာ. ၁၄၆, ၁၈၀) မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ, (ဓ. ပ. ၁, ၂; နေတ္တိ. ၉၀; ပေဋကော. ၈၃) သန္တိ ဘိက္ခဝေ သတ္တာ နာနတ္တကာယာ နာနတ္တသညိနော, (ဒီ. နိ. ၃.၃၃၂, ၃၄၂, ၃၅၇; အ. နိ. ၉.၂၄; စူဠနိ. ၈၃) န နေဝသညာနာသညာယတန’’န္တိအာဒီနိ သုတ္တာနိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၈) ဧတဿ အတ္ထဿ သာဓကာနိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. တိတ္ထာယတနေတိ အညတိတ္ထိယသမယေ. တိတ္ထိယာ ဟိ ဥပပတ္တိဝိသေသေ ဝိမုတ္တိသညိနော, သညာဝိရာဂါဝိရာဂေသု အာဒီနဝါနိသံသဒဿိနော ဝါ ဟုတွာ အသညသမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ အက္ခဏဘူမိယံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န သာသနိကာ. ဝါယောကသိဏေ ပရိကမ္မံ ကတွာတိ ဝါယောကသိဏေ ပဌမာဒီနိ တီဏိ ဈာနာနိ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တတိယဇ္ဈာနေ စိဏ္ဏဝသီ ဟုတွာ [Pg.167] တတော ဝုဋ္ဌာယ စတုတ္ထဇ္ဈာနာဓိဂမာယ ပရိကမ္မံ ကတွာ. တေနေဝါဟ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ’’တိ.

68-73. දේසනාසීස යනු දේශනාවේ ප්‍රමුඛත්වය අනුව ගැනීමයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සඤ්ඤාව (හඳුනා ගැනීම) මූලික කරගෙන මෙම දේශනය කළ සේක. එහෙත් එයින් එහි අනෙකුත් අරූපී ධර්මයන් නැතැයි අදහස් නොකෙරේ. එබැවින් 'සිත හට නොගැනීමෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝකෝත්තර ධර්ම දේශනා කිරීමේදී සමාධිය හෝ ප්‍රඥාව මූලික කරන අතර, ලෞකික ධර්ම දේශනා කිරීමේදී සිත හෝ සඤ්ඤාව මූලික කරන සේක. එහිදී 'යම් සමයක ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩයිද', 'පංචාංගික සම්මා සමාධිය', 'පංචඥානික සම්මා සමාධිය', 'ප්‍රඥාවෙන් දැක ඔහු කෙරෙහි ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වෙති' යන්නද, එසේම 'යම් සමයක කාමාවචර කුසල් සිතක් උපන්නේ වෙයිද', 'මහණ, තෝ කුමන සිතක් ඇත්තෙහිද?', 'සිත සියලු ධර්මයන්ට පෙරටු වේ', 'මහණෙනි, නානත්ව කාය හා නානත්ව සඤ්ඤා ඇති සත්වයෝ සිටිති', 'නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය නොවේ' යනාදී සූත්‍රයන් මෙම අර්ථය තහවුරු කිරීමට සාධක ලෙස දැක්විය යුතුය. තිත්ථායතනය යනු අන්‍ය තීර්ථක සමයෙහි (මතයෙහි) යන්නයි. තීර්ථකයෝ උත්පත්ති විශේෂයෙහි විමුක්ති සංඥාව ඇත්තෝ වී, සංඥාව කෙරෙහි විරාගයෙන් හා අවිරාගයෙන් ඇති ආදීනව හා අනිසංස දැක අසංඥ සමාපත්තිය උපදවා අක්ෂණ භූමියෙහි උපදිති. මෙය ශාසනික ප්‍රතිපදාවක් නොවේ. වායෝ කසිණයෙහි පරිකර්ම කිරීම යනු වායෝ කසිණයෙහි ප්‍රථම ද්විතීය තෘතීය ධ්‍යානයන් උපදවා, තෘතීය ධ්‍යානයෙහි වශීභාවයට පත්ව, එයින් නැගී සිට සිව්වන ධ්‍යානය ලබා ගැනීම සඳහා පරිකර්ම කිරීමයි. එබැවින් 'සිව්වන ධ්‍යානය උපදවා' යයි පවසන ලදී.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဝါယောကသိဏေယေဝ ပရိကမ္မံ ဝုတ္တန္တိ? ဝုစ္စတေ – ယထေဝ ဟိ ရူပပဋိဘာဂဘူတေသု ကသိဏဝိသေသေသု ရူပဝိဘာဝနေန ရူပဝိရာဂဘာဝနာသင်္ခါတော အရူပသမာပတ္တိဝိသေသော သစ္ဆိကရီယတိ, ဧဝံ အပရိဗျတ္တဝိဂ္ဂဟတာယ အရူပပဋိဘာဂဘူတေ ကသိဏဝိသေသေ အရူပဝိဘာဝနေန အရူပဝိရာဂဘာဝနာသင်္ခါတော ရူပသမာပတ္တိဝိသေသော အဓိဂမီယတီတိ ဧတ္ထ ‘‘သညာ ရောဂေါ သညာ ဂဏ္ဍော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၂၄) ‘‘ဓိ စိတ္တံ, ဓိဗ္ဗတေ တံ စိတ္တ’’န္တိအာဒိနာ စ နယေန အရူပပ္ပဝတ္တိယာ အာဒီနဝဒဿနေန, တဒဘာဝေ စ သန္တပဏီတဘာဝသန္နိဋ္ဌာနေန ရူပသမာပတ္တိယာ အဘိသင်္ခရဏံ, ရူပဝိရာဂဘာဝနာ ပန သဒ္ဓိံ ဥပစာရေန အရူပသမာပတ္တိယော, တတ္ထာပိ ဝိသေသေန ပဌမာရုပ္ပဇ္ဈာနံ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘ပရိစ္ဆိန္နာကာသကသိဏေပီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. တဿာပိ ဟိ အရူပပဋိဘာဂတာ လဗ္ဘတီတိ? ဣစ္ဆိတမေဝေတံ ကေသဉ္စိ အဝစနံ ပနေတ္ထ ပုဗ္ဗာစရိယေဟိ အဂ္ဂဟိတဘာဝေန. ယထာ ဟိ ရူပဝိရာဂဘာဝနာ ဝိရဇ္ဇနီယဓမ္မဘာဝမတ္တေန ပရိနိပ္ဖန္နာ, ဝိရဇ္ဇနီယဓမ္မပဋိဘာဂဘူတေ စ ဝိသယဝိသေသေ ပါတုဘဝတိ, ဧဝံ အရူပဝိရာဂဘာဝနာပီတိ ဝုစ္စမာနေ န ကောစိ ဝိရောဓော, တိတ္ထိယေဟေဝ ပန တဿာ သမာပတ္တိယာ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတာယ, တေသဉ္စ ဝိသယပထေသုပနိဗန္ဓနဿေဝ တဿ ဈာနဿ ပဋိပတ္တိတော ဒိဋ္ဌိဝန္တေဟိ ပုဗ္ဗာစရိယေဟိ စတုတ္ထေယေဝ ဘူတကသိဏေ အရူပဝိရာဂဘာဝနာပရိကမ္မံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကိဉ္စ ဝဏ္ဏကသိဏေသု ဝိယ ပုရိမဘူတကသိဏတ္တယေပိ ဝဏ္ဏပဋိစ္ဆာယာဝ ပဏ္ဏတ္တိ အာရမ္မဏံ ဈာနဿ လောကဝေါဟာရာနုရောဓေနေဝ ပဝတ္တိတော. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၅၇) ပထဝီကသိဏဿ အာဒါသစန္ဒမဏ္ဍလူပမာဝစနဉ္စ သမတ္ထိတံ ဟောတိ, စတုတ္ထံ ပန ဘူတကသိဏံ ဘူတပ္ပဋိစ္ဆာယမေဝ ဈာနဿ ဂေါစရဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ တဿေဝ အရူပပဋိဘာဂတာ ယုတ္တာတိ ဝါယောကသိဏေယေဝ ပရိကမ္မံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙහි වායෝ කසිණයෙහිම පරිකර්මය පවසන ලද්දේ මක්නිසාද? කියනු ලැබේ - රූප ප්‍රතිභාග වූ කසිණ විශේෂයන්හි රූපය බැහැර කිරීමෙන් රූප විරාග භාවනාව නම් වූ අරූප සමාපත්ති විශේෂය සාක්ෂාත් කරනු ලබන්නා සේම, ප්‍රකට ශරීරයක් නැති බැවින් අරූප ප්‍රතිභාග වූ කසිණ විශේෂයෙහි අරූපය බැහැර කිරීමෙන් අරූප විරාග භාවනාව නම් වූ රූප සමාපත්ති විශේෂය ලබනු ලැබේ. මෙහිදී 'සංඥාව රෝගයකි, සංඥාව ගෙඩියකි' යනාදී වශයෙන් ද, 'චිත්තයට නින්දා වේවා' යනාදී වශයෙන් ද අරූප පැවැත්මේ ආදීනව දැකීමෙන් සහ එහි අභාවයෙහි ශාන්ත ප්‍රණීත භාවය තීරණය කිරීමෙන් රූප සමාපත්තිය අභිසංස්කරණය කරනු ලබයි. රූප විරාග භාවනාව යනු උපචාරය සමඟ වූ අරූප සමාපත්තියයි, එහිදී විශේෂයෙන් ප්‍රථම අරූප ධ්‍යානයයි. ඉදින් එසේ නම් 'පරිච්ඡින්නාකාශ කසිණයෙහි ද' යැයි පැවසිය යුතුය. එහි ද අරූප ප්‍රතිභාග බව ලැබෙන බැවිනි. එය ඇතැම් අයට අභිමත වුව ද, මෙහි පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් එය නොපිළිගත් බැවින් පවසනු ලැබුවේ නැත. යම් සේ රූප විරාග භාවනාව විරාගයට පත් විය යුතු ධර්ම බව මාත්‍රයෙන් නිපදවන ලද ද, විරාගයට පත් විය යුතු ධර්මයන්ට ප්‍රතිභාග වූ විෂය විශේෂයක පහළ වේ ද, එමෙන්ම අරූප විරාග භාවනාව ද එසේ යැයි පැවසීමේ දී කිසිදු විරෝධයක් නැත. එහෙත් තීර්ථකයන් විසින්ම එම සමාපත්තියට පිළිපැදිය යුතු බැවින් ද, ඔවුන්ගේ එම ධ්‍යාන පිළිවෙත විෂය පථයන්හි බැඳී ඇති බැවින් ද, දෘෂ්ටිගතුන් වූ පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් සතරවන භූත කසිණයෙහිම අරූප විරාග භාවනා පරිකර්මය පවසන ලදැයි දත යුතුය. තවද වර්ණ කසිණයන්හි මෙන් පෙර භූත කසිණ තුනෙහි ද වර්ණ ඡායාවම ධ්‍යානයට අරමුණු වන ප්‍රඥප්තියයි. එය ලෝක ව්‍යවහාරයට අනුකූලව පවතී. මෙසේ කිරීමෙන් විසුද්ධිමග්ගයෙහි පඨවි කසිණය සම්බන්ධව දක්වා ඇති කණ්ණාඩි මණ්ඩලය හා සඳ මඩල වැනි උපමා ද ස්ථීර වේ. සතරවන භූත කසිණය භූත ඡායාවම ධ්‍යානයේ ගෝචර බවට පත්වන බැවින් එහි අරූප ප්‍රතිභාග බව සුදුසුය. එබැවින් වායෝ කසිණයෙහිම පරිකර්මය පවසන ලදැයි දත යුතුය.

ဣဓေဝါတိ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေယေဝ. တတ္ထာတိ အသညဘဝေ. ယဒိ ရူပက္ခန္ဓမတ္တမေဝ အသညဘဝေ ပါတုဘဝတိ, ကထမရူပသန္နိဿယေန ဝိနာ တတ္ထ ရူပံ ပဝတ္တတိ, ကထံ ပန ရူပသန္နိဿယေန ဝိနာ အရူပဓာတုယံ အရူပံ ပဝတ္တတိ, ဣဒမ္ပိ တေန သမာနဇာတိယမေဝ. ကသ္မာ? ဣဓေဝ အဒဿနတော. ယဒိ ဧဝံ ကဗဠီကာရာဟာရေန ဝိနာ ရူပဓာတုယံ ရူပေန န ပဝတ္တိတဗ္ဗံ, ကိံ ကာရဏံ[Pg.168]? ဣဓေဝ အဒဿနတော. အပိ စ ယထာ ယဿ စိတ္တသန္တာနဿ နိဗ္ဗတ္တိကာရဏံ ရူပေ အဝိဂတတဏှံ, တဿ သဟ ရူပေန သမ္ဘဝတော ရူပံ နိဿာယ ပဝတ္တိ, ယဿ ပန နိဗ္ဗတ္တိကာရဏံ ရူပေ ဝိဂတတဏှံ, တဿ ဝိနာ ရူပေန ရူပနိရပေက္ခတာယ ကာရဏဿ, ဧဝံ ယဿ ရူပပ္ပဗန္ဓဿ နိဗ္ဗတ္တိကာရဏံ ဝိဂတတဏှံ အရူပေ, တဿ ဝိနာ အရူပေန ပဝတ္တိ ဟောတီတိ အသညဘဝေ ရူပက္ခန္ဓမတ္တမေဝ နိဗ္ဗတ္တတိ. ကထံ ပန တတ္ထ ကေဝလော ရူပပ္ပဗန္ဓော ပစ္စုပ္ပန္နပစ္စယရဟိတော စိရကာလံ ပဝတ္တတီတိ ပစ္စေတဗ္ဗံ, ကိတ္တကံ ဝါ ကာလံ ပဝတ္တတီတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ယထာ နာမ ဇိယာဝေဂုက္ခိတ္တော သရော’’တိအာဒိ, တေန န ကေဝလမာဂမောယေဝ အယမေတ္ထ ယုတ္တီတိ ဒဿေတိ. တတ္တကမေဝ ကာလန္တိ ဥက္ကံသတော ပဉ္စ မဟာကပ္ပသတာနိပိ တိဋ္ဌန္တိ အသညသတ္တာ. ဈာနဝေဂေတိ အသညသမာပတ္တိပရိက္ခတေ ကမ္မဝေဂေ. အန္တရဓာယတီတိ ပစ္စယနိရောဓေန နိရုဇ္ဈတိ နပ္ပဝတ္တတိ.

'මෙහිම' යනු පඤ්චවෝකාර භවයෙහිමය. 'එහි' යනු අසඤ්ඤ භවයෙහිය. ඉදින් අසඤ්ඤ භවයෙහි රූපස්කන්ධය පමණක්ම පහළ වේ නම්, අරූප (නාම) ඇසුරක් නැතිව එහි රූපය කෙසේ පවතීද? අරූප ධාතුවෙහි රූප ඇසුරක් නැතිව අරූප පවතින්නා සේ මෙයද ඒ හා සමාන ජාතිමය වේ. මක්නිසාද? මෙහි (අප දකින ලෝකයෙහි) එබඳු දෙයක් නොපෙනෙන බැවිනි. ඉදින් එසේ නම් කබලිංකාර ආහාරයෙන් තොරව රූප ධාතුවෙහි රූපය නොපැවතිය යුතුය. හේතුව කුමක්ද? මෙහි එසේ නොපෙනෙන බැවිනි. තවද යම් චිත්ත සන්තානයක උත්පත්ති හේතුව රූපයෙහි නොපහවූ තණ්හාවද, එය රූපය සමඟ හටගන්නා බැවින් රූපය ඇසුරු කර පවතී. යම් චිත්තයක උත්පත්ති හේතුව රූපයෙහි පහවූ තණ්හාවද, එය රූපය රහිතව රූපය කෙරෙහි නිරපේක්ෂව පවතී. එසේම යම් රූප ප්‍රබන්ධයක උත්පත්ති හේතුව අරූපයෙහි පහවූ තණ්හාවද, එය අරූපයෙන් තොරව පවතී. එබැවින් අසඤ්ඤ භවයෙහි රූපස්කන්ධය පමණක්ම උපදී. එහි කෙසේ නම් පවතින ප්‍රත්‍යයන් රහිතව රූප ප්‍රබන්ධය පමණක් දීර්ඝ කාලයක් පවතීදැයි යන්නත්, කොපමණ කාලයක් පවතීදැයි යන්නත් සලකා 'දුන්නෙන් විදි ඊතලයක් මෙන්' යනාදිය පැවසීය. එමගින් මෙය හුදෙක් ආගමික ඉගැන්වීමක් පමණක් නොව යුක්ති සහගත බව ද පෙන්වයි. උපරිම වශයෙන් මහා කල්ප පන්සියයක් අසඤ්ඤ සත්වයෝ සිටිති. 'ධ්‍යාන වේගයෙන්' යනු අසඤ්ඤ සමාපත්තියෙන් පිරිවැරුණු කර්ම වේගයයි. 'අතුරුදහන් වේ' යනු ප්‍රත්‍යයන් නිරුද්ධ වීමෙන් නිරුද්ධ වේ, නොපවතී යන්නයි.

ဣဓာတိ ကာမဘဝေ. ကထံ ပန အနေကကပ္ပသတသမတိက္ကမေန စိရနိရုဒ္ဓတော ဝိညာဏတော ဣဓ ဝိညာဏံ သမုပ္ပဇ္ဇတိ. န ဟိ နိရုဒ္ဓေ စက္ခုမှိ စက္ခုဝိညာဏမုပ္ပဇ္ဇမာနံ ဒိဋ္ဌန္တိ? နယိဒမေကန္တတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. စိရနိရုဒ္ဓမ္ပိ ဟိ စိတ္တံ သမာနဇာတိကဿ အန္တရာနုပ္ပဇ္ဇနတော အနန္တရပစ္စယမတ္တံ ဟောတိယေဝ, န ဗီဇံ, ဗီဇံ ပန ကမ္မံ. တသ္မာ ကမ္မတော ဗီဇဘူတတော အာရမ္မဏာဒီဟိ ပစ္စယေဟိ အသညဘဝတော စုတာနံ ကာမဓာတုယာ ဥပပတ္တိဝိညာဏံ ဟောတိယေဝ. တေနာဟ ‘‘ဣဓ ပဋိသန္ဓိသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. ဧတ္ထ စ ယထာ နာမ ဥတုနိယာမေန ပုပ္ဖဂ္ဂဟဏေ နိယတကာလာနံ ရုက္ခာနံ ဝေခေ ဒိန္နေ ဝေခဗလေန န ယထာ နိယာမတာ ဟောတိ ပုပ္ဖဂ္ဂဟဏဿ, ဧဝမေဝ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ အဝိပ္ပယောဂေန ဝတ္တမာနေသု ရူပါရူပဓမ္မေသု ရူပါရူပဝိရာဂဘာဝနာဝေခေ ဒိန္နေ တဿ သမာပတ္တိဝေခဗလဿ အနုရူပတော အရူပဘဝေ အသညာဘဝေ စ ယထာက္ကမံ ရူပရဟိတာ အရူပရဟိတာ စ ခန္ဓာနံ ပဝတ္တိ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နနု ဧတ္ထ ဇာတိသတသဟဿဒသသံဝဋ္ဋာဒီနံ မတ္ထကေ, အဗ္ဘန္တရတော ဝါ ပဝတ္တာယ အသညူပဝတ္တိယာ ဝသေန လာဘီအဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒေါ လာဘီသဿတဝါဒေါ ဝိယ အနေကဘေဒေါ သမ္ဘဝတီတိ? သစ္စံ သမ္ဘဝတိ, အနန္တရတ္တာ ပန အာပန္နာယ အသညူပပတ္တိယာ ဝသေန လာဘီအဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒေါ နယဒဿနဝသေန ဧကောဝ ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟတော အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒဿ သဿတဝါဒေ အာဂတော သဗ္ဗော ဒေသနာနယော ယထာသမ္ဘဝံ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒေပိ [Pg.169] ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ဘဂဝတာ လာဘီအဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒေါ အဝိဘဇိတွာ ဒေသိတော. အဝဿဉ္စ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော သံကိလေသပက္ခေ သတ္တာနံ အဇ္ဈာသယဿ ဒုဝိဓတ္တာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ စာ’’တိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ယာသံ သတ္တေဝ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယော, သေသာ သဿတဒိဋ္ဌိယော’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၉၇-၉၈).

'මෙහි' යනු කාම භවයෙහිය. කල්ප සිය ගණනක් ඉක්මවා ගොස් බොහෝ කලකට පෙර නිරුද්ධ වූ විඤ්ඤාණයකින් මෙහි විඤ්ඤාණයක් උපදින්නේ කෙසේද? ඇස නිරුද්ධ වූ විට චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදිනු නොපෙනේ නොවේද? මෙය ඒකාන්තයෙන් එසේ නොගත යුතුය. බොහෝ කලකට පෙර නිරුද්ධ වූ සිතද, සමාන ජාති සිතක් අතරතුර නූපදින බැවින් අනන්තර ප්‍රත්‍යය මාත්‍රයක්ම වේ. එය බීජය නොවේ, බීජය නම් කර්මයයි. එබැවින් බීජය බඳු වූ කර්මයෙන්, අරමුණු ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් අසඤ්ඤ භවයෙන් චුත වූවන්ට කාම ධාතුවෙහි උප්පත්ති විඤ්ඤාණය ඇති වේ. එහෙයින් 'මෙහි ප්‍රතිසන්ධි සංඥාව උපදී' යැයි පැවසීය. මෙහිදී යම් සේ සෘතු නියමයෙන් මල් හටගන්නා නියමිත කාලයක් ඇති වෘක්ෂයන්ට වෙඛ (බෙහෙත්) දුන් විට එම බලයෙන් මල් හටගැනීම නියමිත පරිදි සිදු නොවේද, එමෙන්ම පඤ්චවෝකාර භවයෙහි රූප අරූප ධර්මයන් පවතින කල්හි රූප අරූප විරාග භාවනා නමැති වෙඛය දුන් විට එම සමාපත්ති බලයට අනුරූපව අරූප භවයෙහි සහ අසඤ්ඤ භවයෙහි පිළිවෙලින් රූප රහිතව සහ අරූප රහිතව ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්ම සිදු වන බව දත යුතුය. ජාති ලක්ෂ ගණන් ඉක්මවා හෝ අභ්‍යන්තරයෙන් හෝ පවතින අසඤ්ඤ උත්පත්තිය නිසා එම ලාභියාට ඇතිවන අධිච්චසමුප්පන්නික වාදය, ශාස්වත වාදය මෙන් සහේතුකව ඇතිවිය හැකි නොවේද? සැබෑවකි, එය ඇතිවිය හැකිය. එහෙත් අනන්තර බව නිසා පැමිණි අසඤ්ඤ උත්පත්තිය පදනම් කරගත් අධිච්චසමුප්පන්නික වාදය එක් නයක් ලෙස දක්වන ලදැයි දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් ශාස්වත දෘෂ්ටි සංග්‍රහයෙන් අධිච්චසමුප්පන්නික වාදය ශාස්වත වාදයෙහි ඇතුළත් වන බැවින් දේශනා ක්‍රමය අධිච්චසමුප්පන්නික වාදයෙහිද ගත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම විශේෂය පෙන්වීමට අධිච්චසමුප්පන්නික වාදය වෙන් නොකර දේශනා කරන ලදී. කෙලෙස් පක්ෂයෙහි සත්වයන්ගේ අදහස දෙපරිදි වන බැවින් අධිච්චසමුප්පන්නික වාදය ශාස්වත දෘෂ්ටි සංග්‍රහයෙහි ඇතුළත් විය යුතුය. අටුවාවෙහි 'ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටිය' යැයි පවසන ලදී. මතුෙහි 'යම් උච්ඡේද දෘෂ්ටි සතක් වේද, ඉතිරි සියල්ල ශාස්වත දෘෂ්ටියෝය' යැයි පවසනු ඇත.

နနု စ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒဿ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော န ယုတ္တော. ‘‘အဟဉှိ ပုဗ္ဗေ နာဟောသိ’’န္တိအာဒိဝသေန ပဝတ္တနတော, အပုဗ္ဗသတ္တပါတုဘာဝဂ္ဂါဟတ္တာ, အတ္တနော လောကဿ စ သဒါဘာဝဂါဟိနီ စ သဿတဒိဋ္ဌိ ‘‘အတ္ထိတွေဝ သဿတိသမ’’န္တိ ပဝတ္တနတော? နော န ယုတ္တော အနာဂတေ ကောဋိအဒဿနတော. ယဒိပိ ဟိ အယံ ဝါဒေါ ‘‘သောမှိ ဧတရဟိ အဟုတွာ သန္တတာယ ပရိဏတော’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၆၈) အတ္တနော လောကဿ စ အတီတကောဋိပရာမသနဝသေန ပဝတ္တော, တထာပိ ဝတ္တမာနကာလတော ပဋ္ဌာယ န တေသံ ကတ္ထစိ အနာဂတေ ပရိယန္တံ ပဿတိ, ဝိသေသေန စ ပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတကာလေသု ပရိယန္တာဒဿနပဘာဝိတော သဿတဝါဒေါ. ယထာဟ ‘‘သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ဣမဿ ဝါဒဿ, သဿတဝါဒါဒီနဉ္စ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကေသု သင်္ဂဟော န ယုတ္တော အနာဂတကာလပရာမသနဝသေန ပဝတ္တတ္တာတိ? န, သမုဒါဂမဿ အတီတကောဋ္ဌာသိကတ္တာ. တထာ ဟိ နေသံ သမုပ္ပတ္တိ အတီတံသပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေဟိ, တပ္ပဋိရူပကာနုဿဝါဒိပ္ပဘာဝိတတက္ကနေဟိ စ သင်္ဂဟိတာတိ, တထာ စေဝ သံဝဏ္ဏိတံ. အထ ဝါ သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဉာဏေန ဝါဒိဝရေန ဓမ္မဿာမိနာ နိရဝသေသတော အဂတိဉ္စ ဂတိဉ္စ ယထာဘူတံ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒိတာ ဧတာ ဒိဋ္ဌိယော, တသ္မာ ယာဝတိကာ ဒိဋ္ဌိယော ဘဂဝတာ ဒေသိတာ, ယထာ စ ဒေသိတာ, တထာ တထာဝ သန္နိဋ္ဌာနတော သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗာ, န ဧတ္ထ ယုတ္တိဝိစာရဏာ ကာတဗ္ဗာ ဗုဒ္ဓဝိသယတ္တာ. အစိန္တေယျော ဟိ ဗုဒ္ဓဝိသယောတိ.

අහේතුකව හටගැනීම පිළිබඳ වාදය (අධිච්චසමුප්පන්නිකවාදය) ශාස්වත දෘෂ්ටියට ඇතුළත් කිරීම සුදුසු නොවේ ද? "මම මීට පෙර නොසිටියෙමි" යනාදී වශයෙන් පවතින බැවින් ද, අලුතින්ම සත්ත්වයෙකුගේ පහළවීමක් පිළිගන්නා බැවින් ද, තමාගේත් ලෝකයේත් සදාකාලික බව ගන්නා ශාස්වත දෘෂ්ටිය "ශාස්වතය හා සමානව පවතී" යනුවෙන් පවතින නිසාත් ය. නැත, එය අයුතු නොවේ; අනාගත කාලයේ කෙළවරක් නොදකින බැවිනි. "මම දැන් නොවී සන්තතියක් වශයෙන් පරිණාමය වූයෙමි" (දී. නි. 1.68) යනාදී වශයෙන් අතීත කෙළවර විමසන බව පැවතිය ද, වර්තමාන කාලයේ පටන් අනාගතයේ කිසිම තැනක කෙළවරක් නොදකී. විශේෂයෙන් වර්තමාන හා අනාගත කාලවල කෙළවරක් නොදැකීම නිසා හටගත් ශාස්වත වාදයකි. "ශාස්වතය හා සමානව එසේම පවතිනු ඇත" යැයි පැවසූ පරිදි ය. එසේ නම්, අනාගත කාලය විමසන බැවින් මේ වාදයත් ශාස්වතවාදය ආදියත් පූර්වාන්තකල්පිකයන්ට ඇතුළත් කිරීම නුසුදුසු ද? නැත, එහි සම්භවය අතීතයට අයිති බැවිනි. ඔවුන්ගේ ඒ උපත අතීතාංශ පූර්වෙනිවාස අනුස්මෘති ඤාණයෙන් ද, එයට සමාන අනුශ්‍රව ආදියෙන් හටගත් තර්කයෙන් ද ඇතුළත් බැවින් එසේම වර්ණනා කරන ලදී. එසේත් නැතහොත්, සියල්ලෙහි අප්‍රතිහත ඤාණයක් ඇති ශ්‍රේෂ්ඨතම වාදී වූ ධර්මස්වාමී බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ඉතිරි නැතිව අගතිය හා ගතිය තත්වූ පරිදි තමන් වහන්සේම විශිෂ්ට ඤාණයෙන් අවබෝධ කොට මේ දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කරන ලදහ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් පමණ දෘෂ්ටි දේශනා කරන ලද්දේ ද, යම් ආකාරයකින් දේශනා කරන ලද්දේ ද, ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම නිගමනය කොට පිළිගත යුතුය. මෙය බුද්ධ විෂයයක් බැවින් මෙහි තර්ක විතර්ක නොකළ යුතුය. බුද්ධ විෂය අචින්ත්‍ය බැවිනි.

ဒုတိယဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන භාණවාර වර්ණනාව නිම විය.

အပရန္တကပ္ပိကဝါဒဝဏ္ဏနာ

අපරාන්තකල්පිකවාද වර්ණනාව

၇၄. ‘‘အပရန္တေ [Pg.170] ဉာဏံ, အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိနော’’တိအာဒီသု ဝိယ အပရ-သဒ္ဒေါ ဣဓ အနာဂတကာလဝါစကောတိ အာဟ ‘‘အနာဂတကောဋ္ဌာသသင်္ခါတ’’န္တိ. အပရန္တံ ကပ္ပေတွာတိအာဒီသု ‘‘ပုဗ္ဗန္တံ ကပ္ပေတွာ’’တိအာဒီသု ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိသေသမတ္တမေဝ ဝက္ခာမ.

74. "අපරාන්තයෙහි ඤාණය, අපරාන්තනුදෘෂ්ටිය" යනාදී තන්හි මෙන් මෙහි ද 'අපර' ශබ්දය අනාගත කාලය කියන බව පවසනු පිණිස "අනාගත කොටසට අයත්" යැයි කියන ලදී. "අපරාන්තය කල්පනා කොට" යනාදී තන්හි "පූර්වාන්තය කල්පනා කොට" යනාදී තන්හි කියන ලද ක්‍රමයෙන් අර්ථය දත යුතුය. විශේෂයක් පමණක් පවසන්නෙමු.

သညီဝါဒဝဏ္ဏနာ

සඤ්ඤීවාද වර්ණනාව

၇၅. ဥဒ္ဓမာဃာတနာတိ ပဝတ္တော ဝါဒေါ ဥဒ္ဓမာဃာတနော, သော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဥဒ္ဓမာဃာတနိကာ. ယသ္မာ ပန တေ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ‘‘ဥဒ္ဓံ မရဏာ အတ္တာ နိဗ္ဗိကာရော’’တိ ဝဒန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဥဒ္ဓမာဃာတနာ အတ္တာနံ ဝဒန္တီတိ ဥဒ္ဓမာဃာတနိကာ’’တိ ဝုတ္တံ. သညီဝါဒေါ ဧတေသံ အတ္ထီတိ သညီဝါဒါ ‘‘ဗုဒ္ဓံ အဿ အတ္ထီတိ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ယထာ. အထ ဝါ သညီတိ ပဝတ္တော ဝါဒေါ သညီ သဟစရဏနယေန, သညီ ဝါဒေါ ဧတေသန္တိ သညီဝါဒါ.

75. මරණයෙන් මතු පැවැත්ම (මරණින් මතු විනාශ නොවීම) අරභයා පවතින වාදය 'උද්ධමාඝාතන' නම් වේ, එය මොවුන්ට ඇති බැවින් 'උද්ධමාඝාතනික' නම් වෙති. යම් හෙයකින් ඒ දෘෂ්ටිගතිකයන් "මරණයෙන් මතු ආත්මය විකාර රහිතය" යැයි පවසන බැවින් "මරණයෙන් මතු ආත්මයක් ගැන පවසන බැවින් උද්ධමාඝාතනිකයෝ" යැයි කියන ලදී. මොවුන්ට සංඥා වාදය ඇති බැවින් 'සඤ්ඤීවාද' නම් වෙති, "බුද්ධිය මොහුට ඇත්තේය, එබැවින් බුද්ධ" යන්නාක් මෙනි. එසේත් නැතහොත් 'සඤ්ඤී' යනුවෙන් පවතින වාදය සහචරණ න්‍යායයෙන් 'සඤ්ඤී' නම් වේ. ඒ සඤ්ඤී වාදය මොවුන්ට ඇති බැවින් 'සඤ්ඤීවාද' නම් වෙති.

၇၆-၇၇. ရူပီ အတ္တာတိ ဧတ္ထ နနု ရူပဝိနိမုတ္တေန အတ္တနာ ဘဝိတဗ္ဗံ သညာယ ဝိယ ရူပဿပိ အတ္တနိယတ္တာ. န ဟိ ‘‘သညီ အတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ သညာ အတ္တာ. တေနေဝ ဟိ ‘‘တတ္ထ ပဝတ္တသညဉ္စဿ သညာတိ ဂဟေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သတိ ကသ္မာ ကသိဏရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ဝုတ္တန္တိ? န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ‘‘ရူပံ အဿ အတ္ထီတိ ရူပီ’’တိ, အထ ခေါ ‘‘ရုပ္ပနသီလော ရူပီ’’တိ. ရုပ္ပနဉ္စေတ္ထ ရူပသရိက္ခတာယ ကသိဏရူပဿ ဝဍ္ဎိတာဝဍ္ဎိတကာလဝသေန ဝိသေသာပတ္တိ, သာ စ ‘‘နတ္ထီ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ ပရိတ္တဝိပုလတာဒိဝိသေသသဗ္ဘာဝတော. ယဒိ ဧဝံ ဣမဿ ဝါဒဿ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော န ယုဇ္ဇတီတိ? နော န ယုဇ္ဇတိ ကာယဘေဒတော ဥဒ္ဓံ အတ္တနော နိဗ္ဗိကာရတာယ တေန အဓိပ္ပေတတ္တာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ. အထ ဝါ ‘‘ရူပံ အဿ အတ္ထီတိ ရူပီ’’တိ ဝုစ္စမာနေပိ န ဒေါသော. ကပ္ပနာသိဒ္ဓေနပိ ဟိ ဘေဒေန အဘေဒဿာပိ နိဒ္ဒေသဒဿနတော, ယထာ ‘‘သိလာပုတ္တကဿ သရီရ’’န္တိ. ရုပ္ပနံ ဝါ ရူပသဘာဝေါ ရူပံ, တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ရူပီ, အတ္တာ ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၁) ဝိယ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ရူပသဘာဝတ္တာ အတ္တနော ‘‘ရူပီ အတ္တာ’’တိ ဝစနံ ဉာယာဂတမေဝါတိ ‘‘ကသိဏရူပံ ‘အတ္တာ’တိ ဂဟေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. နိယတဝါဒိတာယ ကမ္မဖလပဋိက္ခေပတော နတ္ထိ အာဇီဝကေသု ဈာနသမာပတ္တိလာဘောတိ [Pg.171] အာဟ ‘‘အာဇီဝကာဒယော ဝိယ တက္ကမတ္တေနေဝ ဝါ ရူပီ အတ္တာ’’တိ. တထာ ဟိ ကဏှာဘိဇာတိအာဒီသု ဆဠာဘိဇာတီသု အညတရံ အတ္တာနံ ဧကစ္စေ အာဇီဝကာ ပဋိဇာနန္တိ. နတ္ထိ ဧတဿ ရောဂေါ ဘင်္ဂေါတိ အရောဂေါတိ အရောဂ-သဒ္ဒဿ နိစ္စပရိယာယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ရောဂရဟိတတာသီသေန ဝါ နိဗ္ဗိကာရတာယ နိစ္စတံ ပဋိဇာနာတိ ဒိဋ္ဌိဂတိကောတိ အာဟ ‘‘အရောဂေါတိ နိစ္စော’’တိ.

76-77. "ආත්මය රූපී වේ" යන මෙහි, සංඥාව මෙන් රූපය ද ආත්මයට අයත් දෙයක් බැවින්, රූපයෙන් වෙන් වූ ආත්මයක් විය යුතු නොවේ ද? "ආත්මය සංඥාවන්තය" යන මෙහි සංඥාවම ආත්මය නොවේ. එහෙයින්ම "එහි පවතින සංඥාව ඔහුගේ සංඥාව යැයි ගෙන" යනුවෙන් පවසන ලදී. එසේ නම්, කසිණ රූපය 'ආත්මය' යැයි ගෙන පවසන ලද්දේ මන්ද? මෙය එසේ නොදැක්ක යුතුය. "රූපය ඔහුට ඇත, එබැවින් රූපී" යන්න නොව, "වෙනස් වන ස්වභාවය (රුප්පන) ඇත්තේ රූපී" යනුවෙනි. රූපයට සමාන බැවින් මෙහි වෙනස් වීම (රුප්පනය) නම් කසිණ රූපය වැඩීම හෝ නොවැඩීම අනුව ඇතිවන විශේෂයයි. පරිත හෝ විපුල ආදී විශේෂයන් ඇති බැවින් එය "නැත" යැයි කිව නොහැකිය. එසේ නම්, මේ වාදය ශාස්වත දෘෂ්ටියට ඇතුළත් කිරීම සුදුසු නොවේ ද? නැත, එය සුදුසුය; ශරීරය බිඳීමෙන් පසු ආත්මය විකාර රහිත (වෙනස් නොවන) බව ඔවුන් අදහස් කරන බැවිනි. "මරණයෙන් පසු නිරෝගී වේ" යැයි පවසන ලද්දේ එහෙයිනි. එසේත් නැතහොත් "රූපය මොහුට ඇත, එබැවින් රූපී" යැයි පවසන විට ද දොසක් නැත. සැබවින්ම භේදයක් නැති තැන ද කල්පිත භේදයකින් නිර්දේශ කරනු පෙනේ, "ගල් රුවක ශරීරය" යන්න මෙනි. රුප්පන ස්වභාවය හෙවත් රූප ස්වභාවය 'රූප' නම් වේ, එය මොහුට ඇති බැවින් 'රූපී' නම් වේ, "රූපී ධර්මයන්" යනාදී තන්හි මෙන් ආත්මයට ද අදාළ වේ. මෙසේ ආත්මය රූප ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් "ආත්මය රූපී වේ" යන වචනය න්‍යායානුකූලව පැමිණි බැවින් "කසිණ රූපය ආත්මය යැයි ගෙන" යැයි කියන ලදී. නියත වාදීන් කර්ම ඵල ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් ආජීවකයන් තුළ ධ්‍යාන සමාපත්ති ලාභයක් නැත. එබැවින් "ආජීවකයන් ආදීන් මෙන් තර්ක මාත්‍රයෙන්ම හෝ ආත්මය රූපී වේ" යැයි පවසන ලදී. ඒ අනුව, කණ්හාභිජාති ආදී වූ සඩ් අභිජාතීන්ගෙන් එක්තරා එකක් ආත්මය ලෙස ඇතැම් ආජීවකයෝ පිළිගනිති. මේ ආත්මයට රෝගයක් හෝ විනාශයක් නැති බැවින් 'අරෝග' නම් වේ. 'අරෝග' ශබ්දය 'නිත්‍ය' යන්නට පර්යාය පදයක් බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් රෝග රහිත බව මුල් කරගෙන, නොවෙනස් වන බැවින් නිත්‍ය බව දෘෂ්ටිගතිකයා පිළිගන්නා බැවින් "අරෝග යනු නිත්‍ය වේ" යැයි පවසන ලදී.

ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသပဌမာရုပ္ပဝိညာဏနတ္ထိဘာဝအာကိဉ္စညာယတနာနိ အရူပသမာပတ္တိနိမိတ္တံ နိမ္ဗပဏ္ဏေ တိတ္တကရသော ဝိယ သရီရပရိမာဏော အရူပီ အတ္တာ တတ္ထ တိဋ္ဌတီတိ နိဂဏ္ဌာတိ အာဟ ‘‘နိဂဏ္ဌာဒယော ဝိယာ’’တိ. မိဿကဂါဟဝသေနာတိ ရူပါရူပသမာပတ္တီနံ နိမိတ္တာနိ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ‘‘ဧကော အတ္တာ’’တိ, တတ္ထ ပဝတ္တသညဉ္စဿ ‘‘သညာ’’တိ ဂဟဏဝသေန. အယဉှိ ဒိဋ္ဌိဂတိကော ရူပါရူပသမာပတ္တိလာဘိတာယ တန္နိမိတ္တံ ရူပဘာဝေန အရူပဘာဝေန စ အတ္တာ ဥပတိဋ္ဌတိ, တသ္မာ ‘‘ရူပီ စ အရူပီ စာ’’တိ အဘိနိဝေသံ ဇနေသိ အဇ္ဈတ္တဝါဒိနော ဝိယ, တက္ကမတ္တေနေဝ ဝါ ရူပါရူပဓမ္မာနံ မိဿကဂ္ဂဟဏဝသေန ‘‘ရူပီ အရူပီ စ အတ္တာ ဟောတီ’’တိ.

කසිණ උග්ඝාටිම ආකාශය, ප්‍රථම ආරුප්පය, විඤ්ඤාණඤ්චායතනය, නත්ථිභාවය සහ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය යන අරූප සමාපත්ති නිමිත්තෙහි, කොහොඹ කොළයේ තිත්ත රසය මෙන් ශරීර ප්‍රමාණයට වූ අරූපී ආත්මයක් එහි පවතී යැයි නිගණ්ඨයන් පවසන බැවින් "නිගණ්ඨයන් ආදීන් මෙන්" යැයි පවසන ලදී. මිශ්‍රව ගැනීම් වශයෙන් යනු, රූප සහ අරූප සමාපත්තීන්ගේ නිමිති එක් කොට "එක් ආත්මයකි" යැයි ද, එහි පවතින සංඥාව "සංඥාව" ලෙස ගැනීම් වශයෙනි. මේ දෘෂ්ටිගතිකයා රූප අරූප සමාපත්ති ලාභියෙකු වන බැවින්, එම නිමිත්ත රූප ස්වභාවයෙන් හා අරූප ස්වභාවයෙන් ආත්මය වශයෙන් පෙනී සිටී. එබැවින් ආත්මය පිළිබඳ වාද කරන්නෙකු මෙන් "රූපී ද අරූපී ද වේ" යැයි අභිනිවේශයක් ඇති කර ගත්තේය. එසේත් නැතහොත් තර්ක මාත්‍රයෙන් රූප අරූප ධර්මයන් මිශ්‍රව ගැනීමෙන් "ආත්මය රූපී මෙන්ම අරූපී ද වේ" යැයි ගත්තේය.

တက္ကဂါဟေနေဝါတိ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တဓမ္မာ ဝိယ အစ္စန္တသုခုမဘာဝပ္ပတ္တိယာ သကိစ္စသာဓနာသမတ္ထတာယ ထမ္ဘကုဋ္ဋဟတ္ထပါဒါဒိသံဃာတော ဝိယ နေဝ ရူပီ, ရူပသဘာဝါနတိဝတ္တနတော န အရူပီတိ ဧဝံ ပဝတ္တတက္ကဂါဟေန. အထ ဝါ အန္တာနန္တိကစတုက္ကဝါဒေ ဝိယ အညမညပဋိက္ခေပဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေဝလံ ပန တတ္ထ ဒေသကာလဘေဒဝသေန တတိယစတုတ္ထဝါဒါ ဒဿိတာ, ဣဓ ကာလဝတ္ထုဘေဒဝသေနာတိ အယမေဝ ဝိသေသောတိ. ကာလဘေဒဝသေန စေတ္ထ တတိယဝါဒဿ ပဝတ္တိ ရူပါရူပနိမိတ္တာနံ သဟ အနုပဋ္ဌာနတော. စတုတ္ထဝါဒဿ ပန ဝတ္ထုဘေဒဝသေန ပဝတ္တိ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သမူဟတော ‘‘ဧကော အတ္တာ’’တိ တက္ကနဝသေနာတိ တတ္ထ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'තර්කයෙන් ග්‍රහණය කිරීමෙන්' යනු: සංස්කාරයන්ගේ ඉතිරි වූ සියුම් ස්වභාවයට පැමිණි ධර්මයන් මෙන්, අතිශයින්ම සියුම් බවට පැමිණීම නිසා තමන්ගේ කාර්යය සිදු කිරීමට අසමත් බැවින්, ටැම්, බිත්ති, අත්, පා ආදියේ සමූහයක් මෙන් 'රූපී නොවේ' යැයි ද, රූප ස්වභාවය ඉක්මවා නොගිය බැවින් 'අරූපී නොවේ' යැයි ද මෙසේ පැවති තර්ක ග්‍රහණයෙනි. එසේත් නැතිනම්, අන්ත-අනන්ත චතුෂ්ක වාදයේ දී මෙන් එකිනෙක ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ ක්‍රමයට මෙහි අර්ථය දත යුතුය. එහිදී ස්ථාන සහ කාල භේදයෙන් තෙවන හා සිව්වන වාදයන් දක්වන ලදී. මෙහිදී කාලය හා වස්තු භේදයෙන් දැක්වීම විශේෂත්වයකි. කාල භේදය අනුව මෙහි තෙවන වාදය පවතින්නේ රූප හා අරූප නිමිති එකවර ඉදිරිපත් නොවන බැවිනි. සිව්වන වාදය වස්තු භේදය අනුව පවතින්නේ රූප හා අරූප ධර්මයන්ගේ සමූහය 'එකම ආත්මයයි' ලෙස තර්ක කිරීමෙනි. එය එහි දක්වා ඇති ක්‍රමයට අනුව දත යුතුය.

ဒုတိယစတုက္ကေ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ‘‘အမတိ ဂစ္ဆတိ ဧတ္ထ ဘာဝေါ ဩသာန’’န္တိအာဒိနာ အန္တာနန္တိကဝါဒေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

දෙවන චතුෂ්කයේ කිව යුතු යමක් වේ ද, එය 'මෙහි අවසානයට (පරතෙරට) යයි' (අමති ගච්ඡති) යන ආදී වශයෙන් අන්ත-අනන්ත වාදයේ සඳහන් කළ ක්‍රමයට අනුව දත යුතුය.

ယဒိပိ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘိနော ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဝသေန သမာပတ္တိဘေဒေန သညာဘေဒသမ္ဘဝတော ‘‘နာနတ္တသညီ အတ္တာ’’တိ အယမ္ပိ ဝါဒေါ သမာပန္နကဝသေန [Pg.172] လဗ္ဘတိ. တထာပိ သမာပတ္တိယံ ဧကရူပေနေဝ သညာယ ဥပဋ္ဌာနတော သမာပန္နကဝသေန ‘‘ဧကတ္တသညီ’’တိ အာဟ. တေနေဝေတ္ထ သမာပန္နကဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ဧကသမာပတ္တိလာဘိနော ဧဝ ဝါ ဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သမာပတ္တိဘေဒေန သညာဘေဒသမ္ဘဝေပိ ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏေ သညာနာနတ္တေန ဩဠာရိကေန နာနတ္တသညိတံ ဒဿေတုံ ‘‘အသမာပန္နကဝသေန နာနတ္တသညီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပရိတ္တကသိဏဝသေန ပရိတ္တသညီ’’တိ ဣမိနာ သတိပိ သညာဝိနိမုတ္တေ ဓမ္မေ ‘‘သညာယေဝ အတ္တာ’’တိ ဝဒတီတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. ကသိဏဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ သညာယ ဝိသယဒဿနံ, ဧဝံ ဝိပုလကသိဏဝသေနာတိ ဧတ္ထာပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝဉ္စ ကတွာ အန္တာနန္တိကဝါဒေ, ဣဓ စ အန္တာနန္တိကစတုက္ကေ ပဌမဒုတိယဝါဒေဟိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ဝါဒါနံ ဝိသေသော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ, အညထာ ဝုတ္တပ္ပကာရေသု ဝါဒေသု ပုဗ္ဗန္တာပရန္တကပ္ပနဘေဒေန သတိပိ ကေဟိစိ ဝိသေသေ ကေဟိစိ နတ္ထိ ယေဝါတိ. အထ ဝါ ‘‘အင်္ဂုဋ္ဌပ္ပမာဏော အတ္တာ, ယဝပ္ပမာဏော, အဏုမတ္တော ဝါ အတ္တာ’’တိ အာဒိဒဿနဝသေန ပရိတ္တော သညီ စာတိ ပရိတ္တသညီ, ကပိလကဏာဒါဒယော ဝိယ အတ္တနော သဗ္ဗဂတဘာဝပဋိဇာနနဝသေန အပ္ပမာဏော သညီ စာတိ အပ္ပမာဏသညီတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

අෂ්ට සමාපත්තිලාභී දෘෂ්ටිගතිකයෙකුට සමාපත්ති භේදය අනුව සංඥා භේදය ඇති විය හැකි බැවින්, 'ආත්මය නානත්ව සංඥා (විවිධ සංඥා) සහිතයි' යන වාදය ද සමාපත්තිලාභියෙකු සම්බන්ධයෙන් ලැබිය හැකිය. එසේ වුව ද, සමාපත්තියක දී එකම ආකාරයකින් සංඥාව පහළ වන බැවින්, සමාපත්තිලාභියා සම්බන්ධයෙන් 'ඒකත්ව සංඥී' (එක් සංඥාවක් ඇත්තෙක්) යැයි වදාරන ලදී. එහෙයින්ම මෙහි සමාපත්තිලාභියා ගැන සඳහන් කරන ලදී. නැතහොත් එක් සමාපත්තියක් ලැබූවෙකු සම්බන්ධයෙන් අර්ථය දත යුතුය. සමාපත්ති භේදයෙන් සංඥා භේදය ඇති විය හැකි වුවත්, බාහිර වූ විවිධ අරමුණුවල පවතින රළු වූ විවිධ සංඥා දැක්වීම පිණිස 'සමාපත්තියට පත් නොවූවන් සම්බන්ධයෙන් නානත්ව සංඥී' යැයි පවසන ලදී. 'පරිත්ත කසිණ මගින් පරිත්ත සංඥී' යන්නෙන් සංඥාවෙන් බැහැර වූ ධර්මයන්හි ද 'සංඥාවම ආත්මයයි' පවසන බව දක්වා ඇත. මෙහි කසිණ ග්‍රහණය යනු සංඥාවේ විෂය දැක්වීමයි. විපුල කසිණ සම්බන්ධයෙන් ද අර්ථය මෙසේම දත යුතුය. මෙසේ අන්ත-අනන්ත වාදයේ සහ මෙහි අන්ත-අනන්ත චතුෂ්කයේ පළමු හා දෙවන වාදයන්ගෙන් මේ වාද දෙකේ විශේෂත්වය සිද්ධ වෙයි. එසේ නොවුවහොත් පූර්වාන්ත-අපරාන්ත කල්පනා භේදය තිබුණ ද ඇතැම් තැනක විශේෂත්වයක් නැති වනු ඇත. නැතහොත් 'ආත්මය මහපටැඟිල්ලක ප්‍රමාණයයි, යව ඇටයක ප්‍රමාණයයි, හෝ අණු මාත්‍රයයි' යන දෘෂ්ටීන් අනුව 'පරිත්ත සංඥී' (කුඩා සංඥා ඇත්තා) ද, කපිල සහ කණාද ආදීන් මෙන් ආත්මය සර්වගාමී (සෑම තැනම පවතින) බව පිළිගන්නා බැවින් 'අප්පමාණ සංඥී' (අප්‍රමාණ සංඥා ඇත්තා) ද යනුවෙන් ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

ဒိဗ္ဗစက္ခုပရိဘဏ္ဍတာယ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ ဒိဗ္ဗစက္ခုပဘာဝဇနိတေန ယထာကမ္မူပဂဉာဏေန ဒိဿမာနာပိ သတ္တာနံ သုခါဒိသမင်္ဂိတာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာဝ ဒိဋ္ဌာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ’’တိအာဒိ. နနု စ ‘‘ဧကန္တသုခီ အတ္တာ’’တိအာဒိဝါဒါနံ အပရန္တဒိဋ္ဌိဘာဝတော ‘‘နိဗ္ဗတ္တမာနံ ဒိသွာ’’တိ ဝစနံ အနုပန္နန္တိ? နာနုပပန္နံ, အနာဂတဿ ဧကန္တသုခိဘာဝါဒိကဿ ပကပ္ပနံ ပစ္စုပ္ပန္နာယ နိဗ္ဗတ္တိယာ ဒဿနေန အဓိပ္ပေတန္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘နိဗ္ဗတ္တမာနံ ဒိသွာ ‘ဧကန္တသုခီ’တိ ဂဏှာတီ’’တိ. ဧတ္ထ စ တဿံ တဿံ ဘူမိယံ ဗဟုလံ သုခါဒိသဟိတဓမ္မပ္ပဝတ္တိဒဿနေန တေသံ ‘‘ဧကန္တသုခီ’’တိ ဂါဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အထ ဝါ ဟတ္ထိဒဿကအန္ဓာ ဝိယ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ယံ ယဒေဝ ပဿန္တိ, တံ တဒေဝ အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရန္တီတိ န ဧတ္ထ ယုတ္တိ မဂ္ဂိတဗ္ဗာ.

දිව්‍ය චක්ෂුසට (දිවැසට) අනුබද්ධ වූ යථාකම්මූපග ඥානය නිසා, දිව්‍ය චක්ෂුසෙහි ප්‍රභාවෙන් උපන් යථාකම්මූපග ඥානයෙන් සත්වයන්ගේ සැප ආදිය හා එක්වීම පෙනුන ද, එය දිවැසින්ම දක්නා ලද්දක් සේ සලකා 'දිව්‍ය චක්ෂුසින්' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'ආත්මය ඒකාන්තයෙන්ම සැප සහිතයි' යන ආදී වාදයන් අපරාන්ත දෘෂ්ටි වන බැවින් 'උපදිනු දැක' යන වචනය නොගැලපෙන්නේ නොවේද? නැත, එය නොගැලපෙන්නක් නොවේ. අනාගතයේ ඒකාන්තයෙන් සැපවත් වීම ආදිය ගැන කල්පනා කිරීම, වර්තමාන උප්පත්තිය දැකීමෙන් අදහස් කරන ලද්දකි. එහෙයින්ම 'උපදිනු දැක ඒකාන්තයෙන් සැපවත් යැයි ගනී' යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙහිදී ඒ ඒ භූමිවල බොහෝ සෙයින් සැප සහිත ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම දැකීමෙන් ඔවුන් 'ඒකාන්ත සැප ඇත' යනුවෙන් ගන්නා බව දත යුතුය. නැතහොත් ඇතා බැලූ අන්ධයන් මෙන් දෘෂ්ටිගත පුද්ගලයන් යමක් දකිත් ද, එයම තදින් ගෙන ව්‍යවහාර කරති; එබැවින් මෙහි තර්කානුකූල යුක්තියක් සෙවිය යුතු නොවේ.

အသညီ နေဝသညီနာသညီဝါဒဝဏ္ဏနာ

අසංඥී සහ නේවසංඥානාසංඥී වාද වර්ණනාව

၇၈-၈၃. အသညီဝါဒေ အသညဘဝေ နိဗ္ဗတ္တသတ္တဝသေန ပဌမဝါဒေါ, ‘‘သညံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန သညံယေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တဿ ကိဉ္စနဘာဝေန ဌိတာယ အညာယ သညာယ အဘာဝတော ‘‘အသညီ’’တိ [Pg.173] ပဝတ္တော ဒုတိယဝါဒေါ, တထာ သညာယ သဟ ရူပဓမ္မေ, သဗ္ဗေ ဧဝ ဝါ ရူပါရူပဓမ္မေ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ပဝတ္တော တတိယဝါဒေါ, တက္ကဂါဟဝသေနေဝ စတုတ္ထဝါဒေါ ပဝတ္တော. တဿ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုတိယစတုက္ကေပိ ကသိဏရူပဿ အသဉ္ဇာနနသဘာဝတာယ အသညီတိ ကတွာ အန္တာနန္တိကဝါဒေ ဝုတ္တနယေနေဝ စတ္တာရောပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ နေဝသညီနာသညီဝါဒေပိ နေဝသညီနာသညီဘဝေ နိဗ္ဗတ္တသတ္တဿေဝ စုတိပဋိသန္ဓီသု, သဗ္ဗတ္ထ ဝါ ပဋုသညာကိစ္စံ ကာတုံ အသမတ္ထာယ သုခုမာယ သညာယ အတ္ထိဘာဝပဋိဇာနနဝသေန ပဌမဝါဒေါ, အသညီဝါဒေ ဝုတ္တနယေန သုခုမာယ သညာယ ဝသေန, သဉ္ဇာနနသဘာဝတာပဋိဇာနေန စ ဒုတိယဝါဒါဒယော ပဝတ္တာတိ ဧဝံ ဧကေန ပကာရေန သတိပိ ကာရဏပရိယေသနဿ သမ္ဘဝေ ဒိဋ္ဌိဂတိကဝါဒါနံ အနာဒရဏီယဘာဝဒဿနတ္ထံ ‘‘တတ္ထ န ဧကန္တေန ကာရဏံ ပရိယေသိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတေသဉ္စ သညီအသညီနေဝသညီနာသညီဝါဒါနံ ‘‘အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ ဝစနတော သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော ပါကဋောယေဝ.

78-83. අසංඥී වාදයේ දී, අසංඥ භවයේ උපන් සත්වයන් සම්බන්ධයෙන් පළමු වාදය ද, 'සංඥාව ආත්මය ලෙස දකියි' යන මෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයට අනුව සංඥාවම 'ආත්මය' ලෙස ගෙන, එය ඉතා අල්ප වශයෙන් පැවතීමෙන් වෙනත් සංඥාවන් නොමැති බැවින් 'අසංඥී' ලෙස පවතින දෙවන වාදය ද, එසේම සංඥාව සමඟ රූප ධර්මයන් හෝ සියලුම රූප-අරූප ධර්මයන් 'ආත්මය' ලෙස ගෙන පවතින තෙවන වාදය ද, තර්කයෙන් ග්‍රහණය කිරීම නිසා සිව්වන වාදය ද පවතී. එහි අර්ථය පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. දෙවන චතුෂ්කයේ ද කසිණ රූපයේ සංඥා නොවන ස්වභාවය නිසා 'අසංඥී' යැයි ගෙන අන්ත-අනන්ත වාදයේ කී ක්‍රමයටම වාද හතරම දත යුතුය. එසේම නේවසංඥානාසංඥී වාදයේ ද, නේවසංඥානාසංඥී භවයේ උපන් සත්වයාගේම චුති-පටිසන්ධිවලදී හෝ, සෑම තැනකදීම පැහැදිලි සංඥා කෘත්‍යයක් කිරීමට අසමත් වූ සියුම් සංඥාවක පැවැත්ම පිළිගැනීම නිසා පළමු වාදය ද, අසංඥී වාදයේ කී ක්‍රමයට සියුම් සංඥාව නිසා සහ සංජානනය කිරීමේ ස්වභාවය පිළිගැනීමෙන් දෙවන වාදාදිය ද පවතී. මෙසේ යම් ආකාරයකින් හේතු සෙවිය හැකි වුව ද, දෘෂ්ටිගත පුද්ගලයන්ගේ වාදයන් ගරු නොකටයුතු බව දැක්වීම සඳහා 'එහි ඒකාන්තයෙන්ම හේතු සෙවිය යුතු නොවේ' යැයි පවසන ලදී. මෙම සංඥී, අසංඥී සහ නේවසංඥානාසංඥී වාදයන් 'මරණින් මතු නිරෝගීව පවතී' යන ප්‍රකාශය නිසා ශාස්වත දෘෂ්ටියට ඇතුළත් වන බව පැහැදිලිය.

ဥစ္ဆေဒဝါဒဝဏ္ဏနာ

උච්ඡේදවාද වර්ණනාව

၈၄. အသတော ဝိနာသာသမ္ဘဝတော အတ္ထိဘာဝနိဗန္ဓနော ဥစ္ဆေဒေါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သတော’’တိ. ယထာ ဟေတုဖလဘာဝေန ပဝတ္တမာနာနံ သဘာဝဓမ္မာနံ သတိပိ ဧကသန္တာနပရိယာပန္နာနံ ဘိန္နသန္တတိပတိတေဟိ ဝိသေသေ ဟေတုဖလာနံ ပရမတ္ထတော ဘိန္နသဘာဝတ္တာ ဘိန္နသန္တာနပတိတာနံ ဝိယ အစ္စန္တဘေဒသန္နိဋ္ဌာနေန နာနတ္တနယဿ မိစ္ဆာဂဟဏံ ဥစ္ဆေဒါဘိနိဝေသဿ ကာရဏံ, ဧဝံ ဟေတုဖလဘူတာနံ ဓမ္မာနံ ဝိဇ္ဇမာနေပိ သဘာဝဘေဒေ ဧကသန္တတိပရိယာပန္နတာယ ဧကတ္တနယေန အစ္စန္တမဘေဒဂ္ဂဟဏမ္ပိ ကာရဏံ ဧဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘သတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ ပါဠိယံ. သန္တာနဝသေန ဟိ ဝတ္တမာနေသု ခန္ဓေသု ဃနဝိနိဗ္ဘောဂါဘာဝေန သတ္တဂါဟော, သတ္တဿ စ အတ္ထိဘာဝဂါဟနိဗန္ဓနော ဥစ္ဆေဒဂါဟော ယာဝါယံ အတ္တာ န ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ, တာဝါယံ ဝိဇ္ဇတိယေဝါတိ ဂဟဏတော, နိရုဒယဝိနာသော ဝါ ဣဓ ဥစ္ဆေဒေါတိ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဥပစ္ဆေဒ’’န္တိ. ဝိသေသေန နာသော ဝိနာသော, အဘာဝေါ. သော ပန မံသစက္ခုပညာစက္ခူနံ ဒဿနပထာတိက္ကမောယေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဒဿန’’န္တိ. အဒဿနေ ဟိ နာသ-သဒ္ဒေါ လောကေ နိရုဠှောတိ. ဘာဝဝိဂမန္တိ သဘာဝါပဂမံ. ယော ဟိ နိရုဒယဝိနာသဝသေန ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ, န သော အတ္တနော သဘာဝေန တိဋ္ဌတီတိ. လာဘီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏလာဘီ. စုတိမတ္တမေဝါတိ [Pg.174] သေက္ခပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ စုတိမတ္တမေဝ. န ဥပပါတန္တိ ပုဗ္ဗယောဂါဘာဝေန, ပရိကမ္မာကရဏေန ဝါ ဥပပါတံ ဒဋ္ဌုံ န သက္ကောတိ. ‘‘အလာဘီ စ ကော ပရလောကံ န ဇာနာတီ’’တိ နတ္ထိကဝါဒဝသေန, မဟာမူဠှဘာဝေနေဝ ဝါ ‘‘ဣတော အညော ပရလောကော အတ္ထီ’’တိ အနဝဗောဓမာဟ. ဧတ္တကောယေဝ ဝိသယော, ယော ယံ ဣန္ဒြိယဂေါစရောတိ. အတ္တနော ဓီတုယာ ဟတ္ထဂဏှနကရာဇာဒိ ဝိယ ကာမသုခဂိဒ္ဓတာယ ဝါ. ‘‘န ပုန ဝိရုဟန္တီ’’တိ ပတိတပဏ္ဏာနံ ဝဏ္ဋေန အပ္ပဋိသန္ဓိကဘာဝမာဟ. ဧဝမေဝ သတ္တာတိ ယထာ ပဏ္ဍုပလာသော ဗန္ဓနာ ပဝုတ္တော န ပဋိသန္ဓိယတိ, ဧဝံ သဗ္ဗေ သတ္တာ အပ္ပဋိသန္ဓိကမရဏမေဝ နိဂစ္ဆန္တီတိ. ဇလပုဗ္ဗူဠကူပမာ ဟိ သတ္တာတိ တဿ လဒ္ဓိ. တထာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. လာဘိနောပိ စုတိတော ဥဒ္ဓံ အဒဿနေနေဝ ဣမာ ဒိဋ္ဌိယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အာဟ ‘‘ဝိကပ္ပေတွာ ဝါ’’တိ.

84. අසත් වූ දෙයක විනාශයක් සිදු විය නොහැකි බැවින්, පවතින (සත් වූ) දෙයක විනාශය පදනම් කරගෙන උච්ඡේදය ඇති වන බව පෙන්වීමට 'සතො' (සත් වූවහුගේ) යැයි කියන ලදී. හේතු ඵල වශයෙන් පවත්නා සභා දහම් එක් සන්තතියකට අයත් වුවද, පරමාර්ථ වශයෙන් හේතු හා ඵලයන්ගේ වෙනස් සභාග බව නිසා, වෙනත් සන්තතිවලට අයත් ධර්මයන් මෙන් අතිශයින් ම වෙනස් යැයි නිගමනය කර නානත්ත නය වැරදි ලෙස ගැනීම උච්ඡේද දෘෂ්ටියට හේතුවන්නා සේම, හේතු ඵල වූ ධර්මයන්ගේ ස්වභාවික වෙනසක් තිබියදී පවා ඒවා එක් සන්තතියකට අයත් බැවින් ඒකත්ත නය මගින් අතිශයින් ම අභේදව ගැනීම ද ඊට හේතුවන බව දැක්වීමට පාළියෙහි 'සත්තස්ස' (සත්ත්වයාගේ) යැයි පවසන ලදී. සන්තති වශයෙන් පවත්නා ස්කන්ධයන් කෙරෙහි ඝන විනිර්භෝගය නොමැති වීම නිසා සත්ත්ව සංඥාව ඇති වේ. 'මේ ආත්මය විනාශ වන තෙක් පවතී' යන ග්‍රහණය නිසා සත්ත්වයාගේ පැවැත්ම පදනම් කරගෙන උච්ඡේද ග්‍රහණය ඇති වේ. මෙහි උච්ඡේදය යනු නැවත උපතක් නොමැති විනාශය යන අදහසින් 'උපච්ඡේදං' යැයි කියන ලදී. විශේෂයෙන් විනාශ වීම 'විනාස' හෙවත් අභාවයයි. එය මාංස චක්ෂුසට හෝ ප්‍රඥා චක්ෂුසට නොපෙනී යාමක් පමණක් වන බැවින් 'අදස්සනං' (නොපෙනීම) යැයි පවසන ලදී. ලෝකයෙහි නොපෙනී යාම යන අර්ථයෙන් 'නාශ' ශබ්දය ප්‍රකටය. 'භාව විගම' යනු ස්වභාවය පහව යාමයි. යමෙක් නැවත උපතක් නැතිව විනාශ වේ ද, ඔහු තවදුරටත් ස්වකීය ස්වභාවයෙන් නොපවතී. 'ලාභී' යනු දිව්‍ය චක්ෂු අභිඥාව ලැබූ තැනැත්තායි. 'චුතිමත්තමෙව' යනු ශෛක්ෂ්‍ය හා පෘථග්ජනයන්ගේ පවා චුතිය පමණක් දැකීමයි. 'න උපපාතං' යනු පූර්ව යෝගයක් නොමැති වීමෙන් හෝ පරිකර්ම නොකිරීමෙන් උප්පත්තිය දැකීමට නොහැකි වීමයි. 'අලාභී පුද්ගලයා පරලොව නොදන්නේ ඇයි?' යන්න නත්ථිකවාදය නිසා හෝ අතිශය මුළා වූ බැවින් 'මීට වඩා වෙනත් පරලොවක් ඇත' යන්න අවබෝධ නොවීම පවසයි. තමාගේ ඉන්ද්‍රිය ගෝචර වන ප්‍රමාණය ම මෙතෙක් වූ විෂය වෙයි. තමාගේ දියණිය අතින් අල්ලන රජෙකු මෙන් කාම සුඛයට ගිජු වූ බැවිනි. 'න පුන විරූහන්ති' යන්නෙන් වැටුණු කොළ නැවත නටුව හා සම්බන්ධ නොවන බව පවසයි. එමෙන්ම සත්ත්වයෝ ද පඬු පල පතක් බන්ධනයෙන් මිදී වැටුණු පසු නැවත සම්බන්ධ නොවන්නා සේ, සියලු සත්ත්වයෝ නැවත පිළිසඳරක් නැති මරණයට ම පත්වෙති යනු ඔහුගේ ලබ්ධියයි. 'තථා' යනු ඉහත කී පරිදිය. අභිඥා ලාභීන් පවා චුතියෙන් පසු උප්පත්තිය නොදැකීම නිසා ම මෙම දෘෂ්ටීන් උපදවා ගන්නා බැවින් 'විකප්පෙත්වා වා' (විකල්ප කොට හෝ) යැයි කියන ලදී.

ဧတ္ထာဟ – ယထာ အမရာဝိက္ခေပိကဝါဒါ ဧကန္တအလာဘီဝသေနေဝ ဒဿိတာ, ယထာ စ ဥဒ္ဓမာဃာတနိကသညီဝါဒစတုက္ကော ဧကန္တလာဘီဝသေနေဝ, န ဧဝမယံ. အယံ ပန သဿတေကစ္စသဿတဝါဒါဒယော ဝိယ လာဘီအလာဘီဝသေန ပဝတ္တော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ ဒွေ ဇနာ’’တိအာဒိ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ သဿတဝါဒါဒိဒေသနာဟိ ဣဓ အညထာ ဒေသနာ ပဝတ္တာတိ? ဝုစ္စတေ – ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တိတော. ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော, တေ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဝိဝိဓေနာကာရေန ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ, အညထာ ဣဓာပိ စ ဧဝံ ဘဂဝါ ဒေသေယျ ‘‘ဣဓ ဘိက္ခဝေ ဧကစ္စော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ အာတပ္ပမနွာယ…ပေ… ယထာသမာဟိတေ စိတ္တေ သတ္တာနံ စုတူပပါတဉာဏာယ စိတ္တံ အဘိနိန္နာမေတိ, သော ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေန အတိက္ကန္တမာနုသကေန အရဟတော စုတိစိတ္တံ ပဿတိ, ပုထူနံ ဝါ ပရသတ္တာနံ, န ဟေဝ ခေါ တဒုဒ္ဓံ ဥပပတ္တိံ, သော ဧဝမာဟ ‘ယထာ ခေါ ဘော အယံ အတ္တာ’’’ တိအာဒိနာ ဝိသေသလာဘိနော, တက္ကိနော စ ဝိသုံ ကတွာ, တသ္မာ ဒေသနာဝိလာသေန ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ သဿတဝါဒါဒိဒေသနာဟိ အညထာယံ ဒေသနာ ပဝတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

මෙහි මෙසේ විමසනු ලබයි - අමරාවික්ඛේපික වාදයන් එකාන්තයෙන් ම අභිඥා නොලැබූවන් (අලාභී) වශයෙන් දක්වා ඇති පරිදි ද, උද්ධමාඝාතනික සංඥීවාද සතර එකාන්තයෙන් ම අභිඥා ලාභීන් (ලාභී) වශයෙන් දක්වා ඇති පරිදි ද මෙය එසේ නොවේ. මෙය ශාස්වත හා ඒකච්ච ශාස්වත වාදාදීන් මෙන් ලාභී හා අලාභී යන දෙපිරිස ම පදනම් කරගෙන පවතී. 'එහි පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකි' යනාදී වශයෙන් පවසන ලද්දේ එබැවිනි. ඉදින් එසේ නම් ශාස්වතවාදාදී දේශනාවලට වඩා මෙහි වෙනස් ලෙස දේශනාව පැවැත්වූයේ ඇයි? එය දේශනා විලාසයට පැමිණි නිසා යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවත් බුදුවරු දේශනා විලාසයට පැමිණි සේක. උන්වහන්සේ හික්මවිය යුත්තන්ගේ අදහස්වලට අනුරූපව විවිධ ආකාරයෙන් ධර්මය දේශනා කරති. එසේ නොමැති නම් මෙහි ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් කෙලෙස් තවන වීරියෙන්... සිත සමාහිත වූ කල්හි සත්ත්වයන්ගේ චුතූපපාත ඥානය සඳහා සිත මෙහෙයවයි. ඔහු පිරිසිදු වූ මිනිස් ඇස ඉක්මවූ දිව්‍ය චක්ෂුසින් අරහත් පුද්ගලයෙකුගේ චුති සිත හෝ පෘථග්ජන සත්ත්වයන්ගේ චුති සිත දකියි. එහෙත් ඉන් මත්තෙහි උප්පත්තිය නොදකියි. ඔහු මෙසේ පවසයි, ‘භවත්නි, යම් හෙයකින් මේ ආත්මය...’ යනාදී වශයෙන් විශේෂ ලාභීන් හා තර්ක කරන්නන් වෙන් වෙන්ව දේශනා කරන්නට තිබුණි. එබැවින් දේශනා විලාසය හේතුවෙන් හික්මවිය යුත්තන්ගේ අදහස්වලට අනුරූපව ශාස්වතවාදාදී දේශනාවලට වඩා වෙනස් ලෙස මෙම දේශනාව පවත්වන ලද බව දත යුතුය.

အထ ဝါ ဧကစ္စသဿတဝါဒါဒီသု ဝိယ န ဣဓ တက္ကီဝါဒိတော ဝိသေသလာဘီဝါဒေါ ဘိန္နာကာရော, အထ ခေါ သမာနဘေဒတာယ သမာနာကာရောယေဝါတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ပကာသနတ္ထံ ဘဂဝတာ အယမုစ္ဆေဒဝါဒေါ ပုရိမဝါဒေဟိ ဝိသိဋ္ဌာကာရော ဒေသိတော. သမ္ဘဝတိ ဟိ တက္ကိနောပိ [Pg.175] အနုဿဝါဒိဝသေန အဓိဂမဝတော ဝိယ ဣဓ အဘိနိဝေသော. အထ ဝါ န ဣမာ ဒိဋ္ဌိယော ဘဂဝတာ အနာဂတေ ဧဝံ ဘာဝီဝသေန ဒေသိတာ, နာပိ ပရိကပ္ပဝသေန, အထ ခေါ ယထာ ယထာ ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမည’’န္တိ ပညတ္တာ, တထာ တထာ ယထာဘုစ္စံ သဗ္ဗညုတညာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပကာသိတာ. ယေဟိ ဂမ္ဘီရာဒိပ္ပကာရာ အပုထုဇ္ဇနဂေါစရာ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ ပကာသန္တိ, ယေသဉ္စ ပရိကိတ္တနေန တထာဂတာ သမ္မဒေဝ ထောမိတာ ဟောန္တိ. ဥစ္ဆေဒဝါဒီဟိ စ ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ ယထာ ဥတ္တရုတ္တရဘဝဒဿီဟိ အပရဘဝဒဿီနံ တေသံ ဝါဒပဋိသေဓဝသေန သကသကဝါဒါ ပတိဋ္ဌာပိတာ, တထာယံ ဒေသနာ ပဝတ္တာတိ ပုရိမဒေသနာဟိ ဣမိဿာ ဒေသနာယ ပဝတ္တိဘေဒေါ န စောဒေတဗ္ဗော. ဧဝဉ္စ ကတွာ အရူပဘဝဘေဒဝသေန ဝိယ ကာမရူပဘဝဘေဒဝသေနာပိ ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ ဝိဘဇိတွာ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အထ ဝါ ပစ္စေကံ ကာမရူပဘဝဘေဒဝသေန ဝိယ အရူပဘဝဝသေနာပိ န ဝိဘဇိတွာ ဝတ္တဗ္ဗော, ဧဝဉ္စ သတိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တသတ္တကတော ဗဟုတရဘေဒေါ, အပ္ပတရဘေဒေါ ဝါ ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ အာပဇ္ဇတီတိ ဧဝံ ပကာရာပိ စောဒနာ အနဝကာသာဝါတိ.

එසේත් නැතිනම් ඒකච්ච ශාස්වතවාදයේ දී මෙන් නොව, මෙහි තර්ක කරන්නාගේ වාදයට වඩා අභිඥා ලාභියාගේ වාදය වෙනස් ආකාරයක් නොගනී. බෙදී යන ආකාරය සමාන බැවින් එය සමාන ආකාරයක් ම ගනී. මෙම විශේෂය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම උච්ඡේදවාදය පෙර වාදයන්ට වඩා විශිෂ්ට ආකාරයකින් දේශනා කරන ලදී. තර්ක කරන්නාට ද ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බැවින් අභිඥා ලාභියාට මෙන් මෙහි දැඩි ලෙස ගැනීම (අභිනිවේශය) ඇති විය හැකිය. එසේත් නැතිනම් මෙම දෘෂ්ටීන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනාගතයෙහි මෙසේ වනු ඇතැයි යනුවෙන් හෝ පරිකල්පනයක් වශයෙන් දේශනා නොකරන ලදී. ඒ වෙනුවට දෘෂ්ටිගතිකයන් විසින් ‘මෙය ම සත්‍යය, අන් සියල්ල හිස් ය’ යනුවෙන් කවර කවර ආකාරයකින් පනවන ලද්දේ ද, ඒ ඒ ආකාරය සර්වඥතා ඥානයෙන් තත්වූ පරිදි පිරිසිඳ දැක ප්‍රකාශ කරන ලදී. යම් ගම්භීර වූ බුද්ධ ධර්ම කෙනෙක් පෘථග්ජනයන්ගේ විෂය පථයට හසු නොවේ ද, ඒ ධර්මයන් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් තථාගතයන් වහන්සේ මැනවින් පසසනු ලැබෙති. උච්ඡේදවාදී දෘෂ්ටිගතිකයන් විසින් මතු මතු භවයන් දකින්නන්ගේ වාදයන් ප්‍රතික්ෂේප කරමින් තම තමන්ගේ වාදයන් පිහිටුවා ඇති ආකාරයට ම මෙම දේශනාව පවත්වා ඇත. එබැවින් පෙර දේශනාවලට වඩා මෙම දේශනාවේ පවතින වෙනස පිළිබඳව විරුද්ධත්වයක් නොදැක්විය යුතුය. මෙසේ අරූප භව ප්‍රභේද වශයෙන් මෙන්ම, කාම හා රූප භව ප්‍රභේද වශයෙන් ද උච්ඡේදවාදය බෙදා දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් කාම හා රූප භව මෙන්ම අරූප භවයන් ද වෙන් වෙන් වශයෙන් බෙදා නොදැක්විය යුතුය. එසේ වුවහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සත් වැදෑරුම් ප්‍රභේදයට වඩා වැඩි හෝ අඩු උච්ඡේදවාද ප්‍රභේදයන් ඇති වීමේ අවදානමක් පවතින බැවින්, එවැනි චෝදනාවලට මෙහි අවකාශයක් නැත.

ဧတ္ထာဟ – ယုတ္တံ တာဝ ပုရိမေသု တီသု ဝါဒေသု ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ’’တိ ဝုတ္တံ ပဉ္စဝေါကာရဘဝပရိယာပန္နံ အတ္တဘာဝံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ တေသံ ဝါဒါနံ, စတုဝေါကာရဘဝပရိယာပန္နံ ပန အတ္တဘာဝံ နိဿာယ ပဝတ္တေသု စတုတ္ထာဒီသု စတူသု ဝါဒေသု ကသ္မာ ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ အရူပီနံ ကာယော ဝိဇ္ဇတီတိ? သစ္စမေတံ, ရူပတ္တဘာဝေ ပဝတ္တဝေါဟာရေနေဝ ပန ဒိဋ္ဌိဂတိကော အရူပတ္တဘာဝေပိ ကာယဝေါဟာရံ အာရောပေတွာ အာဟ ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ’’တိ. ယထာ စ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ဒိဋ္ဌိယော ပညာပေန္တိ, တထာ စ ဘဂဝါ ဒဿေတီတိ, အရူပကာယဘာဝတော ဝါ ဖဿာဒိဓမ္မသမူဟဘူတေ အရူပတ္တဘာဝေ ကာယနိဒ္ဒေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ကာမဒေဝတ္တဘာဝါဒိနိရဝသေသဝိဘဝပတိဋ္ဌာပကာနံ ဒုတိယဝါဒါဒီနံ ယုတ္တော အပရန္တကပ္ပိကဘာဝေါ အနာဂတဒ္ဓဝိသယတ္တာ တေသံ ဝါဒါနံ, န ပန ဒိဋ္ဌိဂတိကပစ္စက္ခဘူတမနုဿတ္တဘာဝသမုစ္ဆေဒပတိဋ္ဌာပကဿ ပဌမဝါဒဿ ပစ္စုပ္ပန္နဝိသယတ္တာ. ဒုတိယဝါဒါဒီနဉှိ ပုရိမပုရိမဝါဒသင်္ဂဟိတဿေဝ အတ္တနော တဒုတ္တရုတ္တရိဘဝေါပပန္နဿ သမုစ္ဆေဒတော ယုဇ္ဇတိ အပရန္တကပ္ပိကတာ, တထာ စ ‘‘နော စ ခေါ [Pg.176] ဘော အယံ အတ္တာ ဧတ္တာဝတာ သမ္မာ သမုစ္ဆိန္နော ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, ယံ ပန တတ္ထ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္ထိ ခေါ ဘော အညော အတ္တာ’’တိ, တံ မနုဿကာယဝိသေသာပေက္ခာယ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗထာ အညဘာဝတောတိ? နော န ယုတ္တော, ဣဓလောကပရိယာပန္နတ္တေပိ စ ပဌမဝါဒဝိသယဿ အနာဂတကာလဿေဝ တဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ပဌမဝါဒိနောပိ အပရန္တကပ္ပိကတာယ န ကောစိ ဝိရောဓောတိ.

මෙහි මෙසේ කියනු ලැබේ - පඤ්චවෝකාර භවයට අයත් ආත්මභාවය අරභයා පවත්නා බැවින් පළමු වාද තුනෙහි 'කායස්ස භේදා' (කය බිඳීමෙන්) යනුවෙන් පැවසීම යුක්තය. එහෙත් චතුර්වෝකාර (අරූප) භවයට අයත් ආත්මභාවය නිශ්‍රිතව පවත්නා සතරවන වාදයේ සිට ඉතිරි වාද සතරෙහි 'කායස්ස භේදා' යන්න කෙසේ යුක්ත වේද? අරූපීන්ට කයක් (ශරීරයක්) විද්‍යමාන නොවේ නේද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් රූප සහිත ආත්මභාවයෙහි පවත්නා ව්‍යවහාරයෙන්ම දෘෂ්ටිගතිකයා අරූපී ආත්මභාවයෙහි ද 'කාය' යන ව්‍යවහාරය ආරෝපණය කොට 'කායස්ස භේදා' යැයි පැවසීය. දෘෂ්ටිගතිකයන් යම් සේ දෘෂ්ටීන් පනවයි ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එසේම දක්වන සේක. එසේත් නැතිනම් අරූපී කයක් පවතින බැවින් හෝ ඵස්ස ආදි ධර්ම සමූහයක් වූ අරූපී ආත්මභාවයෙහි 'කාය' යන නිර්දේශය දත යුතුය. මෙහි කාම දේව ආත්මභාවය ආදියෙහි සියලු විභවයන් පිහිටුවන්නා වූ දෙවන වාදයේ සිට පවත්නා වාදයන්ගේ අපරාන්තකප්පික භාවය (අනාගතය පිළිබඳ කල්පනා කිරීම) යුක්ත වේ, මන්ද යත් ඒ වාද අනාගත කාලය විෂය කොට පවතින බැවිනි. එහෙත් දෘෂ්ටිගතිකයාට ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ මනුෂ්‍ය ආත්මභාවයේ සමුච්ඡේදය (විනාශය) පිහිටුවන්නා වූ පළමු වාදය වර්තමාන කාලය විෂය කොට පවතින බැවින් එය එසේ නොවේ. මන්දයත්, දෙවන වාදයේ සිට පවත්නා වාදයන්හි, පෙර පෙර වාදයන්හි ඇතුළත් වූ තමන්ටම ඉන් පසු උපදින භවයන්හි සමුච්ඡේදය සිදුවන බැවින් අපරාන්තකප්පික බව යුක්ත වේ. එලෙසම 'භවත්නි, මේ ආත්මය මෙපමණකින් මනාකොට සමුච්ඡේද වූයේ නොවෙයි' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'භවත්නි, අන්‍ය වූ ආත්මයක් ඇත' යැයි පවසන ලද්දේ මනුෂ්‍ය ශරීරයට වඩා විශේෂත්වයක් අපේක්ෂාවෙන් මිස, සර්වාකාරයෙන්ම වෙනස් බවකින් නොවේ. එය අයුක්ත නොවේ. මේ ලෝකයට අයත් වුවද පළමු වාදයට විෂය වූ අනාගත කාලයම එහි අදහස් කරන බැවින්, පළමු වාදියාගේ ද අපරාන්තකප්පික භාවයෙහි කිසිදු විරෝධයක් නැත.

ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒဝဏ္ဏနာ

දිට්ඨධම්ම නිබ්බානවාදය පිළිබඳ විස්තරය.

၉၃. ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန ဥပလဒ္ဓဓမ္မော. တတ္ထ ယော အနိန္ဒြိယဝိသယော, သောပိ သုပါကဋဘာဝေန ဣန္ဒြိယဝိသယော ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ပစ္စက္ခဓမ္မော ဝုစ္စတီ’’တိ. တေနေဝ စ ‘‘တတ္ထ တတ္ထ ပဋိလဒ္ဓတ္တဘာဝဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

93. 'දිට්ඨධම්ම' යනු දැකීම නමැති ඥානයෙන් ලබන ලද ධර්මයයි. එහි යමක් ඉන්ද්‍රිය ගෝචර නොවේ ද, එය ද ඉතා ප්‍රකට බැවින් ඉන්ද්‍රිය ගෝචර වූවක් මෙන් වේ යැයි සලකා 'දිට්ඨධම්ම යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ධර්මය යැයි කියනු ලැබේ' යනුවෙන් පවසන ලදී. එහෙයින්ම 'එය ඒ ඒ තැන්හි ලබන ලද ආත්මභාවයට නමකි' යනුවෙන් ද කියන ලදී.

၉၅. အန္တောနိဇ္ဈာယနလက္ခဏောတိ ဉာတိဘောဂရောဂသီလဒိဋ္ဌိဗျသနေဟိ ဖုဋ္ဌဿ စေတသော အန္တော အဗ္ဘန္တရံ နိဇ္ဈာယနံ သောစနံ အန္တောနိဇ္ဈာယနံ, တံ လက္ခဏံ ဧတဿာတိ အန္တောနိဇ္ဈာယနလက္ခဏော. တန္နိဿိတလာလပ္ပနလက္ခဏောတိ တံ သောကံ သမုဋ္ဌာနဟေတုံ နိဿိတံ တန္နိဿိတံ, ဘုသံ ဝိလာပနံ လာလပ္ပနံ, တန္နိဿိတဉ္စ လာလပ္ပနဉ္စ တန္နိဿိတလာလပ္ပနံ, တံ လက္ခဏံ ဧတဿာတိ တန္နိဿိတလာလပ္ပနလက္ခဏော. ဉာတိဗျသနာဒိနာ ဖုဋ္ဌဿ ပရိဒေဝေနာပိ အသက္ကုဏန္တဿ အန္တောဂတသောကသမုဋ္ဌိတော ဘုသော အာယာသော ဥပါယာသော. သော ပန ယသ္မာ စေတသော အပ္ပသန္နာကာရော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဝိသာဒလက္ခဏော’’တိ ဝုတ္တော.

95. 'අන්තෝනිජ්ඣායන ලක්ෂණ' යනු නෑයන්, භෝග සම්පත්, රෝග, සීල හෝ දෘෂ්ඨි යන ව්‍යසනයන්ගෙන් පීඩිත වූ සිතේ ඇතුළත දැවීම හෙවත් සෝක කිරීමයි. එය ලක්ෂණය කොට ඇති බැවින් 'අන්තෝනිජ්ඣායන ලක්ෂණ' නම් වේ. 'තන්නිස්සිතලාලප්පන ලක්ෂණ' යනු ඒ සෝකය හටගැනීමට හේතු වූ කරුණු ඇසුරු කළ අධික වූ විලාපය හෙවත් වැළපීමයි. එය ලක්ෂණය කොට ඇති බැවින් 'තන්නිස්සිතලාලප්පන ලක්ෂණ' නම් වේ. නෑයන් විනාශ වීම ආදියෙන් පීඩිත වූ, වැළපීමෙන් පවා සිත නිදහස් කරගත නොහැකි වූ තැනැත්තාගේ ඇතුළත හටගත් සෝකයෙන් උපන් අධික වෙහෙස 'උපායාස' නම් වේ. එය සිතේ අප්‍රසන්න ස්වභාවයක් බැවින් 'විසාද ලක්ෂණ' යැයි කියන ලදී.

၉၆. ဝိတက္ကနံ ဝိတက္ကိတံ, တံ ပန အဘိနိရောပနသဘာဝေါ ဝိတက္ကောယေဝါတိ အာဟ ‘‘အဘိ…ပေ… ဝိတက္ကော’’တိ. ဧသ နယော ဝိစာရိတန္တိ ဧတ္ထာပိ. ခေါဘကရသဘာဝတ္တာ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ တံသဟိတံ ဈာနံ သဥဗ္ဗိလနံ ဝိယ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သကဏ္ဍကံ ဝိယ ခါယတီ’’တိ.

96. කල්පනා කිරීම 'විතක්කිත' නම් වේ. එය අරමුණට සිත යොමු කිරීමේ ස්වභාවය වූ විතර්කයම වේ. එබැවින් 'අභි...පෙ... විතර්කය' යැයි පවසන ලදී. විචාරය සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. විතර්ක හා විචාරයන්ගේ කැළඹිලි ස්වභාවය නිසා, ඒ සහිත ධ්‍යානය කැලඹීමක් සහිත වූවක් මෙන් වේ යැයි සලකා 'කටු සහිත වූවක් මෙන් පෙනේ' යැයි පවසන ලදී.

၉၇. ယာယ ဥဗ္ဗိလာပနပီတိယာ ဥပ္ပန္နာယ စိတ္တံ ‘‘ဥဗ္ဗိလာဝိတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, သာ ပီတိ ဥဗ္ဗိလာဝိတတ္တံ ယသ္မာ ပန စိတ္တဿ ဥဗ္ဗိလဘာဝေါ တဿာ ပီတိယာ သတိ ဟောတိ, နာသတိ, တသ္မာ သာ ‘‘ဥဗ္ဗိလဘာဝကာရဏ’’န္တိ ဝုတ္တာ.

97. යම් උද්‍යෝගිමත් ප්‍රීතියක් උපන් කල්හි සිත 'උද්‍යෝගිමත් වූවක්' (උබ්බිලාවිත) යැයි කියනු ලැබේ ද, ඒ ප්‍රීතිය 'උබ්බිලාවිතත්ත' නම් වේ. සිතේ ඒ ප්‍රීතිමත් ස්වභාවය පවතින විට සිතේ උද්වේගය ඇති වන බැවින් එය 'සිතේ උද්වේගයට (උබ්බිල භාවයට) හේතුව' යැයි කියන ලදී.

၉၈. အာဘောဂေါတိ [Pg.177] ဝါ စိတ္တဿ အာဘုဂ္ဂဘာဝေါ, အာရမ္မဏေ ဩဏတဘာဝေါတိ အတ္ထော. သုခေန ဟိ စိတ္တံ အာရမ္မဏေ အဘိနတံ ဟောတိ, န ဒုက္ခေန ဝိယ အပနတံ, နာပိ အဒုက္ခမသုခေန ဝိယ အနဘိနတံ အနပနတဉ္စ. တတ္ထ ‘‘ခုပ္ပိပါသာဒိအဘိဘူတဿ ဝိယ မနုညဘောဇနာဒီသု ကာမေဟိ ဝိဝေစိယမာနဿုပါဒါရမ္မဏပတ္ထနာ ဝိသေသတော အဘိဝဍ္ဎတိ, ဥဠာရဿ ပန ကာမရသဿ ယာဝဒတ္ထံ တိတ္တဿ မနုညရသဘောဇနံ ဘုတ္တာဝိနော ဝိယ သုဟိတဿ ဘောတ္တုကာမတာ ကာမေသု ပါတဗျတာ န ဟောတိ, ဝိသယဿာဂိဒ္ဓတာယ ဝိသယေဟိ ဒုမ္မောစိယေဟိပိ ဇလူကာ ဝိယ သယမေဝ မုဉ္စတီ’’တိ စ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ ကာမဂုဏသန္တပ္ပိတတာယ သံသာရဒုက္ခဝူပသမံ ဗျာကာသိ ပဌမဝါဒီ. ကာမာဒီနံ အာဒီနဝဒဿိတာယ, ပဌမာဒိဇ္ဈာနသုခဿ သန္တဘာဝဒဿိတာယ စ ပဌမာဒိဇ္ဈာနသုခတိတ္တိယာ သံသာရဒုက္ခုပစ္ဆေဒံ ဗျာကံသု ဒုတိယာဒိဝါဒိနော, ဣဓာပိ ဥစ္ဆေဒဝါဒေ ဝုတ္တပ္ပကာရော ဝိစာရော ယထာသမ္ဘဝံ အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗော. အယံ ပနေတ္ထ ဝိသေသော – ဧကသ္မိဉှိ အတ္တဘာဝေ ပဉ္စ ဝါဒါ လဗ္ဘန္တိ. တေနေဝ ဟိ ပါဠိယံ ‘‘အညော အတ္တာ’’တိ အညဂ္ဂဟဏံ န ကတံ. ကထံ ပနေတ္ထ အစ္စန္တနိဗ္ဗာနပညာပကဿ အတ္တနော ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒဿ သဿတဒိဋ္ဌိယာ သင်္ဂဟော, န ပန ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာတိ? တံတံသုခဝိသေသသမင်္ဂိတာပဋိလဒ္ဓေန ဗန္ဓဝိမောက္ခေန သုဒ္ဓဿ အတ္တနော သကရူပေ အဝဋ္ဌာနဒီပနတော.

98. 'ආභෝග' යනු සිතෙහි නැමුණු බවයි, එනම් අරමුණෙහි නැඹුරු වූ බවයි. සැපය නිසා සිත අරමුණෙහි නැඹුරු වෙයි. දුකෙහිදී මෙන් ඉවතට නොයයි, අදුක්ඛමසුඛයෙහිදී මෙන් නැඹුරු වීමක් හෝ ඉවත් වීමක් නැතිව ද නොසිටියි. එහිදී 'බඩගින්නෙන් හා පිපාසයෙන් පෙළෙන අයෙකුට ප්‍රණීත ආහාර කෙරෙහි ආශාව උපදින්නාක් මෙන්, කාමයන්ගෙන් වෙන්වන්නා වූ තැනැත්තාට උපාදාන අරමුණු කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාව විශේෂයෙන් වැඩෙයි. එහෙත් උසස් වූ කාම රසයෙන් ඇති තාක් තෘප්තිමත් වූ, ප්‍රණීත රසැති ආහාර අනුභව කළ අයෙකුට ආහාර කෙරෙහි ඇති වන තෘප්තිය මෙන්, කාමයන්හි ගිජු බවක් නැති බැවින්, විෂයයන්ගෙන් වෙන් කිරීමට අපහසු වුවද කූඩැල්ලෙකු මෙන් තමන්ම ඉන් මිදෙයි' යනුවෙන් අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් යුතුව, කාම ගුණයන්ගෙන් සන්තර්පණය වීමෙන් සංසාර දුක්ඛය සංසිඳේ යැයි පළමු වාදියා ප්‍රකාශ කළේය. කාමයන්ගේ ආදීනව දැකීමෙන් සහ පළමු ධ්‍යානය ආදියේ සැපයෙහි ශාන්ත බව දැකීමෙන්, එම ධ්‍යාන සැපයෙන් තෘප්තිමත් වීමෙන් සංසාර දුක්ඛයාගේ සිඳීම සිදුවේ යැයි දෙවන වාදියා ආදීහු ප්‍රකාශ කළහ. මෙහිදී ද උච්ඡේදවාදයෙහි දක්වන ලද විමසුම් ක්‍රමය දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම් - එක් ආත්මභාවයකදීම වාද පහක් ලබන බවයි. එබැවින් පාළියෙහි 'අන්‍ය වූ ආත්මය' යනුවෙන් අමුතුවෙන් ගැනීමක් නොකෙරිණි. මෙහි අත්‍යන්ත නිබ්බානය පනවන්නා වූ දෘෂ්ටිධර්ම නිබ්බානවාදය ශාස්වත දෘෂ්ටියට ඇතුළත් වන්නේ කෙසේද? උච්ඡේද දෘෂ්ටියට ඇතුළත් නොවන්නේ මන්ද? යත්, ඒ ඒ සැප විශේෂයන්ගෙන් යුක්තව ලබන ලද බැඳීම්වලින් මිදීමෙන්, ශුද්ධ වූ ආත්මයාගේ ස්වකීය රූපයෙහි පැවැත්ම දක්වන බැවිනි.

သေသာတိ သေသာ ပဉ္စပညာသ ဒိဋ္ဌိယော. တာသု အန္တာနန္တိကဝါဒါဒီနံ သဿတဒိဋ္ဌိဘာဝေါ တတ္ထ တတ္ထ ပကာသိတောယေဝ.

'ඉතිරි' යනු ඉතිරි පනස් පහක් වූ දෘෂ්ටීන්ය. ඒවා අතර අන්ත අනන්ත වාද ආදියේ ශාස්වත දෘෂ්ටි බව ඒ ඒ තැන්හි ප්‍රකාශ කර ඇත.

၁၀၁-၃. ကိံ ပန ကာရဏံ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တာ ဧဝ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသဿ ဝိသယဘာဝေန ဒဿိတာ, န ပန တဒုဘယမေကဇ္ဈန္တိ? အသမ္ဘဝတော. န ဟိ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေသု ဝိယ တဒုဘယဝိနိမုတ္တေ မဇ္ဈန္တေ ဒိဋ္ဌိကပ္ပနာ သမ္ဘဝတိ ဣတ္တရကာလတ္တာ, အထ ပန ပစ္စုပ္ပန္နဘဝေါ တဒုဘယဝေမဇ္ဈံ, ဧဝံ သတိ ဒိဋ္ဌိကပ္ပနက္ခမော တဿ ဥဘယသဘာဝေါ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေသုယေဝ အန္တောဂဓောတိ ကထမဒဿိတံ. အထ ဝါ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တဝန္တတာယ ‘‘ပုဗ္ဗန္တာပရန္တော’’တိ မဇ္ဈန္တော ဝုစ္စတိ, သော စ ‘‘ပုဗ္ဗန္တာပရန္တကပ္ပိကာ ဝါ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တာနုဒိဋ္ဌိနော’’တိ ဝဒန္တေန ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေဟိ ဝိသုံ ကတွာ ဝုတ္တောယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဋ္ဌကထာယမ္ပိ ‘‘သဗ္ဗေပိ တေ အပရန္တကပ္ပိကေ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တကပ္ပိကေ’’တိ ဧတေန သာမညနိဒ္ဒေသေန, ဧကသေသေန ဝါ သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, အညထာ [Pg.178] သင်္ကဍ္ဎိတွာ ဝုတ္တဝစနဿ အနတ္ထကတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ. ကေ ပန တေ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တကပ္ပိကာ? ယေ အန္တာနန္တိကာ ဟုတွာ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါတိ ဧဝံ ပကာရာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

101-3. කවර කරුණක් නිසා පූර්වාන්තය හා අපරාන්තයම දෘෂ්ටි අභිනියෝගයන්ගේ විෂය භාවය ලෙස දක්වන ලද්දේ ද, ඒ දෙකේ මැදක් (මධ්‍යාන්තයක්) ලෙස දක්වා නැත්තේ මන්ද? එය සිදු විය නොහැකි බැවිනි. පූර්වාන්ත අපරාන්තයන්හි මෙන්, ඒ දෙකෙන් මිදුණු මැදක් ගැන දෘෂ්ටි කල්පනාවක් ඇති වීම ස්වල්ප කාලීන බැවින් සිදු නොවේ. ඉදින් වර්තමාන භවය ඒ දෙකේ මැද වේ නම්, එවිට දෘෂ්ටි කල්පනාවන්ට සුදුසු වූ එහි ස්වභාවය පූර්වාන්ත හෝ අපරාන්තයටම ඇතුළත් වන බැවින් එය වෙනම නොදක්වන ලදී. එසේත් නැතහොත් පූර්වාන්ත හා අපරාන්තයන් කෙළවර කොට ඇති බැවින් ‘පූර්වාන්ත-අපරාන්ත’ යන්නෙන් මැද ද කියවේ. එය ‘පූර්වාන්ත අපරාන්ත කල්පනා කරන්නා වූ හෝ පූර්වාන්ත අපරාන්තය අනුව ගිය දෘෂ්ටි ඇත්තා වූ’ යැයි පවසන තැනැත්තා විසින් පූර්වාන්ත අපරාන්තයන්ගෙන් වෙන් කොට පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. අටුවාවෙහි ද ‘ඔවුන් සියල්ලෝම අපරාන්ත කල්පිකයන් හා පූර්වාන්ත කල්පිකයන්ය’ යන මේ සාමාන්‍ය නිර්දේශයෙන් හෝ ඒකශේෂ ක්‍රමයෙන් සංග්‍රහ කරන ලදැයි දත යුතුය. එසේ නොවේ නම්, උපුටා දක්වන ලද වචනයේ අර්ථයක් නැති බවට පත් වේ. කවුරුන්ද ඒ පූර්වාන්ත අපරාන්ත කල්පිකයෝ? අන්ත-අනන්තිකයන් වී දෘෂ්ටධර්ම නිර්වාණවාදීන් වූ යම් පිරිසක් වෙත් ද, ඔවුන් එසේ දත යුතුය.

ဧတ္ထ စ ‘‘သဗ္ဗေ တေ ဣမေဟေဝ ဒွါသဋ္ဌိယာ ဝတ္ထူဟိ, ဧတေသံ ဝါ အညတရေန, နတ္ထိ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော, ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာဒိတ္တယဝိနိမုတ္တဿ စ ကဿစိ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ အဘာဝတော ယာနိ တာနိ သာမညဖလာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၆) သုတ္တန္တရေသု ဝုတ္တပ္ပကာရာနိ အကိရိယာဟေတုကနတ္ထိကဝါဒါဒီနိ, ယာနိ စ ဣဿရပဇာပတိပုရိသကာလသဘာဝနိယတိယဒိစ္ဆာဝါဒါဒိပ္ပဘေဒါနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၂.၅၆၃; ဝိဘ. အနုဋီ. ၁၈၉ ပဿိတဗ္ဗံ) ဗဟိဒ္ဓါပိ ဒိဿမာနာနိ, တေသံ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟော, အန္တောဂဓတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကထံ? အကိရိယဝါဒေါ တာဝ ‘‘ဝဉ္ဈော ကူဋဋ္ဌော’’တိအာဒိနာ ကိရိယာဘာဝဒီပနတော သဿတဝါဒေ အန္တောဂဓော, တထာ ‘‘သတ္တိမေ ကာယာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၄) နယပ္ပဝတ္တော ပကုဓဝါဒေါ, ‘‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၈) ဝစနတော အဟေတုကဝါဒေါ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒေ အန္တောဂဓော. ‘‘နတ္ထိ ပရော လောကော’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၁) ဝစနတော နတ္ထိကဝါဒေါ ဥစ္ဆေဒဝါဒေ အန္တောဂဓော. တထာ ဟိ တတ္ထ ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၈၆) ဝုတ္တံ. ပဌမေန အာဒိ-သဒ္ဒေန နိဂဏ္ဌဝါဒါဒယော သင်္ဂဟိတာ.

එහිදී, ‘සියල්ලෝම මේ දෙසැටක් වස්තූන්ගෙන් හෝ මෙයින් එකකින් හෝ යුක්ත වෙති, මෙයින් බැහැරව අන් කිසිවක් නැත’ යන වචනය නිසා ද, පූර්වාන්ත කල්පික ආදී තුන් වර්ගයෙන් මිදුණු වෙනත් කිසිදු දෘෂ්ටිගතිකයෙකු නැති බැවින් ද, සාමඤ්ඤඵල ආදී සූත්‍රයන්හි දක්වන ලද අකිරියවාද, අහේතුකවාද, නත්ථිකවාද ආදිය ද, ඊශ්වර, ප්‍රජාපති, පුරුෂ, කාල, ස්වභාව, නියති, යදෘච්ඡා වාද ආදී වශයෙන් බැහැර පෙනෙන්නා වූ යම් දෘෂ්ටි ඇද්ද, ඒවායේ ද සංග්‍රහය හා අන්තර්ගතය මෙහිම දත යුතුය. ඒ කෙසේ ද? අකිරියවාදය වනාහි ‘වන්ධ්‍යය, කූටස්ථය’ ආදී වශයෙන් ක්‍රියාවක් නැති බව පෙන්වන බැවින් ශාස්වතවාදයෙහි අන්තර්ගත වේ. එසේම ‘මේ සත් කෙනෙකි’ ආදී නයින් පැවති පකුධවාදය ද, ‘සත්වයන්ගේ සංක්ලේශය සඳහා හේතුවක් නැත, ප්‍රත්‍යයක් නැත’ ආදී වචනයෙන් පැවසෙන අහේතුකවාදය අධිච්චසමුප්පන්නික වාදයෙහි අන්තර්ගත වේ. ‘පරලොවක් නැත’ ආදී වචනයෙන් පැවසෙන නත්ථිකවාදය උච්ඡේදවාදයෙහි අන්තර්ගත වේ. එසේම එහි ‘කය බිඳීමෙන් පසු විනාශ වේ’ ආදී වශයෙන් පවසන ලදී. පළමු ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් නිගණ්ඨවාද ආදිය සංග්‍රහ වේ.

ယဒိပိ ပါဠိယံ နာဋပုတ္တဝါဒ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၈) ဘာဝေန စာတုယာမသံဝရော အာဂတော, တထာပိ သတ္တဝတာတိက္ကမေန ဝိက္ခေပဝါဒိတာယ နာဋပုတ္တဝါဒေါပိ သဉ္စယဝါဒေါ ဝိယ အမရာဝိက္ခေပဝါဒေသု အန္တောဂဓော. ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရံ, အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၃၇၇; မ. နိ. ၂.၁၂၂; သံ. နိ. ၂.၃၅) ဧဝံ ပကာရာ ဝါဒါ ‘‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိအာဒိဝါဒေသု သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ, ‘‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ, ‘‘အတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ဧဝံ ပကာရာ သဿတဝါဒေ. ‘‘န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ, နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ဧဝံ ပကာရာ ဥစ္ဆေဒဝါဒေန သင်္ဂဟိတာ. ‘‘ဟောတိ စ န ဟောတိ စ တထာဂတော ပရံ မရဏာ, အတ္ထိ စ နတ္ထိ စ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ဧဝံ ပကာရာ ဧကစ္စသဿတဝါဒေ အန္တောဂဓာ. ‘‘နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ, နေဝတ္ထိ န နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ စ ဧဝံ ပကာရာ အမရာဝိက္ခေပဝါဒေ [Pg.179] အန္တောဂဓာ. ဣဿရပဇာပတိပုရိသကာလဝါဒါ ဧကစ္စသဿတဝါဒေ အန္တောဂဓာ, တထာ ကဏာဒဝါဒေါ. သဘာဝနိယတိယဒိစ္ဆာဝါဒါ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒေန သင်္ဂဟိတာ. ဣမိနာ နယေန သုတ္တန္တရေသု, ဗဟိဒ္ဓါ စ ဒိဿမာနာနံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ဣမာသု ဒွါသဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌီသု အန္တောဂဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

පාලියෙහි නාටපුත්තවාදය වශයෙන් චාතුයාම සංවරය ආවද, සප්ත වත් පද ඉක්මවා වික්ෂේප වාදී වන බැවින් නාටපුත්ත වාදය ද සඤ්චය වාදය මෙන් අමරාවික්ඛේප වාදයන්හි අන්තර්ගත වේ. ‘එම ජීවයම එම ශරීරයයි, ජීවය අනෙකකි ශරීරය අනෙකකි’ යන මෙබඳු වාදයන් ‘රූපී ආත්මය මරණින් මතු නිරෝගීව පවතී’ ආදී වාදයන්හි සංග්‍රහයට පත් වේ. ‘තථාගතයන් වහන්සේ මරණින් මතු සිටිති’, ‘ඕපපාතික සත්වයෝ සිටිති’ යන මෙබඳු වාදයන් ශාස්වතවාදයෙහි ද, ‘තථාගතයන් වහන්සේ මරණින් මතු නැත’, ‘ඕපපාතික සත්වයෝ නැත’ යන මෙබඳු වාදයන් උච්ඡේදවාදයෙහි ද සංග්‍රහ වේ. ‘තථාගතයන් වහන්සේ මරණින් මතු සිටිති ද නැත ද වෙති’, ‘ඕපපාතික සත්වයෝ සිටිති ද නැත ද වෙති’ යන මෙබඳු වාදයන් ඒකච්චශාස්වතවාදයෙහි අන්තර්ගත වේ. ‘තථාගතයන් වහන්සේ මරණින් මතු සිටින්නේත් නැත, නොවන්නේත් නැත’, ‘ඕපපාතික සත්වයෝ ඇත්තේත් නැත, නැත්තේත් නැත’ යන මෙබඳු වාදයන් අමරාවික්ඛේප වාදයෙහි අන්තර්ගත වේ. ඊශ්වර, ප්‍රජාපති, පුරුෂ හා කාල වාදයන් ද, කණාද වාදය ද ඒකච්චශාස්වතවාදයෙහි අන්තර්ගත වේ. ස්වභාව, නියති හා යදෘච්ඡා වාදයන් අධිච්චසමුප්පන්නික වාදයෙන් සංග්‍රහ වේ. මෙම ක්‍රමයෙන් සූත්‍රවල හා බාහිරව පෙනෙන දෘෂ්ටිගතයන්ගේ දෙසැටක් දෘෂ්ටීන්හි අන්තර්ගත බව දත යුතුය.

အဇ္ဈာသယန္တိ ဒိဋ္ဌိဇ္ဈာသယံ. သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိဝသေန ဟိ သတ္တာနံ သံကိလေသပက္ခေ ဒုဝိဓော အဇ္ဈာသယော, တဉ္စ ဘဂဝါ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ အပရိမာဏေ ဧဝ ဉေယျဝိသေသေ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန အနေကဘေဒဘိန္နာနမ္ပိ ‘‘စတ္တာရော ဇနာ သဿတဝါဒါ’’တိအာဒိနာ ဒွါသဋ္ဌိယာ ပဘေဒေဟိ သင်္ဂဏှနဝသေန သဗ္ဗညုတညာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဒဿေန္တော ပမာဏဘူတာယ တုလာယ ဓာရယမာနော ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တုလာယ တုလယန္တော ဝိယာ’’တိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘အန္တော ဇာလီကတာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၄၆). ‘‘သိနေရုပါဒတော ဝါလုကံ ဥဒ္ဓရန္တော ဝိယာ’’တိ ဧတေန သဗ္ဗညုတညာဏတော အညဿ ဣမိဿာ ဒေသနာယ အသက္ကုဏေယျတံ ဒဿေတိ.

‘අජ්ඣාසයං’ යනු දෘෂ්ටිමය අධ්‍යාශයයි. ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටි වශයෙන් සත්වයන්ගේ සංක්ලේශ පාර්ශ්වයෙහි අධ්‍යාශය දෙවැදෑරුම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අප්‍රමාණ ලෝක ධාතූන්හි අප්‍රමාණ සත්වයන්ගේ අප්‍රමාණ වූම දත යුතු විශේෂයන්හි උපදින බැවින් අනේක ප්‍රභේදවලට බෙදී තිබුණ ද, ‘සතර දෙනෙක් ශාස්වතවාදීහුය’ ආදී වශයෙන් දෙසැටක් ප්‍රභේදයන්ගෙන් සංග්‍රහ කිරීමෙන් සර්වඥතා ඥානයෙන් පිරිසිඳ දක්වමින්, ප්‍රමාණවත් තරාදියකින් කිරා බලන්නාක් මෙන් වන බැවින් ‘තරාදියකින් කිරන්නාක් මෙන්’ යැයි පවසන ලදී. එසේම ‘දැලක් ඇතුළට පත් වූවාක් මෙන්’ ආදී වශයෙන් පවසනු ඇත. ‘මහා මේරු පර්වත පාමුලින් වැලි උපුටා ගන්නාක් මෙන්’ යන්නෙන් සර්වඥතා ඥානයෙන් තොරව අන් කිසිවකුට මෙම දේශනාව කළ නොහැකි බව දක්වයි.

အနုသန္ဓာနံ အနုသန္ဓိ, ပုစ္ဆာယ ကတော အနုသန္ဓိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ. အထ ဝါ အနုသန္ဓယတီတိ အနုသန္ဓိ, ပုစ္ဆာ အနုသန္ဓိ ဧတဿာတိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ. ပုစ္ဆာယ အနုသန္ဓိယတီတိ ဝါ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ. အဇ္ဈာသယာနုသန္ဓိမှိပိ ဧသေဝ နယော. ယထာနုသန္ဓီတိ ဧတ္ထ ပန အနုသန္ဓီယတီတိ အနုသန္ဓိ, ယာ ယာ အနုသန္ဓိ ယထာနုသန္ဓိ, အနုသန္ဓိအနုရူပံ ဝါ ယထာနုသန္ဓီတိ သဒ္ဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, သော ‘‘ယေန ပန ဓမ္မေန အာဒိမှိ ဒေသနာ ဥဋ္ဌိတာ, တဿ ဓမ္မဿ အနုရူပဓမ္မဝသေန ဝါ ပဋိပက္ခဝသေန ဝါ ယေသု သုတ္တေသု ဥပရိ ဒေသနာ အာဂစ္ဆတိ, တေသံ ဝသေန ယထာနုသန္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေယျထိဒံ? အာကင်္ခေယျသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၆၄-၆၉) ဟေဋ္ဌာ သီလေန ဒေသနာ ဥဋ္ဌိတာ, ဥပရိ ဆ အဘိညာ အာဂတာ…ပေ… ကကစူပမေ (မ. နိ. ၁.၂၂၂) ဟေဋ္ဌာ အက္ခန္တိယာ ဥဋ္ဌိတာ, ဥပရိ ကကစူပမာ အာဂတာ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၀၀-၁၀၄) ဝုတ္တော.

‘අනුසන්ධානං’ යනු අනුසන්ධියයි. ප්‍රශ්නයක් මඟින් කරන ලද අනුසන්ධිය ප්‍රශ්නානුසන්ධියයි. එසේත් නැතහොත් සම්බන්ධ කරයි යන අර්ථයෙන් අනුසන්ධි නම් වේ. ප්‍රශ්නය මෙයට අනුසන්ධියක් වන බැවින් ද ප්‍රශ්නානුසන්ධි නම් වේ. ප්‍රශ්නය මඟින් සම්බන්ධ කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ද ප්‍රශ්නානුසන්ධි නම් වේ. අධ්‍යාශයානුසන්ධියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘යථානුසන්ධි’ යන්නෙහි සම්බන්ධ කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් අනුසන්ධියයි. ඒ ඒ අනුසන්ධිය යථානුසන්ධියයි, එසේත් නැතහොත් අනුසන්ධියට අනුරූප වීම යථානුසන්ධිය යැයි ශබ්දාර්ථ දත යුතුය. එය ‘යම් ධර්මයකින් ආරම්භයෙහි දේශනාව පටන් ගන්නා ලද ද, එම ධර්මයට අනුරූප ධර්ම වශයෙන් හෝ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්ම වශයෙන් හෝ යම් සූත්‍රවල මතු දේශනාව පැමිණේ ද, ඒ අනුව යථානුසන්ධිය දත යුතුය. එනම්, ආකංඛෙය්‍ය සූත්‍රයෙහි යටින් සීලයෙන් දේශනාව පටන් ගෙන, මතුපිටින් ෂඩ් අභිඥාවන් පැමිණියේය...පෙ... කකචූපම සූත්‍රයෙහි යටින් අක්ෂාන්තියෙන් පටන් ගෙන, මතුපිටින් කියත් උපමාව පැමිණියේය’ ආදී වශයෙන් අටුවාවෙහි පවසන ලදී.

ဣတိ ကိရာတိ ဘဂဝတော ယထာဒေသိတာယ အတ္တသုညတာယ အတ္တနော အရုစ္စနဘာဝဒီပနံ. ဘောတိ ဓမ္မာလပနံ. အနတ္တကတာနီတိ အတ္တနာ န ကတာနိ, အနတ္တကေဟိ ဝါ ခန္ဓေဟိ ကတာနိ. ကမတ္တာနံ ဖုသိဿန္တီတိ အသတိ အတ္တနိ [Pg.180] ခန္ဓာနဉ္စ ခဏိကတ္တာ ကမ္မာနိ ကံ အတ္တာနံ အတ္တနော ဖလေန ဖုသိဿန္တိ, ကော ကမ္မဖလံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ အတ္ထော. အဝိဒွါတိ သုတာဒိဝိရဟေန အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒတာယ န ဝိဒွါ. အဝိဇ္ဇာဂတောတိ အဝိဇ္ဇာယ ဥပဂတော, အရိယဓမ္မေ အဝိနီတတာယ အပ္ပဟီနာဝိဇ္ဇောတိ အတ္ထော. တဏှာဓိပတေယျေန စေတသာတိ ‘‘ယဒိ အဟံ နာမ ကောစိ နတ္ထိ, မယာ ကတဿ ကမ္မဿ ကော ဖလံ ပဋိသံဝေဒေတိ, သတိ ပန တသ္မိံ သိယာ ဖလူပဘောဂေါ’’တိ တဏှာဓိပတိတော အာဂတော တဏှာဓိပတေယျော, တေန. အတ္တဝါဒုပါဒါနသဟဂတ စေတသာ. အတိဓာဝိတဗ္ဗန္တိ ခဏိကတ္တေပိ သင်္ခါရာနံ ယသ္မိံ သန္တာနေ ကမ္မံ ကတံ, တတ္ထေဝ ဖလုပ္ပတ္တိတော ဓမ္မပုဉ္ဇမတ္တဿေဝ စ သိဒ္ဓေ ကမ္မဖလသမ္ဗန္ဓေ ဧကတ္တနယံ မိစ္ဆာ ဂဟေတွာ ဧကေန ကာရကဝေဒကဘူတေန ဘဝိတဗ္ဗံ, အညထာ ‘‘ကမ္မဖလာနံ သမ္ဗန္ဓော န သိယာ’’တိ အတ္တတ္တနိယသုညတာပကာသနံ သတ္ထုသာသနံ အတိက္ကမိတဗ္ဗံ မညေယျာတိ အတ္ထော.

"ඉති කිර" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යථා පරිදි දේශනා කරන ලද ආත්ම ශුන්‍යතාවය කෙරෙහි තමාගේ නොකැමැත්ත ප්‍රකාශ කිරීමකි. "භෝති" යනු ධර්මය ඇමතීමකි. "අනත්තකතානි" යනු තමා විසින් නොකරන ලද, එසේත් නැතිනම් අනාත්ම වූ ස්කන්ධයන් විසින් කරන ලද දේය. "කමත්තානං ඵුසිස්සන්ති" යනු ආත්මයක් නොමැති කල්හි සහ ස්කන්ධයන්ගේ ක්ෂණික බව නිසා කර්මයන් කිනම් ආත්මයක් ස්වකීය ඵලයෙන් ස්පර්ශ කරන්නේද, කර්ම ඵලය විඳින්නේ කවුද යන අර්ථයයි. "අවිද්වා" යනු ශ්‍රවණය ආදියෙන් තොර බැවින් ආර්ය ධර්මයෙහි අදක්ෂ වූ, නොදන්නා තැනැත්තායි. "අවිජ්ජාගතෝ" යනු අවිද්‍යාවට පැමිණි, ආර්ය ධර්මයෙහි හික්මීමක් නැති බැවින් ප්‍රහීණය නොකළ අවිද්‍යාව ඇත්තා යන අර්ථයයි. "තණ්හාධිපතෙය්‍යෙන චෙතසා" යනු "ඉදින් මම කියා කෙනෙක් නැත්නම්, මා විසින් කරන ලද කර්මයේ ඵලය විඳින්නේ කවුද? ඔහු සිටී නම් ඵල භුක්ති විඳීමක් විය හැකිය" යනුවෙන් තෘෂ්ණාව මූලිකව ඇති වූ සිතිවිල්ලෙනි. එනම් අත්තවාදූපාදානය සහිත සිතින් යන්නයි. "අතිධාවිතබ්බං" යනු සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණික භාවයෙහි පවා යම් සන්තතියක කර්මය කරන ලද ද, එහිම ඵලය උපදින බැවින් ධර්ම සමූහයක් පමණක් වූ කල්හි කර්ම ඵල සම්බන්ධය සිද්ධ වන විට, ඒකත්ව න්‍යාය වැරදි ලෙස ගෙන, එක් කර්ම කරන්නෙකු සහ විඳින්නෙකු සිටිය යුතුය, නැතහොත් "කර්ම ඵලයන්ගේ සම්බන්ධයක් නොවන්නේය" කියා ආත්මයෙන් හා ආත්මීයත්වයෙන් ශුන්‍ය බව ප්‍රකාශ කරන ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනය ඉක්මවා යා යුතු යයි සිතයි යන අර්ථයයි.

‘‘ဥပရိ ဆ အဘိညာ အာဂတာ’’တိ အနုရူပဓမ္မဝသေန ယထာနုသန္ဓိံ ဒဿေတိ, ဣတရေဟိ ပဋိပက္ခဝသေန. ကိလေသေနာတိ ‘‘လောဘော စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသော’’တိအာဒိနာ ကိလေသဝသေန. ဣမသ္မိမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ယထာ ဝုတ္တသုတ္တာဒီသု ပဋိပက္ခဝသေန ယထာနုသန္ဓိ, ဧဝံ ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေတိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ နိစ္စသာရာဒိပညာပကာနံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ဝသေန ဥဋ္ဌိတာ အယံ ဒေသနာ နိစ္စသာရာဒိသုညတာပကာသနေန နိဋ္ဌာပိတာတိ.

"ඉහළින් අභිඥා හයක් පැමිණියේය" යනු අනුරූප ධර්මයන්ගේ වශයෙන් යථානුසන්ධිය දක්වයි, අනෙක් ඒවා ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් දක්වයි. "ක්ලේශයෙන්" යනු "ලෝභය සිතේ උපක්ලේශයකි" යනාදී වශයෙන් ක්ලේශයන්ගේ වශයෙනි. "මෙහිත්" යනුවෙන් 'පි' ශබ්දයෙන් දක්වා ඇති පරිදි වදාළ සූත්‍ර ආදියෙහි ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් යථානුසන්ධිය වූ පරිදි, මේ සූත්‍රයෙහි ද එසේම බව දක්වයි. මක්නිසාද යත් නිත්‍ය සාරාදිය පනවන දෘෂ්ටිගතයන්ගේ වශයෙන් පැන නැඟුණු මේ දේශනාව, නිත්‍ය සාරාදියෙන් ශුන්‍ය බව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් අවසන් කරන ලදී.

ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတဝါရဝဏ္ဏနာ

පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිත වාරය පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

၁၀၅-၁၁၇. မရိယာဒဝိဘာဂဒဿနတ္ထန္တိ သဿတာဒိဒိဋ္ဌိဒဿနဿ သမ္မာဒဿနေန သင်္ကရာဘာဝဝိဘာဝနတ္ထံ. တဒပိ ဝေဒယိတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အဇာနတံ အပဿတန္တိ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ‘‘ဣဒံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ဧဝံဂဟိကံ ဧဝံပရာမဋ္ဌံ ဧဝံဂဟိတံ ဟောတိ ဧဝံအဘိသမ္ပရာယ’’န္တိ ယထာဘူတံ အဇာနန္တာနံ အပဿန္တာနံ. တထာ ယသ္မိံ ဝေဒယိတေ အဝီတတဏှတာယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပါဒိယန္တိ, တံ ဝေဒယိတံ သမုဒယာဒိတော ယထာဘူတံ အဇာနန္တာနံ အပဿန္တာနံ, ဧတေန အနာဝရဏဉာဏသမန္တစက္ခူဟိ ယထာ တထာဂတာနံ ယထာဘူတမေတ္ထ ဉာဏဒဿနံ, န ဧဝံ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ, အထ ခေါ တဏှာဒိဋ္ဌိပရာမာသောယေဝါတိ ဒဿေတိ. တေနေဝ စာယံ ဒေသနာ မရိယာဒဝိဘာဂဒဿနတ္ထာ ဇာတာ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ယထာဘူတံ ဓမ္မာနံ [Pg.181] သဘာဝံ အဇာနန္တာနံ အပဿန္တာန’’န္တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ. န ဟိ သင်္ခတဓမ္မသဘာဝံ အဇာနနမတ္တေန မိစ္ဆာ အဘိနိဝိသန္တီတိ. သာမညဇောတနာ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတီတိ အယံ ဝိသေသယောဇနာ ကတာ. ဝေဒယိတန္တိ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဒိဋ္ဌိပညာပနဝသေန ပဝတ္တံ ဒိဋ္ဌိယာ အနုဘူတံ အနုဘဝနံ. တဏှာဂတာနန္တိ တဏှာယ ဂတာနံ ဥပဂတာနံ, ပဝတ္တာနံ ဝါ. တဉ္စ ခေါ ပနေတန္တိ စ ယထာဝုတ္တံ ဝေဒယိတံ ပစ္စာမသတိ. တဉှိ ဝဋ္ဋာမိသဘူတံ ဒိဋ္ဌိတဏှာသလ္လာနုဝိဒ္ဓတာယ သဥဗ္ဗိလတ္တာ စဉ္စလံ, န မဂ္ဂဖလသုခံ ဝိယ ဧကရူပေန အဝတိဋ္ဌတီတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ပရိတဿိတေနာ’’တိအာဒိ.

105-117. "සීමා වෙන් කොට දැක්වීම පිණිස" යනු ශාස්වත ආදී දෘෂ්ටි දැක්වීම, සම්මා දර්ශනය සමඟ මිශ්‍ර නොවන බව ප්‍රකාශ කිරීම පිණිසයි. "එය ද විඳීමකි" යන්න සම්බන්ධයයි. "නොදන්නා වූ නොදක්නා වූ" යනු "ආත්මය හා ලෝකය ශාස්වතය" යන මේ දෘෂ්ටි ස්ථානය මෙබඳු වූ ගැනීමක්, මෙබඳු වූ පරාමර්ශනයක්, මෙබඳු වූ ග්‍රහණය කර ගැනීමක්, මෙබඳු වූ පරලොවක් වන්නේය යන්න යථාභූතව නොදන්නා වූ නොදක්නා වූ තැනැත්තන්ගේය. එසේම යම් විඳීමක් කෙරෙහි ප්‍රහීණය නොකළ තෘෂ්ණාවෙන් මෙසේ දෘෂ්ටිගතය ග්‍රහණය කරගනිත් ද, ඒ විඳීම සමුදය ආදී වශයෙන් යථාභූතව නොදන්නා වූ නොදක්නා වූවන්ගේය. මෙයින් තථාගතයන් වහන්සේලාට අනාවරණ ඥාන හා සමන්තචක්ඛු මඟින් යම් සේ යථාභූත ඥාන දර්ශනයක් ඇද්ද, දෘෂ්ටිගතිකයන්ට එසේ නොමැති බවත්, එය තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ටි පරාමර්ශනයක්ම බවත් දක්වයි. ඒ නිසාම මේ දේශනාව සීමා වෙන් කොට දැක්වීම පිණිස වූවකි. අටුවාවෙහි "ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය යථාභූතව නොදන්නා වූ නොදක්නා වූ" යනුවෙන් පොදුවේ දක්වා ඇත. මක්නිසාද යත් සංඛත ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය නොදැනීමෙන් පමණක් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිවලට බැස නොගන්නා බැවිනි. "සාමාන්‍යය දැක්වීම විශේෂයෙහි පිහිටයි" යන න්‍යායෙන් මේ විශේෂ යෝජනාව කරන ලදී. "විඳින ලදී" යනු "ආත්මය හා ලෝකය ශාස්වතය" යන දෘෂ්ටි පැනවීම් වශයෙන් පවතින, දෘෂ්ටියෙන් විඳින ලද අත්දැකීමයි. "තෘෂ්ණාවට පැමිණි" යනු තෘෂ්ණාවට පැමිණි හෝ එහි පවත්නා වූ තැනැත්තන්ගේය. "තංච ඛො පනෙතං" යන්නෙන් කලින් කී විඳීම විමසා බලයි. මක්නිසාද යත් එය වෘත්ත ආමිෂයක් වූ ද, දෘෂ්ටි තෘෂ්ණා නැමති හුලින් විදින ලද බැවින් ද, තැතිගැනීමෙන් යුක්ත බැවින් ද චංචල වේ. එය මාර්ග ඵල සැපය මෙන් එක ලෙස නොපවතී. එබැවිනි "තැතිගැනීමෙන්" යනාදිය වදාළේ.

အထ ဝါ ဧဝံ ဝိသေသကာရဏတော ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ဝိဘဇိတွာ ဣဒါနိ အဝိသေသကာရဏတော တာနိ ဒဿေတုံ ‘‘တတြ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိကာ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ. သဗ္ဗေသဉှိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ဝေဒနာ အဝိဇ္ဇာ တဏှာ စ အဝိသိဋ္ဌကာရန္တိ. တတ္ထ တဒပီတိ ‘‘သဿတံ အတ္တာနဉ္စ လောကဉ္စ ပညပေန္တိ’’တိ ဧတ္ထ ယဒေတံ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ပညာပနံ, တဒပိ. သုခါဒိဘေဒံ တိဝိဓဝေဒယိတံ ယထာက္ကမံ ဒုက္ခသလ္လာနိစ္စတော, အဝိသေသေန သမုဒယတ္ထင်္ဂမဿာဒါဒီနဝနိဿရဏတော ဝါ ယထာဘူတံ အဇာနန္တာနံ အပဿန္တာနံ, တတော ဧဝ စ သုခါဒိပတ္ထနာသမ္ဘဝတော တဏှာယ ဥပဂတတ္တာ တဏှာဂတာနံ တဏှာပရိတဿိတေန ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝ ဒိဋ္ဌိစလနမေဝ, ‘‘အသတိ အတ္တနိ ကော ဝေဒနံ အနုဘဝတီ’’တိ ကာယဝစီဒွါရေသု ဒိဋ္ဌိယာ စောပနပ္ပတ္တိမတ္တမေဝ ဝါ, န ပန ဒိဋ္ဌိယာ ပညာပေတဗ္ဗော သဿတော ကောစိ ဓမ္မော အတ္ထီတိ အတ္ထော. ဧကစ္စသဿတဝါဒါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

එසේත් නැතිනම් මෙසේ විශේෂ හේතු නිසා දෙසැටක් දෘෂ්ටිගතයන් බෙදා දක්වා, දැන් පොදු හේතු මඟින් ඒවා දැක්වීමට "මහණෙනි, එහිදී" යනාදී දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. සියලු දෘෂ්ටිගතිකයන්ට වේදනාව, අවිද්‍යාව සහ තෘෂ්ණාව යන මේවා පොදු හේතූන්ය. එහි "එය ද" යනු "ශාස්වත වූ ආත්මය හා ලෝකය පනවති" යන මෙහි යම් ඒ "ආත්මය හා ලෝකය ශාස්වතය" යන පැනවීමක් ඇද්ද, එය ද වේ. සැප ආදී භේද ඇති ත්‍රිවිධ විඳීම (වේදනාව) පිළිවෙළින් දුක් සහිත බැවින් හා අනිත්‍ය බැවින් ද, විශේෂයක් නොමැතිව සමුදය, අත්තංගම, ආස්වාද, ආදීනව, නිස්සරණ වශයෙන් යථාභූතව නොදන්නා වූ නොදක්නා වූ තැනැත්තන්ගේ ද, ඒ නිසාම සැප ආදිය පැතීම සම්භව වන බැවින් තෘෂ්ණාවට පැමිණි තැනැත්තන්ගේ තෘෂ්ණාවෙන් වූ තැතිගැනීමත් සමඟ ඇති වූ දෘෂ්ටි විප්ඵන්දිතයම (දෘෂ්ටිය නිසා වූ සැලීමම), දෘෂ්ටි චලනයම වේ. "ආත්මයක් නැති කල්හි කවුද වේදනාව විඳින්නේ?" යනුවෙන් කාය වාග් ද්වාරයන්හි දෘෂ්ටිය නිසා වූ චලනයක් පමණක්ම වේ. පැනවිය යුතු වූ ශාස්වත වූ කිසිදු ධර්මයක් දෘෂ්ටියෙහි නැත යන අර්ථයයි. ඒකච්චසස්සතවාද ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ဖဿပစ္စယဝါရဝဏ္ဏနာ

ඵස්සප්පච්චය වාරය පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

၁၁၈. ယေန တဏှာပရိတဿိတေန ဧတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ပဝတ္တန္တိ, တဿ ဝေဒယိတံ ပစ္စယော, ဝေဒယိတဿာပိ ဖဿော ပစ္စယောတိ ဒေသနာ ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယပရမ္ပရနိဒ္ဓါရဏန္တိ အာဟ ‘‘ပရမ္ပရပစ္စယဒဿနတ္ထ’’န္တိ, တေန ယထာ ပညာပနဓမ္မော ဒိဋ္ဌိ, တပ္ပစ္စယဓမ္မာ စ ယထာသကံ ပစ္စယဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န ပစ္စယေဟိ ဝိနာ, ဧဝံ ပညာပေတဗ္ဗာ ဓမ္မာပိ ရူပဝေဒနာဒယော, န ဧတ္ထ ကောစိ အတ္တာ ဝါ လောကော ဝါ သဿတောတိ အယမတ္ထော ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

118. යම් තෘෂ්ණාවෙන් වූ තැතිගැනීමකින් මේ දෘෂ්ටිගතයන් පවතින්නේ ද, එයට විඳීම (වේදනාව) ප්‍රත්‍ය වේ, විඳීමට ද ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය වේ යන දේශනාව දෘෂ්ටියේ ප්‍රත්‍ය පරම්පරාව නිර්ණය කිරීමක් බැවින් "පරම්පරා ප්‍රත්‍ය දැක්වීම පිණිස" යැයි කීහ. ඒ මඟින් යම් සේ පැනවිය යුතු වූ දෘෂ්ටිය සහ එහි ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් ද ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන්ම උපදියි, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව නොවේ ද, එසේම පැනවිය යුතු වූ රූප වේදනාදී ධර්මයන් ද එසේමය. මෙහි ශාස්වත වූ කිසිදු ආත්මයක් හෝ ලෝකයක් නැත යන මේ අර්ථය දක්වන ලද බව දත යුතුය.

နေတံဌာနံဝိဇ္ဇတိဝါရဝဏ္ဏနာ

"නේතං ඨානං විජ්ජති" (එබඳු කරුණක් විද්‍යමාන නොවේ) යන වාරය පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

၁၃၁. တဿ [Pg.182] ပစ္စယဿာတိ ဖဿပစ္စယဿ ဒိဋ္ဌိဝေဒယိတေတိ ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယဘူတေ ဝေဒယိတေ, ဖဿပဓာနေဟိ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗေတိ အတ္ထော. ဝိနာပိ စက္ခာဒိဝတ္ထူဟိ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မေဟိ စ ကေဟိစိ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ပန ကဒါစိ ဖဿေန ဝိနာတိ ဖဿော ဝေဒနာယ ဗလဝကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ဗလဝဘာဝဒဿနတ္ထ’’န္တိ. သန္နိဟိတောပိ ဟိ ဝိသယော သစေ ဖုသနာကာရရဟိတော ဟောတိ စိတ္တုပ္ပာဒေါ, န တဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော ဟောတီတိ ဖဿောဝ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝိသေသပစ္စယော. တထာ ဟိ ဘဂဝတာ စိတ္တုပ္ပာဒံ ဝိဘဇန္တေန ဖဿောယေဝ ပဌမံ ဥဒ္ဓဋော, ဝေဒနာယ ပန အဓိဋ္ဌာနမေဝ.

131. ‘තස්ස පච්චයස්සා’ති යනු ඵස්ස පච්චය නිසා යන්නයි. ‘දිට්ඨිවේදයිතේ’ යනු දෘෂ්ටියට ප්‍රත්‍ය වූ වේදනාවෙහි, එනම් ඵස්සය ප්‍රධාන කොට ඇති ස්වකීය ප්‍රත්‍යයන් මගින් නිපදවිය යුතු යන අර්ථයයි. ඇස ආදී වස්තූන් හා ඇතැම් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් නොමැති වුවද වේදනාව උපදින නමුත්, කිසිවිටෙකත් ඵස්සයෙන් තොරව නම් නූපදී. එබැවින් ඵස්සය වේදනාවට ප්‍රබල හේතුවක් බව දැක්වීම සඳහා ‘බලවභාවදස්සනත්ථං’ (ප්‍රබල බව දැක්වීම පිණිස) යැයි පවසන ලදී. මන්දයත්, අරමුණ ඉදිරියෙහි තිබුණද, ඉදින් සිතේ ඉපදීම ස්පර්ශ වන ස්වභාවයෙන් තොර වූයේ නම්, එයට අරමුණු ප්‍රත්‍යය මගින් ප්‍රත්‍ය වීමක් සිදු නොවේ. එබැවින් ඵස්සයම සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට විශේෂ ප්‍රත්‍යය වේ. එහෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චිත්තෝත්පාදයන් බෙදා දක්වන කල්හි පළමුව ඵස්සයම ගෙන හැර දැක්වූ සේක. එය වේදනාවට අධිෂ්ඨානයක් (පදනමක්) ම වේ.

ဒိဋ္ဌိဂတိကာဓိဋ္ဌာနဝဋ္ဋကထာဝဏ္ဏနာ

දිට්ඨිගතික ආධිෂ්ඨාන වට්ට කථා වර්ණනාවයි.

၁၄၄. ဟေဋ္ဌာ တီသုပိ ဝါရေသု အဓိကတတ္တာ, ဥပရိ စ ‘‘ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’တိ ဝက္ခမာနတ္တာ ဝေဒယိတမေတ္ထ ပဓာနန္တိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗဒိဋ္ဌိဝေဒယိတာနိ သမ္ပိဏ္ဍေတီ’’တိ. သမ္ပိဏ္ဍေတီတိ စ ‘‘ယေပိ တေ’’တိ တတ္ထ တတ္ထ အာဂတဿ ပိ-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဒဿေတိ. ဝေဒယိတဿ ဖဿေ ပက္ခိပနံ ဖဿပစ္စယတာဒဿနမေဝ ‘‘ဆဟိ အဇ္ဈတ္တိကာယတနေဟိ ဆဠာရမ္မဏပဋိသံဝေဒနံ ဧကန္တတော ဆဖဿဟေတုကမေဝါ’’တိ. သဉ္ဇာယန္တိ ဧတ္ထာတိ အဓိကရဏတ္ထော သဉ္ဇာတိ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘သဉ္ဇာတိဋ္ဌာနေ’’တိ. ဧဝံ သမောသရဏသဒ္ဒေါပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာယတတိ ဧတ္ထ ဖလံ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယ, အာယဘူတံ ဝါ အတ္တနော ဖလံ တနောတိ ပဝတ္တေတီတိ အာယတနံ, ကာရဏံ. ရုက္ခဂစ္ဆသမူဟေ အရညဝေါဟာရော အရညမေဝ အရညာယတနန္တိ အာဟ ‘‘ပဏ္ဏတ္တိမတ္တေ’’တိ. အတ္ထတ္တယေပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန အဝုတ္တတ္ထသမ္ပိဏ္ဍနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တေန အာကာရနိဝါသာဓိဋ္ဌာနတ္ထေ သင်္ဂဏှာတိ. ဟိရညာယတနံ သုဝဏ္ဏာယတနံ, ဝါသုဒေဝါယတနံ ကမ္မာယတနန္တိ အာဒီသု အာကရနိဝါသာဓိဋ္ဌာနေသု အာယတနသဒ္ဒေါ. စက္ခာဒီသု စ ဖဿာဒယော အာကိဏ္ဏာ, တာနိ စ နေသံ နိဝါသော, အဓိဋ္ဌာနဉ္စ နိဿယပစ္စယဘာဝတောတိ. တိဏ္ဏမ္ပိ ဝိသယိန္ဒြိယဝိညာဏာနံ သင်္ဂတိဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗော ဖဿောတိ ‘‘သင်္ဂတီ’’တိ ဝုတ္တော. တထာ ဟိ သော ‘‘သန္နိပါတပစ္စုပဋ္ဌာနော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣမိနာ နယေနာတိ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ အညေသု သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု ယထာ ‘‘စက္ခုဉ္စ…ပေ… ဖဿော’’တိ [Pg.183] (မ. နိ. ၁.၂၀၄; မ. နိ. ၃.၄၂၁, ၄၂၅, ၄၂၆; သံ. နိ. ၂.၄၃-၄၅; သံ. နိ. ၄.၆၀; ကထာ. ၄၆၅) ဧတသ္မိံ သုတ္တေ ဝေဒနာယ ပဓာနကာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ ဖဿသီသေန ဒေသနာ ကတာ, ဧဝမိဓာပိ ဗြဟ္မဇာလေ ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ’’တိအာဒိနာ ဖဿံ အာဒိံ ကတွာ အပရန္တပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဒီပနေန ပစ္စယပရမ္ပရံ ဒဿေတုံ ‘‘ဖဿာယတနေဟိ ဖုဿ ဖုဿာ’’တိ ဖဿမုခေန ဝုတ္တံ.

144. පහත දැක්වෙන වාර තුනෙහිම අධිකාරී වූ බැවින්ද, ඉදිරියෙහිදී ‘පටිසංවේදෙන්ති’ යැයි පවසන බැවින්ද මෙහි වේදනාවම ප්‍රධාන වේ යැයි පවසමින් ‘සබ්බදිට්ඨිවේදයිතානි සම්පිණ්ඩේති’ (සියලු දෘෂ්ටිගත වේදනාවන් එක්තැන් කරයි) යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘සම්පිණ්ඩේති’ යන්නෙන් ‘යෙ පි තෙ’ (යම් කෙනෙක් වේද) යනාදී තැන්වල එන ‘පි’ ශබ්දයේ අර්ථය දක්වයි. වේදනාව ඵස්සයට ඇතුළත් කිරීම ඵස්ස ප්‍රත්‍ය බව දැක්වීමක්ම වේ. එනම්, ‘අභ්‍යන්තර ආයතන සය මගින් අරමුණු සයක් අත්විඳීම ඒකාන්තයෙන්ම ඵස්ස සය හේතුවෙන්ම වේ’ යන්නයි. ‘මෙහි උපදී’ යන අර්ථයෙන් ‘සංජාති’ ශබ්දය අධිකරණ අර්ථය ගනියි; එබැවින් ‘සංජාතිට්ඨානේ’ (උපදින ස්ථානයෙහි) යැයි පවසන ලදී. ‘සමෝසරණ’ ශබ්දයද එලෙසම දත යුතුය. ඵලය ඒ මත රඳා පවතින බැවින් හෝ තමන්ගේ ඵලය පතුරුවන (පවත්වන) බැවින් එය ‘ආයතන’ නම් වේ, එනම් හේතුවයි. ගස් හා පඳුරු සමූහයක් ඇති තැන ‘අරණ්‍ය’ (වනය) යන ව්‍යවහාරය ඇති වන්නා සේ, වනයම ‘අරණ්‍යායතනය’ වේ; එබැවින් ‘පණ්ණත්තිමත්තේ’ (ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයක්) යැයි පවසන ලදී. ‘අත්ථත්තයේපි’ (අර්ථ තුනෙහිද) යන තැන ‘පි’ ශබ්දයෙන් නොපැවසුණු අර්ථයන්ද සංග්‍රහ කරන බව දත යුතුය. ඒ අනුව ‘ආකර’ (ආකරය), ‘නිවාස’ (වාසස්ථානය), ‘අධිෂ්ඨාන’ (පදනම) යන අර්ථයන්ද ගැනේ. ‘හිරඤ්ඤායතනං’, ‘සුවණ්ණායතනං’, ‘වාසුදේවායතනං’, ‘කම්මායතනං’ ආදී තැන්වල ආයතන ශබ්දය යෙදෙන්නේ ආකර, නිවාස හා අධිෂ්ඨාන යන අර්ථවලිනි. චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රියන්හි ඵස්සාදී ධර්මයන් පැතිර පවතින අතර, ඒවා එම ධර්මයන්ගේ නිවාසය හා නිස්සය ප්‍රත්‍යය වශයෙන් පදනම (අධිෂ්ඨානය) ද වේ. විෂය (අරමුණ), ඉන්ද්‍රිය හා විඤ්ඤාණය යන තිදෙනාගේ එක්වීම (සංගතිය) වශයෙන් ඵස්සය ගත යුතු බැවින් එය ‘සංගතී’ යැයි කියනු ලැබේ. එලෙසම එය ‘සන්නිපාතපච්චුපට්ඨාන’ (එක්වීම ලක්ෂණ කොට ඇත්තක්) ලෙසද හැඳින්වේ. මෙම ක්‍රමයට අනුව, අනෙකුත් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් පවතින කල්හි පවා, ‘ඇස ද ...පෙ... ඵස්සය ද’ යන මෙම සූත්‍රයෙහි වේදනාව ප්‍රධාන හේතුව බව දැක්වීම සඳහා ඵස්සය මූලික කරගෙන දේශනාව කළා සේ, මෙහි බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහිද ‘ඵස්සපච්චයා වේදනා’ යනාදී වශයෙන් ඵස්සය මුල් කරගෙන මතු පටිච්චසමුප්පාදය දැක්වීමෙන් ප්‍රත්‍ය පරම්පරාව දැක්වීම පිණිස ‘ඵස්සායතනේහි ඵුස්ස ඵුස්ස’ යැයි ඵස්සය මුඛ්‍ය කරගෙන පවසන ලදී.

ဖဿော အရူပဓမ္မောပိ သမာနော ဧကဒေသေန အာရမ္မဏေ အနလ္လီယမာနောပိ ဖုသနာကာရေန ပဝတ္တတိ ဖုသန္တော ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဖဿောဝ တံ တံ အာရမ္မဏံ ဖုသတီ’’တိ, ယေန သော ‘‘ဖုသနလက္ခဏော, သံဃဋ္ဋနရသော’’တိ စ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဖဿာယတနေဟိ ဖုဿ ဖုဿာ’’တိ အဖုသနကိစ္စာနိပိ အာယတနာနိ ‘‘မဉ္စာ ဃောသန္တီ’’တိအာဒီသု ဝိယ နိဿိတဝေါဟာရေန ဖုသနကိစ္စာနိ ကတွာ ဒဿိတာနီတိ အာဟ ‘‘ဖဿေ ဥပနိက္ခိပိတွာ’’တိ, ဖဿဂတိကာနိ ကတွာ ဖဿူပစာရံ အာရောပေတွာတိ အတ္ထော. ဥပစာရော ဟိ နာမ ဝေါဟာရမတ္တံ, န တေန အတ္ထသိဒ္ဓိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ.

ඵස්සය අරූප ධර්මයක් වුවද, අරමුණෙහි එක් ප්‍රදේශයක නොඇලී පවතින නමුත්, ස්පර්ශ කරන ආකාරයෙන් පවතින බැවින් එය ‘ස්පර්ශ කරන්නාක් මෙන් වේ’ යැයි පවසමින් ‘ඵස්සයම ඒ ඒ අරමුණ ස්පර්ශ කරයි’ යැයි කියන ලදී. එහෙයින්ම එය ‘ඵුසන ලක්ඛණෝ’ (ස්පර්ශ කිරීම ලක්ෂණ කොට ඇති) සහ ‘සංඝට්ටන රසෝ’ (ගැටීම කෘත්‍ය කොට ඇති) යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඵස්සායතනේහි ඵුස්ස ඵුස්ස’ යන්නෙහි ස්පර්ශ කිරීමේ කෘත්‍යයක් නොකරන ආයතනයන් පවා, ‘ඇඳන් කෑගසති’ යනාදී ව්‍යවහාරයන්හි මෙන්, නිස්සිත ව්‍යවහාරය (යමක් ඇසුරු කළ දෙයෙහි නම ඒ මත තැබීම) මගින් ස්පර්ශ කිරීමේ කෘත්‍යය කරන බව දක්වා ඇත. එබැවින් ‘ඵස්සේ උපනික්ඛිපිත්වා’ යනු ඵස්සයෙහි ඇතුළත් කර, ඵස්ස උපචාරය ආරෝපණය කර යන අර්ථයයි. ‘උපචාර’ යනු ව්‍යවහාරයක් පමණක් වන අතර, එයින් පරමාර්ථ වශයෙන් අර්ථය සිද්ධ නොවන බව ‘තස්මා’ යනාදියෙන් පවසන ලදී.

အတ္တနော ပစ္စယဘူတာနံ ဆန္နံ ဖဿာနံ ဝသေန စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ယာဝ မနောသမ္ဖဿဇာတိ သင်္ခေပတော ဆဗ္ဗိဓာ ဝေဒနာ, ဝိတ္ထာရတော ပန အဋ္ဌသတပရိယာယေန အဋ္ဌသတဘေဒါ. ရူပတဏှာဒိဘေဒါယာတိ ရူပတဏှာ ယာဝ ဓမ္မတဏှာတိ သင်္ခေပတော ဆပ္ပဘေဒါယ, ဝိတ္ထာရတော အဋ္ဌသတဘေဒါယ. ဥပနိဿယကောဋိယာတိ ဥပနိဿယသီသေန. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဥပနိဿယပစ္စယောဝ ဥဒ္ဓဋော, နနု သုခါ ဝေဒနာ, အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ စ တဏှာယ အာရမ္မဏမတ္တအာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယပကတူပနိဿယဝသေန စတုဓာ ပစ္စယော, ဒုက္ခာ စ အာရမ္မဏမတ္တပကတူပနိဿယဝသေန ဒွိဓာတိ? သစ္စမေတံ, ဥပနိဿယေ ဧဝ ပန တံ သဗ္ဗံ အန္တောဂဓံ. ယုတ္တံ တာဝ အာရမ္မဏူပနိဿယဿ ဥပနိဿယသာမညတော ဥပနိဿယေန သင်္ဂဟော, အာရမ္မဏမတ္တအာရမ္မဏာဓိပတီနံ ပန ကထန္တိ? တေသမ္ပိ အာရမ္မဏသာမညတော အာရမ္မဏူပနိဿယေန သင်္ဂဟောဝ ကတော, န ပကတူပနိဿယေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတဒတ္ထမေဝေတ္ထ ‘‘ဥပနိဿယကောဋိယာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ‘‘ဥပနိဿယေနာ’’တိ.

තමන්ට ප්‍රත්‍ය වූ ඵස්සයන් සය අනුව, චක්ඛුසම්ඵස්සජා වේදනාවේ සිට මනෝසම්ඵස්සජා වේදනාව දක්වා සංක්ෂේපයෙන් වේදනා සයකි. විස්තර වශයෙන් නම් එකසිය අට වැදෑරුම් වේ. ‘රූපතණ්හාදිබේදයා’ යනු රූප තණ්හාවේ සිට ධම්ම තණ්හාව දක්වා සංක්ෂේපයෙන් සය වැදෑරුම් වන අතර විස්තර වශයෙන් එකසිය අට වැදෑරුම් වේ. ‘උපනිස්සයකෝටියා’ යනු උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය මූලික කරගනිමින් යන්නයි. මෙහි උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයම පමණක් ගෙන හැර දැක්වූයේ ඇයි? සැප වේදනාව සහ නොදුක් නොසැප වේදනාව තණ්හාවට ආරම්මණ, ආරම්මණාධිපති, ආරම්මණූපනිස්සය සහ පකතූපනිස්සය වශයෙන් සිවු ආකාරයකින් ප්‍රත්‍ය වන අතර, දුක් වේදනාව ආරම්මණ සහ පකතූපනිස්සය වශයෙන් දෙආකාරයකින් ප්‍රත්‍ය නොවේද? එය සත්‍යයකි, නමුත් ඒ සියල්ල උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙහිම අන්තර්ගත වේ. ආරම්මණූපනිස්සය, උපනිස්සය යන පොදු නාමය යටතේ ගැනීම සුදුසුය. එහෙත් ආරම්මණ මාත්‍රය හා ආරම්මණාධිපති පිළිබඳව කෙසේද? ඒවාද ආරම්මණ ස්වභාවයෙන් පොදු බැවින් ආරම්මණූපනිස්සයෙහිම සංග්‍රහ කරන ලදී, පකතූපනිස්සයෙහි නොවේ. මේ අර්ථය සඳහාම මෙහි ‘උපනිස්සයකෝටියා’ (උපනිස්සය කොටසින්) යැයි පවසන ලදී, ‘උපනිස්සයේන’ (උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන්) යැයි පමණක් නොපැවසූහ.

စတုဗ္ဗိဓဿာတိ ကာမုပါဒါနံ ယာဝ အတ္တဝါဒုပါဒါနန္တိ စတုဗ္ဗိဓဿ. နနု စ တဏှာဝ ကာမုပါဒါနန္တိ? သစ္စမေတံ. တတ္ထ ဒုဗ္ဗလာ တဏှာ တဏှာဝ, ဗလဝတီ [Pg.184] တဏှာ ကာမုပါဒါနံ. အထ ဝါ အပ္ပတ္တဝိသယပတ္ထနာ တဏှာ တမသိ စောရာနံ ကရပသာရဏံ ဝိယ. သမ္ပတ္တဝိသယဂ္ဂဟဏံ ဥပါဒါနံ, စောရာနံ ကရပ္ပတ္တဓနဂ္ဂဟဏံ ဝိယ. အပ္ပိစ္ဆတာပဋိပက္ခာ တဏှာ, သန္တောသပဋိပက္ခာ ဥပါဒါနံ. ပရိယေသနဒုက္ခမူလံ တဏှာ, အာရက္ခဒုက္ခမူလံ ဥပါဒါနန္တိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ဥပါဒါနဿာတိ အသဟဇာတဿ ဥပါဒါနဿ ဥပနိဿယကောဋိယာ, ဣတရဿ သဟဇာတကောဋိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ အနန္တရဿ အနန္တရသမနန္တရအနန္တရူပနိဿယနတ္ထိဝိဂတာသေဝနပစ္စယေဟိ, အနာနန္တရဿ ဥပနိဿယေန, အာရမ္မဏဘူတာ ပန အာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယေဟိ, အာရမ္မဏမတ္တေနေဝ ဝါတိ တံ သဗ္ဗံ ဥပနိဿယေနေဝ ဂဟေတွာ ‘‘ဥပနိဿယကောဋိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ စ တဏှာယ ရူပါဒီနိ အဿာဒေတွာ ကာမေသု ပါတဗျတံ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ တဏှာ ကာမုပါဒါနဿ ဥပနိဿယော. တထာ ရူပါဒိဘေဒေဝ သမ္မူဠှော ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၁; မ. နိ. ၁.၄၄၅; မ. နိ. ၂.၉၄, ၉၅, ၂၂၅; မ. နိ. ၃.၉၁, ၁၁၆, ၁၃၆; သံ. နိ. ၃.၂၁၀; ဓ. သ. ၁၂၂၁; ဝိဘ. ၉၃၈) မိစ္ဆာဒဿနံ, သံသာရတော မုစ္စိတုကာမော အသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ သုဒ္ဓိမဂ္ဂပရာမသနံ, ခန္ဓေသု အတ္တတ္တနိယဂါဟဘူတံ သက္ကာယဒဿနံ ဂဏှာတိ, တသ္မာ ဣတရေသမ္ပိ တဏှာ ဥပနိဿယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဟဇာတဿ ပန သဟဇာတအညမညနိဿယသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဟေတုဝသေန တဏှာ ပစ္စယော ဟောတိ. တံ သဗ္ဗံ သန္ဓာယ ‘‘သဟဇာတကောဋိယာ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘සිව්වැදෑරුම්’ යනු කාමුපාදානයේ සිට අත්තවාදූපාදානය දක්වා වූ සතර ආකාරයයි. තණ්හාවම කාමුපාදානය නොවේද? එය සත්‍යයකි. එහිදී දුර්වල තණ්හාව ‘තණ්හාව’ නම් වේ; බලවත් තණ්හාව ‘කාමුපාදානය’ වේ. නැතහොත්, තමාට මෙතෙක් අත් නොවූ අරමුණු පැතීම තණ්හාවයි; එය අඳුරේ සිටින සොරුන් අත පෑම වැනිය. තමාට පත් වූ අරමුණු තදින් අල්ලා ගැනීම උපාදානයයි; එය සොරුන් තමන් අතට පත් ධනය තදින් අල්ලා ගැනීම වැනිය. අල්පේච්ඡතාවට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ තණ්හාවයි; සන්තෝෂයට (ලැබුණු දෙයින් සතුටු වීමට) ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ උපාදානයයි. සෙවීමේ දුකට මුල තණ්හාවයි; රැක ගැනීමේ දුකට මුල උපාදානයයි - මෙය මේ දෙකෙහි වෙනසයි. ‘උපාදානයට’ යන්නෙන් සහජාත නොවන (පසුව උපදින) උපාදානයට උපනිස්සය වශයෙන් ද, අනෙකට (සහජාත උපාදානයට) සහජාත වශයෙන් ද ප්‍රත්‍යය වන බව දත යුතුය. එහිදී අනන්තර, සමනන්තර, අනන්තරූපනිස්සය, නත්ථි, විගත සහ ආසේවන යන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ද, අනන්තර නොවන විට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ද, අරමුණු වූ විට ආරම්මණාධිපති, ආරම්මණූපනිස්සය හෝ ආරම්මණ මාත්‍රයෙන් ද ප්‍රත්‍යය වන බැවින්, ඒ සියල්ල උපනිස්සය යටතට ගෙන ‘උපනිස්සය වශයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. යම් හෙයකින් තණ්හාව මගින් රූප ආදිය ආස්වාදනය කොට කාමයන්හි ඇලීමට පත්වන බැවින්, තණ්හාව කාමුපාදානයට උපනිස්සය වේ. එසේම රූප ආදියෙහිම මුළා වූ තැනැත්තා ‘දුන් දෙයෙහි විපාක නැත’ යනාදී මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ද, සංසාරයෙන් මිදීමට කැමති වන්නා අශුද්ධි මාර්ගය ශුද්ධි මාර්ගය ලෙස ගැනීම ද, ස්කන්ධයන් කෙරෙහි ‘මම, මගේ’ යැයි ගන්නා සක්කාය දිට්ඨිය ද ග්‍රහණය කරන බැවින්, සෙසු උපාදානයන්ට ද තණ්හාව උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයක් වන බව දත යුතුය. සහජාත උපාදානයන් සඳහා සහජාත, අන්‍යමඤ්ඤ, නිස්සය, සම්පයුත්ත, අත්ථි සහ අවිගත යන හේතු වශයෙන් තණ්හාව ප්‍රත්‍යය වේ. ඒ සියල්ල අරභයා ‘සහජාත වශයෙන්’ යැයි පවසන ලදී.

တထာတိ ဥပနိဿယကောဋိယာ စေဝ သဟဇာတကောဋိယာ စာတိ အတ္ထော. ဘဝဿာတိ ကမ္မဘဝဿ စေဝ ဥပပတ္တိဘဝဿ စ. တတ္ထ စေတနာဒိသင်္ခါ တံ သဗ္ဗံ ဘဝဂါမိကမ္မံ ကမ္မဘဝေါ, ကာမဘဝါဒိကော နဝဝိဓော ဥပပတ္တိဘဝေါ, တေသံ ဥပပတ္တိဘဝဿ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဥပါဒါနံ ဥပပတ္တိဘဝကာရဏကမ္မဘဝကာရဏဘာဝတော, တဿ စ သဟာယဘာဝူပဂမနတော ပကတူပနိဿယဝသေန ပစ္စယော ဟောတိ. ကမ္မာရမ္မဏကရဏကာလေ ပန ကမ္မသဟဇာတကာမုပါဒါနံ ဥပပတ္တိဘဝဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော ဟောတိ. ကမ္မဘဝဿ ပန သဟဇာတဿ သဟဇာတံ ဥပါဒါနံ သဟဇာတအညမညနိဿယသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဝသေန စေဝ ဟေတုမဂ္ဂဝသေန စ အနေကဓာ ပစ္စယော ဟောတိ, အသဟဇာတဿ အနန္တရသမနန္တရအနန္တရူပနိဿယနတ္ထိဝိဂတာသေဝနဝသေန, ဣတရဿ ပကတူပနိဿယဝသေန, သမ္မသနာဒိကာလေသု အာရမ္မဏဝသေန စ ပစ္စယော ဟောတိ. တတ္ထ အနန္တရာဒိကေ [Pg.185] ဥပနိဿယပစ္စယေ, သဟဇာတာဒိကေ သဟဇာတပစ္စယေ ပက္ခိပိတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပနိဿယကောဋိယာ စေဝ သဟဇာတကောဋိယာ စာ’’တိ.

‘එලෙසම’ යනු උපනිස්සය වශයෙන් හා සහජාත වශයෙන් යන අර්ථයයි. ‘භවයට’ යනු කර්ම භවයට හා උප්පත්ති භවයට යන දෙකටමයි. එහිදී චේතනා ආදී වූ සියලු භවගාමී කර්ම ‘කර්ම භවය’ නම් වේ. කාම භවය ආදී නව වැදෑරුම් භව ‘උප්පත්ති භවය’ නම් වේ. ඒ අතරින් උප්පත්ති භවය සඳහා සතර වැදෑරුම් උපාදානයන්ම උප්පත්ති භවයට හේතු වන කර්ම භවයට හේතු වන බැවින් ද, එයට සහායක වන බැවින් ද ප්‍රකෘතූපනිස්සය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. කර්මාරම්මණ කරන අවස්ථාවේදී කර්මය හා සහජාත වූ කාමුපාදානය උප්පත්ති භවයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. කර්ම භවය සඳහා සහජාත වූ උපාදානය සහජාත, අන්‍යමඤ්ඤ, නිස්සය, සම්පයුත්ත, අත්ථි සහ අවිගත වශයෙන් ද, හේතු හා මාර්ග වශයෙන් ද බොහෝ ආකාරයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. සහජාත නොවන විට අනන්තර, සමනන්තර, අනන්තරූපනිස්සය, නත්ථි, විගත සහ ආසේවන වශයෙන් ද, අනෙක් විට ප්‍රකෘතූපනිස්සය වශයෙන් ද, සම්මර්ශනය (භාවනා) කරන අවස්ථාවලදී ආරම්මණ වශයෙන් ද ප්‍රත්‍යය වේ. එහිදී අනන්තර ආදී උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයන් ද, සහජාත ආදී ප්‍රත්‍යයන් ද ඇතුළත් කොට ‘උපනිස්සය වශයෙන් හා සහජාත වශයෙන්’ යැයි පවසන ලදී.

ဘဝေါ ဇာတိယာတိ ဧတ္ထ ဘဝေါတိ ကမ္မဘဝေါ အဓိပ္ပေတော. သော ဟိ ဇာတိယာ ပစ္စယော, န ဥပပတ္တိဘဝေါ. ဥပပတ္တိဘဝေါ ဟိ ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တာ ခန္ဓာ ဇာတိယေဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဇာတီတိ ပနေတ္ထ သဝိကာရာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ. သဝိကာရာတိ စ နိဗ္ဗတ္တိဝိကာရေန သဝိကာရာ, တေ စ အတ္ထတော ဥပပတ္တိဘဝေါယေဝ. န ဟိ တဒေဝ တဿ ကာရဏံ ဘဝိတုံ ယုတ္တန္တိ. ကမ္မဘဝေါ စ ဥပပတ္တိဘဝဿ ကမ္မပစ္စယေန စေဝ ဥပနိဿယပစ္စယေန စ ပစ္စယော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဘဝေါ ဇာတိယာ ဥပနိဿယကောဋိယာ ပစ္စယော’’တိ.

‘භවය නිසා ජාතිය’ යන මෙහි ‘භවය’ යන්නෙන් කර්ම භවය අදහස් වේ. ජාතියට ප්‍රත්‍යය වන්නේ එයයි, උප්පත්ති භවය නොවේ. උප්පත්ති භවය යනු පළමුව හටගත් ස්කන්ධයන්ම වන බැවින් එය ජාතියම වේ. එබැවින් ‘මෙහි ජාතිය යනු විකාර සහිත පංචස්කන්ධය ලෙස දත යුතුය’ යැයි පවසන ලදී. ‘විකාර සහිත’ යනු හටගැනීමේ වෙනස සහිත වූවකි, එය අර්ථ වශයෙන් උප්පත්ති භවයම වේ. එයම එයට හේතුව වීම සුදුසු නැත. කර්ම භවය උප්පත්ති භවය සඳහා කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් හා උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වන හෙයින් ‘භවය ජාතියට උපනිස්සය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි පවසන ලදී.

ယသ္မာ စ သတိ ဇာတိယာ ဇရာမရဏံ, ဇရာမရဏာဒိနာ ဖုဋ္ဌဿ ဗာလဿ သောကာဒယော စ သမ္ဘဝန္တိ, နာသတိ, တသ္မာ ‘‘ဇာတိ…ပေ… ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သဟဇာတူပနိဿယသီသေန ပစ္စယဝိစာရဏာယ ဒဿိတတ္တာ, အင်္ဂဝိစာရဏာယ စ အနာမဋ္ဌတ္တာ အာဟ ‘‘အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ’’တိ. မဟာဝိသယတ္တာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိစာရဏာယ သာ နိရဝသေသာ ကုတော လဒ္ဓဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘ဝိတ္ထာရတော’’တိအာဒိ. ဧကဒေသေန စေတ္ထ ကထိတဿ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဿ တထာ ကထနေ သဒ္ဓိံ ဥဒါဟရဏေန ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘဂဝါ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကောဋိ န ပညာယတီတိ အသုကဿ နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ, စက္ကဝတ္တိနော ဝါ ကာလေ အဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပန္နာ, န တတော ပုဗ္ဗေတိ အဝိဇ္ဇာယ အာဒိမရိယာဒါ အပ္ပဋိဟတဿ မမ သဗ္ဗညုတညာဏဿာပိ န ပညာယတိ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာယေဝါတိ အတ္ထော. အယံ ပစ္စယော ဣဒပ္ပစ္စယော, တသ္မာ ဣဒပ္ပစ္စယာ, ဣမသ္မာ ကာရဏာ အာသဝပစ္စယာတိ အတ္ထော. ဘဝတဏှာယာတိ ဘဝသံယောဇနဘူတာယ တဏှာယ. ဘဝဒိဋ္ဌိယာတိ သဿတဒိဋ္ဌိယာ. ‘‘ဣတော ဧတ္ထ ဧတ္တော ဣဓာ’’တိ အပရိယန္တံ အပရာပရုပ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ.

යම් හෙයකින් ජාතිය ඇති කල්හි ජරා මරණ ඇතිවන බැවින් ද, ජරා මරණ ආදියෙන් පීඩිත වූ අඥාන පුද්ගලයාට ශෝකාදිය හටගන්නා බැවින් ද, ජාතිය නැති කල්හි ඒවා හට නොගන්නා බැවින් ද ‘ජාතිය...පෙ... ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි පවසන ලදී. සහජාත හා උපනිස්සය මුල් කරගනිමින් ප්‍රත්‍යය විමසීම පෙන්වා දුන් බැවින් ද, අංග විමසීම (විස්තරාත්මකව) ස්පර්ශ නොකළ බැවින් ද ‘මෙහි සාරාංශය මෙයයි’ යැයි පවසන ලදී. මහා විෂයයක් වූ පටිච්චසමුප්පාද විමසීම සම්පූර්ණයෙන්ම ලබාගත හැක්කේ කොතැනින්ද යන්න පැහැදිලි කිරීමට ‘විස්තර වශයෙන්’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි එක් දේශනයකින් වදාළ පටිච්චසමුප්පාදය එසේ වදාළේ කුමන හේතුවක් නිසාද යන්න උදාහරණ සහිතව පෙන්වීමට ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘කෙළවරක් නොපෙනේ’ යනු, අසවල් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හෝ සක්විති රජුගේ කාලයේ අවිද්‍යාව උපන්නාය, එයට පෙර නොවීය යැයි අවිද්‍යාවේ මුල් සීමාව කිසිවකින් අවහිර නොවන මගේ සර්වඥතා ඥානයට පවා නොපෙනේ, මන්ද එවැනි ආරම්භයක් නොමැති බැවිනි. ‘මෙම ප්‍රත්‍යය’ යනු මෙහි ප්‍රත්‍යයයි, ‘එම ප්‍රත්‍යයෙන්’ යනු ඒ හේතුවෙන් ආසව ප්‍රත්‍යය වන බවයි. ‘භව තණ්හාවෙන්’ යනු භව සංයෝජනය වූ තණ්හාවෙනි. ‘භව දිට්ඨියෙන්’ යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියෙනි. ‘මොහු මෙතැනින් එහි ගියේය, එතැනින් මෙහි ආවේය’ යනාදී වශයෙන් කෙළවරක් නොමැතිව නැවත නැවත ඉපදීම පෙන්වයි.

ဝိဝဋ္ဋကထာဒိဝဏ္ဏနာ

විවට්ට කථා ආදී වර්ණනාව

၁၄၅. ‘‘ဝေဒနာနံ သမုဒယ’’န္တိအာဒိပါဠိ ဝေဒနာကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တန္တိ ‘‘ဖဿသမုဒယာ ဖဿနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တဖဿဋ္ဌာနံ. အာဟာရောတိ ကဗဠီကာရော အာဟာရော ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ ‘‘ကဗဠီကာရော အာဟာရော ဣမဿ [Pg.186] ကာယဿ အာဟာရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.ပစ္စယနိဒ္ဒေသ ၄၂၉) ဝစနတော ကမ္မသမုဋ္ဌာနာနမ္ပိ ဥပတ္ထမ္ဘကပစ္စယော ဟောတိယေဝ. ယဒိပိ သောတာပန္နာဒယော ယထာဘူတံ ပဇာနန္တိ, ဥက္ကံသဂတိဝိဇာနနဝသေန ပန ဒေသနာ အရဟတ္တနိကူဋေန နိဋ္ဌာပိတာ. ဧတ္ထ စ ‘‘ယတော ခေါ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု…ပေ… ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ ဧတေန ဓမ္မဿ နိယျာနိကဘာဝေန သဒ္ဓိံ သံဃဿ သုပ္ပဋိပတ္တိံ ဒဿေတိ. တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယမေတ္ထ ‘‘ကော ဧဝံ ဇာနာတီတိ? ခီဏာသဝေါ ဇာနာတိ, ယာဝ အာရဒ္ဓဝိပဿကော ဇာနာတီ’’တိ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဘိက္ခုသံဃော ဒဿိတော, တေန ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဘိက္ခုသံဃဝသေနပိ ဒီပေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ, (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၈) တံ ယထာရုတဝသေနေဝ ဒီပိတံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

145. ‘‘වේදනානං සමුදයො’’ යනාදී පාලි පාඨය වේදනා කර්මස්ථානය ලෙස දත යුතුය. එය ‘‘ඵස්ස සමුදයා ඵස්ස නිරෝධා’’ යනුවෙන් වදාළ ඵස්ස ස්ථානයයි. ආහාර යනු කබලිංකාර ආහාරය ලෙස දත යුතුය. ‘‘කබලිංකාර ආහාරය මේ ශරීරයට ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ’’ (පට්ඨාන) යන වචනයට අනුව එය කර්මයෙන් උපන් රූපයන්ට ද උපස්තම්භක ප්‍රත්‍යයක්ම වෙයි. සෝවාන් ආදී උතුමන් යථාභූතව දැනගත්තද, විශේෂ අවබෝධයක් ලැබීමේ අර්ථයෙන් මෙම දේශනාව අර්හත් ඵලය කූටප්‍රාප්ත කරමින් අවසන් කරන ලදී. මෙහි ‘‘මහණෙනි, යම් කලක මහණ තෙමේ... යථාභූතව දැනගනීද’’ යන්නෙන් ධර්මයේ නෛර්යාණික භාවය සමඟ සංඝයාගේ සුපටිපන්න භාවය දක්වයි. එහෙයින්ම අටුවාවෙහි ‘‘කවුද මෙසේ දන්නේ? රහතන් වහන්සේ දනිති, වීර්යය ආරම්භ කළ විදර්ශකයා දනී’’ යැයි පරිපූර්ණ කරමින් භික්ෂු සංඝයා දක්වන ලදී. එබැවින් ‘‘භික්ෂු සංඝයාගේ වශයෙන් ද දැක්වීම වටී’’ යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය වචනාර්ථය පරිදිම දක්වන ලද්දක් බව දත යුතුය.

၁၄၆. အန္တော ဇာလဿာတိ အန္တောဇာလံ, အန္တောဇာလေ ကတာတိ အန္တောဇာလီကတာ. အပါယူပပတ္တိဝသေန အဓော ဩသီဒနံ, သမ္ပတ္တိဘဝဝသေန ဥဒ္ဓံ ဥဂ္ဂမနံ. တထာ ပရိတ္တဘူမိမဟဂ္ဂတဘူမိဝသေန, ဩလီနတာ’တိဓာဝနဝသေန, ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိအပရန္တာနုဒိဋ္ဌိဝသေန စ ယထာက္ကမံ အဓော ဩသီဒနံ ဥဒ္ဓံ ဥဂ္ဂမနံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘ဒသသဟဿိလောကဓာတူ’’တိ ဇာတိခေတ္တံ သန္ဓာယာဟ.

146. ‘‘අන්තෝ ජාලස්සාති’’ යනු දැල ඇතුළතය, දැල ඇතුළත කරන ලද බැවින් ‘‘අන්තෝ ජාලීකතා’’ නම් වේ. අපායෙහි ඉපදීම වශයෙන් යටට ගිලීමත්, සම්පත්ති භවයන් වශයෙන් උඩට නැගීමත් සිදු වේ. එසේම පරිත්ත භූමි හා මහග්ගත භූමි වශයෙන් ද, සංකෝචනය වීම හා අතිධාවනය වීම වශයෙන් ද, පූර්වාන්ත අනුදෘෂ්ටි හා අපරාන්ත අනුදෘෂ්ටි වශයෙන් ද අනුපිළිවෙලින් යටට ගිලීම හා උඩට නැගීම යෙදිය යුතුය. ‘‘දසසහස්සි ලෝකධාතු’’ යනු ජාති ක්ෂේත්‍රය අරභයා පවසන ලදී.

၁၄၇. အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝန္တိ ဓရမာနကပဏ္ဏတ္တိယာ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ. အတီတဘာဝေန ပန တထာ ပဏ္ဏတ္တိ ယာဝ သာသနန္တရဓာနာ, တတော ဥဒ္ဓမ္ပိ အညဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေသု ဝတ္တတိ ဧဝ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဝေါဟာရမတ္တမေဝ ဘဝိဿတီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၇). ကာယောတိ အတ္တဘာဝေါ, ယော ရူပါရူပဓမ္မသမူဟော. ဧဝံ ဟိဿ အမ္ဗရုက္ခသဒိသတာ, တဒဝယဝါနဉ္စ ရူပက္ခန္ဓစက္ခာဒီနံ အမ္ဗပက္ကသဒိသတာ ယုဇ္ဇတီတိ. ဧတ္ထ စ ဝဏ္ဋစ္ဆေဒေ ဝဏ္ဋူပနိဗန္ဓာနံ အမ္ဗပက္ကာနံ အမ္ဗရုက္ခတော ဝိစ္ဆေဒေါ ဝိယ ဘဝနေတ္တိဆေဒေ တဒုပနိဗန္ဓာနံ ရူပက္ခန္ဓာဒီနံ သန္တာနတော ဝိစ္ဆေဒေါတိ ဧတ္တာဝတာ ဩပမ္မံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

147. ‘‘අපණ්ණත්තිකභාවං’’ යනු ජීවමාන ප්‍රඥප්තියේ ප්‍රඥප්ති රහිත බවයි. අතීත භාවයෙන් වනාහි ශාසනය අතුරුදහන් වන තෙක් එම ප්‍රඥප්තිය පවතියි, ඉන් පසුව ද වෙනත් බුදුවරුන් පහළ වන කල්හි එය පවතින්නේමය. එසේම ‘‘ව්‍යවහාර මාත්‍රයක්ම වනු ඇත’’ යැයි පවසනු ලබයි. ‘‘කාය’’ යනු රූප හා අරූප ධර්ම සමූහයක් වූ ආත්මභාවයයි. මෙසේ මෙයට අඹ ගසට සමාන බවත්, එහි අවයව වූ රූපස්කන්ධ හා චක්ෂු ආදියට අඹ ගෙඩිවලට සමාන බවත් ගැළපේ. මෙහිදී අඹ නටුව සිඳුණු කල්හි නටුවෙහි බැඳුණු අඹ ගෙඩි අඹ ගසින් වෙන් වන්නා සේම, භවනෙත්ති (තෘෂ්ණාව) සිඳුණු කල්හි එහි බැඳුණු රූපස්කන්ධ ආදිය සන්තතියෙන් වෙන් වීම යන මේ තාක් උපමාව දත යුතුය.

၁၄၈. ဓမ္မပရိယာယေတိ ပါဠိယံ. ဣဓတ္ထောတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မဟိတံ. ပရတ္ထောတိ သမ္ပရာယဟိတံ. သင်္ဂါမံ ဝိဇိနာတိ ဧတေနာတိ သင်္ဂါမဝိဇယော. အတ္ထသမ္ပတ္တိယာ အတ္ထဇာလံ. ဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိယာ, သီလာဒိအနဝဇ္ဇဓမ္မနိဒ္ဒေသတော စ ဓမ္မဇာလံ. သေဋ္ဌဋ္ဌေန ဗြဟ္မဘူတာနံ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနံ ဝိဘတ္တတ္တာ ဗြဟ္မဇာလံ. ဒိဋ္ဌိဝိဝေစနမုခေန သုညတာပကာသနေန သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဝိဘာဝိတတ္တာ ဒိဋ္ဌိဇာလံ. တိတ္ထိယဝါဒနိမ္မဒ္ဒနူပါယတ္တာ အနုတ္တရော သင်္ဂါမဝိဇယောတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

148. ‘‘ධම්මපරියායෙහි’’ යනු පාළියෙහි වේ. මෙහිදී ‘‘අත්ථ’’ යනු මෙලොව හිත වැඩයි. ‘‘පරත්ථ’’ යනු පරලොව හිත වැඩයි. මෙයින් සංග්‍රාමය දිනන බැවින් ‘‘සංග්‍රාම විජය’’ නම් වේ. අර්ථ සම්පත්තියෙන් ‘‘අත්ථජාල’’ නම් වේ. ව්‍යංජන සම්පත්තියෙන් ද, සීලාදී අනවද්‍ය ධර්මයන්ගේ විස්තරයෙන් ද ‘‘ධම්මජාල’’ නම් වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් බ්‍රහ්මභූත වූ මාර්ග ඵල නිවන් බෙදා දක්වන ලද බැවින් ‘‘බ්‍රහ්මජාල’’ නම් වේ. දෘෂ්ටි විවේචනය මුලික කරගෙන ශූන්‍යත්වය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් සම්මා දිට්ඨිය විග්‍රහ කරන ලද බැවින් ‘‘දිට්ඨිජාල’’ නම් වේ. තීර්ථක වාදයන් මර්දනය කිරීමේ උපක්‍රමයක් වන බැවින් ‘‘අනුත්තර සංග්‍රාම විජය’’ යැයි මෙහි යෝජනාව දත යුතුය.

၁၄၉. အတ္တမနာတိ [Pg.187] ပီတိယာ ဂဟိတစိတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘ဗုဒ္ဓဂတာယာ’’တိအာဒိ. ယထာ ပန အနတ္တမနာ အတ္တနော အနတ္ထစရတာယ ပရမနာ ဝေရိမနာ နာမ ဟောန္တိ. ယထာဟ ‘‘ဒိသော ဒိသ’’န္တိ (ဓ. ပ. ၄၂; ဥဒါ. ၃၃) ဂါထာ, န ဧဝံ အတ္တမနာ. ဣမေ ပန အတ္တနော အတ္ထစရတာယ သကမနာ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အတ္တမနာတိ သကမနာ’’တိ. အထ ဝါ အတ္တမနာတိ သမတ္တမနာ, ဣမာယ ဒေသနာယ ပရိပုဏ္ဏမနသင်္ကပ္ပာတိ အတ္ထော. အဘိနန္ဒတီတိ တဏှာယတီတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘တဏှာယမ္ပိ အာဂတော’’တိ. အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ အဘိနန္ဒန္တီတိ ဥပဂစ္ဆန္တိ သေဝန္တီတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ဥပဂမနေပိ အာဂတော’’တိ. တထာ အဘိနန္ဒန္တီတိ သမ္ပဋိစ္ဆန္တီတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သမ္ပဋိစ္ဆနေပိ အာဂတော’’တိ. ‘‘အဘိနန္ဒိတွာ’’တိ ဣမိနာ ပဒေန ဝုတ္တောယေဝ အတ္ထော ‘‘အနုမောဒိတွာ’’တိ ဣမိနာ ပကာသီယတီတိ အဘိနန္ဒနသဒ္ဒေါ ဣဓ အနုမောဒနသဒ္ဒတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အနုမောဒနေပိ အာဂတော’’တိ. ‘‘ကတမဉ္စ တံ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၇) တတ္ထ တတ္ထ ပဝတ္တာယ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တတ္တာ ဣဒံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏံ ဟောတိ. ယသ္မာ ပန ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တမ္ပိ သဂါထကံ သုတ္တံ ဂေယျံ နာမ ဟောတိ, နိဂ္ဂါထကတ္တမေဝ ပန အင်္ဂန္တိ ဂါထာရဟိတံ ဝေယျာကရဏံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘နိဂ္ဂါထကတ္တာ ဟိ ဣဒံ ဝေယျာကရဏန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ.

149. ‘‘අත්තමනා’’ යනු ප්‍රීතියෙන් යුත් සිත් ඇත්තෝය. එහෙයින්ම ‘‘බුදුන් කෙරෙහි ගිය’’ යනාදිය පවසන ලදී. යම් සේ තමාට අනර්ථයක් කරන්නන් කෙරෙහි අමනාපයෙන් ‘‘පරමනා’’ හෝ ‘‘වේරිමනා’’ (වෛරී සිත් ඇත්තෝ) වෙත් ද, ‘‘සතුරෙක් සතුරෙකුට...’’ යන ගාථාවේ පවසන පරිදි, මොවුහු එසේ නොවූ සතුටු සිත් ඇත්තෝය. මොවුහු වනාහි තමාගේ අර්ථය පිණිස පවත්නා බැවින් ස්වකීය මනසින් යුක්ත වූහ යන අර්ථයෙන් ‘‘අත්තමනා යනු ස්වකීය මනස’’ යැයි කීහ. එසේත් නැතහොත් ‘‘අත්තමනා’’ යනු සම්පූර්ණ වූ මනසක් ඇති, මෙම දේශනාවෙන් පිරුණු මනෝ සංකල්ප ඇති බවයි. ‘‘අභිනන්දති’’ යනු තෘෂ්ණා කරයි යන අර්ථය දෙන බැවින් ‘‘තෘෂ්ණාවෙහි ද පැමිණියේය’’ යැයි කීහ. ධාතූන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව නිසා ‘‘අභිනන්දති’’ යනු ළඟා වීම හා සේවනය කිරීම යන අර්ථ දෙන බැවින් ‘‘ළඟා වීමෙහි ද පැමිණියේය’’ යැයි කීහ. එසේම ‘‘අභිනන්දති’’ යනු පිළිගැනීම යන අර්ථය දෙන බැවින් ‘‘පිළිගැනීමෙහි ද පැමිණියේය’’ යැයි කීහ. ‘‘අභිනන්දිතවා’’ යන පදයෙන් කියවුණු අර්ථයම ‘‘අනුමෝදිතවා’’ යන්නෙන් ප්‍රකාශ වන බැවින්, මෙහි අභිනන්දන ශබ්දය අනුමෝදන ශබ්දයේ අර්ථයෙහි වැටේ යැයි ‘‘අනුමෝදනාවෙහි ද පැමිණියේය’’ යැයි කීහ. ‘‘මහණෙනි, එය කවරේද’’ යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ තැන පවතින කථා කිරීමේ කැමැත්තෙන් විමසන ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු වශයෙන් පවතින බැවින් මෙම සූත්‍රය ‘‘වෙය්‍යාකරණ’’ (ව්‍යාකරණ) නම් වේ. යම් හෙයකින් ප්‍රශ්න විසර්ජන වශයෙන් පැවතිය ද ගාථා සහිත සූත්‍ර ‘‘ගෙය්‍ය’’ නම් වන අතර, ගාථා රහිත බවම අංගයක් වූ බැවින් මෙය ‘‘වෙය්‍යාකරණ’’ නම් වේ. එබැවින් ‘‘ගාථා රහිත බැවින් මෙය වෙය්‍යාකරණ යැයි කියන ලදී’’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

အပရေသုပီတိ ဧတ္ထ ပိသဒ္ဒေန ပါရမိပရိစယမ္ပိ သင်္ဂဏှာတိ. ဝုတ္တဉှိ ဗုဒ္ဓဝံသေ –

‘‘අපරේසුපි’’ යන්නෙහි ‘පි’ ශබ්දයෙන් පාරමී පුරිත භාවය ද ඇතුළත් වේ. බුද්ධවංශයෙහි මෙසේ කියන ලදී -

‘‘ဣမေ ဓမ္မေ သမ္မသတော, သဘာဝသရသလက္ခဏေ;

ဓမ္မတေဇေန ဝသုဓာ, ဒသသဟဿီ ပကမ္ပထာ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၆၆);

‘‘ස්වභාව සරස ලක්ෂණ ඇති මෙම ධර්මයන් මෙනෙහි කරන කල, ධර්ම තේජසින් දස දහසක් ලෝකධාතුව කම්පා විය.’’

ဝီရိယဗလေနာတိ မဟာဘိနိက္ခမနေ စက္ကဝတ္တိသိရိပရိစ္စာဂဟေတုဘူတဝီရိယပ္ပဘာဝေန, ဗောဓိမဏ္ဍူပသင်္ကမနေ ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စ, အဋ္ဌိ စ အဝသိဿတူ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၁၈၄; သံ. နိ. ၂.၂၂; မဟာနိ. ၁၉၆) ဝုတ္တစတုရင်္ဂသမန္နာဂတဝီရိယာနုဘာဝေန. အစ္ဆရိယဝေဂါဘိဟတာတိ ဝိမှယာဝဟကိရိယာနုဘာဝဃဋ္ဋိတာ. ပံသုကူလဓောဝနေ ကေစိ ‘‘ပုညတေဇေနာ’’တိ ဝဒန္တိ, အစ္ဆရိယဝေဂါဘိဟတာတိ ယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ, ဝေဿန္တရဇာတကေ ပါရမိပရိပူရဏပုညတေဇေန အနေကက္ခတ္တုံ ကမ္ပိတတ္တာ ‘‘အကာလကမ္ပနေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. သာဓုကာရဒါနဝသေန အကမ္ပိတ္ထ [Pg.188] ယထာ တံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၃; ပဋိ. မ. ၂.၃၀). သင်္ဂီတိကာလာဒီသုပိ သာဓုကာရဒါနဝသေန အကမ္ပိတ္ထာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ တာဝေတ္ထ အဋ္ဌကထာယ လီနတ္ထဝဏ္ဏနာ.

‘‘වීරියබලේනාති’’ යනු මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයේදී සක්විති සැප අත්හැරීමට හේතු වූ වීර්යයේ ප්‍රභාවෙනි. බෝධි මණ්ඩපයට පැමිණීමේදී ‘‘සම, නහර, ඇට ඉතුරු වේවා’’ යනාදී වශයෙන් වදාළ සිවුරඟ වීර්යයේ අනුභාවයෙනි. ‘‘අච්ඡරියවේගාභිහතා’’ යනු විස්මයජනක ක්‍රියාවන්හි අනුභාවයෙන් පීඩිත වූ බවයි. පාංශුකූල සිවුරු සේදීමේදී ඇතැම්හු ‘‘පින් තේජසින්’’ යැයි පවසති. ‘‘අසිරිමත් වේගයෙන් පහර ලැබූ’’ යන්න වඩාත් සුදුසු සේ පෙනේ. වෙස්සන්තර ජාතකයේදී පාරමී පිරීමේ පින් තේජසින් නොයෙක් වර කම්පා වූ බැවින් ‘‘අකාල කම්පනයෙන්’’ යැයි පවසන ලදී. ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍ර දේශනාවේදී මෙන් සාධුකාර දීම් වශයෙන් කම්පා විය. සංගීති කාලවලදී ද සාධුකාර දීම් වශයෙන් කම්පා වූ බව දත යුතුය. මෙය මෙහි අටුවාවේ ලීනත්ථ වර්ණනාවයි.

ပကရဏနယဝဏ္ဏနာ

ප්‍රකරණනය වර්ණනාවයි.

အယံ ပန ပကရဏနယေန ပါဠိယာ အတ္ထဝဏ္ဏနာ – သာ ပနာယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ယသ္မာ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနပ္ပယောဇနဘာဇနေသု ပိဏ္ဍတ္ထေသု စ နိဒ္ဓါရိတေသု သုကရာ ဟောတိ သုဝိညေယျာ စ, တသ္မာ သုတ္တဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနာဒီနိ ပဌမံ နိဒ္ဓါရယိဿာမ. တတ္ထ သမုဋ္ဌာနံ တာဝ ဝုတ္တံ ‘‘ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏဘဏန’’န္တိ. အပိစ နိန္ဒာပသံသာသု ဝိနေယျာဃာတာနန္ဒာဒိဘာဝါနာပတ္တိ, တတ္ထ စ အာဒီနဝဒဿနံ သမုဋ္ဌာနံ. တထာ နိန္ဒာပသံသာသု ပဋိပဇ္ဇနက္ကမဿ, ပသံသာဝိသယဿ ခုဒ္ဒကာဒိဝသေန အနေကဝိဓဿ သီလဿ, သဗ္ဗညုတညာဏဿ သဿတာဒိဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနေသု တတုတ္တရိ စ အပ္ပဋိဟတစာရတာယ, တထာဂတဿ စ ကတ္ထစိ အပရိယာပန္နတာယ အနဝဗောဓော သမုဋ္ဌာနံ.

මෙය වනාහි ප්‍රකරණ ක්‍රමයට (පෙළගැස්මට) අනුව පාලි පාඨයන්ගේ අර්ථ විවරණයයි. යම් හෙයකින් දේශනාවේ නිදානය (සමුට්ඨානය), ප්‍රයෝජනය, දේශනාවට සුදුසු පුද්ගලයන් (භාජනය) සහ සාරාංශ අර්ථය (පිණ්ඩත්ථය) විනිශ්චය කළ විට, එම අර්ථ විවරණය කිරීම පහසු වන බැවින්ද, මැනවින් අවබෝධ කරගත හැකි බැවින්ද, අපි පළමුව සූත්‍ර දේශනාවේ නිදානය ආදිය විනිශ්චය කරන්නෙමු. එහිදී නිදානය (සමුට්ඨානය) යනු ‘ගුණ සහ අගුණ පැවසීම’ යැයි කියන ලදී. තවද, නින්දා පසංසාවලදී ශිෂ්‍යයා තුළ ඇති වන ක්‍රෝධය හෝ සතුට වැනි භාවයන්ට පත් නොවීමත්, එහිදී ආදීනව දැකීමත් මෙම දේශනාවේ නිදානයයි. එමෙන්ම, නින්දා පසංසාවලදී පිළිපැදිය යුතු අනුපිළිවෙළ ගැනත්, ප්‍රශංසාවට විෂය වූ කුඩා වූද මධ්‍යම වූද මහා වූද වශයෙන් නන්වැදෑරුම් වූ සීලය ගැනත්, ශාස්වත ආදී දෘෂ්ටිස්ථානයන්හිදී සර්වඥතා ඥානය අකම්පිතව හැසිරෙන ආකාරය ගැනත්, තථාගතයන් වහන්සේ කිසිදු දෘෂ්ටියකට ඇතුළත් නොවන බව ගැනත් ඇති නොදැනුවත්කම මෙහි නිදානයයි.

ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ပယောဇနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိနေယျာဃာတာနန္ဒာဒိဘာဝါပတ္တိ အာဒိကဉှိ ဣမံ ဒေသနံ ပယောဇေတီတိ. တထာ ကုဟနလပနာဒိနာနာဝိဓမိစ္ဆာဇီဝဝိဒ္ဓံသနံ, ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဇာလဝိနိဝေဌနံ, ဒိဋ္ဌိသီသေန ပစ္စယာကာရဝိဘာဝနံ, ဆဖဿာယတနဝသေန စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသော, သဗ္ဗဒိဋ္ဌိဂတာနံ အနဝသေသပရိယာဒါနံ, အတ္တနော အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနဒီပနဉ္စ ပယောဇနာနိ.

මෙහි ප්‍රයෝජනය ඉහත කී කරුණුවලට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස දත යුතුය. එනම්, ශිෂ්‍යයන් නින්දා පසංසාවලදී ක්‍රෝධයට හෝ සතුටට පත්වීම ආදිය වැළැක්වීම සඳහා මෙම දේශනාව පවත්වනු ලැබේ. එසේම කුහන, ලපන ආදී නන්වැදෑරුම් මිච්ඡා ආජීවයන් විනාශ කිරීම, හැට දෙකක් වූ දෘෂ්ටි ජාලය ලිහා දැමීම, දෘෂ්ටීන් මූලික කොටගෙන ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය විස්තර කිරීම, සවැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතන මඟින් චතුරාර්ය සත්‍ය කර්මස්ථානයන් පෙන්වා දීම, සියලු දෘෂ්ටිගතයන් ශේෂයක් නොමැතිව ක්ෂය කර දැමීම සහ තමන් වහන්සේගේ අනුපාදා පරිනිර්වාණය පැහැදිලි කිරීම මෙහි ප්‍රයෝජනයෝ වෙති.

ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏနိမိတ္တံ အနုရောဓဝိရောဓဝန္တစိတ္တာ ကုဟနာဒိဝိဝိဓမိစ္ဆာဇီဝနိရတာ သဿတာဒိဒိဋ္ဌိပင်္ကံ နိမုဂ္ဂါ, သီလက္ခန္ဓာဒီသု အပရိပူရကာရိတာယ အနဝဗုဒ္ဓဂုဏဝိသေသဉာဏာ ဝိနေယျာ ဣမိဿာ ဓမ္မဒေသနာယ ဘာဇနံ.

ගුණ සහ අගුණ නිමිති කරගෙන අනුරෝධ සහ විරෝධ (ඇලීම හා ගැටීම) සහිත සිත් ඇත්තා වූ, කුහන (රවටන) ආදී විවිධ වූ මිථ්‍යා ආජීවයන්හි නිරත වූ, ශාස්වත ආදී දෘෂ්ටි මඩෙහි ගිලුණු, සීලස්කන්ධය ආදියෙහි අසම්පූර්ණ ලෙස පිළිපැදීම නිසා ගුණාංගයන්ගේ විශේෂ ඥානය අවබෝධ කර නොගත්තා වූ විනෙය ජනයා (හික්මවිය යුත්තෝ) මෙම ධර්ම දේශනාවට සුදුසු පුද්ගලයෝ (භාජනය) වෙති.

ပိဏ္ဍတ္ထာ ပန အာဃာတာဒီနံ အကရဏီယတာဝစနေန ပဋိညာနုရူပံ သမဏသညာယ နိယောဇနံ, ခန္တိသောရစ္စာနုဋ္ဌာနံ, ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာနုယောဂေါ, သဒ္ဓါပညာသမာယောဂေါ, သတိသမ္ပဇညာဓိဋ္ဌာနံ, ပဋိသင်္ခါနဘာဝနာဗလသိဒ္ဓိ, ပရိယုဋ္ဌာနာနုသယပ္ပဟာနံ, ဥဘယဟိတပဋိပတ္တိ, လောကဓမ္မေဟိ အနုပလေပေါ စ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. တထာ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပဋိဝိရတိဝစနေန သီလဝိသုဒ္ဓိ ဒဿိတာ, တာယ စ ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပတ္တိ, မေတ္တာကရုဏာသမင်္ဂိတာ[Pg.189], ဝီတိက္ကမပ္ပဟာနံ, တဒင်္ဂပဟာနံ, ဒုစ္စရိတသံကိလေသပ္ပဟာနံ, ဝိရတိတ္တယသိဒ္ဓိ, ပိယမနာပဂရုဘာဝနီယတာနိပ္ဖတ္တိ, လာဘသက္ကာရသိလောကသမုဒါဂမော, သမထဝိပဿနာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝေါ, အကုသလမူလတနုကရဏံ, ကုသလမူလရောပနံ, ဥဘယာနတ္ထဒူရီကရဏံ, ပရိသာသု ဝိသာရဒတာ, အပ္ပမာဒဝိဟာရော,ပရေဟိ ဒုပ္ပဓံသိယတာ, အဝိပ္ပဋိသာရာဒိသမင်္ဂိတာ စ ဒဿိတာ ဟောန္တိ.

සාරාංශ අර්ථය (පිණ්ඩත්ථය) නම්: ආඝාතය (ක්‍රෝධය) ආදිය නොකළ යුතුය යන වචනයෙන් තමන්ගේ ප්‍රතිඥාවට අනුකූලව ශ්‍රමණ සංඥාවෙහි යෙදීම, ක්ෂාන්තිය සහ සෞරත්‍යය (සන්සුන් බව) ඇති කර ගැනීම, බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාවෙහි යෙදීම, ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව ගැලපීම, සතිසම්පජඤ්ඤයෙහි පිහිටීම, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා භාවනා බලය සිද්ධ කර ගැනීම, පර්යුට්ඨාන හා අනුශය ක්ලේශයන් ප්‍රහීණ කිරීම, උභයලෝකයාර්ථ ප්‍රතිපත්තිය සහ ලෝකධර්මයන්ගෙන් නොකෙලෙසුණු බව මෙහි දක්වා ඇත. එසේම ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වැළකීමේ වචනයෙන් සීල විසුද්ධිය දක්වා ඇති අතර, එමඟින් හිරිඔතප් සම්පත්තිය, මෙත් කරුණා සහගත බව, වීතික්කම ප්‍රහාණය, තදංග ප්‍රහාණය, දුශ්චරිත සංක්ලේශයන් ප්‍රහීණ කිරීම, විරති තුන (සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව) සිද්ධ වීම, ප්‍රිය මනාප හා ගරුකටයුතු බව ඇති වීම, ලාභ සත්කාර කීර්ති පැමිණීම, සමථ විපස්සනා භාවනාවන්ගේ පදනම වීම, අකුසල මූලයන් තුනී කිරීම, කුසල මූලයන් රෝපණය කිරීම, උභය අනාර්ථයන් දුරු කිරීම, පිරිස මැද විශාරද වීම, අප්‍රමාද විහරණය, පරයන්ට මැඩලිය නොහැකි බව සහ විපිළිසර නොවීම ආදිය දක්වා ඇත.

‘‘ဂမ္ဘီရာ’’တိအာဒိဝစနေဟိ ဂမ္ဘီရဓမ္မဝိဘာဝနံ, အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌတာ, ကပ္ပာနံ အသင်္ချေယျေနာပိ ဒုလ္လဘပါတုဘာဝတာ, သုခုမေနပိ ဉာဏေန ပစ္စက္ခတော ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသက္ကုဏေယျတာ, ဓမ္မနွယသင်္ခါတေန အနုမာနဉာဏေနာပိ ဒုရဓိဂမနီယတာ, ပဿဒ္ဓသဗ္ဗဒရထတာ, သန္တဓမ္မဝိဘာဝနံ, သောဘနပရိယောသာနတာ, အတိတ္တိကရဘာဝေါ, ပဓာနဘာဝပ္ပတ္တိ, ယထာဘူတဉာဏဂေါစရတာ, သုခုမသဘာဝတာ, မဟာပညာဝိဘာဝနာ စ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. ဒိဋ္ဌိဒီပကပဒေဟိ သမာသတော သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယော ပကာသိတာတိ ဩလီနတာတိဓာဝနဝိဘာဝနံ, ဥပါယဝိနိဗဒ္ဓနိဒ္ဒေသော, မိစ္ဆာဘိနိဝေသကိတ္တနံ, ကုမ္မဂ္ဂပဋိပတ္တိယာ ပကာသနာ, ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟပညာပနံ, ပရာမာသပရိဂ္ဂဟော, ပုဗ္ဗန္တာပရန္တာနုဒိဋ္ဌိပတိဋ္ဌာပနံ, ဘဝဝိဘဝဒိဋ္ဌိဝိဘာဂေါ, တဏှာဝိဇ္ဇာပဝတ္တိ, အန္တဝါနန္တဝါဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသော, အန္တဒွယာဝတာရဏံ, အာသဝေါဃယောဂကိလေသဂန္ထသံယောဇနူပါဒါနဝိသေသဝိဘဇ္ဇနဉ္စ ဒဿိတာနိ ဟောန္တိ. တထာ ‘‘ဝေဒနာနံ သမုဒယ’’န္တိအာဒိဝစနေဟိ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ အနုဗောဓပဋိဝေဓသိဒ္ဓိ, ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ, တဏှာဝိဇ္ဇာဝိဂမော, သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိနိမိတ္တပရိဂ္ဂဟော, အာဂမာဓိဂမသမ္ပတ္တိ, ဥဘယဟိတပဋိပတ္တိ, တိဝိဓပညာပရိဂ္ဂဟော, သတိသမ္ပဇညာနုဋ္ဌာနံ, သဒ္ဓါပညာသမာယောဂေါ, သမ္မာဝီရိယသမထာနုယောဇနံ, သမထဝိပဿနာနိပ္ဖတ္တိ စ ဒဿိတာ ဟောန္တိ.

‘ගම්භීරා’ (ගැඹුරුය) ආදී වචනවලින් ගම්භීීර ධර්මය විස්තර කිරීම, තර්කයට හසු නොවන බව, කල්ප ගණනාවකින්වත් ලැබීමට අපහසු පහළ වීම, සියුම් ප්‍රඥාවෙන් වුවද ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස වටහා ගැනීමට ඇති දුෂ්කර බව, ධර්මයේ අනුපිළිවෙළ හෙවත් අනුමාන ඥානයෙන් පවා අවබෝධ කර ගැනීමට ඇති අපහසුව, සියලු පීඩාවන් සංසිඳුණු බව, ශාන්ත ධර්මය විස්තර කිරීම, යහපත් අවසානයක් ඇති බව, තෘප්තියක් නොවන (ධර්මය කෙරෙහි ඇති ආශාවෙහි) ස්වභාවය, ප්‍රධානත්වයට පත්වීම, යථාභූත ඥානයට ගෝචර වීම, සියුම් ස්වභාවය සහ මහා ප්‍රඥාව ප්‍රකට කිරීම දක්වා ඇත. දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කරන පදයන්ගෙන් සංක්ෂේපයෙන් ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කිරීමෙන් හීන බවට පත්වීම හා අන්තයට දිවීම විස්තර කිරීම, වැරදි උපායන්ගෙන් බැඳුණු බව පැවසීම, මිථ්‍යා අභිනිවේශයන් (ගැනීම) ප්‍රකාශ කිරීම, වැරදි මඟෙහි පිළිපැදීම ප්‍රකාශ කිරීම, විපරීත වැටහීම් පෙන්වා දීම, පරාමාස වශයෙන් දැඩිව ගැනීම, පූර්වාන්ත අපරාන්ත අනුදෘෂ්ටීන් පිහිටුවීම, භව සහ විභව දෘෂ්ටි විභාගය, තණ්හාව හා අවිද්‍යාව පවතින ආකාරය, අන්තවාදී හා අනන්තවාදී දෘෂ්ටි විස්තර කිරීම, අන්ත දෙකට වැටීම සහ ආසව, ඕඝ, යෝග, ක්ලේශ, ගන්ථ, සංයෝජන, උපාදාන යන මේවායේ විශේෂයන් බෙදා පෙන්වීම දක්වා ඇත. එසේම ‘වේදනාවන්ගේ සමුදය’ ආදී වචනවලින් චතුරාර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කර ගැනීම හා ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමේ සිද්ධිය, විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය, තෘෂ්ණාව හා අවිද්‍යාව දුරු වීම, සද්ධර්මය පැවතීමේ නිමිත්ත වටහා ගැනීම, ආගම හා අධිගම සම්පත්තිය, උභයලෝකයාර්ථ ප්‍රතිපත්තිය, තිවිධ ප්‍රඥාව වටහා ගැනීම, සතිසම්පජඤ්ඤය ඇති වීම, ශ්‍රද්ධා හා ප්‍රඥා සමකිරීම, සම්මා වායාමය හා සමථයෙහි යෙදීම සහ සමථ විපස්සනා භාවනාවන්ගේ නිමාව දක්වා ඇත.

‘‘အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိ အဝိဇ္ဇာသိဒ္ဓိ, ‘‘တဏှာဂတာနံ ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတန္တိ တဏှာသိဒ္ဓိ, တဒုဘယေန စ နီဝရဏသံယောဇနဒွယသိဒ္ဓိ, အနမတဂ္ဂသံသာရဝဋ္ဋာနုစ္ဆေဒေါ, ပုဗ္ဗန္တာဟရဏအပရန္တပဋိသန္ဓာနာနိ, အတီတပစ္စုပ္ပန္နကာလဝသေန ဟေတုဝိဘာဂေါ, အဝိဇ္ဇာတဏှာနံ အညမညာနတိဝတ္တနဋ္ဌေန အညမညူပကာရိတာ, ပညာဝိမုတ္တိစေတောဝိမုတ္တီနံ ပဋိပက္ခနိဒ္ဒေသော စ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ သဿတာဒိပညာပနဿ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိတာကထနေန [Pg.190] ဓမ္မာနံ နိစ္စတာပဋိသေဓော, အနိစ္စတာပတိဋ္ဌာပနံ, ပရမတ္ထတော ကာရကာဒိပဋိက္ခေပေါ, ဧဝံဓမ္မတာဒိနိဒ္ဒေသော, သုညတာပကာသနံ, သမတ္တနိယာမပစ္စယလက္ခဏဝိဘာဝနဉ္စ ဒဿိတာနိ ဟောန္တိ.

‘නොදන්නා වූ, නොදක්නා වූ’ යන වචනවලින් අවිද්‍යාව පවතින බවත්, ‘තෘෂ්ණාවට පැමිණි තැතිගත් තැනැත්තාගේ සැලීමක්’ යන වචනයෙන් තෘෂ්ණාව පවතින බවත්, ඒ දෙකෙන්ම නීවරණ හා සංයෝජන යන දෙකෙහි පැවැත්මත්, කෙළවරක් නැති සංසාර වට්ටය නොසිඳෙන බවත්, පූර්වාන්තයෙන් ගෙන ඒම හා අපරාන්තයට සම්බන්ධ කිරීමත්, අතීත වර්තමාන කාල වශයෙන් හේතු බෙදා දැක්වීමත්, අවිද්‍යාව හා තෘෂ්ණාව එකිනෙක ඉක්මවා නොයන බැවින් එකිනෙකට උපකාරී වන බවත්, ප්‍රඥා විමුක්තිය හා චේතෝ විමුක්තියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ කරුණුත් දක්වා ඇත. ‘එයද ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන’ යන්නෙන් ශාස්වත ආදී දෘෂ්ටි පැනවීම ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව සිදුවන බව පැවසීමෙන් ධර්මයන්ගේ නිත්‍ය බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමත්, අනිත්‍ය බව තහවුරු කිරීමත්, පරමාර්ථ වශයෙන් ‘කර්තෘ’ ආදියකු ප්‍රතික්ෂේප කිරීමත්, ධර්මතාව ආදිය විස්තර කිරීමත්, ශූන්‍යතාව ප්‍රකාශ කිරීමත් සහ සම්මත නියාම ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍ය ලක්ෂණ විස්තර කිරීමත් දක්වා ඇත.

‘‘ဥစ္ဆိန္နဘဝနေတ္တိကော’’တိအာဒိနာ ဘဂဝတော ပဟာနသမ္ပတ္တိ, ဝိဇ္ဇာဓိမုတ္တိ, ဝသီဘာဝေါ, သိက္ခတ္တယနိပ္ဖတ္တိ, နိဗ္ဗာနဓာတုဒွယဝိဘာဂေါ, စတုရဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏံ, ဘဝယောနိအာဒီသု အပရိယာပန္နတာ စ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. သကလေန ပန သုတ္တပဒေန ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု ဘဂဝတော တာဒိဘာဝေါ, တတ္ထ စ ပရေသံ ပတိဋ္ဌာပနံ, ကုသလဓမ္မာနံ အာဒိဘူတဓမ္မဒွယဿ နိဒ္ဒေသော, သိက္ခတ္တယူပဒေသော, အတ္တန္တပါဒိပုဂ္ဂလစတုက္ကသိဒ္ဓိ, ကဏှာကဏှဝိပါကာဒိကမ္မစတုက္ကဝိဘာဂေါ, စတုရပ္ပမညာဝိသယနိဒ္ဒေသော, သမုဒယာဒိပဉ္စကဿ ယထာဘူတာဝဗောဓော, ဆသာရဏီယဓမ္မဝိဘာဝနာ, ဒသနာထကရဓမ္မပတိဋ္ဌာပန္တိ ဧဝမာဒယော နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗာ.

‘භව නෙත්තිය සිඳලන ලද’ යන ආදී වචනවලින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රහාණ සම්පත්තිය, විද්‍යාවෙන් මිදීම, වශීීභාවය, ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව සම්පූර්ණ වීම, නිබ්බාන ධාතු දෙකේ විභාගය, සතර අධිෂ්ඨානයන් සම්පූර්ණ වීම සහ භවය, යෝනිය ආදියට ඇතුළත් නොවන බව පෙන්වා දී ඇත. මුළු සූත්‍ර පාඨයෙන්ම ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවලදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ තාදීී භවය (අකම්පිත බව), එහි අනෙක් අය පිහිටුවීම, කුසල ධර්මයන්ට මුල් වන ධර්ම දෙක පෙන්වීම, ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව අනුශාසනා කිරීම, අත්තන්තප ආදී පුද්ගලයන් සිව්දෙනා ගැන දැනීම, කළු සුදු විපාක ඇති කර්ම හතරේ විභාගය, සතර බ්‍රහ්මවිහාර විෂයයන් පෙන්වීම, සමුදය ආදී පංචකය යථා පරිදි අවබෝධ කර ගැනීම, සය වැදෑරුම් සාරණීය ධර්ම විස්තර කිරීම, දස වැදෑරුම් නාථකරණ ධර්ම පිහිටුවීම ආදිය විනිශ්චය කරගත යුතුය.

သောဠသဟာရဝဏ္ဏနာ

සොළසහාර වර්ණනාව (ක්‍රම දහසයේ විවරණය)

ဒေသနာဟာရဝဏ္ဏနာ

දේශනාහාර වර්ණනාව (දේශනා ක්‍රමයේ විවරණය)

တတ္ထ ‘‘အတ္တာ, လောကော’’တိ စ ဒိဋ္ဌိယာ အဓိဋ္ဌာနဘာဝေန, ဝေဒနာဖဿာယတနာဒိမုခေန စ ဂဟိတေသု ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု တဏှာဝဇ္ဇာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စံ. တဏှာ သမုဒယသစ္စံ. သာ ပန ပရိတဿနာဂ္ဂဟဏေန ‘‘တဏှာဂတာန’’န္တိ, ‘‘ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ’’တိ စ သရူပေနေဝ သမုဒယဂ္ဂဟဏေန, ဘဝနေတ္တိဂ္ဂဟဏေန စ ပါဠိယံ ဂဟိတာဝ. အယံ တာဝ သုတ္တန္တနယော. အဘိဓမ္မနယေန ပန အာဃာတာနန္ဒာဒိဝစနေဟိ, အာတပ္ပာဒိပဒေဟိ, စိတ္တပ္ပဒေါသဝစနေန, သဗ္ဗဒိဋ္ဌိဒီပကပဒေဟိ, ကုသလာကုသလဂ္ဂဟဏေန, ဘဝဂ္ဂဟဏေန, သောကာဒိဂ္ဂဟဏေန, တတ္ထ တတ္ထ သမုဒယဂ္ဂဟဏေန စာတိ သင်္ခေပတော သဗ္ဗလောကိယကုသလာကုသလဓမ္မဝိဘာဝနပဒေဟိ ဂဟိတာ ကမ္မကိလေသာ သမုဒယသစ္စံ. ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိ နိရောဓသစ္စံ. တဿ တတ္ထ တတ္ထ ဝေဒနာနံ အတ္ထင်္ဂမနိဿရဏပရိယာယေဟိ, ပစ္စတ္တံ နိဗ္ဗုတိဝစနေန, အနုပါဒါဝိမုတ္တိဝစနေန စ ပါဠိယံ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နိရောဓပဇာနနာ ပဋိပဒါ မဂ္ဂသစ္စံ. တဿာပိ တတ္ထ တတ္ထ ဝေဒနာနံ သမုဒယာဒိယထာဘူတဝေဒနာပဒေသေန, ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ သမုဒယာဒိယထာဘူတပဇာနနပရိယာယေန, ဘဝနေတ္တိယာ ဥစ္ဆေဒပရိယာယေန စ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ သမုဒယေန အဿာဒေါ, ဒုက္ခေန အာဒီနဝေါ, မဂ္ဂနိရောဓေဟိ [Pg.191] နိဿရဏန္တိ ဧဝံ စတုသစ္စဝသေန, ယာနိ ပါဠိယံ (နေတ္တိ. ၉) သရူပေနေဝ အာဂတာနိ အဿာဒါဒီနဝနိဿရဏာနိ, တေသဉ္စ ဝသေန ဣဓ အဿာဒါဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိနေယျာနန္တာဒိဘာဝါပတ္တိအာဒိကံ ယထာဝုတ္တဝိဘာဂံ ပယောဇနမေဝ ဖလံ. အာဃာတာဒီနံ အကရဏီယတာ, အာဃာတာဒိဖလဿ စ အနညသန္တာနဘာဝိတာ, နိန္ဒာပသံသာသု ယထာသဘာဝပဋိဇာနနနိဗ္ဗေဌနာတိ ဧဝံ တံတံပယောဇနာဓိဂမဟေတု ဥပါယော. အာဃာတာဒီနံ ကရဏပဋိသေဓနာဒိအပဒေသေန ဓမ္မရာဇဿ အာဏတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အယံ ဒေသနာဟာရော.

එහි ‘ආත්මය’ සහ ‘ලෝකය’ යන දෘෂ්ටියට පදනම් වීමෙන් ද, වේදනා, ස්පර්ශ, ආයතන ආදිය මුල් කොට ගෙන ග්‍රහණය කරගත් පංච උපාදානස්කන්ධයන් අතරින් තණ්හාව හැර පංච උපාදානස්කන්ධයෝ දුක්ඛ සත්‍යය වෙති. තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි. එය ‘තණ්හාගත’ යන පාඨයෙන් තැතිගැනීමක් ලෙස ද, ‘වේදනා පච්චයා තණ්හා’ යනාදී වශයෙන් සමුදය යන ස්වරූපයෙන්ම ද, ‘භවනෙත්ති’ (භවයට පමුණුවන රැහැන) ලෙස ග්‍රහණය කිරීමෙන් ද පාලියෙහි ඇතුළත් වී තිබේ. මෙය සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයයි. අභිධර්ම ක්‍රමයෙන් නම් ආඝාතය (තරහව), ආනන්දය (සතුට) ආදී වචනවලින් ද, ආතප්ප (වීර්යය) ආදී පදවලින් ද, චිත්ත ප්‍රදෝෂ (සිතේ කිලිටි බව) වචනයෙන් ද, සියලු දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කරන පදවලින් ද, කුසල අකුසල ග්‍රහණයෙන් ද, භවය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ද, සෝක ආදිය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ද, ඒ ඒ තැන්හි සමුදය ග්‍රහණය කිරීමෙන් ද යනාදී වශයෙන් කෙටියෙන් පවසතොත් සියලු ලෞකික කුසල අකුසල ධර්මයන් විස්තර කරන පදවලින් දක්වන ලද කර්ම ක්ලේශයන් සමුදය සත්‍යයයි. මේ දෙකෙහිම (දුක්ඛ හා සමුදය යන දෙකෙහි) නොපැවැත්ම නිරෝධ සත්‍යයයි. එය ඒ ඒ තැන්හි වේදනාවන්ගේ අභාවය හා එයින් නික්මීම පිළිබඳ ක්‍රමවේදයන්ගෙන් ද, ප්‍රත්‍යත්මව (තමන් තුළම) පිරිණිවීම පවසන වචනයෙන් ද, උපාදාන රහිතව මිදීම පවසන වචනයෙන් ද පාලියෙහි ඇතුළත් වී ඇති බව දත යුතුය. නිරෝධය මැනවින් දැනගන්නා පිළිවෙත මාර්ග සත්‍යයයි. එය ද ඒ ඒ තැන්හි වේදනාවන්ගේ හටගැනීම ආදිය ඇති සැටියෙන් දක්වන වේදනා පදයන්ගෙන් ද, සය වැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතනයන්ගේ හටගැනීම ආදිය ඇති සැටියෙන් දැනගැනීමේ ක්‍රමවේදයෙන් ද, භවයට පමුණුවන රැහැන සිඳලීමේ ක්‍රමවේදයෙන් ද (පාලියෙහි) ඇතුළත් වී ඇති බව දත යුතුය. එහි සමුදය (හටගැනීම) මඟින් ආශ්වාදය ද, දුක්ඛය මඟින් ආදීනවය ද, මාර්ගය හා නිරෝධය මඟින් නිස්සරණය (නික්මීම) ද යන මෙසේ චතුරාර්ය සත්‍ය වශයෙන් යම් ආශ්වාද, ආදීනව හා නිස්සරණ කෙනෙක් පාලියෙහි ඒ ස්වරූපයෙන්ම පැමිණ ඇත්ද, ඔවුන් මඟින් මෙහි ආශ්වාද ආදිය දත යුතුය. විනයනය කළ යුතු (හික්මවිය යුතු) ජනයාගේ අනන්ත ස්වභාවයන්ට පැමිණීම ආදී වූ ඉහත කී විග්‍රහයන්ගේ ප්‍රයෝජනයම ඵලයයි. ආඝාත ආදිය නොකටයුතු බව ද, ආඝාත ආදියේ ඵලය අන් සන්තානයක ඇති නොවන බව ද, නින්දා ප්‍රශංසාවලදී යථා ස්වභාවය පිළිගැනීම හා නිරවුල් කිරීම ද යන මෙසේ ඒ ඒ ප්‍රයෝජන ලබාගැනීමට හේතු වන ක්‍රමය උපායයි. ආඝාත ආදිය කිරීම තහනම් කිරීම ආදී ව්‍යවහාරයෙන් ධර්මරාජයාණන් වහන්සේගේ ආඥාව දත යුතුය. මෙය දේශනාහාරයයි.

ဝိစယဟာရဝဏ္ဏနာ

විචයහාර වර්ණනාව (විමර්ශන ක්‍රමයේ විවරණය)

ကပ္ပနာဘာဝေပိ ဝေါဟာရဝသေန, အနုဝါဒဝသေန စ ‘‘မမ’’န္တိ ဝုတ္တံ, နိယမာဘာဝတော ဝိကပ္ပနတ္ထံ ဝါဂ္ဂဟဏံ ကတံ, ဂုဏသမင်္ဂိတာယ, အဘိမုခီကရဏာယ စ ‘‘ဘိက္ခဝေ’’တိ အာမန္တနံ. အညဘာဝတော, ပဋိဝိရုဒ္ဓဘာဝတော စ ‘‘ပရေ’’တိ ဝုတ္တံ, ဝဏ္ဏပဋိပက္ခတော, အဝဏ္ဏနီယတော စ ‘‘အဝဏ္ဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဗျတ္တိဝသေန, ဝိတ္ထာရဝသေန စ ‘‘ဘာသေယျု’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဓာရဏဘာဝတော, အဓမ္မပဋိပက္ခတော စ ‘‘ဓမ္မဿာ’’တိ ဝုတ္တံ, ဒိဋ္ဌိသီလေဟိ သံဟတဘာဝတော, ကိလေသာနံ သံဃာတကရဏတော စ ‘‘သံဃဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တပဋိနိဒ္ဒေသတော, ဝစနုပနျာသနတော စ ‘‘တတြာ’’တိ ဝုတ္တံ, သမ္မုခဘာဝတော, ပုထုဘာဝတော စ ‘‘တုမှေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. စိတ္တဿ ဟနနတော, အာရမ္မဏာဘိဃာတတော စ ‘‘အာဃာတော’’တိ ဝုတ္တံ, အာရမ္မဏေ သင်္ကောစဝုတ္တိယာ, အတုဋ္ဌာကာရတာယ စ ‘‘အပ္ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တံ, အာရမ္မဏစိန္တနတော, နိဿယတော စ ‘‘စေတသော’’တိ ဝုတ္တံ, အတ္ထာသာဓနတော, အနု အနု ‘‘အနတ္ထသာဓနတော’’ စ ‘‘အနဘိရဒ္ဓီ’’တိ ဝုတ္တံ, ကာရဏာနရဟတ္တာ, သတ္ထုသာသနေ ဌိတေဟိ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ စ ‘‘န ကရဏီယာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပဒေသု ဝိနိစ္ဆယော ကာတဗ္ဗော. ဣတိ အနုပဒဝိစယတော ဝိစယော ဟာရော အတိဝိတ္ထာရဘယေန, သက္ကာ စ အဋ္ဌကထံ တဿာ လီနတ္ထဝဏ္ဏနဉ္စ အနုဂန္တွာ အယမတ္ထော ဝိညုနာ ဝိဘာဝေတုန္တိ န ဝိတ္ထာရယိမှ.

මනඃකල්පිතයන් නොමැති වුවද ව්‍යවහාර වශයෙන් හා අනුවාද (කථනය) වශයෙන් ‘මගේ’ යයි පවසන ලදී. නියමයක් නොමැති හෙයින් විකල්ප අර්ථය සඳහා ‘වා’ (හෝ) යන වචනය යොදන ලදී. ගුණයෙන් යුක්ත වීම නිසා හා තමන් වෙත යොමු කරවා ගැනීම සඳහා ‘මහණෙනි’ යයි ආමන්ත්‍රණය කරන ලදී. අන්‍ය ස්වභාවය නිසා හා ප්‍රතිවිරුද්ධ ස්වභාවය නිසා ‘අන්‍යයෝ’ (පරේ) යයි පවසන ලදී. ගුණයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් හා වර්ණනා කළ නොහැකි බැවින් ‘අගුණ’ (අවණ්ණ) යයි පවසන ලදී. පැහැදිලි බව නිසා හා විස්තරාත්මක බව නිසා ‘කියන්නාහු නම්’ (භාසෙය්‍යුං) යයි පවසන ලදී. ධාරණය කරන ස්වභාවය නිසා හා අධර්මයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ‘ධර්මයාගේ’ (ධම්මස්ස) යයි පවසන ලදී. දෘෂ්ටි හා සීලයන්ගෙන් සමූහයක් වූ බැවින් ද, ක්ලේශයන් නැසීම කරන බැවින් ද ‘සංඝයාගේ’ (සංඝස්ස) යයි පවසන ලදී. පවසන ලද දෙයෙහි නියම අර්ථය දැක්වීම සඳහා හා වචන එළඹවීම සඳහා ‘එහි’ (තත්‍ර) යයි පවසන ලදී. සම්මුඛ භාවය (ඉදිරියෙහි සිටීම) හා පෘථුල භාවය නිසා ‘තොප විසින්’ (තුම්හේහි) යයි පවසන ලදී. සිතට පහර දෙන බැවින් හා අරමුණෙහි ගැටෙන බැවින් ‘ආඝාතය’ (තරහව) යයි පවසන ලදී. අරමුණෙහි හැකිළුණු වෘත්තියක් ඇති බැවින් හා නොසතුටු ආකාරය නිසා ‘අප්‍රසාදය’ (අප්පච්චය) යයි පවසන ලදී. අරමුණ ගැන සිතන බැවින් හා එයට පදනම් වන බැවින් ‘සිතෙහි’ (චේතසෝ) යයි පවසන ලදී. අර්ථය සාධනය නොකරන බැවින් හා නැවත නැවතත් අනර්ථයම සිදු කරන බැවින් ‘නොඇලීම’ (අනභිරද්ධි) යයි පවසන ලදී. කරුණු වශයෙන් නුසුදුසු බැවින් හා ශාස්තෘ ශාසනයෙහි පිහිටි අයට කළ නොහැකි බැවින් ‘නොකටයුතුය’ (න කරණීයා) යයි පවසන ලදී. මෙම ක්‍රමයෙන් සියලු පදයන්හි විනිශ්චය කළ යුතුය. මෙසේ පදෙන් පදය විමසීම නිසා මෙය විචය හාරයයි. අතිශය විස්තර වේ යැයි බියෙන් ද, අටුවාව හා එහි ලීනත්ථ වර්ණනාව (ටීකාව) අනුගමනය කරමින් නුවණැත්තන්ට මෙම අර්ථය පැහැදිලි කරගත හැකි බැවින් ද අපි විස්තර නොකළෙමු.

ယုတ္တိဟာရဝဏ္ဏနာ

යුක්තිහාර වර්ණනාව (යුක්ති යුක්ත බව විමසන ක්‍රමයේ විවරණය)

သဗ္ဗေန [Pg.192] သဗ္ဗံ အာဃာတာဒီနံ အကရဏံ တာဒိဘာဝါယ သံဝတ္တတီတိ ယုဇ္ဇတိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု သမပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော. ယသ္မိံ သန္တာနေ အာဃာတာဒယော ဥပ္ပန္နာ, တန္နိမိတ္တကော အန္တရာယော တဿေဝ သမ္ပတ္တိဝိဗန္ဓာယ သံဝတ္တတီတိ ယုဇ္ဇတိ. ကသ္မာ? သန္တာနန္တရေသု အသင်္ကမနတော. စိတ္တံ အဘိဘဝိတွာ ဥပ္ပန္နာ အာဃာတာဒယော သုဘာသိတာဒိသလ္လက္ခဏေပိ အသမတ္ထတာယ သံဝတ္တန္တီတိ ယုဇ္ဇတိ သကောဓလောဘာနံ အန္ဓတမသဗ္ဘာဝတော. ပါဏာတိပါတာဒိဒုဿီလျတော ဝေရမဏိ သဗ္ဗသတ္တာနံ ပါမောဇ္ဇပါသံသဘာဝါယ သံဝတ္တတီတိ ယုဇ္ဇတိ. သီလသမ္ပတ္တိယာ ဟိ မဟတော ကိတ္တိသဒ္ဒဿ အဗ္ဘုဂ္ဂမော ဟောတီတိ. ဂမ္ဘီရတာဒိဝိသေသယုတ္တေန ဂုဏေန တထာဂတဿ ဝဏ္ဏနာ ဧကဒေသဘူတာပိ သကလသဗ္ဗညုဂုဏဂ္ဂဟဏာယ သံဝတ္တတီတိ ယုဇ္ဇတိ အနညသာဓာရဏတ္တာ. တဇ္ဇာအယောနိသောမနသိကာရပရိက္ခတာနိ အဓိဂမတက္ကနာနိ သဿတဝါဒါဒိအဘိနိဝေသာယ သံဝတ္တန္တီတိ ယုဇ္ဇတိ ကပ္ပနာဇာလဿ အသမုဂ္ဃာဋိတတ္တာ. ဝေဒနာဒီနဝါနဝဗောဓေန ဝေဒနာယ တဏှာ ပဝဍ္ဎတီတိ ယုဇ္ဇတိ အဿာဒါနုပဿနာသဗ္ဘာဝတော. သတိ စ ဝေဒယိတရာဂေ တတ္ထ အတ္တတ္တနိယဂါဟော, သဿတာဒိဂါဟော စ ဝိပရိဖန္ဒတီတိ ယုဇ္ဇတိ ကာရဏဿ သန္နိဟိတတ္တာ. တဏှာပစ္စယာ ဟိ ဥပါဒါနံ သဿတာဒိဝါဒေ ပညပေန္တာနံ, တဒနုစ္ဆဝိကံ ဝါ ဝေဒနံ ဝေဒယန္တာနံ ဖဿော ဟေတူတိ ယုဇ္ဇတိ ဝိသယိန္ဒြိယဝိညာဏသင်္ဂတိယာ ဝိနာ တဒဘာဝတော. ဆဖဿာယတနနိမိတ္တဝဋ္ဋဿ အနုပစ္ဆေဒေါတိ ယုဇ္ဇတိ တတ္ထ အဝိဇ္ဇာတဏှာနံ အပ္ပဟီနတ္တာ. ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ သမုဒယာဒိပဇာနနာ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိဂတိကသညံ အတိစ္စ တိဋ္ဌတီတိ ယုဇ္ဇတိ စတုသစ္စပဋိဝေဓဘာဝတော. ဣမာဟေဝ ဒွါသဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌီဟိ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိဂတာနံ အန္တောဇာလီကတဘာဝေါတိ ယုဇ္ဇတိ အကိရိယဝါဒါဒီနံ ဣဿရဝါဒါဒီနဉ္စ တဒန္တောဂဓတ္တာ. တထာ စေဝ သံဝဏ္ဏိတံ. ဥစ္ဆိန္နဘဝနေတ္တိကော တထာဂတဿ ကာယောတိ ယုဇ္ဇတိ, ယသ္မာ ဘဂဝါ အဘိနီဟာရသမ္ပတ္တိယာ စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု ပတိဋ္ဌိတစိတ္တော သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂေယေဝ ယထာဘူတံ ဘာဝေသိ. ကာယဿ ဘေဒါ ပရိနိဗ္ဗုတံ န ဒက္ခန္တီတိ ယုဇ္ဇတိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိယံ ရူပါဒီသု ကဿစိပိ အနဝသေသတောတိ အယံ ယုတ္တိဟာရော.

සර්වාකාරයෙන් ම ක්‍රෝධාදිය නොකිරීම තාදිභාවය (අකම්පිත බව) පිණිස පවතියි යන්න ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු හමුවේ සමව පැවතීමක් ඇති බැවින් යුක්ති සහගත ය. යම් සන්තානයක ක්‍රෝධාදිය උපන්නේ ද, එය නිමිති කරගත් අනතුර (බාධාව) ඔහුගේ ම සම්පත් වැළැක්වීමට හේතු වේ යන්න ද යුක්ති සහගත ය. ඒ මන්ද? (එම කෙලෙස්) අන් සන්තානයන් කරා නොයන බැවිනි. සිත යටපත් කරමින් උපන් ක්‍රෝධය හා ලෝභය අන්ධකාරයක් වැනි බැවින්, සුභාෂිත ආදිය වටහා ගැනීමට ද අසමර්ථ බවට පත් කරයි යන්න යුක්ති සහගත ය. ප්‍රාණාතිපාතාදී අකුසල්වලින් වැළකීම සියලු සත්ත්වයන්ගේ ප්‍රමෝදය හා ප්‍රශංසාව පිණිස පවතියි යන්න යුක්ති සහගත ය. ශීල සම්පත්තිය නිසා මහත් වූ කීර්ති ඝෝෂාවක් පැන නගින බැවිනි. ගම්භීර වූ විශේෂ ගුණයන්ගෙන් යුත් තථාගතයන් වහන්සේගේ වර්ණනාව එක් දේශයකට පමණක් සීමා වූවත්, එය උන්වහන්සේගේ සකල සර්වඥතා ගුණයන් ග්‍රහණය කර ගැනීමට හේතු වේ යන්න උන්වහන්සේගේ ගුණ අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන බැවින් යුක්ති සහගත ය. එසේම අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් පිරිවරා ගත් අවබෝධය සඳහා කරනු ලබන තර්කයන්, පරිකල්පන ජාලය (සංකල්පමය දැල) සහමුලින් උදුරා නොදැමූ බැවින් ශාස්වත වාදාදී දෘෂ්ටිවලට බැස ගැනීමට හේතු වේ යන්න යුක්ති සහගත ය. වේදනාවේ ආදීනව අවබෝධ නොකිරීමෙන් හා ආශ්වාදය අනුපස්සනා කිරීමෙන් වේදනාව නිසා තණ්හාව වර්ධනය වේ යන්න යුක්ති සහගත ය. විඳීම කෙරෙහි රාගය ඇති කල්හි, එහි ආත්මය හෝ ආත්මයට අයත් දෙයක් ලෙස ගැනීම ද ශාස්වතාදී වශයෙන් ගැනීම ද සැලෙනසුලු ලෙස ඇති වේ යන්න ඊට හේතුව එහි පවතින බැවින් යුක්ති සහගත ය. තණ්හාව ප්‍රත්‍ය කරගෙන ශාස්වතාදී වාදයන් පනවන අයට හෝ ඊට අනුරූප විඳීමක් විඳින අයට ඵස්සය (ස්පර්ශය) හේතුවක් වේ යන්න අරමුණ, ඉන්ද්‍රිය හා විඤ්ඤාණය යන මේවායේ එක්වීමෙන් තොරව එය සිදු නොවන බැවින් යුක්ති සහගත ය. එහි අවිද්‍යාව හා තණ්හාව ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් සය වැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතනයන් නිමිති කරගත් සසර චක්‍රයේ නොසිඳීම සිදු වේ යන්න යුක්ති සහගත ය. සය වැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතනයන්ගේ සමුදය ආදිය දැන ගැනීම සියලු දෘෂ්ටිගත සංඥාවන් ඉක්මවා සිටීමට හේතු වේ යන්න චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කිරීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින් යුක්ති සහගත ය. අකිරිය වාදාදීන් හා ඊශ්වර නිර්මාණ වාදාදීන් මෙහි ඇතුළත් වන බැවින්, මේ හැට දෙකක් වූ දෘෂ්ටි මගින් සියලු දෘෂ්ටිගතිකයන් දැලක් තුළට හසු වූවන් සේ සිටීම යුක්ති සහගත ය. ඒ අයුරින් ම වර්ණනා කරන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අභිනීහාර සම්පත්තියෙන් සතර සතිපට්ඨානයන්හි පිහිටි සිතැතිව සප්ත බොජ්ඣංගයන් ම යථාභූතව වැඩූ බැවින් තථාගතයන් වහන්සේගේ කය භව නෙත්තිය (භව රැහැන) සිඳ දැමූ එකක් යන්න යුක්ති සහගත ය. ශරීරය බිඳී ගිය පසු, අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවට පැමිණීමේ දී රූප ආදියෙන් කිසිවක් ඉතිරි නොවන බැවින්, පිරිනිවුණු උන්වහන්සේව (දෙවි මිනිස්සු) නොදකිති යන්න යුක්ති සහගත ය. මෙය යුත්තිහාරය යි.

ပဒဋ္ဌာနဟာရဝဏ္ဏနာ

පදට්ඨානහාර වර්ණනාව

အဝဏ္ဏာရဟအဝဏ္ဏာနုရူပသမ္ပတ္တာနာဒေယျဝစနတာဒိဝိပတ္တီနံ [Pg.193] ပဒဋ္ဌာနံ. ဝဏ္ဏာရဟဝဏ္ဏာနုရူသမ္ပတ္တသဒ္ဓေယျဝစနတာဒိသမ္ပတ္တီနံ ပဒဋ္ဌာနံ. တထာ အာဃာတာဒယော နိရယာဒိဒုက္ခဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အာဃာတာဒီနံ အကရဏံ သဂ္ဂသမ္ပတ္တိအာဒိသဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ ပဒဋ္ဌာနံ. ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပဋိဝိရတိ အရိယဿ သီလက္ခန္ဓဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အရိယော သီလက္ခန္ဓော အရိယဿ သမာဓိက္ခန္ဓဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အရိယော သမာဓိက္ခန္ဓော အရိယဿ ပညာက္ခန္ဓဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဂမ္ဘီရတာဒိဝိသေသယုတ္တံ ဘဂဝတော ပဋိဝေဓပ္ပကာရဉာဏံ ဒေသနာဉာဏဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဒေသနာဉာဏံ ဝိနေယျာနံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏဿ ပဒဋ္ဌာနံ. သဗ္ဗာပိ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌုပါဒါန္တိ သာ ယထာရဟံ နဝဝိဓဿာပိ ဘဝဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဘဝေါ ဇာတိယာ, ဇာတိ ဇရာမရဏဿ, သောကာဒီနဉ္စ ပဒဋ္ဌာနံ. ဝေဒနာနံ သမုဒယာဒိယထာဘူတဝေဒနံ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ အနုဗောဓပဋိဝေဓော. တတ္ထ အနုဗောဓော ပဋိဝေဓဿ ပဒဋ္ဌာနံ, ပဋိဝေဓော စတုဗ္ဗိဓဿ သာမညဖလဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ‘‘အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိ အဝိဇ္ဇာဂဟဏံ, တတ္ထ အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပဒဋ္ဌာန္တိ ယာဝ ဝေဒနာ တဏှာယ ပဒဋ္ဌာန္တိ နေတဗ္ဗံ. ‘‘တဏှာဂတာနံ ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတ’’န္တိ ဧတ္ထ တဏှာ ဥပါဒါနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ သဿတာဒိပညာပနံ ပရေသံ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဿ ပဒဋ္ဌာနံ, မိစ္ဆာဘိနိဝေသော သဒ္ဓမ္မဿဝနသပ္ပုရိသူပဿယယောနိသောမနသိကာရဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တီဟိ ဝိမုခတာယ, အသဒ္ဓမ္မဿဝနာဒီနဉ္စ ပဒဋ္ဌာနံ, ‘‘အညတြ ဖဿာ’’တိအာဒီသု ဖဿော ဝေဒနာယ ပဒဋ္ဌာနံ, ဆ ဖဿာယတနာနိ ဖဿဿ, သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဿ စ ပဒဋ္ဌာနံ, ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ သမုဒယာဒိယထာဘူတပ္ပဇာနနံ နိဗ္ဗိဒါယ ပဒဋ္ဌာနံ, နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂဿာတိ ယာဝ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ နေတဗ္ဗံ. ဘဂဝတော ဘဝနေတ္တိသမုစ္ဆေဒေါ သဗ္ဗညုတာယ ပဒဋ္ဌာနံ. တထာ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနဿာတိ အယံ ပဒဋ္ဌာနဟာရော.

ගර්හාවට සුදුස්සන් හට අගුණ කීම (අවර්ණ), අනුරූප නොවන වචන පැවසීම සහ පිළිගත නොහැකි වචන කතා කිරීම ආදී විපත්තිවලට පදට්ඨානය (සමීප හේතුව) වේ. ප්‍රශංසාවට සුදුස්සන් හට ගුණ කීම (වර්ණ), අනුරූප වචන පැවසීම සහ ශ්‍රද්ධාව ඇති කරවන වචන කතා කිරීම ආදී සම්පත්වලට පදට්ඨානය වේ. එසේම ක්‍රෝධාදිය නිරයාදී දුක්වලට පදට්ඨානය වේ. ක්‍රෝධාදිය නොකිරීම ස්වර්ග සම්පත්තිය ආදී සියලු සම්පත්වලට පදට්ඨානය වේ. ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීම ආර්ය වූ ශීලස්කන්ධයට පදට්ඨානය වේ. ආර්ය ශීලස්කන්ධය ආර්ය සමාධිස්කන්ධයට පදට්ඨානය වේ. ආර්ය සමාධිස්කන්ධය ආර්ය ප්‍රඥාස්කන්ධයට පදට්ඨානය වේ. ගම්භීරත්වය ආදී විශේෂ ගුණයන්ගෙන් යුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවබෝධ ඥානය දේශනා ඥානයට පදට්ඨානය වේ. දේශනා ඥානය වෛනේය ජනයාගේ සකල සංසාර දුක්ඛයෙන් නික්මීම පිණිස පදට්ඨානය වේ. සියලු දෘෂ්ටීන් දෘෂ්ටුපාදානයෝ ය; එය යථා පරිදි නවවිධ භවයට ම පදට්ඨානය වේ. භවය ජාතියට ද, ජාතිය ජරා මරණයන්ට හා සෝක ආදියට ද පදට්ඨානය වේ. වේදනාවන්ගේ සමුදය ආදිය යථාභූතව දැනීම චතුරාර්ය සත්‍යය පිළිබඳ අනුබෝධයට හා ප්‍රතිවේධයට හේතු වේ. එහි දී අනුබෝධය ප්‍රතිවේධයට පදට්ඨානය වන අතර, ප්‍රතිවේධය සිව්වැදෑරුම් ශ්‍රාමණ්‍ය ඵලයන්ට පදට්ඨානය වේ. ‘නොදන්නා වූ, නොදකින්නා වූ’ යන මෙහි අවිද්‍යාව ගැනීම සිදු වේ; එහි දී අවිද්‍යාව සංස්කාරයන්ට පදට්ඨානය වේ යන්න සහ වේදනාව තණ්හාවට පදට්ඨානය වේ යන්න දක්වා අනුපිළිවෙලින් ගත යුතු ය. ‘තණ්හාවට පත් වූවන්ගේ තැති ගැනීම හා සැලීම’ යන මෙහි තණ්හාව උපාදානයට පදට්ඨානය වේ. ‘එය ද ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය කොට ඇත්තේ ය’ යන මෙහි ශාස්වතාදී වශයෙන් පැනවීම අන්‍යයන්ගේ මිථ්‍යා අභිනිවේශයට (දැඩිව ගැනීම) පදට්ඨානය වේ. සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, සත්පුරුෂ ඇසුර, යෝනිසෝ මනසිකාරය හා ධම්මානුධම්ම ප්‍රතිපදාවෙන් තොර වීම නිසා මිථ්‍යා අභිනිවේශය අසද්ධර්ම ශ්‍රවණය ආදියට පදට්ඨානය වේ. ‘ස්පර්ශයෙන් තොරව’ යනාදී තැන්වල දී ස්පර්ශය වේදනාවට පදට්ඨානය වේ. සය වැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතනයන් ස්පර්ශයට මෙන්ම සකල සංසාර දුක්ඛයට ද පදට්ඨානය වේ. සය වැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතනයන්ගේ සමුදය ආදිය යථාභූතව දැන ගැනීම නිර්වේදයට (කලකිරීමට) පදට්ඨානය වේ. නිර්වේදය විරාගයට පදට්ඨානය වේ යැයි අනුපාදා පරිනිබ්බානය දක්වා ගෙන යා යුතු ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ භව රැහැන සිඳී යාම සර්වඥතා ඥානයට පදට්ඨානය වේ. එසේම අනුපාදා පරිනිබ්බානයට ද පදට්ඨානය වේ. මෙය පදට්ඨානහාරය යි.

လက္ခဏဟာရဝဏ္ဏနာ

ලක්ඛණහාර වර්ණනාව

အာဃာတာဒိဂ္ဂဟဏေန ကောဓုပနာဟမက္ခပလာသဣဿာမစ္ဆရိယသာရမ္ဘပရဝမ္ဘနာဒီနံ သင်္ဂဟော ပဋိဃစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နတာယ ဧကလက္ခဏတ္တာ. အာနန္ဒာဒိဂ္ဂဟဏေန အဘိဇ္ဈာဝိသမလောဘမာနာတိမာနမဒပ္ပမာဒါဒီနံ သင်္ဂဟော လောဘစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နတာယ သမာနလက္ခဏတ္တာ. တထာ [Pg.194] အာဃာတဂ္ဂဟဏေန အဝသိဋ္ဌဂန္ထနီဝရဏာနံ သင်္ဂဟော ကာယဂန္ထနီဝရဏလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ. အာနန္ဒဂ္ဂဟဏေန ဖဿာဒီနံ သင်္ဂဟော သင်္ခါရက္ခန္ဓလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ. သီလဂ္ဂဟဏေန အဓိစိတ္တအဓိပညာသိက္ခာနမ္ပိ သင်္ဂဟော သိက္ခာလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ. ဣဓ ပန သီလဿေဝ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒိကဿ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏေန အဝသိဋ္ဌဥပါဒါနာနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဥပါဒါနလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ. ‘‘ဝေဒနာန’’န္တိ ဧတ္ထ ဝေဒနာဂ္ဂဟဏေန အဝသိဋ္ဌဥပါဒါနက္ခန္ဓာနမ္ပိ သင်္ဂဟော ခန္ဓလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ. တထာ ဝေဒနာယ ဓမ္မာယတနဓမ္မဓာတုပရိယာပန္နတ္တာ သမ္မသနူပဂါနံ သဗ္ဗေသံ အာယတနာနံ ဓာတူနဉ္စ သင်္ဂဟော အာယတနလက္ခဏေန, ဓာတုလက္ခဏေန စ ဧကလက္ခဏတ္တာ. ‘‘အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိ ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာဂ္ဂဟဏေန ဟေတုအာသဝေါဃယောဂနီဝရဏာဒိသင်္ဂဟော ဟေတာဒိလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ အဝိဇ္ဇာယ, တထာ ‘‘တဏှာဂတာနံ ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတ’’န္တိ ဧတ္ထ တဏှာဂ္ဂဟဏေနာပိ. ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ ဖဿဂ္ဂဟဏေန သညာသင်္ခါရဝိညာဏာနံ သင်္ဂဟော ဝိပလ္လာသဟေတုဘာဝေန, ခန္ဓလက္ခဏေန စ ဧကလက္ခဏတ္တာ. ဆဖဿာယတနဂ္ဂဟဏေန ခန္ဓိန္ဒြိယဓာတာဒီနံ သင်္ဂဟော ဖဿုပ္ပတ္တိနိမိတ္တတာယ, သမ္မသနသဘာဝေန စ ဧကလက္ခဏတ္တာ. ဘဝနေတ္တိဂ္ဂဟဏေန အဝိဇ္ဇာဒီနမ္ပိ သံကိလေသဓမ္မာနံ သင်္ဂဟော ဝဋ္ဋဟေတုဘာဝေန ဧကလက္ခဏတ္တာတိ အယံ လက္ခဏဟာရော.

ආඝාත (කේන්ති ගැනීම) ආදිය ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ක්‍රෝධය, උපනාහය (බද්ධ වෛරය), මක්ඛය (ගුණ මැකීම), පලාසය (ගුණ හා සමාන වීමට උත්සාහ කිරීම), ඊර්ෂ්‍යාව, මාත්සර්යය, සාරම්භය (තමා උසස් යැයි පෙන්වීමට දැඟලීම), පරවම්භනය (අනුන් පහත් කිරීම) ආදිය ද සංග්‍රහ වේ. එසේ වන්නේ ඒවා පටිඝ චිත්තෝත්පාදයට (ගැටෙන සිතට) අයත් බැවින් එකම ලක්ෂණයකින් යුක්ත වන නිසාය. ආනන්ද (සතුට) ආදිය ගැන සඳහන් කිරීමෙන් අභිධ්‍යාව, විසම ලෝභය, මානය, අතිමානය, මදය, ප්‍රමාදය ආදිය ද සංග්‍රහ වේ. එසේ වන්නේ ඒවා ලෝභ චිත්තෝත්පාදයට අයත් බැවින් සමාන ලක්ෂණයකින් යුක්ත වන නිසාය. එමෙන්ම ආඝාතය ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ඉතිරි ග්‍රන්ථ හා නීවරණයන් ද සංග්‍රහ වේ. එසේ වන්නේ කායග්‍රන්ථ හා නීවරණ ලක්ෂණයෙන් ඒවා එකම ලක්ෂණයකින් යුක්ත වන නිසාය. ආනන්දය ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ස්පර්ශය ආදිය ද සංග්‍රහ වේ. එසේ වන්නේ සංස්කාර ස්කන්ධ ලක්ෂණයෙන් ඒවා එකම ලක්ෂණයකින් යුක්ත වන නිසාය. සීලය ගැන සඳහන් කිරීමෙන් අධිචිත්ත හා අධිප්‍රඥා යන ශික්ෂාවන් ද සංග්‍රහ වේ. එසේ වන්නේ ශික්ෂා ලක්ෂණයෙන් ඒවා එකම ලක්ෂණයකින් යුක්ත වන නිසාය. මෙහිදී ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදී වූ සීලයම දත යුතුය. දෘෂ්ටිය ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ඉතිරි උපාදානයන් ද සංග්‍රහ වේ. එසේ වන්නේ උපාදාන ලක්ෂණයෙන් ඒවා එකම ලක්ෂණයකින් යුක්ත වන නිසාය. ‘වේදනා’ යන මෙහිදී වේදනාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ඉතිරි උපාදානස්කන්ධයන් ද සංග්‍රහ වේ. එසේ වන්නේ ස්කන්ධ ලක්ෂණයෙන් ඒවා එකම ලක්ෂණයකින් යුක්ත වන නිසාය. එමෙන්ම වේදනාව ධම්මායතන හා ධම්මධාතුවට අයත් වන බැවින්, සම්මර්ශනයට (පිරික්සීමට) භාජනය වන සියලු ආයතන හා ධාතූන් ද ආයතන ලක්ෂණයෙන් හා ධාතු ලක්ෂණයෙන් එකම ලක්ෂණයකින් යුක්ත වන බැවින් සංග්‍රහ වේ. ‘නොදන්නා වූ, නොදක්නා වූ’ යන මෙහිදී අවිද්‍යාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් හේතු, ආසව, ඕඝ, යෝග, නීවරණ ආදිය ද අවිද්‍යාව හා හේතු ආදී ලක්ෂණයෙන් එකම ලක්ෂණයකින් යුක්ත වන බැවින් සංග්‍රහ වේ. එමෙන්ම ‘තණ්හාවට පැමිණියවුන්ගේ තැතිගැනීම හා සැලීම’ යන මෙහිදී තණ්හාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ද එසේමය. ‘එය ද ස්පර්ශය ප්‍රත්‍යය කොට පවතී’ යන මෙහිදී ස්පර්ශය ගැන සඳහන් කිරීමෙන් සංඥාව, සංස්කාර හා විඤ්ඤාණය ද විපල්ලාසයට (වැරදි වැටහීමට) හේතු වන බැවින් ද ස්කන්ධ ලක්ෂණයෙන් එකම ලක්ෂණයකින් යුක්ත වන බැවින් ද සංග්‍රහ වේ. ෂඩ් ස්පර්ශායතනයන් ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ස්කන්ධ, ඉන්ද්‍රිය, ධාතු ආදිය ද ස්පර්ශය ඉපදීමට නිමිත්තක් වන බැවින් ද සම්මර්ශන ස්වභාවයෙන් එකම ලක්ෂණයකින් යුක්ත වන බැවින් ද සංග්‍රහ වේ. භවනෙත්ති (භවයට ඇද ගන්නා තණ්හාව) ගැන සඳහන් කිරීමෙන් අවිද්‍යාව ආදී සංක්ලේශ ධර්මයන් ද සංසාර වෘත්තයට හේතු වන බැවින් එකම ලක්ෂණයකින් යුක්ත වන බැවින් සංග්‍රහ වේ. මෙය ලක්ෂණ හාරයයි.

စတုဗျူဟဟာရဝဏ္ဏနာ

චතුබ්‍යූහ හාර වර්ණනාව

နိန္ဒာပသံသာဟိ သမ္မာကမ္ပိတစေတသာ မိစ္ဆာဇီဝတော အနောရတာ သဿတာဒိမိစ္ဆာဘိနိဝေသိနော သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓေသု အပ္ပတိဋ္ဌိတတာယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဂုဏရသဿာဒဝိမုခါ ဝေနေယျာ ဣမိဿာ ဒေသနာယ နိဒါနံ. တေ ယထာဝုတ္တဒေါသဝိနိမုတ္တာ ကထံ နု ခေါ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဥဘယဟိတပရာ ဘဝေယျုန္တိ အယမေတ္ထ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယော. ပဒနိဗ္ဗစနံ နိရုတ္တိ. တံ ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိနိဒါနပဒါနံ, ‘‘မမ’’န္တိအာဒိပါဠိပဒါနဉ္စ အဋ္ဌကထာဝသေန သုဝိညေယျတ္တာ အတိဝိတ္ထာရဘယေန န ဝိတ္ထာရယိမှ. ပဒပဒတ္ထနိဒ္ဒေသနိက္ခေပသုတ္တဒေသနာသန္ဓိဝသေန ဆဗ္ဗိဓာ သန္ဓိ. တတ္ထ ပဒဿ ပဒန္တရေန သမ္ဗန္ဓော ပဒသန္ဓိ. တထာ ပဒတ္ထဿ ပဒတ္ထန္တရေန သမ္ဗန္ဓော ပဒတ္ထသန္ဓိ[Pg.195]. နာနာနုသန္ဓိကဿ သုတ္တဿ တံတံအနုသန္ဓီဟိ သမ္ဗန္ဓော, ဧကာနုသန္ဓိကဿ စ ပုဗ္ဗာပရသမ္ဗန္ဓော နိဒ္ဒေသသန္ဓိ, ယာ အဋ္ဌကထာယံ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအဇ္ဈာသယာနုသန္ဓိယထာနုသန္ဓိဝသေန တိဝိဓာ ဝိဘတ္တာ, တာ ပနေတာ တိဿောပိ သန္ဓိယော အဋ္ဌကထာယံ ဝိစာရိတာ ဧဝ. သုတ္တသန္ဓိ စ ပဌမံ နိက္ခေပဝသေန အမှေဟိ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတာယေဝ. ဧကိဿာ ဒေသနာယ ဒေသနာန္တရေန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနံ ဒေသနာသန္ဓိ, သာ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ‘‘မမံ ဝါ ဘိက္ခဝေ…ပေ… န စေတသော အနဘိရဒ္ဓိ ကရဏီယာ’’တိ အယံ ဒေသနာ ‘‘ဥဘတောဒဏ္ဍကေန စေပိ ဘိက္ခဝေ ကကစေန စောရာ ဩစရကာ အင်္ဂမင်္ဂါနိ ဩက္ကန္တေယျုံ, တတြပိ ယော မနော ပဒူသေယျ, န မေ သော တေန သာသနကရော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၃၂) ဣမာယ ဒေသနာယ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒတိ. ‘‘တုမှံ ယေဝဿ တေန အန္တရာယော’’တိ ‘‘ကမ္မဿကာ မာဏဝ သတ္တာ…ပေ… ဒါယာဒါ ဘဝိဿန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၁၆) ဣမာယ ဒေသနာယ သံသန္ဒတိ. ‘‘အပိ တုမှေ…ပေ… အာဇာနေယျာထာ’’တိ ‘‘ကုဒ္ဓေါ အတ္ထံ…ပေ… သဟတေ နရ’’န္တိ (အ. နိ. ၇.၆၄; မဟာနိ. ၅, ၁၅၆, ၁၉၅) ဣမာယ ဒေသနာယ သံသန္ဒတိ.

නින්දා හා ප්‍රශංසා හමුවේ මැනවින් සැලෙන සිතැති, මිථ්‍යා ආජීවයෙන් නොමිදුණු, ශාස්වත ආදී මිථ්‍යා දෘෂ්ටිවල බැසගත්, සීලාදී ධර්මස්කන්ධයන්හි නොපිහිටි බැවින් සම්මා සම්බුදු ගුණයන්හි රසය විඳීමට අකමැති වූ විනෙය ජනයා (හික්මවිය යුත්තන්) මෙම දේශනාවේ නිදානයයි. එම කී වැරදිවලින් මිදී ඔවුන් කෙසේ නම් සම්‍යග් ප්‍රතිපත්තිය මගින් මෙලොව පරලොව යන උභය ලෝකාර්ථයම සාදා ගනිත්ද යන්න මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහසයි. පදයන්හි නිරුක්ති පැහැදිලි කිරීම ‘නිරුක්ති’ නම් වේ. එය ‘එවං’ ආදී නිදාන පදයන්ට හා ‘මමං’ ආදී පාළි පදයන්ට අටුවා ක්‍රමයෙන් මැනවින් වටහාගත හැකි බැවින්, අතිශය විස්තර වේ ය යන බියෙන් අපි විස්තර නොකළෙමු. පදය, පද අර්ථය, නිදේසය, නික්ඛේපය, සූත්‍රය හා දේශනාව යන අනුසන්ධි වශයෙන් සන්ධි හය වැදෑරුම් වේ. එහිදී පදයක් තවත් පදයක් සමඟ සම්බන්ධ වීම ‘පද සන්ධිය’යි. එසේම පද අර්ථයක් තවත් පද අර්ථයක් සමඟ සම්බන්ධ වීම ‘පද අර්ථ සන්ධිය’යි. නානාවිධ අනුසන්ධි ඇති සූත්‍රයක ඒ ඒ අනුසන්ධි සමඟ ඇති සම්බන්ධයත්, තනි අනුසන්ධියක් ඇති සූත්‍රයක පූර්ව අපර සම්බන්ධයත් ‘නිදේස සන්ධිය’යි. එය අටුවාවෙහි පුච්ඡා අනුසන්ධි, අජ්ඣාසය අනුසන්ධි හා යථා අනුසන්ධි වශයෙන් තෙවැදෑරුම්ව බෙදා ඇති අතර, ඒ තුන් වැදෑරුම් සන්ධි ද අටුවාවෙහි විමසා ඇත. සූත්‍ර සන්ධිය ද නික්ඛේප (ආරම්භය) වශයෙන් අප විසින් මීට පෙර පෙන්වා දෙන ලදී. එක් දේශනාවක් තවත් දේශනාවක් සමඟ සැසඳීම ‘දේශනා සන්ධිය’යි. එය මෙසේ දත යුතුය: ‘මහණෙනි, මා පිළිබඳව හෝ... සිතෙහි අමනාපයක් ඇති කර නොගත යුතුය’ යන මෙම දේශනාව, ‘මහණෙනි, සොරුන් හා මංකොල්ලකරුවන් කියතකින් අතපය කපා දැමුව ද, එහිදී යමෙක් සිත නරක් කරගන්නේ නම් ඔහු මාගේ අනුශාසනය කරන්නෙක් නොවේ’ (ම.නි. 1.232) යන දේශනාව සමඟ සැසඳේ. ‘ඔබටම එයින් අන්තරාය වන්නේය’ යන්න ‘මානවකය, සත්වයෝ කර්මය ස්වකීය කරගත්තෝය... කර්මය දායාද කොට ඇත්තෝය’ (අ.නි. 10.216) යන දේශනාව සමඟ සැසඳේ. ‘නුඹලා ද... අවබෝධ කරගන්නේද’ යන්න ‘කෝපයට පත් තැනැත්තා අර්ථය නොදකියි... මනුෂ්‍යයා පීඩාවට පත් කරයි’ (අ.නි. 7.64) යන දේශනාව සමඟ සැසඳේ.

‘‘မမံ ဝါ ဘိက္ခဝေ ပရေ ဝဏ္ဏံ…ပေ… န စေတသော ဥဗ္ဗိလ္လာဝိတတ္တံ ကရဏီယ’’န္တိ ‘‘ဓမ္မာပိ ဝေါ ဘိက္ခဝေ ပဟာတဗ္ဗာ, ပဂေဝ အဓမ္မာ (မ. နိ. ၁.၂၄၀). ကုလ္လူပမံ ဝေါ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ, နိတ္ထရဏတ္ထာယ, နော ဂဟဏတ္ထာယာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၄၀) ဣမာယ ဒေသနာယ သံသန္ဒတိ. ‘‘တတြ စေ တုမှေဟိ…ပေ… ဥဗ္ဗိလာဝိတာ, တုမှံ ယေဝဿ တေန အန္တရာယော’’တိ ‘‘လုဒ္ဓေါအတ္ထံ…ပေ… သဟတေ နရ’’န္တိ (ဣတိဝု. ၈၈; မဟာနိ. ၅.၁၅၆, ၁၉၅; စူဠနိ. ၁၂၈) ‘‘ကာမန္ဓာ ဇာလသဉ္ဆန္နာ, တဏှာဆဒနဆာဒိတာ’’တိ (ဥဒါ. ၆၄; နေတ္တိ. ၂၇, ၉၀; ပေဋကော. ၁၄) ဣမာဟိ ဒေသနာဟိ သံသန္ဒတိ.

‘මහණෙනි, අන් අය මාගේ ගුණ කියන කල්හි... සිතෙහි උඩඟු බවක් ඇති කර නොගත යුතුය’ යන්න ‘මහණෙනි, ඔබට ධර්මය පවා අත්හැරීමට සිදු වේ නම්, අකුසල ධර්මයන් ගැන කවර කතාද? (ම.නි. 1.240). මහණෙනි, මම ඔබට පහුරක් උපමා කොට ධර්මය දේශනා කරමි, එය එතර වීම පිණිස මිස අල්ලාගෙන සිටීමට නොවේ’ (ම.නි. 1.240) යන දේශනාව සමඟ සැසඳේ. ‘එහිදී ඉදින් ඔබ... උඩඟු වූවා නම් එයින් ඔබටම අන්තරාය වන්නේය’ යන්න ‘ලෝභී තැනැත්තා අර්ථය නොදකියි... මනුෂ්‍යයා පීඩාවට පත් කරයි’ (ඉතිවු. 88) සහ ‘කාමයෙන් අන්ධ වූ, දැලකින් වට වූ, තණ්හාව නමැති වැස්මෙන් වැසුණු’ (උදා. 64) යන දේශනාවන් සමඟ සැසඳේ.

‘‘အပ္ပမတ္တကံ…ပေ… သီလမတ္တက’’န္တိ ‘‘ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. အယံ ခေါ ဗြာဟ္မဏ ယညော ပုရိမေဟိ ယညေဟိ အပ္ပဋ္ဌတရော စ အပ္ပသမာရမ္ဘတရော စ မဟပ္ဖလတရော စ မဟာနိသံသတရော စာ’’တိအာဒိကာယ (ဒီ. နိ. ၁.၃၅၃) ဒေသနာယ သံသန္ဒတိ, ပဌမဇ္ဈာနဿ သီလတော မဟပ္ဖလမဟာနိသံသတရဘာဝဝစနေန ဈာနတော သီလဿ အပ္ပဘာဝဒီပနတော.

‘අල්ප වූ... සීල මාත්‍රය’ යන මෙය ‘ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. බමුණ, මෙම යාගය පෙර තිබූ යාගයන්ට වඩා අල්ප පීඩා ඇති, අල්ප ආරම්භයක් ඇති, මහා ඵල ඇති, මහා ආනිසංස ඇති යාගයකි’ (දී.නි. 1.353) යන ආදී දේශනාවන් සමඟ සැසඳේ. ප්‍රථම ධ්‍යානය සීලයට වඩා මහා ඵල මහා ආනිසංස ඇති බව පැවසීමෙන් ධ්‍යානයට සාපේක්ෂව සීලයේ අල්ප බව ප්‍රකාශ වන නිසාය.

‘‘ပါဏာတိပါတံ [Pg.196] ပဟာယာ’’တိအာဒိ ‘‘သမဏော ခလု ဘော ဂေါတမော သီလဝါ…ပေ… ကုသလသီလေန သမန္နာဂတော’’တိအာဒိကာဟိ (ဒီ. နိ. ၁.၃၀၄) ဒေသနာဟိ သံသန္ဒတိ.

‘ප්‍රාණාතිපාතය අත්හැර’ යනාදී කොටස, ‘භවත්නි, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සැබවින්ම සීලවන්තයහ... කුසල සීලයෙන් සමන්නාගතයහ’ (දී.නි. 1.304) යන ආදී දේශනාවන් සමඟ සැසඳේ.

‘‘အညေဝ ဓမ္မာ ဂမ္ဘီရာ’’တိအာဒိ ‘‘အဓိဂတော ခေါ မျာယံ ဓမ္မော ဂမ္ဘီရော’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၆၇; မ. နိ. ၁.၂၈၁; ၂.၃၃၇; သံ. နိ. ၁.၁၇၂; မဟာဝ. ၇, ၈) ပါဠိယာ သံသန္ဒတိ. ဂမ္ဘီရတာဒိဝိသေသယုတ္တဓမ္မပဋိဝေဓေန ဟိ ဉာဏဿ ဂမ္ဘီရာဒိဘာဝေါ ဝိညာယတီတိ.

‘ගැඹුරු වූ අන්‍ය ධර්මයෝ වෙත්’ යනාදිය ‘මා විසින් අවබෝධ කරගත් මේ ධර්මය සැබවින්ම ගැඹුරුය’ (දී.නි. 2.67) යන ආදී පාළි පාඨයන් සමඟ සැසඳේ. මන්දයත්, ගැඹුරු බව ආදී විශේෂණයන්ගෙන් යුත් ධර්මය ප්‍රතිවේධ කිරීමෙන් (අවබෝධ කිරීමෙන්) ඥානයේ ගැඹුරු බව ආදිය දත හැකි බැවිනි.

‘‘သန္တိ ဘိက္ခဝေ ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ’’တိအာဒိ ‘‘သန္တိ ဘိက္ခဝေ ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ…ပေ… အဘိဝဒန္တိ, သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ, ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမညန္တိ ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တိ, အသဿတော, သဿတော စ အသဿတော စ, နေဝ သဿတော စ နာသဿတော စ, အန္တဝါ, အနန္တဝါ, အန္တဝါ စ အနန္တဝါ စ, နေဝန္တဝါ နာနန္တဝါ စ အတ္တာ စ လောကော စ ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမညန္တိ ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တီ’’တိအာဒိကာဟိ (မ. နိ. ၃.၂၇) ဒေသနာဟိ သံသန္ဒတိ.

“මහණෙනි, ඇතැම් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ සිටිති” යනාදී වශයෙන් “මහණෙනි, පූර්වාන්තකල්පික වූ ඇතැම් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ සිටිති... ආත්මය හා ලෝකය ශාස්වතය, මෙයම සත්‍යය, අනෙක හිස්ය යි මෙසේ ඇතැම්හු පවසති; අශාස්වතය, ශාස්වත ද අශාස්වත ද වෙයි, ශාස්වත ද නොවන අශාස්වත ද නොවන, අන්තවත්ය, අනන්තවත්ය, අන්තවත් ද අනන්තවත් ද වෙයි, අන්තවත් ද නොවන අනන්තවත් ද නොවන ආත්මය හා ලෝකය මෙයම සත්‍යය, අනෙක හිස්ය යි මෙසේ ඇතැම්හු පවසති” යනාදී (මජ්ඣිම නිකාය 3.27) දේශනාවන් හා සැසඳෙයි.

‘‘သန္တိ ဘိက္ခဝေ ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ အပရန္တကပ္ပိကာ’’တိအာဒိ ‘‘သန္တိ ဘိက္ခဝေ ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ အပရန္တကပ္ပိကာ…ပေ… အဘိဝဒန္တိ, သညီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ. ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တိ အသညီ, နေဝသညီနာသညီ စ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ. ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တိ သတော ဝါ ပန သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒံ ဝိနာသံ ဝိဘဝံ ပညပေန္တိ, ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ ဝါ ပနေကေ အဘိဝဒန္တီ’’တိအာဒိကာဟိ (မ. နိ. ၃.၂၁) ဒေသနာဟိ သံသန္ဒတိ. ‘‘ဝေဒနာနံ…ပေ… တထာဂတော’’တိ ‘‘တယိဒံ သင်္ခတံ ဩဠာရိကံ, အတ္ထိ ခေါ ပန သင်္ခါရာနံ နိရောဓော, အတ္ထေတန္တိ ဣတိ ဝိဒိတွာ တဿ နိဿရဏဒဿာဝီ တထာဂတော တဒုပါတိဝတ္တော’’တိအာဒိကာဟိ (မ. နိ. ၃.၂၈) ဒေသနာဟိ သံသန္ဒတိ.

“මහණෙනි, අපරාන්තකල්පික වූ ඇතැම් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ සිටිති” යනාදී වශයෙන් “මහණෙනි, අපරාන්තකල්පික වූ ඇතැම් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ සිටිති... මරණින් මතු ආත්මය සඤ්ඤාව සහිත නිරෝගී එකකැයි ඇතැම්හු පවසති. ඇතැම්හු අසඤ්ඤී යයි ද, ඇතැම්හු මරණින් මතු ආත්මය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤී හා නිරෝගී එකකැයි ද පවසති. ඇතැම්හු පවතින සත්ත්වයාගේ උච්ඡේදය, විනාශය හා විභවය පනවති, නැතහොත් ඇතැම්හු දිට්ඨධම්මනිබ්බානය පවසති” යනාදී (මජ්ඣිම නිකාය 3.21) දේශනාවන් හා සැසඳෙයි. “වේදනාවන්ගේ... තථාගතයන් වහන්සේ” යනු “මේ (වේදනාව) සංඛතය, ඕලාරිකය, සංස්කාරයන්ගේ නිරෝධයක් ඇත්තේමය, එය පවතින්නේයැයි මෙසේ දැන එහි නික්මීම (නිස්සරණය) දකින තථාගතයන් වහන්සේ එය ඉක්මවා සිටිති” යනාදී (මජ්ඣිම නිකාය 3.28) දේශනාවන් හා සැසඳෙයි.

‘‘တဒပိ တေသံ…ပေ… ဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝါ’’တိ ဣဒံ ‘‘တေသံ ဘဝတံ အညတြေဝ ဆန္ဒာယ အညတြ ရုစိယာ အညတြ အနုဿဝါ အညတြ အာကာရပရိဝိတက္ကာ အညတြ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ ပစ္စတ္တံယေဝ ဉာဏံ ဘဝိဿတိ ပရိသုဒ္ဓံ ပရိယောဒါတန္တိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ပစ္စတ္တံ ခေါ ပန ဘိက္ခဝေ ဉာဏေ အသတိ ပရိသုဒ္ဓေ ပရိယောဒါတေ ယဒပိ တေ ဘောန္တော သမဏဗြာဟ္မဏာ တတ္ထ ဉာဏဘာဂမတ္တမေဝ [Pg.197] ပရိယောဒါပေန္တိ, တဒပိ တေသံ ဘဝတံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ ဥပါဒါနမက္ခာယတီ’’တိအာဒိကာဟိ (မ. နိ. ၃.၂၉) ဒေသနာဟိ သံသန္ဒတိ.

“ඒ ද ඔවුන්ගේ... සැලීමක්මය” යන්න “ඡන්දයෙන් බැහැරව, රුචියෙන් බැහැරව, අනුශ්‍රවයෙන් (ඇසූ පිරූ තැන්) බැහැරව, ආකාර පරිවිතර්කයෙන් (තර්කයෙන්) බැහැරව, දෘෂ්ටි නිජ්ඣානක්ඛන්තියෙන් (සිතා බලා පිළිගත් දෘෂ්ටියෙන්) බැහැරව පෞද්ගලිකවම (පච්චත්තං) පිරිසිදු වූ හාත්පසින්ම පිරිසිදු වූ ඥානයක් වන්නේය යන කරුණ විද්‍යමාන නොවේ. මහණෙනි, පෞද්ගලිකව පිරිසිදු වූ හාත්පසින්ම පිරිසිදු වූ ඥානයක් නොමැති කල්හි, ඒ භවත් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ එහි යම් ඥාන භාගයක් පමණක් පිරිසිදු කරත්ද, එය ද ඒ භවත් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ උපාදානයක් (ග්‍රහණයක්) ලෙසම කියනු ලැබේ” යනාදී (මජ්ඣිම නිකාය 3.29) දේශනාවන් හා සැසඳෙයි.

‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ ဣဒဉ္စ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏံ, တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿော, ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ, ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ, တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါန’’န္တိ, (သံ. နိ. ၂.၄၄) ‘‘ဆန္ဒမူလကာ ဣမေ အာဝုသော ဓမ္မာ မနသိကာရသမုဋ္ဌာနာ ဖဿသမောဓာနာ ဝေဒနာသမောသရဏာ’’တိ (အ. နိ. ၈.၈၃) စ အာဒိကာဟိ ဒေသနာဟိ သံသန္ဒတိ.

“එය ද ස්පර්ශ ප්‍රත්‍යයෙන්ම වේ” යන්න “ඇස ද රූප ද නිසා චක්ඛුවිඤ්ඤාණය උපදී, තිදෙනාගේ එක්වීම ස්පර්ශයයි, ස්පර්ශ ප්‍රත්‍යයෙන් වේදනාව ද, වේදනා ප්‍රත්‍යයෙන් තණ්හාව ද, තණ්හා ප්‍රත්‍යයෙන් උපාදානය ද (උපදී)” (සංයුක්ත නිකාය 2.44) යන්න හා “ඇවැත්නි, මේ ධර්මයෝ ඡන්දය මූල කොට ඇත්තාහ, මනසිකාරයෙන් හටගත්තාහ, ස්පර්ශයෙන් එක්වූවාහ, වේදනාවෙන් රැස්වූවාහ” (අංගුත්තර නිකාය 8.83) යනාදී දේශනාවන් හා සැසඳෙයි.

‘‘ယတော ခေါ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု ဆန္နံ ဖဿာယတနာန’’န္တိအာဒိ ‘‘ယတော ခေါ အာနန္ဒ ဘိက္ခု နေဝ ဝေဒနံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ, န သညံ, န သင်္ခါရေ, န ဝိညာဏံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ, သော ဧဝံ အသမနုပဿန္တော န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတိ, အနုပါဒိယံ န ပရိတဿတိ, အပရိတဿံ ပစ္စတ္တံယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတီ’’တိအာဒိကာဟိ ဒေသနာဟိ သံသန္ဒတိ.

“මහණෙනි, යම් කලෙක මහණ තෙමේ සය වැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතනයන්ගේ...” යනාදිය “ආනන්දය, යම් කලෙක මහණ තෙමේ වේදනාව ආත්මය වශයෙන් අනුපස්සනා නොකරයිද, සංඥාව, සංස්කාර, විඤ්ඤාණය ආත්මය වශයෙන් අනුපස්සනා නොකරයිද, හෙතෙම මෙසේ අනුපස්සනා නොකරන්නේ ලෝකයෙහි කිසිවක් උපාදානය කර නොගනී, උපාදානය නොකරන්නේ තැති නොගනී, තැති නොගන්නේ තමා තුළම පිරිනිවෙයි” යනාදී දේශනාවන් හා සැසඳෙයි.

‘‘သဗ္ဗေ တေ ဣမေဟေဝ ဒွါသဋ္ဌိယာ ဝတ္ထူဟိ အန္တောဇာလီကတာ’’တိအာဒိ ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ ဘိက္ခဝေ…ပေ… အဘိဝဒန္တိ, သဗ္ဗေ တေ ဣမာနေဝ ပဉ္စ ကာယာနိ အဘိဝဒန္တိ ဧတေသံ ဝါ အညတရ’’န္တိအာဒိကာဟိ (မ. နိ. ၃.၂၆) ဒေသနာဟိ သံသန္ဒတိ. ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ…ပေ… ဒေဝမနုဿာ’’တိ –

“ඒ සියල්ලෝම මේ සැට දෙවැදෑරුම් වස්තූන්ගෙන් දැලකට හසුවූවා සේ වෙති” යනාදිය “මහණෙනි, යම් කිසිවෙක්... පවසත් ද, ඒ සියල්ලෝ මේ පංචස්කන්ධයන්ම හෝ ඉන් එකක්ම පවසති” යනාදී (මජ්ඣිම නිකාය 3.26) දේශනාවන් හා සැසඳෙයි. “කය බිඳීමෙන්... දෙවිමිනිස්සු...” යනු –

‘‘အစ္စီ ယထာ ဝါတဝေဂေန ခိတ္တာ, (ဥပသိဝါတိ ဘဂဝါ)အတ္ထံ ပလေတိ န ဥပေတိ သင်္ခံ;

ဧဝံ မုနီ နာမကာယာ ဝိမုတ္တော,အတ္ထံ ပလေတိ န ဥပေတိ သင်္ခ’’န္တိ. (သု. နိ. ၁၀၈၀;

စူဠနိ. ၄၃);

“සුළං වේගයෙන් නිවුණු පහන් සිළක් යම් සේ නිවීමට යයි ද, ප්‍රමාණයක් කොට දැක්විය නොහැකි ද, එසේම මුනිවරයා නාම කයෙන් මිදුණේ නිවීමට යයි, ප්‍රමාණයක් කොට දැක්විය නොහැකිය” (සුත්ත නිපාත 1080; චූළනිද්දේස 43).

အာဒိကာဟိ ဒေသနာဟိ သံသန္ဒတီတိ အယံ စာတုဗျူဟော ဟာရော.

යනාදී දේශනාවන් හා සැසඳෙන්නේය යනු මේ චාතුබ්‍යූහ හාරයයි.

အာဝတ္တဟာရဝဏ္ဏနာ

ආවත්ත හාර වර්ණනාව

အာဃာတာဒီနံ အကရဏီယတာဝစနေန ခန္တိသောရစ္စာနုဋ္ဌာနံ. တတ္ထ ခန္တိယာ သဒ္ဓါပညာပရာပကာရဒုက္ခသဟဂတာနံ သင်္ဂဟော, သောရစ္စေန သီလဿ. သဒ္ဓါဒိဂ္ဂဟဏေန စ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိသကလဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ အာဝတ္တန္တိ. သီလဂ္ဂဟဏေန အဝိပ္ပဋိသာရာဒယော သဗ္ဗေပိ သီလာနိသံသဓမ္မာ အာဝတ္တန္တိ. ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပဋိဝိရတိဝစနေန အပ္ပမာဒဝိဟာရော, တေန [Pg.198] သကလံ သာသနဗြဟ္မစရိယံ အာဝတ္တတိ. ဂမ္ဘီရတာဒိဝိသေသယုတ္တဓမ္မဂ္ဂဟဏေန မဟာဗောဓိပကိတ္တနံ. အနာဝရဏဉာဏပဒဋ္ဌာနဉှိ အာသဝက္ခယဉာဏံ, အာသဝက္ခယဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ အနာဝရဏဉာဏံ မဟာဗောဓိ, တေန ဒသဗလာဒယော သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ အာဝတ္တန္တိ. သဿတာဒိဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏေန တဏှာဝိဇ္ဇာယ သင်္ဂဟော, တာဟိ အနမတဂ္ဂသံသာရဝဋ္ဋံ အာဝတ္တတိ. ဝေဒနာနံ သမုဒယာဒိယထာဘူတဝေဒနေန ဘဂဝတော ပရိညာတ္တယဝိသုဒ္ဓိ, တာယ ပညာပါရမိမုခေန သဗ္ဗပါရမိယော အာဝတ္တန္တိ. ‘‘အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိ အဝိဇ္ဇာဂ္ဂဟဏေန အယောနိသောမနသိကာရပရိဂ္ဂဟော, တေန စ အယောနိသောမနသိကာရမူလကာ ဓမ္မာ အာဝတ္တန္တိ. ‘‘တဏှာဂတာနံ ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတ’’န္တိ တဏှာဂ္ဂဟဏေန နဝ တဏှာမူလကာ ဓမ္မာ အာဝတ္တန္တိ, ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိအာဒိ သဿတာဒိပညာပနဿ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိဒဿနံ, တေန အနိစ္စတာဒိလက္ခဏတ္တယံ အာဝတ္တတိ. ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ ယထာဘူတံ ပဇာနနေန ဝိမုတ္တိသမ္ပဒါနိဒ္ဒေသော, တေန သတ္တပိ ဝိသုဒ္ဓိယော အာဝတ္တန္တိ. ‘‘ဥစ္ဆိန္နဘဝနေတ္တိကော တထာဂတဿ ကာယော’’တိ တဏှာပဟာနံ, တေန ဘဂဝတော သကလသံကိလေသပ္ပဟာနံ အာဝတ္တတီတိ အယံ အာဝတ္တော ဟာရော.

ආඝාත (තරහ) ආදිය නොකටයුතු බව පැවසීමෙන් ක්ෂාන්තිය හා සෞරත්‍යය (හික්මීම) උද්ගත වෙයි. එහිදී ක්ෂාන්තිය මඟින් ශ්‍රද්ධාව, ප්‍රඥාව හා අපරාධ කරන්නන්ගෙන් පැමිණෙන දුක් ඉවසීම සංග්‍රහ වෙයි. සෞරත්‍යයෙන් සීලය සංග්‍රහ වෙයි. ශ්‍රද්ධා ආදිය ගැනීමෙන් ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය ආදී සියලු බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ ආවර්තනය වෙති. සීලය ගැනීමෙන් අවිප්පටිසාරය ආදී සියලුම සීලානිශංස ධර්මයෝ ආවර්තනය වෙති. ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීම පැවසීමෙන් අප්‍රමාද විහාරය ද, එයින් සමස්ත ශාසනික බ්‍රහ්මචර්යාව ද ආවර්තනය වෙයි. ගම්භීරතා ආදී විශේෂයන්ගෙන් යුත් ධර්මයන් ගැනීමෙන් මහාබෝධිය වර්ණනා කෙරේ. අනාවරණ ඥානයට පදට්ඨානය වනුයේ ආසවක්ඛය ඥානයයි. ආසවක්ඛය ඥානය පදට්ඨාන කොට ඇත්තේ මහාබෝධිය වූ අනාවරණ ඥානයයි. එයින් දසබල ආදී සියලු බුදුගුණ ආවර්තනය වෙයි. ශාස්වත ආදී දෘෂ්ටි ගැනීමෙන් තණ්හාව හා අවිද්‍යාව සංග්‍රහ වෙයි. ඒවායින් අනාමතග්ග සංසාර වට්ටය ආවර්තනය වෙයි. වේදනාවන්ගේ සමුදය ආදී වශයෙන් ඇති තත්ත්වාකාර වේදනාවන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ පරිඥා විශුද්ධිය ඇති වෙයි. ප්‍රඥා පාරමිතාව මූලික කරගෙන එමඟින් සියලු පාරමිතාවෝ ආවර්තනය වෙති. “නොදන්නා වූ, නොදක්නා වූ” යන්නෙන් අවිද්‍යාව ගැනීම නිසා අයෝනිසෝමනසිකාරය ග්‍රහණය වෙයි. එයින් අයෝනිසෝමනසිකාරය මූලික කොට ඇති ධර්මයෝ ආවර්තනය වෙති. “තණ්හාවට පත්වූවන්ගේ තැතිගැනීම හා සැලීම” යන්නෙන් තණ්හාව ගැනීම නිසා නව වැදෑරුම් තණ්හා මූලික ධර්මයෝ ආවර්තනය වෙති. “එය ද ස්පර්ශ ප්‍රත්‍යයෙන්ම වේ” යනාදියෙන් ශාස්වත ආදී දෘෂ්ටි පැනවීම ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් පැවැත්මක් ලෙස දැක්වීමෙන් අනිත්‍යාදී ත්‍රිලක්ෂණය ආවර්තනය වෙයි. සය වැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතනයන් තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගැනීමෙන් විමුක්ති සම්පදා නිර්දේශය ඇති වේ. එයින් සප්ත විශුද්ධියම ආවර්තනය වෙයි. “තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය භව රැහැන සිඳ දැමූ එකකි” යන්නෙන් තණ්හාව ප්‍රහාණය කිරීම දැක්වේ. එයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු ක්ලේශ ප්‍රහාණය ආවර්තනය වෙයි. මෙය ආවර්ත හාරයයි.

ဝိဘတ္တိဟာရဝဏ္ဏနာ

විභත්ති හාර වර්ණනාව

အာဃာတာနန္ဒာဒယော အကုသလာ ဓမ္မာ, တေသံ အယောနိသောမနသိကာရာဒိ ပဒဋ္ဌာနံ. ယေဟိ ပန ဓမ္မေဟိ အာဃာတာနန္ဒာဒီနံ အကရဏံ အပ္ပဝတ္တိ, တေ အဗျာပါဒါဒယော ကုသလာ ဓမ္မာ, တေသံ ယောနိသောမနသိကာရာဒိ ပဒဋ္ဌာနံ. တေသု အာဃာတာဒယော ကာမာဝစရာဝ, အဗျာပါဒါဒယော စတုဘူမကာ. တထာ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပဋိဝိရတိ ကုသလာ ဝါ အဗျာကတာ ဝါ, တဿာ ဟိရောတ္တပ္ပာဒယော ဓမ္မာ ပဒဋ္ဌာနံ. တတ္ထ ကုသလာ သိယာ ကာမာဝစရာ, သိယာ လောကုတ္တရာ, အဗျာကတာ လောကုတ္တရာဝ. ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ အညေဝ ဓမ္မာ ဂမ္ဘီရာ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာ သိယာ ကုသလာ, သိယာ အဗျာကတာ, တတ္ထ ကုသလာနံ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ ပဒဋ္ဌာနံ. အဗျာကတာနံ မဂ္ဂဓမ္မာ, ဝိပဿနာ, အာဝဇ္ဇနာ ဝါ ပဒဋ္ဌာနံ. တေသု ကုသလာ လောကုတ္တရာ, အဗျာကတာ သိယာ ကာမာဝစရာ, သိယာ လောကုတ္တရာ, သဗ္ဗာပိ ဒိဋ္ဌိယော အကုသလာဝ ကာမာဝစရာဝ, တာသံ အဝိသေသေန မိစ္ဆာဘိနိဝေသေ အယောနိသောမနသိကာရော ပဒဋ္ဌာနံ. ဝိသေသတော ပန သန္တတိဃနဝိနိဗ္ဘောဂါဘာဝတော ဧကတ္တနယဿ မိစ္ဆာဂါဟော [Pg.199] အတီတဇာတိအနုဿရဏတက္ကသဟိတော သဿတဒိဋ္ဌိယာ ပဒဋ္ဌာနံ. ဟေတုဖလဘာဝေန သမ္ဗန္ဓဘာဝဿ အဂ္ဂဟဏတော နာနတ္တနယဿ မိစ္ဆာဂါဟော တဇ္ဇာသမန္နာဟာရသဟိတော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ ပဒဋ္ဌာနံ. ဧဝံ သေသဒိဋ္ဌီနမ္ပိ ယထာသမ္ဘဝံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘ဝေဒနာန’’န္တိ ဧတ္ထ ဝေဒနာ သိယာ ကုသလာ, သိယာ အဗျာကတာ, သိယာ ကာမာဝစရာ, သိယာ ရူပါဝစရာ, သိယာ အရူပါဝစရာ, ဖဿော တာသံ ပဒဋ္ဌာနံ. ဝေဒနာနံ သမုဒယာဒိယထာဘူတဝေဒနံ မဂ္ဂဉာဏံ, အနုပါဒါဝိမုတ္တိ ဖလံ, တေသံ ‘‘အညေဝ ဓမ္မာ ဂမ္ဘီရာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန ဓမ္မာဒိဝိဘာဂေါ နေတဗ္ဗော. ‘‘အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိအာဒီသု အဝိဇ္ဇာ တဏှာ အကုသလာ ကာမာဝစရာ, တာသု အဝိဇ္ဇာယ အာသဝါ, အယောနိသောမနသိကာရော ဧဝ ဝါ ပဒဋ္ဌာနံ. တဏှာယ သံယောဇနိယေသု ဓမ္မေသု အဿာဒဒဿနံ ပဒဋ္ဌာနံ. ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ ဖဿဿ ဝေဒနာယ ဝိယ ဓမ္မာဒိဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမိနာ နယေန ဖဿာယတနာဒီနမ္ပိ ယထာရဟံ ဓမ္မာဒိဝိဘာဂေါ နေတဗ္ဗောတိ အယံ ဝိဘတ္တိဟာရော.

ක්‍රෝධය, අමනාපය ආදී වූ අකුසල ධර්මයන්ට අයෝනිසෝ මනසිකාරය ආදිය පදට්ඨානය (සමීප හේතුව) වේ. යම් ධර්ම සමූහයක් නිසා ක්‍රෝධය, අමනාපය ආදිය සිදු නොවේ ද, ප්‍රවෘත්ති නොවේ ද, ඒ අව්‍යාපාද ආදී වූ කුසල ධර්මයන්ට යෝනිසෝ මනසිකාරය ආදිය පදට්ඨානය වේ. ඒ අතරින් ක්‍රෝධය ආදිය කාමාවචරම වන අතර, අව්‍යාපාදාදිය සිවුභූමික (කාම, රූප, අරූප, ලෝකුත්තර) වේ. එසේම ප්‍රාණාඝාතාදියෙන් වැළකීම වූ කුසලය හෝ අව්‍යාකෘතය සඳහා හිරි-ඔතප් ආදී ධර්මයන් පදට්ඨානය වේ. එහිදී කුසලය කාමාවචර හෝ ලෝකුත්තර විය හැකිය; අව්‍යාකෘතය ලෝකුත්තරම වේ. ‘මහණෙනි, ගම්භීර වූ අන්‍ය වූත් ධර්මයන් ඇත’ යැයි වදාල ධර්මයන් කුසල හෝ අව්‍යාකෘත විය හැකිය. එහි කුසල ධර්මයන්ට වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව පදට්ඨානය වේ. අව්‍යාකෘත ධර්මයන්ට මාර්ග ධර්මයන්, විපස්සනාව හෝ ආවජ්ජනාව පදට්ඨානය වේ. ඒ අතරින් කුසල ධර්මයන් ලෝකුත්තර වන අතර, අව්‍යාකෘත ධර්මයන් කාමාවචර හෝ ලෝකුත්තර විය හැකිය. සියලුම දෘෂ්ටීන් අකුසල වන අතර කාමාවචරම වේ. ඒවාට පොදුවේ මිථ්‍යාභිනිවේශයෙහි (වැරදි ලෙස බැසගැනීමෙහි) අයෝනිසෝ මනසිකාරය පදට්ඨානය වේ. විශේෂයෙන් සන්තති (පරම්පරා) සහ ඝන (සමූහ) විනිර්භෝග නොකිරීම හේතුවෙන් හටගන්නා ‘ඒකත්ව නය’ (සියල්ල එකක් ලෙස ගැනීම) නම් වූ මිථ්‍යා ග්‍රහණය, අතීත ජාති සිහිපත් කිරීමේ තර්කය සමඟ එක්ව ශාස්වත දෘෂ්ටියට පදට්ඨානය වේ. හේතු-ඵල සම්බන්ධය අවබෝධ කර නොගැනීමෙන් හටගන්නා ‘නානත්ව නය’ (සියල්ල වෙන් වෙන්ව ගැනීම) නම් වූ මිථ්‍යා ග්‍රහණය, ඒ හා බැඳුණු වැරදි මෙනෙහි කිරීම් සමඟ එක්ව උච්ඡේද දෘෂ්ටියට පදට්ඨානය වේ. මෙසේ සෙසු දෘෂ්ටීන් පිළිබඳව ද සුදුසු පරිදි කිව යුතුය. ‘වේදනාවන්ගේ’ යන මෙහි වේදනාව කුසල, අව්‍යාකෘත, කාමාවචර, රූපාවචර හෝ අරූපාවචර විය හැකිය; ස්පර්ශය ඒවාට පදට්ඨානය වේ. වේදනාවන්ගේ සමුදය ආදී තතු වූ පරිදි දැනගන්නා මාර්ග ඥානය හා අනුපාදා විමුක්තිය වූ ඵලය සඳහා, ‘ගම්භීර වූ අන්‍ය ධර්ම’ යනුවෙන් ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයට ධර්ම විභාගය දත යුතුය. ‘නොදන්නා, නොදක්නා’ ආදී තැන්වල අවිද්‍යාව හා තෘෂ්ණාව අකුසල කාමාවචර ධර්ම වේ. එහි අවිද්‍යාවට ආශ්‍රවයන් හෝ අයෝනිසෝ මනසිකාරය පදට්ඨානය වේ. තෘෂ්ණාවට නම් සංයෝජනීය ධර්මයන්ගේ ආශ්වාදය දැකීම පදට්ඨානය වේ. ‘එය ද ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය කොට ඇත්තේය’ යන මෙහි ස්පර්ශයාගේ ධර්ම විභාගය වේදනාව මෙන් දත යුතුය. මෙම ක්‍රමයෙන් ස්පර්ශායතනාදිය පිළිබඳව ද සුදුසු පරිදි ධර්ම විභාගය කළ යුතුය. මෙය ‘විභත්ති හාරය’ යි.

ပရိဝတ္တဟာရဝဏ္ဏနာ

පරිවත්ත හාර වර්ණනාව

အာဃာတာဒီနံ အကရဏံ ခန္တိသောရစ္စာနိ အနုဗြူဟေတွာ ပဋိသင်္ခါနဘာဝနာဗလသိဒ္ဓိယာ ဥဘယဟိတပဋိပတ္တိံ အာဝဟတိ. အာဃာတာဒယော ပန ပဝတ္တိယမာနာ ဒုဗ္ဗဏ္ဏတံ ဒုက္ခသေယျံ ဘောဂဟာနိံ အကိတ္တိံ ပရေဟိ ဒုရုပသင်္ကမနတဉ္စ နိပ္ဖာဒေန္တာ နိရယာဒီသု မဟာဒုက္ခံ အာဝဟန္တိ. ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပဋိဝိရတိ အဝိပ္ပဋိသာရာဒိကလျာဏံ ပရမ္ပရံ အာဝဟတိ. ပါဏာတိပါတာဒိ ပန ဝိပ္ပဋိသာရာဒိအကလျာဏံ ပရမ္ပရံ, ဂမ္ဘီရတာဒိဝိသေသယုတ္တံ ဉာဏံ ဝိနေယျာနံ ယထာရဟံ ဝိဇ္ဇာဘိညာဒိဂုဏဝိသေသံ အာဝဟတိ သဗ္ဗဉေယျံ ယထာသဘာဝါဝဗောဓတော. တထာ ဂမ္ဘီရတာဒိဝိသေသရဟိတံ ပန ဉာဏံ ဉေယျေသု သာဝရဏတော ယထာဝုတ္တဂုဏဝိသေသံ နာဝဟတိ. သဗ္ဗာပိ စေတာ ဒိဋ္ဌိယော ယထာရဟံ သဿတုစ္ဆေဒဘာဝတော အန္တဒွယဘူတာ သက္ကာယတီရံ နာတိဝတ္တန္တိ အနိယျာနိကသဘာဝတ္တာ. နိယျာနိကသဘာဝတ္တာ ပန သမ္မာဒိဋ္ဌိ သပရိက္ခာရာ မဇ္ဈိမပဋိပဒါဘူတာ အတိက္ကမ္မ သက္ကာယတီရံ ပါရံ အာဂစ္ဆတိ. ဝေဒနာနံ သမုဒယာဒိယထာဘူတဝေဒနံ အနုပါဒါဝိမုတ္တိံ အာဝဟတိ မဂ္ဂဘာဝတော. ဝေဒနာနံ သမုဒယာဒိအသမ္ပဋိဝေဓော သံသာရစာရကာဝရောဓံ အာဝဟတိ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယဘာဝတော. ဝေဒယိတသဘာဝပဋိစ္ဆာဒကော သမ္မောဟော တဒဘိနန္ဒနံ အာဝဟတိ[Pg.200]. ယထာဘူတာဝဗောဓော ပန တတ္ထ နိဗ္ဗေဒံ ဝိရာဂဉ္စ အာဝဟတိ. မိစ္ဆာဘိနိဝေသေ အယောနိသောမနသိကာရသဟိတာ တဏှာ အနေကဝိဟိတံ ဒိဋ္ဌိဇာလံ ပသာရေတိ. ယထာဝုတ္တတဏှာသမုစ္ဆေဒေါ ပဌမမဂ္ဂေါ တံ ဒိဋ္ဌိဇာလံ သင်္ကောစေတိ. သဿတဝါဒါဒိပညာပနဿ ဖဿော ပစ္စယော ဟောတိ အသတိ ဖဿေ တဒဘာဝတော. ဒိဋ္ဌိဗန္ဓနဗန္ဓာနံ ဖဿာယတနာဒီနံ အနိရောဓေန ဖဿာဒိအနိရောဓော သံသာရဒုက္ခဿ အနိဝတ္တိယေဝ, ယာထာဝတော ဖဿာယတနာဒိပရိညာ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိဒဿနာနိ အတိဝတ္တတိ, ဖဿာယတနာဒိအပရိညာ တံဒိဋ္ဌိဂဟနံ နာတိဝတ္တတိ, ဘဝနေတ္တိသမုစ္ဆေဒေါ အာယတိံ အတ္တဘာဝဿ အနိဗ္ဗတ္တိယာ သံဝတ္တတိ, အသမုစ္ဆိန္နာယ ဘဝနေတ္တိယာ အနာဂတေ ဘဝပ္ပဗန္ဓော ပရိဝတ္တတိယေဝါတိ အယံ ပရိဝတ္တော ဟာရော.

ක්‍රෝධය ආදිය නොකිරීමෙන් හා ක්ෂාන්තිය, සෞරත්‍යය ප්‍රගුණ කිරීමෙන් ලැබෙන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා භාවනා බලය නිසා උභය ලෝකයටම යහපත ගෙන දෙන ප්‍රතිපදාව සැලසේ. ක්‍රෝධය ආදිය පවත්නා කල්හි දුර්වර්ණ බව, නිදි නොලැබීම, සම්පත් විනාශය, අකීර්තිය සහ අන්‍යන් අප්‍රිය කිරීම ඇති කරන අතර නිරයාදී සතර අපායෙහි මහා දුක් පමුණුවයි. ප්‍රාණාඝාතාදියෙන් වැළකීම අවිප්පටිසාරය (පසුතැවිලි නොවීම) ආදී යහපත පරම්පරා වශයෙන් ගෙන එයි. ප්‍රාණාඝාතාදිය විප්පටිසාරය ආදී අයහපත් පරම්පරාවන් ඇති කරයි. ගම්භීරතාදී විශේෂයෙන් යුක්ත වූ ඥානය සර්වඥතා ඥානයෙන් සියලු දත යුතු දේ තතු පරිදි අවබෝධ කර දීමෙන් විනේය ජනයාට විද්‍යා, අභිඥා ආදී ගුණ විශේෂයන් පමුණුවයි. එමෙන්ම ගම්භීරතාදී විශේෂයෙන් තොර වූ ඥානය දත යුතු දේ පිළිබඳ පවත්නා ආවරණයන් නිසා පෙර කී ගුණ විශේෂයන් ලබා නොදෙයි. මේ සියලු දෘෂ්ටීහු ශාස්වත හෝ උච්ඡේද ස්වභාවය ගන්නා බැවින් නිවනට පමුණුවන ස්වභාවයක් නැති නිසා සක්කාය තීරයෙන් එතර වීමට ඉඩ නොදෙති. නිවනට පමුණුවන ස්වභාවය ඇති, පිරිකර සහිත වූ, මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව වූ සම්මා දිට්ඨිය සක්කාය තීරයෙන් එතර කොට නිවනට පමුණුවයි. වේදනාවන්ගේ සමුදය ආදිය තතු පරිදි අවබෝධ කිරීම මාර්ග ස්වභාවය ගන්නා බැවින් අනුපාදා විමුක්තිය පමුණුවයි. වේදනාවන්ගේ සමුදය ආදිය අවබෝධ නොකිරීම සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් සංසාර නැමැති හිරගෙයි සිරකිරීමට හේතු වේ. වේදනා ස්වභාවය වසා සිටින මෝහය එම වේදනාවන් ආස්වාද කිරීමට පමුණුවයි. එහි තතු වූ පරිදි අවබෝධය ඇති වූ විට කළකිරීම (නිබ්බිදාව) හා විරාගය පමුණුවයි. මිථ්‍යාභිනිවේශයෙහි හා අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙහි පිහිටි තෘෂ්ණාව අනේකවිධ දෘෂ්ටි ජාලයන් පතුරුවයි. වදාල පරිදි තෘෂ්ණාව සහමුලින් සිඳලන ප්‍රථම මාර්ගය (සෝතාපත්ති මාර්ගය) ඒ දෘෂ්ටි ජාලය හකුළුවයි. ශාස්වත වාදාදිය පැනවීමට ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය වේ; ස්පර්ශය නැති කල්හි ඒවා නැත. දෘෂ්ටි බන්ධනයෙන් බැඳුනවුන්ගේ ස්පර්ශායතනාදිය නිරුද්ධ නොකිරීමෙන් ස්පර්ශාදිය නිරුද්ධ නොවන බැවින් සංසාර දුකෙහි නිමාවක් නොවේ. ස්පර්ශායතනාදිය තතු පරිදි පිරිසිඳ දැනීම සියලු දෘෂ්ටි ඉක්මවා යයි. ස්පර්ශායතනාදිය පිරිසිඳ නොදැනීම ඒ දෘෂ්ටි ගහණයෙන් එතර වීමට ඉඩ නොදෙයි. භව නෙත්තිය (භවයට ඇදගන්නා තෘෂ්ණාව) සහමුලින් සිඳලීම මතු ආත්මයක් හට නොගැනීමට හේතු වේ. භව නෙත්තිය නොසිඳුණු කල්හි අනාගතයෙහි භව පරම්පරාව කැරකෙමින්ම පවතී. මෙය ‘පරිවත්ත හාරය’ යි.

ဝေဝစနဟာရဝဏ္ဏနာ

වේවචන හාර වර්ණනාව

‘‘မမ မယှံ မေ’’တိ ပရိယာယဝစနံ. ‘‘ဘိက္ခဝေ သမဏာ တပဿိနော’’တိ ပရိယာယဝစနံ. ‘‘ပရေ အညေ ပဋိဝိရုဒ္ဓါ’’တိ ပရိယာယဝစနံ. ‘‘အဝဏ္ဏံ အကိတ္တိံ နိန္ဒ’’န္တိ ပရိယာယဝစနံ. ‘‘ဘာသေယျုံ ဘဏေယျုံ ကရေယျု’’န္တိ ပရိယာယဝစနံ. ‘‘ဓမ္မဿ ဝိနယဿ သတ္ထုသာသနဿာ’’တိ ပရိယာယဝစနံ. ‘‘သံဃဿ သမူဟဿ ဂဏဿာ’’တိ ပရိယာယဝစနံ. ‘‘တတြ တတ္ထ တေသူ’’တိ ပရိယာယဝစနံ. ‘‘တုမှေဟိ ဝေါ ဘဝန္တေဟီ’’တိ ပရိယာယဝစနံ. ‘‘အာဃာတော ဒေါသော ဗျာပါဒေါ’’တိ ပရိယာယဝစနံ. ‘‘အပ္ပစ္စယော ဒေါမနဿံ စေတသိကဒုက္ခ’’န္တိ ပရိယာယဝစနံ. ‘‘စေတသော အနဘိရဒ္ဓိ စိတ္တဿ ဗျာပတ္တိ မနောပဒေါသော’’တိ ပရိယာယဝစနံ. ‘‘န ကရဏီယာ န ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗာ န ပဝတ္တေတဗ္ဗာ’’တိ ပရိယာယဝစနံ. ဣတိ ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပဒေသု ဝေဝစနံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အယံ ဝေဝစနော ဟာရော.

‘මම’, ‘මාගේ’, ‘මට’ යනු පර්යාය වචන (සමාන පද) වේ. ‘මහණෙනි’, ‘ශ්‍රමණයෝ’, ‘තපස්වීහු’ යනු පර්යාය වචනයි. ‘පර’, ‘අන්‍ය’, ‘ප්‍රතිවිරුද්ධ’ යනු පර්යාය වචනයි. ‘අගුණය’, ‘අකීර්තිය’, ‘නින්දාව’ යනු පර්යාය වචනයි. ‘කියන්නාහුය’, ‘දෙඩුම් කරන්නාහුය’, ‘කරන්නාහුය’ යනු පර්යාය වචනයි. ‘ධර්මයෙහි’, ‘විනයෙහි’, ‘ශාස්තෘ ශාසනයෙහි’ යනු පර්යාය වචනයි. ‘සංඝයාගේ’, ‘සමූහයාගේ’, ‘ගණයගේ’ යනු පර්යාය වචනයි. ‘එහි එහි’, ‘ඔවුන් කෙරෙහි’ යනු පර්යාය වචනයි. ‘තොප විසින්’, ‘ඔබ වහන්සේලා විසින්’ යනු පර්යාය වචනයි. ‘ආඝාතය’, ‘දෝෂය’, ‘ව්‍යාපාදය’ යනු පර්යාය වචනයි. ‘අප්‍රසාදය’, ‘දොමනස්සය’, ‘චෛතසික දුක්ඛය’ යනු පර්යාය වචනයි. ‘සිතෙහි අසතුට’, ‘සිතෙහි නරක් වීම’, ‘මනෝ ප්‍රදෝෂය’ යනු පර්යාය වචනයි. ‘නොකට යුතුය’, ‘නූපදවිය යුතුය’, ‘නොපැවැත්විය යුතුය’ යනු පර්යාය වචනයි. මෙලෙසින්ම සියලු පදයන්හි පර්යාය වචන කිය යුතුය. මෙය ‘වේවචන හාරය’ යි.

ပညတ္တိဟာရဝဏ္ဏနာ

පඤ්ඤත්ති හාර වර්ණනාව

အာဃာတော ဝတ္ထုဝသေန ဒသဝိဓေန ဧကူနဝီသတိဝိဓေန ဝါ ပညတ္တော. အပ္ပစ္စယော ဥပဝိစာရဝသေန ဆဓာ ပညတ္တော. အာနန္ဒောပီတိအာဒိဝသေန နဝဓာ ပညတ္တော. ပီတိ သာမညတော ခုဒ္ဒိကာဒိဝသေန ပဉ္စဓာ ပညတ္တာ. သောမနဿံ ဥပဝိစာရဝသေန ဆဓာ ပညတ္တံ. သီလံ ဝါရိတ္တစာရိတ္တာဒိဝသေန အနေကဓာ ပညတ္တံ. ဂမ္ဘီရတာဒိဝိသေသယုတ္တံ ဉာဏံ စိတ္တုပ္ပာဒဝသေန စတုဓာ, ဒွါဒသဝိဓေန ဝါ, ဝိသယဘေဒတော အနေကဓာ စ ပညတ္တံ. ဒိဋ္ဌိသဿတာဒိဝသေန [Pg.201] ဒွါသဋ္ဌိယာ ဘေဒေဟိ, တဒန္တောဂဓဝိဘာဂေန အနေကဓာ စ ပညတ္တာ. ဝေဒနာ ဆဓာ အဋ္ဌသတဓာ အနေကဓာ စ ပညတ္တာ. တဿာ သမုဒယော ပဉ္စဓာ ပညတ္တော, တထာ အတ္ထင်္ဂမော. အဿာဒေါ ဒုဝိဓေန ပညတ္တော. အာဒီနဝေါ တိဝိဓေန ပညတ္တော. နိဿရဏံ ဧကဓာ စတုဓာ စ ပညတ္တံ…ပေ… အနုပါဒါဝိမုတ္တိ ဒုဝိဓေန ပညတ္တာ.

ආඝාතය (ද්වේෂය) වස්තු වශයෙන් දස වැදෑරුම්ව හෝ දහනව වැදෑරුම්ව පනවන ලදී. අප්‍රත්‍යය (අමනාපය) උපවිචාර වශයෙන් සවැදෑරුම්ව පනවන ලදී. ආනන්දය (සතුට) ආදී වශයෙන් නව වැදෑරුම්ව පනවන ලදී. පීතිය සාමාන්‍යයෙන් ඛුද්දිකා පීතිය ආදී වශයෙන් පස් වැදෑරුම්ව පනවන ලදී. සෝමනස්සය උපවිචාර වශයෙන් සවැදෑරුම්ව පනවන ලදී. සීලය වාරිත්ත සහ චාරිත්ත ආදී වශයෙන් බොහෝ ආකාරයෙන් පනවන ලදී. ගැඹුරු බව ආදී විශේෂයන්ගෙන් යුත් ඥානය චිත්තෝත්පාද වශයෙන් සිව් වැදෑරුම්ව හෝ දොළොස් වැදෑරුම්ව ද, විෂය භේදයෙන් අනේක ප්‍රකාරව ද පනවන ලදී. දෘෂ්ටිය ශාස්වත දෘෂ්ටිය ආදී වශයෙන් හැට දෙවැදෑරුම් භේදයන්ගෙන් ද, ඒ තුළ අන්තර්ගත විභාගයන්ගෙන් අනේක ප්‍රකාරව ද පනවන ලදී. වේදනාව සවැදෑරුම්ව, එකසිය අට වැදෑරුම්ව සහ අනේක ප්‍රකාරව පනවන ලදී. එහි සමුදය (හටගැනීම) පස් වැදෑරුම්ව පනවන ලදී, එලෙසම අත්ථංගමය (නිරුද්ධ වීම) ද පනවන ලදී. ආස්වාදය දෙවැදෑරුම්ව පනවන ලදී. ආදීනවය තෙවැදෑරුම්ව පනවන ලදී. නිස්සරණය (මිදීම) එක් ආකාරයකින් හා සිව් ආකාරයකින් පනවන ලදී...පෙ... උපාදාන රහිත විමුක්තිය දෙවැදෑරුම්ව පනවන ලදී.

‘‘အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိ ဝုတ္တာ အဝိဇ္ဇာ ဝိသယဘေဒေန စတုဓာ အဋ္ဌဓာ စ ပညတ္တာ. ‘‘တဏှာဂတာန’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ တဏှာ ဆဓာ အဋ္ဌသတဓာ အနေကဓာ စ ပညတ္တာ. ဖဿော နိဿယဝသေန ဆဓာ ပညတ္တော. ဥပါဒါနံ စတုဓာ ပညတ္တံ. ဘဝေါ ဒွိဓာ အနေကဓာ စ ပညတ္တော. ဇာတိ ဝေဝစနဝသေန ဆဓာ ပညတ္တာ. တထာ ဇရာ သတ္တဓာ ပညတ္တာ. မရဏံ အဋ္ဌဓာ နဝဓာ စ ပညတ္တံ. သောကော ပဉ္စဓာ ပညတ္တော. ပရိဒေဝေါ ဆဓာ ပညတ္တော. ဒုက္ခံ စတုဓာ ပညတ္တံ, တထာ ဒေါမနဿံ. ဥပါယာသော စတုဓာ ပညတ္တော. ‘‘သမုဒယော ဟောတီ’’တိ ပဘဝပညတ္တိ, ‘‘ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ ဒုက္ခဿ ပရိညာပညတ္တိ, သမုဒယဿ ပဟာနပညတ္တိ, နိရောဓဿ သစ္ဆိကိရိယာပညတ္တိ, မဂ္ဂဿ ဘာဝနာပညတ္တိ.

''නොදන්නා වූ, නොදක්නා වූ'' යැයි කියන ලද අවිද්‍යාව විෂය භේදයෙන් සිව් වැදෑරුම්ව හා අට වැදෑරුම්ව පනවන ලදී. ''තෘෂ්ණාවට පැමිණි'' යනාදී වශයෙන් කියන ලද තෘෂ්ණාව සවැදෑරුම්ව, එකසිය අට වැදෑරුම්ව සහ අනේක ප්‍රකාරව පනවන ලදී. ස්පර්ශය නිශ්ශ්‍රය (ඇසුර) වශයෙන් සවැදෑරුම්ව පනවන ලදී. උපාදානය සිව් වැදෑරුම්ව පනවන ලදී. භවය දෙවැදෑරුම්ව හා අනේක ප්‍රකාරව පනවන ලදී. ජාතිය පර්යාය වචන වශයෙන් සවැදෑරුම්ව පනවන ලදී. එලෙසම ජරාව සත් වැදෑරුම්ව පනවන ලදී. මරණය අට වැදෑරුම්ව හා නව වැදෑරුම්ව පනවන ලදී. ශෝකය පස් වැදෑරුම්ව පනවන ලදී. පරිදේවය සවැදෑරුම්ව පනවන ලදී. දුක්ඛය සිව් වැදෑරුම්ව පනවන ලදී, එලෙසම දෝමනස්සය ද පනවන ලදී. උපායාසය සිව් වැදෑරුම්ව පනවන ලදී. ''සමුදය වේ'' යන්න ප්‍රභව ප්‍රඥප්තියයි. ''තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි'' යන්න දුක්ඛයාගේ පරිඥා ප්‍රඥප්තියයි, සමුදයාගේ ප්‍රහාණ ප්‍රඥප්තියයි, නිරෝධයාගේ සාක්ෂාත්කරණ ප්‍රඥප්තියයි, මාර්ගයාගේ භාවනා ප්‍රඥප්තියයි.

‘‘အန္တောဇာလီကတာ’’တိအာဒိ သဗ္ဗဒိဋ္ဌီနံ သင်္ဂဟပညတ္တိ. ‘‘ဥစ္ဆိန္နဘဝနေတ္တိကော’’တိအာဒိ ဒုဝိဓေန ပရိနိဗ္ဗာနပညတ္တိ. ဧဝံ အာဃာတာဒီနံ အကုသလကုသလာဒိဓမ္မာနံ ယထာပဘဝပညတ္တိအာဒိဝသေန, တထာ ‘‘အာဃာတော’’တိ ဗျာပါဒဿ ဝေဝစနပညတ္တိ, ‘‘အပ္ပစ္စယော’’တိ ဒေါမနဿဿ ဝေဝစနပညတ္တီတိအာဒိနာ နယေန ပညတ္တိဘေဒေါ ဝိဘဇိတဗ္ဗောတိ အယံ ပညတ္တိဟာရော.

''ඇතුළත දැල් සහිත වූයේ'' යනාදිය සියලු දෘෂ්ටීන්ගේ සංග්‍රහ ප්‍රඥප්තියයි. ''සිඳින ලද භව නෙත්ති (ඇමුණුම්) ඇත්තේය'' යනාදිය දෙවැදෑරුම් පරිනිබ්බාන ප්‍රඥප්තියයි. මෙසේ ආඝාත ආදී අකුසල හා කුසල ධර්මයන්ගේ ප්‍රභව ප්‍රඥප්ති ආදී වශයෙන් ද, එලෙසම ''ආඝාතය'' යනු ව්‍යාපාදයාගේ පර්යාය ප්‍රඥප්තියක් ලෙස ද, ''අප්‍රත්‍යය'' යනු දෝමනස්සයාගේ පර්යාය ප්‍රඥප්තියක් ලෙස ද යන නයින් ප්‍රඥප්ති භේදය විභාග කළ යුතුය. මෙය ප්‍රඥප්ති හාරයයි.

ဩတရဏဟာရဝဏ္ဏနာ

ඔතරණ හාර වර්ණනාව

အာဃာတဂ္ဂဟဏေန သင်္ခါရက္ခန္ဓသင်္ဂဟော, တထာ အနဘိရဒ္ဓိဂဟဏေန. အပ္ပစ္စယဂ္ဂဟဏေန ဝေဒနာက္ခန္ဓသင်္ဂဟောတိ ဣဒံ ခန္ဓမုခေန ဩတရဏံ. တထာ အာဃာတာဒိဂ္ဂဟဏေန ဓမ္မာယတနံ ဓမ္မဓာတု ဒုက္ခသစ္စံ သမုဒယသစ္စံ ဝါ ဂဟိတန္တိ ဣဒံ အာယတနမုခေန ဓာတုမုခေန သစ္စမုခေန စ ဩတရဏံ. တထာ အာဃာတာဒီနံ သဟဇာတာ အဝိဇ္ဇာ ဟေတုသဟဇာတအညမညနိဿယသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယေဟိ ပစ္စယော ဟောတိ, အသဟဇာတာ ပန အနန္တရသမနန္တရအနန္တရူပနိဿယနတ္ထိဝိဂတာသေဝနပစ္စယေဟိ ပစ္စယော ဟောတိ, အနန္တရာ ဥပနိဿယဝသေနေဝ ပစ္စယော ဟောတိ[Pg.202]. တဏှာဥပါဒါနာဒီနံ, ဖဿာဒီနမ္ပိ တေသံ သဟဇာတာနံ အသဟဇာတာနဉ္စ ယထာရဟံ ပစ္စယဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗော. ကောစိ ပနေတ္ထ အဓိပတိဝသေန, ကောစိ ကမ္မဝသေန, ကောစိ အာဟာရဝသေန, ကောစိ ဣန္ဒြိယဝသေန, ကောစိ ဈာနဝသေန, ကောစိ မဂ္ဂဝသေနပိ ပစ္စယော ဟောတီတိ. အယမ္ပိ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဣဒံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒမုခေန ဩတရဏံ. အာနန္ဒာဒီနမ္ပိ ဣမိနာဝ နယေန ခန္ဓာဒိမုခေန ဩတရဏံ ဝိဘာဝေတဗ္ဗံ.

ආඝාතය ගැනීමෙන් සංඛාරක්ඛන්ධයෙහි සංග්‍රහ කිරීම සිදු වේ, එලෙසම නොසතුට (අනභිරද්ධි) ගැනීමෙන් ද වේ. අප්‍රත්‍යය ගැනීමෙන් වේදනාක්ඛන්ධයෙහි සංග්‍රහ කිරීම සිදු වේ. මෙය ස්කන්ධ මුඛයෙන් (ඔතරණ) බැස ගැනීමයි. එලෙසම ආඝාත ආදිය ගැනීමෙන් ධම්මායතනය, ධර්ම ධාතුව, දුක්ඛ සත්‍යය හෝ සමුදය සත්‍යය ගන්නා ලද්දේ වෙයි. මෙය ආයතන මුඛයෙන්, ධාතු මුඛයෙන් හා සත්‍ය මුඛයෙන් බැස ගැනීමයි. එලෙසම ආඝාත ආදියට සහජාත වූ අවිද්‍යාව, හේතු-සහජාත-අන්‍යමෝන්‍ය-නිශ්ශ්‍රය-සම්ප්‍රයුක්ත-අත්ථි-අවිගත යන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි. සහජාත නොවූ විට නම් අනන්තර-සමනන්තර-අනන්තරූපනිශ්ශ්‍රය-නත්ථි-විගත-ආසේවන යන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි. අනන්තර වූ කල උපනිශ්ශ්‍රය වශයෙන් ම ප්‍රත්‍ය වෙයි. තෘෂ්ණා උපාදාන ආදියට ද, ස්පර්ශ ආදියට ද ඒ සහජාත හා සහජාත නොවන ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍ය භාවය යෝග්‍ය පරිදි කිව යුතුය. මෙහි ඇතැම් ධර්මයක් අධිපති වශයෙන් ද, ඇතැම් ධර්මයක් කර්ම වශයෙන් ද, ඇතැම් ධර්මයක් ආහාර වශයෙන් ද, ඇතැම් ධර්මයක් ඉන්ද්‍රිය වශයෙන් ද, ඇතැම් ධර්මයක් ධ්‍යාන වශයෙන් ද, ඇතැම් ධර්මයක් මාර්ග වශයෙන් ද ප්‍රත්‍ය වෙයි. මෙම විශේෂය ද දත යුතුය. මෙය පටිච්චසමුප්පාද මුඛයෙන් බැස ගැනීමයි. ආනන්දය ආදියට ද මෙම නයින් ම ස්කන්ධ ආදී මුඛයන්ගෙන් බැස ගැනීම විස්තර කළ යුතුය.

တထာ သီလံ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ဝိရတိစေတနာ, အဗျာပါဒါဒိစေတသိကဓမ္မာ စ, ပါဏာတိပါတာဒယော စေတနာဝ, တေသံ တဒုပကာရကဓမ္မာနဉ္စ လဇ္ဇာဒယာဒီနံ သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မာယတနာဒိသင်္ဂဟော, ပုရိမနယေနေဝ ခန္ဓာဒိမုခေန စ ဩတရဏံ ဝိဘာဝေတဗ္ဗံ. ဧသ နယော ဉာဏဒိဋ္ဌိဝေဒနာအဝိဇ္ဇာတဏှာဒိဂ္ဂဟဏေသု. နိဿရဏအနုပါဒါဝိမုတ္တိဂဟဏေသု အသင်္ခတဓာတုဝသေနပိ ဓာတုမုခေန ဩတရဏံ ဝိဘာဝေတဗ္ဗံ. တထာ ‘‘ဝေဒနာနံ…ပေ… အနုပါဒါဝိမုတ္တော’’တိ ဧတေန ဘဂဝတော သီလာဒယော ပဉ္စ ဓမ္မက္ခန္ဓာ, သတိပဋ္ဌာနာဒယော စ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ပကာသိတာ ဟောန္တီတိ တံ မုခေနပိ ဩတရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ ဒိဋ္ဌိပညာပနဿ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိတာဒီပနေန အနိစ္စတာမုခေန ဩတရဏံ, တထာ ဧဝံဓမ္မတာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒမုခေန ဩတရဏံ, အနိစ္စဿ ဒုက္ခာနတ္တဘာဝတော အပ္ပဏိဟိတမုခေန သုညတာမုခေန စ ဩတရဏံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယောတိ အယံ ဩတရဏော ဟာရော.

එලෙසම සීලය යනු ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීමේ චේතනාවයි, ව්‍යාපාද රහිත බව ආදී චෛතසික ධර්මයෝ ද, ප්‍රාණාතිපාතාදී චේතනාවෝ ම ද, ඒවාට උපකාරක වූ ලජ්ජා භය ආදී ධර්මයන් ද සංඛාරක්ඛන්ධ ධම්මායතනාදියෙහි සංග්‍රහ වේ. පෙර නයින් ම ස්කන්ධ ආදී මුඛයන්ගෙන් බැස ගැනීම විස්තර කළ යුතුය. ඥානය, දෘෂ්ටිය, වේදනාව, අවිද්‍යාව, තෘෂ්ණාව ආදිය ගැනීමේදී ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. නිස්සරණය (මිදීම) සහ උපාදාන රහිත විමුක්තිය ගැනීමේදී අසංඛත ධාතුව වශයෙන් ද ධාතු මුඛයෙන් බැස ගැනීම විස්තර කළ යුතුය. එලෙසම ''වේදනාවන්ගේ...පෙ... උපාදාන රහිතව මිදුණේය'' යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සීලාදී පංච ධර්මස්කන්ධයෝ ද, සතිපට්ඨාන ආදී බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ ද ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි. ඒ මුඛයෙන් ද බැස ගැනීම දත යුතුය. ''එය ද ස්පර්ශ ප්‍රත්‍යයෙන් වේ'' යන දෘෂ්ටි පැනවීමේ ප්‍රත්‍යාධීන පැවැත්ම දැක්වීමෙන් අනිත්‍යතා මුඛයෙන් බැස ගැනීම ද, එසේ ම ධර්මතාවය අනුව පටිච්චසමුප්පාද මුඛයෙන් බැස ගැනීම ද, අනිත්‍ය වූ දෙය දුක්ඛ සහ අනාත්ම වන බැවින් අප්‍රණිහිත මුඛයෙන් හා ශුන්‍යතා මුඛයෙන් ද බැස ගැනීම දත යුතුය. සෙසු පදයන්හි ද මෙම නය ම වේ. මෙය ඔතරණ හාරයයි.

သောဓနဟာရဝဏ္ဏနာ

සෝධන හාර වර්ණනාව

‘‘မမံ ဝါ…ပေ… ဘာသေယျု’’န္တိ အာရမ္ဘော. ‘‘ဓမ္မဿ…ပေ… သံဃဿ…ပေ… ဘာသေယျု’’န္တိ ပဒသုဒ္ဓိ, နော အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ. ‘‘တတြ တုမှေဟိ…ပေ… ကရဏီယာ’’တိ ပဒသုဒ္ဓိ စေဝ အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ စ. ဒုတိယနယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တထာ ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ခေါ ပနေတ’’န္တိအာဒိ အာရမ္ဘော. ‘‘ကတမ’’န္တိအာဒိ ပုစ္ဆာ. ‘‘ပါဏာတိပါတံ ပဟာယာ’’တိအာဒိ ပဒသုဒ္ဓိ, နော အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ, နော စ ပုစ္ဆာသုဒ္ဓိ. ‘‘ဣဒံ ခေါ’’တိအာဒိ ပုစ္ဆာသုဒ္ဓိ စေဝ ပဒသုဒ္ဓိ စ အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ စ.

''මා ගැන හෝ...පෙ... පවසන්නාහු ද'' යනු ආරම්භයයි. ''ධර්මය ගැන හෝ...පෙ... සංඝයා ගැන හෝ පවසන්නාහු ද'' යනු පද ශුද්ධියයි, ආරම්භ ශුද්ධිය නොවේ. ''එහිදී ඔබ විසින්...පෙ... කළ යුතුය'' යනු පද ශුද්ධිය මෙන්ම ආරම්භ ශුද්ධිය ද වේ. දෙවන නය ආදියේ ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. එලෙසම ''මෙය අල්ප මාත්‍ර වූවකි'' යනාදිය ආරම්භයයි. ''එය කවරේද'' යනාදිය පෘච්ඡාවයි (ප්‍රශ්නයයි). ''ප්‍රාණාතිපාතය අතහැර'' යනාදිය පද ශුද්ධියයි, ආරම්භ ශුද්ධිය නොවේ, පෘච්ඡා ශුද්ධිය ද නොවේ. ''මෙය වනාහි'' යනාදිය පෘච්ඡා ශුද්ධිය ද, පද ශුද්ධිය ද, ආරම්භ ශුද්ධිය ද වේ.

တထာ ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိ အာရမ္ဘော. ‘‘ကတမေ စ တေ’’တိအာဒိ ပုစ္ဆာ. ‘‘သန္တိ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိ အာရမ္ဘော. ‘‘ကိ’’န္တိအာဒိ အာရမ္ဘ ပုစ္ဆာ. ‘‘ယထာသမာဟိတေ’’တိအာဒိ [Pg.203] ပဒသုဒ္ဓိ, နော အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ နော စ ပုစ္ဆာသုဒ္ဓိ. ‘‘ဣမေ ခေါ တေ’’တိအာဒိ ပဒသုဒ္ဓိ စေဝ ပုစ္ဆာသုဒ္ဓိ စ အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ စ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အာရမ္ဘာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာတိ. အယံ သောဓနော ဟာရော.

එලෙසම ''මහණෙනි, ඇත්තේය'' යනාදිය ආරම්භයයි. ''ඒවා කවරේද'' යනාදිය පෘච්ඡාවයි. ''මහණෙනි, පවතින්නා වූ'' යනාදිය ආරම්භයයි. ''කුමක්ද'' යනාදිය ආරම්භ පෘච්ඡාවයි. ''යම් සේ සමාහිත වූ කල්හි'' යනාදිය පද ශුද්ධියයි, ආරම්භ ශුද්ධිය හෝ පෘච්ඡා ශුද්ධිය නොවේ. ''මොවුහු වනාහි ඒ'' යනාදිය පද ශුද්ධිය ද, පෘච්ඡා ශුද්ධිය ද, ආරම්භ ශුද්ධිය ද වේ. මෙම නයින් සෑම තැනක ම ආරම්භ ආදිය දත යුතුය. මෙය සෝධන හාරයයි.

အဓိဋ္ဌာနဟာရဝဏ္ဏနာ

අධිට්ඨාන හාර වර්ණනාව

‘‘အဝဏ္ဏ’’န္တိ သာမညတော အဓိဋ္ဌာနံ တံ, အဝိကပ္ပေတွာ ဝိသေသဝစနံ ‘‘မမံ ဝါ ဓမ္မဿ ဝါ သံဃဿ ဝါ’’တိ. သုက္ကပက္ခေပိ ဧသေဝ နယော.

''අවර්ණය'' යනු සාමාන්‍යයෙන් කෙරෙන අධිෂ්ඨානයයි (නිශ්චය කිරීමයි). එය විශේෂ නොකොට ''මා ගැන හෝ ධර්මය ගැන හෝ සංඝයා ගැන හෝ'' යැයි විශේෂ වචනයෙන් කීම අධිට්ඨානයයි. ශුක්ල පක්ෂයේ (කුසල පක්ෂයේ) ද මෙම ක්‍රමය ම වේ.

တထာ ‘‘သီလ’’န္တိ သာမညတော အဓိဋ္ဌာနံ, တံ အဝိကပ္ပေတွာ ဝိသေသဝစနံ ‘‘ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒိ.

එසේම, ‘සීලය’ යනු පොදු වශයෙන් දැක්වීමකි (සාමාන්‍ය අධිට්ඨානයකි). එය විකල්ප නොකර (වෙනස් නොකර) ඒ පිළිබඳ විශේෂ ප්‍රකාශය වන්නේ ‘ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකුණු’ යනාදියයි.

‘‘အညေဝ ဓမ္မာ’’တိအာဒိ သာမညတော အဓိဋ္ဌာနံ, တံ အဝိကပ္ပေတွာ ဝိသေသဝစနံ ‘‘တယိဒံ ဘိက္ခဝေ တထာဂတော ပဇာနာတီ’’တိအာဒိ.

‘අන්‍ය වූ ම ධර්මයෝ’ යනාදිය පොදු වශයෙන් දැක්වීමකි. එය විකල්ප නොකර ඒ පිළිබඳ විශේෂ ප්‍රකාශය වන්නේ ‘මහණෙනි, මෙය තථාගතයන් වහන්සේ දැන වදාරන සේක’ යනාදියයි.

တထာ ‘‘ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ’’တိအာဒိ သာမညတော အဓိဋ္ဌာနံ, တံ အဝိကပ္ပေတွာ ဝိသေသဝစနံ ‘‘သဿတဝါဒါ’’တိအာဒိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ သာမညဝိသေသော နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗောတိ အယံ အဓိဋ္ဌာနော ဟာရော.

එසේම, ‘පූර්වාන්තකල්පිකයෝ’ යනාදිය පොදු වශයෙන් දැක්වීමකි. එය විකල්ප නොකර ඒ පිළිබඳ විශේෂ ප්‍රකාශය වන්නේ ‘ශාස්වතවාදීහු’ යනාදියයි. මෙම ක්‍රමයට සියලු තැන්හි පොදු සහ විශේෂ කරුණු වෙන්කර හඳුනාගත යුතුය. මෙය ‘අධිට්ඨාන හාරය’ නම් වේ.

ပရိက္ခာရဟာရဝဏ္ဏနာ

පරික්ඛාර හාර වර්ණනාව (පරික්ඛාර හාරය පිළිබඳ විස්තරය)

အာဃာတာဒီနံ ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’’တိအာဒီနိ (ဓ. သ. ၁၂၃၇; ဝိဘ. ၉၀၉) စ ဧကူနဝီသတိ အာဃာတဝတ္ထူနိ ဟေတု. အာနန္ဒာဒီနံ အာရမ္မဏေ အဘိသိနေဟော ဟေတု. သီလဿ ဟိရိဩတ္တပ္ပံ အပ္ပိစ္ဆတာဒယော စ ဟေတု. ‘‘ဂမ္ဘီရာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဓမ္မဿ သဗ္ဗာပိ ပါရမိယော ဟေတု, ဝိသေသေန ပညာပါရမီ. ဒိဋ္ဌီနံ အသပ္ပုရိသူပဿယော, အသဒ္ဓမ္မဿဝနံ, မိစ္ဆာဘိနိဝေသေန အယောနိသောမနသိကာရော စ အဝိသေသေန ဟေတု, ဝိသေသေန ပန သဿတဝါဒါဒီနံ အတီတဇာတိအနုဿရဏာဒိ ဟေတု. ဝေဒနာနံ အဝိဇ္ဇာတဏှာကမ္မာနိ ဖဿော စ ဟေတု. အနုပါဒါဝိမုတ္တိယာ အရိယမဂ္ဂေါ ဟေတု. ပညာပနဿ အယောနိသောမနသိကာရော ဟေတု. တဏှာယ သံယောဇနိယေသု အဿာဒါနုပဿနာ ဟေတု. ဖဿဿ ဆဠာယတနာနိ, ဆဠာယတနဿ နာမရူပံ ဟေတု. ဘဝနေတ္တိသမုစ္ဆေဒဿ ဝိသုဒ္ဓိဘာဝနာ ဟေတူတိ အယံ ပရိက္ခာရော ဟာရော.

ආඝාතය (වෛරය) ආදියට ‘මට අනර්ථයක් කළේය’ යනාදී වූ දහනවයක් වූ ආඝාත වස්තූහු හේතු වෙති. ආනන්දය (සතුට) ආදියට අරමුණෙහි ඇති ඇල්ම (අභිසිනේහය) හේතුවයි. සීලයට හිරි-ඔතප් දෙක සහ අල්පේච්ඡතාව ආදිය හේතු වේ. ‘ගම්භීර වූ’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද ධර්මයට සියලුම පාරමිතාවෝ හේතු වෙති, විශේෂයෙන් ප්‍රඥා පාරමිතාව හේතු වේ. දෘෂ්ටීන් සඳහා අසත්පුරුෂ සේවනය, අසද්ධර්ම ශ්‍රවණය සහ මිථ්‍යා අභිනිවේශයෙන් යුත් අයෝනිසෝමනසිකාරය පොදු වශයෙන් හේතු වේ. විශේෂයෙන් ශාස්වතවාදය ආදියට අතීත ජාති සිහිපත් කිරීම (පූර්වේනිවාසානුස්මෘතිය) ආදිය හේතු වේ. වේදනාවන්ට අවිද්‍යාව, තණ්හාව, කර්මය සහ ස්පර්ශය හේතු වේ. උපාදාන රහිත විමුක්තියට (අනුපාදා විමුක්තිය) ආර්ය මාර්ගය හේතු වේ. ප්‍රඥප්ති කිරීම සඳහා අයෝනිසෝමනසිකාරය හේතු වේ. තණ්හාවට, සංයෝජන ඇති කරවන ධර්මයන්හි ආස්වාදය අනුව බැලීම (ආස්වාදානුපස්සනාව) හේතුවයි. ස්පර්ශයට සළායතනයන් ද, සළායතනයට නාමරූප ද හේතු වේ. භව නෙත්තිය (භවය කරා ඇදගෙන යන තණ්හාව) සිඳලීම සඳහා විශුද්ධි භාවනාව හේතු වේ. මෙය ‘පරික්ඛාර හාරය’ යි.

သမာရောပနဟာရဝဏ္ဏနာ

සමාරෝපන හාර වර්ණනාව

အာဃာတာဒီနံ [Pg.204] အကရဏီယတာဝစနေန ခန္တိသမ္ပဒါ ဒဿိတာ ဟောတိ. ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ခေါ ပနေတ’’န္တိအာဒိနာ သောရစ္စသမ္ပဒါ, ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ ဉာဏသမ္ပဒါ, ‘‘အပရာမသတော စဿ ပစ္စတ္တညေဝ နိဗ္ဗုတိ ဝိဒိတာ’’တိ, ‘‘ဝေဒနာနံ…ပေ… ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော’’တိ ဧတေဟိ သမာဓိသမ္ပဒါယ သဒ္ဓိံ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဝသီဘာဝသမ္ပဒါ ဒဿိတာ ဟောတိ. တတ္ထ ခန္တိသမ္ပဒါ ပဋိသင်္ခါနဗလသိဒ္ဓိတော သောရစ္စသမ္ပဒါယ ပဒဋ္ဌာနံ. သောရစ္စသမ္ပဒါ ပန အတ္ထတော သီလမေဝ, တထာ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပဋိဝိရတိဝစနံ သီလဿ ပရိယာယဝိဘာဂဒဿနတ္ထံ. တတ္ထ သီလံ သမာဓိဿ ပဒဋ္ဌာနံ, သမာဓိ ပညာယ ပဒဋ္ဌာနံ. တေသု သီလေန ဝီတိက္ကမပ္ပဟာနံ ဒုစ္စရိတသံကိလေသပ္ပဟာနဉ္စ သိဇ္ဈတိ, သမာဓိနာ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနံ, ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ, တဏှာသံကိလေသပ္ပဟာနဉ္စ သိဇ္ဈတိ. ပညာယ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသပ္ပဟာနံ, သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ, အနုသယပ္ပဟာနဉ္စ သိဇ္ဈတီတိ သီလာဒီဟိ တီဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ သမထဝိပဿနာဘာဝနာပါရိပူရီ, ပဟာနတ္တယသိဒ္ဓိ စာတိ အယံ သမာရောပနော ဟာရော.

ආඝාතය (වෛරය) ආදිය නොකළ යුතු බව පැවසීමෙන් ක්ෂාන්ති සම්පත්තිය (ඉවසීම) දක්වන ලදී. ‘මෙය ස්වල්ප මාත්‍ර වූ’ යනාදී වචනයෙන් සෞරත්‍ය (හික්මීම) සම්පත්තිය ද, ‘මහණෙනි, (අජාත වූ...) යමක් ඇද්ද’ යනාදී වචනයෙන් ඥාන සම්පත්තිය ද, ‘පරාමර්ශනය නොකරන්නා වූ ඔහුට තමා තුළ ම නිවී යාම ප්‍රකට වේ’ සහ ‘වේදනාවන්... තත්ත්වාකාරයෙන් දැන උපාදාන රහිතව මිදුණේය’ යන මෙයින් සමාධි සම්පත්තිය සමඟ විද්‍යා-විමුක්ති වශීභාව සම්පත්තිය දක්වන ලදී. එහිදී ක්ෂාන්ති සම්පත්තිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා බලයෙන් සිද්ධ වන බැවින් සෞරත්‍ය සම්පත්තියට ආසන්න හේතුව (පදට්ඨානය) වේ. සෞරත්‍ය සම්පත්තිය වනාහි අර්ථ වශයෙන් සීලය ම වේ. එසේම ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වැළකීමේ වචන සීලයේ විවිධ ප්‍රභේද දැක්වීම පිණිස වේ. එහිදී සීලය සමාධියට ආසන්න හේතුවයි. සමාධිය ප්‍රඥාවට ආසන්න හේතුවයි. ඒවා අතුරින් සීලයෙන් (කර්ම) ඉක්මවා යාම ප්‍රහාණය කිරීම සහ දුශ්චරිත සංක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කිරීම සිද්ධ වේ. සමාධියෙන් (කෙලෙස්) පර්යුට්ඨානය ප්‍රහාණය කිරීම, විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය සහ තණ්හා සංක්ලේශය ප්‍රහාණය කිරීම සිද්ධ වේ. ප්‍රඥාවෙන් දෘෂ්ටි සංක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කිරීම, සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය සහ අනුසය ප්‍රහාණය කිරීම සිද්ධ වේ. මෙසේ සීලාදී ත්‍රිවිධ ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් සමථ විපස්සනා භාවනාවන්ගේ පරිපූර්ණත්වය ද ත්‍රිවිධ ප්‍රහාණයන්ගේ සිද්ධිය ද වේ. මෙය ‘සමාරෝපන හාරය’ යි.

သောဠသဟာရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සොළස හාර වර්ණනාව (හාර දහසය පිළිබඳ විස්තරය) නිමවන ලදී.

ပဉ္စဝိဓနယဝဏ္ဏနာ

පංචවිධ නය වර්ණනාව (පස් වැදෑරුම් ක්‍රම පිළිබඳ විස්තරය)

နန္ဒိယာဝဋ္ဋနယဝဏ္ဏနာ

නන්දියාවට්ට නය වර්ණනාව

အာဃာတာဒီနံ အကရဏဝစနေန တဏှာဝိဇ္ဇာသင်္ကောစော ဒဿိတော ဟောတိ. သတိ ဟိ အတ္တတ္တနိယဝတ္ထူသု သိနေဟေ သမ္မောသေ စ ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၂၃၇, ဝိဘ. ၉၀၉) အာဃာတော ဇာယတီတိ, တထာ ‘‘ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒိဝစနေဟိ, ‘‘ပစ္စတ္တညေဝ နိဗ္ဗုတိ ဝိဒိတာ, အနုပါဒါဝိမုတ္တော, ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ…ပေ… ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒီဟိ ဝစနေဟိ စ တဏှာဝိဇ္ဇာနံ အစ္စန္တပ္ပဟာနံ ဒဿိတံ ဟောတိ. တာသံ ပန ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာဒိပဒေဟိ ‘‘အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိအာဒိပဒေဟိ စ သရူပတော ဒဿိတာနံ တဏှာဝိဇ္ဇာနံ ရူပဓမ္မာ အရူပဓမ္မာ စ အဓိဋ္ဌာနံ. ယထာက္ကမံ သမထော စ ဝိပဿနာ စ ပဋိပက္ခော. တေသံ စေတောဝိမုတ္တိ ပညာဝိမုတ္တိ စ ဖလံ. တတ္ထ [Pg.205] တဏှာ, တဏှာဝိဇ္ဇာ ဝါ သမုဒယသစ္စံ, တဒဓိဋ္ဌာနဘူတာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဒုက္ခသစ္စံ, တေသံ အပ္ပဝတ္တိ နိရောဓသစ္စံ, နိရောဓပဇာနနာ သမထဝိပဿနာ မဂ္ဂသစ္စန္တိ ဧဝံ စတုသစ္စယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဏှာဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ မာယာသာဌေယျမာနာတိမာနမဒပ္ပမာဒပါပိစ္ဆတာပါပမိတ္တတာအဟိရိကာနောတ္တပ္ပာဒိဝသေန သဗ္ဗော အကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗော. တထာ အဝိဇ္ဇာဂ္ဂဟဏေန ဝိပရီတမနသိကာရကောဓုပနာဟမက္ခပလာသဣဿာမစ္ဆရိယသာရမ္ဘဒေါဝစဿတာ- ဘဝဒိဋ္ဌိဝိဘဝဒိဋ္ဌာဒိဝသေန အကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗော. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အမာယာအသာဌေယျာဒိအဝိပရီတမနသိကာရာဒိဝသေန, တထာ သမထပက္ခိယာနံ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနံ, ဝိပဿနာပက္ခိယာနဉ္စ အနိစ္စသညာဒီနံ ဝသေန ကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗောတိ. အယံ နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ နယဿ ဘူမိ.

ආඝාතය ආදිය නොකළ යුතුය යන වචනයෙන් තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව සංකෝචනය කිරීම දක්වන ලදී. මන්ද යත්, තමා පිළිබඳව සහ තමාට අයත් දෑ පිළිබඳව ස්නේහය හා මුළාව ඇති කල්හි, ‘මට අනර්ථයක් කළේය’ යනාදී වශයෙන් ආඝාතය උපදියි. එසේම ‘ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකුණේය’ යනාදී වචනවලින් ද, ‘තමා තුළ ම නිවීම ප්‍රකට විය, උපාදාන රහිතව මිදුණේය, සය වැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතනයන්... තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි’ යනාදී වචනවලින් ද තණ්හාව හා අවිද්‍යාව මුළුමනින්ම ප්‍රහාණය කිරීම දක්වන ලදී. ‘පූර්වාන්ත කල්පික’ යනාදී පදවලින් ද ‘නොදන්නා වූ, නොදක්නා වූ’ යනාදී පදවලින් ද ස්වරූපයෙන් දක්වන ලද ඒ තණ්හා-අවිද්‍යාවන්ගේ පදනම (අධිෂ්ඨානය) වන්නේ රූප ධර්මයන් සහ අරූප ධර්මයන් ය. පිළිවෙළින් සමථය සහ විපස්සනාව ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ වේ. ඒවායේ ඵලය චේතෝවිමුක්තිය සහ ප්‍රඥාවිමුක්තියයි. එහිදී තණ්හාව හෝ තණ්හා-අවිද්‍යා දෙක සමුදය සත්‍යයයි. ඒවාට පදනම් වූ රූප-අරූප ධර්මයෝ දුක්ඛ සත්‍යයයි. ඒවායේ නොපැවැත්ම නිරෝධ සත්‍යයයි. නිරෝධය දැනගන්නා වූ සමථ-විපස්සනාව මාර්ග සත්‍යයයි - මෙසේ චතුරාර්ය සත්‍යය යෙදීම දත යුතුය. මෙහිදී තණ්හාව ගැනීමෙන් මායාව, ශඨත්වය, මානය, අතිමානය, මදය, ප්‍රමාදය, පාපිච්ඡතාව, පාපමිත්‍රතාව, අහිරික-අනොත්තප්ප ආදී වශයෙන් සියලු අකුසල පක්ෂය ගත යුතුය. එමෙන්ම අවිද්‍යාව ගැනීමෙන් විපරීත මනසිකාරය, ක්‍රෝධය, උපනාහය, මක්ඛය, පලාසය, ඊර්ෂ්‍යාව, මසුරුකම, සාරම්භය, දොවචස්සතාව, භව දෘෂ්ටිය, විභව දෘෂ්ටිය ආදී වශයෙන් අකුසල පක්ෂය ගත යුතුය. පවසන ලද දෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස අමායා, අශඨතා ආදී අවිපරීත මනසිකාරයන් ද, සමථ පක්ෂයට අයත් ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය ආදිය ද, විපස්සනා පක්ෂයට අයත් අනිත්‍ය සංඥා ආදිය ද මඟින් කුසල පක්ෂය ගත යුතුය. මෙය ‘නන්දියාවට්ට නයෙහි’ භූමියයි.

တိပုက္ခလနယဝဏ္ဏနာ

තිපුක්ඛලනය වර්ණනාවයි.

အာဃာတာဒီနံ အကရဏဝစနေန အဒေါသသိဒ္ဓိ, တထာ ပါဏာတိပါတဖရုသဝါစာဟိ ပဋိဝိရတိဝစနေန. အာနန္ဒာဒီနံ အကရဏဝစနေန အလောဘသိဒ္ဓိ, တထာ အဗြဟ္မစရိယတော ပဋိဝိရတိဝစနေန. အဒိန္နာဒါနာဒီဟိ ပန ပဋိဝိရတိဝစနေန ဥဘယသိဒ္ဓိ. ‘‘တယိဒံ ဘိက္ခဝေ တထာဂတော ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ အမောဟသိဒ္ဓိ. ဣတိ တီဟိ အကုသလမူလေဟိ ဂဟိတေဟိ တပ္ပဋိပက္ခတော, အာဃာတာဒိအကရဏဝစနေန စ တီဏိ ကုသလမူလာနိ သိဒ္ဓါနိယေဝ ဟောန္တိ. တတ္ထ တီဟိ အကုသလမူလေဟိ တိဝိဓဒုစ္စရိတသံကိလေသမလဝိသမာကုသလသညာဝိတက္ကာသဒ္ဓမ္မာဒိဝသေန သဗ္ဗော အကုသလပက္ခော ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗော. တထာ တီဟိ ကုသလမူလေဟိ တိဝိဓသုစရိတဝေါဒါနသမကုသလသညာဝိတက္ကပညာသဒ္ဓမ္မသမာဓိ- ဝိမောက္ခမုခဝိမောက္ခာဒိဝသေန သဗ္ဗော ကုသလပက္ခော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. ဧတ္ထာပိ စ သစ္စယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကထံ? လောဘော သဗ္ဗာနိ ဝါ ကုသလာကုသလမူလာနိ သမုဒယသစ္စံ, တေဟိ ပန နိဗ္ဗတ္တာ တေသံ အဓိဋ္ဌာနဂေါစရဘူတာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စန္တိအာဒိနာ နယေန သစ္စယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အယံ တိပုက္ခလဿ နယဿ ဘူမိ.

ආඝාතය ආදිය නොකළ යුතුය යන වචනයෙන් අද්වේෂය සිද්ධ වේ; එසේම ප්‍රාණඝාතයෙන් හා පරුෂ වචනයෙන් වැළකීමේ වචනයෙන් ද එය සිද්ධ වේ. ඇල්ම ආදිය නොකළ යුතුය යන වචනයෙන් අලෝභය සිද්ධ වේ; එසේම අබ්‍රහ්මචර්යාවෙන් වැළකීමේ වචනයෙන් ද එය සිද්ධ වේ. අදත්තාදානය ආදියෙන් වැළකීමේ වචනයෙන් ලෝභ-දෝෂ දෙකම නැති කිරීම සිද්ධ වේ. ‘මහණෙනි, මෙය තථාගතයන් වහන්සේ දැන වදාරන සේක’ යනාදියෙන් අමෝහය සිද්ධ වේ. මෙසේ අකුසල මූල තුන ගැනීමෙන්, ඒවායේ ප්‍රතිපක්ෂය වශයෙන් ද ආඝාතය ආදිය නොකිරීමේ වචනයෙන් ද කුසල මූල තුන ම සිද්ධ වේ. එහිදී අකුසල මූලයන් තුන මඟින් ත්‍රිවිධ දුශ්චරිතය, සංක්ලේශය, මල (කිලුට), විෂම බව, අකුසල සංඥා, විතර්ක, අසද්ධර්ම ආදී වශයෙන් සියලු අකුසල පක්ෂය විස්තර කළ යුතුය. එසේම කුසල මූලයන් තුන මඟින් ත්‍රිවිධ සුචරිතය, වෝදානය, සම බව, කුසල සංඥා, විතර්ක, ප්‍රඥා, සද්ධර්ම, සමාධි, විමොක්ඛ මුඛ, විමොක්ඛ ආදී වශයෙන් සියලු කුසල පක්ෂය විස්තර කළ යුතුය. මෙහිදී ද සත්‍යය සම්බන්ධ කිරීම දත යුතුය. එනම්, ලෝභය හෝ සියලුම අකුසල මූලයන් සමුදය සත්‍යයයි; ඒවායින් හටගත්, ඒවාට පදනම් වූ හා අරමුණු වූ උපාදානස්කන්ධයෝ දුක්ඛ සත්‍යයයි - යනාදී ක්‍රමයෙන් සත්‍යය සම්බන්ධ කිරීම දත යුතුය. මෙය ‘තිපුක්ඛල නයෙහි’ භූමියයි.

သီဟဝိက္ကီဠိတနယဝဝဏ္ဏနာ

සීහවික්කීළිත නය වර්ණනාව

အာဃာတာနန္ဒနာဒီနံ အကရဏဝစနေန သတိသိဒ္ဓိ. သတိယာ ဟိ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇေ, တတ္ထ စ အာဒီနဝါနိသံသေ သလ္လက္ခေတွာ သာဝဇ္ဇံ ပဟာယ အနဝဇ္ဇံ [Pg.206] သမာဒါယ ဝတ္တတီတိ. တထာ မိစ္ဆာဇီဝါ ပဋိဝိရတိဝစနေန ဝီရိယသိဒ္ဓိ. ဝီရိယေန ဟိ ကာမဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကေ ဝိနောဒေတိ, ဝီရိယသာဓနဉ္စ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလန္တိ. ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပဋိဝိရတိဝစနေန သတိသိဒ္ဓိ. သတိယာ ဟိ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇေ, တတ္ထ စ အာဒီနဝါနိသံသေ သလ္လက္ခေတွာ သာဝဇ္ဇံ ပဟာယ အနဝဇ္ဇံ သမာဒါယ ဝတ္တတိ. တထာ ဟိ သာ ‘‘ဝိသယာဘိမုခဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနာ’’တိ စ ဝုစ္စတိ. ‘‘တယိဒံ ဘိက္ခဝေ တထာဂတော ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ သမာဓိပညာသိဒ္ဓိ. ပညာယ ဟိ ယထာဘူတာဝဗောဓော, သမာဟိတော စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ. တထာ ‘‘နိစ္စော ဓုဝေါ’’တိအာဒိနာ အနိစ္စေ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ ဝိပလ္လာသော, ‘‘အရောဂေါ ပရံ မရဏာ, ဧကန္တသုခီ အတ္တာ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော’’တိ စ ဧဝမာဒီဟိ အသုခေ ‘‘သုခ’’န္တိ ဝိပလ္လာသော, ‘‘ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတော’’တိအာဒိနာ အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝိပလ္လာသော, သဗ္ဗေဟေဝ စ ဒိဋ္ဌိဒီပကပဒေဟိ အနတ္တနိ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝိပလ္လာသောတိ ဧဝမေတ္ထ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ သိဒ္ဓါ ဟောန္တိ, တေသံ ပဋိပက္ခတော စတ္တာရိ သတိပဋ္ဌာနာနိ သိဒ္ဓါနေဝ ဟောန္တိ. တတ္ထ စတူဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ.

ක්‍රෝධය, සතුට ආදිය ඇති නොකරන බව පැවසීමෙන් ස්මෘතිය (සිහිය) සිද්ධ වේ. ස්මෘතිය ඇති කල්හි සාවද්‍ය සහ අනවද්‍ය දෑ කෙරෙහි ද, එහි ආදීනව සහ ආනිසංස කෙරෙහි ද මෙනෙහි කොට, සාවද්‍ය දේ අතහැර අනවද්‍ය දේ සමාදන්ව හැසිරෙයි. එමෙන්ම මිථ්‍යා ආජීවයෙන් වැළකීම යන වචනයෙන් වීර්යය සිද්ධ වේ. වීර්යයෙන් යුතුව කාම, ව්‍යාපාද සහ විහිංසා යන විතර්කයන් දුරු කරයි. වීර්යයෙන් සාධනය කරගත යුත්තේ ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලයයි. ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීම යන වචනයෙන් ස්මෘතිය සිද්ධ වේ. ස්මෘතිය ඇති කල්හි සාවද්‍ය සහ අනවද්‍ය දෑ කෙරෙහි ද, එහි ආදීනව සහ ආනිසංස කෙරෙහි ද මෙනෙහි කොට, සාවද්‍ය දේ අතහැර අනවද්‍ය දේ සමාදන්ව හැසිරෙයි. එහෙයින්ම එය 'විෂයයන් ඉදිරියෙහි පවත්නා බව' යැයි ද කියනු ලැබේ. 'මහණෙනි, මෙය තථාගතයන් වහන්සේ දන්නා සේක' යනාදී වචනවලින් සමාධිය සහ ප්‍රඥාව සිද්ධ වේ. ප්‍රඥාවෙන් තත්ත්වාකාරයෙන් අවබෝධ කරගනියි, සමාහිත වූ තැනැත්තා තත්ත්වාකාරයෙන් දකියි. එමෙන්ම 'නිත්‍යය, ස්ථිරය' යනාදී ලෙස අනිත්‍ය දේ කෙරෙහි 'නිත්‍ය' යැයි යන විපල්ලාසය ද, 'මරණයෙන් පසු නිරෝගී වෙයි, ඒකාන්තයෙන් සැපවත් වූ ආත්මයක් ඇත, දිට්ඨධම්ම නිබ්බානයට පැමිණියේය' යනාදී ලෙස අසැප (දුක්) දේ කෙරෙහි 'සැප' යැයි යන විපල්ලාසය ද, 'පංච කාම ගුණයෙන් යුක්තය' යනාදී ලෙස අශුභ දේ කෙරෙහි 'ශුභ' යැයි යන විපල්ලාසය ද, සියලුම දෘෂ්ටි විචාරයන් මගින් අනාත්ම දේ කෙරෙහි 'ආත්ම' යැයි යන විපල්ලාසය ද වශයෙන් මෙහි සතර විපල්ලාසයන් සිද්ධ වේ. ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් සතර සතිපට්ඨානයෝ ද සිද්ධ වෙති. එහි ඉන්ද්‍රියයන් සතරක් මගින් පුද්ගලයන් සිව්දෙනෙකු දේශනා කළ යුතුය.

ကထံ? ဒုဝိဓော ဟိ တဏှာစရိတော မုဒိန္ဒြိယော စ တိက္ခိန္ဒြိယော စာတိ, တထာ ဒိဋ္ဌိစရိတော. တေသု ပဌမော အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝိပလ္လတ္တဒိဋ္ဌိ သတိဗလေန ယထာဘူတံ ကာယသဘာဝံ သလ္လက္ခေတွာ သမ္မတ္တနိယာမံ ဩက္ကမတိ. ဒုတိယော အသုခေ ‘‘သုခ’’န္တိ ဝိပလ္လတ္တဒိဋ္ဌိ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၆; အ. နိ. ၄.၁၄; ၆.၅၈) ဝုတ္တေန ဝီရိယသံဝရသင်္ခါတေန ဝီရိယဗလေန တံ ဝိပလ္လာသံ ဝိဓမတိ. တတိယော အနိစ္စေ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ အယာထာဝဂါဟီ သမထဗလေန သမာဟိတဘာဝတော သင်္ခါရာနံ ခဏိကဘာဝံ ယထာဘူတံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ. စတုတ္ထော သန္တတိသမူဟကိစ္စာရမ္မဏဃနဝိစိတ္တတ္တာ ဖဿာဒိဓမ္မပုဉ္ဇမတ္တေ အနတ္တနိ ‘‘အတ္တာ’’တိ မိစ္ဆာဘိနိဝေသီ စတုကောဋိကသုညတာမနသိကာရေန တံ မိစ္ဆာဘိနိဝေသံ ဝိဒ္ဓံသေတိ. စတူဟိ စေတ္ထ ဝိပလ္လာသေဟိ စတုရာသဝေါဃယောဂကာယဂန္ထအဂတိတဏှုပ္ပာဒုပါဒါနသတ္တဝိညာဏဋ္ဌိတိအပရိညာဒိဝသေန သဗ္ဗော အကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗော. တထာ စတူဟိ သတိပဋ္ဌာနေဟိ စတုဗ္ဗိဓဈာနဝိဟာရာဓိဋ္ဌာနသုခဘာဂိယဓမ္မအပ္ပမညာသမ္မပ္ပဓာနဣဒ္ဓိပါဒါဒိဝသေန သဗ္ဗော ဝေါဒါနပက္ခော နေတဗ္ဗောတိ အယံ သီဟဝိက္ကီဠိတဿ နယဿ ဘူမိ. ဣဓာပိ သုဘသညာသုခသညာဟိ, စတူဟိပိ ဝါ ဝိပလ္လာသေဟိ သမုဒယသစ္စံ[Pg.207], တေသံ အဓိဋ္ဌာနာရမ္မဏဘူတာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စန္တိအာဒိနာ သစ္စယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ඒ කෙසේද? තණ්හාචරිත තැනැත්තා මෘද්වීන්ද්‍රිය සහ තීක්ෂ්ණේන්ද්‍රිය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ, දිට්ඨිචරිත තැනැත්තා ද එසේමය. ඔවුන්ගෙන් පළමුවැන්නා අශුභයෙහි 'ශුභ' යැයි පෙරළුණු දෘෂ්ටිය ඇත්තෙකි. ඔහු ස්මෘති බලයෙන් තත්ත්වාකාරයෙන් කයෙහි ස්වභාවය මෙනෙහි කොට සම්‍යක් නියාමයට (නිවන් මගට) පිවිසෙයි. දෙවැන්නා අසැපයෙහි 'සැප' යැයි පෙරළුණු දෘෂ්ටිය ඇත්තෙකි. ඔහු 'උපන් කාම විතර්කය ඉවසන්නේ නැත' යනාදී ලෙස පැවසෙන වීර්ය සංවරය සංඛ්‍යාත වීර්ය බලයෙන් ඒ විපල්ලාසය දුරු කරයි. තුන්වැන්නා අනිත්‍යයෙහි 'නිත්‍ය' යැයි අයථා ලෙස ග්‍රහණය කරන්නෙකි. ඔහු සමථ බලයෙන් සමාහිත වූ බැවින් සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණික බව තත්ත්වාකාරයෙන් අවබෝධ කරගනියි. සිව්වැන්නා සන්තති, සමූහ, කෘත්‍ය සහ ආරම්මණ යන ඝන ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්ත වූ ස්පර්ශාදී ධර්ම සමූහයක් පමණක් වූ අනාත්මයෙහි 'ආත්ම' යැයි මිථ්‍යා අභිනිවේශය ඇත්තෙකි. ඔහු චතුස්කෝටික ශුන්‍යතා මනසිකාරයෙන් ඒ මිථ්‍යා අභිනිවේශය විනාශ කරයි. මෙහි විපල්ලාස හතර මගින් සතර ආසව, ඕඝ, යෝග, කායගන්ථ, අගති, තණ්හුප්පාද, උපාදාන, සප්ත විඥාණට්ඨිති සහ අපරිඥා වශයෙන් මුළු අකුසල පක්ෂයම ගත යුතුය. එමෙන්ම සතර සතිපට්ඨාන මගින් සතර වැදෑරුම් ධ්‍යාන විහරණ, අධිෂ්ඨාන, සුඛභාගිය ධර්ම, අප්පමඤ්ඤා, සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්ය සහ සතර ඉද්ධිපාද ආදිය වශයෙන් මුළු වෝදාන පක්ෂයම ගත යුතුය. මෙය සිංහවික්‍රීඩිත නයෙහි භූමියයි. මෙහිදී ද ශුභ සංඥා, සුඛ සංඥා මගින් හෝ සතර විපල්ලාසයන් මගින් සමුදය සත්‍යය ද, ඒවායේ අධිෂ්ඨාන සහ ආරම්මණ බවට පත් වූ පංච උපාදානස්කන්ධයන් දුක්ඛ සත්‍යය ද වශයෙන් සත්‍යය යෝජනා කිරීම් දත යුතුය.

ဒိသာလောစနအင်္ကုသနယဒွယဝဏ္ဏနာ

දිශාලෝකන සහ අංකුස යන නය ද්වය පිළිබඳ විස්තරය

ဣတိ တိဏ္ဏံ အတ္ထနယာနံ သိဒ္ဓိယာ ဝေါဟာရနယဒွယမ္ပိ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ. တထာ ဟိ အတ္ထနယဒိသာဘူတဓမ္မာနံ သမာလောစနံ ဒိသာလောစနံ, တေသံ သမာနယနံ အင်္ကုသောတိ နိယုတ္တာ ပဉ္စ နယာ.

මෙසේ අර්ථ නය තුන සිද්ධ වීමෙන් වෝහාර නය දෙක ද සිද්ධ වූවා ම වෙයි. මන්දයත්, අර්ථ නයෙහි දිශාවන් බඳු වූ ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීම දිශාලෝකනය වන අතර, ඒවා එකට ගළපා ගැනීම අංකුසය වන බැවින් නය පහ සම්පූර්ණ වේ.

ပဉ္စဝိဓနယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පංචවිධ නය වර්ණනාව නිමවා ඇත.

သာသနပဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာ

ශාසනපට්ඨාන වර්ණනාව

ဣဒံ သုတ္တံ သောဠသဝိဓေ သုတ္တန္တပဋ္ဌာနေ သံကိလေသဝါသနာသေက္ခဘာဂိယံ, သံကိလေသနိဗ္ဗေဓာသေက္ခဘာဂိယမေဝ ဝါ. အဋ္ဌဝီသတိဝိဓေ ပန သုတ္တန္တပဋ္ဌာနေ လောကိယလောကုတ္တရံ သတ္တဓမ္မာဓိဋ္ဌာနံ ဉာဏဉေယျဒဿနဘာဝနံ သကဝစနပရဝစနံ ဝိဿဇ္ဇနီယာဝိဿဇ္ဇနီယံ ကုသလာကုသလံ အနုညာတပဋိက္ခိတ္တဉ္စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙම සූත්‍රය සොළොස් වැදෑරුම් සූත්‍රාන්තපට්ඨානයෙහි සංක්ලේශ, වාසනා සහ ශෛක්ෂභාගීය වේ, නැතහොත් සංක්ලේශ, නිර්වේධ සහ අශෛක්ෂභාගීයම වේ. අට්ඨවිසි වැදෑරුම් සූත්‍රාන්තපට්ඨානයෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර, සත්ත්ව සහ ධර්මාධිෂ්ඨාන, ඥාන සහ ඥෙය දර්ශන භාවනා, ස්වවචන සහ පරවචන, විසර්ජනීය සහ අවිසර්ජනීය, කුසල අකුසල සහ අනුදත් පිළිකෙව් කළ බව වශයෙන් දත යුතුය.

ပကရဏနယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රකරණ නය වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဗြဟ္မဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. သာမညဖလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සාමඤ්ඤඵල සූත්‍ර වර්ණනාව

ရာဇာမစ္စကထာဝဏ္ဏနာ

රජු සහ ඇමතිවරුන්ගේ කථාව පිළිබඳ වර්ණනාව

၁၅၀. ရာဇဂဟေတိ [Pg.208] ဧတ္ထ ဒုဂ္ဂဇနပဒဋ္ဌာနဝိသေသသမ္ပဒါဒိယောဂတော ပဓာနဘာဝေန ရာဇူဟိ ဂဟိတန္တိ ရာဇဂဟန္တိ အာဟ ‘‘မန္ဓာတု…ပေ… ဝုစ္စတီ’’တိ. တတ္ထ မဟာဂေါဝိန္ဒေန မဟာသတ္တေန ပရိဂ္ဂဟိတံ ရေဏုအာဒီဟိ ရာဇူဟိ ပရိဂ္ဂဟိတမေဝ ဟောတီတိ မဟာဂေါဝိန္ဒဂ္ဂဟဏံ. မဟာဂေါဝိန္ဒောတိ မဟာနုဘာဝေါ ဧကော ပုရာတနော ရာဇာတိ ကေစိ. ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာတိ ရာဇဓာနီဘာဝေန ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ. ပကာရေတိ နဂရမာပနေန ရညာ ကာရိတသဗ္ဗဂေဟတ္တာ ရာဇဂဟံ, ဂိဇ္ဈကူဋာဒီဟိ ပရိက္ခိတ္တတ္တာ ပဗ္ဗတရာဇေဟိ ပရိက္ခိတ္တဂေဟသဒိသန္တိပိ ရာဇဂဟံ, သမ္ပန္နဘဝနတာယ ရာဇမာနံ ဂေဟန္တိ ပိ ရာဇဂဟံ, သံဝိဟိတာရက္ခတာယ အနတ္ထာဝဟဘာဝေန ဥပဂတာနံ ပဋိရာဇူနံ ဂဟံ ဂေဟဘူတန္တိပိ ရာဇဂဟံ, ရာဇူဟိ ဒိသွာ သမ္မာ ပတိဋ္ဌာပိတတ္တာ တေသံ ဂဟံ ဂေဟဘူတန္တိပိ ရာဇဂဟံ, အာရာမရာမဏေယျကာဒီဟိ ရာဇတေ, နိဝါသသုခတာဒိနာ သတ္တေဟိ မမတ္တဝသေန ဂယှတိ, ပရိဂ္ဂယှတီတိ ဝါ ရာဇဂဟန္တိ ဧဒိသေ ပကာရေ သော ပဒေသော ဌာနဝိသေသဘာဝေန ဥဠာရသတ္တပရိဘောဂေါတိ အာဟ ‘‘တံ ပနေတ’’န္တိအာဒိ. တေသန္တိ ယက္ခာနံ. ဝသနဝနန္တိ အာပါနဘူမိဘူတံ ဥပဝနံ.

150. මෙහි 'රජගහ' යනු දුර්ග වූ ජනපද ස්ථාන ආදියේ සම්පත්වලින් යුක්ත බැවින් ප්‍රධාන වශයෙන් රජවරුන් විසින් ගන්නා ලද හෙයින් 'රජගහ' යැයි කියනු ලැබේ. මන්ධාතු...පෙ... කියනු ලැබේ. එහිදී මහාබෝධිසත්ව වූ මහාගෝවින්දයා විසින් පිළිගන්නා ලද්දක් වූ බැවින් රේණු ආදී රජවරුන් විසින් ද පිළිගන්නා ලද්දක්ම වේ යන අදහසින් මහාගෝවින්දයාගේ පිළිගැනීම ගැන සඳහන් වේ. මහාගෝවින්ද යනු මහත් අනුභාව ඇති පැරණි එක්තරා රජෙකැයි සමහරු කියති. රාජධානියක් ලෙස පිළිගන්නා ලද බැවින් 'රජගහ' නම් වේ. රජු විසින් ප්‍රාකාර බඳවා නගරයක් කරවා සියලු ගෘහයන් කරවන ලද බැවින් ද රජගහ නම් වේ. ගිජ්ඣකූට ආදී පර්වතයන්ගෙන් වට වී ඇති බැවින් පර්වත රජුන්ගෙන් වට වූ ගෘහයක් වැනි බැවින් ද රජගහ නම් වේ. සම්පත්වලින් පිරි මාලිගාවලින් බබළන ගෙවල් ඇති බැවින් ද රජගහ නම් වේ. මනාව සංවිධානය කරන ලද ආරක්ෂාව ඇති බැවින් අනර්ථය පිණිස පැමිණි සතුරු රජවරුන්ව අල්ලා ගන්නා වාසස්ථානයක් වැනි වූ බැවින් ද රජගහ නම් වේ. රජවරුන් විසින් දැක මනාව පිහිටුවන ලද බැවින් ඔවුන්ගේ වාසස්ථානයක් වූ හෙයින් ද රජගහ නම් වේ. උයන්වල ඇති රමණීයත්වය ආදියෙන් බබළන බැවින් ද, වාසයට සුදුසු බැවින් සත්ත්වයන් විසින් මමත්වය ඇති කරගනිමින් ග්‍රහණය කරගන්නා බැවින් හෝ රජගහ නම් වේ. මෙවැනි ආකාරයෙන් ඒ ප්‍රදේශය සුවිශේෂී ස්ථානයක් බැවින් උදාර සත්ත්වයන්ගේ පරිභෝජනයට සුදුසු බව 'තං පනේතං' යනාදී ලෙස පැවසුණි. 'ඔවුන්ගේ' යනු යක්ෂයන්ගේය. 'වාසනවන' යනු පානය සඳහා වූ කෙළිබිමක් වැනි වූ උපවනයයි.

အဝိသေသေနာတိ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော ဝိဟရတိ’’ (မ. နိ. ၁.၆၉; ၃.၇၅; ဝိဘ. ၅၀၈), ‘‘ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ, (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆; သံ. နိ. ၂.၁၅၂; အ. နိ. ၄.၁၂၃; ပါရာ. ၁၁) ‘‘မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတိ’’, (ဒီ. နိ. ၁.၅၅၆; ၃.၃၀၈; မ. နိ. ၁.၇၇, ၄၅၉, ၅၀၉; ၂.၃၀၉, ၃၁၅, ၄၅၁, ၄၇၁; ၃.၂၃၀; ဝိဘ. ၆၄၂) ‘‘သဗ္ဗနိမိတ္တာနံ အမနသိကာရာ အနိမိတ္တံ စေတောသမာဓိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၅၉) ဝိယ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနသိဒ္ဓေန ဝိသေသပရာမသနေန ဝိနာ. ဣရိယာယ ကာယိကကိရိယာယ ပဝတ္တနူပါယဘာဝတော ပထောတိ ဣရိယာပထော. ဌာနာဒီနဉှိ ဂတိနိဝတ္တိ အာဒိအဝတ္ထာဟိ ဝိနာ န ကဉ္စိ ကာယိကကိရိယံ ပဝတ္တေတုံ သက္ကာ. ဝိဟရတိ ပဝတ္တတိ ဧတေန, ဝိဟရဏဉ္စာတိ ဝိဟာရော, ဒိဗ္ဗဘာဝါဝဟော ဝိဟာရော ဒိဗ္ဗဝိဟာရော, မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနာနိ. နေတ္တိယံ ပန ‘‘စတဿော အာရုပ္ပသမာပတ္တိယော အာနေဉ္ဇာ ဝိဟာရာ’’တိ ဝုတ္တံ[Pg.209]. တံ တာသံ မေတ္တာဈာနာဒီနံ ဗြဟ္မဝိဟာရတာ ဝိယ ဘာဝနာဝိသေသဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာသု ပန ဒိဗ္ဗဘာဝါဝဟသာမညတော တာပိ ‘‘ဒိဗ္ဗဝိဟာရာ’’ တွေဝ ဝုတ္တာ. ဟိတူပသံဟာရာဒိဝသေန ပဝတ္တိယာ ဗြဟ္မဘူတာ သေဋ္ဌဘူတာ ဝိဟာရာတိ ဗြဟ္မဝိဟာရာ, မေတ္တာဈာနာဒိကာ. အနညသာဓာရဏတ္တာ အရိယာနံ ဝိဟာရာတိ အရိယဝိဟာရာ, စတဿောပိ ဖလသမာပတ္တိယော. သမင်္ဂီပရိဒီပနန္တိ သမင်္ဂိဘာဝပရိဒီပနံ. ဣရိယာပထသမာယောဂပရိဒီပနံ ဣတရဝိဟာရသမာယောဂပရိဒီပနဿ ဝိသေသဝစနဿ အဘာဝတော, ဣရိယာပထသမာယောဂပရိဒီပနဿ စ အတ္ထသိဒ္ဓတ္တာ. ဝိဟရတီတိ ဧတ္ထ ဝိ-သဒ္ဒေါ ဝိစ္ဆေဒတ္ထဇောတနော, ဟရတီတိ နေတိ, ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. တတ္ထ ကဿ ကေန ဝိစ္ဆိန္ဒနံ, ကထံ ကဿ ပဝတ္တနန္တိ အန္တောလီနံ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သော ဟီ’’တိအာဒိ.

“අවිශේෂත්වයෙන්” යනු “ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් යුක්තව වාසය කරයි” (ම. නි. 1.69; 3.75; විභංග. 508), “ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි” (දී. නි. 1.226; සං. නි. 2.152; අ. නි. 4.123; පාරා. 11), “මෙත් සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි” (දී. නි. 1.556; 3.308; ම. නි. 1.77, 459, 509; 2.309, 315, 451, 471; 3.230; විභංග. 642), “සියලු නිමිති මෙනෙහි නොකිරීමෙන් අනිමිත්ත චේතෝ සමාධියට පැමිණ වාසය කරයි” (ම. නි. 1.459) යනාදී තැන්වල මෙන් වෙනත් ශබ්දයන්ගේ සමීපත්වය නිසා සිදුවන විශේෂ හැඟවීමකින් තොරවය. ඉරියව්ව නමැති කායික ක්‍රියාව පවත්වා ගැනීමේ උපක්‍රමය වන බැවින් “පථ” යනු ඉරියාපථයයි. සිටීම ආදී ගමන නැවැත්වීම වැනි අවස්ථා හැර කිසිදු කායික ක්‍රියාවක් පවත්වාගත නොහැකිය. මෙයින් වාසය කරයි, පවතියි යන අර්ථයෙන් සහ වාසය කිරීම යන අර්ථයෙන් “විහාර” නම් වේ. දිව්‍යමය ස්වභාවය පමුණුවන වාසය “දිව්‍ය විහාර” නම් වේ, එනම් මහග්ගත ධ්‍යානයන්ය. නෙත්තිප්පකරණයේ නම් “සතර අරූප සමාපත්ති ආනෙඤ්ජ විහාර වේ” යැයි දක්වා ඇත. එය එම මෙත්තා ධ්‍යාන ආදියේ බ්‍රහ්මවිහාර බව මෙන් භාවනා විශේෂත්වයක් අරභයා පවසන ලද්දකි. අටුවාවල නම් දිව්‍යමය ස්වභාවය ගෙන දෙන සාමාන්‍ය ලක්ෂණය නිසා ඒවාද “දිව්‍ය විහාර” යනුවෙන් ම පවසන ලදී. හිත සුව පිණිස පවතින බැවින් බ්‍රහ්ම ස්වරූපී වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ වාසය “බ්‍රහ්ම විහාර” නම් වේ, එනම් මෙත්තා ධ්‍යාන ආදියයි. ආර්යයන්ට පමණක් සීමා වූ බැවින් “ආර්ය විහාර” නම් වේ, එනම් සතර ඵල සමාපත්තීන්ය. “සමංගීපරිදීපනං” යනු ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බව ප්‍රකාශ කිරීමයි. ඉරියාපථ සම්බන්ධය ප්‍රකාශ කිරීම, වෙනත් විහාර සම්බන්ධයක් ප්‍රකාශ කරන විශේෂ වචනයක් නොමැති බැවින් සහ ඉරියාපථ සම්බන්ධය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් අර්ථය සිද්ධ වන බැවිනි. “විහරති” යන මෙහි “වි” ශබ්දය විච්ඡේද (සිඳීම) යන අර්ථය දක්වයි, “හරති” යනු ගෙනයයි හෙවත් පවත්වයි යන අර්ථයයි. එහිදී කවරක් කවුරුන් විසින් සිඳින්නේද, කෙසේ කවුරුන් පවත්වන්නේද යන ඇතුළත සැඟවුණු ප්‍රශ්නය අරභයා “සෝ හී” යනාදිය පවසන ලදී.

ဂေါစရဂါမဒဿနတ္ထံ ‘‘ရာဇဂဟေ’’တိ ဝတွာ ဗုဒ္ဓါနံ အနုရူပနိဝါသနဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ ‘‘အမ္ဗဝနေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဣဒမဿာ’’တိအာဒိ. ဧတန္တိ ဧတံ ‘‘ရာဇဂဟေ’’တိ ဘုမ္မဝစနံ သမီပတ္ထေ ‘‘ဂင်္ဂါယ ဂါဝေါ စရန္တိ, ကူပေ ဂဂ္ဂကုလ’’န္တိ စ ယထာ. ကုမာရေန ဘတောတိ ကုမာရဘတော, သော ဧဝ ကောမာရဘစ္စော ယထာ ဘိသဂ္ဂမေဝ ဘေသဇ္ဇံ. ဒေါသာဘိသန္နန္တိ ဝါတပိတ္တာဒိဝသေန ဥဿန္နဒေါသံ. ဝိရေစေတွာတိ ဒေါသပကောပတော ဝိဝေစေတွာ.

ගොදුරු ගම දැක්වීම පිණිස “රජගහ නුවර” යැයි පවසා බුදුවරුන්ට අනුරූප වාසස්ථානය දැක්වීම පිණිස “අඹ වනයේ” යැයි පැවසූ බව “ඉදමස්ස” යනාදියෙන් දක්වයි. “රජගහ නුවර” යන සප්තමී විභක්ති වචනය “ගඟෙහි ගවයෝ චරිති, ළිඳෙහි ගග්ග කුලය (මත්ස්‍ය විශේෂයක්)” යනාදී තැන්වල මෙන් සමීප අර්ථයෙහි යෙදේ. කුමාරයෙකු විසින් පෝෂණය කරන ලද බැවින් “කුමාරභත” නම් වේ, එයම වෛද්‍ය කර්මය (භිසජ්ජ) “භේසජ්ජ” වන්නා සේ “කෝමාරභච්ච” නම් වේ. “දෝසාභිසන්නං” යනු වාත පිත්තාදියෙන් දෝෂයන් අධික වූ බවයි. “විරේචෙත්වා” යනු දෝෂ කෝපයෙන් පිරිසිදු කිරීමයි.

အဍ္ဎတေဠသဟီတိ အဍ္ဎေန တေရသဟိ အဍ္ဎတေရသဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ. တာနိ ပန ပညာသာယ ဦနာနိ တေရသဘိက္ခုသတာနိ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အဍ္ဎသတေနာ’’တိအာဒိ.

“අඩ්ඪතේළසෙහි” යනු දහතුන් සියයකින් අඩක් (පනහක්) සහිතව දහතුන්සියයකි. එනම් පනහකින් අඩු දහතුන්සියයක් භික්ෂූන් (1250 නමකි) වන බව “අඩ්ඪසතේන” යනාදියෙන් පවසයි.

ရာဇတီတိ ဒိဗ္ဗတိ, သောဘတီတိ အတ္ထော. ရဉ္ဇေတီတိ ရမေတိ. ရညောတိ ပိတု ဗိမ္ဗိသာရရညော. သာသနဋ္ဌေန ဟိံသနဋ္ဌေန သတ္တု.

“රාජති” යනු බබළයි, ශෝභමාන වෙයි යන අර්ථයයි. “රංජේති” යනු සතුටු කරයි. “රඤ්ඤෝ” යනු පිය බිම්බිසාර රජුගේය. අණ පවත්වන (ශාසන) අර්ථයෙන් හා හිංසා කරන අර්ථයෙන් “සත්තු” (සතුරා) නම් වේ.

ဘာရိယေတိ ဂရုကေ အညေသံ အသက္ကုဏေယျေ ဝါ. သုဝဏ္ဏသတ္ထကေနာတိ သုဝဏ္ဏမယေန သတ္ထကေန. အယောမယဉှိ ရညော သရီရံ ဥပနေတုံ အယုတ္တန္တိ ဝဒတိ. သုဝဏ္ဏသတ္ထကေနာတိ ဝါ သုဝဏ္ဏပရိက္ခတေန သတ္ထကေန ဗာဟုံ ဖာလာပေတွာတိ သိရာဝေဓဝသေန ဗာဟုံ ဖလာပေတွာ ဥဒကေန သမ္ဘိန္ဒိတွာ ပါယေသိ ကေဝလဿ လောဟိတဿ ဂဗ္ဘိနိတ္ထိယာ ဒုဇ္ဇီရဘာဝတော. ဓုရာတိ ဓုရဘူတာ, ဂဏဿ, ဓောရယှာတိ အတ္ထော. ဓုရံ နီဟရာမီတိ ဂဏဓုရံ ဂဏဗန္ဓိယံ နိဗ္ဗတ္တေမိ. ‘‘ပုဗ္ဗေ ခေါ’’တိအာဒိ ခန္ဓကပါဠိ ဧဝ.

“භාරියෙ” යනු බරපතළ වූ හෝ අන්‍යයන්ට කළ නොහැකි වූ කාර්යයෙහිය. “සුවණ්ණසත්ථකේන” යනු ස්වර්ණමය ආයුධයකිනි. රජුගේ ශරීරයට යකඩ ආයුධ ළං කිරීම අයුතු යැයි පවසති. එසේත් නැත්නම් රන් ආලේපිත ආයුධයකින් බාහුව පැලීම යනු නහර විදීම මගින් බාහුව පලා ලේ ජලය සමඟ මිශ්‍ර කර පානය කිරීමට සැලැස්වීමයි, මන්ද හුදු රුධිරය පමණක් ගර්භණී ස්ත්‍රියකට දිරවීම අපහසු බැවිනි. “ධුරා” යනු පිරිසෙහි මූලිකයා හෙවත් බර උසුලන්නා යන අර්ථයයි. “ධුරං නීහරාමි” යනු පිරිසෙහි වගකීම නිම කරමි. “පුබ්බේ ඛෝ” යනාදිය ඛන්ධක පාලියෙහිම එයි.

ပေါတ္ထနိယန္တိ [Pg.210] ဆုရိကံ, ယံ ‘‘နခရ’’န္တိပိ [ပေါထနိကန္တိ ဆုရိကံ, ယံ ခရန္တိပိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၃.၃၃၉) ပေါထနိကန္တိ ဆုရိကံ, ခရန္တိပိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၂.စူဠဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ ၃၃၉)] ဝုစ္စတိ. ဒိဝါ ဒိဝဿာတိ ဒိဝဿပိ ဒိဝါ, မဇ္ဈနှိကဝေလာယန္တိ အတ္ထော.

“පොත්ථනියං” යනු පිහියකි (චුරිකා), එය “නඛර” (නියපොත්ත වැනි) යනුවෙන් ද හැඳින්වේ. “දිවා දිවස්ස” යනු දහවල කාලයෙහිම දහවලය, එනම් මධ්‍යහ්න වේලාවෙහි යන අර්ථයයි.

တဿာ သရီရံ လေဟိတွာ ယာပေတိ အတ္တူပက္ကမေန မရဏံ န ယုတ္တန္တိ. န ဟိ အရိယသာဝကာ အတ္တာနံ ဝိနိပါတေန္တီတိ. မဂ္ဂဖလသုခေနာတိ မဂ္ဂဖလသုခါဝဟေန သောတာပတ္တိမဂ္ဂဖလသုခူပသဉှိတေန စင်္ကမေန ယာပေတိ. စေတိယင်္ဂဏေတိ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီဟိ ပူဇနဋ္ဌာနဘူတေ စေတိယင်္ဂဏေ. နိသဇ္ဇနတ္ထာယာတိ ဘိက္ခုသံဃနိသီဒနတ္ထာယ. စာတုမဟာရာဇိကဒေဝလောကေ…ပေ… ယက္ခော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ တတ္ထ ဗဟုလံ နိဗ္ဗတ္တပုဗ္ဗတာယ စိရပရိစိတနိကန္တိဝသေန.

ඇයගේ ශරීරය ලෙවකා ජීවත් කරවයි, ස්වකීය උපක්‍රමයෙන් මරණයට පත්වීම සුදුසු නොවන බැවිනි. ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ තමාව විනාශ කර නොගනිති. “මග්ගඵලසුඛේන” යනු මාර්ග ඵල සැප ගෙන දෙන, සෝවාන් මාර්ග ඵල සැප හා සම්බන්ධ සක්මනින් කාලය ගෙවයි. “චේතියංගණේ” යනු සුවඳ මල් ආදියෙන් පිදුම් ලබන ස්ථානය වූ චෛත්‍ය මළුවෙහිය. “නිසජ්ජනත්ථාය” යනු භික්ෂු සංඝයාගේ වැඩසිටීම පිණිසය. චාතුම්මහාරාජික දේව ලෝකයෙහි...පෙ... එහි බොහෝ වර උපන් බැවින් පෙර පැවති ඇල්ම හා පුරුද්ද නිසා යක්ෂයෙකු වී උපන්නේය.

ခေါဘေတွာတိ ပုတ္တသိနေဟဿ ဗလဝဘာဝတော, သဟဇာတပီတိဝေဂဿ စ သဝိပ္ဖာရတာယ တံသမုဋ္ဌာနရူပဓမ္မေဟိ ဖရဏဝသေန သကလသရီရံ အာလောဠေတွာ. တေနာဟ ‘‘အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ အာဟစ္စ အဋ္ဌာသီ’’တိ. ပိတုဂုဏန္တိ ပိတု အတ္တနိ သိနေဟဂုဏံ. မုဉ္စာပေတွာတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ပကာရတ္ထော, တေန ‘‘အဘိမာရကပုရိသပေသနာဒိပ္ပကာရေနာ’’တိ ဝုတ္တေ ဧဝ ပကာရေ ပစ္စာမသတိ. ဝိတ္ထာရကထာနယောတိ အဇာတသတ္တုပသာဒနာဒိဝသေန ဝိတ္ထာရတော ဝတ္တဗ္ဗာယ ကထာယ နယမတ္တံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဝိတ္ထာရနယာ ကထာ န ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘အာဂတတ္တာ ပန သဗ္ဗံ န ဝုတ္တ’’န္တိ.

“ඛෝභෙත්වා” යනු පුත්‍ර ස්නේහයේ බලවත් බව නිසා සහ සහජාත ප්‍රීති වේගයේ පැතිරීම නිසා එයින් හටගත් රූප ධර්මයන්ගේ පැතිරීමෙන් මුළු ශරීරයම කැලඹීමට පත් කරමිනි. එබැවින් “ඇටමිදුළු දක්වා ස්පර්ශ කරමින් සිටියේය” යැයි පැවසීය. “පිටුගුණං” යනු පියාගේ තමා කෙරෙහි වූ සෙනෙහස නමැති ගුණයයි. “මුඤ්චාපෙත්වා” යන මෙහි “ඉති” ශබ්දය ප්‍රකාර (ආකාර) අර්ථයෙහි යෙදේ, එයින් “මිනීමරුවන් යැවීම ආදී ආකාරයෙන්” යැයි පැවසූ ආකාරය මෙනෙහි කරයි. “විත්ථාරකථානයෝ” යනු අජාසත් රජුගේ පැහැදීම ආදිය සම්බන්ධයෙන් විස්තර සහිතව කිව යුතු කථාවේ ක්‍රමයයි. මෙහි විස්තර සහිත ක්‍රමය නොපැවසුවේ ඇයිද යත්, “සියල්ල (පෙර) පැමිණි බැවින් නොපැවසූ” බව කීවේය.

ကောသလရညောတိ မဟာကောသလရညော. ပဏ္ဍိတာဓိဝစနန္တိ ပဏ္ဍိတဝေဝစနံ. ဝိဒန္တီတိ ဇာနန္တိ. ဝေဒေန ဉာဏေန ကရဏဘူတေန ဤဟတိ ပဝတ္တတီတိ ဝေဒေဟိ.

“කෝසලරඤ්ඤෝ” යනු මහා කෝසල රජුගේය. “පණ්ඩිතාධිවචනං” යනු පණ්ඩිත යන්නට පර්යාය වචනයකි. “විදන්ති” යනු දනිති. කරණ (හේතු) භූත වූ දැනුමෙන් (ඤාණයෙන්) උත්සාහ කරයි යන අර්ථයෙන් “වේදේහි” නම් වේ.

ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဒိဝသေ. အနသနေန ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ အနိယမတ္ထော, တေန ဧကစ္စမနောဒုစ္စရိတဒုဿီလျာဒီနိ သင်္ဂဏှာတိ. တထာ ဟိ ဂေါပါလကူပေါသထော အဘိဇ္ဈာသဟဂတစိတ္တဿ ဝသေန ဝုတ္တော, နိဂဏ္ဌုပေါသထော မောသဝဇ္ဇာဒိဝသေန. ယထာဟ ‘‘သော တေန အဘိဇ္ဈာသဟဂတေန စေတသာ ဒိဝသံ အတိနာမေတီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၇၁), ‘‘ဣတိ ယသ္မိံ သမယေ သစ္စေ သမာဒပေတဗ္ဗာ, မုသာဝါဒေ တသ္မိံ သမယေ သမာဒပေန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၇၁) စ အာဒိ. ဧတ္ထာတိ ဥပေါသထသဒ္ဒေ. အတ္ထုဒ္ဓါရောတိ ဝတ္တဗ္ဗအတ္ထာနံ ဥဒ္ဓါရဏံ.

“එත්ථ” යනු මෙම දිනයෙහිය. “අනසනේන වා” යන මෙහි “වා” ශබ්දය අනිශ්චිත අර්ථයෙහි යෙදේ, එයින් ඇතැම් මනෝ දුශ්චරිත සහ දුස්සීල බව ආදිය සංග්‍රහ කරයි. එසේම ගෝපාලක උපෝසථය අභිධ්‍යාව සහිත සිතින් යුක්ත වූවෙකු අරභයා පවසන ලදී, නිගණ්ඨ උපෝසථය මුසාවාදය ආදිය නිසා පවසන ලදී. “ඔහු එම අභිධ්‍යාව සහිත සිතින් දවස ගෙවයි”, “මෙසේ යම් කාලයක සත්‍යයෙහි සමාදන් කරවිය යුතුද, එම කාලයෙහි මුසාවාදයෙහි සමාදන් කරවති” යනාදී වශයෙන් පැවසූ පරිදිය. “එත්ථ” යනු උපෝසථ යන ශබ්දයෙහිය. “අත්ථුද්ධාරෝ” යනු කිව යුතු අර්ථයන් උපුටා දැක්වීමයි.

နနု [Pg.211] စ အတ္ထမတ္တံ ပတိ သဒ္ဒါ အဘိနိဝိသန္တီတိ န ဧကေန သဒ္ဒေန အနေကေ အတ္ထာ အဘိဓီယန္တီတိ? သစ္စမေတံ သဒ္ဒဝိသေသေ အပေက္ခိတေ, တေသံ ပန အတ္ထာနံ ဥပေါသထသဒ္ဒဝစနီယတာ သာမညံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စမာနော အယံ ဝိစာရော ဥပေါသထသဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရောတိ ဝုတ္တော. ဟေဋ္ဌာ ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိအာဒီသု အာဂတေ အတ္ထုဒ္ဓါရေပိ ဧသေဝ နယော. ကာမဉ္စ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသာဒိဝိသယောပိ ဥပေါသထသဒ္ဒေါ သာမညရူပေါ ဧဝ ဝိသေသသဒ္ဒဿ အဝါစကဘာဝတော, တာဒိသံ ပန သာမညံ အနာဒိယိတွာ အယမတ္ထော ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သီလသုဒ္ဓိဝသေန ဥပေတေဟိ သမဂ္ဂေဟိ ဝသီယတိ အနုဋ္ဌီယတီတိ ဥပေါသထော, ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသော. သမာဒါနဝသေန အဓိဋ္ဌာနဝသေန ဝါ ဥပေစ္စ အရိယဝါသာဒိအတ္ထံ ဝသိတဗ္ဗတော ဥပေါသထော, သီလံ. အနသနာဒိဝသေန ဥပေစ္စ ဝသိတဗ္ဗတော အနုဝသိတဗ္ဗတော ဥပေါသထော. ဥပဝါသောတိ သမာဒါနံ. ဥပေါသထကုလဘူတတာယ နဝမဟတ္ထိနိကာယပရိယာပန္နေ ဟတ္ထိနာဂေ ကိဉ္စိ ကိရိယံ အနပေက္ခိတွာ ရူဠှိဝသေန သမညာမတ္တံ ဥပေါသထောတိ အာဟ ‘‘ဥပေါသထော နာဂရာဇာတိအာဒီသု ပညတ္တီ’’တိ. ဒိဝသေ ပန ဥပေါသထသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တာ ဧဝ. သုဒ္ဓဿ ဝေ သဒါ ဖဂ္ဂူတိ ဧတ္ထ ပန သုဒ္ဓဿာတိ သဗ္ဗသော ကိလေသမလာဘာဝေန သုဒ္ဓဿ. ဝေတိ နိပါတမတ္တံ. ဝေတိ ဝါ ဗျတ္တန္တိ အတ္ထော. သဒါ ဖဂ္ဂူတိ နိစ္စကာလမ္ပိ ဖဂ္ဂုဏနက္ခတ္တမေဝ. ယဿ ဟိ ဖဂ္ဂုဏမာသေ ဥတ္တရဖဂ္ဂုဏဒိဝသေ တိတ္ထနှာနံ ကရောန္တဿ သံဝစ္ဆရိကပါပပဝါဟနံ ဟောတီတိ လဒ္ဓိ, တံ တတော ဝိဝေစေတုံ ဣဒံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ. သုဒ္ဓဿုပေါသထော သဒါတိ ယထာဝုတ္တသုဒ္ဓိယာ သုဒ္ဓဿ ဥပေါသထင်္ဂါနိ ဝတသမာဒါနာနိ စ အသမာဒိယတောပိ နိစ္စံ ဥပေါသထော, ဥပေါသထဝါသော ဧဝါတိ အတ္ထော. ပဉ္စဒသန္နံ တိထီနံ ပူရဏဝသေန ပန္နရသော.

එක් ශබ්දයකින් එක් අර්ථයක් පමණක් පදනම් කරගෙන ශබ්ද ඇති වන්නේ නැද්ද, එසේම එක් ශබ්දයකින් බොහෝ අර්ථ ප්‍රකාශ වන්නේ නැද්ද? යම් විශේෂ ශබ්දයක් අපේක්ෂා කරන කල්හි එය සත්‍යයකි. එහෙත් එම අර්ථයන්හි 'උපෝසථ' යන ශබ්දයෙන් කියැවෙන පොදු බව ගෙන කරනු ලබන මෙම විචාරය 'උපෝසථ ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරය' යැයි කියනු ලැබේ. පහත 'ඒවං මේ සුතං' යනාදී තැන්වල ආ අර්ථ උද්ධාරයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශාදිය විෂයයෙහි ද උපෝසථ ශබ්දය පොදු ස්වරූපයක්ම ගනී, මන්ද විශේෂ ශබ්දයක් එයින් ප්‍රකාශ නොවන බැවිනි. එවැනි සාමාන්‍ය බවක් නොගෙන මෙම අර්ථය පවසන ලදැයි දත යුතුය. සීල ශුද්ධියෙන් යුක්තව සාමූහිකව වසනු ලබන බැවින් හෝ පිළිපදිනු ලබන බැවින් 'උපෝසථ' නම් වේ, එනම් ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශයයි. සමාදානයෙන් හෝ අධිෂ්ඨානයෙන් හෝ එළඹ ආර්ය වාසය ආදී අර්ථයන් සඳහා වාසය කළ යුතු බැවින් 'උපෝසථ' නම් වේ, එනම් සීලයයි. නිරාහාරව සිටීම (උපවාසය) ආදී වශයෙන් එළඹ වාසය කළ යුතු බැවින් හෝ අනුගමනය කළ යුතු බැවින් 'උපෝසථ' නම් වේ. 'උපවාස' යනු සමාදන් වීමයි. උපෝසථ කුලයට අයත් බැවින් නවවන ඇත් කුලයට අයත් හස්ති රාජයාගේ කිසිදු ක්‍රියාවක් අපේක්ෂා නොකර රූඪි වශයෙන් හුදු නාමයක් ලෙස 'උපෝසථ' යැයි 'උපෝසථ නාගරාජා' යනාදී තැන්වල පවසා ඇත. දිනය විෂයයෙහි 'උපෝසථ' ශබ්දයේ පැවැත්ම අට්ඨකථාවෙහි පවසන ලද්දේමය. 'සද්ධස්ස වේ සදා ඵග්ගූ' යන්නෙහි 'ශුද්ධ වූ තැනැත්තාට' යනු සියලු ආකාරයෙන් කෙලෙස් මල නොමැති බැවින් පිරිසිදු වූ තැනැත්තාට යන්නයි. 'වේ' යනු නිපාතයකි, එහි අර්ථය 'පැහැදිලිවම' යන්නයි. 'සදා ඵග්ගූ' යනු නිරන්තරයෙන්ම මැදින් පෝය (ඵග්ගුණ නැකත) වැනි බවයි. කවරෙකුට හෝ මැදින් මාසයේ උත්තරපල්ගුනී දිනයේ තීර්ථ ස්නානය කිරීමෙන් වාර්ෂික පාපයන් සේදී යන්නේය යන මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් ඇද්ද, ඔහු ඉන් මුදවා ගැනීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. 'සද්ධස්සුපෝසථෝ සදා' යනු ඉහත කී ශුද්ධියෙන් පිරිසිදු වූ තැනැත්තාට උපෝසථ අංග හා වත් සමාදානයන් සමාදන් නොවූවත් නිරතුරුවම උපෝසථයකි, එනම් උපෝසථ වාසයම වේ යන්න අර්ථයයි. තිථි පහළොව සම්පූර්ණ වීමෙන් පසළොස්වක (පන්නරසෝ) නම් වේ.

ဗဟုသော, အတိသယတော ဝါ ကုမုဒါနိ ဧတ္ထ သန္တီတိ ကုမုဒဝတီ, တိဿံ ကုမုဒဝတိယာ. စတုန္နံ မာသာနံ ပါရိပူရိဘူတာတိ စာတုမာသီ. သာ ဧဝ ပါဠိယံ စာတုမာသိနီတိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ဣဓ ပန စာတုမာသိနီတိ ဝုစ္စတီ’’တိ. တဒါ ကတ္တိကမာသဿ ပုဏ္ဏတာယ မာသပုဏ္ဏတာ. ဝဿာနဿ ဥတုနော ပုဏ္ဏတာယ ဥတုပုဏ္ဏတာ. ကတ္တိကမာသလက္ခိတဿ သံဝစ္ဆရဿ ပုဏ္ဏတာယ သံဝစ္ဆရပုဏ္ဏတာ. ‘‘မာ’’ ဣတိ စန္ဒော ဝုစ္စတိ တဿ ဂတိယာ ဒိဝသဿ မိနိတဗ္ဗတော. ဧတ္ထ ပုဏ္ဏောတိ ဧတိဿာ ရတ္တိယာ သဗ္ဗကလာပါရိပူရိယာ ပုဏ္ဏော. တဒါ ဟိ စန္ဒော သဗ္ဗသော ပရိပုဏ္ဏော ဟုတွာ ဒိဿတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘တဒဟုပေါသထေ [Pg.212] ပန္နရသေ’’တိ ပဒါနိ ဒိဝသဝသေန ဝုတ္တာနိ, ‘‘ကောမုဒိယာ’’တိအာဒီနိ ရတ္တိဝသေန.

බොහෝ සෙයින් හෝ අතිශයින් කුමුදු මල් මෙහි ඇති බැවින් 'කුමුදවතී' නම් වේ, ඒ කුමුදවතී තොමෝ තිස්ස (පුෂ) නැකත හා යෙදුණු රාත්‍රියයි. සතර මසක් සම්පූර්ණ කරන ලද්දේ 'චාතුමාසී' නම් වේ. පාළියෙහි එයම 'චාතුමාසිනී' යැයි කියනු ලබන බැවින් 'මෙහි චාතුමාසිනී යැයි කියනු ලැබේ' යැයි පැවසුණි. එවිට ඉල් (කත්තිික) මාසයේ පූර්ණත්වය නිසා 'මාස පූර්ණත්වය' ද, වස්සාන සෘතුවේ පූර්ණත්වය නිසා 'සෘතු පූර්ණත්වය' ද, ඉල් මාසයෙන් ලක්ෂිත වර්ෂයේ පූර්ණත්වය නිසා 'වර්ෂ පූර්ණත්වය' ද වේ. 'මා' යනු චන්ද්‍රයාට කියනු ලැබේ, ඔහුගේ ගමනින් දින මැනිය යුතු බැවිනි. මෙහි 'පූර්ණ' යනු එම රාත්‍රියේ සියලු කලා පිරීමෙන් පූර්ණ වූවකි. එකල චන්ද්‍රයා සියලු ආකාරයෙන් පිරිපුන්ව පෙනේ. මෙහි 'තදහූපෝසථේ පන්නරසේ' යන පද දිනය අනුව පවසන ලද අතර, 'කෝමුදියා' යනාදිය රාත්‍රිය අනුව පවසන ලද්දකි.

ရာဇာမစ္စပရိဝုတောတိ ရာဇကုလသမုဒါဂတေဟိ အမစ္စေဟိ ပရိဝုတော. အထ ဝါ အနုယုတ္တကရာဇူဟိ စေဝ အမစ္စေဟိ စ ပရိဝုတော. စတုရုပက္ကိလေသာတိ အဗ္ဘာ မဟိကာ ဓူမရဇော ရာဟူတိ ဣမေဟိ စတူဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ. သန္နိဋ္ဌာနံ ကတံ အဋ္ဌကထာယံ.

'රාජාමච්චපරිවුතෝ' යනු රාජකීය පවුල්වලින් පැමිණි අමාත්‍යවරුන් පිරිවරාගත් යන්නයි. එසේත් නැතහොත් තනතුරුවල යෙදුණු රජවරුන් හා අමාත්‍යවරුන් පිරිවරාගත් යන්නයි. 'චතුරූපක්කිලේසා' යනු වලාකුළු (අබ්භ), මීදුම (මහිකා), දුම් හා දූවිලි (ධූමරජ) සහ රාහු යන මෙම උපක්ලේශ සතරයි. අට්ඨකථාවෙහි මෙසේ නිගමනය කරන ලදී.

ပီတိဝစနန္တိ ပီတိသမုဋ္ဌာနံ ဝစနံ. ယဉှိ ဝစနံ ပဋိဂ္ဂါဟကနိရပေက္ခံ ကေဝလံ ဥဠာရာယ ပီတိယာ ဝသေန သရသတော သဟသာဝ မုခတော နိစ္ဆရတိ, တံ ဣဓ ‘‘ဥဒါန’’န္တိ အဓိပ္ပေတံ. တေနာဟ ‘‘ယံ ပီတိဝစနံ ဟဒယံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတီ’’တိအာဒိ.

'පීතිවචනං' යනු පීතියෙන් හටගත් වචනයයි. යම් වචනයක් ශ්‍රාවකයා කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව, හුදෙක් උදාර පීතියේ බලයෙන් තමා තුළින්ම හදිසියේ මුවින් නික්මෙයිද, එය මෙහි 'උදානය' ලෙස අදහස් කෙරේ. එබැවින් 'යම් පීති වචනයක් හදවතෙහි දරාගත නොහැකිද' යනාදිය පවසන ලදී.

ဒေါသေဟိ ဣတာ ဂတာ အပဂတာတိ ဒေါသိနာ တ-ကာရဿ န-ကာရံ ကတွာ ယထာ ‘‘ကိလေသေ ဇိတော ဝိဇိတာဝီတိ ဇိနော’’တိ. အနီယ-သဒ္ဒေါ ကတ္တုအတ္ထေ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘မနံ ရမယတီ’’တိ ‘‘ရမဏီယာ’’တိ ယထာ ‘‘နိယျာနိကာ ဓမ္မာ’’တိ. ဇုဏှဝသေန ရတ္တိယာ သုရူပတာတိ အာဟ ‘‘ဝုတ္တဒေါသဝိမုတ္တာယာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အဗ္ဘာဒယော ဝုတ္တဒေါသာ, တဗ္ဗိဂမေနေဝ စဿာ ဒဿနီယတာ, တေန, ဥတုသမ္ပတ္တိယာ စ ပါသာဒိကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. လက္ခဏံ ဘဝိတုံ ယုတ္တာတိ ဧတိဿာ ရတ္တိယာ ယုတ္တော ဒိဝသော မာသော ဥတု သံဝစ္ဆရောတိ ဧဝံ ဒိဝသမာသဥတုသံဝစ္ဆရာနံ သလ္လက္ခဏံ ဘဝိတုံ ယုတ္တာ လက္ခညာ, လက္ခဏီယာတိ အတ္ထော.

දෝෂයන්ගෙන් 'ඉත' හෙවත් පහව ගිය බැවින් 'දෝසිනා' නම් වේ; මෙහි ත-කාරයට න-කාරය වී ඇත, 'කෙලෙස් ජයගත් (ජිත) බැවින් ජින' යන්නාක් මෙනි. 'අනීය' ශබ්දය කර්තෘ අර්ථයෙහි දත යුතු යැයි පවසමින් 'මනස රමණය කරවයි' (සතුටු කරවයි) යන අර්ථයෙන් 'රමණීයා' යැයි පැවසුණි, එය 'නිය්‍යානිකා ධම්මා' යන්නාක් මෙනි. චන්ද්‍රාලෝකය (ජුණ්හ) නිසා රාත්‍රියේ ඇති සුන්දරත්වය 'පවසන ලද දෝෂයන්ගෙන් මිදුණු බැවින්' යනාදියෙන් වදාළහ. එහි වලාකුළු ආදිය පවසන ලද දෝෂයන්ය, ඒවා පහවීමෙන් එම රාත්‍රියේ දර්ශනීය බව ද, සෘතු සම්පත්තියෙන් ප්‍රසාදජනක බව ද දත යුතුය. 'ලක්ඛණං භවිතුං යුත්තා' යනු එම රාත්‍රිය හා යෙදුණු දින, මාස, සෘතු හා වර්ෂ යන මේවා හඳුනා ගැනීමට (මැනීමට) සුදුසු වූ බැවින් 'ලක්ඛඤ්ඤා' හෙවත් 'ලක්ඛණීයා' (ලක්ෂණීය) නම් වේ යන්න අර්ථයයි.

‘‘ယံ နော ပယိရုပါသတော စိတ္တံ ပသီဒေယျာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သမဏံ ဝါ ဗြာဟ္မဏံ ဝါ’’တိ ဧတ္ထ ပရမတ္ထသမဏော စ ပရမတ္ထဗြာဟ္မဏော စ အဓိပ္ပေတော, န ပဗ္ဗဇ္ဇာမတ္တသမဏော, န ဇာတိမတ္တဗြာဟ္မဏော စာတိ အာဟ ‘‘သမိတပါပတာယ သမဏံ. ဗာဟိတပါပတာယ ဗြာဟ္မဏ’’န္တိ. ဗဟုဝစနေ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကဝစနံ, ဧကဝစနေ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ ဗဟုဝစနံ ဝစနဗျတယော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဧကဝစနဝသေနေဝ ဗျတယော ဒဿိတော. အတ္တနိ, ဂရုဋ္ဌာနိယေ စ ဧကသ္မိမ္ပိ ဗဟုဝစနပ္ပယောဂေါ နိရူဠှောတိ. သဗ္ဗေနပီတိ ‘‘ရမဏီယာ ဝတာ’’တိအာဒိနာ သဗ္ဗေန ဝစနေန. ဩဘာသနိမိတ္တကမ္မန္တိ ဩဘာသဘူတနိမိတ္တကမ္မံ ပရိဗျတ္တံ နိမိတ္တကရဏန္တိ အတ္ထော. ဒေဝဒတ္တော စာတိ. စ-သဒ္ဒေါ အတ္တူပနယနေ, တေန ယထာ ရာဇာ အဇာတသတ္တု အတ္တနော ပိတု အရိယသာဝကဿ သတ္ထုဥပဋ္ဌာကဿ ဃာတနေန မဟာပရာဓော[Pg.213], ဧဝံ ဘဂဝတော မဟာအနတ္ထကရဿ ဒေဝဒတ္တဿ အဝဿယဘာဝေန ပီတိ ဣမမတ္ထံ ဥပနေတိ. တဿ ပိဋ္ဌိဆာယာယာတိ တဿ ဇီဝကဿ ပိဋ္ဌိအပဿယေန, တံ ပမုခံ ကတွာ တံ အပဿာယာတိ အတ္ထော. ဝိက္ခေပပစ္ဆေဒနတ္ထန္တိ ဘာဝိနိယာ အတ္တနော ကထာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝိက္ခေပနဿ ပစ္ဆိန္ဒနတ္ထံ, အနုပ္ပတ္တိအတ္ထန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘တဿံ ဟီ’’တိအာဒိ.

'යමෙකු ඇසුරු කරන්නා වූ අපගේ සිත පැහැදේද' යැයි පැවසූ බැවින් 'ශ්‍රමණයෙකු හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකු' යන මෙහි පරමාර්ථ ශ්‍රමණයා හා පරමාර්ථ බ්‍රාහ්මණයා අදහස් කෙරේ මිස, හුදු පැවිදි වූ පමණින් ශ්‍රමණයෙකු හෝ ජාතියෙන් පමණක් බ්‍රාහ්මණයෙකු හෝ අදහස් නොකෙරේ. එබැවින් 'පව් සංසිඳවූ බැවින් ශ්‍රමණයා ද, පව් බැහැර කළ බැවින් බ්‍රාහ්මණයා ද' යැයි වදාළහ. බහුවචනයෙන් කිව යුතු තැන ඒකවචනය හෝ ඒකවචනයෙන් කිව යුතු තැන බහුවචනය යෙදීම 'වචන බ්‍යතය' නම් වේ. අට්ඨකථාවෙහි ඒකවචනයෙන්ම එම වෙනස පෙන්වා ඇත. තමා ගැන හෝ ගුරුස්ථානයෙහිලා සැලකිය යුත්තන් ගැන පැවසීමේදී එක් අයෙකු සඳහා වුවද බහුවචනය යෙදීම සම්ප්‍රදායයි. 'සබ්බේනපි' යනු 'රමණීයා වතා' යනාදී සියලු වචනවලින් යන්නයි. 'ඕභාස නිමිත්ත කම්මං' යනු බැබළීමක් බඳු වූ නිමිත්තක් කරන ක්‍රියාවයි, එනම් පැහැදිලිවම නිමිති කිරීම යන අර්ථයයි. 'දේවදත්තෝ ච' යන්නෙහි 'ච' ශබ්දය තමාට ගළපා ගැනීම (අත්තූපනයන) සඳහා යෙදී ඇත. එනම් අජාසත් රජු තම පියා වූ, ආර්ය ශ්‍රාවක වූ, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයා මැරීමෙන් කළ මහා අපරාධය මෙන්ම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මහා අනර්ථකාරී වූ දේවදත්තයාගේ උපකාරය ලැබීමෙන් වූ පීඩාව මේ අර්ථයට ගළපයි. 'තස්ස පිට්ඨිඡායාය' යනු එම ජීවකයාගේ පිටුපස සෙවණෙහි, එනම් ඔහු පෙරටු කරගෙන ඔහුට මුවා වී යන්නයි. 'වික්ඛේපපච්ඡේදනත්ථං' යනු ඉදිරියට තමා කරන කතාවේදී ඇති විය හැකි වික්ෂේපයන් දුරු කිරීම සඳහා හෙවත් බාධාවන් නැති කර ගැනීම සඳහා යන්නයි. එබැවින් 'තස්සං හී' යනාදිය පවසන ලදී.

၁၅၁. ‘‘သော ကိရာ’’တိအာဒိ ပေါရာဏဋ္ဌကထာယ အာဂတနယော. ဧသေဝ နယော ပရတော မက္ခလိပဒနိဗ္ဗစနေပိ. ဥပသင်္ကမန္တီတိ ဥပဂတာ. တဒေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အဂ္ဂဟေသီတိ တဒေဝ နဂ္ဂရူပံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ကတွာ ဂဏှိ.

151. 'සෝ කිරා' යනාදිය පුරාණ අට්ඨකථාවන්හි එන ක්‍රමයයි. මක්ඛලී පදයේ අර්ථ දැක්වීමේදී ද ඉදිරියට මෙම ක්‍රමයම වේ. 'උපසංකමන්තී' යනු ළඟා වූහ යන්නයි. 'තදේව පබ්බජ්ජං අග්ගහේසි' යනු එම නග්න ස්වරූපයම පැවිද්දක් ලෙස ගත්තේය යන්නයි.

ပဗ္ဗဇိတသမူဟသင်္ခါတော သံဃောတိ ပဗ္ဗဇိတသမူဟတာမတ္တေန သံဃော, န နိယျာနိကဒိဋ္ဌိသုဝိသုဒ္ဓသီလသာမညဝသေန သံဟတတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. အဿ အတ္ထီတိ အဿ သတ္ထုပဋိညဿ ပရိဝါရဘူတော အတ္ထိ. သွေဝါတိ ပဗ္ဗဇိတသမူဟသင်္ခါတောဝ. ကေစိ ပန ‘‘ပဗ္ဗဇိတသမူဟဝသေန သံဃီ, ဂဟဋ္ဌသမူဟဝသေန ဂဏီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ ဂဏေ ဧဝ လောကေ သံဃ-သဒ္ဒဿ နိရူဠှတ္တာ. အာစာရသိက္ခာပနဝသေနာတိ အစေလက ဝတစရိယာဒိအာစာရသိက္ခာပနဝသေန. ပါကဋောတိ သံဃီအာဒိဘာဝေန ပကာသိတော. ‘‘အပ္ပိစ္ဆော’’တိ ဝတွာ တတ္ထ လဗ္ဘမာနံ အပ္ပိစ္ဆတ္တံ ဒဿေတုံ ‘‘အပ္ပိစ္ဆတာယ ဝတ္ထမ္ပိ န နိဝါသေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ တသ္မိံ သာသနိကေ ဝိယ သန္တဂုဏနိဂူဟဏလက္ခဏာ အပ္ပိစ္ဆတာ လဗ္ဘတီတိ. ယသောတိ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ. ‘‘တရန္တိ ဧတေန သံသာရောဃ’’န္တိ ဧဝံ သမ္မတတ္တာ တိတ္ထံ ဝုစ္စတိ လဒ္ဓီတိ အာဟ ‘‘တိတ္ထကရောတိ လဒ္ဓိကရော’’တိ. သာဓုသမ္မတောတိ ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္မတော, န သာဓူဟိ သမ္မတောတိ အာဟ ‘‘အယံ သာဓူ’’တိအာဒိ. ‘‘ဣမာနိ မေ ဝတသမာဒါနာနိ ဧတ္တကံ ကာလံ သုစိဏာနီ’’တိ ပဗ္ဗဇိတတော ပဋ္ဌာယ အတိက္ကန္တာ ဗဟူ ရတ္တိယော ဇာနာတီတိ ရတ္တညူ. တာ ပနဿ ရတ္တိယော စိရကာလဘူတာတိ ကတွာ စိရံ ပဗ္ဗဇိတဿ အဿာတိ စိရပဗ္ဗဇိတော. တတ္ထ စိရပဗ္ဗဇိတတာဂဟဏေန ဗုဒ္ဓိသီလတံ ဒဿေတိ, ရတ္တညုတာဂဟဏေန တတ္ထ သမ္ပဇာနတံ. အဒ္ဓါနန္တိ ဒီဃကာလံ. ကိတ္တကော ပန သောတိ အာဟ ‘‘ဒွေ တယော ရာဇပရိဝဋ္ဋေ’’တိ, ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ရာဇူနံ ရဇ္ဇံ အနုသာသနပဋိပါဋိယောတိ အတ္ထော. ‘‘အဒ္ဓဂတော’’တိ ဝတွာ ကတံ ဝယောဂဟဏံ ဩသာနဝယာပေက္ခန္တိ အာဟ ‘‘ပစ္ဆိမဝယံ အနုပ္ပတ္တော’’တိ. ဥဘယန္တိ ‘‘အဒ္ဓဂတော, ဝယောအနုပ္ပတ္တော’’တိ ပဒဒွယံ.

‘සංඝ’ යනු පැවිදි සමූහය යන අර්ථයයි. පැවිදි සමූහයක් වීම යන මාත්‍රයෙන්ම සංඝ නම් වේ; මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් මිදුණු, පිරිසිදු සීලයකින් යුක්ත වූවන්ගේ සමානාත්මතාවය නිසාම එක්වූවන් නොවේ යන්න මෙහි අදහසයි. ඔහුට ශාස්තෘවරයෙකු ලෙස පෙනී සිටින පිරිවරක් සිටී. ‘ස්වේව’ යනු පැවිදි සමූහය යන අර්ථයයි. ඇතැම්හු පවසන්නේ පැවිදි සමූහය නිසා ‘සංඝී’ කියාත්, ගිහි සමූහය නිසා ‘ගණී’ කියාත් කියන බවයි. නමුත් ලෝකයෙහි ගණයා කෙරෙහි ද ‘සංඝ’ යන වචනය ප්‍රචලිත බැවින් එය ඔවුන්ගේ හුදු මතයක් පමණි. ‘ආචාර ශික්ෂාපන’ යනුවෙන් අදහස් කළේ අචේලක (නිර්වස්ත්‍ර) වෘතයන් හා චර්යාවන් පිළිබඳව වූ ආචාරධර්ම පුහුණු කිරීමයි. ‘පාකට’ යනු සංඝී ආදී වශයෙන් ප්‍රකට වූ යන්නයි. ‘අල්පේච්ඡ’ යැයි පවසා එහි ඇති අල්පේච්ඡතාවය පෙන්වීමට ‘අල්පේච්ඡතාවය නිසා වස්ත්‍රයක් පවා නොදරයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ශාසනයෙහි මෙන් සැබෑ ගුණාංග සඟවා තැබීමේ ලක්ෂණය සහිත අල්පේච්ඡතාවයක් එහි නොලැබේ. ‘යස’ යනු කීර්ති රාවයයි. ‘තිත්ථ’ යනු ලබ්ධියයි; මෙයින් සංසාර ඕඝයෙන් එතෙර වන බව සම්මත බැවින් එය තොටක් (තිත්ථ) ලෙස හඳුන්වයි. එබැවින් ‘තිත්ථකර’ යනු ලබ්ධිය ඇති කරන්නාය. ‘සාධුසම්මත’ යනු ‘මොහු යහපත් කෙනෙකි’ යනුවෙන් සම්මත වූවෙකි. ‘රත්තඤ්ඤූ’ යනු පැවිදි වූ දා සිට මේ දක්වා බොහෝ රාත්‍රීන් ගතවී ඇති බව දන්නා බැවින් එසේ හඳුන්වයි. එම රාත්‍රීන් බොහෝ කලක් බැවින් ‘චිරපබ්බජිත’ යනු බොහෝ කලක් පැවිදි වූවෙකි. එහි චිරපබ්බජිතභාවය මගින් බුද්ධිය හා සීලය ද, රත්තඤ්ඤූ භාවය මගින් ඒ පිළිබඳව ඇති අවබෝධය ද දක්වයි. ‘අද්ධාන’ යනු දීර්ඝ කාලයකි. එය කොපමණ කාලයක් දැයි පෙන්වීමට ‘රජ පරම්පරා දෙකක් හෝ තුනක්’ යනුවෙන් දක්වන ලදී. එනම් රජවරුන් දෙදෙනෙකුගේ හෝ තිදෙනෙකුගේ රාජ්‍ය පාලන කාලයන් යන්නයි. ‘අද්ධාගත’ යනුවෙන් වයස ගැන සඳහන් කළේ ජීවිතයේ අවසාන අවධිය අපේක්ෂාවෙනි. එනම් ‘මහලු වියට පත් වූ’ යන්නයි. ‘උභය’ යනුවෙන් අදහස් කළේ අද්ධාගත සහ වයෝඅනුප්පත්ත යන පද දෙකයි.

ပုဗ္ဗေ [Pg.214] ပိတရာ သဒ္ဓိံ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဒေသနာယ သုတပုဗ္ဗတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဈာနာဘိညာဒိ…ပေ… သောတုကာမော’’တိ. ဒဿနေနာတိ န ဒဿနမတ္တံ, ဒိသွာ ပန တေန သဒ္ဓိံ အာလာပသလ္လာပံ ကတွာ တတော အကိရိယဝါဒံ သုတွာ တေသံ အနတ္တမနော အဟောသိ. ဂုဏကထာယာတိ အဘူတဂုဏကထာယ. တေနာဟ ‘‘သုဋ္ဌုတရံ အနတ္တမနော ဟုတွာ’’တိ. ယဒိ အနတ္တမနော, ကသ္မာ တုဏှီ အဟောသီတိ အာဟ ‘‘အနတ္တမနော သမာနောပီ’’တိအာဒိ.

පෙර පියා සමඟ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් ධර්මය අසා තිබූ බැවින්, ‘ධ්‍යාන අභිඥා ආදිය... අසනු කැමතිව’ යැයි පවසන ලදී. ‘දැකීමෙන්’ යන්නෙන් අදහස් කළේ දැකීම පමණක් නොවේ. දැක ඔහු සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදී, ඔහුගෙන් අකිරියවාදය අසා නොසතුටු වූ බවයි. ‘ගුණකථා’ යනු අසත්‍ය ගුණ වර්ණනා කිරීමයි. එබැවින් ‘වඩාත් නොසතුටු වී’ යැයි පවසන ලදී. ඔහු නොසතුටු වූයේ නම් නිශ්ශබ්ද වූයේ මන්දැයි විමසූ විට, ‘නොසතුටු වූයේ වුවද’ යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දෙන ලදී.

၁၅၂. ဂေါသာလာယာတိ ဧဝံ နာမကေ ဂါမေ. ဝဿာနကာလေ ဂုန္နံ တိဋ္ဌနသာလာတိ ဧကေ.

152. ‘ගෝසාලාය’ යනු එම නම සහිත ගමෙහි යන්නයි. ඇතැම්හු පවසන්නේ වැසි කාලයේ ගවයන් ලගින ශාලාවක ඔහු උපන් නිසා එසේ හඳුන්වන බවයි.

၁၅၃. ပဋိကိဋ္ဌတရန္တိ နိဟီနတရံ. တန္တာဝုတာနီတိ တန္တေ ပသာရေတွာ ဝီတာနိ. ‘‘သီတေ သီတော’’တိအာဒိနာ ဆဟာကာရေဟိ တဿ နိဟီနဿ နိဟီနတရတံ ဒဿေတိ.

153. ‘පටිකිට්ඨතර’ යනු ඉතාම හීන වූ යන්නයි. ‘තන්තාවුතානි’ යනු රෙදි වියන යන්ත්‍රයක නූල් එළා වියන ලද වස්ත්‍රයන් ය. ‘සීතේ සීතෝ’ යනාදී හය ආකාරයකින් එම පහත් දෙයෙහි ද ඉතා පහත් බව දක්වයි.

၁၅၄. ဝစ္စံ ကတွာပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာပိ ကေနစိ အသုစိနာ မက္ခိတော ပီတိ ဣမမတ္ထံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. ဝါလိကထူပံ ကတွာတိ ဝတ္တဝသေန ဝါလိကာယ ထူပံ ကတွာ.

154. ‘වැසිකිළි ගොස් පවා’ යන තැන ‘පවා’ (පි) ශබ්දයෙන් අදහස් කරන්නේ ආහාර අනුභව කොට හෝ යම් අශුචියකින් තැවරුණු විට පවා යන්නයි. ‘වැලි සෑයක් කොට’ යනු වතාවත් පිණිස වැලි වලින් සෑයක් සෑදීමයි.

၁၅၆. ပလိဗုဒ္ဓနကိလေသောတိ သံသာရေ ပလိဗုဒ္ဓနကိစ္စော ရာဂါဒိကိလေသော ခေတ္တဝတ္ထုပုတ္တဒါရာဒိဝိသယော.

156. ‘පලිබුද්ධන කිලේස’ යනු සංසාරයේ බැඳ තබන ස්වභාවය ඇති, කෙත් වතු, අඹු දරුවන් ආදී විෂයයන් කෙරෙහි පවතින රාගාදී ක්ලේශයන් ය.

ကောမာရဘစ္စဇီဝကကထာဝဏ္ဏနာ

කෝමාරභච්ච ජීවක කථා වර්ණනාවයි.

၁၅၇. န ယထာဓိပ္ပာယံ ဝတ္တတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အနတ္ထော ဝတ မေ’’တိ. ဇီဝကဿ တုဏှီဘာဝေါ မမ အဓိပ္ပာယဿ မဒ္ဒနသဒိသော, တသ္မာ တံ ပုစ္ဆိတွာ ကထာပနေန မမ အဓိပ္ပာယော ပူရေတဗ္ဗောတိ အယမေတ္ထ ရညော အဇ္ဈာသယောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဟတ္ထိမှိ နု ခေါ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ကိံ တုဏှီတိ ကိံ ကာရဏာ တုဏှီ, ကိံ တံ ကာရဏံ, ယေန တုဝံ တုဏှီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ကေန ကာရဏေန တုဏှီ’’တိ.

157. තමන් සිතූ ලෙස සිදු නොවන බැවින් “මට ඒකාන්තයෙන්ම අනර්ථයක් විය” යැයි පැවසීය. ජීවකයාගේ නිශ්ශබ්දතාව තම අදහස යටපත් කරන්නක් බඳු විය. එබැවින් ඔහුගෙන් විමසා කථා කරවා තම අදහස ඉටු කරගත යුතු යැයි රජුට සිතුණි. එනිසා “ඇතුන් කෙරෙහිද?” යනාදිය පැවසීය. “ඇයි නිශ්ශබ්ද?” යන්නෙන් අදහස් කළේ කුමන කරුණක් නිසා නිශ්ශබ්ද වීද, ඔබ නිශ්ශබ්ද වීමට හේතුව කුමක්ද යන්නයි. එබැවින් “කුමන කරුණක් නිසා නිශ්ශබ්දද?” යැයි පවසන ලදී.

ကာမံ သဗ္ဗာပိ တထာဂတဿ ပဋိပတ္တိ အနညသာဓာရဏာ အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတရူပါ စ, တထာပိ ဂဗ္ဘောက္ကန္တိ- အဘိဇာတိအဘိနိက္ခမနအဘိသမ္ဗောဓိဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တန- ယမကပါဋိဟာရိယဒေဝေါရောဟဏာနိ သဒေဝကေ လောကေ အတိဝိယ [Pg.215] သုပါကဋာနိ, န သက္ကာ ကေနစိ ပဋိဗာဟိတုန္တိ တာနိယေဝေတ္ထ ဥဒ္ဓဋာနိ. ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထေတိ ဣတ္ထံ ဧဝံ ပကာရော ဘူတော ဇာတောတိ ဧဝံ ကထနတ္ထေ. ဥပယောဂဝစနန္တိ. ‘‘အဗ္ဘုဂ္ဂတော’’တိ ဧတ္ထ အဘီတိ ဥပသဂ္ဂေါ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထဇောတကော, တေန ယောဂတော ‘‘တံ ခေါ ပန ဘဂဝန္တ’’န္တိ ဣဒံ သာမိအတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ, တေနာဟ ‘‘တဿ ခေါ ပန ဘဂဝတောတိ အတ္ထော’’တိ. ကလျာဏဂုဏသမန္နာဂတောတိ ကလျာဏေဟိ ဂုဏေဟိ ယုတ္တော, တံ နိဿိတော တဗ္ဗိသယတာယာတိ အဓိပ္ပာယော. သေဋ္ဌောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ကိတ္တေတဗ္ဗတော ကိတ္တိ, သာ ဧဝ သဒ္ဒနီယတော သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘ကိတ္တိသဒ္ဒေါတိ ကိတ္တိယေဝါ’’တိ. အဘိတ္ထဝနဝသေန ပဝတ္တော သဒ္ဒေါ ထုတိဃောသော. အနညသာဓာရဏဂုဏေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ သဒေဝကံ လောကံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အဘိဘဝိတွာ ဥဂ္ဂတော.

තථාගතයන් වහන්සේගේ සියලුම පිළිවෙත් අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන ආශ්චර්ය අද්භූත ස්වභාවයක් ගත්තද, පිළිසිඳ ගැනීම, උපත, අභිනිෂ්ක්‍රමණය, අභිසම්බෝධිය, දම්සක් පැවැත්වීම, යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය සහ දෙව්රෝහණය යන කරුණු දෙවියන් සහිත ලෝකයාට ඉතා ප්‍රකට බැවින්, ඒවා කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි නිසා මෙහි උපුටා දක්වන ලදී. ‘ඉත්ථම්භූත’ යනු මෙලෙස මෙවැනි ආකාරයකින් සිදු වූ යන්නයි. ‘අබ්භුග්ගත’ යන්නෙහි ‘අභි’ යනු උපසර්ගයකි. ‘තං ඛො පන භගවන්තං’ යනු එම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිබඳව යන අර්ථයයි. ‘කල්‍යාණ ගුණ සමන්නාගත’ යනු යහපත් ගුණධර්මවලින් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘සෙට්ඨ’ යන්නෙහි අර්ථය ද එයම වේ. පසසනු ලබන බැවින් ‘කිත්ති’ ද, එය ශබ්ද කළ යුතු බැවින් ‘සද්ද’ ද වේ. එබැවින් ‘කිත්තිසද්ද’ යනු කීර්ති රාවයයි. එය ගුණ වර්ණනා වශයෙන් පවතින ස්තුති ඝෝෂාවකි. අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන ගුණාංග නිසා දෙවියන් සහිත ලෝකය පුරා පැතිරී ගිය කීර්තියකි.

သော ဘဂဝါတိ ယော သော သမတိံ သပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗကိလေသေ ဘဉ္ဇိတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒေဝါနံ အတိဒေဝေါ သက္ကာနံ အတိသက္ကော ဗြဟ္မာနံ အတိဗြဟ္မာ လောကနာထော ဘာဂျဝန္တတာဒီဟိ ကာရဏေဟိ သဒေဝကေ လောကေ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ သဗ္ဗတ္ထ ပတ္ထဋကိတ္တိသဒ္ဒေါ, သော ဘဂဝါ. ‘‘ဘဂဝါ’’တိ စ ဣဒံ သတ္ထု နာမကိတ္တနံ. တေနာဟ အာယသ္မာ ဓမ္မသေနာပတိ ‘‘ဘဂဝါတိ နေတံ နာမံ မာတရာ ကတ’’န္တိအာဒိ (မဟာနိ. ၈၄). ပရတော ပန ဘဂဝါတိ ဂုဏကိတ္တနံ.

‘ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ යනු යමෙක් තිස් පෙරුම් දම් පුරා, සියලු කෙලෙස් නසා, අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කොට, දෙවියන්ට අතිදේව වූ, සක් දෙවිඳුන්ට අතිසක් වූ, බ්‍රහ්මයන්ට අතිබ්‍රහ්ම වූ, ලෝකනාථ වූ, භාග්‍යවන්ත භාවය ආදී කරුණු නිසා දෙවියන් සහිත ලෝකය පුරා කීර්තිය පැතිරී ගිය ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ ය. ‘භගවා’ යන්න ශාස්තෘන් වහන්සේගේ නාමය ප්‍රකාශ කිරීමකි. එබැවින් ආයුෂ්මත් ධර්ම සේනාපති සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ “භගවා යන මේ නාමය මෑණියන් විසින් තබන ලද්දක් නොවේ” යනාදිය පැවසූහ. මින් ඉදිරියට ‘භගවා’ යනු උන්වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කිරීමකි.

ယထာ ကမ္မဋ္ဌာနိကေန ‘‘အရဟ’’န္တိအာဒီသု နဝဋ္ဌာနေသု ပစ္စေကံ ဣတိ-သဒ္ဒံ ယောဇေတွာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ အနုဿရီယန္တိ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓဂုဏသင်္ကိတ္တကေနာပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣတိပိ အရဟံ, ဣတိပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ…ပေ… ဣတိပိ ဘဂဝါ’’တိ အာဟ. ‘‘ဣတိပေတံ အဘူတံ, ဣတိပေတံ အတစ္ဆ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၅) ဝိယ ဣဓ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာသန္နပစ္စက္ခကရဏတ္ထော, ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော, တေန စ တေသံ ဂုဏာနံ ဗဟုဘာဝေါ ဒီပိတော. တာနိ စ သင်္ကိတ္တေန္တေန ဝိညုနာ စိတ္တဿ သမ္မုခီဘူတာနေဝ ကတွာ သင်္ကိတ္တေတဗ္ဗာနီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမိနာ စ ဣမိနာ စ ကာရဏေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ အာဟ. ဧဝဉှိ နိရူပေတွာ ကိတ္တေန္တေ ယဿ သင်္ကိတ္တေတိ, တဿ ဘဂဝတိ အတိဝိယ အဘိပ္ပသာဒေါ ဟောတိ. အာရကတ္တာတိ သုဝိဒူရတ္တာ. အရီနန္တိ ကိလေသာရီနံ. အရာနန္တိ သံသာရစက္ကဿ အရာနံ. ဟတတ္တာတိ ဝိဟတတ္တာ. ပစ္စယာဒီနန္တိ စီဝရာဒိပစ္စယာနဉ္စေဝ [Pg.216] ပူဇာဝိသေသာနဉ္စ. တတောတိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတော. ယထာ စ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတော, ဧဝံ တံသံဝဏ္ဏနတောပိ နေသံ ဝိတ္ထာရော ဂဟေတဗ္ဗော.

කර්මස්ථානයෙහි නිරත වන්නන් විසින් ‘අරහං’ ආදී නව වැදෑරුම් බුදුගුණ සජ්ඣායනා කිරීමේදී එක් එක් ගුණයට ‘ඉති’ ශබ්දය යොදා අනුස්මරණය කරනු ලබන බවත්, එම බුදුගුණ කීර්තිමත් කරනු පිණිස ‘ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධෝ... ඉතිපි භගවා’ ලෙස වදාරන ලද බවත් දක්වයි. ‘ඉති’ යන්න මෙහි ආසන්න ප්‍රත්‍යක්ෂය සඳහා යෙදී ඇති අතර, ‘පි’ යන්න එම ගුණ සමූහයක් බව දක්වයි. කෙලෙසුන්ගෙන් දුරුවූ බැවින් ද (ආරකත්තා), කෙලෙස් සතුරන් නැසූ බැවින් ද (අරීනං), සංසාර චක්‍රයේ අරයන් සිඳලූ බැවින් ද (අරානං), සිවුපසය ආදී පූජාවන්ට සුදුසු බැවින් ද (පච්චයාදීනං) ‘අරහං’ නම් වන සේක. මේ පිළිබඳ විස්තර විසුද්ධිමග්ගයෙන් හා එහි ටීකාවෙන් දත යුතුය.

ယသ္မာ ဇီဝကော ဗဟုသော သတ္ထုသန္တိကေ ဗုဒ္ဓဂုဏေ သုတွာ ဌိတော, ဒိဋ္ဌသစ္စတာယ စ သတ္ထုသာသနေ ဝိဂတကထံကထော ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော, တသ္မာ အာဟ ‘‘ဇီဝကော ပနာ’’တိအာဒိ. ပဉ္စဝဏ္ဏာယာတိ ခုဒ္ဒိကာဒိဝသေန ပဉ္စပ္ပကာရာယ. နိရန္တရံ ဖုဋံ အဟောသိ ကတာဓိကာရဘာဝတော. ကမ္မန္တရာယဝသေန ဟိဿ ရညော ဂုဏသရီရံ ခတုပဟတံ အဟောသိ.

ජීවක තෙමේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙන් බොහෝ වාරයක් බුදුගුණ අසා තිබූ බැවින් ද, සත්‍යය අවබෝධ කළ ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු ලෙස බුද්ධ ශාසනය කෙරෙහි සැක රහිතව විශාරදත්වයට පත්ව සිටි බැවින් ද ‘ජීවක තෙමේ වනාහි’ යනාදිය වදාරන ලදී. මහා පින් ඇති බැවින් රජුට මෙන් නොව ජීවකට පංච වර්ණ රශ්මීන් පෙනෙන්නට විය. පිතෘ ඝාතක අකුසල කර්මය නිසා රජුගේ සිරුරෙහි එම ගුණාංග නොපෙනී ගියේය.

၁၅၈. ‘‘ဥတ္တမ’’န္တိ ဝတွာ န ကေဝလံ သေဋ္ဌဘာဝေါ ဧဝေတ္ထ ကာရဏံ, အထ ခေါ အပ္ပသဒ္ဒတာပိ ကာရဏန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အဿယာနရထယာနာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဟတ္ထိယာနေသု နိဗ္ဗိသေဝနမေဝ ဂဏှန္တော ဟတ္ထိနိယောဝ ကပ္ပာပေသိ. ရညော အာသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ အာသန္နစာရီဘာဝေန တတ္ထ ဣတ္ထိယောဝ နိသဇ္ဇာပိတာ. ရညော ပရေသံ ဒုရုပသင်္ကမနဘာဝဒဿနတ္ထံ တာ ပုရိသဝေသံ ဂါဟာပေတွာ အာဝုဓဟတ္ထာ ကာရိတာ. ပဋိဝေဒေသီတိ ဉာပေသိ. တဒေဝါတိ ဂမနံ, အဂမနမေဝ ဝါ.

158. ‘උත්තම’ යැයි කීවේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසාම පමණක් නොව, එම ස්ථානයෙහි වූ නිශ්ශබ්දතාවය ද නිසාය. රජුගේ සැකය දුරු කරනු පිණිසත්, ආරක්ෂාව පිණිසත් ස්ත්‍රීන් පිරිමි වේශයෙන් ආයුධ දරා සිටීමට සැලැස්වීය.

၁၅၉. မဟဉ္စာတိ ကရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ ‘‘မဟတာစာ’’တိ. မဟစ္စာတိ မဟတိယာ, လိင်္ဂဝိပလ္လာသဝသေန ဝုတ္တံ, မဟန္တေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ရာဇာနုဘာဝေနာ’’တိ ‘‘ဒွိန္နံ မဟာရဋ္ဌာနံ ဣဿရိယသိရီ’’တိ အင်္ဂမဂဓရဋ္ဌာနံ အာဓိပစ္စမာဟ. အာသတ္တခဂ္ဂါနီတိ အံသေ ဩလမ္ဗနဝသေန သန္နဒ္ဓအသီနိ. ကုလဘောဂဣဿရိယာဒိဝသေန မဟတီ မတ္တာ ဧတေသန္တိ မဟာမတ္တာ, မဟာနုဘာဝါ ရာဇပုရိသာ. ဝိဇ္ဇာဓရတရုဏာ ဝိယာတိ ဝိဇ္ဇာဓရကုမာရာ ဝိယ. ရဋ္ဌိယပုတ္တာတိ ဘောဇပုတ္တာ. ဟတ္ထိဃဋာတိ ဟတ္ထိသမူဟာ. အညမညသံဃဋ္ဋနာတိ အဝိစ္ဆေဒဝသေန ဂမနေန အညမညသမ္ဗန္ဓာ.

159. අංග සහ මගධ යන රටවල් දෙකෙහි ආධිපත්‍යය දරමින් මහත් වූ රාජානුභාවයෙන් රජු ගමන් කළේය. කඩු ලෙළවමින් ගමන් කළ රාජපුරුෂයන් විද්‍යාධරයන් මෙන් විය. ඇතුන් සමූහයක් එකා පසුපස එකා යන අයුරින් පෙළ ගැසී ගමන් කළහ.

စိတ္တုတြာသော သယံ ဘာယနဋ္ဌေန ဘယံ ယထာ တထာ ဘာယတီတိ ကတွာ. ဉာဏံ ဘာယိတဗ္ဗေ ဧဝ ဝတ္ထုသ္မိံ ဘယတော ဥပဋ္ဌိတေ ‘‘ဘာယိတဗ္ဗမိဒ’’န္တိ ဘယတော တီရဏတော ဘယံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ ပန ဘာယတိ နဘာယတီတိ? န ဘာယတိ. တဉှိ အတီတာ သင်္ခါရာ နိရုဒ္ဓါ, ပစ္စုပ္ပန္နာ နိရုဇ္ဈန္တိ, အနာဂတာ နိရုဇ္ဈိဿန္တီတိ တီရဏမတ္တမေဝ ဟောတီ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၅၁). အာရမ္မဏံ [Pg.217] ဘာယတိ ဧတသ္မာတိ ဘယံ. ဩတပ္ပံ ပါပတော ဘာယတိ ဧတေနာတိ ဘယံ. ဘယာနကန္တိ ဘာယနာကာရော. ဘယန္တိ ဉာဏဘယံ. သံဝေဂန္တိ သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ သန္တာသန္တိ သဗ္ဗသော ဥဗ္ဗိဇ္ဇနံ. ဘာယိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဘယံ ဘီမဘာဝေန ဘေရဝန္တိ ဘယဘေရဝံ, ဘီတဗ္ဗဝတ္ထု. တေနာဟ ‘‘အာဂစ္ဆတီ’’တိ.

සිතෙහි ඇතිවන තැතිගැනීම බියක් ලෙස සැලකේ. නමුදු භයතුපට්ඨාන ඥානය යනු තැතිගැනීමක් නොව, සියලු සංස්කාරයන්ගේ නිරුද්ධ වීම දකින නුවණකි. එය සංස්කාරයන් අතීතයේ නිරුද්ධ වූ බවත්, වර්තමානයේ නිරුද්ධ වන බවත්, අනාගතයේ නිරුද්ධ වන බවත් තීරණය කිරීමක් පමණි. පවට බිය වීම ‘ඔතප්පය’ ලෙස හැඳින්වේ.

ဘီရုံ ပသံသန္တီတိ ပါပတော ဘာယနတော ဥတ္တသနတော ဘီရုံ ပသံသန္တိ ပဏ္ဍိတာ. န ဟိ တတ္ထ သူရန္တိ တသ္မိံ ပါပကရဏေ သူရံ ပဂဗ္ဘဓံသိနံ န ဟိ ပသံသန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဘယာ ဟိ သန္တော န ကရောန္တိ ပါပ’’န္တိ. တတ္ထ ဘယာတိ ပါပုတြာသတော, ဩတ္တပ္ပဟေတူတိ အတ္ထော. သရီရစလနန္တိ ဘယဝသေနသရီရသံကမ္ပော. ဧကေတိ ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော. ‘‘ရာဇဂဟေ’’တိအာဒိ တေသံ အဓိပ္ပာယဝိဝရဏံ. ကာမံ ဝယတုလျော ‘‘ဝယဿော’’တိ ဝုစ္စတိ, ရူဠှိရေသော, ယော ကောစိ ပန သဟာယော ဝယဿော, တသ္မာ ဝယဿာဘိလာပေါတိ သဟာယာဘိလာပေါ. န ဝိပ္ပလမ္ဘေသီတိ န ဝိသံဝါဒေသိ. ဝိနဿေယျာတိ စိတ္တဝိဃာတေန ဝိဟညေယျ.

පණ්ඩිතයෝ පවට බිය වන්නා පසසති. පව්කම් කිරීමට නිර්භීත වූ දඩබ්බර පුද්ගලයා නොපසසති. සත්පුරුෂයෝ පවට ඇති බිය නිසා පව් නොකරති. ජීවක තෙමේ රජු නොරැවටූ බවත්, කිසිදු අසත්‍යයක් නොපැවසූ බවත් මෙහි සඳහන් වේ.

သာမညဖလပုစ္ဆာဝဏ္ဏနာ

සාමඤ්ඤඵල ප්‍රශ්න වර්ණනාවයි.

၁၆၀. ဘဂဝတော တေဇောတိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေါ. ရညော သရီရံ ဖရိ ယထာ တံ သောဏဒဏ္ဍဿ ဗြာဟ္မဏဿ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တဿ အန္တောဝနသဏ္ဍဂတဿ. ဧကေတိ ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော.

160. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවය (තේජස) සොණදණ්ඩ බ්‍රාහ්මණයාට මෙන්ම රජුගේ ශරීරය පුරා ද පැතිරී ගියේය.

၁၆၁. ယေန, တေနာတိ စ ဘုမ္မတ္ထေ ကရဏဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ယတ္ထ ဘဂဝါ, တတ္ထ ဂတော’’တိ. တဒါ တသ္မိံ ဘိက္ခုသံဃေ တုဏှီဘာဝဿ အနဝသေသတော ဗျာပိဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘တုဏှီဘူတံ တုဏှီဘူတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ယတော ယတော…ပေ… မေဝါတိ အတ္ထော’’တိ. ဟတ္ထဿ ကုကတတ္တာ အသံယမော အသမ္ပဇညကိရိယာ ဟတ္ထကုက္ကုစ္စန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝါ-သဒ္ဒေါ အဝုတ္တဝိကပ္ပတ္ထော, တေန တဒညော အသံယမဘာဝေါ ဝိဘာဝိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ ပန စက္ခုအသံယမော သဗ္ဗပဌမော, ဒုန္နိဝါရော စာတိ တဒဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကာယိကဝါစသိကေန ဥပသမေန လဒ္ဓေန ဣတရောပိ အနုမာနတော လဒ္ဓေါ ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘မာနသိကေန စာ’’တိ. ဥပသမန္တိ သံယမံ, အာစာရသမ္ပတ္တိန္တိ အတ္ထော. ပဉ္စပရိဝဋ္ဋေတိ ပဉ္စပုရိသပရိဝဋ္ဋေ. ပဉ္စဟာကာရေဟီတိ ‘‘ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေ [Pg.218] တာဒီ’’တိ (မဟာနိ. ၃၈, ၁၉၂) ဧဝံ အာဒိနာ အာဂတေဟိ, ပဉ္စဝိဓအရိယိဒ္ဓိသိဒ္ဓေဟိ စ ပဉ္စဟိ ပကာရေဟိ. တာဒိလက္ခဏေတိ တာဒိဘာဝေ.

161. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට රජු පැමිණි බවත්, එහිදී භික්ෂු සංඝයා මහත් වූ නිශ්ශබ්දතාවයකින් හා සංවරයකින් යුතුව වැඩසිටි ආකාරයත් මෙහි විස්තර වේ. දෑත් දෙපා නොසන්සුන්ව හැසිරවීම (හත්ථකුක්කුච්ච) ආදී අසංවරතාවන්ගෙන් තොරව, ඉඳුරන් දමනය කරගත් මහා සංඝරත්නය මහා පින්කෙතක් බඳු වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ‘තාදි’ ගුණය හෙවත් අටලෝ දහමෙහි කම්පා නොවන ස්වභාවය ද මෙහි විස්තර වේ.

၁၆၂. န မေ ပဉှဝိဿဇ္ဇနေ ဘာရော အတ္ထီတိ သတ္ထု သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဉာဏစာရတာဒဿနံ. ယဒါကင်္ခသီတိ န ဝဒန္တိ, ကထံ ပန ဝဒန္တီတိ အာဟ ‘‘သုတွာ ဝေဒိဿာမာ’’တိ ပဒေသဉာဏေ ဌိတတ္တာ. ဗုဒ္ဓါ ပန သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ယက္ခနရိန္ဒဒေဝသမဏဗြာဟ္မဏပရိဗ္ဗာဇကာန’’န္တိ ဣဒံ ‘‘ပုစ္ဆာဝုသော ယဒါကင်္ခသီ’’တိအာဒီနိ (သံ. နိ. ၁.၂၃၇, ၂၄၆; သု. နိ. အာဠဝကသုတ္တေ) သုတ္တပဒါနိ ပုစ္ဆန္တာနံ ယေသံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝသေန အာဂတာနိ, တံ ဒဿနတ္ထံ. ‘‘ပုစ္ဆာဝုသော ယဒါကင်္ခသီ’’တိ ဣဒံ အာဠဝကဿ ယက္ခဿ ဩကာသကရဏံ, သေသာနိ နရိန္ဒာဒီနံ. မနသိစ္ဆသီတိ မနသာ ဣစ္ဆသိ. ပုစ္ဆဝှော, ယံ ကိဉ္စိ မနသိစ္ဆထာတိ ဗာဝရိဿ သံသယံ မနသာ ပုစ္ဆဝှော. တုမှာကံ ပန သဗ္ဗေသံ ယံ ကိဉ္စိ သဗ္ဗသံသယံ မနသာ, အညထာ စ, ယထာ ဣစ္ဆထ, တထာ ပုစ္ဆဝှောတိ အဓိပ္ပာယော.

162. ‘‘ප්‍රශ්න විසඳීමෙහි මට බරක් (අසීරුවක්) නැත’’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සෑම තැනකම නොපැකිළිව පවත්නා ඥානචාරය (ඥානය හැසිරෙන ආකාරය) දැක්වීමයි. ‘‘යමක් කැමති නම් අසන්න’’ යැයි (අන්‍ය ශාස්තෘවරු) පවසන්නේ නැත. ඔවුන් පවසන්නේ කෙසේද යත්? ප්‍රදේශ මාත්‍ර ඥානයෙහි (සීමිත දැනුමෙහි) පිහිටි බැවින් ‘‘අසා පසුව දැනගන්නෙමු’’ යැයි පවසති. එහෙත් බුදුරජාණන් වහන්සේලා සර්වඥපවාරණය (ඕනෑම ප්‍රශ්නයක් ඇසීමට කරන ආරාධනය) පවත්වති. ‘‘යක්ෂ, නරේන්ද්‍ර, දේව, ශ්‍රමණ, බ්‍රාහ්මණ, පරිව්‍රාජකයන්ගේ’’ යන්නෙන් ‘‘ඇවැත්නි, කැමති දෙයක් අසන්න’’ යනාදී සූත්‍ර පද (සංයුක්ත නිකාය 1.237, 246; සුත්ත නිපාතය, ආලවක සූත්‍රය) ප්‍රශ්න විමසන යම් පුද්ගලයන් වෙනුවෙන් වදාරන ලද්දේ ද, එය දැක්වීම අදහසයි. ‘‘ඇවැත්නි, කැමති දෙයක් අසන්න’’ යන්න ආලවක යක්ෂයාට අවකාශ දීමකි. සෙසු පද නරේන්ද්‍රාදීන් උදෙසාය. ‘‘මනසිච්ඡසි’’ යනු සිතින් කැමති වීමයි. ‘‘ප්‍රශ්න කරන්න, සිතින් යමක් කැමති වෙන්න’’ යනු බාවරීගේ සැකය සිතින් විමසන්න යන්නයි. ඔබ සැම සිතින් හෝ වෙනත් අයුරකින් යම් සැකයක් ඇති නම්, කැමති පරිදි අසන්න යනු මෙහි අදහසයි.

သာဓုရူပါတိ သာဓုသဘာဝါ. ဓမ္မောတိ ပဝေဏီဓမ္မော. ဝုဒ္ဓန္တိ သီလာဒီဟိ ဗုဒ္ဓိပ္ပတ္တံ, ဂရုန္တိ အတ္ထော. ဧသ ဘာရောတိ ဧသ သံသယူပစ္ဆေဒနသင်္ခါတော ဘာရော, အာဂတော ဘာရော အဝဿံ အာဝဟိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယော. ဉတွာ သယန္တိ ပရူပဒေသေန ဝိနာ သယမေဝ ဉတွာ.

‘‘සාධුරූපා’’ යනු යහපත් ස්වභාව ඇති අයයි. ‘‘ධම්මෝ’’ යනු පරම්පරාගත ධර්මයයි. ‘‘වුද්ධං’’ යනු සීලාදියෙන් වෘද්ධියට (දියුණුවට) පත් වූ හෙවත් ගරු කටයුතු වූ යන අර්ථයයි. ‘‘එස භාරෝ’’ යනු සැක දුරු කිරීම නම් වූ මේ වගකීම හෙවත් බරයි. පැමිණි බර අනිවාර්යයෙන්ම ඉටු කළ යුතුය යනු අදහසයි. ‘‘ඤත්වා සයං’’ යනු අනුන්ගේ උපදේශයකින් තොරව තමන් විසින්ම දැනගෙන යන්නයි.

သုစိရတေနာတိ ဧဝံ နာမကေန ဗြာဟ္မဏေန. တဂ္ဃာတိ ဧကံသေန. ယထာပိ ကုသလော တထာတိ ယထာ သဗ္ဗဓမ္မကုသလော သဗ္ဗဝိဒူ ဇာနာတိ ကထေတိ, တထာ အဟမက္ခိဿံ. ရာဇာ စ ခေါ တံ ယဒိ ကာဟတိ ဝါ န ဝါတိ ယော တံ ဣဓ ပုစ္ဆိတုံ ပေသေသိ, သော ရာဇာနံ တယာ ပုစ္ဆိတံ ကရောတု ဝါ မာ ဝါ, အဟံ ပန တေ အက္ခိဿံ အက္ခိဿာမိ, အာစိက္ခိဿာမီတိ အတ္ထော.

‘‘සුචිරතේන’’ යනු එම නම ඇති බ්‍රාහ්මණයා විසිනි. ‘‘තග්ඝ’’ යනු ඒකාන්තයෙනි. ‘‘යථාපි කුසලෝ තථා’’ යනු සියලු ධර්මයන්හි දක්ෂ වූ, සියල්ල දන්නා වූ තැනැත්තා යම් සේ දැන පවසයි ද, මම ද එසේම ප්‍රකාශ කරන්නෙමි. ‘‘රජු එය කරන්නේ ද නැද්ද’’ යනු ඔබ මෙහි ප්‍රශ්න කිරීමට එවූ රජු, ඔබ ලවා ඒ ප්‍රශ්න කරවන්නේ ද නැද්ද යන්නයි; එහෙත් මම ඔබට එය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි, පවසන්නෙමි යනු අර්ථයයි.

၁၆၃. သိပ္ပနဋ္ဌေန သိက္ခိတဗ္ဗတာယ စ သိပ္ပမေဝ သိပ္ပာယတနံ ဇီဝိကာယ ကာရဏဘာဝတော. သေယျထိဒန္တိ နိပါတော, တဿ တေ ကတမေတိ အတ္ထော. ပုထု သိပ္ပာယတနာနီတိ ဟိ သာဓာရဏတော သိပ္ပာနိ ဥဒ္ဒိသိတွာ ဥပရိ တံတံသိပ္ပူပဇီဝိနော နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနကထာယ ပပဉ္စံ ပရိဟရိတုံ. အညထာ ယထာဓိပ္ပေတာနိ တာဝ သိပ္ပာယတနာနိ ဒဿေတွာ ပုန တံတံသိပ္ပူပဇီဝီသု ဒဿိယမာနေသု ပပဉ္စော သိယာတိ. တေနာဟ ‘‘ဟတ္ထာရောဟာ’’တိအာဒိ.

163. ශිල්පයක් ලෙස උගත යුතු බැවින් ‘ශිල්පායතනය’ යනු ජීවිකාවට හේතු වන ශිල්පයම වේ. ‘‘සෙය්‍යථිදං’’ යනු නිපාතයකි, ‘‘ඒවා කවරේද’’ යනු එහි අර්ථයයි. විවිධ ශිල්පායතනයන් ගැන පොදුවේ සඳහන් කර, පසුව ඒ ඒ ශිල්පවලින් ජීවත් වන පුද්ගලයන් ගැන විස්තර කර ඇත්තේ කථාව දීර්ඝ වීම (ප්‍රපංචය) වැළැක්වීම පිණිසය. නැතහොත්, අදහස් කළ ශිල්පායතන දක්වා නැවත ඒවායින් ජීවත් වන්නන් දක්වන විට කරුණු පුනරාවර්තනය වී දීර්ඝ විය හැක. එබැවින් ‘‘ඇත්ගොව්වෝ’’ යනාදිය පවසන ලදී.

ဟတ္ထိံ [Pg.219] အာရောဟန္တိ, အာရောဟာပယန္တိ စာတိ ဟတ္ထာရောဟာ. ယေဟိ ပယောဂေဟိ ပုရိသော ဟတ္ထိနော အာရောဟနယောဂ္ဂေါ ဟောတိ, ဟတ္ထိဿ တံ ပယောဂံ ဝိဓာယတံ သဗ္ဗေသံ ပေတေသံ ဂဟဏံ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗေပီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဟတ္ထာစရိယာ နာမ ယေ ဟတ္ထိနော ဟတ္ထာရောဟကာနဉ္စ သိက္ခပကာ. ဟတ္ထိဝေဇ္ဇာ နာမ ဟတ္ထိဘိသက္ကာ. ဟတ္ထိမေဏ္ဍာ နာမ ဟတ္ထီနံ ပါဒရက္ခကာ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဟတ္ထီနံ ယဝသဒါယကာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. အဿာရောဟာ ရထိကာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ရထေ နိယုတ္တာ ရထိကာ. ရထရက္ခာ နာမ ရထဿ အာဏိရက္ခကာ. ဓနုံ ဂဏှန္တိ, ဂဏှာပေန္တိ စာတိ ဓနုဂ္ဂဟာ, ဣဿာသာ ဓနုသိပ္ပဿ သိက္ခာပကာ စ. တေနာဟ ‘‘ဓနုအာစရိယာ ဣဿာသာ’’တိ. စေလေန စေလပဋာကာယ ယုဒ္ဓေ အကန္တိ ဂစ္ဆန္တီတိ စေလကာတိ အာဟ ‘‘ယေ ယုဒ္ဓေ ဇယဓဇံ ဂဟေတွာ ပုရတော ဂစ္ဆန္တီ’’တိ. ယထာ တထာ ဌိတေ သေနိကေ ဗျူဟကရဏဝသေန တတော စလယန္တိ ဥစ္စာလေန္တီတိ စလကာ. သကုဏဂ္ဃိအာဒယော ဝိယ မံသပိဏ္ဍံ ပရသေနာသမူဟံ သာဟသိကမဟာယောဓတာယ ဆေတွာ ဆေတွာ ဒယန္တိ ဥပ္ပတိတွာ ဥပ္ပတိတွာ ဂစ္ဆန္တီတိ ပိဏ္ဍဒါယကာ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပိဏ္ဍေ ဒယန္တိ ဇနသမ္မဒ္ဒေ ဥပ္ပတန္တာ ဝိယ ဂစ္ဆန္တီတိ ပိဏ္ဍဒါယကာတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဂ္ဂတုဂ္ဂတာတိ ထာမဇဝပရက္ကမာဒိဝသေန အတိဝိယ ဥဂ္ဂတာ ဥဂ္ဂါတိ အတ္ထော. ပက္ခန္ဒန္တီတိ အတ္တနော ဝီရသူရဘာဝေန အသဇ္ဇမာနာ ပရသေနံ အနုပဝိသန္တီတိ အတ္ထော. ထာမဇဝဗလပရက္ကမာဒိသမ္ပတ္တိယာ မဟာနာဂါ ဝိယ မဟာနာဂါ. ဧကန္တသူရာတိ ဧကာကိသူရာ အတ္တနော သူရဘာဝေနေဝ ဧကာကိနော ဟုတွာ ယုဇ္ဈနကာ. သဇာလိကာတိ သဝမ္မိကာ. သရပရိတ္တာဏစမ္မန္တိ စမ္မပရိသိဗ္ဗိတံ ခေဋကံ, စမ္မမယံ ဝါ ဖလကံ. ဃရဒါသယောဓာတိ အန္တောဇာတယောဓာ.

ඇතුන් පිට නගින, නංවන අය ඇත්ගොව්වෝ (හත්ථාරෝහ) වෙති. යම් උපක්‍රම මගින් පුරුෂයෙකු ඇතා පිට නැගීමට සුදුසු වේ ද, ඇතුන් සඳහා එම උපක්‍රම යොදන සියල්ලන්ම මෙයට ඇතුළත් වේ. එබැවින් ‘‘සියල්ලෝම’’ යනාදිය පැවසූහ. එහි ‘‘හත්ථාරිය’’ (හත්ථාචරිය) නම් ඇතුන්ට හා ඇත්ගොව්වන්ට ශිල්ප උගන්වන්නෝය. ‘‘හත්ථිවෙජ්ජ’’ නම් ඇත් වෙදැදුරන්ය. ‘‘හත්ථිමේණ්ඩ’’ නම් ඇතුන්ගේ පාද රකින්නෝය. ‘‘ආදි’’ ශබ්දයෙන් ඇතුන්ට තණකොළ සපයන්නන් ආදීන් ගැනේ. අස්ගොව්වන් හා රියැදුරන් (අස්සාරෝහ රථික) සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. රථවල යෙදුණු අය රථිකයෝය. ‘‘රථරක්ඛා’’ යනු රථයේ අච්චු ඇණ රකින්නෝය. දුනු ගන්නා සහ ගැන්වන අය දුනුවායෝ (ධනුග්ගහ) වෙති, ඔවුහු දුනු ශිල්පය උගන්වන්නෝය. එබැවින් ‘‘දුනු ඇදුරන්’’ යැයි කියන ලදී. සළු (ධජ) ගෙන යුද්ධයට යන්නන් ‘‘චේලක’’ නම් වේ; යුද්ධයේදී ජයධජය ගෙන පෙරමුණේ යන්නෝ ඔවුහුය. සේනාව යම් පරිදි සිටී ද, ව්‍යූහයන් සැකසීම මගින් ඔවුන් එහා මෙහා කරවන්නන් ‘‘චලක’’ නම් වේ. උකුස්සන් මෙන් මස් වැදැල්ලක් බඳු සතුරු සේනාව තම අතිමහත් වීරත්වය නිසා කපා කොටා දමමින් ඉදිරියට පනින අය ‘‘පිණ්ඩදායක’’ නම් වේ. දෙවන ක්‍රමය නම්, ජන සමූහයා අතරට පනින්නාක් මෙන් යුද්ධයට යන අය පිණ්ඩදායකයෝය. ‘‘උග්ගතුග්ගතා’’ යනු ශක්තිය, වේගය හා පරාක්‍රමය නිසා ඉතා උසස් වූ (උග්ග) අයයි. ‘‘පක්ඛන්දන්ති’’ යනු තමන්ගේ වීර භාවය නිසා පසුබට නොවී සතුරු සේනාවට කඩා වදින්නන්ය. ශක්තියෙන් හා වේගයෙන් යුත් බැවින් මහා ඇතුන් වැනි වූවෝ ‘‘මහානාග’’ නම් වෙති. ‘‘ඒකන්තසූරා’’ යනු තනිවම සටන් කරන වීරයන්ය. ‘‘සජාලිකා’’ යනු සන්නද්ධ වූ (වැස්මවල් සහිත) අයයි. ‘‘සරපරිත්තාණචම්ම’’ යනු සම්වලින් මසන ලද පළිහයි. ‘‘ඝරදාසයෝධා’’ යනු නිවසේම උපන් (කුලීන) සෙබළුන්ය.

အာဠာရံ ဝုစ္စတိ မဟာနသံ, တတ္ထ နိယုတ္တာတိ အာဠာရိကာ, ဘတ္တကာရာ. ပူဝိကာတိ ပူဝသမ္ပာဒကာ, ယေ ပူဝမေဝ နာနပ္ပကာရတော သမ္ပာဒေတွာ ဝိက္ကိဏန္တာ ဇီဝန္တိ. ကေသနခလိခနာဒိဝသေန မနုဿာနံ အလင်္ကာရဝိဓိံ ကပ္ပေန္တိ သံဝိဒဟန္တီတိ ကပ္ပကာ. နှာပကာတိ စုဏ္ဏဝိလေပနာဒီဟိ မလဟရဏဝဏ္ဏသမ္ပာဒနဝိဓိနာ နှာပေန္တီတိ နှာပကာ. နဝန္တာဒိဝိဓိနာ ပဝတ္တော ဂဏနဂန္ထော အန္တရာ ဆိဒ္ဒါဘာဝေန အစ္ဆိဒ္ဒကောတိ ဝုစ္စတိ, တံ ဂဏနံ ဥပနိဿာယ ဇီဝန္တာ အစ္ဆိဒ္ဒကပါဌကာ. ဟတ္ထေန အဓိပ္ပာယဝိညာပနံ ဟတ္ထမုဒ္ဒါ [Pg.220] ဟတ္ထ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ တဒေကဒေသေသု အင်္ဂုလီသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘န ဘုဉ္ဇမာနော သဗ္ဗံ ဟတ္ထံ မုခေ ပက္ခိပိဿာမီ’’တိအာဒီသု ဝိယ, တသ္မာ အင်္ဂုလိသင်္ကောစနာဒိနာ ဂဏနာ ဟတ္ထမုဒ္ဒါယ ဂဏနာ. စိတ္တကာရာဒီနီတိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဘမကာရကောဋ္ဋကလေခက ဝိလီဝကာရာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. သန္ဒိဋ္ဌိကမေဝါတိ အသမ္ပရာယိကတာယ သာမံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, သယံ အနုဘဝိတဗ္ဗံ အတ္တပစ္စက္ခံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကန္တိ အတ္ထော. သုခိတန္တိ သုခပ္ပတ္တံ. ဥပရီတိ ဒေဝလောကေ. သော ဟိ မနုဿလောကတော ဥပရိမော. ကမ္မဿ ကတတ္တာ နိဗ္ဗတ္တနတော တဿ ဖလံ တဿ အဂ္ဂိသိခါ ဝိယ ဟောတိ, တဉ္စ ဥဒ္ဓံ ဒေဝလောကေတိ အာဟ ‘‘ဥဒ္ဓံ အဂ္ဂံ အဿာ အတ္ထီတိ ဥဒ္ဓဂ္ဂိကာ’’တိ. သဂ္ဂံ အရဟတီတိ အတ္တနော ဖလဘူတံ သဂ္ဂံ အရဟတိ, တတ္ထ သာ နိဗ္ဗတ္တနာရဟောတိ အတ္ထော. သုခဝိပါကာတိ ဣဋ္ဌဝိပါကဝိပစ္စနီကာ. သုဋ္ဌု အဂ္ဂေတိ အတိဝိယ ဥတ္တမေ ဥဠာရေ. ဒက္ခန္တိ ဝဍ္ဎန္တိ ဧတာယာတိ ဒက္ခိဏာ, ပရိစ္စာဂမယံ ပုညန္တိ အာဟ ‘‘ဒက္ခိဏံ ဒါန’’န္တိ.

‘‘ආළාර’’ යනු මුළුතැන්ගෙයයි, එහි නියුක්ත වූවෝ ‘‘ආළාරික’’ (සූපවේදීන්) වෙති. ‘‘පූවික’’ යනු විවිධ කැවිලි වර්ග සාදා විකුණා ජීවත් වන්නන්ය. කේශ නඛාදිය කැපීමෙන් මිනිසුන්ගේ අලංකාර කටයුතු සම්පාදනය කරන්නෝ ‘‘කප්පක’’ (කරණවෑමියන්) වෙති. සුවඳ කුඩු හා ආලේපන මගින් කුණු අතුගා පිරිසිදු කර ස්නානය කරවන්නෝ ‘‘න්හාපක’’ වෙති. ඉලක්කම් ගණන් කිරීමේ ශිල්පයෙහි සිදුරක් නැතිව පවත්නා ග්‍රන්ථයක් ඇසුරු කොට ජීවත් වන්නෝ ‘‘අච්ඡිද්දකපාඨක’’ නම් වෙති. අත්වලින් අදහස් ප්‍රකාශ කිරීම ‘‘හත්ථමුද්දා’’ වේ; මෙහි හස්ත යන ශබ්දයෙන් අදාළ ඇඟිලි ද සැලකිය යුතුය. ‘‘අනුභව කරන විට මුළු අතම කටේ දමා නොගනිමි’’ යන්නෙහි මෙන්, ඇඟිලි හකුළුවා ගණන් කිරීම හස්ත මුද්‍රාවෙන් ගණන් කිරීමයි. ‘‘චිත්තකාරාදීනී’’ යන මෙහි ‘‘ආදි’’ ශබ්දයෙන් ලියවන පතල්කරුවන්, ගඩොල් අල්ලන්නන් ආදීන් ගැනේ. ‘‘දිට්ඨේව ධම්මේ’’ යනු මේ ආත්මයෙහිමය. ‘‘සන්දිට්ඨික’’ යනු පරලොවදී නොව තමා විසින්ම අත්දැකිය යුතු, තමාට ප්‍රත්‍යක්ෂ වන මේ ලෝකයට අයත් දෙයයි. ‘‘සුඛිතං’’ යනු සැපයට පත් වූවකි. ‘‘උපරි’’ යනු මිනිස් ලොවට ඉහළින් වූ දිව්‍ය ලෝකයයි. කර්මය කළ නිසා උපදින ප්‍රතිඵලය ගිනි සිළුවක් මෙන් ඉහළට යන බැවින් එය ‘‘උද්ධග්ගික’’ (ඉහළට නැගුණු අගක් ඇති) නම් වේ. ‘‘සග්ගං අරහති’’ යනු තම කර්මයේ ඵලය වූ ස්වර්ගය ලැබීමට සුදුසුය යන්නයි. ‘‘සුඛවිපාකා’’ යනු සැප සහගත විපාක දෙන සුළු බවයි. ‘‘සුට්ඨු අග්ගේ’’ යනු ඉතා උතුම් වූ හෝ මහත් වූ යන්නයි. පින මෙයින් වර්ධනය වන බැවින් පරිත්‍යාගශීලී පුණ්‍යකර්මය ‘‘දක්ඛිණා’’ නම් වේ.

မဂ္ဂေါ သာမညံ သမိတပါပသမဏဘာဝေါတိ ကတွာ. ယသ္မာ အယံ ရာဇာ ပဗ္ဗဇိတာနံ ဒါသကဿကာဒီနံ လောကတော အဘိဝါဒနာဒိလာဘော သန္ဒိဋ္ဌိကံ သာမညဖလန္တိ စိန္တေတွာ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ကောစိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဤဒိသမတ္ထံ ဇာနန္တော’’တိ ဝီမံသန္တော ပူရဏာဒိကေ ပုစ္ဆိတွာ တေသံ ကထာယ အနာရာဓိတစိတ္တော ဘဂဝန္တမ္ပိ တမတ္ထံ ပုစ္ဆိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပရိ အာဂတံ ပန ဒါသကဿကောပမံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတီ’’တိ.

පව් සන්සිඳුවා ගත් ශ්‍රමණ භාවය මාර්ගය වන බැවින් ‘සාමඤ්ඤ’ යයි කියන ලදී. යම් හෙයකින් මේ රජතුමා පැවිදි වූ දාසයන් හා ගොවියන් ආදීන්ට ලෝකයාගෙන් ලැබෙන වැඳුම් පිදුම් ආදිය ‘සන්දිට්ඨික සාමඤ්ඤඵල’ (ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ ශ්‍රමණ ඵල) ලෙස සලකා, ‘මොන යම් හෝ ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් මෙවැනි අර්ථයක් දන්නේදැයි’ විමසමින් පූරණ ආදීන්ගෙන් විමසා, ඔවුන්ගේ කථාවෙන් සතුටට පත් නොවී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ද එම කරුණම විමසූ බැවින්, ‘මෙහි මතු පැමිණෙන දාසකස්සක උපමාව උපයෝගී කරගෙන විමසයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

ကဏှပက္ခန္တိ ယထာပုစ္ဆိတေ အတ္ထေ လဗ္ဘမာနံ ဒိဋ္ဌိဂတူပသဉှိတံ သံကိလေသပက္ခံ. သုက္ကပက္ခန္တိ တဗ္ဗိဓုရံ ဥပရိသုတ္တာဂတံ ဝေါဒါနပက္ခံ. သမဏကောလာဟလန္တိ သမဏကောတူဟလံ တံတံသမဏဝါဒါနံ အညမညဝိရောဓံ. သမဏဘဏ္ဍနန္တိ တေနေဝ ဝိရောဓေန ‘‘ဧဝံဝါဒီနံ တေသံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ အယံ ဒေါသော, ဧဝံဝါဒီနံ အယံ ဒေါသော’’တိ ဧဝံ တံတံဝါဒဿ ပရိဘာသနံ. ရညော ဘာရံ ကရောန္တော အတ္တနော ဒေသနာကောသလ္လေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

‘කණ්හපක්ඛ’ (කළු පක්ෂය) යනු විමසන ලද කරුණෙහි ලැබෙන, වැරදි දෘෂ්ටිවලින් යුත් කෙලෙස් පක්ෂයයි. ‘සුක්කපක්ඛ’ (සුදු පක්ෂය) යනු ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ, මතු සූත්‍රයෙහි එන පිරිසිදු පක්ෂයයි. ‘සමණකෝලාහල’ යනු ඒ ඒ ශ්‍රමණවාදයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය විරෝධය නිසා ඇතිවන ඝෝෂාවයි. ‘සමණභණ්ඩන’ යනු එම විරෝධය නිසාම ‘මෙවැනි වාද ඇති ඒ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ මේ වරදයි, අසවල් වාද ඇත්තන්ගේ මේ වරදයි’ යනුවෙන් ඒ ඒ වාදයන්ට ගර්හා කිරීමයි. තමන් වහන්සේගේ දේශනා කෞශල්‍යයෙන් රජුගේ බර (සැකය) දුරු කරන්නේය යනු මෙහි අදහසයි.

၁၆၄. ပဏ္ဍိတပတိရူပကာနန္တိ အာမံ ဝိယ ပက္ကာနံ ပဏ္ဍိတာဘာသာနံ.

164. ‘පණ්ඩිතපතිරූපක’ යනු අමු වුවත් පැසුණු බවක් පෙන්වන පලතුරු මෙන්, පණ්ඩිතයන් වැනි වේශයක් මවාගත් අයයි.

ပူရဏကဿပဝါဒဝဏ္ဏနာ

පූරණ කස්සප වාදය විස්තර කිරීම

၁၆၅. ဧကံ [Pg.221] ဣဒါဟန္တိ ဧကာဟံ. ဣဓ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ နိပါတမတ္တံ, ဧကာဟံ သမယံ တိစ္စေဝ အတ္ထော. သရိတဗ္ဗယုတ္တန္တိ အနုဿရဏာနုစ္ဆဝိကံ.

165. ‘ඒකා ඉදාහං’ යනු එක් දිනක යන්නයි. මෙහි ‘ඉධ’ යන ශබ්දය නිපාත මාත්‍රයක් පමණි, ‘එක් දිනක’ යනුම අර්ථයයි. ‘සරිතබ්බයුත්තං’ යනු සිහිපත් කිරීමට සුදුසු වූ යන්නයි.

၁၆၆. သဟတ္ထာ ကရောန္တဿာတိ သဟတ္ထေနေဝ ကရောန္တဿ. နိဿဂ္ဂိယထာဝရာဒယောပိ ဣဓ သဟတ္ထကရဏေနေဝ သင်္ဂဟိတာ. ဟတ္ထာဒီနီတိ ဟတ္ထပါဒကဏ္ဏနာသာဒီနိ. ပစနံ ဒဟနံ ဝိဗာဓနန္တိ အာဟ ‘‘ဒဏ္ဍေန ဥပ္ပီဠေန္တဿာ’’တိ. ပပဉ္စသူဒနိယံ ‘‘တဇ္ဇေန္တဿ ဝါ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော, ဣဓ ပန တဇ္ဇနံ ပရိဘာသနံ ဒဏ္ဍေနေဝ သင်္ဂဟေတွာ ‘‘ဒဏ္ဍေန ဥပ္ပီဠေန္တဿ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. သောကံ သယံ ကရောန္တဿာတိ ပရဿ သောကကာရဏံ သယံ ကရောန္တဿ, သောကံ ဝါ ဥပ္ပာဒေန္တဿ. ပရေဟီတိ အတ္တနော ဝစနကရေဟိ. သယမ္ပိ ဖန္ဒတောတိ ပရဿ ဝိဗာဓနပယောဂေန သယမ္ပိ ဖန္ဒတော. ‘‘အတိပါတာပယတော’’တိ ပဒံ သုဒ္ဓကတ္တုအတ္ထေ ဟေတုကတ္တုအတ္ထေ စ ဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘ဟနန္တဿာပိ ဟနာပေန္တဿာပီ’’တိ. ကာရဏဝသေနာတိ ကာရာပနဝသေန.

166. ‘සහත්ථා කරොන්තස්ස’ යනු තම අතින්ම (පාපකර්ම) කරන්නාටයි. අනුන් ලවා කරවන දේ ද මෙහි තම අතින් කිරීමෙහිම ඇතුළත් වේ. ‘හත්ථාදීනි’ යනු අත් පා කන් නාසා ආදිය සිඳීමයි. ‘පිසීම, දැවීම, පෙළීම’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ‘දණ්ඩෙන් පෙළීම’ යන්නයි. පපඤ්චසූදනියෙහි ‘තර්ජනය කිරීම’ යන අර්ථය දක්වා ඇතත්, මෙහි තර්ජනය කිරීම හා නින්දා කිරීම දණ්ඩනයටම ඇතුළත් කොට ‘දණ්ඩෙන් පෙළන්නාට’ යැයි පවසන ලදී. ‘සොකං සයං කරොන්තස්ස’ යනු අනුන්ට ශෝකය ඇති කරන හේතු තමා විසින්ම කරන්නාට හෝ ශෝකය උපදවන්නාටයි. ‘පරේහි’ යනු තම වචනය පිළිපදින්නන් ලවා කරවීමයි. ‘සයම්පි ඵන්දතො’ යනු අනුන් පෙළීමේ ප්‍රයෝගය නිසා තමා ද වෙහෙසට පත් වීමයි. ‘අතිපාතාපයතො’ යන පදය කිරීම හා කරවීම යන අර්ථ දෙකෙහිම පවතින බැවින් ‘මරන්නා වූ ද මරවන්නා වූ ද’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘කාරණවසෙන’ යනු කරවීම් වශයෙනි.

ဃရဿ ဘိတ္တိ အန္တော ဗဟိ စ သန္ဓိတာ ဟုတွာ ဌိတာ ဃရသန္ဓိ. ကိဉ္စိပိ အသေသေတွာ နိရဝသေသော လောပေါ နိလ္လောပေါ. ဧကာဂါရေ နိယုတ္တော ဝိလောပေါ ဧကာဂါရိကော. ပရိတော သဗ္ဗသော ပန္ထေ ဟနနံ ပရိပန္ထော. ပါပံ န ကရီယတိ ပုဗ္ဗေ အသညတော ဥပ္ပာဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ, တသ္မာ နတ္ထိ ပါပံ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ သတ္တာ ပါပေ ပဋိပဇ္ဇန္တီတိ အာဟ ‘‘သတ္တာ ပန ပါပံ ကရောမာတိ ဧဝံ သညိနော ဟောန္တီ’’တိ. ဧဝံ ကိရဿ ဟောတိ – ဣမေသဉှိ သတ္တာနံ ဟိံသာဒိကိရိယာ န အတ္တာနံ ဖုသတိ တဿ နိစ္စတာယ နိဗ္ဗိကာရတ္တာ သရီရံ ပန အစေတနံ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမံ, တသ္မိံ ဝိကောပိတေပိ န ကိဉ္စိ ပါပန္တိ. ခုရနေမိနာတိ နိသိတခုရမယနေမိနာ.

‘ඝරසන්ධි’ යනු ගෙයක බිත්තිය ඇතුළත හා පිටත මුණගැසෙන සන්ධියයි. කිසිවක් ඉතිරි නොකර කරන සොරකම ‘නිල්ලෝප’ නම් වේ. එක් ගෙයකට පමණක් නියමිත වූ කොල්ලකෑම ‘ඒකාගාරික’ නම් වේ. මාවතේ සෑම තැනකම පහර දීම ‘පරිපන්ථ’ නම් වේ. ‘පව් සිදු නොවේ’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, පෙර අසංයතව සිටියද පාපයක් උපදවා ගත නොහැකි බැවින් පාපයක් නැත යන්නයි. එසේ නම් සත්ත්වයෝ කෙසේ පාපයෙහි නිරත වන්නේදැයි අසන කල, ‘සත්ත්වයෝ අපි පව් කරමු යැයි හුදු සංඥාවක් පමණක් ඇති කරගනිති’ යැයි පවසයි. ඔහුගේ මතය මෙසේයි – මේ සත්ත්වයන්ගේ හිංසා ආදී ක්‍රියා තමන්ට (ආත්මයට) ස්පර්ශ නොවේ, මන්ද ආත්මය නිත්‍ය හා විකාර රහිත බැවිනි; ශරීරය වූ කලී දැව කැබැල්ලක් වැනි අචේතනික දෙයකි, එය විනාශ කළ ද කිසිදු පාපයක් සිදු නොවේ. ‘ඛුරනේමිනා’ යනු මුවහත් ක්ෂුර (දැළි පිහි) සහිත නිමියකිනි.

ဂင်္ဂါယ ဒက္ခိဏာ ဒိသာ အပ္ပတိရူပဒေသော, ဥတ္တရာ ဒိသာ ပတိရူပဒေသောတိ အဓိပ္ပာယေန‘‘ဒက္ခိဏဉ္စ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဒက္ခိဏတီရေ မနုဿာ ကက္ခဠာ’’တိအာဒိ. မဟာယာဂန္တိ မဟာဝိဇိတယညသဒိသံ မဟာယာဂံ. ဥပေါသထကမ္မေန ဝါတိ ဥပေါသထကမ္မေန စ. ဒမ-သဒ္ဒေါ ဟိ ဣန္ဒြိယသံဝရဿ ဥပေါသထသီလဿ စ ဝါစကော ဣဓာဓိပ္ပေတော. ကေစိ ပန ‘‘ဥပေါသထကမ္မေနာတိ ဣဒံ ဣန္ဒြိယဒမနဿ ဝိသေသနံ, တသ္မာ ‘ဥပေါသထကမ္မဘူတေန ဣန္ဒြိယဒမနေနာ’’တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. သီလသံယမေနာတိ ကာယိကဝါစသိကသံဝရေန[Pg.222]. သစ္စဝဇ္ဇေနာတိ သစ္စဝါစာယ, တဿာ ဝိသုံ ဝစနံ လောကေ ဂရုတရပုညသမ္မတဘာဝတော. ယထာ ဟိ ပါပဓမ္မေသု မုသာဝါဒေါ ဂရု, ဧဝံ ပုညဓမ္မေသု သစ္စဝါစာ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘ဧကံ ဓမ္မံ အတီတဿာ’’တိအာဒိ. ပဝတ္တီတိ ယော ‘‘ကရောတီ’’တိ ဝုစ္စတိ, တဿ သန္တာနေ ဖလုပ္ပတ္တိပစ္စယဘာဝေန ဥပ္ပတ္တိ. သဗ္ဗထာတိ ‘‘ကရောတော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေန သဗ္ဗပ္ပကာရေန. ကိရိယမေဝ ပဋိက္ခိပတိ, န ရညာ ပုဋ္ဌံ သန္ဒိဋ္ဌိကံ သာမညဖလံ ဗျာကရောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒံ အဝဓာရဏံ ဝိပါကပဋိက္ခေပနိဝတ္တနတ္ထံ. ယော ဟိ ကမ္မံ ပဋိက္ခိပတိ, တေန အတ္ထတော ဝိပါကောပိ ပဋိက္ခိတ္တော ဧဝ နာမ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ကမ္မံ ပဋိဗာဟန္တေနာပီ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၇၀-၁၇၂).

ගංගා නදියේ දකුණු ඉවුර අසමධුර (නුසුදුසු) පෙදෙසක් බවත්, උතුරු ඉවුර සුදුසු පෙදෙසක් බවත් යන අදහසින් ‘දක්ඛිණඤ්ච’ යනාදිය පවසන ලදී. ඒ අනුව ‘දකුණු ඉවුරේ මිනිසුන් රළුය’ යනාදිය දක්වන ලදී. ‘මහායාග’ යනු මහා විජිත යාගය වැනි විශාල යාගයන්ය. ‘උපෝසථ කම්මෙන’ යනු උපෝසථ කර්මය මගින් ද යන්නයි. ‘දම’ යන ශබ්දය ඉන්ද්‍රිය සංවරයට හා උපෝසථ සීලයට වාචකයක් වන අතර මෙහි අදහස් කළේ එයයි. ඇතැම්හු ‘උපෝසථ කම්මභූත වූ ඉන්ද්‍රිය දමනයෙන්’ යැයි අර්ථ පවසති. ‘සීලසංයමෙන’ යනු කායික හා වාචසික සංවරයයි. ‘සච්චවජ්ජෙන’ යනු සත්‍ය වචනයෙනි; ලෝකයෙහි සත්‍ය වචනය මහත් පින් ඇති දෙයක් ලෙස සලකන බැවින් එය වෙන් කොට දක්වන ලදී. පාප ධර්මයන් අතර මුසාවාදය බලවත් වන්නා සේම, පුණ්‍ය ධර්මයන් අතර සත්‍ය වචනය ද එසේමය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘එකං ධම්මං අතීතස්ස...’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘පවත්ති’ යනු යමෙක් ‘කරයි’ යැයි කියනු ලබන විට ඔහුගේ සන්තානයෙහි විපාක ලැබීමේ ප්‍රත්‍යයක් ලෙස උපදින ස්වභාවයයි. ‘සබ්බථා’ යනු ‘කරන්නාට’ යනාදී වශයෙන් පැවසූ සියලු ආකාරයෙනි. ඔහු ක්‍රියාවම ප්‍රතික්ෂේප කරයි මිස රජු විමසූ ප්‍රත්‍යක්ෂ ශ්‍රමණ ඵලය ගැන පිළිතුරු නොදෙයි. මෙය විපාකය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම වැළැක්වීම සඳහා කළ අවධාරණයකි. යමෙක් කර්මය ප්‍රතික්ෂේප කරයිද, ඔහු අර්ථ වශයෙන් විපාකය ද ප්‍රතික්ෂේප කළා නම් වේ. ඒ බව ‘කර්මය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නා විසින් ද’ යනාදී වශයෙන් විස්තර කරනු ඇත.

ပဋိရာဇူဟိ အနဘိဘဝနီယဘာဝေန ဝိသေသတော ဇိတန္တိ ဝိဇိတံ, အာဏာပဝတ္တိဒေသော. ‘‘မာ မယှံ ဝိဇိတေ ဝသထာ’’တိ အပသာဒနာ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝိဟေဌနာ ပဗ္ဗာဇနာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အပသာဒေတဗ္ဗန္တိ ဝိဟေဌေတဗ္ဗ’’န္တိ. ဥဂ္ဂဏှနံ တေန ဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ ဥပဓာရဏံ သလ္လက္ခဏံ, နိကုဇ္ဇနံ တဿ အဒ္ဓနိယဘာဝါပါဒနဝသေန စိတ္တေန သန္ဓာရဏံ. တဒုဘယံ ပဋိက္ခိပန္တော အာဟ ‘‘အနုဂ္ဂဏှန္တော အနိကုဇ္ဇန္တော’’တိ. တေနာဟ ‘‘သာရဝသေန အဂ္ဂဏှန္တော’’တိအာဒိ.

ප්‍රතිරාජයන් විසින් මැඩපැවැත්විය නොහැකි ලෙස විශේෂයෙන් ජයග්‍රහණය කරන ලද, අණසක පවතින ප්‍රදේශය ‘විජිත’ නම් වේ. ‘මාගේ රාජ්‍යයෙහි නොවසව්’ යැයි පහ කිරීම, පැවිද්දන් පෙළීම හා පිටුවහල් කිරීම වන බැවින් ‘අපසාදේතබ්බං’ යනු ‘පෙළිය යුතුය’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘උග්ගණ්හන’ යනු ඔහු පැවසූ කරුණ ‘මෙසේය’ කියා තේරුම් ගැනීමයි. ‘නිකුජ්ජන’ යනු එය ස්ථිර කර ගැනීම සඳහා සිතින් දරා ගැනීමයි. ඒ දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘අනුග්ගණ්හන්තෝ අනිකුජ්ජන්තෝ’ යැයි කීවේය. එනම් ‘සාරවත් ලෙස පිළි නොගනිමින්’ යනාදියයි.

မက္ခလိဂေါသာလဝါဒဝဏ္ဏနာ

මක්ඛලී ගෝසාල වාදය විස්තර කිරීම

၁၆၈. ဥဘယေနာတိ ဟေတုပစ္စယပဋိသေဓနဝစနေန. သံကိလေသပစ္စယန္တိ သံကိလိဿနဿ မလီနဘာဝဿ ကာရဏံ. ဝိသုဒ္ဓိပစ္စယန္တိ သင်္ကိကိလေသတော ဝိသုဒ္ဓိယာ ဝေါဒါနဿ ကာရဏံ. အတ္တကာရောတိ တေန တေန သတ္တေန အတ္တနာ ကာတဗ္ဗကမ္မံ အတ္တနာ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗပယောဂေါ. ပရကာရန္တိ ပရဿ ဝါဟသာ ဣဇ္ဈနကပယောဇနံ. တေနာဟ ‘‘ယေနာ’’တိအာဒိ. မဟာသတ္တန္တိ အန္တိမဘဝိကံ မဟာဗောဓိသတ္တံ, ပစ္စေကဗောဓိသတ္တဿပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. မနုဿသောဘဂျတန္တိ မနုဿေသု သုဘဂဘာဝံ. ဧဝန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. ကမ္မဝါဒဿ ကိရိယဝါဒဿ ပဋိက္ခိပနေန ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ ကမ္မံ ကဏှံ ကဏှဝိပါက’’န္တိအာဒိ (အ. နိ. ၄.၂၃၂) နယပ္ပဝတ္တေ ဇိနစက္ကေ ပဟာရံ ဒေတိ နာမ. နတ္ထိ ပုရိသကာရေတိ ယထာဝုတ္တအတ္တကာရပရကာရာဘာဝတော ဧဝ သတ္တာနံ ပစ္စတ္တပုရိသကာရော နာမ ကောစိ နတ္ထီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ယေနာ’’တိအာဒိ. နတ္ထိ ဗလန္တိ သတ္တာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကနိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိအာဝဟံ ဗလံ နာမ ကိဉ္စိ နတ္ထိ. တေနာဟ [Pg.223] ‘‘ယမှီ’’တိအာဒိ. နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ, သံကိလေသိကမ္ပိ စာယံ ဗလံ ပဋိက္ခိပတေဝ. ယဒိ ဝီရိယာဒီနိ ပုရိသကာရဝေဝစနာနိ, ကသ္မာ ဝိသုံ ဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘ဣဒံ နော ဝီရိယေနာ’’တိအာဒိ. သဒ္ဒတ္ထတော ပန တဿာ တဿာ ကိရိယာယ ဥဿန္နဋ္ဌေန ဗလံ. သူရဝီရဘာဝါဝဟဋ္ဌေန ဝီရိယံ. တဒေဝ ဒဠှဘာဝတော, ပေါရိသဓုရံ ဝဟန္တေန ပဝတ္တေတဗ္ဗတော စ ပုရိသထာမော. ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနပ္ပဝတ္တိယာ ပုရိသပရက္ကမောတိ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

168. ‘උභයේන’ යනු හේතු සහ ප්‍රත්‍ය යන දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ වචනයෙනි. ‘සංකිලේසපච්චයං’ යනු කිලිටි බවට හෙවත් කෙලෙස්වලට හේතුවයි. ‘විසුද්ධිපච්චයං’ යනු කෙලෙස්වලින් පිරිසිදු වීමේ හෙවත් ශෝධනයේ හේතුවයි. ‘අත්තකාරො’ යනු ඒ ඒ සත්වයා විසින් තමා විසින්ම කළ යුතු කර්මය, තමා විසින්ම සිදු කළ යුතු උත්සාහයයි. ‘පරකාරං’ යනු අන්‍යයෙකුගේ උපකාරයෙන් සිදුවන ප්‍රයෝජනයයි. එබැවින් ‘යෙනා’ යනාදිය පැවසීය. ‘මහාසත්තං’ යනු අවසන් භවයේ වෙසෙන මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේය, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ද මෙහිම ඇතුළත් බව දත යුතුය. ‘මනුස්සසොභාග්‍යතං’ යනු මිනිසුන් අතර ඇති සුභග බවයි. ‘එවං’ යනු ඉහත සඳහන් ආකාරයටය. කර්මවාදය හා ක්‍රියවාදය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ‘මහණෙනි, කළු වූ විපාක දෙන කළු කර්මයක් ඇත’ යනාදී වශයෙන් (අංගුත්තර නිකායේ) පැවති ජිනචක්‍රයට (බුද්ධ නියමයට) පහර දෙයි. ‘නත්ථි පුරිසකාරෙ’ යනු ඉහත කී ස්වයං උත්සාහය හෝ පර උත්සාහය නොමැති බැවින් සත්වයන්ට තමා විසින් කරන උත්සාහයක් කියා දෙයක් නැත යන්න අර්ථයයි. එබැවින් ‘යෙනා’ යනාදිය පැවසීය. ‘නත්ථි බලං’ යනු සත්වයන්ට මෙලොව පරලොව හා නිවන් සම්පත් ගෙන දෙන ‘බලය’ නමින් කිසිවක් නැත යන්නයි. එබැවින් ‘යම්හි’ යනාදිය පැවසීය. මෙය නිදර්ශනයක් පමණි, මෙහිදී කෙලෙස් ඇති කරන බලය ද ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. ඉදින් වීර්යය ආදිය පුරුෂ උත්සාහයට සමාන වචන නම්, ඒවා වෙන් වෙන්ව ගත්තේ ඇයිද යත්: ‘මෙය අපගේ වීර්යයෙන්’ යනාදිය පැවසීය. ශබ්දයේ අර්ථය අනුව නම්, ඒ ඒ ක්‍රියාවෙහි දැඩි බව නිසා ‘බලය’ වේ. සූරවීර බව ගෙන දෙන බැවින් ‘වීර්යය’ වේ. එයම ස්ථිර බව නිසාත්, පුරුෂ ධුරයක් (වගකීමක්) දරමින් පවත්වන නිසාත් ‘පුරිසථාමො’ (පුරුෂ ශක්තිය) වේ. එකින් එක ජයගනිමින් ඉදිරියට යන බැවින් ‘පුරිසපරක්කමො’ (පුරුෂ පරාක්‍රමය) යැයි කියනු ලබන බව දත යුතුය.

သတ္တယောဂတော ရူပါဒီသု သတ္တဝိသတ္တတာယ သတ္တာ. ပါဏနတော အဿသနပဿသနဝသေန ပဝတ္တိယာ ပါဏာ. တေ ပန သော ဧကိန္ဒြိယာဒိဝသေန ဝိဘဇိတွာ ဝဒတီတိ အာဟ ‘‘ဧကိန္ဒြိယော’’တိအာဒိ. အဏ္ဍကောသာဒီသု ဘဝနတော ‘‘ဘူတာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ‘‘အဏ္ဍကောသ…ပေ… ဝဒတီ’’တိ. ဇီဝနတော ပါဏံ ဓာရေန္တာ ဝိယ ဝဍ္ဎနတော ဇီဝါ. တေနာဟ ‘‘သာလိယဝါ’’တိအာဒိ. နတ္ထိ ဧတေသံ သံကိလေသဝိသုဒ္ဓီသု ဝသောတိ အဝသာ. နတ္ထိ နေသံ ဗလံ ဝီရိယံ စာတိ အဗလာ အဝီရိယာ. နိယတာတိ အစ္ဆေဇ္ဇသုတ္တာဝုတာဘေဇ္ဇမဏိနော ဝိယ နိယတပ္ပဝတ္တိတာယ ဂတိဇာတိဗန္ဓာပဝဂ္ဂဝသေန နိယာမော. တတ္ထ တတ္ထ ဂမနန္တိ ဆန္နံ အဘိဇာတီနံ တာသု တာသု ဂတီသု ဥပဂမနံ သမဝါယေန သမာဂမော. သဘာဝေါယေဝါတိ ယထာ ကဏ္ဋကဿ တိခိဏတာ, ကပိတ္ထဖလာနံ ပရိမဏ္ဍလတာ, မိဂပက္ခီနံ ဝိစိတ္တာကာရတာ, ဧဝံ သဗ္ဗဿာပိ လောကဿ ဟေတုပစ္စယေန ဝိနာ တထာ တထာ ပရိဏာမော အယံ သဘာဝေါ ဧဝ အကိတ္တိမောယေဝ. တေနာဟ ‘‘ယေန ဟီ’’တိအာဒိ. ဆဠာဘိဇာတိယော ပရတော ဝိတ္ထာရီယန္တိ. ‘‘သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’တိ ဝဒန္တော အဒုက္ခမသုခဘူမိံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ န ဇာနာတီတိ ဥလ္လိင်္ဂန္တော ‘‘အညာ အဒုက္ခမသုခဘူမိ နတ္ထီတိ ဒဿေတီ’’တိ အာဟ.

රූප ආදියේ දැඩි ලෙස ඇලී සිටින බැවින් ‘සත්තා’ (සත්වයන්) නම් වෙති. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වශයෙන් පවතින බැවින් ‘පාණා’ (ප්‍රාණීන්) නම් වෙති. ඒවා ඒකේන්ද්‍රිය ආදී වශයෙන් බෙදා දක්වන බැවින් ‘එකින්ද්‍රියො’ යනාදිය පැවසීය. බිජුවට ආදියේ උපදින බැවින් ‘භූතා’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අණ්ඩකෝස...පෙ... වදති’ යන්නෙන් එය කියැවේ. ජීවත් වන බැවින් හා වී, යව ආදිය මෙන් වැඩෙන බැවින් ‘ජීවා’ නම් වෙති. ‘සාලියව’ යනාදිය පැවසුවේ එබැවිනි. මොවුන්ගේ කෙලෙස් හටගැනීමෙහි හෝ පිරිසිදු වීමෙහි ඔවුන්ට පාලනයක් නැති බැවින් ‘අවසා’ (අවසඟ වූවෝ) නම් වෙති. ඔවුන්ට බලයක් හෝ වීර්යයක් නැති බැවින් ‘අබලා අවීරියා’ නම් වෙති. ‘නියතා’ යනු කපා දැමිය නොහැකි නූලක අමුණන ලද මැණික් මෙන්, ගති, ජාති, බන්ධන හා මෝක්ෂය සම්බන්ධයෙන් නියම වූ පැවැත්මයි. ඒ ඒ තැන්වලට යාම ‘ගති’ වන අතර, අභිජාති හයෙහි ඒ ඒ උපත්වලට පැමිණීම ‘සමවාය’ (එක්වීම) නම් වේ. ‘සභාවොයෙව’ යනු කටුවල තියුණු බව, දිවුල් ගෙඩිවල වටකුරු බව, මෘග පක්ෂීන්ගේ විචිත්‍ර බව මෙන් මුළු ලෝකයේම ඒ ඒ පරිණාමය හේතු ප්‍රත්‍ය රහිතව සිදුවන ස්වභාවයක්ම පමණි. ‘යෙන හි’ යනාදිය පැවසුවේ එබැවිනි. අභිජාති හය ඉදිරියේදී විස්තර වේ. ‘සැප හා දුක විඳිති’ යැයි පවසන්නා, අදුක්ඛමසුඛ භූමිය (මැදහත් සුවය) ගැන කිසිවක් නොදන්නා බව ‘වෙනත් අදුක්ඛමසුඛ භූමියක් නැතැයි දක්වයි’ යන ප්‍රකාශයෙන් හැඟවේ.

ပမုခယောနီနန္တိ မနုဿတိရစ္ဆာနာဒီသု ခတ္တိယဗြာဟ္မဏာဒိသီဟဗျဂ္ဃာဒိဝသေန ပဓာနယောနီနံ. သဋ္ဌိသတာနီတိ ဆသဟဿာနိ. ‘‘ပဉ္စ စ ကမ္မုနော သတာနီ’’တိ ပဒဿ အတ္ထဒဿနံ ‘‘ပဉ္စကမ္မသတာနိ စာ’’တိ. ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ ‘‘ကေဝလံ တက္ကမတ္တကေန နိရတ္ထကံ ဒိဋ္ဌိံ ဒီပေတီ’’တိ ဣမမေဝတ္ထံ အတိဒိသတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘တက္ကမတ္တကေနာ’’တိ ဣမိနာ ယသ္မာ တက္ကိကာ နိရင်္ကုသတာယ ပရိကပ္ပနဿ ယံ ကိဉ္စိ အတ္တနော ပရိကပ္ပိတံ သာရတော [Pg.224] မညမာနာ တထေဝ အဘိနိဝိဿ တက္ကဒိဋ္ဌိဂါဟံ ဂဏှန္တိ, တသ္မာ န တေသံ ဒိဋ္ဌိဝတ္ထုသ္မိံ ဝိညူဟိ ဝိစာရဏာ ကာတဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ. ကေစီတိ ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော. တေ ဟိ ‘‘ပဉ္စ ကမ္မာနီတိ စက္ခုသောတဃာနဇိဝှာကာယာ ဣမာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ‘ပဉ္စ ကမ္မာနီ’တိ ပညာပေန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. ကမ္မန္တိ လဒ္ဓီတိ ဩဠာရိကဘာဝတော ပရိပုဏ္ဏကမ္မန္တိ လဒ္ဓိ. မနောကမ္မံ အနောဠာရိကတ္တာ ဥပဍ္ဎကမ္မန္တိ လဒ္ဓီတိ ယောဇနာ. ဒွဋ္ဌိပဋိပဒါတိ ‘‘ဒွါသဋ္ဌိ ပဋိပဒါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ သဘာဝနိရုတ္တိံ အဇာနန္တော ‘‘ဒွဋ္ဌိပဋိပဒါ’’တိ ဝဒတိ. ဧကသ္မိံ ကပ္ပေတိ ဧကသ္မိံ မဟာကပ္ပေ, တတ္ထာပိ စ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီသညိတေ ဧကသ္မိံ အသင်္ချေယျေကပ္ပေ.

‘පමුඛයෝනීනං’ යනු මනුෂ්‍යයන් අතර ක්ෂත්‍රිය බ්‍රාහ්මණ ආදී වශයෙන් ද, තිරිසනුන් අතර සිංහ ව්‍යාඝ්‍ර ආදී වශයෙන් ද ප්‍රධාන වූ යෝනි (උපත්) වේ. ‘සට්ඨිසතානි’ යනු හයදහසකි. ‘පඤ්ච ච කම්මුනො සතානි’ යන පදයේ අර්ථය ‘පඤ්චකම්මසතානි ච’ (කර්ම පන්සියයකි) යන්නයි. ‘එසේම වේ’ යන්නෙන් කෙනෙකු කල්පනා මාත්‍රයෙන් නිස්සාර වූ දෘෂ්ටියක් පවසන බව දක්වයි. මෙහි ‘තක්කමත්තකේන’ (තර්ක මාත්‍රයෙන්) යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, තර්ක කරන්නෝ පාලනයකින් තොරව තම සිතට නැගෙන ඕනෑම දෙයක් සාරය යැයි සිතා එහි එල්බ ගනිති. එබැවින් එවැනි දෘෂ්ටීන් පිළිබඳව නුවණැත්තන් විසින් විමසා බැලීමක් නොකළ යුතු බව පෙන්වයි. ‘කේචි’ (ඇතැම් අය) යනු උත්තර විහාරවාසීන්ය. ඔවුන් පවසන්නේ ඇස, කන, නාසය, දිව, ශරීරය යන පංච ඉන්ද්‍රියයන් ‘පංච කර්ම’ ලෙස හඳුන්වන බවයි. කර්මය ‘ලද්ධි’ (ලබ්ධිය) ලෙස හැඳින්වෙන්නේ එහි ඇති රූක්ෂ බව නිසා එය පරිපූර්ණ කර්මයක් වන බැවිනි. මනෝ කර්මය සියුම් බැවින් එය අර්ධ කර්මයක් ලෙස සලකනු ලබයි. ‘ද්වට්ඨිපටිපදා’ යනු ‘ද්වාසට්ඨි පටිපදා’ (හැට දෙකක් වූ ප්‍රතිපදා) යැයි කිව යුතු තැන, භාෂාවේ ස්වභාවය නොදැන එසේ පවසයි. ‘එකස්මිං කප්පෙ’ යනු එක් මහා කල්පයක, එහිත් විවට්ටට්ඨායී (ලෝකය පවතින කාලය) ලෙස හැඳින්වෙන එක් අසංඛ්‍ය කල්පයකය.

ဥရဗ္ဘေ ဟနန္တီတိ ဩရဗ္ဘိကာ. ဧဝံ သူကရိကာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ. လုဒ္ဒါတိ အညေပိ ယေ ကေစိ မာဂဝိကနေသာဒါ. တေ ပါပကမ္မပသုတတာယ ‘‘ကဏှာဘိဇာတီတိ ဝဒတိ. ဘိက္ခူ’’တိ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဘိက္ခူ. တေ ကိရ ‘‘သဆန္ဒရာဂါ ပရိဘုဉ္ဇန္တီ’’တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘စတူသု ပစ္စယေသု ကဏ္ဋကေ ပက္ခိပိတွာ ခါဒန္တီ’’တိ ဝဒတိ. ကသ္မာတိ စေ? ယသ္မာ ‘‘တေ ပဏီတပဏီတေ ပစ္စယေ ပဋိသေဝန္တီ’’တိ တဿ မိစ္ဆာဂါဟော, တသ္မာ ဉာယလဒ္ဓေပိ ပစ္စယေ ဘုဉ္ဇမာနာ အာဇီဝကသမယဿ ဝိလောမဂါဟိတာယ ပစ္စယေသု ကဏ္ဋကေ ပက္ခိပိတွာ ခါဒန္တိ နာမာတိ ဝဒတီတိ အပရေ. ဧကေ ပဗ္ဗဇိတာ, ယေ သဝိသေသံ အတ္တကိလမထာနုယောဂံ အနုယုတ္တာ. တထာ ဟိ တေ ကဏ္ဋကေ ဝတ္တန္တာ ဝိယ ဟောန္တီတိ ‘‘ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဌတွာ ဘုဉ္ဇနနဟာနပဋိက္ခေပါဒိဝတသမာယောဂေန ပဏ္ဍရတရာ. ‘‘အစေလကသာဝကာ’’တိ အာဇီဝကသာဝကေ ဝဒတိ. တေ ကိရ အာဇီဝကလဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓစိတ္တတာယ နိဂဏ္ဌေဟိပိ ပဏ္ဍရတရာ. နန္ဒာဒယော ဟိ တထာရူပံ အာဇီဝကပဋိပတ္တိံ ဥက္ကံသံ ပါပေတွာ ဌိတာ. တသ္မာ နိဂဏ္ဌေဟိ အာဇီဝကသာဝကေဟိ စ ပဏ္ဍရတရာ ပရမသုက္ကာဘိဇာတီတိ အယံ တဿ လဒ္ဓိ.

බැටළුවන් මරන්නෝ ‘ඔරබ්භිකා’ නම් වෙති. ඌරන් මරන්නන් ආදීන් ද එසේම දත යුතුය. වැද්දන් සහ මසුන් මරන්නන් වැනි තවත් අය ද වෙති. ඔවුන් පාපකර්මවල නිරත වන බැවින් ‘කණ්හාභිජාති’ (කළු උපත්) යැයි ඔහු පවසයි. ‘භික්ඛූ’ යනු බුදු සසුනේ භික්ෂූන් වහන්සේලාය. ඔවුන් ‘කැමැත්තෙන් හා ඇලීමෙන් වළඳති’ යන අදහසින් ‘සිව්පසයෙහි කටු දමා කන්නාක් වැනි යැයි’ ඔහු පවසයි. එයට හේතුව කුමක්ද? ඔවුන් ඉතා ප්‍රණීත සිව්පසය පරිභෝජනය කරන බවට ඔහු තුළ ඇති මිථ්‍යා අදහසයි. එබැවින් දැහැමින් ලත් සිව්පසය වළඳන මුත්, ආජීවක ලබ්ධියට විරුද්ධ බැවින් ඔවුන් කටු දමා කනවා යැයි පවසන බව ඇතැම්හු කියති. තවත් සමහර පැවිද්දෝ තමන්ටම දැඩි ලෙස දුක් දී ගනිමින් (අත්තකිලමතානුයෝගය) තපස් රකිති. ඔවුන් කටු මත වෙසෙන්නන් වැනි බැවින් ‘කණ්ටකවුත්තිකා’ යැයි කියනු ලැබේ. සිටගෙන ආහාර ගැනීම, ස්නානය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම වැනි වත් පිළිවෙත් නිසා ඔවුන් ඉතා සුදු පැහැතිය (පණ්ඩරතරා). ‘අචේලකසාවකා’ යනු ආජීවක ශ්‍රාවකයන්ය. ඔවුන් ආජීවක ලබ්ධිය නිසා සිත පිරිසිදු කරගත් බැවින් නිගණ්ඨයන්ටත් වඩා සුදු පැහැති බව (පණ්ඩරතරා) ඔවුන් පවසති. නන්ද ආදීහු එවැනි ආජීවක ප්‍රතිපදාව උච්චස්ථානයට පත් කළහ. එබැවින් නිගණ්ඨයන්ටත් ආජීවක ශ්‍රාවකයන්ටත් වඩා ඉතා සුදු පැහැති ‘පරමසක්කාභිජාති’ (උතුම් සුදු උපත) යනු ඔහුගේ ලබ්ධියයි.

ပုရိသဘူမိယောတိ ပဓာနပုဂ္ဂလေန နိဒ္ဒေသော. ဣတ္ထီနမ္ပိ တာ ဘူမိယော ဣစ္ဆန္တေဝ. ‘‘ဘိက္ခု စ ပန္နကော’’တိအာဒိ တေသံ ပါဠိယေဝ. တတ္ထ ပန္နကောတိ ဘိက္ခာယ ဝိစရဏကော, တေသံ ဝါ ပဋိပတ္တိယာ ပဋိပန္နကော. ဇိနောတိ ဇိဏ္ဏော ဇရာဝသေန ဟီနဓာတုကော, အတ္တနော ဝါ ပဋိပတ္တိယာ ပဋိပက္ခံ ဇိနိတွာ ဌိတော. သော ကိရ တထာဘူတော ဓမ္မမ္ပိ ကဿစိ န ကထေသိ. တေနာဟ ‘‘န ကိဉ္စိ အာဟာ’’တိ. ဩဋ္ဌဝဒနာဒိဝိပ္ပကာရေ ကတေပိ ခမနဝသေန န ကိဉ္စိ ဝဒတီတိပိ ဝဒန္တိ. အလာဘိန္တိ ‘‘သော န ကုမ္ဘိမုခါ ပဋိဂ္ဂဏှာတီ’’တိအာဒိနာ [Pg.225] (ဒီ. နိ. ၁.၃၉၄) နယေန ဝုတ္တအလာဘဟေတုသမာယောဂေန အလာဘိံ, တတောယေဝ ဇိဃစ္ဆာဒုဗ္ဗလပရေတတာယ သယနပရာယနံ ‘‘သမဏံ ပန္နဘူမီ’’တိ ဝဒတိ.

"පුරිසභූමියෝ" යනු ප්‍රධාන පුද්ගලයන් මගින් කරන ලද විස්තරයකි. ස්ත්‍රීහු ද එම භූමි (තත්ත්වයන්) කැමති වන්නාහුම ය. "භික්ෂුව සහ යාචකයා" යනාදිය ඔවුන් පිළිබඳ පාළියම වේ. එහි "පන්නක" යනු සිඟමනේ හැසිරෙන තැනැත්තා ය, නැතහොත් ඔවුන්ගේ පිළිවෙතෙහි යෙදී සිටින්නා ය. "ජින" යනු ජරාවට පත්වීමෙන් හීන ධාතූන් ඇත්තා වූ මහලු තැනැත්තා ය, නැතහොත් ස්වකීය පිළිවෙතින් ප්‍රතිපක්ෂය (කෙලෙසුන්) ජයගෙන සිටින්නා ය. හෙතෙම එබඳු තත්ත්වයකට පත්ව ධර්මය පවා කිසිවකුට දේශනා නොකළේ ය. එබැවින් "කිසිවක් නොකීවේය" යි කියන ලදී. තොල් සපා කෑම ආදී විකාර දැක්වූව ද, ඉවසන බැවින් කිසිවක් නොකියන්නේ යැයි ද කියති. "අලාභී" යනු "ඔහු සැළි මුවින් පිළිනොගනියි" යනාදී (දී. නි. 1.394) නයින් දැක්වෙන අලාභයට හේතු වන කරුණු යෙදීමෙන් කිසිවක් නොලබන්නා ය. එහෙයින් ම බඩගින්නෙන් හා දුබල බවින් පීඩිතව සයනය කරන "පන්නභූමී ශ්‍රමණයා" ගැන පවසයි.

အာဇီဝဝုတ္တိသတာနီတိ သတ္တာနံ အာဇီဝဘူတာနိ ဇီဝိကာဝုတ္တိသတာနိ. ပသုဂ္ဂဟဏေန ဧဠကဇာတိ ဂဟိတာ, မိဂဂ္ဂဟဏေန ရုရုဂဝယာဒိသဗ္ဗမိဂဇာတိ. ဗဟူ ဒေဝါတိ စာတုမဟာရာဇိကာဒိဗြဟ္မကာယိကာဒိဝသေန, တေသံ အန္တရဘေဒဝသေန ဗဟူ ဒေဝါ. တတ္ထ စာတုမဟာရာဇိကာနံ ဧကစ္စဘေဒေါ မဟာသမယသုတ္တဝသေန (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၁) ဒီပေတဗ္ဗော. မနုဿာပိ အနန္တာတိ ဒီပဒေသကုလဝံသာဇီဝါဒိဝိဘာဂဝသေန မနုဿာပိ အနန္တဘေဒါ. ပိသာစာ ဧဝ ပေသာစာ. တေ အပရပေတာဒယော မဟန္တမဟန္တာ. ဆဒ္ဒန္တဒဟမန္ဒာကိနိယော ကုဝါဠိယမုစလိန္ဒနာမေန ဝဒတိ.

"ආජීවවුත්තිසතානි" යනු සත්ත්වයන්ගේ ජීවිකාව සඳහා පවතින සිය ගණන් වෘත්තීන් ය. "පසු" යන්නෙන් එළු ජාතිය ගන්නා ලදී, "මිග" යන්නෙන් රුරු, ගවය ආදී සියලු මුව ජාතීන් ගන්නා ලදී. "බහූ දේවා" යනු චාතුම්මහාරාජික ආදී බ්‍රහ්මකායික දක්වා වූ දේවතාවෝ ය, ඔවුන්ගේ අභ්‍යන්තර ප්‍රභේදයන් අනුව බොහෝ දෙවියෝ වෙති. එහි චාතුම්මහාරාජිකයන්ගේ ඇතැම් ප්‍රභේදයන් මහාසමය සූත්‍රයට (දී. නි. 2.331) අනුව පැහැදිලි කළ යුතු ය. "මනුෂ්‍යයෝ ද අනන්තය" යනු දීප, දේශ, කුල, වංශ, ආජීව ආදී විභාගයන් අනුව මනුෂ්‍යයෝ ද අනන්ත ප්‍රභේද ඇත්තාහ. "පිසාචා" යනුම පෛශාචයෝ ය. ඔවුහු අපරප්‍රේත ආදී වූ ඉතා විශාල ප්‍රමාණයෙන් යුක්ත වන්නෝ ය. ඡද්දන්ත විල සහ මන්දාකිනිය "කුවාලිය" සහ "මුචලින්ද" යන නාමයන්ගෙන් පවසයි.

ပဝုဋာတိ ပဗ္ဗဂဏ္ဌိကာ. ပဏ္ဍိတောပိ …ပေ… ဥဒ္ဓံ န ဂစ္ဆတိ, ကသ္မာ? သတ္တာနံ သံသရဏကာလဿ နိယတဘာဝတော. အပရိပက္ကံ သံသရဏနိမိတ္တံ သီလာဒိနာ ပရိပါစေတိ နာမ သီဃံယေဝ ဝိသုဒ္ဓိပ္ပတ္တိယာ. ပရိပက္ကံ ကမ္မံ ဖုဿ ဖုဿ ပတွာ ပတွာ ကာလေန ပရိပက္ကဘာဝါနာပါဒနေန ဗျန္တိံ ကရောတိ နာမ.

"පවුටා" යනු පර්ව ගණ්ඨිකා (ගැට) ය. පණ්ඩිතයා ද ...පෙ... ඉහළට නොයයි. ඒ කුමක් නිසා ද? සත්ත්වයන්ගේ සංසාරයේ සැරිසරන කාලය නියත බැවිනි. නොපැසුණු සංසාර නිමිත්ත ශීලාදියෙන් මෝරවන්නේ (පරිපාකයට පත් කරන්නේ) නම් වහාම පාරිශුද්ධියට පත්වීම සඳහා ය. කල්ගත වීමෙන් කර්මය මෝරන බවට පත් නොකර, කර්මය විපාක දෙන අවස්ථාවන්ට නැවත නැවත පැමිණ එය ක්ෂය කරයි (අවසන් කරයි).

သုတ္တဂုဠေတိ သုတ္တဝဋ္ဋိယံ. ‘‘နိဗ္ဗေဌိယမာနမေဝ ပလေတီ’’တိ ဥပမာယ သတ္တာနံ သံသာရော အနုက္ကမေန ခီယတေဝ, န တဿ ဝဍ္ဎတီတိ ဒဿေတိ ပရိစ္ဆိန္နရူပတ္တာ.

"සුත්තගුළේ" යනු නූල් පන්දුව ය. "ලිහෙන විටම (නූල) දිව යයි" යන උපමාවෙන් සත්ත්වයන්ගේ සංසාරය අනුපිළිවෙලින් ගෙවී යන්නේමය, එය පරිච්ඡින්න (සීමිත) ස්වරූපයක් ඇති බැවින් වැඩි නොවන බව දක්වයි.

အဇိတကေသကမ္ဗလဝါဒဝဏ္ဏနာ

අජිත කේසකම්බල වාද වර්ණනාව

၁၇၁. ဒိန္နန္တိ ဒေယျဓမ္မသီသေန ဒါနံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဒိန္နဿ ဖလာဘာဝံ ဝဒတီ’’တိ, ဒိန္နံ ပန အန္နာဒိဝတ္ထုံ ကထံ ပဋိက္ခိပတိ. ဧသေဝ နယော ယိဋ္ဌံ ဟုတန္တိ ဧတ္ထာပိ. မဟာယာဂေါတိ သဗ္ဗသာဓာရဏံ မဟာဒါနံ. ပါဟုနကသက္ကာရောတိ ပါဟုနဘာဝေန ကာတဗ္ဗသက္ကာရော. ဖလန္တိ အာနိသံသဖလံ, နိဿန္ဒဖလဉ္စ. ဝိပါကောတိ သဒိသဖလံ. ပရလောကေ ဌိတဿ အယံ လောကော နတ္ထီတိ ပရလောကေ ဌိတဿ ကမ္မုနာ လဒ္ဓဗ္ဗော အယံ လောကော န ဟောတိ. ဣဓလောကေ ဌိတဿာပိ ပရလောကော နတ္ထီတိ ဣဓလောကေ ဌိတဿ ကမ္မုနာ လဒ္ဓဗ္ဗော ပရလောကော န ဟောတိ. တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘သဗ္ဗေ [Pg.226] တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တီ’’တိ. ဣမေ သတ္တာ ယတ္ထ ယတ္ထ ဘဝေ, ယောနိအာဒီသု စ ဌိတာ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ နိရုဒယဝိနာသဝသေန ဝိနဿန္တိ. ဖလာဘာဝဝသေနာတိ မာတာပိတူသု သမ္မာပဋိပတ္တိမိစ္ဆာပဋိပတ္တီနံ ဖလဿ အဘာဝဝသေန ‘‘နတ္ထိ မာတာ, နတ္ထိ ပိတာ’’တိ ဝဒတိ, န မာတာပိတူနံ, နာပိ တေသု ဣဒါနိ ကယိရမာနသက္ကာရာသက္ကာရာနံ အဘာဝဝသေန တေသံ လောကပစ္စက္ခတ္တာ. ပုဗ္ဗုဠကဿ ဝိယ ဣမေသံ သတ္တာနံ ဥပ္ပာဒေါ နာမ ကေဝလော, န စဝိတွာ အာဂမနပုဗ္ဗကောတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘စဝိတွာ ဥပပဇ္ဇနကသတ္တာ နာမ နတ္ထီတိ ဝဒတီ’’တိ. သမဏေန နာမ ယာထာဝတော ဇာနန္တေန ကဿစိ ကိဉ္စိ အကထေတွာ သညတေန ဘဝိတဗ္ဗံ, အညထာ အာဟောပုရိသိကာ နာမ သိယာ. ကိဉှိ ပရော ပရဿ ကရိဿတိ? တထာ စ အတ္တနော သမ္ပာဒနဿ ကဿစိ အဝဿယော ဧဝ န သိယာ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇနတောတိ အာဟ ‘‘ယေ ဣမဉ္စ…ပေ… ပဝေဒေန္တီ’’တိ.

171. "දින්නං" යනු දිය යුතු වස්තුව මුල් කරගෙන කියන ලද දානය යැයි අදහස් කරමින් "දුන් දෙයෙහි ඵලයක් නැති බව පවසයි" යනුවෙන් සඳහන් විය. එහෙත් දුන් ආහාර ආදී වස්තූන් කෙසේ ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ ද? "යිට්ඨං", "හුතං" යන මෙහි ද එම ක්‍රමයම වේ. "මහායාගො" යනු සැමට පොදු වූ මහා දානයයි. "පාහුනකසක්කාරෝ" යනු අමුත්තන් උදෙසා කළ යුතු සත්කාරයයි. "ඵලං" යනු ආනිසංස ඵලය සහ නිස්සන්ද ඵලයයි. "විපාකෝ" යනු (කර්මයට) අනුරූප ඵලයයි. පරලොව සිටින්නාට මේ ලෝකය නැත යනු පරලොව සිටින්නා විසින් කර්මය මගින් ලැබිය යුතු මේ ලෝකයක් නැත යන්නයි. මෙලොව සිටින්නාට ද පරලොව නැත යනු මෙලොව සිටින්නා විසින් කර්මයෙන් ලැබිය යුතු පරලොවක් නැත යන්නයි. එහි හේතුව මෙසේ දක්වයි: "සියල්ලෝම එහි එහිදීම සිඳී යති". මෙම සත්ත්වයන් යම් යම් භවයන්හි, යෝනි ආදියෙහි සිටින්නාහු ද, ඒ ඒ තැන්හිදීම නිරුද්ධ වී විනාශ වීමෙන් සිඳී යති. "ඵලයේ අභාවය නිසා" යනු මව්පියන් කෙරෙහි දක්වන සම්මා ප්‍රතිපත්තියේ හෝ මිච්ඡා ප්‍රතිපත්තියේ ඵලයක් නොමැති වීම නිසා "මවක් නැත, පියෙක් නැත" යයි පවසයි. මවක් හෝ පියෙක් නැති බව හෝ ඔවුන්ට දැන් කරනු ලබන සත්කාර අසත්කාරයන් නැති බව ඉන් අදහස් නොවේ, මන්ද ඔවුන් ලෝකයේ ප්‍රත්‍යක්ෂව දක්නට ලැබෙන බැවිනි. දිය බුබුළක් මෙන් මොවුන්ගේ උපත හුදෙක් පහළ වීමක් පමණි, චුත වී පැමිණීමක් පෙර නොමැති බව දැක්වීමට "ඕපපාතික සත්ත්වයෝ නැත" යි වදාරන ලද බව "චුත වී උපදින සත්ත්වයන් නමින් පිරිසක් නැතැයි පවසයි" යනුවෙන් කීහ. ශ්‍රමණයා නමින් හඳුන්වන තැනැත්තා තත්ත්වාකාරයෙන් දැන කිසිවකුට කිසිවක් නොපවසා සංයමයෙන් සිටිය යුතු ය, නැතහොත් එය පුරසාරම් දෙඩීමක් විය හැකිය. අනෙකෙක් අනෙකෙකුට කුමක් කරන්නේ ද? එසේම තමාගේ සංසාරික පැවැත්මට කිසිවකුගේ පිහිටක් ද අවශ්‍ය නොවේ, මන්ද ඒ ඒ තැන්හිදීම සත්ත්වයා සිඳී යන බැවිනි. එහෙයින් "යම් කෙනෙක් මෙසේ...පෙ... පවසත් ද" යනාදිය වදාරන ලදී.

စတူသု မဟာဘူတေသု နိယုတ္တောတိ စာတုမဟာဘူတိကော. ယထာ ပန မတ္တိကာယ နိဗ္ဗတ္တံ ဘာဇနံ မတ္တိကာမယံ, ဧဝံ အယံ စတူဟိ မဟာဘူတေဟိ နိဗ္ဗတ္တောတိ အာဟ ‘‘စတုမဟာဘူတမယော’’တိ. အဇ္ဈတ္တိကပထဝီဓာတူတိ သတ္တသန္တာနဂတာ ပထဝီဓာတု. ဗာဟိရပထဝီဓာတုန္တိ ဗဟိဒ္ဓါ မဟာပထဝိံ. ဥပဂစ္ဆတီတိ ဗာဟိရပထဝိကာယတော တဒေကဒေသဘူတာ ပထဝီ အာဂန္တွာ အဇ္ဈတ္တိကဘာဝပ္ပတ္တိယာ သတ္တဘာဝေန သဏ္ဌိတာ ဣဒါနိ ဃဋာဒိဂတပထဝီ ဝိယ တမေဝ ဗာဟိရပထဝိကာယံ ဥပေတိ ဥပဂစ္ဆတိ သဗ္ဗသော တေန နိဗ္ဗိသေသတံ ဧကီဘာဝမေဝ ဂစ္ဆတိ. အာပါဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ ဧတ္ထ ပဇ္ဇုန္နေန မဟာသမုဒ္ဒတော ဂဟိတအာပေါ ဝိယ ဝဿောဒကဘာဝေန ပုနပိ မဟာသမုဒ္ဒမေဝ, သူရိယရသ္မိတော ဂဟိတံ ဣန္ဒဂ္ဂိသင်္ခါတတေဇော ဝိယ ပုန သူရိယရသ္မိံ, မဟာဝါယုခန္ဓတော နိဂ္ဂတမဟာဝါတော ဝိယ တမေဝ ဝါယုခန္ဓံ ဥပေတိ ဥပဂစ္ဆတီတိ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ အဓိပ္ပာယော. မနစ္ဆဋ္ဌာနိ ဣန္ဒြိယာနိ အာကာသံ ပက္ခန္ဒန္တိ တေသံ ဝိသယာဘာဝါတိ ဝဒန္တိ. ဝိသယိဂဟဏေန ဟိ ဝိသယာပိ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောန္တီတိ. ဂုဏာဂုဏပဒါနီတိ ဂုဏဒေါသကောဋ္ဌာသာ. သရီရမေဝ ပဒါနီတိ အဓိပ္ပေတံ သရီရေန တံတံကိရိယာယ ပဇ္ဇိတဗ္ဗတော. ဒဗ္ဗန္တိ မုယှန္တီတိ ဒတ္တူ, မူဠှပုဂ္ဂလာ. တေဟိ ဒတ္တူဟိ ဗာလမနုဿေဟိ. ‘‘ပရလောကော အတ္ထီ’’တိ မတိ ယေသံ, တေ အတ္ထိကာ, တေသံ ဝါဒေါတိ အတ္ထိကဝါဒေါ, တံ အတ္ထိကဝါဒံ.

සතර මහා භූතයන් කෙරෙහි යෙදුණේ "චාතුමහාභූතික" නමි. මැටියෙන් උපන් භාජනය මැටිමය වන්නාක් මෙන්, මොහු සතර මහා භූතයන්ගෙන් උපන් බැවින් "සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුණේ" යැයි කියන ලදී. "අජ්ඣත්තික පථවීධාතූ" යනු සත්ත්ව සන්තානයෙහි පවත්නා පථවී ධාතුවයි. "බාහිර පථවීධාතුං" යනු පිටත පවත්නා මහා පොළොවයි. "උපගච්ඡති" යනු බාහිර පථවී කායයෙන් එහි කොටසක් වී පැමිණ, ආධ්‍යාත්මික බවට පත්ව සත්ත්ව ස්වභාවයෙන් පිහිටා, දැන් කළය ආදියේ ඇති පථවී ධාතුව මෙන් නැවත එම බාහිර පථවී කාය වෙතටම පැමිණෙයි, සර්වාකාරයෙන්ම එහි කිසිදු වෙනසක් නැතිව ඒකීභාවයට පත් වෙයි. ආපෝ ධාතුව ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එහි මේඝය මගින් මහා සමුද්‍රයෙන් ගන්නා ලද ජලය වැසි දිය බවට පත්ව නැවතත් මහා සමුද්‍රයටම යන්නාක් මෙන් ද, සූර්ය රශ්මියෙන් ගන්නා ලද ඉන්ද්‍රග්නි නමැති තේජස නැවත සූර්ය රශ්මියටම යන්නාක් මෙන් ද, මහා වායු කඳින් නික්මුණු මහා වාතය නැවත එම වායු කඳටම යන්නාක් මෙන් ද දෘෂ්ටිගත පුද්ගලයාගේ අදහසයි. මනස හයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයෝ ආකාශයට පැමිණෙති යනු ඔවුන්ට විෂයන් නොමැති වීම නිසා යැයි පවසති. ඉන්ද්‍රියයන් ගැනීමේදී විෂයන් ද ගන්නා ලද බවම වේ. "ගුණාගුණපදානි" යනු ගුණ දොස් කොටස් ය. ශරීරයම "පදානි" යනු අදහසයි, ශරීරය මගින් ඒ ඒ ක්‍රියාවන්හි හැසිරිය යුතු බැවිනි. "දත්තූ" යනු මුළා වූ පුද්ගලයෝ ය. එම දත්තූ හෙවත් බාල මනුෂ්‍යයන් විසිනි. "පරලොවක් ඇත" යන මතය යමෙකුට ඇත්ද, ඔවුහු 'අත්ථික' නම් වෙති. ඔවුන්ගේ වාදය 'අත්ථිකවාදය' යි. එම අත්ථිකවාදය (යන්නයි).

ကမ္မံ [Pg.227] ပဋိဗာဟတိ အကိရိယဝါဒိဘာဝတော. ဝိပါကံ ပဋိဗာဟတိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အာယတိံ ဥပပတ္တိယာ ပဋိက္ခိပနတော. ဥဘယံ ပဋိဗာဟတိ သဗ္ဗသော ဟေတုပဋိဗာဟနေနေဝ ဖလဿပိ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ. ဥဘယန္တိ ဟိ ကမ္မံ ဝိပါကဉ္စာတိ ဥဘယံ. သော ဟိ ‘‘အဟေတူ အပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ, ဝိသုဇ္ဈန္တိ စာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၈; မ. နိ. ၂.၁၀၀, ၂၂၇; သံ. နိ. ၃.၂၁၂) ဝဒန္တော ကမ္မဿ ဝိယ ဝိပါကဿာပိ သံကိလေသဝိသုဒ္ဓီနံ ပစ္စယတ္တာဘာဝဝစနတော တဒုဘယံ ပဋိဗာဟတိ နာမ. ဝိပါကော ပဋိဗာဟိတော ဟောတိ အသတိ ကမ္မေ ဝိပါကာဘာဝတော. ကမ္မံ ပဋိဗာဟိတံ ဟောတိ အသတိ ဝိပါကေ ကမ္မဿ နိရတ္ထကဘာဝါပတ္တိတော. အတ္ထတောတိ သရူပေန. ဥဘယပ္ပဋိဗာဟကာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ တံတံဒိဋ္ဌိဒီပကဘာဝေန ပါဠိယံ အာဂတာပိ ပစ္စေကံ တိဝိဓဒိဋ္ဌိကာ ဧဝ ဥဘယပဋိဗာဟကတ္တာ. ဥဘယပ္ပဋိဗာဟကာတိ ဟိ ဟေတုဝစနံ. ‘‘အဟေတုကဝါဒါ စေဝါ’’တိအာဒိ ပဋိညာဝစနံ. ယော ဟိ ဝိပါကပဋိဗာဟနေန နတ္ထိကဒိဋ္ဌိကော ဥစ္ဆေဒဝါဒီ, သော အတ္ထတော ကမ္မပဋိဗာဟနေန အကိရိယဒိဋ္ဌိကော, ဥဘယပဋိဗာဟနေန အဟေတုကဒိဋ္ဌိကော စ ဟောတိ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

අකිරියවාදී බව නිසා (මෙම දෘෂ්ටිය) කර්මය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මතු උත්පත්තිය සහමුලින්ම ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් විපාකය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. හේතුව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්ම ඵලය ද ප්‍රතික්ෂේප වන බැවින් (කර්ම හා විපාක යන) දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'උභය' යනු කර්මය හා විපාකය යන දෙකමයි. 'සත්වයෝ අහේතුකව, අප්‍රත්‍යව කෙලෙසෙති, පිරිසිදු වෙති' යනාදී වශයෙන් පවසන්නා, කර්මය මෙන්ම විපාකය ද කෙලෙස් හා පිරිසිදු වීමට හේතු නොවන බව පවසන බැවින් ඒ දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරයි නම් වේ. කර්මය නොමැති කල්හි විපාකයක් නැති බැවින් විපාකය ප්‍රතික්ෂේප වේ. විපාකය නොමැති කල්හි කර්මය නිරර්ථක වන බැවින් කර්මය ප්‍රතික්ෂේප වේ. 'අත්ථතෝ' යනු ස්වරූපයෙනි. 'උභයප්පටිබාහකා' යනු පාලියෙහි ඒ ඒ දෘෂ්ටි වෙන වෙනම දක්වා තිබුණ ද, ඒ සෑම එකක්ම ත්‍රිවිධ දෘෂ්ටීන්ම වන අතර ඒ දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරන සුළු වේ. 'උභයප්පටිබාහකා' යනු හේතු දැක්වීමකි. 'අහේතුකවාදා චේව' යනාදිය ප්‍රතිඥා වාක්‍යයකි. යමෙක් විපාක ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් නත්ථික දෘෂ්ටික උච්ඡේදවාදියෙකු වේ ද, ඔහු අර්ථ වශයෙන් කර්ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් අකිරිය දෘෂ්ටිකයෙකු ද, දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් අහේතුක දෘෂ්ටිකයෙකු ද වේ. සෙසු දෙවදෑරුම් දෘෂ්ටි කෙරෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

သဇ္ဈာယန္တီတိ တံ ဒိဋ္ဌိဒီပကံ ဂန္ထံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ပဌန္တိ. ဝီမံသန္တီတိ တဿ အတ္ထံ ဝိစာရေန္တိ. ‘‘တေသ’’န္တိအာဒိ ဝီမံသနာကာရဒဿနံ. တသ္မိံ အာရမ္မဏေတိ ယထာပရိကပ္ပိတကမ္မဖလာဘာဝါဒိကေ ‘‘ကရောတော န ကရီယတိ ပါပ’’န္တိ အာဒိနယပ္ပဝတ္တာယ လဒ္ဓိယာ အာရမ္မဏေ. မိစ္ဆာသတိ သန္တိဋ္ဌတီတိ ‘‘ကရောတော န ကရီယတိ ပါပ’’န္တိအာဒိဝသေန အနုဿဝူပလဒ္ဓေ အတ္ထေ တဒါကာရပရိဝိတက္ကနေဟိ သဝိဂ္ဂဟေ ဝိယ သရူပတော စိတ္တဿ ပစ္စုပဋ္ဌိတေ စိရကာလပရိစယေန ဧဝမေတန္တိ နိဇ္ဈာနက္ခမဘာဝူပဂမနေန နိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ တထာဂဟိတေ ပုနပ္ပုနံ တထေဝ အာသေဝန္တဿ ဗဟုလီကရောန္တဿ မိစ္ဆာဝိတက္ကေန သမာဒိယမာနာ မိစ္ဆာဝါယာမူပတ္ထမ္ဘိတာ အတံသဘာဝံ ‘‘တံသဘာဝ’’န္တိ ဂဏှန္တီ မိစ္ဆာသတီတိ လဒ္ဓနာမာ တံလဒ္ဓိသဟဂတာ တဏှာ သန္တိဋ္ဌတိ. စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတီတိ ယထာသကံ ဝိတက္ကာဒိပစ္စယလာဘေန တသ္မိံ အာရမ္မဏေ အဝဋ္ဌိတတာယ အနေကဂ္ဂတံ ပဟာယ ဧကဂ္ဂံ အပ္ပိတံ ဝိယ ဟောတိ. စိတ္တသီသေန မိစ္ဆာသမာဓိ ဧဝ ဝုတ္တော. သောပိ ဟိ ပစ္စယဝိသေသေဟိ လဒ္ဓဘာဝနာဗလော ဤဒိသေ ဌာနေ သမာဓာနပတိရူပကိစ္စကရောယေဝ, ဝါဠဝိဇ္ဈနာဒီသု ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဇဝနာနိ ဇဝန္တီတိ အနေကက္ခတ္တုံ တေနာကာရေန ပုဗ္ဗဘာဂိယေသု ဇဝနဝါရေသု ပဝတ္တေသု [Pg.228] သဗ္ဗပစ္ဆိမေ ဇဝနဝါရေ သတ္တ ဇဝနာနိ ဇဝန္တိ. ပဌမေ ဇဝနေ သတေကိစ္ဆာ ဟောန္တိ. တထာ ဒုတိယာဒီသူတိ ဓမ္မသဘာဝဒဿနမတ္တမေတံ, န ပန တသ္မိံ ခဏေ တေသံ တိကိစ္ဆာ ကေနစိ သက္ကာ ကာတုံ.

'සජ්ඣායන්තී' යනු ඒ දෘෂ්ටිය විදහා දක්වන ග්‍රන්ථ උගෙන කියවීමයි. 'වීමංසන්තී' යනු එහි අර්ථය විමසීමයි. 'තේසං' යනාදිය විමසන ආකාරය දැක්වීමයි. 'තස්මිං ආරම්මණේ' යනු පරිකල්පනය කරන ලද කර්ම ඵල රහිත බව ආදී වශයෙන් වූ, 'කරන්නාට පව් සිදු නොවේ' යනාදී ක්‍රමයෙන් පවතින ලබ්ධිය අරමුණු කොට ගෙනයි. 'මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨතී' යනු 'කරන්නාට පව් සිදු නොවේ' යනාදී වශයෙන් අසන්නට ලැබුණු කරුණු පිළිබඳව ඒ අයුරින්ම විතර්ක කිරීමෙන්, සිතෙහි එම කරුණ ස්වරූපයෙන්ම මතු වී පවතින කල්හි, දීර්ඝ කාලීන පුරුද්ද නිසා 'මෙය මෙසේමය' යනුවෙන් නිජ්ඣානක්ඛන්තියට (පිළිගැනීමට) පත්වේ. එසේ වැරදි ලෙස ගෙන නැවත නැවතත් එලෙසම ආසේවනය කරන, බහුලව කරන තැනැත්තාගේ මිච්ඡා විතර්කයෙන් යුක්ත වූ, මිච්ඡා වායාමයෙන් උපස්ථම්භනය වූ, තත්ත්වය නොවන දෙය 'එය තත්ත්වයයි' කියා ගන්නා වූ මිච්ඡා සතිය යන නම ලැබූ ඒ ලබ්ධිය හා සහගත වූ තණ්හාව පිහිටයි. 'චිත්තං ඒකග්ගං හෝති' යනු තමාගේ විතර්කාදී ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමෙන් ඒ අරමුණෙහි නොසැලී පවතින බැවින් අනේකග්‍රභාවය අතහැර ඒකාග්‍ර බවට පත්වීම හරියට අර්පණාවක් මෙනි. මෙහිදී සිත ප්‍රධාන කොට ගෙන මිච්ඡා සමාධියම කියන ලදී. ඔහු ද විශේෂ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ලැබූ භාවනා බලය ඇතිව මෙවැනි ස්ථානයක සමාධියට සමාන වූ කෘත්‍යයක්ම කරයි. එය මුව වැද්දන් ආදීන්ගේ (ඉලක්කයට විදීමේදී ඇතිවන) සමාධිය මෙන් දත යුතුය. 'ජවනානි ජවන්ති' යනු ඒ ආකාරයෙන්ම බොහෝ වාරයක් පූර්ව භාගයේ ජවන වාරයන් පැවති කල්හි, සියල්ලටම අවසාන ජවන වාරයෙහි ජවනයන් සතක් ජවනය වේ. පළමු ජවනයෙහිදී එය පිළියම් කළ හැකිය (මතය වෙනස් කළ හැකිය). දෙවන ආදී ජවනයන්හිදී ද එසේමය. මෙය ධර්ම ස්වභාවය දැක්වීමක් පමණකි, නමුත් ඒ මොහොතේ ඔවුන්ගේ එම මතය කිසිවෙකුටත් වෙනස් කළ නොහැක.

တတ္ထာတိ တေသု တီသု မိစ္ဆာဒဿနေသု. ကောစိ ဧကံ ဒဿနံ ဩက္ကမတီတိ ယဿ ဧကသ္မိံယေဝ အဘိနိဝေသော အာသေဝနာ စ ပဝတ္တာ, သော ဧကမေဝ ဒဿနံ ဩက္ကမတိ. ယဿ ပန ဒွီသု တီသုပိ ဝါ အဘိနိဝေသော အာသေဝနာ စ ပဝတ္တာ, သော ဒွေ တီဏိပိ ဩက္ကမတိ, ဧတေန ယာ ပုဗ္ဗေ ဥဘယပဋိဗာဟကတာမုခေန ဒီပိတာ အတ္ထသိဒ္ဓါ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိကတာ, သာ ပုဗ္ဗဘာဂိယာ. ယာ ပန မိစ္ဆတ္တနိယာမောက္ကန္တိဘူတာ, သာ ယထာသကံ ပစ္စယသမုဒါဂမသိဒ္ဓိတော ဘိန္နာရမ္မဏာနံ ဝိယ ဝိသေသာဓိဂမာနံ ဧကဇ္ဈံ အနုပ္ပတ္တိယာ အသင်္ကိဏ္ဏာ ဧဝါတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဧကသ္မိံ ဩက္ကန္တေပီ’’တိအာဒိနာ တိဿန္နမ္ပိ ဒိဋ္ဌီနံ သမာနဗလတံ သမာနဖလတဉ္စ ဒဿေတိ. တသ္မာ တိဿောပိ စေတာ ဧကဿ ဥပ္ပန္နာ အဗ္ဗောကိဏ္ဏာ ဧဝ, ဧကာယ ဝိပါကေ ဒိန္နေ ဣတရာ အနုဗလပ္ပဒါယိကာယော ဟောန္တိ. ‘‘ဝဋ္ဋခါဏု နာမေသာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ နေယျတ္ထံ, န နီတတ္ထံ. တထာ ဟိ ပပဉ္စသူဒနိယံ ‘‘ကိံ ပနေသ ဧကသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ နိယတော ဟောတိ, ဥဒါဟု အညသ္မိံ ပီတိ? ဧကသ္မိံယေဝ နိယတော, အာသေဝနဝသေန ပန ဘဝန္တရေပိ တံ တံ ဒိဋ္ဌိံ ရောစေတိ ယေဝါ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၁၂၉) ဝုတ္တံ. အကုသလဉှိ နာမေတံ အဗလံ ဒုဗ္ဗလံ, န ကုသလံ ဝိယ သဗလံ မဟာဗလံ. တသ္မာ ‘‘ဧကသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ နိယတော’’တိ ဝုတ္တံ. အညထာ သမ္မတ္တနိယာမော ဝိယ မိစ္ဆတ္တနိယာမောပိ အစ္စန္တိကော သိယာ, န စ အစ္စန္တိကော. ယဒိ ဧဝံ ဝဋ္ဋခါဏုဇောတနာ ကထန္တိ အာဟ ‘‘အာသေဝနဝသေန ပနာ’’တိအာဒိ. တသ္မာ ယထာ ‘‘သကိံ နိမုဂ္ဂေါပိ နိမုဂ္ဂေါ ဧဝ ဗာလော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ဝဋ္ဋခါဏုဇောတနာ. ယာဒိသေ ဟိ ပစ္စယေ ပဋိစ္စ အယံ တံ တံ ဒဿနံ ဩက္ကန္တော ပုန ကဒါစိ တပ္ပဋိပက္ခေ ပစ္စယေ ပဋိစ္စ တတော သီသုက္ခိပနမဿ န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, တသ္မာ ‘‘ယေဘုယျေန ဟိ ဧဝရူပဿ ဘဝတော ဝုဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ.

'තත්ථ' යනු ඒ මිච්ඡා දර්ශන තුන අතුරින් යන්නයි. 'කෝචි ඒකං දස්සනං ඔක්කමති' යනු යමෙකුට එක් දර්ශනයකම දැඩිව බැසගැනීම හා පුරුද්ද පවතී ද, ඔහු එක් දර්ශනයකටම බැසගනී. යමෙකුට දෙකක හෝ තුනකම බැසගැනීම හා පුරුද්ද ඇත්නම් ඔහු දෙකකට හෝ තුනකටම බැසගනී. මෙයින් කලින් දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ මුහුණුවරින් දක්වන ලද, අර්ථ වශයෙන් සිද්ධ වූ සියලු දෘෂ්ටි සහගත බව පූර්ව භාගයට අයත් වේ. යම් දෘෂ්ටියක් මිච්ඡත්ත නියාමයකට (නියත වැරදි බවට) බැසගැනීමක් වේ ද, එය ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් සිදුවන බැවින්, වෙනස් අරමුණු ඇති විශේෂ අවබෝධයන් එකට එක් නොවීම සේම අසංකීර්ණව පවතින බව පෙන්වයි. 'ඒකස්මිං ඔක්කන්තේපි' යනාදියෙන් දෘෂ්ටීන් තුනෙහිම සමාන බලය හා සමාන ඵලය පෙන්වයි. එබැවින් මෙම තුනම එක් අයෙකුට උපන් කල්හි මිශ්‍ර නොවී පවතී. එක් දෘෂ්ටියක් විපාක දෙන කල්හි අනෙක් ඒවා ඊට අනුබල දෙන්නන් වේ. 'වට්ටඛාණු නාමේසා' (මොහු සංසාර කණුවකි) යන මෙම වචනය නෙය්‍යත්ථ (පැහැදිලි කළ යුතු අර්ථ) වන අතර නීතත්ථ (සම්පූර්ණ වූ අර්ථ) නොවේ. එබැවින් පපඤ්චසූදනියෙහි 'මොහු එක් ආත්මයකටම පමණක් නියත වේ ද, නැතහොත් අනෙක් ආත්ම වලටත් ද?' යන්නට 'එක් ආත්මයකටම නියත වේ, නමුත් ආසේවනය (පුරුද්ද) නිසා වෙනත් භවයන්හිදී ද ඒ ඒ දෘෂ්ටියට රුචි කරයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. අකුසලය යනු අබල වූ දුබල දෙයකි, කුසලය මෙන් සබල වූ මහා බල ඇති දෙයක් නොවේ. එබැවින් 'එක් ආත්මයකටම නියත වේ' යැයි කියන ලදී. එසේ නොවන්නේ නම් සම්මත්ත නියාමය (මාර්ග ඵල ලැබීම) මෙන් මිච්ඡත්ත නියාමය ද අත්‍යන්ත (සදාකාලික) විය යුතුය, නමුත් එය අත්‍යන්ත නොවේ. එසේ නම් 'වට්ටඛාණු' යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ කෙසේ දැයි විමසූ විට 'ආසේවන වශයෙන්...' යනාදිය පැවසුණි. එබැවින් 'එක්වරක් ගිලුණු බාලයා ගිලුණාමය' යනුවෙන් යම් සේ පවසා ඇත් ද, 'වට්ටඛාණු' යන්න ද එසේමය. යම්බඳු ප්‍රත්‍යයන් නිසා මොහු ඒ ඒ දර්ශනයට බැසගත්තේ ද, නැවත කවදා හෝ ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ ප්‍රත්‍යයන් නිසා ඉන් හිස එසවීමක් (මිදීමක්) මොහුට සිදු නොවේ යැයි පැවසිය නොහැක. එබැවින් 'බොහෝ දුරට මෙබඳු වූවෙකුට භවයෙන් මිදීමක් නම් නැත' යනුවෙන් පවසන ලදී.

တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ သံသာရခါဏုဘာဝဿပိ ပစ္စယော အပဏ္ဏကဇာတော, တသ္မာ. ဘူတိကာမောတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထာနံ ဝသေန အတ္တနော ဂုဏေဟိ ဝဍ္ဎိကာမော.

'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් මෙසේ සංසාර කණුවක් වීමට ප්‍රත්‍ය වූයේ අපණ්ණක ජාතය (සෑම විටම පවතින ස්වභාවය) බැවිනි. 'භූතිකාමෝ' යනු මෙලොව, පරලොව හා පරමාර්ථ වශයෙන් තමාගේ ගුණ ධර්මයන්ගේ වැඩීම කැමති තැනැත්තායි.

ပကုဓကစ္စာယနဝါဒဝဏ္ဏနာ

පකුධ කච්චායන වාදය පිළිබඳ විස්තරය.

၁၇၄. အကတာတိ [Pg.229] သမေန ဝိသမေန ဝါ ကေနစိ ဟေတုနာ န ကတာ န ဝိဟိတာ. ကတဝိဓော ကရဏဝိဓိ နတ္ထိ ဧတေသန္တိ အကတဝိဓာနာ. ပဒဒွယေနာပိ လောကေ ကေနစိ ဟေတုပစ္စယေန နေသံ အနိဗ္ဗတ္တနဘာဝံ ဒဿေတိ. ဣဒ္ဓိယာပိ န နိမ္မိတာတိ ကဿစိ ဣဒ္ဓိမတော စေတောဝသိပ္ပတ္တဿ ဒေဝဿ, ဣဿရာဒိနော ဝါ ဣဒ္ဓိယာပိ န နိမ္မိတာ. အနိမ္မာပိတာ ကဿစိ အနိမ္မာပိတာ. ဝုတ္တတ္ထမေဝါတိ ဗြဟ္မဇာလဝဏ္ဏနာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၀) ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ဝဉ္ဈာတိ ဝဉ္ဈပသုဝဉ္ဈတာလာဒယော ဝိယ အဖလာ, ကဿစိ အဇနကာတိ အတ္ထော, ဧတေန ပထဝိကာယာဒီနံ ရူပါဒိဇနကဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ရူပသဒ္ဒါဒယော ဟိ ပထဝိကာယာဒီဟိ အပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိကာတိ တဿ လဒ္ဓိ. ပဗ္ဗတကူဋံ ဝိယ ဌိတာတိ ကူဋဋ္ဌာ, ယထာ ပဗ္ဗတကူဋံ ကေနစိ အနိဗ္ဗတ္တိတံ, ကဿစိ စ အနိဗ္ဗတ္တကံ, ဧဝမေတေ ပီတိ အဓိပ္ပာယော. ယမိဒံ ‘‘ဗီဇတော အင်္ကုရာဒိ ဇာယတီ’’တိ ဝုစ္စတိ, တံ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ တတော နိက္ခမတိ, န အဝိဇ္ဇမာနံ, အညထာ အညတောပိ အညဿ ဥပလဒ္ဓိ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ဌိတတ္တာတိ နိဗ္ဗိကာရာဘာဝေန ဌိတတ္တာ. န စလန္တီတိ ဝိကာရံ နာပဇ္ဇန္တိ. ဝိကာရာဘာဝတော ဟိ တေသံ သတ္တန္နံ ကာယာနံ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတတာ. အနိဉ္ဇနဉ္စ အတ္တနော ပကတိယာ အဝဋ္ဌာနမေဝ. တေနာဟ ‘‘န ဝိပရိဏမန္တီ’’တိ. အဝိပရိဏာမဓမ္မတ္တာ ဧဝ ဟိ တေ အညမညံ န ဗျာဗာဓေန္တိ. သတိ ဟိ ဝိကာရံ အာပါဒေတဗ္ဗတာယ ဗျာဗာဓကတာပိ သိယာ, တထာ အနုဂ္ဂဟေတဗ္ဗတာယ အနုဂ္ဂါဟကတာတိ တဒဘာဝံ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ နာလန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပထဝီ ဧဝ ကာယေကဒေသတ္တာ ပထဝိကာယော. ဇီဝသတ္တမာနံ ကာယာနံ နိစ္စတာယ နိဗ္ဗိကာရဘာဝတော န ဟန္တဗ္ဗတာ, န ဃာတေတဗ္ဗတာ စာတိ နေဝ ကောစိ ဟန္တာ ဝါ ဃာတေတာ ဝါ, တေနေဝါဟ ‘‘သတ္တန္နံ တွေဝ ကာယာန’’န္တိအာဒိ. ယဒိ ကောစိ ဟန္တာ နတ္ထိ, ကထံ သတ္ထပ္ပဟာရောတိ အာဟ ‘‘ယထာ မုဂ္ဂရာသိ အာဒီသူ’’တိအာဒိ. ကေဝလံ သညာမတ္တမေဝ ဟောတိ. ဟနနဃာတနာဒိ ပန ပရမတ္ထတော နတ္ထေဝ ကာယာနံ အဝိကောပနီယဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

174. ‘අකතා’ යනු සාධාරණ හෝ අසාධාරණ වූ යම්කිසි හේතුවකින් නොකරන ලද, සම්පාදනය නොකරන ලද යන්නයි. ඔවුන් කෙරෙහි කළ යුතු කිසිදු ක්‍රියාවක් නොමැති බැවින් ‘අකතවිධානා’ නම් වේ. පද දෙකෙන්ම ලෝකයෙහි කිසිදු හේතු ප්‍රත්‍යයකින් මොවුන්ගේ නූපදින බව දක්වයි. ‘ඉද්ධියාපි න නිම්මිතා’ යනු සෘද්ධිමත් වූ, චිත්ත වශීභාවයට පත් වූ යම් දේවතාවකුගේ හෝ ඊශ්වරාදීන්ගේ සෘද්ධියකින් හෝ නිර්මාණය නොකරන ලද්දකි. ‘අනිම්මාපිතා’ යනු කිසිවෙකු ලවා නිර්මාණය කරවන ලද්දක් ද නොවන බවයි. ‘වුත්තත්ථමේව’ යනු බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි (දී. නි. අට්ඨ. 1.30) කියන ලද අර්ථයම වේ. ‘වඤ්ඣා’ යනු වඳ පශූන් හා වඳ තල් ගස් ආදිය මෙන් නිසරු වූ, කිසිවක් නූපදවන්නා වූ යන අර්ථයයි. මෙයින් පඨවි කාය ආදීන්ගේ රූප ආදිය ඉපදවීමේ ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. රූප ශබ්දාදීහු පඨවි කාය ආදීන්ගෙන් ස්වායත්තව පවතින්නාහුය යනු ඒ ලබ්ධියයි. ‘පබ්බතකූටං විය ඨිතා’ යනු පර්වත කූටයක් මෙන් නිශ්චලව සිටින්නාහුය. යම් සේ පර්වත කූටය කිසිවෙකු විසින් උපදවන ලද්දක් නොවේද, කිසිවක් නූපදවන්නේද, මොවුන්ද එසේමය යනු අදහසයි. ‘බීජයෙන් අංකුරය උපදී’ යයි යමක් කියනු ලැබේද, එය එහි පවත්නා වූ දෙයක්ම එයින් නික්මෙයි මිස නොපවත්නා දෙයක් නොවේ. එසේ නොවේ නම් වෙනත් තැනකිනුත් වෙනත් දෙයක් ලැබිය හැකිය යනු අදහසයි. ‘ඨිතත්තා’ යනු විකාරයක් නොමැති බැවින් ස්ථීරව පවතින බවයි. ‘න චලන්ති’ යනු විපර්යාසයකට පත් නොවේ. විපර්යාසයක් නොමැති බැවින් ඒ සප්ත කායන්ගේ ඉන්ද්‍රඛීලයක් මෙන් පැවතීම සිදුවේ. ‘අනිඤ්ජනං’ යනු තමන්ගේ ප්‍රකෘතියෙන්ම පැවතීමයි. එබැවින් ‘න විපරිණමන්ති’ යයි කීහ. අවිපරිණාම ධර්ම බැවින්ම ඔවුහු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් පීඩාවට පත් නොකරති. විපර්යාසයක් කළ හැකි බවක් ඇති කල්හි පීඩා කිරීමක් ද විය හැකිය, එසේම අනුග්‍රහ කළ හැකි බවක් ඇති කල්හි අනුග්‍රහ කිරීමක් ද විය හැකිය. ඒ බව පෙන්වීමට පාලියෙහි ‘නාලන්ති’ ආදිය වදාරන ලදී. ‘පඨවි කාය’ යනු කායයේ එක් කොටසක් වූ පඨවියයි. ජීවය සහිත සත්ව වූ කායන්ගේ නිත්‍යභාවය හා අවිකාරීභාවය නිසා මැරිය නොහැකි බවත් මැරවිය නොහැකි බවත් කියවේ. එබැවින් කිසිවෙකු මරන්නෙක් හෝ මරවන්නෙක් නොමැත. ‘සත්තන්නං ත්වේව කායානං’ ආදිය එබැවින් වදාරන ලදී. ඉදින් කිසිදු මරන්නෙක් නොමැති නම් ආයුධ පහර වැදීම කෙසේ සිදුවේදැයි විමසූ විට ‘යථා මුග්ගරාසි ආදීසු’ යනාදිය වදාරන ලදී. එය හුදෙක් සංඥා මාත්‍රයක් පමණකි. පරමාර්ථ වශයෙන් කායන්ගේ වෙනස් කළ නොහැකි ස්වභාවය නිසා මැරීම හෝ මැරවීම ආදිය සැබවින්ම නොමැත යනු අදහසයි.

နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တဝါဒဝဏ္ဏနာ

නිගණ්ඨ නාටපුත්තවාදය පිළිබඳ විස්තරය

၁၇၇. စတ္တာရော ယာမာ ဘာဂါ စတုယာမာ, စတုယာမာ ဧဝ စာတုယာမာ, ဘာဂတ္ထော ဟိ ဣဓ ယာမ-သဒ္ဒေါ ယထာ ‘‘ရတ္တိယာ ပဌမော ယာမော’’တိ[Pg.230]. သော ပနေတ္ထ ဘာဂေါ သံဝရလက္ခဏောတိ အာဟ ‘‘စာတုယာမသံဝုတောတိ စတုကောဋ္ဌာသေန သံဝရေန သံဝုတော’’တိ. ပဋိက္ခိတ္တသဗ္ဗသီတောဒကောတိ ပဋိက္ခိတ္တသဗ္ဗသီတောဒကပရိဘောဂေါ. သဗ္ဗေန ပါပဝါရဏေန ယုတ္တောတိ သဗ္ဗပ္ပကာရေန သံဝရလက္ခဏေန သမန္နာဂတော. ဓုတပါပေါတိ သဗ္ဗေန နိဇ္ဇရလက္ခဏေန ပါပဝါရဏေန ဝိဓုတပါပေါ. ဖုဋ္ဌောတိ အဋ္ဌန္နမ္ပိ ကမ္မာနံ ခေပနေန မောက္ခပ္ပတ္တိယာ ကမ္မက္ခယလက္ခဏေန သဗ္ဗေန ပါပဝါရဏေန ဖုဋ္ဌော တံ ပတွာ ဌိတော. ကောဋိပ္ပတ္တစိတ္တောတိ မောက္ခာဓိဂမေနေဝ ဥတ္တမမရိယာဒပ္ပတ္တစိတ္တော. ယတတ္တောတိ ကာယာဒီသု ဣန္ဒြိယေသု သံယမေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော သံယတစိတ္တော. သုပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တောတိ နိဿေသတော သုဋ္ဌု ပတိဋ္ဌိတစိတ္တော. သာသနာနုလောမံ နာမ ပါပဝါရဏေန ယုတ္တတာ. တေနာဟ ‘‘ဓုတပါပေါ’’တိအာဒိ. အသုဒ္ဓလဒ္ဓိတာယာတိ ‘‘အတ္ထိ ဇီဝေါ, သော စ သိယာ နိစ္စော, သိယာ အနိစ္စော’’တိ ဧဝမာဒိအသုဒ္ဓလဒ္ဓိတာယ. သဗ္ဗာတိ ကမ္မပကတိဝိဘာဂါဒိဝိသယာ သဗ္ဗာ နိဇ္ဈာနက္ခန္တိယော. ဒိဋ္ဌိယေ ဝါတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ဇာတာ.

177. ‘චත්තාරෝ යාමා’ යනු කොටස් හතරකි. ‘යාම’ ශබ්දය මෙහිදී ‘රාත්‍රියේ ප්‍රථම යාමය’ යන්නෙහි මෙන් කොටස යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. එය මෙහිදී සංවර ලක්ෂණය වූ කොටසක් බැවින් ‘චාතුයාම සංවුතෝ’ යනු සතර ආකාර වූ සංවරයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘පටික්ඛිත්ත සබ්බසීතෝදකෝ’ යනු සියලු සීතල පැන් පරිභෝජනය ප්‍රතික්ෂේප කළ තැනැත්තායි. ‘සබ්බේන පාපවාරණේන යුත්තෝ’ යනු සියලු ආකාර වූ සංවර ලක්ෂණයෙන් සමන්විත වූ බවයි. ‘ධුතපාපෝ’ යනු සියලු නිර්ජරා ලක්ෂණ සහිත පාප වාරණයෙන් පාපයන් දුරු කළ තැනැත්තායි. ‘ඵුට්ඨෝ’ යනු අට වැදෑරුම් කර්මයන් ගෙවා දැමීමෙන් මෝක්ෂයට පත්වීම වූ කර්මක්ෂය ලක්ෂණයෙන් යුත් සියලු පාප වාරණයෙන් ස්පර්ශ කරන ලද හෙවත් එයට පැමිණ සිටින තැනැත්තායි. ‘කොටිප්පත්ත චිත්තෝ’ යනු මෝක්ෂය අවබෝධ කර ගැනීමෙන්ම උත්තම සීමාවට පැමිණි සිතක් ඇති තැනැත්තායි. ‘යතත්තෝ’ යනු කායාදී ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර විය යුතු වෙනත් දෙයක් නොමැති බැවින් සංවර වූ සිතක් ඇති තැනැත්තායි. ‘සුප්පතිට්ඨිත චිත්තෝ’ යනු සම්පූර්ණයෙන්ම මැනවින් පිහිටි සිතක් ඇති තැනැත්තායි. ශාසනයට අනුකූල බව නම් පාපයන් වැළැක්වීමෙන් යුක්ත වීමයි. එබැවින් ‘ධුතපාපෝ’ ආදිය වදාරන ලදී. ‘අසුද්ධ ලද්ධිතායා’ යනු ‘ජීවයක් ඇත, එය ඇතැම් විට නිත්‍ය වේ, ඇතැම් විට අනිත්‍ය වේ’ යනාදී අශුද්ධ ලබ්ධි නිසාය. ‘සබ්බා’ යනු කර්ම ස්වභාවය හා විභාගය ආදිය විෂය කරගත් සියලු නිජ්ඣානක්ඛන්තියෝය. ‘දිට්ඨියේ වා’ යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටීන්ම උපන් බවයි.

သဉ္စယဗေလဋ္ဌပုတ္တဝါဒဝဏ္ဏနာ

සංජය බෙල්ලට්ඨිපුත්තවාදය පිළිබඳ විස්තරය

၁၇၉-၁၈၁. အမရာဝိက္ခေပေ ဝုတ္တနယော ဧဝါတိ ဗြဟ္မဇာလေ အမရာဝိက္ခေပဝါဒသံဝဏ္ဏနာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၁-၆၃) ဝုတ္တနယော ဧဝ ဝိက္ခေပဗျာကရဏဘာဝတော, တထေဝ စေတ္ထ ဝိက္ခေပဝါဒဿ အာဂတတ္တာ.

179-181. අමරාවික්ඛේපවාදයෙහි කියන ලද ක්‍රමයම මෙහි ද යෙදේ. එනම් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයේ අමරාවික්ඛේපවාද වර්ණනාවෙහි (දී. නි. අට්ඨ. 1.61-63) කියන ලද ක්‍රමයම මෙහිද ව්‍යාකූල ප්‍රකාශ ඉදිරිපත් කිරීමේ ස්වභාවයෙන් යුක්තව එලෙසම පැමිණ ඇති බැවිනි.

ပဌမသန္ဒိဋ္ဌိကသာမညဖလဝဏ္ဏနာ

ප්‍රථම සාන්දෘෂ්ටික ශාමණ්‍ය ඵල විස්තරය

၁၈၃. ယထာ တေ ရုစ္စေယျာတိ ဣဒါနိ မယာ ပုစ္ဆိယမာနော အတ္ထော ယထာ တဝ စိတ္တေ ရောစေယျ. ဃရဒါသိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ဇာတော အန္တောဇာတော. ဓနေန ကီတော ဓနက္ကီတော. ဗန္ဓဂ္ဂါဟဂဟိတော ကရမရာနီတော. သာမန္တိ သယမေဝ. ဒါသဗျန္တိ ဒါသဘာဝံ. ကောစိ ဒါသောပိ သမာနော အလသော ကမ္မံ အကရောန္တော ‘‘ကမ္မကာရော’’တိ န ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘အနလသော ကမ္မကရဏသီလောယေဝါ’’တိ. ပဌမမေဝါတိ အာသန္နတရဋ္ဌာနူပသင်္ကမနတော ပဂေဝ ပုရေတရမေဝ. ပစ္ဆာတိ သာမိကဿ နိပဇ္ဇာယ ပစ္ဆာ. သယနတော အဝုဋ္ဌိတေတိ ရတ္တိယာ ဝိဘာယနဝေလာယ သေယျတော အဝုဋ္ဌိတေ. ပစ္စူသကာလတော ပဋ္ဌာယာတိ အတီတာယ [Pg.231] ရတ္တိယာ ပစ္စူသကာလတော ပဋ္ဌာယ. ယာဝ သာမိနော ရတ္တိံ နိဒ္ဒေါက္ကမနန္တိ အပရာယ ပဒေါသဝေလာယံ ယာဝ နိဒ္ဒေါက္ကမနံ. ကိံ ကာရန္တိ ကိံ ကရဏီယံ, ကိံကာရဘာဝတော ပုစ္ဆိတွာ ကာတဗ္ဗဝေယျာဝစ္စန္တိ အတ္ထော.

183. ‘යථා තේ රුච්චෙය්යා’ යනු දැන් මා විසින් විමසනු ලබන කරුණ යම් සේ ඔබගේ සිතට ප්‍රිය වේ ද (එසේ පිළිතුරු දෙන්න). ‘අන්තෝජාත’ යනු නිවසේ දාසියකගේ කුසින් උපන් තැනැත්තායි. ‘ධනක්කීත’ යනු මුදලට මිලදී ගත් තැනැත්තායි. ‘කරමරානීත’ යනු සතුරන් විසින් අල්ලාගෙන එන ලද තැනැත්තායි. ‘සාමං’ යනු තමාම යන්නයි. ‘දාසබ්‍යං’ යනු දාස භාවයයි. කිසිදු දාසයෙක් අලසව කටයුතු නොකරන්නේ නම් ඔහු ‘කම්කරුවෙකු’ යයි නොකියනු ලබන බැවින් ‘අනලසෝ කම්මකරණ සීලෝ යේව’ යයි කියන ලදී. ‘පඨමමේව’ යනු ස්වාමියා ළඟට පැමිණිය යුතු බැවින් ඔහුට කලින්ම පැමිණෙන්නා වූ තැනැත්තායි. ‘පච්ඡා’ යනු ස්වාමියා නිදාගත් පසුව නිදාගන්නා බවයි. ‘සයනතෝ අවුට්ඨිතේ’ යනු රාත්‍රිය පහන් වන වේලාවේ ස්වාමියා යහනෙන් නැගිටීමට පෙර නැගිටීමයි. ‘පච්චූසකාලතෝ පට්ඨායා’ යනු ගතවූ රාත්‍රියේ අලුයම් කාලයේ සිටය. ‘යාව සාමිනෝ රත්තිං නිද්දොක්කමනං’ යනු පසුව එළඹෙන රාත්‍රියේ ස්වාමියා නින්දට යන තෙක්ය. ‘කිං කාරං’ යනු කුමක් කළ යුතුද යන්නයි. තමන් විසින් කළ යුතු දේ කුමක්දැයි විමසා කළ යුතු වතාවත් යනු අර්ථයයි.

ဒေဝေါ ဝိယာတိ အာဓိပစ္စပရိဝါရာဒိသမ္ပတ္တိသမန္နာဂတော ပဓာနဒေဝေါ ဝိယ. သော ဝတဿာဟန္တိ သော ဝတ အဿံ အဟံ. သော ရာဇာ ဝိယ အဟမ္ပိ ဘဝေယျံ, ကထံ ပုညာနိ ကရေယျံ, ယဒိ ပုညာနိ ဥဠာရာနိ ကရေယျန္တိ ယောဇနာ. ‘‘သော ဝတဿ’ဿ’’န္တိ ပါဌေ သော ရာဇာ အဿ အဟံ အဿံ ဝတ, ယဒိ ပုညာနိ ကရေယျန္တိ ယောဇနာ. တေနာဟ ‘‘အယမေဝတ္ထော’’တိ. အဿန္တိ ဥတ္တမပုရိသပ္ပယောဂေ အဟံ-သဒ္ဒေါ အပ္ပယုတ္တောပိ ပယုတ္တော ဧဝ ဟောတိ. ယာဝဇီဝံ န သက္ခိဿာမိ ဒါတုန္တိ ယာဝဇီဝံ ဒါနတ္ထာယ ဥဿာဟံ ကရောန္တောပိ ယံ ရာဇာ ဧကံ ဒိဝသံ ဒေတိ, တတော သတဘာဂမ္ပိ ဒါတုံ န သက္ခိဿာမိ. တသ္မာ ပဗ္ဗဇိဿာမီတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာယံ ဥဿာဟံ ကတွာတိ ယောဇနာ.

‘දේවෝ විය’ යනු ආධිපත්‍යය හා පිරිවර සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ ප්‍රධාන දෙවියකු මෙනි. ‘සෝ වතස්සාහං’ යනු ඒ රජු මෙන් මමත් වන්නේ නම් කෙතරම් යහපත්ද, මමත් ඔහු මෙන් වී කෙසේ නම් පින් දහම් කරන්නෙම්ද, ඉදින් මම උදාර වූ පින්කම් කරන්නෙම් නම් යනුවෙන් සම්බන්ධ වේ. ‘සෝ වතස්ස’ස්සං’ යන පාඨයෙහි ඒ රජු මම වන්නේ නම් ඉතා යහපත්ය, ඉදින් පින්කම් කරන්නේ නම් යනු අර්ථයයි. එබැවින් ‘අයමේවත්ථෝ’ යයි කීහ. ‘අස්සං’ යනු උත්තම පුරුෂ යෝගයේදී ‘අහං’ ශබ්දය ප්‍රකාශිතව හෝ අප්‍රකාශිතව වුවද නිවැරදිව යෙදේ. ‘යාවජීවං න සක්ඛිස්සාමි දාතුං’ යනු ජීවිතාන්තය දක්වා දන් දීමට උත්සාහ කළත්, රජු එක දිනකදී දෙන දානයෙන් සියයෙන් පංගුවක්වත් දීමට මම සමර්ථ නොවන්නෙමි. ‘තස්මා පබ්බජිස්සාමි’ යනු එබැවින් මහණ වීමට උත්සාහ කරමි යනුවෙන් යොදාගත යුතුය.

ကာယေန သံဝုတောတိ ကာယေန သံဝရိတဗ္ဗံ ကာယဒွါရေန ပဝတ္တနကံ ပါပဓမ္မံ သံဝရိတွာ ဝိဟရေယျာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ကာယေန ပိဟိတော ဟုတွာ’’တိအာဒိ. ဃာသစ္ဆာဒနေန ပရမတာယာတိ ဃာသစ္ဆာဒနပရိယေသနေ သလ္လေခဝသေန ပရမတာယ, ဥက္ကဋ္ဌဘာဝေ သဏ္ဌိတော ဃာသစ္ဆာဒနမေဝ ဝါ ပရမံ ပရာ ကောဋိ ဧတဿ, န တတော ပရံ ကိဉ္စိ အာမိသဇာတံ ပရိယေသတိ ပစ္စာသိသတိ စာတိ ဃာသစ္ဆာဒနပရမော, တဗ္ဘာဝေါ ဃာသစ္ဆာဒနပရမတာ, တဿာ ဃာသစ္ဆာဒနပရမတာယ. ဝိဝေကဋ္ဌကာယာနန္တိ ဂဏသင်္ဂဏိကတော ပဝိဝိတ္တေ ဌိတကာယာနံ. နေက္ခမ္မာဘိရတာနန္တိ ဈာနာဘိရတာနံ. တာယ ဧဝ ဈာနာဘိရတိယာ ပရမံ ဥတ္တမံ ဝေါဒါနံ ဝိသုဒ္ဓိံ ပတ္တတာယ ပရမဝေါဒါနပ္ပတ္တာနံ. ကိလေသူပဓိအဘိသင်္ခါရူပဓီနံ အစ္စန္တဝိဂမေန နိရုပဓီနံ. ဝိသင်္ခါရဂတာနန္တိ အဓိဂတနိဗ္ဗာနာနံ. ဧတ္ထ စ ပဌမော ဝိဝေကော ဣတရေဟိ ဒွီဟိ ဝိဝေကေဟိ သဟာပိ ပတ္တဗ္ဗော ဝိနာပိ, တထာ ဒုတိယော. တတိယော ပန ဣတရေဟိ ဒွီဟိ သဟေဝ ပတ္တဗ္ဗော, န ဝိနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဂဏေ ဇနသမာဂမေ သန္နိပတနံ ဂဏသင်္ဂဏိကာ, တံ ပဟာယ ဧကော ဝိဟရတိ စရတိ ပုဂ္ဂလဝသေန အသဟာယတ္တာ. စိတ္တေ ကိလေသာနံ သန္နိပတနံ စိတ္တကိလေသသင်္ဂဏိကာ, တံ ပဟာယ ဧကော ဝိဟရတိ ကိလေသဝသေန အသဟာယတ္တာ. မဂ္ဂဿ [Pg.232] ဧကစိတ္တက္ခဏိကတ္တာ, ဂေါတြဘုအာဒီနဉ္စ အာရမ္မဏမတ္တတ္တာ န တေသံ ဝသေန သာတိသယာ နိဗ္ဗုတိသုခသမ္ဖုသနာ, ဖလသမာပတ္တိနိရောဓသမာပတ္တိဝသေန သာတိသယာတိ အာဟ ‘‘ဖလသမာပတ္တိံ ဝါ နိရောဓသမာပတ္တိံ ဝါ ပဝိသိတွာ’’တိ. ဖလပရိယောသာနော ဟိ နိရောဓောတိ.

'කයින් සංවර වූ' (කායේන සංවුතෝ) යනු කයින් සංවර විය යුතු වූ, කාය ද්වාරයෙන් පවත්නා වූ පාප ධර්මයන් සංවර කරගෙන වාසය කරන්නේය යන්න මෙහි අර්ථය බව දක්වමින් 'කයින් වසාගත් (පිහිත) වූයේ' යනාදිය කියන ලදී. 'ඝාසච්ඡාදන පරමතාය' යනු ආහාර සහ වස්ත්‍ර සෙවීමේදී සල්ලේඛ (කෙලෙස් සූරා දැමීමේ) ස්වභාවයෙන් යුතුව උත්කෘෂ්ට භාවයෙහි පිහිටීමයි. එසේත් නැතිනම් ආහාර සහ වස්ත්‍රය ම ඔහුගේ පරම කෙළවර (සීමාව) වූ බැවින්, ඉන් එහාට කිසිදු ආමිසයක් නොසොයන, අපේක්ෂා නොකරන බැවින් 'ඝාසච්ඡාදන පරම' නම් වේ. එහි ස්වභාවය ඝාසච්ඡාදන පරමතාවයි. 'විවේකට්ඨ කායානං' යනු පිරිස් පිරිවරා සිටීමෙන් (ගණ සඟණිකාවෙන්) වෙන්ව හුදෙකලාව සිටින ශරීර ඇත්තවුන්ට යන්නයි. 'නෙක්ඛම්මාභිරතානං' යනු ධ්‍යානයෙහි ඇලුනවුන්ට යන්නයි. ඒ ධ්‍යාන ඇල්ම නිසාම පරම වූ උත්තම වූ පාරිශුද්ධියට පැමිණි බැවින් 'පරම වෝදානප්පත්තානං' නම් වේ. කෙලෙස් උපධි සහ අභිසංඛාර උපධීන්ගෙන් සම්පූර්ණයෙන් තොර වූ බැවින් 'නිරුපධීනං' නම් වේ. 'විසංඛාරගතානං' යනු නිවන අවබෝධ කරගත් අයට යන්නයි. මෙහි පළමු විවේකය (කාය විවේකය) ඉතිරි විවේක දෙක (චිත්ත, උපධි) සමඟ හෝ රහිතව හෝ ලැබිය හැකිය, දෙවැන්න ද එසේමය. නමුත් තුන්වැන්න ඉතිරි දෙක සමඟම ලැබිය යුතු බවත්, එය රහිතව නොලැබෙන බවත් දත යුතුය. පිරිසක් මැද හෝ ජන සමාගමක එක් රැස් වීම 'ගණ සඟණිකා' නම් වේ. එය අතහැර පුද්ගල වශයෙන් අසහායව තනිව වාසය කරයි. සිතෙහි කෙලෙස් එක් රැස් වීම 'චිත්ත කෙලෙස් සඟණිකා' නම් වේ. එය අතහැර කෙලෙස් අසහායව තනිව වාසය කරයි. මාර්ග සිත එක් චිත්තක්ෂණයකට සීමා වන බැවිනුත්, ගෝත්‍රභූ ආදී සිතුවිලි අරමුණු මාත්‍රයක් පමණක් වන බැවිනුත් ඒ මඟින් නිවන් සුවය ස්පර්ශ කිරීම අතිශය උසස් ලෙස සිදු නොවේ. ඵල සමපත්තිය හෝ නිරෝධ සමපත්තිය මඟින් එය අතිශය උසස් ලෙස සිදුවන බැවින් 'ඵල සමපත්තියට හෝ නිරෝධ සමපත්තියට පැමිණ' යැයි කියන ලදී. මන්ද නිරෝධය ඵලය කෙළවර කොට ඇත්තක් බැවිනි.

၁၈၄. အဘိဟရိတွာတိ အဘိမုခီဘာဝေန နေတွာ. ‘‘အဟံ စီဝရာဒီဟိ ပယောဇနံ သာဓေဿာမီ’’တိ ဝစနသေသော. သပ္ပာယန္တိ သဗ္ဗဂေလညပဟရဏဝသေန ဥပကာရာဝဟံ. ဘာဝိနာ အနတ္ထတော ပရိပါလနဝသေန ဂေါပနာ ရက္ခာဂုတ္တိ. ပစ္စုပ္ပန္နဿ နိသေဓဝသေန အာဝရဏဂုတ္တိ.

184. 'අභිහරිත්වා' යනු ඉදිරියට ගෙන ගොස් යන්නයි. 'මම චීවරාදියෙන් ප්‍රයෝජනය සාධන්නෙමි' යනු මෙහි ඉතිරි වාක්‍ය කොටසයි. 'සප්පායං' යනු සියලු ගිලන් බව දුරු කිරීමේ මාර්ගයෙන් උපකාරී වන දෙයයි. අනාගතයේ ඇතිවිය හැකි අනර්ථයෙන් ආරක්ෂා කරගැනීම 'ගෝපනා' හෙවත් 'රක්ඛාගුත්ති' (රැකීම) නම් වේ. වර්තමානයෙහි පවත්නා දේ වැළැක්වීමෙන් වන රැකවරණය 'ආවරණ ගුත්ති' (වැසීම) නම් වේ.

ဒုတိယသန္ဒိဋ္ဌိကသာမညဖလဝဏ္ဏနာ

දෙවන සාන්දෘෂ්ටික සාමඤ්ඤඵල වර්ණනාවයි.

၁၈၆. ကသတီတိ ကသိံ ကရောတိ. ဂဟပတိကောတိ ဧတ္ထ က-သဒ္ဒေါ အပ္ပတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ဧကဂေဟမတ္တေ ဇေဋ္ဌကော’’တိ, တေန အနေကကုလဇေဋ္ဌကဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ကရံ ကရောတီတိ ကရံ သမ္ပာဒေတိ. ဝဍ္ဎေတီတိ ဥပရူပရိ သမ္ပာဒနေန ဝဍ္ဎေတိ. ဧဝံ အပ္ပမ္ပိ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတုံ ဒုက္ကရန္တိ အယမတ္ထော လဋုကိကောပမသုတ္တေန (မ. နိ. ၂.၁၅၁, ၁၅၂) ဒီပေတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘သေယျထာပိ, ဥဒါယိ, ပုရိသော ဒလိဒ္ဒေါ အဿကော အနာဠှိယော, တဿဿ ဧကံ အဂါရကံ ဩလုဂ္ဂဝိလုဂ္ဂံ ကာကာတိဒါယိံ နပရမရူပ’’န္တိ ဝိတ္ထာရော. ယဒိ အပ္ပမ္ပိ ဘောဂံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတုံ ဒုက္ကရံ, ကသ္မာ ဒါသဝါရေ ဘောဂဂ္ဂဟဏံ န ကတန္တိ အာဟ ‘‘ဒါသဝါရေ ပနာ’’တိအာဒိ. ယထာ စ ဒါသဿ ဘောဂါပိ အဘောဂါ ပရာယတ္တဘာဝတော, ဧဝံ ဉာတယော ပီတိ ဒါသဝါရေ ဉာတိပရိဝဋ္ဋဂ္ဂဟဏမ္ပိ န ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

186. 'කසති' යනු සී සෑම (ගොවිතැන්) කරයි යන්නයි. 'ගහපතිකො' යන්නෙහි 'ක' ශබ්දය අල්ප යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් 'එක් නිවසක පමණක් ප්‍රධානියා' යැයි කියන ලදී. එමඟින් කුල රැසක ප්‍රධානත්වය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'කරං කරෝති' යනු බදු ගෙවයි (සම්පාදනය කරයි) යන්නයි. 'වඩ්ඪේති' යනු වඩ වඩාත් උපදවමින් දියුණු කරයි යන්නයි. මෙසේ ස්වල්ප වූ දේ පවා අතහැර පැවිදි වීම දුෂ්කර බව ලටුකිකෝපම සූත්‍රය මඟින් වටහා ගත යුතුය. ඒ බව 'උදායි, දිළිඳු වූ, කිසිවක් නැති, ධනයක් නැති පුරුෂයෙක් වේ ද, ඔහුට දිරාගිය, කපුටන්ට පවා ඇතුළු විය හැකි, එතරම් ප්‍රියකරු නොවන එක් කුඩා නිවසක් තිබේ ද...' යනාදී වශයෙන් විස්තර වේ. ඉදින් ස්වල්ප වූ භෝග සම්පත් පවා අතහැර පැවිදි වීම දුෂ්කර නම්, දාසයා පිළිබඳ විස්තරයේදී භෝගයන් ගැන සඳහන් නොකළේ මන්ද යත්, 'දාස වාරයෙහි වනාහි' යනාදිය කියන ලදී. දාසයාගේ භෝගයන් වුව ද ඔහු පරාධීන (අනුන්ට අයත්) බැවින් ඒවා ඔහුගේ භෝග නොවේ. එසේම ඔහුගේ නෑයන් ද අනුන්ට අයත් බැවින් දාසයා පිළිබඳ විස්තරයේදී ඥාති පිරිවර ගැන සඳහන් නොකළ බව දත යුතුය.

ပဏီတတရသာမညဖလဝဏ္ဏနာ

වඩාත් ප්‍රණීත වූ සාමඤ්ඤඵල වර්ණනාවයි.

၁၈၉. ဧဝရူပါဟီတိ ယထာဝုတ္တဒါသကဿကူပမာသဒိသာဟိ ဥပမာဟိ သာမညဖလံ ဒီပေတုံ ပဟောတိ ဘဂဝါ သကလမ္ပိ ရတ္တိန္ဒိဝံ တတော ဘိယျောပိ အနန္တပဋိဘာနတာယ ဝိစိတ္တနယဒေသနဘာဝတော. တထာပီတိ သတိပိ ဒေသနာယ ဥတ္တရုတ္တရာဓိကနာနာနယဝိစိတ္တဘာဝေ.

189. 'ඒවරූපාහි' යනු ඉහත සඳහන් කළ දාසයා සහ ගොවියා පිළිබඳ උපමා වැනි උපමා මඟින් සාමඤ්ඤඵලයන් පැහැදිලි කිරීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මුළු රෑ දහවල් පුරා වුව ද, ඊටත් වඩා වුව ද උන්වහන්සේගේ අනන්ත වූ ප්‍රතිභානය නිසා විසිතුරු දේශනා ක්‍රමවලින් දේශනා කිරීමට හැකියාව පවතී. 'තථාපි' යනු දේශනාව එසේ වඩ වඩාත් අධික වූ විවිධ ක්‍රමවලින් විසිතුරු වූවත් යන්නයි.

ဧကတ္ထမေတံ ပဒံ သာဓုသဒ္ဒဿေဝ က-ကာရေန ဝဍ္ဎိတွာ ဝုတ္တတ္တာ, တေနေဝ သာဓုက-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝဒန္တေန အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန သာဓု-သဒ္ဒေါ ဥဒါဟဋော. အာယာစနေတိ အဘိမုခယာစနေ, အဘိပတ္ထနာယန္တိ အတ္ထော. သမ္ပဋိစ္ဆနေတိ ပဋိဂ္ဂဏှနေ[Pg.233]. သမ္ပဟံသနေတိ သံဝိဇ္ဇမာနဂုဏဝသေန ဟံသနေ တောသနေ, ဥဒဂ္ဂတာကရဏေတိ အတ္ထော. ဓမ္မရုစီတိ ပုညကာမော. ပညာဏဝါတိ ပညဝါ. အဒ္ဒုဗ္ဘောတိ အဒူသကော, အနုပဃာတကောတိ အတ္ထော. ဣဓာပီတိ ဣမသ္မိံ သာမညဖလေပိ. အယံ သာဓု-သဒ္ဒေါ. ဒဠှီကမ္မေတိ သက္ကစ္စ ကိရိယာယံ. အာဏတ္တိယန္တိ အာဏာပနေ. ‘‘သုဏောဟိ သာဓုကံ မနသိ ကရောဟီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ သာဓုက-သဒ္ဒေန သဝနမနသိကာရာနံ သက္ကစ္စကိရိယာ ဝိယ တဒါဏာပနမ္ပိ ဇောတိတံ ဟောတိ, အာယာစနတ္ထတာ ဝိယ စဿ အာဏာပနတ္ထတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သုန္ဒရေပီတိ သုန္ဒရတ္ထေပိ. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တေန သာဓုက-သဒ္ဒဿ အတ္ထတ္တယေန ပကာသိတံ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒဠှီကမ္မတ္ထေန ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

මෙම පදය 'සාධු' ශබ්දයටම 'ක' අකුර එක් කිරීමෙන් සැදුණු බැවින් එය එක් අර්ථයක් ඇත්තකි. එබැවින් 'සාධුක' ශබ්දයේ අර්ථය පවසන්නා වූ අටුවාචාරීන් වහන්සේ අර්ථ උද්ධාරය වශයෙන් 'සාධු' ශබ්දය උපුටා දැක්වූහ. 'ආයාචන' යනු ඉදිරියේ කෙරෙන අයැදීමයි, එහි අර්ථය ප්‍රාර්ථනා කිරීම යන්නයි. 'සම්පටිච්ඡන' යනු පිළිගැනීමයි. 'සම්පහංසන' යනු පවතින ගුණ ධර්ම නිසා ප්‍රීතිමත් කිරීම හෙවත් උද්යෝගිමත් කිරීමයි. 'ධම්මරුචි' යනු පින් කිරීමට කැමති තැනැත්තායි. 'පඤ්ඤාණවා' යනු ප්‍රඥාවන්තයායි. 'අද්දුබ්භො' යනු ද්‍රෝහි නොවන හෙවත් හානි නොකරන තැනැත්තායි. 'ඉධොපි' යනු මේ සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයෙහි ද යන්නයි. මෙය 'සාධු' ශබ්දයයි. 'දළ්හීකම්ම' යනු සකස් කොට (සක්කච්ච) කිරීමෙහි යෙදේ. 'ආණත්ති' යනු අණ කිරීමයි. 'මැනවින් (සාධුකං) අසන්න, මෙනෙහි කරන්න' යැයි කී විට 'සාධුක' ශබ්දයෙන් ශ්‍රවණය සහ මනසිකාරය මැනවින් කිරීම මෙන්ම ඒ සඳහා කෙරෙන අණ කිරීම ද ප්‍රකාශ වේ. එහි අයැදීමේ අර්ථය මෙන්ම අණ කිරීමේ අර්ථය ද ඇති බව දත යුතුය. එය සුන්දර යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. දැන් ඉහත කී 'සාධුක' ශබ්දයේ අර්ථ තුනෙන් ප්‍රකාශ වන විශේෂය දැක්වීමට 'තහවුරු කිරීමේ (දළ්හීකම්ම) අර්ථයෙන් වනාහි' යනාදිය පවසන ලදී.

မနသိ ကရောဟီတိ ဧတ္ထ မနသိကာရော န အာရမ္မဏပဋိပါဒနလက္ခဏော, အထ ခေါ ဝီထိပဋိပါဒနဇဝနပဋိပါဒနမနသိကာရပုဗ္ဗကံ စိတ္တေ ဌပနလက္ခဏောတိ ဒဿေန္တော ‘‘အာဝဇ္ဇာ’’တိအာဒိမာဟ. သောတိန္ဒြိယဝိက္ခေပဝါရဏံ သဝနေ နိယောဇနဝသေန ကိရိယန္တရပဋိသေဓနဘာဝတော, သောတံ ဩဒဟာတိ အတ္ထော. မနိန္ဒြိယဝိက္ခေပဝါရဏံ အညစိန္တာပဋိသေဓနတော. ဗျဉ္ဇနဝိပလ္လာသဂ္ဂါဟဝါရဏံ ‘‘သာဓုက’’န္တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တတ္တာ. ပစ္ဆိမဿ အတ္ထဝိပလ္လာသဂ္ဂါဟဝါရဏေပိ ဧသေဝ နယော. ဓာရဏူပပရိက္ခာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန တုလနတီရဏာဒိကေ, ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဓေ စ သင်္ဂဏှာတိ. သဗျဉ္ဇနောတိ ဧတ္ထ ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထံ ဗျဉ္ဇယတီတိ ဗျဉ္ဇနံ, သဘာဝနိရုတ္တိ. သဟ ဗျဉ္ဇနေနာတိ သဗျဉ္ဇနော, ဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နောတိ အတ္ထော. သာတ္ထောတိ အရဏီယတော ဥပဂန္တဗ္ဗတော အနုဓာတဗ္ဗတော အတ္ထော, စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာဒိကော. တေန သဟ အတ္ထေနာတိ သာတ္ထော, အတ္ထသမ္ပန္နောတိ အတ္ထော. ဓမ္မဂမ္ဘီရောတိအာဒီသု ဓမ္မော နာမ တန္တိ. ဒေသနာ နာမ တဿာ မနသာ ဝဝတ္ထာပိတာယ တန္တိယာ ဒေသနာ. အတ္ထော နာမ တန္တိယာ အတ္ထော. ပဋိဝေဓော နာမ တန္တိယာ, တန္တိအတ္ထဿ စ ယထာဘူတာဝဗောဓော. ယသ္မာ စေတေ ဓမ္မဒေသနာ အတ္ထပ္ပဋိဝေဓာ သသာဒီဟိ ဝိယ မဟာသမုဒ္ဒေါ မန္ဒဗုဒ္ဓီဟိ ဒုက္ခောဂါဟာ, အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌာ စ, တသ္မာ ဂမ္ဘီရာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယသ္မာ အယံ ဓမ္မော…ပေ… သာဓုကံ မနသိ ကရောဟီ’’တိ. ဧတ္ထ စ ပဋိဝေဓဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဓမ္မတ္ထာနံ, ဒေသနာဉာဏဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒေသနာယ ဒုက္ခောဂါဟတာ, ပဋိဝေဓဿ ပန ဥပ္ပာဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ, ဉာဏုပ္ပတ္တိယာ စ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒုက္ခောဂါဟတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒေသနံ နာမ [Pg.234] ဥဒ္ဒိသနံ, တဿ နိဒ္ဒိသနံ ဘာသနန္တိ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဝိတ္ထာရတော ဘာသိဿာမီ’’တိ. ပရိဗျတ္တံ ကထနဉှိ ဘာသနံ, တေနာဟ ‘‘ဒေသေဿာမီတိ…ပေ… ဝိတ္ထာရဒီပန’’န္တိ.

‘මනසෙහි දරාගන්න’ (මනසි කරොහි) යන්නෙහි මනසිකාරය යනු හුදෙක් අරමුණක් වෙත යොමු කිරීමේ ලක්ෂණය පමණක් නොව, වීථි පිළිවෙළ හා ජවන පිළිවෙළ මනසිකාරය පූර්වංගම කොට සිතෙහි පිහිටුවීමේ ලක්ෂණය දක්වමින් ‘ආවර්ජනා කරවු’ යනාදිය වදාළහ. කන් යොමු කිරීම (සෝතං ඕදහති) යනු සෝතින්ද්‍රිය වික්ෂිප්ත වීම වළක්වා, ශ්‍රවණයෙහි යෙදවීමෙන් වෙනත් ක්‍රියාවන්හි නොයෙදෙන බවයි. අන්‍ය සිතුවිලි වැළැක්වීමෙන් මනින්ද්‍රිය වික්ෂිප්ත වීම වැළැක්වේ. ‘මැනවින්’ (සාධුකං) ලෙස විශේෂ කොට පැවසූ බැවින් අකුරු විපරීත කර වැරදි ලෙස වටහා ගැනීම වළක්වයි. අර්ථය විපරීත කර වැරදි ලෙස වටහා ගැනීම වැළැක්වීමෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘ධාරණ උපපරික්ඛාදීසු’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් තුලනය කිරීම, තීරණය කිරීම සහ දෘෂ්ටියෙන් මනාව අවබෝධ කිරීම ආදිය ද ඇතුළත් වේ. ‘සබ්‍යඤ්ජන’ යනු මෙහි අදහස් කළ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් එය ‘ව්‍යඤ්ජන’ නම් වේ, එනම් ස්වභාව නිරුක්තියයි. ව්‍යඤ්ජන සහිත වූයේ ‘සබ්‍යඤ්ජන’ නම් වේ, එය ව්‍යඤ්ජන සම්පත්තියයි. ‘සාර්ථ’ යනු කෙලෙස් දුරු කරන බැවින් ද, ළඟා විය යුතු බැවින් ද, අනුගමනය කළ යුතු බැවින් ද එය ‘අර්ථය’ නම් වේ, එනම් චතුපාරිසුද්ධි සීලාදියයි. එම අර්ථය සහිත වූයේ ‘සාර්ථ’ නම් වේ, එය අර්ථ සම්පත්තියයි. ‘ධර්ම ගම්භීර’ යනාදියෙහි ධර්මය නම් පෙළ දහමයි (තන්ති). දේශනා නම් මනසින් ව්‍යවස්ථාපිත ඒ පෙළ දහම දේශනා කිරීමයි. අර්ථය නම් පෙළ දහමෙහි අර්ථයයි. ප්‍රතිවේධය නම් පෙළ දහම හා එහි අර්ථය තත්ත්වාකාරයෙන් අවබෝධ කර ගැනීමයි. යම් හෙයකින් මෙම ධර්ම දේශනාව හා අර්ථ ප්‍රතිවේධය මද ප්‍රඥාවන්තයන්ට මහා සමුද්‍රය මෙන් බැසගත නොහැකි වූ ද, පතුලක් නොපෙනෙන්නා වූ ද බැවින් ගම්භීර වේ. එහෙයින් ‘යම් හෙයකින් මෙම ධර්මය... පෙ... මැනවින් මනසෙහි දරාගන්න’ යැයි වදාළහ. මෙහිදී ප්‍රතිවේධය දුෂ්කර බැවින් ධර්මයේ හා අර්ථයේ ද බැසගත නොහැකි බව (දුක්ඛෝගාහතා) ද, දේශනා ඥානය දුෂ්කර බැවින් දේශනාවේ බැසගත නොහැකි බව ද, ප්‍රතිවේධය උපදවා ගැනීමට නොහැකි වීමෙන් හා ඥානය ඉපදවීමේ දුෂ්කරතාවෙන් බැසගත නොහැකි බව ද දත යුතුය. දේශනය නම් උද්‍දේශයයි, එහි නිර්දේශය භාෂණය ලෙස මෙහි අදහස් කරන ලදී, එබැවින් ‘විස්තර සහිතව පවසන්නෙමි’ යැයි වදාළහ. ඉතා පැහැදිලි ලෙස කීම භාෂණයයි, එබැවින් ‘දේශනා කරන්නෙමි... පෙ... විස්තරාත්මකව දක්වන්නෙමි’ යැයි වදාළහ.

ယထာဝုတ္တမတ္ထံ သုတ္တပဒေန သမတ္ထေတုံ ‘‘တေနာဟာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သာဠိကာယိဝ နိဂ္ဃောသောတိ သာဠိကာယ အာလာပေါ ဝိယ မဓုရော ကဏ္ဏသုခေါ ပေမနီယော. ပဋိဘာနန္တိ သဒ္ဒေါ. ဥဒီရယီတိ ဥစ္စာရီယတိ, ဝုစ္စတိ ဝါ.

පවසන ලද අර්ථය සූත්‍ර පාඨයෙන් තහවුරු කිරීමට ‘එහෙයින් වදාළහ’ යනාදිය පැවසිණි. ‘සාලිකා පක්ෂියෙකුගේ හඬ මෙන්’ යනු සාලිකාවකගේ කතාව මෙන් මිහිරි වූ, කනට සුව දෙන, ප්‍රියමනාප වූ හඬයි. ‘පටිභාන’ යනු ශබ්දයයි. ‘උදීරයී’ යනු උච්චාරණය කරයි හෝ පවසයි යන්නයි.

ဧဝံ ဝုတ္တေ ဥဿာဟဇာတောတိ ဧဝံ ‘‘သုဏောဟိ သာဓုကံ မနသိ ကရောဟိ ဘာသိဿာမီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘န ကိရ ဘဂဝါ သင်္ခေပေနေဝ ဒေသေဿတိ, ဝိတ္ထာရေနပိ ဘာသိဿတီ’’တိ သဉ္ဇာတုဿာဟော ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော ဟုတွာ.

මෙසේ වදාළ කල්හි උත්සාහය ඇති වූයේ යනු, ‘ශ්‍රවණය කරව, මැනවින් මනසෙහි දරාගන්න, මම පවසන්නෙමි’ යැයි වදාළ කල්හි, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සංක්ෂේපයෙන්ම පමණක් නොව, විස්තරාත්මකව ද දේශනා කරනු ඇතැයි’ උපන් උත්සාහය ඇතිව, හටගත් සතුටින් යුක්තව යන්නයි.

၁၉၀. ‘‘ဣဓာ’’တိ ဣမိနာ ဝုစ္စမာနံ အဓိကရဏံ တထာဂတဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘူတံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဒေသာပဒေသေ နိပါတော’’တိ. ‘‘သွာယ’’န္တိ သာမညတော ဣဓသဒ္ဒမတ္တံ ဂဏှာတိ, န ယထာဝိသေသိတဗ္ဗံ ဣဓ-သဒ္ဒံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ကတ္ထစိ ပဒပူရဏမတ္တမေဝါ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၉၀). လောကံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ လောက-သဒ္ဒေန သမာနာဓိကရဏဘာဝေန ဝုတ္တတ္တာ. သေသပဒဒွယေ ပန ပဒန္တရသန္နိဓာနမတ္တေန တံ တံ ဥပါဒါယ ဝုတ္တတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဣဓ တထာဂတော လောကေတိ ဟိ ဇာတိခေတ္တံ, တတ္ထာပိ အယံ စက္ကဝါဠော ‘‘လောကော’’တိ အဓိပ္ပေတော. သမဏောတိ သောတာပန္နော. ဒုတိယော သမဏောတိ သကဒါဂါမီ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ကတမော စ ဘိက္ခဝေ သမဏော? ဣဓ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၄.၂၄၁). ‘‘ကတမော စ ဘိက္ခဝေ ဒုတိယော သမဏော? ဣဓ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ ရာဂဒေါသမောဟာနံ တနုတ္တာ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၄.၂၄၁). ဩကာသန္တိ ကဉ္စိ ပဒေသံ. ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿာတိ ဣမိဿာ ဧဝ ဣန္ဒသာလဂုဟာယံ တိဋ္ဌမာနဿ.

190. ‘මෙහි’ (ඉධ) යන මෙයින් කියවෙන අධිකරණය (ස්ථානය) තථාගතයන් වහන්සේගේ උත්පත්ති ස්ථානය ලෙස අදහස් කරන බැවින් ‘දේශාපදේස නිපාත’ යැයි වදාළහ. ‘ස්වායං’ යන්නෙන් සාමාන්‍යයෙන් ‘ඉධ’ යන ශබ්දය පමණක් ගනී, විශේෂිත වූ ‘ඉධ’ ශබ්දය නොවේ. එබැවින් ‘ඇතැම් තැනක පද පූරණයක් පමණක්ම වේ’ යැයි (දීඝ නිකාය අටුවාව) පවසනු ඇත. ‘ලෝක’ ශබ්දය හා සමාන අධිකරණ ඇති බැවින් ලෝකය උදෙසා කියනු ලැබේ. ඉතිරි පද දෙකෙහි නම් වෙනත් පදයන්ගේ සමීපත්වය අනුව ඒ ඒ කරුණු උදෙසා කියන ලද බව දත යුතුය. ‘මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි’ යන්නෙන් ජාති ක්ෂේත්‍රය අදහස් වේ, එහිදී ද මෙම සක්වල ‘ලෝකය’ ලෙස අදහස් කෙරේ. ‘ශ්‍රමණ’ යනු සෝවාන් පුද්ගලයායි. ‘දෙවන ශ්‍රමණ’ යනු සකෘදාගාමී පුද්ගලයායි. ‘මහණෙනි, ශ්‍රමණයා යනු කවරේද? මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ සංයෝජන තුනක් ක්ෂය කිරීමෙන් සෝවාන් වේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘දෙවන ශ්‍රමණයා කවරේද? මෙහි මහණ තෙමේ සංයෝජන තුනක් ක්ෂය කිරීමෙන්, රාග දෝෂ මෝහයන් තනුක කිරීමෙන්...’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ඕකාස’ යනු යම් ප්‍රදේශයකි. ‘මෙහීම සිටින්නා වූ’ යනු මෙම ඉන්දසාල ගුහාවෙහිම සිටින්නා වූ යන්නයි.

ပဒပူရဏမတ္တမေဝ ဩကာသာပဒိသနဿာပိ အသမ္ဘဝတော အတ္ထန္တရဿ အဗောဓနတော. အရဟန္တိ အာဒယော သဒ္ဒါ ဝိတ္ထာရိတာတိ ယောဇနာ. အတ္ထတော ဝိတ္ထာရဏံ သဒ္ဒမုခေနေဝ ဟောတီတိ သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ. ယသ္မာ. ‘‘အပရေဟိပိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ တထာဂတော’’တိအာဒိနာ ဥဒါနဋ္ဌကထာဒီသု, (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁၈; ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၃၈) အရဟန္တိ အာဒယော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဋီကာယံ အပရေဟိ ပကာရေဟိ ဝိတ္ထာရိတာ[Pg.235], တသ္မာတေသု ဝုတ္တာနယေနပိ သော (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၁၂၉, ၁၃၀) အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တထာဂတဿ သတ္တနိကာယန္တောဂဓတာယ ‘‘ဣဓ ပန သတ္တလောကော အဓိပ္ပေတော’’တိ ဝတွာ တတ္ထာယံ ယသ္မိံ သတ္တနိကာယေ ယသ္မိဉ္စ ဩကာသေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘သတ္တလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘တထာဂတော န ဒေဝလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော အာဂမိဿတိ. သာရပ္ပတ္တာတိ ကုလဘောဂိဿရိယာဒိဝသေန သာရဘူတာ. ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာတိ ဗြဟ္မာယုပေါက္ခရသာတိအာဒိဗြာဟ္မဏာ စေဝ အနာထပိဏ္ဍိကာဒိဂဟပတိကာ စ.

පද පූරණයක් පමණක්ම වන්නේ ස්ථානය දැක්වීමට නොහැකි බැවින් හා වෙනත් අර්ථයක් අවබෝධ නොවන බැවිනි. ‘අරහං’ ආදී ශබ්ද විස්තර කරන ලද්දේය යනු සම්බන්ධයයි. අර්ථයෙන් විස්තර කිරීම ශබ්ද මුඛයෙන්ම වන බැවින් ශබ්ද ග්‍රහණය කරන ලදී. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තවත් කරුණු අටකින් තථාගත වන සේක’ යනාදිය උදාන අටුවා ආදියෙහි ද, ‘අරහං’ ආදී ගුණයන් විසුද්ධිමග්ග ටීකාවෙහි වෙනත් ක්‍රමවලින් විස්තර කර ඇති බැවින්, එහි දැක්වෙන නයින් ද ඒ අර්ථය දත යුතුය. තථාගතයන් වහන්සේ සත්ව නිකායට ඇතුළත් බැවින් ‘මෙහි සත්ව ලෝකය අදහස් කෙරේ’ යැයි පවසා, එහි යම් සත්ව නිකායක සහ යම් ස්ථානයක උපදියි ද, එය දැක්වීමට ‘සත්ව ලෝකයෙහි උපදින්නේ වුවද’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘තථාගතයන් වහන්සේ දෙව්ලොව උපදින්නේ නැත’ යනාදියෙහි පැවසිය යුතු දේ පසුව පැමිණේ. ‘සාරප්පත්ත’ යනු කුලය, භෝගය, ඓශ්චර්යය ආදියෙන් උසස් බවට පත් වූවන්ය. බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතිහු යනු බ්‍රහ්මායු, පෝක්ඛරසාති ආදී බ්‍රාහ්මණයන් සහ අනාථපිණ්ඩිකාදී ගෘහපතියන්ය.

‘‘သုဇာတာယာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေသု စတူသု ဝိကပ္ပေသု ပဌမော ဝိကပ္ပော ဗုဒ္ဓဘာဝါယ အာသန္နတရပဋိပတ္တိဒဿနဝသေန ဝုတ္တော. အာသန္နတရာယ ဟိ ပဋိပတ္တိယာ ဌိတော ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ’’ ဝုစ္စတိ ဥပ္ပာဒဿ ဧကန္တိကတ္တာ, ပဂေဝ ပဋိပတ္တိယာ မတ္ထကေ ဌိတော. ဒုတိယော ဗုဒ္ဓဘာဝါဝဟပဗ္ဗဇ္ဇတော ပဋ္ဌာယ အာသန္နပဋိပတ္တိဒဿနဝသေန, တတိယော ဗုဒ္ဓကရဓမ္မ ပါရိပူရိတော ပဋ္ဌာယ ဗုဒ္ဓဘာဝါယ ပဋိပတ္တိဒဿနဝသေန. န ဟိ မဟာသတ္တာနံ ဥပ္ပတိဘဝူပပတ္တိတော ပဋ္ဌာယ ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ နာမ အတ္ထိ. စတုတ္ထော ဗုဒ္ဓကရဓမ္မသမာရမ္ဘတော ပဋ္ဌာယ. ဗောဓိယာ နိယတဘာဝပ္ပတ္တိတော ပဘုတိ ဟိ ဝိညူဟိ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝတ္တုံ သက္ကာ ဥပ္ပာဒဿ ဧကန္တိကတ္တာ. ယထာ ပန သန္ဒန္တိ နဒိယောတိ သန္ဒနကိရိယာယ အဝိစ္ဆေဒမုပါဒါယ ဝတ္တမာနပ္ပယောဂေါ, ဧဝံ ဥပ္ပာဒတ္ထာယ ပဋိပဇ္ဇနကိရိယာယ အဝိစ္ဆေဒမုပါဒါယ စတူသု ဝိကပ္ပေသု ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗပဌမံ ဥပ္ပန္နဘာဝန္တိ စတူသု ဝိကပ္ပေသု သဗ္ဗပဌမံ ဝုတ္တံ တထာဂတဿ ဥပ္ပန္နတာသင်္ခါတံ အတ္ထိဘာဝံ. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပန္နော ဟောတီတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော’’တိ.

“සුජාතායා” යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද විකල්ප (මත) සතර අතුරින්, පළමු විකල්පය බුද්ධත්වය සඳහා වඩාත් සමීප වූ පිළිවෙත දැක්වීම් වශයෙන් වදාරන ලදී. වඩාත් සමීප වූ පිළිවෙතෙහි සිටින්නා, උත්පත්තිය ඒකාන්ත බැවින් “උපදී” යැයි කියනු ලැබේ. පිළිවෙතෙහි මුදුනට පැමිණ සිටින්නා ගැන කුමන කතා ද? දෙවන විකල්පය බුද්ධත්වය ලබා දෙන පැවිද්දේ පටන් ගත් සමීප පිළිවෙත දැක්වීම් වශයෙනි. තෙවැන්න බුද්ධකාරක ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ තැන් පටන් බුද්ධත්වය සඳහා වූ පිළිවෙත දැක්වීම් වශයෙනි. මහා බෝසත්වරුන් හට උත්පත්ති භවයට පැමිණි තැන් පටන් බෝධි සම්භාර රැස් කිරීමක් නැත (එනම් එය ඊට පෙර සිටම සිදුවන්නකි). සිවුවැන්න බුද්ධකාරක ධර්මයන් ආරම්භ කළ තැන් පටන් ය. බුද්ධත්වය පිළිබඳ නියත භාවයට පත්වූ තැන් පටන්, උත්පත්තිය ඒකාන්ත බැවින් “බුදුවරයෙක් උපදී” යැයි පැවසීමට නුවණැත්තෝ සමර්ථ වෙති. ගලා යන ගංගාවක ගලා යාමේ ක්‍රියාව නොසිඳී පවතින බැවින් එය වර්තමාන කාලයෙන් පවසන්නාක් මෙන්, උත්පත්තිය සඳහා වූ පිළිවෙත් පිරීමේ ක්‍රියාව නොසිඳී පවතින බැවින් විකල්ප සතරෙහි ම “උපදී නම් වේ” යැයි වදාරන ලදී. “සබ්බපඨමං උප්පන්නභාවං” යන්නෙන් විකල්ප සතරෙහි ම මුලින්ම පවසන ලද තථාගතයන් වහන්සේගේ උපන් බව සංඛ්‍යාත පැවැත්ම අදහස් වේ. එබැවින් “මෙහි අර්ථය උපන්නේ වෙයි යන්නයි” යැයි වදාරන ලදී.

သော ဘဂဝါတိ ယော ‘‘တထာဂတော အရဟ’’န္တိအာဒိနာ ကိတ္တိတဂုဏော, သော ဘဂဝါ. ‘‘ဣမံ လောက’’န္တိ နယိဒံ မဟာဇနဿ သမ္မုခမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အထ ခေါ အနဝသေသံ ပရိယာဒါယာတိ ဒဿေတုံ ‘‘သဒေဝက’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တေနာဟ ‘‘ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ နိဒဿေတီ’’တိ. ပဇာတတ္တာတိ ယထာသကံ ကမ္မကိလေသေဟိ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ. ပဉ္စကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ ပါရိသေသဉာယေန ဣတရေသံ ပဒန္တရေဟိ သင်္ဂဟိတတ္တာ. သဒေဝကန္တိ စ အဝယဝေန ဝိဂ္ဂဟော သမုဒါယော သမာသတ္ထော. ဆဋ္ဌကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ ပစ္စာသတ္တိဉာယေန. တတ္ထ ဟိ သော ဇာတော, တံနိဝါသီ စ. ဗြဟ္မကာယိကာဒိဗြဟ္မဂ္ဂဟဏန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ပစ္စတ္ထိက [Pg.236] …ပေ… သမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏန္တိ နိဒဿနမတ္တမေတံ အပစ္စတ္ထိကာနံ, အသမိတာဗာဟိတပါပါနဉ္စ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ သဿမဏဗြာဟ္မဏီဝစနေန ဂဟိတတ္တာ. ကာမံ ‘‘သဒေဝက’’န္တိအာဒိ ဝိသေသနာနံ ဝသေန သတ္တဝိသယော လောကသဒ္ဒေါတိ ဝိညာယတိ တုလျယောဂဝိသယတ္တာ တေသံ, ‘‘သလောမကော သပက္ခကော’’တိအာဒီသု ပန အတုလျယောဂေပိ အယံ သမာသော လဗ္ဘတီတိ ဗျဘိစာရဒဿနတော ပဇာဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘ပဇာဝစနေန သတ္တလောကဂ္ဂဟဏ’’န္တိ.

“ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ” යනු යම් “තථාගත අර්හත්” යනාදී වශයෙන් වර්ණනා කරන ලද ගුණ ඇති ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ය. “මේ ලෝකය” යන්නෙන් මහා ජනයා ඉදිරියේ පෙනෙන මාත්‍රය පමණක් අදහස් කර වදාරන ලද්දක් නොවේ. එසේ වුවද, කිසිවක් ඉතිරි නොකොට සියල්ලම අන්තර්ගත වන බව දැක්වීමට “දෙවියන් සහිත” යනාදිය වදාරන ලදී. එබැවින් “දැන් කිව යුතු දේ නිදර්ශනය කරයි” යැයි වදාරන ලදී. “පජාතත්තා” යනු ඒ ඒ සත්වයන් තමන්ගේ කර්ම ක්ලේශයන්ට අනුව උපන් බැවිනි. “පඤ්චකාමාවචර දේව” ග්‍රහණය කිරීම, ශේෂ වූ න්‍යාය අනුව අනෙක් පදයන්ගෙන් අන්‍යයන් සංග්‍රහ වී ඇති බැවිනි. “සදේවක” යන්නෙන් අංශුවලින් විග්‍රහ කිරීම ද සමස්තයක් ලෙස සමාස අර්ථය ද වේ. “සවැදෑරුම් කාමාවචර දේව” ග්‍රහණය කිරීම ආසන්න න්‍යායෙනි. එහි ම ඒ සත්වයා උපන් අතර, එහි ම වාසය ද කරයි. “බ්‍රහ්මකායිකාදී බ්‍රහ්ම” ග්‍රහණය කිරීමෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. “පච්චත්ථික... පේ... සමණබ්‍රාහ්මණ” ග්‍රහණය කිරීම හුදෙක් නිදර්ශනයක් පමණි. සතුරන් නොවන, කෙලෙස් සංසිඳුවා ගත් සහ පාපය බැහැර කළ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් ද “සසමණබ්‍රාහ්මණී” යන වචනයෙන් ගනු ලබන බැවිනි. “සදේවක” යනාදී විශේෂණයන්ගේ බලයෙන් “ලෝක” ශබ්දය සත්ව විෂයෙහි යෙදෙන බව දත යුතුය. මන්ද යත්, ඒවා එකම යෝගයක විෂයයෙහි පවතින බැවිනි. “සලෝමක සපක්ඛක” යනාදියේ දී සමාන යෝගයක් නැතත් මේ සමාසය යෙදෙන බව පෙනෙන බැවින්, “පජා” ග්‍රහණය ගැන පවසමින් “පජා වචනයෙන් සත්ව ලෝකය ගනු ලැබේ” යැයි වදාරන ලදී.

အရူပိနော သတ္တာ အတ္တနော အာနေဉ္ဇဝိဟာရေန ဝိဟရန္တာ ဒိဗ္ဗန္တီတိ ဒေဝါတိ ဣမံ နိဗ္ဗစနံ လဘန္တီတိ အာဟ ‘‘သဒေဝကဂ္ဂဟဏေန အရူပါဝစရလောကော ဂဟိတော’’တိ. တေနာဟ ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနူပဂါနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတ’’န္တိ (အ. နိ. ၃.၁၁၇). သမာရကဂ္ဂဟဏေန ဆကာမာဝစရဒေဝလောကော ဂဟိတော တဿ သဝိသေသံ မာရဿ ဝသေ ဝတ္တနတော. ရူပီ ဗြဟ္မလောကော ဂဟိတော အရူပီဗြဟ္မလောကဿ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ. စတုပရိသဝသေနာတိ ခတ္တိယာဒိစတုပရိသဝသေန, ဣတရာ ပန စတဿော ပရိသာ သမာရကာဒိဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာ ဧဝါတိ. အဝသေသသဗ္ဗသတ္တလောကော နာဂဂရုဠာဒိဘေဒေါ.

අරූපී සත්වයෝ තමන්ගේ ආනෙඤ්ජ විහරණයෙන් වෙසෙමින් බබළන බැවින් “දේව” යන නිරුක්තිය ලබති; එබැවින් “සදේවක ග්‍රහණයෙන් අරූපාවචර ලෝකය ද ගන්නා ලදී” යැයි වදාරන ලදී. ඒ බව “ආකාසානඤ්චායතනූපගානං දේවානං සහබ්‍යතං” (අං.නි. 3.117) යන දේශනාවෙන් තහවුරු වේ. “සමාරක” ග්‍රහණයෙන් සවැදෑරුම් කාමාවචර දේව ලෝකය ගන්නා ලද්දේ, එය විශේෂයෙන් ම මාරයාගේ වසඟයෙහි පවතින බැවිනි. “බ්‍රහ්ම” ලෝකය ලෙස රූපී බ්‍රහ්ම ලෝකය ගන්නා ලද්දේ, අරූපී බ්‍රහ්ම ලෝකය වෙන් කොට ගත් බැවිනි. “සිවුවැදෑරුම් පිරිස” වශයෙන් ක්ෂත්‍රියාදී සිවුවැදෑරුම් පිරිස ගැනේ. ඉතිරි සිවුවැදෑරුම් පිරිස සමාරකාදී ග්‍රහණයෙන් ම ගන්නා ලද්දේ වෙයි. ඉතිරි සියලු සත්ව ලෝකය නාග, ගරුඩ ආදී භේදයන්ගෙන් යුක්ත වේ.

ဧတ္တာဝတာ စ ဘာဂသော လောကံ ဂဟေတွာ ယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တေန တေန ဝိသေသေန အဘာဂသော လောကံ ဂဟေတွာ ယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိ စေတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒတောတိ ဥက္ကံသဂတိဝိဇာနနေန. ပဉ္စသု ဟိ ဂတီသု ဒေဝဂတိပရိယာပန္နာဝ သေဋ္ဌာ, တတ္ထာပိ အရူပိနော ဒူရသမုဿာရိတကိလေသဒုက္ခတာယ, သန္တပဏီတအာနေဉ္ဇဝိဟာရသမင်္ဂိတာယ, အတိဒီဃာယုကတာယာတိ ဧဝမာဒီဟိ ဝိသေသေဟိ အတိဝိယ ဥက္ကဋ္ဌာ. ‘‘ဗြဟ္မာ မဟာနုဘာဝေါ’’တိအာဒိ ဒသသဟဿိယံ မဟာဗြဟ္မုနော ဝသေန ဝဒတိ. ‘‘ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒတော’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. အနုတ္တရန္တိ သေဋ္ဌံ နဝ လောကုတ္တရံ. ဘာဝါနုက္ကမောတိ ဘာဝဝသေန ပရေသံ အဇ္ဈာသယဝသေန ‘‘သဒေဝက’’န္တိအာဒီနံ ပဒါနံ အနုက္ကမော.

මෙතෙක් කොටස් වශයෙන් ලෝකය ගෙන සම්බන්ධය පෙන්වා, දැන් ඒ ඒ විශේෂණයන් මගින් කොටස් නොවන ලෙස ලෝකය ගෙන සම්බන්ධය පෙන්වීමට “අපි චෙත්ථ” යනාදිය වදාරන ලදී. එහි “උක්කට්ඨපරිච්ඡේදතෝ” යනු උත්කෘෂ්ට ගති හඳුනා ගැනීමෙනි. පංච ගතීන් අතර දේව ගතියට අයත් සත්වයෝ ම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති. එහිදී ද අරූපී සත්වයෝ ක්ලේශ දුක්ඛයන් දුරින් ම බැහැර කළ බැවින් ද, ශාන්ත වූ ප්‍රණීත වූ ආනෙඤ්ජ විහරණයෙන් යුක්ත බැවින් ද, ඉතා දීර්ඝායුෂ ඇති බැවින් ද යන මේ ආදී විශේෂ ගුණයන් නිසා අතිශයින් ම උත්කෘෂ්ට වෙති. “බ්‍රහ්මා මහානුභාවෝ” යනාදිය දසසහස්සී ලෝක ධාතුවේ මහා බ්‍රහ්මයා සම්බන්ධයෙන් කියනු ලැබේ. මන්දයත්, “උක්කට්ඨපරිච්ඡේදතෝ” (උසස්ම සීමාවෙන්) යැයි වදාරන ලද බැවිනි. “අනුත්තර” යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයයි. “භාවානුක්කමෝ” යනු ස්වභාවයේ අනුපිළිවෙළින් හෝ අන්‍යයන්ගේ අදහස්වල අනුපිළිවෙළින් “සදේවක” යනාදී පදයන්ගේ අනුපිළිවෙළයි.

တီဟာကာရေဟီတိ ဒေဝမာရဗြဟ္မသဟိတတာသင်္ခါတေဟိ တီဟိ ပကာရေဟိ. တီသု ပဒေသူတိ ‘‘သဒေဝက’’န္တိအာဒီသု တီသု ပဒေသု. တေန တေနာကာရေနာတိ သဒေဝကတ္တာဒိနာ တေန တေန ပကာရေန. တေဓာတုကမေဝ ပရိယာဒိန္နန္တိ ပေါရာဏာ ပနာဟူတိ ယောဇနာ.

“තීහාකාරේහි” යනු දේව, මාර, බ්‍රහ්ම යන තිදෙනා සහිත බව සංඛ්‍යාත ආකාර තුනෙනි. “තීසු පදේසු” යනු “සදේවක” යනාදී පද තුනෙහිය. “තේන තේනාකාරේන” යනු සදේවකත්ව ආදී ඒ ඒ ආකාරයෙනි. “තෛධාතුක ලෝකයම අන්තර්ගත වන පරිදි” යනු පුරාණාචාර්යවරුන්ගේ විග්‍රහයයි.

အဘိညာတိ [Pg.237] ယ-ကာရလောပေနာယံ နိဒ္ဒေသော, အဘိဇာနိတွာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အဘိညာယ အဓိကေန ဉာဏေန ဉတွာ’’တိ. အနုမာနာဒိပဋိက္ခေပေါတိ အနုမာနဥပမာနအတ္ထာပတ္တိအာဒိပဋိက္ခေပေါ ဧကပ္ပမာဏတ္တာ. သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဉာဏစာရတာယ ဟိ သဗ္ဗပစ္စက္ခာ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော.

“අභිඤ්ඤා” යනු ‘ය’ කාරය ලොප් වීමෙන් කරන ලද නිර්දේශයකි. “අභිජානිත්වා” (මැනවින් දැන) යන්න මෙහි අර්ථය බැවින්, “අභිඤ්ඤා යනු අධික වූ ඥානයෙන් (විශිෂ්ට ඥානයෙන්) දැන” යැයි වදාරන ලදී. “අනුමානාදිපටික්ඛේපෝ” යනු අනුමානය, උපමානය, අර්ථපත්තිය ආදිය බැහැර කිරීමයි; මන්ද යත් (බුදුරජාණන් වහන්සේට) ඇත්තේ එකම ප්‍රමාණය (ඥානය) බැවිනි. සියලු තන්හි අවහිරයක් නැති ඥාන චාරය ඇති බැවින් බුදු පියාණන් වහන්සේලා සියල්ල ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට දන්නා සේක.

အနုတ္တရံ ဝိဝေကသုခန္တိ ဖလသမာပတ္တိသုခံ, တေန ဌိတိမိဿာပိ [ဝီထိမိဿာပိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာယံ) ဓိတိမိဿာပိ (က)] ကဒါစိ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာ ဟောတီတိ ဟိတွာပီတိ ပိ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ. ဘဂဝါ ဟိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ယသ္မိံ ခဏေ ပရိသာ သာဓုကာရံ ဝါ ဒေတိ, ယထာသုတံ ဝါ ဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခတိ, တံ ခဏံ ပုဗ္ဗဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, ယထာပရိစ္ဆေဒဉ္စ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဌိတဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ဥဂ္ဃဋိတညုဿ ဝသေန အပ္ပံ ဝါ ဝိပဉ္စိတညုဿ, နေယျဿ ဝါ ဝသေန ဗဟုံ ဝါ ဒေသေန္တော. ဓမ္မဿ ကလျာဏတာ နိယျာနိကတာယ, နိယျာနိကတာ စ သဗ္ဗသော အနဝဇ္ဇဘာဝေနေဝါတိ အာဟ ‘‘အနဝဇ္ဇမေဝ ကတွာ’’တိ. ဒေသကာယတ္တေန အာဏာဒိဝိဓိနာ အဘိသဇ္ဇနံ ပဗောဓနံ ဒေသနာတိ သာ ပရိယတ္တိဓမ္မဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘ဒေသနာယ တာဝ စတုပ္ပဒိကာယပိ ဂါထာယာ’’တိအာဒိ. နိဒါနနိဂမနာနိပိ သတ္ထုနော ဒေသနာယ အနုဝိဓာနတော တဒန္တောဂဓာနိ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘နိဒါနမာဒိ, ဣဒံ ဧဝေါစာတိ ပရိယောသာန’’န္တိ.

“අනුත්තර විවේක සුඛය” යනු ඵලසමාපත්ති සුවයයි. ඇතැම් විට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව එම සමාපත්තියෙන් යුක්තව ද පවතින බැවින්, “හැර දමා ද” (හිත්වාපි) යනුවෙන් ‘පි’ ශබ්දය යොදන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන කල්හි, යම් මොහොතක පිරිස සාධුකාර දෙන්නේ ද, නැතහොත් අසන ලද ධර්මය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නේ ද, ඒ මොහොත පූර්ව භාගයෙන් පිරිසිඳ (නිශ්චය කර), ඵලසමාපත්තියට සමවදී. පිරිසිඳ ගත් කාලයට අනුව සමාපත්තියෙන් නැගී සිට, සිටි තැන් සිට නැවත ධර්මය දේශනා කරන සේක. උග්ඝටිතඤ්ඤු පුද්ගලයා අනුව ස්වල්පයක් ද, විපඤ්චිතඤ්ඤු හෝ නෙය්‍ය පුද්ගලයා අනුව බොහෝ කොට ද දේශනා කරන සේක. ධර්මයේ කල්‍යාණ බව සසරින් එතෙර කරවන (නිය්‍යාණික) ගුණය නිසා වේ. ඒ නිය්‍යාණික බව සර්වප්‍රකාරයෙන් ම නිවැරදි (අනවජ්ජ) බව නිසාම වන බැවින් “නිවැරදි කොටම” යැයි වදාරන ලදී. දේශනා සමූහයක් ලෙස ආඥා විධියෙන් යුක්තව මැනවින් පැවසීම දේශනාවයි. එය පරියත්ති ධර්ම වශයෙන් දත යුතුය. එබැවින් “දේශනාවෙන් තාක් සිවුපද ගාථාවක පවා” යනාදිය වදාරන ලදී. නිදාන සහ නිගමනයන් ද ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනාවට අනුකූල වන බැවින් ඒවා ද එහි ම අන්තර්ගත වේ. එබැවින් “නිදානය ආරම්භයයි, ‘ඉදමවෝච’ යන්න අවසානයයි” යැයි වදාරන ලදී.

သာသိတဗ္ဗပုဂ္ဂလဂတေန ယထာပရာဓာဒိသာသိတဗ္ဗဘာဝေန အနုသာသနံ တဒင်္ဂဝိနယာဒိဝသေန ဝိနယနံ သာသနန္တိ တံ ပဋိပတ္တိဓမ္မဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘သီလသမာဓိဝိပဿနာ’’တိအာဒိ. ကုသလာနံ ဓမ္မာနန္တိ အနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ သီလဿ, သမထဝိပဿနာနဉ္စ သီလဒိဋ္ဌီနံ အာဒိဘာဝေါ တံ မူလကတ္တာ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာနံ. အရိယမဂ္ဂဿ အန္တဒွယဝိဂမေန မဇ္ဈိမပဋိပဒါဘာဝေါ ဝိယ, သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အာရဗ္ဘနိပ္ဖတ္တီနံ ဝေမဇ္ဈတ္တာပိ မဇ္ဈဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ. ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ…ပေ… မဇ္ဈံ နာမာ’’တိ. ဖလံ ပရိယောသာနံ နာမ သဥပါဒိသေသတာဝသေန, နိဗ္ဗာနံ ပရိယောသာနံ နာမ အနုပါဒိသေသတာဝသေန. ဣဒါနိ တေသံ ဒွိန္နမ္ပိ သာသနဿ ပရိယောသာနတံ အာဂမေန ဒဿေတုံ ‘‘ဧတဒတ္ထမိဒ’’န္တိအာဒိ အာဟ. ဣဓ ဒေသနာယ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ အဓိပ္ပေတံ ‘‘သဗျဉ္ဇန’’န္တိအာဒိ ဝစနတော. တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထေ ကတာဝဓိသဒ္ဒပ္ပဗန္ဓော ဂါထာဝသေန, သုတ္တဝသေန စ ဝဝတ္ထိတော ပရိယတ္တိဓမ္မော, ယော [Pg.238] ဣဓ ‘‘ဒေသနာ’’တိ ဝုတ္တော, တဿ ပန အတ္ထော ဝိသေသတော သီလာဒိ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဘဂဝါ ဟိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ. တတ္ထ သီလံ ဒဿေတွာတိ သီလဂ္ဂဟဏေန သသမ္ဘာရံ သီလံ ဂဟိတံ, တထာ မဂ္ဂဂ္ဂဟဏေန သသမ္ဘာရော မဂ္ဂေါတိ တဒုဘယဝသေန အနဝသေသတော ပရိယတ္တိ အတ္ထံ ပရိယာဒိယတိ. တေနာတိ သီလာဒိဒဿနေန. အတ္ထဝသေန ဟိ ဣဓ ဒေသနာယ အာဒိကလျာဏာဒိဘာဝေါ အဓိပ္ပေတော. ကထိကသဏ္ဌိတီတိ ကထိကဿ သဏ္ဌာနံ ကထနဝသေန သမဝဋ္ဌာနံ.

හික්මවිය යුතු පුද්ගලයා කෙරෙහි වරදට අනුකූලව ශාසනය (උපදෙස්) පැවැත්වීමත්, තදංග විනයාදී වශයෙන් හික්මවීම ශාසනය වන බැවින්, එය ප්‍රතිපත්ති ධර්ම වශයෙන් දත යුතු යැයි දක්වමින් ‘සීල, සමාධි, විදර්ශනා’ යනාදිය වදාළහ. ‘කුසල් දහම්වලට’ යනු අනවද්‍ය වූ සීලයට ද, සමථ හා විදර්ශනාවන්ට ද, සීල හා දෘෂ්ටීන්ට ද මුල් වන බැවින් එය උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයන්ගේ මූලය වේ. ආර්ය මාර්ගය අන්ත දෙකෙන් තොර වූ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවක් වන්නා සේම, සම්මා පටිපත්තියේ ආරම්භයේ සිට අවසානය දක්වා මැදිහත් බැවින්ද ‘මධ්‍යය’ (මධ්‍යම කල්‍යාණය) යැයි කියනු ලැබේ. ‘මහණෙනි, මධ්‍යය නම් ඇත...’ යනාදී වශයෙන් එය වදාරන ලදී. සඋපාදිශේෂ වශයෙන් ඵලය පර්යවසානය (අවසානය) වන අතර, අනුපාදිශේෂ වශයෙන් නිර්වාණය පර්යවසානය වේ. දැන් ඒ දෙවැදෑරුම් පර්යවසානයම ශාසනයේ අවසානය බව ආගමික ග්‍රන්ථ ඇසුරින් පෙන්වා දීම සඳහා ‘මේ සඳහාම මෙය...’ යනාදිය වදාළහ. මෙහි දේශනාවේ මුල, මැද හා අග යන අර්ථය ‘සව්‍යඤ්ජන’ (පද ව්‍යඤජන සහිත) යනාදී වචනවලින් අදහස් කෙරේ. ඒ ඒ අර්ථයන්හි සීමා කරන ලද, ගාථා වශයෙන් හා සූත්‍ර වශයෙන් පනවන ලද පර්යාප්ති ධර්මය මෙහි ‘දේශනාව’ ලෙස හැඳින්වේ. එහි අර්ථය විශේෂයෙන්ම සීලාදියම බව දැක්වීම සඳහා ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරමින්... පෙන්වා දෙති’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘සීලය පෙන්වා දී’ යන්නෙන් සීලය යන වචනයෙන් ඒ හා සබැඳි සියලු අංග සහිත සීලය ගන්නා ලදී. එමෙන්ම මාර්ගය යන වචනයෙන් සියලු අංග සහිත මාර්ගය ද ගන්නා ලදී. ඒ දෙවැදෑරුම් ආකාරයෙන් ශේෂයක් නොමැතිව පර්යාප්තියේ අර්ථය අවසන් වේ. ‘එයින්’ යනු ඒ සීලාදිය පෙන්වා දීමෙනි. මෙහි දේශනාවේ ආදි කල්‍යාණාදී භාවය අදහස් කරන්නේ අර්ථය වශයෙනි. ‘කථික සණ්ඨිති’ යනු කථිකයාගේ කථන විලාසය අනුව සිදුවන පිහිටීමයි.

န သော သာတ္ထံ ဒေသေတိ နိယျာနတ္ထဝိရဟတော တဿာ ဒေသနာယ. ဧကဗျဉ္ဇနာဒိယုတ္တာ ဝါတိ သိထိလာဒိဘေဒေသု ဗျဉ္ဇနေသု ဧကပ္ပကာရေမေဝ, ဒွိပကာရေမေဝ ဝါ ဗျဉ္ဇနေန ယုတ္တာ ဝါ ဒမိဠဘာသာ ဝိယ. ဝိဝဋကရဏတာယ ဩဋ္ဌေ အဖုသာပေတွာ ဥစ္စာရေတဗ္ဗတော သဗ္ဗနိရောဋ္ဌဗျဉ္ဇနာ ဝါ ကိရာတဘာသာ ဝိယ. သဗ္ဗဿေဝ [သဗ္ဗတ္ထေဝ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာယံ ၁)] ဝိဿဇ္ဇနီယယုတ္တတာယ သဗ္ဗဝိဿဋ္ဌဗျဉ္ဇနာ ဝါ သဝရဘာသာ [ယဝနဘာသာ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာယံ)] ဝိယ. သဗ္ဗဿေဝ [သဗ္ဗတ္ထေဝ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာယံ)] သာနုသာရတာယ သဗ္ဗနိဂ္ဂဟိတဗျဉ္ဇနာ ဝါ ပါရသိကာဒိမိလက္ခုဘာသာ ဝိယ. သဗ္ဗာပေသာ ဗျဉ္ဇနေကဒေသဝသေန ပဝတ္တိယာ အပရိပုဏ္ဏဗျဉ္ဇနာတိ ကတွာ ‘‘အဗျဉ္ဇနာ’’တိ ဝုတ္တာ.

එම දේශනය නිවනට පමුණුවන අර්ථයෙන් තොර නම් එය ‘සාර්ථ’ (අර්ථ සහිත) දේශනයක් නොවේ. ලිහිල් (අල්පප්‍රාණ) ආදී වශයෙන් බෙදුණු ව්‍යඤජන අතුරින් එක් ආකාරයක හෝ දෙආකාරයක ව්‍යඤජනවලින් පමණක් යුක්ත වූ දමිළ භාෂාව මෙන් ද, මුඛය විවෘත කර තොල් ස්පර්ශ නොකර උච්චාරණය කළ යුතු බැවින් සියලු ඕෂ්ඨජ ව්‍යඤජන රහිත වූ කිරාත භාෂාව මෙන් ද, සෑම තැනම විසර්ජනීය අකුරු බහුල වූ සවර (යවන) භාෂාව මෙන් ද, සෑම තැනම අනුස්වාරය (නිග්ගහිතය) බහුල වූ පාරසික ආදී මිලක්ඛ භාෂාවන් මෙන් ද නොවේ. ඒ සියලු භාෂාවන් ව්‍යඤජනයන්ගේ එක් ප්‍රදේශයක පමණක් පැවැත්ම නිසා අසම්පූර්ණ ව්‍යඤජන සහිත බැවින් ‘අබ්‍යඤජන’ (නිවැරදි ව්‍යඤජන රහිත) යැයි කියනු ලැබේ.

ဌာနကရဏာနိ သိထိလာနိ ကတွာ ဥစ္စာရေတဗ္ဗံ အက္ခရံ ပဉ္စသု ဝဂ္ဂေသု ပဌမတတိယန္တိ ဧဝမာဒိ သိထိလံ. တာနိ အသိထိလာနိ ကတွာ ဥစ္စာရေတဗ္ဗံ အက္ခရံ ဝဂ္ဂေသု ဒုတိယစတုတ္ထန္တိ ဧဝမာဒိ ဓနိတံ. ဒွိမတ္တကာလံ ဒီဃံ. ဧကမတ္တကာလံ ရဿံ တဒေဝ လဟုကံ. လဟုကမေဝ သံယောဂပရံ, ဒီဃဉ္စ ဂရုကံ. ဌာနကရဏာနိ နိဂ္ဂဟေတွာ ဥစ္စာရေတဗ္ဗံ နိဂ္ဂဟိတံ. ပရေန သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ဥစ္စာရေတဗ္ဗံ သမ္ဗန္ဓံ. တထာ နသမ္ဗန္ဓံ ဝဝတ္ထိတံ. ဌာနကရဏာနိ နိဿဋ္ဌာနိ ကတွာ ဥစ္စာရေတဗ္ဗံ ဝိမုတ္တံ. ဒသဓာတိ ဧဝံ သိထိလာဒိဝသေန ဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိယာ အက္ခရုပ္ပာဒကစိတ္တဿ သဗ္ဗာကာရေန ပဘေဒေါ. သဗ္ဗာနိ ဟိ အက္ခရာနိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနိ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထံ ဗျဉ္ဇနတော ဗျဉ္ဇနာနိ စာတိ.

උච්චාරණ ස්ථාන හා කරණ ලිහිල්ව තබා උච්චාරණය කළ යුතු අක්ෂර, එනම් පංච වර්ගයන්හි ප්‍රථම හා තෘතීය අක්ෂර ‘සිථිල’ (අල්පප්‍රාණ) නම් වේ. එම ස්ථානකරණ ලිහිල් නොකර තදින් උච්චාරණය කළ යුතු වර්ගයන්ගේ ද්විතීය හා චතුර්ථ අක්ෂර ‘ධනිත’ (මහාප්‍රාණ) නම් වේ. මාත්‍රා දෙකක කාලයක් ගන්නා අකුර ‘දීර්ඝ’ වේ. එක් මාත්‍රා කාලයක් ගන්නා අකුර ‘රස්ස’ වන අතර එයම ‘ලහුක’ (සැහැල්ලු) ද වේ. ලහුක අකුරක් වුවද සංයෝගයකට පෙර යෙදේ නම් එයත්, දීර්ඝ අකුරත් ‘ගරුක’ වේ. ස්ථානකරණ තද කර (මිරිකා) උච්චාරණය කළ යුතු අකුර ‘නිග්ගහිත’ නම් වේ. පසුව එන අකුර හා සම්බන්ධ කර උච්චාරණය කිරීම ‘සම්බන්ධ’ වේ. සම්බන්ධ නොකර වෙන්ව පැවතීම ‘අසම්බන්ධ’ (වවස්ථිත) වේ. ස්ථානකරණ මුදා හැර (ලිහිල්ව) උච්චාරණය කිරීම ‘විමුක්ත’ වේ. දස ආකාරයකින් යුත් මෙම සිථිලාදී ව්‍යඤජන පිළිබඳ අවබෝධය, අක්ෂර උපදවන සිත්හි සෑම අයුරින්ම සිදුවන ප්‍රභේදයකි. සියලු අක්ෂරයන්ම සිතින් උපදින අතර, අදහස් කරන අර්ථයට අනුකූලව ව්‍යඤජනය කරන බැවින් ඒවා ‘ව්‍යඤජන’ නම් වේ.

အမက္ခေတွာတိ အမိလေစ္ဆေတွာ, အဝိနာသေတွာ, အဟာပေတွာတိ ဝါ အတ္ထော. ဘဂဝါ ယမတ္ထံ ဉာပေတုံ ဧကံ ဂါထံ, ဧကံ ဝါကျံ ဝါ ဒေသေတိ, တမတ္ထံ တာယ ဒေသနာယ ပရိမဏ္ဍလပဒဗျဉ္ဇနာယ ဧဝ ဒေသေတီတိ အာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏဗျဉ္ဇနမေဝ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေတီ’’တိ. ဣဓ ကေဝလသဒ္ဒေါ အနဝသေသဝါစကော, န အဝေါမိဿကာဒိဝါစကောတိ အာဟ ‘‘သကလာဓိဝစန’’န္တိ. ပရိပုဏ္ဏန္တိ သဗ္ဗသော ပုဏ္ဏံ, တံ ပန ကေနစိ ဦနံ, အဓိကံ ဝါ န ဟောတီတိ [Pg.239] ‘‘အနူနာဓိကဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယဒတ္ထံ ဒေသိတော, တဿ သာဓကတ္တာ အနူနတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, တဗ္ဗိဓုရဿ ပန အသာဓကတ္တာ အနဓိကတာ. သကလန္တိ သဗ္ဗဘာဂဝန္တံ. ပရိပုဏ္ဏန္တိ သဗ္ဗသော ပရိပုဏ္ဏမေဝ, တေနာဟ ‘‘ဧကဒေသနာပိ အပရိပုဏ္ဏာ နတ္ထီ’’တိ. အပရိသုဒ္ဓါ ဒေသနာ ဟောတိ တဏှာယ သံကိလိဋ္ဌတ္တာ. လောကာမိသံ စီဝရာဒယော ပစ္စယာ တတ္ထ အဂဓိတစိတ္တတာယ လောကာမိသနိရပေက္ခော. ဟိတဖရဏေနာတိ ဟိတူပသံဟာရေန. မေတ္တာဘာဝနာယ ကရဏဘူတာယ မုဒုဟဒယော. ဥလ္လုမ္ပနသဘာဝသဏ္ဌိတေနာတိ သကလသံကိလေသတော, ဝဋ္ဋဒုက္ခတော စ ဥဒ္ဓရဏာကာရာဝဋ္ဌိတေန စိတ္တေန, ကာရုဏာဓိပ္ပာယေနာတိ အတ္ထော.

‘නොනසමින්’ (අමක්ඛෙත්වා) යනු මිශ්‍ර නොකර, විනාශ නොකර හෝ අඩු නොකර යන අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් අර්ථයක් අවබෝධ කරවීමට යම් ගාථාවක් හෝ වාක්‍යයක් දේශනා කරත් ද, එම අර්ථය එම දේශනාව මගින් පරිපූර්ණ පද ව්‍යඤජන සහිතවම දේශනා කරන බැවින් ‘පරිපූර්ණ ව්‍යඤජන සහිතවම ධර්මය දේශනා කරති’ යි වදාළහ. මෙහි ‘කේවල’ යන වචනයෙන් අදහස් කරන්නේ ඉතිරි රහිතව යන අර්ථය මිස මිශ්‍ර නොවූ යන අර්ථය නොවන බැවින් ‘සකල’ (සම්පූර්ණ) යන වචනය වදාළහ. ‘පරිපූර්ණ’ යනු සෑම අයුරින්ම පිරුණු බවයි. එය කිසිවකින් අඩු හෝ වැඩි නොවන බැවින් ‘අනූනාධික වචනය’ (අඩු වැඩි නොමැති වචන) යැයි කියන ලදී. එහි යම් අර්ථයක් සඳහා දේශනා කරන ලද්දේ ද, එය සාක්ෂාත් කරන බැවින් ‘අනූන’ (අඩු නොවන) බව දත යුතුය. එම අර්ථයට පටහැනි දේ සාක්ෂාත් නොකරන බැවින් ‘අනධික’ (වැඩි නොවන) බව දත යුතුය. ‘සකල’ යනු සියලු කොටස්වලින් යුක්ත බවයි. ‘පරිපූර්ණ’ යනු සෑම අයුරින්ම පිරිපුන් බවයි. එබැවින් ‘එක් දේශනාවක් පවා අසම්පූර්ණ නැත’ යැයි පවසන ලදී. තෘෂ්ණාවෙන් කිලුටු වූ විට දේශනාව අපිරිසිදු වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝකාමිස වූ චීවරාදී ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි නොඇලුනු සිතින් යුක්ත බැවින් ලෝකාමිසයෙන් නිරපේක්ෂ (අපේක්ෂා රහිත) වන සේක. ‘හිත පැතිරවීමෙන්’ යනු යහපත උදා කිරීමෙනි. මෙත්තා භාවනාවට පදනම් වූ කරුණාවෙන් යුත් මෘදු හදවතක් ඇති සේක. ‘උද්ධරණ (එතෙර කරවන) ස්වභාවයෙන් පිහිටි’ යනු සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් හා වට්ට දුකෙන් එතෙර කරවන ස්වභාවයෙන් යුත් සිතින්, එනම් මහා කරුණා අදහසින් යුතුව යන්න අර්ථයයි.

‘‘ဣတော ပဋ္ဌာယ ဒဿာမေဝ, ဧဝဉ္စ ဒဿာမီ’’တိ သမာဒါတဗ္ဗဋ္ဌေန ဝတံ. ပဏ္ဍိတပညတ္တတာယ သေဋ္ဌဋ္ဌေန ဗြဟ္မံ ဗြဟ္မာနံ ဝါ စရိယန္တိ ဗြဟ္မစရိယံ ဒါနံ. မစ္ဆရိယလောဘာဒိနိဂ္ဂဏှနေန သုစိဏ္ဏဿ. ဣဒ္ဓီတိ ဒေဝိဒ္ဓိ. ဇုတီတိ ပဘာ, အာနုဘာဝေါ ဝါ. ဗလဝီရိယူပပတ္တီတိ ဧဝံ မဟတာ ဗလေန စ ဝီရိယေန စ သမန္နာဂမော. ပုညန္တိ ပုညဖလံ. ဝေယျာဝစ္စံ ဗြဟ္မစရိယံ သေဋ္ဌာ စရိယာတိ ကတွာ. ဧသ နယော သေသေပိ.

‘මෙතැන් සිට මෙලෙස පිළිපදිමි, මෙලෙස දෙමි’ යනුවෙන් සමාදන් විය යුතු අර්ථයෙන් එය ‘වත’ (වෘත) නම් වේ. පණ්ඩිතයන් විසින් පනවන ලද බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙන් ‘බ්‍රහ්ම’ නම් වේ. එවැනි බ්‍රහ්මයන්ගේ (උතුමන්ගේ) හැසිරීම ‘බ්‍රහ්මචරිය’ නම් වූ දානයයි. මසුරුකම හා ලෝභය ආදිය මර්දනය කිරීමෙන් මැනවින් පුරුදු කරන ලද්දකි. ‘සෘද්ධිය’ යනු දිව්‍යමය සෘද්ධියයි. ‘ජුති’ යනු ප්‍රභාව හෝ ආනුභාවයයි. ‘බලවීරිය’ යනු මහා බලයකින් හා වීර්යයකින් යුක්ත වීමයි. ‘පුණ්‍ය’ යනු පිනෙහි ඵලයයි. වෙය්‍යාවච්චය යනු ශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීමක් බැවින් එයද බ්‍රහ්මචර්යාවකි. සෙසු කරුණු සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

တသ္မာတိ ယသ္မာ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟံ သကလံ သာသနံ ဣဓ ‘‘ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ အဓိပ္ပေတံ တသ္မာ. ‘‘ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ ဣမိနာ သမာနာဓိကရဏာနိ သဗ္ဗပဒါနိ ယောဇေတွာ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ…ပေ… ပကာသေတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ အာဟ.

එබැවින්, ත්‍රිශික්ෂාවෙන් සංග්‍රහ වූ මුළු ශාසනයම මෙහි ‘බ්‍රහ්මචරිය’ යනුවෙන් අදහස් කරන ලදී. එහෙයින් ‘බ්‍රහ්මචරිය’ යන මේ පදය හා සමාන අර්ථ ඇති සියලු පද ගළපා අර්ථ දක්වමින් ‘උන්වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරති... ප්‍රකාශ කරති යනාදී වශයෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය’ යි වදාළහ.

၁၉၁. ဝုတ္တပ္ပကာရသမ္ပဒန္တိ ယထာဝုတ္တံ အာဒိကလျာဏတာဒိဂုဏသမ္ပဒံ, ဒူရသမုဿာရိတမာနဿေဝ သာသနေ သမ္မာပဋိပတ္တိ သမ္ဘဝတိ, န မာနဇာတိကဿာတိ အာဟ ‘‘နိဟတမာနတ္တာ’’တိ. ဥဿန္နတ္တာတိ ဗဟုလဘာဝတော. ဘောဂါရောဂျာဒိဝတ္ထုကာ မဒါ သုပ္ပဟေယျာ ဟောန္တိ နိမိတ္တဿ အနဝတ္ထာနတော, န တထာ ကုလဝိဇ္ဇာမဒါ, တသ္မာ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏကုလာနံ ပဗ္ဗဇိတာနမ္ပိ ဇာတိဝိဇ္ဇာ နိဿာယ မာနဇပ္ပနံ ဒုပ္ပဇဟန္တိ အာဟ ‘‘ယေဘုယျေန ဟိ…ပေ… မာနံ ကရောန္တီ’’တိ. ဝိဇာတိတာယာတိ နိဟီနဇာတိတာယ. ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောန္တီတိ သုဝိသုဒ္ဓံ ကတွာ သီလံ ရက္ခိတုံ န သက္ကောန္တိ. သီလဝသေန ဟိ သာသနေ ပတိဋ္ဌာ, ပတိဋ္ဌာတုန္တိ ဝါ သစ္စပဋိဝေဓေန လောကုတ္တရာယ ပတိဋ္ဌာယ ပတိဋ္ဌာတုံ. သာ ဟိ နိပ္ပရိယာယတော သာသနေ ပတိဋ္ဌာ နာမ, ယေဘုယျေန စ ဥပနိဿယသမ္ပန္နာ သုဇာတာ ဧဝ ဟောန္တိ, န ဒုဇ္ဇာတာ.

191. ‘ප්‍රකාශිත ආකාරයේ සම්පත්තිය’ යනු කලින් පවසන ලද ආදිකල්‍යාණතාදී ගුණසම්පත්තියයි. ශාසනයෙහි මනා පිළිපැදීමක් සිදුවිය හැක්කේ මානය දුරුකළ තැනැත්තෙකුටමය, මානයෙන් යුත් ජාතියක් ඇත්තෙකුට නොවන බව දැක්වීමට ‘නිහතමානී වූ බැවින්’ (නිහතමානත්තා) යැයි වදාළහ. ‘බහුල වූ බැවින්’ යනු බෙහෙවින් පැවතීමයි. භෝග සම්පත් හා ආරෝග්‍යය ආදිය මුල්කොට ඇති මද (මත් වීම්) ඒවාට හේතු වන වස්තූන්ගේ අස්ථිර බව නිසා පහසුවෙන් අත්හැරිය හැකි වෙයි. එහෙත් කුලය හා ශිල්පය මුල්කොටගත් මදයන් එසේ නොවේ. එබැවින් ක්ෂත්‍රිය හා බ්‍රාහ්මණ කුලවලින් පැවිදි වූවන් පවා ජාතිය හා ශිල්පය නිසා ඇතිවන මානය හා පාරට්ටු කිරීම් අත්හැරීමට අපහසු බව දැක්වීමට ‘බොහෝ දුරට... මානය කරති’ යැයි පවසන ලදී. ‘විජාතිතාවය’ යනු හීන ජාතිකයෙකු වීමයි. ‘පිහිටීමට නොහැකිය’ යනු ශීලය අතිශයින් පිරිසිදු ලෙස රැකීමට නොහැකි වීමයි. මක්නිසාද යත්, ශාසනයෙහි පිහිටීම ශීලය මත පදනම් වූවකි. එසේත් නැතිනම් ‘පිහිටීමට’ යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගැනීමෙන් ලෝකෝත්තර වූ පිහිටීමෙහි පිහිටීමටයි. එයම නිසැකවම ශාසනයෙහි පිහිටීම නමි. බොහෝ දුරට උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය ඇත්තෝ උසස් ජාතීන්හි උපන් අයම වෙති, පහත් ජාතීන්හි උපන් අය නොවෙති.

ပရိသုဒ္ဓန္တိ [Pg.240] ရာဂါဒီနံ အစ္စန္တမေဝ ပဟာနဒီပနတော နိရုပက္ကိလေသတာယ သဗ္ဗသော ပရိသုဒ္ဓံ. သဒ္ဓံ ပဋိလဘတီတိ ပေါထုဇ္ဇနိကသဒ္ဓါဝသေန သဒ္ဒဟတိ. ဝိညူဇာတိကာနဉှိ ဓမ္မသမ္ပတ္တိဂ္ဂဟဏပုဗ္ဗိကာ သဒ္ဓါ သိဒ္ဓိ ဓမ္မပ္ပမာဏဓမ္မပ္ပသန္နဘာဝတော. ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝတ သော ဘဂဝါ, ယော ဧဝံ သွာက္ခာတဓမ္မော’’တိ သဒ္ဓံ ပဋိလဘတိ. ဇာယမ္ပတိကာတိ ဃရဏီပတိကာ. ကာမံ ‘‘ဇာယမ္ပတိကာ’’တိ ဝုတ္တေ ဃရသာမိကဃရသာမိနီဝသေန ဒွိန္နံယေဝ ဂဟဏံ ဝိညာယတိ. ယဿ ပန ပုရိသဿ အနေကာ ပဇာပတိယော, တတ္ထ ကိံ ဝတ္တဗ္ဗံ, ဧကာယာပိ သံဝါသော သမ္ဗာဓောတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဒွေ’’တိ ဝုတ္တံ. ရာဂါဒိနာ သကိဉ္စနဋ္ဌေန, ခေတ္တဝတ္ထု အာဒိနာ သပလိဗောဓဋ္ဌေန ရာဂရဇာဒီနံ အာဂမနပထတာပိ ဥဋ္ဌာနဋ္ဌာနတာ ဧဝါတိ ဒွေပိ ဝဏ္ဏနာ ဧကတ္ထာ, ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ. အလဂ္ဂနဋ္ဌေနာတိ အဿဇ္ဇနဋ္ဌေန အပ္ပဋိဗဒ္ဓဘာဝေန. ဧဝံ အကုသလကုသလပ္ပဝတ္တီနံ ဌာနဘာဝေန ဃရာဝါသပဗ္ဗဇ္ဇာနံ သမ္ဗာဓဗ္ဘောကာသတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ကုသလပ္ပဝတ္တိယာ ဧဝ အဋ္ဌာနဋ္ဌာနဘာဝေန တေသံ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

‘පිරිසිදු’ යනු රාගාදී කෙලෙසුන් සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කළ බව දක්වන බැවින්, උපක්ලේශ රහිත බවින් සර්වප්‍රකාරයෙන් පිරිසිදු වූ යන්නයි. ‘ශ්‍රද්ධාව ලබයි’ යනු පෘථග්ජන ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව අදහන බවයි. විඤ්ඤූ (නුවණැති) ජාතිකයෝ ධර්මය අවබෝධ කරගෙන ධර්මයේ ප්‍රමාණය හා ධර්මය කෙරෙහි පැහැදීම නිසා ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගනිති. ‘ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැබවින්ම සම්මා සම්බුද්ධය, උන්වහන්සේගේ ධර්මය ස්වාක්ඛාතය’ යනුවෙන් ශ්‍රද්ධාව ලබයි. ‘ජායම්පතිකා’ යනු බිරිඳ හා සැමියායි. සාමාන්‍යයෙන් ‘ජායම්පතිකා’ කී විට ගෘහ මූලිකයා සහ ගෘහණිය යන දෙදෙනා පමණක් ගැනීම අදහස් වේ. යම් පුරුෂයෙකුට බිරින්දෑවරුන් බොහෝ සිටී නම්, එහිදී කිව යුත්තේ කුමක්ද? එක් බිරිඳක් සමඟ වාසය කිරීම පවා අවහිරයක් බව දැක්වීමට ‘දෙදෙනෙකු’ යැයි පවසන ලදී. රාගාදී කෙලෙස්වලින් යමක් තමා සතු කරගැනීමේ අර්ථයෙන් හෝ කෙත්වතු ආදියේ පලිබෝධ (බැඳීම්) අර්ථයෙන්, රාගාදී කිලුටු පැමිණෙන මාර්ගය හෝ ඒවා හටගන්නා ස්ථානය යන මේ අර්ථ දෙකම එක හා සමාන වේ, වෙනස් වන්නේ වචන භාවිතය පමණි. ‘නොඇලෙන අර්ථයෙන්’ යනු බැඳීමක් හෝ සම්බන්ධයක් නොමැති බවයි. මෙසේ අකුසල හා කුසල ක්‍රියාවන්ගේ පැවැත්මට සුදුසු ස්ථාන වශයෙන් ගිහිගෙය හා පැවිද්දෙහි ඇති අවහිර බව හා නිදහස් බව දක්වා, දැන් කුසලයේ පැවැත්මට පමණක් අදාළව එම තත්ත්වය දැක්වීමට ‘නැවතත්’ (අපිච) යනාදිය වදාරන ලදී.

သင်္ခေပကထာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ပဒုဒ္ဓါရံ အကတွာ သမာသတော အတ္ထဝဏ္ဏနာ. ဧကမ္ပိ ဒိဝသန္တိ ဧကဒိဝသမတ္တမ္ပိ. အခဏ္ဍံ ကတွာတိ ဒုက္ကဋမတ္တဿပိ အနာပဇ္ဇနေန အခဏ္ဍိတံ ကတွာ. ကိလေသမလေန အမလီနန္တိ တဏှာသံကိလေသာဒိနာ အသံကိလိဋ္ဌံ ကတွာ. ပရိယောဒါတဋ္ဌေန နိမ္မလဘာဝေန သင်္ခံ ဝိယ လိခိတံ ဓောတန္တိ သင်္ခလိခိတန္တိ အာဟ ‘‘ဓောတသင်္ခသပ္ပဋိဘာဂ’’န္တိ. ‘‘အဇ္ဈာဝသတာ’’တိ ပဒပ္ပယောဂေန ‘‘အဂါရ’’န္တိ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ အာဟ ‘‘အဂါရမဇ္ဈေ’’တိ. ကသာယေန ရတ္တာနိ ဝတ္ထာနိ ကာသာယာနီတိ အာဟ ‘‘ကသာယရသပီတတာယာ’’တိ. ပရိဒဟိတွာတိ နိဝါသေတွာ စေဝ ပါရုပိတွာ စ. အဂါရဝါသော အဂါရံ ဥတ္တရပဒလောပေန, တဿ ဝဍ္ဎိအာဝဟံ အဂါရဿ ဟိတံ.

‘සංක්ෂිප්ත කථාව’ යනු වචනයෙන් වචනය වෙන් කර විග්‍රහ නොකොට කෙටියෙන් කරන ලද අර්ථ වර්ණනාවයි. ‘එක් දිනක් හෝ’ යනු එකම එක දවසක් පමණක් වුවද යන්නයි. ‘අඛණ්ඩව කොට’ යනු දුකුළා ඇවැතක් පවා සිදු නොකරමින් නොකැඩුණු ලෙස රැකීමයි. ‘කෙලෙස් මලින් නොකිලුටු’ යනු තණ්හාව ආදී කෙලෙසුන්ගෙන් කිලුටු නොකර පිරිසිදුව තබා ගැනීමයි. ‘සංඛලිඛිත’ යනු හාත්පසින්ම පිරිසිදු බැවින් සක්ගෙඩියක් මෙන් මැද පිරිසිදු කරන ලද බවයි, එබැවින් ‘සෝදා පිරිසිදු කළ සක්ගෙඩියකට සමාන’ යැයි පවසන ලදී. ‘අජ්ඣාවසතා’ (වාසය කරන) යන පදය යෙදීම නිසා ‘අගාර’ (ගිහිගෙය) යන වචනය පිහිටීමේ අර්ථය (භුම්මත්ථ) දෙන උපයෝග වචනයක් ලෙස ගෙන ‘ගිහිගෙය මැද’ යැයි අර්ථ දක්වන ලදී. කහට රසයෙන් පොඟවන ලද වස්ත්‍ර ‘කාසාය’ (කසාවත්) නම් වේ, එබැවින් ‘කහට රසයෙන් පිරී ඇති බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘පරිදහිත්වා’ යනු ඇඳීමෙන් හා පෙරවීමෙන් යන දෙයාකාරයෙනි. ‘අගාරවාසය’ යනු ගිහිගෙයයි, මෙහි උත්තරපද ලෝපයෙන් ‘අගාර’ ලෙස දක්වා ඇත. එය ගිහිගෙයට හිත සුව පිණිස පවතී.

၁၉၂. ဘောဂက္ခန္ဓောတိ ဘောဂသမုဒါယော. အာဗန္ဓနဋ္ဌေနာတိ ‘‘ပုတ္တော နတ္တာ’’တိအာဒိနာ ပေမဝသေန သပရိစ္ဆေဒံ ဗန္ဓနဋ္ဌေန. ‘‘အမှာကမေတေ’’တိ ဉာယန္တီတိ ဉာတီ. ပိတာမဟပိတုပုတ္တာဒိဝသေန ပရိဝတ္တနဋ္ဌေန ပရိဝဋ္ဋော.

192. ‘භෝගක්ඛන්ධ’ යනු භෝග සම්පත් සමූහයයි. ‘ආබන්ධන අර්ථයෙන්’ යනු ‘පුතාය, මුණුබුරාය’ යනාදී වශයෙන් සෙනෙහස නිසා සීමා සහිතව බැඳෙන අර්ථයෙනි. ‘මොවුන් අපේ අය’ යැයි හඳුනාගන්නා බැවින් ‘ඥාතී’ නම් වේ. මුත්තා, පියා, පුතා ආදී වශයෙන් පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට පෙරළෙන බැවින් ‘පරිවට්ට’ (පිරිවරා සිටින පිරිස) නම් වේ.

၁၉၃. ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ပိဟိတကာယဝစီဒွါရော, တထာဘူတော စ ယသ္မာ တေန သံဝရေန ဥပေတော နာမ ဟောတိ[Pg.241], တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရေန သမန္နာဂတော’’တိ. ‘‘အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နော’’တိအာဒိ တဿေဝ ပါတိမောက္ခသံဝရသမန္နာဂမဿ ပစ္စယဒဿနံ. အပ္ပမတ္တကေသူတိ အသဉ္စိစ္စ အာပန္နအနုခုဒ္ဒကေသု စေဝ သဟသာ ဥပ္ပန္နအကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေသု စ. ဘယဒဿာဝီတိ ဘယဒဿနသီလော. သမ္မာ အာဒိယိတွာတိ သက္ကစ္စံ ယာဝဇီဝံ အဝီတိက္ကမဝသေန အာဒိယိတွာ. တံ တံ သိက္ခာပဒန္တိ တံ တံ သိက္ခာကောဋ္ဌာသံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော’’တိ ပါဌေ. သင်္ခေပေါတိ သင်္ခေပဝဏ္ဏနာ. ဝိတ္ထာရော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၄) ဝုတ္တော, တသ္မာ သော တတ္ထ, တံသံဝဏ္ဏနာယ (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၁၄) စ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

193. ‘ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් සංවුත වූයේ’ යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය මගින් වසා ගන්නා ලද (සංවර කරගන්නා ලද) කාය වාචික ද්වාරයන් ඇති තැනැත්තායි. ඔහු එම සංවරයෙන් යුක්ත වන බැවින් ‘ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් සමන්නාගත වූයේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ආචාර ගෝචර සම්පන්න වූ’ යනාදිය එම ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරය ලැබීමට හේතු දක්වයි. ‘අල්පමාත්‍ර වූ වැරදිවල’ යනු නොදැනුවත්ව සිදුවන සුළු වැරදිවල සහ හදිසියේ උපදින අකුසල් සිත්වල පවා වේ. ‘භයදස්සාවී’ යනු එහි බිය දකින ස්වභාවය ඇති බවයි. ‘මැනවින් සමාදන්ව’ යනු ගෞරව සහිතව දිවිහිමියෙන් උල්ලංඝනය නොකිරීමේ අදහසින් සමාදන් වීමයි. ‘ඒ ඒ ශික්ෂාපද’ යනු ඒ ඒ ශික්ෂා පද කොටස්ය. ‘මෙහි’ යනු මෙම ‘ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් සංවුත වූ’ යන පාඨයෙහිය. ‘සංක්ෂේපය’ යනු කෙටි විස්තරයයි. මෙහි විස්තරය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසා ඇති බැවින්, එය එහි ඇති ආකාරයට හා එහි ටීකාවෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයට තේරුම් ගත යුතුය.

အာစာရဂေါစရဂ္ဂဟဏေနေဝါတိ ‘‘အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နော’’တိ ဝစနေနေဝ. တေနာဟ ‘‘ကုသလေ ကာယကမ္မဝစီကမ္မေ ဂဟိတေပီ’’တိ. အဓိကဝစနံ အညမတ္ထံ ဗောဓေတီတိ ကတွာ တဿ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလဿ ဥပ္ပတ္တိဒွါရဒဿနတ္ထံ…ပေ… ကုသလေနာတိ ဝုတ္တံ, သဗ္ဗသော အနေသနပ္ပဟာနေန အနဝဇ္ဇေနာတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ‘‘ကတမေ စ ထပတိ ကုသလာ သီလာ ကုသလံ ကာယကမ္မံ ကုသလံ ဝစီကမ္မ’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၂၆၅) သီလဿ ကုသလကာယဝစီဘာဝံ ဒဿေတွာ ‘‘အာဇီဝပရိသုဒ္ဓမ္ပိ ခေါ အဟံ ထပတိ သီလသ္မိံ ဝဒါမီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၆၅) ဧဝံ ပဝတ္တာယ မုဏ္ဍိကသုတ္တဒေသနာယ ‘‘ကာယကမ္မဝစီကမ္မေန သမန္နာဂတော ကုသလေန, ပရိသုဒ္ဓါဇီဝေါ’’တိ အယံ ဒေသနာ ဧကသင်္ဂဟာ အညဒတ္ထု သံသန္ဒတိ သမေတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘မုဏ္ဍိကသုတ္တဝသေန ဝါ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ. သီလသ္မိံ ဝဒါမီတိ ‘‘သီလ’’န္တိ ဝဒါမိ, ‘‘သီလသ္မိံ အန္တောဂဓံ ပရိယာပန္န’’န္တိ ဝဒါမီတိ ဝါ အတ္ထော. ပရိယာဒါနတ္ထန္တိ ပရိဂ္ဂဟတ္ထံ.

‘ආචාර ගෝචර ග්‍රහණයෙන්ම’ යනු ‘ආචාර ගෝචර සම්පන්න වූ’ යන වචනයෙන්මයි. එබැවින් ‘කුසල වූ කාය කර්ම හා වාග් කර්මයන් ගන්නා ලද නමුත්’ යැයි වදාළහ. අතිරික්ත වචනයක් යෙදීමෙන් වෙනත් අර්ථයක් හැඟවෙන බැවින්, එම ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලයේ උපතට හේතු වන ද්වාරයන් දැක්වීම පිණිස ‘කුසලයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. එහි අර්ථය නම් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම අනිසි සෙවීම් (අනේසන) ප්‍රහීණ කළ නිවැරදි බවයි. ‘තපතිය, කුසල ශීලයන් කවරේද? කුසල කාය කර්මය හා කුසල වාග් කර්මයයි’ යනුවෙන් ශීලයෙහි කුසල කාය-වාචික ස්වභාවය දක්වා, ‘තපතිය, මම ආජීව පාරිශුද්ධියද ශීලයෙහිම පවසමි’ යනුවෙන් මෙසේ පැවති මුණ්ඩික සූත්‍ර දේශනාවෙහි, ‘කුසල වූ කාය කර්මයෙන් හා වාග් කර්මයෙන් යුක්ත වූ පිරිසිදු ආජීවය ඇති’ යන මෙම දේශනාව එක් රැස්වීමකි, එය අන්‍ය අර්ථයක් හා සැසඳෙමින් එකඟ වන බව දක්වමින් ‘මුණ්ඩික සූත්‍රය අනුව මෙසේ පවසන ලදී’ යැයි කීහ. ‘ශීලයෙහි පවසමි’ යනු ‘ශීලය’ යැයි පවසමි, නොහොත් ‘ශීලයෙහි ඇතුළත්’ යැයි පවසමි යන අර්ථයයි. ‘පරියාදානත්ථං’ යනු පරිග්‍රහ කිරීම පිණිසයි.

တိဝိဓေန သီလေနာတိ စူဠသီလံ မဇ္ဈိမသီလံ မဟာသီလန္တိ ဧဝံ တိဝိဓေန သီလေန. မနစ္ဆဋ္ဌေသု ဣန္ဒြိယေသု, န ကာယပဉ္စမေသု. ယထာလာဘယထာဗလယထာသာရုပ္ပပ္ပကာရဝသေန တိဝိဓေန သန္တောသေန.

‘ත්‍රිවිධ ශීලයෙන්’ යනු චූල ශීලය, මජ්ඣිම ශීලය හා මහා ශීලය යන ත්‍රිවිධ ශීලයයි. මනස හයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන්හි මිස කය පස්වැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන්හි නොවේ. ලැබුණු ආකාරයෙන් (යථාලාභ), තමාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් (යථාබල) හා තමාට සුදුසු පරිදි (යථාසාරුප්ප) යන තුන් ආකාරයේ සන්තෝෂය (සතුට) මගිනි.

စူဠမဇ္ဈိမမဟာသီလဝဏ္ဏနာ

චූල, මජ්ඣිම, මහා ශීල වර්ණනාව.

၁၉၄-၂၁၁. ‘‘သီလသ္မိ’’န္တိ ဣဒံ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မန္တိ အာဟ ‘‘ဧကံ သီလံ ဟောတီတိ အတ္ထော’’တိ. အယမေဝ အတ္ထောတိ ပစ္စတ္တဝစနတ္ထော ဧဝ. ဗြဟ္မဇာလေတိ ဗြဟ္မဇာလဝဏ္ဏနာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇).

194-211. ‘සීලස්මිං’ (ශීලයෙහි) යන මෙය වෙන් කර දැක්වීමේ (නිද්ධාරණ) අර්ථයේ සප්තමී විභක්තියක් බව දක්වමින් ‘එක් ශීලයක් වේ යනු අර්ථයයි’ වදාළහ. ‘අයමේව අත්ථෝ’ යනු ප්‍රථමා විභක්තියේ අර්ථයමය. ‘බ්‍රහ්මජාලේ’ යනු බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි (අටුවාවෙහි) ය.

၂၁၂. အတ္တာနုဝါဒပရာနုဝါဒဒဏ္ဍဘယာဒီနိ [Pg.242] အသံဝရမူလကာနိ. သီလဿာသံဝရတောတိ သီလဿ အသံဝရဏတော, သီလသံဝရာဘာဝတောတိ အတ္ထော. ဘဝေယျာတိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. ယထာဝိဓာနဝိဟိတေနာတိ ယထာဝိဓာနသမ္ပာဒိတေန. အဝိပ္ပဋိသာရာဒိနိမိတ္တံ ဥပ္ပန္နစေတသိကသုခသမုဋ္ဌာနေဟိ ပဏီတရူပေဟိ ဖုဋ္ဌသရီရဿ ဥဠာရံ ကာယိကံ သုခံ ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘အဝိပ္ပဋိသာရ…ပေ… ပဋိသံဝေဒေတီ’’တိ.

212. තමාට තමාම දොස් පවරා ගැනීම (අත්තානුවාද), අනුන්ගෙන් දොස් ඇසීම (පරානුවාද), දඬුවමට ඇති බිය (දණ්ඩභය) ආදිය අසංවරය මුල් කරගෙන හටගනී. 'සීලස්සාසංවරතෝ' යන්නෙහි අර්ථය සීලයෙහි අසංවර බව හෙවත් සීල සංවරයක් නොමැතිකම යන්නයි. 'භවේය්‍ය' යනු උපදින්නේය යන්නයි. 'යථාවිධානවිහිතේන' යනු නියමිත විධිවිධානයට අනුව සම්පාදනය කරන ලද යන්නයි. පසුතැවිලි නොවීම (අවිප්පටිසාර) ආදි හේතූන් නිසා උපන් චෛතසික සැපය මුල් කරගෙන හටගත් ප්‍රණීත රූපයන්ගෙන් ස්පර්ශ වූ ශරීරය ඇත්තාට මහත් වූ කායික සැපයක් ඇති වන්නේය යන අදහසින් "අවිප්පටිසාර...පෙ... පටිසංවේදේති" (නොපසුතැවිල්ල නිසා උපන් සතුට විඳියි) යන්න පවසන ලදී.

ဣန္ဒြိယသံဝရကထာဝဏ္ဏနာ

ඉන්ද්‍රිය සංවරය පිළිබඳ කතාවේ වර්ණනාවයි.

၂၁၃. ဝိသေသော ကမ္မတ္ထာပေက္ခတာယ သာမညဿ န တေဟိ ပရိစတ္တောတိ အာဟ ‘‘စက္ခု-သဒ္ဒေါ ကတ္ထစိ ဗုဒ္ဓစက္ခုမှိ ဝတ္တတီ’’တိ. ဝိဇ္ဇမာနမေဝ ဟိ အဘိဓေယျေ ဝိသေသတ္ထံ ဝိသေသန္တရနိဝတ္တနဝသေန ဝိသေသသဒ္ဒေါ ဝိဘာဝေတိ, န အဝိဇ္ဇမာနံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. အညေဟိ အသာဓာရဏံ ဗုဒ္ဓါနံယေဝ စက္ခုဒဿနန္တိ ဗုဒ္ဓစက္ခု, အာသယာနုသယဉာဏံ, ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏဉ္စ. သမန္တတော သဗ္ဗသော ဒဿနဋ္ဌေန သမန္တစက္ခု, သဗ္ဗညုတညာဏံ. အရိယမဂ္ဂတ္တယပညာတိ ဟေဋ္ဌိမေ အရိယမဂ္ဂတ္တယေ ပညာ. ဣဓာတိ ‘‘စက္ခုနာ ရူပ’’န္တိ ဣမသ္မိံ ပါဌေ. အယံ စက္ခု-သဒ္ဒေါ ပသာဒ…ပေ… ဝတ္တတိ နိဿယဝေါဟာရေ နိဿိတဿ ဝတ္တဗ္ဗတော ယထာ. ‘‘မဉ္စာ ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောန္တီ’’တိ. အသမ္မိဿန္တိ ကိလေသဒုက္ခေန အဝေါမိဿံ. တေနာဟ ‘‘ပရိသုဒ္ဓ’’န္တိ. သတိ ဟိ သုဝိသုဒ္ဓေ ဣန္ဒြိယသံဝရေ, ပဓာနဘူတပါပဓမ္မဝိဂမေန အဓိစိတ္တာနုယောဂေါ ဟတ္ထဂတော ဧဝံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဓိစိတ္တသုခံ ပဋိသံဝေဒေတီ’’တိ.

213. කර්මස්ථානයන් කෙරෙහි ඇති අපේක්ෂාව නිසා ඇති වන විශේෂ අර්ථය සාමාන්‍ය අර්ථයෙන් බැහැර නොවන හෙයින් "චක්ඛු යන ශබ්දය ඇතැම් තැනක බුද්ධ චක්ඛු යන අර්ථයෙහි වැටේ" යැයි කියන ලදී. සැබවින්ම කියනු ලබන දෙයෙහි පවතින විශේෂ අර්ථයක්, වෙනත් අර්ථයන් බැහැර කිරීමේ බලයෙන් එම විශේෂ ශබ්දය ප්‍රකාශ කරයි මිස, නොපවතින දෙයක් ප්‍රකාශ නොකරයි. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන බුදුවරයන් වහන්සේලාටම පමණක් උරුම වූ දර්ශනය 'බුද්ධ චක්ඛු' නමි. එනම් ආශයානුසය ඥානය හා ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානයයි. සෑම ආකාරයකින්ම සියල්ල දක්නා අර්ථයෙන් 'සමන්ත චක්ඛු' නම් සර්වඥතා ඥානයයි. 'අරියමග්ගත්තයපඤ්ඤා' යනු සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී යන පහළ ආර්ය මාර්ග තුනට අයත් ප්‍රඥාවයි. 'ඉධ' යන්නෙන් "ඇසින් රූපයක් දැක" යන මෙම පාඨය අදහස් වේ. මෙම 'චක්ඛු' ශබ්දය ප්‍රසාද චක්ඛු (ඇස) යනාදි අර්ථයන්හි ද වැටේ. එය ඇසුරු කළ ව්‍යවහාරයෙහි "ඇඳන් කෑගසති" (ඇඳන් මත සිටින්නෝ කෑගසති) යන්නා සේ ඇසුරු කළ දේ හැඳින්වීමට යෙදේ. 'අසම්මිස්සං' යනු ක්ලේශ දුක්ඛයන්ගෙන් මිශ්‍ර නොවූ පිරිසිදු බවයි. එබැවින් "පිරිසිදු" යැයි පවසන ලදී. මන්ද යත්, ඉන්ද්‍රිය සංවරය ඉතා පිරිසිදු වූ කල්හි, ප්‍රධාන අකුසල ධර්මයන් පහව යෑමෙන් අධිචිත්තයෙහි යෙදීමේ සැපය තමා සතු වන්නේය යන අදහසින් "අධිචිත්ත සුඛය විඳියි" යැයි පවසන ලදී.

သတိသမ္ပဇညကထာဝဏ္ဏနာ

සති සම්පජඤ්ඤය පිළිබඳ කතාවේ වර්ණනාවයි.

၂၁၄. သမန္တတော, ပကဋ္ဌံ ဝါ သဝိသေသံ ဇာနာတီတိ သမ္ပဇာနော, သမ္ပဇာနဿ ဘာဝေါ သမ္ပဇညံ, တထာပဝတ္တဉာဏံ. တဿ ဝိဘဇနံ သမ္ပဇညဘာဇနီယံ, တသ္မိံ သမ္ပဇညဘာဇနီယမှိ. အဘိက္ကမနံ အဘိက္ကန္တန္တိ အာဟ ‘‘အဘိက္ကန္တံ ဝုစ္စတိ ဂမန’’န္တိ. တထာ ပဋိက္ကမနံ ပဋိက္ကန္တန္တိ အာဟ ‘‘ပဋိက္ကန္တံ နိဝတ္တန’’န္တိ. နိဝတ္တနန္တိ စ နိဝတ္တိမတ္တံ. နိဝတ္တိတွာ ပန ဂမနံ ဂမနမေဝ. အဘိဟရန္တောတိ ဂမနဝသေန ကာယံ ဥပနေန္တော. ဌာနနိသဇ္ဇာသယနေသု ယော ဂမနဝိဓုရော ကာယဿ ပုရတော အဘိဟာရော, သော အဘိက္ကမော, ပစ္ဆတော အပဟရဏံ ပဋိက္ကမောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဌာနေပီ’’တိအာဒိမာဟ. အာသနဿာတိ [Pg.243] ပီဌကာဒိအာသနဿ. ပုရိမအင်္ဂါဘိမုခေါတိ အဋနိကာဒိပုရိမာဝယဝါဘိမုခေါ. သံသရန္တောတိ သံသပ္ပန္တော. ပစ္စာသံသရန္တောတိ ပဋိအာသပ္ပန္တော. ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ နိပန္နဿေဝ အဘိမုခသံသပ္ပနပဋိအာသပ္ပနာနိ နိဒဿေတိ.

214. හාත්පසින් හෝ ප්‍රකෘෂ්ට ලෙස හෝ විශේෂ සහිතව දන්නේ 'සම්පජාන' නම් වේ. සම්පජාන බව 'සම්පජඤ්ඤය' යි. එය එසේ පවත්නා වූ ඥානයයි. එය බෙදා දක්වන කොටස 'සම්පජඤ්ඤ භාජනීය' නම් වේ. එම සම්පජඤ්ඤ භාජනීයයෙහි යන්න අර්ථයයි. ඉදිරියට යෑම 'අභික්කන්ත' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් "අභික්කන්ත යනු ගමනයි" යැයි පවසන ලදී. එසේම ආපසු ඒම 'පටික්කන්ත' යැයි කියනු ලැබේ. "පටික්කන්ත යනු ආපසු හැරීමයි" යැයි පවසන ලදී. ආපසු හැරීම යනු හැරීම පමණි. හැරී නැවත ගමන යනු ගමනම වේ. 'අභිහරන්තෝ' යනු ගමන් කිරීම් වශයෙන් කය ඉදිරියට පමුණුවන්නා වූ තැනැත්තායි. සිටගෙන සිටීම, ඉඳගෙන සිටීම හා සැතපීම යන අවස්ථාවන්හි ගමනට අදාළ නොවන කය ඉදිරියට ගෙනයෑම යමක් වේ ද එය 'අභික්කම' (ඉදිරියට යෑම) වන අතර, පසුපසට ගැනීම 'පටික්කම' (පසුපසට ඒම) බව පෙන්වීමට "සිටගෙන සිටීමේදීත්" යනාදිය පවසන ලදී. 'ආසනස්ස' යනු පීඨිකා ආදි ආසනයන්ගේ යන්නයි. 'පුරිමඅංගාභිමුඛෝ' යනු ඇඳ රාමුව ආදි වූ පෙර කොටස් වලට මුහුණ ලා සිටීමයි. 'සංසරන්තෝ' යනු ඇදී යන්නා වූ තැනැත්තායි. 'පච්චාසංසරන්තෝ' යනු ආපසු ඇදී එන්නා වූ තැනැත්තායි. "මේ ක්‍රමයම වේ" යන්නෙන් සැතපී සිටින්නාගේම ඉදිරියට ඇදී යෑම හා පසුපසට ඇදී ඒම පෙන්වා දෙයි.

သမ္မာ ပဇာနနံ သမ္ပဇာနံ, တေန အတ္တနာ ကာတဗ္ဗကိစ္စဿ ကရဏသီလော သမ္ပဇာနကာရီတိ အာဟ ‘‘သမ္ပဇညေန သဗ္ဗကိစ္စကာရီ’’တိ. သမ္ပဇာနသဒ္ဒဿ သမ္ပဇညပရိယာယတာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာ ဧဝ. သမ္ပဇညံ ကရောတေဝါတိ အဘိက္ကန္တာဒီသု အသမ္မောဟံ ဥပ္ပာဒေတိ ဧဝ. သမ္ပဇညဿ ဝါ ကာရော ဧတဿ အတ္ထီတိ သမ္ပဇာနကာရီ. ဓမ္မတော ဝဍ္ဎိသင်္ခါတေန သဟ အတ္ထေန ဝတ္တတီတိ သာတ္ထကံ, အဘိက္ကန္တာဒိ. သာတ္ထကဿ သမ္ပဇာနနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. သပ္ပာယဿ အတ္တနော ဟိတဿ သမ္ပဇာနနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ. အဘိက္ကမာဒီသု ဘိက္ခာစာရဂေါစရေ, အညတ္ထာပိ စ ပဝတ္တေသု အဝိဇဟိတေ ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတေ ဂေါစရေ သမ္ပဇညံ ဂေါစရသမ္ပဇညံ. အဘိက္ကမာဒီသု အသမ္မုယှနမေဝ သမ္ပဇညံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. ပရိဂ္ဂဟေတွာတိ တူလေတွာ တီရေတွာ ပဋိသင်္ခါယာတိ, အတ္ထော. သံဃဒဿနေနေဝ ဥပေါသထပဝါရဏာဒိအတ္ထံ ဂမနံ သင်္ဂဟိတံ. အသုဘဒဿနာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကသိဏပရိကမ္မာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘စေတိယံ ဝါ ဗောဓိံ ဝါ ဒိသွာပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အရဟတ္တံ ပါပုဏာတီတိ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသော ဧသော. သမထဝိပဿနုပ္ပာဒနမ္ပိ ဟိ ဘိက္ခုနော ဝဍ္ဎိယေဝ. ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော.

මැනවින් දැනගැනීම 'සම්පජාන' නම් වේ. ඒ තුළින් තමා විසින් කළ යුතු කටයුතු කරන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා 'සම්පජානකාරී' නම් වේ. එබැවින් "සම්පජඤ්ඤයෙන් සියලු කටයුතු කරන්නා" යැයි පවසන ලදී. 'සම්පජාන' යන වචනය 'සම්පජඤ්ඤය' යන්නෙහිම පර්යාය පදයක් බව කලින් පවසන ලදී. සම්පජඤ්ඤය කරන්නේමය යනු ඉදිරියට යෑම ආදියේදී මුළාව නැති කරන්නේමය යන්නයි. එසේත් නැතිනම් සම්පජඤ්ඤය පවතින බැවින් ඔහු 'සම්පජානකාරී' නම් වේ. ධර්මානුකූලව දියුණුව හෙවත් අර්ථය සමඟ පවත්නා ඉදිරියට යෑම ආදිය 'සාත්ථක' (අර්ථවත්) නම් වේ. සාත්ථක දේ පිළිබඳ මැනවින් දැනගැනීම 'සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය' යි. තමාට හිතකර වූ යෝග්‍ය දේ පිළිබඳ මැනවින් දැනගැනීම 'සප්පාය සම්පජඤ්ඤය' යි. ඉදිරියට යෑම ආදියේදී ද, පිණ්ඩපාතය පිණිස යන ගමනේදී ද, වෙනත් තැන්වලදී ද නොකැඩී පවතින කර්මස්ථාන නමැති ගෝචරයෙහි (විෂයෙහි) පවතින සම්පජඤ්ඤය 'ගෝචර සම්පජඤ්ඤය' යි. ඉදිරියට යෑම ආදියේදී මුළා නොවීමම 'අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය' යි. 'පරිග්ගහෙත්වා' යනු කිරා මැන බලා, විමසා බලා යන්නයි. සංඝයා දැකීමෙන් උපෝසථ පවාරණා ආදි කටයුතු සඳහා යෑම ද මීට ඇතුළත් වේ. 'අසුභදස්සනාදී' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් කසිණ පරිකර්ම ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. සංක්ෂේපයෙන් පැවසූ අර්ථය විස්තර කිරීමට "චෛත්‍යයක් හෝ බෝධියක් දැක හෝ" යනාදිය පවසන ලදී. "අර්හත්වයට පැමිණෙයි" යන්න උසස් මට්ටමෙන් කළ දැක්වීමකි. මන්ද යත් සමථ විපස්සනා උපදවා ගැනීම ද භික්ෂුවකගේ දියුණුවක්ම වන බැවිනි. 'කේචි' (ඇතැම් අය) යනු අභයගිරි වාසීන්ය.

တသ္မိံ ပနာတိ သာတ္ထကသမ္ပဇညဝသေန ပရိဂ္ဂဟိတအတ္ထေ. ‘‘အတ္ထောတိ ဓမ္မတော ဝဍ္ဎီ’’တိ ယံ သာတ္ထကန္တိ အဓိပ္ပေတံ, တံ သပ္ပာယံ ဧဝါတိ သိယာ ကဿစိ အာသင်္ကာတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘စေတိယဒဿနံ တာဝါ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. စိတ္တကမ္မရူပကာနိ ဝိယာတိ စိတ္တကမ္မကတာ ပဋိမာယော ဝိယ, ယန္တပယောဂေန ဝါ ဝိစိတ္တကမ္မာ ပဋိမာယော ဝိယ. အသမပေက္ခနံ ဂေဟဿိတ အညာဏုပေက္ခာဝသေန အာရမ္မဏဿ အယောနိသော ဂဟဏံ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥပေက္ခာ ဗာလဿ မူဠှဿ ပုထုဇ္ဇနဿာ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၃၀၈). ဟတ္ထိအာဒိသမ္မဒ္ဒေန ဇီဝိတန္တရာယော. ဝိသဘာဂရူပဒဿနာဒိနာ ဗြဟ္မစရိယန္တရာယော.

'තස්මිං පන' යනු සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය වශයෙන් ගනු ලැබූ අර්ථයෙහි යන්නයි. 'අර්ථය යනු ධර්මානුකූල දියුණුවයි' යනුවෙන් යමක් සාත්ථක ලෙස අදහස් කරන ලද්දේ ද, එය සැමවිටම සප්පාය (යෝග්‍ය) වේ යැයි යමෙකුට සැකයක් ඇති විය හැකි බැවින්, එය දුරු කිරීම පිණිස "පළමුව චෛත්‍ය දර්ශනය" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. 'චිත්තකම්ම රූපකානි විය' යනු සිත්තම් කරන ලද රූප මෙන් හෝ යන්ත්‍ර උපයෝගී කරගෙන කරන ලද විසිතුරු රූප මෙන් යන්නයි. 'අසමපෙක්ඛනං' යනු ගෙහසිත අඥාන උපේක්ෂාවෙන් අරමුණ අයෝනිසෝ වශයෙන් ග්‍රහණය කිරීමයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ පවසන ලදී: "ඇසින් රූපයක් දැක බාල වූ, මුළා වූ පෘථග්ජනයාට උපේක්ෂාවක් උපදියි" යනාදියයි. අලි ඇතුන් ආදීන්ගෙන් පෑගීම නිසා ජීවිතයට අනතුරක් (ජීවිතන්තරාය) විය හැකිය. නුසුදුසු රූප දැකීමෙන් බ්‍රහ්මචර්යාවට අනතුරක් (බ්‍රහ්මචරියන්තරාය) විය හැකිය.

ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော [Pg.244] ပဋ္ဌာယ ဘိက္ခူနံ အနုဝတ္တနကထာ အာစိဏ္ဏာ, အနနုဝတ္တနကထာ ပန တဿာ ဒုတိယာ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒွေ ကထာ နာမ န ကထိတပုဗ္ဗာ’’တိ. ဧဝန္တိ ‘‘သစေ ပနာ’’တိအာဒိကံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝုတ္တာကာရံ ပစ္စာမသတိ, န ‘‘ပုရိသဿ မာတုဂါမာသုဘ’’န္တိအာဒိကံ ဝုစ္စမာနံ.

පැවිදි වූ දින සිට භික්ෂූන් වහන්සේලාට අනුගමනය කළ යුතු (අනුවත්තන) කතාව හුරුපුරුදු වූවකි. අනුගමනය නොකළ යුතු කතාව එහි දෙවැන්න වේ යන අර්ථයෙන් "කතා දෙකක් නම් මීට පෙර පවසා නැත" යැයි කියන ලදී. 'ඒවං' (මෙසේ) යන්නෙන් "සචේ පන" (නමුත් ඉදින්) යනාදී වශයෙන් පැවසූ සියලු ආකාරයම අදහස් කරන අතර, "පුරුෂයාට ස්ත්‍රියගේ අසුභය" යනාදී වශයෙන් පවසනු ලබන දේ අදහස් නොවේ.

ယောဂကမ္မဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဘာဝနာယ အာရမ္မဏံ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတံ ဂေါစရ’’န္တိ. ဥဂ္ဂဟေတွာတိ ယထာ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဥဂ္ဂဟကောသလ္လဿ သမ္ပာဒနဝသေန ဥဂ္ဂဟေတွာ.

භාවනා යෝගය පැවැත්වෙන ස්ථානය (අරමුණ) වන බැවින් භාවනා අරමුණ 'කර්මස්ථානය' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් "කර්මස්ථාන සංඛ්‍යාත ගෝචරය" යැයි පවසන ලදී. 'උග්ගහෙත්වා' යනු උග්ගහ නිමිත්ත හටගන්නා අයුරින්, උග්ගහ කෝසල්ලය (ඉගෙනීමේ දක්ෂතාව) සම්පාදනය කරමින් මැනවින් ඉගෙන ගෙන යන්නයි.

ဟရတီတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပဝတ္တေတိ, ယာဝ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကမာ အနုယုဉ္ဇတီတိ အတ္ထော. န ပစ္စာဟရတီတိ အာဟာရူပယောဂတော ယာဝ ဒိဝါဌာနုပသင်္ကမနာ ကမ္မဋ္ဌာနံ န ပဋိနေတိ. သရီရပရိကမ္မန္တိ မုခဓောဝနာဒိသရီရပဋိဇဂ္ဂနံ. ဒွေ တယော ပလ္လင်္ကေတိ ဒွေ တယော နိသဇ္ဇာဝါရေ ဒွေ တီဏိ ဥဏှာသနာနိ. တေနာဟ ‘‘ဥသုမံ ဂါဟာပေန္တော’’တိ. ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါတိ ကမ္မဋ္ဌာနမုခေနေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟန္တော ဧဝ, တေန ‘‘ပတ္တောပိ အစေတနော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၁၄) ဝက္ခမာနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ, ယထာပရိဟရိယမာနံ ဝါ အဝိဇဟိတွာတိ ဒဿေတိ. တထေဝါတိ တိက္ခတ္တုမေဝ. ပရိဘောဂစေတိယတော သာရီရိကစေတိယံ ဂရုတရန္တိ ကတွာ ‘‘စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ’’တိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာယ ဝသေန ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘စေတိယံ ဗာဓယမာနာ ဗောဓိသာခါ ဟရိတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဗုဒ္ဓဂုဏာနုဿရဏဝသေနေဝ ဗောဓိယံ ပဏိပါတကရဏန္တိ အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဝိယ နိပစ္စကာရံ ဒဿေတွာ’’တိ. ဂါမသမီပေတိ ဂါမဿ ဥပစာရဋ္ဌာနေ. ဇနသင်္ဂဟတ္ထန္တိ ‘‘မယိ အကထေန္တေ ဧတေသံ ကော ကထေဿတီ’’တိ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန ဇနသင်္ဂဟတ္ထံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘ဓမ္မကထာ နာမ ကထေတဗ္ဗာ ဧဝါ’’တိ အဋ္ဌကထာစရိယာ ဝဒန္တိ, ယသ္မာ စ ဓမ္မကထာ ကမ္မဋ္ဌာနဝိနိမုတ္တာ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ. ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါတိ အတ္တနာ ပရိဟရိယမာနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟန္တော တဒနုဂုဏံယေဝ ဓမ္မကထံ ကထေတွာ. အနုမောဒနံ ဝတွာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါ’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ.

‘ගෙන යයි’ යනු කර්මස්ථානය පවත්වයි, පිණ්ඩපාතයෙන් ආපසු එනතුරුම (කර්මස්ථානයේ) නියැලෙයි යනු අර්ථයයි. ‘ආපසු නොහරවයි’ යනු ආහාර අනුභව කළ තැන් පටන් දහවල් කාලය ගත කරන ස්ථානයට යනතුරු කර්මස්ථානය අත් නොහරියි යනුයි. ‘ශරීර පරිකර්මය’ යනු මුහුණ සේදීම ආදී ශරීරය පිරිසිදු කර ගැනීමයි. ‘දෙතුන් පල්ලැක්කියක්’ යනු දෙතුන් වරක් වාඩි වී සිටීම හෙවත් උණුසුම් ආසන දෙක තුනකි. ඒ නිසා ‘උණුසුම ලබා ගනිමින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘කර්මස්ථානය මුල් කොටගෙනම’ යනු කර්මස්ථාන මුඛයෙන්ම කර්මස්ථානය අත් නොහරිමින්මය. එමගින් ‘පාත්‍රය ද අචේතනිකය’ (දී.නි. අටුවා. 1.214) යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට කියනු ලබන කර්මස්ථානය හෝ යම් පරිදි පවත්වනු ලබන කර්මස්ථානය හෝ අත් නොහැරීම දක්වයි. ‘එසේම’ යනු තෙවරක්මය. පරිභෝග චෛත්‍යයට වඩා ශාරීරික චෛත්‍යය උතුම් බැවින් ‘චෛත්‍යය වැඳ’ යැයි පූර්වකාල ක්‍රියාව වශයෙන් පවසන ලදී. එසේම අටුවාවෙහි ‘චෛත්‍යයට බාධා පමුණුවන බෝධි ශාඛාවන් ඉවත් කළ යුතුය’ යැයි පවසන ලදී. බුදුගුණ සිහි කිරීම් වශයෙන්ම බෝධීන් වහන්සේට නමස්කාර කිරීම කළ යුතු බැවින් ‘භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි මෙන් නමස්කාරය දක්වා’ යැයි පවසන ලදී. ‘ගම සමීපයෙහි’ යනු ගමෙහි උපචාර ස්ථානයෙහි ය. ‘ජනයාට සංග්‍රහ කිරීම පිණිස’ යනු ‘මා කතා නොකළහොත් මොවුන්ට කවුරුන් නම් කතා කරත්ද?’ යැයි ධර්මයෙන් අනුග්‍රහ දැක්වීම පිණිස කරන ජන සංග්‍රහයයි. ‘එබැවින්’ යනු ‘ධර්ම කථාව නම් අනිවාර්යයෙන්ම කිව යුතුය’ යැයි අටුවාචාර්යවරුන් පවසන බැවින් හා ධර්ම කථාව කර්මස්ථානයෙන් වෙන් වූවක් නොවන බැවිනි. ‘කර්මස්ථානය මුල් කොටගෙනම’ යනු තමා පවත්වන කර්මස්ථානය අත් නොහරිමින් ඊට අනුකූලවම ධර්ම කථාව පවත්වා යන්නයි. ‘අනුමෝදනාව පවසා’ යන්නෙහි ද ‘කර්මස්ථානය මුල් කොටගෙනම’ යන්න මෙහි ගෙනවුත් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

သမ္ပတ္တပရိစ္ဆေဒေနေဝါတိ ‘‘ပရိစိတော အပရိစိတော’’တိအာဒိ ဝိဘာဂံ အကတွာ သမ္ပတ္တကောဋိယာ ဧဝ, သမာဂမမတ္တေနေဝါတိ အတ္ထော. ဘယေတိ ပရစက္ကာဒိဘယေ.

‘පැමිණි පමණින්ම’ යනු ‘හඳුනන හෝ නොහඳුනන’ ආදී වශයෙන් බෙදීමක් නොකොට පැමිණි පිරිසට පමණක්ම යන්නයි, හමුවීමෙන් පමණක්ම යනු අර්ථයයි. ‘භයෙහි’ යනු පසමිතුරු ආක්‍රමණ ආදී බියෙහි ය.

‘‘ကမ္မဇတေဇော’’တိ [Pg.245] ဂဟဏိံ သန္ဓာယာဟ. ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝီထိံ နာရောဟတိ ခုဒါပရိဿမေန ကိလန္တကာယတ္တာ သမာဓာနာဘာဝတော. အဝသေသဋ္ဌာနေတိ ယာဂုယာ အဂ္ဂဟိတဋ္ဌာနေ. ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနုပဋ္ဌာနဿ အဝိစ္ဆေဒဒဿနမေတံ, ယထာ ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခံ ပဝတ္တာယ သရပဋိပါတိယာ အနဝိစ္ဆေဒေါ, ဧဝမေတဿပီတိ.

‘කර්මජ තේජස’ යනු ආහාර පැසවන ගින්න (ගැහණිය) අරභයා පවසන ලදී. කුසගින්න හා වෙහෙස නිසා ක්ලාන්ත වූ ශරීරයක් ඇති බැවින් ද, සමාධියක් නොමැති බැවින් ද කර්මස්ථානය වීථියට (නිවැරදි මාවතට) නොබසියි. ‘ඉතිරි ස්ථානයන්හි’ යනු කැඳ පිළි නොගත් ස්ථානයන්හි ය. ‘ඊතල පෙළක් මෙන්’ යනු කර්මස්ථානය මනසට නැගීම නොකඩවා සිදුවන බව දැක්වීමකි. යම් සේ විදින ලද ඊතල පෙළක් නොකඩවා පවතී ද, මොහුගේ මේ කර්මස්ථානය ද එසේමය.

နိက္ခိတ္တဓုရော ဘာဝနာနုယောဂေ. ဝတ္တပဋိပတ္တိယာ အပူရဏေန သဗ္ဗဝတ္တာနိ ဘိန္ဒိတွာ. ‘‘ကာမေသု အဝီတရာဂေါ ဟောတိ, ကာယေ အဝီတရာဂေါ, ရူပေ အဝီတရာဂေါ, ယာဝဒတ္ထံ ဥဒရာဝဒေဟကံ ဘုဉ္ဇိတွာ သေယျသုခံ ပဿသုခံ မိဒ္ဓသုခံ အနုယုတ္တော ဝိဟရတိ, အညတရံ ဒေဝနိကာယံ ပဏိဓာယ ဗြဟ္မစရိယံ စရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၀; မ. နိ. ၁.၁၈၆) ဧဝံ ဝုတ္တပဉ္စဝိဓစေတောခိလဝိနိဗန္ဓစိတ္တော. စရိတွာတိ ပဝတ္တိတွာ.

‘වෑයම අත්හළ තැනැත්තා’ යනු භාවනානුයෝගයෙහි ය. වත් පිළිවෙත් පිරීමක් නොමැති කමින් සියලු වත් පිළිවෙත් බිඳ දමා, ‘කාමයන්හි වීතරාගී නොවෙයි, කයෙහි වීතරාගී නොවෙයි, රූපයෙහි වීතරාගී නොවෙයි, කුස පිරෙන තුරු අනුභව කොට සැතපීමේ සැපය, ඇල වී සිටීමේ සැපය, නිදි සැපයෙහි යෙදී වාසය කරයි, කිසියම් දේව නිකායක උපත ප්‍රාර්ථනා කරමින් බඹසර හැසිරෙයි’ (දී.නි. 3.320; ම.නි. 1.186) යනාදී වශයෙන් වදාල පස් වැදෑරුම් චේතෝඛිලයන්ගෙන් බැඳුණු සිත් ඇත්තෙකි. ‘හැසිර’ යනු පවත්වා යන්නයි.

ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တဝသေနာတိ ဘာဝနာသဟိတံယေဝ ဘိက္ခာယ ဂတပစ္စာဂတံ ဂမနပစ္စာဂမနံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဂတပစ္စာဂတိကံ, တဒေဝ ဝတ္တံ, တဿ ဝသေန. အတ္တကာမာတိ အတ္တနော ဟိတသုခံ ဣစ္ဆန္တာ, ဓမ္မစ္ဆန္ဒဝန္တောတိ အတ္ထော. ဓမ္မော ဟိ ဟိတံ တန္နိမိတ္တကဉ္စ သုခန္တိ. အထ ဝါ ဝိညူနံ နိဗ္ဗိသေသတ္တာ, အတ္တဘာဝပရိယာပန္နတ္တာ စ အတ္တာ နာမ ဓမ္မော, တံ ကာမေန္တိ ဣစ္ဆန္တီတိ အတ္တကာမာ.

‘ගතපච්චාගතික වත වශයෙන්’ යනු භාවනාව සහිතවම පිණ්ඩපාතය සඳහා යාම හා ඒම යමෙකුට ඇද්ද, ඔහු ගතපච්චාගතික නම් වේ. එම වතේ බලයෙන් යන්නයි. ‘ආත්මකාමී’ (අත්තකාමා) යනු තමාගේ හිත සුව කැමති වන්නෝ ය, ධර්මය කෙරෙහි කැමැත්ත ඇත්තෝ යනු අර්ථයයි. මන්ද ධර්මය යනු යහපත හා ඒ නිසා ඇතිවන සුවයයි. එසේත් නැතිනම්, ප්‍රඥාවන්තයන්ට විශේෂත්වයක් නොමැති බැවින් හා ආත්මභාවයට අයත් බැවින් ‘ආත්මය’ යනු ධර්මයයි. එයට කැමති වන බැවින් ‘අත්තකාමා’ නම් වේ.

ဥသဘံ နာမ ဝီသတိ ယဋ္ဌိယော. တာယ သညာယာတိ တာယ ပါသာဏသညာယ, ဧတ္တကံ ဌာနံ အာဂတာတိ ဇာနန္တာတိ အဓိပ္ပာယော. သောယေဝ နယောတိ ‘‘အယံ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိကော ယော ဌာနေ ဝုတ္တော, သော ဧဝ နိသဇ္ဇာယပိ နယော. ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တာနံ ဆိန္နဘတ္တဘာဝဘယေနပိ ယောနိသောမနသိကာရံ ပရိဗြူဟေတိ. မဒ္ဒန္တာတိ ဓညကရဏဋ္ဌာနေ သာလိသီသာနိ မဒ္ဒန္တာ.

‘උසභයක්’ යනු යෂ්ටි විස්සකි. ‘එම සංඥාවෙන්’ යනු එම ගල් සංඥාවෙන් ‘මෙපමණ දුරක් පැමිණියෙමි’ යැයි දැනගනිමින් යනු අදහසයි. ‘එම ක්‍රමයමයි’ යනු සිටගෙන සිටින අවස්ථාවෙහි කියන ලද ‘මොහු භික්ෂුවකි’ යනාදී යම් ක්‍රමයක් වේද, වාඩි වී සිටින අවස්ථාවෙහි ද එයම ක්‍රමයයි. පසුව එන අයගේ දානය අවසන් වේ යැයි බියෙන් ද යෝනිසෝමනසිකාරය වර්ධනය කරයි. ‘පාගමින්’ යනු ධාන්‍ය මඩිනා ස්ථානයෙහි ඇල් වී කරල් පාගමින් යන්නයි.

မဟာပဓာနံ ပူဇေဿာမီတိ အမှာကံ အတ္ထာယ လောကနာထေန ဆဝဿာနိ ကတံ ဒုက္ကရစရိယမေဝါဟံ ယထာသတ္တိ ပူဇေဿာမီတိ. ပဋိပတ္တိပူဇာ ဟိ သတ္ထုပူဇာ, န အာမိသပူဇာတိ. ‘‘ဌာနစင်္ကမမေဝါ’’တိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗဣရိယာပထဝသေန ဝုတ္တံ, န ဘောဇနာဒိကာလေသု အဝဿံ ကတ္တဗ္ဗနိသဇ္ဇာယ ပဋိက္ခေပဝသေန.

‘මහාපධානය පුදන්නෙමි’ යනු අප වෙනුවෙන් ලෝකනාථයන් වහන්සේ සය වසක් පුරා කළ ඒ දුෂ්කරක්‍රියාවම මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් පුදන්නෙමි යන්නයි. මන්ද ප්‍රතිපත්ති පූජාවම ශාස්තෘ පූජාව වන බැවිනි, ආමිස පූජාව නොවේ. ‘සිටගෙන සිටීම හා සක්මනම’ යනු අධිෂ්ඨාන කළ ඉරියව්ව වශයෙන් පවසන ලද්දකි, ආහාර අනුභව කරන අවස්ථාවන්හි අනිවාර්යයෙන්ම කළ යුතු වාඩි වීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ.

ဝီထိံ ဩတရိတွာ ဣတော စိတော စ အနောလောကေတွာ ပဌမမေဝ ဝီထိယော သလ္လက္ခေတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘ဝီထိယော သလ္လက္ခေတွာ’’တိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုစ္စတိ [Pg.246] ‘‘ပါသာဒိကေန အဘိက္ကန္တေနာ’’တိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အာဟာရေ ပဋိက္ကူလသညံ ဥပဋ္ဌပေတွာ’’တိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော အာဂမိဿတိ. အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတန္တိ ‘‘ယာဝဒေဝ ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃; အ. နိ. ၆.၅၈; မဟာနိ. ၂၀၆) ဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ ကတွာ. ‘‘နေဝ ဒဝါယာ’’တိအာဒိ ပဋိက္ခေပဒဿနံ.

වීථියට බැස එහා මෙහා නොබලා පළමුවෙන්ම වීථි පිළිබඳ මැනවින් සැලකිලිමත් විය යුතු බැවින් ‘වීථි මැනවින් සලකා’ යැයි පවසන ලදී. ‘ප්‍රසාදජනක ගමනින්’ යැයි යමක් අරභයා කියනු ලැබේද, එය දැක්වීමට ‘එහි ද’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ආහාරයෙහි ප්‍රතිකූල සංඥාව එළඹවාගෙන’ යනාදී තැන්හි යමක් කිව යුතු ද, එය මතු සම්බන්ධ වේ. ‘අංග අටකින් සමන්විත’ යනු ‘මේ ශරීරයේ පැවැත්ම පිණිසම’ යනාදී වශයෙන් (ම.නි. 1.23; අ.නි. 6.58; මහානි. 206) වදාල අංග අටෙන් යුක්ත කොට යන්නයි. ‘දෙව් කිරීමට නොවේ’ යනාදියෙන් (අනිසි ලෙස වැළඳීම) ප්‍රතික්ෂේප කිරීම දක්වයි.

ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ, ယဒိ ဥပနိဿယသမ္ပန္နော ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ဣတော ပရေသုပိ. တတ္ထ ပစ္စေကဗောဓိယာ ဥပနိဿယသမ္ပဒါ ကပ္ပာနံ ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ, သတသဟဿဉ္စ တဇ္ဇာပုညဉာဏသမ္ဘရဏံ. သာဝကဗောဓိယာ အဂ္ဂသာဝကာနံ အသင်္ချေယျံ, ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ, မဟာသာဝကာနံ (ထေရဂါ. အဋ္ဌ. ၂.၁၂၈၈) သတသဟဿမေဝ တဇ္ဇာပုညဉာဏသမ္ဘရဏံ. ဣတရေသံ အတီတာသု ဇာတီသု ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿယဝသေန နိဗ္ဗတ္တိတံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ ကုသလံ. ဗာဟိယော ဒါရုစီရိယောတိ ဗာဟိယဝိသယေ သဉ္ဇာတသံဝဍ္ဎတာယ ဗာဟိယော, ဒါရုစီရပရိဟရဏေန ဒါရုစီရိယောတိ စ သမညာတော. သော ဟိ အာယသ္မာ ‘‘တသ္မာတိဟ တေ, ဗာဟိယ, ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ‘ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဘဝိဿတိ, သုတေ, မုတေ, ဝိညာတေ ဝိညာတမတ္တံ ဘဝိဿတီ’တိ, ဧဝဉှိ တေ ဗာဟိယ သိက္ခိတဗ္ဗံ. ယတော ခေါ တေ ဗာဟိယ ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဘဝိဿတိ, သုတေ, မုတေ, ဝိညာတေ ဝိညာတမတ္တံ ဘဝိဿတိ, တတော တွံ, ဗာဟိယ, န တေန. ယတော တွံ, ဗာဟိယ, န တေန, တတော တွံ, ဗာဟိယ, န တတ္ထ. ယတော တွံ, ဗာဟိယ, န တတ္ထ, တတော တွံ, ဗာဟိယ, နေဝိဓ န ဟုရံ န ဥဘယမန္တရေန. ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာ’’တိ (ဥဒါ. ၁၀) ဧတ္တကာယ ဒေသနာယ အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ. ဧဝံ သာရိပုတ္တတ္ထေရာဒီနံ မဟာပညတာဒိဒီပနာနိ သုတ္တပဒါနိ ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

“ප්‍රත්‍යෙක බෝධිය සාක්ෂාත් කරයි, ඉදින් ඔහු උපනිශ්‍රය සම්පන්න වන්නේ නම්” යනු සම්බන්ධයයි. මින් ඉදිරියට සෑම තැනකම මෙසේම දත යුතුය. එහිදී ප්‍රත්‍යෙක බෝධිය සඳහා උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය නම් කල්ප අසංඛ්‍යෙය දෙකක් සහ කල්ප ලක්ෂයක් පුරා ඊට අදාළ පින් සහ ප්‍රඥා සම්භාරයන් රැස් කිරීමයි. ශ්‍රාවක බෝධිය සම්බන්ධයෙන් නම්, අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට අසංඛ්‍යෙයකුත් කල්ප ලක්ෂයකුත් ද, මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට කල්ප ලක්ෂයක් පමණක් ද වූ ඊට අදාළ පුණ්‍ය ඥාන සම්භාරයන් රැස් කිරීමයි. සෙසු අයට නම් අතීත ජාතීන්හි විවට්ට නිශ්‍රිත වශයෙන් (නිවන අරමුණු කරගෙන) උපදවා ගත් නිර්වේධභාගීය කුසලයයි. බාහිය දාරුචීරිය යනු: බාහිය දේශයෙහි ඉපදී හැදී වැඩුණු බැවින් ‘බාහිය’ නමින් ද, දර පට්ටා (දාරුචීර) හැඳි බැවින් ‘දාරුචීරිය’ නමින් ද ප්‍රකට විය. ඒ ආයුෂ්මත් බාහිය තෙරුන් වහන්සේ, “බාහිය, එබැවින් ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය: ‘දැක්ක දෙයෙහි දැක්කා පමණක්ම වන්නේය, ඇසුණු දෙයෙහි ඇසුණා පමණක්ම වන්නේය, විඳින ලද දෙයෙහි විඳීම පමණක්ම වන්නේය, දැනගත් දෙයෙහි දැනගැනීම පමණක්ම වන්නේය.’ බාහිය, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය. බාහිය, යම් කලෙක ඔබට දැක්ක දෙයෙහි දැක්කා පමණක්ම වේ ද... එවිට බාහිය, ඔබ ඒ නිසා (රාගාදියෙන්) නොවෙයි. බාහිය, ඔබ ඒ නිසා නොවන කල, ඔබ එහි නොවෙයි. බාහිය, ඔබ එහි නොවන කල, ඔබ මෙලොවත් නොවෙයි, පරලොවත් නොවෙයි, ඒ දෙඅතරත් නොවෙයි. මෙයම දුකේ කෙළවරයි” යන මෙපමණ වූ දේශනාවකින් රහත් බව සාක්ෂාත් කළහ. මෙලෙස සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ආදීන්ගේ මහා ප්‍රඥා සම්පත්තිය ආදිය ප්‍රකාශ කරන සූත්‍ර පදයන් විස්තර වශයෙන් දත යුතුය.

တန္တိ အသမ္မုယှနံ ဧဝန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနမာကာရေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘အတ္တာ အဘိက္ကမတီ’’တိ ဣမိနာ အန္ဓပုထုဇ္ဇနဿ ဒိဋ္ဌိဂါဟဝသေန အဘိက္ကမေ သမ္မုယှနံ ဒဿေတိ, ‘‘အဟံ အဘိက္ကမာမီ’’တိ ပန ဣမိနာ မာနဂါဟဝသေန. တဒုဘယံ ပန တဏှာယ ဝိနာ န ဟောတီတိ တဏှဂါဟဝသေနပိ သမ္မုယှနံ ဒဿိတမေဝ ဟောတိ. ‘‘တထာ အသမ္မုယှန္တော’’တိ ဝတွာ တံ အသမ္မုယှနံ ယေန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေန ဟောတိ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘အဘိက္ကမာမီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ [Pg.247] ယသ္မာ ဝါယောဓာတုယာ အနုဂတာ တေဇောဓာတု ဥဒ္ဓရဏဿ ပစ္စယော. ဥဒ္ဓရဏဂတိကာ ဟိ တေဇောဓာတူတိ. ဥဒ္ဓရဏေ ဝါယောဓာတုယာ တဿာ အနုဂတဘာဝေါ, တသ္မာ ဣမာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ, ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကေကပါဒုဒ္ဓရဏေ…ပေ… ဗလဝတိယောတိ အာဟ. ယသ္မာ ပန တေဇောဓာတုယာ အနုဂတာ ဝါယောဓာတု အတိဟရဏဝီတိဟရဏာနံ ပစ္စယော. တိရိယဂတိကာယ ဟိ ဝါယောဓာတုယာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသု သာတိသယော ဗျာပါရောတိ. တေဇောဓာတုယာ တဿာ အနုဂတဘာဝေါ, တသ္မာ ဣမာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ, ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသူ’’တိ အာဟ. သတိပိ အနုဂမကအနုဂန္တဗ္ဗတာဝိသေသေ တေဇောဓာတုဝါယောဓာတုဘာဝမတ္တံ သန္ဓာယ တထာ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ,. တတ္ထ အက္ကန္တဋ္ဌာနတော ပါဒဿ ဥက္ခိပနံ ဥဒ္ဓရဏံ. ဌိတဋ္ဌာနံ အတိက္ကမိတွာ ပုရတော ဟရဏံ အတိဟရဏံ, ခါဏုအာဒိပရိဟရဏတ္ထံ, ပတိဋ္ဌိတပါဒဃဋ္ဋနပရိဟရဏတ္ထံ ဝါ ပဿေန ဟရဏံ ဝီတိဟရဏံ. ယာဝ ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ, တာဝ အာဟရဏံ အတိဟရဏံ, တတော ပရံ ဟရဏံ ဝီတိဟရဏန္တိ အယံ ဝါ ဧတေသံ ဝိသေသော.

‘එසේ මුළා නොවීම’ යනු දැන් කියනු ලබන ආකාරයටම දත යුතුය. “ආත්මය ඉදිරියට යයි” යන්නෙන් අන්ධ පෘථග්ජනයාගේ දෘෂ්ටි ග්‍රහණය හේතුවෙන් ඉදිරියට යාමෙහි මුළා වීම දක්වයි. “මම ඉදිරියට යමි” යන්නෙන් මාන ග්‍රහණය හේතුවෙන් මුළා වීම දක්වයි. ඒ දෙකම තණ්හාවෙන් තොරව සිදු නොවන බැවින්, තණ්හා ග්‍රහණය හේතුවෙන් වන මුළා වීම ද එහි දක්වා ඇත. “එසේ මුළා නොවන්නේ” යැයි පවසා, ඒ මුළා නොවීම යම් ඝන විනිර්භෝගයක් (සමූහ සංකල්පය බැහැර කිරීමක්) මඟින් සිදුවේ ද, එය පෙන්වමින් “ඉදිරියට යමි” යනාදිය පැවසීය. එහිදී, වායෝ ධාතුව අනුව ගිය තේජෝ ධාතුව පය එසවීමට (උද්ධරණයට) ප්‍රත්‍ය වේ. මන්ද තේජෝ ධාතුව උඩට යන ස්වභාවය ඇත්තකි. පය එසවීමේදී වායෝ ධාතුව ද එය අනුගමනය කරයි. එබැවින් මෙම ධාතු දෙකෙහි ඇති ශක්තිය නිසා මෙහි ඒ දෙක අධික වන අතර සෙසු ධාතු දෙක අවම වන බව පෙන්වීමට “එක් එක් පාදය එසවීමේදී... බලවත් වේ” යැයි පැවසීය. යම් හෙයකින් තේජෝ ධාතුව අනුව ගිය වායෝ ධාතුව පය ඉදිරියට ගෙනයාමට (අතිහරණය) සහ පසෙකට ගෙනයාමට (වීතිහරණය) ප්‍රත්‍ය වේ ද, මන්ද හරස් අතට යන ස්වභාවය ඇති වායෝ ධාතුවට පය ඉදිරියට හා පසෙකට ගෙනයාමේදී අධික ක්‍රියාකාරීත්වයක් ඇති බැවිනි. එහිදී තේජෝ ධාතුව ද එය අනුගමනය කරයි. එබැවින් මෙම ධාතු දෙකෙහි ශක්තිය මෙහි අධික වන අතර සෙසු ධාතු දෙක අවම වන බව පෙන්වීමට “එසේම ඉදිරියට හා පසෙකට ගෙනයාමේදී” යැයි පැවසීය. අනුගමනය කරන්නා සහ අනුගමනය කරනු ලබන්නා යන වෙනස තිබුණ ද, තේජෝ සහ වායෝ ධාතු ස්වභාවය පමණක් සලකා ‘එසේම’ (තථා) යන ශබ්දය යොදන ලදී. එහිදී පය තැබූ ස්ථානයෙන් එසවීම ‘උද්ධරණය’ නම් වේ. සිටි ස්ථානය ඉක්මවා ඉදිරියට ගෙනයාම ‘අතිහරණය’ වේ. කණු ආදිය මඟහැරීමට හෝ තැබූ පයේ ගැටීම වැළැක්වීමට පසෙකට ගෙනයාම ‘වීතිහරණය’ වේ. නැතහොත් පය තබන තාක් පය ඉදිරියට ගෙන ඒම ‘අතිහරණය’ බවත්, ඉන් පසුව ගෙනයාම ‘වීතිහරණය’ බවත් මොවුන්ගේ වෙනසයි.

ယသ္မာ ပထဝီဓာတုယာ အနုဂတာ အာပေါဓာတု ဝေါဿဇ္ဇနဿ ပစ္စယော. ဂရုတရသဘာဝါ ဟိ အာပေါဓာတူတိ. ဝေါဿဇ္ဇနေ ပထဝီဓာတုယာ တဿာ အနုဂတဘာဝေါ, တသ္မာ တာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ, ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဝေါဿဇ္ဇနေ…ပေ… ဗလဝတိယော’’တိ. ယသ္မာ ပန အာပေါဓာတုယာ အနုဂတာ ပထဝီဓာတု သန္နိက္ခေပနဿ ပစ္စယော, ပတိဋ္ဌာဘာဝေ ဝိယ ပတိဋ္ဌာပနေပိ တဿာ သာတိသယကိစ္စတ္တာ အာပေါဓာတုယာ တဿာ အနုဂတဘာဝေါ, တထာ ဃဋ္ဋနကိရိယာယ ပထဝီဓာတုယာ ဝသေန သန္နိရုဇ္ဈနဿ သိဇ္ဈနတော တတ္ထာပိ ပထဝီဓာတုယာ အာပေါဓာတုအနုဂတဘာဝေါ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘တထာ သန္နိက္ခေပနသန္နိရုဇ္ဈနေသူ’’တိ.

පඨවි ධාතුව අනුව ගිය ආපෝ ධාතුව පය පහත හෙළීමට (වොස්සජ්ජනයට) ප්‍රත්‍ය වේ. මන්ද ආපෝ ධාතුව වඩාත් බර ස්වභාවයක් ඇති බැවිනි. පහත හෙළීමේදී පඨවි ධාතුව ද එය අනුගමනය කරයි. එබැවින් ඒ ධාතු දෙකෙහි ශක්තිය මෙහි අධික වන අතර සෙසු ධාතු දෙක අවම වන බව පෙන්වීමට “පහත හෙළීමේදී... බලවත් වේ” යැයි පැවසීය. යම් හෙයකින් ආපෝ ධාතුව අනුව ගිය පඨවි ධාතුව පය තැබීමට (සන්නික්ඛේපනයට) ප්‍රත්‍ය වේ ද, පය පිහිටුවීමේදී ද එහි අධික ක්‍රියාකාරීත්වයක් පඨවි ධාතුවට ඇති බැවින් ආපෝ ධාතුව එය අනුගමනය කරයි. එසේම ගැටීමේ ක්‍රියාවලියේදී පඨවි ධාතුවේ බලයෙන් සිදුවන නිරුද්ධ වීමේදී ද (සන්නිරුජ්ඣනය) පඨවි ධාතුව ආපෝ ධාතුව අනුව යයි. එබැවින් “එසේම පය තැබීමේදී හා ගැටීමේදී” යැයි පවසන ලදී.

တတ္ထာတိ တသ္မိံ အဘိက္ကမနေ, တေသု ဝါ ဝုတ္တေသု ဥဒ္ဒရဏာဒီသု ကောဋ္ဌာသေသု. ဥဒ္ဓရဏေတိ ဥဒ္ဓရဏက္ခဏေ. ရူပါရူပဓမ္မာတိ ဥဒ္ဓရဏာကာရေန ပဝတ္တာ ရူပဓမ္မာ, တံသမုဋ္ဌာပကာ အရူပဓမ္မာ စ. အတိဟရဏံ [Pg.248] န ပါပုဏန္တိ ခဏမတ္တာဝဋ္ဌာနတော. တတ္ထ တတ္ထေဝါတိ ယတ္ထ ယတ္ထ ဥပ္ပန္နာ, တတ္ထ တတ္ထေဝ. န ဟိ ဓမ္မာနံ ဒေသန္တရသင်္ကမနံ အတ္ထိ. ‘‘ပဗ္ဗံ ပဗ္ဗ’’တိအာဒိ ဥဒ္ဓရဏာဒိကောဋ္ဌာသေ သန္ဓာယ သဘာဂသန္တတိဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတိဣတ္တရော ဟိ ရူပဓမ္မာနမ္ပိ ပဝတ္တိက္ခဏော, ဂမနဿာဒီနံ, ဒေဝပုတ္တာနံ ဟေဋ္ဌုပရိယေန ပဋိမုခံ ဓာဝန္တာနံ သိရသိ ပါဒေ စ ဗန္ဓခုရဓာရာ သမာဂမတောပိ သီဃတရော. ယထာ တိလာနံ ဘဇ္ဇိယမာနာနံ ပဋပဋာယနေန ဘေဒေါ လက္ခီယတိ, ဧဝံ သင်္ခတဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေနာတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ပဋပဋာယန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပန္နာ ဟိ ဧကန္တတော ဘိဇ္ဇန္တီတိ. ‘‘သဒ္ဓိံ ရူပေနာ’’တိ ဣဒံ တဿ တဿ စိတ္တဿ နိရောဓေန သဒ္ဓိံ နိရုဇ္ဈနကရူပဓမ္မာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ, ယံ တတော သတ္တရသမစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ. အညထာ ယဒိ ရူပါရူပဓမ္မာ သမာနက္ခဏာ သိယုံ, ‘‘ရူပံ ဂရုပရိဏာမံ ဒန္ဓနိရောဓ’’န္တိအာဒိဝစနေဟိ ဝိရောဓော သိယာ, တထာ ‘‘နာဟံ ဘိက္ခဝေ အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယံ ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တံ, ယထယိဒံ စိတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၄၈) ဧဝံ အာဒိပါဠိယာ. စိတ္တစေတသိကာ ဟိ သာရမ္မဏသဘာဝါ ယထာဗလံ အတ္တနော အာရမ္မဏပစ္စယဘူတမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ တေသံ တံသဘာဝနိပ္ဖတ္တိအနန္တရံ နိရောဓော. ရူပဓမ္မာ ပန အနာရမ္မဏာ ပကာသေတဗ္ဗာ, ဧဝံ တေသံ ပကာသေတဗ္ဗဘာဝနိပ္ဖတ္တိ သောဠသဟိ စိတ္တေဟိ ဟောတီတိ တင်္ခဏာယုကတာ တေသံ ဣစ္ဆိတာ, လဟုဝိညာဏဝိသယသင်္ဂတိမတ္တပ္ပစ္စယတာယ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ, ဝိသယသင်္ဂတိမတ္တတာယ စ ဝိညာဏဿ လဟုပရိဝတ္တိတာ, ဒန္ဓမဟာဘူတပ္ပစ္စယတာယ ရူပဓမ္မာနံ ဒန္ဓပရိဝတ္တိတာ. နာနာဓာတုယာ ယထာဘူတဉာဏံ ခေါ ပန တထာဂတဿေဝ, တေန စ ပုရေဇာတပစ္စယော ရူပဓမ္မောဝ ဝုတ္တော, ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော စ တထေဝါတိ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သမာနက္ခဏတာ န ယုဇ္ဇတေဝ. တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘එහි’ යනු එම ඉදිරියට යාමෙහි හෝ ඉහත දැක්වූ එසවීම් ආදී කොටස්වලයි. ‘එසවීමේදී’ යනු පය ඔසවන මොහොතේදීය. ‘රූප හා අරූප ධර්ම’ යනු එසවීමේ ආකාරයෙන් පවතින රූප ධර්ම සහ ඒවා ඇති කරන (සමුට්ඨාපක) අරූප ධර්මයන්ය. ක්ෂණික පැවැත්මක් ඇති බැවින් ඒවා ඊළඟ පියවරට (අතිහරණයට) පැමිණෙන්නේ නැත. ‘එහි එහිම’ යනු යම් යම් තැනක උපදින්නේද, එතැනම නිරුද්ධ වේ යන්නයි. ධර්මයන්ගේ දේශාන්තර සංක්‍රමණයක් (එක් තැනක සිට තවත් තැනකට යාමක්) නැත. ‘පර්වයෙන් පර්වය’ යනාදිය එසවීම් ආදී කොටස් අරමුණු කරගෙන සභාග සන්තතිය (එක හා සමාන ස්වභාවයන්ගේ ගලායාම) අනුව වදාළ බව දත යුතුය. ගමනාදියේදී රූප ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම ඉතා අල්ප කාලීනය. එය එකිනෙකාට මුහුණ ලා උඩින් හා යටින් දුවන දෙවිවරුන්ගේ හිසෙහි හා පයෙහි බැඳි තියුණු දැළිපිහි මුවහත් ගැටෙනවාටත් වඩා වේගවත්ය. තල බදින විට ‘පටපට’ හඬින් ඒවායේ බිඳීම පෙනෙන්නාක් මෙන්, සංඛත ධර්මයන්ගේ ඉපදීමත් සමඟම සිදුවන විනාශය දැක්වීමට ‘පටපටායමාන’ (පටපට හඬ නගන) ලෙස වදාළහ. උපන් දේවල් ඒකාන්තයෙන්ම බිඳී යයි. ‘රූපය සමඟ’ යනු ඒ ඒ සිත නිරුද්ධ වීමත් සමඟ නිරුද්ධ වන රූප ධර්මයන් අරමුණු කරගෙන වදාළ දෙයකි. එනම් එම සිතට දහහත්වැනි සිතේ උත්පාද ක්ෂණයේ උපන් රූපයයි. එසේ නොවී රූප හා අරූප ධර්මයන්ගේ ආයු කාලය සමාන වුවහොත් “රූපය මන්දගාමී විපර්යාස සහිතය, සෙමින් නිරුද්ධ වන්නකි” වැනි වචන සමඟත් “මහණෙනි, මේ සිත තරම් ඉක්මනින් වෙනස් වන වෙනත් කිසිදු ධර්මයක් මම නොදකිමි” යන ආදි බුද්ධ වචනය සමඟත් ගැටේ. සිත හා චෛතසිකයන් අරමුණු සහිත ස්වභාවයකින් යුක්ත බැවින්, තමන්ගේ අරමුණු වන වස්තුව ප්‍රකට කරමින්ම උපදියි. එබැවින් ඒවායේ එම ස්වභාවය සම්පූර්ණ වූ වහාම නිරුද්ධ වීම සිදුවේ. එහෙත් රූප ධර්මයන් අරමුණු රහිතය, ඒවා ප්‍රකට විය යුතු දේ වෙයි. ඒවායේ ප්‍රකට වීමේ ස්වභාවය සම්පූර්ණ වීමට සිත් දහසයක් ගතවන බැවින් ඒවාට ඒ සා ආයු කාලයක් ඇති බව පිළිගැනේ. විඥානය ඉක්මනින් විෂයයන් හා ගැටෙන ප්‍රත්‍යය නිසා වේදනා, සංඥා, සංස්කාර යන ස්කන්ධ තුනත්, විඥානයත් ලඝු පරිවර්තනය (ඉක්මන් වෙනස) ඇති ඒවා වේ. මහා භූතයන් ප්‍රත්‍යය කරගත් රූප ධර්මයන් මන්දගාමී බැවින් ඒවා මන්ද පරිවර්තනය (සෙමින් වෙනස් වීම) සහිතය. නානා ධාතූන් පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය තථාගතයන් වහන්සේටම ඇති එකකි. උන්වහන්සේ විසින් රූප ධර්මය පූර්වජාත ප්‍රත්‍යයක් ලෙසත් පශ්චාත්ජාත ප්‍රත්‍යයක් ලෙසත් වදාරන ලද බැවින් රූප හා අරූප ධර්මයන්ගේ සමාන ආයු කාලයක් තිබිය නොහැකිය. එබැවින් වදාළ ක්‍රමයටම මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ, အညံ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈတီတိ ယံ ပုရိမုပ္ပန္နံ စိတ္တံ, တံ အညံ, တံ ပန နိရုဇ္ဈန္တံ အပရဿ အနန္တရာဒိပစ္စယဘာဝေနေဝ နိရုဇ္ဈတီတိ တထာလဒ္ဓပစ္စယံ အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ တေသံ အန္တရော လဗ္ဘေယျာတိ? နောတိ အာဟ ‘‘အဝီစိ မနုပ္ပဗန္ဓော’’တိ, ယထာ ဝီစိ အန္တရော န လဗ္ဘတိ, ‘‘တဒေဝေတ’’န္တိ အဝိသေသဝိဒူ မညန္တိ, ဧဝံ အနု အနု ပဗန္ဓော စိတ္တသန္တာနော ရူပသန္တာနော စ နဒီသောတောဝ နဒိယံ ဥဒကပ္ပဝါဟော ဝိယ ဝတ္တတိ.

‘වෙනත් සිතක් උපදියි, වෙනත් සිතක් නිරුද්ධ වෙයි’ යනු යම් මුලින් උපන් සිතක් වේද, එය වෙනස් එකකි. එය නිරුද්ධ වන්නේ ඊළඟට උපදින සිතට අනන්තර ආදී ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් උපකාර වෙමිනි. එසේ ප්‍රත්‍ය ලැබූ වෙනත් සිතක් උපදියි. ඉදින් එසේ නම්, ඒ සිත් අතර පරතරයක් (අන්තරයක්) තිබේද? නැත, ‘සිත් පරම්පරාව අතර විවේකයක් (අවීචි) නැත’ යි වදාළහ. රළ අතර පරතරයක් නැත්තාක් මෙනි. විශේෂත්වයක් නොදන්නා අඥාන ජනයා ‘මෙය එයමයි’ කියා සිතති. එසේ වුවත් සිතේ පරම්පරාව සහ රූපයේ පරම්පරාව ගංගාවක ජල පහර මෙන් නොකඩවා එකකට එකක් ගැළපී ගලා යයි.

အဘိမုခံ [Pg.249] လောကိတံ အာလောကိတန္တိ အာဟ ‘‘ပုရတော ပေက္ခန’’န္တိ. ယသ္မာ ယံဒိသာဘိမုခေါ ဂစ္ဆတိ, တိဋ္ဌတိ, နိသီဒတိ ဝါ တဒဘိမုခံ ပေက္ခနံ အာလောကိတံ, တသ္မာ တဒနုဂတဝိဒိသာလောကနံ ဝိလောကိတန္တိ အာဟ ‘‘ဝိလောကိတံ နာမ အနုဒိသာပေက္ခန’’န္တိ. သမ္မဇ္ဇနပရိဘဏ္ဍာဒိကရဏေ ဩလောကိတဿ, ဥလ္လောကဟရဏာဒီသု ဥလ္လောကိတဿ, ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တပရိဿယဿ ပရိဝဇ္ဇနာဒီသု အပလောကိတဿ သိယာ သမ္ဘဝေါတိ အာဟ ‘‘ဣမိနာ ဝါ မုခေန သဗ္ဗာနိပိ တာနိ ဂဟိတာနေဝါ’’တိ.

ඉදිරිය බැලීම ‘ආලෝකිත’ නම් වන බව “ඉදිරිය බැලීම” යන්නෙන් වදාළහ. යම් දිශාවකට මුහුණ ලා ගමන් කරන්නේද, සිටගෙන සිටින්නේද හෝ වාඩි වී සිටින්නේද ඒ දෙස බැලීම ආලෝකිතය. එබැවින් ඊට අදාළව අනුදිශාවන් බැලීම ‘විලෝකිත’ නම් වන බව “විලෝකිත යනු අනුදිශාවන් බැලීමයි” යනුවෙන් වදාළහ. ඇමදීම, මැටි පිරියම් කිරීම් ආදියේදී සිදුවන ‘ඕලෝකිතය’ (පහත බැලීම), උඩ තිබෙන බඩුබාහිරාදිය ගැනීමට කරන ‘උල්ලෝකිතය’ (උඩ බැලීම), පිටුපසින් එන උවදුරු මඟහරවා ගැනීමට කරන ‘අපලෝකිතය’ (හැරී බැලීම) යන මේ සියල්ලම මෙම ක්‍රමයටම ඇතුළත් වන බව “මෙම ක්‍රමයෙන් ඒ සියල්ලම ගන්නා ලදී” යයි වදාළහ.

ကာယသက္ခိန္တိ ကာယေန သစ္ဆိကတဝန္တံ, ပစ္စက္ခကာရိနန္တိ အတ္ထော. သော ဟိ အာယသ္မာ ဝိပဿနာကာလေ ‘‘ယမေဝါဟံ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတံ နိဿာယ သာသနေ အနဘိရတိအာဒိဝိပ္ပကာရံ ပတ္တော, တမေဝ သုဋ္ဌု နိဂ္ဂဟေဿာမီ’’တိ ဥဿာဟဇာတော ဗလဝဟိရောတ္တပ္ပော, တတ္ထ စ ကတာဓိကာရတ္တာ ဣန္ဒြိယသံဝရေ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တော, တေနေဝ နံ သတ္ထာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ ဘိက္ခဝေ မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရာနံ, ယဒိဒံ နန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၃၅) ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ.

‘කායසක්ඛි’ යනු කයින් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ තැනැත්තායි, එනම් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නා යන අර්ථයයි. ඒ ආයුෂ්මත් නන්ද තෙරුණෝ විදර්ශනා වඩන කාලයේදී “මම ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අසංවරකම නිසා ශාසනයෙහි නොඇලීම වැනි විපරිත ස්වභාවයන්ට පත්වුණෙමි, එබැවින් මම එය මනාව මර්දනය කරන්නෙමි” යි වීර්යය ඇති කරගත් බලවත් හිරිඔතප් ඇත්තෙක් වූහ. එහිම යෙදී සිටීම නිසා ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙහි උච්චතම පරම ප්‍රාප්තියට පත් වූහ. එබැවිනි ශාස්තෘන් වහන්සේ “මහණෙනි, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇති මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ නන්ද අග්‍ර වන්නේය” යි උන්වහන්සේව අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

သာတ္ထကတာ စ သပ္ပာယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ အာလောကိတဝိလောကိတဿာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. တသ္မာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဿေဝ ဂေါစရသမ္ပဇညဘာဝတောတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဟေတုဘာဝေန ပစ္စာမသတိ. အတ္တနော ကမ္မဋ္ဌာနဝသေနေဝ အာလောကနဝိလောကနံ ကာတဗ္ဗံ, ခန္ဓာဒိကမ္မဋ္ဌာနာ အညော ဥပါယော န ဂဝေသိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယော. အာလောကိတာဒိသမညာပိ ယသ္မာ ဓမ္မမတ္တဿေဝ ပဝတ္တိဝိသေသော, တသ္မာ တဿ ယာထာဝတော ပဇာနနံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အဗ္ဘန္တရေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရဝသေနာတိ ကိရိယမယစိတ္တသမုဋ္ဌာနာယ ဝါယောဓာတုယာ စလနာကာရပ္ပဝတ္တိဝသေန. အဓော သီဒတီတိ အဓော ဂစ္ဆတိ. ဥဒ္ဓံ လင်္ဃေတီတိ လင်္ဃံ ဝိယ ဥပရိ ဂစ္ဆတိ.

ආලෝකිත හා විලෝකිත සම්බන්ධයෙන් සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය හා සප්පාය සම්පජඤ්ඤය දත යුතු යයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘එබැවින්’ යනු කර්මස්ථානය අත් නොහැරීමම ගෝචර සම්පජඤ්ඤය වන නිසා, වදාළ අර්ථයම හේතුවක් ලෙස නැවත දක්වයි. තමන්ගේ කර්මස්ථානයට අනුවම බැලීම් හා හැරී බැලීම් කළ යුතුය, ස්කන්ධ ආදී කර්මස්ථානයන්ගෙන් බැහැර වෙනත් උපක්‍රමයක් නොසෙවිය යුතුය යන්න අදහසයි. ආලෝකිත ආදී නාමයන් ද හුදු ධර්මතාවයකම පැවැත්මේ විශේෂත්වයක් වන බැවින්, එය තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගැනීම අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය බව දැක්වීමට ‘අභ්‍යන්තරයෙහි’ යනාදිය වදාළහ. ‘චිත්ත ක්‍රියා වායෝ ධාතු විප්ඵාරය’ යනු ක්‍රියා සිත්වලින් හටගත් වායෝ ධාතුවේ සැලෙන ස්වභාවයෙන් සිදුවන පැවැත්මයි. ‘යට ගිලෙයි’ යනු පහළට යයි. ‘උඩ පනියි’ යනු පිම්මක් මෙන් ඉහළට යයි.

အင်္ဂကိစ္စံ သာဓယမာနန္တိ ပဓာနဘူတအင်္ဂကိစ္စံ နိပ္ဖာဒေန္တံ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ‘‘ပဌမဇဝနေပိ…ပေ… န ဟောတီ’’တိ ဣဒံ ပဉ္စဒွါရဝီထိယံ ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနာဒီနံ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ အာဝဇ္ဇန ဝေါဋ္ဌဗ္ဗပနာနံ အယောနိသော အာဝဇ္ဇနဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဝသေန ဣဋ္ဌေ ဣတ္ထိရူပါဒိမှိ လောဘမတ္တံ, အနိဋ္ဌေ [Pg.250] စ ပဋိဃမတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, မနောဒွါရေ ပန ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနာဒိ ဟောတိ. တဿ ပဉ္စဒွါရဇဝနံ မူလံ, ယထာဝုတ္တံ ဝါ သဗ္ဗံ ဘဝင်္ဂါဒိ. ဧဝံ မနောဒွါရဇဝနဿ မူလဝသေန မူလပရိညာ ဝုတ္တာ. အာဂန္တုကတာဝကာလိကတာ ပန ပဉ္စဒွါရဇဝနဿေဝ အပုဗ္ဗဘာဝဝသေန, ဣတ္တရဘာဝဝသေန စ ဝုတ္တာ. ‘‘ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေန ဘိဇ္ဇိတွာ ပတိတေသူ’’တိ ဟေဋ္ဌိမဿ ဥပရိမဿ စ အပရာပရံ ဘင်္ဂပ္ပတ္တိမာဟ.

‘අංගයන්ගේ කෘත්‍යය සිදු කරමින්’ යනු ප්‍රධාන වූ අවයවයන්ගේ කාර්යය සම්පූර්ණ කරමින් යන අර්ථයයි. ‘පළමු ජවනයෙහි පවා... නොවෙයි’ යන මෙය පංචද්වාර වීථියෙහි ‘ස්ත්‍රියක, පුරුෂයෙක’ කියා ඇලීම් ආදිය නොමැති බව අරමුණු කරගෙන වදාළ එකකි. එහි ආවර්ජන හා වොට්ඨපනයන්ගේ අයෝනිසෝ මනසිකාරය නිසා, ඉෂ්ට වූ ස්ත්‍රී රූප ආදියෙහි ලෝභය පමණක්ද, අනිෂ්ට දෙයෙහි පටිඝය පමණක්ද උපදියි. මනෝද්වාරයේදී නම් ‘ස්ත්‍රියක, පුරුෂයෙක’ කියා ඇලීම් ආදිය ඇති වේ. එයට පංචද්වාර ජවනය මුල් වේ, නැතහොත් ඉහත කී පරිදි භවාංග ආදී සියල්ල මුල් වේ. මෙසේ මනෝද්වාර ජවනයෙහි මූලය වශයෙන් මූල පරිඥාව වදාරන ලදී. ආගන්තුක බව හා තාවකාලික බව වදාරන ලද්දේ පංචද්වාර ජවනයෙහිම පූර්වයේ නොවූ බව සහ අල්ප කාලීන බව නිසාය. ‘යට හා උඩ වශයෙන් බිඳී වැටුණු කල්හි’ යනු යට හා උඩ කොටස්වල නැවත නැවත සිදුවන බිඳීම (භංගය) ගැන වදාළහ.

တန္တိ ဇဝနံ, တဿ အယုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အာဂန္တုကော အဗ္ဘာဂတော.

‘තන්ති’ යනු ජවනයයි, එයට නොගැලපෙන බව සම්බන්ධයයි. ආගන්තුකයා යනු පිටතින් පැමිණි තැනැත්තායි.

ဥဒယဗ္ဗယပရိစ္ဆိန္နော တာဝတကော ကာလော ဧတေသန္တိ တာဝကာလိကာနိ.

හටගැනීම හා බිඳීයාම මගින් සීමා වූ ඒ තාක් කාලයක් මොවුන්ට ඇති බැවින් ‘තාවකාලික’ නම් වේ.

ဧတံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. သမဝါယေတိ သာမဂ္ဂိယံ. တတ္ထာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓဝသေန အာလောကနဝိလောကနေ ပညာယမာနေ တဗ္ဗိနိမုတ္တော ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော ဝိလောကေတိ.

මෙය අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤයයි. ‘සමවායේ’ යනු සාමග්‍රියෙහි (සමූහයෙහි) ය. එහිදී පංචස්කන්ධය වශයෙන් ඉදිරිය බැලීම හා වටපිට බැලීම ප්‍රඥාවෙන් විමසන කල්හි, එයින් බැහැර වූ කවර එක් පුද්ගලයෙක් බලයිද, කවරෙක් වටපිට බලයිද (යනුවෙන් විමසිය යුතුය).

‘‘ဥပနိဿယပစ္စယော’’တိ ဣဒံ သုတ္တန္တနယေန ပရိယာယတော ဝုတ္တံ. သဟဇာတပစ္စယောတိ နိဒဿနမတ္တမေတံ အညမညသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတာဒိပစ္စယာနမ္ပိ လဗ္ဘနတော.

‘උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය’ යන්න සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයට පර්යාය වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. ‘සහජාත ප්‍රත්‍යය’ යනු නිදසුනක් පමණි. මක්නිසාද යත් අන්‍යෝන්‍ය, සම්ප්‍රයුක්ත, අත්ථි, අවිගත ආදී ප්‍රත්‍යයන්ද මෙහි ලැබෙන බැවිනි.

ကာလေ သမဉ္ဆိတုံ ယုတ္တကာလေ သမဉ္ဆန္တဿ. တထာ ပသာရေန္တဿာတိ ဧတ္ထာပိ. မဏိသပ္ပော နာမ ဧကာ သပ္ပဇာတီတိ ဝဒန္တိ. လဠနန္တိ ကမ္ပနံ, လီဠာကရဏံ ဝါ.

‘කාලේ’ යනු හැකිළිය යුතු සුදුසු කාලයෙහි හකුළන්නහුටය. ‘පසාරෙන්තස්ස’ (දිගු කරන්නාට) යන්නෙහිද එසේමය. ‘මණිසප්ප’ යනු එක්තරා සර්ප විශේෂයක් යැයි කියති. ‘ලළනං’ යනු සැලීම හෙවත් ලීලාවෙන් යුතුව හැසිරීමයි.

ဥဏှပကတိကော ပရိဠာဟဗဟုလကာယော. သီလဝိဒူသနေန အဟိတာဝဟတ္တာ မိစ္ဆာဇီဝဝသေန ဥပ္ပန္နံ အသပ္ပာယံ. ‘‘စီဝရမ္ပိ အစေတန’’န္တိအာဒိနာ စီဝရဿ ဝိယ ကာယောပိ အစေတနောတိ ကာယဿ အတ္တသုညတာဝိဘာဝနေန ‘‘အဗ္ဘန္တရေ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပရိဒီပေန္တော ဣတရီတရသန္တောသဿ ကာရဏံ ဒဿေတိ, တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ.

‘උණ්හපකතිකො’ යනු උණුසුම් ස්වභාවය ඇති, දැවිල්ල බහුල ශරීරයක් ඇති තැනැත්තාය. ශීලය විනාශ කරන බැවින් අහිතකර වූ, මිච්ඡාජීවය (වැරදි ජීවිකාව) හේතුවෙන් උපන් දේ අසප්පාය වේ. ‘චීවරයද අචේතනිකය’ යනාදී වශයෙන් චීවරය මෙන්ම ශරීරයද අචේතනික බව ශරීරයෙහි ආත්ම ශුන්‍යතාවය විස්තර කිරීමෙන්, ‘අභ්‍යන්තරයෙහි’ යනාදී වශයෙන් කියන ලද අර්ථයම පැහැදිලි කරමින් ලද දෙයකින් සතුටු වීමේ හේතුව දක්වයි. එබැවින් ‘තස්මා’ යනාදිය කියන ලදී.

စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟတောတိ အာဟတစတုပဉ္စဂဏ္ဌိကော, စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟိ ဝါ အာဟတော တထာ.

‘චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහතෝ’ යනු හතරක් හෝ පහක් ගැට ගැසූ සිවුරයි, නැතහොත් හතරක් හෝ පහක් ගැටවලින් යුක්ත වූ සිවුරයි.

အဋ္ဌဝိဓောပိ [Pg.251] အတ္ထောတိ အဋ္ဌဝိဓောပိ ပယောဇနဝိသေသော မဟာသိဝတ္ထေရဝါဒဝသေန ‘‘ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃, ၄၂၂; မ. နိ. ၂.၃၈၇; အ. နိ. ၂.၃၄၁; ၈.၉; ဓ. သ. ၁၃၅၅; ဝိဘ. ၅၁၈; မဟာနိ. ၂၀၆) နယေန ဝုတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ‘‘နေဝ ဒဝါယာတိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃, ၄၂၂; မ. နိ. ၂.၃၈၇; အ. နိ. ၈.၉; ဓ. သ. ၁၃၅၅; ဝိဘ. ၅၁၈; မဟာနိ. ၂၀၆) နယေနာ’’တိ ပန ပဋိက္ခေပင်္ဂဒဿနမုခေန ဒေသနာယ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

‘අටවැදෑරුම් අර්ථය’ යනු අටවැදෑරුම් ප්‍රයෝජන විශේෂයයි. එය මහාසීව තෙරුන්ගේ වාදයට අනුව ‘මේ ශරීරයේ පැවැත්ම සඳහා’ යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලදැයි දත යුතුය. මේ පක්ෂයෙහි ‘කෙළි පිණිස නොවේ’ යනාදී ක්‍රමයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු අංග දැක්වීම් මුහුණුවරින් දේශනාවෙහි පැමිණි බැවින් කියන ලදැයි දත යුතුය.

ပထဝိသန္ဓာရကဇလဿ တံသန္ဓာရကဝါယုနာ ဝိယ ပရိဘုတ္တဿ အာဟာရဿ ဝါယောဓာတုယာဝ အာသယေ အဝဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘ဝါယောဓာတုဝသေနေဝ တိဋ္ဌတီ’’တိ. အတိဟရတီတိ ယာဝ မုခါ အဘိဟရတိ. ဝီတိဟရတီတိ တတော ကုစ္ဆိယံ ဝီမိဿံ ကရောန္တော ဟရတိ. အတိဟရတီတိ ဝါ မုခဒွါရံ အတိက္ကာမေန္တော ဟရတိ. ဝီတိဟရတီတိ ကုစ္ဆိဂတံ ပဿတော ဟရတိ, ပရိဝတ္တေတီတိ အပရာပရံ စာရေတိ. ဧတ္ထ စ အာဟာရဿ ဓာရဏပရိဝတ္တနသဉ္စုဏ္ဏနဝိသောသနာနိ ပထဝီဓာတုသဟိတာ ဧဝ ဝါယောဓာတု ကရောတိ, န ကေဝလာတိ တာနိ ပထဝီဓာတုယာပိ ကိစ္စဘာဝေန ဝုတ္တာနိ. အလ္လတ္တဉ္စ အနုပါလေတီတိ ယထာ ဝါယောဓာတု အာဒီဟိ အညေဟိ ဝိသောသနံ န ဟောတိ, တထာ အလ္လတ္တဉ္စ အနုပါလေတိ. တေဇောဓာတူတိ ဂဟဏီသင်္ခါတာ တေဇောဓာတု. သာ ဟိ အန္တောပဝိဋ္ဌံ အာဟာရံ ပရိပါစေတိ. အဉ္ဇသော ဟောတီတိ အာဟာရဿ ပဝေသနာဒီနံ မဂ္ဂေါ ဟောတိ. အာဘုဇတီတိ ပရိယေသနဝသေန, အဇ္ဈောဟရဏဇိဏ္ဏာဇိဏ္ဏတာဒိပဋိသံဝေဒနဝသေန စ အာဝဇ္ဇေတိ, ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော. တံတံဝိဇာနနဿ ပစ္စယဘူတောယေဝ ဟိ ပယောဂေါ ‘‘သမ္မာပယောဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ယေန ဟိ ပယောဂေန ပရိယေသနာဒိ နိပ္ဖဇ္ဇတိ, သော တဗ္ဗိသယဝိဇာနနမ္ပိ နိပ္ဖာဒေတိ နာမ တဒဝိနာဘာဝတော. အထ ဝါ သမ္မာပယောဂံ သမ္မာပဋိပတ္တိ မနွာယ အာဂမ္မ အာဘုဇတိ သမန္နာဟရတိ. အာဘောဂပုဗ္ဗကော ဟိ သဗ္ဗောပိ ဝိညာဏဗျာပါရောတိ တထာ ဝုတ္တံ.

පෘථිවිය දරා සිටින ජලය එය දරා සිටින වායුවෙන් මෙන්, පරිභෝජනය කළ ආහාරය ආශ්‍රයෙහි රැඳී තිබීම වායෝ ධාතුව නිසාම සිදුවේ යැයි ‘වායෝධාතුවසෙනේව තිට්ඨති’ යන්නෙන් පවසයි. ‘අතිහරති’ යනු මුඛය දක්වා පමුණුවයි. ‘වීතිහරති’ යනු එතැන් සිට කුසෙහි මිශ්‍ර කරමින් ගෙන යයි. නැතහොත් ‘අතිහරති’ යනු මුඛ ද්වාරය ඉක්මවා ගෙනයෑමයි. ‘වීතිහරති’ යනු කුසට ගිය දෙය පසෙකට ගෙනයෑමයි, ‘පරිවත්තති’ යනු ඒ මේ අත හැසිරවීමයි. මෙහිදී ආහාරය දරා සිටීම, පෙරළීම, කුඩු කිරීම හා වියළීම යන කෘත්‍යයන් වායෝ ධාතුව පෘථිවි ධාතුව සමග එක්ව සිදුකරයි, තනිව නොවේ. එබැවින් ඒවා පෘථිවි ධාතුවෙහිද කෘත්‍යයන් ලෙස දක්වා ඇත. ‘අල්ලත්තඤ්ච අනුපාලේති’ යනු වායෝ ධාතුව ආදියෙන් අනවශ්‍ය ලෙස වියළීමක් සිදු නොවන පරිදි තෙතමනය ආරක්ෂා කිරීමයි. ‘තේජෝධාතු’ යනු ග්‍රහණිය නම් වූ තේජෝ ධාතුවයි. එය ඇතුළු වූ ආහාරය පවසවයි (දිරවයි). ‘අඤ්ජසෝ හෝති’ යනු ආහාරය ඇතුළු වීම ආදිය සඳහා වූ මාර්ගයයි. ‘ආභුජති’ යනු ආහාර සෙවීම් වශයෙන්ද, ගිලීම, දිරවීම හෝ නොදිරවීම ආදිය අනුභව කිරීම් වශයෙන්ද මෙනෙහි කිරීම හෙවත් දැන ගැනීමයි. එබඳු වූ දැනගැනීමට ප්‍රත්‍යය වන ප්‍රයෝගයම ‘සම්මාපයෝග’ (නිවැරදි ප්‍රයෝගය) ලෙස දක්වා ඇත. යම් ප්‍රයෝගයකින් ආහාර සෙවීම් ආදිය සිදු වේද, එය එම විෂය පිළිබඳ දැනගැනීමද සිදුකරයි. එසේත් නැතිනම් නිවැරදි පිළිවෙත නිසා මෙනෙහි කරයි, සම්පිණ්ඩනය කරයි. මක්නිසාද යත් සියලු විඤ්ඤාණ ක්‍රියාවලිය මෙනෙහි කිරීම (ආභෝගය) පෙරදැරිව සිදුවන බැවිනි.

ဂမနတောတိ ဘိက္ခာစာရဝသေန ဂေါစရဂါမံ ဥဒ္ဒိဿ ဂမနတော. ပရိယေသနတောတိ ဂေါစရဂါမေ ဘိက္ခတ္ထံ အာဟိဏ္ဍနတော. ပရိဘောဂတောတိ အာဟာရဿ ပရိဘုဉ္ဇနတော. အာသယတောတိ ပိတ္တာဒိအာသယတော. အာသယတိ ဧတ္ထ ဧကဇ္ဈံ ပဝတ္တမာနောပိ ကမ္မဖလဝဝတ္ထိတော ဟုတွာ မရိယာဒဝသေန အညမညံ အသင်္ကရတော သယတိ တိဋ္ဌတိ ပဝတ္တတီတိ အာသယော[Pg.252], အာမာသယဿ ဥပရိ တိဋ္ဌနကော ပိတ္တာဒိကော. မရိယာဒတ္ထော ဟိ အယမာကာရော. နိဓာနန္တိ ယထာဘုတ္တော အာဟာရော နိစိတော ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ နိဓာနံ, အာမာသယော. တတော နိဓာနတော. အပရိပက္ကတောတိ ဂဟဏီသင်္ခါတေန ကမ္မဇတေဇေန အဝိပက္ကတော. ပရိပက္ကတောတိ ယထာဘုတ္တဿ အာဟာရသ ဝိပက္ကဘာဝတော. ဖလတောတိ နိပ္ဖတ္တိတော. နိဿန္ဒတောတိ ဣတော စိတော စ နိဿန္ဒနတော. သမ္မက္ခနတောတိ သဗ္ဗသော မက္ခနတော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယ (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၂၉၄) ဂဟေတဗ္ဗော.

‘ගමනතෝ’ යනු පිණ්ඩපාතය පිණිස ගොදුරු ගම බලා යෑමෙනි. ‘පරියේසනතෝ’ යනු ගොදුරු ගමෙහි සිඟමන් පිණිස ඇවිදීමෙනි. ‘පරිභෝගතෝ’ යනු ආහාරය වැළඳීමෙනි. ‘ආසයතෝ’ යනු පිත ආදී ආශ්‍රයන්ගෙනි. මෙහිදී එක්තැනක පවතින නමුත් කර්මඵල නියමය පරිදි සීමාවන් තුළ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් මිශ්‍ර නොවී පවතින්නේ ‘ආශය’ නම් වේ. එය ආමාශයට ඉහළින් පවතින පිත ආදියයි. මෙහි ‘ආ’ යන්න සීමා අර්ථයෙහි පවතී. ‘නිධානං’ යනු වැළඳූ ආහාරය රැස්ව පවතින ස්ථානය හෙවත් ආමාශයයි. ‘අපරිපක්කතෝ’ යනු ග්‍රහණිය නම් වූ කර්මජ තේජසින් නොදිරවූ බැවිනි. ‘පරිපක්කතෝ’ යනු වැළඳූ ආහාරය දිරවූ බැවිනි. ‘ඵලතෝ’ යනු නිපදවීමෙනි. ‘නිස්සන්දතෝ’ යනු ඒ මේ අත වැගිරීමෙනි. ‘සම්මක්ඛනතෝ’ යනු සම්පූර්ණයෙන්ම තැවරීමෙනි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි, විස්තරය විසුද්ධිමාර්ග වර්ණනාවෙන් දත යුතුය.

သရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တီတိ ဝေဂသံဓာရဏေန ဥပ္ပန္နပရိဠာဟတော သရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တိ. အညေ စ ရောဂါ ကဏ္ဏသူလဘဂန္ဒရာဒယော. အဋ္ဌာနေတိ မနုဿာမနုဿပရိဂ္ဂဟိတေ အယုတ္တဋ္ဌာနေ ခေတ္တဒေဝါယတနာဒိကေ. ကုဒ္ဓါ ဟိ အမနုဿာ, မနုဿာပိ ဝါ ဇီဝိတက္ခယံ ပါပေန္တိ. နိဿဋ္ဌတ္တာ နေဝ အတ္တနော, ကဿစိ အနိဿဇ္ဇိတတ္တာ, ဇိဂုစ္ဆနီယတ္တာ စ န ပရဿ. ဥဒကတုမ္ဗတောတိ ဝေဠုနာဠိအာဒိဥဒကဘာဇနတော. တန္တိ ဆဍ္ဍိတဥဒကံ.

‘සරීරතෝ සේදා මුච්චන්ති’ යනු වේගය දරා සිටීම නිසා ඇති වූ දාහය හේතුවෙන් ශරීරයෙන් දහඩිය පිටවීමයි. කර්ණ ශූල, භගන්දර ආදී වෙනත් රෝගද එසේමය. ‘අට්ඨානේ’ යනු මිනිසුන් හෝ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පරිග්‍රහණය කරන ලද, නුසුදුසු වූ කුඹුරු, දේවායතන ආදී ස්ථානයන්හිය. මක්නිසාද යත් කෝප වූ අමනුෂ්‍යයන් හෝ මිනිසුන් ජීවිතක්ෂයට පවා පමුණුවන බැවිනි. බැහැර කරන ලද බැවින් තමාට අයිති නැත, අන් සතු නොකළ බැවින් සහ පිළිකුල් සහගත බැවින් අනුන්ටද අයිති නැත. ‘උදකතුම්බතෝ’ යනු උණ බට ආදී ජල බඳුන්වලිනි. ‘තං’ යනු ඒ බැහැර කළ ජලයයි.

အဒ္ဓါနဣရိယာပထာ စိရတရပ္ပဝတ္တိကာ ဒီဃကာလိကာ ဣရိယာပထာ. မဇ္ဈိမာ ဘိက္ခာစရဏာဒိဝသေန ပဝတ္တာ. စုဏ္ဏိယဣရိယာပထာ ဝိဟာရေ, အညတ္ထာပိ ဣတော စိတော စ ပရိဝတ္တနာဒိဝသေန ပဝတ္တာတိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဂတေတိ ဂမနေ’’တိ ပုဗ္ဗေ အဘိက္ကမပဋိက္ကမဂ္ဂဟဏေန ဂမနေနပိ ပုရတော ပစ္ဆတော စ ကာယဿ အဘိဟရဏံ ဝုတ္တန္တိ ဣဓ ဂမနမေဝ ဂဟိတန္တိ ကေစိ.

‘අද්ධාන ඉරියාපථ’ යනු බොහෝ වේලාවක් පවතින දීර්ඝකාලීන ඉරියව් වේ. ‘මධ්‍යම ඉරියව්’ යනු පිණ්ඩපාතය ආදිය සඳහා පවතින ඉරියව් වේ. ‘චුණ්ණිය ඉරියව්’ යනු විහාරයෙහි හෝ වෙනත් තැනක ඒ මේ අත හැරීම ආදියෙන් පවතින ඉරියව් බව පවසති. ‘ගතේ’ යනු ගමනෙහිය. කලින් අභික්කම-පටික්කම (ඉදිරියට යෑම හා ආපසු ඒම) යන්නෙන් ගමනත් සමග ශරීරය ඉදිරියට හා පසුපසට ගෙනයෑම පවසන ලද බැවින්, මෙහි ගමන පමණක් ගන්නා ලදැයි සමහරු කියති.

ယသ္မာ မဟာသိဝတ္ထေရဝါဒေ အနန္တရေ အနန္တရေ ဣရိယာပထေ ပဝတ္တရူပါရူပဓမ္မာနံ တတ္ထ တတ္ထေဝ နိရောဓဒဿနဝသေန သမ္ပဇာနကာရိတာ ဂဟိတာတိ တံ သမ္ပဇညဝိပဿနာစာရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တယိဒံ မဟာသိဝတ္ထေရေန ဝုတ္တံ အသမ္မောဟဓုရံ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တေ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ. ဣမသ္မိံ ပန သာမညဖလေ သဗ္ဗမ္ပိ စတုဗ္ဗိဓံ သမ္ပဇညံ လဗ္ဘတိ ယာဝဒေဝ သာမညဖလဝိသေသဒဿနပရတ္တာ ဣမိဿာ ဒေသနာယ. ‘‘သတိသမ္ပယုတ္တဿေဝါ’’တိ ဣဒံ ယထာ သမ္ပဇညဿ ကိစ္စတော ပဓာနတာ ဂဟိတာ, ဧဝံ သတိယာ ပီတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န သတိယာ သဗ္ဘာဝမတ္တဒဿနတ္ထံ. န ဟိ ကဒါစိ သတိရဟိတာ ဉာဏပ္ပဝတ္တိ အတ္ထိ. ‘‘ဧတဿ ဟိ ပဒဿ အယံ ဝိတ္ထာရော’’တိ ဣမိနာ သတိယာ ဉာဏေန သမဓုရတံယေဝ ဝိဘာဝေတိ. ဧတာနိ [Pg.253] ပဒါနီတိ ‘‘အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတီ’’တိအာဒီနိ ပဒါနိ. ဝိဘတ္တာနေဝါတိ ဝိသုံ ကတွာ ဝိဘတ္တာနိယေဝ, ဣမိနာပိ သမ္ပဇညဿ ဝိယ သတိယာပေတ္ထ ပဓာနတမေဝ ဝိဘာဝေတိ.

මහාසිව තෙරුන් වහන්සේගේ වාදයට අනුව, එකිනෙකට වෙනස් ඉරියව්වලදී පවතින රූප හා අරූප ධර්මයන් ඒ ඒ තැනදීම නිරුද්ධ වන බව දැකීමෙන් ඇතිවන සම්පජානකාරී බව (සම්පජඤ්ඤය) ගැන සඳහන් වන බැවින්, එය සම්පජඤ්ඤ විපස්සනා චාරයක් ලෙස දත යුතුය. එබැවින් මහාසිව තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළ මෙම අසම්මෝහ ධුරය මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි අදහස් කරන ලද්දක් බව කියැවේ. මේ සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයෙහි සතර ආකාර සම්පජඤ්ඤයම ඇතුළත් වන්නේ සාමඤ්ඤඵලයන්හි විශේෂය දැක්වීම සඳහා ය. "සතිසම්පයුත්තස්සේව" යන්නෙන් සම්පජඤ්ඤයෙහි කාර්යය වශයෙන් ප්‍රධානත්වය ගත් නමුත්, එය සතිය පවතින බව දැක්වීමට මිස සතියේ පැවැත්ම පමණක් දැක්වීමට නොවේ. සතියෙන් තොරව ඥානයක් ඇති නොවන බැවිනි. "ඒතස්ස හි පදස්ස අයං විත්ථාරෝ" යන්නෙන් සතිය හා ඥානය සමාන ප්‍රමුඛත්වයකින් පවතින බවම විස්තර කරයි. "අභික්කන්තේ පටික්කන්තේ සම්පජානකාරී හෝති" ආදී පද මෙයින් අදහස් වේ. ඒවා විභක්ත වූ (වෙන් කරන ලද) පදයන් ය. මෙයින් ද සම්පජඤ්ඤය මෙන්ම සතියේ ප්‍රධානත්වය ද විභජනය කෙරේ.

မဇ္ဈိမဘာဏကာ ပန ဘဏန္တိ – ဧကော ဘိက္ခု ဂစ္ဆန္တော အညံ စိန္တေန္တော အညံ ဝိတက္ကေန္တော ဂစ္ဆတိ, ဧကော ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ ဂစ္ဆတိ. တထာ ဧကော တိဋ္ဌန္တော…ပေ… နိသီဒန္တော…ပေ… သယန္တော အညံ စိန္တေန္တော အညံ ဝိတက္ကေန္တော သယတိ, ဧကော ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ သယတိ, ဧတ္တကေန ပန န ပါကဋံ ဟောတီတိ စင်္ကမနေန ဒီပေန္တိ. ယော ဟိ ဘိက္ခု စင်္ကမံ ဩတရိတွာ စ စင်္ကမနကောဋိယံ ဌိတော ပရိဂ္ဂဏှာတိ ‘‘ပါစီနစင်္ကမနကောဋိယံ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ပစ္ဆိမစင်္ကမနကောဋိံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, ပစ္ဆိမစင်္ကမနကောဋိယံ ပဝတ္တာပိ ပါစီနစင်္ကမနကောဋိံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, စင်္ကမနမဇ္ဈေ ပဝတ္တာ ဥဘော ကောဋိယော အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, စင်္ကမနေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဌာနံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, ဌာနေ ပဝတ္တာ နိသဇ္ဇံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, နိသဇ္ဇာယ ပဝတ္တာ သယနံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ပရိဂ္ဂဏှန္တောယေဝ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ. ဥဋ္ဌဟန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ ဥဋ္ဌဟတိ, အယံ ဘိက္ခု ဂတာဒီသု သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတီတိ. ဧဝမ္ပိ န သောတ္တေ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဘူတံ ဟောတိ, တသ္မာ ဘိက္ခု ယာဝ သက္ကောတိ, တာဝ စင်္ကမိတွာ ဌတွာ နိသီဒိတွာ သယမာနော ဧဝံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ သယတိ ‘‘ကာယော အစေတနော, မဉ္စော အစေတနော, ကာယော န ဇာနာတိ ‘အဟံ မဉ္စေ သယိတော’တိ, မဉ္စော န ဇာနာတိ ‘မယိ ကာယော သယိတော’တိ, အစေတနော ကာယော အစေတနေ မဉ္စေ သယိတော’’တိ ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဧဝ စိတ္တံ ဘဝင်္ဂေ ဩတာရေတိ. ပဗုဇ္ဈန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ ပဗုဇ္ဈတိ, အယံ သောတ္တေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတိ. ကာယာဒီကိရိယာနိဗ္ဗတ္တနေန တမ္မယတ္တာ, အာဝဇ္ဇနကိရိယာ သမုဋ္ဌိတတ္တာ စ ဇဝနံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝါ ဆဒွါရပ္ပဝတ္တံ ကိရိယမယပဝတ္တံ နာမ. တသ္မိံ သတိ ဇာဂရိတံ နာမ ဟောတီတိ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဇာဂရိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. အပိ စ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ပဉ္စ ကောဋ္ဌာသေ ဇဂ္ဂန္တောပိ ဇာဂရိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတိ. ဝိမုတ္တာယတနသီသေန ဓမ္မံ ဒေသေန္တောပိ ဗတ္တိံသတိရစ္ဆာနကထံ ပဟာယ ဒသကထာဝတ္ထုနိဿိတသပ္ပာယကထံ ကထေန္တောပိ ဘာသိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု စိတ္တရုစိယံ မနသိကာရံ ပဝတ္တေန္တောပိ ဒုတိယံ ဈာနံ သမာပန္နောပိ [Pg.254] တုဏှီဘာဝေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. ဒုတိယဉှိ ဈာနံ ဝစီသင်္ခါရဝိရဟတော ဝိသေသတော တုဏှီဘာဝေါ နာမာတိ. ဧဝန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန, သတ္တသုပိ ဌာနေသု စတုဓာတိ အတ္ထော.

මජ්ඣිම භාණකවරුන් පවසන්නේ මෙසේය – එක් භික්ෂුවක් වඩින විට වෙනත් දේ සිතමින් විතර්ක කරමින් වඩියි. තවත් භික්ෂුවක් කර්මස්ථානය අත් නොහැරම වඩියි. සිටගෙන සිටින විට... හිඳින විට... සැතපෙන විට ද වෙනත් දේ සිතමින් විතර්ක කරමින් සැතපෙයි. තවත් අයෙක් කර්මස්ථානය අත් නොහැරම සැතපෙයි. එපමණකින්ම මෙය පැහැදිලි නොවන බැවින් සක්මනින් එය දක්වති. සක්මනට බැස සක්මන් කෙළවර සිටින භික්ෂුව, "පෙරදිග සක්මන් කෙළවර ඇති වූ රූපාරූප ධර්මයන් බටහිර සක්මන් කෙළවරට නොපැමිණ එතැනම නිරුද්ධ විය. බටහිර සක්මන් කෙළවර ඇති වූ ධර්මයන් ද පෙරදිගට නොපැමිණ එතැනම නිරුද්ධ විය. සක්මන මැද ඇති වූ දේ දෙකෙළවරට නොපැමිණ එතැනම නිරුද්ධ විය. සක්මනේදී වූ රූපාරූප ධර්මයන් සිටගෙන සිටින තැනට නොපැමිණ එතැනම නිරුද්ධ විය. සිටින තැන වූ දේ හිඳින තැනට ද, හිඳින තැන වූ දේ සැතපෙන තැනට ද නොපැමිණ එතැනම නිරුද්ධ විය" යනුවෙන් මෙනෙහි කරමින්ම භවාංගයට බැස ගනියි. අවදි වන විට ද කර්මස්ථානය ගනිමින්ම අවදි වෙයි. මේ භික්ෂුව ගමනාදියේදී සම්පජානකාරී වේ. මෙසේ නින්දේදීත් කර්මස්ථානය ප්‍රකට නොවන්නේ නොවේ. එබැවින් භික්ෂුව හැකි තාක් සක්මන් කර, සිටගෙන, හිඳගෙන, සැතපෙන විට "කය අචේතනිකය, ඇඳ අචේතනිකය. 'මම ඇඳෙහි සැතපී සිටිමි' කියා කය නොදනියි. 'මා කෙරෙහි කයක් සැතපී සිටියි' කියා ඇඳ නොදනියි. අචේතනික කයක් අචේතනික ඇඳක් මත සැතපී සිටියි" යනුවෙන් මෙනෙහි කරමින්ම සිත භවාංගයට පමුණුවයි. අවදි වන විට කර්මස්ථානය ගනිමින්ම අවදි වෙයි. ඔහු නින්දේදී සම්පජානකාරී වේ. කය ආදී ක්‍රියා ඉපදවීමෙන් එයට ඒකාත්මික වීමත්, ආවර්ජන ක්‍රියාවන් හටගැනීමත් නිසා සවැදෑරුම් ද්වාරයන්හි පවතින සියලු ජවනයන් ක්‍රියාමය පැවැත්මක් ලෙස හැඳින්වේ. එසේ ඇති විට පිබිද සිටීමක් (ජාගරිත) සිදුවේ යැයි මෙනෙහි කරන්නා පිබිද සිටීමේදී සම්පජානකාරී වේ. තවද රෑ දවල් සය කොටසකට බෙදා, පස් කොටසක්ම අවදියෙන් සිටින්නා ද ජාගරිත සම්පජානකාරී වේ. විමුක්තායතන ශීර්ෂයෙන් ධර්මය දේශනා කරන විටත්, තිස් දෙක් තිරිසන් කථා හැර දස කථාවස්තුව ඇසුරු කළ සප්පාය කථා පවසන විට ද භාෂිතයෙහි සම්පජානකාරී වේ. අටතිස් කර්මස්ථානයන්හි සිතැඟි පරිදි මෙනෙහි කරමින් දෙවන ධ්‍යානයට සමවන් විට තුෂ්ණීම්භාවයෙහි ද සම්පජානකාරී වේ. දෙවන ධ්‍යානය වචී සංඛාරයන්ගෙන් තොර බැවින් විශේෂයෙන්ම තුෂ්ණීම්භාවය නම් වේ. මෙසේ කී ආකාරයට කරුණු හතකදී සතර ආකාර සම්පජඤ්ඤය ඇති වේ.

သန္တောသကထာဝဏ္ဏနာ

සන්තෝස කථා වර්ණනාව

၂၁၅. ယဿ သန္တောသဿ အတ္တနိ အတ္ထိတာယ ဘိက္ခု ‘‘သန္တုဋ္ဌော’’တိ ဝုစ္စတိ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣတရီတရပစ္စယသန္တောသေန သမန္နာဂတော’’တိ အာဟ. စီဝရာဒိ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ပစ္စယေ သန္တုဿနေန သမင်္ဂီဘူတောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဣတရံ ဝုစ္စတိ ဟီနံ ပဏီတတော အညတ္တာ, တထာ ပဏီတံ ဣတရံ ဟီနတော အညတ္တာ. အပေက္ခာသိဒ္ဓါ ဟိ ဣတရတာတိ. ဣတိ ယေန ဓမ္မေန ဟီနေန ဝါ ပဏီတေန ဝါ စီဝရာဒိပစ္စယေန သန္တုဿတိ, သော တထာ ပဝတ္တော အလောဘော ဣတရီတရပစ္စယသန္တောသော, တေန သမန္နာဂတော. ယထာလာဘံ အတ္တနော လာဘာနုရူပံ သန္တောသော ယထာလာဘသန္တောသော. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. လဗ္ဘတီတိ ဝါ လာဘော, ယော ယော လာဘော ယထာလာဘံ, တေန သန္တောသော ယထာလာဘသန္တောသော. ဗလန္တိ ကာယဗလံ. သာရုပ္ပန္တိ ပကတိဒုဗ္ဗလာဒီနံ အနုစ္ဆဝိကတာ.

215. යම් සන්තෝෂයක් තමන් තුළ ඇති බැවින් භික්ෂුව "සන්තුෂ්ට" යැයි කියනු ලැබේ ද, එය දැක්වීමට "ලත් දෙයින් සතුටු වන (ඉතරීතර ප්‍රත්‍ය සන්තෝෂය) ගුණයෙන් යුක්තය" යි වදාළහ. සිවුරු ආදී යම් ප්‍රත්‍යයකින් සතුටු වීම මෙහි අදහසයි. නැතහොත් "ඉතර" යනු ප්‍රණීත දේට වඩා වෙනස් වූ හීන දෙයයි. එසේම ප්‍රණීත දෙය යනු හීන දෙයට වඩා වෙනස් වූ "ඉතර" දෙයයි. සාපේක්ෂව මෙසේ කියනු ලැබේ. මෙසේ හීන වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් සතුටු වේ ද, එම පවත්නා අලෝභය ඉතරීතර ප්‍රත්‍ය සන්තෝෂයයි. තමා ලත් දෙයට හා තමාගේ ලාභයට අනුකූලව සතුටු වීම යථාලාභ සන්තෝෂයයි. ඉතිරි දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. ලැබෙන දේ ලාභයයි. ලැබෙන ලැබෙන ආකාරයට සතුටු වීම යථාලාභ සන්තෝෂයයි. "බල" යනු ශාරීරික ශක්තියයි. "සාරුප්ප" යනු ස්වභාවයෙන් දුබල ආදීන්ට යෝග්‍ය බවයි.

ယထာလဒ္ဓတော အညဿ အပတ္ထနာ နာမ သိယာ အပ္ပိစ္ဆတာယပိ ပဝတ္တိအာကာရောတိ တတော ဝိနိဝတ္တိတမေဝ သန္တောသဿ သရူပံ ဒဿေန္တော ‘‘လဘန္တောပိ န ဂဏှာတီ’’တိ အာဟ. တံ ပရိဝတ္တေတွာတိ ပကတိဒုဗ္ဗလာဒီနံ ဂရုစီဝရံ န ဖာသုဘာဝါဝဟံ, သရီရခေဒါဝဟဉ္စ ဟောတီတိ ပယောဇနဝသေန, န အတြိစ္ဆတာဒိဝသေန တံ ပရိဝတ္တေတွာ. လဟုကစီဝရပရိဘောဂေါ န သန္တောသဝိရောဓီတိ အာဟ ‘‘လဟုကေန ယာပေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတီ’’တိ. မဟဂ္ဃံ စီဝရံ ဗဟူနိ ဝါ စီဝရာနိ လဘိတွာပိ တာနိ ဝိဿဇ္ဇေတွာ တဒညဿ ဂဟဏံ ယထာသာရုပ္ပနယေ ဌိတတ္တာ န သန္တောသဝိရောဓီတိ အာဟ ‘‘တေသံ…ပေ… ဓာရေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတီ’’တိ. ဧဝံ သေသပစ္စယေပိ ယထာဗလယထာသာရုပ္ပနိဒ္ဒေသေသု အပိ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏေ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ලත් දෙයට වඩා වෙනස් දෙයක් ප්‍රාර්ථනා නොකිරීම අල්පේච්ඡතාවේ ලක්ෂණයක් විය හැකි බැවින්, එයින් වෙන් වූ සන්තෝෂයේ ස්වරූපය දැක්වීමට "ලැබුණත් නොගනියි" යනුවෙන් වදාළහ. "එය මාරු කර" යනු ස්වභාවයෙන් දුබල අයට බර සිවුරු පහසුවක් නොවන බැවිනුත්, ශරීරයට වෙහෙසක් ගෙන දෙන බැවිනුත්, ප්‍රයෝජනය පිණිස මිස අතිරික්ත ආශාවෙන් මාරු කිරීම නොවේ. සැහැල්ලු සිවුරක් පරිහරණය කිරීම සන්තෝෂයට විරුද්ධ නොවන බැවින් "සැහැල්ලු දෙයින් යැපෙන්නා ද සන්තුෂ්ටයෙක්ම වේ" යැයි කීහ. වටිනා සිවුරක් හෝ සිවුරු බොහෝ ප්‍රමාණයක් ලැබුණ ද, ඒවා අත්හැර වෙනත් දෙයක් ගැනීම යථාසාරුප්ප ක්‍රමයට අනුව සන්තෝෂයට විරුද්ධ නොවන බැවින් "ඒවා... ධරන්නා ද සන්තුෂ්ටයෙක්ම වේ" යැයි වදාළහ. මෙසේ සෙසු ප්‍රත්‍යයන්හි ද යථාබල, යථාසාරුප්ප නිදේශයන්හි "අපි" ශබ්දය යෙදීමේ අදහස දත යුතුය.

မုတ္တဟရီတကန္တိ ဂေါမုတ္တပရိဘာဝိတံ, ပူတိဘာဝေန ဝါ ဆဍ္ဍိတံ ဟရီတကံ. ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝဏ္ဏိတန္တိ ‘‘ပူတိမုတ္တဘေသဇ္ဇံ နိဿာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၇၃, ၁၂၈) သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါဒီဟိ [Pg.255] ပသတ္ထံ. အပ္ပိစ္ဆတာသန္တုဋ္ဌီသု ဘိက္ခူ နိယောဇေန္တော ပရမသန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ ပရမေန ဥက္ကံသဂတေန သန္တောသေန သမန္နာဂတတ္တာ.

'මුත්තහරීතක' යනු ගෝමූත්‍රයෙන් පෙඟවූ හෝ පූතිභාවයෙන් (කුණු වීමෙන්) ඉවත දමන ලද අරළු ය. 'බුද්ධාදීන් විසින් වර්ණනා කරන ලද' යනු "පූතිමුත්ත භේසජ්ජය (කුණුමූත්‍ර බෙහෙත්) නිසා පැවිදි විය යුතුය" යනාදී වශයෙන් (මහාවග්ග 73, 128) සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ආදී උතුමන් විසින් පසසන ලද බවයි. අල්පේච්ඡතාවය හා සතුටෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා යොදවන්නේ, තමන් වහන්සේ උසස්ම වූ අග්‍රප්‍රාප්ත සන්තෝෂයෙන් යුක්ත බැවින් පරම සන්තෘෂ්ටියට පත් වූ කෙනෙකු වන බැවිනි.

ကာယံ ပရိဟရန္တိ ပေါသေန္တီတိ ကာယပရိဟာရိကာ. တထာ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကုစ္ဆိပရိဟာရိကတာ စ အဇ္ဈောဟရဏေန သရီရဿ ဌိတိယာ ဥပကာရကတာဝသေန ဣစ္ဆိတာတိ ဗဟိဒ္ဓါဝ ကာယဿ ဥပကာရကတာဝသေန ကာယပရိဟာရိကတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

'කායපරිහාරිකා' යනු ශරීරය පරිහරණය කරන හෙවත් පෝෂණය කරන යන්නයි. එසේම 'කුච්ඡිපරිහාරිකා' (කුස පෝෂණය කිරීම) යන්න ද දත යුතුය. ආහාර අනුභව කිරීමෙන් ශරීරයේ පැවැත්මට උපකාරී වන බැවින් කුස පෝෂණය කිරීම අපේක්ෂා කරන අතර, බාහිරව ශරීරයට උපකාරී වන බැවින් ශරීරය පරිහරණය කරන බව (කායපරිහාරිකතාවය) දත යුතුය.

ပရိက္ခာရမတ္တာတိ ပရိက္ခာရဂ္ဂဟဏံ. တတြဋ္ဌကပစ္စတ္ထရဏန္တိ အတ္တနာ အနဓိဋ္ဌဟိတွာ တတ္ထေဝ တိဋ္ဌနကပစ္စတ္ထရဏံ. ပစ္စတ္ထရဏာဒီနဉ္စေတ္ထ နဝမာဒိဘာဝေါ ယထာဝုတ္တပဋိပါဋိယာ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, န တေသံ တထာ ပတိနိယတဘာဝတော. ကသ္မာ? တထာ နဓာရဏတော. ဒုပ္ပောသဘာဝေန မဟာဂဇာ ဝိယာတိ မဟာဂဇာ. ယဒိ ဣတရေပိ အပ္ပိစ္ဆတာဒိသဘာဝါ, ကိံ တေသမ္ပိ ဝသေန အယံ ဒေသနာ ဣစ္ဆိတာတိ? နောတိ အာဟ ‘‘ဘဂဝါ ပနာ’’တိအာဒိ. ကာယပရိဟာရော ပယောဇနံ ဧတေနာတိ ကာယပရိဟာရိကံ. တေနာဟ ‘‘ကာယံ ပရိဟရဏမတ္တကေနာ’’တိ.

'පරික්ඛාරමත්තා' යනු පිරිකර ගැනීමයි. 'තත්‍රට්ඨකපච්චත්ථරණං' යනු තමන් විසින් අධිෂ්ඨාන නොකොට එතැනම තබන ලද ඇතිරිල්ලයි. මෙහි ඇතිරිලි ආදියෙහි නවවන ආදී භාවය ඉහත කී අනුපිළිවෙළින් දත යුතුය, ඒවා එසේ නියත වශයෙන් වෙන් වී නොමැති බැවිනි. එයට හේතුව කුමක්ද? එසේ නොදරන බැවිනි. පෝෂණය කිරීමට අපහසු බැවින් මහ ඇතුන් වැනි වූයේ 'මහාගජා' (මහ ඇතුන්) නම් වේ. ඉදින් අන්‍යයන් ද අල්පේච්ඡතාදී ස්වභාවයෙන් යුක්ත නම්, ඔවුන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙම දේශනාව අපේක්ෂිත ද? නැතැයි 'භගවා පනා' යනාදිය පැවසුහ. ශරීරය පරිහරණය කිරීම මෙහි ප්‍රයෝජනය බැවින් 'කායපරිහාරික' නම් වේ. එබැවින් "ශරීරය පරිහරණය කරන මාත්‍රයකින්" යැයි වදාළහ.

စတူသု ဒိသာသု သုခဝိဟာရတာယ သုခဝိဟာရဋ္ဌာနဘူတာ စတဿော ဒိသာ ဧတဿာတိ စတုဒ္ဒိသော စတုဒ္ဒိသော ဧဝ စာတုဒ္ဒိသော. တာသု ဧဝ ကတ္ထစိ သတ္တေ ဝါ သင်္ခါရေ ဝါ ဘယေန န ပဋိဟနတိ, သယံ ဝါ တေန န ပဋိဟညတီတိ အပ္ပဋိဃော. သန္တုဿမာနော ဣတရီတရေနာတိ ဥစ္စာဝစေန ပစ္စယေန သကေန, သန္တေန, သမမေဝ စ တုဿနကော. ပရိစ္စ သယန္တိ, ကာယစိတ္တာနိ ပရိသယန္တိ အဘိဘဝန္တီတိ ပရိဿယာ, သီဟဗျဂ္ဃာဒယော, ကာမစ္ဆန္ဒာဒယော စ, တေ ပရိဿယေ အဓိဝါသနခန္တိယာ ဝိနယာဒီဟိ စ သဟိတာ ခန္တာ, အဘိဘဝိတာ စ. ထဒ္ဓဘာဝကရဘယာဘာဝေန အဆမ္ဘီ. ဧကော စရေတိ ဧကာကီ ဟုတွာ စရိတုံ သက္ကုဏေယျ. ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ တာယ ဧဝ ဧကဝိဟာရိတာယ ခဂ္ဂမိဂသိင်္ဂသမော.

සතර දිසාවන්හි සුවසේ වාසය කරන බැවින්, සතර දිශාවන්ම තමාගේ වාසස්ථාන කරගත් තැනැත්තා 'චතුද්දිස' හෙවත් 'චාතුද්දිස' නම් වේ. එම දිශාවන්හි කිසිදු සත්වයකු හෝ සංස්කාරයක් කෙරෙහි බියෙන් පහර නොදෙන, තමා ද ඔවුන්ගෙන් පහර නොලබන තැනැත්තා 'අප්පටිඝ' නම් වේ. 'ඉතරීතරේන' යනු උසස් හෝ පහත් වූ තමාට ලැබෙන ඕනෑම දෙයකින් එකසේ සතුටු වන තැනැත්තායි. කය හා සිත මර්දනය කරන බැවින් 'පරිස්සය' (උපද්‍රව) නම් වේ, එනම් සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදී බාහිර උපද්‍රව මෙන්ම කාමච්ඡන්දාදී අභ්‍යන්තර උපද්‍රවයන් ය. එම උපද්‍රවයන් ඉවසීමේ ගුණයෙන් හා විනයාදී මාර්ගයන්ගෙන් දරාගන්නා වූ ද, මැඩපවත්වන්නා වූ ද තැනැත්තා 'ඛන්ත' නම් වේ. තැතිගැන්ම ඇති කරන බියක් නැති බැවින් 'අඡම්භී' (නොසැලෙන) නම් වේ. 'එකෝ චරේ' යනු හුදකලාව හැසිරෙන්නට සමත් වීමයි. 'ඛග්ගවිසාණකප්පෝ' යනු එම හුදකලා වාසය නිසාම කඟවේනාගේ අඟක් බඳු වූයේ යන්නයි.

အသဉ္ဇာတဝါတာဘိဃာတေဟိ သိယာ သကုဏော အပက္ခကောတိ ‘‘ပက္ခီ သကုဏော’’တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တော.

සුළං පහර වැදීමෙන් පියාපත් නැති පක්ෂියෙකු විය හැකි බැවින් "පක්ෂි වූ සකුණා" යැයි විශේෂ කොට දක්වන ලදී.

နီဝရဏပ္ပဟာနကထာဝဏ္ဏနာ

නීවරණ ප්‍රහාණය පිළිබඳ කථාවේ වර්ණනාවයි.

၂၁၆. ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတီတိ ‘‘အသုကဿ ဘိက္ခုနော အရညေ တိရစ္ဆာနဂတာနံ ဝိယ, ဝနစရကာနံ ဝိယ စ နိဝါသမတ္တမေဝ, န ပန အရညဝါသာနုစ္ဆဝိကာ [Pg.256] ကာစိ သမ္မာပဋိပတ္တီ’’တိ အပဝါဒဝသေန ဝတ္တဗ္ဗတံ, အာရညကေဟိ ဝါ တိရစ္ဆာနဂတေဟိ, ဝနစရဝိသဘာဂဇနေဟိ ဝါ သဒ္ဓိံ ဝိပ္ပဋိပတ္တိဝသေန ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ကာဠကသဒိသတ္တာ ကာဠကံ, ထုလ္လဝဇ္ဇံ. တိလကသဒိသတ္တာ တိလကံ, အဏုမတ္တဝဇ္ဇံ.

216. "මේ භික්ෂුවගේ අරණ්‍ය වාසය තිරිසනුන්ගේ හෝ වැද්දන්ගේ වාසය වැනිය, අරණ්‍ය වාසයට සුදුසු කිසිදු නිවැරදි පිළිවෙතක් නැත" යනාදී වශයෙන් දෝෂාරෝපණයට ලක් වීම 'වත්තබ්බතං ආපජ්ජති' (ගර්හාවට පත් වීම) නම් වේ. නැතහොත් අරණ්‍යවාසීන් සමඟ හෝ තිරිසනුන් සමඟ හෝ වැද්දන් වැනි අය සමඟ අයෝග්‍ය ලෙස හැසිරීමෙන් දෝෂාරෝපණයට ලක් වීමයි. කළු පැහැයට සමාන බැවින් 'කාළක' යනු විශාල වරදයි. තල ලපයකට සමාන බැවින් 'තිලක' යනු කුඩා වරදයි.

ဝိဝိတ္တန္တိ ဇနဝိဝိတ္တံ. တေနာဟ ‘‘သုည’’န္တိ. တံ ပန ဇနသဒ္ဒဃောသာဘာဝေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ သဒ္ဒကဏ္ဋကတ္တာ ဈာနဿာတိ အာဟ ‘‘အပ္ပသဒ္ဒံ အပ္ပနိဂ္ဃောသန္တိ အတ္ထော’’တိ. ဧတဒေဝါတိ နိဿဒ္ဒတံယေဝ. ဝိဟာရော ပါကာရပရိစ္ဆိန္နော သကလော အာဝါသော. အဍ္ဎယောဂေါတိ ဒီဃပါသာဒေါ, ‘‘ဂရုဠသဏ္ဌာနပါသာဒေါ’’တိပိ ဝဒန္တိ. ပါသာဒေါတိ စတုရဿပါသာဒေါ. ဟမ္မိယံ မုဏ္ဍစ္ဆဒနပါသာဒေါ. အဋ္ဋော ပဋိရာဇူနံ ပဋိဗာဟနယောဂ္ဂေါ စတုပဉ္စဘူမကော ပတိဿယဝိသေသော. မာဠော ဧကကူဋသင်္ဂဟိတော အနေကကောဏဝန္တော ပတိဿယဝိသေသော. အပရော နယော ဝိဟာရော နာမ ဒီဃမုခပါသာဒေါ. အဍ္ဎယောဂေါ ဧကပဿစ္ဆဒနကသေနာသနံ. တဿ ကိရ ဧကပဿေ ဘိတ္တိ ဥစ္စတရာ ဟောတိ, ဣတရပဿေ နီစာ, တေန တံ ဧကပဿဆဒနကံ ဟောတိ. ပါသာဒေါ နာမ အာယတစတုရဿပါသာဒေါ. ဟမ္မိယံ မုဏ္ဍစ္ဆဒနကံ စန္ဒိကင်္ဂဏယုတ္တံ. ဂုဟာ နာမ ကေဝလာ ပဗ္ဗတဂုဟာ. လေဏံ ဒွါရဗဒ္ဓံ ပဗ္ဘာရံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. မဏ္ဍပေါတိ သာခါမဏ္ဍပေါ.

'විවිත්ත' යනු ජනයාගෙන් වෙන් වූ හෙවත් 'ශුන්‍ය' වූ යන්නයි. ධ්‍යානයට ශබ්දය කටුක බැවින්, එය ජන ශබ්ද හා ඝෝෂා රහිත බවින්ම දත යුතුය; එබැවින් 'අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝෝසං' (නිශ්ශබ්ද වූ) යැයි පැවසූහ. 'ඒතදේව' යනු එම නිශ්ශබ්දතාවයමයි. 'විහාර' යනු තාප්පයකින් වට වූ සම්පූර්ණ ආවාසයයි. 'අඩ්ඪයෝග' යනු දිගු ප්‍රාසාදයකි, "ගුරුළු හැඩැති ප්‍රාසාද" යැයි ද කියති. 'පාසාද' යනු සතරැස් ප්‍රාසාදයයි. 'හම්මිය' යනු මුදුන් වහලක් නැති ප්‍රාසාදයයි. 'අට්ට' යනු සතුරන් වළක්වාලීම සඳහා තැනූ සිව් පස් මහල් ගොඩනැගිල්ලකි. 'මාළ' යනු එක් කුළුණකින් යුත්, කොන් රාශියක් ඇති ශාලා විශේෂයකි. වෙනත් ක්‍රමයකින් 'විහාර' යනු දිගු මුහුණතක් ඇති ප්‍රාසාදයකි. 'අඩ්ඪයෝග' යනු එක් පසකට පමණක් වහලක් ඇති සේනාසනයකි. එහි එක් පසක බිත්තිය උසින් ද, අනෙක් පස බිත්තිය මිටියෙන් ද ඇති බැවින් එය එක් පසකට පමණක් වහලක් ඇති සේනාසනයක් වෙයි. 'පාසාද' යනු දිගටි සතරැස් ප්‍රාසාදයකි. 'හම්මිය' යනු සඳැල්ල සහිත මුදුන් වහලක් නැති ගොඩනැගිල්ලකි. 'ගුහා' යනු පර්වතයක ඇති ස්වභාවික ලෙනයි. 'ලෙණ' යනු දොරවල් සවි කළ පර්වත ලෙනයි. ඉතිරිය කලින් කී පරිදිමය. 'මණ්ඩප' යනු අතු සෙවිලි කළ මණ්ඩපයයි.

ဝိဟာရသေနာသနန္တိ ပတိဿယဘူတံ သေနာသနံ. မဉ္စပီဌသေနာသနန္တိ မဉ္စပီဌဉ္စေဝ မဉ္စပီဌသမ္ဗန္ဓသေနာသနဉ္စ. စိမိလိကာဒိ သန္ထရိတဗ္ဗတော သန္ထတသေနာသနံ. အဘိသင်္ခရဏာဘာဝတော သယနဿ နိသဇ္ဇာယ စ ကေဝလံ ဩကာသဘူတံ သေနာသနံ. ‘‘ဝိဝိတ္တံ သေနာသန’’န္တိ ဣမိနာ သေနာသနဂ္ဂဟဏေန သင်္ဂဟိတမေဝ သာမညဇောတနာဘာဝတော.

'විහාරසේනාසන' යනු ආවාසයක් බඳු වූ සේනාසනයයි. 'මඤ්චපීඨසේනාසන' යනු ඇඳ පුටු ද ඒවාට සම්බන්ධ වූ සේනාසන ද වෙයි. චිමිලි ආදිය ඇතිරිය යුතු බැවින් 'සන්ථත සේනාසන' (ඇතිරිලි සහිත සේනාසන) නම් වේ. පිළියෙළ කිරීමක් නැති බැවින් නිදා ගැනීමට හා හිඳ ගැනීමට පමණක් වූ අවකාශය පමණක් ඇති සේනාසන ද ඇත. 'විවිත්ත සේනාසන' යන්නෙන් සාමාන්‍යයෙන් සියලු සේනාසන ගැනෙතත්, මෙහි සේනාසන යන වචනයෙන් එය විශේෂයෙන් ගැනේ.

ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ‘‘အရည’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဣမ ပနာ’’တိအာဒိ. ‘‘ဘိက္ခုနီနံ ဝသေန အာဂတ’’န္တိ ဣဒံ ဝိနယေ တထာ အာဂတတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အဘိဓမ္မေပိ ပန ‘‘အရညန္တိ နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလာ, သဗ္ဗမေတံ အရည’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၂၉) အာဂတမေဝ. တတ္ထ ဟိ ယံ န ဂါမပဒေသန္တောဂဓံ, တံ ‘‘အရည’’န္တိ နိပ္ပရိယာယဝသေန တထာ ဝုတ္တံ. ဓုတင်္ဂနိဒ္ဒေသေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၃၁) ယံ ဝုတ္တံ, တံ ယုတ္တံ,တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေန ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ရုက္ခမူလန္တိ ရုက္ခသမီပံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယာဝတာ [Pg.257] မဇ္ဈနှိကေ ကာလေ သမန္တာ ဆာယာ ဖရတိ, နိဝါတေ ပဏ္ဏာနိ နိပတန္တိ, ဧတ္တာဝတာ ရုက္ခမူလ’’န္တိ. သေလ-သဒ္ဒေါ အဝိသေသတော ပဗ္ဗတပရိယာယောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ပဗ္ဗတန္တိ သေလ’’န္တိ, န သိလာမယမေဝ, ပံသုမယာဒိကော တိဝိဓောပိ ပဗ္ဗတော ဧဝါတိ. ဝိဝရန္တိ ဒွိန္နံ ပဗ္ဗတာနံ မိထော အာသန္နတရေ ဌိတာနံ ဩဝရကာဒိသဒိသံ ဝိဝရံ, ဧကသ္မိံယေဝ ဝါ ပဗ္ဗတေ. ဥမင်္ဂသဒိသန္တိ သုဒုင်္ဂါသဒိသံ. မနုဿာနံ အနုပစာရဋ္ဌာနန္တိ ပကတိသဉ္စာရဝသေန မနုဿေဟိ န သဉ္စရိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဝနပတ္ထန္တိ ဝနသဏ္ဌာနမေတံ သေနာသနာနံ အဓိဝစနံ, ဝနပတ္ထန္တိ ဘီသနကာနမေတံ, ဝနပတ္ထန္တိ သလောမဟံသာနမေတံ, ဝနပတ္ထန္တိ ပရိယန္တာနမေတံ, ဝနပတ္ထန္တိ န မနုဿူပစာရာနမေတံ, ဝနပတ္ထန္တိ ဒုရဘိသမ္ဘဝါနမေတံ သေနာသနာနံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၃၁) ဣမံ ပါဠိသေသံ သင်္ဂဏှာတိ. အစ္ဆန္နန္တိ ကေနစိ ဆဒနေန အန္တမသော ရုက္ခသာခါယပိ န ဆာဒိတံ. နိက္ကဍ္ဎိတွာတိ နီဟရိတွာ. ပဗ္ဘာရလေဏသဒိသေတိ ပဗ္ဘာရသဒိသေ လေဏသဒိသေ စ.

එසේ නම් කුමන කරුණක් නිසා ‘අරණ්‍ය’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේ දැයි විමසන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් ‘මෙය වනාහි’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘භික්ෂුණීන්ගේ වශයෙන් ආ’ යන්නෙන් විනයේ එසේ පැමිණ ඇති බව අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. එහෙත් අභිධර්මයෙහි ද ‘ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් පිටතට නික්මුණු කල්හි සියල්ල අරණ්‍යය’ (විභංග 529) යනුවෙන් පැමිණ තිබේ. එහි ග්‍රාම ප්‍රදේශයට ඇතුළත් නොවන යමක් වේ ද, එය ‘අරණ්‍යය’ යනුවෙන් පර්යාය රහිතව (නිප්පරියාය වශයෙන්) එසේ පවසන ලදී. ධුතාංග නිර්දේශයෙහි (විසුද්ධිමග්ග 1.31) යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය සුදුසු ය. එබැවින් එහි පැවසූ ක්‍රමයට ම ගත යුතු ය යන්න අදහසයි. ‘රුක්ඛමූල’ යනු වෘක්ෂය සමීපයයි. ‘මධ්‍යහ්න කාලයෙහි සතර දිශාවට සෙවන පැතිරෙන තාක් ද, සුළං රහිත කල්හි කොළ වැටෙන තාක් ද, ඒ ප්‍රමාණය වෘක්ෂ මූලය’ යි මෙය වදාරන ලද්දේ ම ය. ‘සේල’ (ගල) යන වචනය විශේෂයක් නොමැතිව පර්වතයට පර්යාය පදයක් කොට ‘පර්වතය යනු සේල’ යැයි පවසන ලදී. එය හුදෙක් ගලින් ම තැනූවක්ම නොව, පස්වලින් තැනූ පර්වතය ද යන තුන් ආකාරයේ ම පර්වතයන්ට නමකි. ‘විවර’ යනු එකිනෙකට ඉතා සමීපව පිහිටි පර්වත දෙකක් අතර ඇති කාමරයක් වැනි සිදුරකි, නැතහොත් එක් පර්වතයක ම ඇති සිදුරකි. එය උමගක් බඳු ය. ‘මිනිසුන්ගේ අනූපචාර ස්ථානය’ යනු සාමාන්‍ය ගමනාගමනය අනුව මිනිසුන් ගැවසීමට නුසුදුසු ස්ථානයයි. ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් ‘වනපත්ථ යනු වනාන්තරයෙහි පිහිටි සේනාසනවලට නමකි, වනපත්ථ යනු බියකරු ස්ථානවලට නමකි, වනපත්ථ යනු ලොමුදැහැගන්වන ස්ථානවලට නමකි, වනපත්ථ යනු කෙළවරෙහි පිහිටි ස්ථානවලට නමකි, වනපත්ථ යනු මිනිසුන් ගැවසීමට නුසුදුසු ස්ථානවලට නමකි, වනපත්ථ යනු ළඟාවීමට අපහසු සේනාසනවලට නමකි’ (විභංග 531) යන මෙම ඉතිරි පෙළ පාඨයන් ද ඇතුළත් කරගනී. ‘අච්ඡන්න’ යනු කිසිදු සෙවිලි කිරීමකින්, අවසානයේ ගස් අත්තකින් පවා ආවරණය නොවූවකි. ‘නික්කඩ්ඪිත්වා’ යනු ඉවතට ගෙන ය. ‘පබ්භාරලෙණසදිසේ’ යනු ප්‍රපාතයන් බඳු සහ ලෙන් බඳු ස්ථානවල ය.

ပိဏ္ဍပါတပရိယေသနံ ပိဏ္ဍပါတော ဥတ္တရပဒလောပေနာတိ အာဟ ‘‘ပိဏ္ဍပါတပရိယေသနတော ပဋိက္ကန္တော’’တိ. ပလ္လင်္ကန္တိ ဧတ္ထ ပရိသဒ္ဒေါ ‘‘သမန္တတော’’တိ ဧတဿ အတ္ထေ, တသ္မာ ဝါမောရုဉ္စ ဒက္ခိဏောရုဉ္စ သမံ ဌပေတွာ ဥဘော ပါဒေ အညမညံ သမ္ဗန္ဓိတွာ နိသဇ္ဇာ ပလ္လင်္ကန္တိ အာဟ ‘‘သမန္တတော ဦရုဗဒ္ဓါသန’’န္တိ. ဦရူနံ ဗန္ဓနဝသေန နိသဇ္ဇာ ပလ္လင်္ကံ. အာဘုဇိတွာတိ စ ယထာ ပလ္လင်္ကဝသေန နိသဇ္ဇာ ဟောတိ, ဧဝံ ဥဘော ပါဒေ အာဘုဂ္ဂေ ဘဉ္ဇိတေ ကတွာ, တံ ပန ဥဘိန္နံ ပါဒါနံ တထာ သမ္ဗန္ဓတာကရဏန္တိ အာဟ ‘‘ဗန္ဓိတွာ’’တိ.

අග පදය ලොප් කිරීමෙන් ‘පිණ්ඩපාතය’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ පිණ්ඩපාතය සෙවීම බව පවසමින් ‘පිණ්ඩපාතය සෙවීමෙන් ආපසු පැමිණි’ යැයි පවසන ලදී. ‘පල්ලංක’ (පළක් බැඳීම) යන මෙහි ‘පරි’ ශබ්දය ‘සර්වතෝභව’ (සෑම අතින්ම) යන අර්ථයේ පවතී. එබැවින් වම් කලවය සහ දකුණු කලවය සමව තබා දෙපා එකිනෙකට සම්බන්ධ කොට වාඩිවීම පළක් බැඳීම (පල්ලංකය) යැයි පවසමින් ‘සෑම අතින්ම කලවා බැඳගත් ආසනය’ යැයි පවසන ලදී. කලවා බැඳීමෙන් සිදුකරන ඉඳගැනීම පල්ලංකයයි. ‘ආභුජිත්වා’ යනු පළක් බැඳගෙන වාඩිවන්නාක් මෙන්, දෙපා මැනවින් නමා, පාද දෙක එසේ එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීම බව පවසමින් ‘බැඳ’ (ගොතා) යනුවෙන් පවසන ලදී.

ဟေဋ္ဌိမကာယဿ စ အနုဇုကံ ဌပနံ နိသဇ္ဇာဝစနေနေဝ ဗောဓိတန္တိ ‘‘ဥဇုံ ကာယ’’န္တိ ဧတ္ထ ကာယ-သဒ္ဒေါ ဥပရိမကာယဝိသယောတိ အာဟ ‘‘ဥပရိမံ သရီရံ ဥဇုံ ဌပေတွာ’’တိ. တံ ပန ဥဇုကဌပနံ သရူပတော, ပယောဇနတော စ ဒဿေတုံ ‘‘အဋ္ဌာရသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န ပဏမန္တီတိ န ဩနမန္တိ. န ပရိပတတီတိ န ဝိဂစ္ဆတိ ဝီထိံ န လင်္ဃေတိ. တတော ဧဝ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသပ္ပတ္တိယာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝုဍ္ဎိံ ဖာတိံ ဝေပုလ္လံ ဥပဂစ္ဆတိ. ပရိမုခန္တိ ဧတ္ထ ပရိသဒ္ဒေါ အဘိ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခ’’န္တိ, ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏတော နိဝါရေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံယေဝ ပုရက္ခတွာတိ အတ္ထော. သမီပတ္ထော ဝါ ပရိသဒ္ဒေါတိ ဒဿေန္တော ‘‘မုခသမီပေ ဝါ ကတွာ’’တိ အာဟ. ဧတ္ထ စ ယထာ ‘‘ဝိဝိတ္တံ သေနာသနံ ဘဇတီ’’တိအာဒိနာ [Pg.258] ဘာဝနာနုရူပံ သေနာသနံ ဒဿိတံ, ဧဝံ ‘‘နိသီဒတီ’’တိ ဣမိနာ အလီနာနုဒ္ဓစ္စပက္ခိယော သန္တော ဣရိယာပထော ဒဿိတော. ‘‘ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ’’တိ ဣမိနာ နိသဇ္ဇာယ ဒဠှဘာဝေါ, ‘‘ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ’’တိ ဣမိနာ အာရမ္မဏပရိဂ္ဂဟူပါယော. ပရီတိ ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌော ‘‘ပရိဏာယိကာ’’တိအာဒီသု ဝိယ. မုခန္တိ နိယျာနဋ္ဌော ‘‘သုညတဝိမောက္ခမုခ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. ပဋိပက္ခတော နိဂ္ဂမနဋ္ဌော ဟိ နိယျာနဋ္ဌော, တသ္မာ ပရိဂ္ဂဟိတနိယျာနန္တိ သဗ္ဗထာ ဂဟိတာသမ္မောသံ ပရိစတ္တသမ္မောသံ သတိံ ကတွာ, ပရမံ သတိနေပက္ကံ ဥပဋ္ဌပေတွာတိ အတ္ထော.

යටිකය ඍජුව තැබීම ‘නිසජ්ජා’ (හිඳීම) යන වචනයෙන් ම අවබෝධ වන බැවින්, ‘ඍජු කය’ යන්නෙහි ‘කය’ ශබ්දය උඩුකය පිළිබඳව යැයි පවසමින් ‘ශරීරයේ උඩු කොටස ඍජුව තබා’ යැයි වදාරන ලදී. ඒ ඍජුව තැබීම ස්වරූපයෙන් සහ ප්‍රයෝජනයෙන් දැක්වීම සඳහා ‘අටළොස්’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘නොනමති’ යනු පහළට නොනැමීමයි. ‘ගිලිහී නොයයි’ යනු වීථියෙන් බැහැර නොවීමයි (මඟ නොහැරීමයි). ඒ නිසා ම පූර්වාපර වශයෙන් සුවිශේෂී බවට පත්වීමෙන් කර්මස්ථානය වැඩීමට, දියුණුවට සහ මහත් බවට පත්වෙයි. ‘පරිමුඛං’ යන මෙහි ‘පරි’ ශබ්දය ‘අභි’ ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇත්තේ යැයි පවසමින් ‘කර්මස්ථානයට අභිමුඛව’ යැයි පවසන ලදී. එනම් බාහිර වූ නානාප්‍රකාර අරමුණු කෙරෙන් වළක්වා කර්මස්ථානය ම පෙරදැරි කරගෙන යන්න අර්ථයයි. ‘පරි’ ශබ්දය ‘සමීප’ යන අර්ථය දෙන බව දක්වමින් ‘මුඛය සමීපයෙහි කොට’ යැයි ද පවසන ලදී. මෙහි දී ‘විවේකී සේනාසනයක් භජනය කරයි’ යනාදියෙන් භාවනාවට අනුකූල සේනාසනය දක්වන ලද්දාක් මෙන්, ‘හිඳියි’ යන්නෙන් මන්දෝත්සාහී නොවූ ද නොසන්සුන් නොවූ ද ශාන්ත ඉරියව්ව දක්වන ලදී. ‘පළක් බැඳ’ යන්නෙන් හිඳීමේ ස්ථිර බව ද, ‘සිහිය ඉදිරිපත් කරගෙන’ යන්නෙන් අරමුණ ග්‍රහණය කරගැනීමේ උපක්‍රමය ද දක්වන ලදී. ‘පරි’ යනු ‘පරිණායිකා’ යනාදියෙහි මෙන් පිරිවැරූ (පිරිසිඳ ගත්) අර්ථයයි. ‘මුඛ’ යනු ‘ශුන්්‍යතා විමෝක්ෂ මුඛ’ යනාදියෙහි මෙන් නික්මෙන (නිර්වාණයට මඟ වන) අර්ථයයි. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් නික්මීම නික්මෙන අර්ථය වන බැවින්, ‘පරිග්ගහිත නිය්‍යාන’ යනු සර්වප්‍රකාරයෙන් ම ග්‍රහණය කරගත්, මුළාවීමෙන් තොර වූ, මුළාවීම අත්හළ සිහිය ඇති කොට, උතුම් වූ සිහි බුද්ධිය එළඹ සිටුවා ගැනීම යන්න අර්ථයයි.

၂၁၇. အဘိဇ္ဈာယတိ ဂိဇ္ဈတိ အဘိကင်္ခတိ ဧတာယာတိ အဘိဇ္ဈာ, လောဘော. လုဇ္ဇနဋ္ဌေနာတိ ဘိဇ္ဇနဋ္ဌေန, ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇနဋ္ဌေနာတိ အတ္ထော. ဝိက္ခမ္ဘနဝသေနာတိ ဧတ္ထ ဝိက္ခမ္ဘနံ အနုပ္ပာဒနံ အပ္ပဝတ္တနံ, န ပဋိပက္ခာနံ သုပ္ပဟီနတာ. ‘‘ပဟီနတ္တာ’’တိ စ ပဟီနသဒိသတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ဈာနဿ အနဓိဂတတ္တာ. တထာပိ နယိဒံ စက္ခုဝိညာဏံ ဝိယ သဘာဝတော ဝိဂတာဘိဇ္ဈံ, အထ ခေါ ဘာဝနာဝသေန, တေနာဟ ‘‘န စက္ခုဝိညာဏသဒိသေနာ’’တိ. ဧသေဝ နယောတိ ယထာ ဣမဿ စိတ္တဿ ဘာဝနာယ ပရိဘာဝိတတ္တာ ဝိဂတာဘိဇ္ဈတာ, ဧဝံ အဗျာပန္နံ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓံ အနုဒ္ဓတံ နိဗ္ဗိစိကိစ္ဆဉ္စာတိ အတ္ထော. ပုရိမပကတိန္တိ ပရိသုဒ္ဓပဏ္ဍရသဘာဝံ. ‘‘ယာ စိတ္တဿ အကလျတာတိ’’အာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၁၆၂; ဝိဘ. ၅၄၆) ထိနဿ, ‘‘ယာ ကာယဿ အကလျတာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၁၆၃; ဝိဘ. ၅၄၆) စ မိဒ္ဓဿ အဘိဓမ္မေ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ထိနံ စိတ္တဂေလညံ, မိဒ္ဓံ စေတသိကဂေလည’’န္တိ. သတိပိ အညမညံ အဝိပ္ပယောဂေ စိတ္တကာယလဟုတာဒီနံ ဝိယ စိတ္တစေတသိကာနံ ယထာကမ္မံ တံ တံ ဝိသေသဿ ယာ တေသံ အကလျတာဒီနံ ဝိသေသပ္ပစ္စယတာ, အယမေတေသံ သဘာဝေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာလောကသညီတိ ဧတ္ထ အတိသယတ္ထဝိသိဋ္ဌအတ္ထိ အတ္ထာဝဗောဓကော အယမီကာရောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ရတ္တိမ္ပိ…ပေ… သမန္နာဂတော’’တိ. ဣဒံ ဥဘယန္တိ သတိသမ္ပဇညမာဟ. အတိက္ကမိတွာ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဇဟိတွာ. ‘‘ကထမိဒ’’န္တိ ပဝတ္တိယာ ကထင်္ကထာ, ဝိစိကိစ္ဆာ. သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ ကထင်္ကထီ, န ကထင်္ကထီတိ အကထံကထီ, နိဗ္ဗိစိကိစ္ဆော. လက္ခဏာဒိဘေဒတောတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပစ္စယပဟာနပဟာယကာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေပိ ဟိ ဘေဒတော ဝတ္တဗ္ဗာတိ.

217. ‘අභිජ්ඣායති’ යනු මෙයින් ලොබ බඳියි, ගිජු වෙයි, මහත් සේ පතයි යන අර්ථයෙන් ‘අභිජ්ඣා’ (විෂම ලෝභය) නම් වේ. ‘ලුජ්ජනට්ඨේන’ යනු බිඳී යන අර්ථයෙනි; එනම් ක්ෂණයක් පාසා බිඳී යන අර්ථයෙනි. ‘වික්ඛම්භනවසෙන’ යනු මෙහිලා විෂ්කම්භනය යනු නූපදවා ගැනීම හෙවත් නොපැවැත්වීමයි, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් සහමුලින් ප්‍රහීණ වීම නොවේ. ‘පහීනත්තා’ (ප්‍රහීණ බැවින්) යැයි පවසන ලද්දේ ධ්‍යාන වැඩීම තුළ අභිජ්ඣාව ප්‍රහීණ වූවක් හා සමාන වන බැවිනි. එසේ වුවද, මෙය චක්ඛු විඤ්ඤාණය මෙන් ස්වභාවයෙන්ම අභිජ්ඣාවෙන් තොර වූවක් නොවේ; එහෙත් භාවනා බලයෙන් එසේ වේ. එබැවින් ‘චක්ඛු විඤ්ඤාණය හා සමාන නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. මේ ක්‍රමයම සෙසු නීවරණයන්ට ද යොදාගත යුතුය. එනම් මේ සිත භාවනාවෙන් පුරුදු කරන ලද බැවින් අභිජ්ඣාවෙන් තොර වන්නා සේම, ව්‍යාපාදයෙන් තොර වූ, ථීනමිද්ධයෙන් තොර වූ, උද්ධච්චයෙන් තොර වූ සහ විචිකිච්ඡාවෙන් තොර වූ එකක් බවට පත් වේ. ‘පුරිමපකතිං’ යනු පිරිසිදු ප්‍රභාස්වර ස්වභාවයයි. ‘සිතේ යම් අකල්‍යතාවක් (නොකර්මණ්‍ය බවක්) වේද’ යනාදී වශයෙන් ථීනය ගැන ද, ‘කයේ යම් අකල්‍යතාවක් වේද’ යනාදී වශයෙන් මිද්ධය ගැන ද අභිධර්මයෙහි දක්වා ඇති බැවින් ‘ථීනය යනු සිතේ ගිලන් බවයි, මිද්ධය යනු චෛතසිකයන්ගේ ගිලන් බවයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. සිත හා චෛතසිකයන් එකිනෙකට වෙන් කළ නොහැකි ලෙස යෙදුණ ද, සිතේ හා කයේ සැහැල්ලු බව (ලහුතා) ආදියෙහි මෙන්, ඒ ඒ කර්මයන්ට අනුකූලව ඇති වන විශේෂ ලක්ෂණයන්ගේ වෙනස නිසා ඇති වන අකල්‍යතා ආදියේ වෙනස මෙහි ස්වභාවය ලෙස දත යුතුය. ‘ආලෝකසඤ්ඤී’ යන්නෙහි ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය මගින් අතිශය අර්ථයක් ගෙන දෙන බව දක්වමින් ‘රාත්‍රියෙහි ද... පෙ... සමන්විත වූයේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඉදං උභයං’ යනු සති-සම්පජඤ්ඤයයි. ‘අතික්කමිත්වා’ යනු විෂ්කම්භන වශයෙන් ප්‍රහීණ කොටයි. ‘කථමිදං’ (මෙය කෙසේ ද?) යනු පැවැත්ම පිළිබඳ ඇති වන සැකය හෙවත් විචිකිච්ඡාවයි. එය ඇත්තා ‘කථංකථී’ නම් වේ. එය නැත්තා ‘අකථංකථී’ හෙවත් විචිකිච්ඡා රහිත පුද්ගලයායි. ‘ලක්ඛණාදිබ්භේදතෝ’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ප්‍රත්‍ය, ප්‍රහාණය, ප්‍රහාණය කරන්නා වූ ධර්ම ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ඒවා ද ප්‍රභේද වශයෙන් කිව යුතු බැවිනි.

၂၁၈. တေသန္တိ [Pg.259] ဣဏဝသေန ဂဟိတဓနာနံ. ပရိယန္တောတိ ဒါတဗ္ဗသေသော. သော ဗလဝပါမောဇ္ဇံ လဘတိ ‘‘ဣဏပလိဗောဓတော မုတ္တောမှီ’’တိ. သောမနဿံ အဓိဂစ္ဆတိ ‘‘ဇီဝိကာနိမိတ္တံ အတ္ထီ’’တိ.

218. ‘තේසං’ යනු ණය වශයෙන් ධනය ලබාගත් අයයි. ‘පරියන්තෝ’ යනු ගෙවිය යුතු ඉතිරි කොටසයි. ඔහු ‘මම ණය බරින් මිදුණෙමි’ යැයි බලවත් ප්‍රමෝදයක් ලබයි. ‘ජීවිකාවට අවශ්‍ය දේ මා සතුය’ යැයි සෝමනස්සයට පත් වෙයි.

၂၁၉. ဝိသဘာဂဝေဒနုပ္ပတ္တိယာတိ ဒုက္ခဝေဒနုပ္ပတ္တိယာ. ဒုက္ခဝေဒနာ ဟိ သုခဝေဒနာယ ကုသလဝိပါကသန္တာနဿ ဝိရောဓိတာယ ဝိသဘာဂါ. စတုဣရိယာပထံ ဆိန္ဒန္တောတိ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဣရိယာပထပ္ပဝတ္တိံ ပစ္ဆိန္ဒန္တော. ဗျာဓိကော ဟိ ယထာ ဌာနဂမနေသု အသမတ္ထော, ဧဝံ နိသဇ္ဇာဒီသုပိ အသမတ္ထော ဟောတိ. အာဗာဓေတီတိ ပီဠေတိ. ဝါတာဒီနံ ဝိကာရော ဝိသမာဝတ္ထာ ဗျာဓီတိ အာဟ ‘‘တံသမုဋ္ဌာနေန ဒုက္ခေန ဒုက္ခိတော’’တိ. ဒုက္ခဝေဒနာယ ပန ဗျာဓိဘာဝေ မူလဗျာဓိနာ အာဗာဓိကော အာဒိတော ဗာဓတီတိ ကတွာ. အနုဗန္ဓဗျာဓိနာ ဒုက္ခိတော အပရာပရံ သဉ္ဇာတဒုက္ခောတိ ကတွာ. ဂိလာနောတိ ဓာတုသင်္ခယေန ပရိက္ခီဏသရီရော. အပ္ပမတ္တကံ ဝါ ဗလံ ဗလမတ္တာ. တဒုဘယန္တိ ပါမောဇ္ဇံ, သောမနဿဉ္စ. တတ္ထ လဘေထ ပါမောဇ္ဇံ ‘‘ရောဂတော မုတ္တောမှီ’’တိ. အဓိဂစ္ဆေယျ သောမနဿံ ‘‘အတ္ထိ မေ ကာယေ ဗလ’’န္တိ.

219. ‘විසභාගවේදනප්පත්තියා’ යනු දුක් වේදනාවන් ඇති වීමෙනි. දුක් වේදනාව වනාහි සැප වේදනාවට හා කුසල විපාක පරම්පරාවට විරුද්ධ බැවින් ‘විසභාග’ (අසදෘශ) නම් වේ. ‘චතුඉරියාපථං ඡින්දන්තෝ’ යනු සතර වැදෑරුම් ඉරියව් පැවැත්මම කපා හරින්නා වූ යන අර්ථයයි. රෝගියෙක් සිටගෙන සිටීමට හෝ ගමන් කිරීමට අසමර්ථ වන්නා සේම, හිඳගෙන සිටීම ආදියට ද අසමර්ථ වෙයි. ‘ආබාධේති’ යනු පීඩා කරයි. වාතය ආදියේ විකෘති වීම හෙවත් විෂම තත්ත්වය ව්‍යාධිය බැවින් ‘එයින් හටගත් දුකෙන් පීඩිත වූයේ’ යැයි පවසන ලදී. දුක් වේදනාව ව්‍යාධි ස්වභාවයක් වුව ද, මුල් රෝගය නිසා පීඩා විඳින්නා මුල සිටම පීඩාවට පත් වන බැවින් ද, අනුබද්ධ රෝගය නිසා දුකට පත් වන්නා නැවත නැවත උපදින දුක ඇත්තෙකු වන බැවින් ද ‘ආබාධික’ හා ‘දුක්ඛිත’ යනුවෙන් වෙන් කර දක්වන ලදී. ‘ගිලානෝ’ යනු ධාතුන් ගෙවී යාමෙන් ක්ෂය වූ ශරීරයක් ඇත්තායි. ‘අප්පමත්තකං වා බලං’ යනු ස්වල්ප වූ හෝ ශක්තියයි. ‘තදුභයං’ යනු ප්‍රමෝදය හා සෝමනස්සයයි. එහිදී ‘මම රෝගයෙන් මිදුණෙමි’ යැයි ප්‍රමෝදය ලැබිය යුතුය. ‘මගේ කයෙහි ශක්තිය ඇත’ යැයි සෝමනස්සයට පත් විය යුතුය.

၂၂၀. သေသန္တိ ‘‘တဿ ဟိ ‘ဗန္ဓနာ မုတ္တောမှီ’တိ အာဝဇ္ဇယတော တဒုဘယံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တ’’န္တိ ဧဝမာဒိ. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ပဌမဒုတိယပဒေသု ဝုတ္တနယေနေဝ. သဗ္ဗပဒေသူတိ အဝသိဋ္ဌပဒေသု တတိယာဒီသု ကောဋ္ဌာသေသု.

220. ඉතිරි කොටස වනාහි: ‘ඔහුට වනාහි මම බන්ධනයෙන් මිදුණෙමි යි මෙනෙහි කරන කල ඒ දෙකම (ප්‍රමෝදය හා සෝමනස්සය) ඇති වේ. එබැවින් පවසන ලදී’ යනාදියයි. මෙය පළමු හා දෙවන පදයන්හි කී ක්‍රමයටම වේ. සෙසු සියලු පදයන්හි ද එනම් තුන්වන කොටසේ සිට ඉතිරි කොටස්වල ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

၂၂၁-၂၂၂. န အတ္တနိ အဓီနောတိ န အတ္တာယတ္တော. ပရာဓီနောတိ ပရာယတ္တော. အပရာဓီနတာယ ဘုဇော ဝိယ အတ္တနော ကိစ္စေ ဧသိတဗ္ဗောတိ ဘုဇိဿော. သဝသောတိ အာဟ ‘‘အတ္တနော သန္တကော’’တိ. အနုဒကတာယ ကံ ပါနီယံ တာရေန္တိ ဧတ္ထာတိ ကန္တာရောတိ အာဟ ‘‘နိရုဒကံ ဒီဃမဂ္ဂ’’န္တိ.

221-222. ‘න අත්තනි අධීනෝ’ යනු තමාට යටත් නොවන බවයි. ‘පරාධීනෝ’ යනු අනුන්ට යටත් වූ බවයි. අනුන්ට යටත් නොවන බැවින් තමාගේ වැඩ කටයුතු කැමති පරිදි කළ හැකි නිසා ඔහු ‘භුජිස්ස’ (නිදහස් පුද්ගලයා) නම් වේ. ‘සවසෝ’ යනු තමා සතු වූ යන අර්ථයයි. ජලය නොමැති බැවින් යම් තැනක ජලය සොයමින් වෙහෙසෙත් ද එය ‘කන්තාර’ නම් වේ; එබැවින් ‘දිය රහිත වූ දිගු මග’ යැයි පවසන ලදී.

၂၂၃. တတြာတိ တသ္မိံ ဒဿနေ. အယန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာ သဒိသတာ. ယေန ဣဏာဒီနံ ဥပမာဘာဝေါ, ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနဉ္စ ဥပမေယျဘာဝေါ ဟောတိ, သော နေသံ ဥပမောပမေယျသမ္ဗန္ဓော သဒိသတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယော ယမှိ ကာမစ္ဆန္ဒေန ရဇ္ဇတီတိ ယော ပုဂ္ဂလော ယမှိ ကာမရာဂဿ ဝတ္ထုဘူတေ ပုဂ္ဂလေ ကာမစ္ဆန္ဒဝသေန ရတ္တော ဟောတိ. တံ ဝတ္ထုံ ဂဏှာတီတိ တံ တဏှာဝတ္ထုံ ‘‘မမေတ’’န္တိ ဂဏှာတိ.

223. ‘තත්‍ර’ යනු ඒ දැක්මෙහි හෙවත් උදාහරණයෙහිය. ‘අයං’ යනු දැන් පවසනු ලබන සමානත්වයයි. යම් හෙයකින් ණය ආදිය උපමා බවටත්, කාමච්ඡන්ද ආදිය උපමේය බවටත් පත් වේ ද, ඔවුන්ගේ ඒ උපමා-උපමේය සම්බන්ධය සමානත්වය ලෙස දත යුතුය. ‘යෝ යම්හි කාමච්ඡන්දේන රජ්ජති’ යනු යම් පුද්ගලයෙක් කාමරාගයට වස්තු වූ යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි කාමච්ඡන්දය නිසා ඇලෙයි ද යන්නයි. ‘තං වත්ථුං ගණ්හාති’ යනු ඒ තණ්හාවට වස්තු වූ දෙය ‘මෙය මගේ ය’ යැයි දැඩිව ග්‍රහණය කිරීමයි.

ဥပဒ္ဒဝေထာတိ [Pg.260] ဥပဒ္ဒဝံ ကရောထ.

‘උපද්දවේථ’ යනු උපද්‍රව කරන්න, පීඩා කරන්න යන්නයි.

နက္ခတ္တဿာတိ မဟဿ. မုတ္တောတိ ဗန္ဓနတော မုတ္တော.

‘නක්ඛත්තස්ස’ යනු මංගල්‍ය උත්සවයකටයි. ‘මුත්තෝ’ යනු බන්ධනයෙන් මිදුණු බවයි.

ဝိနယေ အပကတညုနာတိ ဝိနယက္ကမေ အကုသလေန. သော ဟိ ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ယာထာဝတော န ဇာနာတိ. တေနာဟ ‘‘ကိသ္မိဉ္စိဒေဝါ’’တိအာဒိ.

‘විනයේ අපකතඤ්ඤුනා’ යනු විනය ක්‍රමයන්හි අදක්ෂයෙකු විසිනි. ඔහු කැප අකැප දේ නිවැරදිව නොදනී. එබැවින් ‘කිස්මිඤ්චිදේව’ (යම් කිසිවක) යනාදිය පවසන ලදී.

ဂစ္ဆတိပီတိ ထောကံ ထောကံ ဂစ္ဆတိပိ. ဂစ္ဆန္တော ပန တာယ ဧဝ ဥဿင်္ကိတပရိသင်္ကိတတာယ တတ္ထ တတ္ထ တိဋ္ဌတိပိ. ဤဒိသေ ကန္တာရေ ဂတော ‘‘ကော ဇာနာတိ ကိံ ဘဝိဿတီ’’တိ နိဝတ္တတိပိ, တသ္မာ ဂတဋ္ဌာနတော အဂတဋ္ဌာနမေဝ ဗဟုတရံ ဟောတိ. သဒ္ဓါယ ဂဏှိတုံ သဒ္ဓေယျံ ဝတ္ထုံ ‘‘ဣဒမေဝ’’န္တိ သဒ္ဒဟိတုံ န သက္ကောတိ. အတ္ထိ နတ္ထီတိ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, နတ္ထိ နု ခေါ’’တိ. အရညံ ပဝိဋ္ဌဿ အာဒိမှိ ဧဝ သပ္ပနံ အာသပ္ပနံ. ပရိ ပရိတော, ဥပရူပရိ ဝါ သပ္ပနံ ပရိသပ္ပနံ. ဥဘယေနပိ တတ္ထေဝ ပရိဗ္ဘမနံ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘အပရိယောဂါဟန’’န္တိ. ဆမ္ဘိတတ္တန္တိ အရညသညာယ ဥပ္ပန္နံ ဆမ္ဘိတဘာဝံ, ဥတြာသန္တိ အတ္ထော.

‘ගච්ඡතිපි’ යනු මඳක් මඳක් ඉදිරියට යයි. එසේ යන අතරතුර සැක සංකාවන් නිසා තැනින් තැන නතර වෙයි. මෙබඳු වූ බියකරු වනාන්තරයකට ගිය කල ‘මොනවා වේ දැයි කවුද දන්නේ?’ යැයි සිතා ආපසු හැරෙයි. එබැවින් ගිය දුරට වඩා නොගිය දුරම වැඩි වෙයි. ‘මෙයම ය’ කියා ශ්‍රද්ධාවෙන් පිළිගත යුතු කරුණක් දරා ගැනීමට ඔහුට නොහැකි වෙයි. ‘අත්ථි නත්ථි’ යනු ‘ඇත්ත ද නැත්ත ද?’ යන සැකයයි. අරණ්‍යයට ඇතුළු වූවෙකුට මුලින්ම ඇති වන ගැස්ම ‘සප්පන’ නම් වේ. හාත්පසින් හෝ නැවත නැවත ඇති වන ගැස්ම ‘පරිසප්පන’ නම් වේ. මේ වචන දෙකෙන්ම එහිම කැරකෙමින් සිටීම අදහස් වේ. එබැවින් ‘අපරියෝගාහන’ (ගිලී අවබෝධ කරගත නොහැකි බව) යැයි පවසන ලදී. ‘ඡම්භිතත්තං’ යනු වනාන්තරය පිළිබඳ හැඟීම නිසා ඇති වන තැතිගැනීම හෙවත් බියයි.

၂၂၄. တတြာယံ သဒိသတာတိ ဧတ္ထာပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒယော ဣဏာဒိသဒိသာ, တဒဂ္ဂေန တေသံ ပဟာနံ အာဏဏျာဒိသဒိသံ အဘာဝေါတိ ကတွာ. ဆ ဓမ္မေတိ အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော, အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ ဣမေ ဆ ဓမ္မေ. ဘာဝေတွာတိ ဗြူဟေတွာ. မဟာသတိပဋ္ဌာနေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၂-၃၇၄) ဝဏ္ဏယိဿာမ တတ္ထဿ အနုပ္ပန္နာနုပ္ပာဒနဥပ္ပန္နပဟာနာဒိဝိဘာဝနဝသေန သဝိသေသံ ပါဠိယာ အာဂတတ္တာ. ဧသ နယော ဗျာပါဒါဒိပ္ပဟာနကဘာဝေပိ. ပရဝတ္ထုမှီတိ အာရမ္မဏဘူတေ ပရသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ.

224. ‘තත්‍රායං සදිසතා’ යන්නෙහි ද ඉහත කී ක්‍රමයටම සමානත්වය දත යුතුය. යම් පමණකට කාමච්ඡන්ද ආදිය ණය ආදියට සමාන ද, ඒ පමණටම ඒවා ප්‍රහීණ කිරීම ණයෙන් නිදහස් වීම ආදියට සමාන බව දත යුතුය. ‘ඡ ධම්මේ’ යනු අසුභ නිමිත්ත උගැනීම, අසුභ භාවනාවෙහි යෙදීම, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇති බව, ආහාරයෙහි පමණ දැනීම, කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුර සහ සප්පාය කතා යන මේ ධර්ම හයයි. ‘භාවෙත්වා’ යනු දියුණු කොටයි. මේ පිළිබඳව මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි (අටුවාවෙහි), නූපන් නීවරණ නූපදවීම සහ උපන් නීවරණ ප්‍රහීණ කිරීම් ආදි විභාගයන් පෙළ දහමට අනුකූලව විශේෂයෙන් දක්වා ඇති බැවින් එහිදී විස්තර කරන්නෙමු. ව්‍යාපාද ආදිය ප්‍රහීණ කිරීමේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘පරවත්ථුම්හි’ යනු අරමුණු වූ අනුන් සතු වස්තුවෙහි යන්නයි.

အနတ္ထကရောတိ အတ္တနော ပရဿ စ အနတ္ထာဝဟော. ဆ ဓမ္မေတိ မေတ္တာနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော, မေတ္တာဘာဝနာနုယောဂေါ, ကမ္မဿကတာ, ပဋိသင်္ခါနဗဟုလတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ ဣမေ ဆ ဓမ္မေ. တတ္ထေဝါတိ မဟာသတိပဋ္ဌာနေယေဝ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၂-၃၇၄). စာရိတ္တသီလံ ဥဒ္ဒိဿ ပညတ္တသိက္ခာပဒံ အာစာရပဏ္ဏတ္တိ.

‘අනර්ථකාරී’ යනු තමාටත් අනුන්ටත් අනර්ථය ගෙන දෙන්නා වූ දෙයයි. මෙත්තා නිමිත්ත උගෙනීම, මෙත්තා භාවනාවෙහි යෙදීම, කර්මය ස්වකීය කරගත් බව (කම්මස්සකතාව), නුවණින් විමසීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කතා යන මෙම ධර්ම හයයි. ‘එහිම’ යනු මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහිමය. චාරිත්‍ර සීලය උදෙසා පනවන ලද ශික්ෂා පදය ‘ආචාර පණ්ණත්ති’ නම් වේ.

ဗန္ဓနာဂါရံ [Pg.261] ပဝေသိတတ္တာ အလဒ္ဓနက္ခတ္တာနုဘဝေါ ပုရိသော ‘‘နက္ခတ္တဒိဝသေ ဗန္ဓနာဂါရံ ပဝေသိတော ပုရိသော’’တိ ဝုတ္တော, နက္ခတ္တဒိဝသေ ဧဝ ဝါ တဒနနုဘဝနတ္ထံ တထာ ကတော. မဟာအနတ္ထကရန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိအတ္ထဟာပနမုခေန မဟတော အနတ္ထဿ ကာရကံ. ဆ ဓမ္မေတိ အတိဘောဇနေ နနိမိတ္တဂ္ဂါဟော, ဣရိယာပထသမ္ပရိဝတ္တနတာ, အာလောကသညာမနသိကာရော, အဗ္ဘောကာသဝါသော, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ ဣမေ ဆ ဓမ္မေ.

බන්ධනාගාරයකට ඇතුළු කරන ලද බැවින් නැකත් උත්සව අත්විඳීමට නොලැබුණු පුරුෂයා ‘නැකත් දිනක හිරගෙට දැමූ පුරුෂයා’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ, නොහොත් නැකත් දිනෙහිම එය අත්විඳීමට නොහැකි වන සේ එසේ කරන ලදී. ‘මහා අනර්ථකාරී’ යනු මෙලොව යහපත ආදිය නැති කිරීම හරහා මහත් විපතක් සිදු කරන දෙයයි. ධර්ම හය යනු - අධික ලෙස ආහාර නොගැනීම, ඉරියව් මාරු කිරීම, ආලෝක සංඥාව මනසිකාර කිරීම, එළිමහනේ වාසය කිරීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කතා යන මේ කරුණු හයයි.

ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စေ မဟာအနတ္ထကရန္တိ ပရာယတ္တတာပါဒနတော ဝုတ္တနယေန မဟတော အနတ္ထဿ ကာရကန္တိ. အတ္ထော ဆ ဓမ္မေတိ ဗဟုဿုတတာ, ပရိပုစ္ဆကတာ, ဝိနယေ ပကတညုတာ, ဝုဍ္ဎသေဝိတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ ဣမေ ဆ ဓမ္မေ.

උද්ධච්ච කුක්කුච්චය මහා අනර්ථයක් සිදුකරන බව කියනුයේ, එය අන්‍යයන්ට වසඟ වීමට හේතු වන බැවින් පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන් මහත් වූ අනර්ථය සිදුකරන හෙයිනි. 'ධර්ම හයක්' යන්නෙහි අර්ථය නම්: බහුශ්‍රැත බව, විමසා බැලීම (ප්‍රශ්න විචාරීම), විනයෙහි දක්ෂ බව, වැඩිහිටියන් ඇසුරු කිරීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථා (සුදුසු කථා) යන මේ ධර්ම හයයි.

ဗလဝါတိ ပစ္စတ္ထိကဝိဓမနသမတ္ထေန ဗလေန ဗလဝါ. သဇ္ဇာဝုဓောတိ သန္နဒ္ဓဓနုအာဒိအာဝုဓော. သူရဝီရသေဝကဇနဝသေန သပရိဝါရော. တန္တိ ယထာဝုတ္တံ ပုရိသံ. ဗလဝန္တတာယ, သဇ္ဇာဝုဓတာယ, သပရိဝါရတာယ စ စောရာ ဒူရတောဝ ဒိသွာ ပလာယေယျုံ. အနတ္ထကာရိကာတိ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဝိဗန္ဓကရဏတော ဝုတ္တနယေန အနတ္ထကာရိကာ. ဆ ဓမ္မေတိ ဗဟုဿုတတာ, ပရိပုစ္ဆကတာ, ဝိနယေ ပကတညုတာ, အဓိမောက္ခဗဟုလတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ ဣမေ ဆ ဓမ္မေ. ယထာ ဗာဟုသစ္စာဒီနိ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ, ဧဝံ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပီတိ ဣဓာပိ ဗဟုဿုတတာဒယော ဂဟိတာ. ကလျာဏမိတ္တတာ သပ္ပာယကထာ ဝိယ ပဉ္စန္နံ, တသ္မာ တဿ တဿ အနုစ္ဆဝိကသေဝနတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အပ္ပဋိပတ္တိနိမိတ္တတာမုခေန ဝိစိကိစ္ဆာ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိမေဝ ပရိဗြူဟေတီတိ တဿာ ပဟာနံ ဒုစ္စရိတဝိဓူနနူပါယောတိ အာဟ ‘‘ဒုစ္စရိတကန္တာရံ နိတ္ထရိတွာ’’တိအာဒိ.

'බලවත්' යනු සතුරන් මර්දනය කිරීමට සමර්ථ බලයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'සන්නද්ධ ආයුධ ඇති' යනු දුනු ආදී ආයුධවලින් සැරසුණු තැනැත්තායි. වීර සේවකයන් සිටින බැවින් පිරිවර සහිතයි. 'ඔහු' යනු ඉහත කී පුරුෂයායි. බලවත් බව, සන්නද්ධ ආයුධ ඇති බව සහ පිරිවර සහිත බව නිසා සොරුන් දුරදීම දැක පලා යන්නාහ. 'අනර්ථකාරී' යනු සම්මා ප්‍රතිපත්තියට බාධා පමුණුවන බැවින් පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන් අනර්ථය සිදුකරන්නා වූ බවයි. 'ධර්ම හයක්' යනු බහුශ්‍රැත බව, විමසා බැලීම, විනයෙහි දක්ෂ බව, අධිමොක්ඛය බහුල බව, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථාව යන මේ ධර්ම හයයි. බහුශ්‍රැතභාවය ආදිය උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස පවතිනවා සේම, මෙහිදී විචිකිච්ඡාව ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා ද බහුශ්‍රැතභාවය ආදිය ගන්නා ලදී. කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථාව නීවරණ පසටම (පොදු) වුවද, ඒ ඒ නීවරණයට අනුකූලව ඇසුරු කිරීම දත යුතුය. සම්මා ප්‍රතිපත්තියට නොපැමිණීමේ මුල් අවස්ථාව වශයෙන් විචිකිච්ඡාව මිථ්‍යා ප්‍රතිපත්තියම වර්ධනය කරන බැවින්, එය ප්‍රහාණය කිරීම දුශ්චරිත නමැති කතරින් එතෙර වීමේ උපාය යැයි පවසා 'දුශ්චරිත කතරින් එතෙර වී' යනාදිය පවසන ලදී.

၂၂၅. ပါမောဇ္ဇံ နာမ တရုဏပီတိ, သာ ကထဉ္စိပိ တုဋ္ဌာဝတ္ထာတိ အာဟ ‘‘ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတီတိ တုဋ္ဌာကာရော ဇာယတီ’’တိ. တုဋ္ဌဿာတိ ဩက္ကန္တိကဘာဝပ္ပတ္တာယ ပီတိယာ ဝသေန တုဋ္ဌဿ. အတ္တနော သဝိပ္ဖာရိကတာယ, အတ္တသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပုပ္ပတ္တိယာ စ သကလသရီရံ ခေါဘယမာနာ ဖရဏလက္ခဏာ ပီတိ ဇာယတိ. ပီတိသဟိတံ ပီတိ ဥတ္တရပဒလောပေန, ကိံ ပန တံ[Pg.262]? မနော. ပီတိ မနော ဧတဿာတိ ပီတိမနော, တဿ ပီတိမနဿ. တယိဒံ အတ္ထမတ္တမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘ပီတိသမ္ပယုတ္တစိတ္တဿာ’’တိ အာဟ. ကာယောတိ ဣဓ အရူပကလာပေါ အဓိပ္ပေတော, န ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓတ္တယမေဝါတိ အာဟ ‘‘နာမကာယော ပဿမ္ဘတီ’’တိ, ပဿဒ္ဓိဒွယဿ ပီတိဝသေနေတ္ထ ပဿမ္ဘနံ အဓိပ္ပေတံ. ဝိဂတဒရထောတိ ပဟီနဥဒ္ဓစ္စာဒိကိလေသဒရထော. ဝုတ္တပ္ပကာရာယ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာယ ဝသေန စေတသိကသုခံ ပဋိသံဝေဒေန္တောယေဝ တံသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပဖုဋ္ဌသရီရတာယ ကာယိကမ္ပိ သုခံ ဝေဒေတီတိ အာဟ ‘‘ကာယိကမ္ပိ စေတသိကမ္ပိ သုခံ ဝေဒယတီ’’တိ. ဣမိနာတိ ‘‘သုခံ ပဋိသံဝေဒေတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေန. သံကိလေသပက္ခတော နိက္ခန္တတ္တာ, ပဌမဇ္ဈာနပက္ခိကတ္တာ စ နေက္ခမ္မသုခေန. သုခိတဿာတိ သုခိနော.

225. 'පාමොජ්ජ' යනු තරුණ (මෘදු) ප්‍රීතියයි. එය කෙසේ හෝ සතුටු ස්වභාවයක් බැවින් 'පාමොජ්ජය උපදී යනු සතුටු ස්වභාවය උපදී' යැයි පවසන ලදී. 'සතුටු වූ තැනැත්තාගේ' යනු ඕක්කන්තික ප්‍රීතියට (ඇතුළතට පිවිසෙන ප්‍රීතියට) පැමිණි ප්‍රීතිය නිසා සතුටු වූ තැනැත්තාගේය. තම විකාශනය වීම නිසාත්, තමාගෙන් හටගත් ප්‍රණීත රූප උපදවීම නිසාත් මුළු ශරීරයම කම්පනය කරවමින් පවතින පැතිරෙන ස්වභාවය ඇති ප්‍රීතිය උපදියි. 'ප්‍රීති මනස' යනු ප්‍රීතිය හා එක් වූ මනසයි (මෙහි උත්තර පදය ලොප් වී ඇත). එය කුමක්ද? මනසයි. ප්‍රීතිමත් මනසක් ඇත්තේ යමෙකුටද ඔහු 'ප්‍රීතිමනෝ' නම් වේ. එය අර්ථ මාත්‍රයක් ලෙස දක්වමින් 'ප්‍රීතියෙන් යුක්ත සිතක් ඇති තැනැත්තාගේ' යැයි කියන ලදී. 'කාය' යන්නෙන් මෙහි අරූපී කලාපය (නාම කය) අදහස් වේ. වේදනාදී ස්කන්ධ තුනම පමණක් නොවන බැවින් 'නාම කය සංසිඳේ' යැයි කියන ලදී. ප්‍රීතිය නිසා මෙහි ප්‍රස්සද්ධි (සංසිඳීම) දෙකේම සංසිඳීම අදහස් කරන ලදී. 'ක්ලේශ දරථ නැති' යනු ප්‍රහීණ කරන ලද උද්ධච්චාදී කෙලෙස් නිසා ඇතිවන දැවිලි රහිත බවයි. පෙර කියන ලද පූර්වභාග භාවනාව නිසා චෛතසික සැපය විඳින්නා වූම, එමගින් උපන් ප්‍රණීත රූපවලින් ස්පර්ශ වූ ශරීරය ඇති බැවින් කායික සැපයද විඳියි. එබැවින් 'කායික සැපයද චෛතසික සැපයද විඳියි' යැයි පවසන ලදී. මින් අදහස් කළේ 'සැප විඳියි' යනුවෙන් දැක්වූ අදහසයි. කෙලෙස් පක්ෂයෙන් නික්මුණු බැවින් සහ ප්‍රථම ධ්‍යාන පක්ෂයට අයත් වන බැවින් මෙය නෙක්ඛම්ම සැපයකි. 'සැප ඇත්තාගේ' යනු සැප ඇති තැනැත්තාගේය.

ပဌမဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

ප්‍රථම ධ්‍යාන කථා වර්ණනාවයි.

၂၂၆. ‘‘စိတ္တံ သမာဓိယတီ’’တိ ဧတေန ဥပစာရဝသေနပိ အပ္ပနာဝသေနပိ စိတ္တဿ သမာဓာနံ ကထိတံ. ဧဝံ သန္တေ ‘‘သော ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိအာဒိကာ ဒေသနာ ကိမတ္ထိယာတိ အာဟ ‘‘သော ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ. တတ္ထ ဥပရိဝိသေသဒဿနတ္ထန္တိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဥပရိဝတ္တဗ္ဗဝိသေသဒဿနတ္ထံ. န ဟိ ဥပစာရသမာဓိသမဓိဂမေန ဝိနာ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝိသေသော သမဓိဂန္တုံ သက္ကာ. ပါမောဇ္ဇုပ္ပာဒါဒီဟိ ကာရဏပရမ္ပရာ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိသမဓိဂမေပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာဝ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ဝိယ ဒုတိယမဂ္ဂါဒိသမဓိဂမေတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တဿ သမာဓိနောတိ ‘‘သုခိနော စိတ္တံ သမာဓိယတီ’’တိ ဧဝံ သာဓာရဏဝသေန ဝုတ္တော ယော အပ္ပနာလက္ခဏော, တဿ သမာဓိနော. ပဘေဒဒဿနတ္ထန္တိ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိဝိဘာဂဿ စေဝ အဘိညာဒိဝိဘာဂဿ စ ပဘေဒဒဿနတ္ထံ. ကရော ဝုစ္စတိ ပုပ္ဖသမ္ဘဝံ ဂဗ္ဘာသယေ ကရီယတီတိ ကတွာ, ကရတော ဇာတော ကာယော ကရဇကာယော, တဒုပသနိဿယော စတုသန္တတိရူပသမုဒါယော. ကာမံ နာမကာယောပိ ဝိဝေကဇေန ပီတိသုခေန တထာလဒ္ဓုပကာရော, ‘‘အဘိသန္ဒေတီ’’တိအာဒိဝစနတော ပန ရူပကာယော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဣမံ ကရဇကာယ’’န္တိ. အဘိသန္ဒေတီတိ အဘိသန္ဒနံ ကရောတိ. တံ ပန ဈာနမယေန ပီတိသုခေန ကရဇကာယဿ တိန္တဘာဝါပါဒနံ, သဗ္ဗတ္ထကမေဝ လူခဘာဝါပနယနန္တိ အာဟ ‘‘တေမေတီ’’တိအာဒိ, တယိဒံ အဘိသန္ဒနံ အတ္ထတော ယထာဝုတ္တပီတိသုခသမုဋ္ဌာနေဟိ ပဏီတရူပေဟိ ကာယဿ ပရိပ္ဖရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ပရိသန္ဒေတီ’’တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သဗ္ဗံ ဧတဿ အတ္ထီတိ သဗ္ဗဝါ, တဿ သဗ္ဗာဝတော. အဝယဝါဝယဝိသမ္ဗန္ဓေ အဝယဝိနိ သာမိဝစနန္တိ [Pg.263] အဝယဝီဝိသယော သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗကောဋ္ဌာသဝတော’’တိ. အဖုဋံ နာမ န ဟောတိ ယတ္ထ ယတ္ထ ကမ္မဇရူပံ, တတ္ထ တတ္ထ စိတ္တဇရူပဿ အဘိဗျာပနတော. တေနာဟ ‘‘ဥပါဒိန္နကသန္တတီ’’တိအာဒိ.

226. 'සිත සමාධිමත් වේ' යන්නෙන් උපචාර වශයෙන් මෙන්ම අප්පනා වශයෙන් ද සිතේ සමාධිගත වීම පවසන ලදී. එසේ තිබියදී 'ඔහු කාමයන්ගෙන් වෙන්වම' යනාදී දේශනාව කුමකටදැයි විමසන විට, 'ඔහු කාමයන්ගෙන් වෙන්ව... පෙ... කියන ලදී' යැයි පැවසීය. එහි 'ඉහළ විශේෂයන් දැක්වීම පිණිස' යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් මතු පැවසිය යුතු විශේෂයන් දැක්වීම පිණිසයි. උපචාර සමාධියක් ලබා ගැනීමෙන් තොරව ප්‍රථම ධ්‍යානාදී විශේෂත්වයන් ලබා ගත නොහැක. පාමොජ්ජය ඉපදීම ආදී වූ හේතු පරම්පරාව, දෙවන මග ආදිය ලැබීමේදී ප්‍රතිපදා ඥානදර්ශන විශුද්ධිය මෙන් දෙවන ධ්‍යානය ආදිය ලැබීමේදී ද අත්‍යවශ්‍යමය. 'එම සමාධිය ඇත්තාගේ' යනු 'සැප ඇත්තාගේ සිත සමාධිමත් වේ' යැයි මෙසේ පොදුවේ දක්වන ලද අප්පනා ලක්ෂණය ඇති එම සමාධියයි. 'ප්‍රභේද දැක්වීම පිණිස' යනු දෙවන ධ්‍යානාදී ප්‍රභේදයන් සහ අභිඥාදී ප්‍රභේදයන් දැක්වීම පිණිසයි. 'කර' යනු පුෂ්ප සම්භවයයි (ගර්භයක් හටගැනීමයි), එය ගර්භාෂයෙහි කරනු ලබන බැවින් 'කර' යැයි කියනු ලැබේ. එයින් හටගත් කය 'කරජ කාය' නම් වේ. එයට උපනිශ්‍රය වූයේ සතර සමුට්ඨාන රූප සමූහයයි. නාම කයද විවේකයෙන් උපන් ප්‍රීති සුඛයෙන් එබඳු උපකාර ලැබූවක් වුවද, 'අභිසන්දේති' (තෙත් කරයි) යනාදී වචන නිසා මෙහි රූප කය අදහස් කර ඇති බැවින් 'මෙම කරජ කය' යැයි පවසන ලදී. 'අභිසන්දේති' යනු තෙත් කිරීමයි. එය ධ්‍යානමය ප්‍රීති සුඛයෙන් කරජ කය තෙත් බවට පත් කිරීමයි, සෑම තැනකම රූක්ෂ (රළු) බව දුරු කිරීමයි. එබැවින් 'තෙමෙයි' යනාදිය පවසන ලදී. මෙම තෙත් කිරීම අර්ථ වශයෙන් ගත්කල, ඉහත කී ප්‍රීති සුඛයෙන් හටගත් ප්‍රණීත රූපයන්ගෙන් ශරීරය පිරී යාම (පැතිරීම) ලෙස දත යුතුය. 'පරිසන්දේති' යනාදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයයි. සියල්ල මෙයට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් 'සබ්බවා' නම් වේ. අවයව සහ අවයවී සම්බන්ධයේදී 'සබ්බ' ශබ්දය අවයවී විෂයයෙහි (මුළු වස්තුව කෙරෙහි) යෙදේ. එබැවින් 'සියලු කොටස් ඇත්තා' යැයි පවසන ලදී. කර්මජ රූප ඇති සෑම තැනකම චිත්තජ රූප පැතිර පවතින බැවින් 'නොපැතිරුණු තැනක් නැත' යනුයි. එබැවින් 'උපාදින්නක සන්තතිය' යනාදිය පවසන ලදී.

၂၂၇. ဆေကောတိ ကုသလော. တံ ပနဿ ကောသလ္လံ နှာနိယစုဏ္ဏာနံ သန္နနေ ပိဏ္ဍီကရဏေ စ သမတ္ထတာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ပဋိဗလော’’တိအာဒိ. ကံသ-သဒ္ဒေါ ‘‘မဟတိယာ ကံသပါတိယာ’’တိအာဒီသု သုဝဏ္ဏေ အာဂတော.

227. ඡෙකො යනු දක්‍ෂයා ය. එම දක්‍ෂභාවය ස්නාන චූර්ණ (නහන පිඬු) ඇනීමෙහි හා ගුළි කිරීමෙහි ඇති දක්‍ෂතාවය නිසා දත යුතු බව ‘පටිබලො’ යනාදියෙන් පැවසේ. ‘කංස’ යන වචනය ‘මහතියා කංසපාතියා’ (මහත් වූ රන් තලියෙන්) යනාදී තැන්වල රන් සඳහා යෙදී ඇත.

‘‘ကံသော ဥပဟတော ယထာ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၃၄) ကိတ္တိမလောဟေ, ကတ္ထစိ ပဏ္ဏတ္တိမတ္တေ ‘‘ဥပကံသော နာမ ရာဇာပိ မဟာကံသဿ အတြဇော’’တိအာဒိ, [ဇာ. အဋ္ဌ. ၄.၁၀ ဃဋပဏ္ဍိတဇာတကဝဏ္ဏနာယံ (အတ္ထတော သမာနံ)] ဣဓ ပန ယတ္ထ ကတ္ထစိ လောဟေတိ အာဟ ‘‘ယေန ကေနစိ လောဟေန ကတဘာဇနေ’’တိ. သ္နေဟာနုဂတာတိ ဥဒကသိနေဟေန အနုပဝိသနဝသေန ဂတာ ဥပဂတာ. သ္နေဟပရေတာတိ ဥဒကသိနေဟေန ပရိတော ဂတာ သမန္တတော ဖုဋ္ဌာ, တတော ဧဝ သန္တရဗာဟိရာ ဖုဋ္ဌာ သိနေဟေန, ဧတေန သဗ္ဗသော ဥဒကေန တေမိတဘာဝမာဟ. ‘‘န စ ပဂ္ဃရဏီ’’တိ ဧတေန တိန္တဿပိ တဿ ဃနထဒ္ဓဘာဝံ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘န စ ဗိန္ဒုံ ဗိန္ဒု’’န္တိအာဒိ.

‘කංසො උපහතො යථා’ (පහරන ලද ලෝකඩ තලියක් මෙන්) යනාදී තැන්වල කෘත්‍රිම ලෝහ සඳහා ද, ඇතැම් තැනක ‘උපකංස නම් රජු මහාකංසගේ පුත්‍රයා ය’ යනාදී වශයෙන් නාම පැනවීම් මාත්‍රයක් සඳහා ද යෙදේ. මෙහි දී නම් ‘යම් කිසි ලෝහයකින් කළ භාජනයක’ යන අර්ථයෙන් ඕනෑම ලෝහයක් සඳහා යෙදී ඇත. ‘ස්නේහානුගතා’ යනු ජලයේ තෙතමනය ඇතුළට කිඳා බැසීමෙන් එයට පැමිණි බවයි. ‘ස්නේහපරේතා’ යනු ජලයේ තෙතමනයෙන් හාත්පසින් වට වූ, එනම් ඇතුළත හා පිටත යන දෙපසම තෙතමනයෙන් පැතිර ගිය බවයි. මෙයින් සියලු ආකාරයෙන්ම ජලයෙන් තෙමුණු බව පවසයි. ‘න ච පග්ඝරණී’ යන්නෙන් තෙමුණ ද එය ඝන වූ ස්වභාවයෙන් යුක්ත බව පවසයි. එබැවින් ‘බින්දු බින්දු වී නොවැගිරේ’ යනාදිය පැවසුණි.

ဒုတိယဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

දෙවැනි දැහැන පිළිබඳ කථාවෙහි වර්ණනාවයි.

၂၂၉. တာဟိ တာဟိ ဥဒကသိရာဟိ ဥဗ္ဘိဇ္ဇတီတိ ဥဗ္ဘိဒံ, ဥဗ္ဘိဒံ ဥဒကံ ဧတဿာတိ ဥဗ္ဘိဒေါဒကော. ဥဗ္ဘိန္နဥဒကောတိ နဒီတီရေ ခတကူပကော ဝိယ ဥဗ္ဘိဇ္ဇနကဥဒကော. ဥဂ္ဂစ္ဆနကဥဒကောတိ ဓာရာဝသေန ဥဋ္ဌဟနဥဒကော. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဥဗ္ဘိဒေါဒကောဝ ရဟဒေါ ဂဟိတော, န ဣတရောတိ အာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကဉှီ’’တိအာဒိ. ဓာရာနိပါတပုဗ္ဗုဠကေဟီတိ ဓာရာနိပါတေဟိ ဥဒကပုဗ္ဗုဠကေဟိ စ, ‘‘ဖေဏပဋလေဟိ စာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. သန္နိသိန္နမေဝါတိ အပရိက္ခောဘတာယ နိစ္စလမေဝ, သုပ္ပသန္နမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. သေသန္တိ ‘‘အဘိသန္ဒေတီ’’တိအာဒိကံ.

229. ඒ ඒ දිය උල්පත්වලින් මතුවන බැවින් ‘උබ්භිද’ නම් වේ. මතු වන ජලය ඇත්තේ ‘උබ්භිදොදක’ නම් වේ. ‘උබ්භිදොදක’ යනු ගඟ අසල හෑරූ ළිඳක් මෙන් මතු වන ජලයයි. ‘උග්ගච්ඡනකඋදක’ යනු ධාරාවක් ලෙස ඉහළට නගින ජලයයි. මෙහි දී උල්පත් ජලය සහිත විලක්ම ගනු ලැබුවේ මන්ද යත්? ‘යටින් මතු වන ජලය’ යනාදිය පැවසීමටයි. ‘ධාරානිපාතපුබ්බුළකේහි’ යනු වැසි ධාරා වැටීම් හා දිය බුබුළු මගින් යන්නයි. ‘පෙණ සමූහයාගෙන්’ යන්න ද මෙයට එක් කළ යුතුය. ‘සන්නිසින්නමේව’ යනු කැලඹීමක් නොමැති බැවින් නිශ්චල වූ බවයි. ‘සුප්පසන්නමේව’ යන්නෙන් ඉතා පැහැදිලි බව අදහස් වේ. ඉතිරි කොටස ‘අභිසන්දේති’ යනාදී ලෙස දත යුතුය.

တတိယဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

තුන්වැනි දැහැන පිළිබඳ කථාවෙහි වර්ණනාවයි.

၂၃၁. ဥပ္ပလာနီတိ ဥပ္ပလဂစ္ဆာနိ. သေတရတ္တနီလေသူတိ ဥပ္ပလေသု, သေတုပ္ပလရတ္တုပ္ပလနီလုပ္ပလေသူတိ အတ္ထော. ယံ ကိဉ္စိ ဥပ္ပလံ ဥပ္ပလမေဝ သာမညဂဟဏတော[Pg.264]. သတပတ္တန္တိ ဧတ္ထ သတ-သဒ္ဒေါ ဗဟုပရိယာယော ‘‘သတဂ္ဃီ’’တိအာဒီသု ဝိယ, တေန အနေကသတပတ္တဿပိ သင်္ဂဟော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. လောကေ ပန ‘‘ရတ္တံ ပဒုမံ, သေတံ ပုဏ္ဍရီက’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ. ယာဝ အဂ္ဂါ, ယာဝ စ မူလာ ဥဒကေန အဘိသန္ဒနာဒိသမ္ဘဝဒဿနတ္ထံ ဥဒကာနုဂ္ဂတဂ္ဂဟဏံ. ဣဓ ဥပ္ပလာဒီနိ ဝိယ ကရဇကာယော, ဥဒကံ ဝိယ တတိယဇ္ဈာနသုခံ.

231. ‘උප්පලානි’ යනු මානෙල් පැළෑටි ය. ‘සෙතරත්තනීලේසු’ යනු සුදු, රතු සහ නිල් මානෙල් වර්ග පිළිබඳවයි. පොදුවේ ගැනීමක් ලෙස යම් කිසි මානෙල් වර්ගයක් වේ ද එයම ගැනේ. ‘සතපත්ත’ යන්නෙහි ‘සත’ යන වචනය ‘සතග්ඝී’ යනාදියේ මෙන් බොහෝ යන අර්ථය දෙයි. ඒ අනුව සිය ගණනක් පෙති ඇති පියුම් ද මෙයට ඇතුළත් වේ. ලෝකයෙහි ‘රතු පියුම පදුම’ ලෙස ද, ‘සුදු පියුම පුණ්ඩරීක’ ලෙස ද ව්‍යවහාර වේ. අග දක්වාත් මුල දක්වාත් ජලයෙන් පීනනය වීම ආදිය සිදුවන බව පෙන්වනු පිණිස ‘දියෙන් උඩට මතු නොවූ’ යන වචනය ගන්නා ලදී. මෙහි මානෙල් ආදිය මෙන් රූප කාය ද, ජලය මෙන් තුන්වැනි දැහැනේ සැපය ද දත යුතුය.

စတုတ္ထဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

සිව්වැනි දැහැන පිළිබඳ කථාවෙහි වර්ණනාවයි.

၂၃၃. ယသ္မာ ‘‘ပရိသုဒ္ဓေန စေတသာ’’တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တမာဟ, တဉ္စ ရာဂါဒိဥပက္ကိလေသာပဂမနတော နိရုပက္ကိလေသံ နိမ္မလံ, တသ္မာ အာဟ ‘‘နိရုပက္ကိလေသဋ္ဌေန ပရိသုဒ္ဓ’’န္တိ. ယသ္မာ ပန ပါရိသုဒ္ဓိယာ ဧဝ ပစ္စယဝိသေသေန ပဝတ္တိဝိသေသော ပရိယောဒါတတာ သုဝဏ္ဏဿ နိဃံသနေန ပဘဿရတာ ဝိယ, တသ္မာ အာဟ ‘‘ပဘဿရဋ္ဌေန ပရိယောဒါတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဣဒန္တိ ဩဒါတဝစနံ. ဥတုဖရဏတ္ထန္တိ ဥဏှဥတုနော ဖရဏဒဿနတ္ထံ. ဥတုဖရဏံ န ဟောတိ သဝိသေသန္တိ အဓိပ္ပာယော, တေနာဟ ‘‘တင်္ခဏ…ပေ… ဗလဝံ ဟောတီ’’တိ. ဝတ္ထံ ဝိယ ကရဇကာယောတိ ယောဂိနော ကရဇကာယော ဝတ္ထံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော ဥတုဖရဏသဒိသေန စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခေန ဖရိတဗ္ဗတ္တာ. ပုရိသဿ သရီရံ ဝိယ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဥတုဖရဏဋ္ဌာနိယဿ သုခဿ နိဿယဘာဝတော, တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ပရိသုဒ္ဓေန စေတသာ’’တိ စေတော ဂဟဏေန ဈာနသုခံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တေနာဟ ‘‘ဥတုဖရဏံ ဝိယ စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခ’’န္တိ. နနု စ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ သုခမေဝ နတ္ထီတိ? သစ္စံ နတ္ထိ သာတလက္ခဏသန္တသဘာဝတ္တာ ပနေတ္ထ ဥပေက္ခာ ‘‘သုခ’’န္တိ အဓိပ္ပေတာ. တေန ဝုတ္တံ သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ ‘‘ဥပေက္ခာ ပန သန္တတ္တာ, သုခမိစ္စေဝ ဘာသိတာ’’တိ. (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၃၂; ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၄၄; ပဋိ. မ. ၁၀၅, မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၂၇)

233. ‘පරිසුද්ධෙන චෙතසා’ යනුවෙන් සිව්වැනි දැහැනේ සිත පවසන අතර, එය රාගාදී උපක්ලේශයන් ඉවත් වීම නිසා උපක්ලේශ රහිත නිර්මල සිතකි. එබැවින් ‘උපක්ලේශ රහිත බැවින් පිරිසිදු’ යැයි පැවසේ. පිරිසිදු බවේම සුවිශේෂී ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පැතිරෙන දීප්තිමත් බව (පරියෝදාත) රත්‍රන් මැදීමෙන් ඇති වන දීප්තිය වැනි ය. එබැවින් ‘ප්‍රභාස්වර අර්ථයෙන් පරියෝදාත යැයි දත යුතු’ බව පැවසේ. ‘ඉදං’ යනු සුදු යන වචනයයි. ‘උතුඵරණත්ථං’ යනු උෂ්ණත්වයේ පැතිරීම පෙන්වීම සඳහා ය. උෂ්ණත්වය පැතිරීම විශේෂත්වයක් නැතිව සිදුවන්නක් යන අදහසින් ‘එම මොහොතෙහි...පෙ... බලවත් වේ’ යැයි පවසන ලදී. යෝගියාගේ ශරීරය වස්ත්‍රය වැනි ය. එය උෂ්ණත්වය පැතිරීමට සමාන වූ සිව්වැනි දැහැනේ සැපයෙන් පැතිරවිය යුතු බැවිනි. පුරුෂයාගේ ශරීරය මෙන් සිව්වැනි දැහැන දත යුතුය. එය උෂ්ණත්වය පැතිරවීමට සමාන වූ සැපයට නිශ්‍රය වන බැවිනි. එබැවින් ‘තස්මා’ යනාදිය පැවසුණි. මෙහි දී ‘පිරිසිදු සිතින්’ යැයි සිත ගැන සඳහන් කිරීමෙන් දැහැනේ සැපය පවසන ලදැයි දත යුතුය. එබැවින් ‘උෂ්ණත්වය පැතිරීම වැනි සිව්වැනි දැහැනේ සැපය’ යැයි කියන ලදී. සිව්වැනි දැහැනෙහි සැපයක් නැති බව සැබෑවකි. එහි සැප සහගත ලක්‍ෂණයක් නොමැති වුව ද, උපේක්ෂාව ශාන්ත ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් එය ‘සැපය’ ලෙස අදහස් කෙරේ. එබැවින් සම්මෝහවිනෝදනියෙහි ‘උපේක්ෂාව ශාන්ත බැවින් සැපය ලෙසම කියන ලදී’ යනුවෙන් සඳහන් වේ.

န အရူပဇ္ဈာနလာဘီတိ န ဝေဒိတဗ္ဗော အဝိနာဘာဝတော, တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ စုဒ္ဒသဟာကာရေဟီတိ ကသိဏာနုလောမတော, ကသိဏပဋိလောမတော, ကသိဏာနုလောမပဋိလောမတော, ဈာနာနုလောမတော, ဈာနပဋိလောမတော, ဈာနာနုလောမပဋိလောမတော, ဈာနုက္ကန္တိကတော, ကသိဏုက္ကန္တိကတော, ဈာနကသိဏုက္ကန္တိကတော, အင်္ဂသင်္ကန္တိတော, အာရမ္မဏသင်္ကန္တိတော, အင်္ဂါရမ္မဏသင်္ကန္တိတော, အင်္ဂဝဝတ္ထာနတော[Pg.265], အာရမ္မဏဝဝတ္ထာနတောတိ ဣမေဟိ စုဒ္ဒသဟာကာရေဟိ. သတိပိ ဈာနေသု အာဝဇ္ဇနာဒိဝသီဘာဝေ အယံ ဝသီဘာဝေါ အဘိညာနိဗ္ဗတ္တနေ ဧကန္တေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘န ဟိ…ပေ… ဟောတီ’’တိ. သွာယံ နယော အရူပသမာပတ္တီဟိ ဝိနာ န ဣဇ္ဈတီတိ တာယပေတ္ထ အဝိနာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ပါဠိယံ န အာရုပ္ပဇ္ဈာနာနိ အာဂတာနီတိ? ဝိသေသတော စ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနပါဒကတ္တာ သဗ္ဗာဘိညာနံ တဒန္တောဂဓာ ကတွာ တာယ ဒေသိတာ, န အရူပါဝစရဇ္ဈာနာနံ ဣဓ အနုပယောဂတော, တေနာဟ ‘‘အရူပဇ္ဈာနာနိ အာဟရိတွာ ကထေတဗ္ဗာနီ’’တိ.

අරූපාවචර දැහැනක් ලැබූවෙකු නොවේ යැයි වටහා නොගත යුතුය. මන්ද යත් ඔවුන් වෙන් කළ නොහැකි බැවිනි. එබැවින් ‘න හි’ යනාදිය පැවසුණි. එහි දී ‘දාහතර ආකාරයකින්’ යනු කසිණ අනුලෝම, කසිණ ප්‍රතිලෝම, කසිණ අනුලෝම ප්‍රතිලෝම, දැහැන අනුලෝම, දැහැන ප්‍රතිලෝම, දැහැන අනුලෝම ප්‍රතිලෝම, දැහැන උක්කන්තික, කසිණ උක්කන්තික, දැහැන කසිණ උක්කන්තික, අංග සංකන්තික, ආරම්මණ සංකන්තික, අංග ආරම්මණ සංකන්තික, අංග වවත්ථාන, ආරම්මණ වවත්ථාන යන දාහතර ආකාරයයි. දැහැනේ වශීභාවයන් තිබුණ ද, අභිඥා ඉපදවීමේ දී මෙම වශීභාවය ඒකාන්තයෙන්ම අවශ්‍ය බව පෙන්වමින් ‘න හි...පෙ... හෝති’ යනාදිය පවසයි. මෙම ක්‍රමය අරූප සමාපත්ති නොමැතිව සිදු නොවන බැවින් ඒ සමග ඇති අවිනාභාවය දත යුතුය. පාලියෙහි අරූපාවචර දැහැන ගැන සඳහන් නොවන්නේ, සියලු අභිඥාවන්ට පාදක වන්නේ විශේෂයෙන්ම රූපාවචර සිව්වැනි දැහැන බැවින් එයටම ඇතුළත් කර දේශනා කළ නිසාය. මෙහි දී අරූපාවචර දැහැන කෙලින්ම ප්‍රයෝජනවත් නොවන බැවින් ‘අරූපාවචර දැහැන ගෙන පැවසිය යුතුය’ යැයි පවසන ලදී.

ဝိပဿနာဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

විදර්ශනා ඥානය පිළිබඳ කථාවෙහි වර්ණනාවයි.

၂၃၄. သေသန္တိ ‘‘ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ’’တိအာဒီသု ဝတ္တဗ္ဗံ. ဉေယျံ ဇာနာတီတိ ဉာဏံ, တံ ပန ဉေယျံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ ပဿတီတိ ဒဿနံ, ဉာဏမေဝ ဒဿနန္တိ ဉာဏဒဿနံ. တယိဒံ ဉာဏဒဿနပဒံ သာသနေ အညတ္ထ ဉာဏဝိသေသေ နိရူဠှံ, တံ သဗ္ဗံ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘ဉာဏဒဿနန္တိ မဂ္ဂဉာဏမ္ပိ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိမာဟ. ယသ္မာ ဝိပဿနာဉာဏံ တေဘူမကသင်္ခါရေ အနိစ္စာဒိတော ဇာနာတိ, ဘင်္ဂါနုပဿနတော ပဋ္ဌာယ ပစ္စက္ခတော စ တေ ပဿတိ တသ္မာ အာဟ ‘‘ဣဓ ပန…ပေ… ဉာဏဒဿနန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ.

234. ඉතිරි කොටස ‘ඒවං සමාහිතේ චිත්තේ’ යනාදියෙන් දත යුතුය. දත යුතු දෙය දන්නේ ඥානයයි. එම දත යුතු දෙය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ ලෙස දැකීම දර්ශනයයි. ඥානයම දර්ශනය වන බැවින් ‘ඥාණදස්සන’ නම් වේ. මෙම ‘ඥාණදස්සන’ යන පදය ශාසනයෙහි වෙනත් තැන්වල විශේෂ ඥාන සඳහා ද යෙදේ. ඒ සියල්ල අර්ථ වශයෙන් පෙන්වමින් ‘ඥාණදස්සනය යනු මාර්ග ඥානයට ද කියනු ලැබේ’ යනාදිය පැවසීය. විදර්ශනා ඥානය විසින් තෛභූමික සංස්කාරයන් අනිත්‍යාදී වශයෙන් දන්නා බැවින් ද, භංගානුපස්සනාවේ සිට ඒවා ප්‍රත්‍යක්‍ෂ ලෙස දකින බැවින් ද ‘මෙහි දී නම්...පෙ... ඥාණදස්සන යැයි කියන ලදී’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

အဘိနီဟရတီတိ ဝုတ္တနယေန အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတေ တသ္မိံ စိတ္တေ ဝိပဿနာက္ကမေန ဇာတေ ဝိပဿနာဘိမုခံ ပေသေတိ, တေနာဟ ‘‘ဝိပဿနာ…ပေ… ကရောတီ’’တိ. တဒဘိမုခဘာဝေါ ဧဝ ဟိဿ တန္နိန္နတာဒိကရတာ. ဝုတ္တောယေဝ ဗြဟ္မဇာလေ. ဩဒနကုမ္မာသေဟိ ဥပစီယတီတိ ဩဒနကုမ္မာသူပစယော. အနိစ္စဓမ္မောတိ ပဘင်္ဂုတာယ အဒ္ဓုဝသဘာဝေါ. ဒုဂ္ဂန္ဓဝိဃာတတ္ထာယာတိ သရီရေ ဒုဂ္ဂန္ဓဿ ဝိဂမာယ. ဥစ္ဆာဒနဓမ္မောတိ ဥစ္ဆာဒေတဗ္ဗတာသဘာဝေါ. ဥစ္ဆာဒနေန ဟိ သရီရေ သေဒဂူထပိတ္တသေမှာဒိဓာတုက္ခောဘဂရုဘာဝဒုဂ္ဂန္ဓာနံ အပဂမော ဟောတိ. မဟာသမ္ဗာဟနံ မလ္လာဒီနံ ဗာဟုဝဍ္ဎနာဒိအတ္ထံ ဟောတီတိ ‘‘ခုဒ္ဒကသမ္ဗာဟနေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပရိမဒ္ဒနဓမ္မောတိ ပရိမဒ္ဒိတဗ္ဗတာသဘာဝေါ. ဘိဇ္ဇတိ စေဝ ဝိကိရတိ စာတိ အနိစ္စတာဝသေန ဘိဇ္ဇတိ စ ဘိန္နဉ္စ ကိဉ္စိ ပယောဇနံ အသာဓေန္တံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏဉ္စ ဟောတိ. ရူပီတိ အတ္တနော ပစ္စယဘူတေန ဥတုအာဟာရလက္ခဏေန ရူပဝါတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော ဣစ္ဆိတောတိ အာဟ ‘‘ဆဟိ ပဒေဟိ သမုဒယော ကထိတော’’တိ. သံသဂ္ဂေ ဟိ အယမီကာရော. သဏ္ဌာနသမ္ပာဒနမ္ပိ တထာရူပရူပုပ္ပာဒနေနေဝ ဟောတီတိ ဥစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနပဒေဟိပိ [Pg.266] သမုဒယော ကထိတောတိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ နဝဟိ ယထာရဟံ ကာယေ သမုဒယဝယဓမ္မာနုပဿိတာ ဒဿိတာ. နိဿိတဉ္စ ဆဋ္ဌဝတ္ထုနိဿိတတ္တာ ဝိပဿနာဉာဏဿ. ပဋိဗဒ္ဓဉ္စ တေန ဝိနာ အပ္ပဝတ္တနတော, ကာယသညိတာနံ ရူပဓမ္မာနံ အာရမ္မဏကရဏတော စ.

‘අභිනීහරති’ (යොමු කරයි) යනු පවසන ලද ක්‍රමයට අංග අටකින් සමන්විත වූ ඒ (චතුර්ථ ධ්‍යාන) සිත විදර්ශනා ක්‍රමය අනුව උපන් කල්හි විදර්ශනාව දෙසට යොමු කරයි, ඒ නිසාම ‘විදර්ශනාව පිණිස... කරයි’ යයි වදාරන ලදී. ඒ දෙසට නැඹුරු වූ බවම එහි ඒ කෙරෙහි යොමුවීම ආදියයි. මෙය බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයේද විස්තර කරන ලදී. බත් හා කොල්ලු ආදියෙන් වැඩෙන බැවින් ‘ඕදනකුම්මාසූපචය’ නම් වේ. අනිච්චධම්ම යනු බිඳී යන ස්වභාවය ඇති බැවින් අස්ථිර වූ ස්වභාවයයි. ‘දුග්ගන්ධවිඝාතත්ථාය’ යනු ශරීරයේ දුගඳ දුරු කිරීම පිණිසයි. ‘උච්ඡාදනධම්ම’ යනු ඇඟ ඉලීම කළ යුතු ස්වභාවයයි. ඇඟ ඉලීමෙන් ශරීරයේ ස්වේදය, මල, පිත, සෙම ආදී ධාතූන්ගේ කෝපය නිසා ඇතිවන බර බව සහ දුගඳ දුරු වේ. මල්ලව පොර ක්‍රීඩකයන් ආදීන්ගේ බාහු වැඩීම ආදිය සඳහා වන මහා සම්බාහනයට වඩා වෙනස් වූ බැවින් ‘සුළු සම්බාහනයෙන්’ (ඛුද්දක සම්බාහනයෙන්) යැයි කියන ලදී. ‘පරිමද්දනධම්ම’ යනු පිරිමැදිය යුතු ස්වභාවයයි. බිඳෙයි ද විසිරෙයි ද යනුවෙන් අදහස් කළේ අනිත්‍ය ස්වභාවයෙන් බිඳී යන බවත්, බිඳුණු පසු කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් ලබා දිය නොහැකිව විසිරී යන බවත්ය. ‘රූපී’ යනු තමාට ප්‍රත්‍ය වූ සෘතු සහ ආහාර ලක්ෂණ සහිත රූපය ඇත්තා වූ යන්නයි. මෙහිදී ‘පද හයකින් සමුදය (හේතුව) කියන ලදී’ යැයි පැවසුවේ එම අර්ථය අදහස් කරමිනි. මෙහි ‘ඊ’ කාරය (රූපී යන්නෙහි) සම්බන්ධය සඳහා යෙදේ. රූපයේ හැඩය ඇතිවීමද එවැනි රූපයන් ඉපදීමෙන්ම සිදුවන බැවින් උච්ඡාදන සහ පරිමද්දන යන පදවලින්ද සමුදය පවසන ලදැයි කියන ලදී. මෙලෙස පද නවයකින් යුක්තව කයෙහි සමුදය සහ වය ධර්මයන් අනුපස්සනා කරන ආකාරය සුදුසු පරිදි දක්වන ලදී. ‘නිස්සිතං’ යනු සයවන වස්තු රූපය (හෘදය වස්තුව) ඇසුරු කරන බැවින් විදර්ශනා ඥානය ඒ මත රඳා පවතින බවයි. ‘පටිබද්ධං’ යනු ඒ (කය) රහිතව විදර්ශනා ඥානය පවත්වා ගත නොහැකි බැවින් සහ කය නමින් හැඳින්වෙන රූප ධර්මයන් අරමුණු කරන බැවිනි.

၂၃၅. သုဋ္ဌု ဘာတိ ဩဘာသတီတိ သုဘော, ပဘာသမ္ပတ္တိယာပိ မဏိနော ဘဒ္ဒတာတိ အာဟ ‘‘သုဘောတိ သုန္ဒရော’’တိ. ကုရုဝိန္ဒဇာတိ အာဒိဇာတိဝိသေသောပိ မဏိနော အာကရပရိသုဒ္ဓိမူလကော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ပရိသုဒ္ဓါကရသမုဋ္ဌိတော’’တိ ဒေါသနီဟရဏဝသေန ပရိကမ္မနိပ္ဖတ္တီတိ အာဟ ‘‘သုဋ္ဌု ကတပရိကမ္မော အပနီတပါသာဏသက္ခရော’’တိ. ဆဝိယာ သဏှဘာဝေနဿ အစ္ဆတာ, န သံဃာတဿာတိ အာဟ ‘‘အစ္ဆောတိ တနုစ္ဆဝီ’’တိ, တေနာဟ ‘‘ဝိပ္ပသန္နော’’တိ. ဓောဝနဝေဓနာဒီဟီတိ စတူသု ပါသာဏေသု ဓောဝနေန စေဝ ကာဠကာဒိအပဟရဏတ္ထာယ သုတ္တေန အာဝုနနတ္ထာယ စ ဝိဇ္ဈနေန. တာပသဏှကရဏာဒီနံ သင်္ဂဟော အာဒိ-သဒ္ဒေန. ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိန္တိ သုတ္တဿ ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိံ. မဏိ ဝိယ ကရဇကာယော ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗတော. အာဝုတသုတ္တံ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏံ အနုပဝိသိတွာ ဌိတတ္တာ. စက္ခုမာ ပုရိသော ဝိယ ဝိပဿနာလာဘီ ဘိက္ခု သမ္မဒေဝ ဒဿနတော. တဒါရမ္မဏာနန္တိ ရူပဓမ္မာရမ္မဏာနံ. ဖဿပဉ္စမကစိတ္တစေတသိကဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတဓမ္မာပိ ဝိပဿနာစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ တေသံ ဝိပဿနာဉာဏဂတိကတ္တာ ‘‘အာဝုတသုတ္တံ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏ’’န္တိ ဝစနံ အဝိရောဓိတံ ဟောတိ. ကိံ ပနေတေ ဉာဏဿ အာဝိ ဘဝန္တိ, ဥဒါဟု ပုဂ္ဂလဿာတိ? ဉာဏဿ. တဿ ပန အာဝိဘာဝတ္တာ ပုဂ္ဂလဿ အာဝိဘူတာ နာမ ဟောန္တိ. ဉာဏဿာတိ စ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏဿ.

235. යහපත් ලෙස බබළන හෙයින් ‘සුභ’ නම් වේ. ප්‍රභාසම්පන්න බව නිසා මැණිකෙහි ඇති යහපත් බව හැඟවීමට ‘සුභ යනු යහපත්’ යැයි කියන ලදී. කුරුවින්ද ආදී ජාති විශේෂයන්ද මැණිකේ උපත සිදුවන ආකරයෙහි (පතලෙහි) පිරිසිදු බව මූලික කරගෙනම සිදුවන බැවින් ‘පිරිසිදු ආකරයකින් හටගත්’ යැයි කියන ලදී. දෝෂ ඉවත් කිරීමේ ව්‍යායාමයෙන් කර්මාන්තය නිමවන බැවින් ‘මනාකොට පිරියම් කරන ලද, ගල්කැබිලි හා බොරළු ඉවත් කරන ලද’ යැයි කියන ලදී. එහි ඇති පාරදෘශ්‍ය බව (පැහැදිලි බව) සිවියෙහි (පෘෂ්ඨයෙහි) ඇති සිනිඳු බව නිසා මිස එහි ඝනත්වය නිසා නොවන බැවින් ‘පැහැදිලි වූ සිවියක් ඇති’ යැයි පවසා ඒ නිසාම ‘විප්පසන්න’ (අතිශයින් ප්‍රසන්න වූ) යැයි කියන ලදී. සේදීම හා විදීම ආදියෙන් යනු ගල් සතරක දමා සේදීමෙන්ද, කළු ලප ආදිය ඉවත් කිරීම සඳහා සහ නූල් ඇමිණීම සඳහා විදීමෙන්ද යන්නයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ඔප දැමීම සහ සිනිඳු කිරීම ආදිය ගැනේ. ‘වණ්ණසම්පත්තිං’ යනු නූලෙහි වර්ණ සම්පත්තියයි. විදර්ශනාවෙන් මෙනෙහි කළ යුතු බැවින් කය මැණිකක් බඳුය. විදර්ශනා ඥානය ඒ තුළට කිඳා බැස පවතින බැවින් එය ඇමිණූ නූලක් බඳුය. විදර්ශනාව ලත් භික්ෂුව ඇස් ඇති මිනිසෙකු මෙන් ඒ සියල්ල මනාකොට දකින බැවින් ‘ඇස් ඇති මිනිසෙකු මෙන්’ යැයි කියන ලදී. ‘තදාරම්මණානං’ යනු රූප ධර්ම අරමුණු කොට පවතින ධර්මයන්ය. ස්පර්ශය පස්වන කොට ඇති චිත්ත චෛතසිකයන් ගැනීමෙන් ගනු ලැබූ ධර්මයන්ද විදර්ශනා චිත්තෝත්පාදයට අයත් වන බව දත යුතුය. මෙලෙස ඒ ධර්මයන් විදර්ශනා ඥානයට අනුව පවතින බැවින් ‘ඇමිණූ නූල විදර්ශනා ඥානය බඳුය’ යන වචනය විරුද්ධ නැත. මෙම ධර්මයන් ප්‍රකට වන්නේ ඥානයටද නැතහොත් පුද්ගලයාටද? ඥානයටයි. එම ඥානයට ප්‍රකට වන බැවින් පුද්ගලයාට ප්‍රකට වූවා යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඥානයට’ යනු මෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයටයි.

မဂ္ဂဉာဏဿ အနန္တရံ, တသ္မာ လောကိယာဘိညာနံ ပရတော ဆဋ္ဌာဘိညာယ ပုရတော ဝတ္တဗ္ဗံ ဝိပဿနာဉာဏံ. ဧဝံ သန္တေပီတိ ယဒိပါယံ ဉာဏာနုပုဗ္ဗီ, ဧဝံ သန္တေပိ. ဧတဿ အန္တရာဝါရော နတ္ထီတိ ပဉ္စသု လောကိယာဘိညာသု ကထိတာသု အာကင်္ခေယျသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၁.၆၅) ဝိယ ဆဋ္ဌာဘိညာ ကထေတဗ္ဗာတိ ဧတဿ အနဘိညာလက္ခဏဿ ဝိပဿနာဉာဏဿ တာသံ အန္တရာဝါရော န ဟောတိ. တသ္မာ တတ္ထ အဝသရာဘာဝတော ဣဓေဝ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနာနန္တရမေဝ [Pg.267] ဒဿိတံ ဝိပဿနာဉာဏံ. ယသ္မာ စာတိ စ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော, တေန န ကေဝလံ တဒေဝ, အထ ခေါ ဣဒမ္ပိ ကာရဏံ ဝိပဿနာဉာဏဿ ဣဓေဝ ဒဿနေတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ. ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဘေရဝမ္ပိ ရူပံ ပဿတောတိ ဧတ္ထ ‘‘ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏေန ဘေရဝံ ရူပံ နိမ္မိနိတွာ စက္ခုနာ ပဿတော’’တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ, ဧဝမ္ပိ အဘိညာလာဘိနော အပရိညာတဝတ္ထုကဿ ဘယံ သန္တာသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဥစ္စာဝါလိကဝါသိ မဟာနာဂတ္ထေရဿ ဝိယ. ပါဋိယေက္ကံ သန္ဒိဋ္ဌိကံ သာမညဖလံ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

මාර්ග ඥානයට පසුව ලෞකික අභිඥාවන්ට වඩා පසුවත්, සයවන අභිඥාවට (ආසවක්ඛය ඥානයට) පෙරත් විදර්ශනා ඥානය කිව යුතුය. ‘එසේ වුවද’ යනු යම් හෙයකින් මෙය ඥාන අනුපිළිවෙළක් වුවද, එවැනි අවස්ථාවකදීය. මෙහි අතරතුර වාරයක් නැත. ලෞකික අභිඥා පස ගැන කියැවෙන ආකංඛෙය්‍ය සූත්‍රය ආදියෙහි මෙන් සයවන අභිඥාව කිව යුතු බැවින්, අභිඥා ලක්ෂණ නොමැති මෙම විදර්ශනා ඥානයට ඒවා අතර වාරයක් නැත. එම නිසා එහි අවස්ථාවක් නොමැති බැවින් මෙහි රූපාවචර චතුර්ථ ධ්‍යානයට අනතුරුවම විදර්ශනා ඥානය දක්වන ලදී. ‘යස්මා ච’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දය සමුච්චය අර්ථයෙහි (එක් කිරීමෙහි) යෙදේ. එයින් අදහස් කරන්නේ එම කාරණය පමණක් නොව, විදර්ශනා ඥානය මෙහිදීම දැක්වීමට තවත් හේතුවක් ඇති බවයි. දිව්‍ය චක්ෂුසින් බියකරු රූපයක් දකින තැනැත්තා සම්බන්ධයෙන් ‘ඉද්ධිවිධ ඥානයෙන් බියකරු රූපයක් මවා ඇසින් බලන්නා’ යැයිද කිව යුතුය. එවිටද අභිඥා ලාභී වුවත් තවමත් අවබෝධ නොකළ වස්තූන් ඇති තැනැත්තාට බියක්, තැතිගැනීමක් ඇති විය හැක. එය උච්චාවාලිකවාසී මහානාග තෙරුන් වහන්සේට මෙනි. මෙය වෙන් වශයෙන් පවතින සන්දිට්ඨික සාමණ්‍ය ඵලයකි. ඒ පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක–

‘‘ယတော ယတော သမ္မသတိ, ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ;

လဘတီ ပီတိပါမောဇ္ဇံ, အမတံ တံ ဝိဇာနတ’’န္တိအာဒိ. (ဓ. ပ. ၃၇၄);

“යම් යම් තැනක පංචස්කන්ධයන්ගේ උදය වැය (හටගැනීම හා බිඳීම) මෙනෙහි කරයිද, එයින් ප්‍රීතිය හා ප්‍රමෝදය ලබයි. එය දන්නා වූ තැනැත්තාට එය නිවන (අමෘතය) වේ” යනාදී වශයෙනි.

မနောမယိဒ္ဓိဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

මනෝමය ඉද්ධි ඥානය පිළිබඳ කථාවේ විස්තරයයි.

၂၃၆-၇. မနေန နိဗ္ဗတ္တိတန္တိ အဘိညာမနေန နိဗ္ဗတ္တိတံ. ဟတ္ထပါဒါဒိ အင်္ဂေဟိ စ ကပ္ပရဇဏ္ဏုအာဒိ ပစ္စင်္ဂေဟိ စ. သဏ္ဌာနဝသေနာတိ ကမလဒလာဒိသဒိသသဏ္ဌာနမတ္တဝသေန, န ရူပါဘိဃာတာရဟဘူတပ္ပသာဒိဣန္ဒြိယဝသေန. သဗ္ဗာကာရေဟီတိ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနအဝယဝဝိသေသာဒိသဗ္ဗာကာရေဟိ. တေန ဣဒ္ဓိမတာ. သဒိသဘာဝဒဿနတ္ထမေဝါတိ သဏ္ဌာနတောပိ ဝဏ္ဏတောပိ အဝယဝဝိသေသတောပိ သဒိသဘာဝဒဿနတ္ထမေဝ. သဇာတိယံ ဌိတော, န နာဂိဒ္ဓိယာ အညဇာတိရူပေါ.

236-7. ‘මනසින් නිපදවන ලද’ යනු අභිඥා මනසින් නිපදවන ලද යන්නයි. අත් පා ආදී අවයවවලින්ද, ඇඟිලි පර්ව සහ දණහිස් ආදී කුඩා අවයවවලින්ද යුක්තය. ‘හැඩය අනුව’ යනු නෙළුම් පෙති ආදියට සමාන වූ හැඩයක් පමණක් ඇති බව මිස, රූපයන්ගේ ගැටීමට සුදුසු වූ මහාභූත ප්‍රසාද ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වශයෙන් නොවේ. ‘සියලු ආකාරයෙන්’ යනු වර්ණය, හැඩය සහ අවයව විශේෂයන් ආදී සියලු ආකාරයෙනි. ‘ඒ සෘද්ධිමතා විසින්’ යනුයි. ‘සමාන බව දැක්වීමටම’ යනු හැඩයෙන්ද, වර්ණයෙන්ද, අවයව විශේෂයන්ගෙන්ද සමාන බව දැක්වීමටමයි. එය ස්වජාතියෙහිම පිහිටා ඇත, නාග සෘද්ධියෙන් මෙන් අන්‍ය ජාතියක රූපයක් නොවේ.

ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏာဒိကကထာဝဏ္ဏနာ

ඉද්ධිවිධ ඥානය ආදී කථාවන්ගේ විස්තරයයි.

၂၃၉. သုပရိကမ္မကတမတ္တိကာဒယော ဝိယ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ ဝိကုဗ္ဗနကိရိယာယ နိဿယဘာဝတော.

239. මනා කොට පිරියම් කරන ලද මැටි ආදිය මෙන්, ඉද්ධිවිධ ඥානය විකුර්වණය කිරීමේ ක්‍රියාවට (විවිධ සෘද්ධි පෑමට) උපකාරක ධර්මයක් වේ.

၂၄၁. သုခန္တိ အကိစ္ဆေန, အကသိရေနာတိ အတ္ထော.

241. ‘සැපසේ’ යනු ආයාසයකින් තොරව, අපහසුවකින් තොරව යන අර්ථයයි.

၂၄၃. မန္ဒော ဥတ္တာနသေယျကဒါရကောပိ ‘‘ဒဟရော’’တိ ဝုစ္စတီတိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ယုဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ယုဝါပိ ကောစိ အနိစ္ဆနကော အမဏ္ဍနဇာတိကော ဟောတီတိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘မဏ္ဍနကဇာတိကော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တေနာဟ ‘‘ယုဝါပီတိ’’အာဒိ. ကာဠတိလပ္ပမာဏာ ဗိန္ဒဝေါ ကာဠတိလကာနိ ကာဠာ ဝါ ကမ္မာသာ, တိလပ္ပမာဏာ ဗိန္ဒဝေါ တိလကာနိ. ဝင်္ဂံ နာမ ဝိယင်္ဂံ. ယောဗ္ဗနပီဠကာဒယော မုခဒူသိပီဠကာ. မုခဂတော [Pg.268] ဒေါသော မုခဒေါသော, လက္ခဏဝစနဉ္စေတံ မုခေ အဒေါသဿာပိ ပါကဋဘာဝဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ယထာ ဝါ မုခေ ဒေါသော, ဧဝံ မုခေ အဒေါသောပိ မုခဒေါသော သရလောပေန. မုခဒေါသော စ မုခဒေါသော စ မုခဒေါသောတိ ဧကသေသနယေနပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝဉှိ ‘‘ပရေသံ သောဠသဝိဓံ စိတ္တံ ပါကဋံ ဟောတီ’’တိ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ.

243. කිරි බොන කුඩා බිළිඳා ද 'දහර' (කුඩා/තරුණ) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින්, එම අර්ථයෙන් වෙන් කර දැක්වීමට 'යුවා' (තරුණයා) යැයි කියන ලදී. තරුණ වුවත් ඇතැම් අය සැරසීමට අකමැති, අලංකාර වීමට ස්වභාවයක් නැති අය විය හැකිය. එබැවින් එය විශේෂ කර දැක්වීමට 'මණ්ඩනකජාතික' (සැරසෙන ස්වභාවය ඇති) ආදිය දක්වන ලදී. 'කළු තිලක' යනු කළු තල ඇට වැනි ලප හෝ කළු පැහැති ලප වේ. 'වංග' යනු මුහුණේ ඇති ලප (වියංග) ය. 'යොබ්බනපීළකා' යනු මුහුණේ සුන්දරත්වයට හානි කරන කුරුලෑ ආදියයි. 'මුඛදෝෂ' යනු මුහුණේ ඇති දෝෂයන් ය. මෙය ලක්ෂණ වචනයකි. මුහුණේ දොසක් නැති කල්හි ද එහි පෙනුම පැහැදිලි වීම මෙහි අදහසයි. නැතහොත් මුහුණේ දෝෂය ද මුහුණේ අදෝෂය (දෝෂ රහිත බව) ද යන දෙකම 'මුඛදෝෂ' යන එකම වචනයෙන් අර්ථ දැක්විය හැකි බව දත යුතුය. මෙසේ වූ කල 'අන් අයගේ සොළොස් වැදෑරුම් සිත ප්‍රකට වේ' යන වචනය තහවුරු වේ.

၂၄၅. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏူပမာယန္တိ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏဿ ဒဿိတဥပမာယံ. တံ ဒိဝသံ ကတကိရိယာ နာမ ပါကတိကသတ္တဿပိ ယေဘုယျေန ပါကဋာ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ တံဒိဝသ-ဂ္ဂဟဏံ ကတံ. တံဒိဝသဂတဂါမတ္တယ-ဂ္ဂဟဏေနေဝ မဟာဘိနီဟာရေဟိ အညေသမ္ပိ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏလာဘီနံ တီသု ဘဝေသု ကတကိရိယာ ယေဘုယျေန ပါကဋာ ဟောတီတိ ဒီပိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

245. 'පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥාන උපමාවෙන්' යනු පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ සිහි කරන ඥානය සඳහා දක්වන ලද උපමාවයි. සාමාන්‍ය සත්ත්වයෙකුට වුවද එදින කළ ක්‍රියාවන් බොහෝ දුරට මතකයේ පවතින බව දැක්වීමට 'එදින' යන වචනය ගන්නා ලදී. එදින ගම් තුනකට ගිය ආකාරය දැක්වීමෙන්, මහා අභිනීහාරයන් මගින් පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය ලැබූ අනෙක් අයට ද භව තුනක කරන ලද ක්‍රියාවන් බොහෝ දුරට ප්‍රකට වන බව දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

၂၄၇. အပရာပရံ သဉ္စရန္တေတိ တံတံကိစ္စဝသေန ဣတော စိတော စ သဉ္စရန္တေ. ယထာဝုတ္တပါသာဒေါဝိယ ဘိက္ခုနော ကရဇကာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတဿ ဒဋ္ဌဗ္ဗဒဿနသိဒ္ဓိတော. စက္ခုမတော ဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခုသမဓိဂမော. ယထာဟ ‘‘မံသစက္ခုဿ ဥပ္ပာဒေါ, မဂ္ဂေါ ဒိဗ္ဗဿ စက္ခုနော’’တိ (ဣတိဝု. ၆၁). စက္ခုမာ ပုရိသော ဝိယ အယမေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ပတွာ ဌိတော ဘိက္ခု ဒဋ္ဌဗ္ဗဿ ဒဿနတော. ဂေဟံ ပဝိသန္တာ ဝိယ ဧတံ အတ္တဘာဝဂေဟံ ဩက္ကမန္တာ, ဥပပဇ္ဇန္တာတိ အတ္ထော. ဂေဟာ နိက္ခမန္တာ ဝိယ ဧတသ္မာ အတ္တဘာဝဂေဟတော ပက္ကန္တာ, စဝန္တာတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အပရာပရံ သဉ္စရဏကသတ္တာတိ ပန ပုနပ္ပုနံ သံသာရေ ပရိဗ္ဘမန္တာ သတ္တာ. ‘‘တတ္ထ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တသတ္တာ’’တိ ပန ဣမိနာ တသ္မိံ ဘဝေ ဇာတသံဝဒ္ဓေ သတ္တေ ဝဒတိ. နနု စာယံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏကထာ, ဧတ္ထ ကသ္မာ ‘‘တီသု ဘဝေသူ’’တိ စတုဝေါကာရဘဝဿာပိ သင်္ဂဟော ကတောတိ အာဟ ‘‘ဣဒဉ္စာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဣဒန္တိ ‘‘တီသု ဘဝေသု နိဗ္ဗတ္တသတ္တာန’’န္တိ ဣဒံ ဝစနံ. ဒေသနာသုခတ္ထမေဝါတိ ကေဝလံ ဒေသနာသုခတ္ထံ, န စတုဝေါကာရဘဝေ နိဗ္ဗတ္တသတ္တာနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုနော အာဝိဘာဝသဗ္ဘာဝတော. န ဟိ ‘‘ဌပေတွာ အရူပဘဝ’’န္တိ ဝါ ‘‘ဒွီသု ဘဝေသူ’’တိ ဝါ ဝုစ္စမာနေ ဒေသနာ သုခါဝဗောဓာ စ ဟောတီတိ.

247. 'එහා මෙහා සැරිසරන' යනු ඒ ඒ කටයුතු සඳහා එහෙන් මෙහෙන් සැරිසැරීමයි. ඉහත කී ප්‍රාසාදය මෙන් භික්ෂුවගේ රූප කාය දත යුතුය, මන්ද එහි පිහිටා බැලිය යුතු දේ දැකීම සිදු වන බැවිනි. ඇස් ඇති අයෙකුට දිව්‍ය චක්ෂුසය අධිගමනය කළ හැකිය. ඒ බව මෙසේ කියන ලදී: "මස් ඇස උපදවා ගැනීම, දිව්‍ය චක්ෂුසයට මගයි". දිව්‍ය චක්ෂුස ලැබූ භික්ෂුව දැකිය යුතු දේ දකින බැවින් ඇස් ඇති පුරුෂයෙකු වැනිය. ගෙයකට ඇතුළු වන්නාක් මෙන් මේ ආත්මභාවය නම් වූ ගෙයට ඇතුළු වීම 'උත්පත්තිය ලැබීම' යන්නයි. ගෙයකින් පිටවන්නාක් මෙන් මේ ආත්මභාවය නම් වූ ගෙයින් නික්ම යාම 'චුත වීම' යන්නයි. මෙහි අර්ථය එසේ දත යුතුය. 'එහා මෙහා සැරිසරන සත්ත්වයෝ' යනු නැවත නැවතත් සංසාරයේ සැරිසරන සත්ත්වයෝ ය. 'එතැන්හි උපන් සත්ත්වයෝ' යන්නෙන් ඒ ඒ භවයන්හි ඉපදී වැඩුණු සත්ත්වයන් ගැන කියවේ. මෙය දිව්‍ය චක්ෂුස් ඥානය පිළිබඳ කතාවක් නොවේද? මෙහි 'භව තුනෙහි' යනුවෙන් රූප රහිත (චතුර්වෝකාර) භවය ද ඇතුළත් කළේ මන්ද? යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර 'ඉදං' යනාදියෙන් දැක්වේ. එහි 'ඉදං' යනු 'භව තුනෙහි උපන් සත්ත්වයන්ගේ' යන වචනයයි. 'දේශනාවෙහි පහසුව පිණිස' යනු හුදෙක් දේශනාව ලස්සන කිරීමට පමණි. රූප රහිත භවයන්හි උපන් සත්ත්වයන් දිව්‍ය චක්ෂුසට විෂය නොවන බැවිනි. 'අරූප භවය හැර' හෝ 'භව දෙකෙහි' යැයි පැවසීමෙන් දේශනාව පහසුවෙන් තේරුම් ගත නොහැකි වන බැවිනි.

အာသဝက္ခယဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

ආසවක්ඛය ඥාන කථාවෙහි වර්ණනාවයි (ආස්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමේ ඥානය පිළිබඳ විස්තරය).

၂၄၈. ဝိပဿနာပါဒကန္တိ [Pg.269] ဝိပဿနာယ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ. ဝိပဿနာ စ တိဝိဓာ ဝိပဿကပုဂ္ဂလဘေဒေန. မဟာဗောဓိသတ္တာနဉှိ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာနဉ္စ ဝိပဿနာ စိန္တာမယဉာဏသံဝဒ္ဓိတာ သယမ္ဘုဉာဏဘူတာ, ဣတရေသံ သုတမယဉာဏသံဝဒ္ဓိတာ ပရောပဒေသသမ္ဘူတာ နာမ. သာ ‘‘ဌပေတွာ နေဝသညာနာသညာယတနံ အဝသေသရူပါရူပဇ္ဈာနာနံ အညတရတော ဝုဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိနာ အနေကဓာ, အရူပမုခဝသေန စတုဓာတုဝဝတ္ထာနေ ဝုတ္တာနံ တေသံ တေသံ ဓာတုပရိဂ္ဂဟမုခါနဉ္စ အညတရမုခဝသေန အနေကဓာ စ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ နာနာနယတော ဝိဘာဝိတာ. မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပန စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿမုခေန ပဘေဒဂမနတော နာနာနယံ သဗ္ဗညုတဉာဏသန္နိဿယဿ အရိယမဂ္ဂဉာဏဿ အဓိဋ္ဌာနဘူတံ ပုဗ္ဗဘာဂဉာဏဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေန္တံ ပရိဏတံ ဂစ္ဆန္တံ ပရမဂမ္ဘီရံ သဏှသုခုမတရံ အနညသာဓာရဏံ ဝိပဿနာဉာဏံ ဟောတိ, ယံ အဋ္ဌကထာသု ‘‘မဟာဝဇိရဉာဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ယဿ စ ပဝတ္တိဝိဘာဂေန စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿပ္ပဘေဒဿ ပါဒကဘာဝေန သမာပဇ္ဇိယမာနာ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသင်္ချာ ဒေဝသိကံ သတ္ထု ဝဠဉ္ဇနကသမာပတ္တိယော ဝုစ္စန္တိ, သွာယံ ဗုဒ္ဓါနံ ဝိပဿနာစာရော ပရမတ္ထမဉ္ဇုသာယံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၂၁၆) ဥဒ္ဒေသတော ဒဿိတော. အတ္ထိကေဟိ တတော ဂဟေတဗ္ဗော, ဣဓ ပန သာဝကာနံ ဝိပဿနာ အဓိပ္ပေတာ.

248. 'විපස්සනා පාදක' යනු විපස්සනාවට පදනම වූ (පදට්ඨාන වූ) බවයි. විදර්ශනා වඩන පුද්ගලයන් අනුව විදර්ශනාව තෙවැදෑරුම් වේ. මහා බෝධිසත්ත්වයන්ගේ සහ පසේබුදුවරුන්ගේ විදර්ශනාව චින්තාමය ඥානයෙන් වැඩුණු, ස්වයම්භූ ඥානයකි. අනෙක් අයගේ (ශ්‍රාවකයන්ගේ) විදර්ශනාව සුතමය ඥානයෙන් වැඩුණු, පරෝපදේශයෙන් (අන්‍යයන්ගේ උපදෙස් මගින්) ඇති වූවකි. එය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය හැර සෙසු රූපාරූපධ්‍යානයන්ගෙන් නැගී සිටීම ආදී වශයෙන් ද, අරූප මුඛය හෝ සතර මහා ධාතු නිර්වචනය කිරීමේදී පැවසු ඒ ඒ ධාතු පිරිසිඳ දැකීමේ ක්‍රම ඔස්සේ ද විවිධාකාරයෙන් විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. මහා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලාගේ විදර්ශනා ඥානය වූ කලී කෝටි ලක්ෂ විසිහතරක් වූ ආකාරයන්ගෙන් ප්‍රභේද වන බැවින් නානා විධ වූ ද, සර්වඥතා ඥානයට ආධාරක වූ ආර්ය මාර්ග ඥානයට පදනම වූ ද, පූර්වභාග ඥානයන් ගැබ් කරගත්, පරිණත වූ, පරම ගම්භීර වූ, ඉතා සියුම් වූ සහ අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ ඥානයකි. එය අටුවාවල 'මහාවජිර ඥානය' නමින් හැඳින්වේ. යම් ඥානයක පැවැත්ම කෝටි ලක්ෂ විසිහතරක් වූ ප්‍රභේදවලට පදනම වීමෙන්, බුදුරජාණන් වහන්සේ දිනපතා සමවදිනා වූ කෝටි ලක්ෂ විසිහතරක් වූ සමාපත්ති 'වළඤ්ජනක සමාපත්ති' ලෙස හැඳින්වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ එම විදර්ශනා චාරය විසුද්ධිමාර්ග සංවර්ණනාව වූ පරමත්ථමඤ්ජුසාවෙහි උද්දේශ වශයෙන් දක්වා ඇත. කැමති අය විසින් එය එතැනින් ගත යුතුය. මෙහිදී අදහස් කළේ ශ්‍රාවකයන්ගේ විදර්ශනාවයි.

အာသဝါနံ ခယဉာဏာယာတိ အာသဝါနံ ခေပနတော သမုစ္ဆိန္ဒနတော အာသဝက္ခယော, အရိယမဂ္ဂေါ, တတ္ထ ဉာဏံ အာသဝါနံ ခယဉာဏံ, တဒတ္ထံ တေနာဟ ‘‘အာသဝါနံ ခယဉာဏနိဗ္ဗတ္တနတ္ထာယာ’’တိ. အာသဝါ ဧတ္ထ ခီယန္တီတိ အာသဝါနံ ခယော နိဗ္ဗာနံ. ခေပေတိ ပါပဓမ္မေတိ ခယော, မဂ္ဂေါ. သော ပန ပါပက္ခယော အာသဝက္ခယေန ဝိနာ နတ္ထီတိ ‘‘ခယေ ဉာဏ’’န္တိ ဧတ္ထ ခယဂ္ဂဟဏေန အာသဝက္ခယော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ခယေ ဉာဏ’’န္တိအာဒိ. သမိတပါပေါ သမဏောတိ ကတွာ အာသဝါနံ ခီဏတ္တာ သမဏော နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အာသဝါနံ ခယာ သမဏော ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဖလ’’န္တိ. အာသဝဝဍ္ဎိယာ သင်္ခါရေ ဝဍ္ဎေန္တော ဝိသင်္ခါရတော သုဝိဒူရဝိဒူရောတိ ‘‘အာရာ သော အာသဝက္ခယာ’’တိ ဧတ္ထ အာသဝက္ခယပဒံ ဝိသင်္ခါရာဓိဝစနန္တိ အာဟ ‘‘အာသဝက္ခယာတိ ဧတ္ထ နိဗ္ဗာနံ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဘင်္ဂေါတိ [Pg.270] အာသဝါနံ ခဏနိရောဓော ‘‘အာသဝါနံ ခယော’’တိ ဝုတ္တောတိ ယောဇနာ.

'ආසවක්ඛය ඥානය පිණිස' යනු ආස්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමෙන් හා සහමුලින්ම සිඳ දැමීමෙන් 'ආසවක්ඛය' නම් වූ ආර්ය මාර්ගය ඇති වේ. එහි පවතින ඥානය ආසවක්ඛය ඥානයයි. ඒ අර්ථයෙන් 'ආස්‍රවයන් ක්ෂය කරන ඥානය උපදවා ගැනීම පිණිස' යැයි කියන ලදී. යමක ආස්‍රවයෝ ක්ෂය වෙත් ද එය 'ආසවක්ඛය' නම් වූ නිවනයි. පාප ධර්මයන් ක්ෂය කරන බැවින් මාර්ගය 'ක්ෂය' (ඛය) නම් වේ. එම පාපයන් ක්ෂය වීම ආස්‍රවයන් ක්ෂය වීමෙන් තොරව සිදු නොවන බැවින්, 'ඛයේ ඥානය' යන්නෙහි 'ක්ෂය' යන්නෙන් ආස්‍රවයන් ක්ෂය වීම අදහස් කළ බව 'ඛයේ ඥානං' යනාදියෙන් පැවසේ. පව් සංසිඳුවා ගත් තැනැත්තා ශ්‍රමණයා වන බැවින්, ආස්‍රවයන් ක්ෂය වීමෙන් ශ්‍රමණයා බවට පත්වන බැවින්, මෙහි 'ඵලය' ගැන කියවේ. ආස්‍රවයන් වැඩීමෙන් සංස්කාරයන් වඩන්නා වූ තැනැත්තා විසංස්කාර (නිවන) කෙරෙන් ඉතා ඈතය. එබැවින් 'ආස්‍රවයන් ක්ෂය වීමෙන් ඔහු දුරස් ය' යන්නෙහි 'ආසවක්ඛය' පදය විසංස්කාරයන්ට (නිවනට) නමකි. එබැවින් 'මෙහි ආසවක්ඛය යන්නෙන් නිවන පවසන ලදී' යැයි කීහ. 'භංග' යනු ආස්‍රවයන්ගේ ක්ෂණික නිරෝධය 'ආසවක්ඛය' ලෙස හැඳින්වීම බව මෙහි යෙදුමයි.

‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဒုက္ခဿ အရိယသစ္စဿ တဒါ ဘိက္ခုနော ပစ္စက္ခတော ဂဟိတဘာဝဒဿနံ. ‘‘ဧတ္တကံ ဒုက္ခ’’န္တိ တဿ ပရိစ္ဆိဇ္ဇဂ္ဂဟိတဘာဝဒဿနံ. ‘‘န ဣတော ဘိယျော’’တိ တဿ အနဝသေသေတွာ ဂဟိတဘာဝဒဿနံ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗမ္ပိ ဒုက္ခသစ္စ’’န္တိအာဒိ. သရသလက္ခဏပဋိဝေဓေနာတိ သဘာဝသင်္ခါတဿ လက္ခဏဿ အသမ္မောဟတော ပဋိဝိဇ္ဈနေန, အသမ္မောဟပဋိဝေဓောတိ စ. ယထာ တသ္မိံ ဉာဏေ ပဝတ္တေ ပစ္ဆာ ဒုက္ခသစ္စဿ သရူပါဒိပရိစ္ဆေဒေ သမ္မောဟော န ဟောတိ, တထာ ပဝတ္တိ, တေနာဟ ‘‘ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒုက္ခံ သမုဒေတိ ဧတသ္မာတိ ဒုက္ခသမုဒယော, တဏှာတိ အာဟ ‘‘တဿ စာ’’တိအာဒိ. ယံ ဌာနံ ပတွာတိ ယံ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂဿ အာရမ္မဏပစ္စယဋ္ဌေန ကာရဏဘူတံ အာဂမ္မ, ‘‘ပတွာ’’တိ စ တဒုဘယဝတော ပုဂ္ဂလဿ ပတ္တိ တဒုဘယဿ ပတ္တိ ဝိယာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ပတွာတိ ဝါ ပါပုဏနဟေတု. အပ္ပဝတ္တီတိ အပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တံ, တေ ဝါ နပ္ပဝတ္တန္တိ ဧတ္ထာတိ အပ္ပဝတ္တိ, နိဗ္ဗာနံ. တဿာတိ ဒုက္ခနိရောဓဿ. သမ္ပာပကန္တိ သစ္ဆိကရဏဝသေန သမ္မဒေဝ ပါပကံ.

‘මෙය දුකයි’ යනු දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය එකල භික්ෂුව විසින් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස වටහා ගත් බව දැක්වීමයි. ‘මෙපමණක් දුකයි’ යනු එහි සීමා පිරිසිඳ වටහා ගත් බව දැක්වීමයි. ‘මීට වඩා වැඩියක් නැත’ යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකොට එය වටහා ගත් බව දැක්වීමයි. එබැවින් ‘සියලු දුක්ඛ සත්‍යයම’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සාරස ලක්ෂණ පටිවේධයෙන්’ යනු ස්වභාවය නම් වූ ලක්ෂණය මුළා නොවී අවබෝධ කර ගැනීමෙන් හෙවත් අසම්මෝහ පටිවේධයෙනි. එම ඥානය පවතින විට පසුව දුක්ඛ සත්‍යයේ ස්වරූපය ආදිය වෙන්කර හඳුනා ගැනීමේදී මුළාවක් නොවන පරිදි එය පවතියි. එබැවින් ‘යථාභූතව (සැබෑ ලෙසම) දැනගනියි’ යැයි පවසන ලදී. යමකින් දුක හටගනීද එය දුක්ඛ සමුදයයි, එනම් තණ්හාවයි; එබැවින් ‘ඔහුගේද’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘යම් ස්ථානයකට පැමිණ’ යනු මාර්ගයට අරමුණු ප්‍රත්‍යයක් වී හේතු වූ නිවනට පැමිණීමයි. මෙහි ‘පැමිණ’ යන්නෙන් එම මාර්ගය හා නිවන යන දෙකම ඇති පුද්ගලයාගේ පැමිණීම එම දෙකෙහිම පැමිණීමක් වැනි යැයි සලකා පවසන ලදී. එසේත් නැත්නම් ‘පැමිණ’ යනු පැමිණීමට හේතුවයි. ‘අප්පවත්ති’ යනු නොපැවැත්මේ නිමිත්තයි, නැතහොත් එහි මේවා නොපවතින බැවින් ‘අප්පවත්ති’ නම් වූ නිවනයි. ‘එහි’ යනු දුක්ඛ නිරෝධය පිළිබඳවයි. ‘සම්පාපකං’ යනු සාක්ෂාත් කිරීම් වශයෙන් මැනවින් පැමිණීමයි.

ကိလေသဝသေနာတိ အာသဝသင်္ခါတကိလေသဝသေန. ယသ္မာ အာသဝါနံ ဒုက္ခသစ္စပရိယာယော တပ္ပရိယာပန္နတ္တာ, သေသသစ္စာနဉ္စ တံသမုဒယာဒိပရိယာယော အတ္ထိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပရိယာယတော’’တိ. ဒဿေန္တော သစ္စာနီတိ ယောဇနာ. အာသဝါနံယေဝ စေတ္ထ ဂဟဏံ ‘‘အာသဝါနံ ခယဉာဏာယာ’’တိ အာရဒ္ဓတ္တာ. တထာ ဟိ ‘‘ကာမာသဝါပိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၄၈; မ. နိ. ၁.၄၃၃; မ. နိ. ၃.၁၉) အာသဝဝိမုတ္တိသီသေနေဝ သဗ္ဗကိလေသဝိမုတ္တိ ဝုတ္တာ. ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ယထာဘူတံ ပဇနာတီ’’တိအာဒိနာ မိဿကမဂ္ဂေါ ဣဓ ကထိတောတိ ‘‘သဟ ဝိပဿနာယ ကောဋိပ္ပတ္တံ မဂ္ဂံ ကထေသီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဇာနတော ပဿတော’’တိ ဣမိနာ ပရိညာသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယာ ဝုတ္တာ. ‘‘ဝိမုစ္စတီ’’တိ ဣမိနာ ပဟာနာဘိသမယော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဣမိနာ မဂ္ဂက္ခဏံ ဒဿေတီ’’တိ. ‘‘ဇာနတော ပဿတော’’တိ ဝါ ဟေတုနိဒ္ဒေသောယံ. ဇာနနဟေတု ဒဿနဟေတု ကာမာသဝါပိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီတိ ယောဇနာ. ဓမ္မာနဉှိ သမာနကာလိကာနမ္ပိ ပစ္စယပ္ပစ္စယုပ္ပန္နတာ သဟဇာတကောဋိယာ လဗ္ဘတီတိ. ဘဝါသဝဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ ဘဝရာဂဿ ဝိယ ဘဝဒိဋ္ဌိယာပိ သမဝရောဓောတိ ဒိဋ္ဌာသဝဿာပိ [Pg.271] သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ခီဏာ ဇာတီတိအာဒီဟိ ပဒေဟိ. တဿာတိ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏဿ. ဘူမိန္တိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ.

‘ක්ලේශයන්ගේ වශයෙන්’ යනු ආසව නමින් හැඳින්වෙන ක්ලේශයන්ගේ වශයෙනි. ආසවයන්ට දුක්ඛ සත්‍ය පර්යාය ඇත්තේ ඒවා දුක්ඛ සත්‍යයට ඇතුළත් වන බැවිනි, සෙසු සත්‍යයන්ටද එහි සමුදය ආදී පර්යායන් ඇත. එබැවින් ‘පර්යාය වශයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. ‘සත්‍යයන් දක්වමින්’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙහි ආසවයන්ම ගනු ලැබුවේ ‘ආසවයන්ගේ ක්ෂය වීමේ ඥානය සඳහා’ වීර්යය ආරම්භ කළ බැවිනි. එසේම ‘කාමාසවයන්ගෙන්ද සිත මිදෙයි’ යනාදියෙන් ආසව විමුක්තිය ප්‍රමුඛ කොට ගෙන සියලු ක්ලේශයන්ගෙන් මිදීම වදාරන ලදී. ‘මෙය දුකයි කියා යථාභූතව දැනගනියි’ යනාදියෙන් මෙහි විදර්ශනාව හා මිශ්‍ර වූ මාර්ගය කියන ලද බැවින් ‘විදර්ශනාව සමඟ මුදුන්පත් වූ මාර්ගය ප්‍රකාශ කළේය’ යැයි කියන ලදී. ‘දන්නා වූ දක්නා වූ’ යන්නෙන් පිරිඤ්ඤා (පිරිසිඳ දැනීම), සාක්ෂාත් කිරීම සහ භාවනා අභිසමය යන කාර්යයන් පවසන ලදී. ‘මිදෙයි’ යන්නෙන් ප්‍රහාණ අභිසමය පවසන ලදී; එබැවින් ‘මොහු මාර්ග ක්ෂණය දක්වයි’ යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැත්නම් ‘දන්නා වූ දක්නා වූ’ යනු හේතු දැක්වීමකි. දැනගැනීමේ හේතුවෙන් සහ දැකීමේ හේතුවෙන් කාමාසවයන්ගෙන්ද සිත මිදෙයි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එකම කාලයක පවතින ධර්මයන්හි පවා ප්‍රත්‍ය සහ ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් බව සහජාත ක්‍රමයට ලැබෙන බැවිනි. මෙහි භවාසවය ගැනීමේදී භවරාගය මෙන්ම භවදිට්ඨියද ඇතුළත් වන බැවින් දිට්ඨාසවයද මෙහි සංග්‍රහ වන බව දත යුතුය. ‘ජාතිය ක්ෂය විය’ යනාදී පදවලින් පවසන්නේ එම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය පිළිබඳවයි. ‘භූමිය’ යනු පැවැත්මේ ස්ථානයයි.

ယေနာဓိပ္ပာယေန ‘‘ကတမာ ပနဿာ’’တိအာဒိနာ စောဒနာ ကတာ, တံ ဝိဝရန္တော ‘‘န တာဝဿာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ န တာဝဿ အတီတာ ဇာတိ ခီဏာ မဂ္ဂဘာဝနာယာတိ အဓိပ္ပာယော. တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘ပုဗ္ဗေဝ ခီဏတ္တာ’’တိ. န အနာဂတာ အဿ ဇာတိ ခီဏာတိ ယောဇနာ. န အနာဂတာတိ စ အနာဂတဘာဝသာမညံ ဂဟေတွာ လေသေန စောဒေတိ, တေနာဟ ‘‘အနာဂတေ ဝါယာမာဘာဝတော’’တိ. အနာဂတဝိသေသော ပနေတ္ထ အဓိပ္ပေတော, တဿ စ ခေပနေ ဝါယာမောပိ လဗ္ဘတေဝ, တေနာဟ ‘‘ယာ ပန မဂ္ဂဿာ’’တိအာဒိ. ဧကစတုပဉ္စဝေါကာရဘဝေသူတိ ဘဝတ္တယဂ္ဂဟဏံ ဝုတ္တနယေန အနဝသေသတော ဇာတိယာ ခီဏဘာဝဒဿနတ္ထံ. တန္တိ ယထာဝုတ္တံ ဇာတိံ. သောတိ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု.

යම් අදහසකින් ‘ඇයගේ කවරක්ද’ යනාදියෙන් ප්‍රශ්න කිරීමක් කරන ලද්දේ ද, එය විවෘත කරමින් ‘ඇයට තවම’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි අදහස නම්, මාර්ග භාවනාවෙන් ඇයගේ අතීත ජාතිය (උපත) තවම ක්ෂය නොවූ බවයි. එහි හේතුව ලෙස ‘කලින්ම ක්ෂය වූ බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඇයගේ අනාගත ජාතිය ක්ෂය නොවීය’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අනාගතය නැත’ යන්නෙන් අනාගත භවයේ පොදු බව ගෙන උපක්‍රමයකින් චෝදනා කරයි; එබැවින් ‘අනාගතයෙහි උත්සාහයක් නැති බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. මෙහි අදහස් කරන්නේ විශේෂ අනාගතයක් ගැනයි, එය නැති කිරීමට උත්සාහයක්ද ලැබිය හැක්කේමය. එබැවින් ‘මාර්ගයේ යම්...’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ඒකවෝකාර, චතුවෝකාර සහ පංචවෝකාර භවයන්හි’ යනු ඉහත කී ක්‍රමයට තුන් භවයෙහිම කිසිවක් ඉතිරි නොකොට ජාතිය ක්ෂය වූ බව පෙන්වීම සඳහායි. ‘එය’ යනු ඉහත කී ජාතියයි. ‘ඔහු’ යනු ක්ෂීණාස්‍රව වූ භික්ෂුවයි.

ဗြဟ္မစရိယဝါသော နာမ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ နိဗ္ဗတ္တနံ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ပရိဝုတ္ထ’’န္တိ. သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စတူသု သစ္စေသု ပရိညာဒိကိစ္စသာဓနဝသေန ပဝတ္တမာနာယ သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒီနမ္ပိ ဒုက္ခသစ္စေ ပရိညာဘိသမယာနုဂုဏာ ပဝတ္တိ, ဣတရသစ္စေသု စ နေသံ ပဟာနာဘိသမယာဒိပဝတ္တိ ပါကဋာ ဧဝ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘စတူသု သစ္စေသု စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ပရိညာပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဝသေနာ’’တိ. ဒုက္ခနိရောဓမဂ္ဂေသု ပရိညာသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာ ယာဝဒေဝ သမုဒယပ္ပဟာနတ္ထာယာတိ အာဟ ‘‘တေန တေန မဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗကိလေသာ ပဟီနာ’’တိ. ဣတ္ထတ္တာယာတိ ဣမေ ပကာရာ ဣတ္ထံ, တဗ္ဘာဝေါ ဣတ္ထတ္တံ, တဒတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေ ပန ပကာရာ အရိယမဂ္ဂဗျာပါရဘူတာ ပရိညာဒယော ဣဓာဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ သောဠသကိစ္စဘာဝါယာ’’တိ. တေ ဟိ မဂ္ဂံ ပစ္စဝေက္ခတော မဂ္ဂါနုဘာဝေန ပါကဋာ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ပရိညာဒီသု စ ပဟာနမေဝ ပဓာနံ တဒတ္ထတ္တာ ဣတရေသန္တိ အာဟ ‘‘ကိလေသက္ခယဘာဝါယ ဝါ’’တိ. ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏဝသေန ဝါ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ ဣတ္ထတ္တာယာတိ နိဿက္ကေ သမ္ပဒါနဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ဣတ္ထဘာဝတော’’တိ. အပရန္တိ အနာဂတံ. ဣမေ ပန စရိမကတ္တဘာဝသင်္ခါတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ပရိညာတာ တိဋ္ဌန္တိ, ဧတေန တေသံ အပ္ပတိဋ္ဌတံ ဒဿေတိ. အပရိညာမူလိကာ ဟိ ပတိဋ္ဌာ. ယထာဟ ‘‘ကဗဠီကာရေ စေ ဘိက္ခဝေ အာဟာရေ အတ္ထိ ရာဂေါ အတ္ထိ နန္ဒီ အတ္ထိ [Pg.272] တဏှာ, ပတိဋ္ဌိတံ တတ္ထ ဝိညာဏံ ဝိရူဠှ’’န္တိအာဒိ. (သံ. နိ. ၂.၆၄; ကထာ. ၂၉၆; မဟာနိ. ၇) တေနေဝါဟ ‘‘ဆိန္နမူလကာ ရုက္ခာ ဝိယာ’’တိအာဒိ.

‘බ්‍රහ්මචරිය වාසය’ යනු උසස් කොට දැක්වීමෙන් මාර්ග බ්‍රහ්මචරිය සම්පූර්ණ කිරීමම බැවින් ‘වාසය කරන ලදී’ යැයි පවසන ලදී. සතර සත්‍යයන් විෂයෙහි පිරිසිඳ දැනීම (පිරිඤ්ඤා) ආදී කාර්යයන් ඉටු කිරීම් වශයෙන් පවතින සම්මා දිට්ඨිය ඇති කල්හි, සම්මා සංකප්ප ආදී සෙසු මාර්ගාංගයන්ගේද දුක්ඛ සත්‍යයෙහි පිරිඤ්ඤා අභිසමයට අනුකූලව පැවතීමත්, සෙසු සත්‍යයන්හිදී ඒවායේ ප්‍රහාණ අභිසමය ආදී වශයෙන් පැවතීමත් පැහැදිලිය. එබැවින් ‘සතර සත්‍යයන්හි සතර මාර්ගයන්ගෙන් පිරිඤ්ඤා, ප්‍රහාණ, සාක්ෂාත් කිරීම සහ භාවනා වශයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. දුක්ඛ නිරෝධය සහ මාර්ගයෙහි පිරිසිඳ දැනීම සහ සාක්ෂාත් කිරීම සිදු වන්නේ හුදෙක් සමුදය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිසම බැවින් ‘එම එම මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු ක්ලේශයෝ ප්‍රහීණ වූහ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඉත්ථත්තාය’ යනු මේ ආකාරයන් මෙසේය, එහි ස්වභාවය ‘ඉත්ථත්තය’ යි, ඒ සඳහාය යන්නයි. මෙහි අදහස් කරන්නේ ආර්ය මාර්ගයේ ක්‍රියාකාරීත්වය වූ පිරිසිඳ දැනීම් ආදී සොළොස් (දහසය) වැදෑරුම් කාර්යයන්ය; එබැවින් ‘මෙසේ දහසය වැදෑරුම් කාර්යයන් සඳහා’ යැයි පවසන ලදී. මාර්ගය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන විට ඒවා මාර්ගයේ අනුභාවයෙන් ප්‍රකටව පවතියි. පිරිසිඳ දැනීම් ආදියෙහි ප්‍රහාණයම ප්‍රධාන වේ, සෙසු කාර්යයන් ඒ සඳහාම වන බැවිනි; එබැවින් ‘ක්ලේශයන් ක්ෂය වීම සඳහා’ යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් ප්‍රහීණ වූ ක්ලේශයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් වශයෙන් මෙසේ වදාරන ලදී. දෙවැනි විකල්පයේදී ‘ඉත්ථත්තාය’ යනු නිපාතයක් ලෙස සම්ප්‍රදාන අර්ථය දෙන බව පවසමින් ‘මේ ස්වභාවයෙන්’ යැයි වදාරන ලදී. ‘අපරං’ යනු අනාගතයයි. චරිමක ආත්මභාවය නම් වූ මේ පංචස්කන්ධයෝ පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ පවතිති; මෙයින් ඔවුන්ගේ නැවත නොපිහිටීම පෙන්වයි. මක්නිසාද යත්, පැවැත්ම පදනම් වන්නේ පිරිසිඳ නොදැනීම මතය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පරිදි ‘මහණෙනි, ඉදින් කබලිංකාර ආහාරයෙහි රාගය ඇත්නම්, නන්දිය ඇත්නම්, තණ්හාව ඇත්නම්, එහි විඤ්ඤාණය පිහිටයි, වැඩෙයි’ යනාදිය මෙයට නිදසුනකි. එබැවින් ‘මුල් සිඳ දැමූ ගස් මෙන්’ යනාදිය පවසන ලදී.

၂၄၉. ပဗ္ဗတမတ္ထကေတိ ပဗ္ဗတသိခရေ. တဉှိ ယေဘုယျေန သင်္ခိတ္တံ သင်္ကုစိတံ ဟောတီတိ ပါဠိယံ ‘‘ပဗ္ဗတသင်္ခေပေ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဗ္ဗတပရိယာပန္နော ဝါ ပဒေသော ပဗ္ဗတသင်္ခေပေါ. အနာဝိလောတိ အကာလုသိယော, သာ စဿ အနာဝိလတာ ကဒ္ဒမာဘာဝေန ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နိက္ကဒ္ဒမော’’တိ. သိပ္ပိယောတိ သုတ္တိယော. သမ္ဗုကာတိ သင်္ခလိကာ. ဌိတာသုပိ နိသိန္နာသုပိ ဂါဝီသု. ဝိဇ္ဇမာနာသူတိ လဗ္ဘမာနာသု, ဣတရာ ဌိတာပိ နိသိန္နာပိ ‘‘စရန္တီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ သဟစရဏနယေန. တိဋ္ဌန္တမေဝ, န ပန ကဒါစိပိ စရန္တံ. ဒွယန္တိ သိပ္ပိသမ္ဗုကံ, မစ္ဆဂုမ္ဗန္တိ ဣဒံ ဥဘယံ. တိဋ္ဌန္တန္တိ ဝုတ္တံ စရန္တံ ပီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဣတရဉ္စ ဒွယ’’န္တိ စ ယထာဝုတ္တမေဝ သိပ္ပိသမ္ဗုကာဒိဒွယံ ဝဒတိ. တဉှိ စရတီတိ. ကိံ ဝါ ဣမာယ သဟစရိယာယ, ယထာလာဘဂ္ဂဟဏံ ပနေတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သက္ခရကထလဿ ဟိ ဝသေန တိဋ္ဌန္တန္တိ. သိပ္ပိသမ္ဗုကဿ မစ္ဆဂုမ္ဗဿ စ ဝသေန တိဋ္ဌန္တမ္ပိ စရန္တံ ပီတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

249. ‘පබ්බතමත්ථකේ’ යනු පර්වත මුදුනෙහි යන්නයි. එය බොහෝ විට සංක්ෂිප්තව හා සංකෝචනය වී පවතින බැවින් පාලියෙහි ‘පබ්බතසංඛේපේ’ (පර්වත සංක්ෂේපයෙහි) යැයි පවසන ලදී. පර්වතයට අයත් වූ ප්‍රදේශය ද පර්වත සංක්ෂේපය නමි. ‘අනාවිලෝ’ යනු මඩ රහිත නිරවුල් බවයි. එම නිරවුල් බව මඩ නැති බැවින් සිදුවන නිසා ‘නික්කද්දමෝ’ (මඩ රහිත) යැයි පවසන ලදී. ‘සිප්පියෝ’ යනු බෙල්ලන්ය. ‘සම්බුකා’ යනු හක්බෙල්ලන් හෝ ගොළුබෙල්ලන්ය. සිටගෙන සිටින හෝ ලැග සිටින ගවයන් සම්බන්ධයෙනි. ‘විජ්ජමානාසු’ යනු ලැබෙන කල්හි යන්නයි. අන්‍ය වූ සිටගෙන සිටින හෝ ලැග සිටින ගවයන් ද සහචරණ න්‍යාය අනුව ‘හැසිරෙන්නේය’ (චරන්ති) යැයි කියනු ලැබේ. සිටගෙනම සිටින්නේය, කිසි විටෙකත් නොහැසිරෙන්නේය යන්නයි. ‘ද්වයං’ යනු සිප්පි හා සම්බුක යන දෙවර්ගයයි. ‘මච්ඡගුම්බං’ යනු ද මේ දෙවර්ගයමයි. ‘තිට්ඨන්තං’ (සිටින) යැයි කීවද හැසිරෙන දේ ද එයට ඇතුළත් වේ යන්න අදහසයි. ‘ඉතරඤ්ච ද්වයං’ යන්නෙන් කලින් කී සිප්පි-සම්බුකා යන දෙවර්ගයම පවසයි. මක්නිසාද යත් ඒවා හැසිරෙන බැවිනි. එසේත් නැතිනම් මේ සහචරණ න්‍යායෙන් ඇති වැඩක් නැත, මෙහිදී තමන්ට ලැබෙන අයුරින් අර්ථය ගත යුතුය. බොරළු හා කැට කැබිලිති නිසා ‘තිට්ඨන්තං’ (සිටින) යන්න යෙදේ. සිප්පි, සම්බුක සහ මත්ස්‍ය සමූහයා නිසා සිටින්නා වූ ද හැසිරෙන්නා වූ ද යන අර්ථය මෙහි යෙදිය යුතුය.

တေသံ ဒသန္နံ ဉာဏာနံ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ အာရမ္မဏဝိဘာဂေ, တေသု ဝါ ဉာဏေသု. ဘူမိဘေဒတော, ကာလဘေဒတော, သန္တာနဘေဒတော စာတိ သတ္တဝိဓာရမ္မဏံ ဝိပဿနာဉာဏံ. ‘‘ရူပါယတနမတ္တမေဝါ’’တိ ဣဒံ တဿ ဉာဏဿ အဘိနိမ္မိယမာနေ မနောမယေ ကာယေ ရူပါယတနမေဝါရဗ္ဘ ပဝတ္တနတော ဝုတ္တံ, န တတ္ထ ဂန္ဓာယတံ အာဒီနံ အဘာဝတော. န ဟိ ရူပကလာပေါ ဂန္ဓာယတံ အာဒိရဟိတော အတ္ထိ. ပရိနိပ္ဖန္နမေဝ နိမ္မိတရူပံ, တေနာဟ ‘‘ပရိတ္တပစ္စုပ္ပန္နဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏ’’န္တိ. အာသဝက္ခယဉာဏံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏမေဝ သမာနံ ပရိတ္တတ္တိကဝသေန အပ္ပမာဏာရမ္မဏံ, အဇ္ဈတ္တတ္တိကဝသေန ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏံ, အတီတတ္တိကဝသေန နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏဉ္စ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အပ္ပမာဏဗဟိဒ္ဓါနဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏ’’န္တိ. ကူဋော ဝိယ ကူဋာဂါရဿ ဘဂဝတော ဒေသနာယ အရဟတ္တံ ဥတ္တမင်္ဂဘူတန္တိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တနိကူဋေနာ’’တိ. ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသီတိ တိတ္ထကရမတဟရဝိဘာဝိနိံ နာနာဝိဓကုဟနလပနာဒိမိစ္ဆာဇီဝဝိဒ္ဓံသိနိံ တိဝိဓသီလာလင်္ကတံ ပရမသလ္လေခပဋိပတ္တိဒီပနိံ ဈာနာဘိညာဒိဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဝိဘူသိတံ စုဒ္ဒသဝိဓမဟာသာမညဖလပဋိမဏ္ဍိတံ အနညသာဓာရဏံ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

එම දස වැදෑරුම් ඥානයන්ගේ (අර්ථයයි). එහි යනු ඒ ආරම්මණ විභාගයෙහි හෝ ඒ ඥානයන්හි යන්නයි. භූමි භේදය, කාල භේදය සහ සන්තාන භේදය අනුව විදර්ශනා ඥානය සප්තවිධ ආරම්මණ සහිත වෙයි. ‘රූපයතනමත්තමේවා’ (රූප ආයතනය පමණක්ම) යන්න ඒ ඥානයට අයත් මනෝමය කය නිර්මාණය කිරීමේදී රූප ආයතනයම අරමුණු කරගෙන පවතින බැවින් පවසන ලද්දකි. එහි ගන්ධායතන ආදිය නොමැති නිසා එසේ කීවා නොවේ. ගන්ධායතන ආදියෙන් තොර රූප කලාපයක් නොමැති බැවිනි. නිර්මිත රූපය පරිනිෂ්පන්න රූපයක්ම වේ. එබැවින් ‘පරිත්ත පච්චුප්පන්න බහිද්ධාරම්මණ’ (කුඩා වූ, වර්තමාන වූ, බාහිර අරමුණු සහිත) යැයි කියන ලදී. ආසවක්ඛය ඥානය නිර්වාණය අරමුණු කරගත්තක් වුවද, පරිත්ත (කුඩා) ත්‍රිකය වශයෙන් අප්‍රමාණ අරමුණු ඇත්තක් ද, අධ්‍යාත්මික ත්‍රිකය වශයෙන් බාහිර අරමුණු ඇත්තක් ද, අතීත ත්‍රිකය වශයෙන් කිව නොහැකි අරමුණු ඇත්තක් ද වන බැවින් ‘අප්පමාණ බහිද්ධා නවත්තබ්බාරම්මණ’ යැයි කියන ලදී. කූටාගාරයක මුදුන මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාවෙහි අර්හත්වය උත්තමාංගය (මුදුන) වන හෙයින් ‘අරහත්තනිකූටේන’ (අර්හත්වය නමැති මුදුනෙන්) යැයි කියන ලදී. දේශනාව අවසන් කළ සේක යනු තීර්ථකයන්ගේ මතයන් දුරු කරන්නා වූ, විවිධ වූ කපටිකම් හා ප්‍රලාප ආදී මිථ්‍යා ආජීවයන් විනාශ කරන්නා වූ, ත්‍රිවිධ ශීලයෙන් අලංකාර වූ, උතුම් සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව පැහැදිලි කරන්නා වූ, ධ්‍යාන අභිඥා ආදී උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයෙන් විභූෂිත වූ, දහහතර වැදෑරුම් මහා සාමණ්‍ය ඵලයන්ගෙන් ප්‍රතිමණ්ඩිත වූ අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ දේශනාව නිමවා වදාළ සේක.

အဇာတသတ္တုဥပါသကတ္တပဋိဝေဒနာကထာဝဏ္ဏနာ

අජාතශත්‍රූ රජු උපාසකයෙකු බවට පත්වීම පිළිබඳ කථා වර්ණනාවයි.

၂၅၀. အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနန္တိ [Pg.273] အာဒိဉ္စ မဇ္ဈဉ္စ ပရိယောသာနဉ္စ. သက္ကစ္စံ သဂါရဝံ. အာရဒ္ဓံ ဓမ္မသင်္ဂါဟကေဟိ.

250. ‘ආදිමජ්ඣපරියෝසානං’ යනු ආරම්භය, මධ්‍යය සහ අවසානයයි. ‘සක්කච්චං’ යනු ගෞරව සහිතවය. ධර්ම සංගායකයන් වහන්සේලා විසින් ආරම්භ කරන ලදී.

အဘိက္ကန္တာ ဝိဂတာတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ခယေ ဒိဿတီ’’တိ. တထာ ဟိ ‘‘နိက္ခန္တော ပဌမော ယာမော’’တိ ဥပရိ ဝုတ္တံ. အဘိက္ကန္တတရောတိ အတိဝိယ ကန္တတရော မနောရမော, တာဒိသော စ သုန္ဒရော ဘဒ္ဒကော နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သုန္ဒရေ ဒိဿတီ’’တိ. ကောတိ ဒေဝနာဂယက္ခဂန္ဓဗ္ဗာဒီသု ကော ကတမော. မေတိ မမ. ပါဒါနီတိ ပါဒေ. ဣဒ္ဓိယာတိ ဣမာယ ဧဝရူပါယ ဒေဝိဒ္ဓိယာ. ယသသာတိ ဣမိနာ ဧဒိသေန ပရိဝါရေန, ပရိဇနေန စ. ဇလန္တိ ဝိဇ္ဇောတမာနော. အဘိက္ကန္တေနာတိ အတိဝိယ ကန္တေန ကမနီယေန အဘိရူပေန. ဝဏ္ဏေနာတိ ဆဝိဝဏ္ဏေန သရီရဝဏ္ဏနိဘာယ. သဗ္ဗာ ဩဘာသယံ ဒိသာတိ ဒသပိ ဒိသာ ပဘာသေန္တော စန္ဒော ဝိယ, သူရိယော ဝိယ စ ဧကောဘာသံ ဧကာလောကံ ကရောန္တောတိ ဂါထာယ အတ္ထော. အဘိရူပေတိ ဥဠာရရူပေ သမ္ပန္နရူပေ.

‘අභික්කන්තා’ යනු පහව ගිය යන අර්ථය නිසා ‘ක්ෂය වීමේදී දැක්වේ’ යැයි කියන ලදී. එබැවින් ‘පළමු යාමය ඉක්ම ගියේය’ (නික්ඛන්තෝ පඨමෝ යාමෝ) යැයි මතුයෙහි කියන ලදී. ‘අභික්කන්තතරෝ’ යනු අතිශයින් මනරම් වූ යන්නයි. එවැනි වූ සුන්දර දෙය ‘භද්දක’ (යහපත්) නම් වේ. එබැවින් ‘සුන්දරත්වයෙහි දැක්වේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘කෝ’ යනු දේව, නාග, යක්ෂ, ගාන්ධර්ව ආදීන් අතරින් කවරෙක්ද යන්නයි. ‘මේ’ යනු මාගේ යන්නයි. ‘පාදානි’ යනු පාදයන්ය. ‘ඉද්ධියා’ යනු මේ ආකාර වූ දේව ඉද්ධියෙනි. ‘යසසා’ යනු මෙවැනි වූ පිරිවරින් හා මෙහෙකරුවන්ගෙනි. ‘ජලං’ යනු බබළමින් යන්නයි. ‘අභික්කන්තේන’ යනු ඉතා කාන්ත වූ මනහර රූපයෙන් යුක්තවය. ‘වණ්ණේන’ යනු ශරීර වර්ණයෙන් හෙවත් ශරීර ප්‍රභාවෙන් යුක්තවය. ‘සබ්බා ඕභාසයං දිසා’ යනු දස දිශාවන්ම බබළවමින් චන්ද්‍රයා මෙන් ද, සූර්යයා මෙන් ද එකම ආලෝකයක් කරමින් යන්න ගාථාවේ අර්ථයයි. ‘අභිරූපේ’ යනු උදාර වූ රූපයෙන් හෙවත් පරිපූර්ණ රූපයකින් යුක්තව යන්නයි.

‘‘စောရော စောရော, သပ္ပော သပ္ပော’’တိအာဒီသု ဘယေ အာမေဍိတံ, ‘‘ဝိဇ္ဈ ဝိဇ္ဈ, ပဟရ ပဟရာ’’တိအာဒီသု ကောဓေ, ‘‘သာဓု သာဓူတိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၂၇; သံ. နိ. ၂.၁၂၇; ၃.၃၅; ၅.၁၀၀၅) ပသံသာယံ, ‘‘ဂစ္ဆ ဂစ္ဆ, လုနာဟိ လုနာဟီ’’တိအာဒီသု တုရိတေ, ‘‘အာဂစ္ဆ အာဂစ္ဆာ’’တိအာဒီသု ကောတူဟလေ, ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါတိ စိန္တေန္တော’’တိအာဒီသု (ဗု. ဝံ. ၄၄) အစ္ဆရေ, ‘‘အဘိက္ကမထာယသ္မန္တော အဘိက္ကမထာယသ္မန္တော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၂၀; အ. နိ. ၉.၁၁) ဟာသေ, ‘‘ကဟံ ဧကပုတ္တက ကဟံ ဧကပုတ္တကာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၆၃) သောကေ, ‘‘အဟော သုခံ အဟော သုခ’’န္တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၂၀; ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅; စူဠဝ. ၃၃၂) ပသာဒေ. စ-သဒ္ဒေါ အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထော, တေန ဂရဟာအသမ္မာနာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တတ္ထ ‘‘ပါပေါ ပါပေါ’’တိအာဒီသု ဂရဟာယံ, ‘‘အဘိရူပက အဘိရူပကာ’’တိအာဒီသု အသမ္မာနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

‘සොරා සොරා, සර්පයා සර්පයා’ යනාදී තැන්වල බිය නිසා ද්විත්ව (ආමේඩිත) කොට පවසනු ලැබේ. ‘විදිනු විදිනු, පහර දෙනු පහර දෙනු’ යනාදී තැන්වල කෝපය නිසා ද, ‘සාධු සාධු’ යනාදී තැන්වල ප්‍රශංසාව පිණිස ද, ‘යනු යනු, කපනු කපනු’ යනාදී තැන්වල ඉක්මන් වීම නිසා ද, ‘එනු එනු’ යනාදී තැන්වල කුතුහලය නිසා ද, ‘බුද්ධෝ බුද්ධෝ යැයි සිතමින්’ යනාදී තැන්වල ආශ්චර්යය නිසා ද, ‘ඉදිරියට වැඩිය මැනව ආයුෂ්මතුනි, ඉදිරියට වැඩිය මැනව ආයුෂ්මතුනි’ යනාදී තැන්වල සතුට (හාසය) නිසා ද, ‘කොහේද එකම පුතුණුවනි, කොහේද එකම පුතුණුවනි’ යනාදී තැන්වල ශෝකය නිසා ද, ‘අහෝ සැපය, අහෝ සැපය’ යනාදී තැන්වල ප්‍රසාදය නිසා ද ද්විත්ව කොට කියවේ. ‘ච’ ශබ්දය මෙහි නොකියවුණු දේ එකතු කිරීමේ අර්ථය ගනියි, ඒ අනුව ගැරහීම හා අගෞරවය ආදිය ද මෙයට ඇතුළත් කරගත යුතුය. එහිදී ‘පාපියා පාපියා’ යනාදියෙන් ගැරහීම ද, ‘රූපවතා රූපවතා’ (උපහාසයෙන්) යනාදියෙන් අගෞරවය ද දැක්වේ.

နယိဒံ အာမေဍိတဝသေန ဒွိက္ခတ္တုံ ဝုတ္တံ, အထ ခေါ အတ္ထဒွယဝသေနာတိ ဒဿေန္တော ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ ‘‘အဘိက္ကန္တ’’န္တိ ဝစနံ အပေက္ခိတွာ နပုံသကလိင်္ဂဝသေန ဝုတ္တံ. တံ ပန ဘဂဝတော ဝစနံ ဓမ္မဿ ဒေသနာတိ ကတွာ [Pg.274] တထာ ဝုတ္တံ. အတ္ထမတ္တဒဿနံ ဝါ ဧတံ, တသ္မာ အတ္ထဝသေနေတ္ထ လိင်္ဂဝိဘတ္တိပရိဏာမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ဒေါသနာသနတောတိ ရာဂါဒိကိလေသဝိဓမနတော. ဂုဏာဓိဂမနတောတိ သီလာဒိဂုဏာနံ သမ္ပာဒနတော. ယေ ဂုဏေ ဒေသနာ အဓိဂမေတိ, တေသု ပဓာနဘူတာ ဒဿေတဗ္ဗာတိ တေ ပဓာနဘူတေ တာဝ ဒဿေတုံ ‘‘သဒ္ဓါဇနနတော ပညာဇနနတော’’တိ ဝုတ္တံ. သဒ္ဓါပမုခါ ဟိ လောကိယာ ဂုဏာ ပညာပမုခါ လောကုတ္တရာ. သီလာဒိအတ္ထသမ္ပတ္တိယာ သာတ္ထတော. သဘာဝနိရုတ္တိသမ္ပတ္တိယာ သဗျဉ္ဇနတော. သုဝိညေယျသဒ္ဒပယောဂတာယ ဥတ္တာနပဒတော. သဏှသုခုမဘာဝေန ဒုဗ္ဗိညေယျတ္ထတာယ ဂမ္ဘီရတ္ထတော. သိနိဒ္ဓမုဒုမဓုရသဒ္ဒပယောဂတာယ ကဏ္ဏသုခတော. ဝိပုလဝိသုဒ္ဓပေမနီယတ္ထတာယ ဟဒယင်္ဂမတော. မာနာတိမာနဝိဓမနေန အနတ္တုက္ကံသနတော. ထမ္ဘသာရမ္ဘနိမ္မဒ္ဒနေန အပရဝမ္ဘနတော. ဟိတာဓိပ္ပာယပ္ပဝတ္တိယာ, ပရေသံ ရာဂပရိဠာဟာဒိဝူပဂမနေန စ ကရုဏာသီတလတော. ကိလေသန္ဓကာရဝိဓမနေန ပညာဝဒါတတော. ကရဝီကရုတမဉ္ဇုတာယ အာပါထရမဏီယတော. ပုဗ္ဗာပရာဝိရုဒ္ဓသုဝိသုဒ္ဓတာယ ဝိမဒ္ဒက္ခမတော. အာပါထရမဏီယတာယ ဧဝ သုယျမာနသုခတော. ဝိမဒ္ဒက္ခမတာယ, ဟိတဇ္ဈာသယပ္ပဝတ္တိတာယ စ ဝီမံသိယမာနဟိတတော. ဧဝမာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သံသာရစက္ကနိဝတ္တနတော သဒ္ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတော, မိစ္ဆာဝါဒဝိဒ္ဓံသနတော သမ္မာဝါဒပတိဋ္ဌာပနတော, အကုသလမူလသမုဒ္ဓရဏတော ကုသလမူလသံရောပနတော, အပါယဒွါရပိဓာနတော သဂ္ဂမဂ္ဂဒွါရဝိဝရဏတော, ပရိယုဋ္ဌာနဝူပသမနတော အနုသယသမုဂ္ဃာဋနတောတိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

මෙය හුදෙක් වචන අතිරික්තයක් ලෙස දෙවරක් පවසන ලද්දක් නොවේ. අර්ථ දෙකක් දැක්වීම පිණිස ‘අථ වා’ (නොහොත්) යනාදිය පවසන ලදී. ‘අභික්කන්තං’ යන වචනය අපේක්ෂාවෙන් එය නපුංසක ලිංගයෙන් පවසා ඇත. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය ධර්ම දේශනාවක් බැවින් එසේ පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් මෙය හුදෙක් අර්ථය පමණක් පෙන්වීමකි; එබැවින් මෙහි අර්ථය අනුව ලිංග හා විභක්ති වෙනස් වීම් තේරුම් ගත යුතුය. දෙවන පදයට ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. ‘දෝසනාසනතෝ’ යනු රාගාදී කෙලෙස් දුරු කරන බැවිනි. ‘ගුණාධිගමනතෝ’ යනු සීලාදී ගුණ සම්පාදනය කරන බැවිනි. දේශනාව මගින් යම් ගුණධර්මයන් ලබා දෙයිද, ඒවා අතරින් ප්‍රධාන ගුණධර්ම පෙන්විය යුතු බැවින් එම ප්‍රධාන ගුණධර්මයන් පෙන්වීමට ‘ශ්‍රද්ධාව ජනිත කරන බැවින් හා ප්‍රඥාව ජනිත කරන බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ලෞකික ගුණයන්ට ශ්‍රද්ධාව ප්‍රධාන වන අතර ලෝකෝත්තර ගුණයන්ට ප්‍රඥාව ප්‍රධාන වේ. සීලාදී අර්ථ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් ‘සාත්ථ’ (අර්ථ සහිත) නම් වේ. ස්වභාවික නිරුක්ති සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් ‘සබ්‍යඤ්ජන’ (ව්‍යඤ්ජන සහිත) නම් වේ. පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි ශබ්ද භාවිතය නිසා ‘උත්තානපද’ (පැහැදිලි පද සහිත) වේ. ඉතා සියුම් වූ ගැඹුරු අර්ථ ඇති බැවින් ‘ගම්භීරත්ථ’ (ගැඹුරු අර්ථ සහිත) වේ. ස්නිග්ධ වූ, මෘදු වූ හා මිහිරි වූ ශබ්ද භාවිතය නිසා ‘කණ්ණසුඛ’ (කනට සුවදායක) වේ. අතිශය පිරිසිදු ප්‍රියජනක අර්ථ සහිත බැවින් ‘හදයංගම’ (හදවතට දැනෙන) වේ. මානය හා අතිමානය දුරු කරන බැවින් තමා උසස් කොට නොසලකයි. තද බව හා ගැටීම මර්දනය කරන බැවින් අනුන් හෙළා නොදකියි. හිතානුකම්පාවෙන් පැවැත්ම නිසාත්, අනුන්ගේ රාගාදී දැවිලි සංසිඳුවන නිසාත් කරුණාවෙන් සිසිල් වේ. කෙලෙස් අඳුර දුරු කරන බැවින් ප්‍රඥාවෙන් නිර්මල වේ. කරවීක පක්ෂියෙකුගේ හඬ මෙන් මිහිරි බැවින් ඇසෙන විට රමණීය වේ. මුල, මැද, අග විරුද්ධතාවලින් තොරව අතිශය පිරිසිදු බැවින් විමසීමට සුදුසු වේ. ඇසෙන විට රමණීය බැවින් ‘සූය්‍යමානසුඛ’ (ඇසීමේ සුවය ඇති) වේ. විමසීමට සුදුසු බැවින් හා යහපත් අදහසින් යුක්ත බැවින් ‘වීමංසියමානහිත’ (විමසන විට හිතකර) වේ. මෙහි ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් සංසාර චක්‍රය නතර කිරීම, සද්ධර්ම චක්‍රය පැවැත්වීම, මිථ්‍යා වාදයන් විනාශ කිරීම, සම්මා වාදයන් පිහිටුවීම, අකුසල මූලයන් උදුරා දැමීම, කුසල මූලයන් රෝපණය කිරීම, අපාය දොරටු වැසීම, ස්වර්ග මෝක්ෂ දොරටු විවෘත කිරීම, පර්යුත්ථාන කෙලෙස් සංසිඳවීම හා අනුශය කෙලෙස් උදුරා දැමීම යනාදී කරුණු ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

အဓောမုခဋ္ဌပိတန္တိ ကေနစိ အဓောမုခံ ဌပိတံ. ဟေဋ္ဌာမုခဇာတန္တိ သဘာဝေနေဝ ဟေဋ္ဌာမုခံ ဇာတံ. ဥဂ္ဃာဋေယျာတိ ဝိဝဋံ ကရေယျ. ဟတ္ထေ ဂဟေတွာ ‘‘ပုရတ္ထာဘိမုခေါ, ဥတ္တရာဘိမုခေါ ဝါ ဂစ္ဆာ’’တိအာဒီနိ အဝတွာ ဟတ္ထေ ဂဟေတွာ နိဿန္ဒေဟံ ကတွာ. ‘‘ဧသ မဂ္ဂေါ, ဧဝံ ဂစ္ဆာ’’တိ ဒဿေယျ. ကာဠပက္ခစာတုဒ္ဒသီတိ ကာဠပက္ခေ စာတုဒ္ဒသီ. နိက္ကုဇ္ဇိတံ အာဓေယျဿ အနာဓာရဘူတံ ဘာဇနံ အာဓာရဘာဝါပါဒနဝသေန ဥက္ကုဇ္ဇေယျ. အညာဏဿ အဘိမုခတ္တာ ဟေဋ္ဌာမုခဇာတတာယ သဒ္ဓမ္မဝိမုခံ အဓောမုခဋ္ဌပိတတာယ အသဒ္ဓမ္မေ ပတိတန္တိ ဧဝံ ပဒဒွယံ ယထာရဟံ ယောဇေတဗ္ဗံ, န ယထာသင်္ချံ. ကာမံ ကာမစ္ဆန္ဒာဒယော ပဋိစ္ဆာဒကာ နီဝရဏဘာဝတော, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ပန သဝိသေသံ ပဋိစ္ဆာဒိကာ သတ္တေ မိစ္ဆာဘိနိဝေသနဝသေနာတိ အာဟ [Pg.275] ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဂဟနပဋိစ္ဆန္န’’န္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရမာဟံ ဘိက္ခဝေ ဝဇ္ဇံ ဝဒါမီ’’တိ. သဗ္ဗော အပါယဂါမိမဂ္ဂေါ ကုမ္မဂ္ဂေါ ကုစ္ဆိတော မဂ္ဂေါတိ ကတွာ. သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ဥဇုပဋိပက္ခတာယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအာဒယော အဋ္ဌ မိစ္ဆတ္တဓမ္မာ မိစ္ဆာမဂ္ဂါ. တေနေဝ ဟိ တဒုဘယပဋိပက္ခတံ သန္ဓာယ ‘‘သဂ္ဂမောက္ခမဂ္ဂံ အာဝိကရောန္တေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. သပ္ပိအာဒိသန္နိဿယော ပဒီပေါ န တထာ ဥဇ္ဇလော, ယထာ တေလသန္နိဿယောတိ တေလပဇ္ဇောတ-ဂ္ဂဟဏံ. ဧတေဟိ ပရိယာယေဟီတိ ဧတေဟိ နိက္ကုဇ္ဇိတုက္ကုဇ္ဇနပဋိစ္ဆန္နဝိဝရဏာဒိဥပမောပမိတဗ္ဗပ္ပကာရေဟိ, ဧတေဟိ ဝါ ယထာဝုတ္တေဟိ နာနာဝိဓကုဟနလပနာဒိမိစ္ဆာဇီဝဝိဝိဓမနာဒိဝိဘာဝနပရိယာယေဟိ. တေနာဟ ‘‘အနေကပရိယာယေန ဓမ္မော ပကာသိတော’’တိ.

‘අධෝමුඛට්ඨපිතං’ යනු යමෙකු විසින් යටිකුරු කර තබන ලද්දකි. ‘හෙට්ඨාමුඛජාතං’ යනු ස්වභාවයෙන්ම යටිකුරු වූවකි. ‘උග්ඝාටෙය්‍ය’ යනු විවෘත කිරීමයි. අතින් අල්ලාගෙන ‘පෙරදිගට හෝ උතුරට යන්න’ යැයි නොකියා, අතින් අල්ලා සැක දුරු කොට ‘මේ මාර්ගයයි, මෙසේ යන්න’ යැයි පෙන්වා දෙන්නාක් මෙනි. ‘කාළපක්ඛචාතුද්දසී’ යනු කළු පක්ෂයේ තුදුස්වක දිනයි. ‘නික්කුජ්ජිත’ යනු යමක් තැබීමට නොහැකි බඳුනකි, එය යමක් තැබිය හැකි පරිදි ‘උක්කුජ්ජ’ (උඩුකුරු) කිරීමයි. අඥානකම නිසා යටිකුරු වූ ස්වභාවයෙන් යුක්තව සද්ධර්මයට පිටුපා සිටීම ‘අධෝමුඛට්ඨපිත’ ලෙස ද, අසද්ධර්මයේ වැටී සිටීම ‘හෙට්ඨාමුඛජාත’ ලෙස ද මෙහි පද දෙක ගැලපිය යුතුය. සැබවින්ම කාමච්ඡන්දාදී නීවරණ ධර්මයන් ආවරණය කරන්නන් වුවද, සත්වයන් වැරදි ලෙස අභිනිවේශ කරන බැවින් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සුවිශේෂී ලෙස ආවරණය කරන්නකි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය තරම් වූ වෙනත් වරදක් නොදකිමි’ යැයි වදාළ සේක. සියලු අපායගාමී මාර්ගයන් වැරදි මාර්ගයන් බැවින් ඒවා කුහක මාර්ගයන් වේ. සම්මා දෘෂ්ටිය ආදියේ සෘජු ප්‍රතිපක්ෂය වන බැවින් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ආදී අෂ්ට මිථ්‍යා ධර්මයන් මිථ්‍යා මාර්ගයන් වේ. එහෙයින් එම දෙපසෙහිම ප්‍රතිපක්ෂය සලකා ‘ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගය විවෘත කරමින්’ යැයි පවසන ලදී. ගිතෙල් ආදිය ඇසුරු කරගත් පහන, තෙල් ඇසුරු කරගත් පහන මෙන් දීප්තිමත් නොවන බැවින් ‘තෙල් පහනක්’ (තේලපජ්ජෝත) යන්න සඳහන් කරන ලදී. ‘මෙම පර්යායන්ගෙන්’ යනු යටිකුරු වූව උඩුකුරු කිරීම, වැසුණු දේ විවෘත කිරීම ආදී උපමා උපමේය ක්‍රමයන් මගින් හෝ, ඉහත පවසන ලද නොයෙකුත් කුහන ලපන ආදී මිථ්‍යා ආජීවයන් විස්තර කරන ක්‍රම මගින් හෝ වේ. එබැවින් ‘අනේක පර්යායෙන් ධර්මය ප්‍රකාශ කරන ලදී’ යැයි කියනු ලැබේ.

ပသန္နကာရန္တိ ပသန္နေဟိ ကာတဗ္ဗံ သက္ကာရံ. သရဏန္တိ ပဋိသရဏံ, တေနာဟ ‘‘ပရာယဏ’’န္တိ. ပရာယဏဘာဝေါ စ အနတ္ထနိသေဓနေန, အတ္ထသမ္ပဋိပါဒနေန စ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဃဿ တာတာ, ဟိတဿ စ ဝိဓာတာ’’တိ. အဃဿာတိ ဒုက္ခတောတိ ဝဒန္တိ, ပါပတောတိ ပန အတ္ထော ယုတ္တော, နိဿက္ကေ စေတံ သာမိဝစနံ. ဧတ္ထ စ နာယံ ဂမု-သဒ္ဒေါ နီ-သဒ္ဒါဒယော ဝိယ ဒွိကမ္မကော, တသ္မာ ယထာ ‘‘အဇံ ဂါမံ နေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ‘‘ဘဂဝန္တံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ ဝတ္တုံ န သက္ကာ, ‘‘သရဏန္တိ ဂစ္ဆာမီ’’တိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣတိ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော. တဿ စာယမတ္ထော. ဂမနဉ္စ တဒဓိပ္ပာယေန ဘဇနံ ဇာနနံ ဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ဘဇာမီ’’တိအာဒီသု ပုရိမဿ ပုရိမဿ ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ အတ္ထဝစနံ, ဘဇနံ ဝါ သရဏာဓိပ္ပာယေန ဥပသင်္ကမနံ, သေဝနံ သန္တိကာဝစရတာ, ပယိရုပါသနံ ဝတ္တပဋိဝတ္တကရဏေန ဥပဋ္ဌာနန္တိ ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ အနညသရဏတံယေဝ ဒီပေတိ. ‘‘ဂစ္ဆာမီ’’တိ ပဒဿ ဗုဇ္ဈာမီတိ အယမတ္ထော ကထံ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ယေသဉှီ’’တိအာဒိ.

‘පසන්නකාර’ යනු පැහැදුණු අය විසින් කළ යුතු සත්කාරයයි. ‘සරණ’ යනු පිළිසරණයි, එබැවින් ‘පරායණ’ යැයි කියනු ලැබේ. පරායණ භාවය ඇති වන්නේ අනර්ථය වැළැක්වීමෙන් හා අර්ථය සලසා දීමෙන් බැවින් ‘පින්වත්නි, පවෙන් (දුකෙන්) මුදවන්නා වූ ද යහපත සලසන්නා වූ ද’ යැයි පවසන ලදී. ‘අඝස්සා’ යනු දුකෙන් යැයි පවසති, නමුත් මෙහි අර්ථය පවෙන් යන්න වඩාත් උචිත වේ. මෙහි ‘ගමු’ ශබ්දය ‘නී’ ශබ්දය මෙන් ද්විකර්මක නොවේ. එබැවින් ‘එළුවකු ගමට ගෙන යයි’ යැයි කියන්නාක් මෙන් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සරණ යමි’ යැයි කිව නොහැක, ‘සරණ යැයි (සලකා) යමි’ යනුවෙන් පැවසිය යුතුය. මෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ලුප්තව පවතී. එහි අර්ථය මෙසේය: ‘ගමන’ යනු එම අදහසින් යුතුව භජනය කිරීම හෝ දැන ගැනීම බව පෙන්වීමට ‘මෙම අදහසින්’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘භජාමි’ (භජනය කරමි) යනාදී පදවලින් ඉදිරි පදවල අර්ථය වඩාත් පැහැදිලි කරයි. භජනය කිරීම යනු සරණ යන අදහසින් එළඹීමයි; සේවනය කිරීම යනු සමීපයෙහි හැසිරීමයි; පයිරුපාසනය කිරීම යනු වත්පිළිවෙත් කිරීමෙන් උපස්ථාන කිරීමයි. මෙසේ සෑම ආකාරයකින්ම වෙනත් සරණක් නැති බව (අනන්‍ය සරණ බව) ප්‍රකාශ කරයි. ‘ගච්ඡාමි’ (යමි) යන පදයට ‘බුජ්ඣාමි’ (දැනගනිමි/අවබෝධ කරගනිමි) යන අර්ථය ලැබෙන්නේ කෙසේද යන්න ‘යම් හෙයකින්’ යනාදියෙන් පවසන ලදී.

‘‘အဓိဂတမဂ္ဂေ သစ္ဆိကတနိရောဓေ’’တိ ပဒဒွယေနာပိ ဖလဋ္ဌာ ဧဝ ဒဿိတာ, န မဂ္ဂဋ္ဌာတိ တေ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ စာ’’တိအာဒိမာဟ. နနု စ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနောပိ ‘‘ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုစ္စတီတိ? ကိဉ္စာပိ ဝုစ္စတိ, နိပ္ပရိယာယေန ပန မဂ္ဂဋ္ဌာ ဧဝ တထာ ဝတ္တဗ္ဗာ, န ဣတရော နိယာမောက္ကမနာဘာဝတော. တထာ ဟိ တေ ဧဝ ဝုတ္တာ ‘‘အပါယေသု အပတမာနေ ဓာရေတီ’’တိ. သမ္မတ္တနိယာမောက္ကမနေန ဟိ အပါယဝိနိမုတ္တသမ္ဘဝေါ[Pg.276]. အက္ခာယတီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, ပကာရတ္ထော ဝါ, တေန ‘‘ယာဝတာ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မာ သင်္ခတာ ဝါ အသင်္ခတာ ဝါ, ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂံ အက္ခာယတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၀; အ. နိ. ၄.၃၄) သုတ္တပဒံ သင်္ဂဏှာတိ, ‘‘ဝိတ္ထာရော’’တိ ဝါ ဣမိနာ. ဧတ္ထ စ အရိယမဂ္ဂေါ နိယျာနိကတာယ, နိဗ္ဗာနံ တဿ တဒတ္ထသိဒ္ဓိဟေတုတာယာတိ ဥဘယမေဝ နိပ္ပရိယာယေန ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တော. နိဗ္ဗာနဉှိ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတံ လဘိတွာ အရိယမဂ္ဂဿ တဒတ္ထသိဒ္ဓိ. တထာပိ ယသ္မာ အရိယဖလာနံ ‘‘တာယ သဒ္ဓါယ အဝူပသန္တာယာ’’တိအာဒိ ဝစနတော မဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နာနံ ကိလေသာနံ ပဋိပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနကိစ္စတာယ, နိယျာနာနုဂုဏတာယ, နိယျာနပရိယောသာနတာယ စ, ပရိယတ္တိဓမ္မဿ ပန ‘‘နိယျာနဓမ္မဿ သမဓိဂမနဟေတုတာယာ’’တိ ဣမိနာ ပရိယာယေန ဝုတ္တနယေန ဓမ္မဘာဝေါ လဗ္ဘတိ ဧဝ. သွာယမတ္ထော ပါဌာရူဠှော ဧဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ကေဝလ’’န္တိအာဒိမာဟ.

‘අධිගතමග්ගෙ සච්ඡිකතනිරොධෙ’ (මඟට පත් වූ, නිරෝධය සාක්ෂාත් කළ) යන පද දෙකෙන්ම ඵලස්ථ පුද්ගලයන්ම දක්වන ලද්දේය, මාර්ගස්ථ පුද්ගලයන් නොවේ යැයි ඔවුන් පෙන්වා දෙමින් ‘යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ ච’ (අනුශාසනා කළ පරිදි පිළිපදින්නා වූ ද) යනාදිය වදාළහ. යම් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෙක් වුව ද ‘අනුශාසනා කළ පරිදි පිළිපදියි’ යැයි කියනු ලැබේ නොවේද? එසේ කියනු ලැබුව ද, නිෂ්පර්යායයෙන් (ඍජු අර්ථයෙන්) මාර්ගස්ථ පුද්ගලයන්ම එසේ පැවසිය යුතුය. අන්‍යයන් (පෘථග්ජනයන්) නියාමයට (සම්මත්ත නියාමයට) බැස නොගත් බැවින් එසේ නොවේ. එහෙයින්ම ඔවුන් ගැන ‘අපායෙහි නොවැටෙන සේ දරන්නේය’ යැයි කියන ලදී. සම්මත්ත නියාමයට බැස ගැනීමෙන්ම අපායෙන් මිදීම සිදුවේ. ‘අක්ඛායති’ (කියනු ලැබේ) යන්නෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ආදි අර්ථයෙහි හෝ ආකාර අර්ථයෙහි වේ. එයින් ‘මහණෙනි, සංඛත හෝ අසංඛත වූ යම් තාක් ධර්ම වේ ද, ඒ අතරින් විරාගය අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ’ යන සූත්‍ර පදය හෝ ‘විත්ථාරො’ (විස්තරය) යන්න සංග්‍රහ කරයි. මෙහිදී ආර්ය මාර්ගය නෛර්යාණික (සසරින් නික්මවන) බැවින් ද, නිවන එහි අර්ථය සිද්ධ වීමට හේතු වන බැවින් ද යන දෙකම නිෂ්පර්යායයෙන් ‘ධර්මය’ යැයි කියනු ලැබේ. නිවන අරමුණු ප්‍රත්‍යයක් ලෙස ලබාගෙන ආර්ය මාර්ගයට එහි අර්ථය සිද්ධ වේ. එසේ වුව ද, ආර්ය ඵලයන් සම්බන්ධයෙන් ‘ඒ ශ්‍රද්ධාව සන්සිඳුණු බැවින්’ යනාදී වශයෙන් පැවසීම නිසා මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම කපා හැරිය කෙලෙසුන්ගේ සංසිඳීම හා ප්‍රහාණ කෘත්‍යය බැවින් ද, නෛර්යාණික වීමට අනුකූල බැවින් ද, නෛර්යාණික වීමේ කෙළවර බැවින් ද ධර්ම භාවය ලැබේ. පර්යප්ති ධර්මය සම්බන්ධයෙන් ද ‘නෛර්යාණික ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට හේතු වන බැවින්’ යන මෙම පර්යායයෙන් කියන ලද ක්‍රමයෙන් ධර්ම භාවය ලැබේ. එම අර්ථයම පෙළෙහි ඇතුළත් බව දක්වමින් ‘න කෙවලං’ (පමණක් නොවේ) යනාදිය වදාළහ.

‘‘ကာမရာဂေါ ဘဝရာဂေါ’’တိ ဧဝမာဒိ ဘေဒေါ သဗ္ဗောပိ ရာဂေါ ဝိရဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ ရာဂဝိရာဂေါတိ မဂ္ဂေါ ကထိတော. ဧဇာသင်္ခါတာယ တဏှာယ, အန္တောနိဇ္ဈာနလက္ခဏဿ သောကဿ စ တဒုပ္ပတ္တိယံ သဗ္ဗသော ပရိက္ခီဏတ္တာ အနေဇံ အသောကန္တိ ဖလံ ကထိတံ. အပ္ပဋိကူလန္တိ အဝိရောဓဒီပနတော ကေနစိ အဝိရုဒ္ဓံ, ဣဋ္ဌံ ပဏီတန္တိ ဝါ အတ္ထော. ပဂုဏရူပေန ပဝတ္တိတတ္တာ, ပကဋ္ဌဂုဏဝိဘာဝနတော ဝါ ပဂုဏံ. ယထာဟ ‘‘ဝိဟိံသသညီ ပဂုဏံ န ဘာသိံ, ဓမ္မံ ပဏီတံ မနုဇေသု ဗြဟ္မေ’’တိ. (မ. နိ. ၁.၂၈၃; မ. နိ. ၂.၃၃၉; မဟာဝ. ၉) သဗ္ဗဓမ္မက္ခန္ဓာ ကထိတာတိ ယောဇနာ.

‘කාමරාගය, භවරාගය’ යනාදී වශයෙන් වූ සියලුම රාගය මෙයින් විරාගී වන (පහවන) බැවින් මාර්ගය ‘රාගවිරාග’ නමින් හඳුන්වන ලදී. ‘ඒජා’ නම් වූ තෘෂ්ණාව ද, ඇතුළත දැවෙන ස්වභාවය ඇති සෝකය ද එහි උපතේදී (ඵලයේදී) සහමුලින්ම ක්ෂය වූ බැවින් ‘අනේජ’ (කම්පනයක් නැති) සහ ‘අසෝක’ (සෝකයක් නැති) ලෙස ඵලය හඳුන්වන ලදී. ‘අප්පටිකූල’ යනු කිසිවකු හා විරුද්ධ නොවන බව දැක්වීමෙන් අවිරුද්ධ වූ, ඉෂ්ට වූ හෝ ප්‍රණීත වූ යන අර්ථයයි. මනාව පුරුදු කළ ස්වභාවයෙන් පැවති බැවින් හෝ උතුම් ගුණ ප්‍රකාශ කරන බැවින් ‘පගුණ’ (ප්‍රගුණ) නම් වේ. ‘බ්‍රහ්මය, මම හිංසා සංඥාවෙන් යුක්තව මිනිසුන් අතර ප්‍රගුණ වූ ප්‍රණීත ධර්මය දේශනා නොකළෙමි’ යැයි වදාළ පරිදිය. සියලු ධර්මස්කන්ධයන් පවසන ලද්දේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ဒိဋ္ဌိသီလသံဃာတေနာတိ ‘‘ယာယံ ဒိဋ္ဌိ အရိယာ နိယျာနိကာ နိယျာတိ တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ, တထာရူပါယ ဒိဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော ဝိဟရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၄; မ. နိ. ၄.၉၂; ၃.၅၄) ဧဝံ ဝုတ္တာယ ဒိဋ္ဌိယာ, ‘‘ယာနိ တာနိ သီလာနိ အခဏ္ဍာနိ အစ္ဆိဒ္ဒါနိ အသဗလာနိ အကမ္မာသာနိ ဘုဇိဿာနိ ဝိညုပ္ပသတ္ထာနိ အပရာမဋ္ဌာနိ သမာဓိသံဝတ္တနိကာနိ, တထာရူပေဟိ သီလေဟိ သီလသာမညဂတော ဝိဟရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၃; မ. နိ. ၁.၄၉၂; ၃.၅၄; အ. နိ. ၆.၁၁; ပရိ. ၂၇၄) ဧဝံ ဝုတ္တာနံ သီလာနဉ္စ သံဟတဘာဝေန, ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေနာတိ အတ္ထော. သံဟတောတိ ဃဋိတော, သမေတောတိ အတ္ထော. အရိယပုဂ္ဂလာ ဟိ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဒူရေ ဌိတာပိ အတ္တနော ဂုဏသာမဂ္ဂိယာ သံဟတာ ဧဝ[Pg.277]. အဋ္ဌ စ ပုဂ္ဂလဓမ္မဒသာ တေတိ တေ ပုရိသယုဂဝသေန စတ္တာရောပိ ပုဂ္ဂလဝသေန အဋ္ဌေဝ အရိယဓမ္မဿ ပစ္စက္ခဒဿာဝိတာယ ဓမ္မဒသာ. တီဏိ ဝတ္ထူနိ ‘‘သရဏ’’န္တိ ဂမနေန, တိက္ခတ္တုံ ဂမနေန စ တီဏိ သရဏဂမနာနိ. ပဋိဝေဒေသီတိ အတ္တနော ဟဒယဂတံ ဝါစာယ ပဝေဒေသိ.

‘දිට්ඨිසීලසංඝාතෙන’ යනු ‘යම් ඒ ආර්ය වූ නෛර්යාණික වූ දෘෂ්ටියක් දුක් ක්ෂය කිරීම පිණිස පවතියි ද, එවැනි දෘෂ්ටියෙන් යුක්තව සමාන දෘෂ්ටි ඇත්තෙකු ලෙස වෙසෙයි’ යනුවෙන් වදාළ දෘෂ්ටියෙන් ද, ‘යම් ඒ සිල්හු අඛණ්ඩ ද, සිදුරු රහිත ද, කබර රහිත ද, මලකඩ රහිත ද, දාසභාවයෙන් මිදුණා වූ ද, බුද්ධිමතුන් විසින් පසසන ලද්දා වූ ද, පරාමර්ශනය නොකරන ලද්දා වූ ද, සමාධිය පිණිස පවතින්නා වූ ද, එවැනි සීලයන්ගෙන් සමාන සීල ඇත්තෙකු ලෙස වෙසෙයි’ යනුවෙන් වදාළ සීලයන්ගේ ද එක්වීමෙන් හෙවත් දෘෂ්ටි හා සීලයන්ගේ සමාන බවෙන් යන අර්ථයයි. ‘සංහත’ යනු ගැලපුණු හෙවත් එකතු වූ යන්නයි. ආර්ය පුද්ගලයන් යම් තැනක දුරින් සිටිය ද තමන්ගේ ගුණ සමගියෙන් එක්වූවාහුමය. අෂ්ට පුද්ගල ධර්මයන් දකින්නෝ ඔවුහුය; පුරුෂ යුගල වශයෙන් සතරක් ද පුද්ගල වශයෙන් අටක් ද වූ ආර්ය ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂව දකින බැවින් ඔවුහු ධර්මදර්ශීහු වෙති. ‘සරණ යමි’ යන්නෙන් සහ තෙවරක් යාමෙන් වස්තූන් තුන සරණගමන තුනක් වේ. ‘පටිවෙදෙසි’ යනු තමාගේ සිතෙහි ඇති වූ දෙය වචනයෙන් ප්‍රකාශ කළේය යන්නයි.

သရဏဂမနကထာဝဏ္ဏနာ

සරණගමන කතාවේ වර්ණනාවයි.

သရဏဂမနဿ ဝိသယပ္ပဘေဒဖလသံကိလေသဘေဒါနံ ဝိယ ကတ္တု စ ဝိဘာဝနာ တတ္ထ ကောသလ္လာယ ဟောတီတိ ‘‘သရဏဂမနေသု ကောသလ္လတ္ထံ သရဏံ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ တေန ဝိနာ သရဏဂမနဿေဝ အသမ္ဘဝတော. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဝေါဒါနံ န ဂဟိတံ, နနု ဝေါဒါနဝိဘာဝနာပိ တတ္ထ ကောသလ္လာဝဟာတိ? သစ္စမေတံ, တံ ပန သံကိလေသဂ္ဂဟဏေနေဝ အတ္ထတော ဒီပိတံ ဟောတီတိ န ဂဟိတံ. ယာနိ ဟိ နေသံ သံကိလေသကာရဏာနိ အညာဏာဒီနိ, တေသံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အနုပ္ပန္နာနံ အနုပ္ပာဒနေန, ဥပ္ပန္နာနဉ္စ ပဟာနေန ဝေါဒါနံ ဟောတီတိ. ဟိံသတ္ထဿ သရ-သဒ္ဒဿ ဝသေနေတံ ပဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ‘‘ဟိံသတီတိ သရဏ’’န္တိ ဝတွာ တံ ပန ဟိံသနံ ကေသံ ကထံ ကဿ ဝါတိ စောဒနံ သောဓေန္တော ‘‘သရဏဂတာန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘယန္တိ ဝဋ္ဋဘယံ. သန္တာသန္တိ စိတ္တုတြာသံ တေနေဝ စေတသိကဒုက္ခဿ ဂဟိတတ္တာ. ဒုက္ခန္တိ ကာယိကဒုက္ခံ. ဒုဂ္ဂတိပရိကိလေသန္တိ ဒုဂ္ဂတိပရိယာပန္နံ သဗ္ဗမ္ပိ ဒုက္ခံ, တယိဒံ သဗ္ဗံ ပရတော ဖလကထာယံ အာဝိဘဝိဿတိ. ဧတန္တိ ‘‘သရဏ’’န္တိ ပဒံ.

සරණගමනයේ විෂය, ප්‍රභේද, ඵල හා කෙලෙසීම් පිළිබඳව දැන ගැනීම එහි කුසලතාව පිණිස පවතින බැවින් ‘සරණගමනයෙහි කුසලතාව පිණිස සරණ...’ යනාදිය වදාළහ. එය නොමැතිව සරණගමනයම සිදු නොවන බැවිනි. මෙහි ‘වෝදානය’ (පිරිසිදු බව) ගනු ලැබුවේ නැත්තේ ඇයි? වෝදානය පැහැදිලි කිරීම ද එහි කුසලතාව ඇති නොකරන්නේ ද? එය සත්‍යයකි, එහෙත් එය ‘සංකිලේස’ (කෙලෙසීම) ගැන පැවසීමෙන්ම අර්ථවත් වන බැවින් වෙනම නොගන්නා ලදී. එම සරණගමනය කිලිටි වීමට හේතු වන නොදැනීම ආදිය සම්පූර්ණයෙන්ම නූපදවා ගැනීමෙන් සහ උපන් අකුසලයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් පිරිසිදු බව (වෝදානය) ඇති වේ. ‘සර’ යන වචනය හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙන් යුතු බැවින් මෙම පදය දත යුතුය. ‘හිංසතීති සරණං’ (හිංසා කරන බැවින් සරණ වේ) යැයි පවසා, ඒ හිංසා කරන්නේ කාගේ, කුමක්, කෙසේද යන ප්‍රශ්නය විසඳමින් ‘සරණගතානං’ (සරණ ගියවුන්ගේ) යනාදිය වදාළහ. එහි ‘භය’ යනු වෘත්ත (සංසාර) භයයි. ‘සන්තාස’ යනු සිතෙහි ඇතිවන තැතිගැනීමයි; එයින් චෛතසික දුක ගනු ලැබේ. ‘දුක්ඛ’ යනු කායික දුකයි. ‘දුග්ගතිපරිකිලෙස’ යනු දුගතියට අයත් සියලු දුකයි. මේ සියල්ල පසුව ඵල කථාවේදී පැහැදිලි වනු ඇත. ‘එතං’ යනු සරණ යන පදයයි.

ဧဝံ အဝိသေသတော သရဏ-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိသေသတော ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဟိတေ ပဝတ္တနေနာတိ ‘‘သမ္ပန္နသီလာ ဘိက္ခဝေ ဝိဟရထာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၆၄, ၆၉) အတ္ထေ နိယောဇနေန. အဟိတာ စ နိဝတ္တနေနာတိ. ‘‘ပါဏာတိပါတဿ ခေါ ပါပကော ဝိပါကော, ပါပကံ အဘိသမ္ပရာယ’’န္တိအာဒိနာ အာဒီနဝဒဿနာဒိမုခေန အနတ္ထတော နိဝတ္တနေန. ဘယံ ဟိံသတီတိ ဟိတာဟိတေသု အပ္ပဝတ္တိပဝတ္တိဟေတုကံ ဗျသနံ အပ္ပဝတ္တိကရဏေန ဝိနာသေတိ. ဘဝကန္တာရာ ဥတ္တာရဏေန မဂ္ဂသင်္ခါတော ဓမ္မော, ဣတရော အဿာသဒါနေန သတ္တာနံ ဘယံ ဟိံသတီတိ ယောဇနာ. ကာရာနန္တိ ဒါနဝသေန ပူဇာဝသေန စ ဥပနီတာနံ သက္ကာရာနံ. ဝိပုလဖလပဋိလာဘကရဏေန သတ္တာနံ ဘယံ ဟိံသတီတိ ယောဇနာ, အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝတောတိ [Pg.278] အဓိပ္ပာယော. ဣမိနာပိ ပရိယာယေနာတိ ဣမိနာပိ ဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တေန ကာရဏေန.

මෙසේ විශේෂයකින් තොරව සරණ යන වචනයේ අර්ථය දක්වා දැන් විශේෂයෙන් දැක්වීමට ‘අථ වා’ (නැතහොත්) යනාදිය වදාළහ. හිත සුවයෙහි යෙදවීම යනු ‘මහණෙනි, සම්පන්න සීල ඇතිව වාසය කරව්’ යනාදී වශයෙන් අර්ථයෙහි යෙදවීමයි. අහිතයෙන් වැළැක්වීම යනු ‘ප්‍රාණඝාතයෙහි විපාකය ලාමකයි, එය පරලොවට ද අහිතකරයි’ යනාදී වශයෙන් ආදීනව පෙන්වා දීමෙන් අනර්ථයෙන් වැළැක්වීමයි. හිත වැඩෙහි නොයෙදීම සහ අහිතෙහි යෙදීම නිසා ඇතිවන ව්‍යසනය හෙවත් භය, එය නොපැවැත්වීමට සලස්වා විනාශ කරයි. භව කතරින් එතෙර කරවන බැවින් මාර්ග සංඛ්‍යාත ධර්මය සරණ නම් වේ. අනෙක (සංඝයා වහන්සේ) අස්වැසිල්ල ලබා දෙමින් සත්වයන්ගේ භය නසන සේක. ‘කාරානං’ යනු දාන වශයෙන් හා පූජා වශයෙන් පමුණුවන ලද සත්කාරයන්ට මහත් ඵල ලබා දීමෙන් සත්වයන්ගේ භය නසන සේක යන්නයි; අනුත්තර දක්ඛිණෙය්‍ය භාවය නිසා යන අදහසයි. ‘ඉමිනාපි පරියායෙන’ යනු මෙම බෙදා දක්වන ලද ක්‍රමයෙන් ද යන අර්ථයයි.

‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ, သွာက္ခာတော ဓမ္မော, သုပ္ပဋိပန္နော သံဃော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော တတ္ထ ရတနတ္တယေ ပသာဒေါ တပ္ပသာဒေါ, တဒေဝ ရတနတ္တယံ ဂရု ဧတဿာတိ တဂ္ဂရု တဗ္ဘာဝေါ တဂ္ဂရုတာ, တပ္ပသာဒေါ စ တဂ္ဂရုတာ စ တပ္ပသာဒတဂ္ဂရုတာ, တာဟိ တပ္ပသာဒတဂ္ဂရုတာဟိ. ဝိဓူတဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသမ္မောဟအဿဒ္ဓိယာဒိတာယ ဝိဟတကိလေသော. တဒေဝ ရတနတ္တယံ ပရာယဏံ ပရာဂတိ တာဏံ လေဏန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တိယာ တပ္ပရာယဏတာကာရပ္ပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပာဒေါ သရဏဂမနံ သရဏံ ဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ. တံသမင်္ဂီတိ တေန ယထာဝုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒေန သမန္နာဂတော. ဧဝံ ဥပေတီတိ ဘဇတိ သေဝတိ ပယိရုပါသတိ, ဧဝံ ဝါ ဇာနာတိ ဗုဇ္ဈတီတိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ပသာဒ-ဂ္ဂဟဏေန လောကိယသရဏဂမနမာဟ. တဉှိ ပသာဒပ္ပဓာနံ. ဂရုတာဂဟဏေန လောကုတ္တရံ. အရိယာ ဟိ ရတနတ္တယံ ဂုဏာဘိညတာယ ပါသာဏစ္ဆတ္တံ ဝိယ ဂရုံ ကတွာ ပဿန္တိ. တသ္မာ တပ္ပသာဒေန ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝိဂတကိလေသော, တဂ္ဂရုတာယ သမုစ္ဆေဒဝသေနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ အဂါရဝကရဏဟေတူနံ သမုစ္ဆိန္ဒနတော. တပ္ပရာယဏတာ ပနေတ္ထ တဂ္ဂတိကတာတိ တာယ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဝက္ခမာနံ သရဏဂမနံ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဝိသေသေန ဝါ ပသာဒဂရုတာ ဇောတိတာတိ ပသာဒဂ္ဂဟဏေန အဝေစ္စပ္ပသာဒဿ ဣတရဿ စ ဂဟဏံ, တထာ ဂရုတာဂဟဏေနာတိ ဥဘယေနာပိ ဥဘယံ သရဏဂမနံ ယောဇေတဗ္ဗံ.

“භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක, ධර්මය මැනවින් දේශනා කරන ලද්දකි, සංඝයා වහන්සේ යහපත් මඟට පිළිපන් සේක” යනුවෙන් ඒ තෙරුවන් කෙරෙහි ඇති වන්නා වූ ප්‍රසාදය ‘තප්පසාදය’ යි. එම තෙරුවන් ම ගුරු තන්හි ලා සලකනු ලබන්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘තග්ගරු’ වන අතර එහි ස්වභාවය ‘තග්ගරුතා’ නම් වේ. තප්පසාදය සහ තග්ගරුතාව යන දෙක ම ‘තප්පසාදතග්ගරුතා’ නම් වේ. ඒ තප්පසාදතග්ගරුතාවන්ගෙන් යුක්ත වීම යනු වැරදි දෘෂ්ටි, විචිකිච්ඡාව, මෝහය සහ අශ්‍රද්ධාව ආදිය දුරු වීමෙන් කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ වීමයි. ඒ තෙරුවන් ම පරායනය (ප්‍රධාන පිහිට), පරම ගතිය, ආරක්ෂාව සහ පිළිසරණ වශයෙන් පවතින සිත උපදවා ගැනීම සරණාගමනයයි. මෙයින් සරණ යන්නේ ය යන අරුතින් එය සරණ නම් වේ. එම සිතින් යුක්ත වූ තැනැත්තා ‘තංසමංගී’ නම් වේ. මෙසේ සරණ යෑම යනු ඇසුරු කිරීම, සේවනය කිරීම, පයිරුපාසනය කිරීම හෝ එසේ දැන ගැනීම සහ අවබෝධ කර ගැනීම යන අර්ථය දත යුතුය. මෙහිදී ‘ප්‍රසාදය’ යන වචනයෙන් ලෞකික සරණාගමනය අදහස් වේ. මක්නිසාද යත් එය ප්‍රසාදය මූලික කරගත් බැවිනි. ‘ගරුතාව’ යන වචනයෙන් ලෝකෝත්තර සරණාගමනය අදහස් වේ. ආර්යයන් වහන්සේලා තෙරුවන්ගේ ගුණ මැනවින් දන්නා බැවින් ගල් කුඩයක් මෙන් තෙරුවන් ගරු කොට සලකති. එබැවින් තප්පසාදය මගින් විෂ්කම්භන වශයෙන් කෙලෙසුන් පහ කරන අතර, තග්ගරුතාව මගින් සමුච්ඡේද වශයෙන් කෙලෙසුන් පහ කරන බව මෙහිදී සම්බන්ධ කළ යුතුය. මක්නිසාද යත් අගෞරව කිරීමට හේතු වන කරුණු මුළුමනින් ම සිඳලන බැවිනි. ‘තප්පරායණතා’ යන්නෙන් මෙහිදී තත්ගතිකත්වය (එය ම පිළිසරණ කොට ගැනීම) අදහස් වන අතර, ඒ තුළින් මතු දැක්වෙන සිවු වැදෑරුම් සරණාගමනය ම ගනු ලබන බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් විශේෂයක් නොමැතිව ප්‍රසාදය හා ගරුබව යන දෙකම දැක්වූ බැවින්, ප්‍රසාදය යන වචනයෙන් අවෙච්චප්පසාදය (නොසැලෙන පැහැදීම) සහ අනෙක් ප්‍රසාදය ද ගනු ලැබේ. එමෙන්ම ගරුතාව යන වචනයෙන් ද එසේම වේ. එබැවින් මේ දෙකෙන්ම සරණාගමන වර්ග දෙකම සම්බන්ධ කළ යුතුය.

မဂ္ဂက္ခဏေ ဣဇ္ဈတီတိ ယောဇနာ. ‘‘နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဟုတွာ’’တိ ဧတေန အတ္ထတော စတုသစ္စာဓိဂမော ဧဝ လောကုတ္တရသရဏဂမနန္တိ ဒဿေတိ. တတ္ထ ဟိ နိဗ္ဗာနဓမ္မော သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန, မဂ္ဂဓမ္မော ဘာဝနာဘိသမယဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈိယမာနောယေဝ သရဏဂမနတ္ထံ သာဓေတိ. ဗုဒ္ဓဂုဏာ ပန သာဝကဂေါစရဘူတာ ပရိညာဘိသမယဝသေန, တထာ အရိယသံဃဂုဏာ, တေနာဟ ‘‘ကိစ္စတော သကလေပိ ရတနတ္တယေ ဣဇ္ဈတီ’’တိ. ဣဇ္ဈန္တဉ္စ သဟေဝ ဣဇ္ဈတိ, န လောကိယံ ဝိယ ပတိပါဋိယာ အသမ္မောဟပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ယေ ပန ဝဒန္တိ ‘‘န သရဏဂမနံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ. မဂ္ဂဿ အဓိဂတတ္တာ ပန အဓိဂတမေဝ ဟောတိ ဧကစ္စာနံ တေဝိဇ္ဇာဒီနံ လောကိယဝိဇ္ဇာဒယော ဝိယာ’’တိ, တေသံ လောကိယမေဝ သရဏဂမနံ သိယာ, န လောကုတ္တရံ, တဉ္စ အယုတ္တံ ဒုဝိဓဿာပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ.

මාර්ග ක්ෂණයෙහි එය සිදු වේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. “නිවන අරමුණු කරගෙන” යන මෙයින් අර්ථය වශයෙන් සතර සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීම ම ලෝකෝත්තර සරණාගමනය බව පෙන්වා දෙයි. එහිදී නිවන් දහම සාක්ෂාත් කිරීමේ (සච්ඡිකිරියාභිසමය) වශයෙන් ද, මාර්ග ධර්මය භාවනා වශයෙන් (භාවනාභිසමය) අවබෝධ කරගන්නා විට ම සරණාගමන අර්ථය සාධනය වේ. බුද්ධ ගුණයන් ශ්‍රාවකයන්ගේ ගෝචරය (විෂයය) බවට පත් වන්නේ පිරිඤ්ඤාභිසමය (පිරිසිඳ අවබෝධ කිරීමේ) වශයෙනි. ආර්ය සංඝයාගේ ගුණයන් ද එසේමය. එබැවින් “කෘත්‍ය වශයෙන් සියලු තෙරුවන් කෙරෙහි සරණාගමනය සිද්ධ වේ” යැයි පවසන ලදී. එය සිද්ධ වන විට ම එක්වරම සිද්ධ වේ. ලෞකික සරණාගමනයේ මෙන් අනුපිළිවෙළින් නොව, මුළාවෙන් තොරව ප්‍රතිවේධ කිරීමෙන් එය සිදු වන බැවිනි. යමෙක් “සරණාගමනය නිවන අරමුණු කරගෙන නොපවතී, මාර්ගය අවබෝධ කරගත් බැවින් ඇතැම් ත්‍රිවිද්‍යාධාරීන්ගේ ලෞකික විද්‍යාවන් මෙන් අවබෝධ වූවක් ම වේ” යැයි පවසත් ද, ඔවුන්ගේ මතයට අනුව ලෞකික සරණාගමනයක් මිස ලෝකෝත්තර සරණාගමනයක් නොවිය යුතුය. නමුත් එය වැරදිය. මක්නිසාද යත් සරණාගමන වර්ග දෙක ම පිළිගත යුතු බැවිනි.

တန္တိ [Pg.279] လောကိယံ သရဏဂမနံ. သဒ္ဓါပဋိလာဘော ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ. သဒ္ဓါမူလိကာတိ ယထာဝုတ္တသဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမာ သမ္မာဒိဋ္ဌိတိ ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတံ, ဓမ္မသုဓမ္မတံ, သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိဉ္စ လောကိယာဝဗောဓဝသေနေဝ သမ္မာ ဉာယေန ဒဿနတော. ‘‘သဒ္ဓါမူလိကာ သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ ဧတေန သဒ္ဓူပနိဿယာ ယထာဝုတ္တလက္ခဏာ ပညာ လောကိယသရဏဂမနန္တိ ဒဿေတိ, တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ဒိဋ္ဌိ ဧဝ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ဥဇု ကရီယတီတိ ကတွာ ဒိဋ္ဌိ ဝါ ဥဇု ကရီယတိ ဧတေနာတိ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ, တထာ ပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပာဒေါ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘တပ္ပရာယဏတာကာရပ္ပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပာဒေါ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမသမ္မာဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏံ ပန စိတ္တုပ္ပာဒဿ တပ္ပဓာနတာယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘သဒ္ဓါပဋိလာဘော’’တိ ဣမိနာ မာတာဒီဟိ ဥဿာဟိတဒါရကာဒီနံ ဝိယ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တံ သရဏဂမနံ ဒဿေတိ, ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ ဣမိနာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ သရဏဂမနံ. တယိဒံ လောကိယံ သရဏဂမနံ. အတ္တာ သန္နိယျာတီယတိ အပ္ပီယတိ ပရိစ္စဇီယတိ ဧတေနာတိ အတ္တသန္နိယျာတနံ, ယထာဝုတ္တံ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ. တံ ရတနတ္တယံ ပရာယဏံ ပဋိသရဏံ ဧတဿာတိ တပ္ပရာယဏော, ပုဂ္ဂလော, စိတ္တုပ္ပာဒေါ ဝါ. တဿ ဘာဝေါ တပ္ပရာယဏတာ, ယထာဝုတ္တံ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မမေဝ. ‘‘သရဏ’’န္တိ အဓိပ္ပာယေန သိဿဘာဝံ အန္တေဝါသိကဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ သိဿဘာဝူပဂမနံ. သရဏဂမနာဓိပ္ပာယေနေဝ ပဏိပတတိ ဧတေနာတိ ပဏိပါတော. သဗ္ဗတ္ထ ယထာဝုတ္တဒိဋ္ဌိဇုကမ္မဝသေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘එය’ යනු ලෞකික සරණාගමනයයි. “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධය” යනාදී වශයෙන් ශ්‍රද්ධාව ලැබීම ‘ශ්‍රද්ධා ප්‍රතිලාභය’ යි. ‘ශ්‍රද්ධා මූලික’ යනු පවසන ලද ශ්‍රද්ධාව පෙරටු කරගත් සම්මා දිට්ඨියයි. බුදුන් වහන්සේගේ මැනවින් බුදු වූ බවත්, ධර්මයේ ස්වක්ඛාත බවත්, සංඝයාගේ සුපටිපන්න බවත් ලෞකික අවබෝධය තුළින් ම නිවැරදි න්‍යායයට අනුව දැකීම මෙයින් අදහස් වේ. “ශ්‍රද්ධා මූලික සම්මා දිට්ඨිය” යන මෙයින් ශ්‍රද්ධාව උපනිශ්‍රය කරගත් පවසන ලද ලක්ෂණ සහිත ප්‍රඥාව ලෞකික සරණාගමනය බව පෙන්වා දෙයි. එබැවින් “දිට්ඨිජුකම්ම (දැකීම ඍජු කිරීමේ කර්මය) යැයි කියනු ලැබේ” යැයි පවසන ලදී. දෘෂ්ටිය ම තම ප්‍රත්‍යයන් මගින් ඍජු කරනු ලබන නිසා හෝ මෙයින් දෘෂ්ටිය ඍජු කරනු ලබන නිසා හෝ ‘දිට්ඨිජුකම්ම’ නම් වේ. ඒ ආකාරයෙන් පැවති චිත්තෝත්පාදය ද එසේ නම් වේ. මෙසේ කිරීමෙන් “තප්පරායණතා ආකාරයෙන් පැවති චිත්තෝත්පාදය” යන මේ වචනය තහවුරු වේ. ශ්‍රද්ධාව පෙරටු කරගත් සම්මා දිට්ඨිය ගැනීමෙන් අදහස් වන්නේ එම චිත්තෝත්පාදයෙහි එය ප්‍රධාන වන බැවිනි. “ශ්‍රද්ධා ප්‍රතිලාභය” යන මෙයින් මව්පියන් විසින් උනන්දු කරවන ලද දරුවන්ගේ මෙන් ඥාන විප්‍රයුක්ත (ඥානයෙන් තොර) සරණාගමනය දක්වයි. “සම්මා දිට්ඨිය” යන මෙයින් ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත සරණාගමනය දක්වයි. මෙය ලෞකික සරණාගමනයයි. තමා ම පූජා කරනු ලැබේ, කැප කරනු ලැබේ, අත්හරිනු ලැබේ යන අරුතින් ‘අත්තසන්නිය්‍යාතනය’ නම් වේ. එය කලින් කී දිට්ඨිජුකම්මය ම වේ. ඒ තෙරුවන් ම පරායනය (ප්‍රධාන පිහිට) කොට ඇත්තේ ය යන අරුතින් ‘තප්පරායණ’ පුද්ගලයා හෝ චිත්තෝත්පාදය නම් වේ. එහි ස්වභාවය ‘තප්පරායණතා’ නම් වන අතර එය ද කලින් කී දිට්ඨිජුකම්මය ම ය. ‘සරණ’ යන අදහසින් ශිෂ්‍ය භාවයට හෝ අතේවාසික භාවයට පැමිණෙන්නේ ද එයින් ම බැවින් ‘ශිෂ්‍යභාවෝපගමනය’ නම් වේ. සරණාගමන අදහසින් ම වඳින්නේ යන අරුතින් ‘පණිපාතය’ නම් වේ. සෑම තැනක දී ම කියන ලද දිට්ඨිජුකම්මයේ ස්වභාවයෙන් ම අර්ථය දත යුතුය.

အတ္တပရိစ္စဇနန္တိ သံသာရဒုက္ခနိတ္ထရဏတ္ထံ အတ္တနော အတ္တဘာဝဿ ပရိစ္စဇနံ. ဧသေဝ နယော သေသေသုပိ. ဗုဒ္ဓါဒီနံ ယေဝါတိ အဝဓာရဏံ အတ္တသန္နိယျာတနာဒီသုပိ တတ္ထ တတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ တဒညနိဝတ္တနံ ကတံ ဟောတိ.

‘ආත්ම පරිත්‍යාගය’ යනු සංසාර දුකෙන් එතෙර වීම පිණිස තමාගේ ආත්ම භාවය පරිත්‍යාග කිරීමයි. සෙසු කරුණුවල දී ද මේ ක්‍රමය ම වේ. “බුද්ධාදීන්ට ම” යන අවධාරණය ආත්ම සන්නිය්‍යාතනාදී තැන්වල දී ඒ ඒ තැන කිව යුතුය. එවිට අනෙක් අය සරණ යෑම වළක්වන ලද්දේ වෙයි.

ဧဝံ အတ္တသန္နိယျာတနာဒီနိ ဧကေန ပကာရေန ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အပရေဟိပိ ပကာရေဟိ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ, တေန ပရိယာယန္တရေဟိပိ အတ္တသန္နိယျာတနာဒိ ကတမေဝ ဟောတိ အတ္ထဿ အဘိန္နတ္တာတိ ဒဿေတိ. အာဠဝကာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သာတာဂိရဟေမဝတာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နနု စေတေ အာဠဝကာဒယော မဂ္ဂေနေဝ အာဂတသရဏဂမနာ, ကထံ တေသံ တပ္ပရာယဏတာသရဏဂမနံ ဝုတ္တန္တိ? မဂ္ဂေနာဂတသရဏဂမနေဟိပိ. ‘‘သော အဟံ ဝိစရိဿာမိ…ပေ… သုဓမ္မတံ’’ (သံ. နိ. ၁.၂၄၆; သု. နိ. ၁၉၄) ‘‘တေ မယံ ဝိစရိဿာမ[Pg.280], ဂါမာ ဂါမံ နဂါ နဂံ…ပေ… သုဓမ္မတ’’န္တိ, (သု. နိ. ၁၈၂) တေဟိ တပ္ပရာယဏတာကာရဿ ပဝေဒိတတ္တာ တထာ ဝုတ္တံ.

මෙසේ ආත්ම සන්නිය්‍යාතනාදිය එක් ආකාරයකින් දක්වා දැන් වෙනත් ආකාරවලින් ද දැක්වීම පිණිස “තවද” (අපි ච) යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. ඒ මගින් වෙනත් ක්‍රමවලින් ද ආත්ම සන්නිය්‍යාතනාදිය කරනු ලැබූ බවත්, අර්ථයෙහි වෙනසක් නොමැති බවත් පෙන්වා දෙයි. “ආළවක ආදීන්ගේ” යන්නෙහි ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් සාතාගිර, හේමවත ආදීන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. “මේ ආළවක ආදීහු මාර්ගයෙන් ම සරණාගමනයට පැමිණියෝ නේද? එසේ නම් ඔවුන්ගේ තප්පරායණතා සරණාගමනය පවසන්නේ කෙසේ ද?” යත්, මාර්ගයෙන් සරණාගමනයට පැමිණියන් වුව ද, “ඒ මම... යහපත් ධර්මතාව පතුරුවමින් හැසිරෙන්නෙමි”, “අපි... ගමෙන් ගමට නගරයෙන් නගරයට... යහපත් ධර්මතාව පතුරුවමින් හැසිරෙන්නෙමු” යනුවෙන් ඔවුන් විසින් තප්පරායණතා ස්වභාවය ප්‍රකාශ කළ බැවින් එසේ පවසන ලදී.

သော ပနေသ ဉာတိ…ပေ… ဝသေနာတိ ဧတ္ထ ဉာတိဝသေန, ဘယဝသေန, အာစရိယဝသေန, ဒက္ခိဏေယျဝသေနာတိ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဉာတိဝသေနာတိ ဉာတိဘာဝဝသေန. ဧဝံ သေသေသုပိ. ဒက္ခိဏေယျပဏိပါတေနာတိ ဒက္ခိဏေယျတာဟေတုကေန ပဏိပါတေန. ဣတရေဟီတိ ဉာတိဘာဝါဒိဝသပ္ပဝတ္တေဟိ တီဟိ ပဏိပါတေဟိ. ‘‘ဣတရေဟီ’’တိအာဒိနာ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝန္ဒတီတိ ပဏိပါတဿ လက္ခဏဝစနံ. ဧဝရူပန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. သမ္ပရာယိကဉှိ နိယျာနိကံ ဝါ အနုသာသနိံ ပစ္စာသိသန္တော ဒက္ခိဏေယျပဏိပါတမေဝ ကရောတီတိ အဓိပ္ပာယော.

මෙහි 'ඥාති වශයෙන්' යනාදියෙහි, ඥාතිත්වය නිසා, බිය නිසා, ආචාර්යත්වය නිසා සහ දක්ඛිණෙය්‍ය (පූජනීය) භාවය නිසා යනුවෙන් එක් එක් කරුණ සම්බන්ධ කරගත යුතුය. එහි 'ඥාති වශයෙන්' යනු ඥාතිභාවය නිසාය. සෙසු කරුණුවල ද එසේමය. 'දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතේන' යනු දක්ඛිණෙය්‍ය (පිදිය යුත්තෙකු) යන කරුණ හේතුවෙන් කරනු ලබන වැඳීමයි. 'අනෙක් කරුණුවලින්' යනු ඥාතිභාවය ආදී වශයෙන් පවතින සෙසු නමස්කාර ක්‍රම තුනයි. 'අනෙක් කරුණුවලින්' යනාදියෙන් සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලද අර්ථය විස්තරාත්මකව දැක්වීමට 'එබැවින්' (තස්මා) යනාදිය පවසන ලදී. 'වන්දති' (වඳියි) යනු නමස්කාරයේ ලක්ෂණය පවසන වචනයකි. 'මෙබඳු රූපයක් ඇති' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මෙලොවට අදාළ කරුණක් පිළිබඳවය. මන්ද යත්, පරලොව යහපත හෝ නිවන් මඟ පිළිබඳ අනුශාසනාවක් අපේක්ෂා කරන තැනැත්තා දක්ඛිණෙය්‍ය නමස්කාරයම (ගෞරවණීය වැඳීමම) සිදු කරන බැවිනි.

သရဏဂမနပ္ပဘေဒေါတိ သရဏဂမနဝိဘာဂေါ.

'සරණගමනප්පභේද' යනු සරණාගමනය පිළිබඳ විග්‍රහයයි (බෙදීමයි).

အရိယမဂ္ဂေါ ဧဝ လောကုတ္တရံ သရဏဂမနန္တိ ‘‘စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ ဝိပါကဖလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယောတိ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အနုပ္ပာဒနိရောဓော. ဧတန္တိ ‘‘စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ, သမ္မပ္ပညာယ ပဿတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ အရိယသစ္စဿ ဒဿနံ.

ආර්ය මාර්ගයම ලෝකෝත්තර සරණාගමනය වේ. ඒ බව 'සතර සාමණ්‍ය ඵලයන් විපාක ඵලය' ලෙස පවසා ඇත. 'සකල දුක් නැති කිරීම' යනු මුළුමනින්ම සසර දුක නූපදින ලෙස නිරුද්ධ කිරීමයි. 'මෙය' යන්නෙන් 'සතර ආර්ය සත්‍යයන් සම්මා ප්‍රඥාවෙන් දකියි' යනුවෙන් පවසන ලද ආර්ය සත්‍ය අවබෝධය අදහස් වේ.

နိစ္စာဒိတော အနုပဂမနာဒိဝသေနာတိ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ အဂ္ဂဟဏာဒိဝသေန. အဋ္ဌာနန္တိ ဟေတုပဋိက္ခေပေါ. အနဝကာသောတိ ပစ္စယပဋိက္ခေပေါ. ဥဘယေနာပိ ကာရဏမေဝ ပဋိက္ခိပတိ. ယန္တိ ယေန ကာရဏေန. ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နောတိ မဂ္ဂဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော သောတာပန္နော. ကဉ္စိ သင်္ခါရန္တိ စတုဘူမကေသု သင်္ခတသင်္ခါရေသု ဧကသင်္ခါရမ္ပိ. နိစ္စတော ဥပဂစ္ဆေယျာတိ ‘‘နိစ္စော’’တိ ဂဏှေယျ. ‘‘သုခတော ဥပဂစ္ဆေယျာ’’တိ. ‘‘ဧကန္တသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၇၆) ဧဝံ အတ္တဒိဋ္ဌိဝသေန သုခတော ဂါဟံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန ပန အရိယသာဝကော ပရိဠာဟဝူပသမနတ္ထံ မတ္တဟတ္ထိပရိတ္တာသိတော ဝိယ စောက္ခဗြာဟ္မဏော ဥက္ကာရဘူမိံ ကဉ္စိ သင်္ခါရံ သုခတော ဥပဂစ္ဆတိ. အတ္တဝါရေ ကသိဏာဒိပညတ္တိသင်္ဂဟတ္ထံ ‘‘သင်္ခါရ’’န္တိ အဝတွာ ‘‘ကဉ္စိ ဓမ္မ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣမေသုပိ ဝါရေသု စတုဘူမကဝသေနေဝ ပရိစ္ဆေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, တေဘူမကဝသေနေဝ ဝါ. ယံ ယဉှိ ပုထုဇ္ဇနော ဂါဟဝသေန ဂဏှာတိ, တတော တတော အရိယသာဝကော ဂါဟံ ဝိနိဝေဌေတိ.

'නිත්‍ය වශයෙන් නොසලකා හැරීම' යනාදියෙන් අදහස් වන්නේ 'නිත්‍යයි' කියා පිළිනොගැනීමයි. 'අට්ඨානං' (නොවිය හැක්කක්) යනු හේතුව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'අනවකාසෝ' (අවකාශයක් නැත) යනු ප්‍රත්‍යය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. මේ දෙකෙන්ම කාරණයම ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලබයි. 'යං' යනු යම් කරුණක් නිසාය. 'දෘෂ්ටි සම්පන්න' යනු මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් (සම්මා දිට්ඨියෙන්) යුක්ත වූ සෝතාපන්න තැනැත්තායි. 'කිසියම් සංස්කාරයක්' යනු සිවුභූමික සංඛත සංස්කාරයන්ගෙන් එකදු සංස්කාරයක් හෝ වේ. 'නිත්‍ය වශයෙන් පිළිගන්නේ නම්' යනු 'නිත්‍යයි' කියා ගන්නේ නම් යන්නයි. 'සුඛ වශයෙන් පිළිගන්නේ නම්' යන්නෙන්, 'මරණින් මතු ආත්මය ඒකාන්තයෙන්ම සැප ඇත්තේය, රෝග රහිතය' යනුවෙන් එන ආත්ම දෘෂ්ටිය නිසා සැප වශයෙන් ගැනීම අදහස් වේ. එහෙත්, ආර්ය ශ්‍රාවකයා දෘෂ්ටියෙන් විප්‍රයුක්ත වූ සිතින්, පීඩාවන් සංසිඳුවා ගැනීම පිණිස, කුලප්පු වූ ඇතෙකුට බිය වූ පිරිසිදු බ්‍රාහ්මණයෙකු අශූචි ගොඩකට පිවිසෙන්නාක් මෙන්, කිසියම් සංස්කාරයක් සැප වශයෙන් පිළිගනී. ආත්මවාරයෙහි කසිණ ආදී ප්‍රඥප්තීන් ඇතුළත් කරනු පිණිස 'සංස්කාර' යයි නොකියා 'යම් ධර්මයක්' (කඤ්චි ධම්මං) යයි පවසන ලදී. මේ වාරයන්හි ද සිවුභූමික වශයෙන්ම හෝ ත්‍රෛභූමික වශයෙන්ම සීමාව තේරුම් ගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, පෘථග්ජනයා යම් යම් දේ තදින් අල්ලාගන්නා විට, ආර්ය ශ්‍රාවකයා ඒ ඒ දේ කෙරෙහි පවතින දැඩි ග්‍රහණය (ඇලීම) ලිහිල් කරන බැවිනි.

‘‘မာတရ’’န္တိအာဒီသု [Pg.281] ဇနိကာ မာတာ, ဇနကော ပိတာ, မနုဿဘူတော ခီဏာသဝေါ အရဟာတိ အဓိပ္ပေတော. ကိံ ပန အရိယသာဝကော အညံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျာတိ? ဧတမ္ပိ အဋ္ဌာနံ, ပုထုဇ္ဇနဘာဝဿ ပန မဟာသာဝဇ္ဇဘာဝဒဿနတ္ထံ, အရိယသာဝကဿ စ ဖလဒဿနတ္ထံ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဒုဋ္ဌစိတ္တောတိ ဝဓကစိတ္တေန ပဒုဋ္ဌစိတ္တော. လောဟိတံ ဥပ္ပာဒေယျာတိ ဇီဝမာနကသရီရေ ခုဒ္ဒကမက္ခိကာယ ပိဝနမတ္တမ္ပိ လောဟိတံ ဥပ္ပာဒေယျ. သံဃံ ဘိန္ဒေယျာတိ သမာနသံဝါသကံ သမာနသီမာယံ ဌိတံ သံဃံ. ‘‘ကမ္မေန, ဥဒ္ဒေသေန, ဝေါဟရန္တော, အနုဿာဝနေန, သလာကဂ္ဂါဟေနာ’’တိ (ပရိ. ၄၅၈) ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ ဘိန္ဒေယျ. အညံ သတ္ထာရန္တိ အညံ တိတ္ထကရံ ‘‘အယံ မေ သတ္ထာ’’တိ ဧဝံ ဂဏှေယျ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. န တေ ဂမိဿန္တိ အပါယဘူမိန္တိ တေ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာ တံနိမိတ္တံ အပါယံ န ဂမိဿန္တိ, ဒေဝကာယံ ပန ပရိပူရေဿန္တီတိ အတ္ထော.

'මව' යනාදී වචනවලින් ජනිත කළ මව, ජනිත කළ පියා සහ මනුෂ්‍යයෙකු වූ ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේ අදහස් කෙරේ. ආර්ය ශ්‍රාවකයා (සෝතාපන්න පුද්ගලයා) වෙනත් කිසිවෙකුගේ ජීවිතය විනාශ කරයිද? එය ද සිදු විය නොහැක්කකි (අට්ඨාන). එසේ වුවත්, පෘථග්ජන භාවයේ පවතින මහා සාවද්‍ය බව පෙන්වීමටත්, ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ (ඵලයෙහි) ආනිශංස පෙන්වීමටත් මෙසේ පවසන ලදී. 'දුෂ්ට සිතින්' යනු මරා දැමීමේ සිතින් දූෂිත වූ සිතින් යුක්තවය. 'ලේ සෙලවීම' යනු ජීවමාන ශරීරයක කුඩා මැස්සෙකුට බිය හැකි තරම් වූ හෝ ලේ ස්වල්පයක් උපදවයි නම් එයයි. 'සංඝයා භේද කිරීම' යනු සමාන සංවාස ඇති, එකම සීමාවක සිටින සංඝයා වෙන් කිරීමයි. කර්මය, උද්දේශය, ව්‍යවහාරය, අනුශ්‍රාවණය සහ සලාක ලබා ගැනීම යන කරුණු පහෙන් සංඝයා භේද කළ හැකිය. 'අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු' යනු 'මොහු මගේ ශාස්තෘවරයා' යැයි සලකා අන්‍ය තීර්ථකයෙකු පිළිගැනීමයි. එය සිදු විය නොහැක්කක් බව අර්ථයයි. 'ඔවුහු අපායට නොයති' යනු බුදුරදුන් සරණ ගිය අය ඒ හේතුවෙන් අපායට නොයන බවත්, දෙව්ලොව සම්පත් ලබන බවත් අර්ථයයි.

ဒသဟိ ဌာနေဟီတိ ဒသဟိ ကာရဏေဟိ. အဓိဂဏှန္တီတိ အဘိဘဝန္တိ. ဝေလာမသုတ္တာဒိဝသေနာပီတိ ဧတ္ထ ကရီသဿ စတုတ္ထဘာဂပ္ပမာဏာနံ စတုရာသီတိသဟဿသင်္ချာနံ သုဝဏ္ဏပါတိရူပိယပါတိကံသပါတီနံ ယထာက္ကမံ ရူပိယသုဝဏ္ဏဟိရညပူရာနံ, သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတာနံ စတုရာသီတိယာ ဟတ္ထိသဟဿာနံ, စတုရာသီတိယာ အဿသဟဿာနံ, စတုရာသီတိယာ ရထသဟဿာနံ, စတုရာသီတိယာ ဓေနုသဟဿာနံ, စတုရာသီတိယာ ကညာသဟဿာနံ, စတုရာသီတိယာ ပလ္လင်္ကသဟဿာနံ, စတုရာသီတိယာ ဝတ္ထကောဋိသဟဿာနံ, အပရိမာဏဿ စ ခဇ္ဇဘောဇ္ဇာဒိဘေဒဿ အာဟာရဿ ပရိစ္စဇနဝသေန သတ္တမာသာဓိကာနိ သတ္တသံဝစ္ဆရာနိ နိရန္တရံ ပဝတ္တဝေလာမမဟာဒါနတော ဧကဿ သောတာပန္နဿ ဒိန္နဒါနံ မဟပ္ဖလတရံ, တတော သတံ သောတာပန္နာနံ ဒိန္နဒါနတော ဧကဿ သကဒါဂါမိနော, တတော ဧကဿ အနာဂါမိနော, တတော ဧကဿ အရဟတော, တတော ဧကဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ, တတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ, တတော ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ ဒိန္နဒါနံ မဟပ္ဖလတရံ, တတော စာတုဒ္ဒိသသံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဝိဟာရကရဏံ, တတော သရဏဂမနံ မဟပ္ဖလတရန္တိ ဣမမတ္ထံ ပကာသေန္တဿ ဝေလာမသုတ္တဿ (အ. နိ. ၉.၂၀) ဝသေန. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယံ ဂဟပတိ ဝေလာမော ဗြာဟ္မဏော ဒါနံ အဒါသိ မဟာဒါနံ, ယော စေကံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နံ ဘောဇေယျ, ဣဒံ တတော မဟပ္ဖလတရ’’န္တိအာဒိ [Pg.282] (အ. နိ. ၉.၂၀). ဝေလာမသုတ္တာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ္တာဒီနံ (အ. နိ. ၄.၃၄; ဣတိဝု. ၉၀) သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

'දහසක් කරුණුවලින්' යනු කාරණා දහයකිනි. 'අභිබවා යති' යනු ඉක්මවා යති (වැඩි වෙති). 'වේලාම සූත්‍රය ආදියෙන් ද' යන්නෙහි අර්ථය නම්: කරීස කාලයකින් හතරෙන් පංගුවක ප්‍රමාණය බැගින් වූ, රන්, රිදී, ලෝකඩවලින් තැනූ පාත්‍ර අසූහාරදහසක් පිළිවෙළින් රිදී, රන් සහ රන් කහවණුවලින් පුරවා දීම, සියලු ආභරණවලින් සැරසූ ඇතන් අසූහාරදහසක්, අශ්වයන් අසූහාරදහසක්, රථ අසූහාරදහසක්, කිරි දෙන දෙනුන් අසූහාරදහසක්, කන්‍යාවන් අසූහාරදහසක්, පලඟ අසූහාරදහසක්, වස්ත්‍ර කෝටි අසූහාරදහසක් සහ අප්‍රමාණ වූ කෑම් බීම් ආදිය පරිත්‍යාග කරමින් වසර හතයි මාස හතක් පුරා නොකඩවා පවත්වන ලද වේලාම මහා දානයට වඩා, එක් සෝතාපන්න උතුමෙකුට දෙන දානය මහත්ඵල බවත්; සෝතාපන්නයන් සියයකට වඩා එක් සකෘදාගාමී උතුමෙකුට ද, එක් අනාගාමී උතුමෙකුට ද, එක් රහතන් වහන්සේ නමකට ද, එක් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමකට ද, සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ නමකට ද, බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝ රත්නයට ද දෙන දානයත්, සතර දිගින් වඩින මහා සංඝයා උදෙසා විහාර කරවීමත්, සරණාගමනයත් ඊට වඩා මහත්ඵල බව දක්වන වේලාම සූත්‍රය (අංගුත්තර නිකාය) අනුවය. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත: 'ගෘහපතිය, වේලාම බ්‍රාහ්මණයා යම් මහා දානයක් දුන්නේ ද, ඒ සියල්ලට වඩා යමෙක් දෘෂ්ටිසම්පන්න (සෝතාපන්න) අයෙකුට වළඳවයි නම්, එය වඩාත් මහත්ඵල වේ' යනාදී වශයෙනි. 'වේලාම සූත්‍රය ආදී' යන්නෙහි 'ආදී' ශබ්දයෙන් අග්ගප්පසාද සූත්‍රය ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

အညာဏံ ဝတ္ထုတ္တယဿ ဂုဏာနံ အဇာနနံ, တတ္ထ သမ္မောဟော. ‘‘ဗုဒ္ဓေါ နု ခေါ, န နု ခေါ’’တိအာဒိနာ ဝိစိကိစ္ဆာ သံသယော. မိစ္ဆာဉာဏံ တဿ ဂုဏာနံ အဂုဏဘာဝပရိကပ္ပနေန ဝိပရီတဂ္ဂါဟော. အာဒိ-သဒ္ဒေန အနာဒရာဂါရဝါဒီနံ သင်္ဂဟော. န မဟာဇုတိကန္တိ န ဥဇ္ဇလံ, အပရိသုဒ္ဓံ အပရိယောဒါတန္တိ အတ္ထော. န မဟာဝိပ္ဖာရန္တိ အနုဠာရံ. သာဝဇ္ဇောတိ တဏှာဒိဋ္ဌာဒိဝသေန သဒေါသော, လောကိယသရဏဂမနံ သိက္ခာသမာဒါနံ ဝိယ အဂ္ဂဟိတကာလပရိစ္ဆေဒံ ဇီဝိတပရိယန္တမေဝ ဟောတိ, တသ္မာ တဿ ခန္ဓဘေဒေန ဘေဒေါတိ အာဟ ‘‘အနဝဇ္ဇော ကာလကိရိယာယာ’’တိ. သောတိ အနဝဇ္ဇော သရဏဂမနဘေဒေါ. သတိပိ အနဝဇ္ဇတ္တေ ဣဋ္ဌဖလောပိ န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဖလော’’တိ. ကသ္မာ? အဝိပါကတ္တာ. န ဟိ တံ အကုသလန္တိ.

'අඥානය' යනු රත්නත්‍රයේ ගුණයන් නොදැනීමයි, එහි පවතින මුළාවයි. 'බුදුරදුන් ද, නැද්ද' යනාදී වශයෙන් පවතින 'විචිකිච්ඡාව' යනු සැකයයි. 'මිථ්‍යා ඥානය' යනු උන්වහන්සේගේ ගුණයන් අගුණ ලෙස වැරදියට වටහා ගැනීමයි. 'ආදී' ශබ්දයෙන් අනාදරය, අගෞරවය ආදිය ගැනේ. 'මහා ද්‍යුතිමත් (තේජවන්ත) නොවේ' යනු දීප්තිමත් නොවන, අපිරිසිදු, පැහැදිලි නැති බවයි. 'මහා විප්ඵාර' (මහා පැතිරීමක්) නැත යනු උදාර නොවන බවයි. 'සාවද්‍ය' යනු තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ටිය නිසා පවතින දෝෂ සහිත බවයි. ලෞකික සරණාගමනය යනු ශික්ෂා සමාදන් වීමක් මෙන් කාල සීමාවක් නියම නොකොට ජීවිතය පවතින තාක් පවතින්නකි. එබැවින් ස්කන්ධයන් බිඳී යාමෙන් (මරණයෙන්) එය බිඳී යයි. එනිසා 'කාලක්‍රියා කිරීමෙන් නිවැරදි වේ (කෙළවර වේ)' යැයි පවසන ලදී. එය එම නිවැරදි සරණාගමන විභාගයයි. නිවැරදි වූවත් ඉෂ්ට ඵල ලබා නොදෙන බව 'අඵල' යන්නෙන් කියවේ. ඒ මන්ද? විපාකයක් නොමැති බැවිනි. එය අකුසලයක් නොවන බැවිනි.

ကော ဥပါသကောတိ သရူပပုစ္ဆာ, ကိံလက္ခဏော ဥပါသကောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကသ္မာတိ ဟေတုပုစ္ဆာ, တေန ကေန ပဝတ္တိနိမိတ္တေန ဥပါသက-သဒ္ဒေါ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ နိရူဠှောတိ ဒဿေတိ, တေနာဟ ‘‘ကသ္မာ ဥပါသကောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ. သဒ္ဒဿ အဘိဓေယျေ ပဝတ္တိနိမိတ္တံ တဒတ္ထဿ တဗ္ဘာဝကာရဏံ. ကိမဿ သီလန္တိ ကီဒိသံ အဿ ဥပါသကဿ သီလံ, ကိတ္တကေန သီလေနာယံ သီလသမ္ပန္နော နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. ကော အာဇီဝေါတိ ကော အဿ သမ္မာအာဇီဝေါ, သော ပန မိစ္ဆာဇီဝဿ ပရိဝဇ္ဇနေန ဟောတီတိ သောပိ ဝိဘဇီယတိ. ကာ ဝိပတ္တီတိ ကာ အဿ သီလဿ, အာဇီဝဿ ဝါ ဝိပတ္တိ. အနန္တရဿ ဟိ ဝိဓိ ဝါ ပဋိသေဓော ဝါ. သမ္ပတ္တီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

'උපාසකයා කවරෙක්ද?' යනු ස්වරූපය පිළිබඳ විමසීමකි. එනම් 'උපාසකයා කෙබඳු ලක්ෂණ ඇත්තෙක්ද?' යන්නයි. 'කුමක් නිසාද?' යනු හේතුව විමසීමකි. එම පුද්ගලයා කෙරෙහි 'උපාසක' යන වචනය කිනම් පවතින නිමිත්තකින් (කරුණකින්) රූඪ වී ඇත්දැයි එයින් දක්වයි. එබැවින් 'කුමන කරුණක් නිසා උපාසකයා යැයි කියනු ලැබේද?' යැයි පවසන ලදී. වචනයක අර්ථයෙහි පැවැත්මට ඇති නිමිත්ත, එම අර්ථයේ එබඳු බවට හේතුවයි. 'ඔහුගේ සීලය කුමක්ද?' යනු මෙම උපාසකයාගේ සීලය කෙබඳුද, කොපමණ සීලයකින් මොහු සීල සම්පන්නයෙකු වේද යන අර්ථයයි. 'ආජීවය කුමක්ද?' යනු ඔහුගේ සම්‍යග් ආජීවය (නිවැරදි දිවිපැවැත්ම) කුමක්ද යන්නයි. එය මිථ්‍යා ආජීවය දුරු කිරීමෙන් සිදුවන බැවින් එයද බෙදා දක්වයි. 'විපත්තිය කුමක්ද?' යනු ඔහුගේ සීලයේ හෝ ආජීවයේ පිරිහීම කුමක්ද යන්නයි. මීළඟට එන විධි (නියෝග) හෝ තහංචි ද මෙලෙසමයි. 'සම්පත්තිය' යන්නෙහිද ක්‍රමය මෙයමයි.

ယော ကောစီတိ ခတ္တိယာဒီသု ယော ကောစိ, တေန သရဏဂမနံ ဧဝံ ကာရဏံ, န ဇာတိ အာဒိဝိသေသောတိ ဒဿေတိ.

'යම් කිසිවෙක්' යනු ක්ෂත්‍රියාදීන් අතරින් යම් කිසිවෙකි. එයින් සරණ යාමම මෙයට හේතුව වන බවත්, ජාති ආදී විශේෂත්වයන් මෙයට හේතු නොවන බවත් දක්වයි.

ဥပါသနတောတိ တေနေဝ သရဏဂမနေန, တတ္ထ စ သက္ကစ္စကိရိယာယ အာဒရ ဂါရဝဗဟုမာနာဒိယောဂေန ပယိရုပါသနတော.

'උවැසි බව' (උපාසන) යනු එම සරණ යාමෙන්ම, එහි ගෞරව පූර්වක ක්‍රියාවෙන් යුතුව ආදරය, ගෞරවය, බහුමානය ආදියෙන් යුක්තව ළඟින් ඇසුරු කිරීමයි.

ဝေရမဏိယောတိ [Pg.283] ဝေရံ ဝုစ္စတိ ပါဏာတိပါတာဒိဒုဿီလျံ, တဿ မဏနတော ဟနနတော ဝိနာသနတော ဝေရမဏိယော, ပဉ္စ ဝိရတိယော ဝိရတိပဓာနတ္တာ တဿ သီလဿ, တေနေဝါဟ ‘‘ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိ.

‘වේරමණී’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී දුශ්ශීල භාවය වන ‘වේර’ (වෛරය) මැඩලීම, නැසීම හා විනාශ කිරීම යන අර්ථයෙන් වේරමණී නම් වේ. එම ශීලයෙහි විරතිය (වෙන්වීම) ප්‍රධාන වන බැවින් එය පංච විරතියක් ලෙස හැඳින්වේ. එබැවින් ‘පටිවිරතෝ හෝති’ (වැළකුණේ වෙයි) යනුවෙන් පවසන ලදී.

မိစ္ဆာဝဏိဇ္ဇာတိ န သမ္မာဝဏိဇ္ဇာ အယုတ္တဝဏိဇ္ဇာ အသာရုပ္ပဝဏိဇ္ဇာ. ပဟာယာတိ အကရဏေနေဝ ပဇဟိတွာ. ဓမ္မေနာတိ ဓမ္မတော အနပေတေန, တေန အညမ္ပိ အဓမ္မိကံ ဇီဝိကံ ပဋိက္ခိပတိ. သမေနာတိ အဝိသမေန, တေန ကာယဝိသံ အာဒိဒုစ္စရိတံ ဝဇ္ဇေတွာ ကာယသမာဒိနာ သုစရိတေန ဇီဝိကံ ဒဿေတိ. သတ္ထဝဏိဇ္ဇာတိ အာဝုဓဘဏ္ဍံ ကတွာ ဝါ ကာရေတွာ ဝါ ယထာကတံ ဝါ ပဋိလဘိတွာ တဿ ဝိက္ကယော. သတ္တဝဏိဇ္ဇာတိ မနုဿဝိက္ကယော. မံသဝဏိဇ္ဇာတိ သူနကာရာဒယော ဝိယ မိဂသူကရာဒိကေ ပေါသေတွာ မံသံ သမ္ပာဒေတွာ ဝိက္ကယော. မဇ္ဇဝဏိဇ္ဇာတိ ယံ ကိဉ္စိ မဇ္ဇံ ယောဇေတွာ တဿ ဝိက္ကယော. ဝိသဝဏိဇ္ဇာတိ ဝိသံ ယောဇေတွာ ဝါ ဝိသံ ဂဟေတွာ ဝါ တဿ ဝိက္ကယော. တတ္ထ သတ္ထဝဏိဇ္ဇာ ပရောပရောဓနိမိတ္တတာယ အကရဏီယာ ဝုတ္တာ သတ္တဝဏိဇ္ဇာ အဘုဇိဿဘာဝကရဏတော, မံသဝဏိဇ္ဇာ ဝဓဟေတုတော, မဇ္ဇဝဏိဇ္ဇာ ပမာဒဋ္ဌာနတော.

‘මිච්ඡාවණිජ්ජා’ යනු සම්මා වාණිජ්‍යය නොවන, අයෝග්‍ය වූ, නුසුදුසු වූ වෙළඳාමයි. ‘පහාය’ යනු නොකිරීමෙන් ම බැහැර කර යන්නයි. ‘ධම්මේන’ යනු ධර්මානුකූලව හෙවත් දැහැමි ලෙස යන්නයි. එයින් වෙනත් අධර්මික ජීවිකාවන් බැහැර කෙරේ. ‘සමේන’ යනු සමාන වූ හෙවත් යහපත් වූ කායික පැවැත්මෙන් යුක්තව යන්නයි. එමඟින් කාය දුශ්චරිතය බැහැර කර කාය සුචරිතයෙන් ජීවත් වීම දක්වයි. ‘සත්ථවණිජ්ජා’ යනු ආයුධ නිපදවා හෝ නිපදවීමට සලස්වා හෝ ලබාගෙන ඒවා විකිණීමයි. ‘සත්තවණිජ්ජා’ යනු මිනිසුන් විකිණීමයි. ‘මංසවණිජ්ජා’ යනු මස් පිණිස සතුන් ඇති කර මස් විකිණීමයි. ‘මජ්ජවණිජ්ජා’ යනු ඕනෑම මත්ද්‍රව්‍යයක් සාදා විකිණීමයි. ‘විසවණිජ්ජා’ යනු විෂ වර්ග සාදා හෝ ලබාගෙන විකිණීමයි. එහිදී ආයුධ වෙළඳාම අනුන් පෙළීමට හේතු වන බැවින් ද, සත්ව වෙළඳාම නිදහස අහිමි කරන (වහල්භාවයට පත් කරන) බැවින් ද, මස් වෙළඳාම මරණයට හේතු වන බැවින් ද, මත්පැන් වෙළඳාම ප්‍රමාදයට කරුණක් වන බැවින් ද නොකටයුතු බව දක්වා ඇත.

တဿေဝါတိ ပဉ္စဝေရမဏိလက္ခဏဿ သီလဿ စေဝ ပဉ္စမိစ္ဆာဝဏိဇ္ဇာလက္ခဏဿ အာဇီဝဿ စ. ဝိပတ္တီတိ ဘေဒေါ, ပကောပေါ စ. ယာယာတိ ယာယ ပဋိပတ္တိယာ. စဏ္ဍာလောတိ ဥပါသကစဏ္ဍာလော. မလန္တိ ဥပါသကမလံ. ပဋိကိဋ္ဌောတိ ဥပါသကနိဟီနော. ဗုဒ္ဓါဒီသု ကမ္မကမ္မဖလေသု စ သဒ္ဓါဝိပရိယာယော အဿဒ္ဓိယံ မိစ္ဆာဓိမောက္ခော, ယထာဝုတ္တေန အဿဒ္ဓိယေန သမန္နာဂတော အဿဒ္ဓေါ. ယထာဝုတ္တသီလဝိပတ္တိအာဇီဝဝိပတ္တိဝသေန ဒုဿီလော. ‘‘ဣမိနာ ဒိဋ္ဌာဒိနာ ဣဒံ နာမ မင်္ဂလံ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ဗာလဇနပရိကပ္ပိတကောတူဟလသင်္ခါတေန ဒိဋ္ဌသုတမုတမင်္ဂလေန သမန္နာဂတော ကောတူဟလမင်္ဂလိကော. မင်္ဂလံ ပစ္စေတီတိ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလာဒိဘေဒံ မင်္ဂလမေဝ ပတ္တိယာယတိ. နော ကမ္မန္တိ ကမ္မဿကတံ နော ပတ္တိယာယတိ. ဣတော စ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဣတော သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓသာသနတော ဗဟိဒ္ဓါ ဗာဟိရကသမယေ. ဒက္ခိဏေယျံ ပရိယေသတီတိ ဒုပ္ပဋိပန္နံ ဒက္ခိဏာရဟသညီ ဂဝေသတိ. ပုဗ္ဗကာရံ ကရောတီတိ ဒါနမာနံ အာဒိကံ ကုသလကိရိယံ ပဌမတရံ ကရောတိ. ဧတ္ထ စ ဒက္ခိဏေယျပရိယေသနပုဗ္ဗကာရေ ဧကံ ကတွာ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘තස්සේව’ යනු පංච වේරමණී ලක්ෂණ කොට ඇති ශීලයටත්, පංච මිච්ඡා වාණිජ්‍ය ලක්ෂණ කොට ඇති ආජීවයටත් ය. ‘විපත්ති’ යනු බිඳීම හා විනාශයයි. යම් පිළිවෙතකින් ‘චණ්ඩාලෝ’ හෙවත් උපාසක චණ්ඩාලයකු වේ ද එම පිළිවෙතයි. ‘මලං’ යනු උපාසකයාගේ කිලිටි භාවයයි. ‘පටිකිට්ඨෝ’ යනු පහත් උපාසකයා ය. බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි හා කර්ම-කර්මඵල කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව නොමැති වීම අශ්‍රද්ධාව හෙවත් මිථ්‍යා අධිමෝක්ෂයයි. එවැනි අශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත තැනැත්තා අශ්‍රද්ධාවන්තයෙකි. ශීල විපත්තියෙන් හා ආජීව විපත්තියෙන් යුක්ත තැනැත්තා දුශ්ශීලයෙකි. ‘දැකීමෙන් හෝ ඇසීමෙන් මංගල්‍යයන් සිදු වේ’ යැයි බාල ජනයා කල්පනා කරන කෝලාහල මංගල්‍යයන්ගෙන් යුක්ත තැනැත්තා කෝතුහල මංගලිකයා නම් වේ. ඔහු මංගල්‍යයම විශ්වාස කරයි. කර්මය විශ්වාස නොකරයි. ‘ඉතෝ ච බහිද්ධා’ යනු මේ සර්වඥ බුද්ධ ශාසනයෙන් බැහැර වූ බාහිර ආගමිකයන් කෙරෙහිය. ‘දක්ඛිණෙය්‍යං පරියේසති’ යනු වැරදි මඟ ගියවුන් දක්ෂිණාවට සුදුස්සන් ලෙස සලකා සෙවීමයි. ‘පුබ්බකාරං කරෝති’ යනු දානමානාදී කුසල් ක්‍රියා පළමුව එහි කිරීමයි. මෙහි දක්ෂිණේය පුද්ගලයන් සෙවීම හා පූර්වෝපකාර කිරීම යන කරුණු දෙක එකක් ලෙස ගෙන කරුණු පහක් දත යුතුය.

ဝိပတ္တိယံ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန သမ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ပန ဝိသေသော – စတုန္နမ္ပိ ပရိသာနံ ရတိဇနနဋ္ဌေန ဥပါသကောဝ ရတနံ ဥပါသကရတနံ. ဂုဏသောဘာကိတ္တိသဒ္ဒသုဂန္ဓတာယ [Pg.284] ဥပါသကောဝ ပဒုမံ ဥပါသကပဒုမံ. တထာ ဥပါသကပုဏ္ဍရီကံ.

විපත්තියෙහි දක්වන ලද කරුණුවලට විලෝම වශයෙන් සම්පත්තිය දත යුතුය. මෙහි විශේෂය නම්: සිව් පිරිසට ම සතුට ඇති කරන බැවින් උපාසකයා ම රත්නයක් බඳු වන හෙයින් ‘උපාසක රතන’ නම් වේ. ගුණ නමැති සෝභාවෙන් හා කීර්ති නමැති සුවඳින් යුක්ත බැවින් උපාසකයා ම පියුමක් බඳු වන හෙයින් ‘උපාසක පදුම’ නම් වේ. එමෙන්ම ‘උපාසක පුණ්ඩරීක’ ද එසේමය.

အာဒိမှီတိအာဒိအတ္ထေ. ကောဋိယန္တိ ပရိယန္တကောဋိယံ. ဝိဟာရဂ္ဂေနာတိ ဩဝရကကောဋ္ဌာသေန, ‘‘ဣမသ္မိံ ဂဗ္ဘေ ဝသန္တာနမိဒံ နာမ ပနသဖလံ ပါပုဏာတီ’’တိအာဒိနာ တံ တံဝသနဋ္ဌာနကောဋ္ဌာသေနာတိ အတ္ထော. အဇ္ဇတဂ္ဂန္တိ ဝါ အဇ္ဇဒဂ္ဂန္တိ ဝါ အဇ္ဇ ဣစ္စေဝ အတ္ထော.

‘ආදිම්හි’ යනු ආරම්භය යන අර්ථයයි. ‘කෝටියං’ යනු අවසාන කෙළවර හෙවත් සීමාවයි. ‘විහාරග්ගේන’ යනු කාමර කොටස අනුවය. “මේ ගැබෙහි වසන්නවුන්ට මේ ඵලවැල හිමි වේ” යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ වාසස්ථාන කොටස් අනුව බෙදීම මෙහි අර්ථයයි. ‘අජ්ජතග්ගං’ හෝ ‘අජ්ජදග්ගං’ යනු අද පටන් යන අර්ථයම වේ.

‘‘ပါဏေဟိ ဥပေတ’’န္တိ ဣမိနာ တဿ သရဏဂမနဿ အာပါဏကောဋိကတံ ဒဿေန္တော ‘‘ယာဝ မေ ဇီဝိတံ ပဝတ္တတီ’’တိအာဒီနိ ဝတွာ ပုန ဇီဝိတေနာပိ တံ ဝတ္ထုတ္တယံ ပဋိပူဇေန္တော ‘‘သရဏဂမနံ ရက္ခာမီ’’တိ ဥပ္ပန္နံ တဿ ရညော အဓိပ္ပာယံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘အဟဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. ပါဏေဟိ ဥပေတန္တိ ဟိ ယာဝ မေ ပါဏာ ဓရန္တိ, တာဝ သရဏံ ဥပေတံ, ဥပေန္တော စ န ဝါစာမတ္တေန, န ဧကဝါရံ စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေန, အထ ခေါ ပါဏာနံ ပရိစ္စဇနဝသေန ယာဝဇီဝံ ဥပေတန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘පාණේහි උපේතං’ යන්නෙන් ඔහුගේ සරණ ගමනය ජීවිතය පවතිනා තෙක් පවතින බව දක්වයි. “මගේ ජීවිතය පවතින තාක්” යනාදිය පවසා, නැවතත් ජීවිතයෙන් පවා ඒ රත්නත්‍රය පුදා, “සරණ ගමනය රකිමි” යනුවෙන් රජු තුළ උපන් අදහස විස්තර කරමින් ‘අහංහි’ යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. ‘පාණේහි උපේතං’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මගේ ප්‍රාණය පවතින තුරු සරණ ගියෙමි යන්නයි. එය හුදු වචනයකින් හෝ එක් වරක් සිතෙහි ඇති වූ සිතිවිල්ලකින් පමණක් නොව, ජීවිතය පරිත්‍යාග කිරීමේ පදනම මත දිවි හිමියෙන් සරණ යාම මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

အစ္စယနံ သာဓုမရိယာဒံ မဒ္ဒိတွာ ဝီတိက္ကမနံ အစ္စယောတိ အာဟ ‘‘အပရာဓော’’တိ. အစ္စေတိ အတိက္ကမတိ ဧတေနာတိ ဝါ အစ္စယော, ဝီတိက္ကမဿ ပဝတ္တနကော အကုသလဓမ္မော. သော ဧဝ အပရဇ္ဈတိ ဧတေနာတိ အပရာဓော. သော ဟိ အပရဇ္ဈန္တံ ပုရိသံ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တတိ, တေနာဟ ‘‘အတိက္ကမ္မ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တော’’တိ. စရတီတိ အာစရတိ ကရောတိ. ဓမ္မေနေဝါတိ ဓမ္မတော အနပေတေန ပယောဂေန. ပဋိဂ္ဂဏှာတူတိ အဓိဝါသနဝသေန သမ္ပဋိစ္ဆတူတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ခမတူ’’တိ.

යහපත් සීමාවන් ඉක්මවා යාම හෙවත් වරදවා හැසිරීම ‘අච්චය’ නම් වේ. එය ‘අපරාධය’ යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ. යම් අකුසල ධර්මයක් මඟින් සීමාව ඉක්මවා යයි ද එය අච්චය හෙවත් වරදකි. එම වරද මඟින් වරද කරන පුද්ගලයා අභිභවනය කොට පවතී. එබැවින් ‘ඉක්මවා ගොස් අභිභවනය කොට පවතී’ යැයි කියන ලදී. ‘චරති’ යනු හැසිරෙයි හෙවත් කරයි. ‘ධම්මේනේව’ යනු ධර්මයට අනුකූල වූ ප්‍රයෝගයෙනි. ‘පටිග්ගණ්හාතු’ යනු ඉවසීමෙන් පිළිගන්නා සේක්වා යන අර්ථය බැවින් ‘ක්ෂමා වන සේක්වා’ යැයි පවසන ලදී.

၂၅၁. သဒေဝကေန လောကေန ‘‘သရဏ’’န္တိ အရဏီယတော အရိယော, တထာဂတောတိ အာဟ ‘‘အရိယဿ ဝိနယေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သာသနေ’’တိ. ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနံ ကရောန္တောတိ ကာမံ ‘‘ဝုဒ္ဓိ ဟေသာ’’တိ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေန ဝါကျံ အာရဒ္ဓံ, တထာပိ ဒေသနံ ပန ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနံ ကရောန္တော သံဝရံ အာပဇ္ဇတီတိ အာဟာတိ ယောဇနာ.

251. දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් සරණ යා යුතු බැවින් ආර්ය වූ තථාගතයන් වහන්සේ ‘සරණ’ නම් වන සේක. එබැවින් “ආර්ය වූ විනයෙහි හෙවත් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි” යනුවෙන් පවසන ලදී. “මෙය වෘද්ධියකි” යනුවෙන් ධර්මාධිෂ්ඨාන වශයෙන් වාක්‍යය ආරම්භ කළ ද, දේශනාව පුද්ගලාධිෂ්ඨාන වශයෙන් පවත්වා සංවරයට පත් වන බව මෙහි සම්බන්ධයයි.

၂၅၃. ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ နိပ္ပဇ္ဇနကာနံ အတ္တနော ကုသလမူလာနံ ခဏနေန ခတော, တေသံယေဝ ဥပဟနနေန ဥပဟတော. ဥဘယေနာပိ တဿ ကမ္မာပရာဓမေဝ ဝဒတိ. ပတိဋ္ဌာတိ သမ္မတ္တနိယာမောက္ကမနံ ဧတာယာတိ [Pg.285] ပတိဋ္ဌာ, တဿ ဥပနိဿယသမ္ပဒါ. သာ ကိရိယာပရာဓေန ဘိန္နာ ဝိနာသိတာ ဧတေနာတိ ဘိန္နပတိဋ္ဌော, တေနာဟ ‘‘တထာ’’တိအာဒိ. ဓမ္မေသု စက္ခုန္တိ စတုသစ္စဓမ္မေသု တေသံ ဒဿနဋ္ဌေန စက္ခု. အညေသု ဌာနေသူတိ အညေသု သုတ္တပဒေသု. မုစ္စိဿတီတိ သဋ္ဌိ ဝဿသဟဿာနိ ပစ္စိတွာ လောဟကုမ္ဘီ နရကတော မုစ္စိဿတိ.

253. මෙම ආත්මභාවයේදීම උපදින්නට තිබූ තමන්ගේ කුසල් මුල් කැනීමෙන් (හාරා දැමීමෙන්) ඔහු නැසී ගියේය, ඒවා විනාශ කිරීමෙන් ඔහු පීඩාවට පත් විය. මේ දෙකින්ම ඔහුගේ කර්ම වරද ගැන කියැවේ. සම්මත්තනියාමයට (සෝවාන් ආදී මාර්ගයට) බැසීමට මෙයින් ඉඩ සැලසෙන බැවින් 'පතිට්ඨා' (පිහිට) නම් වේ, එය ඔහුගේ උපනිශ්‍රය සම්පත්තියයි. එය ක්‍රියාකාරී වරදින් (පිතෘඝාතක කර්මයෙන්) බිඳී ගිය හෙයින් 'භින්නපතිට්ඨො' නම් වේ. ඒ නිසා 'තථා' යනාදිය කියන ලදී. ධර්මයන්හි ඇස යනු සිවුසච්ච දහම්හි ඒවා දැකීමේ අර්ථයෙන් ඇසයි. 'අන් තැන්හි' යනු අනෙකුත් සූත්‍ර පදයන්හිය. 'මිදෙන්නේය' යනු වසර සැට දහසක් ලෝකුඹු නිරයේ පැසී ඉන් මිදෙන්නේය යන්නයි.

ယဒိ အနန္တရေ အတ္တဘာဝေ နရကေ ပစ္စတိ, ဣမံ ပန သုတ္တံ သုတွာ ရညော ကော အာနိသံသော လဒ္ဓေါတိ အာဟ ‘‘မဟာနိသံသော’’တိအာဒိ. သော ပန အာနိသံသော နိဒ္ဒါလာဘသီသေန ဝုတ္တော တဒါ ကာယိကစေတသိကဒုက္ခာပဂမော, တိဏ္ဏံ ရတနာနံ မဟာသက္ကာရကိရိယာ, သာတိသယော ပေါထုဇ္ဇနိကသဒ္ဓါပဋိလာဘောတိ ဧဝံပကာရော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော, သမ္ပရာယိကော ပန အပရာပရေသုပိ ဘဝေသု အပရိမာဏော ယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ඉදින් අනතුරු ආත්මයේ නිරයේ උපදී නම්, මෙම සූත්‍රය ඇසීමෙන් රජුට කිනම් ආනිශංසයක් ලැබුණේදැයි විමසූ විට 'මහානිසංසො' යනාදිය පැවසුණි. ඒ ආනිශංසය නින්ද ලැබීම ප්‍රධාන කොට පවසා ඇති අතර, එකල කායික මානසික දුක් දුරු වීම, තෙරුවන් කෙරෙහි මහා සත්කාර කිරීම සහ පෘථග්ජනයෙකුට ලැබිය හැකි උසස් ශ්‍රද්ධාව ලැබීම වැනි මේ ආත්මයේ ලැබෙන ආනිශංස මෙන්ම, මතු මතු ආත්මවලදී ලැබෙන අප්‍රමාණ වූ පරලොව ආනිශංස ද තේරුම් ගත යුතුය.

ဧတ္ထာဟ – ယဒိ ရညော ကမ္မန္တရာယာဘာဝေ တသ္မိံယေဝ အာသနေ ဓမ္မစက္ခု ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, ကထံ အနာဂတေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတိ. အထ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတိ, ကထံ တဒါ ဓမ္မစက္ခုံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, နနု ဣမေ သာဝကဗောဓိပစ္စေကဗောဓိဥပနိဿယာ ဘိန္နနိဿယာတိ? နာယံ ဝိရောဓော ဣတော ပရတော ဧဝဿ ပစ္စေကဗောဓိသမ္ဘာရာနံ သမ္ဘရဏီယတော. သာဝကဗောဓိယာ ဗုဇ္ဈနကသတ္တာပိ ဟိ အသတိ တဿာ သမဝါယေ ကာလန္တရေ ပစ္စေကဗောဓိယာ ဗုဇ္ဈိဿန္တိ ကတာဘိနီဟာရသမ္ဘဝတော. အပရေ ပန ဘဏန္တိ ‘‘ပစ္စေကဗောဓိယာ ယေဝါယံ ကတာဘိနီဟာရော. ကတာဘိနီဟာရာပိ ဟိ တတ္ထ နိယတိံ အပ္ပတ္တာ တဿ ဉာဏဿ ပရိပါကံ အနုပဂတတ္တာ သတ္ထု သမ္မုခီဘာဝေ သာဝကဗောဓိံ ပါပုဏိဿန္တီတိ ဘဂဝါ ‘သစာယံ ဘိက္ခဝေ ရာဇာ’တိအာဒိမာဟ. မဟာဗောဓိသတ္တာနမေဝ စ အာနန္တရိယပရိမုတ္တိ, န ဣတရဗောဓိသတ္တာနံ. တထာ ဟိ ပစ္စေကဗောဓိယံ နိယတော သမာနော ဒေဝဒတ္တော စိရကာလသမ္ဘူတေန လောကနာထေ အာဃာတေန ဂရုတရာနိ အာနန္တရိယာနိ ပသဝိ, တသ္မာ ကမ္မန္တရာယေနာယံ ဣဒါနိ အသမဝေတဒဿနာဘိသမယော ရာဇာ ပစ္စေကဗောဓိနိယာမေန အနာဂတေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီ’’တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

මෙහිදී මෙය කියනු ලැබේ - ඉදින් රජුට කර්ම අන්තරායක් නොවූයේ නම් එම අසුනේදීම ධර්ම ඇස පහළ වන්නේ නම්, අනාගතයේ කෙසේ නම් පසේබුදු වී පිරිනිවන් පාන්නේද? ඉදින් පසේබුදු වී පිරිනිවන් පාන්නේ නම්, එකල කෙසේ ධර්ම ඇස පහළ වන්නේද? ශ්‍රාවක බෝධිය හා පසේබුද්ධ බෝධිය සඳහා වන උපනිශ්‍රයයන් එකිනෙකට වෙනස් නොවේද? මෙහි විරෝධයක් නැත; මින් පසුව ඔහු විසින් පසේබුදු බව සඳහා වන පාරමී ධර්මයන් සපුරනු ලබන බැවිනි. ශ්‍රාවක බෝධියෙන් අවබෝධය ලබන සත්වයන් පවා, එම අවස්ථාවේදී සාධක සම්පූර්ණ නොවූ විට, කළා වූ අභිනීහාර (ප්‍රාර්ථනා) ඇති බැවින් පසු කලෙක පසේබුද්ධත්වයෙන් අවබෝධය ලබති. තවත් සමහරු පවසන්නේ 'මෙය පසේබුදු බව සඳහාම කරන ලද අභිනීහාරයකි. පසේබුදු බව සඳහා අභිනීහාර කළවුන් පවා එහි නියත භාවයට පත් නොවූ විට, ඥානය මෝරා නොගිය බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවේ ශ්‍රාවක බෝධිය ලබති' යනුවෙනි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, ඉදින් මේ රජු...' යනාදිය වදාළ සේක. ආනන්තරිය පාපකර්මයෙන් මිදීම ඇත්තේ මහා බෝධිසත්වයන්ට මිස සෙසු බෝධිසත්වයන්ට නොවේ. දේවදත්ත පවා පසේබුදු වීමට නියතව සිටියදී, බොහෝ කලක් තිස්සේ ලෝකනාථයන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති කරගත් වෛරය නිසා දරුණු ආනන්තරිය පාපකර්මයන් සිදු කරගත්තේය. එබැවින්, කර්ම අන්තරාය නිසා මෙකල අවබෝධය ලැබීමට නොහැකි වුවද, පසේබුද්ධ නියාමයට අනුව අනාගතයේ පසේබුදුව පිරිනිවන් පාන්නේය' යි දත යුතුය.

သာမညဖလသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ.

සාමඤ්ඤඵල සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි (අටුවාවෙහි) ගුප්ත අර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා).

၃. အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. අම්බට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව

အဒ္ဓါနဂမနဝဏ္ဏနာ

දීර්ඝ මාර්ග ගමන පිළිබඳ වර්ණනාව

၂၅၄. အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာတိ [Pg.286] အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝသေန ဟေဋ္ဌာ အဂ္ဂဟိတတာယ အပုဗ္ဗဿ ပဒဿ ဝဏ္ဏနာ အတ္ထဝိဘဇနာ. ‘‘ဟိတွာ ပုနပ္ပုနာဂတမတ္ထ’’န္တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာ) ဟိ ဝုတ္တံ. ဇနပဒိနောတိ ဇနပဒဝန္တော, ဇနပဒဿ ဝါ ဣဿရာ ရာဇကုမာရာ ဂေါတ္တဝသေန ကောသလာ နာမ. ယဒိ ဧကော ဇနပဒေါ, ကထံ ဗဟုဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ရူဠှိသဒ္ဒေနာ’’တိ. အက္ခရစိန္တကာ ဟိ ဤဒိသေသု ဌာနေသု ယုတ္တေ ဝိယ ဤဒိသလိင်္ဂဝစနာနိ ဣစ္ဆန္တိ, အယမေတ္ထ ရူဠှိ ယထာ အညတ္ထပိ ‘‘ကုရူသု ဝိဟရတိ, အင်္ဂေသု ဝိဟရတီ’’တိ စ. တဗ္ဗိသေသနေပိ ဇနပဒ-သဒ္ဒေ ဇာတိ-သဒ္ဒေ ဧကဝစနမေဝ. ပေါရာဏာ ပနာတိ ပန-သဒ္ဒေါ ဝိသေသတ္ထဇောတနော, တေန ပုထုအတ္ထဝိသယတာယ ဧဝဉ္စေတံ ပုထုဝစနန္တိ ဝက္ခမာနဝိသေသံ ဇောတေတိ. ဗဟုပ္ပဘေဒေါ ဟိ သော ပဒေသော တိယောဇနသတပရိမာဏတာယ. နင်္ဂလာနိပိ ဆဍ္ဍေတွာတိ ကမ္မပ္ပဟာနဝသေန နင်္ဂလာနိပိ ပဟာယ, နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ. န ကေဝလံ ကဿကာ ဧဝ, အထ ခေါ အညေပိ မနုဿာ အတ္တနော အတ္တနော ကိစ္စံ ပဟာယ တတ္ထ သန္နိပတိံသု. ‘‘သော ပဒေသော’’တိ ပဒေသသာမညတော ဝုတ္တံ, ဝစနဝိပလ္လာသေန ဝါ, တေ ပဒေသာတိ အတ္ထော. ကောသလာတိ ဝုစ္စတိ ကုသလာ ဧဝ ကောသလာတိ ကတွာ.

254. අපූර්ව පද වර්ණනාව යනු අර්ථ වර්ණනා වශයෙන් මීට පෙර විග්‍රහ නොකළ අපූර්ව පදයන්ගේ අර්ථ විභජනයයි. 'නැවත නැවත ආ අර්ථයන් අත්හැර' යැයි පවසා ඇති බැවිනි. 'ජනපදිනො' යනු ජනපද ඇත්තෝ හෙවත් ජනපදයේ අධිපති වූ ගෝත්‍ර වශයෙන් කෝසල නම් වූ රාජකුමාරවරුය. ඉදින් එක් ජනපදයක් නම්, බහුවචනයෙන් යෙදුණේ කෙසේදැයි විමසූ විට 'රූළ්හි ශබ්දයෙන්' යැයි පවසන ලදී. අක්ෂර පිළිබඳ හදාරන්නෝ මෙබඳු තැන්වල යෝග්‍ය පරිදි ලිංග හා වචන කැමති වෙති; 'කුරු රටෙහි වසයි, අංග රටෙහි වසයි' යනුවෙන් වෙනත් තැන්වලද මෙලෙස රූළ්හි වශයෙන් යෙදේ. එහි විශේෂණයක් වූ 'ජනපද' ශබ්දය සහ 'ජාති' ශබ්දය ඒක වචනයෙන් ම යෙදේ. 'පොරාණා පන' යන්නෙහි 'පන' ශබ්දය විශේෂ අර්ථයක් පෙන්වයි. එයින් එම ප්‍රදේශය යොදුන් තුන්සියයක් පමණ වන බැවින් විවිධ බෙදීම් සහිත වූවක් බවත්, එය බහුවචනයෙන් හැඳින්වෙන බවත් පෙන්වයි. 'නගුල් පවා අතහැර' යනු කෘෂිකර්මාන්තය අතහැර නගුල් අත්හැරීමයි, මෙය නිදසුනක් පමණි. ගොවියන් පමණක් නොව, සෙසු මිනිසුන් ද තම තමන්ගේ වැඩ කටයුතු අතහැර එහි රැස් වූහ. 'සො පදෙසො' යනු ප්‍රදේශයේ සාමාන්‍ය ස්වභාවය අනුව හෝ වචන පෙරළීමකින් පවසන ලද්දකි; 'එම ප්‍රදේශයෝ' යනු එහි අර්ථයයි. 'කෝසල' යැයි කියනු ලබන්නේ කුසල් ඇත්තන් වූ බැවිනි.

စာရိကန္တိ စရဏံ, စရဏံ ဝါ စာရော, သော ဧဝ စာရိကာ. တယိဒံ မဂ္ဂဂမနံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ, န စုဏ္ဏိကဂမနမတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အဒ္ဓါနဂမနံ ဂစ္ဆန္တော’’တိ. တံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘စာရိကာ စ နာမေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒူရေပီတိ နာတိဒူရေပိ. သဟသာ ဂမနန္တိ သီဃဂမနံ. မဟာကဿပပစ္စုဂ္ဂမနာဒိံ ဧကဒေသေန ဝတွာ ဝနဝါသီတိဿသာမဏေရဿ ဝတ္ထုံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဇနပဒစာရိကံ ကထေတုံ ‘‘ဘဂဝါ ဟီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. အာကာသဂါမီဟိ ဧဝ သဒ္ဓိံ ဂန္တုကာမော ‘‘ဆဠဘိညာနံ အာရောစေဟီ’’တိ အာဟ.

චාරිකාව යනු හැසිරීමයි, හැසිරීම හෙවත් හැසිරෙන ගමන චාරිකාවයි. මෙහිදී අදහස් කළේ මාවතේ ගමන් කිරීම මිස නිකම්ම ඇවිදීම පමණක් නොවන බැවින් 'දීර්ඝ මාර්ගයක යන්නා වූ' යැයි පවසන ලදී. එය විභාග කර පෙන්වීමට 'චාරිකාව නම් මෙයයි' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'දූරෙපි' යනු ඉතා ඈත නොවූ තැනද වේ. 'සහසා ගමනං' යනු වේගවත් ගමනයි. මහා කාශ්‍යප තෙරුන් පෙරගමන් කිරීම ආදී කොටස් පවසා, වනවාසී තිස්ස සාමණේරයන්ගේ වස්තුව විස්තර කර, ජනපද චාරිකාව පැවසීමට 'භගවා හි' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. අහසින් යන පිරිස සමඟම යාමට කැමති වූ බැවින් 'ෂඩභිඥාලාභීන්ට දැනුම් දෙන්න' යැයි වදාළ සේක.

သံဃကမ္မဝသေန [Pg.287] သိဇ္ဈမာနာပိ ဥပသမ္ပဒါ သတ္ထု အာဏာဝသေနေဝ သိဇ္ဈနတော ‘‘ဗုဒ္ဓဒါယဇ္ဇံ တေ ဒဿာမီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ. အပရေ ပန အပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝဿဿေဝ တဿ ဥပသမ္ပဒံ အနုဇာနန္တော ‘‘ဒဿာမီ’’တိ အဝေါစာတိ ဝဒန္တိ. ဥပသမ္ပာဒေတွာတိ ဓမ္မသေနာပတိနာ ဥပဇ္ဈာယေန ဥပသမ္ပာဒေတွာ.

සංඝ කර්මයක් මගින් සිද්ධ වුවද උපසම්පදාව ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ආඥාවෙන්ම සිද්ධ වන බැවින් 'ඔබට බුද්ධ දායාදය දෙන්නෙමි' යැයි පවසන ලද බව කියති. තවත් සමහරු පවසන්නේ විසි වයස් පිරී නොතිබූ ඔහුගේ උපසම්පදාවට අනුදැන වදාරමින් 'දෙන්නෙමි' යැයි වදාළ බවයි. 'උපසම්පදාව කරවා' යනු ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත හිමියන් උපාධ්‍යායන් කොට උපසම්පදා කරවා යන්නයි.

နဝယောဇနသတိကမ္ပိ ဌာနံ မဇ္ဈိမဒေသပရိယာပန္နမေဝ, တတော ပရံ နာဓိပ္ပေတံ တုရိတစာရိကာဝသေန အဂမနတော. သမန္တာတိ ဂတဂတဋ္ဌာနဿ စတူသု ပဿေသု သမန္တတော. အညေနပိ ကာရဏေနာတိ ဘိက္ခူနံ သမထဝိပဿနာတရုဏဘာဝတော အညေနပိ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလေ ဝေနေယျာနံ ဉာဏပရိပါကာဒိကာရဏေန မဇ္ဈိမမဏ္ဍလံ ဩသရတိ. ‘‘သတ္တဟိ ဝါ’’တိအာဒိ ‘‘ဧကမာသံ ဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာနုက္ကမေန ယောဇေတဗ္ဗံ.

යොදුන් නවසියයක් වන ප්‍රදේශයද මධ්‍ය දේශයටම අයත් වේ, එතැනින් එහාට චාරිකා වශයෙන් ඉක්මනින් වැඩම කළ යුතු බවක් අදහස් නොවේ. 'සමන්තතො' යනු වැඩම කළ සෑම ස්ථානයකම සතර දිශාවෙනි. අනෙක් කරුණක් නම්, භික්ෂූන්ගේ සමථ විපස්සනා ඥාන ලාබාල බැවින් ද, මධ්‍ය මණ්ඩලයෙහි විනේය ජනයන්ගේ ඥානය මෝරා තිබීම ආදී කරුණු නිසා ද උන්වහන්සේ මධ්‍ය මණ්ඩලයෙහි සැරිසරති. 'සතකින් හෝ' යනාදිය 'එක් මසක් හෝ' යනාදී වශයෙන් පවසා ඇති අනුපිළිවෙලින් යොදාගත යුතුය.

သရီရဖာသုကတ္ထာယာတိ ဧကသ္မိံယေဝ ဌာနေ နိဗဒ္ဓဝါသဝသေန ဥဿန္နဓာတုကဿ သရီရဿ ဝိစရဏေန ဖာသုကတ္ထာယ. အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကာလာဘိကင်္ခနတ္ထာယာတိ အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမသုတ္တ (အ. နိ. ၇.၇၂) မဃဒေဝဇာတကာဒိ (ဇာ. ၁.၁.၉) ဒေသနာနံ ဝိယ ဓမ္မဒေသနာယ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကာလံ အာကင်္ခမာနေန. သုရာပါနသိက္ခာပဒပညာပနေ (ပါစိ. ၃၂၈) ဝိယ သိက္ခာပဒပညာပနတ္ထာယ. ဗောဓနေယျသတ္တေ အင်္ဂုလိမာလာဒိကေ (မ. နိ. ၂.၃၄၇) ဗောဓနတ္ထာယ. ကဉ္စိ, ကတိပယေ ဝါ ပုဂ္ဂလေ ဥဒ္ဒိဿ စာရိကာ နိဗဒ္ဓစာရိကာ. တဒညာ အနိဗဒ္ဓစာရိကာ.

‘ශරීරඵාසුකත්ථාය’ යනු එකම ස්ථානයක නිරන්තරයෙන් වාසය කිරීම හේතුවෙන් ධාතු කෝප වූ ශරීරයට එහා මෙහා ඇවිදීම මගින් සැපයක්, පහසුවක් සැලසීම පිණිසය. ‘අට්ඨුප්පත්ති කාලාභිකංඛනත්ථාය’ යනු අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය, මඝදේව ජාතකය ආදී දේශනාවන්හිදී මෙන් ධර්ම දේශනාවක් සඳහා සුදුසු අවස්ථාවක් අපේක්ෂා කිරීම පිණිසය. සුරාපාන ශික්ෂාපදය පැනවීමේදී මෙන් ශික්ෂාපද පැනවීම පිණිසය. අංගුලිමාල ආදී අවබෝධය ලැබීමට සුදුසු සත්ත්වයන් අවබෝධ කරවීම පිණිසය. කිසියම් එක් පුද්ගලයෙකු හෝ කිහිප දෙනෙකු උදෙසා කෙරෙන චාරිකාව ‘නිබද්ධ චාරිකා’ (නියත චාරිකා) නම් වේ. එයින් බැහැර වූවක් ‘අනිබද්ධ චාරිකා’ නම් වේ.

ဒသသဟဿိ လောကဓာတုယာတိ ဇာတိခေတ္တဘူတေ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ. တတ္ထ ဟိ သတ္တေ ပရိပက္ကိန္ဒြိယေ ပဿိတုံ ဗုဒ္ဓဉာဏံ အဘိနီဟရိတွာ ဌိတော ဘဂဝါ ဉာဏဇာလံ ပတ္ထရတီတိ ဝုစ္စတိ. သဗ္ဗညုတညာဏဇာလဿ အန္တော ပဝိဋ္ဌောတိ တဿ ဉာဏဿ ဂေါစရဘာဝံ ဥပဂတော. ဘဂဝါ ကိရ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ယေ သတ္တာ ဘဗ္ဗာ ပရိပါကဉာဏာ အဇ္ဇ မယာ ဝိနေတဗ္ဗာ, တေ မယှံ ဉာဏဿ ဥပဋ္ဌဟန္တူ’’တိ စိတ္တံ အဓိဋ္ဌာယ သမန္နာဟရတိ. တဿ သဟ သမန္နာဟာရာ ဧကော ဝါ ဒွေ ဝါ ဗဟူ ဝါ တဒါ ဝိနယူပဂါ ဝေနေယျာ ဉာဏဿ အာပါထမာဂစ္ဆန္တိ အယမေတ္ထ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေါ. ဧဝမ္ပိ အာပါထမာဂတာနံ ပန နေသံ ဥပနိဿယံ ပုဗ္ဗစရိယံ ပုဗ္ဗဟေတုံ သမ္ပတိ ဝတ္တမာနဉ္စ ပဋိပတ္တိံ [Pg.288] ဩလောကေတိ, တေနာဟ ‘‘အထ ဘဂဝါ’’တိအာဒိ. ဝါဒပဋိဝါဒံ ကတွာတိ ‘‘ဧဝံ နု တေ အမ္ဗဋ္ဌာ’’တိအာဒိနာ မယာ ဝုတ္တဝစနဿ ‘‘ယေ စ ခေါ တေ ဘော ဂေါတမ မုဏ္ဍကာ သမဏကာ’’တိအာဒိနာ ပဋိဝစနံ ကတွာ တိက္ခတ္တုံ ဣဗ္ဘဝါဒနိပါတနဝသေန နာနပ္ပကာရံ အသမ္ဘိဝါကျံ သာဓုသဘာဝါယ ဝါစာယ ဝတ္တုံ အယုတ္တဝစနံ ဝက္ခတိ. နိဗ္ဗိသေဝနန္တိ ဝိဂတတုဒနံ, မာနဒဗ္ဗဝသေန အပဂတပရိပ္ဖန္ဒနန္တိ အတ္ထော.

‘දසසහස්සී ලෝකධාතුයා’ යනු ජාතික්ෂේත්‍රය වූ දසදහසක් සක්වළය. එහි ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා ගිය සත්ත්වයන් බැලීම පිණිස බුද්ධ ඥානය මෙහෙයවා සිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඥාන ජාලය පතුරුවන බව කියනු ලැබේ. ‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණජාලස්ස අන්තෝ පවිට්ඨෝ’ යනු එම ඥානයට විෂය වූ බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා කරුණා සමාපත්තියට සමවැදී එයින් නැගී සිට, “අද මා විසින් විනයනය කළ යුතු, මෝරා ගිය ඥානය ඇති භව්‍ය සත්ත්වයන් මාගේ ඥානයට හමු වෙත්වා” යි සිතා අධිෂ්ඨාන කරති. උන්වහන්සේගේ ඒ අධිෂ්ඨානයත් සමඟම, දමනය කිරීමට සුදුසු වූ එක් අයෙකු හෝ දෙදෙනෙකු හෝ බොහෝ දෙනෙකු එවිට ඥානයට හසු වෙති; මෙය මෙහි බුද්ධානුභාවයයි. මෙසේ ඥානයට හසු වූවන්ගේ ද උපනිශ්‍රය, පූර්ව චර්යාවන්, පූර්ව හේතූන් සහ වර්තමාන පිළිවෙත් විමසා බලති. එබැවින් ‘අථ භගවා’ යනාදිය වදාළහ. ‘වාදපටිවාදං කත්වා’ යනු “අම්බට්ඨය, ඔබට මෙසේද?” ආදී වශයෙන් මා (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) පැවසූ වචනයට, “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඒ මුඩු මහණුන්...” ආදී වශයෙන් පිළිතුරු දී, තෙවරක්ම ‘ඉබ්භ’ (දාස) යන වචනය පවසමින් නින්දා සහගත ලෙස පවසනු ඇත යන්නයි. ‘නිබ්බිසේවනං’ යනු පීඩාවන්ගෙන් තොර වූ, මානය නිසා ඇති වන කම්පනයන්ගෙන් බැහැර වූ යන අර්ථයයි.

အဝသရိတဗ္ဗန္တိ ဥပဂန္တဗ္ဗံ. ဣစ္ဆာနင်္ဂလေတိ ဣဒံ တဒါ ဘဂဝတော ဂေါစရဂါမနိဒဿနံ သမီပတ္ထေ ဘုမ္မန္တိ ကတွာ. ‘‘ဣစ္ဆာနင်္ဂလဝနသဏ္ဍေ’’တိ နိဝါသနဋ္ဌာနဒဿနံ အဓိကရဏေ ဘုမ္မန္တိ. တဒုဘယံ ဝိဝရန္တော ‘‘ဣစ္ဆာနင်္ဂလံ ဥပနိဿာယာ’’တိအာဒိမာဟ. ဓမ္မရာဇဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗသော အဓမ္မနိဂ္ဂဏှနပရာ ပဋိပတ္တိ, သာ စ သီလသမာဓိပညာဝသေနာတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘သီလခန္ဓာဝါရ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယထာဘိရုစိတေနာတိ ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒီသု ယေန ယေန အတ္တနော အဘိရုစိတေန ဝိဟာရေန.

‘අවසරිතබ්බං’ යනු එළඹිය යුතුයි යන්නයි. ‘ඉච්ඡානංගලේ’ යනු එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගොදුරු ගමට වඩින බව දැක්වීම සඳහා ආසන්නාර්ථයේ සප්තමී විභක්තියෙන් යොදන ලද්දකි. ‘ඉච්ඡානංගල වනසණ්ඩේ’ යනු වාසය කරන ස්ථානය දැක්වීම සඳහා ආධාරාර්ථයේ සප්තමී විභක්තියයි. ඒ දෙකම විවරණය කරමින් ‘ඉච්ඡානංගලය ඇසුරු කොට’ යනාදිය වදාළහ. ධර්මරාජ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිළිවෙත සියලු ආකාරයෙන් අධර්මය මර්දනය කරන්නකි; එය සීල, සමාධි, ප්‍රඥා මගින් සිදු වන බැවින් එය දැක්වීමට ‘සීලක්ඛන්ධාවාරං’ (සීල නැමති කඳවුර) යනාදිය වදාරන ලදී. ‘යථාභිරුචිතේන’ යනු දිව්‍ය විහාර ආදියෙන් තමන් වහන්සේ වඩාත් රුචි කරන විහාරයකින් (වැඩසිටීමකින්) යන්නයි.

ပေါက္ခရသာတိဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා පිළිබඳ වර්ණනාව.

၂၅၅. မန္တေတိ ဣရုဗ္ဗေဒါဒိမန္တသတ္ထေ. ပေါက္ခရေ ကမလေ သယမာနော နိသီဒီတိ ပေါက္ခရသာတီ. သာတိ ဝုစ္စတိ သမသဏ္ဌာနံ, ပေါက္ခရေ သဏ္ဌာနာဝယဝေ ဇာတောတိ ‘‘ပေါက္ခရသာတီ’’တိပိ ဝုစ္စတိ. သေတပေါက္ခရသဒိသောတိ သေတပဒုမဝဏ္ဏော. သုဝဋ္ဋိတာတိ ဝဋ္ဋဘာဝဿ ယုတ္တဋ္ဌာနေ သုဋ္ဌု ဝဋ္ဋုလာ. ကာဠဝင်္ဂတိလကာဒီနံ အဘာဝေန သုပရိသုဒ္ဓါ.

255. ‘මන්තේ’ යනු ඍග්වේදය ආදී මන්ත්‍ර ශාස්ත්‍රයන්හි දක්ෂ යන්නයි. පොක්ඛර නම් නෙළුම් මලක් මත සැතපී සිටි නිසා ‘පොක්ඛරසාති’ නම් විය. ‘සාති’ යනු සම සණ්ඨානයට නමකි; නෙළුම් මලක හැඩය ඇති අවයව ඇතිව උපන් නිසා ද ‘පොක්ඛරසාති’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සෙතපොක්ඛරසදිසෝ’ යනු සුදු නෙළුමක් බඳු පැහැය ඇති යන්නයි. ‘සුවට්ටිතා’ යනු වටකුරු විය යුතු තැන්හි මනාව වටකුරු වූ යන්නයි. කළු ලප හෝ තිත් නොමැති බැවින් ඉතා පිරිසිදුය.

ဣမဿ ဗြာဟ္မဏဿ ကီဒိသော ပုဗ္ဗယောဂေါ, ယေန နံ ဘဂဝါ အနုဂ္ဂဏှိတုံ တံ ဌာနံ ဥပဂတောတိ အာဟ ‘‘အယံ ပနာ’’တိအာဒိ. ပဒုမဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တိ တေနာယံ သံသေဒဇော ဇာတော. န ပုပ္ဖတီတိ န ဝိကသတိ. ရဇတဗိမ္ဗကန္တိ ရူပိယမယံ ရူပကံ.

මෙම බ්‍රාහ්මණයාගේ පූර්ව පින්කම් කෙබඳුද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට අනුග්‍රහ පිණිස එම ස්ථානයට වැඩි සේක. එය දැක්වීමට ‘අයං පනා’ යනාදිය වදාළහ. ඔහු නෙළුම් ගැබක උපන් බැවින් ‘සංසේදජ’ (තෙතමනයෙන් උපන්) අයෙකු විය. ‘න පුප්ඵති’ යනු නොපිපෙයි යන්නයි. ‘රජතබිම්බකං’ යනු රිදී පිළිමයකි.

အဇ္ဈာဝသတီတိ ဧတ္ထ အဓိ-သဒ္ဒေါ ဣဿရိယတ္ထဒီပနော, အာသဒ္ဒေါ မရိယာဒတ္ထောတိ ဒဿေန္တော ‘‘အဘိဘဝိတွာ’’တိအာဒိမာဟ. တေဟိ ယုတ္တတ္တာ ဟိ ဥက္ကဋ္ဌန္တိ ဥပယောဂဝစနံ, တေနာဟ ‘‘ဥပသဂ္ဂဝသေနာ’’တိအာဒိ. ယာယ မရိယာဒါယာတိ ယာယ အဝတ္ထာယ. နဂရဿ ဝတ္ထုန္တိ ‘‘အယံ ခဏော, သုမုဟုတ္တံ မာ အတိက္ကမီ’’တိ ရတ္တိဝိဘာယနံ အနုရက္ခန္တာ ရတ္တိယံ ဥက္ကာ [Pg.289] ဌပေတွာ ဥက္ကာသု ဇလမာနာသု နဂရဿ ဝတ္ထုံ အဂ္ဂဟေသုံ, တသ္မာ ဥက္ကာသု ဌိတာတိ ဥက္ကဋ္ဌာ, ဥက္ကာသု ဝိဇ္ဇောတယန္တီသု ဌိတာ ပတိဋ္ဌိတာတိ မူလဝိဘုဇာဒိပက္ခေပေန သဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, နိရုတ္တိနယေန ဝါ ဥက္ကာသု ဌိတာသု ဌိတာ အာသီတိ ဥက္ကဋ္ဌာ. အပရေ ပန ဘဏန္တိ ‘‘ဘူမိဘာဂသမ္ပတ္တိယာ, ဥပကရဏသမ္ပတ္တိယာ, မနုဿသမ္ပတ္တိယာ စ တံ နဂရံ ဥက္ကဋ္ဌဂုဏယောဂတော ဥက္ကဋ္ဌာတိ နာမံ လဘီ’’တိ. တဿာတိ ‘‘ဥက္ကဋ္ဌ’’န္တိ ဥပယောဂဝသေန ဝုတ္တပဒဿ. အနုပယောဂတ္တာတိ ဝိသေသနဘာဝေန အနုပယုတ္တတ္တာ. သေသပဒေသူတိ ‘‘သတ္တုဿဒ’’န္တိအာဒိပဒေသု. ယထာဝိဓိ ဟိ အနုပယောဂေါ ပုရိမသ္မိံ. တတ္ထာတိ ‘‘ဥပသဂ္ဂဝသေနာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝိဓာနေ. ‘‘သဒ္ဒသတ္ထတော ပရိယေသိတဗ္ဗ’’န္တိ ဧတေန သဒ္ဒလက္ခဏာနုဂတော ဝါယံ သဒ္ဒပ္ပယောဂေါတိ ဒဿေတိ. ဥပအနုအဓိအာဣတိဧဝံပုဗ္ဗကေ ဝသနကိရိယာဌာနေ ဥပယောဂဝစနမေဝ ပါပုဏာတီတိ သဒ္ဒဝိဒူ ဣစ္ဆန္တိ.

‘අජ්ඣාවසති’ යන්නෙහි ‘අධි’ ශබ්දයෙන් අධිපතිභාවය දක්වයි, ‘ආ’ ශබ්දයෙන් සීමාව දක්වයි; එය පැහැදිලි කිරීමට ‘අභිභවිතවා’ (යටත් කරගෙන) යනාදිය වදාළහ. ඒවා සමඟ යෙදෙන බැවින් උක්කට්ඨ යන පදය ද්විතීයා විභක්තිය ගනියි, එබැවින් ‘උපසග්ගවසෙන’ යනාදිය වදාළහ. ‘යාය මරියාදාය’ යනු යම් සීමාවකින් යන්නයි. නගරයේ භූමිය නියම කර ගැනීමේදී, “මේ සුදුසු මොහොතයි, කාලය ඉක්මවා නොයන්න” යැයි පවසමින් රාත්‍රී කාලයේ පන්දම් දල්වාගෙන සිටියහ. එසේ පන්දම් (උක්කා) මැද සිටි බැවින් ‘උක්කට්ඨා’ නම් විය. පන්දම් ආලෝකවත් කරමින් තිබියදී එහි පිහිටි බැවින් නිරුක්ති ක්‍රමයට ‘උක්කට්ඨා’ යන පදය සිද්ධ වේ. ඇතැමුන් පවසන්නේ භූමියෙහි සම්පත්තිය, උපකරණ සම්පත්තිය සහ මිනිසුන්ගේ සම්පත්තිය නිසා උත්කෘෂ්ට ගුණයෙන් යුක්ත වූ බැවින් එම නගරය ‘උක්කට්ඨා’ යන නම ලැබූ බවයි. ‘තස්ස’ යනු ‘උක්කට්ඨං’ යන පදයටයි. ‘සත්ත උස්සදං’ යනාදී සෙසු පදයන්හි ද එසේමය. ‘සද්දසත්ථතෝ පරියේසිතබ්බං’ යන්නෙන් ශබ්ද ලක්ෂණයන්ට අනුකූලව මෙම ශබ්ද ප්‍රයෝගය සිද්ධ වන බව දක්වයි. ‘උප, අනු, අධි’ යන උපසර්ග පූර්ව වූ ‘වස්’ ධාතුවෙන් සැදෙන පදයක් ඇති විට ස්ථානය සඳහා ද්විතීයා විභක්තිය යෙදෙන බව ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ පවසති.

ဥဿဒတာ နာမေတ္ထ ဗဟုလတာတိ, တံ ဗဟုလတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဗဟုဇန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဂဟေတွာ ပေါသေတဗ္ဗံ ပေါသာဝနိယံ. အာဝိဇ္ဈိတွာတိ ပရိက္ခိပိတွာ.

‘උස්සදතා’ යනු බහුල බවයි. එම බහුල බව දැක්වීමට ‘බහුජන’ (මහජනයා) යනාදිය වදාළහ. රැකගත යුතු, පෝෂණය කළ යුතු දෙය ‘පෝසාවනීයං’ නම් වේ. ‘ආවිජ්ඣිත්වා’ යනු වට කර හෝ පිරිවර කොටගෙන යන්නයි.

ရညာ ဝိယ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဝါ ရာဇဘောဂ္ဂံ. ရညော ဒါယဘူတန္တိ ကုလပရမ္ပရာယ ယောဂျဘာဝေန ရာဇတော လဒ္ဓဒါယဘူတံ. တေနာဟ ‘‘ဒါယဇ္ဇန္တိ အတ္ထော’’တိ. ရာဇနီဟာရေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ဥဒ္ဓံ ပရိဘောဂလာဘဿ သေဋ္ဌဒေယျတာ နာမ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ ရာဇသင်္ခေပေန ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ. ‘‘သဗ္ဗံ ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇ’’န္တိ သရီရဒဏ္ဍဓနဒဏ္ဍာဒိ ဘေဒံ သဗ္ဗံ ဒဏ္ဍမာဟ. နဒီတိတ္ထပဗ္ဗတာဒီသူတိ နဒီတိတ္ထပဗ္ဗတပါဒဂါမဒွါရအဋဝိမုခါဒီသု. ‘‘ရာဇဒါယ’’န္တိ ဣမိနာဝ ရညော ဒိန္နဘာဝေ သိဒ္ဓေ ‘‘ရညာ ပသေနဒိနာ ကောသလေန ဒိန္န’’န္တိ ဝစနံ ကိမတ္ထိယန္တိ အာဟ ‘‘ဒါယကရာဇဒီပနတ္ထ’’န္တိအာဒိ. နိဿဋ္ဌပရိစ္စတ္တန္တိ မုတ္တစာဂဝသေန ပရိစ္စတ္တံ ကတွာ. ဧဝဉှိ တံ သေဋ္ဌဒေယျံ ဥတ္တမဒေယျံ ဇာတံ.

රජෙකු මෙන් අනුභව කළ යුතු බැවින් හෝ රජුට අයත් බැවින් ‘රාජභොග්ගං’ නම් වේ. රජුගෙන් දායාදයක් ලෙස පරම්පරාවෙන් ලැබුණු බැවින් ‘දායාදය යනු අර්ථයයි’ කීහ. රජෙකු පරිභෝජනය කරන අයුරින් පරිභෝග කිරීමට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨතම දානයක් මීට වඩා නැති බැවින්, “ශ්වේත ජත්‍රය ඔසවා රජෙකු ලෙස පරිභෝජනය කළ යුතු” යැයි පැවසුහ. ‘සබ්බං ඡෙජ්ජභෙජ්ජං’ යනු ශරීර දණ්ඩනය, ධන දණ්ඩනය ආදී සියලු දඬුවම් දීමේ බලයයි. ගංතොටවල්, පර්වත පාමුල ආදියෙහි ද එය එසේමය. ‘රාජදායං’ යන්නෙන් රජු දුන් බව සිද්ධ වුවද, “පසේනදී කොසොල් රජු විසින් දෙන ලද” යැයි පැවසුවේ දානය දුන් රජු කවුදැයි දැක්වීමටයි. ‘නිස්සට්ඨපරිච්චත්තං’ යනු සම්පූර්ණයෙන්ම අත්හැර පූජා කරන ලද්දකි. මෙසේ එය ශ්‍රේෂ්ඨ වූ දානයක්, උත්තම දානයක් විය.

ဥပလဘီတိ သဝနဝသေန ဥပလဘီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘သောတဒွါရ…ပေ… အညာသီ’’တိ အာဟ. အဝဓာရဏဖလတ္တာ သဗ္ဗမ္ပိ ဝါကျံ အန္တောဂဓာဝဓာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော’’တိ. ‘‘အဝဓာရဏတ္ထေ’’တိ ပန ဣမိနာ ဣဋ္ဌတောဝဓာရဏတ္ထံ ခေါ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏန္တိ ဒဿေတိ[Pg.290]. ‘‘အဿောသီ’’တိ ပဒံ ခေါ-သဒ္ဒေ ဂဟိတေ တေန ဖုလ္လိတမဏ္ဍိတံ ဝိယ ဟောန္တံ ပူရိတံ နာမ ဟောတိ, တေန စ ပုရိမပစ္ဆိမပဒါနိ သိလိဋ္ဌာနိ ဟောန္တိ, န တသ္မိံ အဂ္ဂဟိတေတိ အာဟ ‘‘ပဒပူရဏေန ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာမတ္တမေဝါ’’တိ. မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော, တေနဿ အနတ္ထန္တရဒီပနတာ ဒဿိတာ ဟောတိ, ဧဝ-သဒ္ဒေန ပန ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာယ ဧကန္တိကတာ.

‘ලැබුණේය’ (උපලභි) යනු ඇසීමෙන් ලැබුණේය යන මේ අර්ථය දක්වමින් ‘ශ්‍රෝතද්වාරය...පෙ... දැනගත්තේය’ යි වදාළහ. අවධාරණය කිරීමේ (නියත කිරීමේ) ඵලය ඇති බැවින් මුළු වාක්‍යයෙහි ම අවධාරණාර්ථය අන්තර්ගතව පවතී යන අදහසින් ‘පදපූරණය සඳහා පමණක් වූ නිපාතයකි’ යි පැවසූහ. ‘අවධාරණාර්ථයෙහි’ යන්නෙන් මෙහි කැමති පරිදි අවධාරණය කරනු පිණිස ‘ඛෝ’ යන ශබ්දය යොදාගත් බව දක්වයි. ‘අස්සෝසි’ (ඇසුවේය) යන පදය සමඟ ‘ඛෝ’ ශබ්දය යෙදුණු විට එයින් විකසිත වූවාක් මෙන් ද අලංකාර වූවාක් මෙන් ද පූර්ණත්වයට පත් වෙයි. ඒ හේතුවෙන් පූර්ව සහ අපර පදයන් මැනවින් ගැළපෙයි. එය නොයෙදූ විට එසේ නොවන බැවින් ‘පද පූරණයෙන් ව්‍යඤ්ජන ශ්ලේෂය (අකුරු ගැළපීම) පමණක් ම වේ’ යයි පැවසූහ. ‘මත්ත’ ශබ්දය විශේෂණයන් වැළැක්වීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ. එයින් වෙනත් අර්ථයක් නොමැති බව දැක්වේ. ‘ඒව’ ශබ්දයෙන් ව්‍යඤ්ජන ශ්ලේෂයෙහි ඒකාන්ත බව (නියත බව) ප්‍රකාශ වේ.

သမိတပါပတ္တာတိ အစ္စန္တံ အနဝသေသတော သဝါသနံ သမိတပါပတ္တာ. ဧဝဉှိ ဗာဟိရကဝိရာဂသေက္ခာသေက္ခပါပသမနတော ဘဂဝတော ပါပသမနံ ဝိသေသိတံ ဟောတိ, တေနာဟ ဝုတ္တဉှေတန္တိအာဒိ. အနေကတ္ထတ္တာ နိပါတာနံ ဣဓ အနုဿဝတ္ထော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ခလူတိ အနုဿဝတ္ထေ နိပါတော’’တိ. အာလပနမတ္တန္တိ ပိယာလာပဝစနမတ္တံ. ပိယသမုဒါဟာရော ဟေတေ ‘‘ဘော’’တိ ဝါ ‘‘အာဝုသော’’တိ ဝါ ‘‘ဒေဝါနံ ပိယာ’’တိ ဝါ. ဂေါတ္တဝသေနာတိ ဧတ္ထ ဂံ တာယတီတိ ဂေါတ္တံ. ဂေါတမောတိ ဟိ ပဝတ္တမာနံ ဝစနံ, ဗုဒ္ဓိဉ္စ တာယတိ ဧကံသိကဝိသယတာယ ရက္ခတီတိ ဂေါတ္တံ. ယထာ ဟိ ဗုဒ္ဓိ အာရမ္မဏဘူတေန အတ္ထေန ဝိနာ န ဝတ္တတိ, ဧဝံ အဘိဓာနံ အဘိဓေယျဘူတေန, တသ္မာ သော ဂေါတ္တသင်္ခါတော အတ္ထော တာနိ တာယတိ ရက္ခတီတိ ဝုစ္စတိ. ကော ပန သောတိ? အညကုလပရမ္ပရာသာဓာရဏံ တဿ ကုလဿ အာဒိပုရိသသမုဒါဂတံ တံကုလပရိယာပန္နသာဓာရဏံ သာမညရူပန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ ‘‘သမဏော’’တိ ဣမိနာ သရိက္ခကဇနေဟိ ဘဂဝတော ဗဟုမတဘာဝေါ ဒဿိတော သမိတပါပတာကိတ္တနတော. ‘‘ဂေါတမော’’တိ ဣမိနာ လောကိယဇနေဟိ ဥဠာရကုလသမ္ဘူတတာဒီပနတော.

‘සමිතපාපතා’ (පාපයන් සංසිඳුවූ බැවින්) යනු කෙලෙස් සහිතව ම කිසිදු ඉතිරියක් නොමැතිව අතිශයින් ම පාපයන් සංසිඳුවූ බැවිනි. මෙසේ බාහිර ලබ්ධිකයන්ගේ, ශෛක්ෂයන්ගේ සහ අශෛක්ෂයන්ගේ පාපයන් සංසිඳවීමට වඩා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාපයන් සංසිඳවීම විශේෂ වූවකි. එබැවින් ‘එය මෙසේ පවසන ලදී’ යනාදිය වදාළහ. නිපාත පදයන්ට බොහෝ අර්ථ ඇති බැවින් මෙහි දී ‘ඛලු’ යන්න අනුශ්‍රව (අසා දැනගත්) අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකැයි පැවසූහ. ‘ආලපනය පමණක්’ යනු ප්‍රිය වචනයෙන් ඇමතීම පමණකි. ‘භෝ’, ‘ආවුසෝ’ හෝ ‘දේවයන්ට ප්‍රිය වූවෝ’ යනු ප්‍රිය සම්භාෂණයන් ය. ‘ගෝත්‍ර වශයෙන්’ යන්නෙහි දී ‘ගං’ (ඥානය) රකින බැවින් ‘ගෝත්‍ර’ නම් වේ. ‘ගෝතම’ යන වචනය පවතිනුයේ ඒකාන්ත අරමුණු විෂයයෙහි බුද්ධිය රකින හෙයින් (ගෝත්‍ර යන නමිනි). බුද්ධිය අරමුණු වූ අර්ථයක් නොමැතිව නොපවතින්නා සේ ම, නාමය ද අභිධෙය (නම් කළ යුතු) අර්ථය රකියි; එබැවින් ඒ අර්ථය ‘ගෝත්‍ර’ යයි හඳුන්වනු ලබන අතර එය පදයන් රකින බව කියනු ලැබේ. එය කවුද? අන්‍ය කුල පරම්පරාවන්ට සාධාරණ වූ, එම කුලයේ ආදි පුරුෂයාගෙන් පැවත එන්නා වූ, එම කුලයට අයත් පොදු ස්වභාවය යයි දත යුතුය. මෙහි ‘ශ්‍රමණ’ යන වචනයෙන් පාපයන් සංසිඳුවූ බව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් තමන්ට සමාන පුද්ගලයන් අතර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවය දැක්වේ. ‘ගෝතම’ යන වචනයෙන් ලෝකයා උසස් කුලයක උපන් බව හඟවන බව දැක්වේ.

ဥစ္စာကုလပရိဒီပနံ ဥဒိတောဒိတဝိပုလခတ္တိယကုလဝိဘာဝနတော. သဗ္ဗခတ္တိယာနဉှိ အာဒိဘူတမဟာသမ္မတမဟာရာဇတော ပဋ္ဌာယ အသမ္ဘိန္နံ ဥဠာရတမံ သကျရာဇကုလံ. ကေနစိ ပါရိဇုညေနာတိ ဉာတိပါရိဇုညဘောဂပါရိဇုညာဒိနာ ကေနစိ ပါရိဇုညေန ပါရိဟာနိယာ. အနဘိဘူတော အနဇ္ဈောတ္ထတော. တထာ ဟိ တဿ ကုလဿ န ကိဉ္စိ ပါရိဇုညံ လောကနာထဿ အဘိဇာတိယံ, အထ ခေါ ဝဍ္ဎိယေဝ. အဘိနိက္ခမနေ စ တတောပိ သမိဒ္ဓတမဘာဝေါ လောကေ ပါကဋော ပညာတော. ဣတိ ‘‘သကျကုလာ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ ဣဒံ ဝစနံ ဘဂဝတော သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဘာဝဒီပနံ ဝုတ္တံ မဟန္တံ ဉာတိပရိဝဋ္ဋံ, မဟန္တဉ္စ ဘောဂက္ခန္ဓံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတဘာဝသိဒ္ဓိတော. သုန္ဒရန္တိ ဘဒ္ဒကံ. ဘဒ္ဒကတာ စ ပဿန္တဿ ဟိတသုခါဝဟဘာဝေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အာဟ [Pg.291] အတ္ထာဝဟံ သုခါဝဟန္တိ. တတ္ထ အတ္ထာဝဟန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထသံဟိတဟိတာဝဟံ. သုခါဝဟန္တိ ယထာဝုတ္တတိဝိဓသုခါဝဟံ. တထာရူပါနန္တိ တာဒိသာနံ. ယာဒိသေဟိ ပန ဂုဏေဟိ ဘဂဝါ သမန္နာဂတော, တေဟိ စတုပ္ပမာဏိကဿ လောကဿ သဗ္ဗထာပိ အစ္စန္တာယ သဒ္ဓါယ ပသာဒနီယော တေသံ ယထာဘူတသဘာဝတ္တာတိ ဒဿေန္တော ယထာရူပေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာဘူတံ…ပေ… အရဟတန္တိ ဣမိနာ ဓမ္မပ္ပမာဏာနံ, လူခပ္ပမာဏာနဉ္စ သတ္တာနံ ဘဂဝတော ပသာဒါဝဟတံ ဒဿေတိ. တံ ဒဿနေနေဝ စ ဣတရေသမ္ပိ အတ္ထတော ပသာဒါဝဟတာ ဒဿိတာ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တဒဝိနာဘာဝတော. ဒဿနမတ္တမ္ပိ သာဓု ဟောတီတိ ဧတ္ထ ကောသိယသကုဏဝတ္ထုံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၄; ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၁၀) ကထေတဗ္ဗံ.

උසස් කුලයක බව ප්‍රකාශ කිරීම නම් මැනවින් උදාවූ, ව්‍යාප්ත වූ ක්ෂත්‍රිය කුලයක් බව විස්තර කිරීමෙනි. සියලු ක්ෂත්‍රියයන්ට ආදි වූ මහාසම්මත මහාරාජයාගේ සිට පැවත එන්නා වූ, කිසිදු මිශ්‍ර වීමක් නොමැති, අතිශයින් උදාර වූ ශාක්‍ය රාජ කුලයයි. ‘කිසියම් පිරිහීමකින්’ යනු ඥාති පිරිහීම, භෝග පිරිහීම ආදී කිසියම් පිරිහීමකින් වූ අඩුවීමකි. ‘අනභිභූත’ යනු මැඬපැවැත්විය නොහැකි බවයි. ලෝකනාථයන් වහන්සේගේ ජාතිය (උපත) සම්බන්ධයෙන් ශාක්‍ය කුලයට කිසිදු පිරිහීමක් නැත, ඇත්තේ දියුණුවක් ම ය. අභිනිෂ්ක්‍රමණය කිරීමේ දී ද ඊට වඩා වැඩි සමෘද්ධිමත් බවක් ලොව ප්‍රකටව පවතී. මෙසේ ‘ශාක්‍ය කුලයෙන් පැවිදි වූ’ යන මේ වචනයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ බව දක්වනු ලැබේ. මන්දයත් විශාල නෑ පිරිසක් සහ විශාල ධනස්කන්ධයක් අතහැර පැවිදි වූ බැවිනි. ‘සුන්දර’ යනු යහපත් යන්නයි. එය දක්නා වූ අයට හිත සුව පිණිස පවතින බැවින් ‘අර්ථය ගෙන දෙන, සුවය ගෙන දෙන’ යයි පවසන ලදී. එහි ‘අර්ථය ගෙන දෙන’ යනු මෙලොව පරලොව සහ පරමාර්ථ සාධනයට හිත පිණිස පවත්නා බවයි. ‘සුවය ගෙන දෙන’ යනු ඉහත කී තිවිධ සුඛය ගෙන දෙන බවයි. ‘තථාරූප’ යනු එවැනි ගුණ ඇති අයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම්බඳු ගුණයන්ගෙන් යුක්ත ද, ඒ ගුණයන් නිසා සතර ආකාර පුද්ගලයන්ගෙන් යුත් ලෝකයා තුළ පවතින අතිශය ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදිය යුතු බැවින් ඔවුන්ගේ යථාර්ථ ස්වභාවය දක්වමින් ‘යථාරූප’ යනාදිය පැවසූහ. එහි ‘යථාභූත...පෙ... අරහතං’ යන්නෙන් ධර්මය ප්‍රමාණ කොට ගන්නා සහ රූක්ෂ (ලූඛ) ප්‍රමාණ කොට ගන්නා සත්ත්වයන් තුළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ප්‍රසාදය ඇති වන බව පෙන්වයි. එය දැක්වීමෙන්ම අනෙක් අයට ද අර්ථ වශයෙන් ප්‍රසාදය ඇති වන බව දත යුතුය. ‘දැකීම පවා යහපතකි’ යන මෙහි දී කෝසිය පක්ෂියාගේ කතාව විස්තර කළ යුතුය.

အမ္ဗဋ္ဌမာဏဝကထာဝဏ္ဏနာ

අම්බට්ඨ මානවක කථා වර්ණනාවයි.

၂၅၆. မန္တေ ပရိဝတ္တေတီတိ ဝေဒေ သဇ္ဈာယတိ, ပရိယာပုဏာတီတိ အတ္ထော. မန္တေ ဓာရေတီတိ ယထာအဓီတေ မန္တေ အသမ္မုဋ္ဌေ ကတွာ ဟဒယေ ဌပေတိ ဩဋ္ဌပဟတကရဏဝသေန, န အတ္ထဝိဘာဝနဝသေန.

256. ‘මන්ත්‍ර පරිවර්තනය කරයි’ යනු වේදයන් සජ්ඣායනා කරයි, උගනියි යන්න අර්ථයයි. ‘මන්ත්‍ර දරයි’ යනු උගත් පරිදි මන්ත්‍රයන් අමතක නොකොට තොල් සොලවමින් සජ්ඣායනා කිරීමේ ක්‍රමයෙන් හදවතෙහි දරා ගනියි මිස, අර්ථ විමසීමේ ක්‍රමයෙන් නොවේ.

သနိဃဏ္ဍုကေဋုဘာနန္တိ ဧတ္ထ ဝစနီယဝါစကဘာဝေန အတ္ထံ သဒ္ဒဉ္စ နိခဍတိ ဘိန္ဒတိ ဝိဘဇ္ဇ ဒဿေတီတိ နိခဏ္ဍု, သာ ဧဝ ဣဓ ခ-ကာရဿ ဃ-ကာရံ ကတွာ ‘‘နိဃဏ္ဍူ’’တိ ဝုတ္တော. ကိဋယတိ ဂမေတိ ဉာပေတိ ကိရိယာဒိဝိဘာဂံ, တံ ဝါ အနဝသေသပရိယာဒါနတော ဂမေန္တော ပူရေတီတိ ကေဋုဘံ. ဝေဝစနပ္ပကာသကန္တိ ပရိယာယသဒ္ဒဒီပကံ, ဧကေကဿ အတ္ထဿ အနေကပရိယာယဝစနဝိဘာဝကန္တိ အတ္ထော. နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ အနေကေသမ္ပိ အတ္ထာနံ ဧကသဒ္ဒဝစနီယတာဝိဘာဝနဝသေနပိ တဿ ဂန္ထဿ ပဝတ္တတ္တာ. ဝစီဘေဒါဒိလက္ခဏာ ကိရိယာ ကပ္ပီယတိ ဧတေနာတိ ကိရိယာကပ္ပော, သော ပန ဝဏ္ဏပဒသမ္ဗန္ဓပဒတ္ထာဒိဝိဘာဂတော ဗဟုဝိကပ္ပောတိ အာဟ ‘‘ကိရိယာကပ္ပဝိကပ္ပော’’တိ. ဣဒဉ္စ မူလကိရိယာကပ္ပဂန္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သော ဟိ သတသဟဿပရိမာဏော နယစရိယာဒိပကရဏံ. ဌာနကရဏာဒိဝိဘာဂတော, နိဗ္ဗစနဝိဘာဂတော စ အက္ခရာ ပဘေဒီယန္တိ ဧတေဟီတိ အက္ခရပ္ပဘေဒါ, သိက္ခာနိရုတ္တိယော. ဧတေသန္တိ ဝေဒါနံ.

‘සනිඝණ්ඩු කේටුභානං’ යන මෙහි කිය යුතු අර්ථය සහ කියනු ලබන ශබ්දය වෙන් කොට, බෙදා දක්වන බැවින් ‘නිඛණ්ඩු’ නම් වේ. මෙහි ‘ඛ’ කාරය ‘ඝ’ කාරය බවට පත් කොට ‘නිඝණ්ඩු’ යයි කියනු ලැබේ. ක්‍රියා ආදී විභාගයන් දක්වයි ද, නැතහොත් ඒවා ඉතිරියක් නැතිව සම්පූර්ණ කරයි ද එය ‘කේටුභ’ නම් වේ. ‘වේවචන ප්‍රකාශක’ යනු පර්යාය ශබ්ද දක්වන, එක් එක් අර්ථයට අදාළ නානාවිධ පර්යාය වචන විස්තර කරන ග්‍රන්ථය යන්න අර්ථයයි. බොහෝ අර්ථයන් එක් ශබ්දයකින් පැවසීම විස්තර කරන බැවින් මෙය නිදර්ශනයක් පමණකි. වචන බෙදීම් ආදී ලක්ෂණ ඇති ක්‍රියාවන් මෙයින් සැකසෙන බැවින් ‘ක්‍රියාකල්ප’ නම් වේ. එය වර්ණ, පද සම්බන්ධ, පදාර්ථ ආදී විභාගයන්ගෙන් යුත් බොහෝ විකල්ප ඇති බැවින් ‘ක්‍රියාකල්ප විකල්ප’ යයි පැවසූහ. මෙය මූලික ක්‍රියාකල්ප ග්‍රන්ථය අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි. එය ලක්ෂයක් පමණ වූ ප්‍රමාණ ඇති නයචර්යා ආදී ප්‍රකරණයකි. ස්ථාන කරණ ආදී විභාගයන්ගෙන් ද, නිරුක්ති විභාගයන්ගෙන් ද අක්ෂර බෙදනු ලබන බැවින් ‘අක්ඛරප්පභේද’ (අක්ෂර ප්‍රභේද) නම් වූ ශික්ෂා සහ නිරුක්ති ග්‍රන්ථයන් ය. ‘ඒවායේ’ යනු එම වේදයන්ගේ ය.

တေ [Pg.292] ဧဝ ဝေဒေ ပဒသော ကာယတီတိ ပဒကော. တံ တံ သဒ္ဒံ တဒတ္ထဉ္စ ဗျာကရောတိ ဗျာစိက္ခတိ ဧတေနာတိ ဗျာကရဏံ, သဒ္ဒသတ္ထံ. အာယတိံ ဟိတံ တေန လောကော န ယတတိ န ဤဟတီတိ လောကာယတံ. တဉှိ ဂန္ထံ နိဿာယ သတ္တာ ပုညကိရိယာယ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပာဒေန္တိ.

එම වේදයන් ම පද වශයෙන් ගායනා කරන බැවින් ‘පදක’ නම් වේ. ඒ ඒ ශබ්ද සහ එහි අර්ථයන් මෙයින් විග්‍රහ කරන බැවින් ‘ව්‍යාකරණ’ නම් වූ ශබ්ද ශාස්ත්‍රයයි. මතු කාලයෙහි හිත පිණිස ලෝකයා මෙයින් උත්සාහ නොකරන බැවින් ‘ලෝකායත’ නම් වේ. එම ග්‍රන්ථය ඇසුරු කොට සත්ත්වයන් පින්කම් කිරීම සඳහා සිතවත් උපදවා නොගනිති.

ဝယတီတိ ဝယော, အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနေသု ကတ္ထစိ အပရိကိလမန္တော အဝိတ္ထာယန္တော တေ ဂန္ထေ သန္ဓာရေတိ ပူရေတီတိ အတ္ထော. ဒွေ ပဋိသေဓာ ပကတိံ ဂမေန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အဝယော န ဟောတီ’’တိ ဝတွာ တတ္ထ အဝယံ ဒဿေတုံ ‘‘အဝယော နာမ…ပေ… န သက္ကောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အနုညာတော’’တိ ပဒဿ ကမ္မသာဓနဝသေန, ‘‘ပဋိညာတော’’တိ ပန ပဒဿ ကတ္တုသာဓနဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘အာစရိယေနာ’’တိအာဒိမာဟ. အာစရိယပရမ္ပရာဘတံ အာစရိယကံ. ဂရူတိ ဘာရိယံ အတ္တာနံ တတော မောစေတွာ ဂမနံ ဒုက္ကရံ ဟောတိ. အနတ္ထောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နိန္ဒာဗျာရောသဥပါရမ္ဘာဒိ.

‘වය’ යනු වයසයි. ආදි, මධ්‍ය, පර්යන්ත යන අවස්ථාවන්හි කිසිදු වෙහෙසක් හෝ පසුබෑමක් රහිතව ඒ ග්‍රන්ථයන් දරන හෙයින් හා සම්පූර්ණ කරන හෙයින් ‘වය’ යැයි කියනු ලැබේ. නිශේධන දෙකක් එක් වීමෙන් ප්‍රකෘති අර්ථය මතු වන බව දක්වමින් ‘අවය නොවේ’ යැයි පවසා, එහි ‘අවය’ යන්න පැහැදිලි කිරීමට ‘අවය නම්... පෙ... නොහැකිය’ යැයි පවසන ලදී. ‘අනුඤ්ඤාතෝ’ යන පදය කර්ම සාධන වශයෙන් ද, ‘පටිඤ්ඤාතෝ’ යන පදය කර්තෘ සාධන වශයෙන් ද අර්ථ දත යුතු බව දක්වමින් ‘ආචාර්යවරයා විසින්’ යනාදිය පවසන ලදී. ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් ආ දෙය ‘ආචාර්යක’ නම් වේ. ‘ගරු’ යනු භාරදූර දෙයකි; එයින් තමා මුදවාගෙන යාම දුෂ්කරය. එහිදී නින්දා, ක්‍රෝධය, උපාලම්භ (වැරදි සෙවීම්) ආදී අනර්ථයන් ද හටගනී.

၂၅၇. ‘‘အဗ္ဘုဂ္ဂတော’’တိ ဧတ္ထ အဘိသဒ္ဒယောဂေန ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထဝသေနေဝ ဥပယောဂဝစနံ.

257. ‘අබ්භුග්ගතෝ’ යන්නෙහි ‘අභි’ ශබ්දය යෙදීමෙන්, එම තත්ත්වය ප්‍රකාශ කිරීමේ අර්ථයෙන් උපයෝගී වචනයක් (ද්විතීයා විභක්තිය) ලෙස යෙදී ඇත.

၂၅၈. လက္ခဏာနီတိ လက္ခဏဒီပနာနိ မန္တပဒါနိ. အန္တရဓာယန္တီတိ န ကေဝလံ လက္ခဏမန္တာနိယေဝ, အထ ခေါ အညာနိပိ ဗြာဟ္မဏာနံ ဉာဏဗလာဘာဝေန အနုက္ကမေန အန္တရဓာယန္တိ. တထာ ဟိ ဝဒန္တိ ‘‘ဧကသတံ အဒ္ဓရိယံ သာခါ သဟဿဝတ္တကော သာမာ’’တိအာဒိ. ပဏိဓိ …ပေ… မဟတောတိ ဧတ္ထ ပဏိဓိမဟတော သမာဒါနမဟတောတိ အာဒိနာ ပစ္စေကံ မဟန္တ-သဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. ပဏိဓိမဟန္တတာဒိ စဿ ဗုဒ္ဓဝံသစရိယာပိဋကဝဏ္ဏနာဒိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. နိဋ္ဌာတိ နိပ္ဖတ္တိယော. ဘဝဘေဒေတိ ဘဝဝိသေသေ. ဣတော စ ဧတ္တော စ ဗျာပေတွာ ဌိတတာ ဝိသဋဘာဝေါ.

258. ‘ලක්ඛණානි’ යනු ලක්ෂණ පැහැදිලි කරන මන්ත්‍ර පදයන්ය. ‘අන්තරධායන්ති’ යනු හුදෙක් ලක්ෂණ මන්ත්‍රයන් පමණක් නොව, බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ඥාන බලය පිරිහීම නිසා අනෙකුත් මන්ත්‍රයන් ද අනුක්‍රමයෙන් අතුරුදන් වන බවයි. එබැවින් ඔවුහු ‘ශාඛා එකසිය එකක් ඇති, සහස්‍ර වෘත්ත ඇති සාම වේදය’ යනාදිය පවසති. ‘පණිධි... පෙ... මහතෝ’ යන්නෙහි, මහා ප්‍රණිධානය, මහා සමාදානය යනාදී වශයෙන් ‘මහන්ත’ ශබ්දය එක් එක් පදයකට සම්බන්ධ කළ යුතුය. ඔහුගේ ප්‍රණිධාන මහන්තත්වය ආදිය බුද්ධවංශ, චරියාපිටක වර්ණනා ආදියෙන් දත යුතුය. ‘නිට්ඨා’ යනු නිමාව හෙවත් සිද්ධියයි. ‘භවභේදේ’ යනු භව විශේෂයන්හිදීය. ‘ඉතෝ ච එත්තෝ ච’ යනු මෙහි හා එහි පැතිරී සිටින බව හෙවත් විසිරී ඇති ස්වභාවයයි.

ဇာတိသာမညတောတိ လက္ခဏဇာတိယာ လက္ခဏဘာဝမတ္တေန သမာနဘာဝတော. ယထာ ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ လက္ခဏာနိ သုဝိသဒါနိ, သုပရိဗျတ္တာနိ, ပရိပုဏ္ဏာနိ စ ဟောန္တိ, န ဧဝံ စက္ကဝတ္တီနံ, တေနာဟ ‘‘န တေဟေဝ ဗုဒ္ဓေါ ဟောတီ’’တိ. အဘိရူပတာ, ဒီဃာယုကတာ, အပ္ပာတင်္ကတာ, ဗြာဟ္မဏာဒီနံ ပိယမနာပတာတိ ဣမေဟိ စတူဟိ အစ္ဆရိယသဘာဝေဟိ. ဒါနံ, ပိယဝစနံ, အတ္ထစရိယာ, သမာနတ္တတာတိ [Pg.293] ဣမေဟိ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ. ရဉ္ဇနတောတိ ပီတိဇနနတော. စက္ကံ စက္ကရတနံ ဝတ္တေတိ ပဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ. သမ္ပတ္တိစက္ကေဟိ သယံ ဝတ္တတိ, တေဟိ စ ပရံ သတ္တနိကာယံ ဝတ္တေတိ ပဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ. ပရဟိတာဝဟော ဣရိယာပထစက္ကာနံ ဝတ္တော ဝတ္တနံ ဧတဿ, ဧတ္ထာတိ ဝါ စက္ကဝတ္တီ. အပ္ပဋိဟတံ ဝါ အာဏာသင်္ခါတံ စက္ကံ ဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ. ခတ္တိယမဏ္ဍလာဒိသညိတံ စက္ကံ သမူဟံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ စက္ကဝတ္တိဝတ္တသင်္ခါတံ ဓမ္မံ စရတိ, စက္ကဝတ္တိဝတ္တသင်္ခါတော ဓမ္မော ဧတသ္မိံ အတ္ထီတိ ဝါ ဓမ္မိကော. ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မော ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဇာတိ ဓမ္မရာဇာ. ‘‘ရာဇာ ဟောတိ စက္ကဝတ္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘စာတုရန္တော’’တိ ပဒံ စတုဒီပိဿရတံ ဝိဘာဝေတီတိ အာဟ ‘‘စတုသမုဒ္ဒအန္တာယာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘စတုဒ္ဒီပဝိဘူသိတာယာ’’တိ အဝတွာ ‘‘စတုဗ္ဗိဓာ’’တိ ဝိဓဂ္ဂဟဏံ တံတံပရိတ္တဒီပါနမ္ပိ သင်္ဂဟတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကောပါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကာမမောဟမာနမဒါဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. ဝိဇိတာဝီတိ ဝိဇိတဝါ. ကေနစိ အကမ္ပိယဋ္ဌေန ဇနပဒေ ထာဝရိယပ္ပတ္တော, ဒဠှဘတ္တိဘာဝတော ဝါ, ဇနပဒေါ ထာဝရိယံ ပတ္တော ဧတ္ထာတိ ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တော.

‘ජාතිසාමඤ්ඤතෝ’ යනු ලක්ෂණ ජාතියෙන් හෙවත් ලක්ෂණ බවින් පමණක් සමාන වීමෙනි. බුදුවරුන්ගේ ලක්ෂණ ඉතා පැහැදිලිව, මැනවින් ප්‍රකටව හා පරිපූර්ණව පිහිටන නමුත්, සක්විති රජවරුන්ගේ එසේ නොවේ; එබැවින් ‘ඒ ලක්ෂණයන්ගෙන් පමණක් බුදු නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. අභිරූපී බව, දීර්ඝායුෂ ලැබීම, නිරෝගී බව, බ්‍රාහ්මණාදීන්ට ප්‍රියමනාප වීම යන කරුණු සතරෙන් වන ආශ්චර්යමත් ස්වභාවය නිසා ද, දානය, ප්‍රිය වචනය, අර්ථ චර්යාව, සමානාත්මතාව යන සතර සංග්‍රහ වස්තූන්ගෙන් ද යුක්තය. රංජනය කරන හෙයින් හෙවත් ප්‍රීතිය උපදවන හෙයින් ද, චක්‍ර රත්නය පවත්වන හෙයින් ද ‘සක්විති’ (චක්කවත්ති) නම් වේ. තමා සම්පත් චක්‍රයන්හි හැසිරෙන අතර, ඒවායින් අන්‍ය සත්ව සමූහයා ද පවත්වන බැවින් සක්විති නම් වේ. පරාර්ථය උදෙසා ඉරියාපථ චක්‍රයන් පවත්වන බැවින් ද ‘සක්විති’ නම් වේ. නොපැවතිය හැකි ආඥා චක්‍රය පවත්වන බැවින් හෝ ක්ෂත්‍රිය මණ්ඩලය ආදී වූ සමූහයා තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වන බැවින් හෝ ‘සක්විති’ නම් වේ. ඔහු සක්විති වත් නම් වූ ධර්මයෙහි හැසිරෙයි, නොහොත් ඔහු තුළ සක්විති වත් නම් වූ ධර්මය පවතී; එබැවින් ‘ධාර්මික’ නම් වේ. ධර්මයෙන් බැහැර නොවන බැවින් ද, සත්වයන් රංජනය කරන (ප්‍රසන්න කරවන) අර්ථයෙන් ද ඔහු ‘ධර්මරාජ’ නම් වේ. ‘සක්විති රජෙක් වෙයි’ යනුවෙන් පැවසූ බැවින් ‘චාතුරන්තෝ’ යන පදයෙන් සිවු මහා ද්වීපයන්හි අධිපති බව ප්‍රකාශ කරතැයි සලකා ‘සිවු සමුද්‍රය කෙළවර කොට ඇති’ යනාදිය පවසන ලදී. එහිදී ‘සිවු ද්වීපයෙන් සරසන ලද’ යැයි නොකියා ‘සතර වැදෑරුම්’ (චතුබ්බිධා) යැයි පැවසුවේ ඒ ඒ කුඩා ද්වීපයන් ද ඇතුළත් කර ගැනීම සඳහා බව දත යුතුය. ‘කෝපාදි’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් කාමය, මෝහය, මානය, මදය ආදිය ඇතුළත් වේ. ‘විජිතාවී’ යනු ජයග්‍රහණය කළ තැනැත්තායි. කිසිවකුටත් සෙලවිය නොහැකි බවින් ජනපදයෙහි ස්ථාවර භාවයට පත් වූ බැවින් හෝ, ස්ථීර භක්තියක් ඇති බැවින් හෝ ජනපදය ස්ථාවර භාවයට පත් කළ තැනැත්තා ‘ජනපදත්ථාවරියප්පත්තෝ’ නම් වේ.

စိတ္တီကတဘာဝါဒိနာပိ (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၃; ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃; သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၂၆; မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၅၀) စက္ကဿ ရတနဋ္ဌော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ရတိနိမိတ္တတာယ ဝါ စိတ္တီကတာဒိဘာဝဿ ရတိဇနနဋ္ဌေန ဧကသင်္ဂဟတာယ ဝိသုံ အဂ္ဂဟဏံ. ဣမေဟိ ပန ရတနေဟိ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ ယံ ယမတ္ထံ ပစ္စနုဘောတိ, တံ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမေသု ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဇိတံ ဇိနာတိ မဟေသက္ခတာသံဝတ္တနိယကမ္မနိဿန္ဒဘာဝတော. ဝိဇိတေ ယထာသုခံ အနုဝိစရတိ ဟတ္ထိရတနံ အဿရတနဉ္စ အဘိရုဟိတွာ တေသံ အာနုဘာဝေန အန္တောပါတရာသေယေဝ သမုဒ္ဒပရိယန္တံ ပထဝိံ အနုသံယာယိတွာ ရာဇဓာနိမေဝ ပစ္စာဂမနတော. ပရိဏာယကရတနေန ဝိဇိတမနုရက္ခတိ တေန တတ္ထ တတ္ထ ကာတဗ္ဗကိစ္စဿ သံဝိဓာနတော. အဝသေသေဟီတိ မဏိရတနဣတ္ထိရတနဂဟပတိရတနေဟိ. တတ္ထ မဏိရတနေန ယောဇနပ္ပမာဏေ ပဒေသေ အန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ အာလောကဒဿနာဒိနာ သုခမနုဘဝတိ, ဣတ္ထိရတနေန အတိက္ကန္တမာနုသကရူပသမ္ပတ္တိဒဿနာဒိဝသေန, ဂဟပတိရတနေန ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတမဏိကနကရဇတာဒိဓနပဋိလာဘဝသေန.

ගෞරව කරන ලද බව ආදියෙන් ද චක්‍ර රත්නයෙහි රත්න භාවය දත යුතුය. සෙසු රත්නයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. නොහොත් රතියට (ඇල්මට) හේතු වන බැවින් හා ගෞරව කරන ලද බව ආදී ප්‍රීතිය උපදවන අර්ථයෙන් එක් සංග්‍රහයක් ලෙස ගෙන වෙන් කොට දක්වා නැත. මේ රත්නයන්ගෙන් සක්විති රජු යම් යම් අර්ථයන් අනුභව කරන්නේ ද, එය දැක්වීමට ‘මේ රත්නයන් කෙරෙහි’ යනාදිය පවසන ලදී. මහේශාක්‍ය භාවයට හේතු වන කර්ම විපාකයන්ගේ බලයෙන් නහමන ලද සතුරන් ජය ගනී. ජය ගත් දේශයෙහි ඇත් රුවනට හෝ අස් රුවනට නැගී ඒවායේ ආනුභාවයෙන් උදෑසන ආහාරයට පෙර මුහුද කෙළවර කොට ඇති පෘථිවිය වටා සංචාරය කොට නැවත සිය අගනුවරටම පැමිණෙන බැවින් ජය ගත් දේශයෙහි රිසි සේ හැසිරෙයි. පරිණායක රත්නය විසින් ඒ ඒ තැන්හි කළ යුතු කටයුතු සංවිධානය කරන බැවින් ජය ගත් දේශය ආරක්ෂා කරයි. සෙසු රත්නයන්ගෙන් යනු මණි රත්නය, ස්ත්‍රී රත්නය හා ගහපති රත්නයෙනි. එහිදී මණි රත්නයෙන් යොදුනක් පමණ ප්‍රදේශයක අඳුර දුරු කොට ආලෝකය දැකීම ආදියෙන් සැප අනුභව කරයි. ස්ත්‍රී රත්නයෙන් මිනිස් ලොව ඉක්මවා ගිය රූප සම්පත්තිය දැකීම ආදියෙන් ද, ගහපති රත්නයෙන් කැමති කැමති පරිදි මැණික්, රන්, රිදී ආදී ධනය ලබා ගැනීමෙන් ද සැප අනුභව කරයි.

ဥဿာဟသတ္တိယောဂေါ [Pg.294] တေန ကေနစိ အပ္ပဋိဟတာဏာစက္ကဘာဝသိဒ္ဓိတော ပစ္ဆိမေနာတိ ပရိဏာယကရတနေန. တဉှိ သဗ္ဗရာဇကိစ္စေသု ကုသလံ အဝိရဇ္ဈနယောဂံ, တေနာဟ ‘‘မန္တသတ္တိယောဂေါ’’တိ. ဟတ္ထိအဿရတနာနံ မဟာနုဘာဝတာယ ကောသသမ္ပတ္တိယာပိ ပဘာဝသမ္ပတ္တိသိဒ္ဓိတော ‘‘ဟတ္ထိ…ပေ… ယောဂေါ’’တိ ဝုတ္တံ. (ကောသော ဟိ နာမ သတိ ဥဿာဟသမ္ပတ္တိယံ ဒုဂ္ဂံ တေဇံ ကုသုမောရံ ပရက္ကမံ ပဗ္ဗတောမုခံ အမောသပဟရဏံ) တိဝိဓသတ္တိယောဂဖလံ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. သေသေဟီတိ သေသေဟိ ပဉ္စဟိ ရတနေဟိ.

උත්සාහ ශක්තියෙන් යුක්ත වීම නිසා ඔහුට කිසිවකුටත් වැළැක්විය නොහැකි ආඥා චක්‍රයක් සිද්ධ වේ; එය අවසාන රත්නය වන පරිණායක රත්නය මගිනි. ඔහු සියලු රාජ්‍ය කටයුතුවල දක්ෂ වූ ද, නොපිරිහෙන උපාය මාර්ගයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද තැනැත්තෙකි; එබැවින් ‘මන්ත්‍ර ශක්ති යෝගය’ (ඥාන ශක්තිය) යැයි පවසන ලදී. ඇත් හා අස් රත්නයන්ගේ මහා ආනුභාවය නිසා ද, වස්තු සම්පත්තිය නිසා ද ප්‍රභව සම්පත්තිය (ප්‍රතාපවත් බව) සිද්ධ වන බැවින් ‘ඇත්... පෙ... යෝගය’ යැයි පවසන ලදී. (ඇත්තෙන්ම උත්සාහ සම්පත්තිය ඇති කල්හි, කෝෂය - හෙවත් භාණ්ඩාගාරය - බලකොටුවක් හා තේජසක් මෙන් ද, පරාක්‍රමය මෙන් ද ආරක්ෂාව සලසයි). මෙසේ ත්‍රිවිධ ශක්ති යෝගයන්ගේ ඵලය පරිපූර්ණ වන බව සම්බන්ධයයි. සෙසු රත්නයන්ගෙන් යනු ඉතිරි රත්නයන් පහෙනි.

အဒေါသကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေနာတိ အဒေါသသင်္ခါတေန ကုသလမူလေန သဟဇာတာဒိပစ္စယဝသေန ဥပ္ပာဒိတကမ္မဿ အာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇန္တိ သောမ္မတရရတနဇာတိကတ္တာ. မဇ္ဈိမာနိ မဏိဣတ္ထိဂဟပတိရတနာနိ. အလောဘ…ပေ… ကမ္မာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇန္တိ ဥဠာရဿ ဓနဿ, ဥဠာရဓနပဋိလာဘကာရဏဿ စ ပရိစ္စာဂသမ္ပဒါဟေတုကတ္တာ. ပစ္ဆိမန္တိ ပရိဏာယကရတနံ. တဉှိ အမောဟ…ပေ… ကမ္မာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇတိ မဟာပညေနေဝ စက္ကဝတ္တိရာဇကိစ္စဿ ပရိဏေတဗ္ဗတ္တာ. ဥပဒေသော နာမ သဝိသေသံ သတ္တန္နံ ရတနာနံ ဝိစာရဏဝသေန ပဝတ္တော ကထာဗန္ဓော.

අද්වේෂ සහගත කුසල් මුල්වලින් ජනිත වූ කර්ම බලයෙන් සෞම්‍ය වූ රත්න ජාතීන් වන ඇත් හා අස් රත්නයෝ පහළ වෙති. මැද රත්නයන් වන්නේ මණි, ස්ත්‍රී හා ගහපති රත්නයන්ය. ඒවා අලෝභ... පෙ... කර්ම බලයෙන් පහළ වන්නේ උදාර වූ ධනය හා උදාර වූ ධනය ලැබීමට හේතු වන පරිත්‍යාග සම්පත්තිය නිසාය. අවසාන රත්නය පරිණායක රත්නයයි. එය අමෝහ... පෙ... කර්ම බලයෙන් පහළ වන්නේ, මහා ප්‍රඥාවෙන්ම සක්විති රජුගේ රාජ්‍ය කටයුතු මෙහෙයවිය යුතු බැවිනි. ‘උපදේශ’ යනු සත් රුවන පිළිබඳ විශේෂයෙන් විමසා කරන ලද කථා ප්‍රබන්ධයයි.

သရဏတော ပဋိပက္ခဝိဓမနတော သူရာ, တေနာဟ ‘‘အဘီရုကဇာတိကာ’’တိ. အသုရေ ဝိဇိနိတွာ ဌိတတ္တာ ဝီရော, သက္ကော ဒေဝါနံ ဣန္ဒော. တဿ အင်္ဂံ ဒေဝပုတ္တော သေနင်္ဂဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝီရင်္ဂရူပါတိ ဒေဝပုတ္တသဒိသကာယာ’’တိ. ‘‘ဧကေ’’တိ သာရသမာသာစရိယမာဟ. သဘာဝေါတိ သဘာဝဘူတော အတ္ထော. ဝီရကာရဏန္တိ ဝီရဘာဝကာရဏံ. ဝီရိယမယသရီရာ ဝိယာတိ သဝိဂ္ဂဟဝီရိယသဒိသာ, သဝိဂ္ဂဟံ စေ ဝီရိယံ သိယာ တံသဒိသာတိ အတ္ထော. နနု ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ပဋိသေနာ နာမ နတ္ထိ, ယ’မဿ ပုတ္တာ ပမဒ္ဒေယျုံ, အထ ကသ္မာ ပရသေနပ္ပမဒ္ဒနာတိ ဝုတ္တန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ သစေတိအာဒိ, တေန ပရသေနာ ဟောတု ဝါ မာ ဝါ တေ ပန ဧဝံ မဟာနုဘာဝါတိ ဒဿေတိ. ဓမ္မေနာတိ ကတုပစိတေန အတ္တနော ပုညဓမ္မေန. တေန ဟိ သဉ္စောဒိတာ ပထဝိယံ သဗ္ဗရာဇာနော ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ‘‘သွာဂတံ တေ မဟာရာဇာ’’တိ အာဒိံ ဝတွာ အတ္တနော ရဇ္ဇံ ရညော စက္ကဝတ္တိဿ နိယျာတေန္တိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘သော ဣမံ…ပေ… အဇ္ဈာဝသတီ’’တိ. အဋ္ဌကထာယံ [Pg.295] ပန တဿ ယထာဝုတ္တဿ ဓမ္မဿ စိရတရံ ဝိပစ္စိတုံ ပစ္စယဘူတံ စက္ကဝတ္တိဝတ္တသမုဒါဂတံ ပယောဂသမ္ပတ္တိသင်္ခါတံ ဓမ္မံ ဒဿေတုံ ‘‘ပါဏော န ဟန္တဗ္ဗောတိအာဒိနာ ပဉ္စသီလဓမ္မေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ ‘‘အဒဏ္ဍေန အသတ္ထေနာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ သုဋ္ဌုတရံ သမတ္ထိတံ ဟောတီတိ. ယသ္မာ ရာဂါဒယော ပါပဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သတ္တသန္တာနံ ဆာဒေတွာ ပရိယောနန္ဓိတွာ တိဋ္ဌန္တိ ကုသလပ္ပဝတ္တိံ နိဝါရေန္တိ, တသ္မာ တေ ‘‘ဆဒနာ, ဆဒါ’’တိ စ ဝုတ္တာ. ဝိဝဋေတွာတိ ဝိဂမေတွာ. ပူဇာရဟတာ ဝုတ္တာ ‘‘အရဟတီတိ အရဟ’’န္တိ. တဿာ ပူဇာရဟတာယ. ယသ္မာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, တသ္မာ အရဟန္တိ. ဗုဒ္ဓတ္တဟေတုဘူတာ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒတာ ဝုတ္တာ သဝါသနသဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနပုဗ္ဗကတ္တာ ဗုဒ္ဓဘာဝဿ.

සතුරන් මැඩපැවැත්වීමෙන් සහ සරණක් වීමෙන් සූරයන් වන හෙයින් "අභීරුකජාතිකා" (බිය නොවන සුලු අය) යැයි කියන ලදී. අසුරයන් පරදවා සිටින බැවින් දෙවිඳුන් වූ ශක්‍රයා වීරයෙකි. ඔහුගේ අංගයක් වූ දේවපුත්‍රයා සේනාවේ කොටසක් වන බැවින් "වීරංගරූප" යනු දේවපුත්‍රයන් වැනි සිරුරු ඇති බවයි. "එකේ" යනු සාරසමාස ආචාර්යවරයාගේ මතයයි. "ස්වභාව" යනු ස්වභාවික වූ අර්ථයයි. "වීරකාරණ" යනු වීරභාවයට හේතුවයි. "වීරියමය ශරීර ඇත්තාක් මෙන්" යනු ශරීරයක් ගත් වීර්යය වැන්නෝය යන්නයි. සක්විති රජුට මැඬලිය යුතු වූ සතුරු සේනාවක් නැති බැවින්, ඔහුගේ පුතුන් පරසතුරන් මැඬලන්නේ යැයි කියන්නේ කුමක් නිසාදැයි යන චෝදනාවට "සචේ" (ඉදින්) යනාදිය කීවේය. එයින් සතුරු සේනාවක් සිටියත් නැතත් ඔවුන් එවැනි මහත් අනුභාව ඇත්තෝ බව පෙන්වයි. "ධර්මයෙන්" යනු තමා විසින් රැස් කරන ලද පුණ්‍ය ධර්මයෙනි. එයින් පෙළඹවුණු පෘථිවියේ සියලු රජවරු පෙරගමන් කොට "මහරජාණෙනි, ඔබ වහන්සේට ස්වාගත වේවා" යනාදිය කියා තමන්ගේ රාජ්‍යය සක්විති රජුට පවරති. එයින් "ඔහු මේ...පෙ... වාසය කරයි" යැයි කියන ලදී. අටුවාවෙහි පනා ඒ කියන ලද ධර්මය දීර්ඝ කාලයක් විපාක දීමට ප්‍රත්‍ය වූ, සක්විති වත් මගින් සම්පාදනය වූ ප්‍රයෝග සම්පත්තිය නමැති ධර්මය පෙන්වීමට "පණ නොනැසිය යුතුය යනාදී පංචසීල ධර්මයෙන්" යැයි කියන ලදී. මෙලෙස "දඬුවමකින් තොරව, අවියකින් තොරව" යන මේ වචනය ඉතා මැනවින් තහවුරු වේ. යම් හෙයකින් රාගාදී පාප ධර්මයන් උපදින කල්හි සත්ව සන්තානය වසාගෙන පවතිමින් කුසල් පැවැත්ම වළක්වයිද, එබැවින් ඒවා "ඡදන" සහ "ඡද" (වැස්මවල්) යැයි කියන ලදී. "විවටෙත්වා" යනු පහ කරලීමයි. පූජාවට සුදුසු බව "අරහති" (සුදුසු වෙයි) යන අර්ථයෙන් "අරහං" යැයි කියන ලදී. ඒ පූජාර්හ බව සඳහාය. යම් හෙයකින් සම්මා සම්බුදු වූයේද, එහෙයින් අරහං වේ. බුද්ධත්වයට හේතු වූ විවට්ටඡද බව කියන ලද්දේ වාසනා සහිත සියලු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කිරීම පූර්වාංගම කොට ඇති බුද්ධ ස්වභාවය නිසාය.

အရဟံ ဝဋ္ဋာဘာဝေနာတိ ဖလေန ဟေတုအနုမာနဒဿနံ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဆဒနာဘာဝေနာတိ ဟေတုနာ ဖလာနုမာနဒဿနံ. ဟေတုဒွယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဝဋ္ဋော ဝိစ္ဆဒေါ စာ’’တိ. ဒုတိယေန ဝေသာရဇ္ဇေနာတိ ‘‘ခီဏာသဝဿ တေ ပဋိဇာနတော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေန ဝေသာရဇ္ဇေန. ပုရိမသိဒ္ဓီတိ ပုရိမဿ ပဒဿ အတ္ထသိဒ္ဓီတိ အတ္ထော. ပဌမေနာတိ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၅၀; အ. နိ. ၄.၈) ဝုတ္တေန ဝေသာရဇ္ဇေန. ဒုတိယသိဒ္ဓီတိ ဒုတိယဿ ပဒဿ အတ္ထသိဒ္ဓိ, ဗုဒ္ဓတ္ထသိဒ္ဓီတိ အတ္ထော. တတိယစတုတ္ထေဟီတိ ‘‘ယေ ခေါ ပန တေ အန္တရာယိကာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ, (မ. နိ. ၁.၁၅၀; အ. နိ. ၄.၈) ‘‘ယဿ ခေါ ပန တေ အတ္ထာယာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၅၀; အ. နိ. ၄.၈) စ ဝုတ္တေဟိ တတိယစတုတ္ထေဟိ ဝေသာရဇ္ဇေဟိ. တတိယသိဒ္ဓီတိ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒနတာသိဒ္ဓိ ယာထာဝတော အန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မာပဒေသေန ဟိ သတ္ထု ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒနဘာဝေါ လောကေ ပါကဋော အဟောသိ. ပုရိမံ ဓမ္မစက္ခုန္တိ ပုရိမပဒံ ဘဂဝတော ဓမ္မစက္ခုံ သာဓေတိ ကိလေသာရီနံ, သံသာရစက္ကဿ စ အရာနံ ဟတဘာဝဒီပနတော. ဒုတိယံ ပဒံ ဗုဒ္ဓစက္ခုံ သာဓေတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿေဝ တံသဗ္ဘာဝတော. တတိယံ ပဒံ သမန္တစက္ခုံ သာဓေတိ သဝါသနသဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနဒီပနတော. ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဟိ ဝတွာ ‘‘ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒေါ’’တိ ဝစနံ ဗုဒ္ဓဘာဝါဝဟမေဝ သဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနံ ဝိဘာဝေတိ. ‘‘သူရဘာဝ’’န္တိ လက္ခဏဝိဘာဝနေ ဝိသဒဉာဏတံ.

සංසාර චක්‍රයක් නොමැති වීමෙන් "අරහං" යන ඵලයෙන් හේතුව අනුමාන කර පෙන්වීමයි. සම්මා සම්බුද්ධත්වයෙහි ආවරණ නොමැති වීමෙන් "සම්මා සම්බුද්ධ" යන හේතුවෙන් ඵලය අනුමාන කර පෙන්වීමයි. "විවට්ට" සහ "විච්ඡද" යනුවෙන් හේතු දෙකක් කියන ලදී. "දෙවන වෛශාරද්‍යයෙන්" යනු "ක්ෂීණාශ්‍රව බව පිළින කරන ඔබට" යනාදී වශයෙන් වදාළ වෛශාරද්‍යයයි. "පූර්ව සිද්ධිය" යනු පළමු පදයේ අර්ථ සිද්ධියයි. "පළමුවැන්නෙන්" යනු "සම්මා සම්බුද්ධ බව පිළින කරන ඔබට" යනාදියෙන් වදාළ වෛශාරද්‍යයයි. "දෙවන සිද්ධිය" යනු දෙවන පදයේ අර්ථ සිද්ධියයි, එනම් බුද්ධත්වයේ අර්ථ සිද්ධියයි. "තෙවන සිව්වන" වෛශාරද්‍යයන් යනු "යම් අන්තරායකර ධර්ම කෙනෙක් ඇද්ද" යනාදියෙන් සහ "යම් අර්ථයක් සඳහා (ධර්මය දේශනා කරන්නේද)" යනාදී වශයෙන් වදාළ තෙවන හා සිව්වන වෛශාරද්‍යයන් ය. "තෙවන සිද්ධිය" යනු විවෘත වූ ආවරණ ඇති බව සනාථ වීමයි. අන්තරායකර හා නෛර්යාණික ධර්මයන් යථා පරිදි දේශනා කිරීමෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ විවෘත වූ ආවරණ ඇති බව ලොව ප්‍රකට විය. "පූර්ව වූ ධර්ම චක්ෂුස" යනු, ක්ලේශ නමැති සතුරන්ගේ ද, සංසාර චක්‍රයේ අරයන්ගේ ද විනාශය පෙන්වන බැවින් පළමු පදය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම චක්ෂුස සාධනය කරයි. දෙවන පදය බුද්ධ චක්ෂුස සාධනය කරයි; එය සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ තුළම පවතින බැවිනි. තෙවන පදය සමන්ත චක්ෂුස සාධනය කරයි; එය වාසනා සහිත සියලු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කළ බව පෙන්වන බැවිනි. "සම්මා සම්බුද්ධ" යැයි කියා "විවට්ටච්ඡද" යැයි පැවසීමෙන් බුද්ධත්වය ගෙන දෙන සියලු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කිරීම විභාග කර පෙන්වයි. ලක්ෂණ විභාග කිරීමේදී "සූරභාවය" යනු විශද වූ ඥානයයි.

၂၅၉. ဧဝံ [Pg.296] ဘောတိ ဧတ္ထ ဧဝန္တိ ဝစနသမ္ပဋိစ္ဆနေ နိပါတော. ဝစနသမ္ပဋိစ္ဆနဉ္စေတ္ထ ‘‘တထာ မယံ တံ ဘဝန္တံ ဂေါတမံ ဝေဒိဿာမ, တွံ မန္တာနံ ပဋိဂ္ဂဟေတာ’’တိ စ ဧဝံ ပဝတ္တဿ ပေါက္ခရသာတိနော ဝစနဿ သမ္ပဋိဂ္ဂဟောတိ အာဟ. ‘‘သောပိ တာယာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တာယာတိ တာယ ယထာဝုတ္တာယ သမုတ္တေဇနာယ. အယာနဘူမိန္တိ ယာနဿ အဘူမိံ. ဒိဝါပဓာနိကာတိ ဒိဝါပဓာနာနုယုဉ္ဇနကာ.

259. "එවං භෝ" (එසේය පින්වත) යන්නෙහි "එවං" යනු වචනය පිළිගැනීමේ නිපාතයකි. වචනය පිළිගැනීම නම් මෙහිදී, "එසේ අපි ඒ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේව දැනගන්නෙමු, ඔබ මන්ත්‍රයන් ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තා වන්න" යනාදී වශයෙන් පැවති පොක්ඛරසාතිගේ වචනය පිළිගැනීම යැයි කීවේය. "ඔහුත් එයින්" යනාදිය. එහි "එයින්" යනු ඉහත කී උනන්දු කරවීමෙනි. "අයානභූමිං" යනු වාහනයකට යා නොහැකි භූමියයි. "දිවාපධානියෝ" යනු දහවල් කාලයෙහි ප්‍රධාන වීර්යයෙහි යෙදෙන්නෝය.

၂၆၀. ယဒိပိ ပုဗ္ဗေ အမ္ဗဋ္ဌကုလံ အပ္ပညာတံ, တဒါ ပန ပညာယတီတိ အာဟ ‘‘တဒါ ကိရာ’’တိအာဒိ. အတုရိတောတိ အဝေဂါယန္တော.

260. මින් පෙර අම්බට්ඨ කුලය ප්‍රකට නොවූවත්, එකල එය ප්‍රකට වූ බැවින් "එකල කියනු ලබන්නේ" යනාදිය කීවේය. "අතුරිතෝ" යනු කලබල නොවී, වේගවත් නොවී යන්නයි.

၂၆၁. ယထာ ခမနီယာဒီနိ ပုစ္ဆန္တောတိ ယထာ ဘဂဝါ ‘‘ကစ္စိ ဝေါ မာဏဝါ ခမနီယံ, ကစ္စိ ယာပနီယ’’န္တိအာဒိနာ ခမနီယာဒီနိ ပုစ္ဆန္တော တေဟိ မာဏဝေဟိ သဒ္ဓိံ ပဌမံ ပဝတ္တမောဒေါ အဟောသိ ပုဗ္ဗဘာသိတာယ တဒနုကရဏေန ဧဝံ တေပိ မာဏဝါ ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ သမပ္ပဝတ္တမောဒါ အဟေသုန္တိ ယောဇနာ. တံ ပန သမပ္ပဝတ္တမောဒတံ ဥပမာယ ဒဿေတုံ ‘‘သီတောဒကံ ဝိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သမ္မောဒိတန္တိ သံသန္ဒိတံ. ဧကီဘာဝန္တိ သမ္မောဒနကိရိယာယ သမာနတံ. ခမနီယန္တိ ‘‘ဣဒံ စတုစက္ကံ နဝဒွါရံ သရီရယန္တံ ဒုက္ခဗဟုလတာယ သဘာဝတော ဒုဿဟံ ကစ္စိ ခမိတုံ သက္ကုဏေယျ’’န္တိ ပုစ္ဆန္တိ, ယာပနီယန္တိ အာဟာရာဒိပစ္စယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိကံ စိရပ္ပဗန္ဓသင်္ခါတာယ ယာပနာယ ကစ္စိ ယာပေတုံ သက္ကုဏေယျံ. သီသရောဂါဒိအာဗာဓာဘာဝေန ကစ္စိ အပ္ပာဗာဓံ, ဒုက္ခဇီဝိကာဘာဝေန ကစ္စိ အပ္ပာတင်္ကံ, တံတံကိစ္စကရဏေ ဥဋ္ဌာနသုခတာယ ကစ္စိ လဟုဋ္ဌာနံ, တဒနုရူပဗလယောဂတော ကစ္စိ ဗလံ, သုခဝိဟာရသဗ္ဘာဝေန ကစ္စိ ဖာသုဝိဟာရော အတ္ထီတိ သဗ္ဗတ္ထ ကစ္စိ-သဒ္ဒံ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဗလပ္ပတ္တာ ပီတိ ပီတိယေဝ. တရုဏပီတိ ပါမောဇ္ဇံ. သမ္မောဒနံ ဇနေတိ ကရောတီတိ သမ္မောဒနိကံ တဒေဝ သမ္မောဒနီယံ. သမ္မောဒိတဗ္ဗတော သမ္မောဒနီယန္တိ ဣဒံ ပန အတ္ထံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မောဒိတုံ ယုတ္တဘာဝတော’’တိ. သရိတဗ္ဗဘာဝတော အနုဿရိတဗ္ဗဘာဝတော ‘‘သရဏီယ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘သာရဏီယ’’န္တိ ဒီဃံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ‘‘သုယျမာနသုခတော’’တိ အာပါထမဓုရတမာဟ, ‘‘အနုဿရိယမာနသုခတော’’တိ ဝိမဒ္ဒရမဏီယတံ. ‘‘ဗျဉ္ဇနပရိသုဒ္ဓတာယာ’’တိ သဘာဝနိရုတ္တိဘာဝေန တဿာ ကထာယ ဝစနစာတုရိယမာဟ, ‘‘အတ္ထပရိသုဒ္ဓတာယာ’’တိ အတ္ထဿ နိရုပက္ကိလေသတံ. အနေကေဟိ ပရိယာယေဟီတိ အနေကေဟိ ကာရဏေဟိ.

261. ‘ඛමනීය’ ආදිය විමසන්නේ කෙසේද යත්: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මානවකයෙනි, ඔබට ඉවසීමට හැකි ද (ඛමනීය ද), යැපීමට හැකි ද (යාපනීය ද)’ යනාදී වශයෙන් ඛමනීය ආදිය විමසමින් එම මානවකයන් සමඟ පළමුව සතුටු සාමීචිය පැවැත්වූ සේක. පෙර කථා කළ ආකාරයට අනුකූලව එම මානවකයෝ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ ඉතා හොඳින් සතුටු සාමීචියෙහි යෙදුණාහ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ඒ මනා සතුටු සාමීචිය උපමාවකින් දැක්වීමට ‘සීතල ජලය මෙන්’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘සම්මෝදිතං’ යනු එකඟ වූ බවයි. ‘එකීභාවං’ යනු සතුටු සාමීචි ක්‍රියාවෙන් සමාන බවට පත්වීමයි. ‘ඛමනීය’ යනු ‘සතර රියසකක් හා ද්වාර නවයක් ඇති මේ ශරීර යන්ත්‍රය ස්වභාවයෙන්ම දුක් බහුල බැවින් ඉවසීමට අපහසුය, එය සැබවින්ම ඉවසා ගැනීමට හැකිද?’ යයි විමසයි. ‘යාපනීය’ යනු ආහාර ආදී ප්‍රත්‍යයන් මත පදනම් වූ පැවැත්ම හෙවත් දීර්ඝ කාලයක් පවත්වා ගැනීම සඳහා සැබවින්ම යැපීමට හැකිද යන්නයි. හිසරදය ආදී රෝගාබාධ නොමැති බැවින් ‘අප්පාබාධ’ ද, දුක්ඛිත ජීවිතයක් නොමැති බැවින් ‘අප්පාතංක’ ද, ඒ ඒ කටයුතු කිරීමෙහි උත්සාහවත් වීමේ පහසුව ඇති බැවින් ‘ලහුට්ඨාන’ ද, ඊට අනුරූප බලය ඇති බැවින් ‘බල’ ද, සැපවත් විහරණය ඇති බැවින් ‘ඵාසුවිහාර’ ඇත්දැයි සියලු තැන ‘කච්චි’ (සැබවින්ම) යන වචනය යොදා අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. ‘බලප්පත්තා පීති’ යනු ප්‍රීතියම වේ. ‘තරුණ පීති’ යනු ප්‍රමෝදයයි. සතුට ඇති කරන බැවින් ‘සම්මෝදනික’ නම් වේ, එයම ‘සම්මෝදනීය’ නම් ද වේ. සතුටු වීමට සුදුසු බැවින් ‘සම්මෝදනීය’ යන්නෙහි අර්ථය දැක්වීමට ‘සම්මෝදිතုံ යුත්තභාවතෝ’ යයි පවසන ලදී. සිහිපත් කළ යුතු බැවින් (සරිත්තබ්බභාවතෝ) ‘සරණීය’ යයි කිව යුතු තැන ‘සාරණීය’ යයි දීර්ඝ කොට පවසන ලදී. ‘සූය්‍යමානසුඛතෝ’ යන්නෙන් කනට ඇසෙන මිහිරි බව පවසයි. ‘අනුස්සරිමානසුඛතෝ’ යන්නෙන් නැවත නැවත සිහි කිරීමේදී ඇති වන රමණීය බව පවසයි. ‘බ්‍යඤ්ජනපරිසුද්ධතාය’ යන්නෙන් ස්වභාවික නිරුක්ති භාවයෙන් යුත් ඒ කථාවේ වචන චාතුර්යය පවසයි. ‘අත්ථපරිසුද්ධතාය’ යන්නෙන් අර්ථයේ නිර්දෝෂී බව පවසයි. ‘අනේකේහි පරියායේහි’ යනු බොහෝ කරුණුවලිනි.

အပသာဒေဿာမီတိ [Pg.297] မင်္ကုံ ကရိဿာမိ. ကဏ္ဌေ ဩလမ္ဗေတွာတိ ဥဘောသု ခန္ဓေသု သာဋကံ အာသဇ္ဇေတွာ ကဏ္ဌေ ဩလမ္ဗိတွာ. ဒုဿကဏ္ဏံ ဂဟေတွာတိ နိဝတ္ထသာဋကဿ ဒသာကောဋိံ ဧကေန ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ. စင်္ကမံ အဘိရုဟိတွာတိ စင်္ကမိတုံ အာရဘိတွာ. ဓာတုသမတာတိ ရသာဒိဓာတူနံ သမာဝတ္ထတာ, အရောဂတာတိ အတ္ထော. အနာစာရဘာဝသာရဏီယန္တိ အနာစာရဘာဝေန သရဏီယံ. ‘‘အနာစာရော ဝတာယ’’န္တိ သရိတဗ္ဗကံ.

‘අපසාදෙස්සාමි’ යනු ලැජ්ජාවට පත් කරන්නෙමි (නින්දා කරන්නෙමි) යන්නයි. ‘කණ්ඨේ ඔලම්බෙත්වා’ යනු උරහිස් දෙකෙහිම සළුව දවටා ගෙලෙහි එල්ලාගෙන යන්නයි. ‘දුස්සකණ්ණං ගහෙත්වා’ යනු හැඳ සිටින සළුවේ දාරයේ කොනක් එක් අතකින් අල්ලාගෙන යන්නයි. ‘චංකමං අභිරුහිත්වා’ යනු සක්මන් කිරීමට ආරම්භ කරලයි. ‘ධාතුසමතා’ යනු රසාදී ධාතූන්ගේ සමතුලිත බව හෙවත් නීරෝගී බවයි. ‘අනාචාරභාවසාරණීයං’ යනු අනාචාරී (නොහික්මුණු) බව නිසා මතක තබා ගත යුතු දෙයකි. ‘මුහු සැබවින්ම මොහු නොහික්මුණෙකි’ යයි සිහිපත් කළ යුත්තකි.

၂၆၂. ‘‘ဘဝဂ္ဂံ ဂဟေတုကာမော ဝိယာ’’တိအာဒိ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဒုက္ကရံ ကိစ္စံ အာရဘတီတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. အသက္ကုဏေယျဉှေတံ သဒေဝကေနာပိ လောကေန, ယဒိဒံ ဘဂဝတော အပသာဒနံ, တေနာဟ ‘‘အဋ္ဌာနေ ဝါယမတီ’’တိ. အယံ ဗာလော ‘‘မယိ ကိဉ္စိ အကထေန္တေ မယာ သဒ္ဓိံ ကထေတုမ္ပိ န ဝိသဟတီ’’တိ မာနမေဝ ပဂ္ဂဏှိဿတိ, ကထေန္တေ ပန ကထာပသင်္ဂေနဿ ဇာတိဂေါတ္တေ ဝိဘာဝိတေ မာနနိဂ္ဂဟော ဘဝိဿတီတိ ဘဂဝါ ‘‘ဧဝံ နု တေ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ’’တိအာဒိ. အာစာရသမာစာရသိက္ခာပနေန အာစရိယာ, တေသံ ပန အာစရိယာနံ ပကဋ္ဌာ အာစရိယာတိ ပါစရိယာ ယထာ ပပိတာမဟောတိ, တေနာဟ ‘‘အာစရိယေဟိ စ တေသံ ပါစရိယေဟိ စာ’’တိ.

262. ‘භවග්ගං ගහෙතුකාමෝ විය’ යනාදියෙන් කළ නොහැකි බැවින් ඉතා දුෂ්කර වූ කටයුත්තක් ආරම්භ කරන්නේ යයි පෙන්වීමට පවසන ලදී. දෙවියන් සහිත ලෝකයාට පවා භගවතුන් වහන්සේට නින්දා කිරීම කළ නොහැක්කකි. එබැවින් ‘අස්ථානයෙහි (කළ නොහැකි දෙයක) උත්සාහ කරයි’ යයි පැවසුණි. ‘මම කිසිවක් නොකියා සිටියොත්, මම ඔහු සමඟ කථා කිරීමට පවා අසමත් යයි මොහු මානය වර්ධනය කරගනු ඇත, කථා කරන විට කථා ප්‍රසංගය තුළින් මොහුගේ ජාති ගෝත්‍ර විභාග වූ විට මානය මර්ධනය වනු ඇත’ යයි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘එවං නු තේ’ (ඔබට මෙසේද?) යනාදිය පැවසූ සේක. ඒ බව ‘අථ ඛෝ භගවා’ යනාදියෙන් පැවසුණි. ආචාර සමාචාරයන් හික්මවන බැවින් ‘ආචාර්ය’ නම් වේ. එම ආචාර්යවරුන්ගෙත් උසස්ම ආචාර්යවරු ‘ප්‍රාචාර්ය’ (ආචාර්යවරුන්ගේ ආචාර්යවරු) නම් වේ, එය මීමුත්තා වැනිය. එබැවින් ‘ආචාර්යවරුන්ගෙන් ද ඔවුන්ගේ ප්‍රාචාර්යවරුන්ගෙන් ද’ යයි පවසන ලදී.

ပဌမဣဗ္ဘဝါဒဝဏ္ဏနာ

පළමු ඉබ්භවාද වර්ණනාවයි.

၂၆၃. တီသု ဣရိယာပထေသူတိ ဌာနဂမနနိသဇ္ဇာသု. ကထာပဠာသန္တိ ကထာဝသေန ယုဂဂ္ဂါဟံ. သယာနေန အာစရိယေန သဒ္ဓိံ သယာနဿ ကထာ နာမ အာစာရော န ဟောတိ, တံ ဣတရေဟိ သဒိသံ ကတွာ ကထနံ ဣဓ ကထာပဠာသော.

263. ‘තීසු ඉරියාපථේසු’ යනු සිටීම, ගමන් කිරීම සහ හිඳීම යන ඉරියව් තුනෙහිය. ‘කථාපළාසං’ යනු කථාවෙන් තරඟයට ඉදිරිපත් වීමයි (යුගග්ගාහය). වැතිර සිටින ආචාර්යවරයෙකු සමඟ වැතිරී සිටිමින් කථා කිරීම ආචාරශීලී නොවේ. මෙහිදී එය අනෙක් අයට සමාන කර කථා කිරීම ‘කථාපළාස’ ලෙස හැඳින්වේ.

တဿ ပန ယံ အနာစာရဘာဝဝိဘာဝနံ သတ္ထာရာ အမ္ဗဋ္ဌေန သဒ္ဓိံ ကထေန္တေန ကတံ, တံ သင်္ဂီတိအနာရုဠှံ ပရမ္ပရာဘတန္တိ ဥပရိ ပါဠိယာ သမ္ဗန္ဓဘာဝေန ဒဿေန္တော ‘‘တတော ကိရာ’’တိအာဒိမာဟ. မုဏ္ဍကာ သမဏကာတိ စ ဂရဟာယံ က-သဒ္ဒေါ, တေနာဟ ‘‘ဟီဠေန္တော’’တိ. ဣဘဿ ပယောဂေါ ဣဘော ဥတ္တရပဒလောပေန, တံ ဣဘံ အရဟန္တီတိ ဣဗ္ဘာ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယထာ ဣဘော ဟတ္ထိဝါဟနဘူတော ပရဿ ဝသေန ဝတ္တတိ, န အတ္တနော, ဧဝံ ဧတေပိ ဗြာဟ္မဏာနံ သုဿုသကာ သုဒ္ဒါ ပရဿ ဝသေန [Pg.298] ဝတ္တန္တိ, န အတ္တနော, တသ္မာ ဣဘသဒိသပယောဂတာယ ဣဗ္ဘာတိ. တေ ပန ကုဋုမ္ဗိကတာယ ဃရဝါသိနော ဃရဿာမိကာ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဂဟပတိကာ’’တိ. ကဏှာတိ ကဏှဇာတိကာ. ဒိဇာ ဧဝ ဟိ သုဒ္ဓဇာတိကာ, န ဣတရေတိ တဿ အဓိပ္ပာယော, တေနာဟ ‘‘ကာဠကာ’’တိ. မုခတော နိက္ခန္တာတိ ဗြာဟ္မဏာနံ ပုဗ္ဗပုရိသာ ဗြဟ္မုနော မုခတော နိက္ခန္တာ, အယံ တေသံ ပဌမုပ္ပတ္တီတိ အဓိပ္ပာယော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘သမဏာ ပိဋ္ဌိပါဒတော’’တိ ဣဒံ ပနဿ ‘‘မုခတော နိက္ခန္တာ’’တိအာဒိဝစနတောပိ အတိဝိယ အသမဝေက္ခိတဝစနံ စတုဝဏ္ဏပရိယာပန္နဿေဝ သမဏဘာဝသမ္ဘဝတော. အနိယမေတွာတိ အဝိသေသေတွာ, အနုဒ္ဒေသိကဘာဝေနာတိ အတ္ထော.

අම්බට්ඨ සමඟ කථා කරන විට ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් ඔහුගේ අනාචාරී බව විදහා දැක්වීමට යමක් කරන ලද ද, එය සංගීතිවලට ඇතුළත් නොවී පරම්පරාවෙන් පැමිණි දෙයකි. එය ඉදිරි පාළියට සම්බන්ධ බව පෙන්වමින් ‘තතෝ කිර’ (එතැන් සිට කියනු ලබන පරිදි) යනාදිය පැවසුණි. ‘මුණ්ඩකා සමණකා’ (මුඩු මහණෝ) යන්නෙහි ‘ක’ යන්න ගර්හාව පිණිස යෙදුණකි. එබැවින් ‘හීළෙන්තෝ’ (නින්දා කරමින්) යයි පැවසුණි. ‘ඉබ්භ’ යන්නෙහි යෙදුම ‘ඉභ’ යන්නෙන් පසුපස පදය ලොප් වීමෙන් සෑදුණකි. එම ‘ඉභ’ (ඇතුන්) යන අර්ථයට සුදුසු බැවින් ‘ඉබ්භ’ නම් වේ. එහි අදහස කුමක්ද? ඇතා තමාගේ වසඟයෙහි නොව අනුන්ගේ (ඇත්ගොව්වාගේ) වසඟයෙහි පවතිනවා මෙන්, මේ ශුද්‍රයෝ ද බ්‍රාහ්මණයන්ට උපස්ථාන කරමින් අනුන්ගේ වසඟයෙහි මිස තමන්ගේ වසඟයෙහි නොපවතිති. එබැවින් ඇතුන්ට සමාන පැවැත්මක් ඇති බැවින් ‘ඉබ්භ’ නම් වෙති. ඔවුන් කුටුම්භිකයන් ලෙස ගෘහ වාසීන් හා ගෘහ හිමියන් වන බැවින් ‘ගහපතිකා’ යයි පැවසුණි. ‘කණ්හා’ යනු කළු ජාතිකයන් (හීන ජාතිකයන්) යන්නයි. බ්‍රාහ්මණයන් පමණක් ශුද්ධ ජාතිකයන් වන අතර අනෙක් අය එසේ නොවන බව ඔහුගේ අදහසයි. එබැවින් ‘කාළකා’ (කළු වූවෝ) යයි පැවසුණි. ‘මුඛතෝ නික්ඛන්තා’ යනු බ්‍රාහ්මණයන්ගේ මුතුන් මිත්තන් මහා බ්‍රහ්මයාගේ මුඛයෙන් උපන් බවයි, මෙය ඔවුන්ගේ ප්‍රථම උත්පත්තිය යන්න අදහසයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘මහණුන් පාද පතුලෙන් උපන්නා’ යන්න ඔහු ‘මුඛයෙන් උපන්නා’ යනාදී වචනවලටත් වඩා නොසලකා කළ ප්‍රකාශයකි. මන්ද යත් සතර වර්ණයටම අයත් අයට මහණ වීමට හැකියාව ඇති බැවිනි. ‘අනියමෙත්වා’ යනු විශේෂ නොකොට, පොදුවේ යන අර්ථයයි.

မာနုဿယဝသေန ကထေတီတိ မာနုဿယံ အဝဿာယ အတ္တာနံ ဥက္ကံသေန္တော, ပရေ စ ဝမ္ဘေန္တော ‘‘မုဏ္ဍကာ’’တိ အာဒိံ ကထေတိ. ဇာနာပေမီတိ ဇာတိဂေါတ္တဿ ပမာဏံ ယာထာဝတော ဝိဘာဝနေန ပမာဏံ ဇာနာပေမီတိ. အတ္ထော ဧတဿ အတ္ထီတိ အတ္ထိကံ ဒဏ္ဍိကဉာယေန.

‘මානුස්සයවසෙන’ යනු මානය නිසා තමා උසස් කොට සලකා අනුන් පහත් කරමින් ‘මුණ්ඩකා’ (මුඩු මහණෝ) යනාදිය පවසයි. ‘ජානාපේමි’ යනු ජාති ගෝත්‍රයන්ගේ ප්‍රමාණය යථා පරිදි විවරණය කිරීමෙන් ඔවුන්ගේ ප්‍රමාණය දැනගැනීමට සලස්වමි යන්නයි. ‘අත්ථිකං’ යන්නෙන් එහි අර්ථය ඇත්තේය යන අදහස ‘දණ්ඩික’ න්‍යායයෙන් දත යුතුය.

‘‘ယာယေဝ ခေါ ပနတ္ထာယာ’’တိ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ, တံ ပရတော ‘‘ပုရိသလိင်္ဂဝသေနေဝါ’’တိ ဝက္ခမာနတ္တာ ယုတ္တံ. ယာယ အတ္ထာယာတိ ဝါ ပုလ္လိင်္ဂဝသေနေဝ တဒတ္ထေ သမ္ပဒါနဝစနံ, ယဿ အတ္ထဿ အတ္ထာယာတိ အတ္ထော. အဿာတိ အမ္ဗဋ္ဌဿ ဒဿေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. အညေသန္တိ အညေသံ သာဓုရူပါနံ. သန္တိကံ အာဂတာနန္တိ ဂုရုဋ္ဌာနိယာနံ သန္တိကံ ဥပဂတာနံ. ဝတ္တန္တိ တေဟိ စရိတဗ္ဗအာစာရံ. အသိက္ခိတောတိ အာစာရံ အသိက္ခိတော. တတော ဧဝ အပ္ပဿုတော. ဗာဟုသစ္စဉှိ နာမ ယာဝဒေဝ ဥပသမတ္ထံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, တဒဘာဝတော အမ္ဗဋ္ဌော အပ္ပဿုတော အသိက္ခိတော ‘‘အဝုသိတော’’တိ ဝိညာယတိ, တေနာဟ ‘‘ဧတဿ ဟီ’’တိအာဒိ.

‘යායේව ඛෝ පනත්ථායා’ යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් පවසන ලද්දක් යයි පවසති. එය පසුව ‘පුරුෂ ලිංගයෙන්ම’ යයි කියනු ලබන බැවින් එය සුදුසුය. ‘යාය අත්ථායා’ යනු පුරුෂ ලිංගයෙන්ම වූ සම්ප්‍රදාන වචනයකි. ‘යම් අර්ථයක් සඳහා’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘අස්ස’ යනු අම්බට්ඨයාට පෙන්වා දී යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. ‘අඤ්ඤේසං’ යනු අනෙක් යහපත් පුද්ගලයන්ගේ ය. ‘සන්තිකං ආගතානං’ යනු ගුරු තනතුරෙහි ලා සැලකිය යුත්තන් වෙත පැමිණි අයයි. ‘වත්තන්ති’ යනු ඔවුන් විසින් කළ යුතු ආචාර ධර්මයන් ය. ‘අසික්ඛිතෝ’ යනු ආචාර සමාචාරයන් නුගත්තෙකි. ඒ නිසාම ‘අප්පස්සුත’ (අල්පශ්‍රැත) වේ. බහුශ්‍රැත බව යනු කෙලෙස් සංසිඳවීම පිණිසම කැමති විය යුත්තකි. එය නොමැති බැවින් අම්බට්ඨයා අල්පශ්‍රැතයෙකි, නුගත්තෙකි, ‘අවුසිත’ (ශික්ෂණය නොවූවෙකි) යයි දත යුතුය. එබැවින් ‘ඒතස්ස හි’ යනාදිය පැවසුණි.

၂၆၄. ကောဓဝသစိတ္တတာယ အသကမနော. မာနနိမ္မဒနတ္ထန္တိ မာနဿ နိမ္မဒနတ္ထံ. ဥဂ္ဂိလေတွာတိ သိနေဟပါနေန ကိလိန္နံ ဥဗ္ဗမနံ ကတွာ. ဂေါတ္တေန ဂေါတ္တန္တိ တေန ဝုတ္တေန ပုရာတနဂေါတ္တေန ဣဒါနိ တံ တံ အနဝဇ္ဇသညိတံ ဂေါတ္တံ သာဝဇ္ဇတော ဥဋ္ဌာပေတွာ ဥဒ္ဓရိတွာ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ဂေါတ္တံ အာဒိပုရိသဝသေန, ကုလာပဒေါသော, တဒနွယေ ဥပ္ပန္နအဘိညာတပုရိသဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော ယထာ ‘‘အာဒိစ္စော, မဃဒေဝေါ’’တိ. ဂေါတ္တမူလဿ ဂါရယှတာယ အမာနဝတ္ထုဘာဝပဝေဒနတော ‘‘မာနဒ္ဓဇံ မူလေ ဆေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဃဋ္ဋေန္တောတိ ဩမသန္တော.

264. කෝපයට වසඟ වූ සිතැති බව නිසා තමාට අයත් නොවන (අසකමන). 'මානනිම්මදනත්ථං' යනු මානය මර්දනය කිරීම පිණිස ය. 'උග්ගිලෙත්වා' යනු ස්නේහ පානයෙන් තෙත් වූ දෙය වමනය කිරීමෙනි. 'ගොත්තේන ගොත්තං' යනු ඒ කියන ලද පැරණි ගෝත්‍රය මගින් දැන් ඒ ඒ නිවැරදි යැයි සම්මත ගෝත්‍රය වරද සහිත බවින් නගා සිටුවා මතු කර දැක්වීමයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එහි ගෝත්‍රය යනු ආදි පුරුෂයා අනුව ද, කුලයේ දොස් ද, එම පරම්පරාවෙහි උපන් ප්‍රකට පුරුෂයන් අනුව ද 'ආදිච්ච, මඛාදේව' ආදී වශයෙන් දත යුතු ය. ගෝත්‍රයේ මුල් කොටස ගර්හිත බව නිසා මානයට වස්තු නොවන බව දැක්වීමට 'මානධජය මුලින් සිඳ' යැයි කියන ලදී. 'ඝට්ටෙන්තෝ' යනු ගැටෙමින් (අවමන් කරමින්) ය.

ယသ္မိံ [Pg.299] မာနုဿယကောဓုဿယာ အညမညူပတ္ထဒ္ဓါ, သော ‘‘စဏ္ဍော’’တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘စဏ္ဍာတိ မာနနိဿိတကောဓယုတ္တာ’’တိ. ခရာတိ စိတ္တေန, ဝါစာယ စ ကက္ခဠာ. လဟုကာတိ တရုဏာ. ဘဿာတိ ‘‘သာဟသိကာ’’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ, ‘‘သာရမ္ဘကာ’’တိ အပရေ. သမာနာတိ ဟောန္တာ, ဘဝမာနာတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သန္တာတိ ပုရိမပဒဿေဝ ဝေဝစန’’န္တိ. န သက္ကရောန္တီတိ သက္ကာရံ န ကရောန္တိ. အပစိတိကမ္မန္တိ ပဏိပါတကမ္မ နာနုလောမန္တိ အတ္တနော ဇာတိယာ န အနုစ္ဆဝိကန္တိ အတ္ထော.

යමෙකු තුළ මානය නමැති උඩඟු බවත් ක්‍රෝධය නමැති උඩඟු බවත් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ස්තම්භ වී ඇත් ද, ඔහු 'චණ්ඩ' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'චණ්ඩා යනු මානය නිසා ඇති වූ ක්‍රෝධයෙන් යුක්ත වූවෝ' යැයි කීහ. 'ඛරා' යනු සිතින් හා වචනයෙන් රළු වූවෝ ය. 'ලහුකා' යනු තරුණයෝ (නොමේරූ අය) ය. 'භස්සා' යනු ඇතැමෙක් 'සාහසිකයෝ' යැයි ද, තවත් අය 'සාරම්භකයෝ' (තරගකාරීව කටයුතු කරන්නන්) යැයි ද පවසති. 'සමානා' යනු වෙමින් පවතින යන අර්ථයයි. එබැවින් 'සන්තා යනු පෙර පදයටම සමාන පදයකි' යි කීහ. 'න සක්කරොන්ති' යනු සත්කාර නොකරති. 'අපචිතිකම්මං' යනු වැඳීම් පිදීම් කිරීමයි. 'න අනුලොමං' යනු තමාගේ උපතට නුසුදුසුය යන්න අර්ථයයි.

ဒုတိယဣဗ္ဘဝါဒဝဏ္ဏနာ

දෙවන ඉබ්භවාද වර්ණනාවයි.

၂၆၅. ကာမံ သကျရာဇကုလေ ယော သဗ္ဗေသံ ဗုဒ္ဓတရော သမတ္ထော စ, သော ဧဝ အဘိသေကံ လဘတိ, ဧကစ္စော ပန အဘိသိတ္တော သမာနော ‘‘ဣဒံ ရဇ္ဇံ နာမ ဗဟုကိစ္စံ ဗဟုဗျာပါရ’’န္တိ တတော နိဗ္ဗိဇ္ဇ ရဇ္ဇံ ဝယသာ အနန္တရဿ နိယျာတေတိ, ကဒါစိ သောပိ အညဿာတိ တာဒိသေ သန္ဓာယာဟ ‘‘သကျာတိ အဘိသိတ္တရာဇာနော’’တိ. ကုလဝံသံ ဇာနန္တီတိ ကဏှာယနတော ပဋ္ဌာယ ပရမ္ပရာဂတံ အနုဿဝဝသေန ဇာနန္တိ. ကုလာဘိမာနိနော ဟိ ယေဘုယျေန ပရေသံ ဥစ္စာဝစံ ကုလံ တထာ တထာ ဥဒါဟရန္တိ, အတ္တနော စ ကုလဝံသံ ဇာနန္တိ, ဧဝံ အမ္ဗဋ္ဌောပိ. တထာ ဟိ သော ပရတော ဘဂဝတာ ပုစ္ဆိတော ဝဇိရပါဏိဘယေန ယာထာဝတော ကထေသိ.

265. සැබවින්ම ශාක්‍ය රජකුලයෙහි යමෙක් සියල්ලන්ට වඩා වැඩිමහල් ද, දක්ෂ ද ඔහුම අභිෂේකය ලබයි. ඇතැමෙක් අභිෂේක ලැබූවත් 'මේ රාජ්‍යය නම් බොහෝ කටයුතු හා බොහෝ ව්‍යාපාර ඇත්තකි' යි එයින් කලකිරී රාජ්‍යය වයසින් තමාට පසුව සිටින්නාට පවරා දෙයි. ඇතැම් විට ඔහු ද තවකෙකුට පවරයි. එවැනි කරුණක් අරභයා 'ශාක්‍යයෝ යනු අභිෂේක ලත් රජවරු' යැයි කීහ. 'කුලවංශය දනිති' යනු කණ්හායන සිට පටන් ගෙන පරම්පරාගතව ආ කතාව (අනුස්සවය) අනුව දනිති. කුලය ගැන අභිමානය ඇත්තෝ බොහෝ විට අන්‍යයන්ගේ උස් පහත් කුල ගැන එසේ එසේ පවසති, තමන්ගේ ද කුලවංශය දනිති. අම්බට්ඨ ද එසේමය. එහෙයින්ම ඔහු පසුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලදුව වජිරපාණි භයෙන් සත්‍යය පැවසීය.

တတိယဣဗ္ဘဝါဒဝဏ္ဏနာ

තෙවන ඉබ්භවාද වර්ණනාවයි.

၂၆၆. ခေတ္တလေဍ္ဍူနန္တိ ခေတ္တေ ကသနဝသေန နင်္ဂလေန ဥဋ္ဌာပိတလေဍ္ဍူနံ. ‘‘လဋုကိကာ’’ ဣစ္စေဝ ပညာတာ ခုဒ္ဒကသကုဏိကာ လဋုကိကောပမဝဏ္ဏနာယံ ‘‘စာတကသကုဏိကာ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၁၅၀) ဝုတ္တာ. ကောဓဝသေန လဂ္ဂိတုန္တိ ဥပနယှိတုံ, အာဃာတံ ဗန္ဓိတုန္တိ အတ္ထော. ‘‘အမှေ ဟံသကောဉ္စမောရသမေ ကရောတီ’’တိ ဣမိနာ ‘‘န တံ ကောစိ ဟံသော ဝါ’’တိအာဒိဝစနံ သင်္ဂီတိံ အနာရုဠှံ တဒါ ဘဂဝတာ ဝုတ္တမေဝါတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဧဝံ နု တေ’’တိအာဒိဝစနံ, ‘‘အဝုသိတဝါယေဝါ’’တိအာဒိဝစနဉ္စ မာနဝသေန သမဏေန ဂေါတမေန ဝုတ္တန္တိ မညတီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘နိမ္မာနော ဒါနိ ဇာတောတိ မညမာနော’’တိ.

266. 'ඛෙත්තලෙඩ්ඩූනං' යනු කුඹුරෙහි සීසෑම නිසා නගුලෙන් මතු වූ පස් කැටවල ය. 'ලටුකිකා' යනු ප්‍රකට කුඩා පක්ෂියෙකි. ලටුකිකෝපම වර්ණනාවෙහි 'චාතක පක්ෂියෙක්' යැයි කියන ලදී. 'කෝධවසෙන ලග්ගිතං' යනු වෛර බැඳ ගැනීමට, එනම් ආඝාතය බැඳ ගැනීමට යන අර්ථයයි. 'අපව හංස, කොස්ලිහිණි, මොනරුන් හා සමාන කරයි' යන මෙයින් 'ඔබ කිසිදු හංසයෙක් හෝ නොවේ' ආදී වචන සංගීතියට ඇතුළත් නොවූවත් එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද බවම දක්වයි. 'නුඹට මෙසේ ද' ආදී වචන හා 'හික්මීමක් නැතිම කෙනෙක්' ආදී වචන ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ විසින් මානයෙන් පවසන ලදැයි ඔහු සිතන බව අඟවමින් 'දැන් මානය නැති අයෙක් වී යැයි සිතමින්' යැයි පවසන ලදී.

ဒါသိပုတ္တဝါဒဝဏ္ဏနာ

දාසීපුත්තවාද වර්ණනාවයි.

၂၆၇. နိမ္မာဒေတီတိ [Pg.300] အ-ကာရဿ အာ-ကာရံ ကတွာ နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘နိမ္မဒေတီ’’တိ. ကာမံ ဂေါတ္တံ နာမေတံ ပိတိတော လဒ္ဓဗ္ဗံ, န မာတိတော န ဟိ ဗြာဟ္မဏာနံ သဂေါတ္တာယ အာဝါဟဝိဝါဟော ဣစ္ဆိတော, ဂေါတ္တနာမံ ပန ယသ္မာ ဇာတိသိဒ္ဓံ, န ကိတ္တိမံ, ဇာတိ စ ဥဘယသမ္ဗန္ဓိနီ, တသ္မာ ‘‘မာတာပေတ္တိကန္တိ မာတာပိတူနံ သန္တက’’န္တိ ဝုတ္တံ. နာမဂေါတ္တန္တိ ဂေါတ္တနာမံ, န ကိတ္တိမနာမံ, န ဂုဏနာမံ ဝါ. တတ္ထ ‘‘ကဏှာယနော’’တိ နိရုဠှာ ယာ နာမပဏ္ဏတ္တိ, တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပဏ္ဏတ္တိဝသေန နာမန္တိ. တံ ပန ကဏှဣသိတော ပဋ္ဌာယ တသ္မိံ ကုလပရမ္ပရာဝသေန အာဂတံ, န ဧတသ္မိံယေဝ နိရုဠှံ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပဝေဏီဝသေန ဂေါတ္တ’’န္တိ. ဂေါတ္တ-ပဒဿ ပန အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. အနုဿရတောတိ ဧတ္ထ န ကေဝလံ အနုဿရဏံ အဓိပ္ပေတံ, အထ ခေါ ကုလသုဒ္ဓိဝီမံသနဝသေနာတိ အာဟ ‘‘ကုလကောဋိံ သောဓေန္တဿာ’’တိ. အယျပုတ္တာတိ အယျိကပုတ္တာတိ အာဟ ‘‘သာမိနော ပုတ္တာ’’တိ. ဒိသာ ဩက္ကာကရညော အန္တောဇာတာ ဒါသီတိ အာဟ ‘‘ဃရဒါသိယာ ပုတ္တော’’တိ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ အမ္ဗဋ္ဌော ဇာတိံ နိဿာယ မာနတ္ထဒ္ဓေါ, န စဿ ယာထာဝတော ဇာတိယာ အဝိဘာဝိတာယ မာနနိဂ္ဂဟော ဟောတိ, မာနနိဂ္ဂဟေ စ ကတေ အပရဘာဂေ ရတနတ္တယေ ပသီဒိဿတိ, န ‘‘ဒါသီ’’တိ ဝါစာ ဖရုသဝါစာ နာမ ဟောတိ စိတ္တဿ သဏှဘာဝတော. အဘယသုတ္တဉ္စေတ္ထ (မ. နိ. ၂.၈၃; အ. နိ. ၄.၁၈၄) နိဒဿနံ. ကေစိ စ သတ္တာ အဂ္ဂိနာ ဝိယ လောဟာဒယော ကက္ခဠာယ ဝါစာယ မုဒုဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ဘဂဝါ အမ္ဗဋ္ဌံ နိဗ္ဗိသေဝနံ ကာတုကာမော ‘‘အယျပုတ္တာ သကျာ ဘဝန္တိ, ဒါသိပုတ္တော တွမသိ သကျာန’’န္တိ အဝေါစ.

267. 'නිම්මාදේති' යනු 'අ' කාරය 'ආ' කාරය කොට කළ නිර්දේශයකි. එබැවින් 'නිම්මදේති' (මර්දනය කරයි) යැයි කීහ. සැබවින්ම ගෝත්‍රය යනු පියාගෙන් ලැබිය යුත්තකි, මවගෙන් නොවේ. බ්‍රාහ්මණයන් එකම ගෝත්‍රයේ අය අතර ආවාහ විවාහ කැමති නැත. නමුත් ගෝත්‍ර නාමය උපතින් සිද්ධ වන්නක් මිස කෘතිමව සාදා ගත්තක් නොවේ. උපත යනු මවුපිය දෙදෙනාටම සම්බන්ධ වූවකි. එබැවින් 'මවුපියන්ට අයත් වූ' යැයි කියන ලදී. 'නාමගොත්තං' යනු ගෝත්‍ර නාමයයි, එය කෘතිම නාමයක් හෝ ගුණ නාමයක් නොවේ. එහි 'කණ්හායන' යන රූඪ වූ යම් නාම ප්‍රඥප්තියක් වේ ද, එය අරභයා 'ප්‍රඥප්ති වශයෙන් නාමය' යැයි කීහ. එය කණ්හ ඉසිවරයාගේ පටන් ඒ කුල පරම්පරාව අනුව ආවකි, මොහුටම පමණක් රූඪ වූවක් නොවේ. එබැවින් 'පරම්පරා වශයෙන් ගෝත්‍රය' යැයි කීහ. ගෝත්‍ර පදයේ අර්ථය කලින් පවසන ලදී. 'අනුස්සරතෝ' යන්නෙහි හුදෙක් සිහි කිරීම පමණක් අදහස් නොවේ, කුල පිරිසිදු බව විමසීම ද අදහස් වේ. එබැවින් 'කුල කෝටිය පිරිසිදු කරන්නාට' යැයි කීහ. 'අය්‍යපුත්තා' යනු ආර්ය පුත්‍රයන් (ස්වාමිපුත්‍රයන්) යන්නයි. 'දිසා' යනු ඔක්කාක රජුගේ ගෘහ සේවිකාවකි. එබැවින් 'ගෘහ දාසියකගේ පුත්‍රයා' යැයි කීහ. මෙහිදී අම්බට්ඨ තෙමේ තමාගේ ජාතිය නිසාවෙන් මානයෙන් දැඩි වූවෙකි. ඔහුගේ උපත පිළිබඳ සත්‍යය ප්‍රකාශ නොකර මානය මර්දනය කළ නොහැකි ය. මානය මර්දනය කළ පසු පසුව ඔහු තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදෙන්නේ ය. 'දාසී' යන වචනය මෙහිදී පරුෂ වචනයක් නොවේ, මන්ද එය දමනය කිරීමේ අදහසින් පවසන බැවිනි. මේ සඳහා අභය සූත්‍රය නිදසුනකි. ඇතැම් සත්ත්වයන් ගින්නෙන් ලෝහ මෙන් රළු වචනයෙන් මෘදු බවට පත් වෙති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අම්බට්ඨයා කෙරෙහි දයාවෙන් 'ශාක්‍යයෝ ස්වාමිපුත්‍රයෝ වෙති, ඔබ ශාක්‍යයන්ගේ දාසී පුත්‍රයෙකි' යි වදාළ සේක.

ဌပေန္တီတိ ပညပေန္တိ, တေနာဟ ‘‘ဩက္ကာကော’’တိအာဒိ. ပဘာ နိစ္ဆရတိ ဒန္တာနံ အတိဝိယ ပဘဿရဘာဝတော.

'ඨපෙන්ති' යනු පනවති, එබැවින් 'ඔක්කාකෝ' ආදිය කීහ. දත්වල අතිශයින් දීප්තිමත් බව නිසා ප්‍රභාව විහිදෙයි.

ပဌမကပ္ပိကာနန္တိ ပဌမကပ္ပဿ အာဒိကာလေ နိဗ္ဗတ္တာနံ. ကိရ-သဒ္ဒေါ အနုဿဝတ္ထေ, တေန ယော ဝုစ္စမာနာယ ရာဇပရမ္ပရာယ ကေသဉ္စိ မတိဘေဒေါ, တံ ဥလ္လိင်္ဂေတိ. မဟာသမ္မတဿာတိ ‘‘အယံ နော ရာဇာ’’တိ မဟာဇနေန သမ္မန္နိတွာ ဌပိတတ္တာ ‘‘မဟာသမ္မတော’’တိ ဧဝံ သမ္မတဿ. ယံ သန္ဓာယ ဝဒန္တိ –

'පඨමකප්පිකානං' යනු ප්‍රථම කල්පයේ ආරම්භයේ උපන් අයගේ ය. 'කිර' යන්න අනුස්සව (ප්‍රවෘත්ති) අර්ථයෙහි ය. එයින් කියනු ලබන රාජ පරම්පරාව පිළිබඳ යම් මතභේද පවතී නම් එය හඟවයි. 'මහාසම්මතස්ස' යනු 'මොහු අපගේ රජු' යැයි මහාජනයා විසින් සම්මත කර පත් කළ බැවින් 'මහාසම්මත' යැයි මෙසේ සම්මත වූ තැනැත්තාගේ ය. යමක් අරභයා මෙසේ පවසති -

‘‘အာဒိစ္စကုလသမ္ဘူတော[Pg.301], သုဝိသုဒ္ဓဂုဏာကရော;

မဟာနုဘာဝေါ ရာဇာသိ, မဟာသမ္မတနာမကော.

සූර්ය වංශයෙහි උපන්, ඉතා පිරිසිදු ගුණාකර වූ, මහානුභාව සම්පන්න, මහාසම්මත නම් වූ රජෙක් විය.

ယော စက္ခုဘူတော လောကဿ, ဂုဏရံသိသမုဇ္ဇလော;

တမောနုဒေါ ဝိရောစိတ္ထ, ဒုတိယော ဝိယ ဘာဏုမာ.

ලෝකයාට ඇසක් බඳු වූ, ගුණ නමැති රශ්මියෙන් බැබළෙන, අඳුර දුරු කරන්නා වූ ඔහු දෙවන සූර්යයා මෙන් විරාජමාන විය.

ဌပိတာ ယေန မရိယာဒါ, လောကေ လောကဟိတေသိနာ;

ဝဝတ္ထိတာ သက္ကုဏန္တိ, န ဝိလင်္ဃယိတုံ ဇနာ.

ලෝකයාට හිත කැමති වූ ඔහු විසින් ලෝකයෙහි යම් සීමාවන් පනවන ලද ද, ජනයාට එය උල්ලංඝනය කළ නොහැකි විය.

ယသဿိနံ တေဇဿိနံ, လောကသီမာနုရက္ခကံ;

အာဒိဘူတံ မဟာဝီရံ, ကထယန္တိ ‘မနူ’တိ ယ’’န္တိ.

යසසින් හා තේජසින් යුත්, ලෝක සීමාවන් ආරක්ෂා කළා වූ, ආදිකාලීන වූ ඒ මහා වීරයා 'මනු' යැයි පවසති.

တဿ စ ပုတ္တပပုတ္တပရမ္ပရံ သန္ဓာယ –

ඔහුගේ පුත්‍ර පෞත්‍ර පරම්පරාව අරභයා -

‘‘တဿ ပုတ္တော မဟာတေဇော, ရောဇော နာမ မဟီပတိ;

တဿ ပုတ္တော ဝရရောဇော, ပဝရော ရာဇမဏ္ဍလေ.

ඔහුගේ පුත්‍රයා මහා තේජවන්ත 'රෝජ' නම් පෘථිවි පාලකයා විය. ඔහුගේ පුත්‍රයා රජ සමූහයා අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ 'වරරෝජ' විය.

တဿာသိ ကလျာဏဂုဏော, ကလျာဏော နာမ အတြဇော;

ရာဇာ တဿာသိ တနယော, ဝရကလျာဏနာမကော.

ඔහුට යහපත් ගුණ ඇති 'කල්‍යාණ' නම් පුත්‍රයෙක් විය. ඔහුගේ පුත්‍රයා 'වරකල්‍යාණ' නම් රජු විය.

တဿ ပုတ္တော မဟာဝီရော, မန္ဓာတာ ကာမဘောဂိနံ;

အဂ္ဂဘူတော မဟိန္ဒေန, အဍ္ဎရဇ္ဇေန ပူဇိတော.

ඔහුගේ පුත්‍රයා මහා වීර වූ මන්ධාතු විය. ඔහු කාමභෝගීන් අතර අග්‍ර වූ ද, සක්දෙවිඳුන් විසින් අඩ රාජ්‍යයකින් පුදන ලද්දෙක් ද විය.

တဿ သူနု မဟာတေဇော, ဝရမန္ဓာတုနာမကော;

‘ဥပေါသထော’တိ နာမေန, တဿ ပုတ္တော မဟာယသော.

ඔහුගේ (මහා සම්මත රජුගේ) පුත්‍රයා මහා තේජවන්ත වූ 'වරමන්ධාතු' නම් විය. මහා යශස් ඇති 'උපෝසථ' යනු ඔහුගේ පුත්‍රයාගේ නමයි.

ဝရော နာမ မဟာတေဇော, တဿ ပုတ္တော မဟာဝရော;

တဿာသိ ဥပဝရောတိ, ပုတ္တော ရာဇာ မဟာဗလော.

මහා තේජවන්ත වූ 'වර' නම් රජුගේ පුත්‍රයා 'මහා වර' නම් විය. ඔහුට මහා බලසම්පන්න 'උපවර' නම් රජ පුත්‍රයෙක් විය.

တဿ ပုတ္တော မဃဒေဝေါ, ဒေဝတုလျော မဟီပတိ;

စတုရာသီတိသဟဿာနိ, တဿ ပုတ္တပရမ္ပရာ.

ඔහුගේ පුත්‍රයා දෙවියකුට බඳු වූ පෘථිවි පාලක 'මඝදේව' නම් විය. ඔහුගේ පුත්‍ර පරම්පරාව අසූ හතර දහසක් විය.

တေသံ ပစ္ဆိမကော ရာဇာ, ‘ဩက္ကာကော’ ဣတိ ဝိဿုတော;

မဟာယသော မဟာတေဇော, အခုဒ္ဒေါ ရာဇမဏ္ဍလေ’’တိ.

ඔවුන් අතර අවසාන රජු 'ඔක්කාක' නමින් ප්‍රකට විය. ඔහු මහා යශස් ඇති, මහා තේජවන්ත වූ, රාජ මණ්ඩලයෙහි අතිශය උතුම් රජෙක් විය.

အာဒိ တေသံ ပစ္ဆတောတိ တေသံ မဃဒေဝ ပရမ္ပရဘူတာနံ ကဠာရဇနကပရိယောသာနာနံ အနေကသတသဟဿာနံ ရာဇူနံ အပရဘာဂေ ဩက္ကာကော နာမ [Pg.302] ရာဇာ အဟောသိ, တဿ ပရမ္ပရာဘူတာနံ အနေကသတသဟဿာနံ ရာဇူနံ အပရဘာဂေ အပရော ဩက္ကာကော နာမ ရာဇာ အဟောသိ, တဿ ပရမ္ပရဘူတာနံ အနေကသတသဟဿာနံ ရာဇူနံ အပရဘာဂေ ပုနာပရော ဩက္ကာကော နာမ ရာဇာ အဟောသိ, တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တယော ဩက္ကာကဝံသာ အဟေသုံ. တေသု တတိယဩက္ကာကဿာ’’တိအာဒိ.

'ආදි තේසං පච්ඡතෝ' යනු ඒ මඝදේව පරම්පරාවෙන් පැවත ආ, කළාරජනක රජු දක්වා වූ ලක්ෂ සංඛ්‍යාත රජවරුන්ගෙන් පසුව ඔක්කාක නම් රජෙක් විය. ඔහුගේ පරම්පරාවේ ලක්ෂ සංඛ්‍යාත රජවරුන්ගෙන් පසුව තවත් ඔක්කාක නම් රජෙක් විය. ඔහුගේ පරම්පරාවේ ලක්ෂ සංඛ්‍යාත රජවරුන්ගෙන් පසුව නැවතත් තවත් ඔක්කාක නම් රජෙක් විය. එය අරභයා 'ඔක්කාක වංශ තුනක් විය, එයින් තුන්වන ඔක්කාක රජුගේ' යනාදිය පවසන ලදී.

သဟသာ ဝရံ အဒါသိန္တိ ပုတ္တဒဿနေန သောမနဿပ္ပတ္တော သဟသာ အဝီမံသိတွာ တုဋ္ဌိယာ ဝသေန ဝရံ အဒါသိံ, ‘‘ယံ ဣစ္ဆသိ, တံ ဂဏှာ’’တိ. ရဇ္ဇံ ပရိဏာမေတုံ ဣစ္ဆတီတိ သာ ဇန္တုကုမာရဿ မာတာ မမ တံ ဝရဒါနံ အန္တရံ ကတွာ ဣမံ ရဇ္ဇံ ပရိဏာမေတုံ ဣစ္ဆတီတိ.

'සහසා වරං අදාසිං' යනු පුත්‍රයා දැකීමෙන් හටගත් සෝමනස්සයට පත්ව, කිසිදු විමසීමකින් තොරව හුදු සතුට නිසාම 'කැමති දෙයක් ගනුව' යි වරයක් දුන්නේය. 'රාජ්‍යය පවරා දීමට කැමති වේ' යනු ජන්තු කුමාරයාගේ මෑණියන් තමන් ලැබූ ඒ වරය උපයෝගී කරගෙන මේ රාජ්‍යය (තම පුතුට) පවරා දීමට කැමති වන බවයි.

နပ္ပသဟေယျာတိ န ပရိယတ္တော ဘဝေယျ.

'නප්පසහෙය්‍ය' යනු සමත් නොවන්නේය (හැකියාවක් නොලබන්නේය) යන්නයි.

နိက္ခမ္မာတိ ဃရာဝါသတော, ကာမေဟိ စ နိက္ခမိတွာ. ဟေဋ္ဌာ စာတိ စ-သဒ္ဒေန ‘‘အသီတိဟတ္ထေ’’တိ ဣဒံ အနုကဍ္ဎတိ. တေဟီတိ မိဂသူကရေဟိ, မဏ္ဍူကမူသိကေဟိ စ. တေတိ သီဟဗျဂ္ဃာဒယော, သပ္ပဗိဠာရာ စ.

'නික්ඛම්ම' යනු ගිහිගෙයින් හා කාමයන්ගෙන් නික්මී යන්නයි. 'හෙට්ඨා ච' යන්නෙහි 'ච' ශබ්දයෙන් 'අසූ රියන්' යන්න ආකර්ෂණය කරයි. 'තේහි' යනු මුව සූකරයන්ගෙන් ද ගෙම්බන් හා මීයන්ගෙන් ද යන්නයි. 'තේ' යනු සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදීන් හා සර්ප බළලුන් ය.

အဝသေသာဟိ အတ္တနော အတ္တနော ကနိဋ္ဌာဟိ.

'අවශේෂ වූ' යනු තමන්ගේම බාල සහෝදරියන් සමඟ යන්නයි.

ဝဍ္ဎမာနာနန္တိ အနာဒရေ သာမိဝစနံ. ကုဋ္ဌရောဂေါ နာမ သာသမသူရီရောဂါ ဝိယ ယေဘုယျေန သင်္ကမနသဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ ‘‘အယံ ရောဂေါ သင်္ကမတီတိ စိန္တေတွာ’’တိ.

'වඩ්ඪමානානං' යනු අනාදරයෙහි යෙදුණු සාමී වචනයකි. කුෂ්ඨ රෝගය නම් අබ ඇට හෝ අළුහම් රෝගය මෙන් බොහෝ සෙයින් බෝවන ස්වභාවයක් ඇති බව පැවසීම පිණිස 'මේ රෝගය බෝවේ යැයි සිතා' යයි පවසන ලදී.

မိဂသူကရာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝနစရသောဏာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ.

'මුව සූකරාදීන්ගේ' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් වනයේ වසන වල් බල්ලන් ආදීන් ද ඇතුළත් වේ.

တသ္မိံ နိသိန္နေတိ သမ္ဗန္ဓော. ခတ္တိယမာယာရောစနေန အတ္တနော ခတ္တိယဘာဝံ ဇာနာပေတွာ.

'තස්මිං නිසින්නේ' යනු සම්බන්ධයයි. ක්ෂත්‍රිය මායාවන් (ක්ෂත්‍රිය විලාසයන්) ප්‍රකාශ කිරීමෙන් තමන්ගේ ක්ෂත්‍රිය භාවය දැනුම් දී යන්නයි.

နဂရံ မာပေဟီတိ သာဟာရံ နဂရံ မာပေဟီတိ အဓိပ္ပာယော.

'නගරයක් මවව' යනු ආහාර පාන සහිත සම්පූර්ණ නගරයක් නිර්මාණය කරවන්න යන අදහසයි.

ကေသဂ္ဂဟဏန္တိ ကေသဝေဏိဗန္ဓနံ. ဒုဿဂ္ဂဟဏန္တိ ဝတ္ထဿ နိဝါသနာကာရော.

'කේශ ග්‍රහණය' යනු කෙස් වැටිය බැඳීමයි. 'දුස්ස ග්‍රහණය' යනු වස්ත්‍ර ඇඳීමේ ආකාරයයි.

၂၆၈. အတ္တနော ဥပါရမ္ဘမောစနတ္ထာယာတိ အာစရိယေန အမ္ဗဋ္ဌေန စ အတ္တနော အတ္တနော ဥပရိ ပါပေတဗ္ဗဥပဝါဒဿ အပနယနတ္ထံ. အသ္မိံ ဝစနေတိ ‘‘စတ္တာရောမေ ဘော ဂေါတမ ဝဏ္ဏာ’’တိအာဒိနာ အတ္တနာ ဝုတ္တေ, ဘောတာ စ ဂေါတမေန ဝုတ္တေ ‘‘ဇာတိဝါဒေ’’တိ ဣမသ္မိံ ယထာဓိကတေ ဝစနေ. တတ္ထ ပန ယသ္မာ ဝေဒေ ဝုတ္တဝိဓိနာဝ တေန ပဋိမန္တေတဗ္ဗံ ဟောတိ[Pg.303], တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝေဒတ္တယဝစနေ’’တိ, ‘‘ဧတသ္မိံ ဝါ ဒါသိပုတ္တဝစနေ’’တိ စ.

268. 'තමාට එල්ල වන උපවාදයෙන් මිදීම පිණිස' යනු අම්බට්ඨ ආචාර්යවරයා විසින් තමා කෙරෙහි එල්ල කරනු ලබන දෝෂාරෝපණය ඉවත් කිරීම පිණිසයි. 'මේ වචනයෙහි' යනු 'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මේ වර්ණ හතරකි' යනාදී වශයෙන් තමා පැවසූ දෙයෙහි ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ 'ජාති වාදයෙහි' ද යන මේ විෂයට අදාළ කතාවෙහි ය. එහිදී වේදයෙහි සඳහන් විධිවලට අනුවම ඔහුට පිළිතුරු දිය යුතු බැවින් 'වේදත්‍රය වචනයෙහි' කියා ද, 'මේ දාසී පුත්‍ර වචනයෙහි' කියා ද පවසන ලදී.

၂၇၀. ဓမ္မော နာမ ကာရဏံ ‘‘ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၁၈) ဝိယ, သဟ ဓမ္မေနာတိ သဟဓမ္မော, သဟဓမ္မော ဧဝ သဟဓမ္မိကောတိ အာဟ ‘‘သဟေတုကော’’တိ.

270. 'ධම්ම' යනු 'ධර්ම පටිසම්භිදා' ආදියෙහි මෙන් හේතුවයි. ධර්මය (හේතුව) සමඟ පවතින බැවින් 'සහධම්ම' නම් වේ. සහධම්ම යනුම සහධම්මික බැවින් 'සහේතුක' යයි පවසන ලදී.

၂၇၁. တသ္မာ တဒါ ပဋိညာတတ္တာ. တာသေတွာ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇာပေဿာမီတိ အာဂတော ယထာ တံ သစ္စကသမာဂမေ. ‘‘ဘဂဝါ စေဝ ပဿတိ အမ္ဗဋ္ဌော စာ’’တိ ဧတ္ထ ဣတရေသံ အဒဿနေ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ယဒိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာဝါဟေတွာတိ မန္တဗလေန အာနေတွာ. တဿာတိ အမ္ဗဋ္ဌဿ. ဝါဒသံဃဋ္ဋေတိ ဝါစာသံဃဋ္ဋေ.

271. එබැවින් එකල පිළිගත් බැවිනි. 'බිය ගන්වා ප්‍රශ්නය විසඳවන්නෙමි' යි පැමිණියේ සච්චකගේ පැමිණීම මෙනි. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද දකිති, අම්බට්ඨ ද දකියි' යන්නෙහි සෙසු අයට එය නොපෙනීමට හේතුව දැක්වීමට 'ඉදින් එසේ නම්' යනාදිය පවසන ලදී. 'ආවාහෙත්වා' යනු මන්ත්‍ර බලයෙන් ගෙන්වා ගෙන යන්නයි. 'තස්ස' යනු අම්බට්ඨයාගේ ය. 'වාදසංඝට්ටේ' යනු වාචික ගැටුමෙහි හෙවත් වාදයෙහි ය.

၂၇၂. တာဏန္တိ ဂဝေသမာနောတိ, ‘‘အယမေဝ သမဏော ဂေါတမော ဣတော ဘယတော မမ တာယကော’’တိ ဘဂဝန္တံယေဝ ‘‘တာဏ’’န္တိ ပရိယေသန္တော ဥပဂစ္ဆန္တော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တာယတီတိ ယထာဥပဋ္ဌိတဘယတော ပါလေတိ, တေနာဟ ‘‘ရက္ခတီ’’တိ, ဧတေန တာဏ-သဒ္ဒဿ ကတ္တုသာဓနတမာဟ. ယထုပဋ္ဌိတေန ဘယေန ဥပဒ္ဒုတော နိလီယတိ ဧတ္ထာတိ လေဏံ, ဥပလယနံ, ဧတေန လေဏ-သဒ္ဒဿ အဓိကရဏသာဓနတမာဟ. ‘‘သရတီ’’တိ ဧတေန သရဏ-သဒ္ဒဿ ကတ္တုသာဓနတမာဟ.

272. 'තාණං' (පිහිට) සොයමින් යනු 'මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේම මේ බියෙන් මා ගලවාගන්නා පිහිට වන්නාහ' යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේවම පිහිට ලෙස සොයමින් එළඹෙන්නේය. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද අර්ථය මේ අයුරින්ම ගත යුතුය. 'තායති' යනු පැමිණි බියෙන් රකින බැවින් 'රක්ඛති' (රකියි) යයි කීවේය; මෙයින් 'තාණ' ශබ්දය කර්තෘ අර්ථය පෙන්වන බව පැවසීය. පැමිණි බියෙන් පීඩිතව යමක සැඟවේ ද එය 'ලෙණ' (ආවරණය/ගුහාව) නම් වේ, එය 'උපලනය' (සැඟවීම) යන්නයි; මෙයින් 'ලෙණ' ශබ්දය අධිකරණ අර්ථය පෙන්වන බව පැවසීය. 'සරති' යන්නෙන් 'සරණ' ශබ්දය කර්තෘ අර්ථය පෙන්වන බව පැවසීය.

အမ္ဗဋ္ဌဝံသကထာဝဏ္ဏနာ

අම්බට්ඨ වංශ කතාවේ වර්ණනාවයි.

၂၇၄. ဂင်္ဂါယ ဒက္ခိဏတောတိ ဂင်္ဂါယ နဒိယာ ဒက္ခိဏဒိသာယ. အာဝုဓံ န ပရိဝတ္တတီတိ သရံ ဝါသတ္တိအာဒိံ ဝါ ပရဿ ဥပရိ ခိပိတုကာမဿ ဟတ္ထံ န ပရိဝတ္တတိ, ဟတ္ထေ ပန အပရိဝတ္တေန္တေ ကုတော အာဝုဓပရိဝတ္တနန္တိ အာဟ ‘‘အာဝုဓံ န ပရိဝတ္တတီ’’တိ. သော ကိရ ‘‘ကထံ နာမာဟံ ဒိသာယ ဒါသိယာ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ တံ ဟီနံ ဇာတိံ ဇိဂုစ္ဆန္တော ‘‘ဟန္ဒာဟံ ယထာ တထာ ဣမံ ဇာတိံ သောဓေဿာမီ’’တိ နိဂ္ဂတော, တေနာဟ ‘‘ဣဒါနိ မေ မနောရထံ ပူရေဿာမီ’’တိအာဒိ. ဝိဇ္ဇာဗလေန ရာဇာနံ တာသေတွာ တဿ ဓီတုယာ လဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ မျာယံ ဇာတိသောဓိတာ [Pg.304] ဘဝိဿတီတိ တဿ အဓိပ္ပာယော. အမ္ဗဋ္ဌံ နာမ ဝိဇ္ဇန္တိ သတ္တာနံ သရီရေ အဗ္ဘင်္ဂံ ဌပေတီတိ အမ္ဗဋ္ဌာတိ ဧဝံ လဒ္ဓနာမံ ဝိဇ္ဇံ, မန္တန္တိ အတ္ထော. ယတော အမ္ဗဋ္ဌာ ဧတသ္မိံ အတ္ထီတိ အမ္ဗဋ္ဌောတိ ကဏှော ဣသိ ပညာယိတ္ထ, တံဗံသဇာတတာယ အယံ မာဏဝေါ ‘‘အမ္ဗဋ္ဌော’’တိ ဝေါဟရီယတိ.

274. 'ගංගාය දක්ඛිණතො' යනු ගංගා නදියේ දකුණු දිශාවෙනි. 'ආයුධය නොහැරෙයි' යනු ඊතලයක් හෝ හෙල්ලක් ආදිය අන්‍යයෙකු දෙසට විදීමට කැමති තැනැත්තාගේ අත එම දිශාවට හැරෙන්නේ නැත. අත නොහැරෙන විට ආයුධය හැරෙන්නේ කෙසේද? එබැවින් 'ආයුධය නොහැරෙයි' යයි පවසන ලදී. ඔහු 'මම කෙසේ නම් දාසියකගේ කුසෙහි උපන්නෙම් ද?' යි ඒ හීන ජාතිය පිළිකුල් කරමින් 'මම කෙසේ හෝ මේ ජාතිය පිරිසිදු කරන්නෙමි' යි නික්ම ගියේය; එබැවින් 'දැන් මාගේ මනෝරථය පූර්ණය කරගන්නෙමි' යනාදිය පවසන ලදී. මන්ත්‍ර බලයෙන් රජු බිය ගන්වා ඔහුගේ දියණිය ලබාගත් කාලයේ සිට 'දැන් මාගේ ජාතිය පිරිසිදු වනු ඇත' යන්න ඔහුගේ අදහසයි. 'අම්බට්ඨ' නම් විද්‍යාව යනු සතුන්ගේ ශරීරයෙහි ආලේපයක් තබන බැවින් 'අම්බට්ඨ' යයි නම ලැබූ මන්ත්‍ර විද්‍යාවයි. අම්බට්ඨ විද්‍යාව ඔහු සතුව තිබූ බැවින් කණ්හ සෘෂිවරයා අම්බට්ඨ නමින් හඳුන්වන ලදී, ඒ වංශයෙහි උපන් බැවින් මේ මාණවකයා 'අම්බට්ඨ' යයි හඳුන්වනු ලැබේ.

သေဋ္ဌမန္တေ ဝေဒမန္တေတိ အဓိပ္ပာယော. မန္တာနုဘာဝေန ရညော ဗာဟုက္ခမ္ဘမတ္တံ ဇာတံ တေန ပနဿ ဗာဟုက္ခမ္ဘေန ရာဇာ, ‘‘ကော ဇာနာတိ, ကိံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဘီတော ဥဿင်္ကီ ဥတြာသော အဟောသိ, တေနာဟ ‘‘ဘယေန ဝေဓမာနော အဋ္ဌာသီ’’တိ. သောတ္ထိ ဘဒ္ဒန္တေတိ အာဒိဝစနံ အဝေါစုံ. ‘‘အယံ မဟာနုဘာဝေါ ဣသီ’’တိ မညမာနာ.

'ශ්‍රේෂ්ඨ මන්ත්‍රයන්හි' යනු වේද මන්ත්‍රයන්හි යන්නයි. මන්ත්‍ර බලයෙන් රජුගේ අත් ස්තම්භ වූ (ගල් ගැසුණා)ක් මෙන් විය. ඒ බාහු ස්තම්භය නිසා රජු 'මොහු කවුද, කුමක් වේද?' යි බියට පත්ව තැතිගැනීමෙන් යුක්ත විය; එබැවින් 'බියෙන් වෙවුලමින් සිටියේය' යි පවසන ලදී. 'ස්වාමීනි, ඔබට යහපතක් වේවා' යනාදිය පැවසූහ. ඒ 'මොහු මහානුභාව සම්පන්න සෘෂිවරයෙකි' යි සිතමිනි.

ဥန္ဒြိယိဿတီတိ ဝိပ္ပကိရိယိဿတိ, တေနာဟ ‘‘ဘိဇ္ဇိဿတီ’’တိ. မန္တေ ပရိဝတ္တိတေတိ ဗာဟုက္ခမ္ဘကမန္တဿ ပဋိပ္ပဿမ္ဘကဝိဇ္ဇာသင်္ခါတေ မန္တေ ‘‘သရော ဩတရတူ’’တိ ပရိဝတ္တိတေ. ဧဝရူပါနဉှိ မန္တာနံ ဧကံသေနေဝ ပဋိပ္ပဿမ္ဘကဝိဇ္ဇာ ဟောန္တိယေဝ ယထာ တံ ကုသုမာရကဝိဇ္ဇာနံ. အတ္တနော ဓီတု အပဝါဒမောစနတ္ထံ တဿ ဘုဇိဿကရဏံ. တဿာနုရူပေ ဣဿရိယေ ဌပနတ္ထံ ဥဠာရေ စ နံ ဌာနေ ဌပေသိ.

'උන්ද්‍රියිස්සති' යනු විසිරී යනු ඇත, එබැවින් 'භිජ්ජිස්සති' (බිඳී යනු ඇත) යයි පවසන ලදී. මන්ත්‍රය පරිවර්තනය කළ කල්හි යනු බාහු ස්තම්භ මන්ත්‍රය සංසිඳුවන විද්‍යාවෙන් 'ඊතලය බැස යේවා' යි මන්ත්‍රය වෙනස් කළ කල්හි යන්නයි. මෙවැනි මන්ත්‍රයන්ට ඒකාන්තයෙන්ම ඒවා සංසිඳුවන ප්‍රති-විද්‍යාවන් පවතී; එය කුසුමාරක විද්‍යාවන් මෙනි. තමන්ගේ දියණියට වන අපවාදයෙන් මිදීම සඳහා ඔහු වහල් භාවයෙන් නිදහස් කළේය. ඔහුට සුදුසු ඓශ්චර්යයෙහි පිහිටුවීම පිණිස උදාර වූ තනතුරක ද ඔහු තැබුවේය.

ခတ္တိယသေဋ္ဌဘာဝဝဏ္ဏနာ

ක්ෂත්‍රියයන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨ භාවය පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

၂၇၅. သမဿာသနတ္ထမာဟ ကရုဏာယန္တော, န ကုလီနဘာဝဒဿနတ္ထံ, တေနာဟ ‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ’’တိအာဒိ. ဗြာဟ္မဏေသူတိ ဗြာဟ္မဏာနံ သမီပေ, တတော ဗြာဟ္မဏေဟိ လဒ္ဓဗ္ဗံ အာသနာဒိံ သန္ဓာယ ‘‘ဗြာဟ္မဏာနံ အန္တရေ’’တိ ဝုတ္တံ. ကေဝလံ သဒ္ဓါယ ကာတဗ္ဗံ သဒ္ဓံ, ပရလောကဂတေ သန္ဓာယ န တတော ကိဉ္စိ အပတ္ထေန္တေန ကာတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော, တေနာဟ ‘‘မတကေ ဥဒ္ဒိဿ ကတဘတ္တေ’’တိ. မင်္ဂလာဒိဘတ္တေတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဥဿဝဒေဝတာရာဓနာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ယညဘတ္တေတိ ပါပသညမာဒိဝသေန ကတဘတ္တေ. ပါဟုနကာနန္တိ အတိထီနံ. ခတ္တိယဘာဝံ အပ္ပတ္တော ဥဘတော သုဇာတတာဘာဝတော, တေနာဟ ‘‘အပရိသုဒ္ဓေါတိ အတ္ထော’’တိ.

275. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණාවෙන් යුතුව අස්වැසීම පිණිස මෙය වදාළ සේක, එය කුලවත් බව පෙන්වීම සඳහා නොවේ. එබැවින් "අථ ඛො භගවා" යනාදිය වදාළහ. "බ්‍රාහ්මණේසු" යනු බ්‍රාහ්මණයන් සමීපයෙහි යන්නයි. බ්‍රාහ්මණයන්ගෙන් ලැබිය යුතු ආසන ආදිය අරමුණු කරගෙන "බ්‍රාහ්මණයන් අතර" යයි පවසන ලදී. "කේවලං සද්ධයා" යනු පරලොව ගිය අය උදෙසා කිසිවක් අපේක්ෂා නොකර ශ්‍රද්ධාවෙන්ම කළ යුතු බවයි. එබැවින් "මළවුන් උදෙසා පිළියෙළ කළ බත්" යයි අර්ථ දැක්වේ. "මංගලාදි බත්" යන්නෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් උත්සව හා දේව ආරාධනා ආදියෙහි පවත්වන දානමාන ඇතුළත් වේ. "යඤ්ඤ බත්තෙ" යනු පාපයෙන් වැළකීම ආදිය මුල් කොට පවත්වන දානයයි. "පාහුනකානං" යනු ආගන්තුක අමුත්තන් උදෙසාය. ක්ෂත්‍රිය භාවයට පත් නොවීම යනු මවුපිය දෙපාර්ශවයෙන්ම පිරිසිදු ලෙස ජනිත නොවීමයි. එබැවින් "අපිරිසිදු යන අර්ථයයි" කියා වදාළහ.

၂၇၆. ဣတ္ထိံ ကရိတွာတိ ဧတ္ထ ကရဏံ ကိရိယာသာမညဝိသယန္တိ အာဟ ‘‘ဣတ္ထိံ ပရိယေသိတွာ’’တိ. ဗြာဟ္မဏကညံ ဣတ္ထိံ ခတ္တိယကုမာရဿ ဘရိယာဘူတံ [Pg.305] ဂဟေတွာပိ ခတ္တိယာဝ သေဋ္ဌာ, ဟီနာ ဗြာဟ္မဏာတိ ယောဇနာ. ပုရိသေန ဝါ ပုရိသံ ကရိတွာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ပကရဏေတိ ရာဂါဒိဝသေန ပဒုဋ္ဌေ ပက္ခလိတေ ကာရဏေ, တေနာဟ ‘‘ဒေါသေ’’တိ. ဘဿတိ နိရတ္ထကဘာဝေန ခိပီယတီတိ ဘဿံ, ဆာရိကာ.

276. "ස්ත්‍රියක කොට" යන්නෙහි "කිරීම" යන්න පොදු ක්‍රියාවක් ලෙස සලකා "ස්ත්‍රියක සොයා" යයි අටුවාවෙහි පවසයි. බ්‍රාහ්මණ කන්‍යාවක ක්ෂත්‍රිය කුමාරයෙකුට බිරිඳක ලෙස ගත්තද, ක්ෂත්‍රියයෝම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති, බ්‍රාහ්මණයෝ පහත් වෙති යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. පුරුෂයෙකු සම්බන්ධයෙන්ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. "පකරණ" යනු රාගාදියෙන් දූෂිත වූ වැරදි අවස්ථාවයි, එබැවින් "දෝෂයෙහි" යැයි කීහ. "භස්සං" යනු නිසරු බැවින් ඉවතලන අළු යන්නයි.

၂၇၇. ဇနိတသ္မိန္တိ ကမ္မကိလေသေဟိ နိဗ္ဗတ္တေ. ဇနေ ဧတသ္မိန္တိ ဝါ ဇနေတသ္မိံ, မနုဿေသူတိ အတ္ထော, တေနာဟ ‘‘ဂေါတ္တပဋိသာရိနော’’တိ. သံသန္ဒိတွာတိ ဃဋေတွာ, အဝိရုဒ္ဓံ ကတွာတိ အတ္ထော.

277. "ජනිතස්මිං" යනු කර්ම ක්ලේශයන්ගෙන් උපන් කල්හි යන්නයි. "ජනේ එතස්මිං" යනු මේ මිනිසුන් අතර යන්නයි. එබැවින් "ගෝත්‍රය ගැන උඩඟු වන්නෝ" යයි කීහ. "සංසන්දෙත්වා" යනු ගලපා, විරුද්ධ නොවන සේ කිරීම යන අර්ථයයි.

ပဌမဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම භාණවාර වර්ණනාව නිමවන ලදී.

ဝိဇ္ဇာစရဏကထာဝဏ္ဏနာ

විද්‍යාචරණ කථා වර්ණනාව

၂၇၈. ဣဒံ ဝဋ္ဋတီတိ ဣဒံ အဇ္ဈေနာဒိ ကတ္တုံ လဗ္ဘတိ. ဇာတိဝါဒဝိနိဗဒ္ဓါတိ ဇာတိသန္နိဿိတဝါဒေ ဝိနိဗဒ္ဓါ. ဗြာဟ္မဏဿေဝ အဇ္ဈေနဇ္ဈာပနယဇနယာဇနာဒယောတိ ဧဝံ ယေ အတ္တုက္ကံသနပရဝမ္ဘနဝသေန ပဝတ္တာ, တတော ဧဝ တေ မာနဝါဒပဋိဗဒ္ဓါ စ ဟောန္တိ. ယေ ပန အာဝါဟဝိဝါဟဝိနိဗဒ္ဓါ, တေ ဧဝ သမ္ဗန္ဓတ္တယဝသေန ‘‘အရဟသိ ဝါ မံ တွံ, န ဝါ မံ တွံ အရဟသီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တနကာ.

278. "මෙය වටී" යනු මෙම ඉගෙනීම් ආදිය කිරීමට අවසර ඇත යන්නයි. "ජාතිවාද විනිබද්ධා" යනු ජාතිය පදනම් කරගත් වාදයන්ට දැඩිව බැඳී සිටීමයි. බ්‍රාහ්මණයන්ටම ඉගැන්වීම් හා යාග පැවැත්වීම් ආදිය අයිති යයි පවසා තමන් උසස් කොට අනුන් පහත් කොට සැලකීම නිසා ඔවුහු මානයෙන් බැඳී සිටිති. ආවාහ විවාහයන්ට බැඳී සිටින්නෝ සබඳතා තුනක් ඔස්සේ "ඔබ මට සුදුසුය, ඔබ මට නුසුදුසුය" ආදී වශයෙන් ව්‍යවහාර කරති.

ယတ္ထာတိ ယဿံ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပတ္တိယံ. လဂ္ဂိဿာမာတိ ဩလဂ္ဂါ အန္တောဂဓာ ဘဝိဿာမာတိ စိန္တယိမှ. ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇာစရဏာနိယေဝ ‘‘ဝိဇ္ဇာစရဏာနီ’’တိ ဂဟေတွာ ဌိတော ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇာစရဏေသု ဝိဘဇိယမာနေသု သော တတော ဒူရတော အပနီတော နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒူရမေဝ အဝက္ခိပီ’’တိ. သမုဒါဂမတော ပဘုတီတိအာဒိသမုဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ.

"යත්ථ" යනු යම් විද්‍යාචරණ සම්පත්තියකද යන්නයි. "ලග්ගිස්සාම" යනු එහි ඇතුළත් වන්නෙමු යයි සිතූහ. පරමාර්ථ වශයෙන් අවිද්‍යාචරණම "විද්‍යාචරණ" ලෙස ගෙන සිටින්නා, සැබෑ විද්‍යාචරණ බෙදා දක්වන විට එයින් බොහෝ ඈතට කරනු ලැබූවෙක් වේ. එබැවින් "බොහෝ ඈතට බැහැර කළේය" යි කීහ. "සමුදාගමතෝ" යනු සමුට්ඨානයෙහි පටන් යන්නයි.

၂၇၉. တိဝိဓံ သီလန္တိ ခုဒ္ဒကာဒိဘေဒံ တိဝိဓံ သီလံ. သီလဝသေနေဝါတိ သီလပရိယာယေနေဝ. ကိဉ္စိ ကိဉ္စီတိ အဟိံသနာဒိယမနိယမလက္ခဏံ ကိဉ္စိ ကိဉ္စိ သီလံ အတ္ထိ. တတ္ထ တတ္ထေဝ လဂ္ဂေယျာတိ တသ္မိံ တသ္မိံယေဝ ဗြာဟ္မဏသမယသိဒ္ဓေ သီလမတ္တေ ‘‘စရဏ’’န္တိ လဂ္ဂေယျ. အဋ္ဌပိ သမာပတ္တိယော စရဏန္တိ နိယျာတိတာ ဟောန္တိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနနိဒ္ဒေသေနေဝ အရူပဇ္ဈာနာနမ္ပိ နိဒ္ဒိဋ္ဌဘာဝါပတ္တိတော နိယျာတိတာ နိဒဿိတာ.

279. "ත්‍රිවිධ ශීලය" යනු චුල්ලසීල ආදී ප්‍රභේද සහිත ශීලයයි. "ශීල වසයෙන්ම" යනු ශීල පරියායෙන්මය. "කිංචි කිංචි" යනු අහිංසාව ආදී යම-නියම ලක්ෂණ සහිත යම් යම් ශීලයන්ය. "තත්ථ තත්ථේව ලග්ගෙය්‍ය" යනු බ්‍රාහ්මණ සමයෙහි සම්මත වූ ඒ ඒ ශීල මාත්‍රයෙහිම "චරණය" කියා ලැගී සිටීමයි. අෂ්ට සමාපත්තීන් ද චරණයන් ලෙස දක්වා ඇත. රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානය හැඳින්වීමේදී අරූප ධ්‍යානයන්ද ඇතුළත් වන බැවින් ඒවාද මෙහි දක්වා ඇත.

စတုအပါယမုခကထာဝဏ္ဏနာ

සතර අපාය මුඛ කථා වර්ණනාව

၂၈၀. အသမ္ပာပုဏန္တောတိ [Pg.306] အာရဘိတွာ သမ္ပတ္တုံ အသက္ကောန္တော. အဝိသဟမာနောတိ အာရဘိတုမေဝ အသက္ကောန္တော. ခါရိန္တိ ပရိက္ခာရံ. တံ ပန ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘အရဏီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အရဏီတိ အဂ္ဂိဓမနကံ အရဏီဒွယံ. သုဇာတိ ဒဗ္ဗိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန တိဒဏ္ဍတိဃဋိကာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ ခါရိဘရိတန္တိ ခါရီဟိ ပုဏ္ဏံ. နနု ဥပသမ္ပန္နဿ ဘိက္ခုနော သာသနိကောပိ ယော ကောစိ အနုပသမ္ပန္နော အတ္ထတော ပရိစာရကောဝ, ကိံ အင်္ဂံ ပန ဗာဟိရကပဗ္ဗဇိတေတိ တတ္ထ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ကာမဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘ကပ္ပိယကရဏ…ပေ… ဝတ္တကရဏဝသေနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေန နယေန. ပရိစာရကော ဟောတိ ဥပသမ္ပန္နဘာဝဿ ဝိသိဋ္ဌဘာဝတော. ‘‘နဝကောဋိသဟဿာနီ’’တိအာဒိနာ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၀; ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၃၇) ဝုတ္တပ္ပဘေဒါနံ အနေကသဟဿာနံ သံဝရဝိနယာနံ သမာဒိယိတွာ ဝတ္တနေန ဥပရိဘူတာ အဂ္ဂဘူတာ သမ္ပဒါတိ ဟိ ‘‘ဥပသမ္ပဒါ’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ဂုဏာဓိကောပီတိ ဂုဏေဟိ ဥက္ကဋ္ဌောပိ. အယံ ပနာတိ ဝုတ္တလက္ခဏော တာပသော.

280. "නොපැමිණෙන්නා" යනු කටයුත්තක් ආරම්භ කොට එය නිම කිරීමට නොහැකි වන්නාය. "නොඉවසන්නා" යනු ආරම්භ කිරීමට පවා ශක්තියක් නොමැති වන්නාය. "ඛාරිං" යනු තපස් උපකරණ සහිත මල්ලයි (කාව රුකයි). එය බෙදා දැක්වීමට "අරණි" යනාදිය වදාළහ. එහි "අරණි" යනු ගිනි නිපදවන ලී කැබලි දෙකයි. "සුජා" යනු හැන්දයි. "ආදි" ශබ්දයෙන් තෙපෝ, තිදණ්ඩ ආදී උපකරණ ගැනේ. "ඛාරිභරිතං" යනු එම උපකරණවලින් පිරුණු මල්ලයි. උපසම්පදා භික්ෂුවකගේ ශාසනික සේවකයෙකු වුවද උපසම්පදා නොවූ ඕනෑම අයෙක් ඇත්තෙන්ම උපස්ථායකයෙකි. බාහිර පැවිද්දන්ගේ විශේෂය දැක්වීමට "කාමඤ්ච" යනාදිය කීහ. "පවසා ඇති පරිදි" යනු කැපකරු වැඩ හා වත්පිළිවෙත් කිරීම ආදී වශයෙනි. උපසම්පදා භාවයේ උත්තරීතර භාවය නිසා ඔහු උපස්ථායකයෙකු වේ. නව කෝටි පනස් ලක්ෂයක් ආදී වශයෙන් ප්‍රභේද වූ අසංඛ්‍යාත සංවර විනයන් සමාදන්ව පවතින බැවින් එය "උපසම්පදාව" යයි කියනු ලැබේ. "ගුණාධිකෝපි" යනු ගුණයෙන් උසස් වුවද යන්නයි. මෙහි සඳහන් වන්නේ පූර්වෝක්ත ලක්ෂණ සහිත තාපසයාය.

တာပသာ နာမ ကမ္မဝါဒိကိရိယာဝါဒိနော, န သာသနဿ ပဋာဏီဘူတာ, ယတော နေသံ ပဗ္ဗဇိတုံ အာဂတာနံ တိတ္ထိယပရိဝါသေန ဝိနာဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုညာတာတိ ကတွာ ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိ စောဒနံ သမုဋ္ဌပေတိ စောဒကော. အာစရိယော ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိနာ စောဒနံ ပရိဟရတိ. ‘‘ဩသက္ကိဿတီ’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣမသ္မိဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ခုရဓာရူပမန္တိ ခုရဓာရာနံ မတ္ထကေနေဝ အက္ကမိတွာ ဂမနူပမံ. အညေတိ အညေ ဘိက္ခူ. အဂ္ဂိသာလန္တိ အဂ္ဂိဟုတ္တသာလံ. နာနာဒါရူဟီတိ ပလာသဒဏ္ဍာဒိနာနာဝိဓသမိဓာဒါရူဟိ.

තාපසයෝ යනු කර්මවාදී සහ ක්‍රියාවාදී පිරිසකි, ඔවුහු ශාසනයට ප්‍රතිපක්ෂ නොවෙති. එබැවින් පැවිදි වීමට එන ඔවුන්ට තීර්ථක පරිවාසයක් නොමැතිවම පැවිද්ද අනුමත කළේ ඇයිද යන චෝදනාව මතු වේ. ආචාර්යවරයා ඊට පිළිතුරු දෙයි. "ඔසක්කිස්සති" යනු සැකෙවින් පැවසූ අර්ථය විස්තර කිරීමයි. "ක්ෂුරධාරෝපම" යනු දැළි පිහියක මුවහත මතින් ඇවිද යාම වැනි අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාවකි. "අන්‍යයන්" යනු සෙසු භික්ෂූන්ය. "අග්ගිසාලං" යනු ගිනි පුදන ශාලාවයි. "නානාදාරූහි" යනු විවිධ වර්ගයේ සමිධ් දර කැබලිවලිනි.

ဣဒန္တိ ‘‘စတုဒွါရံ အာဂါရံ ကတွာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ. အဿာတိ အဿ စတုတ္ထဿ ပုဂ္ဂလဿ. ပဋိပတ္တိမုခန္တိ ကောဟညပဋိပတ္တိယာ မုခမတ္တံ. သော ဟိ နာနာဝိဓေန ကောဟညေန လောကံ ဝိမှာပေန္တော တတ္ထ အစ္ဆတိ, တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ ဟိ မုခေန သော ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇတီ’’တိ.

"සිව්දොරක් ඇති ගෘහයක් කර" යනාදියෙන් මෙය දක්වන ලදී. "අස්ස" යනු මේ සතරවන පුද්ගලයාටය. "පටිපත්ති මුඛං" යනු කුහක පිළිවෙතේ මුහුණුවරයි. ඔහු විවිධ මායාවන්ගෙන් ලෝකය මවිත කරමින් එහි වෙසේ, එබැවින් "මෙම මුහුණුවරින් ඔහු මෙසේ පිළිපදියි" යැයි කියන ලදී.

ခလာဒီသု မနုဿာနံ သန္တိကေ ဥပတိဋ္ဌိတွာ ဝီဟိမုဂ္ဂတိလမာသာဒီနိ ဘိက္ခာစရိယာနိယာမေန သင်္ကဍ္ဎိတွာ ဥဉ္ဆနံ ဥဉ္ဆာ, သာ ဧဝ စရိယာ ဝုတ္တိ ဧတေသန္တိ ဥဉ္ဆာစရိယာ. အဂ္ဂိပက္ကေန ဇီဝန္တီတိ အဂ္ဂိပက္ကိကာ, န အဂ္ဂိပက္ကိကာ အနဂ္ဂိပက္ကိကာ[Pg.307]. ဥဉ္ဆာစရိယာ ဟိ ခလေသု ဂန္တွာ ခလဂ္ဂံ နာမ မနုဿေဟိ ဒိယျမာနံ ဓညံ ဂဏှန္တိ, တံ ဣမေ န ဂဏှန္တီတိ အနဂ္ဂိပက္ကိကာ နာမ ဇာတာ. အသာမပါကာတိ အသယံပါစကာ. အသ္မမုဋ္ဌိနာ မုဋ္ဌိပါသာဏေန ဝတ္တန္တီတိ အသ္မမုဋ္ဌိကာ. ဒန္တေန ဥပ္ပာဋိတံ ဝက္ကလံ ရုက္ခတ္တစော ဒန္တဝက္ကလံ, တေန ဝတ္တန္တီတိ ဒန္တဝက္ကလိကာ. ပဝတ္တံ ရုက္ခာဒိတော ပါတိတံ ဖလံ ဘုဉ္ဇန္တီတိ ပဝတ္တဖလဘောဇိနော. ဇိဏ္ဏပက္ကတာယ ပဏ္ဍုဘူတံ ပလာသံ, တံသဒိသဉ္စ ပဏ္ဍုပလာသံ, တေန ဝတ္တန္တီတိ ပဏ္ဍုပလာသိကာ, သယံပတိတပုပ္ဖဖလပတ္တဘောဇိနော.

කලවිටි ආදියේදී මිනිසුන් සමීපයට ගොස් වී, මුං, තල, මෑ ආදිය පිඬු සිඟා යන ක්‍රමයට එකතු කර ගෙන දිවි ගෙවීම 'උඤ්ඡා' නම් වේ. ඒ හැසිරීම් රටාව ඇත්තෝ 'උඤ්ඡාචරිය' නම් වෙති. ගින්නෙන් පිසූ දෙයින් ජීවත් වන්නෝ 'අග්ගිපක්කික' නම් වෙති. ගින්නෙන් පිසූ දේ වළඳන්නේ නැති අය 'අනග්ගිපක්කික' වෙති. උඤ්ඡාචරියෝ කලවිටි වලට ගොස් මිනිසුන් දෙන ධාන්‍ය ලබා ගනිති. මොවුන් එසේ නොගන්නා බැවින් 'අනග්ගිපක්කික' නම් වෙති. තමන් විසින්ම ආහාර නොපිසින්නෝ 'අසාමපාක' නම් වෙති. ගල් මිටියකින් හෝ ගල් කැටයකින් තළා ආහාර ගන්නෝ 'අස්මමුට්ඨික' නම් වෙති. දත්වලින් ඉරා ගත් ගස් පට්ටා 'දන්තවක්කල' නම් වන අතර, ඒවායින් යැපෙන්නෝ 'දන්තවක්කලික' නම් වෙති. ගසෙන් ඉබේ වැටුණු ඵලවැල අනුභව කරන්නෝ 'පවත්තඵලභෝජී' නම් වෙති. පැසී වියළී ගිය පඬු පැහැ ගැන්වුණු කොළ හා එවැනි දේ පරිහරණය කරන්නෝ 'පණ්ඩුපලාසික' නම් වෙති. මොවුහු තමන්ම වැටුණු මල්, පල හා පත්‍ර අනුභව කරන්නෝ වෙති.

ဣဒါနိ တေ အဋ္ဌဝိဓေပိ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သင်္ကဍ္ဎိတွာတိ ဘိက္ခာစရိယာဝသေန လဒ္ဓဓညံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ.

දැන් එම අට වැදෑරුම් පිරිසම හඳුන්වා දීමට 'තත්ථ' යනාදිය වදාරන ලදී. 'සංකඩ්ඪිත්වා' යනු පිඬු සිඟා ලැබුණු ධාන්‍ය එක් රැස් කර ගැනීමයි.

ပရိယေဋ္ဌိ နာမ ဒုက္ခာတိ ပရေသံ ဂေဟတော ဂေဟံ ဂန္တွာ ပရိယေဋ္ဌိ နာမ ဒီနဝုတ္တိဘာဝေန ဒုက္ခာ. ပါသာဏဿ ပရိဂ္ဂဟော ဒုက္ခော ပဗ္ဗဇိတဿာတိ ဝါ ဒန္တေဟေဝ ဥပ္ပာဋေတွာ ခါဒန္တိ.

සොයා යාම දුකක් නම් වේ යනු, නිවසින් නිවසට ගොස් සිඟමන් යැදීම හීන වෘත්තියක් බැවින් එය දුකකි. පැවිද්දෙකුට ගලක් පරිහරණය කිරීම දුකක් බැවින් දත්වලින්ම කඩාගෙන අනුභව කරති.

ဣမာဟိ စတူဟိယေဝါတိ ‘‘ခါရိဝိဓံ အာဒါယာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာဟိ စတူဟိ ဧဝ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇာဟီတိ.

මේ සතර වැදෑරුම් ක්‍රමවලින්ම යනු 'ඛාරිවිධං ආදාය' යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද සතර වැදෑරුම් තාපස පැවිද්දන් මගිනි.

၂၈၂. အပါယေ ဝိနာသေ နိယုတ္တော အာပါယိကော. တဗ္ဘာဝံ ပရိပူရေတုံ အသက္ကောန္တော တေန အပရိပုဏ္ဏော အပရိပူရမာနော, ကရဏေ စေတံ ပစ္စတ္တဝစနံ, တေနာဟ ‘‘အာပါယိကေနာပိ အပရိပူရမာနေနာ’’တိ.

282. අපායෙහි හෙවත් විනාශයෙහි නියුක්ත වූ තැනැත්තා 'අපායික' නම් වේ. එම තත්ත්වය සම්පූර්ණ කර ගැනීමට නොහැකි වන්නා 'අපරිපූරමාන' නම් වේ. මෙහි කරණ අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය යෙදී ඇත. එබැවින් 'ආපායිකේනාපි අපරිපූරමානේන' යැයි කියන ලදී.

ပုဗ္ဗကဣသိဘာဝါနုယောဂဝဏ္ဏနာ

පූර්ව සෘෂිවරුන්ගේ පිළිවෙත් පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

၂၈၃. ဒီယတီတိ ဒတ္တိ, ဒတ္တိယေဝ ဒတ္တိကန္တိ အာဟ ‘‘ဒိန္နက’’န္တိ. ယဒိ ဗြာဟ္မဏဿ သမ္မုခီဘာဝေါ ရညော န ဒါတဗ္ဗော, ကသ္မာဿ ဥပသင်္ကမနံ န ပဋိက္ခိတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. ခေတ္တဝိဇ္ဇာယာတိ နီတိသတ္ထေ. ပယာတန္တိ သဒ္ဓံ, သဿတိကံ ဝါ, တေနာဟ ‘‘အဘိဟရိတွာ ဒိန္န’’န္တိ. ကသ္မာ ဘဂဝါ ‘‘ရညော ပသေနဒိဿ ကောသလဿ ဒတ္တိကံ ဘုဉ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ ဗြာဟ္မဏဿ မမ္မဝစနံ အဝေါစာတိ တတ္ထ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒံ ပန ကာရဏ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

283. දෙනු ලබන බැවින් 'දත්ති' නම් වේ. 'දත්ති' යනුම 'දත්තික' වේ. එබැවින් 'දුන් දෙය' (දින්නක) යැයි පැවසුණි. ඉදින් බ්‍රාහ්මණයා ඉදිරියට පැමිණීම රජු විසින් නොකළ යුත්තක් නම්, ඔහු වෙත එළඹීම වැළැක්වූයේ නැත්තේ ඇයිද යන්න පැහැදිලි කිරීමට 'යස්මා පන' යනාදිය වදාරන ලදී. 'ඛෙත්තවිජ්ජාය' යනු නීති ශාස්ත්‍රයෙහි ය. 'පයාතං' යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් හෝ පරම්පරාගතව දෙන ලද්දකි. එබැවින් 'අභිහරිත්වා දින්නං' (ගෙනැවිත් දෙන ලද) යැයි කියන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'පසේනදී කොසොල් රජුගේ දත්තික නම් බ්‍රාහ්මණයා බුදියි' ආදී වශයෙන් බ්‍රාහ්මණයාගේ මර්මස්ථානවලට පහර වදින වචන පැවසුවේ මන්ද යන්නට හේතු දැක්වීමට 'ඉදං පන කාරණං' යනාදිය වදාරන ලදී.

၂၈၄. ရထူပတ္ထရေတိ [Pg.308] ရထဿ ဥပရိ အတ္ထရိတပဒေသေ. ပါကဋမန္တနန္တိ ပကာသဘူတံ မန္တနံ. တဉှိ သုဒ္ဒါဒီဟိ ဉာယတီတိ န ရဟဿမန္တနံ. ဘဏတီတိ အပိ နု ဘဏတိ.

284. 'රථූපත්ථරේ' යනු රථය මතුපිට අතුළ ප්‍රදේශයෙහි ය. 'පාකටමන්ථනං' යනු ප්‍රසිද්ධියේ කළ සාකච්ඡාවයි. එය ශුද්‍රාදීන් පවා දන්නා බැවින් රහස් මන්ත්‍රණයක් නොවේ. 'භණතී' යනු පවසන්නේ ද යන්නයි.

၂၈၅. ပဝတ္တာရောတိ ပါဝစနဘာဝေန ဝတ္တာရော, ယသ္မာ တေ တေသံ မန္တာနံ ပဝတ္တကာ, တသ္မာ အာဟ ‘‘ပဝတ္တယိတာရော’’တိ. သုဒ္ဒေ ဗဟိ ကတွာ ရဟော ဘာသိတဗ္ဗဋ္ဌေန မန္တာ ဧဝ, တံတံအတ္ထပဋိပတ္တိဟေတုတာယ ပဒန္တိ မန္တပဒံ, အနုပနီတာသာဓာရဏတာယ ဝါ ရဟဿဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗံ ဟိတကိရိယာယ အဓိဂမုပါယံ. သဇ္ဈာယိတန္တိ ဂါယနဝသေန သဇ္ဈာယိတံ, တံ ပန ဥဒတ္တာနုဒတ္တာဒီနံ သရာနံ သမ္ပာဒနဝသေနေဝ ဣစ္ဆိတန္တိ အာဟ ‘‘သရသမ္ပတ္တိဝသေနာ’’တိ. အညေသံ ဝုတ္တန္တိ ပါဝစနဘာဝေန အညေသံ ဝုတ္တံ. သမုပဗျူဠှန္တိ သင်္ဂဟေတွာ ဥပရူပရိ သညူဠှံ. ရာသိကတန္တိ ဣရုဝေဒယဇုဝေဒသာမဝေဒါဒိဝသေန, တတ္ထာပိ ပစ္စေကံ မန္တဗြဟ္မာဒိဝသေန, အဇ္ဈာယာနုဝါကာဒိဝသေန စ ရာသိကတံ.

285. 'පවත්තාරෝ' යනු ධර්ම ග්‍රන්ථයක් ලෙස ප්‍රකාශ කරන්නන් ය. ඔවුන් එම මන්ත්‍ර පවත්වන්නන් බැවින් 'පවත්තයිතාරෝ' යැයි කියන ලදී. ශුද්‍රයන් බැහැර කර රහසේ කිව යුතු බැවින් ඒවා 'මන්ත්‍ර' නම් වේ. ඒ ඒ අර්ථයන් අවබෝධ කර දෙන බැවින් 'පද' නම් වේ. එබැවින් 'මන්ත්‍ර පද' නම් වේ. නැතහොත් ගුරු ඇසුර නොලැබූවන්ට සාධාරණ නොවන බැවින් රහස් ලෙස කිව යුතු හිතකර ක්‍රියාවන් ලබා ගැනීමේ උපක්‍රමයයි. 'සජ්ඣායිතං' යනු ගායනා ස්වරූපයෙන් සජ්ඣායනා කරන ලද්දකි. එය උස් පහත් ස්වර ආදිය සම්පූර්ණ කිරීමෙන්ම අපේක්ෂිත බැවින් 'සරසම්පත්තිවසෙන' යැයි කියන ලදී. 'අඤ්ඤේසං වුත්තං' යනු ධර්මයක් ලෙස අන් අයට පවසන ලද්දකි. 'සමුපබ්‍යූළ්හං' යනු එක් රැස් කර පිළිවෙළින් සකසන ලද්දකි. 'රාසිකතං' යනු සෘග්, යජුර්, සාම වේද වශයෙන් ද, එහිම වෙන් වෙන් වශයෙන් මන්ත්‍ර, බ්‍රාහ්මණ ආදී වශයෙන් ද, අධ්‍යාය හා අනුවාක වශයෙන් ද කොටස් කරන ලද බවයි.

တေသန္တိ မန္တာနံ ကတ္တူနံ. ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဩလောကေတွာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပရိဘဏ္ဍေန ယထာကမ္မူပဂဉာဏေန သတ္တာနံ ကမ္မဿကတာဒိံ ပစ္စက္ခတော ဒဿနဋ္ဌေန ဒိဗ္ဗစက္ခုသဒိသေန ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေန အတီတကပ္ပေ ဗြာဟ္မဏာနံ မန္တဇ္ဈေနဝိဓိဉ္စ ဩလောကေတွာ. ပါဝစနေန သဟ သံသန္ဒိတွာတိ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ယံ ဝစနံ ဝဋ္ဋသန္နိဿိတံ, တေန သဟ အဝိရုဒ္ဓံ ကတွာ. န ဟိ တေသံ ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿိတော အတ္ထော ပစ္စက္ခော ဟောတိ. အပရာပရေ ပနာတိ အဋ္ဌကာဒီဟိ အပရာ ပရေ ပစ္ဆိမာ ဩက္ကာကရာဇကာလာဒီသု ဥပ္ပန္နာ. ပက္ခိပိတွာတိ အဋ္ဌကာဒီဟိ ဂန္ထိတမန္တပဒေသု ကိလေသသန္နိဿိတပဒါနံ တတ္ထ တတ္ထ ပဒေ ပက္ခိပနံ ကတွာ. ဝိရုဒ္ဓေ အကံသူတိ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကသုတ္တာဒီသု အာဂတနယေန သံကိလေသိကတ္ထဒီပနတော ပစ္စနီကဘူတေ အကံသု. ဣဓာတိ ‘‘တျာဟံ မန္တေ အဓီယာမီ’’တိ ဧတသ္မိံ ဌာနေ. ပဋိညံ အဂ္ဂဟေတွာတိ ‘‘တံ ကိံ မညသီ’’တိ ဧဝံ ပဋိညံ အဂ္ဂဟေတွာဝ.

'තේසං' යනු එම මන්ත්‍ර කර්තෘවරුන්ගේ ය. 'දිබ්බේන චක්ඛුනා ඕලෝකෙත්වා' යනු දිව්‍ය චක්ෂුස හා සමාන වූ, සත්වයන් කර්මානුරූපව උපත ලබන ආකාරය ප්‍රත්‍යක්ෂව දකින යථාකම්මූපග ඥානයෙන් හා පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානයෙන් අතීත කල්පවල බ්‍රාහ්මණයන්ගේ මන්ත්‍ර හැදෑරීමේ ක්‍රමය බලා යන්නයි. 'පාවචනේන සහ සංසන්දිත්වා' යනු කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වට නිස්සිත යම් දේශනාවක් වේ ද, ඒ හා විරුද්ධ නොවන සේ සසඳා බලා යන්නයි. ඔවුන්ට විවට්ට නිස්සිත (නිවනට අදාළ) අර්ථය ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවේ. 'අපරාපරේ පන' යනු අට්ඨක ආදීන්ට පසුව ඔක්කාක රජ සමය ආදියේ උපන් පසුකාලීන පිරිසයි. 'පක්ඛිපිත්වා' යනු අට්ඨක ආදීන් ගෙතූ මන්ත්‍ර පදවලට කෙලෙස් සහිත පද තැනින් තැන ඇතුළත් කිරීමයි. 'විරුද්ධේ අකංසු' යනු බ්‍රාහ්මණධම්මික සූත්‍ර ආදියේ දැක්වෙන පරිදි කෙලෙස් සහිත අර්ථ ප්‍රකාශ වන බැවින් පැරණි දහමට විරුද්ධ දේ කළහ යන්නයි. 'ඉධ' යනු 'මම මන්ත්‍ර හදාරමි' යන මෙතැනදී ය. 'පටිඤ්ඤං අග්ගහෙත්වා' යනු 'ඒ පිළිබඳව ඔබ කුමක් සිතන්නේද?' ආදී වශයෙන් පිළිතුරක් අපේක්ෂා නොකරම යන්නයි.

၂၈၆. နိရာမဂန္ဓာတိ ကိလေသာသုစိဝသေန ဝိဿဂန္ဓရဟိတာ. အနိတ္ထိဂန္ဓာတိ ဣတ္ထီနံ ဂန္ဓမတ္တဿပိ အဝိသဟနေန ဣတ္ထိဂန္ဓရဟိတာ. ဧတ္ထ စ ‘‘နိရာမဂန္ဓာ’’တိ [Pg.309] ဧတေန တေသံ ပေါရာဏာနံ ဗြာဟ္မဏာနံ ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသတံ ဒဿေတိ, ‘‘အနိတ္ထိဂန္ဓာ ဗြဟ္မစာရိနော’’တိ ဧတေန ဧကဝိဟာရိတံ, ‘‘ရဇောဇလ္လဓရာ’’တိ ဧတေန မဏ္ဍနဝိဘူသနာနုယောဂါဘာဝံ, ‘‘အရညာယတနေ ပဗ္ဗတပါဒေသု ဝသိံသူ’’တိ ဧတေန မနုဿူပစာရံ ပဟာယ ဝိဝိတ္တဝါသံ, ‘‘ဝနမူလဖလာဟာရာ ဝသိံသူ’’တိ ဧတေန သာလိမံသောဒနာဒိပဏီတာဟာရပဋိက္ခေပံ, ‘‘ယဒါ’’တိအာဒိနာ ယာနဝါဟနပဋိက္ခေပံ, ‘‘သဗ္ဗဒိသာသူ’’တိအာဒိနာ ရက္ခာဝရဏပဋိက္ခေပံ, ဧဝဉ္စ ဝဒန္တော မိစ္ဆာပဋိပဒါပက္ခိကံ သာစရိယဿ အမ္ဗဋ္ဌဿ ဝုတ္တိံ ဥပါဒါယ သမ္မာပဋိပဒါပက္ခိကာပိ တေသံ ဗြာဟ္မဏာနံ ဝုတ္တိ အရိယဝိနယေ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ဥပါဒါယ မိစ္ဆာပဋိပဒါယေဝ. ကုတဿ သလ္လေခပဋိပတ္တိယုတ္တတာတိ. ‘‘ဧဝံ သုတေ’’တိအာဒိနာ ဘဂဝါ အမ္ဗဋ္ဌံ သန္တဇ္ဇေန္တော နိဂ္ဂဏှာတီတိ ဒဿေတိ.

286. 'නිරාමගන්ධ' යනු කෙලෙස් අසූචි නිසා ඇති වන දුර්ගන්ධයෙන් තොර වූ යන්නයි. 'අනිත්ථිගන්ධ' යනු ස්ත්‍රීන්ගේ ගන්ධය පවා ඉවසිය නොහැකි බැවින් ස්ත්‍රී ගන්ධයෙන් තොර වූ යන්නයි. මෙහි 'නිරාමගන්ධ' යන පදයෙන් ඒ පැරණි බ්‍රාහ්මණයන්ගේ යටපත් කළ කෙලෙස් ඇති බව දක්වයි. 'අනිත්ථිගන්ධ බ්‍රහ්මචාරිනෝ' යන්නෙන් හුදකලා වාසය ද, 'රජොජල්ලධරා' යන්නෙන් සැරසිලි හා විභූෂණ කෙරෙහි උනන්දුවක් නැතිකම ද, 'අරඤ්ඤායතනේ පබ්බතපාදේසු වසිංසු' යන්නෙන් මිනිස් වාසයෙන් තොර විවේකී වාසය ද, 'වනමූලඵලාහාරා වසිංසු' යන්නෙන් ඇල් හාලේ බත් හා මස් මාංශ ආදී ප්‍රණීත ආහාර ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ද, 'යදා' යනාදියෙන් යාන වාහන ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ද, 'සබ්බදිසාසූ' යනාදියෙන් රැකවල් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ද පවසයි. මෙසේ පවසමින්, මිථ්‍යා පටිපදාවට අයත් තම ගුරුවරයා වූ අම්බට්ඨයාගේ ජීවන රටාව හා සසඳන විට, සම්මා පටිපදාවට අයත් වූ ඒ පැරණි බ්‍රාහ්මණයන්ගේ චර්යාව ද ආර්ය විනයට අනුව මිථ්‍යා පටිපදාවක්ම වේ. එහි සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවක ඇති යුක්ති සහගත බවක් කොයින්ද? 'ඒවං සුවේ' යනාදියෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අම්බට්ඨයාට තර්ජනය කරමින් ඔහුව නිග්‍රහයට පත් කරන බව දක්වයි.

ဝေဌကေဟီတိ ဝေဌကပဋ္ဋကာဟိ. သမန္တာနဂရန္တိ နဂရဿ သမန္တတော. ကတသုဓာကမ္မံ ပါကာရဿ အဓောဘာဂေ ဌာနံ ဝုစ္စတီတိ အဓိပ္ပာယော.

'වේඨකේහි' යනු හිස් වෙළුම් පටිවලින් ය. 'සමන්තානගරං' යනු නගරය වටා ය. 'කතසුධාකම්මං' යනු පවුරේ පහළ කොටසෙහි කරන ලද හුණු පිරියම් කටයුතු යනු අදහසයි.

ဒွေလက္ခဏဒဿနဝဏ္ဏနာ

දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ දැකීම පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

၂၈၇. န သက္ကောတိသင်္ကုစိတေ ဣရိယာပထေ အနဝသေသတော တေသံ ဒုဗ္ဗိဘာဝနတော. ဂဝေသီတိ ဉာဏေန ပရိယေသနမကာသိ. သမာနယီတိ ဉာဏေန သင်္ကလေန္တော သမ္မာ အာနယိ သမာဟရိ. ‘‘ကင်္ခတီ’’တိ ပဒဿ အာကင်္ခတီတိ အယမတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အဟော ဝတ ပဿေယျန္တိ ပတ္ထနံ ဥပ္ပာဒေတီ’’တိ. ကိစ္ဆတီတိ ကိလမတိ. ‘‘ကင်္ခတီ’’တိ ပဒဿ ပုဗ္ဗေ အာသိသနတ္ထတံ ဝတွာ ဣဒါနိဿ သံသယတ္ထတမေဝ ဝိကပ္ပန္တရဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘ကင်္ခါယ ဝါ ဒုဗ္ဗလာ ဝိမတိ ဝုတ္တာ’’တိ အာဟ. တီဟိ ဓမ္မေဟီတိ တိပ္ပကာရေဟိ သံသယဓမ္မေဟိ. ကာလုသိယဘာဝေါတိ အပ္ပသန္နတာယ ဟေတုဘူတော အာဝိလဘာဝေါ.

287. සංකෝචනය වූ ඉරියව් පවතින විට ඒ ලකුණු සියල්ල ම මනා ව වටහාගත නොහැකි බැවින්, එසේ ප්‍රකාශ කරන ලදී. 'ගවේසී' යනු නුවණින් සෙවීම යි. 'සමාන්යි' යනු නුවණින් සලකා බලා මනා ව ගෙන ආවේ ය, රැස් කළේ ය යන්න යි. 'කංඛති' යන පදයට 'ආශා කරයි' යන අර්ථය ඇති බව පැවසීමට "අහෝ! ඒකාන්තයෙන් ම මම ඒ ලකුණු දකිම්වා යි ප්‍රාර්ථනාවක් උපදවයි" යන්න දක්වන ලදී. 'කිච්ඡති' යනු වෙහෙසෙයි යන්න යි. 'කංඛති' යන පදයට පෙර දී ප්‍රාර්ථනාර්ථය පවසා, දැන් විකල්ප අර්ථයක් වශයෙන් සැකය යන අර්ථය ම දක්වමින් "සැකය නිසා ඇති වන දුබල විමතිය පවසන ලදී" යි වදාළහ. 'ධර්මයන් තිදෙනාගෙන්' යනු තුන් ආකාර වූ සැක සහිත ධර්මයන්ගෙනි. 'කාලුසියභාවය' යනු අප්‍රසාදයට හේතු වූ මලින බව හෙවත් කලඹුණ බව යි.

ယသ္မာ ဘဂဝတော ကောသောဟိတံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အာဝေဏိကံ အညေဟိ အသာဓာရဏံ ဝတ္ထဂုယှံ သုဝိသုဒ္ဓကဉ္စနမဏ္ဍလသန္နိကာသံ, အတ္တနော သဏ္ဌာနသန္နိဝေသသုန္ဒရတာယ အာဇာနေယျဂန္ဓဟတ္ထိနော ဝရင်္ဂပရမစာရုဘာဝံ, ဝိကသမာနတပနိယာရဝိန္ဒသမုဇ္ဇလကေသရာဝတ္တဝိလာသံ, သဉ္ဈာပဘာနုရဉ္ဇိတဇလဝနန္တရာဘိလက္ခိတသမ္ပုဏ္ဏစန္ဒမဏ္ဍလသောဘဉ္စ အတ္တနော သိရိယာ အဘိဘုယျ ဝိရာဇတိ, ယံ ဗာဟိရဗ္ဘန္တရမလေဟိ အနုပက္ကိလိဋ္ဌတာယ, စိရကာလံ သုပရိစိတဗြဟ္မစရိယာဓိကာရတာယ, သုသဏ္ဌိတသဏ္ဌာနသမ္ပတ္တိယာ စ[Pg.310], ကောပီနမ္ပိ သန္တံ အကောပီနမေဝ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝတော ဟီ’’တိအာဒိ. ပဟူတဘာဝန္တိ ပုထုလဘာဝံ. ဧတ္ထေဝ ဟိ တဿ သံသယော, တနုမုဒုသုကုမာရတာဒီသု ပနဿ ဂုဏေသု ဝိစာရဏာ ဧဝ နာဟောသိ.

සියලු බුදුවරයන් වහන්සේලාට ආවේණික වූ ද, අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කෝෂගත වස්ත්‍රගුහ්‍යය (පුරුෂ නිමිත්ත), ඉතා පිරිසිදු රන් මඬලකට සමාන වූ ද, තමන්ගේ හැඩයේ හා පිහිටීමේ මනා බව නිසා ආජානේය ගන්ධ හස්තියකුගේ ශරීරාවයවයක අතිශය සුන්දර බව ඇත්තා වූ ද, විකසිත රන් පියුමක බබළන කේසර වටයක විලාසය ඇත්තා වූ ද, සන්ධ්‍යා ප්‍රභාවෙන් රංජිත වූ වනාන්තරයක් අතරින් පෙනෙන පූර්ණ චන්ද්‍ර මණ්ඩලයක ශෝභාව ද තමන්ගේ ශ්‍රී විභූතියෙන් අභිබවා බබළයි. බාහිර හා අභ්‍යන්තර මලිනතාවලින් කිලිටි නොවීම නිසාත්, දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ ප්‍රගුණ කරන ලද උතුම් බ්‍රහ්මචර්යාවේ බලය නිසාත්, මනා ව පිහිටි හැඩයේ සම්පත්තිය නිසාත්, එය ගුප්ත වූ අවයවයක් වුව ද අශෝභන නොවන බැවින් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ" යනාදිය වදාරන ලදී. 'පහූතභාවය' යනු පළල් බව යි. බ්‍රාහ්මණයාට සැකය ඇති වූයේ මෙහි පමණි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියුම් මෘදු බව ආදී අනෙක් ගුණාංග කෙරෙහි ඔහුට විමතියක් ඇති නොවී ය.

၂၈၈. ဟိရိကရဏောကာသန္တိ ဟိရိယိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ. ဆာယန္တိ ပဋိဗိမ္ဗံ. ကထံ ကီဒိသန္တိ အာဟ ‘‘ဣဒ္ဓိယာ’’တိအာဒိ. ဆာယာရူပကမတ္တန္တိ ဘဂဝတော ပဋိဗိမ္ဗရူပံ. တဉ္စ ခေါ ဗုဒ္ဓသန္တာနတော ဝိနိမုတ္တတ္တာ ရူပကမတ္တံ ဘဂဝတော သရီရဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဝယဝံ ဣဒ္ဓိမယံ ဗိမ္ဗကမတ္တံ. တံ ပန ရူပကမတ္တံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ယထာ အတ္တနော ဗုဒ္ဓရူပံ န ဒိဿတိ, တထာ ကတွာ ဒဿေတိ. နိန္နေတွာတိ နီဟရိတွာ. ကလ္လောသီတိ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနေ ကုသလော ဆေကော အသိ. တထာကရဏေနာတိ ကထိနသူစိံ ဝိယ ကရဏေန. ဧတ္ထာတိ ပဟူတဇိဝှာယ. မုဒုဘာဝေါ ပကာသိတော အမုဒုနော ဃနသုခုမဘာဝါပါဒနတ္ထံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဒီဃဘာဝေါ, တနုဘာဝေါ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

288. 'හිරිකරණෝකාස' යනු ලජ්ජා විය යුතු ස්ථානය යි. 'ඡායා' යනු ප්‍රතිබිම්බය යි. "කෙසේ ද? කෙබඳු ද?" යන්නට 'සෘද්ධියෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. 'ඡායාරූපකමත්තං' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිබිම්භ රූපය යි. එය බුද්ධ සන්තතියෙන් වෙන් වූ රූප මාත්‍රයක් වන බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර වර්ණය හා හැඩය සහිත වූ සෘද්ධිමය බිම්බ මාත්‍රයකි. ඒ රූප මාත්‍රය දක්වන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, තමන් වහන්සේගේ බුද්ධ රූපය අන් අයට නොපෙනෙන සේ සලස්වා එය පෙන්වති. 'නින්නේත්වා' යනු පිටතට නෙරා ය. 'කල්ලෝසි' යනු ප්‍රශ්න විසඳීමෙහි දක්ෂයෙකු බව යි. 'එබඳු ක්‍රියාවකින්' යනු මසන ඉදිකට්ටක් මෙන් ක්‍රියා කිරීමෙනි. 'මෙහි' යනු මහා ජිහ්වාව (විශාල දිව) කෙරෙහි ය. මෘදු බව ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ මෘදු නොවන දෙයක් ඝන සහ සියුම් බවට පත් කළ නොහැකි බැවිනි. දිගු බව සහ සියුම් බව ද එලෙස ම දත යුතු ය.

၂၉၁. ‘‘အတ္ထစရကေနာ’’တိ ဣမိနာ ဗျတိရေကမုခေန အနတ္ထစရကတံယေဝ ဝိဘာဝေတိ. န အညတြာတိ န အညသ္မိံ သုဂတိယန္တိ အတ္ထော. ဥပနေတွာ ဥပနေတွာတိ တံ တံ ဒေါသံ ဥပနေတွာ ဥပနေတွာ, တေနာဟ ‘‘သုဋ္ဌုဒါသာဒိဘာဝံ အာရောပေတွာ’’တိ. ပါတေသီတိ ပဝဋ္ဋနဝသေန ပါတေသိ.

291. 'අත්ථචරකේන' යන්නෙන් ව්‍යතිරේක මුඛයෙන් අනර්ථය පිණිස හැසිරීම ම විස්තර කරයි. 'අන් තැනක නොවේ' යනු වෙනත් සුගතියක නොවේ යන්න යි. 'උපනේත්වා උපනේත්වා' යනු ඒ ඒ දෝෂයන් නැවත නැවතත් මතු කර දක්වමිනි. එබැවින් "මැනවින් දාසභාවය ආදිය ආරෝපණය කර" යැයි පවසන ලදී. 'පාතේසි' යනු පෙරළී යන ආකාරයෙන් හෙළුවේ ය යන්න යි.

ပေါက္ခရသာတိဗုဒ္ဓူပသင်္ကမနဝဏ္ဏနာ

පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණීමේ වර්ණනාව යි.

၂၉၃-၆. အာဂမာ နူတိ အာဂတော နု. ခေါတိ နိပါတမတ္တံ. ဣဓာတိ ဧတ္ထ, တုမှာကံ သန္တိကန္တိ အတ္ထော. အဓိဝါသေတူတိ သာဒိယတု, တံ ပန သာဒိယနံ မနသာ သမ္ပဋိဂ္ဂဟော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သမ္ပဋိစ္ဆတူ’’တိ.

293-6. 'ආගමා නු' යනු පැමිණියේ ද? යන්න යි. 'ඛෝ' යනු නිපාත පදයකි. 'ඉධ' යනු මෙහි, ඔබ වහන්සේලා සමීපයට යන්න යි. 'අධිවාසේතු' යනු පිළිගන්නා සේක්වා යන්න යි. ඒ පිළිගැනීම සිතින් භාර ගැනීමක් වන බැවින් "පිළිගන්නා සේක්වා (සම්පටිච්ඡතු)" යැයි පවසන ලදී.

၂၉၇. ယာဝဒတ္ထန္တိ ယာဝ အတ္ထော, တာဝ ဘောဇနေန တဒါ ကတန္တိ အတ္ထော. ဩဏိတ္တန္တိ အာမိသာပနယနေန သုစိကတံ, တေနာဟ ‘‘ဟတ္ထေ စ ပတ္တဉ္စ ဓောဝိတွာ’’တိ.

297. 'යාවදත්ථං' යනු අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට, එනම් එවේලෙහි අවශ්‍ය පමණට ආහාර අනුභව කිරීම යන්න යි. 'ඕණිත්තං' යනු ආහාර ද්‍රව්‍ය ඉවත් කර පිරිසිදු කරන ලද බැවින් "අත් සහ පාත්‍රය සෝදා" යැයි පවසන ලදී.

၂၉၈. အနုပုဗ္ဗိံ ကထန္တိ အနုပုဗ္ဗံ ကထေတဗ္ဗကထံ, တေနာဟ ‘‘အနုပဋိပါဋိကထ’’န္တိ. ကာ ပန သာ? ဒါနာဒိကထာတိ အာဟ ‘‘ဒါနာနန္တရံ သီလ’’န္တိအာဒိ. တေန ဒါနကထာ တာဝ ပစုရဇနေသုပိ ပဝတ္တိယာ သဗ္ဗသာဓာရဏတ္တာ, သုကရတ္တာ, သီလေ ပတိဋ္ဌာနဿ ဥပါယဘာဝတော စ အာဒိတော [Pg.311] ကထေတဗ္ဗာ. ပရိစ္စာဂသီလော ဟိ ပုဂ္ဂလော ပရိဂ္ဂဟိတဝတ္ထူသု နိဿင်္ဂဘာဝတော သုခေနေဝ သီလာနိ သမာဒိယတိ, တတ္ထ စ သုပ္ပတိဋ္ဌိတော ဟောတိ. သီလေန ဒါယကပဋိဂ္ဂါဟကသုဒ္ဓိတော ပရာနုဂ္ဂဟံ ဝတွာ ပရပီဠာနိဝတ္တိဝစနတော, ကိရိယဓမ္မံ ဝတွာ အကိရိယဓမ္မဝစနတော, ဘောဂသမ္ပတ္တိဟေတုံ ဝတွာ ဘဝသမ္ပတ္တိဟေတုဝစနတော စ ဒါနကထာနန္တရံ သီလကထာ ကထေတဗ္ဗာ, တဉ္စေ ဒါနသီလံ ဝဋ္ဋနိဿိတံ, အယံ ဘဝသမ္ပတ္တိ တဿ ဖလန္တိ ဒဿနတ္ထံ ဣမေဟိ စ ဒါနသီလမယေဟိ ပဏီတပဏီတတရာဒိဘေဒဘိန္နေဟိ ပုညကိရိယဝတ္ထူဟိ ဧတာ စာတုမဟာရာဇိကာဒီသု ပဏီတပဏီတတရာဒိဘေဒဘိန္နာ အပရိမေယျာ ဒိဗ္ဗဘောဂသမ္ပတ္တိယော လဒ္ဓဗ္ဗာတိ ဒဿနတ္ထံ တဒနန္တရံ သဂ္ဂကထာ. သွာယံ သဂ္ဂေါ ရာဂါဒီဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌော, သဗ္ဗထာနုပက္ကိလိဋ္ဌော အရိယမဂ္ဂေါတိ ဒဿနတ္ထံ သဂ္ဂါနန္တရံ မဂ္ဂေါ ကထေတဗ္ဗော. မဂ္ဂဉ္စ ကထေန္တေန တဒဓိဂမုပါယသန္ဒဿနတ္ထံ သဂ္ဂပရိယာပန္နာပိ, ပဂေဝ ဣတရေ သဗ္ဗေပိ ကာမာ နာမ ဗဟွာဒီနဝါ အနိစ္စာ အဒ္ဓုဝါ ဝိပရိဏာမဓမ္မာတိ ကာမာနံ အာဒီနဝေါ, ဟီနာ ဂမ္မာ ပေါထုဇ္ဇနိကာ အနရိယာ အနတ္ထသဉှိတာတိ တေသံ ဩကာရော လာမကဘာဝေါ, သဗ္ဗေပိ ဘဝါ ကိလေသာနံ ဝတ္ထုဘူတာတိ တတ္ထ သံကိလေသော, သဗ္ဗသံကိလေသဝိပ္ပမုတ္တံ နိဗ္ဗာနန္တိ နေက္ခမ္မေ အာနိသံသော စ ကထေတဗ္ဗောတိ အယမတ္ထော ဗောဓိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. မဂ္ဂေါတိ စေတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေန အာဒိအတ္ထဒီပနတော ‘‘ကာမာနံ အာဒီနဝေါ’’တိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟောတိ ဧဝမယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘တဿ ဥပ္ပတ္တိအာကာရဒဿနတ္ထ’’န္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု မဂ္ဂဉာဏံ အသင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏံ, န သင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တဉှီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပဋိဝိဇ္ဈန္တန္တိ အသမ္မောဟပဋိဝေဓဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ, တေနာဟ ‘‘ကိစ္စဝသေနာ’’တိ.

298. 'අනුපුබ්බිං කථං' යනු අනුපිළිවෙළින් පැවසිය යුතු කතාව යි. එබැවින් "අනුපිළිවෙළ කතාව" යැයි පවසන ලදී. ඒ කවරක් ද? දානය ආදී කතා ය. එබැවින් "දානයට පසුව සීලය" යනාදිය පවසන ලදී. එහි දාන කතාව සාමාන්‍ය ජනයා අතර පවා පවතින බැවින් ද, සැමට පොදු වූ බැවින් ද, පහසු බැවින් ද, සීලයෙහි පිහිටීමට උපකාර වන බැවින් ද පළමුව පැවසිය යුතු ය. පරිත්‍යාගශීලී පුද්ගලයා තමන් සතු වස්තූන් කෙරෙහි ඇල්මක් නැති බැවින් පහසුවෙන් ම සීලයන් සමාදන් වෙයි, එහි මැනවින් පිහිටයි. සීලයෙන් දායකයාගේ සහ ප්‍රතිග්‍රාහකයාගේ පිරිසිදු බව පවසා, අනුන්ට උපකාර කිරීම ගැන කතා කර, අනුන්ට පීඩා කිරීමෙන් වැළකීම පවසා, ක්‍රියා ධර්මයන් පවසා අක්‍රියා ධර්මයන් පැවසීමෙන් පසුව, භෝග සම්පත්වලට හේතුව පවසා භව සම්පත්වලට හේතුව පැවසීම පිණිස දාන කතාවට පසුව සීල කතාව පැවසිය යුතු ය. ඒ දානය හා සීලය සංසාරය ඇසුරු කළේ නම්, එහි ඵලය මේ භව සම්පත්තිය බව පෙන්වීමටත්, දාන සීලමය පින්කම්වලින් චාතුම්මහාරාජිකය ආදී දිව්‍ය ලෝකවල අපරිමිත දිව්‍ය සම්පත් ලැබිය හැකි බව පෙන්වීමටත් ඉන්පසු 'සග්ග කථාව' පැවසිය යුතු ය. ඒ ස්වර්ගය ද කෙලෙසුන්ගෙන් කිලිටි වූවකි, කිසිසේත් කිලිටි නොවන මාර්ගය ආර්ය මාර්ගය බව පෙන්වීමට ස්වර්ග කතාවට පසුව මාර්ගය පැවසිය යුතු ය. මාර්ගය පවසන විට එය අවබෝධ කරගැනීමේ උපක්‍රමය පෙන්වීමට, ස්වර්ගයට අයත් වූ ද එසේ නොවන අනෙකුත් සියලු ම කාමයන් ද බොහෝ ආදීනව ඇත්තා වූ, අනිත්‍ය වූ, ස්ථිර නැති, වෙනස් වන සුලු ධර්මයන් බව පවසා කාමයන්ගේ ආදීනව ද, ඒවා හීන වූ, ග්‍රාම්‍ය වූ, පෘථග්ජනයන්ට අයත් වූ, ආර්ය නොවන, අනර්ථය පිණිස පවත්නා බැවින් ඒවායේ පහත් බව ද, සියලු භවයන් කෙලෙස්වලට වස්තු වන බැවින් එහි පවත්නා සංක්ලේශය ද, සියලු සංක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු නිවන හා නෙක්ඛම්මයේ ආනිසංසය ද පැවසිය යුතු ය යන අර්ථය මේ අනුව දත යුතු ය. 'මග්ග' යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දයෙන් මුලින් දැක්වූ අර්ථය ද තවදුරටත් පැහැදිලි කරන බැවින් "කාමයන්ගේ ආදීනවය" යනාදිය මෙහි ඇතුළත් වන බව දත යුතු ය. "එය උපදින ආකාරය පෙන්වීමට" යැයි පැවසුවේ, මාර්ග ඥානය අසංඛත ධර්මයන් අරමුණු කරයි, සංඛත ධර්මයන් අරමුණු නොකරයි යන තර්කය සලකා ය. එහි 'පටිවිජ්ඣන්තං' යනු අවබෝධ කරගැනීමේ වශයෙන් විනිවිද දකින බැවින් "කෘත්‍ය වශයෙන්" යැයි පවසන ලදී.

ပေါက္ခရသာတိဥပါသကတ္တပဋိဝေဒနာကထာဝဏ္ဏနာ

පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා උපාසකයෙකු බවට පත්වීම සහ අවබෝධය පිළිබඳ කතාවේ වර්ණනාව යි.

၂၉၉. ဧတ္ထ စ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မော’’တိအာဒိ ပါဠိယံ ဒဿနံ နာမ ဉာဏဒဿနတော အညမ္ပိ အတ္ထိ, တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ပတ္တဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ. ပတ္တိ စ ဉာဏသမ္ပတ္တိတော အညမ္ပိ ဝိဇ္ဇတီတိ တတော ဝိသေသဒဿနတ္ထံ ‘‘ဝိဒိတဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ. သာ ပနေသာ ဝိဒိတဓမ္မတာ ဧကဒေသတောပိ ဟောတီတိ နိပ္ပဒေသတော ဝိဒိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိယောဂါဠှဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ. တေနဿ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓံယေဝ ဒီပေတိ. မဂ္ဂဉာဏဉှိ ဧကာဘိသမယဝသေန ပရိညာဒိကိစ္စံ သာဓေန္တံ နိပ္ပဒေသေန [Pg.312] စတုသစ္စဓမ္မံ သမန္တတော ဩဂါဠှံ နာမ ဟောတိ, တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌော အရိယသစ္စဓမ္မော ဧတေနာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မော’’တိ. တိဏ္ဏာ ဝိစိကိစ္ဆာတိ သပ္ပဋိဘယကန္တာရသဒိသာ သောဠသဝတ္ထုကာ, အဋ္ဌဝတ္ထုကာ စ တိဏ္ဏာ ဝိတိဏ္ဏာ ဝိစိကိစ္ဆာ. ဝိဂတာ ကထင်္ကထာတိ ပဝတ္တိအာဒီသု. ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, န နု ခေါ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တိကာ ဝိဂတာ သမုစ္ဆိန္နာ ကထင်္ကထာ. ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တောတိ သာရဇ္ဇကရာနံ ပါပဓမ္မာနံ ပဟီနတ္တာ, တပ္ပဋိပက္ခေသု စ သီလာဒိဂုဏေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတတ္တာ ဝေသာရဇ္ဇံ ဝိသာရဒဘာဝံ ဝေယျတ္တိယံ ပတ္တော အဓိဂတော. သာယံ ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝေါတိ ကတွာ အာဟ ‘‘သတ္ထုသာသနေ’’တိ. အတ္တနာ ပစ္စက္ခတော ဒိဋ္ဌတ္တာ အဓိဂတတ္တာ န ပရံ ပစ္စေတိ, န တဿ ပရော ပစ္စေတဗ္ဗော အတ္ထီတိ အပရပ္ပစ္စယော. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ အဝုတ္တံ, တံ ပရတော အာဂမိဿတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

299. මෙහි 'දිට්ඨධම්ම' (ධර්මය දුටු) යනාදි පාළියෙහි 'දැකීම' නම් ඤාණදර්ශනයට වඩා වෙනත් අර්ථයක් ද ඇත. එය බැහැර කිරීම පිණිස 'පත්තධම්ම' (ධර්මයට පැමිණි) යයි කියන ලදී. ඤාණසම්පත්තියට වඩා වෙනත් පැමිණීමක් ද පවතින බැවින්, එයින් විශේෂ කොට දැක්වීම පිණිස 'විදිතධම්ම' (ධර්මය අවබෝධ කළ) යයි කියන ලදී. ඒ ධර්මය අවබෝධ කළ බව එක් කොටසකින් පමණක් ද විය හැකි බැවින්, අඩුවක් නැතිව පූර්ණ වශයෙන් අවබෝධ කළ බව දැක්වීමට 'පරියෝගාළ්හධම්ම' (ධර්මයෙහි බැසගත්) යයි කියන ලදී. එයින් මොහුගේ සත්‍යාවබෝධයම ප්‍රකාශ කරයි. මන්දයත් මාර්ග ඥානය (මග්ගඤාණ) ඒකාභිසමය වශයෙන් පිරිසිඳ දැනීම (පිරිඤ්ඤා) ආදි කෘත්‍යයන් සිදු කරමින්, අඩුවක් නැතිව සිවුසච්ච ධර්මය හැම අතින්ම පිරිසිඳ දැන බැසගන්නා ලද්දක් වන බැවිනි. එබැවින් 'මොහු විසින් ආර්ය සත්‍ය ධර්මය දක්නා ලද බැවින් දිට්ඨධම්ම නම් වේ' යයි කියන ලදී. 'තිණ්ණවිචිකිච්ඡා' යනු බිය සහිත කාන්තාරයක් වැනි වූ සොළොස් වස්තුවකින් හා අට වස්තුවකින් යුක්ත වූ සැකය (විචිකිච්ඡාව) තරණය කළ හෙවත් ඉක්මවා ගිය බවයි. 'විගතකථංකථා' යනු පැවැත්ම ආදියෙහි 'මෙසේ දෝ, මෙසේ නොවේ දෝ' යනුවෙන් පවතින සැකය පහ වූ, සහමුලින්ම සිඳී ගිය බවයි. 'වේසාරජ්ජප්පත්ත' යනු බිය ඇති කරවන පාප ධර්මයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ද, ඒ හා ප්‍රතිපක්ෂ වූ සීලාදි ගුණයන්හි මැනවින් පිහිටි බැවින් ද, විශාරද බවට හෙවත් වෛශාරද්‍යයට පැමිණි බවයි. ඒ මෙම වෛශාරද්‍යයට පැමිණීම ශාස්තෘ ශාසනයෙහි මැනවින් පිහිටි බවක් කොට 'සත්ථුසාසනේ' යයි පැවසීය. තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දක්නා ලද බැවින් හා අවබෝධ කරන ලද බැවින් අන් අයෙකු කෙරෙහි විශ්වාසය නොතබන හෙයින් 'අපරප්පච්චය' නම් වේ. මෙහි යමක් කිව යුතුව තිබී නොකියන ලද්දේ ද, එය ඉදිරියට පැමිණෙන්නේය. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ.

අම්බට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව (අර්ථ විවරණය) නිමාවිය.

၄. သောဏဒဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සෝණදණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၀၀. သုန္ဒရဘာဝေန [Pg.313] သာတိသယာနိ အင်္ဂါနိ ဧတေသံ အတ္ထီတိ အင်္ဂါ, ရာဇကုမာရာတိ အာဟ ‘‘အင်္ဂါ နာမ အင်္ဂပါသာဒိကတာယာ’’တိအာဒိ. ဣဓာပိ အဓိပ္ပေတာ, န အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တေ ဧဝ. အာဂန္တုံ န ဒဿန္တီတိ အာဂမနေ အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ ပဋိက္ခိပနဝသေန အာဂန္တုံ န ဒဿန္တိ, နာနုဇာနိဿန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. နီလာသောကကဏိကာရကောဝိဠာရကုန္ဒရာဇရုက္ခေဟိ သမ္မိဿတာယ တံ စမ္ပကဝနံ ‘‘နီလာဒိပဉ္စဝဏ္ဏကုသုမပဋိမဏ္ဍိတ’’န္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န စမ္ပကရုက္ခာနံယေဝ နီလာဒိပဉ္စကုသုမတာယာတိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဘဂဝါ ကုသုမဂန္ဓသုဂန္ဓေ စမ္ပကဝနေ ဝိဟရတီ’’တိ ဣမိနာ န မာပနကာလေ ဧဝ တသ္မိံ နဂရေ စမ္ပကရုက္ခာ ဥဿန္နာ, အထ ခေါ အပရဘာဂေ ပီတိ ဒဿေတိ. မာပနကာလေ ဟိ စမ္ပကာနံ ဥဿန္နတာယ သာ နဂရီ ‘‘စမ္ပာ’’တိ နာမံ လဘိ. ဣဿရတ္တာတိ အဓိပတိဘာဝတော. သေနာ ဧတဿ အတ္ထီတိ သေနိကော, သေနိကော ဧဝ သေနိယော, အတ္ထိတာ စေတ္ထ ဗဟုဘာဝဝိသိဋ္ဌာတိ ဝုတ္တံ ‘‘မဟတိယာ သေနာယ သမန္နာဂတတ္တာ’’တိ.

300. යහපත් ස්වභාවය නිසා අතිශයින් ශෝභමාන වූ අවයව (අංග) මොවුන්ට ඇති බැවින් 'අංග' නම් වූ රාජකුමාරවරුන් යැයි 'අංගා නාම අංගපාසාදිකතායා' යනාදියෙන් පැවසීය. මෙහිදී ද අදහස් කළේ එයමය, අම්බට්ඨ සූත්‍රයෙහි මෙන් නොවේ. 'ආගන්තුං න දස්සන්ති' යනු පැමිණීමෙහි ආදීනව දක්වා එය වැළැක්වීමෙන් පැමිණීමට ඉඩ නොදෙති, අනුමත නොකරති යන අර්ථයයි. නිල් අශෝක, කිණිහිරියා, කෝවිලාර, කුන්ද, රාජරුක්ඛ යන ගස් සමඟ මිශ්‍ර වී ඇති බැවින් ඒ චම්පා වනය 'නිල් ආදී පස්වර්ණ කුසුමෙන් අලංකාර වූ' එකක් ලෙස දත යුතුය. චම්පක ගස්වලම නිල් ආදී පස්වර්ණ මල් ඇති බැවින් යයි නොකියති. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මල් සුවඳින් සුවඳවත් වූ චම්පා වනයෙහි වැඩවසන සේක' යන්නෙන් එය ඉදි කරන අවස්ථාවේම එම නගරයෙහි චම්පක ගස් බහුල වූවා පමණක් නොව, පසු කාලයෙහි ද එහි ප්‍රීතිජනක බව දක්වයි. නගරය ඉදි කරන කාලයෙහි චම්පක ගස් බහුල වූ බැවින් එම නගරයට 'චම්පා' යන නාමය ලැබුණි. 'ඉස්සරත්තා' යනු අධිපති භාවය නිසාය. සේනාවක් මොහුට ඇති බැවින් 'සේනික' නම් වේ, සේනික යනුම සේනිය වේ. මෙහි 'ඇති බව' යන්න බහුල බවින් විශේෂ වූවක් ලෙස 'මහත් සේනාවකින් සමන්විත වූ බැවින්' යයි කියන ලදී.

၃၀၁-၂. သံဟတာတိ သန္နိပတိတာ, ‘‘သံဃိနော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘သံဃီ’’တိ ပုထုတ္ထေ ဧကဝစနံ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာနံ အဓိပ္ပေတတ္တာ, တေနာဟ ‘‘ဧတေသ’’န္တိ. ရာဇရာဇညာဒီနံ ဘဏ္ဍဓရာ ပုရိသာ ခတာ, နေသံ တာယနတော ခတ္တာ. သော ဟိ ယေဟိ ယတ္ထ ပေသိတော, တတ္ထ တေသံ ဒေါသံ ပရိဟရန္တော ယုတ္တပတ္တဝသေန ပုစ္ဆိတမတ္ထံ ကထေတိ, တေနာဟ ‘‘ပုစ္ဆိတပဉှေ ဗျာကရဏသမတ္ထော’’တိ. ကုလာပဒေသာဒိနာ မဟတီ မတ္တာ ဧတဿာတိ မဟာမတ္တော.

301-2. 'සංහතා' යනු රැස් වූ යන්නයි. 'සංඝිනෝ' (සංඝයා ඇති) යයි කිව යුතු තැන 'සංඝී' යනු බහු වචනාර්ථයෙහි ඒක වචනයෙන් යෙදුවේ බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන් අදහස් කළ බැවිනි. එබැවින් 'එතේසං' (මොවුන්ගේ) යයි පැවසීය. රජවරුන් සහ රාජකුමාරයන් ආදීන්ගේ බඩුබාහිරාදිය දරන පුරුෂයෝ 'ඛතා' නම් වෙති, ඔවුන් රකින්නා 'ඛත්තා' නම් වේ. ඔහු යම් කෙනෙකු විසින් යම් තැනකට යවන ලද්දේ ද, එහිදී ඔවුන්ගේ දොස් දුරු කරමින් සුදුසු පරිදි විමසන ලද කරුණ පවසයි, එබැවින් 'විමසන ලද ප්‍රශ්න විසඳීමට සමර්ථ' යයි පවසන ලදී. කුල නාමය ආදියෙන් මහත් ගෞරවයක් මොහුට ඇති බැවින් 'මහාමත්ත' (මහාමාත්‍ය) නම් වේ.

သောဏဒဏ္ဍဂုဏကထာဝဏ္ဏနာ

සෝණදණ්ඩ ගුණකථා වර්ණනාව

၃၀၃. ဝိသိဋ္ဌံ ရဇ္ဇံ ဝိရဇ္ဇံ, ဝိရဇ္ဇမေဝ ဝေရဇ္ဇံ ယထာ ‘‘ဝေကတံ ဝေသယ’’န္တိ, နာနာဝိဓံ ဝေရဇ္ဇံ နာနာဝေရဇ္ဇံ, တတ္ထ ဇာတာတိအာဒိနာ သဗ္ဗံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥတ္တမဗြာဟ္မဏောတိ အဘိဇနသမ္ပတ္တိယာ ဝိတ္တသမ္ပတ္တိယာ ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိယာ ဥဂ္ဂတတရော, ဥဠာရော ဝါ ဗြာဟ္မဏော. အသန္နိပါတောတိ လာဘမစ္ဆရေန နိပ္ပီဠိတတာယ အသန္နိပါတော ဝိယ ဘဝိဿတိ.

303. විශේෂ වූ රාජ්‍යය 'විරජ්ජ' නම් වේ. 'වේකතං වේසයං' යන්න මෙන් විරජ්ජ යනුම 'වේරජ්ජ' වේ. විවිධ ආකාර වූ වේරජ්ජ 'නානාවේරජ්ජ' නම් වේ. එහි උපන් යනාදී වශයෙන් සියල්ල කලින් පවසන ලද පරිදිම දත යුතුය. 'උත්තම බ්‍රාහ්මණයා' යනු අභිජාත සම්පත්තියෙන්, වස්තු සම්පත්තියෙන් හා විද්‍යා සම්පත්තියෙන් ඉතා උසස් වූ, නැතහොත් උදාර වූ බ්‍රාහ්මණයාය. 'අසන්නිපාතෝ' යනු ලාභ මසුරුකමින් පීඩිත වූ බැවින් රැස්වීමක් නැති බව වැනිය.

‘‘အင်္ဂေတိ [Pg.314] ဂမေတိ ဉာပေတီတိ အင်္ဂံ, ဟေတူတိ အာဟ ‘‘ဣမိနာပိ ကာရဏေနာ’’တိ. ‘‘ဥဘတော သုဇာတော’’တိ ဧတ္တကေ ဝုတ္တေ ယေဟိ ကေဟိစိ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ သုဇာတတာ ဝိညာယေယျ. သုဇာတ-သဒ္ဒေါ စ ‘‘သုဇာတော စာရုဒဿနော’’တိအာဒီသု (ထေရဂါ. ၈၁၈) အာရောဟသမ္ပတ္တိပရိယာယောတိ ဇာတိဝသေနေဝ သုဇာတတံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘မာတိတော စ ပိတိတော စာ’’တိ ဝုတ္တံ. အနောရသပုတ္တဝသေနာပိ လောကေ မာတုပိတုသမညာ ဒိဿတိ, ဣဓ ပနဿ ဩရသပုတ္တဝသေနေဝ ဣစ္ဆိတာတိ ဒဿေတုံ ‘‘သံသုဒ္ဓဂဟဏိကော’’တိ ဝုတ္တံ. ဂဗ္ဘံ ဂဏှာတိ ဓာရေတီတိ ဂဟဏီ, ဂဗ္ဘာသယသညိတော မာတုကုစ္ဆိပ္ပဒေသော. ယထာဘုတ္တဿ အာဟာရဿ ဝိပါစနဝသေန ဂဏှနတော အဆဍ္ဍနတော ဂဟဏီ, ကမ္မဇတေဇောဓာတု.

පමුණුවන බැවින්, පවත්වන බැවින් හෝ දැනුම් දෙන බැවින් 'අංග' නම් වේ. එය හේතුවක් බැවින් 'ඉමිනාපි කාරණේන' (මෙම කරුණින් ද) යයි පැවසීය. 'උභතෝ සුජාතෝ' (දෙපසින්ම මැනවින් උපන්) යයි කී විට යම්කිසි කොටස් දෙකකින් මැනවින් උපන් බව වැටහෙයි. 'සුජාත' යන වචනය 'සුජාතෝ චාරුදස්සනෝ' යනාදියේදී උස මහතින් යුත් සම්පත්තියට පර්යාය පදයක් වන බැවින්, ජාතිය (කුලය) අනුවම මැනවින් උපන් බව විස්තර කිරීමට 'මවගෙන් සහ පියාගෙන්' යයි පවසන ලදී. ලෝකයෙහි තමාගේම නොවූ පුත්‍රයන් සම්බන්ධයෙන් ද මව්පිය යන නාමය පවතින බව පෙනේ, එහෙත් මෙහිදී තමාගේම ඖරස පුත්‍රභාවයම අදහස් කළ බව දැක්වීමට 'සංසුද්ධගහණිකෝ' (පිරිසිදු පිළිසිඳ ගැනීමක් ඇති) යයි කියන ලදී. ගැබ පිළිසිඳ ගන්නා හෙයින් හා දරන හෙයින් 'ගහණී' නම් වේ, එය මව් කුසෙහි ගැබ්ගෙය යනුවෙන් හඳුන්වන ප්‍රදේශයයි. අනුභව කරන ලද ආහාරය දිරවීමේ ක්‍රියාවලිය මගින් එය ග්‍රහණය කරගන්නා බැවින් හා බැහැර නොකරන බැවින් කර්මජ තේජෝ ධාතුව 'ගහණී' නම් වේ.

ပိတာ စ မာတာ စ ပိတရော, ပိတူနံ ပိတရော ပိတာမဟာ, တေသံ ယုဂေါ ဒွန္ဒော ပိတာမဟယုဂေါ, တသ္မာ, ယာဝ သတ္တမာ ပိတာမဟယုဂါ ပိတာမဟဒွန္ဒာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝဉှိ ပိတာမဟဂ္ဂဟဏေနေဝ မာတာမဟောပိ ဂဟိတောတိ. သော အဋ္ဌကထာယံ ဝိသုံ န ဥဒ္ဓဋော. ယုဂ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဧကသေသနယေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော ‘‘ယုဂေါ စ ယုဂေါ စ ယုဂါ’’တိ. ဧဝဉှိ တတ္ထ တတ္ထ ဒွန္ဒံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ, တေနာဟ ‘‘တတော ဥဒ္ဓံ သဗ္ဗေပိ ပုဗ္ဗပုရိသာ ပိတာမဟဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ’’တိ. ပုရိသဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝသေန ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ ‘‘မာတိတော’’တိ ပါဠိဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. အက္ခိတ္တောတိ အပ္ပတ္တခေပေါ. အနဝက္ခိတ္တောတိ သဒ္ဓထာလိပါကာဒီသု န အဝက္ခိတ္တော န ဆဍ္ဍိတော. ဇာတိဝါဒေနာတိ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ကေန ကာရဏေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဥဘတော…ပေ… ပိတာမဟယုဂါ’’တိ ဧတေန ဗြာဟ္မဏဿ ယောနိဒေါသာဘာဝေါ ဒဿိတော သံသုဒ္ဓဂဟဏိကဘာဝကိတ္တနတော, ‘‘အက္ခိတ္တော’’တိ ဣမိနာ ကိရိယာပရာဓာဘာဝေါ. ကိရိယာပရာဓေန ဟိ သတ္တာ ခေပံ ပါပုဏန္တိ. ‘‘အနုပက္ကုဋ္ဌော’’တိ ဣမိနာ အယုတ္တသံသဂ္ဂါဘာဝေါ. အယုတ္တသံသဂ္ဂမ္ပိ ဟိ ပဋိစ္စ သတ္တာ အက္ကောသံ လဘန္တိ.

පියා සහ මව 'පිතරෝ' (දෙමව්පියෝ) නම් වේ. දෙමව්පියන්ගේ පියවරු 'පිතාමහ' (මුත්තණුවෝ) නම් වෙති. ඔවුන්ගේ යුගලය (ජෝඩුව) 'පිතාමහයුග' නම් වේ. එබැවින් හත්වන මුත්තණුවන්ගේ පරම්පරාව දක්වා වූ පිතාමහ යුගලයන් හතක් යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. මෙලෙස පිතාමහ යන වචනය ගැනීමෙන් මව් පරපුරේ මුත්තණුවන් ද ගනු ලැබේ. එය අටුවාවෙහි වෙන් කොට දක්වා නැත. මෙහි 'යුග' යන වචනය 'යුගය සහ යුගය යුගා' ලෙස දත යුතුය. එසේ වූ විට හැම තැනකම යුගල වශයෙන් ගන්නා ලද්දේම වෙයි. එබැවින් 'එතැන් සිට ඉහළ සියලු පූර්ව පුරුෂයන් පිතාමහ යන වචනයෙන්ම ගන්නා ලදී' යයි පවසන ලදී. මෙහි 'පුරුෂ' යන වචනය උසස් කොට දැක්වීමේ (උක්කට්ඨ නිද්දේස) වශයෙන් යෙදූ බව දත යුතුය. එවිට 'මවගෙන්' යන පාළි වචනය ද මැනවින් තහවුරු වෙයි. 'අක්ඛිත්තෝ' යනු අපහාසයකට පත් නොවූ යන්නයි. 'අනවක්ඛිත්තෝ' යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන දානයෙහි බැහැර නොකරන ලද යන්නයි. 'ජාතිවාදේන' යන්නෙහි හේතුව හැඟවීමට කරණ විභක්තිය යෙදී ඇති බව දැක්වීමට 'කිනම් හේතුවකින් ද' යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි 'උභතෝ...පෙ... පිතාමහයුගා' යන්නෙන් බ්‍රාහ්මණයාගේ උප්පත්තියෙහි දෝෂයක් නැති බව පිරිසිදු ගැබ් පිළිසිඳ ගැනීමක් ඇති බව කීමෙන් දක්වන ලදී. 'අක්ඛිත්තෝ' යන්නෙන් ක්‍රියා කලාපයෙහි වරදක් නැති බව දක්වයි. ක්‍රියා කලාපයෙහි වරදක් නිසා සත්වයෝ ගැරහුමට පත් වෙති. 'අනුපක්කුට්ඨෝ' යන්නෙන් අයෝග්‍ය ඇසුරක් නැති බව දක්වයි. අයෝග්‍ය ඇසුර නිසා ද සත්වයෝ අපහාස ලබති.

ဣဿရောတိ အာဓိပတေယျသံဝတ္တနိယကမ္မဗလေန ဤသနသီလော, သာ ပနဿ ဣဿရတာ ဝိဘဝသမ္ပတ္တိပစ္စယာ ပါကဋာ ဇာတာတိ အဍ္ဎတာပရိယာယဘာဝေနေဝ ဝဒန္တော ‘‘အဍ္ဎောတိ ဣဿရော’’တိ အာဟ. မဟန္တံ ဓနံ အဿ ဘူမိဂတဉ္စေဝ ဝေဟာသဋ္ဌဉ္စာတိ မဟဒ္ဓနော. တဿာတိ တဿ တဿ[Pg.315]. ဝဒန္တိ ‘‘အနွယတော, ဗျတိရေကတော စ အနုပသင်္ကမနကာရဏံ ကိတ္တေမာ’’တိ.

ඊශ්වර යනු අධිපතිභාවය පිණිස පවතින කර්ම බලයෙන් පාලනය කරන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. ඒ ඊශ්වරභාවය ඔහුට විභව සම්පත් ලැබීම නිසා ප්‍රකට වූවකි. එබැවින් 'පොහොසත් (ආඪ්‍ය) යනු ඊශ්වරයා ය' යි පවසමින් 'ආඪ්‍ය යනු ඊශ්වරයා ය' යැයි කීහ. ඔහුට පොළොව යට පිහිටියා වූ ද අහසෙහි (ගුවනේ) පිහිටියා වූ ද බොහෝ ධනය ඇති බැවින් 'මහද්ධන' නම් වේ. 'තස්ස' යනු ඒ ඒ තැනැත්තාගේ යන්නයි. 'අන්වය හා ව්‍යතිරේක වශයෙන් (සමීපයට) නොපැමිණීමේ හේතුව ප්‍රකාශ කරමු' යි පවසති.

အဓိကရူပေါတိ ဝိသိဋ္ဌရူပေါ ဥတ္တမသရီရော. ဒဿနံ အရဟတီတိ ဒဿနီယော, တေနာဟ ‘‘ဒဿနယောဂ္ဂေါ’’တိ. ပသာဒံ အာဝဟတီတိ ပါသာဒိကော, တေနာဟ ‘‘စိတ္တပ္ပသာဒဇနနတော’’တိ. ဝဏ္ဏဿာတိ ဝဏ္ဏဓာတုယာ. သရီရန္တိ သန္နိဝေသဝိသိဋ္ဌံ ကရစရဏဂီဝါသီသာဒိအဝယဝသမုဒါယံ, သော စ သဏ္ဌာနမုခေန ဂယှတီတိ ‘‘ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယာတိ…ပေ… သမ္ပတ္တိယာ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗဝဏ္ဏေသု သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောဝ ဥတ္တမောတိ ဝုတ္တံ ‘‘သေဋ္ဌေန သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏေန သမန္နာဂတော’’တိ. တထာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ, စက္ကဝတ္တိနော စ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာဝ ဟောန္တိ. ဗြဟ္မဝစ္ဆသီတိ ဥတ္တမသရီရာဘော, သုဝဏ္ဏာဘော ဣစ္စေဝ အတ္ထော. ဣမမေဝ ဟိ အတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘မဟာဗြဟ္မုနော သရီရသဒိသေနေဝ သရီရေန သမန္နာဂတော’’တိ ဝုတ္တံ, န ဗြဟ္မုဇုဂတ္တတံ. အခုဒ္ဒါဝကာသော ဒဿနာယာတိ အာရောဟပရိဏာဟသမ္ပတ္တိယာ, အဝယဝပါရိပူရိယာ စ ဒဿနာယ ဩကာသော န ခုဒ္ဒကော, တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗာနေဝါ’’တိအာဒိ.

'අධිකරූප' යනු විශිෂ්ට රූපයක් ඇති උත්තම ශරීරයක් ඇති තැනැත්තායි. දැකීමට සුදුසු බැවින් 'දර්ශනීය' නම් වේ, එබැවින් 'දැකීමට යෝග්‍ය වූ' යැයි කීහ. පැහැදීම ඇති කරන බැවින් 'ප්‍රාසාදික' නම් වේ, එබැවින් 'චිත්ත ප්‍රසාදය ජනනය කරන බැවින්' යැයි කීහ. 'වණ්ණස්ස' යනු වර්ණ ධාතුව පිළිබඳවයි. ශරීරය යනු අත්, පා, ගෙල, හිස ආදී අවයවයන්ගේ මනා පිහිටීමයි. එය හැඩය (සංස්ථානය) අනුව ගනු ලබන බැවින් 'පරම වූ වර්ණ සෞන්දර්යයෙන් යුක්ත වූ... පෙ... සම්පත්තියෙන් ද' යැයි පවසන ලදී. සියලු වර්ණයන් අතුරින් රන්වන් පැහැය (ස්වර්ණ වර්ණය) උත්තම බැවින් 'ශ්‍රේෂ්ඨ වූ රන්වන් පැහැයෙන් යුක්ත වූ' යැයි පවසන ලදී. මන්ද යත් බුදුරජාණන් වහන්සේලා ද, සක්විති රජවරු ද රන්වන් පැහැති වන බැවිනි. 'බ්‍රහ්මවච්ඡසී' යනු උත්තම ශරීර ප්‍රභාවක් ඇති, රන්වන් පැහැති යන අර්ථයමයි. මෙහිදී මහා බ්‍රහ්මයාගේ ශරීරයට සමාන ශරීරයකින් යුක්ත වූ යන අදහසින් මෙය පවසන ලද අතර, බ්‍රහ්මයාගේ සෘජු ශරීර ස්වභාවය ගැන නොවේ. දැකීමට කුඩා නොවන අවකාශයක් ඇත යන අරුතින් 'අඛුද්දාවකාසෝ දස්සනාය' යනු උස මහතේ ප්‍රමාණය හා අවයවයන්ගේ සම්පූර්ණත්වය නිසා දැකීමට ඇති ඉඩකඩ කුඩා නොවන බවයි. එබැවින් 'සියල්ලම' යනාදිය පවසන ලදී.

ယမနိယမလက္ခဏံ သီလမဿ အတ္ထီတိ သီလဝါ. တံ ပနဿ ရတ္တညုတာယ ဝုဒ္ဓံ ဝဍ္ဎိတံ အတ္ထီတိ ဝုဒ္ဓသီလီ. တေန စ သဗ္ဗဒါ သမ္မာယောဂတော ဝုဒ္ဓသီလေန သမန္နာဂတော. သဗ္ဗမေတံ ပဉ္စသီလမတ္တမေဝ သန္ဓာယ ဝဒန္တိ တတော ပရံ သီလဿ တတ္ထ အဘာဝတော, တေသဉ္စ အဇာနနတော.

සංයම ලක්ෂණ සහිත ශීලය මොහුට ඇති බැවින් 'සීලවා' (සිල්වත්) නම් වේ. ඔහුගේ ඒ ශීලය බොහෝ කල් දැන හඳුනාගෙන ප්‍රගුණ කරන ලද බැවින් 'වෘද්ධශීලී' නම් වේ. සැමවිටම මනා උත්සාහයෙන් යුක්තව ඒ වෘද්ධ ශීලයෙන් ඔහු යුක්තය. මෙහි 'වෘද්ධශීලී' යන්නෙන් පංචශීලය පමණක් අදහස් කොට පවසති. මන්ද යත්, ඉන් එහා ශීලයක් එහි නැති බැවින් හා ඔවුන් ඒ පිළිබඳ නොදන්නා බැවිනි.

ဌာနကရဏသမ္ပတ္တိယာ, သိက္ခာသမ္ပတ္တိယာ စ ကတ္ထစိပိ အနူနတာယ ပရိမဏ္ဍလပဒါနိ ဗျဉ္ဇနာနိ အက္ခရာနိ ဧတိဿာတိ ပရိမဏ္ဍလပဒဗျဉ္ဇနာ. အထ ဝါ ပဇ္ဇတိ အတ္ထော ဧတေနာတိ ပဒံ, နာမာဒိ. ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထံ ဗျဉ္ဇေတီတိ ဗျဉ္ဇနံ, ဝါကျံ. တေသံ ပရိပုဏ္ဏတာယ ပရိမဏ္ဍလပဒဗျဉ္ဇနာ. အတ္ထဉာပနေ သာဓနတာယ ဝါစာဝ ကရဏန္တိ ဝါက္ကရဏံ, ဥဒါဟာရဃောသော. ဂုဏပရိပုဏ္ဏဘာဝေန တဿ ဗြာဟ္မဏဿ, တေန ဝါ ဘာသိတဗ္ဗအတ္ထဿ. ပူရေ ပုဏ္ဏဘာဝေ. ပူရေတိ စ ပုရိမသ္မိံ အတ္ထေ အာဓာရေ ဘုမ္မံ, ဒုတိယသ္မိံ ဝိသယေ. ‘‘သုခုမာလတ္တနေနာ’’တိ ဣမိနာ တဿာ ဝါစာယ မုဒုသဏှဘာဝမာဟ. အပလိဗုဒ္ဓါယ ပိတ္တသေမှာဒီဟိ. သန္ဒိဋ္ဌံ သဗ္ဗံ ဒဿေတွာ ဝိယ ဧကဒေသံ ကထနံ. ဝိလမ္ဗိတံ သဏိကံ စိရာယိတွာ ကထနံ. ‘‘သန္ဒိဒ္ဓဝိလမ္ဗိတာဒီ’’တိ ဝါ ပါဌော. တတ္ထ သန္ဒိဒ္ဓံ သန္ဒေဟဇနကံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဒုက္ခလိတာနုကဍ္ဎိတာဒိံ [Pg.316] သင်္ဂဏှာတိ. ‘‘အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ ပါကဋံ ကတွာ’’တိ ဣမိနာ တဿာ ဝါစာယ အတ္ထပါရိပူရိံ ဝဒန္တိ.

උච්චාරණ ස්ථාන හා කරණයන්ගේ සම්පත්තියෙන් ද, ශික්ෂණයේ සම්පූර්ණත්වයෙන් ද කොතැනකවත් අඩු නොවූ පරිපූර්ණ පද හා ව්‍යඤ්ජන (අකුරු) මෙහි ඇති බැවින් 'පරිමණ්ඩල පදබ්‍යඤ්ජන' නම් වේ. නැතහොත් අර්ථය අවබෝධ කර දෙන බැවින් 'පදය' යනු නාම පද ආදියයි. අදහස් කළ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන (බ්‍යඤ්ජනය කරන) බැවින් 'ව්‍යඤ්ජනය' යනු වාක්‍යයයි. ඒවායේ පරිපූර්ණත්වය නිසා 'පරිමණ්ඩල පදබ්‍යඤ්ජන' නම් වේ. අර්ථය වටහා දීමට උපකාරී වන වචන හැසිරවීම (වක්කරණය) යනු උච්චාරණ හඬයි. ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ ගුණ පරිපූර්ණත්වය නිසා හෝ ඔහු විසින් කිව යුතු අර්ථයේ පරිපූර්ණත්වය නිසා හෝ එසේ කියනු ලැබේ. 'පූරේ' යනු පූර්ණත්වයයි. 'පූරේ' යන්නෙහි පළමු අර්ථයෙහි ආධාරයෙහි සප්තමී විභක්තිය ද, දෙවන අර්ථයෙහි විෂයෙහි සප්තමී විභක්තිය ද වේ. 'සූක්ෂ්ම බව' යන්නෙන් ඒ වචනයේ ඇති මෘදු මොළොක් බව පවසයි. පිත, සෙම ආදියෙන් බාධා නොවූ (පැහැදිලි) බවයි. සියල්ල පෙන්වා දෙනවාක් මෙන් එක් කොටසක් කීමයි. 'සන්දින්ධ විලම්බිත' යනු සැක සහිත බව හා ප්‍රමාද වී (වචන අදිමින්) කීමයි. 'සන්දිද්ධවිලම්බිතාදී' යනු ද පාඨයකි. එහි 'සන්දිද්ධ' යනු සැකය උපදවන බවයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් අමාරුවෙන් කීම හා වචන ඇදීම ආදිය ගැනේ. 'මුල, මැද, අග පැහැදිලි කොට' යන්නෙන් ඒ වචනයේ අර්ථයේ පරිපූර්ණත්වය පවසති.

‘‘ဇိဏ္ဏော’’တိအာဒီနိ ပဒါနိ သုဝိညေယျာနိ, ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာနိ စ. ဒုတိယနယေ ပန ဇိဏ္ဏောတိ နာယံ ဇိဏ္ဏတာ ဝယောမတ္တေန, အထ ခေါ ကုလပရိဝဋ္ဋေန ပုရာဏတာတိ အာဟ ‘‘ဇိဏ္ဏောတိ ပေါရာဏော’’တိအာဒိ, တေန တဿ ဗြာဟ္မဏဿ ကုလဝသေန ဥဒိတောဒိတဘာဝမာဟ. ဇာတိဝုဒ္ဓိယာ ‘‘ဝယောအနုပ္ပတ္တော’’တိ ဝက္ခမာနတ္တာ, ဂုဏဝုဒ္ဓိယာ တတော သာတိသယတ္တာ စ ‘‘ဝုဒ္ဓေါတိ သီလာစာရာဒိဂုဏဝုဒ္ဓိယာ ယုတ္တော’’တိ အာဟ. တထာ ဇာတိမဟလ္လကတာယ ဝက္ခမာနတ္တာ ‘‘မဟလ္လကော’’တိ ပဒေန ဝိဘဝမဟတ္တတာ ယောဇိတာ. မဂ္ဂပဋိပန္နောတိ ဗြာဟ္မဏာနံ ပဋိပတ္တိဝီထိံ ဥပဂတော တံ အဝေါက္ကမ္မ စရဏတော. အန္တိမဝယန္တိ ပစ္ဆိမဝယံ.

'ජිණ්ණ' ආදී පද පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි අතර පෙර පවසන ලද අර්ථයන්ම ඇත්තේය. දෙවන ක්‍රමයට අනුව 'ජිණ්ණ' යනු හුදෙක් වයසින් වෘද්ධ වීම පමණක් නොව, කුල පරම්පරාවෙන් පැරණි (පෞරාණික) බවයි. ඒ අනුව ඒ බ්‍රාහ්මණයා කුල වශයෙන් උසස් බව පවසයි. වයසින් වැඩුණු බව 'වයෝඅනුප්පත්ත' යන්නෙන් කියවෙන බැවින් ද, ගුණයෙන් ඊට වඩා උසස් බැවින් ද 'වෘද්ධ' යනු ශීලාචාරාදී ගුණ වෘද්ධියෙන් යුක්ත බවයි. එමෙන්ම ජාතියෙන් (වයසින්) මහලු බව පැවසෙන බැවින් 'මහල්ලක' යන පදයෙන් විභව (ධන) මහත්ත්වය සම්බන්ධ කරන ලදී. 'මග්ගපටිපන්න' යනු බ්‍රාහ්මණයන්ගේ පිළිවෙත් මගට පිළිපන්, එයින් බැහැර නොවී හැසිරෙන තැනැත්තායි. 'අන්තිම වය' යනු ජීවිතයේ අවසාන අවධියයි.

ဗုဒ္ဓဂုဏကထာဝဏ္ဏနာ

බුද්ධ ගුණ කථා වර්ණනාවයි.

၃၀၄. တာဒိသေဟိ မဟာနုဘာဝေဟိ သဒ္ဓိံ ယုဂဂ္ဂါဟဝသေနပိ ဒဟနံ န မာဒိသာနံ အနုစ္ဆဝိကံ, ကုတော ပန ဥက္ကံသနန္တိ ဣဒံ ဗြာဟ္မဏဿ န ယုတ္တရူပန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘န ခေါ ပန မေတံ ယုတ္တ’’န္တိအာဒိ. သဒိသာတိ ဧကဒေသေန သဒိသာ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ဂုဏေဟိ သဗ္ဗထာ သဒိသာ ကေစိပိ ဂုဏာ အညေသု လဗ္ဘန္တိ. ဣတရေတိ အတ္တနော ဂုဏေဟိ အသဒိသဂုဏေ. ဣဒန္တိ ဣဒံ အတ္ထဇာတံ. ဂေါပဒကန္တိ ဂါဝိယာ ပဒေ ဌိတဥဒကံ.

304. එවැනි මහානුභාව සම්පන්න උතුමන් සමඟ සමාන වීමට උත්සාහ කිරීමවත් මා වැනි අයට සුදුසු නැත, එසේ තිබියදී තමන් උසස් කොට දැක්වීම කොහොමටවත් නොගැලපේ යැයි පෙන්වීමට 'එය සුදුසු නැත' යනාදිය පවසන ලදී. 'සදිස' යනු එක් කොටසකින් සමාන වීමයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ගුණයන්ට සෑම අයුරින්ම සමාන වූ කිසිදු ගුණයක් වෙනත් අයෙකුගෙන් සොයාගත නොහැක. අනෙක් අයගේ ගුණ තමන්ගේ ගුණයන්ට අසමාන වේ. මෙය එම කාරණයයි. 'ගෝපදක' යනු එළදෙනකගේ පියවරක (කුර සලකුණක) රැඳී ඇති ස්වල්ප වූ ජලයයි.

သဋ္ဌိကုလသတသဟဿန္တိ သဋ္ဌိသဟဿာဓိကံ ကုလသတသဟဿံ ကုလပရိယာယေနာတိ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ ကုလာနုက္ကမေန အာဂတံ. တေသုပီတိ တေသုပိ စတူသု နိဓီသု. ဂဟိတဂဟိတန္တိ ဂဟိတံ ဂဟိတံ ဌာနံ ပူရတိယေဝ ဓနေန ပဋိပါကတိကမေဝ ဟောတိ. အပရိမာဏောယေဝါတိ ‘‘ဧတ္တကော ဧသော’’တိ ကေနစိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အပရိစ္ဆိန္နော ဧဝ.

'සට්ඨිකුලසතසහස්ස' යනු එක් ලක්ෂ සැට දහසක් වූ කුලයන්ය. මෙය ශුද්ධෝදන මහාරාජයාගේ කුල පරම්පරාවෙන් පැවත එන්නකි. ඒ සතර නිධීන්ගෙන් ද කොතෙක් ධනය ගත්ත ද ගත් ගත් තැන නැවත ධනයෙන් පිරී පෙර පරිදිම වෙයි. එය මෙපමණකැයි කිසිවෙකුට සීමා කළ නොහැකි බැවින් එය සැබවින්ම අපරිමාණමය.

တတ္ထာတိ မဉ္စကေ. သီဟသေယျံ ကပ္ပေသီတိ ယထာ ရာဟု အသုရိန္ဒော အာယာမတော, ဝိတ္ထာရတော ဥဗ္ဗေဓတော စ ဘဂဝတော ရူပကာယဿ ပရိစ္ဆေဒံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, တထာ ရူပံ ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရောန္တော သီဟသေယျံ ကပ္ပေသိ.

'තත්ථ' යනු ඇඳෙහි යන්නයි. 'සීහසෙය්‍යං කප්පේසි' යනු රාහු අසුරේන්ද්‍රයාට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රූපකායෙහි දිග, පළල හෝ උස මෙපමණකැයි ප්‍රමාණය ගත නොහැකි වූවා සේම, බුදුරජාණන් වහන්සේ ද ඉර්ධි අභිසංස්කාරයකින් එවැනි රූපයක් මවා සිංහ සෙය්‍යාව කළ සේක.

ကိလေသေဟိ [Pg.317] အာရကတ္တာ ပရိသုဒ္ဓဋ္ဌေန အရိယန္တိ အာဟ ‘‘အရိယံ ဥတ္တမံ ပရိသုဒ္ဓ’’န္တိ. အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန ကုသလံ, န သုခဝိပါကဋ္ဌေန. ကတ္ထစိ စတုရာသီတိပါဏသဟဿာနိ, ကတ္ထစိ အပရိမာဏာပိ ဒေဝမနုဿာ ယသ္မာ စတုဝီသတိယာ ဌာနေသု အသင်္ချေယျာ အပရိမေယျာ ဒေဝမနုဿာ မဂ္ဂဖလာမတံ ပိဝိံသု, ကောဋိသတသဟဿာဒိပရိမာဏေနပိ ဗဟူ ဧဝ, တသ္မာ အနုတ္တရာစာရသိက္ခာပနဝသေန ဘဂဝါ ဗဟူနံ အာစရိယော. တေတိ ကာမရာဂတော အညေ ဘဂဝတော ပဟီနကိလေသေ. ကေဠနာတိ ကေဠာယနာ ဓနာယနာ.

කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් හා පිරිසිදු බැවින් 'ආර්ය' (උත්තම, පිරිසිදු) යැයි පවසන ලදී. නිවැරදි (නිදොස්) යන අර්ථයෙන් 'කුසල' නම් වේ, සැප විපාක දෙන අර්ථයෙන්ම නොවේ. සමහර තැනක අසූහාරදහසක් ප්‍රාණීන් ද, සමහර තැනක අපරිමාණ දේව මිනිසුන් ද වශයෙන් ස්ථාන විසි හතරකදී අසංඛ්‍ය අපරිමාණ දේව මිනිසුන් මගඵල අමෘතය පානය කළ බැවින්, අනුත්තර වූ ආචාර ධර්ම ඉගැන්වීම් අතින් බුදුරජාණන් වහන්සේ බොහෝ දෙනාගේ ආචාර්යවරයා (ගුරුවරයා) වන සේක. 'තේ' යනු කාම රාගයට අමතරව බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ප්‍රහීණ කරන ලද අනෙකුත් කෙලෙස්ය. 'කෙළනා' යනු සෙල්ලම් කිරීම හෝ ධනයක් මෙන් සුරතල් කිරීමයි (ඇලුම් කිරීමයි).

အပါပပုရေက္ခာရောတိ အပါပေ ပုရေ ကရောတိ, န ဝါ ပါပံ ပုရတော ကရောတီတိပိ အပါပပုရေက္ခာရောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အပါပေ နဝလောကုတ္တရဓမ္မေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အပါပေတိ ပါပပဋိပက္ခေ, ပါပရဟိတေ စ. ဗြဟ္မနိ သေဋ္ဌေ ဗုဒ္ဓေ ဘဂဝတိ ဘဝါ တဿ ဓမ္မဒေသနာဝသေန အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတတ္တာ, ဗြဟ္မုနော ဝါ ဘဂဝတော ဟိတာ ဂရုကရဏာဒိနာ, ယထာနုသိဋ္ဌပဋိပတ္တိယာ စ, ဗြဟ္မံ ဝါ သေဋ္ဌံ အရိယမဂ္ဂံ ဇာနာတီတိ ဗြဟ္မညာ, အရိယသာဝကသင်္ခါတာ ပဇာ, တေနာဟ ‘‘သာရိပုတ္တာ’’တိအာဒိ. ပကတိဗြာဟ္မဏဇာတိဝသေနာပိ ‘‘ဗြဟ္မညာယ ပဇာယာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

‘අපාපපුරෙක්ඛාරෝ’ යන්නෙහි අර්ථය, පාපය ඉදිරියට නොකරන හෙවත් පාපයෙන් තොර නව ලොකුත්තර ශ්‍රී සද්ධර්මයම ඉදිරියට තබා ගන්නා යන්නයි. එය පැහැදිලි කිරීමට ‘අපාපේ නවලෝකුත්තරධම්මේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘අපාපේ’ යනු පාපයට පටහැනි වූ, පාපයෙන් තොර වූ යන්නයි. ‘බ්‍රහ්මණි’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති වූ, උන්වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව නමැති ආර්ය ජාතියෙන් උපන් හෙයින් ද, බ්‍රහ්ම වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගරු කිරීම් ආදියෙන් හිතවත් වූ හෙයින් ද, අනුශාසනාව පරිදි පිළිපැදීමෙන් ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ආර්ය මාර්ගය දන්නා හෙයින් ද ‘බ්‍රහ්මඤ්ඤා’ නම් වූ ආර්ය ශ්‍රාවක සංඛ්‍යාත ප්‍රජාවයි. එබැවින් ‘සාරිපුත්තා’ යනාදිය වදාරන ලදී. ප්‍රකෘති බ්‍රාහ්මණ ජාතිය අනුව ද ‘බ්‍රහ්මඤ්ඤාය පජායා’ යන පදයේ අර්ථය දත යුතු බව පෙන්වීමට ‘අපිචා’ යනාදිය වදාරන ලදී.

တိရောရဋ္ဌာ တိရောဇနပဒါတိ ဧတ္ထ ရဇ္ဇံ ရဋ္ဌံ, ရာဇန္တိ ရာဇာနော ဧတေနာတိ, တဒေကဒေသဘူတာ ပဒေသာ ပန ဇနပဒေါ,ဇနာ ပဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ သုခဇီဝိကံ ပါပုဏန္တီတိ. ပုစ္ဆာယ ဝါ ဒေါသံ သလ္လက္ခေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. အသမတ္ထတန္တိ အတ္တနော အသမတ္ထတံ. ဘဂဝါ ဝိဿဇ္ဇေတိ တေသံ ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိံ, ဉာဏပရိပါကံ, စိတ္တာစာရဉ္စ ဉတွာတိ အဓိပ္ပာယော.

‘තිරෝරට්ඨා තිරෝජනපදා’ යන්නෙහි රාජ්‍යය යනු රටයි (රජුන් මෙයින් පාලනය කරන බැවින්). එහි එක් කොටසක් වූ ප්‍රදේශ ‘ජනපද’ නම් වේ (මිනිසුන් එහි සැපවත් ජීවිතයක් ගත කරන බැවින්). ප්‍රශ්නයෙහි ඇති දොස සලකා බලා යනු සම්බන්ධයයි. ‘අසමත්ථතං’ යනු තමන්ගේ අසමත්කමයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය, ඥාන පරිපාකය සහ චිත්තාචාරය දැන ප්‍රශ්න විසඳන සේක යනු මෙහි අදහසයි.

‘‘ဧဟိ သွာဂတဝါဒီ’’တိ ဣမိနာ သုခသမ္ဘာသပုဗ္ဗကံ ပိယဝါဒိတံ ဒဿေတိ, ‘‘သခိလော’’တိ ဣမိနာ သဏှဝါစတံ, ‘‘သမ္မောဒကော’’တိ ဣမိနာ ပဋိသန္ဓာရကုသလတံ, ‘‘အဘာကုဋိကော’’တိ ဣမိနာ သဗ္ဗတ္ထေဝ ဝိပ္ပသန္နမုခတံ, ‘‘ဥတ္တာနမုခေါ’’တိ ဣမိနာ သုခါလာပတံ, ‘‘ပုဗ္ဗဘာသီ’’တိ ဣမိနာ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟဿ ဩကာသကရဏတော ဟိတဇ္ဈာသယတံ ဘဂဝတော ဝိဘာဝေတိ.

‘එහි ස්වාගතවාදී’ යන්නෙන් සුහද පිළිසඳර පෙරදැරි කරගත් ප්‍රිය වචනය ද, ‘සඛිලෝ’ යන්නෙන් මෘදු මොළොක් වචනය ද, ‘සම්මෝදකෝ’ යන්නෙන් පිළිසඳරෙහි ඇති දක්ෂතාව ද, ‘අභාකුටිකෝ’ යන්නෙන් සැමවිටම ප්‍රසන්න වූ මුහුණ ද, ‘උත්තානමුඛෝ’ යන්නෙන් ප්‍රියශීලී කතාබහ ද, ‘පුබ්බභාසී’ යන්නෙන් ධර්මයෙන් අනුග්‍රහ කිරීමට අවස්ථාව සලසා දෙන හිතෛෂී බව ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුළ පවතින බව විස්තර කෙරේ.

ယတ္ထ ကိရာတိ ကိရ-သဒ္ဒေါ အရုစိသူစနတ္ထော, တေန ဘဂဝတာ အဓိဝုတ္ထပဒေသေ န ဒေဝတာနုဘာဝေန မနုဿာနံ အနုပဒ္ဒဝတာ, အထ ခေါ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေနာတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ.

‘යත්ථ කිර’ යන්නෙහි ‘කිර’ ශබ්දය අකමැත්ත (අරුචිය) හැඟවීමට යොදා ඇත. එයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින ප්‍රදේශයේ මිනිසුන්ට පීඩාවක් නොවන්නේ දේවතා අනුභාවයෙන් නොව, බුද්ධානුභාවයෙන් බව පෙන්වයි. එබැවින් ‘අපිචා’ යනාදිය වදාරන ලදී.

အနုသာသိတဗ္ဗောတိ [Pg.318] ဝိနေယျဇနသမူဟော ဂယှတီတိ နိဗ္ဗတ္တိတံ အရိယသံဃမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘သယံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, အနန္တရဿ ဝိဓိ ပဋိသေဓော ဝါတိ ကတွာ. ‘‘တာဒိသောဝါ’’တိ ဣမိနာ ‘‘သယံ ဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝိကပ္ပော ဧဝ ပစ္စာမဋ္ဌောတိ. ‘‘ပုရိမပဒဿေဝ ဝါ’’တိ ဝိကပ္ပန္တရဂ္ဂဟဏံ. ဗဟူနံ တိတ္ထကရာနန္တိ ပူရဏာဒီနံ အနေကေသံ တိတ္ထကရာနံ, နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ သာမိဝစနံ. ကာရဏေနာတိ အပ္ပိစ္ဆသန္တုဋ္ဌတာဒိသမာရောပနလက္ခဏေန ကာရဏေန. အာဂန္တုကာ နဝကာတိ အဘိနဝါ အာဂန္တုကာ အဗ္ဘာဂတာ. ပရိယာပုဏာမီတိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ ဇာနာမိ သက္ကောမိ, တေနာဟ ‘‘ဇာနာမီ’’တိ. ‘‘ကပ္ပမ္ပိ စေ အညမဘာသမာနော’’တိ အဘူတပရိကပ္ပနဝစနမေတံ တထာ ဘာသမာနဿ အဘာဝတော.

අනුශාසනා කළ යුතු විනෙය ජන සමූහයා යන්නෙන් පහළ වූ ආර්ය මහා සංඝරත්නයම පෙන්වා දීමට ‘සයං වා’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘තාදිසෝවා’ යන්නෙන් ‘සයං වා’ යනාදී පදවලින් දැක්වූ විකල්පයම නැවත සලකා බලන ලදී. ‘පුරිමපදස්සේව වා’ යනු තවත් විකල්පයකි. ‘බහූනං තිත්ථකරානං’ යනු පූරණ කස්සපාදී බොහෝ තීර්ථකරයන් අතරින් යන්නයි. ‘කාරණේන’ යනු අල්පේච්ඡතාව, සතුට ආදී ගුණාංග පිහිටුවීම නමැති හේතුවෙනි. ‘ආගන්තුකා නවකා’ යනු අලුතින් පැමිණි නවක භික්ෂූන් වහන්සේලාය. ‘පරියාපුණාමි’ යනු පිරිසිඳ දැන ගැනීමට මට හැකි වේ යන්නයි. ‘කප්පම්පි චේ අඤ්ඤමභාසමානෝ’ යනු එබඳු ප්‍රකාශ කරන්නෙකු නැති බැවින් කරන ලද උපකල්පිත ප්‍රකාශයකි.

၃၀၅. အလံ-သဒ္ဒေါ အရဟတ္တောပိ ဟောတိ ‘‘အလမေဝ နိဗ္ဗိန္ဒိတု’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၂၄) ဝိယာတိ အာဟ ‘‘အလမေဝါတိ ယုတ္တမေဝါ’’တိ. ပုဋေန နေတွာ အသိတဗ္ဗတော ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ပုဋောသံ ဝုစ္စတိ ပါထေယျံ. ပုဋံသေန ပုရိသေန.

305. ‘අලං’ ශබ්දය ‘අලමේව නිබ්බින්දිතුං’ යනාදී තැන්වල මෙන් අර්හත් භාවය සඳහා ද යෙදේ. එබැවින් ‘අලමේවාති යුත්තමේවා’ යි පවසන ලදී. මල්ලක බහාගෙන ගොස් අනුභව කළ යුතු බැවින් මග වියදම් සඳහා ගන්නා ආහාරය ‘පූටෝසං’ (පැති මල්ල) නම් වේ. ‘පුටංසේන’ යනු කරේ තබාගත් මල්ලක් ඇති මිනිසා විසිනි.

သောဏဒဏ္ဍပရိဝိတက္ကဝဏ္ဏနာ

සෝණදණ්ඩ පරිවිතක්ක වර්ණනාව

၃၀၇. ဥဘတောပက္ခိကာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမ္မာဒိဋ္ဌီနံ ဝသေန ဥဘယပက္ခိကာ. ကေရာဋိကာတိ သဌာ.

307. ‘උභතෝපක්ඛිකා’ යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සහ සම්‍යග් දෘෂ්ටිය යන දෙපසම ගත්තවුන්ය. ‘කේරාටිකා’ යනු වංචනිකයන් හෙවත් ශඨයන්ය.

ဗြာဟ္မဏပညတ္တိဝဏ္ဏနာ

බ්‍රාහ්මණ පඤ්ඤත්ති වර්ණනාව

၃၀၉. ဝိဃာတန္တိ စိတ္တဒုက္ခံ.

309. ‘විඝාතය’ යනු චිත්ත දුක්ඛයයි.

၃၁၁-၃. သုဇန္တိ ဟောမဒဗ္ဗိံ ပဂ္ဂဏှန္တေသူတိ ဇုဟနတ္ထံ ဂဏှနကေသု, ဣရုဗ္ဗိဇ္ဇေသူတိ အတ္ထော. ပဌမော ဝါတိ တတ္ထ သန္နိပတိတေသု ယဇနကိရိယာယံ သဗ္ဗပဓာနော ဝါ. ဒုတိယော ဝါတိ တဒနန္တရော ဝါ. ‘‘သုဇ’’န္တိ ကရဏေ ဧတံ ဥပယောဂဝစနန္တိ အာဟ ‘‘သုဇာယာ’’တိ. အဂ္ဂိဟုတ္တပမုခတာယ ယညဿ ယညေ ဒိယျမာနံ သုဇာမုခေန ဒီယတီတိ အာဟ ‘‘သုဇာယ ဒိယျမာန’’န္တိ. ပေါရာဏာတိ အဋ္ဌကထာစရိယာ. ဝိသေသတောတိ ဝိဇ္ဇာစရဏဝိသေသတော, န ဗြာဟ္မဏေဟိ ဣစ္ဆိတဝိဇ္ဇာစရဏမတ္တတော. ဥတ္တမဗြာဟ္မဏဿာတိ အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျတာယ ဥက္ကဋ္ဌဗြာဟ္မဏဿ. ဗြာဟ္မဏသမယန္တိ ဗြာဟ္မဏသိဒ္ဓန္တံ. မာ ဘိန္ဒိ မာ ဝိနာသေသိ.

311-3. ‘සුජං’ යනු හෝම දරණ හැන්ද (දබ්බිය) ඔසවන විට, එනම් පූජා කිරීම සඳහා එය ගන්නා විට යන්නයි. ‘ඉරුබ්බිජ්ජේසූ’ යනු ද එහි අර්ථයයි. ‘පඨමෝ වා’ යනු එහි රැස්ව සිටින්නන් අතර යාග කර්මයේදී ප්‍රධානියා හෝ වේ. ‘දුතියෝ වා’ යනු ඔහුට පසුව සිටින්නා හෝ වේ. ‘සුජං’ යන්න මෙහි කරණ අර්ථයේ ද්විතීයා විභක්තියක් ලෙස ගෙන ‘සුජායා’ (හැන්දෙන්) යැයි පවසන ලදී. අග්නිහෝත්‍රය මුල් කරගත් යාගයේදී, යාගය සඳහා දෙනු ලබන දේ හැන්දෙන් (සුජා මුඛයෙන්) දෙන බැවින් ‘සුජාය දිය්‍යමානං’ යැයි පවසන ලදී. ‘පෝරාණා’ යනු අටුවාචාරීන් වහන්සේලාය. ‘විසෙසතෝ’ යනු විද්‍යා චරණ විශේෂත්වය නිසා මිස, බ්‍රාහ්මණයන් අපේක්ෂා කරන මාත්‍ර මාත්‍ර විද්‍යා චරණ නිසා නොවේ. ‘උත්තමබ්‍රාහ්මණස්ස’ යනු අනුත්තර දක්ෂිණෙය්‍ය භාවය නිසා උසස් වූ බ්‍රාහ්මණයා හෙවත් බුදුරජාණන් වහන්සේටයි. ‘බ්‍රාහ්මණසමං’ යනු බ්‍රාහ්මණ සිද්ධාන්තයයි. ‘මා භින්දි’ යනු විනාශ නොකරන්න යන්නයි.

၃၁၆. သမသမောတိ [Pg.319] သမောယေဝ ဟုတွာ သမော. ဟီနောပမဝသေနပိ သမတာ ဝုစ္စတီတိ တံ နိဝတ္တေန္တော ‘‘ဌပေတွာ ဧကဒေသသမတ္တ’’န္တိအာဒိမာဟ. ကုလကောဋိပရိဒီပနန္တိ ကုလအာဒိပရိဒီပနံ အထာပိ သိယာတိ အထာပိ တုမှာကံ ဧဝံ ပရိဝိတက္ကော သိယာ. ဗြာဟ္မဏဘာဝံ သာဓေတိ ဝဏ္ဏော. မန္တဇာတီသုပိ ဧသေဝ နယော. သီလမေဝ သာဓေဿတိ ဗြာဟ္မဏဘာဝံ. ကသ္မာတိ စေ? အာဟ ‘‘တသ္မိဉှိဿာ’’တိအာဒိ. သမ္မောဟမတ္တံ ဝဏ္ဏာဒယောတိ ဝဏ္ဏမန္တဇာတိယော ဟိ ဗြာဟ္မဏဘာဝဿ အင်္ဂန္တိ သမ္မောဟမတ္တမေတံ အသမဝေက္ခိတာဘိမာနဘာဝတော.

316. ‘සමසමෝ’ යනු එක හා සමානම වී සමාන වීමයි. හීන උපමා මගින් ද සමාන බව කියන බැවින් එය වළක්වමින් ‘ඨපෙත්වා ඒකදේසසමත්තං’ යනාදිය පවසන ලදී. කුල කෝටි පරිදීපනය යනු කුලාදිය විස්තර කිරීමයි. ‘අථාපි සියා’ යනු ඉදින් තොපට මෙබඳු කල්පනාවක් ඇති වුවහොත් යන්නයි. රූපය (වර්ණය) බ්‍රාහ්මණ භාවය සාධනය කරයි. මන්ත්‍ර හා ජාතිය සම්බන්ධයෙන් ද මෙය එසේමය. ‘සීලයම බ්‍රාහ්මණ භාවය සාධනය කරනු ඇත’. ඒ මන්ද? ඒ පිළිබඳව ‘තස්මිඤ්හිස්සා’ යනාදිය වදාරන ලදී. වර්ණ ආදිය හුදු මුළාවකි. වර්ණය, මන්ත්‍ර සහ ජාතිය බ්‍රාහ්මණ භාවයේ අංග ලෙස සැලකීම නිවැරදිව විමසා නොබලා ඇති කරගන්නා වූ අභිමානය නිසා හටගන්නා වූ හුදු මුළාවකි.

သီလပညာကထာဝဏ္ဏနာ

සීලපඤ්ඤා කථා වර්ණනාව

၃၁၇. ကထိတော ဗြာဟ္မဏေန ပဉှောတိ ‘‘သီလဝါ စ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဒွိန္နမေဝ အင်္ဂါနံ ဝသေန ယထာပုစ္ဆိတော ပဉှော ယာထာဝတော ဝိဿဇ္ဇိတော ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ယထာဝိဿဇ္ဇိတေ အတ္ထေ. တဿာတိ သောဏဒဏ္ဍဿ. သီလပရိသုဒ္ဓါတိ သီလသမ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗသော သုဒ္ဓါ အနုပက္ကိလိဋ္ဌာ. ကုတော ဒုဿီလေ ပညာ အသမာဟိတတ္တာ တဿ. ဇဠေ ဧဠမူဂေ ကုတော သီလန္တိ ဇဠေ ဧဠမူဂေ ဒုပ္ပညေ ကုတော သီလံ သီလဝိဘာဂဿ, သီလပရိသောဓနူပါယဿ စ အဇာနနတော. ပကဋ္ဌံ ဥက္ကဋ္ဌံ ဉာဏံ ပညာဏန္တိ, ပါကတိကံ ဉာဏံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘ပညာဏ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ တယိဒံ ပကာရေဟိ ဇာနနတော ပညာဝါတိ အာဟ ‘‘ပညာဏန္တိ ပညာ ယေဝါ’’တိ.

317. බ්‍රාහ්මණයා විසින් පවසන ලද ප්‍රශ්නය නම් ‘සීලවන්තයෙක් ද වේ’ යනාදී වශයෙන් අංග දෙකක් පදනම් කරගෙන විමසන ලද ප්‍රශ්නයයි. එය මෙහි යථා පරිදි විසඳන ලදී. ‘තස්ස’ යනු ඒ සෝණදණ්ඩ බ්‍රාහ්මණයාගේ යන්නයි. ‘සීලපරිසුද්ධා’ යනු සීල සම්පත්තියෙන් සර්වාකාරයෙන් පිරිසිදු වූ, කෙලෙස් රහිත වූ යන්නයි. දුශ්ශීලයාට ප්‍රඥාවක් කොයින් ද? මන්දයත් ඔහුගේ සිත සමාහිත නොවන බැවිනි. අඥාන මෝඩයාට සීලයක් කොයින් ද? සීලයේ විභාගය හෝ සීලය පිරිසිදු කරන උපාය නොදන්නා බැවින් මෝඩයාට සීලයක් නැත. ‘පඤ්ඤාණං’ යනු උසස් වූ ඥානය හෙවත් ප්‍රඥාවයි. සාමාන්‍ය ඥානය බැහැර කිරීමට ‘පඤ්ඤාණං’ යැයි පවසන ලදී. එය විවිධ ආකාරයෙන් දන්නා බැවින් ප්‍රඥාවම වේ. එබැවින් ‘පඤ්ඤාණන්ති පඤ්ඤා යේවා’ යි පවසන ලදී.

သီလေနဓောတာတိ သမာဓိပဒဋ္ဌာနေန သီလေန သကလသံကိလေသမလဝိသုဒ္ဓိယာ ဓောတာ ဝိသုဒ္ဓါ, တေနာဟ ‘‘ကထံ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဓောဝတီတိ သုဇ္ဈတိ. မဟာသဋ္ဌိဝဿတ္ထေရော ဝိယာတိ သဋ္ဌိဝဿမဟာထေရော ဝိယ. ဝေဒနာပရိဂ္ဂဟမတ္တမ္ပီတိ ဧတ္ထ ဝေဒနာပရိဂ္ဂဟော နာမ ယထာဥပ္ပန္နံ ဝေဒနံ သဘာဝရသတော ဥပဓာရေတွာ ‘‘အယံ ဝေဒနာ ဖဿံ ပဋိစ္စ, သော ဖဿော အနိစ္စော ဒုက္ခော ဝိပရိဏာမဓမ္မော’’တိ လက္ခဏတ္တယံ အာရောပေတွာ ပဝတ္တိတဝိပဿနာ. ဧဝံ ဝိပဿန္တေန ‘‘သုခေန သက္ကာ သာ ဝေဒနာ အဓိဝါသေတုံ ‘‘ဝေဒနာ ဧဝ ဝေဒိယတီ’’တိ. ဝေဒနံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာတိ ယထာဥပ္ပန္နံ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ အနနုဝတ္တိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ဝီထိံ ပဋိပန္နာယ ဝိပဿနာယ တံ ဝိနောဒေတွာ. သံသုမာရပတိတေနာတိ ကုမ္ဘီလေန ဝိယ ဘူမိယံ [Pg.320] ဥရေန နိပဇ္ဇနေန. ပညာယ သီလံ ဓောဝိတွာတိ အခဏ္ဍာဒိဘာဝါပါဒနေန သီလံ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနေသု ပညာယ သုဝိသောဓိတံ ကတွာ.

‘සීලෙන ධොතා’ යනු සමාධියට ආසන්න හේතුව වූ සීලය මගින් සියලු කෙලෙස් මල පිරිසිදු කිරීමෙන් සෝදා හරින ලද හෙවත් පිරිසිදු වූ යන අර්ථයයි. ඒ නිසාම ‘කථං පන’ (කෙසේ නම්) යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘ධොවති’ යනු පිරිසිදු වේ යන අර්ථයයි. ‘මහාසට්ඨිවස්සත්ථෙරො විය’ යනු හැට වසක් වූ මහා තෙරණුවන් මෙන් ය. ‘වේදනා පරිග්‍රහ මාත්‍රයක් වුවද’ යන්නෙහි වේදනා පරිග්‍රහය නම්, හටගත් වේදනාව එහි ස්වභාව රසය අනුව මෙනෙහි කොට, ‘මෙම වේදනාව ස්පර්ශය නිසා ඇති විය, එම ස්පර්ශය අනිත්‍යය, දුක්ඛය, විපරිණාම ධර්මය’ යනුවෙන් ලක්ෂණ තුනට නංවා පවත්වන ලද විපස්සනාවයි. මෙසේ විදර්ශනා වඩන්නා විසින් ‘වේදනාව සැප සේ විඳින්නට හැකිය, වේදනාවම විඳිනු ලැබේ’ යනුවෙන් දත යුතුය. ‘වේදනාව යටපත් කොට’ යනු හටගත් දුක් වේදනාව අනුව නොගොස් විදර්ශනාව ආරම්භ කොට, වීථි පටිපන්න වූ (මාර්ගයට පිළිපන්) විදර්ශනාවෙන් එය දුරු කොට යන්නයි. ‘සංසුමාරපතිතෙන’ යනු කිඹුලකු මෙන් බිම උරසින් වැතිරීමෙනි. ‘ප්‍රඥාවෙන් සීලය සෝදා’ යනු අඛණ්ඩ බව ආදිය ඇති කිරීමෙන් සීලය ආදියෙහිත් මැදයෙහිත් කෙළවරෙහිත් ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් පිරිසිදු කිරීමයි.

၃၁၈. ‘‘ကသ္မာ အာဟာ’’တိ ဥပရိဒေသနာယ ကာရဏံ ပုစ္ဆတိ. လဇ္ဇာ နာမ ‘‘သီလဿ ဇာတိယာ စ ဂုဏဒေါသပကာသနေန သမဏေန ဂေါတမေန ပုစ္ဆိတပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေသီ’’တိ ပရိသာယ ပညာတတာ. ဧတ္တကပရမာတိ ဧတ္တကဥက္ကံသကောဋိကာ ပဉ္စ သီလာနိ, ဝေဒတ္တယဝိဘာဝနံ ပညဉ္စ လက္ခဏာဒိတော နိဒ္ဓါရေတွာ ဇာနနံ နတ္ထိ, ကေဝလံ တတ္ထ ဝစီပရမာ မယန္တိ ဒဿေတီတိ အာဟ ‘‘သီလပညာဏန္တိ ဝစနမေဝ ပရမံ အမှာက’’န္တိ. ‘‘အယံ ပန ဝိသေသော’’တိ ဣဒံ နိယျာတနာပေက္ခံ သီလနိဒ္ဒေသေ, တေနာဟ ‘‘သီလမိစ္စေဝ နိယျာတိတ’’န္တိ. သာမညဖလေ ပန ‘‘သာမညဖလ’’ မိစ္စေဝ နိယျာတိတံ, ပညာနိဒ္ဒေသေ ပန ဈာနပညံ အဓိဋ္ဌာနံ ကတွာ ဝိပဿနာပညာဝသေနေဝ ပညာနိယျာတနံ ကတံ, တေနာဟ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနာဒီနီ’’တိ.

318. ‘කුමක් හෙයින් කීවේද’ යන්නෙන් මතු දේශනාවට හේතුව විමසයි. ලජ්ජාව නම් ‘ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ප්‍රශ්නයට සීලයෙහි හා ජාතියෙහි ගුණ දොස් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පිළිතුරු දුන්නේය’ යනුවෙන් පිරිස අතර ප්‍රකට වීමයි. ‘මෙතෙක් පරම වූ’ යනු පඤ්ච සීලය, වේද තුන පැහැදිලි කිරීම සහ ප්‍රඥාව ලක්ෂණාදියෙන් වෙන් කොට දැන ගැනීම මෙතෙක් උසස් කොට ඇත්තේය, එයින් එහා දැනුමක් නැත, හුදෙක් එහි වචනයට පමණක් සීමා වූවන් බව දැක්වීමට ‘සීලප්‍රඥාව යනු වචනයම අපට පරම වේ’ යැයි පැවසූහ. ‘මෙය වනාහි විශේෂයකි’ යනු සීල නිර්දේශයෙහි පවරා දීම අපේක්ෂා කළ දෙයකි. එබැවින් ‘සීලයම පවරා දෙන ලදී’ යැයි පැවසූහ. සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයෙහි ‘සාමඤ්ඤඵලයම’ පවරා දෙන ලදී. ප්‍රඥා නිර්දේශයෙහි ධ්‍යාන ප්‍රඥාව පදනම් කොට ගෙන විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන්ම ප්‍රඥාව පවරා දීම සිදු කළ බැවින් ‘ප්‍රථමධ්‍යානාදිය’ යනාදිය පැවසූහ.

သောဏဒဏ္ဍဥပါသကတ္တပဋိဝေဒနာကထာဝဏ္ဏနာ

සෝණදණ්ඩ උපාසක භාවය ප්‍රතිවේධ කිරීම පිළිබඳ කතාවේ විස්තරයයි.

၃၂၁-၂. နတ္တာတိ ပုတ္တပုတ္တော. အဂါရဝံ နာမ နတ္ထိ, န စာယံ ဘဂဝတိ အဂါရဝေန ‘‘အဟဉ္စေဝ ခေါ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ, အထ ခေါ အတ္တလာဘပရိဟာနိဘယေန. အယဉှိ ယထာ တထာ အတ္တနော မဟာဇနဿ သမ္ဘာဝနံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကောဟညေန ပရေ ဝိမှာပေတွာ လာဘုပ္ပာဒံ နိဇိဂိသန္တော ဝိစရတိ, တသ္မာ တထာ အဝေါစ, တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ ကိရာ’’တိအာဒိ.

321-2. ‘නත්තා’ යනු පුත්‍රයාගේ පුත්‍රයා (මුනුබුරා) වේ. අගෞරවයක් නම් නැත, ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරවයකින් ‘ඉදින් මමම...’ යනාදිය පැවසූවා නොවේ, එහෙත් තමාගේ ලාභ සත්කාර පිරිහේය යන බියෙනි. මොහු කෙසේ හෝ වේවා මහජනයා අතර තමා පිළිබඳ ගෞරවයක් ඇති කොට, කපටිකමින් අන්‍යයන් පුදුමයට පත් කරමින් ලාභය ලැබීමට කැමැත්තෙන් හැසිරෙයි. එබැවින් එසේ පැවසීය. ඒ නිසා ‘මොහු විසින්ලු’ යනාදිය පවසන ලදී.

တင်္ခဏာနုရူပါယာတိ ယာဒိသီ တဒါ တဿ အဇ္ဈာသယပ္ပဝတ္တိ, တဒနုရူပါယာတိ အတ္ထော. တဿ တဒါ တာဒိသဿ ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿိတဿ ဉာဏဿ ပရိပါကဿ အဘာဝတော ကေဝလံ အဗ္ဘုဒယနိဿိတော ဧဝ အတ္ထော ဒဿိတောတိ အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကမတ္ထံ သန္ဒဿေတွာ’’တိ, ပစ္စက္ခတော ဝိဘာဝေတွာတိ အတ္ထော. ကုသလေ ဓမ္မေတိ တေဘူမကေ ကုသလေ ဓမ္မေ, ‘‘စတုဘူမကေ’’တိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ, တေနေဝါဟ ‘‘အာယတိံ နိဗ္ဗာနတ္ထာယ ဝါသနာဘာဂိယာ ဝါ’’တိ. တတ္ထာတိ ကုသလဓမ္မေ ယထာ သမာဒပိတေ. နန္တိ ဗြာဟ္မဏံ သမုတ္တေဇေတွာတိ သမ္မဒေဝ ဥပရူပရိ နိသာနေတွာ ပုညကိရိယာယ တိက္ခဝိသဒဘာဝံ အာပါဒေတွာ. တံ ပန အတ္ထတော တတ္ထ ဥဿာဟဇနနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သဥဿာဟံ ကတွာ’’တိ[Pg.321]. ဧဝံ ပုညကိရိယာယ သဥဿာဟတာ, ဧဝရူပံ ဂုဏသမင်္ဂိတာ စ နိယမတော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ အတ္ထသမ္ပာဒနီတိ ဧဝံ သဥဿာဟတာယ, အညေဟိ စ တသ္မိံ ဝိဇ္ဇမာနဂုဏေဟိ သမ္ပဟံသေတွာ သမ္မဒေဝ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌဘာဝံ အာပါဒေတွာ.

‘එම මොහොතට අනුරූපව’ යනු එකල ඔහුගේ අදහසෙහි පැවැත්ම යම්බඳු ද, ඊට අනුරූපව යන්නයි. එකල ඔහු තුළ එවැනි වූ නිර්වාණය ඇසුරු කළ ඥාන පරිපාකයක් නොතිබූ බැවින්, හුදෙක් ලෞකික දියුණුව ඇසුරු කළ අර්ථයම පෙන්වන ලද්දේය යන අදහසින් ‘දිට්ඨධම්මික හා සම්පරායික අර්ථය පෙන්වා දී’ යැයි පැවසූහ. එය ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස විස්තර කිරීම යනු අර්ථයයි. ‘කුසල් දහම්හි’ යනු තෙභූමක කුසල් දහම්හි ය. ‘සිවු භූමියෙහි’ යැයි පැවසීම ද සුදුසුමය. එබැවින් ‘මතු නිවන සඳහා හෝ වාසනා භාගිය දහම්’ යැයි පැවසූහ. ‘එහි’ යනු සමාදන් කරවන ලද කුසල් දහම්හි ය. ‘මොහු (බ්‍රාහ්මණයා) උනන්දු කරවා’ යනු මැනවින් නැවත නැවතත් අස්වා, පින්කම් කිරීමෙහි තියුණු හා පැහැදිලි බවක් ඇති කරවා යන්නයි. එය අර්ථය වශයෙන් එහි උත්සාහය ජනනය කිරීමක් වන බැවින් ‘උත්සාහවත් කරවා’ යැයි පැවසූහ. මෙසේ පින්කම් කිරීමෙහි උත්සාහවත් බවත්, මෙබඳු ගුණාංගයන්ගෙන් යුක්ත වීමත් නියත වශයෙන්ම මෙලොව අර්ථය සාදා දෙන්නක් වන බැවින්, එබඳු උත්සාහවත් භාවයෙන් ද, ඔහු තුළ පවතින අනෙකුත් ගුණධර්මයන්ගෙන් ද සතුටට පත් කරවා මැනවින් ප්‍රබෝධයට හා ප්‍රීතියට පත් කරවා යන්නයි.

ယဒိ ဘဂဝါ ဓမ္မရတနဝဿံ ဝဿိ, အထ ကသ္မာ သော ဝိသေသံ နာဓိဂစ္ဆတီတိ အာဟ ‘‘ဗြာဟ္မဏော ပနာ’’တိအာဒိ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဘဂဝါ တဿ တထာ ဓမ္မရတနဝဿံ ဝဿီတိ အာဟ ‘‘ကေဝလမဿာ’’တိအာဒိ. န ဟိ ဘဂဝတော နိရတ္ထကာ ဒေသနာ ဟောတီတိ.

ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්ම රත්න වර්ෂාව වැස්සවූයේ නම්, ඔහු කුමක් හෙයින් විශේෂයක් (මාර්ගඵල) අධිගමනය නොකළේ දැයි විමසා ‘බ්‍රාහ්මණයා වනාහි’ යනාදිය පැවසූහ. ඉදින් එසේ නම් කුමක් හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට එලෙස ධර්ම රත්න වර්ෂාව වැස්සවූයේ දැයි විමසා ‘හුදෙක් ඔහුට’ යනාදිය පැවසූහ. මන්දයත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව කිසිවිටෙකත් නිරර්ථක නොවන බැවිනි.

သောဏဒဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ.

සෝණදණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව (සැඟවුණු අරුත් පැහැදිලි කිරීම) නිමාවිය.

၅. ကူဋဒန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. කූටදන්ත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၂၃. ပုရိမသုတ္တဒွယေတိ [Pg.322] အမ္ဗဋ္ဌသောဏဒဏ္ဍသုတ္တဒွယေ. ဝုတ္တနယမေဝါတိ ယံ တတ္ထ အာဂတသဒိသံ ဣဓာဂတံ တံ အတ္ထဝဏ္ဏနတော ဝုတ္တနယမေဝ, တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ‘‘တရုဏော အမ္ဗရုက္ခော အမ္ဗလဋ္ဌိကာ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂) ဗြဟ္မဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အမ္ဗလဋ္ဌိကာ ဗြဟ္မဇာလေ ဝုတ္တသဒိသာဝါ’’တိ.

323. ‘පෙර සූත්‍ර දෙකෙහි’ යනු අම්බට්ඨ හා සෝණදණ්ඩ යන සූත්‍ර දෙකෙහි ය. ‘වදාළ ක්‍රමයටම’ යනු එහි පැමිණි අයුරින්ම මෙහි ද පැමිණි දේ අර්ථ වර්ණනාව අනුව වදාළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය යන අර්ථයයි. ‘ළපටි අඹ ගස අම්බලට්ඨිකාවයි’ යන්න බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි පැවසූ බැවින් ‘අම්බලට්ඨිකාව බ්‍රහ්මජාලයෙහි පැවසූ දේ හා සමාන වේ’ යැයි පැවසූහ.

ယညာဝါဋံ သမ္ပာဒေတွာ မဟာယညံ ဥဒ္ဒိဿ သဝိညာဏကာနိ, အဝိညာဏကာနိ စ ယညူပကရဏာနိ ဥပဋ္ဌပိတာနီတိ ဝုတ္တံ ပါဠိယံ ‘‘မဟာယညော ဥပက္ခဋော’’တိ, တံ ဥပက္ခရဏံ တေသံ တထာသဇ္ဇနန္တိ အာဟ ‘‘ဥပက္ခဋောတိ သဇ္ဇိတော’’တိ. ဝစ္ဆတရသတာနီတိ ယုဝဘာဝပ္ပတ္တာနိ ဗလဝဝစ္ဆသတာနိ, တေ ပန ဝစ္ဆာ ဧဝ ဟောန္တိ, န ဒမ္မာ ဗလိဗဒ္ဒါ စာတိ အာဟ ‘‘ဝစ္ဆသတာနီ’’တိ. ဧတေတိ ဥသဘာဒယော ဥရဗ္ဘပရိယောသာနာ. အနေကေသန္တိ အနေကဇာတိကာနံ. သင်္ချာဝသေန အနေကတာ သတ္တသတဂ္ဂဟဏေနေဝ ပရိစ္ဆိန္နာ. မိဂပက္ခီနန္တိ မဟိံသရုရုပသဒကုရုင်္ဂဂေါကဏ္ဏမိဂါနဉ္စေဝ မောရကပိဉ္ဇရတိတ္တိရကပေါတာဒိပက္ခီနဉ္စ.

යාගාවාටය (යාග ශාලාව) පිළියෙළ කොට මහා යාගය උදෙසා සප්‍රාණික හා අප්‍රාණික යාග උපකරණ සූදානම් කරන ලද බව පාලියෙහි ‘මහායාගය පිළියෙළ කරන ලදී’ (මහායඤ්ඤො උපක්ඛටො) යනුවෙන් සඳහන් වේ. එම පිළියෙළ කිරීම ඔවුන් එසේ සූදානම් කිරීම බව දැක්වීමට ‘උපක්ඛටො යනු සජ්ජිතො’ යැයි පැවසූහ. ‘වච්ඡතරසතානි’ යනු තරුණ බවට පත් වූ ශක්තිමත් වසු පැටවුන් සිය ගණනකි. ඔවුන් වසු පැටවුන්ම මිස හික්මවන ලද ගොනුන් නොවන බැවින් ‘වසු පැටවුන් සිය ගණනක්’ යැයි පැවසූහ. ‘මොවුන්’ යනු වෘෂභයන්ගේ සිට බැටළුවන් දක්වා වූ සතුන් ය. ‘අනේකවිධ වූ’ යනු විවිධ ජාතීන්ට අයත් වූවන් ය. සංඛ්‍යාව වශයෙන් අනේකත්වය ‘හත් සියයක් බැගින්’ ගැනීමෙන්ම තීරණය වේ. ‘මෘග පක්ෂීන්ගේ’ යනු මීහරකුන්, රුරු මුවන්, පසද මුවන්, කුරුංග මුවන්, ගෝකර්ණ මුවන් සහ මයුර, කොබෙයි, තිත්තීර, පරෙවි ආදී පක්ෂීන්ගේ ද යන්නයි.

၃၂၈. ယညသင်္ခါတဿ ပုညဿ ယော သံကိလေသော, တဿ နိဝါရဏတော နိသေဓနတော ဝိဓာ ဝုစ္စန္တိ ဝိပ္ပဋိသာရဝိနောဒနာ. တတော ဧဝ တာ တံ ပုညာဘိသန္ဒံ အဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဌပေန္တီတိ ‘‘ဌပနာ’’တိ ဝုတ္တာ. တာသံ ပန ယညဿ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနဝသေန တီသု ကာလေသု ပဝတ္တိယာ ယညော တိဋ္ဌပနောတိ အာဟ ‘‘တိဋ္ဌပနန္တိ အတ္ထော’’တိ. ပရိက္ခရောန္တိ အဘိသင်္ခရောန္တီတိ ပရိက္ခာရာ, ပရိဝါရာတိ ဝုတ္တံ. ‘‘သောဠသပရိက္ခာရန္တိ သောဠသပရိဝါရ’’န္တိ.

328. යාගය යැයි කියනු ලබන පින්කමෙහි යම් කෙලෙසීමක් වේ ද, එය වැළැක්වීමෙන් හෙවත් තහනම් කිරීමෙන් ‘විධි’ යනු පසුතැවීම් (විප්පටිසාර) දුරු කිරීමයි. එබැවින්ම ඒවා එම පින් ගඟ නොසිඳී පවත්වා ගන්නා බැවින් ‘තැබීම’ (ඨපනා) යැයි කියනු ලැබේ. යාගයෙහි ආරම්භය, මැද සහ අවසානය යන කාල තුනෙහිම පැවතීමෙන් යාගය පිහිටුවන බැවින් ‘පිහිටුවීම යන අර්ථයයි’ පවසන ලදී. සකස් කරන්නා වූ බැවින් ‘පරික්ඛාර’ නම් වේ, එය පිරිවර යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘දහසය පිරිකර’ යනු ‘දහසය පිරිවර’ යන්නයි.

မဟာဝိဇိတရာဇယညကထာဝဏ္ဏနာ

මහා විජිත රජුගේ යාගය පිළිබඳ කථාවේ විස්තරයයි.

၃၃၆. ပုဗ္ဗစရိတန္တိ အတ္တနော ပုရိမဇာတိသမ္ဘူတံ ဗောဓိသမ္ဘာရဘူတံ ပုညစရိယံ. တထာ ဟိဿ အနုဂါမိနောဝ နိဓိဿ ထာဝရော နိဓိ နိဒဿိတော. အဍ္ဎတာ နာမ ဝိဘဝသမ္ပန္နတာ, သာ တံ တံ ဥပါဒါယုပါဒါယ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ယော ကောစိ အတ္တနော သန္တကေန ဝိဘဝေန အဍ္ဎော ဟောတီ’’တိ[Pg.323]. တထာ မဟဒ္ဓနတာပီတိ တံ ဥက္ကံသဂတံ ဒဿေတုံ ‘‘မဟတာ အပရိမာဏသင်္ချေန ဓနေန သမန္နာဂတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ဝိသေသတော ကာမာ ဘောဂေါ နာမာတိ အာဟ ‘‘ပဉ္စကာမဂုဏဝသေနာ’’တိ. ပိဏ္ဍပိဏ္ဍဝသေနာတိ ဘာဇနာလင်္ကာရာဒိဝိဘာဂံ အဟုတွာ ကေဝလံ ခဏ္ဍခဏ္ဍဝသေန.

336. "පූර්ව චරිතය" යනු තමන්ගේ පෙර ජාතිවල උපන්, බෝධි සම්භාරයක් වූ පින්කම් කිරීමයි. එලෙසම ඔහු පසුපස එන නිධානය මෙන් මෙය ස්ථාවර නිධානයක් ලෙස දක්වා ඇත. "ආඪ්‍ය බව" (Aḍḍhatā) යනු වස්තු සම්පත්තියෙන් යුක්ත වීමයි. ඒ ඒ කරුණු අනුව "යමෙක් තමා සතු වස්තුවෙන් ආඪ්‍ය වෙයි" යනුවෙන් කියනු ලැබේ. "මහා ධනවත් බව" (Mahaddhanatā) යනු එය උච්චතම අවස්ථාවෙන් දැක්වීමට "මහත් වූ අප්‍රමාණ සංඛ්‍යාවක් ඇති ධනයෙන් යුක්ත වූ" යනුවෙන් පවසන ලදි. භුක්ති විඳිය යුතු බැවින්, විශේෂයෙන් පංච කාම ගුණ වශයෙන් අනුභව කිරීම "භෝග" නම් වේ. "පිණ්ඩ පිණ්ඩ වශයෙන්" යනු භාජන, ආභරණ ආදී වශයෙන් වෙන් නොකොට, කෑලි කෑලි වශයෙන් පමණක් ලැබීමයි.

မာသကာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ထာလကာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ဘာဇနာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝတ္ထသေယျာဝသထာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. သုဝဏ္ဏရဇတမဏိမုတ္တာဝေဠုရိယဝဇိရပဝါဠာနိ ‘‘သတ္တရတနာနီ’’တိ ဝဒန္တိ. သာလိဝီဟိအာဒိ ပုဗ္ဗဏ္ဏံ ပုရက္ခတံသဿဖလန္တိ ကတွာ. တဗ္ဗိပရိယာယတော မုဂ္ဂမာသာဒိ အပရဏ္ဏံ. ဒေဝသိကံ…ပေ… ဝသေနာတိ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဒါတဗ္ဗဝဍ္ဎေတဗ္ဗာဒိဝိဓိနာ ပရိဝတ္တနကဓနဓညဝသေန.

"මාසක" යනාදී මෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් තලිය (තැටි) ආදිය ද ගනු ලැබේ. "භාජන" ආදී මෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් වස්ත්‍ර, සයනය, වාසස්ථාන ආදිය ද ගනු ලැබේ. රන්, රිදී, මිණි, මුතු, වෛදූර්ය, වජ්‍ර, පබළු යන මොහු "සප්ත රත්නයෝ" යැයි කියනු ලැබේ. හැල්, වී ආදිය පෙරදිග ධාන්‍ය (පුබ්බණ්ණ) ලෙස සලකනු ලැබේ. ඊට වෙනස් වූ මුං, මෑ ආදිය අපර ධාන්‍ය (අපරණ්ණ) වේ. "දේවසිකං" (දිනපතා) යනු දිනෙන් දින පරිභෝජනය කළ යුතු, දිය යුතු, වැඩි දියුණු කළ යුතු ආදී ක්‍රමයෙන් හුවමාරු වන ධන ධාන්‍ය වශයෙනි.

ကောဋ္ဌံ ဝုစ္စတိ ဓညဿ အာဌပနဋ္ဌာနံ, ကောဋ္ဌဘူတံ အဂါရံ ကောဋ္ဌာဂါရံ တေနာဟ ‘‘ဓညေန…ပေ… ဂါရော စာ’’တိ. ဧဝံ သာရဂဗ္ဘံ ‘‘ကောသော’’တိ, ဓညဿ အာဌပနဋ္ဌာနဉ္စ ‘‘ကောဋ္ဌာဂါရ’’န္တိ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တတော အညထာ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယထာ အသိနော တိက္ခဘာဝပရိဟာရတော ပရိစ္ဆဒေါ ‘‘ကောသော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ရညော တိက္ခဘာဝပရိဟရဏတ္တာ စတုရင်္ဂိနီ သေနာ ‘‘ကောသော’’တိ အာဟ ‘‘စတုဗ္ဗိဓော ကောသော ဟတ္ထီ အဿာ ရထာ ပတ္တီ’’တိ. ‘‘ဝတ္ထကောဋ္ဌာဂါရဂ္ဂဟဏေနေဝ သဗ္ဗဿာပိ ဘဏ္ဍဋ္ဌပနဋ္ဌာနဿ ဂဟိတတ္တာ တိဝိဓံ ကောဋ္ဌာဂါရန္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣဒံ ဧဝံ ဗဟု’’န္တိအာဒိ ရာဇာ တမတ္ထံ ဇာနန္တောဝ ဘဏ္ဍာဂါရိကေန ကထာပေတွာ ပရိသာယ နိဿဒ္ဒဘာဝါပါဒနတ္ထဉ္စ အာဟ ဧဝံ မေ ပကတိက္ခောဘော န ဘဝိဿတီတိ.

"කොට්ඨ" යනු ධාන්‍ය තැන්පත් කරන ස්ථානයයි. ගබඩාවක් වූ නිවස "කොට්ඨාගාරය" නම් වේ. එබැවින් "ධාන්‍යයෙන් පිරි... ගබඩාව" යයි පවසන ලදි. එලෙසම හරය (සාරය) තැන්පත් කර ඇති තැන "කෝෂය" ද, ධාන්‍ය තැන්පත් කරන ස්ථානය "කොට්ඨාගාරය" ද ලෙස පෙන්වා දී, දැන් ඊට අන්‍ය වූ අර්ථයක් දැක්වීමට "අථ වා" (නොහොත්) යනාදිය පවසන ලදි. එහි කඩුවක තියුණු බව ආරක්ෂා කරන ආවරණය "කෝෂය" යයි කියනු ලබන්නා සේම, රජුගේ රාජ තේජස ආරක්ෂා කරන හෙයින් ඇතුන්, අසුන්, රියන්, පාබල යන සිවුරඟ සේනාව "කෝෂය" යයි කියන ලදි. වස්ත්‍ර ගබඩාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන්ම සියලු භාණ්ඩ තැන්පත් කරන ස්ථාන ඇතුළත් වන හෙයින් ත්‍රිවිධ කොට්ඨාගාරයක් ගැන පවසන ලදි. "මෙය මෙතරම් බොහෝය" යනාදිය රජතුමා එම කරුණ දැන දැනම භාණ්ඩාගාරිකයා ලවා කියවූයේ පිරිස නිශ්ශබ්ද කරවීමටත්, මගේ සාමාන්‍ය තත්ත්වයට කැළඹීමක් නොවනු ඇතැයි යන අදහසිනුත්ය.

၃၃၇-၈. ဗြာဟ္မဏော စိန္တေသိ ဇနပဒဿ အနုပဒ္ဒဝတ္ထဉ္စေဝ ယညဿ စ စိရာနုပဝတ္တနတ္ထဉ္စ, တေနာဟ ‘‘အယံ ရာဇာ’’တိအာဒိ.

337-8. බ්‍රාහ්මණයා ජනපදයට පීඩාවක් නොවීම සඳහාත්, යාගය දීර්ඝ කාලයක් පැවතීම සඳහාත් කල්පනා කළේය. එබැවින් "මේ රජතුමා" යනාදිය පවසන ලදි.

သတ္တာနံ ဟိတဿ သုခဿ စ ဝိဒူသနတော အဟိတဿ ဒုက္ခဿ စ အာဝဟနတော စောရာ ဧဝ ကဏ္ဋကာ, တေဟိ စောရကဏ္ဋကေဟိ. ယထာ ဂါမဝါသီနံ ဃာတာ ဂါမဃာတာ, ဧဝံ ပန္ထိကာနံ ဒုဟနာ ဝိဗာဓနာ ပန္ထဒုဟနာ. အဓမ္မကာရီတိ ဓမ္မတော အပေတဿ အယုတ္တဿ ကရဏသီလော, အတ္တနော ဝိဇိတေ ဇနပဒါဒီနံ တတော အနတ္ထတော တာယနေန ခတ္တိယော [Pg.324] ယော ခတ္တဓမ္မော, တဿ ဝါ အကရဏသီလောတိ အတ္ထော. ဒဿဝေါ ဧဝ ခီလသဒိသတ္တာ ဒဿုခီလံ. ယထာ ဟိ ခေတ္တေ ခီလံ ကသနာဒီနံ သုခပ္ပဝတ္တိံ, မူလသန္တာနေန သဿဿ ဗုဒ္ဓိဉ္စ ဝိဗန္ဓတိ, ဧဝံ ဒဿဝေါ ရဇ္ဇေ ရာဇာဏာယ သုခပ္ပဝတ္တိံ, မူလဝိရုဠှိယာ ဇနပဒါနံ ပရိဗုဒ္ဓိဉ္စ ဝိဗန္ဓန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒဿဝေါ ဧဝ ခီလသဒိသတ္တာ ဒဿုခီလ’’န္တိ. ဝဓ-သဒ္ဒေါ ဟိံသနတ္ထောပိ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘မာရဏေန ဝါ ကောဋ္ဋနေန ဝါ’’တိ. အဒ္ဒုဗန္ဓနာဒိနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ရဇ္ဇုဗန္ဓနသင်္ခလိကဗန္ဓနာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ဇာနိယာတိ ဓနဇာနိယာ, တေနာဟ ‘‘သတံ ဂဏှထာ’’တိအာဒိ. ပဉ္စသိခမုဏ္ဍကရဏန္တိ ကာကပက္ခကရဏံ. ဂေါမယသိဉ္စနန္တိ သီသေ ဆကဏောဒကာဝသေစနံ. ကုဒဏ္ဍကဗန္ဓနန္တိ ဂဒ္ဒုလဗန္ဓနံ. ဧဝမာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ခုရမုဏ္ဍံ ကရိတွာ ဘသ္မပုဋပေါထနာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ဦဟနိဿာမီတိ ဥဒ္ဓရိဿာမိ, အပနေဿာမီတိ အတ္ထော. ဥဿဟန္တီတိ ပုဗ္ဗေ တတ္ထ ကတပရိစယတာယ ဥဿာဟံ ကာတုံ သက္ကောန္တိ. အနုပ္ပဒေတူတိ အနု အနု ပဒေတု, တေနာဟ ‘‘ဒိန္နေ အပ္ပဟောန္တေ’’တိအာဒိ. သက္ခိကရဏပဏ္ဏာရောပနာနိ ဝဍ္ဎိယာ သဟ ဝါ ဝိနာ ဝါ ပုန ဂဟေတုကာမဿ, ဣဓ ပန တံ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘သက္ခိံ အကတွာ’’တိအာဒိ, တေနာဟ ‘‘မူလစ္ဆေဇ္ဇဝသေနာ’’တိ. ပကာရတော ဘဏ္ဍာနိ အာဘရတိ သမ္ဘရတိ ပရိစယတိ ဧတေနာတိ ပါဘတံ, ဘဏ္ဍမူလံ.

සත්වයන්ගේ හිතසුව විනාශ කරන බැවින් හා අහිත පිණිස දුක පමුණුවන බැවින් සොරුන්ම කටු වැනිය, ඒ සොරුන් නමැති කටු මගිනි. ගම්වැසියන් මරන්නන් "ගාමඝාතකයන්" වන්නා සේ, මගීන් පෙළන්නන් "පන්ථදුහන" (මංකොල්ලකරුවන්) වේ. "අධර්මකාරී" යනු ධර්මයෙන් බැහැර වූ, අයහපත් දේ කරන ස්වභාවය ඇත්තායි. නැතහොත් තමාගේ විජිතයෙහි ජනපදවාසීන්ව අනතුරෙන් ආරක්ෂා කරන බැවින් යම් ක්ෂත්‍රිය ධර්මයක් ඇද්ද, එය ඉටු නොකරන ස්වභාවය ඇත්තා යන අර්ථයයි. සොරුන් යනු කීලයක් වැනි බැවින් "දස්සුඛීල" නම් වේ. කුඹුරක ඇති කීලයක් සී සෑම ආදී කටයුතු පහසුවෙන් කිරීමටත්, භෝගයේ මුල් විහිදී වැවීමටත් බාධා කරන්නා සේම, සොරුන් ද රාජ්‍යයෙහි රජ අණ පහසුවෙන් පැවැත්වීමටත්, ජනපදවාසීන්ගේ දියුණුවටත් බාධා පමුණුවති. එබැවින් "සොරුන්ම කීලයක් වැනි බැවින් දස්සුඛීල" යයි පවසන ලදි. "වධ" යන වචනය හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙහි ද වැටෙන බැවින් "මැරීමෙන් හෝ තැලීමෙන්" යයි පවසන ලදි. "අද්දුබන්ධනාදිනා" යන්නෙන් ලණු වලින් බැඳීම, විලංගු දැමීම ආදිය ද ගනු ලැබේ. "ජානි" යනු ධන හානියයි. එබැවින් "සීයක් ගන්න" යනාදිය පවසන ලදි. "පංචසිඛ මුණ්ඩකරණ" යනු හිසෙහි කෙස් වැටි පහක් ඉතිරි වන සේ සකස් කිරීමයි. "ගෝමයසිංචන" යනු හිසෙහි ගොම මිශ්‍ර ජලය ඉසීමයි. "කුදණ්ඩක බන්ධන" යනු සම් පටියකින් බැඳීමයි. "ඒවමාදීනී" යන්නෙන් දැළිපිහියෙන් හිස මුඩු කර අළු මල්ලකින් තැලීම ආදිය ද ගනු ලැබේ. "ඌහනිස්සාමි" යනු උදුරා දමන්නෙමි, පහ කරන්නෙමි යන අර්ථයයි. "උස්සහන්ති" යනු පෙර එහි පුරුදු ඇති බැවින් උත්සාහ කිරීමට සමර්ථ වෙති යන්නයි. "අනුප්පදේතු" යනු නැවත නැවත දෙත්වා යන්නයි. එබැවින් "දුන් දෙය ප්‍රමාණවත් නොවන්නේ නම්" යනාදිය පවසන ලදි. සාක්ෂි තැබීම හෝ ලේඛනගත කිරීම කරනු ලබන්නේ පොලිය සමග හෝ රහිතව නැවත ලබාගැනීමේ කැමැත්තෙන් වුවත්, මෙහිදී එය නැති බැවින් "සාක්ෂිකරුවන් නොමැතිව" යනාදිය පවසන ලදි. එබැවින් "මූලිකවම දීමක් වශයෙන්" යයි කීහ. විවිධ ආකාරයෙන් භාණ්ඩ රැස් කරන්නේ මෙයින් බැවින් "පාභත" යනු වෙළඳාම සඳහා වූ මූලධනයයි.

ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဒါတဗ္ဗဘတ္တံ ဒေဝသိကဘတ္တံ. ‘‘အနုမာသံ, အနုပေါသထ’’န္တိအာဒိနာ ဒါတဗ္ဗံ ဝေတနံ မာသိကာဒိပရိဗ္ဗယံ. တဿ တဿ ကုလာနုရူပေန ကမ္မာနုရူပေန သူရဘာဝါနုရူပေနာတိ ပစ္စေကံ အနုရူပ-သဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. သေနာပစ္စာဒိ ဌာနန္တရံ. သကကမ္မပသုတတ္တာ, အနုပဒ္ဒဝတ္တာ စ ဓနဓညာနံ ရာသိကော ရာသိကာရဘူတော. ခေမေန ဌိတာတိ အနုပဒ္ဒဝေန ပဝတ္တာ, တေနာဟ ‘‘အဘယာ’’တိ, ကုတောစိပိ ဘယရဟိတာတိ အတ္ထော.

දිනපතා දිය යුතු ආහාර "දේවසික භක්ත" නම් වේ. "මසක් පාසා, පොහෝ දිනක් පාසා" යනාදී වශයෙන් දිය යුතු වේතනය මාසික වියදම ආදියයි. ඒ ඒ පවුලට අනුරූපව, වැඩට අනුරූපව, වීරත්වයට අනුරූපව යනුවෙන් එක් එක් තැනට "අනුරූප" ශබ්දය සම්බන්ධ කළ යුතුය. සෙනෙවිරත් තනතුර ආදී තනතුරුයි. තම තමන්ගේ කටයුතුවල නිරත වීම නිසාත්, පීඩා නොමැති නිසාත් ධන ධාන්‍යයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ රැස් කරන ලද ධනය ඇත්තේ වෙයි. "ක්ෂේමව පවතී" යනු පීඩාවකින් තොරව පවතී යන්නයි. එබැවින් "අභය" යයි පවසන ලදි. එහි අර්ථය කිසිදු බියකින් තොර බවයි.

စတုပရိက္ခာရဝဏ္ဏနာ

සිවුපසය වර්ණනා කිරීම.

၃၃၉. တသ္မိံ တသ္မိံ ကိစ္စေ အနုယန္တိ အနုဝတ္တန္တီတိ အနုယန္တာ, အနုယန္တာ ဧဝ အာနုယန္တာ ယထာ ‘‘အနုဘာဝေါ ဧဝ အာနုဘာဝေါ’’တိ. အဿာတိ ရညော. တေတိ အာနုယန္တခတ္တိယာဒယော. အတ္တမနာ န ဘဝိဿန္တိ ‘‘အမှေ ဧတ္ထ ဗဟိ ကရောတီ’’တိ. နိဗန္ဓဝိပုလာဂမော ဂါမော နိဂမော, ဝိဝဍ္ဎိတမဟာအာယော [Pg.325] မဟာဂါမောတိ အတ္ထော. ဇနပဒ-သဒ္ဒေါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထော ဧဝ. ဆန္နံ ပကတီနံ ဝသေန ရညော ဟိတသုခါဘိဗုဒ္ဓိ, တဒေကဒေသာ စ အာနုယန္တာဒယောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယံ တုမှာကံ အနုဇာနနံ မမ ဘဝေယျ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’တိ.

339. ඒ ඒ කටයුතුවලදී අනුව යන්නා වූ, අනුව පවතින්නා වූ අය "අනුයන්ත" (අනුගාමිකයෝ) නම් වෙති. "අනුයන්ත" යනුම "ආනුයන්ත" වේ. "අනුභාව" යනුම "ආනුභාව" වන්නා සේය. "අස්ස" යනු රජුගේ යන්නයි. "තේ" යනු ඒ අනුගාමික ක්ෂත්‍රියයන් ආදීන්ය. "අපව මෙයින් බැහැර කරයි" සිතා ඔවුන් අසතුටට පත් නොවනු ඇත. නිතර බහුල ආදායම් ඇති ගම "නිගමය" වේ. වර්ධනය වූ මහා ආදායම් ඇති තැන "මහා ග්‍රාම" නම් වේ. "ජනපද" ශබ්දයෙහි අර්ථය කලින් පවසන ලද්දමයි. ප්‍රකෘති හය නිසා රජුගේ හිතසුව පිණිස අභිවෘද්ධිය ඇති වන අතර, අනුගාමිකයන් ආදීහු එහි කොටස්කරුවෝ වෙති. එබැවින් "ඔබ සැමගේ යම් අනුමැතියක් වේ නම්, එය මගේ දීර්ඝකාලීන හිත සුව පිණිස පවතින්නේය" යයි පවසන ලදි.

အမာ သဟ ဘဝန္တိ ကိစ္စေသူတိ အမစ္စာ, ရဇ္ဇကိစ္စဝေါသာသနကာ. တေ ပန ရညော ပိယာ, သဟပဝတ္တနကာ စ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ပိယသဟာယကာ’’တိ. ရညော ပရိသတိ ဘဝါတိ ပါရိသဇ္ဇာ, တေ ပန ကေတိ အာဟ ‘‘သေသာ အာဏတ္တိကရာ’’တိ, ယထာဝုတ္တအာနုယန္တခတ္တိယာဒီ ဟိ အဝသေသာ ရညော အာဏာကရာတိ အတ္ထော. သတိပိ ဒေယျဓမ္မေ အာနုဘာဝသမ္ပတ္တိယာ, ပရိဝါရသမ္ပတ္တိယာ စ အဘာဝေ တာဒိသံ ဒါတုံ န သက္ကာ, ဝုဍ္ဎကာလေ စ တာဒိသာနမ္ပိ ရာဇူနံ တဒုဘယံ ဟာယတေဝါတိ အာဟ ‘‘မဟလ္လကကာလေ…ပေ… န သက္ကာ’’တိ. အနုမတိယာတိ အနုဇာနနေန, ပက္ခာတိ သပက္ခာ ယညဿ အင်္ဂဘူတာ. ပရိက္ခရောန္တီတိ ပရိက္ခာရာ, သမ္ဘာရာ. ဣမေ တဿ ယညဿ အင်္ဂဘူတာ ပရိဝါရာ ဝိယ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ပရိဝါရာ ဘဝန္တီ’’တိ.

කටයුතුවලදී (රජු) සමඟ වෙසෙන බැවින් 'අමාත්‍යයෝ' (අමච්චා) නම් වෙති. ඔවුහු රාජ්‍ය කටයුතු පිළිබඳ අනුශාසනා කරන්නෝ වෙති. ඔවුහු රජුට ප්‍රිය වූ මෙන්ම එක්ව හැසිරෙන පිරිසක් වන බැවින් 'ප්‍රිය සහායකයෝ' යැයි වදාළහ. රජුගේ පිරිසෙහි (සභාවෙහි) වෙසෙන්නෝ 'පාරිසජ්ජා' නම් වෙති. ඔවුහු කවුරුන්ද යත්? 'සෙසු අණ පිළිපදින්නෝ' යැයි පැහැදිලි කළහ. මෙහි අර්ථය නම් කලින් සඳහන් කළ අනුගාමික ක්ෂත්‍රියාදීන්ට අමතරව රජුගේ අණ ඉටු කරන සෙසු පිරිසයි. දිය යුතු වස්තූන් (දෙය්‍යධර්ම) තිබුණ ද, ආනුභාව සම්පත්තිය හා පිරිවර සම්පත්තිය නොමැති විට එවැනි යාගයක් දීමට නොහැකි වේ. මහලු වියේදී එවැනි රජවරුන්ගේ පවා ඒ කරුණු දෙකම පිරිහෙන බැවින් 'මහලු කාලයේදී... දිය නොහැකිය' යැයි වදාළහ. 'අනුමතියෙන්' යනු අනුදැනුම ලබා දීමෙනි. 'පක්ෂ' යනු යාගයට සම්බන්ධ වූ පාර්ශ්වයන් ය. සකස් කරන හෙයින් 'පිරිකර' (පරික්ඛාර) නම් වේ, එනම් අවශ්‍ය කළමනා ය. මොවුන් එම යාගයේ අංගභූත වූ පිරිවරක් වැනි වන බැවින් 'පිරිවර වෙති' යැයි වදාළහ.

အဋ္ဌပရိက္ခာရဝဏ္ဏနာ

අට පිරිකර වර්ණනාව

၃၄၀. ယသသာတိ အာနုဘာဝေန, တေနာဟ ‘‘အာဏာဌပနသမတ္ထတာယာ’’တိ. သဒ္ဒဟတီတိ ‘‘ဒါတာ ဒါနဿ ဖလံ ပစ္စနုဘောတီ’’တိ ပတ္တိယာယတိ. ဒါနေ သူရောတိ ဒါနသူရော ဒေယျဓမ္မေ ဤသကမ္ပိ သင်္ဂံ အကတွာ မုတ္တစာဂေါ. သွာယမတ္ထော ကမ္မဿကတညာဏဿ တိက္ခဝိသဒဘာဝေန ဝေဒိတဗ္ဗော, တေနာဟ ‘‘န သဒ္ဓါမတ္တကေနေဝါ’’တိအာဒိ. ယဿ ဟိ ကမ္မဿကတာ ပစ္စက္ခတော ဝိယ ဥပဋ္ဌာတိ, သော ဧဝံ ဝုတ္တော. ယံ ဒါနံ ဒေတီတိ ယံ ဒေယျဓမ္မံ ပရဿ ဒေတိ. တဿ ပတိ ဟုတွာတိ တဗ္ဗိသယံ လောဘံ သုဋ္ဌု အဘိဘဝန္တော တဿ အဓိပတိ ဟုတွာ ဒေတိ အနဓိဘဝနီယတ္တာ. ‘‘န ဒါသော, န သဟာယော’’တိ ဝတွာ တဒုဘယံ အနွယတော, ဗျတိရေကတော စ ဒဿေတုံ ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒါသော ဟုတွာ ဒေတိ တဏှာယ ဒါနဿ ဒါသဗျတံ ဥပဂတတ္တာ. သဟာယော ဟုတွာ ဒေတိ တဿ ပိယဘာဝါနိဿဇ္ဇနတော. သာမီ ဟုတွာ ဒေတိ တတ္ထ တဏှာဒါသဗျတော အတ္တာနံ [Pg.326] မောစေတွာ အဘိဘုယျ ပဝတ္တနတော. သာမိပရိဘောဂသဒိသာ ဟေတဿာယံ ပဝတ္တတီတိ.

340. 'යසසින්' යනු ආනුභාවයෙනි, එබැවින් 'අණ පිහිටුවීමට ඇති හැකියාවෙන්' යැයි වදාළහ. 'ශ්‍රද්ධාව ඇති කරයි' යනු 'දන් දෙන්නා දානයේ ඵලය අනුභව කරයි' යන කර්මඵල විශ්වාසයයි. 'දානසූර' යනු දානයෙහි දක්ෂ වූ, දිය යුතු වස්තුවෙහි ස්වල්ප වූ හෝ ඇලීමක් නොමැතිව අත්හැරීමේ චේතනාවෙන් දන් දෙන තැනැත්තා ය. මේ අර්ථය කර්මස්සකතා ඥානයේ තියුණු හා පැහැදිලි බවින් දත යුතුය. එබැවින් 'ශ්‍රද්ධාව පමණකින් ම නොවේ' යනාදිය වදාළහ. යමෙකුට කර්මස්සකතාව ප්‍රත්‍යක්ෂයක් මෙන් වැටහේද, ඔහු ගැන මෙසේ කියනු ලැබේ. 'යම් දානයක් දෙයිද' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අනුන්ට පූජා කරන දිය යුතු වස්තුවයි. 'එහි ස්වාමියෙකු වී' යනු ඒ වස්තුව විෂයයෙහි ලෝභය මැනවින් මැඩපවත්වා, එයට යටත් නොවී අධිපතියෙකු වී දීමයි. 'සේවකයෙකු නොවී, යහළුවෙකු නොවී' යැයි පවසා, ඒ දෙකෙහිම පැවැත්ම හා නොපැවැත්ම දැක්වීමට 'යමෙක් වනාහි' යනාදිය වදාළහ. තෘෂ්ණාවට ගැතිව දීම 'දාසයෙකු වී දීම' නම් වේ. වස්තුව කෙරෙහි ඇති ප්‍රිය බව අත් නොහැර (එය ආරක්ෂා කරමින්) දීම 'යහළුවෙකු වී දීම' නම් වේ. තෘෂ්ණාව නැමැති දාසභාවයෙන් තමා මුදාගෙන, එය මැඩපවත්වා දීම 'ස්වාමියෙකු වී දීම' නම් වේ. මෙය ස්වාමියෙකුගේ පරිභෝජනය හා සමානව පවතී.

သမိတပါပါ သမဏာ, ဗာဟိတပါပါ ဗြာဟ္မဏာ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန, ပဗ္ဗဇ္ဇာမတ္တသမဏာ ဇာတိမတ္တဗြာဟ္မဏာ ပန ကပဏာဒိဂ္ဂဟဏေနေဝေတ္ထ ဂဟိတာတိ အဓိပ္ပာယော. ဒုဂ္ဂတာတိ ဒုက္ကရဇီဝိကံ ဥပဂတာ ကသိရဝုတ္တိကာ, တေနာဟ ‘‘ဒလိဒ္ဒမနုဿာ’’တိ. အဒ္ဓိကာတိ အဒ္ဓါနမဂ္ဂဂါမိနော. ဝဏိဗ္ဗကာတိ ဒါယကာနံ ဂုဏကိတ္တနဝသေန, ကမ္မဖလကိတ္တနမုခေန စ ယာစနကာ သေယျထာပိ နဂ္ဂစရိယာဒယော, တေနာဟ ‘‘ဣဋ္ဌံ ဒိန္န’’န္တိအာဒိ. ‘‘ပသတမတ္တ’’န္တိ ဝီဟိတဏ္ဍုလာဒိဝသေန ဝုတ္တံ, ‘‘သရာဝမတ္တ’’န္တိ ယာဂုဘတ္တာဒိဝသေန. ဩပါနံ ဝုစ္စတိ ဩဂါဟေတွာ ပါတဗ္ဗတော နဒိတဠာကာဒီနံ သဗ္ဗသာဓာရဏတိတ္ထံ ဩပါနံ ဝိယ ဘူတောတိ ဩပါနဘူတော, တေနာဟ ‘‘ဥဒပါနဘူတော’’တိအာဒိ. သုတမေဝ သုတဇာတန္တိ ဇာတ-သဒ္ဒဿ အနတ္ထန္တရဝါစကတမာဟ ယထာ ‘‘ကောသဇာတ’’န္တိ.

පාපයන් සන්සිඳවූවෝ 'ශ්‍රමණයෝ' වෙති. පාපයන් බැහැර කළෝ 'බ්‍රාහ්මණයෝ' වෙති. මෙහි උසස් අර්ථයෙන් එසේ පැවසුවද, පැවිදි වූ පමණින් ශ්‍රමණයන් වූවන් හා උපතින් බ්‍රාහ්මණයන් වූවන් මෙහි 'කපණ' (දිළිඳු) ආදී ගණයෙහි ලා ගැනේ. 'දුග්ගත' යනු දුෂ්කර ජීවිතයක් ගත කරන දිළිඳු අයයි. එබැවින් 'දිළිඳු මිනිස්සු' යැයි කීහ. 'අද්ධික' යනු මඟ ගමන් ගන්නා මගීන් ය. 'වණිබ්බක' යනු දායකයන්ගේ ගුණ වැනීමෙන් හා කර්ම ඵල වැනීමෙන් යදින්නන් ය (උදාහරණයක් ලෙස නිරුවත් වැසි වැසියන් වැනි අය). එබැවින් 'සතුටින් දෙන ලදී' යනාදිය වදාළහ. 'පසතක් පමණ' යනු වී සහල් ආදියෙනි. 'සැළියක් (සරාව) පමණ' යනු කැඳ බත් ආදියෙනි. 'ඕපාන' යනු බැස පැන් පැවසිය හැකි ගංගා තටාකාදී පොදු තොටුපළකි. එවැනි පොදු තොටුපළක් බඳු වූයේ 'ඕපානභූත' නම් වේ. එබැවින් 'ළිඳක් වැනි වූ' යනාදිය වදාළහ. ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බව (ශ්‍රැතය) ම 'ශ්‍රැතජාත' නම් වේ. මෙහි 'ජාත' ශබ්දය අර්ථයක් රහිතව 'කෝසජාත' යන්නෙහි මෙන් යෙදී ඇත.

အတီတာဒိအတ္ထစိန္တနသမတ္ထတာ နာမဿ ရညော အနုမာနဝသေန, ဣတိကတ္တဗ္ဗတာဝသေန စ ဝေဒိတဗ္ဗာ, န ဗုဒ္ဓါနံ ဝိယ တတ္ထ ပစ္စက္ခဒဿိတာယာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အတီတေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဍ္ဎတာဒယော တာဝ ယညဿ ပရိက္ခာရာ ဟောန္တု တေဟိ ဝိနာ တဿ အသိဇ္ဈနတော, သုဇာတတာ သုရူပတာ ပန ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဧတေဟိ ကိရာ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထ စ ကေစိ ‘‘ယထာ အဍ္ဎတာဒယော ယညဿ ဧကံသတော အင်္ဂါနိ, န ဧဝမဘိဇာတတာ, အဘိရူပတာ စာတိ ဒဿေတုံ ကိရသဒ္ဒဂ္ဂဟဏ’’န္တိ ဝဒန္တိ ‘‘အယံ ဒုဇ္ဇာတော’’တိအာဒိ ဝစနဿ အနေကန္တိကတံ မညမာနာ, တယိဒံ အသာရံ, သဗ္ဗသာဓာရဏဝသေန ဟေသ ယညာရမ္ဘော တတ္ထ သိယာ ကေသဉ္စိ တထာပရိဝိတက္ကောတိ တဿာပိ အဝကာသာဘာဝါဒဿနတ္ထံ တထာ ဝုတ္တတ္တာ. ကိရ-သဒ္ဒေါ ပန တဒါ ဗြာဟ္မဏေန စိန္တိတာကာရသူစနတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝမာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အယံ ဝိရူပေါ ဒလိဒ္ဒေါ အပ္ပေသက္ခော အဿဒ္ဓေါ အပ္ပဿုတော အနတ္ထညူ န မေဓာဝီ’’တိ ဧတေသံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

අතීතය ආදී අර්ථයන් සිතීමට ඇති හැකියාව රජුට ඇත්තේ අනුමාන වශයෙන් හා කටයුතු කළ යුතු ආකාරය (ඉතිකත්තබ්බතා) පිළිබඳ දැනුම අනුවය. බුදුවරුන්ට මෙන් එහි ප්‍රත්‍යක්ෂ දර්ශනයක් රජුට නොමැති බව දැක්වීමට 'අතීතයෙහි' යනාදිය වදාළහ. ධනවත් බව ආදිය යාගයේ අංගයන් (පිරිකර) වේවා, මන්ද ඒවා නොමැතිව යාගය සිදු කළ නොහැකි බැවිනි. එහෙත් උසස් උපත හා රූපවත් බව කෙසේ යාග අංග වේද යත්? 'මේවායින් වනාහි' යනාදිය වදාළහ. මෙහි ඇතැම්හු පවසනුයේ, 'ධනවත් බව ආදිය යාගයේ අංගයන් වනවා සේම උසස් උපත හා රූපවත් බව ඒකාන්තයෙන්ම අංග නොවන බව දැක්වීමට 'කිර' (වනාහි) ශබ්දය යෙදූ' බවයි. 'මොහු නරක උපතක් ඇති අයෙකි' යන වචනයෙහි අනියත බව සලකා ඔවුහු එසේ කියති. එය හරවත් නැත. මෙය පොදුවේ ආරම්භ කළ යාගයක් බැවින්, එහි යමෙකුට එවැනි සැකයක් ඇති විය හැකි බැවින්, ඒ සඳහා ඉඩක් නොමැති බව දැක්වීමට එසේ පවසා ඇත. 'කිර' ශබ්දය එකල බ්‍රාහ්මණයා සිතූ ආකාරය හැඟවීමට යෙදුණු බව දත යුතුය. 'මෙවැනි' යන්නෙන් 'මොහු විරූපී ය, දිළිඳු ය, අල්පේශාක්‍ය ය, ශ්‍රද්ධාව නැත්තෙකි, ඇසූ පිරූ තැන් නැත්තෙකි, අර්ථය නොදන්නෙකි, බුද්ධිමත් නොවේ' යන මේවායේ සංග්‍රහය දත යුතුය.

စတုပရိက္ခာရာဒိဝဏ္ဏနာ

සතර පිරිකර ආදී වර්ණනාව

၃၄၁. ‘‘သုဇံ ပဂ္ဂဏှန္တာန’’န္တိ ပုရောဟိတဿ သယမေဝ ကဋစ္ဆုဂ္ဂဟဏဇောတနေန ဧဝံ သဟတ္ထာ, သက္ကစ္စဉ္စ ဒါနေ ယုတ္တတာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ[Pg.327]. ဧဝံ ဒုဇ္ဇာတဿာတိ ဧတ္ထာပိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

341. 'සූජාව (හැන්ද) ඔසවන්නන්ගේ' යන්නෙන් පුරෝහිතයා විසින්ම හැන්ද ගැනීම ප්‍රකාශ වන බැවින්, ස්වහස්තයෙන් හා සකස් කොට දීමෙහි යෙදිය යුතු බව අදහස් කෙරේ. 'මෙසේ නරක ලෙස උපන් තැනැත්තාගේ' යන්නෙහි අර්ථය ද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၃၄၂. တိဏ္ဏံ ဌာနာနန္တိ ဒါနဿ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနဘူတာသု တီသု ဘူမီသု, အဝတ္ထာသူတိ အတ္ထော. စလန္တီတိ ကမ္ပန္တိ ပုရိမာကာရေန န တိဋ္ဌန္တိ. ကရဏတ္ထေတိ တတိယာဝိဘတ္တိအတ္ထေ. ကတ္တရိ ဟေတံ သာမိဝစနံ ကရဏီယသဒ္ဒါပေက္ခာယ. ‘‘ပစ္စာနုတာပေါ န ကတ္တဗ္ဗော’’တိ ဝတွာ တဿ အကရဏူပါယံ ဒဿေတုံ ‘‘ပုဗ္ဗစေတနာ ပန အစလာ ပတိဋ္ဌပေတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အစလာတိ ဒဠှာ ကေနစိ အသံဟီရာ. ပတိဋ္ဌပေတဗ္ဗာတိ သုပတိဋ္ဌိတာ ကာတဗ္ဗာ. ဧဝံ ကရဏေန ဟိ ယထာ တံ ဒါနံ သမ္ပတိ ယထာဓိပ္ပာယံ နိပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ အာယတိမ္ပိ ဝိပုလဖလတာယာတိ အာဟ ‘‘ဧဝဉှိ ဒါနံ မဟပ္ဖလံ ဟောတီတိ ဒဿေတီ’’တိ, ဝိပ္ပဋိသာရေန အနုပက္ကိလိဋ္ဌဘာဝတော. မုဉ္စစေတနာတိ ပရိစ္စာဂစေတနာ. တဿာ နိစ္စလဘာဝေါ နာမ မုတ္တစာဂတာ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန ဥဠာရဘာဝေါ, သမနုဿရဏစေတနာယ ပန နိစ္စလဘာဝေါ ‘‘အဟော မယာ ဒါနံ ဒိန္နံ သာဓု သုဋ္ဌူ’’တိ တဿ သက္ကစ္စံ ပစ္စဝေက္ခဏာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. တထာ အကရောန္တဿာတိ မုဉ္စစေတနံ, တတ္ထ ပစ္စာသမနုဿရဏစေတနဉ္စ ဝုတ္တနယေန နိစ္စလံ အကရောန္တဿ ဝိပ္ပဋိသာရံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ. ခေတ္တဝိသေသေ ပရိစ္စာဂဿ ကတတ္တာ လဒ္ဓေသုပိ ဥဠာရေသု ဘောဂေသု စိတ္တံ နာပိ နမတိ. ယထာ ကထန္တိ အာဟ ‘‘မဟာရောရုဝံ ဥပပန္နဿ သေဋ္ဌိဂဟပတိနော ဝိယာ’’တိ.

342. 'ස්ථාන තුනක්' යනු දානයෙහි ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය වූ අවස්ථා තුනයි. 'සැලෙති' යනු කම්පා වෙති, පෙර තිබූ ශ්‍රද්ධාවන්ත ආකාරයෙන් වෙනස් වෙති. මෙහි 'කරණ' අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තිය යෙදී ඇත. 'පසුතැවීම නොකළ යුතුය' යැයි පවසා, එය වළක්වා ගන්නා ක්‍රමය දැක්වීමට 'පූර්ව චේතනාව අචලව පිහිටුවිය යුතුය' යැයි වදාළහ. එහි 'අචල' යනු කිසිවෙකුට හෝ කිසිවකට සොලවාලිය නොහැකි තරම් ස්ථිර වීමයි. 'පිහිටුවිය යුතුය' යනු මැනවින් පිහිටුවා ගත යුතු බවයි. මෙසේ කිරීමෙන් එම දානය වර්තමානයේ අදහස් කළ පරිදි ඉටු වන්නා සේම, අනාගතයේදී ද විපුල ඵල ලබා දෙන බැවින් 'මෙසේ දානය මහත්ඵල වේ යැයි දක්වයි' යනුවෙන් වදාළහ. එය පසුතැවීමෙන් කිලිටි නොවන බැවිනි. 'මුඤ්ච චේතනා' යනු පරිත්‍යාග කරන මොහොතේ චේතනාවයි. එහි නොසැලෙන බව නම්, පූර්ව අභිසංස්කාරයන්ගේ උදාර බව නිසා ඇතිවන අත්හැරීමේ ගුණයයි. අනුස්මරණ චේතනාවෙහි (මෙනෙහි කිරීමේ) නොසැලෙන බව නම් 'අහෝ මම මැනවින් දන් දුන්නෙමි' යැයි ගෞරවයෙන් යුතුව මෙනෙහි කිරීමයි. එසේ නොකරන්නාට හෙවත් පරිත්‍යාග චේතනාව හා අනුස්මරණ චේතනාව කී පරිදි ස්ථිර නොකර පසුතැවෙන්නාට, විශේෂ පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍රයක දානය දීමෙන් උදාර භෝග සම්පත් ලැබුණ ද සිත ඒවා භුක්ති විඳීමට යොමු නොවේ. එය කෙසේද යත්? 'මහාරෝරුව නිරයෙහි උපන් සිටුගෘහපතියාට මෙනි'.

သော ကိရ တဂရသိခိံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ အတ္တနော ဂေဟဒွါရေ ပိဏ္ဍာယ ဌိတံ ဒိသွာ ‘‘ဣမဿ သမဏဿ ပိဏ္ဍပါတံ ဒေဟီ’’တိ ဘရိယံ အာဏာပေတွာ ရာဇုပဋ္ဌာနတ္ထံ ပက္ကာမိ. သေဋ္ဌိဘရိယာ သပ္ပညဇာတိကာ, သာ စိန္တေသိ ‘‘မယာ ဧတ္တကေန ကာလေန ‘ဣမဿ ဒေထာ’တိ ဝစနမတ္တံ ပိဿ န သုတပုဗ္ဗံ, အယဉ္စ မညေ အဟောသိ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ, ယထာ တထာ အဒတွာ ပဏီတံ ပိဏ္ဍပါတံ ဒဿာမီ’’တိ ဥပဂန္တွာ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓံ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ ပတ္တံ အာဒါယ အန္တောနိဝေသနေ ပညတ္တာသနေ နိသီဒါပေတွာ ပရိသုဒ္ဓေဟိ သာလိတဏ္ဍုလေဟိ ဘတ္တံ သမ္ပာဒေတွာ တဒနုရူပံ ခါဒနီယံ, ဗျဉ္ဇနံ, သူပေယျဉ္စ အဘိသင်္ခရိတွာ ဗဟိ ဂန္ဓေဟိ အလင်္ကရိတွာ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဟတ္ထေသု ပတိဋ္ဌပေတွာ ဝန္ဒိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ‘‘အညေသမ္ပိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သင်္ဂဟံ [Pg.328] ကရိဿာမီ’’တိ အပရိဘုဉ္ဇိတွာဝ အနုမောဒနံ ကတွာ ပက္ကာမိ. သောပိ ခေါ သေဋ္ဌိ ရာဇုပဋ္ဌာနံ ကတွာ အာဂစ္ဆန္တော ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ဒိသွာ အဟံ ‘‘တုမှာကံ ပိဏ္ဍပါတံ ဒေထာ’’တိ ဝတွာ ပက္ကန္တော, အပိ ဝေါ လဒ္ဓေါ ပိဏ္ဍပါတောတိ. အာမ သေဋ္ဌိ လဒ္ဓေါတိ. ‘‘ပဿာမာ’’တိ ဂီဝံ ဥက္ခိပိတွာ ဩလောကေသိ. အထဿ ပိဏ္ဍပါတဂန္ဓော ဥဋ္ဌဟိတွာ နာသပုဋံ ပူရေသိ. သော ‘‘မဟာ ဝတ မေ ဓနဗျယော ဇာတော’’တိ စိတ္တံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တော ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရီ အဟောသိ. ဝိပ္ပဋိသာရဿ ပန ဥပ္ပန္နာကာရော ‘‘ဝရမေတ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၁.၁၃၁) ပါဠိယံ အာဂတောယေဝ. ဘာတု ပနာယံ ဧကံ ပုတ္တကံ သာပတေယျကာရဏာ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေသိ, တေန မဟာရောရုဝံ ဥပပန္နော. ပိဏ္ဍပါတဒါနေန ပနေသ သတ္တက္ခတ္တုံ သုဂ္ဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပန္နော, သတ္တက္ခတ္တုမေဝ စ သေဋ္ဌိကုလေ နိဗ္ဗတ္တော, န စာဿ ဥဠာရေသု ဘောဂေသု စိတ္တံ နမိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘နာပိ ဥဠာရေသု ဘောဂေသု စိတ္တံ နမတီ’’တိ.

ඒ සිටුවරයා තම නිවසේ දොරකඩ පිඬුසිඟා වැඩ සිටි තගරසිඛී පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ දැක, "මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේට දානය පූජා කරන්න" යැයි බිරිඳට අණ කොට රජු බැහැදැකීමට පිටත්ව ගියේය. එම සිටු බිරිඳ ඉතා ප්‍රඥාවන්ත කාන්තාවකි. ඇය මෙසේ සිතුවාය: "මම මෙතරම් කාලයක් මුළුල්ලෙහි 'මොහුට දානය දෙන්න' යන වචනයක්වත් ඔහුගෙන් අසා නැත. මොහු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් විය යුතුය. එබැවින් කෙසේ හෝ සාමාන්‍ය ලෙස නොව ඉතා ප්‍රණීත ලෙස දානය පිරිනමන්නෙමි." ඇය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ, පංචප්‍රතිෂ්ඨිතයෙන් වැඳ, උන්වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන, ගෙතුළ පනවන ලද අසුනක වැඩහිඳුවා, පිරිසිදු සුවඳැල් සහලින් පිසූ බත් සහ ඊට අනුරූප කැවිලි, වෑංජන හා සුප් වර්ග පිළියෙළ කොට, සුවඳ දුමින් හා මලින් අලංකාර කොට පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී හස්තයට පූජා කර වැන්දේය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ "අනෙකුත් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට ද මෙයින් සංග්‍රහ කරන්නෙමි" යි සිතා එතැනම වළඳන්නේ නැතිව අනුමෝදනාව සිදුකොට වැඩම කළ සේක. සිටුවරයා ද රජු බැහැදැක එන අතරමගදී පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ දැක, "ස්වාමීනි, මම 'ඔබට දානය දෙන්න' යැයි කියා පිටත්ව ගියෙමි, ඔබට දානය ලැබුණේද?" යි ඇසීය. "ඔව් සිටුවරය, දානය ලැබුණා" යි උන්වහන්සේ වදාළ සේක. "ඒ කෙබඳු දානයක් දැයි බලමු" යැයි පවසමින් ඔහු ගෙල ඔසවා පාත්‍රය දෙස බැලීය. එවිට දානයේ ඇති ප්‍රණීත සුවඳ ඔහුගේ නාස් පුඩු පුරා විහිදී ගියේය. එවිට ඔහුට, "අහෝ! මගේ විශාල ධනයක් වැය වුණා නේද" යන අකුසල් සිතක් උපන් අතර, එය පාලනය කරගත නොහැකිව ඔහු පසුව දැඩි ලෙස පසුතැවිලි විය. පසුතැවිලි වූ ආකාරය "වරමේතං" ආදී වශයෙන් සංයුක්ත නිකායේ සඳහන් වේ. තවද ඔහු ධනය කෙරෙහි ඇති තණ්හාව නිසා තම සහෝදරයාගේ එකම පුත්‍රයාව මරා දැමූ අතර, ඒ අකුසලයෙන් මහා රෞරව නිරයේ උපන්නේය. එහෙත් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට කළ දානමය පින්කම හේතුවෙන් හත් වතාවක් සුගතිගාමීව දෙව්ලොව උපන් අතර, හත් වතාවක්ම සිටු පවුල්වල උපත ලැබීය. එසේ වුවත් පෙර කරන ලද පසුතැවීම නිසා ඒ උදාර භෝග සම්පත් භුක්ති විඳීමට ඔහුගේ සිත නැමුණේ නැත. "උදාර වූ භෝග සම්පත් කෙරෙහි සිත නොනැමෙයි" යනුවෙන් වදාරන ලද්දේ එබැවිනි.

၃၄၃. အာကရောတိ အတ္တနော အနုရူပတာယ သမရိယာဒံ သပရိစ္ဆေဒံ ဖလံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ အာကာရော, ကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ဒသဟိ အာကာရေဟီတိ ဒသဟိ ကာရဏေဟီ’’တိ. ပဋိဂ္ဂါဟကတော ဝါတိ ဗလဝတရော ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ပဋိဂ္ဂါဟကတောဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဣတရော ပန ဒေယျဓမ္မတော, ပရိဝါရဇနတောပိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျေဝ. ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ ယုတ္တန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟံ. တေသံယေဝ ပါဏာတိပါတီနံ. ယဇနံ နာမေတ္ထ ဒါနံ အဓိပ္ပေတံ, န အဂ္ဂိဇုဟနန္တိ အာဟ ‘‘ယဇတံ ဘဝန္တိ ဒေတု ဘဝ’’န္တိ. ဝိဿဇ္ဇတူတိ မုတ္တစာဂဝသေန ဝိဿဇ္ဇတု. အဗ္ဘန္တရန္တိ အဇ္ဈတ္တံ, သကသန္တာနေတိ အတ္ထော.

343. තමන්ට අනුරූප පරිදි සීමා සහිතව ප්‍රතිඵල ලබාදෙන බැවින් 'ආකාර' නම් වේ. 'ආකාර දසයකින්' යනු 'කරුණු දසයකින්' යන්නයි. 'ප්‍රතිග්‍රාහකයාගෙන්' යනු ප්‍රතිග්‍රාහකයා (දානය ලබන්නා) බලවත් වූ විට ඔහු නිසා පින උපදින බවයි. අනෙක දේයධර්මය (පූජා කරන වස්තුව) නිසාත්, පිරිවර ජනයා නිසාත් උපදියි. 'උපදින්නට සුදුසු' යනු ඉපදීමට සුදුසු බවයි. එය ඒ ප්‍රාණඝාත කරන්නන් සම්බන්ධවම වේ. මෙහි 'යජන' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දානයයි, ගිනි පිදීම නොවේ. එබැවින් 'පින්වත් ඔබ දානය දෙත්වා' යනු එහි අර්ථයයි. 'නිදහස් කෙරේවා' යනු අත්හැරීමේ චේතනාවෙන් පරිත්‍යාග කෙරේවා යන්නයි. 'අභ්‍යන්තර' යනු තමා තුළම වූ, එනම් තම සන්තානයෙහි යන්නයි.

၃၄၄. ဟေဋ္ဌာ သောဠသ ပရိက္ခာရာ ဝုတ္တာ ယညဿ တေ ဝတ္ထုံ ကတွာ, ဣဓ ပန သန္ဒဿနာဒိဝသေန အနုမောဒနာယ အာရဒ္ဓတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သောဠသဟိ အာကာရေဟီ’’တိ. ဒဿေတွာ အတ္တနော ဒေသနာနုဘာဝေန ပစ္စက္ခတော ဝိယ ဖလံ ဒဿေတွာ, အနေကဝါရံ ပန ကထနတော စ အာမေဍိတဝစနံ. တမတ္ထန္တိ ယထာဝုတ္တံ ဒါနဖလဝသေန ကမ္မဖလသမ္ဗန္ဓံ. သမာဒပေတွာတိ သုတမတ္တမေဝ အကတွာ ယထာ ရာဇာ တမတ္ထံ သမ္မဒေဝ အာဒိယတိ စိတ္တေ ကရောန္တော သုဂ္ဂဟိတံ ကတွာ ဂဏှာတိ, တထာ သက္ကစ္စံ အာဒါပေတွာ. အာမေဍိတကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

344. මීට පෙර යාගයක (පූජාවක) පරිවාර ධර්ම දහසයක් පවසන ලද්දේ ඒවා වස්තු විෂය කරගනිමිනි. මෙහිදී අනුමෝදනාව ආරම්භ කරමින් 'ආකාර දහසයකින්' යැයි පවසන ලද්දේ කරුණු පෙන්වා දීමක් වශයෙනි. 'දක්වා' යනු තමන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසය තුළින් විපාකයන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට පෙන්වා දීමයි. නැවත නැවත පැවසීමෙන් එම කරුණ තහවුරු කරයි. 'එම අර්ථය' යනු දාන විපාකය අනුව කර්මය හා ඵලය අතර පවතින සම්බන්ධයයි. 'සමාදපෙත්වා' යනු ඇසූ පමණින් නොව, රජු එම කාරණය මැනවින් සිතට ගෙන හොඳින් ධාරණය කරගන්නා පරිදි ගෞරවයෙන් යුතුව සමාදන් කරවීමයි. නැවත නැවත පැවසීමට හේතුව මීට පෙර පවසන ලදී.

‘‘ဝိပ္ပဋိသာရဝိနောဒနေနာ’’တိ [Pg.329] ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ လောဘဒေါသမောဟဣဿာမစ္ဆရိယမာနာဒယောပိ ဟိ ဒါနစိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသာ, တေသံ ဝိနောဒနေနပိ တံ သမုတ္တေဇိတံ နာမ ဟောတိ တိက္ခဝိသဒဘာဝပ္ပတ္တိတော. အာသန္နတရဘာဝတော ဝါ ဝိပ္ပဋိသာရဿ တဗ္ဗိနောဒနမေဝ ဂဟိတံ, ပဝတ္တိတေပိ ဟိ ဒါနေ တဿ သမ္ဘဝတော. ယာထာဝတော ဝိဇ္ဇမာနေဟိ ဂုဏေဟိ တုဋ္ဌပဟဋ္ဌဘာဝါပါဒနံ သမ္ပဟံသနန္တိ အာဟ ‘‘သုန္ဒရံ တေ…ပေ… ထုတိံ ကတွာ ကထေသီ’’တိ. ဓမ္မတောတိ သစ္စတော. သစ္စဉှိ ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မံ, ဥပသမစရိယာဘာဝတော သမံ, ယုတ္တဘာဝေန ကာရဏန္တိ စ ဝုစ္စတီတိ.

'පසුතැවීම දුරු කිරීමෙන්' යන්න උදාහරණයක් පමණි. ලෝභ, ද්වේෂ, මෝහ, ඊර්ෂ්‍යා, මාත්සර්ය හා මානය ආදිය ද දානමය සිතේ ඇතිවන උපක්ලේශයන් වේ. ඒවා දුරු කිරීමෙන් දාන චේතනාව වඩාත් තියුණු හා පිරිසිදු වන බැවින් එය 'සමුත්තේජනය' කළා නම් වෙයි. එසේත් නැතහොත් දානයක් දුන් පසුවත් පසුතැවීම ඇතිවිය හැකි බැවින් එය ඉතා සමීපව පවතින බැවින් පසුතැවීම දුරු කිරීමම මෙහිදී ගන්නා ලදී. පවත්නා ගුණධර්මයන් කෙරෙහි සතුට ඇති කිරීම 'සම්පහංසනය' නම් වේ. 'ධර්මතෝ' යනු සත්‍යයෙනි. සත්‍යය යනු ධර්මයෙන් බැහැර නොවන බැවින් 'ධර්මය' ලෙසත්, කෙලෙස් සංසිඳුවන බැවින් 'සම' ලෙසත්, යුක්ති සහගත බැවින් 'කරුණ' ලෙසත් හඳුන්වනු ලැබේ.

၃၄၅. တသ္မိံ ယညေ ရုက္ခတိဏစ္ဆေဒေါပိ နာမ နာဟောသိ, ကုတော ပါဏဝဓောတိ ပါဏဝဓာဘာဝဿေဝ ဒဠှီကရဏတ္ထံ သဗ္ဗသော ဝိပရီတဂါဟာဝိဒူသိတဉ္စဿ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘နေဝ ဂါဝေါ ဟညိံသူ’’တိ အာဒိံ ဝတွာပိ ‘‘န ရုက္ခာ ဆိဇ္ဇိံသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တေနာဟ ‘‘ကိံ ပန ဂါဝေါ’’တိအာဒိ. ဗရိဟိသတ္ထာယာတိ ပရိစ္ဆေဒနတ္ထာယ. ဝနမာလာသင်္ခေပေနာတိ ဝနပုပ္ဖေဟိ ဂန္ထိတမာလာနိယာမေန. ဘူမိယံ ဝါ ပတ္ထရန္တီတိ ဝေဒိဘူမိံ ပရိက္ခိပန္တာ တတ္ထ ပန္ထရန္တိ. အန္တောဂေဟဒါသာဒယောတိ အန္တောဇာတဓနက္ကီတကရမရာနီတသယံဒါသာ. ပုဗ္ဗမေဝါတိ ဘတိကရဏတော ပဂေဝ. ဂဟေတွာ ကရောန္တီတိ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဂဟေတွာ ကရောန္တိ. တဇ္ဇိတာတိ ဂဇ္ဇိတာ. ပိယသမုဒါစာရေနေဝါတိ ဣဋ္ဌဝစနေနေဝ. ဖာဏိတေန စေဝါတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထော, တေန ပဏီတပဏီတာနံ နာနပ္ပကာရာနံ ခါဒနီယဘောဇနီယာဒီနဉ္စေဝ ဝတ္ထမာလာဂန္ဓဝိလေပနယာနသေယျာဒီနဉ္စ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တေနာဟ ‘‘ပဏီတေဟိ သပ္ပိတေလာဒိသမ္မိဿေဟေဝါ’’တိအာဒိ.

345. ඒ යාගයේදී තණකොළ ගසක් හෝ කැපීමක් සිදු නොවීය, එසේ නම් ප්‍රාණවධයක් ගැන කවර කථාවක්ද? ප්‍රාණවධය කිසිසේත් සිදු නොවන බව තහවුරු කිරීමටත්, මිත්‍යා දෘෂ්ටියෙන් තොර බව පෙන්වීමටත් පෙළ දහමේ "ගවයන් නොමරන ලදී" ආදිය පවසා "ගස් නොකපන ලදී" ආදිය ද වදාරන ලදී. 'බරිහිසත්ථාය' යනු පූජා භූමිය වට කිරීම පිණිසයි. ඒ සඳහා වල්මල්වලින් කළ මාලා යොදාගන්නා ලදී. එසේත් නැතහොත් යාග භූමිය වටා මල් පලස් ඇතිරීම සිදු කළහ. නිවසේ මෙහෙකරුවන් ආදීන් බියෙන් හෝ තර්ජනයෙන් තොරව, තමන්ට අවශ්‍ය පරිදි සතුටින් වැඩ කළහ. ඔවුන්ව තර්ජනය කර මෙහෙයවනු ලැබුවේ නැත. ඔවුන්ට ප්‍රිය වචනයෙන් හා ප්‍රණීත ආහාර පානවලින් (ගිතෙල්, තෙල් ආදිය මිශ්‍ර) සංග්‍රහ කරන ලදී. මෙහි 'ච' ශබ්දයෙන් ප්‍රණීත කැවිලි, බෝජන මෙන්ම වස්ත්‍ර, මල්, සුවඳ විලවුන් හා යාන වාහන ආදියෙන් ද සංග්‍රහ කළ බව දත යුතුය.

၃၄၆. သံ နာမ ဓနံ, တဿ ပတီတိ သပတိ, ဓနဝါ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဟိတာဝဟတ္တာ တဿ ဟိတန္တိ သာပတေယျံ, တဒေဝ ဓနံ. တေနာဟ ‘‘ပဟူတံ သာပတေယျံ အာဒါယာတိ ဗဟုံ ဓနံ ဂဟေတွာ’’တိ. ဂါမဘာဂေနာတိ သင်္ကိတ္တနဝသေန ဂါမေ ဝါ ဂဟေတဗ္ဗဘာဂေန.

346. 'සං' යනු ධනයයි. එහි අධිපතියා 'සපති' එනම් ධනවත් පුද්ගලයායි. මෙලොව හා පරලොව යහපත සලසන බැවින් ධනයට 'සාපතේය්‍ය' යැයි කියනු ලැබේ. 'පහූතං සාපතේය්‍යං ādāya' යනු බොහෝ ධනය රැගෙන යන්නයි. 'ගාම භාගේන' යනු ගම්වලින් ලබාගත යුතු කොටස් වශයෙනි.

၃၄၇. ‘‘ယာဂုံ ပိဝိတွာ’’တိ ယာဂုသီသေန ပါတရာသဘောဇနမာဟ. ပုရတ္ထိမေန ယညဝါဋဿာတိ ရညော ဒါနသာလာယ နာတိဒူရေ ပုရတ္ထိမဒိသာဘာဂေတိ [Pg.330] အတ္ထော, ယတော တတ္ထ ပါတရာသံ ဘုဉ္ဇိတွာ အကိလန္တရူပါယေဝ သာယနှေ သာလံ ပါပုဏန္တိ ‘‘ဒက္ခိဏေန ယညဝါဋဿာ’’တိ အာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

347. 'කැඳ පානය කොට' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ උදෑසන ආහාරයයි. 'යාග ශාලාවට නැගෙනහිරින්' යනු රජුගේ දාන ශාලාවට නුදුරු නැගෙනහිර දිශාවයි. උදෑසන ආහාරය ගෙන විඩාවකින් තොරව සවස් කාලයේදී එම ශාලාවට පැමිණෙති. 'යාග ශාලාවට දකුණින්' ආදී අනෙකුත් දිශාවන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ආකාරයටම අර්ථ දත යුතුය.

၃၄၈. ပရိဟာရေနာတိ ဘဂဝန္တံ ဂရုံ ကတွာ အဂါရဝပရိဟာရေန.

348. 'පරිහාරයෙන්' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි මහත් ගෞරවයක් දක්වමින්, කිසිදු අගෞරවයක් සිදු නොවන පරිදි ක්‍රියා කිරීමයි.

နိစ္စဒါနအနုကုလယညဝဏ္ဏနာ

නිරන්තර දානයට අනුකූල වූ යාගය පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

၃၄၉. ဥဋ္ဌာယ သမုဋ္ဌာယာတိ ဒါနေ ဥဋ္ဌာနဝီရိယံ သက္ကစ္စံ ကတွာ. အပ္ပသမ္ဘာရတရောတိ အတိဝိယ ပရိတ္တသမ္ဘာရော. သမာရဘီယတိ ယညော ဧတေဟီတိ သမာရမ္ဘာ, သမ္ဘာရသမ္ဘရဏဝသေန ပဝတ္တသတ္တပီဠာ. အပ္ပဋ္ဌတရောတိ ပန အတိဝိယ အပ္ပကိစ္စောတိ အတ္ထော. ဝိပါကသညိတံ အတိသယေန မဟန္တံ သဒိသဖလံ ဧတဿာတိ မဟပ္ဖလတရော. ဥဒယသညိတံ အတိသယေန မဟန္တံ နိဿန္ဒာဒိဖလံ ဧတဿာတိ မဟာနိသံသတရော. ဓုဝဒါနာနီတိ ဓုဝါနိ ထိရာနိ အစ္ဆိန္နာနိ ကတွာ ဒါတဗ္ဗဒါနာနိ. အနုကုလယညာနီတိ အနုကုလံ ကုလာနုက္ကမံ ဥပါဒါယ ဒါတဗ္ဗဒါနာနိ, တေနာဟ ‘‘အမှာက’’န္တိအာဒိ. နိဗဒ္ဓဒါနာနီတိ နိဗန္ဓေတွာ နိယမေတွာ ပဝေဏီဝသေန ပဝတ္တိတဒါနာနိ.

349. ‘උට්ඨාය සමුට්ඨාය’ යනු දානයෙහි වීර්යය මැනවින් යොදවා කටයුතු කිරීමයි. ‘අප්පසම්භාරතරෝ’ යනු ඉතාම ස්වල්ප වූ අමුද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණයක් ඇති බවයි. ‘සමාරම්භා’ යනු යම් යාගයක්/දානයක් සඳහා ද්‍රව්‍ය රැස්කිරීමේදී සතුන්ට පීඩා කරමින් සිදුකරන කටයුතුයි. ‘අප්පට්ඨතරෝ’ යනු ඉතා ස්වල්ප වූ කටයුතු ඇති බවයි. ‘මහප්ඵලතරෝ’ යනු මෙයට සාපේක්ෂව අතිශයින් මහත් වූ ඵලයක් ඇති බවයි. ‘මහානිසංසතරෝ’ යනු මෙයට අතිශයින්ම මහත් වූ ආනිසංස ඇති බවයි. ‘ධුවදානානි’ යනු ස්ථීරව හා නොකඩවා දිය යුතු දානයන්ය. ‘අනුකුල යඤ්ඤානි’ යනු කුල පරම්පරාව අනුව දිය යුතු දානයන්ය, එබැවින් ‘අම්හාකං’ (අපගේ) යනාදිය වදාරන ලදී. ‘නිබද්ධදානානි’ යනු නියමයක් කරගෙන පරම්පරා වශයෙන් පවත්වාගෙන යන දානයන්ය.

ဟတ္ထိဒန္တေန ပဝတ္တိတာ ဒန္တမယသလာကာ, ယတ္ထ ဒါယကာနံ နာမံ အင်္ကန္တိ. ရညောတိ သေတဝါဟနရညော.

ඇත් දළින් කරන ලද දළමය සලකා (පැති), එහි දායකයන්ගේ නම් කොටා ඇත. ‘රඤ්ඤෝ’ යනු සේතවාහන රජුගේය.

အာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘သေနော ဝိယ မံသပေသိံ ကသ္မာ ဩက္ခန္ဒိတွာ ဂဏှာသီ’’တိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော. ပုဗ္ဗစေတနာမုဉ္စစေတနာအပရစေတနာသမ္ပတ္တိယာ ဒါယကဿ ဝသေန တီဏိ အင်္ဂါနိ, ဝီတရာဂတာဝီတဒေါသတာဝီတမောဟတာပဋိပတ္တိယာ ဒက္ခိဏေယျဿ ဝသေန တီဏီတိ ဧဝံ ဆဠင်္ဂသမန္နာဂတာယ ဒက္ခိဏာယ. အပရာပရံ ဥပ္ပဇ္ဇနကစေတနာဝသေန မဟာနဒီ ဝိယ, မဟောဃော ဝိယ စ ဣတော စိတော စ အဘိသန္ဒိတွာ ဩက္ခန္ဒိတွာ ပဝတ္တိယာ ပုညမေဝ ပုညာဘိသန္ဒော.

‘ආදීනීති’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘සෙය්‍යතෝ විය මංසපේසිං...’ (උකුස්සෙකු මස් කැබැල්ලක් ගැනීමට මෙන් ඔබ ඇයි මෙය ගන්නේ?) යනාදී කරුණු ඇතුළත් වේ. පූර්ව චේතනාව, මුඤ්චන චේතනාව සහ අපර චේතනාව යන චේතනා සම්පත්තියෙන් දායකයාගේ පැත්තෙන් අංග තුනක් ද, වීතරාගී, වීතදෝසී, වීතමෝහී යන ගුණවලින් යුක්ත ප්‍රතිග්‍රාහකයාගේ පැත්තෙන් අංග තුනක් ද වශයෙන් ෂඩංග සම්පන්න දක්ෂිණාව වේ. නැවත නැවත උපදින චේතනා වශයෙන්, මහා ගංගාවක් මෙන් ද, මහත් ජල ගැල්මක් මෙන් ද මෙහාටත් එහාටත් ගලා යන පිනම පින් ගඟ (පුඤ්ඤාභිසන්ද) නම් වේ.

၃၅၀. ကိစ္စပရိယောသာနံ နတ္ထိ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဒါယကဿ ဗျာပါရာပဇ္ဇနတော, တေနာဟ ‘‘ဧကေနာ’’တိအာဒိ. ကိစ္စပရိယောသာနံ အတ္ထိ ယထာရဒ္ဓဿ အာဝါသဿ ကတိပယေနာပိ ကာလေန ပရိသမာပေတဗ္ဗတော, တေနာဟ [Pg.331] ‘‘ပဏ္ဏသာလ’’န္တိအာဒိ. သုတ္တန္တပရိယာယေနာတိ သုတ္တန္တပါဠိနယေန. (မ. နိ. ၁.၁၂, ၁၃; အ. နိ. ၂.၅၈) နဝ အာနိသံသာတိ သီတပဋိဃာတာဒယော ပဋိသလ္လာနာရာမပရိယောသာနာ နဝ ဥဒယာ. အပ္ပမတ္တတာယ စေတေ ဝုတ္တာ.

350. දායකයා දිනපතාම කටයුතු සම්පාදනය කළ යුතු නිසා එහි අවසානයක් නැත, එබැවින් ‘ඒකේනා’ (එකකින්) යනාදිය වදාරන ලදී. ආරම්භ කළ ආවාසය කිසියම් කාලයකින් නිම කළ යුතු බැවින් එහි අවසානයක් ඇත, එබැවින් ‘පණ්ණසාලං’ (කොළ සෙවිලි කළ ශාලාව) යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සුත්තන්ත පරියායෙනා’ යනු සූත්‍ර පිටකයේ ක්‍රමයෙනි. ශීතයෙන් ආරක්ෂා වීම ආදී වශයෙන් විවේකීව වාසය කිරීම දක්වා වූ නව ආනිසංස (නව උදය) මෙහි දැක්වේ. මේවා වදාරන ලද්දේ අප්‍රමාදීව කටයුතු කිරීම සඳහාය.

ယသ္မာ အာဝါသံ ဒေန္တေန နာမ သဗ္ဗမ္ပိ ပစ္စယဇာတံ ဒိန္နမေဝ ဟောတိ. ဒွေ တယော ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါ အာဂတဿပိ ဆာယူဒကသမ္ပန္နံ အာရာမံ ပဝိသိတွာ နှာယိတွာ ပတိဿယေ မုဟုတ္တံ နိပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ နိသိန္နဿ ကာယေ ဗလံ အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တံ ဝိယ ဟောတိ. ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ကာယေ ဝဏ္ဏဓာတု ဝါတာတပေဟိ ကိလမတိ, ပတိဿယံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ မုဟုတ္တံ နိပန္နဿ ဝိသဘာဂသန္တတိ ဝူပသမ္မတိ, သဘာဂသန္တတိ ပတိဋ္ဌာတိ, ဝဏ္ဏဓာတု အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တာ ဝိယ ဟောတိ. ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ပါဒေ ကဏ္ဋကော ဝိဇ္ဈတိ, ခါဏု ပဟရတိ, သရီသပါဒိပရိဿယာ စေဝ စောရဘယဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပတိဿယံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိပန္နဿ သဗ္ဗေ တေ ပရိဿယာ န ဟောန္တိ, သဇ္ဈာယန္တဿ ဓမ္မပီတိသုခံ, ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောန္တဿ ဥပသမသုခဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပါဘာဝတော. ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ကာယေ သေဒါ မုစ္စန္တိ, အက္ခီနိ ဖန္ဒန္တိ, သေနာသနံ ပဝိသနက္ခဏေ မဉ္စပီဌာဒီနိ န ပညာယန္တိ, မုဟုတ္တံ နိသိန္နဿ ပန အက္ခီနံ ပသာဒေါ အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တော ဝိယ ဟောတိ, ဒွါရဝါတပါနမဉ္စပီဌာဒီနိ ပညာယန္တိ. ဧတသ္မိဉ္စ အာဝါသေ ဝသန္တံ ဒိသွာ မနုဿာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သက္ကစ္စံ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာဝါသံ ဒေန္တေန နာမ သဗ္ဗမ္ပိ ပစ္စယဇာတံ ဒိန္နမေဝ ဟောတီ’’တိ, တသ္မာ ဧတေ ယထာဝုတ္တာ သဗ္ဗေပိ အာနိသံသာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပမတ္တတာယ စေတေ ဝုတ္တာ’’တိ.

යම් හෙයකින් ආවාසයක් පූජා කරන්නා විසින් සියලුම ප්‍රත්‍යයන් දෙන ලද්දේම වෙයි. ගම් දෙක තුනක පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර කිසිවක් නොලැබ පැමිණෙන භික්ෂුවක වුවද, සෙවණ හා ජලය ඇති ආරාමයකට ඇතුළු වී, පැන් සනා, සෙනසුනෙහි මොහොතක් සැතපී නැගී සිටි කල්හි, ශරීරයට ශක්තියක් ඇතුළු කළාක් මෙන් වෙයි. බැහැර ඇවිදින්නෙකුගේ ශරීරයේ වර්ණය සුළඟින් හා අව්වෙන් පීඩා විඳියි, සෙනසුනට ඇතුළු වී දොර වසාගෙන මොහොතක් සැතපෙන විට අසමතුලිත ධාතු ස්වභාවය සන්සිඳී, සමතුලිත ධාතු ස්වභාවය පිහිටයි, ශරීර වර්ණය නැවත ලැබුණාක් මෙන් වෙයි. බැහැර ඇවිදින විට පයේ කටු ඇනෙයි, කුට්ටිවල හැපෙයි, සර්පයන් ආදීන්ගෙන් බිය හා සොර බිය ඇති වෙයි. සෙනසුනට ඇතුළු වී දොර වසා සැතපෙන විට ඒ සියලු බිය පහව යයි. බැහැර විසිරීමක් නොවන බැවින් සජ්ඣායනා කරන්නාට ධර්ම ප්‍රීතිය හා සුඛය ද, කමටහන් මෙනෙහි කරන්නාට උපශම සුඛය ද ඇති වෙයි. බැහැර ඇවිදින්නෙකුගේ සිරුරේ දහඩිය දමයි, ඇස් වෙහෙසට පත් වෙයි, සෙනසුනට ඇතුළු වන මොහොතේ ඇඳ පුටු පවා නොපෙනෙයි. එහෙත් මොහොතක් එහි වැඩ සිටින විට ඇස්වලට ප්‍රසාදය ලැබුණාක් මෙන් වෙයි, දොර ජනෙල් ඇඳ පුටු පෙනෙන්නට ගනියි. තවද මෙම ආවාසයේ වසන භික්ෂූන් දැක මිනිස්සු සිව්පසයෙන් ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කරති. එබැවින් ‘ආවාසයක් දෙන්නා විසින් සියලුම ප්‍රත්‍යයන් දෙන ලද්දේ වෙයි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. එම නිසා මේ සියලු ආනිසංස දත යුතුය. එබැවින් ‘මේවා අප්‍රමාදීව කටයුතු කිරීම සඳහා වදාරන ලදී’ යයි කියන ලදී.

သီတန္တိ အဇ္ဈတ္တံ ဓာတုက္ခောဘဝသေန ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဥတုဝိပရိဏာမဝသေန ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇနကသီတံ. ဥဏှန္တိ အဂ္ဂိသန္တာပံ, တဿ ဝနဍာဟာဒီသု (ဝနဒါဟာဒီသု ဝါ သာရတ္ထ. ဋီ. စူဠဝဂ္ဂ ၃.၂၉၅) သမ္ဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဋိဟန္တီတိ ပဋိဗာဟတိ, ယထာ တဒုဘယဝသေန ကာယစိတ္တာနံ ဗာဓနံ န ဟောတိ, ဧဝံ ကရောတိ. သီတုဏှဗ္ဘာဟတေ ဟိ သရီရေ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ဘိက္ခု ယောနိသော ပဒဟိတုံ န သက္ကောတိ. ဝါဠမိဂါနီတိ သီဟဗျဂ္ဃာဒိစဏ္ဍမိဂေ. ဂုတ္တသေနာသနဉှိ အာရညကမ္ပိ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိသိန္နဿ တေ ပရိဿယာ န ဟောန္တီတိ. သရီသပေတိ ယေ ကေစိ သရန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ဒီဃဇာတိကေ သပ္ပာဒိကေ. မကသေတိ နိဒဿနမတ္တမေတံ, ဍံသာဒီနမ္ပိ ဧတေသွေဝ [Pg.332] (ဧတနေဝ သာရတ္ထ. ဋီ. စူဠဝဂ္ဂ ၃.၂၉၅) သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သိသိရေတိ သိသိရကာလဝသေန, သတ္တာဟဝဒ္ဒလိကာဒိဝသေန စ ဥပ္ပန္နေ သိသိရသမ္ဖဿေ. ဝုဋ္ဌိယောတိ ယဒါ တဒါ ဥပ္ပန္နာ ဝဿဝုဋ္ဌိယော ပဋိဟနတီတိ ယောဇနာ.

‘සීතං’ යනු තමාගේ ධාතු කෝපයෙන් හෝ බාහිර ඍතු විපර්යාසයෙන් ඇතිවන සීතලයි. ‘උණ්හං’ යනු ගින්නෙන් ඇතිවන තාපයයි, එය ලැව්ගිනි ආදියෙන් සිදුවන බව දත යුතුය. ‘පටිහන්ති’ යනු වළක්වයි, එනම් ඒ දෙකෙන් ශරීරයට හා සිතට පීඩාවක් නොවන පරිදි ක්‍රියා කරයි. සීතලෙන් හා රස්නයෙන් පීඩා විඳින ශරීරයක් ඇති භික්ෂුව විසිරුණු සිතින් යුක්ත බැවින් යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් වීර්යය වැඩීමට නොහැකිය. ‘වාළමිගා’ යනු සිංහ ව්‍යාඝ්‍ර ආදී රුදුරු මෘගයන්ය. ආරක්ෂිත සෙනසුනක් ඇති විට, ආරණ්‍යයක වුවද දොර වසාගෙන සිටින්නාට ඒ බිය ඇති නොවේ. ‘සරිසප’ යනු බඩගා යන සර්පයන් ආදී සතුන්ය. ‘මකස’ යනු මදුරුවන්ය, මෙයින් මැස්සන් ආදී සතුන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ‘සිසිරේ’ යනු සිසිර කාලය හා සත් දින වැසි කාලවලදී ඇතිවන අධික ශීත ස්පර්ශයයි. ‘වුට්ඨියෝ’ යනු කලින් කල ඇතිවන වැසි වැටීම් යන්නයි.

ဝါတာတပေါ ဃောရောတိ ရုက္ခဂစ္ဆာဒီနံ ဥမ္မူလဘဉ္ဇနာဒိဝသေန ပဝတ္တိယာ ဃောရော သရဇအရဇာဒိဘေဒေါ ဝါတော စေဝ ဂိမှပရိဠာဟသမယေသု ဥပ္ပတ္တိယာ ဃောရော သူရိယာတပေါ စ. ပဋိဟညတီတိ ပဋိဗာဟီယတိ. လေဏတ္ထန္တိ နာနာရမ္မဏတော စိတ္တံ နိဝတ္တေတွာ ပဋိသလ္လာနာရာမတ္ထံ. သုခတ္ထန္တိ ဝုတ္တပရိဿယာဘာဝေန ဖာသုဝိဟာရတ္ထံ. ဈာယိတုန္တိ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ စိတ္တံ ဥပနိဗန္ဓိတွာ ဥပနိဇ္ဈာယိတုံ. ဝိပဿိတုန္တိ အနိစ္စာဒိတော သင်္ခါရေ သမ္မသိတုံ.

‘වාතාතපෝ ඝෝරෝ’ යනු ගස්වැල් මුලිනුපුටා දමන චණ්ඩ මාරුතය මෙන්ම ධූලි සහිත සුළඟ සහ ගිම්හාන කාලයේ ඇතිවන දැඩි සූර්ය තාපයයි. ‘පටිහඤ්ඤතී’ යනු වළක්වනු ලබයි. ‘ලෙණත්ථං’ යනු විවිධ අරමුණු කෙරෙන් සිත ඉවත් කර විවේකීව වාසය කිරීම පිණිසයි. ‘සුඛත්ථං’ යනු ඉහත කී පීඩාවන්ගෙන් තොරව පහසුවෙන් වාසය කිරීම පිණිසයි. ‘ඣායිතුං’ යනු තිස් අටක් වූ කමටහන් අරමුණුවලින් යම් අරමුණක සිත බැඳ භාවනා කිරීම පිණිසයි. ‘විපස්සිතුං’ යනු අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් සංස්කාර ධර්මයන් විමර්ශනය කිරීම පිණිසයි.

ဝိဟာရေတိ ပတိဿယေ. ကာရယေတိ ကာရာပေယျ. ရမ္မေတိ မနောရမေ နိဝါသသုခေ. ဝါသယေတ္ထ ဗဟုဿုတေတိ ကာရေတွာ ပန ဧတ္ထ ဝိဟာရေသု ဗဟုဿုတေ သီလဝန္တေ ကလျာဏဓမ္မေ နိဝါသေယျ, တေ နိဝါသေန္တော ပန တေသံ ဗဟုဿုတာနံ ယထာ ပစ္စယေဟိ ကိလမထော န ဟောတိ, ဧဝံ အန္နဉ္စ ပါနဉ္စ ဝတ္ထသေနာသနာနိ စ ဒဒေယျ ဥဇုဘူတေသု အဇ္ဈာသယသမ္ပန္နေသု ကမ္မကမ္မဖလာနံ, ရတနတ္တယဂုဏာနဉ္စ သဒ္ဒဟနေန ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ.

‘විහාරේ’ යනු සෙනසුන්ය. ‘කාරයේ’ යනු කරවිය යුතුය. ‘රම්මේ’ යනු සිත්කළු වූ වාසයට සුදුසු ස්ථානයන්ය. ‘වාසයෙත්ථ බහුස්සුතේ’ යනු විහාර කරවා එහි බහුශ්‍රැත වූ, සිල්වත් වූ, යහපත් ගුණධර්ම ඇති උතුමන් වැඩහිඳුවිය යුතුය. එසේ වැඩහිඳුවා ඒ බහුශ්‍රැත උතුමන්ට සිව්පසයෙන් වෙහෙසක් නොවන පරිදි දානය, පානය, වස්ත්‍ර සහ සෙනසුන් පූජා කළ යුතුය. එය කළ යුත්තේ කර්ම කර්මඵල අදහාගන්නා වූ, තෙරුවන් ගුණ කෙරෙහි පැහැදුණා වූ, අවංක චේතනාවෙන් යුත් සිතින් යුක්තවය.

ဣဒါနိ ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာနံ အညမညူပကာရိတံ ဒဿေတုံ ‘‘တေ တဿာ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ တေတိ ဗဟုဿုတာ. တဿာတိ ဥပါသကဿ. ဓမ္မံ ဒေသေန္တီတိ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခပနူဒနံ သဒ္ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ. ယံ သော ဓမ္မံ ဣဓညာယာတိ သော ဥပါသကော ယံ သဒ္ဓမ္မံ ဣမသ္မိံ သာသနေ သမ္မာပဋိပဇ္ဇနေန ဇာနိတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေန အနာသဝေါ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာတိ ဧကာဒသဂ္ဂိဝူပသမေန သီတိ ဘဝတိ.

දැන් ගිහි සහ පැවිදි යන දෙපිරිසේ අන්‍යෝන්‍ය උපකාරීභාවය දැක්වීම පිණිස ‘තේ තස්සා’ යන ගාථාව වදාරන ලදී. එහි ‘තේ’ යනු බහුශ්‍රුත (පැවිදි) උතුමන්ය. ‘තස්සා’ යනු ඒ උපාසකයාටය. ‘ධම්මං දේසෙන්ති’ යනු සියලු වෘත්ත දුක් දුරු කරන්නා වූ සද්ධර්මය දේශනා කරති යන්නයි. ‘යං සෝ ධම්මං ඉධඤ්ඤායා’ යනු ඒ උපාසකයා මෙම ශාසනයෙහි සම්මා ප්‍රතිපදාව මගින් යම් සද්ධර්මයක් දැනගෙන, අග්‍ර මාර්ගය (අර්හත් මාර්ගය) අවබෝධ කර ගැනීමෙන් ආශ්‍රව රහිතව, එකොළොස් ගින්න නිවී යාමෙන් ශීතීභූතව පරිනිර්වාණයට පත් වෙයි යන්නයි.

သီတပဋိဃာတာဒယော ဝိပဿနာဝသာနာ တေရသ, အန္နာဒိလာဘော, ဓမ္မဿဝနံ, ဓမ္မာဝဗောဓော, ပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ဧဝံ သတ္တရသ.

සීතල දුරු කිරීමේ පටන් විදර්ශනාව අවසාන කොට ඇති ප්‍රතිලාභ දහතුනක් ද, අන්නපානාදී ලාභය, ධර්ම ශ්‍රවණය, ධර්මාවබෝධය සහ පරිනිර්වාණය යන මේ හතර ද සමග මෙසේ කරුණු දාහතකි.

၃၅၁. အတ္တနော သန္တကာတိ အတ္တနိယာ. ဒုပ္ပရိစ္စဇနံ လောဘံ နိဂ္ဂဏှိတုံ အသက္ကောန္တဿ. သံဃဿ ဝါ ဂဏဿ ဝါ သန္တိကေတိ ယောဇနာ. တတ္ထာတိ [Pg.333] ယထာဂဟိတေ သရဏေ. နတ္ထိ ပုနပ္ပုနံ ကတ္တဗ္ဗတာ ဝိညူဇာတိကဿာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဇီဝိတပရိစ္စာဂမယံ ပုည’’န္တိ ‘‘သစေ တွံ န ယထာဂဟိတံ သရဏံ ဘိန္ဒိဿတိ, ဧဝါဟံ တံ မာရေမီ’’တိ ယဒိပိ ကောစိ တိဏှေန သတ္ထေန ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ, တထာပိ ‘‘နေဝါဟံ ဗုဒ္ဓံ န ဗုဒ္ဓေါတိ, ဓမ္မံ န ဓမ္မောတိ, သံဃံ န သံဃောတိ ဝဒါမီ’’တိ ဒဠှတရံ ကတွာ ဂဟိတသရဏဿ ဝသေန ဝုတ္တံ.

351. ‘අත්තනෝ සන්තකා’ යනු තමා සතු දෙයයි. අත්හැරීමට අපහසු වූ ලෝභය මර්දනය කිරීමට නොහැකි වන්නා හටය. සංඝයා කෙරෙහි හෝ ගණයා කෙරෙහි හෝ සමීපයෙහි යනු සම්බන්ධයයි. ‘තත්ථා’ යනු ගත් වන්නා වූ සරණෙහි පිහිටා සිටීමයි. බුද්ධිමත් ජනයා විසින් මෙය නැවත නැවතත් කළ යුතු දෙයක් නොවේ යනු අදහසයි. ‘ජීවිත පරිච්ඡාගමය පින්’ යනු ‘ඉදින් ඔබ ගත් සරණ නොබිඳින්නේ නම් මම ඔබව මරමි’ යි යමෙක් තියුණු අවියකින් ජීවිතය විනාශ කළත්, ‘මම බුදුන් බුදුන් නොවේ යැයි නොකියමි, දහම දහම නොවේ යැයි නොකියමි, සඟුන් සඟුන් නොවේ යැයි නොකියමි’ යි දැඩි කොට ගත් සරණාගමනය ගැන මෙහි කියැවේ.

၃၅၂. သရဏံ ဥပဂတေန ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ သက္ကစ္စံ ဝတ္ထုတ္တယပူဇာ ကာတဗ္ဗာ, တတ္ထ စ သံကိလေသော ပရိဟနိတဗ္ဗော, သိက္ခာပဒါနိ ပန သမာဒါနမတ္တံ, သမ္ပတ္တဝတ္ထုတော ဝိရမဏမတ္တဉ္စာတိ သရဏဂမနတော သီလဿ အပ္ပဋ္ဌတရတာ, အပ္ပသမာရမ္ဘတရတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဗ္ဗေသံ သတ္တာနံ ဇီဝိတဒါနာဒိနာ ဒဏ္ဍနိဓာနတော, သကလလောကိယလောကုတ္တရဂုဏာဓိဋ္ဌာနတော စဿ မဟပ္ဖလမဟာနိသံသတရတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

352. සරණ ගිය පුද්ගලයා විසින් කය, වචනය සහ සිත යන තිදොරින් ගෞරව සහිතව තෙරුවන් පිදීම කළ යුතුය, එහිදී කෙලෙස්වලින් පිරිහිය යුතුය. ශික්ෂා පද යනු සමාදන් වීම පමණක් වන අතර, තමා වෙත පැමිණි වස්තුවෙන් වැළකීම පමණක් බැවින්, සරණාගමනයට වඩා ශීලයෙහි අල්ප ප්‍රයත්නයක් සහ අල්ප ආරම්භයක් ඇති බව දත යුතුය. සියලු සත්වයන්ට අභයදානය දීමෙන් දණ්ඩනය බැහැර කරන බැවින් ද, සියලු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ගුණයන්ට අධිෂ්ඨානයක් වන බැවින් ද මෙහි මහා ඵල මහා අනිශංස ඇති බව දැකිය යුතුය.

ဝက္ခမာနနယေန စ ဝေရဟေတုတာယ ဝေရံ ဝုစ္စတိ ပါဏာတိပါတာဒိပါပဓမ္မော, တံ မဏတိ ‘‘မယိ ဣဓ ဌိတာယ ကထံ အာဂစ္ဆသီ’’တိ တဇ္ဇေန္တီ ဝိယ နီဟရတီတိ ဝေရမဏီ, တတော ဝါ ပါပဓမ္မတော ဝိရမတိ ဧတာယာတိ ‘‘ဝိရမဏီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ နိရုတ္တိနယေန ဣကာရဿ ဧကာရံ ကတွာ ‘‘ဝေရမဏီ’’တိ ဝုတ္တာ. အသမာဒိန္နသီလဿ သမ္ပတ္တတော ယထာဥပဋ္ဌိတဝီတိက္ကမိတဗ္ဗဝတ္ထုတော ဝိရတိ သမ္ပတ္တဝိရတိ. သမာဒါနဝသေန ဥပ္ပန္နာ ဝိရတိ သမာဒါနဝိရတိ. သေတု ဝုစ္စတိ အရိယမဂ္ဂေါ, တပ္ပရိယာပန္နာ ဟုတွာ ပါပဓမ္မာနံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ဃာတနဝိရတိ သေတုဃာတဝိရတိ. ဣဒါနိ တိဿော ဝိရတိယော သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရိဟရတီတိ အဝီတိက္ကမဝသေန ပရိဝဇ္ဇေတိ. န ဟနာမီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, တေန ‘‘အဒိန္နံ နာဒိယာမီ’’တိ ဧဝံ အာဒီနံ သင်္ဂဟော, ဝါ-သဒ္ဒေန ဝါ, တေနာဟ ‘‘သိက္ခာပဒါနိ ဂဏှန္တဿာ’’တိ.

මතු දැක්වෙන ක්‍රමයට වෛරයට හේතු වන බැවින් ප්‍රාණාතිපාතාදී පාප ධර්මයන්ට ‘වෛරය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘මා මෙහි සිටියදී ඔබ කෙසේ එන්නේදැයි’ තර්ජනය කරන්නාක් මෙන් එය බැහැර කරන බැවින් ‘වේරමණී’ නම් වේ. නැතහොත් එම පාප ධර්මයන්ගෙන් මෙයින් වළකින බැවින් ‘විරමණී’ යැයි කිව යුතු වුවත්, ව්‍යාකරණ රීතියට අනුව ‘ඉ’ කාරය ‘ඒ’ කාරය බවට පත් කර ‘වේරමණී’ යැයි කියනු ලැබේ. සමාදන් නොවූ ශීලයක් ඇති අයෙකුට තමා වෙත පැමිණි වැරදි කිරීමට සුදුසු වස්තුවෙන් වැළකීම ‘සම්පත්ත විරතිය’යි. සමාදන් වීමෙන් ඇති වන වැරදීම ‘සමාදාන විරතිය’යි. ආර්ය මාර්ගයට ‘සේතු’ (පාළම) යැයි කියනු ලැබේ, එයට අයත් වී පාප ධර්මයන් සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කරමින් වැළකීම ‘සේතුඝාත විරතිය’යි. දැන් එම විරති තුන ස්වරූපයෙන් දැක්වීමට ‘තත්ථ’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘පරිහරති’ යනු ව්‍යතික්‍රමණය නොකරමින් (කඩ නොකරමින්) ආරක්ෂා කරයි යන්නයි. ‘න හනාමි’ යන්නෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ආදී අර්ථයෙහි වැටේ, එයින් ‘අදින්නාදානයෙන් වළකිමි’ යනාදිය ද ගත යුතුය. එබැවින් ‘ශික්ෂා පද ගන්නා තැනැත්තා හට’ යැයි පවසන ලදී.

မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာဒိမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ. ဣဒါနိ တာသံ ဝိရတီနံ အာရမ္မဏတော ဝိဘာဂံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပုရိမာ ဒွေတိ သမ္ပတ္တသမာဒါနဝိရတိယော. ပစ္ဆိမာတိ သေတုဃာတဝိရတိ. သဗ္ဗာနိပိ ဘိန္နာနိ ဟောန္တိ ဧကဇ္ဈံ သမာဒိန္နတ္တာ. တဒေဝ ဘိဇ္ဇတိ ဝိသုံ ဝိသုံ သမာဒိန္နတ္တာ[Pg.334]. ဂဟဋ္ဌဝသေန စေတံ ဝုတ္တံ. ဘေဒေါ နာမ နတ္ထိ ပဋိပက္ခသမုစ္ဆိန္ဒနေန အကုပ္ပသဘာဝတ္တာ, တေနာဟ ‘‘ဘဝန္တရေပီ’’တိ. ယောနိသိဒ္ဓန္တိ မနုဿတိရစ္ဆာနာနံ ဥဒ္ဓံ တိရိယမေဝ ဒီဃတာ ဝိယ ဇာတိသိဒ္ဓန္တိ အတ္ထော. ဗောဓိသတ္တေ ကုစ္ဆိဂတေ ဗောဓိသတ္တမာတုသီလံ ဝိယ ဓမ္မတာယ သဘာဝေနေဝ သိဒ္ဓံ ဓမ္မတာသိဒ္ဓံ, မဂ္ဂဓမ္မတာယ ဝါ အရိယမဂ္ဂါနုဘာဝေန သိဒ္ဓံ ဓမ္မတာသိဒ္ဓံ. ဒိဋ္ဌိဥဇုကရဏံ နာမ ဘာရိယံ ဒုက္ခံ, တသ္မာ သရဏဂမနံ သိက္ခာပဒသမာဒါနတော မဟဋ္ဌတရမေဝ, န အပ္ပဋ္ဌတရန္တိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ တထာ ဝါ ဂဏှန္တဿာပီတိ အာဒရဂါရဝံ အကတွာ သမာဒိယန္တဿာပိ. သာဓုကံ ဂဏှန္တဿာပီတိ သက္ကစ္စံ သီလာနိ သမာဒိယန္တဿာပိ, န ဒိဂုဏံ, တိဂုဏံ ဝါ ဥဿာဟော ကရဏီယော.

‘මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත’ යනු සම්මා දිට්ඨි ආදී මාර්ගාංගයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. දැන් එම විරතීන් අරමුණු අනුව බෙදා දැක්වීමට ‘තත්ථ’ යනාදිය වදාරන ලදී. පළමු දෙක නම් සම්පත්ත සහ සමාදාන විරතීන්ය. අවසාන එක සේතුඝාත විරතියයි. එක්වරම සමාදන් වූ විට සියල්ලම බිඳෙයි. වෙන් වෙන්ව සමාදන් වූ විට එය පමණක් බිඳෙයි. මෙය ගිහියන් සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. (ආර්ය මාර්ගයට පත් වූ පසු) ප්‍රතිපක්ෂ ධර්ම සමුච්ඡේදයෙන් ප්‍රහාණය කළ බැවින් අකම්ප්‍ය ස්වභාවය නිසා එහි බිඳීමක් නැත, එබැවින් ‘භවාන්තරයෙහි පවා’ යැයි පවසන ලදී. ‘යෝනිසිද්ධ’ යනු මිනිසුන් සහ තිරිසනුන්ගේ උස සහ හරස් ස්වභාවය මෙන් උපතින්ම සිද්ධ වූ බවයි. බෝධිසත්වයන් මව් කුසට වැඩි කල්හි බෝධිසත්ව මෑණියන්ගේ ශීලය මෙන් ධර්මතාවයෙන්ම සිද්ධ වූයේ ‘ධර්මතා සිද්ධ’ නම් වේ. නැතහොත් ආර්ය මාර්ගයේ ආනුභාවයෙන් සිද්ධ වූයේ ‘ධර්මතා සිද්ධ’ නම් වේ. දෘෂ්ටිය සෘජු කර ගැනීම (දිට්ඨිජුකම්ම) යනු ඉතා බැරෑරුම් දෙයකි, එබැවින් සරණාගමනය යනු ශික්ෂා පද සමාදානයට වඩා ඉතා මහා අර්ථ ඇති දෙයක්ම මිස අල්ප අර්ථ ඇති දෙයක් නොවන බව අදහසයි. ‘යථා තථා වා’ යනු එතරම් ගෞරවයක් නොදක්වා සමාදන් වන්නාට වුවද යන්නයි. ‘සාධුකං ගණ්හන්තස්සාපි’ යනු ඉතා ගෞරවයෙන් ශීලය සමාදන් වන්නාටය, ඔහු දෙගුණයක හෝ තෙගුණයක උත්සාහයක් කළ යුතු නොවේ.

အဘယဒါနတာယ သီလဿ ဒါနဘာဝေါ, အနဝသေသံ ဝါ သတ္တနိကာယံ ဒယတိ တေန ရက္ခတီတိ ဒါနံ, သီလံ. ‘‘အဂ္ဂါနီ’’တိ ဉာတတ္တာ အဂ္ဂညာနိ. စိရရတ္တတာယ ဉာတတ္တာ ရတ္တညာနိ. ‘‘အရိယာနံ သာဓူနံ ဝံသာနီ’’တိ ဉာတတ္တာ ဝံသညာနိ. ‘‘ပေါရာဏာနီ’’တိအာဒီသု ပုရိမာနံ ဧတာနိ ပေါရာဏာနိ. သဗ္ဗသော ကေနစိပိ ပကာရေန သာဓူဟိ န ကိဏ္ဏာနိ န ခိတ္တာနိ န ဆဍ္ဍိတာနီတိ အသင်္ကိဏ္ဏာနိ. အယဉ္စ နယော နေသံ ယထာ အတီတေ, ဧဝံ ဧတရဟိ, အနာဂတေ စာတိ အာဟ ‘‘အသင်္ကိဏ္ဏပုဗ္ဗာနိ န သင်္ကိယန္တိ န သင်္ကိယိဿန္တီ’’တိ. တတော ဧဝ အပ္ပပိကုဋ္ဌာနိ န ပဋိက္ခိတ္တာနိ. န ဟိ ကဒါစိပိ ဝိညူ သမဏဗြာဟ္မဏာ ဟိံသာဒိပါပဓမ္မံ အနုဇာနန္တိ. အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ အဘယံ ဒေတီတိ သဗ္ဗေသု ဘူတေသု နိဟိတဒဏ္ဍတ္တာ သကလဿပိ သတ္တနိကာယဿ ဘယာဘာဝံ ဒေတိ. န ဟိ အရိယသာဝကတော ကဿစိ ဘယံ ဟောတိ. အဝေရန္တိ ဝေရာဘာဝံ. အဗျာပဇ္ဈန္တိ နိဒ္ဒုက္ခတံ.

අභයදානය දෙන බැවින් ශීලය ‘දානයක්’ බඳු වේ, නැතහොත් අවශේෂයකින් තොරව සත්ව ප්‍රජාව ආරක්ෂා කරන බැවින් ශීලය දානයකි. අග්‍ර වූ බැවින් ‘අග්‍රඤ්ඤ’ නම් වේ. බොහෝ කලක් දන්නා බැවින් ‘රත්තඤ්ඤ’ නම් වේ. ආර්යයන්ගේ වංශය වන බැවින් ‘වංශඤ්ඤ’ නම් වේ. ‘පෝරාණානි’ යනාදී තැන්හි පැරැන්නන්ට ද මේවා පුරාණ දේවල්ය. කිසිම ආකාරයකින් සත්පුරුෂයන් විසින් අත්නොහරින ලද බැවින් ‘අසංකිණ්ණ’ නම් වේ. අතීතයේ මෙන්ම වර්තමානයේ හා අනාගතයේ ද මෙය එසේම වන බැවින් ‘අතීතයේ මෙන්ම වර්තමානයේ ද අනාගතයේ ද මේවා නොකලඹන ලද්දේය’ යැයි පවසන ලදී. එබැවින් බුද්ධිමත් මහණ බමුණන් විසින් කිසිවිටකත් හිංසාදී පාපයන් අනුමත නොකරන බැවින් එයට ගර්හා නොකරති. අපරිමාණ සත්වයන්ට අභය දෙන බැවින් සහ සියලු සත්වයන් කෙරෙහි දණ්ඩනය බැහැර කළ බැවින් සකල සත්ව ප්‍රජාවටම බයක් නැති බව ලබා දෙයි. ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකුගෙන් කිසිවෙකුට බයක් ඇති නොවේ. ‘අවේරං’ යනු වෛරයක් නොමැති බවයි. ‘අබ්‍යාපජ්ඣං’ යනු දුක් රහිත බවයි.

နနု စ ပဉ္စသီလံ သဗ္ဗကာလိကံ, န စ ဧကန္တတော ဝိမုတ္တာယတနံ, သရဏဂမနံ ပန ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒဟေတုကံ, ဧကန္တဝိမုတ္တာယတနဉ္စ, တတ္ထ ကထံ သရဏာဂမနတော ပဉ္စသီလဿ မဟပ္ဖလတာတိ အာဟ ‘‘ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ. ဇေဋ္ဌကန္တိ ဥတ္တမံ. ‘‘သရဏဂမနေယေဝ ပတိဋ္ဌာယာ’’တိ ဣမိနာ တဿ သီလဿ သရဏဂမနေန အဘိသင်္ခတတမာဟ.

පංච ශීලය සැමකල්හිම පවතින්නක් නොවේද? එය ඒකාන්තයෙන්ම විමුක්තියට හේතු වන්නක් නොවේ. නමුත් සරණාගමනය බුද්ධෝත්පාද කාලයකදී සිදුවන්නක් වන අතර ඒකාන්තයෙන්ම විමුක්තියට පමුණුවන්නකි. එසේ තිබියදී සරණාගමනයට වඩා පංච ශීලය මහා ඵල සහිත වන්නේ කෙසේදැයි යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් ‘කිඤ්චාපි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ජෙට්ඨකං’ යනු උත්තම බවයි. ‘සරණාගමනයෙහිම පිහිටා’ යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ එම ශීලය සරණාගමනය විසින් මනාව සකස් කරන ලද්දක් (අභිසංඛත) බවයි.

၃၅၃. ဤဒိသမေဝါတိ ဧဝံ သံကိလေသံ ပဋိပက္ခမေဝ ဟုတွာ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေဟိ ဂုဏေဟီတိ ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တဂုဏာ နာမ သရဏဂမနံ, သီလသမ္ပဒါ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာတိ ဧဝံ အာဒယော. ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေန္တော န ကိလမတီတိ [Pg.335] ယောဇနာ. တာနီတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနိ. ‘‘ပဌမဇ္ဈာန’’န္တိ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသော အယန္တိ အာဟ ‘‘ဧကံ ကပ္ပ’’န္တိ, ဧကံ မဟာကပ္ပန္တိ အတ္ထော. ဟီနံ ပန ပဌမဇ္ဈာနံ, မဇ္ဈိမဉ္စ အသင်္ချေယျကပ္ပဿ တတိယံ ဘာဂံ, ဥပဍ္ဎကပ္ပဉ္စ အာယုံ ဒေတိ. ‘‘ဒုတိယံ အဋ္ဌကပ္ပေ’’တိ အာဒီသုပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, မဟာကပ္ပဝသေနေဝ စ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယသ္မာ ဝါ ပဏီတာနိယေဝေတ္ထ ဈာနာနိ အဓိပ္ပေတာနိ မဟပ္ဖလတရဘာဝဒဿနပရတ္တာ ဒေသနာယ, တသ္မာ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနံ ဧကံ ကပ္ပ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဒေဝါတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနမေဝ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ အာရုပ္ပတာတိ အာဟ ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနာဒီ’’တိအာဒိ.

353. ‘මෙබඳුම’ යනු මෙසේ කෙලෙස්වලට ප්‍රතිපක්ෂ වීමයි. ‘පහත දැක්වූ ගුණයන්ගෙන්’ යන්නෙහි පහත දැක්වූ ගුණ නම් සරණාගමනය, ශීල සම්පන්න බව, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇති බව ආදියයි. ප්‍රථමධ්‍යානය උපදවා ගන්නා තැනැත්තා වෙහෙසට පත් නොවේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘ඒවා’ යනු ප්‍රථමධ්‍යානය ආදියයි. ‘ප්‍රථමධ්‍යානය’ යන්නෙන් උසස් මට්ටමේ ප්‍රථමධ්‍යානය අදහස් කරන බව පෙන්වීම පිණිස ‘එක් කල්පයක්’ යනු එක් මහා කල්පයක් යන අර්ථය බව පවසන ලදී. හීන මට්ටමේ ප්‍රථමධ්‍යානය සහ මධ්‍යම මට්ටමේ ප්‍රථමධ්‍යානය අසංඛ්‍යෙය කල්පයකින් තුනෙන් එකක් සහ අර්ධ කල්පයක් ආයුෂ ලබා දෙයි. ‘දෙවන ධ්‍යානය කල්ප අටක්’ ආදී තැන්වල ද මේ ක්‍රමයෙන් අර්ථය දත යුතුය. එය මහා කල්ප වශයෙන්ම ගත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, දේශනාවෙහි මහාඵල සහිත බව පෙන්වීම සඳහා මෙහි ප්‍රණීත ධ්‍යානයන්ම අදහස් කරන ලදී. එබැවින් ‘ප්‍රථමධ්‍යානය එක් කල්පයක්’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘එයම’ යනු සිව්වන ධ්‍යානයම වේ. එසේ නම් එය කෙසේ අරූපී වේද යත්? ‘ආකාසානඤ්චායතන ආදී’ යනුවෙන් එය පැහැදිලි කරන ලදී.

သမ္မဒေဝ နိစ္စသညာဒိပဋိပက္ခဝိဓမနဝသေန ပဝတ္တမာနာ ပုဗ္ဗဘာဂိယေ ဧဝ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေ သမ္မာနေန္တီ ဝိပဿနာ ဝိပဿကဿ အနပ္ပကံ ပီတိသောမနဿံ သမာဝဟတီတိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာ…ပေ… အဘာဝါ’’တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

නිවැරදි ලෙසම නිත්‍ය සංඥා ආදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් විනාශ කිරීමේ වශයෙන් පවතින, පූර්ව භාගයේ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් සම්පූර්ණ කරන්නා වූ විදර්ශනාව, විදර්ශකයාට අප්‍රමාණ වූ ප්‍රීති සෝමනස්සයක් ගෙන එයි යන අර්ථයෙන් ‘විදර්ශනාව...පෙ... අභාවය’ යනාදිය පවසන ලදී. ඒ පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක–

‘‘ယတော ယတော သမ္မသတိ, ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ;

လဘတီ ပီတိပါမောဇ္ဇံ, အမတံ တံ ဝိဇာနတ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၃၇၄);

“යම් යම් විටක ස්කන්ධයන්ගේ ඇති වීම හා නැති වීම මෙනෙහි කරයි ද, එය අවබෝධ කරගන්නා තැනැත්තාට අමෘතය වැනි වූ ප්‍රීති ප්‍රමෝදය ලැබේ.”

ယသ္မာ အယံ ဒေသနာ ဣမိနာ အနုက္ကမေန ဣမာနိ ဉာဏာနိ နိဗ္ဗတ္တေန္တဿ ဝသေန ပဝတ္တိတာ, တသ္မာ ‘‘ဝိပဿနာဉာဏေ ပတိဋ္ဌာယ နိဗ္ဗတ္တေန္တော’’တိ ဟေဋ္ဌိမံ ဟေဋ္ဌိမံ ဥပရိမဿ ဥပရိမဿ ပတိဋ္ဌာဘူတံ ကတွာ ဝုတ္တံ. သမာနရူပနိမ္မာနံ နာမ မနောမယိဒ္ဓိယာ အညေဟိ အသာဓာရဏကိစ္စန္တိ အာဟ ‘‘အတ္တနော…ပေ… မဟပ္ဖလာ’’တိ. ဝိကုဗ္ဗနဒဿနသမတ္ထတာယာတိ ဟတ္ထိအဿာဒိဝိဝိဓရူပကရဏံ ဝိကုဗ္ဗနံ, တဿ ဒဿနသမတ္ထဘာဝေန. ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဋ္ဌာနံ နာမ ပုရိမဇာတီသု ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတော ခန္ဓပ္ပဒေသော. သမာပေန္တောတိ ပရိယောသာပေန္တော.

යම් හෙයකින් මෙම දේශනාව මෙම අනුපිළිවෙළින් මෙම ඥානයන් උපදවන්නාගේ වශයෙන් පවත්වන ලද බැවින්, ‘විදර්ශනා ඥානයෙහි පිහිටා (ධ්‍යාන) උපදවන්නේ’ යැයි පහළ පහළ ඥානය ඉහළ ඉහළ ඥානයට පදනම කරගනිමින් පවසන ලදී. තමාට සමාන රූපයක් නිර්මාණය කිරීම නම් මනෝමය සෘද්ධියෙන් අන්‍යයන්ට අසාධාරණ (විශේෂිත) වූ කෘත්‍යයක් බව ‘තමාගේ...පෙ... මහාඵල’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘විකුර්වණ පෙන්වීමේ දක්ෂතාවය නිසා’ යනු අලි ඇතුන්, අශ්වයන් ආදී විවිධ රූප මැවීම විකුර්වණයයි, එය පෙන්වීමට ඇති සමර්ථ බවයි. ‘කැමති කැමති ස්ථානය’ යනු පෙර ජාතීන්හි කැමති වූ ස්කන්ධ ප්‍රදේශයයි. ‘සමාපෙන්තෝ’ යනු අවසන් කරන්නා වූ යන්නයි.

ကူဋဒန္တဥပါသကတ္တပဋိဝေဒနာကထာဝဏ္ဏနာ

කූටදන්ත උපාසක භාවය අවබෝධ කර ගැනීමේ කථා වර්ණනාවයි.

၃၅၄-၈. သဗ္ဗေ တေ ပါဏယောတိ ‘‘သတ္တ စ ဥသဘသတာနီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေ သဗ္ဗေ ပါဏိနော. အာကုလဘာဝေါတိ ဘဂဝတော သန္တိကေ ဓမ္မဿ သုတတ္တာ ပါဏီသု အနုဒ္ဒယံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဌိတဿ ‘‘ကထဉှိ နာမ မယာ တာဝ ဗဟူ ပါဏိနော မာရဏတ္ထာယ ဗန္ဓာပိတာ’’တိ စိတ္တေ ပရိဗျာကုလဘာဝေါ [Pg.336] ဥဒပါဒိ. သုတွာတိ ‘‘ဗန္ဓနတော မောစိတာ’’တိ သုတွာ. ကာမစ္ဆန္ဒဝိဂမေန ကလ္လစိတ္တတာ အရောဂစိတ္တတာ, ဗျာပါဒဝိဂမေန မေတ္တာဝသေန မုဒုစိတ္တတာ အကထိနစိတ္တတာ, ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စပ္ပဟာနေန ဝိက္ခေပဝိဂမနတော ဝိနီဝရဏစိတ္တတာ တေဟိ န ပိဟိတစိတ္တတာ, ထိနမိဒ္ဓဝိဂမေန ဥဒဂ္ဂစိတ္တတာ သံပဂ္ဂဏှနဝသေန အလီနစိတ္တတာ, ဝိစိကိစ္ဆာဝိဂမေန သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အဓိမုတ္တတာယ ပသန္နစိတ္တတာ စ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကလ္လစိတ္တန္တိအာဒိ အနုပုဗ္ဗိကထာနုဘာဝေန ဝိက္ခမ္ဘိတနီဝရဏတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ.

354-8. ‘ඒ සියලු ප්‍රාණීහු’ යනු ‘ගවයන් හත්සියයක්’ ආදී වශයෙන් පවසන ලද සියලු සත්ත්වයෝය. ‘ව්‍යාකූල බව’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි ධර්මය ඇසීම නිසා ප්‍රාණීන් කෙරෙහි කරුණාව උපදවාගෙන සිටින ඔහුට, “මා විසින් මෙතරම් බොහෝ ප්‍රාණීන් මැරීම පිණිස බඳවන ලද්දේ කෙසේද?” යැයි සිතෙහි ඇති වූ මහත් කැළඹීමයි. ‘අසා’ යනු ‘බන්ධනයෙන් මුදා හරින ලදී’ යන්න අසා යන්නයි. කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වීමෙන් ප්‍රසන්න සිත (කල්ල චිත්ත) හෙවත් නිරෝගී සිත ද, ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වීමෙන් මෛත්‍රිය නිසා මෘදු සිත හෙවත් තද නොවූ සිත ද, උද්ධච්ච කුක්කුච්ච ප්‍රහීණ වීමෙන් වික්ෂේපය දුරු වූ බැවින් නීවරණ රහිත සිත හෙවත් ආවරණය නොවූ සිත ද, ථීනමිද්ධ ප්‍රහීණ වීමෙන් ප්‍රබෝධවත් සිත හෙවත් උත්සාහය නිසා හැකිළුණු ස්වභාවය නැති සිත ද, විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වීමෙන් සම්මා පටිපත්තිය කෙරෙහි නැඹුරු වූ බැවින් ප්‍රසන්න වූ සිත ද ඇති වේ. එබැවින් ‘කල්ල චිත්තය ආදිය අනුපිළිවෙළ කථාවේ අනුභාවයෙන් නීවරණයන් යටපත් වීම අරභයා පවසන ලදී’ යැයි කියන ලදී. මෙහි යම් අර්ථයක් විස්තර නොකරන ලද්දේ ද, එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

ကူဋဒန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ.

කූටදන්ත සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනයයි.

၆. မဟာလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. මහාලි සූත්‍ර වර්ණනාව.

ဗြာဟ္မဏဒူတဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

බ්‍රාහ්මණ දූත වස්තු වර්ණනාව.

၃၅၉. ပုနပ္ပုနံ [Pg.337] ဝိသာလီဘာဝူပဂမနတောတိ ပုဗ္ဗေ ကိရ ပုတ္တဓီတုဝသေန ဒွေ ဒွေ ဟုတွာ သောဠသက္ခတ္တုံ ဇာတာနံ လိစ္ဆဝီရာဇကုမာရာနံ သပရိဝါရာနံ အနုက္ကမေနေဝ ဝဍ္ဎန္တာနံ နိဝါသနဋ္ဌာနာရာမုယျာနပေါက္ခရဏီအာဒီနံ ပတိဋ္ဌာနဿ အပ္ပဟောနကတာယ နဂရံ တိက္ခတ္တုံ ဂါဝုတန္တရေန ဂါဝုတန္တရေန ပရိက္ခိပိံသု, တေနဿ ပုနပ္ပုနံ ဝိသာလီဘာဝံ ဂတတ္တာ ‘‘ဝေသာလီ’’ တွေဝ နာမံ ဇာတံ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ဝိသာလီဘာဝူပဂမနတော ဝေသာလီတိ လဒ္ဓနာမကေ နဂရေ’’တိ. သယံဇာတန္တိ သယမေဝ ဇာတံ အရောပိမံ. မဟန္တဘာဝေနေဝါတိ ရုက္ခဂစ္ဆာနံ, ဌိတောကာသဿ စ မဟန္တဘာဝေန, တေနာဟ ‘‘ဟိမဝန္တေန သဒ္ဓိံ ဧကာဗဒ္ဓံ ဟုတွာ’’တိ. ကူဋာဂါရသာလာသင်္ခေပေနာတိ ဟံသဝဋ္ဋကစ္ဆန္နေန ကူဋာဂါရသာလာနိယာမေန. ကောသလေသု ဇာတာ, ဘဝါ ဝါ, တံ ဝါ ရဋ္ဌံ နိဝါသော ဧတေသန္တိ ကောသလကာ. ဧဝံ မာဂဓကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယဿ အကရဏေ ပုဂ္ဂလော မဟာဇာနိယော ဟောတိ, တံ ကရဏံ အရဟတီတိ ကရဏီယံ တေန ကရဏီယေန, တေနာဟ ‘‘အဝဿံ ကတ္တဗ္ဗကမ္မေနာ’’တိ. တံ ကိစ္စန္တိ ဝုစ္စတိ သတိ သမဝါယေ ကာတဗ္ဗတော.

359. නැවත නැවත විශාල භාවයට පත් වූ බැවින්: පෙර කාලයෙහි පුත්‍රයන් හා දූවරුන් වශයෙන් දෙදෙනා බැගින් දහසය වතාවක් උපන් ලිච්ඡවී රාජකුමාරවරුන් සහ ඔවුන්ගේ පිරිවර ක්‍රමයෙන් වැඩෙද්දී, ඔවුන්ගේ නිවාස, උයන්, පොකුණු ආදිය පිහිටුවීමට ඉඩකඩ මදි වූ බැවින් නගරය තෙවරක්ම ගාවුතයෙන් ගාවුතය දුරට විශාල කරන ලදී. එසේ නැවත නැවත විශාල වූ බැවින් ‘වෛශාලී’ යන නම ඇති විය. එබැවින් ‘නැවත නැවත විශාල භාවයට පත් වූ බැවින් වෛශාලී නම් වූ නගරයෙහි’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඉබේ හටගත්’ යනු තමන් විසින්ම හටගත්, රෝපණය නොකළ යන්නයි. ‘මහත් භාවයෙන්ම’ යනු වෘක්ෂලතාවල සහ ඒවා පිහිටි ස්ථානයේ විශාලත්වය නිසාය. එබැවින් ‘හිමාලය හා එක්ව බැඳී පවතින්නාක් මෙන්’ යැයි පවසන ලදී. ‘කූටාගාර ශාලා සංක්ෂේපයෙන්’ යනු හංසවට්ටක ආකාරයෙන් සෙවිලි කළ කූටාගාර ශාලා ක්‍රමයෙනි. ‘කෝසලක’ යනු කෝසල ජනපදයෙහි උපන් හෝ එහි වසන වැසියෝය. මාගධකයන් ගැන ද මෙසේම දත යුතුය. යමක් නොකිරීමෙන් පුද්ගලයාට මහත් හානියක් වේද, එය කළ යුතුම දෙයක් බැවින් ‘කරණීය’ නම් වේ. එබැවින් ‘අනිවාර්යයෙන් කළ යුතු කාර්යයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඒ කෘත්‍යය’ යනු කළ යුතු දෙයක් ඇති කල්හි එය කිරීමයි.

၃၆၀. ယာ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာ နာနတ္တသညာ, တာသံ ဝသေန နာနာရမ္မဏာစာရတော. သမ္ဘဝန္တဿေဝ ပဋိသေဓော. ပဋိက္ကမ္မာတိ နိဝတ္တိတွာ တထာ စိတ္တံ အနုပ္ပာဒေတွာ. သလ္လီနောတိ ဈာနသမာပတ္တိယာ ဧကတ္တာရမ္မဏံ အလ္လီနော.

360. බුදුවරුන්ට උපදින නානත්ව සංඥාවන්ගේ වශයෙන් විවිධ අරමුණුවල හැසිරීම නිසාය. (වැරදි ලෙස) උපදින්නට ඇති දේ වැළැක්වීමයි. ‘ප්‍රතික්‍රමණය කොට’ යනු ආපසු හැරී එබඳු සිතක් නූපදවාය. ‘සල්ලීන’ යනු ධ්‍යාන සමාපත්තියෙහි ඒකාග්‍ර වූ අරමුණෙහි ඇලී සිටීමයි.

ဩဋ္ဌဒ္ဓလိစ္ဆဝီဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

ඔට්ඨද්ධ ලිච්ඡවී වස්තු වර්ණනාව.

၃၆၁. အဒ္ဓေါဋ္ဌတာယာတိ တဿ ကိရ ဥတ္တရောဋ္ဌံ အပ္ပကတာယ တိရိယံ ဖာလေတွာ အပနီတဒ္ဓံ ဝိယ ခါယတိ စတ္တာရော ဒန္တေ, ဒွေ စ ဒါဌာ န ဆာဒေတိ, တေန နံ ‘‘ဩဋ္ဌဒ္ဓေါ’’တိ ဝေါဟရန္တိ. အယံ ကိရ ဥပါသကော သဒ္ဓေါ ပသန္နော ဒါယကော ဒါနပတိ ဗုဒ္ဓမာမကော ဓမ္မမာမကော သံဃမာမကော, တေနာဟ ပုရေဘတ္တန္တိအာဒိ.

361. ඔහුගේ උඩු තොලෙහි ඇති අඩුපාඩුව නිසා එය හරහට පැළී ඉවත් කළ අඩක් මෙන් පෙනේ. එයින් දත් හතරක් සහ දළ දත් දෙකක් වැසෙන්නේ නැත. එම නිසා ඔහුට ‘ඔට්ඨද්ධ’ (තොල කැඩුණු) යැයි ව්‍යවහාර කරති. මේ උපාසක තෙමේ ශ්‍රද්ධාවන්ත, පැහැදුණු, දායකයෙකු වූ දානපති වූ බුදුන්, දහම්, සඟුන් සරණ ගිය උපාසකයෙකි. එබැවින් ‘පෙරබත්’ යනාදිය පවසන ලදී.

၃၆၂. သာသနေ [Pg.338] ယုတ္တပယုတ္တောတိ ဘာဝနံ အနုယုတ္တော. သဗ္ဗတ္ထ သီဟသမာနဝုတ္တိနောပိ ဘဂဝတော ပရိသာယ မဟန္တေ သတိ တဒဇ္ဈာသယာနုရူပံ ပဝတ္တိယမာနာယ ဓမ္မဒေသနာယ ဝိသေသော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘မဟန္တေန ဥဿာဟေန ဓမ္မံ ဒေသေဿတီ’’တိ.

362. ශාසනයෙහි යෙදුණු හෙවත් භාවනාවෙහි නිරත වූවෙකි. සෑම තැනකදීම සිංහයෙකු බඳු චර්යාවන් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේට, පිරිස මහත් වූ කල්හි ඔවුන්ගේ අදහස්වලට අනුකූලව පවත්වනු ලබන ධර්ම දේශනාවෙහි විශේෂත්වයක් පවතින බැවින් ‘මහත් උත්සාහයකින් ධර්මය දේශනා කරනු ඇත’ යැයි පවසන ලදී.

‘‘ဝိဿာသိကော’’တိ ဝတွာ တမဿ ဝိဿာသိကဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ထေရဿ ခီဏာ သဝဿသတော အာလသိယဘာဝေါ ‘‘အပ္ပဟီနော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗော, ဝါသနာလေသံ ပန ဥပါဒါယာဟ ‘‘ဤသကံ အပ္ပဟီနော ဝိယ ဟောတီ’’တိ. န ဟိ သာဝကာနံ သဝါသနာ ကိလေသာ ပဟီယန္တိ.

‘විශ්වාසවන්තයා’ යැයි පවසා ඔහුගේ එම විශ්වාසවන්ත භාවය විස්තර කිරීම සඳහා ‘මොහු වනාහි’ යනාදිය පවසන ලදී. රහතන් වහන්සේ නමකට සියවසක් පුරා පවතින ආලස්‍ය භාවයක් (කලකිරීමක්) ‘ප්‍රහීණ වී නැතැයි’ නොකළ යුතුය. නමුත් වාසනා මාත්‍රයක් ඇති බැවින් ‘ස්වල්පයක් ප්‍රහීණ නොවූවාක් මෙන් වේ’ යැයි පවසන ලදී. ශ්‍රාවකයන්ගේ වාසනා සහිත කෙලෙස් මුළුමනින්ම ප්‍රහීණ නොවන බැවිනි.

၃၆၃. ဝိနေယျဇနာနုရောဓေန ဗုဒ္ဓါနံ ပါဋိဟာရိယဝိဇမ္ဘနံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ’’တိအာဒိ, တေနေဝါဟ ‘‘သံသူစိတနိက္ခမနော’’တိ. ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမနဝေလာယဉှိ ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော အာဝေဠာဝေဠာယမလာယမလာ ဟုတွာ သဝိသေသာ ပဘဿရာ ဝိနိစ္ဆရိံသု.

363. හික්මවිය යුතු ජනයාගේ අනුකූලතාවය අනුව බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ප්‍රාතිහාර්ය පෑම සිදුවන බව 'අථ ඛො භගවා' යනාදී පාඨයෙන් කියැවිණි. එහෙයින්ම 'නික්මීම පැහැදිලි කරන ලදී' යි පවසන ලදී. සුවඳ කුටියෙන් නික්මෙන වේලාවෙහි ෂඩ් වර්ණ බුද්ධ රශ්මි මාලාවෝ යුගල වශයෙන් ඉතා ප්‍රභාස්වරව විහිදී ගියහ.

၃၆၄. တတော ပရန္တိ ‘‘ဟိယျော’’တိ ဝုတ္တဒိဝသတော အနန္တရံ ပရံ ပုရိမတရံ အတိသယေန ပုရိမတ္တာ. ဣတိ ဣမေသု ဒွီသု ဝဝတ္ထိတော ယထာက္ကမံ ပုရိမပုရိမတရဘာဝေါ. ဧဝံ သန္တေပိ ယဒေတ္ထ ‘‘ပုရိမတရ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တတော ပဘုတိ ယံ ယံ ဩရံ, တံ တံ ပုရိမံ, ယံ ယံ ပရံ, တံ တံ ပုရိမတရံ, ဩရပါရဘာဝဿ ဝိယ ပုရိမပုရိမတရဘာဝဿ စ အပေက္ခာသိဒ္ဓိတော, တေနာဟ ‘‘တတော ပဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိ. မူလဒိဝသတော ပဋ္ဌာယာတိအာဒိဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ. အဂ္ဂန္တိ ပဌမံ. တံ ပနေတ္ထ ပရာ အတီတာ ကောဋိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပရကောဋိံ ကတွာ’’တိ. ယံ-သဒ္ဒယောဂေန စာယံ ‘‘ဝိဟရာမီ’’တိ ဝတ္တမာနပ္ပယောဂေါ, အတ္ထော ပန အတီတကာလဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော, တေနာဟ ‘‘ဝိဟာသိန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. ပဌမဝိကပ္ပေ ‘‘ဝိဟရာမီ’’တိ ပဒဿ ‘‘ယဒဂ္ဂေ’’တိ ဣမိနာ ဥဇုကံ သမ္ဗန္ဓော ဒဿိတော, ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန ‘‘တီဏိ ဝဿာနီ’’တိ ဣမိနာပိ.

364. 'ඊට පසු' යන්නෙන් අදහස් කළේ 'ඊයේ' යනුවෙන් සඳන් කළ දිනට පසුව එන, වඩාත් පෙර වූ දිනයයි. මෙලෙස මේ දින දෙකෙහි පෙර හා වඩාත් පෙර බව පිළිවෙළින් තීරණය වේ. මෙහි 'වඩාත් පෙර' (පුරිමතර) යැයි කීවද, එතැන් සිට යම් ප්‍රමාණයක් මෙපිට වේද එය 'පෙර' වන අතර, යම් ප්‍රමාණයක් එපිට වේද එය 'වඩාත් පෙර' වේ. මෙය මෙපිට හා එපිට බව මෙන්ම පෙර හා වඩාත් පෙර බව ද සාපේක්ෂව සිද්ධ වන බැවිනි. එහෙයින් 'එතැන් සිට' යනාදිය කියන ලදී. 'මූලික දිනයේ සිට' යනු ආරම්භක දිනයේ සිට යන්නයි. 'අග්ගං' යනු පළමු යන්නයි. එහි අතීත කෙළවර ගැන පවසන බැවින් 'පරකෝටිය කොට' යැයි කියන ලදී. 'යම්' (යං) ශබ්දය හා යෙදීමෙන් මෙහි 'වෙසෙමි' (විහරාමි) යනු වර්තමාන කාල ප්‍රයෝගයක් වුවද, එහි අර්ථය අතීත කාලය ලෙසම තේරුම් ගත යුතුය. එහෙයින් 'වාසය කළෙමි යන අර්ථය වේ' යැයි කියන ලදී. පළමු විකල්පයේදී 'වෙසෙමි' යන පදය 'යම් දිනක සිට' (යදග්ගේ) යන්න සමඟ සෘජුව සම්බන්ධ වන බව පෙන්වා ඇති අතර, දෙවන විකල්පයේදී 'තුන් අවුරුද්දක්' යන්න සමඟ ද සම්බන්ධ වේ.

ပိယဇာတိကာနီတိ ဣဋ္ဌသဘာဝါနိ. သာတဇာတိကာနီတိ မဓုရသဘာဝါနိ. မဓုရံ ဝိယာတိ ဟိ ‘‘မဓုရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ မနောရမံ ယံ ကိဉ္စိ. ကာမူပသဉှိတာနီတိ အာရမ္မဏံ ကရောန္တေန ကာမေန ဥပသံဟိတာနိ, ကာမနီယာနီတိ အတ္ထော, တေနာဟ ‘‘ကာမဿာဒယုတ္တာနီ’’တိ, ကာမဿာဒဿ ယုတ္တာနိ ယောဂျာနီတိ အတ္ထော. သရီရသဏ္ဌာနေတိ သရီရဗိမ္ဗေ, အာဓာရေ စေတံ ဘုမ္မံ. တသ္မာ သဒ္ဒေနာတိ [Pg.339] တံ နိဿာယ တတော ဥပ္ပန္နေန သဒ္ဒေနာတိ အတ္ထော. မဓုရေနာတိ ဣဋ္ဌေန. ဧတ္တာဝတာတိ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏဿ ပရိကမ္မာကထနမတ္တေန. ‘‘အတ္တနာ ဉာတမ္ပိ န ကထေတိ, ကိမဿ သာသနေ အဓိဋ္ဌာနေနာ’’တိ ကုဇ္ဈန္တော အာဃာတံ ဗန္ဓိတွာ သဟ ကုဇ္ဈနေနေဝ ဈာနာဘိညာဟိ ပရိဟာယိ. စိန္တေသီတိ ‘‘ကသ္မာ နု ခေါ မယှံ တံ ပရိကမ္မံ န ကထေသီ’’တိ ပရိဝိတက္ကေန္တော အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇနဝသေန စိန္တေသိ. အနုက္ကမေနာတိ ပါထိကသုတ္တေ အာဂတနယေန တံ တံ အယုတ္တမေဝ စိန္တေန္တော, ဘာသန္တော, ကရောန္တော စ အနုက္ကမေန. ဘဂဝတိ ဗဒ္ဓါဃာတတာယ သာသနေ ပတိဋ္ဌံ အလဘန္တော ဂိဟိဘာဝံ ပတွာ.

'පියජාතිකා' යනු ප්‍රියජනක ස්වභාවයයි. 'සාතජාතිකා' යනු මිහිරි ස්වභාවයයි. මනරම් වූ ඕනෑම දෙයක් 'මධුර' (මිහිරි) ලෙස හැඳින්වේ. 'කාමූපසංහිතා' යනු අරමුණු කරන කාමය හා බැඳුණු, එනම් කාමයට සුදුසු වූ යන්නයි. එහෙයින් 'කාමයේ ආශ්වාදයට සුදුසු වූ' යැයි කියන ලදී. 'ශරීර සණ්ඨානෙ' යනු ශරීර රූපයෙහි හෙවත් එම ආධාරයෙහි යන අර්ථය පිණිස යෙදුණු සප්තමී විභක්තියයි. 'ඒ ශබ්දයෙන්' යනු එය නිශ්‍රය කරගෙන (ඇසුරින්) උපන් ශබ්දයෙන් යන්නයි. 'මධුරේන' යනු ප්‍රියජනක බවෙනි. මෙපමණකින් දිව්‍ය සෝත ඥානය සඳහා වන පූර්වකර්ම කථාව පමණක් දක්වන ලදී. 'තමන් දන්නා දෙය පවා නොකියයි, මොහුගේ ශාසනයේ අධිෂ්ඨානයෙන් ඇති පලය කිමද?' යි කුපිත වී ආඝාතය බැඳගෙන, ඒ කෝපය නිසාම ධ්‍යාන අභිඥා පිරිහී ගියේය. 'සිතුවේය' යනු 'ඇයි ඔහු මට ඒ පූර්වකර්මය නොකීවේද?' යැයි අයෝනිසෝමනසිකාරයෙන් මතු වූ සිතුවිලි සිතීමයි. 'අනුපිළිවෙළින්' යනු පාථික සූත්‍රයෙහි එන පරිදි, එකින් එක අයෝග්‍ය දේම සිතමින්, පවසමින් හා කරමින් අනුපිළිවෙළින් යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි බැඳි ආඝාතය නිසා ශාසනයෙහි පිහිටක් නොලබා ගිහි බවට පත්විය.

ဧကံသဘာဝိတသမာဓိဝဏ္ဏနာ

ඒකාංශව (එක් පැත්තක්) වැඩූ සමාධිය පිළිබඳ වර්ණනාව

၃၆၆-၃၇၁. ဧကံသာယာတိ တဒတ္ထေယေဝ စတုတ္ထီ, တသ္မာ ဧကံသတ္ထန္တိ အတ္ထော. အံသ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ကောဋ္ဌာသပရိယာယော, သော စ အဓိကာရတော ဒိဗ္ဗရူပဒဿနဒိဗ္ဗသဒ္ဒဿဝနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဧကကောဋ္ဌာသာယာ’’တိအာဒိ. အနုဒိသာယာတိ ပုရတ္ထိမဒက္ခိဏာဒိဘေဒါယ စတုဗ္ဗိဓာယ အနုဒိသာယ. ဥဘယကောဋ္ဌာသာယာတိ ဒိဗ္ဗရူပဒဿနတ္ထာယ, ဒိဗ္ဗသဒ္ဒဿဝနတ္ထာယ စ. ဘာဝိတောတိ ယထာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ, ဒိဗ္ဗသောတဉာဏဉ္စ သမဓိဂတံ ဟောတိ, ဧဝံ ဘာဝိတော. တယိဒံ ဝိသုံ ဝိသုံ ပရိကမ္မကရဏေန ဣဇ္ဈန္တီသု ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ, ဧကဇ္ဈံ ဣဇ္ဈန္တီသုပိ ကမေနေဝ ကိစ္စသိဒ္ဓိ ဧကဇ္ဈံ ကိစ္စသိဒ္ဓိယာ အသမ္ဘဝတော. ပါဠိယမ္ပိ ဧကဿ ဥဘယသမတ္ထတာသန္ဒဿနတ္ထမေဝ ‘‘ဒိဗ္ဗာနဉ္စ ရူပါနံ ဒဿနာယ, ဒိဗ္ဗာနဉ္စ သဒ္ဒါနံ သဝနာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ဧကဇ္ဈံ ကိစ္စသိဒ္ဓိသမ္ဘဝတော. ‘‘ဧကံသဘာဝိတော သမာဓိဟေတူ’’တိ ဣမိနာ သုနက္ခတ္တော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏာယ ဧဝ ပရိကမ္မဿ ကတတ္တာ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဒိဗ္ဗသဒ္ဒံ နာဿောဿီတိ ဒဿေတိ. အပဏ္ဏကန္တိ အဝိရဇ္ဈနကံ, အနဝဇ္ဇန္တိ ဝါ အတ္ထော.

366-371. 'ඒකංසාය' යනු ඒ අර්ථය සඳහාම යෙදුණු චතුර්ථී විභක්තියයි, එබැවින් 'ඒකාංශ අර්ථය පිණිස' යනු අර්ථයයි. මෙහි 'අංස' ශබ්දය කොටස යන අරුත දේ. එය දිව්‍ය රූප දැකීම හා දිව්‍ය ශබ්ද ඇසීම යන කරුණු දෙකෙන් එකක් ලෙස දත යුතුය. එහෙයින් 'එක් කොටසක් සඳහා' යනාදිය කියන ලදී. 'අනුදිසාය' යනු පෙරදිග, දකුණ ආදී වූ සතර අනුදිශාවන් සඳහාය. 'උභය කොට්ඨාසාය' යනු දිව්‍ය රූප දැකීම හා දිව්‍ය ශබ්ද ඇසීම යන දෙකම සඳහාය. 'භාවිත' යනු දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය හා දිව්‍ය සෝත ඥානය ලැබූ පරිදිම වඩන ලද යන්නයි. මෙය වෙන් වෙන් වශයෙන් පූර්වකර්ම කිරීමෙන් සිද්ධ වන බැවින් ඒ ගැන කතා කිරීමට දෙයක් නැත. එක්වරම සිද්ධ වන විට වුවද, ක්‍රමයෙන් කෘත්‍යය සිද්ධ වේ, මන්ද එක්වරම කෘත්‍යය සිද්ධ විය නොහැකි බැවිනි. පාලියෙහි ද 'දිව්‍ය රූප දැකීම සඳහා ද, දිව්‍ය ශබ්ද ඇසීම සඳහා ද' යැයි දක්වා ඇත්තේ එකම පුද්ගලයෙකුට මේ දෙකෙහිම දක්ෂතාවය පෙන්වීමට මිස, එකවරම කෘත්‍යයන් දෙක සිදුවන නිසා නොවේ. 'ඒකාංශව වඩන ලද සමාධිය හේතුවෙන්' යන මෙයින් දක්වන්නේ, සුනක්ඛත්ත දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය සඳහා පමණක් පූර්වකර්ම කළ නිසා, දිව්‍ය ශබ්ද පැවතියද ඒවා නොඇසුණු බවයි. 'අපණ්ණකං' යනු වැරදී නොයන හෙවත් නිවැරදි යන අර්ථයයි.

၃၇၂. ‘‘သမာဓိ ဧဝ’’ ဘာဝေတဗ္ဗဋ္ဌေန သမာဓိဘာဝနာ. ‘‘ဒိဗ္ဗသောတဉာဏံ သေဋ္ဌ’’န္တိ မညမာနေနာပိ မဟာလိနာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏမ္ပိ တေန သဟ ဂဟေတွာ ‘‘ဧတာသံ နူန ဘန္တေ’’တိအာဒိနာ ပုစ္ဆိတန္တိ ‘‘ဥဘယံသဘာဝိတာနံ သမာဓီနန္တိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ဗာဟိရာ ဧတာ သမာဓိဘာဝနာ အနိယျာနိကတ္တာ. တာ ဟိ ဣတော ဗာဟိရကာနမ္ပိ ဣဇ္ဈန္တိ. န အဇ္ဈတ္တိကာ ဘဂဝတော သာမုက္ကံသိကဘာဝေန [Pg.340] အပ္ပဝေဒိတတ္တာ. ယဒတ္ထန္တိ ယေသံ အတ္ထာယ. တေတိ တေ အရိယဖလဓမ္မေ. တေ ဟိ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာတိ.

372. 'සමාධියම' වැඩිය යුතු අර්ථයෙන් සමාධි භාවනාව නම් වේ. 'දිව්‍ය සෝත ඥානය ශ්‍රේෂ්ඨයි' සිතමින් වුවද, මහාලී විසින් දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය ද ඒ සමඟ ගෙන 'ස්වාමීනි, මේවා සඳහාද' යනාදියෙන් විමසූ බැවින් 'කොටස් දෙකම වැඩූ සමාධීන් සඳහා යන අර්ථයයි' පවසන ලදී. මේ සමාධි භාවනාවෝ නිවනට පමුණුවන සුළු නොවන බැවින් 'බාහිර' වෙති. මන්ද මේවා ශාසනයෙන් බැහැර අයට ද සිද්ධ වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සුවිශේෂී කොට දේශනා නොකරන ලද බැවින් 'ආධ්‍යාත්මික' (ශාසනික) නොවේ. 'යම් අර්ථයක් සඳහා' යනු යම් ඵලයක් සඳහා ද යන්නයි. 'තේ' යනු ඒ ආර්ය ඵල ධර්මයන්ය. ඒ ධර්මයන් සාක්ෂාත් කළ යුතු බැවිනි.

စတုအရိယဖလဝဏ္ဏနာ

සතර ආර්ය ඵල වර්ණනාව

၃၇၃. တသ္မာတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခေ သံယောဇနတော. ‘‘မဂ္ဂသောတံ အာပန္နော’’တိ ဖလဋ္ဌဿ ဝသေန ဝုတ္တံ. မဂ္ဂဋ္ဌော ဟိ မဂ္ဂသောတံ အာပဇ္ဇတိ. တေနေဝါဟ ‘‘သောတာပန္နေ’’တိ, ‘‘သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နေ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၇၉) စ. အပတနဓမ္မောတိ အနုပ္ပဇ္ဇန- (မ. နိ. ၃.၃၇၉) သဘာဝေါ. ဓမ္မနိယာမေနာတိ မဂ္ဂဓမ္မနိယာမေန. ဟေဋ္ဌိမန္တတော သတ္တမဘဝတော ဥပရိ အနုပ္ပဇ္ဇနဓမ္မတာယ ဝါ နိယတော. ပရံ အယနံ ပရာဂတိ.

373. 'එබැවින්' යනු වට්ට දුක්ඛයෙහි බැඳෙන බැවිනි. 'මාර්ග නැමති සැඩ පහරට පත් වූයේ' යන්න ඵලයට පත් වූවන් උදෙසා පවසන ලදී. මාර්ගයට පත් වූ තැනැත්තා මාර්ග සෝතයට (සැඩ පහරට) පැමිණේ. එහෙයින්ම 'සෝතාපන්න' හෙවත් 'සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස පිළිපන් තැනැත්තා' යැයි කියන ලදී. 'අපාතන ධම්මෝ' යනු (නැවත පහතට) නූපදින ස්වභාවයයි. 'ධර්ම නියාමයෙන්' යනු මාර්ග ධර්ම නියාමයෙන් යන්නයි. අවම වශයෙන් සත්වන භවයෙන් මතු නූපදින ස්වභාවය ඇති බැවින් 'නියත' නම් වේ. 'පරං අයනං' යනු උතුම් ගතිය හෙවත් පරමායනයයි.

တနုတ္တံ နာမ ပဝတ္တိယာ မန္ဒတာ, ဝိရဠတာ စာတိ အာဟ ‘‘တနုတ္တာ’’တိအာဒိ. ဟေဋ္ဌာဘာဂိယာနန္တိ ဟေဋ္ဌာဘာဂဿ ကာမဘဝဿပစ္စယဘာဝေန ဟိတာနံ. ဩပပါတိကောတိ ဥပပါတိကော ဥပပတနေ သာဓုကာရီတိ ကတွာ. ဝိမုစ္စတီတိ ဝိမုတ္တိ, စိတ္တမေဝ ဝိမုတ္တိ စေတောဝိမုတ္တီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗကိလေသ…ပေ… အဓိဝစန’’န္တိ. စိတ္တသီသေန စေတ္ထ သမာဓိ ဂဟိတော ‘‘စိတ္တံ ပညဉ္စ ဘာဝယ’’န္တိ. အာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၃; ပေဋကော. ၂၂; မိ. ပ. ၂.၉) ဝိယ. ပညာဝိမုတ္တီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော, တေနာဟ ‘‘ပညာဝ ပညာဝိမုတ္တီ’’တိ. သာမန္တိ အတ္တနာဝ, အပရပ္ပစ္စယေနာတိ အတ္ထော. အဘိညာတိ ယ-ကာရလောပေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘အဘိဇာနိတွာ’’တိ.

'තනුත්තා' (තුනී බව) යනු පවැත්මෙහි දුර්වල බව හා අල්ප බවයි. 'හෙට්ඨාභාගියානං' යනු පහළ කොටස වූ කාම භවයට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් එහි පවතින (සංයෝජන) යන්නයි. 'ඕපපාතික' යනු මනා කොට උප්පත්තිය ලබන බැවින් එසේ හැඳින්වේ. 'මිදෙයි' යනු විමුක්තියයි, සිතම විමුක්තිය වීම 'චේතෝ විමුක්තියයි', එබැවින් 'සියලු කෙලෙස්...පෙ... පර්යාය වචනයකි' යි කියන ලදී. 'සිත සහ ප්‍රඥාව වඩන්න' යනාදී තැන්හි මෙන් මෙහි සිත ප්‍රමුඛ කොට සමාධිය ගන්නා ලදී. 'ප්‍රඥා විමුක්තිය' යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ, එහෙයින් 'ප්‍රඥාවම ප්‍රඥා විමුක්තියයි' කියන ලදී. 'සාමං' යනු තමා විසින්ම, අන්‍යයන්ගේ ප්‍රත්‍යයක් නොමැතිව යන අර්ථයයි. 'අභිඤ්ඤා' යනු 'ය' අකුර ලොප් වී කළ නිර්දේශයක් බැවින් 'විශේෂයෙන් දැනගෙන' යැයි කියන ලදී.

အရိယအဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය පිළිබඳ වර්ණනාව

၃၇၄-၅. အရိယသာဝကော နိဗ္ဗာနံ, အရိယဖလဉ္စ ပဋိပဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ, သာ စ တဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ ဧဝါတိ ဣဓ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယာ’’တိ အရိယမဂ္ဂမာဟ. ‘‘အဋ္ဌ အင်္ဂါနိ အဿာ’’တိ အညပဒတ္ထသမာသံ အကတွာ အဋ္ဌင်္ဂါနိ အဿ သန္တီတိ အဋ္ဌင်္ဂိကောတိ ပဒသိဒ္ဓိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

374-5. ආර්ය ශ්‍රාවකයා නිවනට හා ආර්ය ඵලයට මේ මගින් පැමිණෙන බැවින් එය 'ප්‍රතිපදාව' (පිළිවෙත) නම් වේ. එය එම මාර්ගයේම පූර්ව අවධිය (පූර්වභාගය) වන බැවින් මෙහි 'පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව' යනුවෙන් ආර්ය මාර්ගය හඳුන්වන ලදී. 'අංග අටක් මෙයට ඇත' යනුවෙන් අන්‍ය පද විග්‍රහයක් (අන්‍යපදත්ථසමාස) නොකොට, 'අංග අටක් මෙහි ඇත්තේය' යන අර්ථයෙන් 'අෂ්ටාංගික' යන පදය සිද්ධ වන බව දත යුතුය.

သမ္မာ အဝိပရီတံ ယာထာဝတော စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ပစ္စက္ခတော ဒဿနသဘာဝါ သမ္မာ ဒဿနလက္ခဏာ. သမ္မဒေဝ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အဘိနိရောပနသဘာဝေါ သမ္မာ အဘိနိရောပနလက္ခဏော. စတုရင်္ဂသမန္နာဂတာ ဝါစာ ဇနံ သင်္ဂဏှာတီတိ တဗ္ဗိပက္ခဝိရတိသဘာဝါ သမ္မာဝါစာ ဘေဒကရမိစ္ဆာဝါစာပဟာနေန [Pg.341] ဇနေ သမ္ပယုတ္တေ စ ပရိဂ္ဂဏှနကိစ္စဝတီ ဟောတီတိ သမ္မာ ပရိဂ္ဂဟဏလက္ခဏာ. ယထာ စီဝရကမ္မာဒိကော ကမ္မန္တော ဧကံ ကာတဗ္ဗံ သမုဋ္ဌာပေတိ, တံ တံ ကိရိယာနိပ္ဖာဒကော ဝါ စေတနာသင်္ခါတော ကမ္မန္တော ဟတ္ထပါဒစလနာဒိကံ ကိရိယံ သမုဋ္ဌာပေတိ, ဧဝံ သာဝဇ္ဇကတ္တဗ္ဗကိရိယာသမုဋ္ဌာပကမိစ္ဆာကမ္မန္တပ္ပဟာနေန သမ္မာကမ္မန္တော နိရဝဇ္ဇသမုဋ္ဌာပနကိစ္စဝါ ဟောတိ, သမ္ပယုတ္တေ စ သမုဋ္ဌာပေန္တော ဧဝ ပဝတ္တတီတိ သမ္မာ သမုဋ္ဌာပနလက္ခဏော သမ္မာကမ္မန္တော. ကာယဝါစာနံ, ခန္ဓသန္တာနဿ စ သံကိလေသဘူတမိစ္ဆာဇီဝပ္ပဟာနေန သမ္မာ ဝေါဒါပနလက္ခဏော သမ္မာအာဇီဝေါ. ကောသဇ္ဇပက္ခတော ပတိတုံ အဒတွာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ပဂ္ဂဏှနသဘာဝေါတိ သမ္မာ ပဂ္ဂါဟလက္ခဏော သမ္မာဝါယာမော. သမ္မဒေဝ ဥပဋ္ဌာနသဘာဝါတိ သမ္မာ ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏာ သမ္မာသတိ. ဝိက္ခေပဝိဒ္ဓံသနေန သမ္မဒေဝ စိတ္တဿ သမာဒဟနသဘာဝေါတိ သမ္မာ သမာဓာနလက္ခဏော သမ္မာသမာဓိ.

සම්මා දිට්ඨිය නම්, සතර ආර්ය සත්‍යයන් අවිපරීතව හා යථාභූතව ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැකීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින් සම්මා දර්ශන ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. නිවන් අරමුණෙහි සිත මැනවින් පිහිටුවීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින් සම්මා අභිනිපෝන (පිහිටුවීමේ) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. සිව්වැදෑරුම් වාක් අංගයන්ගෙන් සමන්විත වූ වාචාව ජනයා වැළඳගන්නා බැවින්, ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ මිථ්‍යා වාචාවන්ගෙන් වැළකීමේ ස්වභාවය ඇති සම්මා වාචාව, භේදකාරී මිථ්‍යා වාචාවන් දුරු කරමින් සම්ප්‍රයුක්ත ජනයා එකතු කිරීමේ කෘත්‍යය ඇති බැවින් සම්මා පරිග්ගහණ (වැළඳගැනීමේ) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. යම්සේ සිවුරු මැසීම වැනි කර්මාන්තයක් කටයුත්තක් සම්පූර්ණ කරන්නේද, නැතහොත් ක්‍රියා සිද්ධ කරන චේතනා සංඛ්‍යාත කර්මාන්තය අතපය චලනය කිරීම් ආදිය සිදු කරන්නේද, එසේම සාවද්‍ය ක්‍රියාවන් සිදු කරන්නා වූ මිථ්‍යා කම්මන්තය දුරු කිරීමෙන් සම්මා කම්මන්තය නිරවද්‍ය කටයුතු සිදු කිරීමේ කෘත්‍යය ඇත්තේ වෙයි. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් මැනවින් පවත්වන බැවින් එය සම්මා සමුට්ඨාපන ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. කාය වාග් ද්වාරයන්ගේ හා ස්කන්ධ සන්තතියේ කෙලෙස් බවට පත් මිථ්‍යා ආජීවය දුරු කිරීමෙන් සම්මා පිරිසිදු කිරීමේ ලක්ෂණය සම්මා ආජීවයයි. අලස බවට වැටීමට ඉඩ නොදී සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් දැඩිව අල්ලා ගැනීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින් සම්මා ප්‍රග්ගහ (අල්ලා ගැනීමේ) ලක්ෂණය සම්මා වායාමයයි. මැනවින් එළඹ සිටීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින් සම්මා උපට්ඨාන ලක්ෂණය සම්මා සතියයි. වික්ෂේපය (විසිරීම) විනාශ කොට සිත මැනවින් එකඟ කිරීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින් සම්මා සමාධාන ලක්ෂණය සම්මා සමාධියයි.

အတ္တနော ပစ္စနီကကိလေသာ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌာ အဝိဇ္ဇာဒယော. ပဿတီတိ ပကာသေတိ ကိစ္စပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ, တေနာဟ ‘‘တပ္ပဋိစ္ဆာဒက…ပေ… အသမ္မောဟတော’’တိ. တေနေဝ ဟိ သမ္မာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတေန အင်္ဂေန တတ္ထ ပစ္စဝေက္ခဏာ ပဝတ္တတီတိ တထေဝါတိ အတ္တနော ပစ္စနီကကိလေသေဟိ သဒ္ဓိန္တိ အတ္ထော.

තමාගේ ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙස් නම් දෘෂ්ටිය හා සම්බන්ධ වූ අවිද්‍යාව ආදියයි. 'දකියි' යනු කෘත්‍ය ප්‍රතිවේධය මගින් ප්‍රකාශ කරයි, අවබෝධ කරයි යන්නයි. එබැවින් 'එය වසන්නා වූ...පෙ... මුළා නොවීමෙන්' යැයි පවසන ලදී. එම සම්මා දිට්ඨිය නමැති අංගය මගින් එහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව පවතින බැවින්, 'එලෙසම' යන්නෙන් අදහස් කළේ තම ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙස් සමග යන්නයි.

ကိစ္စတောတိ ပုဗ္ဗဘာဂေဟိ ဒုက္ခာဒိဉာဏေဟိ ကာတဗ္ဗဿ ကိစ္စဿ ဣဓ သာတိသယံ နိပ္ဖတ္တိတော ဣမဿေဝ ဝါ ဉာဏဿ ဒုက္ခာဒိပ္ပကာသနကိစ္စတော. စတ္တာရိ နာမာနိ လဘတိ စတူသု သစ္စေသု ကာတဗ္ဗကိစ္စနိပ္ဖတ္တိတော. တီဏိ နာမာနိ လဘတိ ကာမသင်္ကပ္ပာဒိပ္ပဟာနကိစ္စနိပ္ဖတ္တိတော. သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၇၀၃) ‘‘ဝိရတိစေတနာ, သဗ္ဗေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ စ သိက္ခာပဒါနီ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ တတ္ထ ပဓာနာနံ ဝိရတိစေတနာနံ ဝသေန ‘‘ဝိရတိယောပိ ဟောန္တိ စေတနာယောပီ’’တိ အာဟ. မုသာဝါဒါဒီဟိ ဝိရမဏကာလေ ဝါ ဝိရတိယော, သုဘာသိတာဒိဝါစာဘာသနာဒိကာလေ စ စေတနာယော ယောဇေတဗ္ဗာ. မဂ္ဂက္ခဏေ ဝိရတိယောဝ စေတနာနံ အမဂ္ဂင်္ဂတ္တာ ဧကဿ ဉာဏဿ ဒုက္ခာဒိဉာဏတာ ဝိယ, ဧကာယ ဝိရတိယာ မုသာဝါဒါဒိဝိရတိဘာဝေါ ဝိယ စ ဧကာယ စေတနာယ သမ္မာဝါစာဒိကိစ္စတ္တယသာဓနသဘာဝါဘာဝါ သမ္မာဝါစာဒိဘာဝါသိဒ္ဓိတော, တံသိဒ္ဓိယဉ္စ အင်္ဂတ္တယတ္တာသိဒ္ဓိတော စ. သမ္မပ္ပဓာနသတိပဋ္ဌာနဝသေနာတိ [Pg.342] စတုသမ္မပ္ပဓာနစတုသတိပဋ္ဌာနဘာဝဝသေန.

කෘත්‍ය වශයෙන් ගත්කල, පූර්ව අවධියේ දුක්ඛාදි ඥානයන්ගෙන් කළ යුතු කෘත්‍යය මෙහිදී අතිශයින් නිමවන බැවින් හෝ මෙම ඥානය විසින්ම දුක්ඛාදිය ප්‍රකාශ කිරීමේ කෘත්‍යය සිදු කරන බැවින් මෙසේ කියනු ලැබේ. සතර සත්‍යයන්හි කළ යුතු කෘත්‍යයන් නිමවන බැවින් (සම්මා දිට්ඨිය) නම් හතරක් ලබයි. කාම සංකල්ප ආදිය දුරු කිරීමේ කෘත්‍යය නිමවන බැවින් (සම්මා සංකප්පය) නම් තුනක් ලබයි. ශික්ෂාපද විභංගයෙහි 'විරති චේතනාව හා සියලු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ශික්ෂාපද වේ' යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී ප්‍රධාන වූ විරති චේතනාවන් අරභයා 'විරති ද වෙති, චේතනා ද වෙති' යැයි පවසන ලදී. මුසාවාදාදියෙන් වෙන්වන අවස්ථාවේදී විරතිය ද, සුභාසිත වචන කතා කරන අවස්ථාවේදී චේතනාව ද යොදාගත යුතුය. මාර්ග ක්ෂණයේදී විරතීහුම වෙති. මක්නිසාද යත්, එක් ඥානයක් දුක්ඛාදි ඥානයන් වන්නාක් මෙන් ද, එක් විරතියක් මුසාවාදාදියෙන් වෙන්වීම වන්නාක් මෙන් ද, එක් චේතනාවකට සම්මා වාචා ආදි කෘත්‍යත්‍රයම සිදු කිරීමේ ස්වභාවයක් නොමැති බැවින් සම්මා වාචා ආදිය සිද්ධ නොවේ. එය සිද්ධ වීමේදී අංග තුනක් ලෙස සිද්ධ නොවන බැවිනි. 'සම්මප්පධාන සතිපට්ඨාන වශයෙන්' යනු සතර සම්මප්පධාන හා සතර සතිපට්ඨාන භාවයෙනි.

ပုဗ္ဗဘာဂေပိ မဂ္ဂက္ခဏေပိ သမ္မာသမာဓိယေဝါတိ. ယဒိပိ သမာဓိဥပကာရကာနံ အဘိနိရောပနာနုမဇ္ဇနသမ္ပိယာယနဗြူဟနသန္တသုခါနံ ဝိတက္ကာဒီနံ ဝသေန စတူဟိ ဈာနေဟိ သမ္မာသမာဓိ ဝိဘတ္တော, တထာပိ ဝါယာမော ဝိယ အနုပ္ပန္နာကုသလာနုပ္ပာဒနာဒိစတုဝါယာမကိစ္စံ, သတိ ဝိယ စ အသုဘာသုခါနိစ္စာနတ္တေသု ကာယာဒီသု သုဘာဒိသညာပဟာနစတုသတိကိစ္စံ ဧကော သမာဓိ စတုက္ကဇ္ဈာနသမာဓိကိစ္စံ န သာဓေတီတိ ပုဗ္ဗဘာဂေပိ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိ ဧဝ မဂ္ဂက္ခဏေပိ, တထာ ပုဗ္ဗဘာဂေပိ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိ ဧဝ မဂ္ဂက္ခဏေပီတိ အတ္ထော.

පූර්ව අවධියේදීත් මාර්ග ක්ෂණයේදීත් පවතින්නේ සම්මා සමාධියම වේ. සමාධියට උපකාරක වූ විතක්කාදි අංගයන්ගේ (අභිනිපෝන, අනුමජ්ජන ආදී) වශයෙන් ධ්‍යාන සතරකින් සම්මා සමාධිය බෙදා දක්වන ලද්දේ වුවද, වායාමය මගින් අනුප්පන්න අකුසල අනුප්පාදනාදි සතර වැදෑරුම් වීර්ය කෘත්‍යයත්, සතිය මගින් අසුභ-දුක්ඛ-අනිච්ච-අනත්ත වූ කායාදියෙහි සුභාදි සංඥා දුරු කිරීමේ සතර වැදෑරුම් සති කෘත්‍යයත් සිදු කරන්නාක් මෙන්, එක් සමාධියක් ධ්‍යාන හතරක සමාධි කෘත්‍යය සිදු නොකරයි. එබැවින් පූර්ව අවධියේදී පළමු ධ්‍යාන සමාධිය මාර්ග ක්ෂණයේදීත් පළමු ධ්‍යාන සමාධියම වේ. එසේම පූර්ව අවධියේදී හතරවන ධ්‍යාන සමාධිය මාර්ග ක්ෂණයේදීත් හතරවන ධ්‍යාන සමාධියම වන බව අර්ථයයි.

တသ္မာတိ ပညာပဇ္ဇောတတ္တာ အဝိဇ္ဇန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ ပညာသတ္ထတ္တာ ကိလေသစောရေ ဃာတေန္တော. ဗဟုကာရတ္တာတိ ယွာယံ အနာဒိမတိ သံသာရေ ဣမိနာ ကဒါစိပိ အသမုဂ္ဃာဋိတပုဗ္ဗော ကိလေသဂဏော တဿ သမုဂ္ဃာဋကော အရိယမဂ္ဂေါ. တတ္ထ စာယံ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန ပဝတ္တိယာ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဟောတီတိ ဗဟုကာရာ, တသ္မာ ဗဟုကာရတ္တာ.

එබැවින් ප්‍රඥා ප්‍රදීපයෙන් අවිද්‍යා අන්ධකාරය නසා, ප්‍රඥා නමැති ආයුධයෙන් කෙලෙස් සතුරන් නසන බැවින් එය බහුකාර (බොහෝ උපකාරී) වේ. බොහෝ උපකාරී වන බැවින් යනු, අනාදිමත් සංසාරයෙහි කිසිදා මීට පෙර මුලිනුපුටා නොදැමූ කෙලෙස් සමූහයා මුලිනුපුටා දමන්නා වූ ආර්ය මාර්ගයයි. එහිදී මෙම සම්මා දිට්ඨිය පිරිඤ්ඤාභිසමය ආදි වශයෙන් පැවැත්මේදී පෙරටුගාමී වන බැවින් එය බහුකාර නම් වේ.

တဿာတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ. ‘‘ဗဟုကာရော’’တိ ဝတွာ တံ ဗဟုကာရတံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အယံ’’ တမ္ဗကံသာဒိမယတ္တာ ကူဋော. အယံ သမသာရတာယ မဟာသာရတာယ ဆေကော. ဧဝန္တိ ယထာ ဟေရညိကဿ စက္ခုနာ ဒိသွာ ကဟာပဏဝိဘာဂဇာနနေ ကရဏန္တရံ ဗဟုကာရံ ယဒိဒံ ဟတ္ထော, ဧဝံ ယောဂါဝစရဿ ပညာယ ဩလောကေတွာ ဓမ္မဝိဘာဂဇာနနေ ဓမ္မန္တရံ ဗဟုကာရံ ယဒိဒံ ဝိတက္ကော ဝိတက္ကေတွာ တဒဝဗောဓတော, တသ္မာ သမ္မာသင်္ကပ္ပော သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဗဟုကာရောတိ အဓိပ္ပာယော. ဒုတိယဥပမာယံ ဧဝန္တိ ယထာ တစ္ဆကော ပရေန ပရိဝတ္တေတွာ ပရိဝတ္တေတွာ ဒိန္နံ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရံ ဝါသိယာ တစ္ဆေတွာ ဂေဟကရဏကမ္မေ ဥပနေတိ, ဧဝံ ယောဂါဝစရော ဝိတက္ကေန လက္ခဏာဒိတော ဝိတက္ကေတွာ ဒိန္နဓမ္မေ ယာထာဝတော ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပရိညာဘိသမယာဒိကမ္မေ ဥပနေတီတိ ယောဇနာ. ဝစီဘေဒဿ ဥပကာရကော ဝိတက္ကော သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇဝစီဘေဒနိဝတ္တနပဝတ္တနကရာယ သမ္မာဝါစာယပိ ဥပကာရကော ဧဝါတိ ‘‘သွာယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

එම සම්මා දිට්ඨියට (බහුකාර වේ). 'බහුකාර' යැයි පවසා එය උපමාවකින් පැහැදිලි කිරීමට 'යථා හි' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අයං' යනු තඹ ලෝකඩ ආදියෙන් කළ ව්‍යාජ කහවණුවකි. 'ඡේක' යනු එම කාසිවල ස්වරූපය දන්නා දක්ෂයායි. 'එවං' යනු යම්සේ රන්කරුවා ඇසින් දැක කහවණුවල වෙනස හඳුනා ගැනීමට උපකාරී වන අත බොහෝ උපකාරී වේද, එසේම යෝගාවචරයා ප්‍රඥාවෙන් බලා ධර්මයන්ගේ විභාගය හඳුනා ගැනීමට උපකාරී වන විතක්කය, ඒ පිළිබඳව විතර්ක කොට අවබෝධ කර දෙන බැවින් බොහෝ උපකාරී වේ. එබැවින් සම්මා සංකල්පය සම්මා දිට්ඨියට බොහෝ උපකාරී වන බව අදහසයි. දෙවන උපමාවෙහි 'එවං' යනු වඩුවා අනෙකෙකු විසින් කරකවා දෙන ලද දැව කොටය වෑයෙන් තලා නිවසක් සෑදීමේ කර්මාන්තයට යොදාගන්නාක් මෙන්, යෝගාවචරයා ද විතක්කය මගින් ලක්ෂණ වශයෙන් විතර්ක කර දෙන ලද ධර්මයන් යථා පරිදි පිරිසිඳ දැක පිරිඤ්ඤාභිසමය ආදි කර්මාන්තයන්ට යොමු කරන්නේ යැයි යෙදිය යුතුය. වචන පිට කිරීමට උපකාරී වන විතක්කය, සාවද්‍ය වචන වැළැක්වීමට හා නිරවද්‍ය වචන පැවැත්වීමට උපකාරී වන සම්මා වාචාවට ද උපකාරී වන බැවින් 'ස්වායං' යනාදිය වදාරන ලදී.

ဝစီဘေဒဿ [Pg.343] နိယာမိကာ ဝါစာ ကာယိကကိရိယာနိယာမကဿ ကမ္မန္တဿ ဥပကာရိကာ. တဒုဘယာနန္တရန္တိ ဒုစ္စရိတဒွယပဟာယကဿ သုစရိတဒွယပါရိပူရိဟေတုဘူတဿ သမ္မာဝါစာသမ္မာကမ္မန္တဒွယဿ အနန္တရံ. ဣဒံ ဝီရိယန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယံ. ဣန္ဒြိယသမတာဒယော သမာဓိဿ ဥပကာရဓမ္မာ. တဗ္ဗိပရိယာယတော အပကာရဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဂတိယောတိ နိပ္ဖတ္တိယော, ကိစ္စာဒိသဘာဝေ ဝါ. သမန္နေသိတွာတိ ဥပဓာရေတွာ.

වචන පිටවීමට (වචීභේදයට) නියාමක වන්නේ වචනයයි. කායික ක්‍රියාවන්ට නියාමක වූ කර්මාන්තයට (ක්‍රියාවට) එය උපකාරී වේ. 'ඒ දෙකේම අනතුරුව' යනු අකුසල් දෙක ප්‍රහීණ කරන්නා වූත්, සුචරිත දෙක සම්පූර්ණ කිරීමට හේතු වූත් සම්මා වාචා සහ සම්මා කම්මන්ත යන දෙකේ අනතුරුව යන්නයි. 'මෙම වීර්යය' යනු සිවු වැදෑරුම් සම්මප්පධාන වීර්යයයි. ඉන්ද්‍රිය සමතාව ආදිය සමාධියට උපකාරී වන ධර්මයන් වේ. එයට විරුද්ධ දේ අපකාරක ධර්ම (බාධාකාරී දේ) ලෙස දත යුතුය. 'ගතියෝ' යනු නිෂ්පත්තීන්ය (සිද්ධ වීම්), නැතහොත් කෘත්‍යාදියෙහි ස්වභාවයයි. 'සමන්නේසිත්වා' යනු සලකා බලා යන්නයි.

ဒွေပဗ္ဗဇိတဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

පැවිද්දන් දෙදෙනෙකුගේ වස්තුව පිළිබඳ විස්තරය (වර්ණනාව).

၃၇၆-၇. ‘‘ကသ္မာ အာရဒ္ဓ’’န္တိ အနုသန္ဓိကာရဏံ ပုစ္ဆိတွာ တံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အယံ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တေန အဇ္ဈာသယာနုသန္ဓိဝသေန ဥပရိ ဒေသနာ ပဝတ္တာတိ ဒဿေတိ. တေနာတိ တထာလဒ္ဓိကတ္တာ. အဿာတိ လိစ္ဆဝီရညော. ဒေသနာယာတိ သဏှသုခုမာယံ သုညတပဋိသံယုတ္တာယံ ယထာဒေသိတဒေသနာယံ. နာဓိမုစ္စတီတိ န သဒ္ဒဟတိ န ပသီဒတိ. တန္တိဓမ္မံ နာမ ကထေန္တောတိ ယေသံ အတ္ထာယ ဓမ္မော ကထီယတိ, တသ္မိံ တေသံ အသတိပိ မဂ္ဂပဋိဝေဓေ ကေဝလံ သာသနေ တန္တိဓမ္မံ ကတွာ ကထေန္တော. ဧဝရူပဿာတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ အဝိပရီတဓမ္မဒေသနတာယ ဧဝံပါကဋဓမ္မကာယဿ သတ္ထု. ယုတ္တံ နု ခေါ ဧတံ အဿာတိ အဿ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမဓိဂမေန သမာဟိတစိတ္တဿ ကုလပုတ္တဿ ဧတံ ‘‘တံ ဇီဝ’’န္တိအာဒိနာ ဥစ္ဆေဒါဒိဂါဟဂဟဏံ အပိ နု ယုတ္တန္တိ ပုစ္ဆတိ. လဒ္ဓိယာ ပန ဈာနာဓိဂမမတ္တေန န တာဝ ဝိဝေစိတတ္တာ ‘‘တေဟိ ယုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ တံ ဝါဒံ ပဋိက္ခိပိတွာတိ ဈာနလာဘိနောပိ တံ ဂဟဏံ ‘‘အယုတ္တမေဝါ’’တိ တံ ဥစ္ဆေဒဝါဒံ သဿတဝါဒံ ဝါ ပဋိက္ခိပိတွာ. အတ္တမနာ အဟေသုန္တိ ယသ္မာ ခီဏာသဝေါ ဝိဂတသမ္မောဟော တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆော, ‘‘တသ္မာ တဿ တထာ ဝတ္တုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဥပ္ပန္နနိစ္ဆယတာယ တံ မမ ဝစနံ သုတွာ အတ္တမနာ အဟေသုန္တိ အတ္ထော. သောပိ လိစ္ဆဝီ ရာဇာ တေ ဝိယ သဉ္ဇာတနိစ္ဆယတ္တာ အတ္တမနော အဟောသိ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ.

376-7. ‘කුමක් නිසා ආරම්භ කරන ලද්දේද?’ යන්නෙන් අනුසන්ධියට (සම්බන්ධයට) හේතුව විමසා එය පැහැදිලි කිරීමට ‘මෙය ඇසේ’ යනාදිය පවසන ලදී. ඒ මගින් අදහසෙහි අනුසන්ධි වශයෙන් මතු දේශනාව පවත්වන ලද බව දක්වයි. ‘තේන’ යනු එලෙස ලබා ගත් බැවිනි. ‘අස්ස’ යනු ඒ ලිච්ඡවී රජුටය. ‘දේශනාවෙහි’ යනු සියුම් වූ ශුන්‍යතාව හා සම්බන්ධ වූ පරිදි දේශනා කරන ලද දේශනාවෙහි ය. ‘නාධිමුච්චති’ යනු විශ්වාස නොකරයි, ප්‍රසාදයට පත් නොවේ යන්නයි. ‘තන්තිධර්මය’ (පෙළ දහම) දේශනා කරන්නා යනු යමෙකුගේ යහපත පිණිස ධර්මය දේශනා කරනු ලැබේද, ඔවුන් කෙරෙහි මාර්ගාවබෝධයක් නොමැති වුවද හුදෙක් ශාසනයෙහි තන්තිධර්මය පවත්වාගෙන යමින් දේශනා කරන්නා ය. ‘එබඳු වූවෙකුට’ යනු සම්මා සම්බුද්ධ බැවින් අවිපරීත වූ ධර්ම දේශනා ඇති හෙයින් මෙසේ ප්‍රකට වූ ධර්මකායක් ඇති ශාස්තෘන් වහන්සේටය. ‘ඔහුට එය යුක්ත ද?’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදිය ලැබීමෙන් සමාහිත සිත් ඇති ඒ කුලපුත්‍රයාට ඒ ‘ජීවය එයම වේ’ යනාදී වශයෙන් උච්ඡේද ආදී දෘෂ්ටි ගැනීම යුක්ත ද කියා විමසයි. ධ්‍යාන ලාභියෙකු වුවද ඒ උච්ඡේද වාදය හෝ ශාස්වත වාදය ගැනීම ‘අයුක්තමය’ කියා ඒ වාදය ප්‍රතික්ෂේප කරමිනි. ‘සතුටු වූහ’ යනු යම් හෙයකින් රහතන් වහන්සේ මෝහය දුරු කළ, සැකයෙන් එතෙර වූ උත්තමයෙකු බැවින්, ‘එම නිසා උන්වහන්සේට එසේ පැවසීම යුක්ත නොවේ’ යනුවෙන් ඇති වූ නිශ්චිත භාවය නිසා මාගේ ඒ වචනය අසා සතුටු වූහ යන අර්ථයයි. ඒ ලිච්ඡවී රජු ද ඔවුන් මෙන් හටගත් නිශ්චිත බව නිසා සතුටු විය. මෙහි අර්ථ වශයෙන් විස්තර නොකරන ලද යමක් වේ ද, එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

မဟာလိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ.

මහාලි සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ගැඹුරු අර්ථ පැහැදිලි කිරීම (ලීනත්ථප්පකාසනය).

၇. ဇာလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ජාලිය සූත්‍ර වර්ණනාව.

ဒွေပဗ္ဗဇိတဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

පැවිද්දන් දෙදෙනෙකුගේ වස්තුව පිළිබඳ වර්ණනාව.

၃၇၈. ‘‘ဃောသိတေန [Pg.344] သေဋ္ဌိနာ ကတေ အာရာမေ’’တိ ဝတွာ တတ္ထ ကောယံ ဃောသိတသေဋ္ဌိ နာမ, ကထဉ္စာနေန အာရာမော ကာရိတော, ကထံ ဝါ တတ္ထ ဘဂဝါ ဝိဟာသီတိ တံ သဗ္ဗံ သမုဒါဂမတော ပဋ္ဌာယ သင်္ခေပတောဝ ဒဿေတုံ ‘‘ပုဗ္ဗေ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတောတိ အလ္လကပ္ပရဋ္ဌတော. တဒါတိ တေသံ တံ ဂါမံ ပဝိဋ္ဌဒိဝသေ. ဗလဝပါယာသန္တိ ဂရုတရံ ဗဟုပါယာသံ. အသန္နိဟိတေတိ ဂေဟတော ဗဟိ ဂတေ. ဘုဿတီတိ ရဝတိ. ဃောသကဒေဝပုတ္တောတွေဝ နာမံ အဟောသိ သရဃောသသမ္ပတ္တိယာ. ဝေယျတ္တိယေနာတိ ပညာဝေယျတ္တိယေန. ဃောသိတသေဋ္ဌိ နာမ ဇာတော တာယ ဧဝ စဿ သရသမ္ပတ္တိယာ ဃောသိတနာမတာ.

378. ‘ඝෝෂිත සිටුවරයා විසින් කරවන ලද ආරාමයෙහි’ යන්න පවසා, එහි මේ ඝෝෂිත සිටු යනු කවුද, ඔහු විසින් ආරාමය කරවන ලද්දේ කෙසේද, එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටියේ කෙසේද යන ඒ සියල්ල ආරම්භයේ සිට කෙටියෙන් දැක්වීමට ‘පෙර ඇසුණු පරිදි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘එතැන් සිට’ යනු අල්ලකප්ප රටේ සිටය. ‘එදින’ යනු ඔවුන් ඒ ගමට පැමිණි දිනයේදීය. ‘බලවත් පායාසයක්’ යනු ඉතා බරපතල වූ බොහෝ වෙහෙසකි. ‘අසන්නිහිත’ යනු නිවසින් බැහැර ගිය කල්හිය. ‘භුස්සති’ යනු හඬ නගයි (බුරයි). ශබ්දයෙහි (කටහඬෙහි) ඇති සම්පත්තිය නිසාම ‘ඝෝෂක දේවපුත්‍ර’ යන නම ලැබුණි. ‘වෛශාරද්‍යයෙන්’ යනු ප්‍රඥාවෙහි නිපුණත්වයෙන් ය. ඝෝෂිත සිටු නමින් උපන් අතර, ඔහුගේ ඒ ශබ්ද සම්පත්තිය නිසාම ඝෝෂිත යන නම ලැබීය.

သရီရသန္တပ္ပနတ္ထန္တိ ဟိမဝန္တေ ဖလမူလာဟာရတာယ ကိလန္တသရီရာ လောဏမ္ဗိလသေဝနေန တဿ သန္တပ္ပနတ္ထံ ပီနနတ္ထံ. တသိတာတိ ပိပါသိတာ. ကိလန္တာတိ ပရိဿန္တကာယာ. တေ ကိရ တံ ဝဋရုက္ခံ ပတွာ တဿ သောဘာသမ္ပတ္တိံ ဒိသွာ မဟာနုဘာဝါ မညေ ဧတ္ထ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ, ‘‘သာဓု ဝတာယံ ဒေဝတာ အမှာကံ အဒ္ဓါနပရိဿမံ ဝိနောဒေယျာ’’တိ စိန္တေသုံ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ အဓိဝတ္ထာ…ပေ… နိသီဒိံသူ’’တိ. သောတိ အနာထပိဏ္ဍိကော ဂဟပတိ. ဘတကာနန္တိ ဘတိယာ ဝေယျာဝစ္စံ ကရောန္တာနံ ဒါသပေသကမ္မကရာနံ. ပကတိဘတ္တဝေတနန္တိ ပကတိယာ ဒါတဗ္ဗဘတ္တဝေတနံ, တဒါ ဥပေါသထိကတ္တာ ကမ္မံ အကရောန္တာနမ္ပိ ကမ္မကရဏဒိဝသေန ဒါတဗ္ဗဘတ္တဝေတနမေဝါတိ အတ္ထော. ကဉ္စီတိ ကဉ္စိပိ ဘတကံ.

‘ශරීරය සනසා ගැනීම පිණිස’ යනු හිමාලයෙහි පලවැල ආහාරයට ගැනීමෙන් වෙහෙසට පත් ශරීරය ලුණු හා ඇඹුල් භාවිතයෙන් සනසා ගැනීම පිණිසයි. ‘තසිතා’ යනු පිපාසිත වූවෝය. ‘කිලන්තා’ යනු වෙහෙසට පත් ශරීර ඇත්තෝය. ඔවුන් ඒ නුග ගස වෙත පැමිණ එහි අලංකාරය දැක ‘මෙහි මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවෙක් වෙසෙතැයි හඟිමි, මේ දේවතාවා අපගේ ගමන් වෙහෙස නිවන්නේ නම් ඉතා මැනවි’ යයි සිතූහ. ඒ නිසා ‘එහි අධිගෘහිත...පෙ... වාඩි වූහ’ යයි පවසන ලදී. ‘ඔහු’ යනු අනාථපිණ්ඩික ගෘහපතියාය. ‘භතකානං’ යනු කුලියට මෙහෙවර කරන දාස මෙහෙකරුවන්ගේය. ‘ප්‍රකෘති බත් වැටුප්’ යනු සාමාන්‍යයෙන් දිය යුතු බත් හා වැටුප්ය; එනම් එදින උපෝසථිකයන් වූ බැවින් වැඩ නොකළද වැඩ කළා සේ සලකා දිය යුතු බත් වැටුප්මය යනු අර්ථයයි. ‘කංචි’ යනු කිසිම මෙහෙකරුවෙකු (නොවේ).

ဥပေစ္စ ပရဿ ဝါစာယ အာရမ္ဘနံ ဗာဓနံ ဥပါရမ္ဘော, ဒေါသဒဿနဝသေန ဃဋ္ဋနန္တိ အတ္ထော, တေနာဟ ‘‘ဥပါရမ္ဘာဓိပ္ပာယေန ဝါဒံ အာရောပေတုကာမာ ဟုတွာ’’တိ. ဝဒန္တိ နိန္ဒနဝသေန ကထေန္တိ ဧတေနာတိ ဟိ ဝါဒေါ, ဒေါသော. တံ အာရောပေတုကာမာ, ပတိဋ္ဌာပေတုကာမာ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’န္တိ, ဣဓ ယံ ဝတ္ထုံ ဇီဝသညိတံ, တဒေဝ သရီရသညိတန္တိ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ ဝါဒံ ဂဟေတွာ ဝဒန္တိ. ရူပဉ္စ အတ္တာနဉ္စ [Pg.345] အဒွယံ ကတွာ သမနုပဿနဝသေန ‘‘သတ္တော’’တိ ဝါ ဗာဟိရကပရိကပ္ပိတံ အတ္တာနံ သန္ဓာယ ဝဒန္တိ. ဘိဇ္ဇတီတိ နိရုဒယဝိနာသဝသေန ဝိနဿတိ. တေန ဇီဝသရီရာနံ အနညတ္တာနုဇာနနတော, သရီရဿ စ ဘေဒဒဿနတော. န ဟေတ္ထ ယထာ ဘေဒဝတာ သရီရတော အနညတ္တာ အဒိဋ္ဌောပိ ဇီဝဿ ဘေဒေါ ဝုတ္တော, ဧဝံ အဒိဋ္ဌဘေဒတော အနညတ္တာ သရီရဿာပိ အဘေဒေါတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ တဿ ဘေဒဿ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓတ္တာ, ဘူတုပါဒါယရူပဝိနိမုတ္တဿ စ သရီရဿ အဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ ဟောတီ’’တိ.

අන්‍යයන්ගේ වචනයට එළඹී එයට බාධා කිරීම ‘උපාරම්භය’ යි. දොස් දැකීමේ අදහසින් පහර දීම යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘දොස් දැකීමේ අදහසින් වාදයක් ගොඩනැගීමට කැමතිව’ යයි පවසන ලදී. නින්දා කිරීම් වශයෙන් පවසන බැවින් ‘වාදය’ යනු දෝෂයයි. එය ගොඩනැගීමට හෝ තහවුරු කිරීමට කැමතිව යනු අර්ථයයි. ‘එම ජීවය එයම ශරීරය වේ’ යන්නෙහි, මෙහි යම් වස්තුවක් ජීවය යයි හඳුන්වනු ලැබේද, එයම ශරීරය යයි හඳුන්වනු ලබන බවට ‘රූපය ආත්මය වශයෙන් දකියි’ යන වාදය ගෙන පවසති. රූපය හා ආත්මය දෙකක් නොවන සේ දැකීමෙන් ‘සත්ත්වයා’ කියා හෝ බාහිරව පරිකල්පනය කරන ලද ආත්මය අරභයා පවසති. ‘බිඳෙයි’ යනු නිරුද්ධ වී විනාශ වීමෙන් විනාශ වෙයි. එමගින් ජීවය හා ශරීරය එකක්ම බව පිළිගැනීමෙන් ද, ශරීරය බිඳී යාම පෙනෙන බැවින් ද (උච්ඡේද වාදය වෙයි). බිඳෙන සුළු ශරීරයෙන් අනන්‍ය වූ ජීවයාගේ බිඳීමක් නොදුටු පමණින් එය නොබිඳේ යයි කිව නොහැකිය. ශරීරයේ බිඳීම ප්‍රත්‍යක්ෂවම සිදුවන බැවිනුත්, භූත හා උපාදාය රූපයන්ගෙන් තොර ශරීරයක් නොමැති බැවිනුත් ‘උච්ඡේද වාදය වෙයි’ යයි පවසන ලදී.

‘‘အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရ’’န္တိ အညဒေဝ ဝတ္ထုံ ဇီဝသညိတံ, အညံ ဝတ္ထုံ သရီရသညိတန္တိ ‘‘ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ ဝါဒံ ဂဟေတွာ ဝဒန္တိ. ရူပေ ဘေဒဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ, အတ္တနိ စ တဒဘာဝတော အတ္တာ နိစ္စောတိ အာပန္နမေဝါတိ အာဟ ‘‘တုမှာကံ…ပေ… အာပဇ္ဇတီ’’တိ.

‘ජීවය වෙනකකි, ශරීරය වෙනකකි’ යනුවෙන් ජීවය යයි හඳුන්වන වස්තුව අනෙකකි, ශරීරය යයි හඳුන්වන වස්තුව අනෙකකි යනුවෙන් ‘ආත්මය රූපවත් යයි දකියි’ යන නයින් පවතින වාදය ගෙන පවසති. රූපය බිඳී යන බව පෙනෙන නිසාත්, ආත්මයෙහි එම බිඳීමක් නොමැති නිසාත් ආත්මය නිත්‍ය වේ යන මතයට පැමිණෙන බව ‘ඔබලාට...පෙ... පැමිණෙයි’ යන්නෙන් කියැවේ.

၃၇၉-၃၈၀. တယိဒံ နေသံ ဝဉ္ဈာသုတဿ ဒီဃရဿတာပရိကပ္ပနသဒိသန္တိ ကတွာ ဌပနီယောယံ ပဉှောတိ တတ္ထ ရာဇနိမီလနံ ကတွာ သတ္ထာ ဥပရိ နေသံ ‘‘တေန ဟာဝုသော သုဏာထာ’’တိအာဒိနာ ဓမ္မဒေသနံ အာရဘီတိ အာဟ ‘‘အထ ဘဂဝါ’’တိအာဒိ. တဿာ ယေဝါတိ မဇ္ဈိမာယ ပဋိပဒါယ.

379-380. මෙය ඔවුන්ගේ වඳ ස්ත්‍රියකගේ පුතෙකු උසය හෝ මිටිය යයි සිතන්නාක් වැනි පරිකල්පනයක් බඳු බැවින්, මෙය පසෙක තැබිය යුතු (ඨපනීය) ප්‍රශ්නයක් ලෙස සලකා, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉන්පසු ‘එසේ නම් ඇවැත්නි, අසන්න’ යනාදී වශයෙන් ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළ බව ‘ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ යනාදියෙන් පවසයි. ‘ඒ’ යනු මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව පිළිබඳවමය.

သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿာတိ သဒ္ဓါယ ပဗ္ဗဇိတဿ ‘‘ဧဝမဟံ ဣတော ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိဿရိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂတဿ တဒနုရူပဉ္စ သီလံ ပူရေတွာ ပဌမဇ္ဈာနေန သမာဟိတစိတ္တဿ. ဧတံ ဝတ္တုန္တိ ဧတံ ကိလေသဝဋ္ဋပရိဗုဒ္ဓိဒီပနံ ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’န္တိအာဒိကံ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသနိဿိတံ ဝစနံ ဝတ္တုန္တိ အတ္ထော. နိဗ္ဗိစိကိစ္ဆော န ဟောတီတိ ဓမ္မေသု တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆော န ဟောတိ, တတ္ထ တတ္ထ အာသပ္ပနပရိသပ္ပနဝသေန ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော.

“ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, “මම මෙසේ මේ සංසාර වට්ට දුකෙන් එතෙර වන්නෙමි” යයි සිතා ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි බවට පත්වූ, ඒ පැවිද්දට අනුරූපව සීලය සම්පූර්ණ කොට ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් සමාහිත වූ සිත් ඇති තැනැත්තා ගැන ය. “මෙය කීමට” යනු ක්ලේශ වෘත්තයෙහි අවබෝධය හඟවන “එම ජීවය ම එම ශරීරය ය” යනාදී වශයෙන් දෘෂ්ටි සංක්ලේශයන් ඇසුරු කළ වචන කීමට යනු අර්ථය යි. “සැක නැති වූයේ වෙයි” යනු ධර්මයන් කෙරෙහි සැකය දුරු කළේ වෙයි, ඒ ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි චංචල වීම් හෝ සැක කිරීම් වශයෙන් නොපවතී යන්න අර්ථය යි.

ဧတမေဝံ ဇာနာမီတိ ယေန သော ဘိက္ခု ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ, ဧတံ သသမ္ပယုတ္တဓမ္မံ စိတ္တန္တိ ဧဝံ ဇာနာမိ. နော စ ဧဝံ ဝဒါမီတိ ယထာ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ တံ ဓမ္မဇာတံ သနိဿယံ အဘေဒတော ဂဏှန္တာ ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’န္တိ ဝါ တဒုဘယံ ဘေဒတော ဂဏှန္တာ ‘‘အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရ’’န္တိ ဝါ အတ္တနော မိစ္ဆာဂါဟံ ပဝေဒေန္တိ, အဟံ ပန န ဧဝံ ဝဒါမိ တဿ ဓမ္မဿ သုပရိညာတတ္တာ, တေနာဟ ‘‘အထ ခေါ’’တိအာဒိ. ဗာဟိရကာ ယေဘုယျေန ကသိဏဇ္ဈာနာနိ [Pg.346] ဧဝ နိဗ္ဗတ္တေန္တီတိ အာဟ ‘‘ကသိဏပရိကမ္မံ ဘာဝန္တေဿာ’’တိ. ယသ္မာ ဘာဝနာနုဘာဝေန ဈာနာဓိဂမော, ဘာဝနာ စ ပထဝီကသိဏာဒိသဉ္ဇာနနမုခေန ဟောတီတိ သညာသီသေန နိဒ္ဒိသီယတိ, တသ္မာ အာဟ ‘‘သညာဗလေန ဥပ္ပန္န’’န္တိ. တေနာဟ – ‘‘ပထဝီကသိဏမေကော သဉ္ဇာနာတီ’’တိအာဒိ. ‘‘န ကလ္လံ တဿေတ’’န္တိ ဣဒံ ယသ္မာ ဘဂဝတာ တတ္ထ တတ္ထ ‘‘အထ စ ပနာဟံ န ဝဒါမီ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ န ဝတ္တဗ္ဗံ ကိရေတံ ကေဝလိနာ ဥတ္တမပုရိသေနာတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘မညမာနာ ဝဒန္တီ’’တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

“මම මෙය මෙසේ දනිමි” යනු, යම් හෙයකින් ඒ භික්ෂුව ප්‍රථම ධ්‍යානයට උපසම්පන්න වී වාසය කරයි ද, එම සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත සිත මෙසේ දනිමි යන්නයි. “එසේ නොකියමි” යනු දෘෂ්ටිගතිකයන් ඒ ධර්ම සමූහය ආශ්‍රය සහිතව අභේදව ගනිමින් “එම ජීවයම එම ශරීරයයි” කියා හෝ, ඒ දෙක භේදව ගනිමින් “ජීවය අනෙකකි, ශරීරය අනෙකකි” කියා හෝ තමන්ගේ මිථ්‍යා ග්‍රහණය ප්‍රකාශ කරන්නාක් මෙන්, මම වනාහි ඒ ධර්මය මැනවින් පිරිසිඳ දන්නා බැවින් එසේ නොකියමි. ඒ නිසා “එහෙත්” යනාදිය වදාරන ලදි. බාහිර ශාසනවල පුද්ගලයන් බොහෝ දුරට කසිණ ධ්‍යානයන් ම උපදවන බැවින් “කසිණ පරිකර්මය වඩන්නා වූ” යැයි පවසන ලදි. භාවනානුභාවයෙන් ධ්‍යාන ලැබීම සිදුවන බැවින් ද, භාවනාව පඨවි කසිණ ආදිය හඳුනා ගැනීමේ මුහුණුවරින් සිදුවන බැවින් ද, සංඥාව මූලික කොට මෙසේ දක්වනු ලැබේ. ඒ නිසා “සංඥා බලයෙන් උපන්” යැයි කියන ලදි. එබැවින් “එක් අයෙක් පඨවි කසිණය හඳුනා ගනියි” යනාදිය වදාරන ලදි. “ඔහුට එය සුදුසු නැත” යන්න භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඒ ඒ තැන්හි “එසේ වුවත් මම එසේ නොකියමි” යැයි වදාළ බැවින්, කෙවලී වූ උත්තම පුරුෂයා විසින් මෙය නොකිය යුතු ය යන අදහසින් පවසන ලදි. ඒ නිසා “මමත්වය ඇතිව පවසති” යැයි කියන ලදි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනක දී ම පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැක්කේ ම ය.

ဇာလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ.

ජාලිය සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි අර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමාවට පත් විය.

၈. မဟာသီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. මහාසීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව

အစေလကဿပဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

අචේලකස්සප වස්තු වර්ණනාව

၃၈၁. ယသ္မိံ [Pg.347] ရဋ္ဌေ တံ နဂရံ, တဿ ရဋ္ဌဿပိ ယသ္မိံ နဂရေ တဒါ ဘဂဝါ ဝိဟာသိ, တဿ နဂရဿပိ ဧတဒေဝ နာမံ, တသ္မာ ဥရုညာယန္တိ ဥရုညာဇနပဒေ ဥရုညာသင်္ခါတေ နဂရေတိ အတ္ထော. ရမဏီယောတိ မနောဟရဘူမိဘာဂတာယ ဆာယူဒကသမ္ပတ္တိယာ, ဇနဝိဝိတ္တတာယ စ မနောရမော. နာမန္တိ ဂေါတ္တနာမံ. တပနံ သန္တပနံ ကာယဿ ခေဒနံ တပေါ, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ တပဿီ, တံ တပဿိံ. ယသ္မာ တထာဘူတော တပံ နိဿိတော, တပေါ ဝါ တံ နိဿိတော, တသ္မာ အာဟ ‘‘တပနိဿိတက’’န္တိ. လူခံ ဝါ ဖရုသံ သာဓုသမ္မတာစာရဝိရဟတော နပသာဒနီယံ အာဇီဝတိ ဝတ္တတီတိ လူခါဇီဝီ, တံ လူခါဇီဝိံ. မုတ္တာစာရာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပရတော ပါဠိယံ (ဒီ. နိ. ၁.၃၉၇) အာဂတာ ဟတ္ထာပလေခနာဒယော သင်္ဂဟိတာ. ဥပ္ပဏ္ဍေတီတိ ဥဟသနဝသေန ပရိဘာသတိ. ဥပဝဒတီတိ အဝညာပုဗ္ဗကံ အပဝဒတိ, တေနာဟ ‘‘ဟီဠေတိ ဝမ္ဘေတီ’’တိ. ဓမ္မဿ စ အနုဓမ္မံတိ ဧတ္ထ ဓမ္မော နာမ ဟေတု ‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၂၀) ဝိယာတိ အာဟ ‘‘ကာရဏဿ အနုကာရဏ’’န္တိ. ကာရဏန္တိ စေတ္ထ တထာပဝတ္တဿ သဒ္ဒဿ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော တဿ ပဝတ္တိဟေတုဘာဝတော. အတ္ထပ္ပယုတ္တော ဟိ သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ. အနုကာရဏန္တိ စ သော ဧဝ ပရေဟိ တထာ ဝုစ္စမာနော. ပရေဟီတိ ‘‘ယေ တေ’’တိ ဝုတ္တသတ္တေဟိ ပရေဟိ. ဝုတ္တကာရဏေနာတိ ယထာ တေဟိ ဝုတ္တံ, တထာ စေ တုမှေဟိ န ဝုတ္တံ, ဧဝံ သတိ တေဟိ ဝုတ္တကာရဏေန သကာရဏော ဟုတွာ တုမှာကံ ဝါဒေါ ဝါ တတော ပရံ တဿ အနုဝါဒေါ ကောစိ အပ္ပမတ္တကောပိ ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗံ ဌာနံ ကာရဏံ နာဂစ္ဆေယျ, ကိမေဝံ နာဂစ္ဆတီတိ ယောဇနာ. ‘‘ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ တမေဝတ္ထံ သင်္ခေပတော ဒဿေတိ.

381. යම් රටක ඒ නගරය පිහිටා තිබේ ද, එම රටෙහි ද යම් නගරයක එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි සේක් ද, ඒ නගරයට ද මෙම නම ම භාවිතා වේ. එබැවින් “උරුඤ්ඤායං” යනු උරුඤ්ඤා ජනපදයෙහි උරුඤ්ඤා නම් වූ නගරයෙහි යන්න අර්ථය යි. “රමණීය” යනු මනෝහර භූමි ප්‍රදේශයක් වීමෙන් ද, සෙවන හා ජල සම්පත්තියෙන් යුක්ත වීමෙන් ද, ජන ශුන්‍ය බැවින් ද මනරම් වූ යන්නයි. “නාමය” යනු ගෝත්‍ර නාමය යි. “තපනය” යනු ශරීරය තැවීම හා පීඩා කිරීම වූ තපස යි. එය මොහුට ඇති බැවින් හෙතෙම “තපස්සී” නම් වේ, එම තපස්වියා ය. යම් හෙයකින් එවැනි ස්වභාවයක් ඇති ඔහු තපස ඇසුරු කළේ ද, නැතහොත් තපස ඔහු ඇසුරු කළේ ද, එබැවින් “තපස ඇසුරු කළ තැනැත්තා” යැයි පවසන ලදි. රළු වූ, සත්පුරුෂ සම්මත ආචාරවලින් තොර වූ, ප්‍රසාදය දනවන සුළු නොවන ජීවන ක්‍රමයකින් ජීවත් වන බැවින් “ලූඛාජීවී” නම් වේ, එම රළු දිවි පෙවෙතක් ඇත්තා ය. “මුත්තාචාරාදී” යන්නෙහි “ආදි” ශබ්දයෙන් ඉදිරියට පාලියෙහි එන අත ලෙවකෑම ආදිය සංග්‍රහ වේ. “උප්පණ්ඩේති” යනු සිනහවට ලක් කරමින් පරිභව කිරීම යි. “උපවදති” යනු අවඥාව පෙරදැරිව දොස් නැගීම යි. ඒ නිසා “හෙළා දකියි, නිග්‍රහ කරයි” යැයි පවසන ලදි. “ධර්මයට අනුධර්ම වූ” යන්නෙහි මෙහි ධර්මය යනු හේතුව යි. “හේතුවෙහි ඥානය ධම්මපටිසම්භිදාවයි” යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි ද “කාරණයට අනුරූප වූ කාරණය” යැයි කියන ලදි. මෙහි “කාරණය” යනු එසේ පවතින වචනයේ අර්ථය අදහස් කරනු ලැබේ, එය පැවැත්මට හේතු වන බැවිනි. අර්ථය සමඟ යෙදීම ම වචන භාවිතය යි. “අනුකාරණය” යනු අන්‍යන් විසින් එලෙස ම පවසනු ලබන දෙය යි. “අන්‍යන් විසින්” යනු “යම් කෙනෙක්” යැයි කියන ලද සත්ත්වයන් විසිනි. “වදාළ කාරණයෙන්” යනු යම් සේ ඔවුන් විසින් පවසන ලද්දේ ද, එසේ ම ඔබ විසින් පවසනු නොලැබුවේ නම්, එසේ වූ විට ඔවුන් පවසන ලද කාරණය හේතුවෙන් ඔබගේ වාදය හෝ එයින් පසු ඒ පිළිබඳ කෙරෙන අල්ප වූ හෝ අනුවාදයක් ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් ගර්හා කළ යුතු තැනකට හෝ කාරණයකට පත් නොවේ ද, එය කෙසේ පත් නොවන්නේ ද යන්න මෙහි සම්බන්ධය යි. “මෙහි අදහස මෙයයි” යනාදියෙන් එම අර්ථය ම සංක්ෂේපයෙන් දක්වයි.

၃၈၂. ဣဒါနိ ယံ ဝိဘဇ္ဇဝါဒံ သန္ဓာယ ဘဂဝတာ ‘‘န မေ တေ ဝုတ္တဝါဒိနော’’တိ သင်္ခေပတော ဝတွာ တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဓာဟံ ကဿပါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တံ ဝိဘာဂေန ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓေကစ္စော’’တိအာဒိမာဟ. ဘဂဝါ [Pg.348] ဟိ နိရတ္ထကံ အနုပသမသံဝတ္တနိကံ ကာယကိလမထံ ‘‘အတ္တကိလမထာနုယောဂေါ ဒုက္ခော အနရိယော အနတ္ထသံဟိတော’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၃; ပဋိ. မ. ၂.၃၀) ဂရဟတိ. သာတ္ထကံ ပန ဥပသမသံဝတ္တနိကံ ‘‘အာရညိကော ဟောတိ, ပံသုကူလိကော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဝဏ္ဏေတိ. အပ္ပပုညတာယာတိ အပုညတာယ. တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ ပူရေတွာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဘာဝတော ကမ္မဖလံ ပဋိက္ခိပန္တော ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၁; မ. နိ. ၁.၄၄၅; ၂.၉၄, ၉၅, ၂၂၅; ၃.၉၁, ၁၁၅; သံ. နိ. ၃.၂၁၀; ဓ. သ. ၁၂၂၁; ဝိဘ. ၉၃၈) မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ပုရက္ခတွာ တထာ တထာ တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ ပူရေတွာ. အနေသနဝသေနာတိ ကောဟညေ ဌတွာ အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနိစ္ဆာယ မိစ္ဆာဇီဝဝသေန. ဣမေ ဒွေတိ ‘‘အပ္ပပုညော ပုညဝါ’’တိ စ ဝုတ္တေ ဒုစ္စရိတကာရိနော ဒွေ ပုဂ္ဂလေ သန္ဓာယ.

382. දැන් යම් විභජ්ජවාදයක් අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් “ඔවුහු මා වදාළ දේ පවසන්නෝ නොවෙති” යැයි සංක්ෂේපයෙන් පවසා, එය බෙදා දක්වනු පිණිස “කස්සපය, මෙහි මම...” යනාදිය වදාරන ලදි. එය විස්තර වශයෙන් දක්වමින් “මෙහි ඇතැම් කෙනෙක්” යනාදිය පවසන ලදි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිරර්ථක වූ, කෙලෙස් සංසිඳීමට හේතු නොවන කාය ක්ලේශය “අත්තකිලමථානුයෝගය දුක් සහිත ය, ආර්ය නොවූවකි, අනර්ථය පිණිස පවතින්නකි” යනාදී වශයෙන් ගර්හා කරන සේක. එහෙත් අර්ථවත් වූ, කෙලෙස් සංසිඳීමට හේතු වන “ආරණ්‍යවාසී වෙයි, පාංශුකූලික වෙයි” යනාදිය වර්ණනා කරන සේක. “අල්ප පුණ්‍යවන්ත බව නිසා” යනු පිනක් නැති බැවිනි. “ත්‍රිවිධ දුශ්චරිතයන් පූර්ණය කොට” යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටික බව නිසා “දුන් දෙයෙහි විපාක නැත” යනාදී වශයෙන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පෙරදැරි කොට ගෙන, ඒ ඒ ආකාරයෙන් කර්මඵල ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ත්‍රිවිධ දුශ්චරිතයන් පූර්ණය කිරීමයි. “අනේසනාවෙන්” යනු කපටි බවෙහි පිහිටා, නැති ගුණ පෙන්වීමේ කැමැත්තෙන් යුතුව මිථ්‍යා ආජීවය මගින් ජීවත් වීමෙනි. “මේ දෙදෙනා” යනු “අල්ප පුණ්‍යවන්තයා හා පිනැත්තා” යැයි වදාළ කල්හි දුශ්චරිතයෙහි යෙදෙන පුද්ගලයන් දෙදෙනා අරභයා ය.

‘‘ဣမေ ဒွေ သန္ဓာယာ’’တိ ဧတ္ထ ပန ဒုတိယနယေ ‘‘အပ္ပပုညော, ပုညဝါ’’တိ စ ဝုတ္တေ သုစရိတကာရိနောတိ အာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကမ္မကိရိယဝါဒိနော ဟိ ဣမေ ဒွေ ပုဂ္ဂလာ. ဣတိ ပဌမဒုတိယနယေသု ဝုတ္တနယေနေဝ တတိယစတုတ္ထနယေသု ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

“මේ දෙදෙනා අරභයා” යන්නෙහි දෙවන ක්‍රමයේ දී “අල්ප පුණ්‍යවන්තයා, පිනැත්තා” යැයි වදාළ කල්හි සුචරිතයෙහි යෙදෙන්නන් යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතු ය. මක්නිසාද යත් මොවුන් දෙදෙනා කර්මය හා එහි ක්‍රියාව පිළිගන්නා වූ පුද්ගලයන් වන බැවිනි. මෙලෙස පළමු හා දෙවන ක්‍රමයන්හි පවසන ලද අයුරින් ම තෙවන හා සිව්වන ක්‍රමයන්හි ද යෙදීම වටහා ගත යුතු ය.

ဗာဟိရကာစာရယုတ္တော တိတ္ထိယာစာရယုတ္တော, န ဝိမုတ္တာစာရော. အတ္တာနံ သုခေတွာတိ အဓမ္မိကေန သုခေန အတ္တာနံ သုခေတွာ, တေနာဟ ‘‘ဒုစ္စရိတာနိ ပူရေတွာ’’တိ. ‘‘န ဒါနိ မယာ သဒိသော အတ္ထီ’’တိအာဒိနာ တိဿန္နံ မညနာနံ ဝသေန ဒုစ္စရိတပူရဏမာဟ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ ‘‘နတ္ထိ ကာမေသု ဒေါသော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေန. ပရိဗ္ဗာဇိကာယာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂတာယ တာပသဒါရိကာယ. ဒဟရာယာတိ တရုဏာယ. မုဒုကာယာတိ သုခုမာလာယ. လောမသာယာတိ တနုတမ္ဗလောမတာယ အပ္ပလောမာယ. ကာမေသူတိ ဝတ္ထုကာမေသု. ပါတဗျတန္တိ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ, ပါတဗျတန္တိ ဝါ ပရိဘုဉ္ဇနကတံ. အာပဇ္ဇန္တောတိ ဥပဂစ္ဆန္တော. ပရိဘောဂတ္ထော ဟိ အယံ ပါ-သဒ္ဒေါ, ကတ္တုသာဓနော စ တဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ, ယထာရုစိ ပရိဘုဉ္ဇန္တောတိ အတ္ထော. ကိလေသကာမောပိ ဟိ အဿာဒိယမာနော ဝတ္ထုကာမန္တောဂဓောယေဝ.

බාහිර ආචාරවලින් යුක්ත වූ, තීර්ථකයන්ගේ ආචාරවලින් යුක්ත වූ, මිදුණු ආචාර (විමුක්තාචාර) නැත්තා වූ යනුයි. ‘අත්තානං සුඛෙත්වා’ යනු අධර්මික සැපයෙන් තමා සුවපත් කරගෙනයි; එහෙයින් ‘දුසිරිත පුරවා’ යැයි පවසන ලදී. ‘දැන් මා හා සමාන කිසිවෙක් නැත’ යනාදී වශයෙන් තෙවැදෑරුම් මානයන්ගේ වසයෙන් දුසිරිත පිරීම පවසයි. ‘මිථ්‍යා දෘෂ්ටි වසයෙන්’ යනු ‘කාමයන්හි දෝෂයක් නැත’ යනුවෙන් පවතින මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය වසයෙනි. ‘පරිබ්බාජිකාය’ යනු පැවිද්දට පත් වූ තාපස දියණියක විසිනි. ‘දහරාය’ යනු තරුණියක විසිනි. ‘මුදුකාය’ යනු සුකුමාර වූ තැනැත්තියක විසිනි. ‘ලෝමසාය’ යනු තුනී වූ රන්වන් ලොම් ඇති හෙවත් අල්ප ලොම් ඇති තැනැත්තියක විසිනි. ‘කාමේසු’ යනු වස්තු කාමයන්හි ය. ‘පාතබ්බතං’ යනු අනුභව කළ යුතු බවයි, එසේත් නැතිනම් අනුභව කිරීම් කළ බවයි. ‘ආපජ්ජන්තෝ’ යනු එළඹෙන්නා වූ යන්නයි. මෙහි ‘පා’ ශබ්දය පරිභෝජන අර්ථය දෙයි, ‘තබ්බ’ ශබ්දය කර්තෘ කාරකයේ යෙදේ; එනම් රුචි පරිදි පරිභෝජනය කරන්නා යන අර්ථයයි. ආශ්වාද කරනු ලබන ක්ලේශ කාමය වස්තු කාමය තුළම ඇතුළත් වේ.

ဣဒန္တိ ယထာဝုတ္တံ အတ္ထပ္ပဘေဒံ ဝိဘဇ္ဇနံ. တိတ္ထိယဝသေန အာဂတံ အဋ္ဌကထာယံ တထာ ဝိဘတ္တတ္တာ. သာသနေပီတိ ဣမသ္မိံ သာသနေပိ.

‘ඉදං’ යනු ඉහත කී අර්ථ ප්‍රභේදයන් බෙදා දැක්වීමයි. අටුවාවෙහි තීර්ථකයන් සම්බන්ධයෙන් එලෙස බෙදා දක්වා ඇති හෙයින් මෙසේ බෙදන ලදී. ‘සාසනෙපි’ යනු මේ ශාසනයෙහි ද යන්නයි.

အရဟတ္တံ [Pg.349] ဝါ အတ္တနိ အသန္တံ ‘‘အတ္ထီ’’တိ ဝိပ္ပဋိဇာနိတွာ. သာမန္တဇပ္ပနံ, ပစ္စယပဋိသေဝနံ, ဣရိယာပထနိဿိတန္တိ ဣမာနိ တီဏိ ဝါ ကုဟနဝတ္ထူနိ. တာဒိသော ဝါတိ ဓုတင်္ဂ- (မိ. ပ. ၄.၂; ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၂) သမာဒါနဝသေန လူခါဇီဝီ ဧဝ. ဒုလ္လဘသုခေါ ဘဝိဿာမိ ဒုဂ္ဂတီသု ဥပပတ္တိယာတိ အဓိပ္ပာယော.

තමා තුළ නැති අර්හත් භාවය ‘ඇත’ යැයි බොරුවෙන් පිළිගැනීමයි. සෑමන්තජප්පනය (අසල සිට මතුරන්නාක් මෙන් ගුණ කීම), ප්‍රත්‍යය පටිසේවනය (ප්‍රත්‍යය පරිභෝජනයෙන් හඟවීම), ඉරියාපථනිස්සිතය (ඉරියව් මඟින් හඟවීම) යන මේවා තුන් වැදෑරුම් කුහක වස්තූන් ය. ‘තාදිසෝ වා’ යනු ධුතාංග සමාදන් වීම් වසයෙන් රූක්ෂ ජීවිකාව ඇත්තෙක්ම ය. ‘දුර්ගතීන්හි ඉපදීමෙන් මට ලැබීමට අපහසු වූ සැප ලැබෙනු ඇත’ යන්න මෙහි අදහසයි.

၃၈၃. အသုကဋ္ဌာနတောတိ အသုကဘဝတော. အာဂတာတိ နိဗ္ဗတ္တနဝသေန ဣဓာဂတာ. ဣဒါနိ ဂန္တဗ္ဗဋ္ဌာနန္တိ အာယတိံ နိဗ္ဗတ္တနဋ္ဌာနံ. ပုန ဥပပတ္တိန္တိ အာယတိံ အနန္တရဘဝတော တတိယံ ဥပပတ္တိံ, ပုန ဥပပတ္တီတိ ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တိ. ကေန ကာရဏေနာတိ ယထာဘူတံ အဇာနန္တော ဟိ ဣစ္ဆာဒေါသဝသေန ယံ ကိဉ္စိ ဂရဟေယျ, အဟံ ပန ယထာဘူတံ ဇာနန္တော သဗ္ဗံ တံ ကေန ကာရဏေန ဂရဟိဿာမိ, တံ ကာရဏံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော, တေနာဟ ‘‘ဂရဟိတဗ္ဗမေဝါ’’တိအာဒိ. တမတ္ထန္တိ ဂရဟိတဗ္ဗဿေဝ ဂရဟဏံ, ပသံသိတဗ္ဗဿ စ ပသံသနံ.

383. ‘අසුකට්ඨානතෝ’ යනු අසවල් භවයෙන් යන්නයි. ‘ආගතා’ යනු උත්පත්ති වසයෙන් මෙහි පැමිණියා වූ යන්නයි. ‘ඉදානි ගන්තබ්බට්ඨානං’ යනු මතු උත්පත්තිය ලබන ස්ථානයයි. ‘පුන උපපත්තිං’ යනු මතු අනන්තර භවයෙන් පසුව ලබන තුන්වන උත්පත්තියයි; ‘පුන උපපත්ති’ යනු නැවත නැවත ඉපදීමයි. ‘කෙන කාරණේන’ යනු තතු ලෙස නොදන්නා තැනැත්තා තෘෂ්ණාව හා දෝෂය වසයෙන් යමක් ගරහන්නේය; මම වනාහි තතු ලෙස දැන ඒ සියල්ල කුමන කරුණක් නිසා ගරහම්ද, ඒ සඳහා කරුණක් නැත යනු අදහසයි. එහෙයින් ‘ගරහිතබ්බමේව’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘තමත්ථං’ යනු ගැරහිය යුත්තට ගැරහීම සහ පැසසිය යුත්තට පැසසීමයි.

န ကောစိ ‘‘န သာဓူ’’တိ ဝဒတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကဿ, သမ္ပရာယိကဿ စ အတ္ထဿ သာဓနဝသေနေဝ ပဝတ္တိယာ ဘဒ္ဒကတ္တာ. ပဉ္စဝိဓံ ဝေရန္တိ ပါဏာတိပါတာဒိပဉ္စဝိဓံ ဝေရံ. တဉှိ ပဉ္စဝိဓဿ သီလဿ ပဋိသတ္တုဘာဝတော, သတ္တာနံ ဝေရဟေတုတာယ စ ‘‘ဝေရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တတော ဧဝ တံ န ကောစိ ‘‘သာဓူ’’တိ ဝဒတိ, တထာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိအတ္ထာနံ အသာဓနတော, သတ္တာနံ သာဓုဘာဝဿ စ ဒူသနတော. န နိရုန္ဓိတဗ္ဗန္တိ ရူပဂ္ဂဟဏေ န နိဝါရေတဗ္ဗံ. ဒဿနီယဒဿနတ္ထော ဟိ စက္ခုပဋိလာဘောတိ တေသံ အဓိပ္ပာယော. ယဒဂ္ဂေန တေသံ ပဉ္စဒွါရေ အသံဝရော သာဓု, တဒဂ္ဂေန တတ္ထ သံဝရော န သာဓူတိ အာဟ ‘‘ပုန ယံ တေ ဧကစ္စန္တိ ပဉ္စဒွါရေ သံဝရ’’န္တိ.

මෙලොව හා පරලොව යහපත සාධනය කිරීමේ වසයෙන් පැවැත්ම යහපත් බැවින් කිසිවෙක් ‘යහපත් නොවේ’ යැයි නොකියති. ‘පඤ්චවිධං වේරං’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී පංචවිධ වෛරයයි. එය පංච සීලයට ප්‍රතිවිරුද්ධ බැවින්ද, සත්වයන්ගේ වෛරයට හේතු වන බැවින්ද ‘වේර’ (වෛරය) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින්ම කිසිවෙක් එය ‘යහපත්’ යැයි නොකියති; එසේම මෙලොව ආදී අර්ථයන් සාධනය නොකරන බැවින්ද, සත්වයන්ගේ යහපත් බව දූෂණය කරන බැවින්ද එය අයහපත්ය. ‘න නිරුන්ධිතබ්බං’ යනු රූපයන් ග්‍රහණය කිරීමේදී වැළැක්විය යුතු නැති බවයි. ‘දර්ශනීය දෑ දැකීම සඳහාම ඇස ලැබී ඇත’ යන්න ඔවුන්ගේ අදහසයි. යම් හෙයකින් ඔවුන්ගේ පංච ද්වාරයෙහි අසංවරය යහපත් වේද, එම කරුණින්ම එහි සංවරය යහපත් නොවේ යැයි පැවසීම සඳහා ‘පුන යං තේ ඒකච්චං’ යනාදී වශයෙන් පංච ද්වාරයේ සංවරය ගැන පවසන ලදී.

အထ ဝါ ယံ တေ ဧကစ္စံ ဝဒန္တိ ‘‘သာဓူ’’တိ တေ ‘‘ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ’’တိ ဝုတ္တာ တိတ္ထိယာ ယံ အတ္တကိလမထာနုယောဂါဒိံ ‘‘သာဓူ’’တိ ဝဒန္တိ, မယံ တံ န ‘‘သာဓူ’’တိ ဝဒါမ. ယံ တေ ဧကစ္စံ ဝဒန္တိ ‘‘န သာဓူ’’တိ ယံ ပန တေ အနဝဇ္ဇပစ္စယပရိဘောဂံ, သုနိဝတ္ထသုပါရုပနာဒိသမ္မာပဋိပတ္တိဉ္စ ‘‘န သာဓူ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ မယံ ‘‘သာဓူ’’တိ ဝဒါမာတိ ဧဝံ ပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

එසේත් නැතිනම් යම් කරුණක් ‘යහපත්’ යැයි ඒ ‘ඇතැම් මහණ බමුණන්’ යැයි කියන ලද තීර්ථකයන් පවසන ආත්මක්ලමථානුයෝගාදිය ‘යහපත්’ යැයි පවසත්ද, අපි එය ‘යහපත් නොවේ’ යැයි පවසමු. යම් කරුණක් ඔවුන් ‘යහපත් නොවේ’ යැයි පවසන, නිර්දෝෂී ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනය සහ මැනවින් සිවුරු හැඳීම පෙරවීම් ආදී සම්මා පටිපත්තිය ‘නොමනා’ යැයි පවසත්ද, අපි එය ‘යහපත්’ යැයි පවසමු; මෙසේ මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

ဧဝံ [Pg.350] ယံ ပရဝါဒမူလကံ စတုက္ကံ ဒဿိတံ, တဒေဝ ပုန သကဝါဒမူလကံ ကတွာ ဒဿိတန္တိ ပကာသေန္တော ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိမာဟ. ယဉှိ ကိဉ္စိ ကေနစိ သမာနံ, တေနပိ တံ သမာနမေဝ, တထာ အသမာနံ ပီတိ. သမာနာသမာနတန္တိ သမာနာသမာနတာမတ္တံ. အနဝသေသတော ဟိ ပဟာတဗ္ဗာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနံ သကဝါဒေ ဒိဿတိ, န ပရဝါဒေ. တထာ ပရိပုဏ္ဏမေဝ စ ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပာဒနံ သကဝါဒေ, န ပရဝါဒေ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တျာဟ’’န္တိအာဒိ.

මෙසේ යම් පරවාද මූලික චතුෂ්කයක් දක්වන ලද්දේද, එයම නැවත ස්වවාද මූලික කොට දක්වන ලද්දේ යැයි ප්‍රකාශ කරමින් ‘ඒවං’ යනාදිය පවසන ලදී. යම් කිසිවක් යමකට සමාන වේද, එයින්ම එය සමානම වේ; එසේම අසමානද වේ. ‘සමානාසමානතං’ යනු සමාන හා අසමාන බව පමණකි. ඉතිරි නොකොට ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණය ස්වවාදයෙහි (බුද්ධ ශාසනයෙහි) දක්නට ලැබේ, පරවාදයෙහි නැත. එසේම සම්පූර්ණයෙන්ම උපාදානය (අනුගමනය) කළ යුතු ධර්මයන් සම්පූර්ණ කිරීම ස්වවාදයෙහිම මිස පරවාදයෙහි නැත. එබැවින් ‘ත්‍යාහං’ යනාදිය පවසන ලදී.

သမနုယုဉ္ဇာပနကထာဝဏ္ဏနာ

සමනුයුඤ්ජාපන කථා වර්ණනාවයි.

၃၈၅. လဒ္ဓိံ ပုစ္ဆန္တောတိ ‘‘ကိံ သမဏော ဂေါတမော သံကိလေသဓမ္မေ အနဝသေသံ ပဟာယ ဝတ္တတိ, ဥဒါဟု ပရေ ဂဏာစရိယာ. ဧတ္ထ တာဝ အတ္တနော လဒ္ဓိံ ဝဒါ’’တိ လဒ္ဓိံ ပုစ္ဆန္တော. ကာရဏံ ပုစ္ဆန္တောတိ ‘‘သမဏော ဂေါတမော သံကိလေသဓမ္မေ အနဝသေသံ ပဟာယ ဝတ္တတီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကေန ကာရဏေန ဧဝမတ္ထံ ဂါဟယာ’’တိ ကာရဏံ ပုစ္ဆန္တော. ဥဘယံ ပုစ္ဆန္တောတိ ‘‘ဣဒံ နာမေတ္ထ ကာရဏ’’န္တိ ကာရဏံ ဝတွာ ပဋိညာတေ အတ္ထေ သာဓိယမာနေ အနွယတော, ဗျတိရေကတော စ ကာရဏံ သမတ္ထေတုံ သဒိသာသဒိသဘေဒံ ဥပမောဒါဟရဏဒွယံ ပုစ္ဆန္တော, ဥဘယံ ပုစ္ဆန္တော ကာရဏဿ စ တိလက္ခဏသမ္ပတ္တိယာ ယထာပဋိညာတေ အတ္ထေ သာဓိတေ သမ္မဒေဝ အနုပစ္ဆာ ဘာသန္တော နိဂမေန္တော သမနုဘာသတိ နာမ. ဥပသံဟရိတွာတိ ဥပနေတွာ. ‘‘ကိံ တေ’’တိအာဒိ ဥပသံဟရဏာကာရဒဿနံ. ဒုတိယပဒေတိ ‘‘သံဃေန ဝါ သံဃ’’န္တိ ဣမသ္မိံ ပဒေ.

385. ලබ්ධිය (මතය) විමසන්නේ නම්: ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සකල කෙලෙස් ධර්මයන් ඉතිරි නැතිව ප්‍රහාණය කොට වසන සේකද, නැතහොත් අන්‍ය ගණාචාර්යවරුන් එසේ කෙරෙත්ද? මෙහිදී ඔබවහන්සේගේ මතය පවසනු මැනවි’ යැයි මතය විමසීමයි. කරුණ විමසන්නේ නම්: ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සකල කෙලෙස් ධර්මයන් ඉතිරි නැතිව ප්‍රහාණය කොට වසන සේක’ යැයි කී කල්හි, ‘කුමන කරුණක් නිසා මෙවැනි අදහසක් දරන්නේද?’ යැයි කරුණ විමසීමයි. දෙකම විමසන්නේ නම්: ‘මෙහි මේ කරුණයි’ කියා කරුණ පවසා පිළිගත් අර්ථය සාධනය කිරීමේදී, අන්වය හා ව්‍යතිරේක වසයෙන් කරුණ තහවුරු කිරීමට සමාන හා අසමාන භේද ඇතුළත් උපමා හා උදාහරණ යුගල විමසීමයි. කරුණෙහි තිලක්ෂණ සම්පත්තියෙන් පිළිගත් අර්ථය සාධනය වූ කල්හි, මැනවින් පසුව කිසිවක් නොකියා නිගමනය කරමින් පවසන්නේ ‘සමනුභාසනය’ නම් වේ. ‘උපසංහරිත්වා’ යනු සමීප කර පෙන්වා දීමයි. ‘කිං තේ’ යනාදියෙන් සමීප කර දක්වන ආකාරය පෙන්වයි. දෙවන පදයෙහි නම් ‘සංඝේන වා සංඝං’ යන පදයෙහි ය.

တမတ္ထန္တိ တံ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မာနံ အနဝသေသံ ပဟာယ ဝတ္တနသင်္ခါတဉ္စ သမာဒါတဗ္ဗဓမ္မာနံ အနဝသေသံ သမာဒါယ ဝတ္တနသင်္ခါတဉ္စ အတ္ထံ. ယောဇေတွာတိ အကုသလာဒိပဒေဟိ ယောဇေတွာ. အကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန အကုသလာ စေဝ တတောယေဝ အကုသလာတိ စ သင်္ခံ ဂတာတိ သင်္ခါတာ တတ္ထ ပုရိမပဒေန ဧကန္တာကုသလေ ဝဒတိ, ဒုတိယပဒေန တံသဟဂတေ, တံပက္ခိယေ စ, တေနာဟ ‘‘ကောဋ္ဌာသံ ဝါ ကတွာ ဌပိတာ’’တိ, အကုသလပက္ခိယဘာဝေန ဝဝတ္ထာပိတာတိ အတ္ထော. အဝဇ္ဇဋ္ဌော ဒေါသဋ္ဌော ဂါရယှပရိယာယတ္တာတိ အာဟ ‘‘သာဝဇ္ဇာတိ သဒေါသာ’’တိ. အရိယာ နာမ နိဒ္ဒေါသာ, ဣမေ ပန ကတ္ထစိပိ နိဒ္ဒေါသာ န ဟောန္တီတိ နိဒ္ဒေါသဋ္ဌေန အရိယာ ဘဝိတုံ နာလံ အသမတ္ထာ.

‘තමත්ථං’ යනු ඒ ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් සම්පූර්ණයෙන් ප්‍රහාණය කොට පැවැත්ම සහ සමාදන් විය යුතු ධර්මයන් සම්පූර්ණයෙන් සමාදන්ව පැවැත්ම යන අර්ථයයි. ‘යොජෙත්වා’ යනු අකුසලාදී පද සමඟ ගළපා යන්නයි. අදක්ෂතාවයෙන් හටගත් අර්ථයෙන් අකුසල වන අතර, එම හේතුවෙන් අකුසල යන නාමයට පැමිණි බව අකුසල සංඛ්‍යාත නම් වේ. එහි පළමු පදයෙන් ඒකාන්ත අකුසලයන් පවසන අතර, දෙවන පදයෙන් ඒ සමඟ හටගත් සහ ඒ පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් පවසයි; එබැවින් ‘කොටස් වශයෙන් වෙන් කොට තබන ලද’ යැයි පවසන ලදී. එනම් අකුසල පක්ෂය ලෙස වෙන් කරන ලද යන්නයි. සාවද්‍ය (වැරදි සහිත) අර්ථය, දෝෂ සහිත අර්ථය හා ගැරහිය යුතු අර්ථය දෙන බැවින් ‘සාවජ්ජාති සදෝසා’ යැයි පවසන ලදී. ආර්යයෝ යනු නිවැරදි තැනැත්තෝය; මොවුන් වනාහි කිසි කලෙකත් නිර්දෝෂී නොවන බැවින්, නිර්දෝෂී යන අර්ථයෙන් ‘ආර්ය’ වීමට අසමත්ය.

၃၈၆-၃၉၂. ယန္တိ [Pg.351] ကာရဏေ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ယေန ဝိညူ’’တိ. ယံ ဝါ ပနာတိ ‘‘ယံ ပန ကိဉ္စီ’’တိ အသမ္ဘာဝနဝစနမေတန္တိ အာဟ ‘‘ယံ ဝါ တံ ဝါ အပ္ပမတ္တက’’န္တိ. ဂဏာစရိယာ ပူရဏာဒယော. သတ္ထုပ္ပဘဝတ္တာ သံဃဿ သံဃသမ္ပတ္တိယာပိ သတ္ထုသမ္ပတ္တိ ဝိဘာဝီယတီတိ အာဟ ‘‘သံဃပသံသာယပိ သတ္ထုယေဝ ပသံသာသိဒ္ဓိတော’’တိ. သာ ပန ပသံသာ ပသာဒဟေတုကာတိ ပသာဒမုခေန တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပသီဒမာနာပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန ယထာ အနွယတော ပသံသာ သမုစ္စီယတိ, ဧဝံ သတ္ထုဝိပ္ပဋိပတ္တိယာ သာဝကေသု, သာဝကဝိပ္ပဋိပတ္တိယာ စ သတ္ထရိ အပ္ပသာဒေါ သမုစ္စီယတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သရီရသမ္ပတ္တိန္တိ ရူပသမ္ပတ္တိံ, ရူပကာယပါရိပူရိန္တိ အတ္ထော. ဘဝန္တိ ဝတ္တာရော ရူပပ္ပမာဏာ, ဃောသဓမ္မပ္ပမာဏာ စ. ပုန ဘဝန္တိ ဝတ္တာရောတိ ဓမ္မပ္ပမာဏဝသေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ယာ သံဃဿ ပသံသာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော.

386-392. යම් කරුණක් සම්බන්ධයෙන් මෙය ප්‍රත්‍යාත්ම (පෞද්ගලික) වචනයක් බව දැක්වීමට ‘යම් ප්‍රඥාවන්තයෙක් විසින්’ යැයි වදාළහ. ‘යම් හෝ’ යන්න ‘යම් කිසිවක්’ යන අර්ථය දෙන අසම්භාව්‍ය වචනයක් බැවින් ‘යම් හෝ එය හෝ ස්වල්ප මාත්‍රයක්’ යැයි පවසන ලදී. ගණාචාර්යවරු යනු පූරණ ආදීහු වෙති. ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් උපන් බැවින්, සංඝයාගේ සම්පත්තිය මඟින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සම්පත්තියද ප්‍රකට වන බැවින් ‘සංඝයාට කරන ප්‍රශංසාවෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේටම ප්‍රශංසාව සිද්ධ වන බැවින්’ යැයි වදාළහ. එම ප්‍රශංසාව වනාහි ප්‍රසාදය හේතු කොට ගත්තකි. එම ප්‍රසාදය මුල් කරගෙන එය දැක්වීමට ‘ප්‍රසාදය ලබන්නෝ වනාහි’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘පි’ ශබ්දය මඟින් යම් සේ ප්‍රශංසාව එක් රැස් වේද, එලෙසම ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි පවතින වැරදි පිළිවෙත් නිසා ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහිද, ශ්‍රාවකයන්ගේ වැරදි පිළිවෙත් නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහිද අප්‍රසාදය ඇතිවන බව දත යුතුය. ශරීර සම්පත්තිය යනු රූප සම්පත්තියයි, රූප කායෙහි පරිපූර්ණත්වය යන්න මෙහි අර්ථයයි. රූපය ප්‍රමාණ කොට සලකන්නෝ සහ ඝෝෂ ධර්මය ප්‍රමාණ කොට සලකන්නෝ කථා කරන්නෝ වෙති. ‘නැවත කථා කරන්නෝ වෙති’ යන්න ධර්ම ප්‍රමාණය අනුවම යෙදිය යුතුය. සංඝයාගේ යම් ප්‍රශංසාවක් වේද එය මෙහි ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය.

တတ္ထ ယာ ဗုဒ္ဓါနံ, ဗုဒ္ဓသာဝကာနံယေဝ စ ပါသံသတာ, အညေသဉ္စ တဒဘာဝေါ ဇောတိတော, တံ ဝိရတိပ္ပဟာနသံဝရုဒ္ဒေသဝသေန နီဟရိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘အယမဓိပ္ပာယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သေတုဃာတဝိရတိ နာမ အရိယမဂ္ဂဝိရတိ. ဝိပဿနာမတ္တဝသေနာတိ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ ဝါ ‘‘ဒုက္ခ’’န္တိ ဝါ ဝိဝိဓံ ဒဿနမတ္တဝသေန, န ပန နာမရူပဝဝတ္ထာနပစ္စယပရိဂ္ဂဏှနပုဗ္ဗကံ လက္ခဏတ္တယံ အာရောပေတွာ သင်္ခါရာနံ သမ္မသနဝသေန. ဣတရာနီတိ သမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိနိဿရဏပ္ပဟာနာနိ. ‘‘သေသ’’န္တိ ပဉ္စသီလတော အညော သဗ္ဗော သီလသံဝရော, ‘‘ခမော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၄; ၃.၁၅၉; အ. နိ. ၄.၁၁၄) ဝုတ္တော သုပရိသုဒ္ဓေါ ခန္တိသံဝရော, ‘‘ပညာယေတေ ပိဓိယျရေ’’တိ (သု. နိ. ၁၀၄၁; စူဠနိ. ၆၀) ဧဝံ ဝုတ္တော ကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒကော မဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတော ဉာဏသံဝရော, မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ပိဒဟနဝသေန ပဝတ္တော ပရိသုဒ္ဓေါ ဣန္ဒြိယသံဝရော, ‘‘အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပာဒါယာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၂; မ. နိ. ၁.၁၃၅; သံ. နိ. ၅.၈; ဝိဘ. ၂၀၅) ဝုတ္တော သမ္မပ္ပဓာနသင်္ခါတော ဝီရိယသံဝရောတိ ဣမံ သံဝရပဉ္စကံ သန္ဓာယာဟ. ပဉ္စ ခေါ ပနိမေ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသာတိအာဒိ သာသနေ သီလဿ ဗဟုဘာဝံ ဒဿေတွာ တဒေကဒေသေ ဧဝ ပရေသံ အဝဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ ယထာဝုတ္တသီလသံဝရဿေဝ ပုန ဂဟဏံ.

එහි බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ගේම යම් ප්‍රශංසනීය බවක් වේද, අන්‍යයන්ගේ එම ස්වභාවය නොමැති බව ප්‍රකට කරන ලදී. එය විරති, ප්‍රහාණ සහ සංවර යන අර්ථයන් මඟින් වෙන් කොට දැක්වීමට ‘මෙය අභිප්‍රායයි’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘සේතුඝාත විරතිය’ යනු ආර්ය මාර්ගයට අයත් විරතියයි. ‘විපස්සනා මාත්‍ර වශයෙන්’ යනු ‘අනිච්ච’ හෝ ‘දුක්ඛ’ වශයෙන් විවිධ ආකාරයෙන් දැක්වීම පමණි. එහෙත් එය නාමරූප පරිච්ඡේදය සහ ප්‍රත්‍යය පරිග්‍රහය පූර්ව කොට ඇති ත්‍රිලක්ෂණ ආරෝපණය කර සංස්කාරයන් සම්මර්ශනය කිරීමේ අර්ථයෙන් නොවේ. ‘අන්‍ය වූ’ යනු සමුච්ඡේද, පටිප්පස්සද්ධි සහ නිස්සරණ ප්‍රහාණයන්ය. ‘ඉතිරි’ යනු පංචසීලයට අන්‍ය වූ සියලු සීල සංවරයයි. ‘සංවේගයට පත් වෙයි’ යනාදී වශයෙන් වදාළ සුපිරිසිදු ‘ඛන්ති සංවරය’, ‘ප්‍රඥාවෙන් මොවුහු වැසෙති’ යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්ලේශයන් සමුච්ඡේද කරන මාර්ග ඥානය නමැති ‘ඥාන සංවරය’, සයවැන්න මනස වූ ඉන්ද්‍රියයන් වැසීම (දැමුම) වශයෙන් පවතින පිරිසිදු ‘ඉන්ද්‍රිය සංවරය’, ‘නුපන් අකුසල ධර්මයන් නූපදවීම පිණිස’ යනාදී වශයෙන් වදාළ සම්‍යප්ප්‍රධාන වීර්යය නමැති ‘වීර්ය සංවරය’ යන සංවර පංචකය අදහස් කර මෙය පවසන ලදී. ‘පින්වත්නි, මේ ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේසයන් පහකි’ යනාදී වශයෙන් ශාසනයෙහි සීලයෙහි බහුලත්වය දක්වා, එහි එක් දේශනාවක පමණක් අන්‍යයන්ගේ ස්ථාවරත්වය පෙන්වීම පිණිස ඉහත කී සීල සංවරයම නැවත ගන්නා ලදී.

အရိယအဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ග වර්ණනාව

၃၉၃. သီဟနာဒန္တိ [Pg.352] သေဋ္ဌနာဒံ, အဘီတနာဒံ ကေနစိ အပ္ပဋိဝတ္တိယနာဒန္တိ အတ္ထော. ‘‘အယံ ယထာဝုတ္တော မမ ဝါဒေါ အဝိပရီတော, တဿ အဝိပရီတဘာဝေါ ဣမံ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိတွာ အပရပ္ပစ္စယတော ဇာနိတဗ္ဗော’’တိ ဧဝံ အဝိပရီတဘာဝါဝဗောဓနတ္ထံ. ‘‘အတ္ထိ ကဿပါ’’တိအာဒီသု ယံ မဂ္ဂံ ပဋိပန္နော သမဏော ဂေါတမော ဝဒန္တော ယုတ္တပတ္တကာလေ, တထဘာဝတော ဘူတံ, ဧကံသတော ဟိတာဝိဟဘာဝေန အတ္ထံ, ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မံ, ဝိနယယောဂတော ပရေသံ ဝိနယနတော စ ဝိနယံ ဝဒတီတိ သာမံယေဝ အတ္တပစ္စက္ခတောဝ ဇာနိဿတိ, သော မယာ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒိတော သကလဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏဘူတော အတ္ထိ ကဿပ မဂ္ဂေါ, တဿ စ အဓိဂမူပါယဘူတာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါတိ အယမေတ္ထ ယောဇနာ. တေန ‘‘သမဏော ဂေါတမော ဣမေ ဓမ္မေ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တော ဝါဒေါ ကေနစိ အသံကမ္ပိယော ယထာဘူတသီဟနာဒေါတိ ဒဿေတိ.

393. සීහනාදය යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නාදය, නිර්භීත නාදය, කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි නාදය යන්න අර්ථයයි. ‘මාගේ මේ වචනය යම් සේ පවතිනවාද එය නිවැරදිය, එහි අවිපරීත ස්වභාවය මෙම මාර්ගයෙහි පිළිපැදීමෙන් අන්‍යයන්ගෙන් තොරව තමා විසින්ම දත යුතුය’ යනාදී වශයෙන් අවිපරීත ස්වභාවය අවබෝධ කරගැනීම පිණිස මෙය පවසන ලදී. ‘කස්සප, මාර්ගයක් ඇත’ යනාදී තැන්වලදී යම් මාර්ගයක පිළිපන් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සුදුසු කල්හි ඒ ඒ අයුරින් පවතින බැවින් සත්‍ය වූද, ඒකාන්තයෙන්ම හිත පිණිස පවතින බැවින් අර්ථවත් වූද, ධර්මයට අනුකූල බැවින් ධර්ම වූද, විනයට අනුකූලව අන්‍යයන් දමනය කරන බැවින් විනය වූද දෙයක් පවසයිද, එය තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් දැනගනු ඇත. ඒ මාර්ගය මා විසින්ම විශිෂ්ට ඥානයෙන් සාක්ෂාත් කොට පවසන ලද, සකල සංසාර දුකෙන් එතෙර වීමට හේතු වූ මාර්ගයක් කස්සප වෙත ඇත, එහි අධිගමය පිණිස උපකාරී වන පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවද ඇත යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එයින් ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මේ ධර්මයන්’ යනාදී නයින් පවත්වන ලද වාදය කිසිවෙකුට සොලවිය නොහැකි යථාභූත සීහනාදයක් බව දක්වයි.

‘‘ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၁၃၄) ဝိယ မဂ္ဂဉ္စ ပဋိပဒဉ္စ ဧကတော ကတွာ ဒဿေန္တော. ‘‘အယမေဝါ’’တိ ဝစနံ မဂ္ဂဿ ပုထုဘာဝပဋိက္ခေပနတ္ထံ, သဗ္ဗအရိယသာဓာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ, သာသနေ ပါကဋဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စ. တေနာဟ ‘‘ဧကာယနော အယံ ဘိက္ခဝေ မဂ္ဂေါ’’တိ, (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃; မ. နိ. ၁.၁၀၆; သံ. နိ. ၅.၃၆၇, ၃၈၄, ၄၀၉)‘‘ဧသေဝ မဂ္ဂေါ နတ္ထညော ဒဿနဿ ဝိသုဒ္ဓိယာ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၇၄),

‘මෙය මෙසේම යථාභූතව සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් දකී’ යනාදී තැන්වලදී මෙන් මාර්ගය සහ ප්‍රතිපදාව එකට එක් කොට දක්වමින්, ‘මේමය’ යන වචනය මාර්ගයේ විවිධත්වය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමටත්, සියලු ආර්යයන්ට පොදු වූ බව දැක්වීමටත්, ශාසනයෙහි ප්‍රකට බව දැක්වීමටත් යෙදී ඇත. ඒ පිළිබඳව ‘මහණෙනි, මේ මාර්ගය ඒකායන මාර්ගයකි’, ‘දර්ශනයේ විශුද්ධිය පිණිස පවතින මාර්ගය මෙයමය, අන් මාර්ගයක් නැත’ යැයි වදාළහ.

‘‘ဧကာယနံ ဇာတိခယန္တဒဿီ,မဂ္ဂံ ပဇာနာတိ ဟိတာနုကမ္ပီ;

ဧတေန မဂ္ဂေန တရိံသု ပုဗ္ဗေ,တရိဿန္တိ ယေ စ တရန္တိ ဩဃ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၅.၃၈၄, ၄၀၉;

မဟာနိ. ၁၉၁;

စူဠနိ. ၁၀၇, ၁၂၁;

နေတ္တိ. ၁၇၀);

‘ජාති ක්ෂය වීමේ කෙළවර දකින, හිතානුකම්පී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒකායන මාර්ගය මැනවින් දනිති; පෙර විසූවෝද මේ මාර්ගයෙන් එතෙර වූහ, මතු එතෙර වන්නෝද දැනට එතෙර වන්නෝද මේ ඕඝයෙන් එතෙර වෙති.’

သဗ္ဗေသု သုတ္တပဒေသေသု အဘိဓမ္မပဒေသေသု စ ဧကောဝါယံ မဂ္ဂေါ ပါကဋော ပညာတော အာဂတော စာတိ.

සියලු සූත්‍ර පාඨයන්හි සහ අභිධර්ම පාඨයන්හි මෙම එකම මාර්ගය ප්‍රකටව, ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කරගත් දෙයක් ලෙස පැමිණ ඇත.

တပေါပက္ကမကထာဝဏ္ဏနာ

තපෝපක්කම කථා වර්ණනාව

၃၉၄. တပေါယေဝ ဥပက္ကမိတဗ္ဗတော အာရဘိတဗ္ဗတော တပေါပက္ကမောတိ အာဟ ‘‘တပါရမ္ဘာ’’တိ. အာရမ္ဘနဉ္စေတ္ထ ကရဏမေဝါတိ အာဟ ‘‘တပေါကမ္မာနီတိ [Pg.353] အတ္ထော’’တိ. သမဏကမ္မသင်္ခါတာတိ သမဏေဟိ ကတ္တဗ္ဗကမ္မသညိတာ. နိစ္စောလောတိ နိဿဋ္ဌစေလော သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပဋိက္ခိတ္တစေလော. နဂ္ဂိယဝတသမာဒါနေန နဂ္ဂေါ. ‘‘ဌိတကောဝ ဥစ္စာရံ ကရောတီ’’တိအာဒိ နိဒဿနမတ္တံ, ဝမိတွာ မုခဝိက္ခာလနာဒိအာစာရဿပိ တေန ဝိဿဋ္ဌတ္တာ. ဇိဝှာယ ဟတ္ထံ အပလိခတိ အပလိဟတိ ဥဒကေန အဓောဝနတော. ဒုတိယဝိကပ္ပေပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘ဧဟိ ဘဒ္ဒန္တေ’’တိ ဝုတ္တေ ဥပဂမနသင်္ခါတော ဝိဓိ ဧဟိဘဒ္ဒန္တော, တံ စရတီတိ ဧဟိဘဒ္ဒန္တိကော, တပ္ပဋိက္ခေပေန န ဧဟိဘဒ္ဒန္တိကော. န ကရောတိ သမဏေန နာမ ပရဿ ဝစနကရေန န ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေန. ပုရေတရန္တိ တံ ဌာနံ အတ္တနော ဥပဂမနတော ပုရေတရံ. တံ ကိရ သော ‘‘ဘိက္ခုနာ နာမ ယာဒိစ္ဆကီ ဧဝ ဘိက္ခာ ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ အဓိပ္ပာယေန န ဂဏှာတိ. ဥဒ္ဒိဿကတံ ‘‘မမ နိမိတ္တဘာဝေန ဗဟူ ခုဒ္ဒကာ ပါဏာ သံဃာတံ အာပါဒိတာ’’တိ န ဂဏှာတိ. နိမန္တနံ န သာဒိယတိ ‘‘ဧဝံ တေသံ ဝစနံ ကတံ ဘဝိဿတီ’’တိ. ကုမ္ဘီအာဒီသုပိ သော သတ္တသညီတိ အာဟ ‘‘ကုမ္ဘီကဠောပိယော’’တိအာဒိ.

394. තපසම උපක්‍රම කළ යුතු බැවින් හෝ ආරම්භ කළ යුතු බැවින් ‘තපෝපක්කම’ යැයි පවසන ලදී, එබැවින් ‘තපස් ආරම්භය’ යැයි වදාළහ. ආරම්භ කිරීම යනු මෙහිදී සිදු කිරීමම බව පෙන්වීමට ‘තපස් ක්‍රියාවන් යන අර්ථයයි’ වදාළහ. ශ්‍රමණ කර්ම නමින් හඳුන්වන ලද්දේ ශ්‍රමණයන් විසින් කටයුතු කර්මයන්ය. නිච්චෝල (පිළි නැති) යනු වස්ත්‍ර ඉවත් කළ, සම්පූර්ණයෙන්ම වස්ත්‍ර ප්‍රතික්ෂේප කළ අයයි. නග්න ව්‍රතය සමාදන් වීමෙන් නග්න වෙයි. ‘සිටගෙනම මලපහ කරයි’ යනාදිය නිදර්ශනයක් පමණි; වමනය කර මුඛය සේදීම ආදී ආචාරයන්ද ඔහු අත්හැර ඇති බැවිනි. දියෙන් නොසේදීම නිසා අතින් දිව ලෙවකයි. දෙවන විකල්පයෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘පින්වත, එන්න’ යැයි කී විට පැමිණීමේ ක්‍රමය ‘එහිභද්දන්ත’ නම් වේ, එය අනුගමනය කරන්නා ‘එහිභද්දන්තික’ නම් වේ, එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ‘න එහිභද්දන්තික’ වෙයි. ශ්‍රමණයෙකු නම් අනුන්ගේ වචනයට කීකරු නොවිය යුතුය යන අදහසින් එසේ නොකරයි. ‘ඉතා පෙර’ යනු තමා එම ස්ථානයට පැමිණීමටත් පෙරය. ‘භික්ෂුවක් විසින් කැමති පරිදි ලැබෙන භික්ෂාවම ගත යුතුය’ යන අදහසින් ඔහු එය නොගනී. ‘මා නිමිති කරගෙන බොහෝ කුඩා ප්‍රාණීන්ට හානි පැමිණේ’ යන අදහසින් උදේසිකත දෑ නොගනී. ‘මෙසේ ඔවුන්ගේ වචනය ඉටු කළා වනු ඇත’ යන අදහසින් ආරාධනා පිළි නොගනී. සැළි ආදියෙහිද ඔහුට සත්ත්ව සංඥාව පවතින බැවින් ‘කුම්භීකළෝපිය’ (සැළියක බහා තැබූ) යනාදිය වදාළහ.

ကဗဠန္တရာယောတိ ကဗဠဿ အန္တရာယော ဟောတီတိ. ဂါမသဘာဂါဒိဝသေန သင်္ဂမ္မ ကိတ္တေန္တိ ဧတိဿာတိ သင်္ကိတ္တိ, တထာ သံဟဋတဏ္ဍုလာဒိသဉ္စယော. မနုဿာတိ ဝေယျာဝစ္စကရမနုဿာ.

'කබළන්තරායෝ' යනු ආහාර කබළට (පිණ්ඩයට) ඇති වන බාධාවයි. ගම් වැසියන් එකතු වී 'අසවල් තැන දානයක් ඇත' යනාදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීම 'සංකිත්ති' නම් වේ. එමෙන්ම එක්රැස් කරන ලද සහල් ආදී ආහාර ද මෙයට අයත් වේ. 'මනුස්සා' යනු වතාවත් කරන (වෙය්‍යාවච්ච කරන) මිනිසුන් ය.

သုရာပါနမေဝါတိ မဇ္ဇလက္ခဏပ္ပတ္တာယ သုရာယ ပါနမေဝ သုရာဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ မေရယမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ. ဧကာဂါရမေဝ ဥဉ္ဆတီတိ ဧကာဂါရိကော. ဧကာလောပေနေဝ ဝတ္တတီတိ ဧကာလောပိကော. ဒီယတိ ဧတာယာတိ ဒတ္တိ, ဒွတ္တိအာလောပမတ္တဂါဟိ ခုဒ္ဒကံ ဘိက္ခာဒါနဘာဇနံ, တေနာဟ ‘‘ခုဒ္ဒကပါတီ’’တိ. အဘုဉ္ဇနဝသေန ဧကော အဟော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဧကာဟိကော, အာဟာရော. တံ ဧကာဟိကံ, သော ပန အတ္ထတော ဧကဒိဝသလင်္ဃကောတိ အာဟ ‘‘ဧကဒိဝသန္တရိက’’န္တိ. ‘‘ဒွီဟိက’’န္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧကာဟံ အဘုဉ္ဇိတွာ ဧကာဟံ ဘုဉ္ဇနံ ဧကာဟဝါရော, တံ ဧကာဟိကမေဝ အတ္ထတော. ဒွီဟံ အဘုဉ္ဇိတွာ ဒွီဟံ ဘုဉ္ဇနံ ဒွီဟဝါရော. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဥက္ကဋ္ဌော ပန ပရိယာယဘတ္တဘောဇနိကော ဒွီဟံ အဘုဉ္ဇိတွာ ဧကာဟမေဝ ဘုဉ္ဇတိ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

'සුරාපානමේවා' යනු මද්‍ය ලක්ෂණ සහිත සුරා පානය කිරීමම ය. මෙහි සුරා යන වචනයෙන් මේරය ද ඇතුළත් වේ. එක් නිවසකින් පමණක් සිඟමන් ලබන තැනැත්තා 'ඒකාගාරික' නම් වේ. එක් බත් පිඩකින් පමණක් යැපෙන තැනැත්තා 'ඒකාලෝපික' නම් වේ. 'දත්ති' යනු බත් පිඬු දෙක තුනක් පමණක් ගත හැකි කුඩා සිඟමන් භාජනයකි. එබැවින් 'කුඩා තැටිය' (ඛුද්දකපාතී) යැයි කියනු ලැබේ. අනුභව නොකර සිටීමෙන් එක් දිනක් ගත කරන බැවින් ඔහුට 'ඒකාහික' (දිනක් පමා වී වළඳන) යැයි කියනු ලැබේ. එය අර්ථ වශයෙන් දිනක් හැර දිනක් වැළඳීමයි. දෙදිනක් හැර වැළඳීම ආදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. උත්කෘෂ්ට වූ පරියායභත්තභෝජනික තැනැත්තා දින දෙකක් නොකා සිට එක් දිනක් පමණක් අනුභව කරයි. සෙසු අවස්ථාවන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

၃၉၅. ကုဏ္ဍကန္တိ တနုတရံ တဏ္ဍုလသကလံ.

395. 'කුණ්ඩක' යනු ඉතා සිහින් සහල් කැබලි (කුඩු) ය.

၃၉၆. သဏေဟိ [Pg.354] သဏဝါကေဟိ နိဗ္ဗတ္တဝတ္ထာနိ သာဏာနိ. မိဿသာဏာနိ မသာဏာနိ, န ဘင်္ဂါနိ. ဧရကတိဏာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အက္ကမကစိကဒလီဝါကာဒီနံ သင်္ဂဟော. ဧရကာဒီဟိ ကတာနိ ဟိ ဆဝါနိ လာမကာနိ ဒုဿာနီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘန္တိ.

396. හණ සහ හණ පට්ටාවලින් නිපදවන ලද වස්ත්‍ර 'සාණ' නම් වේ. හණ මිශ්‍ර වස්ත්‍ර 'මසාණ' නම් වේ, ඒවා හණ පමණක් නොවේ. 'ඒරකතිණාදීනී' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් අක්කම, කචි, කෙසෙල් පට්ටා ආදිය ද ඇතුළත් වේ. පන් ආදියෙන් කරන ලද වස්ත්‍ර 'ඡව' හෙවත් ඉතා පහත් වස්ත්‍ර ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

မိစ္ဆာဝါယာမဝသေနေဝ ဥက္ကုဋိကဝတာနုယောဂေါတိ အာဟ ‘‘ဥက္ကုဋိကဝီရိယံ အနုယုတ္တော’’တိ. ထဏ္ဍိလန္တိ ဝါ သမာ ပကတိဘူမိ ဝုစ္စတိ ‘‘ပတ္ထဏ္ဍိလေ ပါတုရဟောသီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၄.၁၀) ဝိယ, တသ္မာ ထဏ္ဍိလသေယျန္တိ အနန္တရဟိတာယ ပကတိဘူမိယံ သေယျန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. လဒ္ဓံ အာသနန္တိ နိသီဒိတုံ ယထာလဒ္ဓံ အာသနံ. အကောပေတွာတိ အညတ္ထ အနုပဂန္တွာ, တေနာဟ ‘‘တတ္ထေဝ နိသီဒနသီလော’’တိ. သော ဟိ တံ အဆဍ္ဍေန္တော အပရိစ္စဇန္တော အကောပေန္တော နာမ ဟောတိ. ဝိကဋန္တိ ဂူထံ ဝုစ္စတိ အာသယဝသေန ဝိရူပံ ဇာတန္တိ ကတွာ.

මිථ්‍යා ව්‍යායාම වශයෙන් ම උක්කුටිකව සිටීමේ වෘතය සමාදන් වීම 'උක්කුටිකවීරියං අනුයුත්තෝ' (උක්කුටික වීර්යයෙහි යෙදුණු) යැයි කියනු ලැබේ. 'තණ්ඩීල' යනු සමතලා වූ ස්වභාවික පොළොවයි. එබැවින් 'තණ්ඩීලසෙය්‍යං' යනු කිසිවක් නොඑලන ලද ස්වභාවික පොළොවේ සැතපීමයි. 'ලද්ධං ආසනං' යනු ලැබුණු පරිදි වූ ආසනයක හිඳීමයි. 'අකෝපෙත්වා' යනු වෙනත් තැනකට නොගොස් යන්නයි. එබැවින් 'එතැනම හිඳීමේ ස්වභාවය ඇත්තා' යැයි කියන ලදී. ඔහු එය අත්නොහරින බැවින්, පරිත්‍යාග නොකරන බැවින් 'අකෝපෙන්ත' (වෙනස් නොකරන්නා) නම් වේ. 'විකට' යනු අසූචිවලට කියන නමකි. එය පිළිකුල් සහගත බැවින් 'විකට' යැයි නම් කෙරේ.

ဧတ္ထ စ ‘‘အစေလကော ဟောတီ’’တိအာဒီနိ ဝတပဒါနိ ယာဝ ‘‘န ထုသောဒကံ ပိဝတီ’’တိ ဧတာနိ ဧကဝါရာနိ. ‘‘ဧကာဂါရိကော ဝါ’’တိအာဒီနိ နာနာဝါရာနိ, နာနာကာလိကာနိ ဝါ. တထာ ‘‘သာကဘက္ခော ဝါ’’တိအာဒီနိ, ‘‘သာဏာနိပိ ဓာရေတီ’’တိအာဒီနိ စ. တထာ ဟေတ္ထ ဝါ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ, ပိ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏဉ္စ ကတံ. ပိ-သဒ္ဒေါပိ ဝိကပ္ပတ္ထော ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပုရိမေသု ပန န ကတံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘အစေလကော ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘သာဏာနိပိ ဓာရေတီ’’တိအာဒိ ဝစနဿ, ‘‘ရဇောဇလ္လဓရော ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဥဒကောရောဟနာနုယောဂံ အနုယုတ္တော’’တိ ဝစနဿ စ အဝိရောဓော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. အထ ဝါ ကိမေတ္ထ အဝိရောဓစိန္တာယ. ဥမ္မတ္တကပစ္ဆိသဒိသော ဟိ တိတ္ထိယဝါဒေါ. အထ ဝါ ‘‘အစေလကော ဟောတီ’’တိ အာရဘိတွာ တပ္ပသင်္ဂေန သဗ္ဗမ္ပိ အတ္တကိလမထာနုယောဂံ ဒဿေန္တေန ‘‘သာဏာနိပိ ဓာရေတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

මෙහි 'අචේලක වෙයි' යනාදී වෘත පද 'තොඳොදිය (තවුස් පැන්) නොබොයි' යන්න දක්වා එක් වාරයකි. 'ඒකාගාරික වෙයි' යනාදිය නානාවාරයන් ය, නොහොත් විවිධ කාලයන් ය. එසේම 'කොළ ජාති ආහාර කොට ඇත්තේ වෙයි' යනාදිය ද, 'හණ වස්ත්‍ර ද දරයි' යනාදිය ද එසේම ය. මෙහි 'වා' ශබ්දය සහ 'පි' ශබ්දය යොදා ඇත. 'පි' ශබ්දය ද විකල්ප අර්ථයෙන්ම දත යුතුය. පෙර තැන්වල එසේ කර නැත. මෙලෙස 'අචේලක වෙයි' කියා පසුව 'හණ වස්ත්‍ර ද දරයි' කීමත්, 'දූවිලි දරයි' කියා පසුව 'දියට බැසීමේ වෘතයෙහි යෙදෙයි' කීමත් අතර විරෝධයක් නැත. නැතහොත් මෙහි අවිරෝධයක් ගැන සිතිය යුත්තේ ඇයි? තීර්ථකයන්ගේ වාදය උමතු මිනිසෙකුගේ කූඩයක් බඳු ය. එසේත් නැතහොත් 'අචේලක වෙයි' යන්නෙන් ආරම්භ කර, ඊට අදාළ සියලු අත්තකිලමථානුයෝගයන් පෙන්වීමට 'හණ වස්ත්‍ර ද දරයි' යනාදිය පවසන ලදැයි දත යුතුය.

တပေါပက္ကမနိရတ္ထကထာဝဏ္ဏနာ

තපස් උත්සාහයන්හි නිශ්ඵල බව පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

၃၉၇. သီလသမ္ပဒါဒီဟိ ဝိနာတိ သီလသမ္ပဒါ, သမာဓိသမ္ပဒါ, ပညာသမ္ပဒါတိ ဣမာဟိ လောကုတ္တရာဟိ သမ္ပဒါဟိ ဝိနာ န ကဒါစိ သာမညံ ဝါ ဗြဟ္မညံ ဝါ သမ္ဘဝတိ, ယသ္မာ စ တဒေဝံ, တသ္မာ တေသံ တပေါပက္ကမာနံ နိရတ္ထကတံ ဒဿေန္တောတိ ယောဇနာ. ‘‘ဒေါသဝေရဝိရဟိတ’’န္တိ ဣဒံ ဒေါသဿ [Pg.355] မေတ္တာယ ဥဇုပဋိပက္ခတာယ ဝုတ္တံ. ဒေါသ-ဂ္ဂဟဏေန ဝါ သဗ္ဗေပိ ဈာနပဋိပက္ခာ သံကိလေသဓမ္မာ ဂဟိတာ, ဝေရ-ဂ္ဂဟဏေန ပစ္စတ္ထိကဘူတာ သတ္တာ. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ဒေါသရဟိတံ, တဒဂ္ဂေန ဝေရရဟိတန္တိ.

397. සීල සම්පදා ආදියෙන් තොරව යනු, සීල සම්පදාව, සමාධි සම්පදාව, පඤ්ඤා සම්පදාව යන ලෝකෝත්තර සම්පත්තීන්ගෙන් තොරව කිසි කලෙක ශ්‍රමණ භාවයක් හෝ බ්‍රාහ්මණ භාවයක් ඇති නොවන බවයි. එය එසේ බැවින්, ඔවුන්ගේ ඒ තපස් උත්සාහයන්හි නිශ්ඵල බව පෙන්වන්නේ යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'දෝසවේරවිරහිතං' යනු ද්වේෂය මෙත්තාවට සෘජු ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවින් පවසන ලද්දකි. ද්වේෂය යන වචනයෙන් සියලුම ධ්‍යානවලට ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙස් ධර්මයන් ද, වේර යන වචනයෙන් සතුරු වූ සත්ත්වයන් ද අදහස් වේ. යම් ප්‍රමාණයකට ද්වේෂයෙන් තොර වේ ද, ඒ ප්‍රමාණයටම වෛරයෙන් ද තොර වන්නේය.

၃၉၈. ပါကဋဘာဝေန ကာယတိ ဂမေတီတိ ပကတိ, လောကသိဒ္ဓဝါဒေါ, တေနာဟ ‘‘ပကတိ ခေါ ဧသာတိ ပကတိကထာ ဧသာ’’တိ. မတ္တာယာတိ မတ္တာ-သဒ္ဒေါ ‘‘မတ္တာ သုခပရိစ္စာဂါ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၂၉၀) ဝိယ အပ္ပတ္ထံ အန္တောနီတံ ကတွာ ပမာဏဝါစကောတိ အာဟ ‘‘ဣမိနာ ပမာဏေန ဧဝံ ပရိတ္တကေနာ’’တိ. တေန ပန ပမာဏေန ပဟာတဗ္ဗော ပကရဏပ္ပတ္တော ပဋိပတ္တိက္ကမောတိ အာဟ ‘‘ပဋိပတ္တိက္ကမေနာ’’တိ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗဝါရေသု.

398. ප්‍රකට බැවින් හඳුන්වන ලද්දේ 'පකති' (ස්වභාවය) නම් වේ. එය ලෝක සම්මත වාදයකි. එබැවින් 'මෙය පකති කතාවකි' යැයි කීහ. 'මත්තාය' යන ශබ්දය 'මත්තා සුඛපරිච්චාගා' ආදියෙහි මෙන් ප්‍රමාණය දැක්වීමට යොදනු ලැබේ. එබැවින් 'මෙම ප්‍රමාණයෙන්, මෙසේ ස්වල්පයකින්' යැයි කීහ. එම ප්‍රමාණයෙන් අත්හළ යුතු පිළිවෙළ 'පටිපත්තික්කමේන' යැයි කීහ. 'සබ්බත්ථ' යනු සියලු වාරයන්හිදී ය.

၃၉၉. အညထာ ဝဒထာတိ ယဒိ အစေလကဘာဝါဒိနာ သာမညံ ဝါ ဗြဟ္မညံ ဝါ အဘဝိဿ, သုဝိဇာနောဝ သမဏော သုဝိဇာနော ဗြာဟ္မဏော. ယသ္မာ ပန တုမှေ ဣတော အညထာဝ သာမညံ ဗြဟ္မညဉ္စ ဝဒထ, တသ္မာ ဒုဇ္ဇာနောဝ သမဏော ဒုဇ္ဇာနော ဗြာဟ္မဏော, တေနာဟ ‘‘ဣဒံ သန္ဓာယာဟာ’’တိ. တံ ပကတိဝါဒံ ပဋိက္ခိပိတွာတိ ပုဗ္ဗေ ယံ ပါကတိကံ သာမညံ ဗြဟ္မညဉ္စ ဟဒယေ ဌပေတွာ တေန ‘‘ဒုက္ကရ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တမေဝ သန္ဓာယ ဘဂဝတာပိ ‘‘ပကတိ ခေါ ဧသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန တံ ပကတိဝါဒံ ပါကတိကသမဏဗြာဟ္မဏဝိသယံ ကထံ ပဋိက္ခိပိတွာ ပဋိသံဟရိတွာ သဘာဝတောဝ ပရမတ္ထတောဝ သမဏဿ ဗြာဟ္မဏဿ စ ဒုဇ္ဇာနဘာဝံ အာဝိကရောန္တော ပကာသေန္တော. တတြာပီတိ သမဏဗြာဟ္မဏဝါဒေပိ ဝုတ္တနယေနေဝ.

399. 'අන්‍ය ආකාරයකින් පවසන්නහු ද' යනු ඉදින් අචේලක භාවය ආදියෙන් ශ්‍රමණ භාවය හෝ බ්‍රාහ්මණ භාවය ඇති වූයේ නම්, ශ්‍රමණයා ද බ්‍රාහ්මණයා ද හඳුනා ගැනීම ඉතා පහසු වනු ඇත. එහෙත් ඔබ මීට වඩා වෙනස් වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණ භාවයක් ගැන පවසන බැවින්, ශ්‍රමණයා හෝ බ්‍රාහ්මණයා හඳුනා ගැනීම ඉතා දුෂ්කරය. 'මෙය අදහස් කර පවසන ලදී.' එම ලෝක සම්මත කතාව බැහැර කර යනු, පෙර හදවතෙහි තබාගෙන සිටි සාමාන්‍ය ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණ භාවය හේතුවෙන් 'දුෂ්කරයි' යනාදිය පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එය අදහස් කර 'එය ස්වභාවයකි' යනාදිය වදාළ සේක. මෙහිදී එම ලෝක සම්මත කතාව, එනම් සාමාන්‍ය ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් පිළිබඳ විෂයය බැහැර කර, ස්වභාව වශයෙන් ම පරමාර්ථ වශයෙන් ම ශ්‍රමණයෙකුගේ හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ හඳුනා ගැනීමට ඇති අපහසුව ප්‍රකාශ කරමින් පෙන්වා දෙයි. 'තත්‍රාපි' යනු ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණ වාදයේදී ද පවසන ලද ක්‍රමයමය.

သီလသမာဓိပညာသမ္ပဒါဝဏ္ဏနာ

සීල සමාධි පඤ්ඤා සම්පදාවන් පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

၄၀၀-၁. ပဏ္ဍိတောတိ ဟေတုသမ္ပတ္တိသိဒ္ဓေန ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော, ကထံ ဥဂ္ဂဟေသိ ပရိပက္ကဉာဏတ္တာ ဃဋေ ပဒီပေန ဝိယ အဗ္ဘန္တရေ သမုဇ္ဇလန္တေန ပညာဝေယျတ္တိယေန တတ္ထ တတ္ထ ဘဂဝတာ ဒေသိတမတ္ထံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော တမ္ပိ ဒေသနံ ဥပဓာရေသိ. တဿ စာတိ ယော အစေလကော ဟောတိ ယာဝ ဥဒကောရောဟနာနုယောဂံ အနုယုတ္တော ဝိဟရတိ, တဿ စ. တာ သမ္ပတ္တိယော ပုစ္ဆာမိ, ယာဟိ သမဏော စ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. သီလသမ္ပဒါယာတိ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, တေန ‘‘စိတ္တသမ္ပဒါယ ပညာသမ္ပဒါယာ’’တိ ပဒဒွယံ [Pg.356] သင်္ဂဏှာတိ အသေက္ခသီလာဒိခန္ဓတ္တယသင်္ဂဟိတဉှိ အရဟတ္တံ, တေနာဟ ‘‘အရဟတ္တဖလမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ဣဒန္တိ ဣဒံ ဝစနံ.

400-1. 'පණ්ඩිතෝ' යනු හේතු සම්පත්තියෙන් සිද්ධ වූ පණ්ඩිත භාවයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ඔහු කෙසේ උගත්තේ ද? පරිපාකයට පත් ඥානය ඇති බැවින්, කළයක දැල්වූ පහනක් මෙන් අභ්‍යන්තරයෙහි බබළන ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයෙන් යුතුව, ඒ ඒ තැන්වල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ අර්ථය පිරිසිඳ දකිමින් එම දේශනාව ධාරණය කර ගත්තේය. 'තස්ස ච' යනු අචේලකව සිට දියට බැසීමේ වෘතය දක්වා යෙදෙන්නාට ද යන්නයි. 'මම ඒ සම්පත්තීන් විමසමි, යමකින් ශ්‍රමණයෙක් වෙයිද යන්න' අදහස් කෙරේ. 'සීලසම්පදාය' යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය ආදි අර්ථය දේ. එයින් 'චිත්ත සම්පදාවෙන් හා ප්‍රඥා සම්පදාවෙන්' යන පද දෙක ද ඇතුළත් වේ. අසේඛ සීල ආදී ස්කන්ධ තුනෙන් අරහත් භාවය සංග්‍රහ වේ. එබැවින් 'අර්හත් ඵලයම අදහස් කර පවසන ලදී' යනාදිය කීහ. එහි 'ඉදං' යනු මෙම වචනයයි.

သီဟနာဒကထာဝဏ္ဏနာ

සීහනාද කථා වර්ණනාවයි.

၄၀၂. အနညသာဓာရဏတာယ, အနညသာဓာရဏတ္ထဝိသယတာယ စ အနုတ္တရံ ဗုဒ္ဓသီဟနာဒံ နဒန္တော. အတိဝိယ အစ္စန္တဝိသုဒ္ဓတာယ ပရမဝိသုဒ္ဓံ. ပရမန္တိ ဥက္ကဋ္ဌံ, တေနာဟ ‘‘ဥတ္တမ’’န္တိ. သီလမေဝ လောကိယသီလတ္တာ. ယထာ အနညသာဓာရဏံ ဘဂဝတော လောကုတ္တရသီလံ သဝါသနံ ပဋိပက္ခဝိဒ္ဓံသနတော, ဧဝံ လောကိယသီလမ္ပိ တဿ အနုစ္ဆဝိကဘာဝေန သမ္ဘူတတ္တာ, သမေန သမန္တိ သမသမန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘မမ သီလသမေန သီလေန မယာ သမ’’န္တိ. ‘‘ယဒိဒံ အဓိသီလ’’န္တိ လောကိယံ, လောကုတ္တရဉ္စာတိ ဒုဝိဓမ္ပိ ဗုဒ္ဓသီလံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘သီလေပီ’’တိ. ဣတိ ဣမန္တိ ဧဝံ ဣမံ သီလဝိသယံ. ပဌမံ ပဝတ္တတ္တာ ပဌမံ.

402. අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන බැවින්ද, අන්‍යයන්ට අභිෂේක කළ නොහැකි වූ අර්ථ විෂයයක් ඇති බැවින්ද, අනුත්තර වූ බුද්ධ සීහනාදය පවත්වති. අතිශයින්ම අත්‍යන්ත පිරිසිදු බව නිසා පරම විශුද්ධ වේ. ‘පරම’ යනු උත්කෘෂ්ටයි, එබැවින් ‘උත්තම’ යැයි කීහ. ලෞකික සීලය සීලයම වේ. අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ලෝකෝත්තර සීලය වාසනාවන් සහිතව සතුරු (ක්ලේශ) ධර්මයන් විනාශ කරන බැවින්ද, එලෙසම ලෞකික සීලයද උන්වහන්සේට උචිත පරිදි හටගත් බැවින්ද, සමාන බැවින් සමාන වූයේ ‘සමසම’ නම් වේ. මෙය මෙහි අර්ථයයි. එබැවින් ‘මගේ සීලයට සමාන සීලයක් ඇත්තේය, මා හා සමානය’ යැයි වදාළහ. ‘යම් මේ අධිසීලයක් වේද’ යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර යන ද්විවිධ බුද්ධ සීලයම එකට එක්කොට වදාරන ලද්දකි. එබැවින් ‘සීලයෙහිද’ යැයි කීහ. මෙලෙස මෙම සීල විෂයය පළමුව පවත්වන ලද බැවින් ‘පළමුවැනි’ නම් වේ.

တပတီတိ သန္တပ္ပတိ, ဝိဓမတီတိ အတ္ထော. ဇိဂုစ္ဆတီတိ ဟီဠေတိ လာမကတော ဌပေတိ. နိဒ္ဒေါသတ္တာ အရိယာ အာရကာ ကိလေသေဟီတိ. မဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာ ဝီရိယသင်္ခါတာ တပေါဇိဂုစ္ဆာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ပရမာ နာမ သဗ္ဗုက္ကဋ္ဌဘာဝတော. ယထာ ယုဝိနော ဘာဝေါ ယောဗ္ဗနံ, ဧဝံ ဇိဂုစ္ဆိနော ဘာဝေါ ဇေဂုစ္ဆံ. ကိလေသာနံ သမုစ္ဆိန္ဒနပဋိပ္ပဿမ္ဘနာနိ သမုစ္ဆေဒပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိယော. နိဿရဏဝိမုတ္တိ နိဗ္ဗာနံ. အထ ဝါ သမ္မာဝါစာဒီနံ အဓိသီလဂ္ဂဟဏေန, သမ္မာဝါယာမဿ အဓိဇေဂုစ္ဆဂ္ဂဟဏေန, သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အဓိပညာဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေန သမ္မာသင်္ကပ္ပသတိသမာဓယော မဂ္ဂဖလပရိယာပန္နာ သမုစ္ဆေဒပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိယော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. နိဿရဏဝိမုတ္တိ ပန နိဗ္ဗာနမေဝ.

403. මෙහි ‘ශුන්‍යාගාර’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ජනයාගෙන් තොර වූ යම් කිසි ස්ථානයකි. එහි නාද කරන්නෙකු නොමැතිව නාදයක් නොවන බැවින් ‘හුදෙකලාව හිඳ’ යැයි වදාළහ. ‘අට පිරිස්හි’ යනු ක්ෂත්‍රිය පිරිස, බ්‍රාහ්මණ පිරිස, ගෘහපති පිරිස, ශ්‍රමණ පිරිස, චාතුම්මහාරාජික පිරිස, තාවතිංස පිරිස, මාර පිරිස සහ බ්‍රහ්ම පිරිස යන මෙම පිරිස් අටෙහි යන්නයි.

၄၀၃. ယံ ကိဉ္စိ ဇနဝိဝိတ္တံ ဌာနံ ဣဓ ‘‘သုညာဂါရ’’န္တိ အဓိပ္ပေတံ. တတ္ထ နဒန္တေန ဝိနာ နာဒေါ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဧကတောဝ နိသီဒိတွာ’’တိ. အဋ္ဌသု ပရိသာသူတိ ခတ္တိယပရိသာ, ဗြာဟ္မဏပရိသာ, ဂဟပတိပရိသာ, သမဏပရိသာ, စာတုမဟာရာဇိကပရိသာ, တာဝတိံသပရိသာ, မာရပရိသာ, ဗြဟ္မပရိသာတိ ဣမာသု အဋ္ဌသု ပရိသာသု.

403. ජනයාගෙන් තොර වූ ඕනෑම ස්ථානයක් මෙහි ‘ශුන්්‍යාගාර’ යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. එහි ශබ්ද කරන්නෙකු නැතිව ශබ්දයක් ඇති නොවන බැවින් ‘හුදකලාව හිඳ’ යනුවෙන් පවසන ලදී. අට පිරිස් නම්: ක්‍ෂත්‍රිය පිරිස, බ්‍රාහ්මණ පිරිස, ගෘහපති පිරිස, ශ්‍රමණ පිරිස, චාතුම්මහාරාජික පිරිස, තාවතිංස පිරිස, මාර පිරිස සහ බ්‍රහ්ම පිරිස යන මේ අට පිරිසයි.

ဝေသာရဇ္ဇာနီတိ [Pg.357] ဝိသာရဒဘာဝါ ဉာဏပ္ပဟာနသမ္ပဒါနိမိတ္တံ ကုတောစိ အသန္တဿနဘာဝါ နိဗ္ဘယဘာဝါတိ အတ္ထော. အာသဘံ ဌာနန္တိ သေဋ္ဌံ ဌာနံ, ဥတ္တမံ ဌာနန္တိ အတ္ထော. အာသဘာ ဝါ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါ, တေသံ ဌာနန္တိ အတ္ထော.

‘වෛශාරද්‍ය’ යනු විශාරද බවයි. එය ඥාන සම්පත්තිය හා ප්‍රහාණ සම්පත්තිය නිසා ඇතිවන, කිසිම තැනක බිය නොවීමේ ස්වභාවය හා නිර්භීත භාවය යන අර්ථයයි. ‘ආසභ තැන’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයයි, උත්තම ස්ථානයයි යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් ‘ආසභ’ යනු පෙර බුදුවරුන්ය, ඔවුන්ගේ ස්ථානය යන්න අර්ථයයි.

အပိစ ဥသဘဿ ဣဒန္တိ အာသဘံ, အာသဘံ ဝိယာတိ အာသဘံ. ယထာ ဟိ နိသဘသင်္ခါတော ဥသဘော အတ္တနော ဥသဘဗလေန စတူဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိံ ဥပ္ပီဠေတွာ အစလဋ္ဌာနေန တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ တထာဂတောပိ ဒသဟိ တထာဂတဗလေဟိ သမန္နာဂတော စတူဟိ ဝေသာရဇ္ဇပါဒေဟိ အဋ္ဌပရိသာပထဝိံ ဥပ္ပီဠေတွာ သဒေဝကေ လောကေ ကေနစိ ပစ္စတ္ထိကေန အကမ္ပိယော အစလေန ဌာနေန တိဋ္ဌတိ. ဧဝံ တိဋ္ဌမာနောဝ တံ အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတိ ဥပဂစ္ဆတိ န ပစ္စက္ခာတိ အတ္တနိ အာရောပေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတီ’’တိ.

තවද වෘෂභයාට අයත් දෙය ‘ආසභ’ නම් වේ, වෘෂභයෙකු බඳු වූයේ ‘ආසභ’ නම් වේ. යම් සේ ශ්‍රේෂ්ඨ වෘෂභයෙක් තමාගේ වෘෂභ ශක්තියෙන් සතර පයින් පොළොව මැනවින් තෙරපා අකම්පිතව සිටීද, එලෙසම තථාගතයන් වහන්සේද දස තථාගත බලයන්ගෙන් යුක්තව, සිව් වෛශාරද්‍ය නැමති පාදයන්ගෙන් අට පිරිස් නැමති පොළොව තෙරපා, සදෙවක ලෝකයෙහි කිසිදු සතුරෙකු විසින් කම්පා කළ නොහැකිව අකම්පිතව සිටින සේක. මෙලෙස සිටිමින්ම ඒ ආසභ ස්ථානයට පැමිණෙති, පිළිගනිති, ප්‍රතික්ෂේප නොකරති, තමන් වහන්සේ තුළ ආරෝපණය කර ගනිති. එබැවින් ‘ආසභ ස්ථානය ප්‍රතිඥා දෙයි’ (පිළිගනියි) යැයි වදාරන ලදී.

သီဟနာဒံ နဒတီတိ ယထာ မိဂရာဇာ ပရိဿယာနံ သဟနတော, ဝနမဟိံသမတ္တဝါရဏာဒီနံ ဟနနတော စ ‘‘သီဟော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ တထာဂတော လောကဓမ္မာနံ သဟနတော, ပရပ္ပဝါဒါနံ ဟနနတော စ ‘‘သီဟော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ဝုတ္တဿ သီဟဿ နာဒံ သီဟနာဒံ. တတ္ထ ယထာ သီဟော သီဟဗလေန သမန္နာဂတော သဗ္ဗတ္ထ ဝိသာရဒေါ ဝိဂတလောမဟံသော သီဟနာဒံ နဒတိ, ဧဝံ တထာဂတသီဟောပိ ဒသဟိ တထာဂတဗလေဟိ သမန္နာဂတော အဋ္ဌသု ပရိသာသု ဝိသာရဒေါ ဝိဂတလောမဟံသော ‘‘ဣတိ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၇၈; အ. နိ. ၈.၂) နယေန နာနာဝိလာသသမ္ပန္နံ သီဟနာဒံ နဒတိ.

‘සීහනාද පවත්වයි’ යන්නෙහි අර්ථය: යම් සේ මෘගරාජයා උපද්‍රවයන් ඉවසන බැවින්ද, වනයේ මීහරකුන් හා මත් ඇතාදීන් නසන බැවින්ද ‘සීහ’ (සිංහයා) යැයි කියනු ලබයිද, එසේම තථාගතයන් වහන්සේ ලෝක ධර්මයන් ඉවසන බැවින්ද, පරප්‍රවාදයන් නසන බැවින්ද ‘සීහ’ යැයි කියනු ලබති. එබඳු වූ සිංහයාගේ නාදය ‘සීහනාදය’ නම් වේ. එහිදී යම් සේ සිංහයා සිංහ බලයෙන් යුක්තව සෑම තැනකම විශාරදව, බියෙන් තොරව සීහනාද පවත්වයිද, එලෙසම තථාගත සිංහයාද දස තථාගත බලයෙන් යුක්තව, අට පිරිස් මැද විශාරදව, බියෙන් තොරව ‘මෙසේ රූපය වේ’ යනාදී නයින් යුක්ත නානාවිධ විලාසයන්ගෙන් සම්පන්න සීහනාද පවත්වන සේක.

ပဉှံ အဘိသင်္ခရိတွာတိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတမတ္ထံ အတ္တနော ဉာဏဗလာနုရူပံ အဘိရစိတွာ တင်္ခဏံယေဝါတိ ပုစ္ဆိတက္ခဏေယေဝ ဌာနုပ္ပတ္တိကပဋိဘာနေန ဝိဿဇ္ဇေတိ. စိတ္တံ ပရိတောသေတိယေဝ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဝိဿဇ္ဇနတော. သောတဗ္ဗဉ္စဿ မညန္တိ အဋ္ဌက္ခဏဝဇ္ဇိတေန နဝမေန ခဏေန လဗ္ဘမာနတ္တာ. ‘‘ယံ နော သတ္ထာ ဘာသတိ, တံ နော သောဿာမာ’’တိ အာဒရဂါရဝဇာတာ မဟန္တေန ဥဿာဟေန သောတဗ္ဗံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ မညန္တိ. သုပ္ပသန္နာ ပသာဒါဘိဗုဒ္ဓိယာ ဝိဂတုပက္ကိလေသတာယ ကလ္လစိတ္တာ မုဒုစိတ္တာ ဟောန္တိ. ပသန္နကာရန္တိ ပသန္နေဟိ ကာတဗ္ဗသက္ကာရံ, ဓမ္မာမိသပူဇန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ အာမိသပူဇံ ဒဿေန္တော ‘‘ပဏီတာနီ’’တိအာဒိမာဟ. ဓမ္မပူဇာ ပန ‘‘တထတ္တာယာ’’တိ ဣမိနာ ဒဿိတာ. တထာဘာဝါယာတိ ယထတ္တာယ ယဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏတ္ထာယ [Pg.358] ဓမ္မော ဒေသိတော, တထာဘာဝါယ, တေနာဟ ‘‘ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိပူရဏတ္ထာယာ’’တိ. သာ စ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိ ယာယ အနုပုဗ္ဗိယာ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗာ, ပဋိပဇ္ဇန္တာနဉ္စ သတိ အဇ္ဈတ္တိကင်္ဂသမဝါယေ ဧကံသိကာ တဿာ ပါရိပူရီတိ တံ အနုပုဗ္ဗိံ ဒဿေတုံ ‘‘ကေစိ သရဏေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

‘ප්‍රශ්නය අභිසංස්කරණය කොට’ යනු තමන් වහන්සේගේ ඥාන බලයට අනුරූපව දැනගත යුතු අර්ථය සකස් කොට, එසැණින්ම එනම් ඇසූ සැණින්ම ක්ෂණික ප්‍රතිභානයෙන් පිළිතුරු දෙන සේක. අජ්ඣාසයට අනුරූපව පිළිතුරු දීමෙන් සිත සතුටු කරති. අට අකර්මණ්‍ය ක්ෂණයන්ගෙන් තොර වූ නවවන ක්ෂණයෙහි (ශ්‍රවණයට සුදුසු කාලය) ලැබෙන බැවින් මෙය ඇසිය යුතු දෙයක් ලෙස ඔවුහු සලකති. ‘අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ යමක් දේශනා කරත්ද, එය අපි අසන්නෙමු’ යැයි මහත් ආදර ගෞරවයෙන් හා උත්සාහයෙන් යුතුව ඇසීමට හා පිළිගැනීමට සලකති. ඔවුහු මැනවින් පැහැදී, ප්‍රසාදය මෝරා යාමෙන් හා උපක්ලේශයන්ගෙන් තොර වීමෙන් කර්මණ්‍ය වූ මෘදු සිත් ඇත්තෝ වෙති. ‘ප්‍රසන්න වූවන් විසින් කළ යුතු උපහාරය’ යනු ධර්ම හා ආමිස පූජාවයි. එහි ආමිස පූජාව දැක්වීමට ‘ප්‍රණීත වූ’ යනාදිය කීහ. ධර්ම පූජාව ‘තථත්ථාය’ යන්නෙන් දක්වන ලදී. යම් වට්ට දුකෙන් මිදීම සඳහා ධර්මය දේශනා කරන ලද්දේද, ඒ සඳහා එනම් ධම්මානුධම්ම ප්‍රතිපත්තිය පිරීම පිණිස යන්න මෙහි අර්ථයයි. ඒ ධම්මානුධම්ම ප්‍රතිපත්තිය යම් අනුපිළිවෙළකින් පිළිපැදිය යුතුද, එසේ පිළිපදින්නන් තුළ ආධ්‍යාත්මික අංගයන්ගේ එකතුවක් ඇති විට එහි ඒකාන්ත සම්පූර්ණ වීම සිදු වේ. ඒ අනුපිළිවෙළ දැක්වීමට ‘ඇතැමෙක් සරණ ශීලයෙහි’ යනාදිය වදාරන ලදී.

ဣမသ္မိံ ပနောကာသေ ဌတွာတိ ‘‘ပဋိပန္နာ စ အာရာဓေန္တီ’’တိ ဧတသ္မိံ သီဟနာဒကိစ္စပါရိပူရိဒီပနေ ပါဠိပဒေသေ ဌတွာ. သမောဓာနေတဗ္ဗာတိ သင်္ကလိတဗ္ဗာ. ဧကော သီဟနာဒေါ အသာဓာရဏော အညေဟိ အပ္ပဋိဝတ္တိယော သေဋ္ဌနာဒေါ အဘီတနာဒေါတိ ကတွာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ပုရိမာနံ ဒသန္နန္တိအာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ‘‘ဝိမုတ္တိယာ မယှံ သဒိသော နတ္ထီ’’တိ ဧတေသံ ပုရိမာနံ ဒသန္နံ သီဟနာဒါနံ, နိဒ္ဓါရဏေ စေတ္ထ သာမိဝစနံ, တေနာဟ ‘‘ဧကေကဿာ’’တိ. ‘‘ပရိသာသု စ နဒတီ’’တိ အာဒယော ပရိဝါရာ ‘‘ဧကစ္စံ တပဿိံ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တံ ပဿာမီ’’တိ သီဟနာဒံ နဒန္တော ဘဂဝါ ပရိသာယံ နဒတိ ဝိသာရဒေါ နဒတိ ယာဝ ‘‘ပဋိပန္နာ အာရာဓေန္တီ’’တိ အတ္ထယောဇနာယ သမ္ဘဝတော. တထာ သေသေသုပိ နဝသု.

මෙහිදී ‘පිළිපන්නෝද සතුටු වෙති’ යන සීහනාද කාර්යයෙහි සම්පූර්ණත්වය දක්වන පාළි පාඨයෙහි පිහිටා අර්ථය එක්තැන් කළ යුතුය. එක් සීහනාදයක් අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූ, කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, නිර්භීත නාදයක් වේ. සෙසු තැන්හිද මෙම ක්‍රමයම වේ. මුල් දස සීහනාදයන්ගෙන් පටන් ගෙන ‘විමුක්තියෙහි මට සමානයෙක් නැත’ යන්න දක්වා ඇති මුල් සීහනාද දසය පිළිබඳව මෙහිදී වෙන් කොට දැක්වීමේදී සාමි වචනය (සන්තක බව) යොදා ඇත. එබැවින් ‘එක් එක් සීහනාදය’ යැයි කීහ. ‘පිරිස් මැද නාද පවත්වයි’ යනාදිය එහි පරිවාර ධර්මයෝ වෙති. ‘ඇතැම් තපස්වීන් නිරයෙහි උපදිනු දකිමි’ යැයි සීහනාද පවත්වන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිස මැද විශාරදව නාද කරන සේක. මෙය ‘පිළිපන්නෝ සතුටු වෙති’ යන්න දක්වා අර්ථ සම්බන්ධය සිදුවන බැවිනි. සෙසු නවයෙහිද එසේමය.

‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ ယထာဝုတ္တာနံ တေသံ သင်္ကလေတွာ ဒဿနံ. တေ ဒသာတိ တေ ‘‘ပရိသာသု စ နဒတီ’’တိ အာဒယော သီဟနာဒါ. ပုရိမာနံ ဒသန္နန္တိ ယထာဝုတ္တာနံ ပုရိမာနံ ဒသန္နံ. ပရိဝါရဝသေနာတိ ပစ္စေကံ ပရိဝါရဝသေန ယောဇိယမာနာ သတံ သီဟနာဒါ. ပုရိမာ စ ဒသာတိ တထာ အယောဇိယမာနာ ပုရိမာ စ ဒသာတိ ဧဝံ ဒသာဓိကံ သီဟနာဒသတံ ဟောတိ. ဧဝံ ဝါဒီနံ ဝါဒန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တဝါဒါနံ တိတ္ထိယာနံ ဝါဒံ. ပဋိသေဓေတွာတိ တထာဘာဝါဘာဝဒဿနေန ပဋိက္ခိပိတွာ. ယံ ဘဂဝါ ဥဒုမ္ဗရိကသုတ္တေ ‘‘ဣဓ နိဂြောဓ တပဿီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၃.၃၃) ဥပက္ကိလေသဝိဘာဂံ, ပါရိသုဒ္ဓိဝိဘာဂဉ္စ ဒဿေန္တော သပရိသဿ နိဂြောဓဿ ပရိဗ္ဗာဇကဿ ပုရတော သီဟနာဒံ နဒိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒါနိ ပရိသတိ နဒိတပုဗ္ဗံ သီဟနာဒံ ဒဿေန္တော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

‘එවං’ යනාදීන් දැක්වෙන්නේ ඉහත දැක්වූ කරුණු එක්තැන් කොට පෙන්වීමයි. ඒ දසය නම් ‘පිරිස් මැද ගර්ජනා කරයි’ යනාදී වශයෙන් වදාළ සිංහනාද දසයයි. ‘පෙර දස දෙනාගේ’ යන්නෙන් ඉහත සඳහන් කළ පෙර දස දෙනාගේ යන්න අදහස් වේ. ‘පිරිවර වශයෙන්’ යන්නෙන් එක් එක් සිංහනාදයක් පිරිවර වශයෙන් යෙදූ විට සියයක් සිංහනාද වේ. පෙර දසය සහ එසේ නොයෙදූ මුල් දසය යන මේ සියල්ල එක් වූ විට සිංහනාද එකසිය දහයක් වේ. ‘එවං වාදීනං වාදං’ යනු එවැනි වාද පවත්වන තීර්ථකයන්ගේ වාදයයි. ‘ප්‍රතික්ෂේප කොට’ යනු එහි ඇති නැති ස්වභාවය පෙන්වා බැහැර කිරීමයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදුම්බරික සූත්‍රයේදී ‘නිග්‍රෝධය, මෙහි තපස්වියා...’ යනාදී වශයෙන් උපක්ලේශ විභාගය සහ පාරිශුද්ධි විභාගය දක්වමින්, පිරිස සහිත නිග්‍රෝධ පරිබ්බාජකයා ඉදිරියෙහි යම් සිංහනාදයක් පැවැත්වූ සේක්ද, එය දැක්වීම සඳහා ‘දැන් පිරිස මැද පෙර පැවැත්වූ සිංහනාදය දක්වමින්’ යනාදිය පවසන ලදී.

တိတ္ထိယပရိဝါသကထာဝဏ္ဏနာ

තීර්ථක පරිවාස කථා වර්ණනාවයි.

၄၀၄. ဣဒန္တိ ‘‘ရာဇဂဟေ ဂိဇ္ဈကူဋေ ပဗ္ဗတေ ဝိဟရန္တံ မံ…ပေ… ပဉှံ ပုစ္ဆီ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ. ကာမံ ယဒါ နိဂြောဓော ပဉှံ ပုစ္ဆိ, ဘဂဝါ စဿ ဝိဿဇ္ဇေသိ, န တဒါ [Pg.359] ဂိဇ္ဈကူဋေ ပဗ္ဗတေ ဝိဟရတိ, ရာဇဂဟသမီပေ ပန ဝိဟရတီတိ ကတွာ ‘‘ရာဇဂဟေ ဂိဇ္ဈကူဋေ ပဗ္ဗတေ ဝိဟရန္တံ မ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဂိဇ္ဈကူဋေ ဝိဟရဏဉ္စဿ တဒါ အဝိစ္ဆိန္နန္တိ, တေနာဟ ‘‘ယံ တံ ဘဂဝါ’’တိအာဒိ. ယောဂေတိ နယေ, ဒုက္ခနိဿရဏူပါယေတိ အတ္ထော.

404. ‘ඉදං’ යනු ‘රජගහ නුවර ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වසන මගෙන්... ප්‍රශ්න ඇසුවේය’ යන මේ වචනයයි. සැබවින්ම නිග්‍රෝධයා ප්‍රශ්න අසන විට සහ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඊට පිළිතුරු දෙන විට උන්වහන්සේ ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වැඩ නොසිටියහ. එහෙත් රජගහ නුවර සමීපයෙහි වැඩසිටි බැවින් ‘රජගහ නුවර ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වසන මගෙන්’ යැයි පවසන ලදී. එකල උන්වහන්සේගේ ගිජ්ඣකූටයේ වාසය අඛණ්ඩව පැවති බැවින් ‘යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ යනාදිය කියන ලදී. ‘යෝග’ යනු ක්‍රමයයි, එනම් දුකෙන් මිදීමේ උපාය යන්නයි.

၄၀၅. ယံ ပရိဝါသံ သာမဏေရဘူမိယံ ဌိတော ပရိဝသတီတိ ယောဇနာ. ယသ္မာ သာမဏေရဘူမိယံ ဌိတေန ပရိဝသိတဗ္ဗံ, န ဂိဟိဘူတေန, တသ္မာ အပရိဝသိတွာယေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇံ လဘတိ. အာကင်္ခတိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ, အာကင်္ခတိ ဥပသမ္ပဒန္တိ ဧတ္ထ ပန ပဗ္ဗဇ္ဇာ-ဂ္ဂဟဏံ ဝစနသိလိဋ္ဌတာဝသေနေဝ ‘‘ဒိရတ္တတိရတ္တံ သဟသေယျ’’န္တိ (ပါစိ. ၅၀) ဧတ္ထ ဒိရတ္တဂ္ဂဟဏံ ဝိယ. ဂါမပ္ပဝေသနာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝေသိယာဝိဓဝါထုလ္လကုမာရိပဏ္ဍကဘိက္ခုနိဂေါစရတာ, သဗြဟ္မစာရီနံ ဥစ္စာဝစေသု ကိံကရဏီယေသု ဒက္ခာနလသာဒိတာ, ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဒီသု တိဗ္ဗဆန္ဒတာ, ယဿ တိတ္ထာယတနတော ဣဓာဂတော, တဿ အဝဏ္ဏေ, ရတနတ္တယဿ စ ဝဏ္ဏေ အနတ္တမနတာ, တဒုဘယံ ယထာက္ကမံ ဝဏ္ဏေ စ အဝဏ္ဏေ စ အတ္တမနတာတိ ဣမေသံ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော, တေနာဟ ‘‘အဋ္ဌ ဝတ္တာနိ ပူရေန္တေနာ’’တိ. ဃံသိတွာ ကောဋ္ဋေတွာတိ အဇ္ဈာသယဿ ဝီမံသနဝသေန သုဝဏ္ဏံ ဝိယ ဃံသိတွာ ကောဋ္ဋေတွာ.

405. ‘යම් පරිවාසයක් සාමණේර භූමියෙහි පිහිටා වාසය කරයිද’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. යම් හෙයකින් සාමණේර භූමියෙහි පිහිටා පරිවාසය සමාදන් විය යුතු අතර ගිහි භූමියෙහි සිටියදී එය නොකළ යුතුය. එබැවින් අපරිවාසීවම (පරිවාසයේ නොසිටම) පැවිද්ද ලබති. ‘පැවිද්ද කැමති වෙයි, උපසම්පදාව කැමති වෙයි’ යන මෙහි ‘පැවිද්ද’ යන්න යෙදී ඇත්තේ වචනවල සුමට බව පිණිසයි. එය ‘දෙරැයක් තුන් රැයක් සහසෙය්‍යාව’ යන තැන ‘දෙරැයක්’ යන්න යෙදුවාක් මෙනි. ‘ගමට ඇතුළු වීම ආදිය’ යන මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් වෙසඟනන්, වැන්දඹුවන්, අවිවාහක තරුණියන්, පණ්ඩකයන් සහ මෙහෙණින් ඇසුරු නොකිරීමත්, සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ විවිධ කටයුතුවලදී දක්ෂ හා අලස නොවීමත්, උද්දේස හා පරිපුච්ඡා ආදියේදී දැඩි කැමැත්තක් දැක්වීමත්, තමා යම් තීර්ථකස්ථානයකින් පැමිණියේද එහි අගුණ පවසන විට සහ රත්නත්‍රයේ ගුණ පවසන විට අසතුටු නොවීමත්, ඒ දෙකෙහිම පිළිවෙළින් ගුණ සහ අගුණ පවසන විට සතුටු වීමත් යන කරුණු ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. එබැවින් ‘වත් අටක් පුරමින්’ යැයි කියන ලදී. ‘ඝංසිත්වා කොට්ටෙත්වා’ (පිරිමැදීමෙන් හා තැලීමෙන්) යනු රන් පරීක්ෂා කරන්නාක් මෙන් අභ්‍යන්තර අදහස විමසා බැලීමයි.

ဂဏမဇ္ဈေ နိသီဒိတွာတိ ဥပသမ္ပဒါကမ္မဿ ဂဏပ္ပဟောနကာနံ ဘိက္ခူနံ မဇ္ဈေ သံဃတ္ထေရော ဝိယ တဿ အနုဂ္ဂဟတ္ထံ နိသီဒိတွာ. ဝူပကဋ္ဌောတိ ဝိဝိတ္တော. တာဒိသဿ သီလဝိသောဓနေ အပ္ပမာဒေါ အဝုတ္တသိဒ္ဓေါတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနေ သတိံ အဝိဇဟန္တော’’တိ. ပေသိတစိတ္တောတိ နိဗ္ဗာနံ ပတိ ပေသိတစိတ္တော တံနိန္နော တပ္ပောဏော တပ္ပဗ္ဘာရော. ဇာတိကုလပုတ္တာပိ အာစာရသမ္ပန္နာ ဧဝ အရဟတ္တာဓိဂမာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာပေက္ခာ ဟောန္တီတိ တေပိ တေဟိ ဧကသင်္ဂဟေ ကရောန္တော အာဟ ‘‘ကုလပုတ္တာတိ အာစာရကုလပုတ္တာ’’တိ, တေနာဟ ‘‘သမ္မဒေဝါတိ ဟေတုနာဝ ကာရဏေနေဝါ’’တိ. ‘‘ဩတိဏ္ဏောမှိ ဇာတိယာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဟိ သံဝေဂပုဗ္ဗိကံ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ သန္ဓာယ ဣဓ ‘‘သမ္မဒေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဟေတုနာတိ ဉာယေန. ပါပုဏိတွာတိ ပတွာ အဓိဂန္တွာ. သမ္ပာဒေတွာတိ အသေက္ခာ သီလသမာဓိပညာ နိပ္ဖာဒေတွာ, ပရိပူရေတွာ ဝါတိ အတ္ထော.

‘ගණ මධ්‍යයෙහි හිඳ’ යනු උපසම්පදා කර්මයට ප්‍රමාණවත් භික්ෂූන් පිරිසක් මැද, සංඝ ස්ථවිර කෙනෙකු මෙන් ඔහුට අනුග්‍රහ පිණිස වැඩ සිටීමයි. ‘වූපකට්ඨ’ යනු විවේකී වූවෙකි. එවැනි තැනැත්තෙකුට සීලය පිරිසිදු කරගැනීමෙහි අප්‍රමාදය නිරායාසයෙන්ම සිද්ධ වන්නක් බැවින් ‘කමටහන්හි සිහිය නොපහ කරමින්’ යැයි කියන ලදී. ‘පෙසිතචිත්ත’ යනු නිවන දෙසටම යොමු කළ, ඒ දෙසටම නැඹුරු වූ, ඒ දෙසටම බෑවුම් වූ සිත ඇති තැනැත්තායි. යහපත් කුලපුත්‍රයෝද ආචාර සම්පන්නව අර්හත්ත්වය ලබා ගැනීම පිණිසම පැවිද්ද අපේක්ෂා කරති. එබැවින් ඔවුන්ද එක් සංග්‍රහයකට ගනිමින් ‘කුලපුත්‍රයෝ යනු ආචාර සම්පන්න කුලපුත්‍රයෝය’ යැයි කියන ලදී. එබැවින් ‘සම්මදේව’ යනු හේතුවෙන්ම හෝ කරුණෙන්ම යන්නයි. ‘ජාතියෙන් පෙළුණේ වෙමි’ යනාදී ක්‍රමයෙන් සංවේගය පෙරදැරි කරගෙන අනුශාසනාවට අනුව ලැබූ පැවිද්ද අරභයා මෙහි ‘සම්මදේව’ යැයි කියන ලදී. ‘හේතුවෙන්’ යනු න්‍යායානුකූලවයි. ‘පැමිණ’ යනු ලබාගෙන හෝ අවබෝධ කරගෙනය. ‘සම්පාදනය කොට’ යනු අශේඛ සීල, සමාධි, ප්‍රඥාවන් නිපදවා හෝ සම්පූර්ණ කොට යන අර්ථයයි.

နိဋ္ဌာပေတုန္တိ [Pg.360] နိဂမနဝသေန ပရိယောသာပေတုံ. ‘‘ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနံ…ပေ… ဝိဟာသီ’’တိ ဣမိနာ ဧဝ ဟိ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနာ ပရိယောသာပိတာ. တံ ပန နိဂမေန္တော ‘‘အညတရော ခေါ ပနာ…ပေ… အဟောသီ’’တိ ဝုတ္တံ ဓမ္မသင်္ဂါဟကေဟိ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ.

‘නිමවනු පිණිස’ යනු නිගමනය වශයෙන් අවසන් කිරීමටයි. ‘බ්‍රහ්මචර්යාව අවසාන කොට... වාසය කළේය’ යන අර්හත්ත්වය නැමති කූටයෙන්ම දේශනාව අවසන් කරන ලදී. එය නිගමනය කරමින් ‘යම් එක් අයෙක්ම... විය’ යන්න ධර්ම සංගායකයන් වහන්සේලා විසින් පවසන ලද්දකි. මෙහි යමක් අර්ථ වශයෙන් විස්තර නොකළේ නම්, එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැක්කකි.

မဟာသီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ.

මහාසීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාවයි.

၉. ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පොට්ඨපාද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗ္ဗာဇကဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

පොට්ඨපාද පරිබ්බාජක වස්තු වර්ණනාවයි.

၄၀၆. သာဝတ္ထိယန္တိ [Pg.361] သမီပတ္ထေ ဘုမ္မန္တိ အာဟ ‘‘သာဝတ္ထိံ ဥပနိဿာယာ’’တိ. ဇေတဿ ကုမာရဿ ဝနေတိ ဇေတေန နာမ ရာဇကုမာရေန ရောပိတေ ဥပဝနေ. နိဝါသဖာသုတာဒိနာ ပဗ္ဗဇိတာ အာရမန္တိ ဧတ္ထာတိ အာရာမော, ဝိဟာရော. ဖောဋော ပါဒေသု ဇာတောတိ ပေါဋ္ဌပါဒေါ. ဝတ္ထစ္ဆာယာဆာဒနပဗ္ဗဇူပဂတတ္တာ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော. ဗြာဟ္မဏမဟာသာလောတိ မဟာဝိဘဝတာယ မဟာသာရတာပတ္တော ဗြာဟ္မဏော. သမယန္တိ သာမညနိဒ္ဒေသော, တံ တံ သမယန္တိ အတ္ထော. ပဝဒန္တီတိ ပကာရတော ဝဒန္တိ, အတ္တနာ အတ္တနာ ဥဂ္ဂဟိတနိယာမေန ယထာ တထာ သမယံ ဝဒန္တီတိ အတ္ထော. ‘‘ပဘုတယော’’တိ ဣမိနာ တောဒေယျဇာဏုသောဏီသောဏဒဏ္ဍာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ, ပရိဗ္ဗာဇကာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကာဒိကေ. တိန္ဒုကာစီရမေတ္ထ အတ္ထီတိ တိန္ဒုကာစီရော, အာရာမော. တထာ ဧကာ သာလာ ဧတ္ထာတိ ဧကသာလကော, တသ္မိံ တိန္ဒုကာစီရေ ဧကသာလကေ.

406. ‘සාවත්ථියං’ යන්නෙහි සප්තමී විභක්තිය සමීප අර්ථයෙහි යෙදී ඇති බැවින් ‘සැවැත් නුවර ඇසුරු කොට’ යැයි කියන ලදී. ‘ජේත කුමාරයාගේ වනයෙහි’ යනු ජේත නම් රජකුමරු විසින් රෝපණය කරන ලද උයනෙහි යන්නයි. නිවාස පහසුව ආදිය නිසා පැවිද්දන් එහි රමණය කරන (ඇලෙන) බැවින් එය ‘ආරාමය’ හෙවත් විහාරය නම් වේ. දෙපතුල්වල බිබිලි හටගත් බැවින් ‘පොට්ඨපාද’ නම් විය. වස්ත්‍රයකින් ආවරණය වී පැවිදි වූ බැවින් ‘ඡන්න පරිබ්බාජක’ නම් වේ. ‘බ්‍රාහ්මණ මහාසාල’ යනු මහත් වූ ධනය ඇති බැවින් උසස් තත්ත්වයට පත් බ්‍රාහ්මණයායි. ‘සමය’ යන්න සාමාන්‍ය නිර්දේශයකි, ඒ ඒ දර්ශනය යන අර්ථයයි. ‘පවදන්ති’ යනු ප්‍රකාශ කරති, තමන් තමන් උගත් ආකාරයට ඒ ඒ දර්ශනය පවසති යන අර්ථයයි. ‘පභුතයෝ’ යන්නෙන් තෝදෙය්‍ය, ජාණුස්සෝණි, සෝණදණ්ඩ ආදීන් ද, ‘පරිබ්බාජක ආදීන්’ යන තැන ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ඡන්න පරිබ්බාජක ආදීන් ද ඇතුළත් වේ. තිඹිරි ගස් (තින්දුක) මෙහි ඇති බැවින් ‘තින්දුකාචීර’ නම් ආරාමය විය. එසේම එහි එක් ශාලාවක් ඇති බැවින් ‘ඒකසාලක’ නම් විය. ඒ තින්දුකාචීර නම් වූ ඒකසාලකයෙහි යන්නයි.

အနေကာကာရာနဝသေသဉေယျတ္ထဝိဘာဝနတော, အပရာပရုပ္ပတ္တိတော စ ဘဂဝတော ဉာဏံ တတ္ထ ပတ္ထဋံ ဝိယ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏံ ပတ္ထရိတွာ’’တိ, ယတော တဿ ဉာဏဇာလတာ ဝုစ္စတိ, ဝေနေယျာနံ တဒန္တောဂဓတာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာယေဝ. ဝေနေယျသတ္တပရိဂ္ဂဏှနတ္ထံ သမန္နာဟာရေ ကတေ ပဌမံ နေသံ ဝေနေယျဘာဝေနေဝ ဥပဋ္ဌာနံ ဟောတိ, အထ သရဏဂမနာဒိဝသေန ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိ ဝီမံသီယတီတိ အာဟ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿတီတိ ဥပပရိက္ခန္တော’’တိ. နိရောဓန္တိ သညာနိရောဓံ. နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာနန္တိ တတော နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနံ သညုပ္ပတ္တိံ. သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ဉာဏေန သံသန္ဒိတွာတိ ယထာ တေ နိရောဓံ, နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနဉ္စ ဗျာကရိံသု, ဗျာကရိဿန္တိ စ, တထာ ဗျာကရဏဝသေန သံသန္ဒိတွာ. ဟတ္ထိသာရိပုတ္တောတိ ဟတ္ထိသာရိနော ပုတ္တော. ‘‘ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတံ ပရိက္ခိပိတွာ’’တိ ဣဒံ ပရိကပ္ပဝစနံ ‘‘တာဒိသံ အတ္ထိ စေ, တံ ဝိယာ’’တိ. မေဃဝဏ္ဏန္တိ ရတ္တမေဃဝဏ္ဏံ, သဉ္ဈာပ္ပဘာနုရဉ္ဇိတမေဃသင်္ကာသန္တိ အတ္ထော. ပစ္စဂ္ဃန္တိ အဘိနဝံ အာဒိတော တထာလဒ္ဓဝေါဟာရေန[Pg.362], အနညပရိဘောဂတာယ, တထာ ဝါ သတ္ထု အဓိဋ္ဌာနေန သော ပတ္တော သဗ္ဗကာလံ ‘‘ပစ္စဂ္ဃံ’’ တွေဝ ဝုစ္စတိ, သိလာဒိဝုတ္တရတနလက္ခဏူပပတ္တိယာ ဝါ သော ပတ္တော ‘‘ပစ္စဂ္ဃ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

නොයෙක් ආකාරයෙන් ඉතිරි නැතිව දත යුතු අර්ථයන් පැහැදිලි කරන බැවින් ද, නැවත නැවත ඉපදීම නිසා ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය එහි පැතිරුණාක් වැනි වන බැවින් 'සර්වඥතා ඥානය පතුරුවා' යැයි කියන ලදී. එම ඥානය දැලක් වැනි බැවින්, හික්මවිය යුතු (විනෙය්‍ය) සත්වයන් එහි ඇතුළත් වීම ගැන මීට පෙර පවසන ලදී. හික්මවිය යුතු සත්වයන් වටහා ගැනීම සඳහා මෙනෙහි කරන කල්හි, පළමුව ඔවුන් හික්මවිය හැකි අය ලෙස වැටහෙන අතර, ඉන්පසු සරණ යෑම ආදියෙන් එම කටයුත්ත සම්පූර්ණ වන ආකාරය විමසන නිසා 'කුමක් වන්නේදැයි පරීක්ෂා කරමින්' යැයි පවසන ලදී. 'නිරෝධය' යනු සංඥා නිරෝධයයි. 'නිරෝධයෙන් නැගී සිටීම' යනු එම නිරෝධයෙන් නැගී සිට සංඥාවන්ගේ උපතයි. 'සියලු බුදුවරුන්ගේ ඥානය හා සසඳා' යනු ඔවුන් නිරෝධය හා නිරෝධයෙන් නැගී සිටීම ගැන යම් සේ ප්‍රකාශ කළේ ද, මතු ප්‍රකාශ කරන්නේ ද, එසේ ප්‍රකාශ කිරීමේ ආකාරය හා සසඳා බලා යන්නයි. 'හත්ථිසාරිපුත්ත' යනු ඇතන් මෙහෙයවන්නාගේ (ඇත්ගොව්වාගේ) පුත්‍රයාය. 'යුගන්ධර පර්වතය වට කොට' යනු 'එවැන්නක් ඇත්නම්, එය මෙන්' යන උපකල්පිත වචනයකි. 'මේඝවර්ණ' යනු රතු පැහැති වලාකුළක වර්ණයයි, සන්ධ්‍යා කාලයේ ආලෝකයෙන් රංජිත වලාකුළක් බඳු වූ යන අර්ථයයි. 'පච්චග්ඝ' යනු අළුත්, මුල සිටම එලෙස ව්‍යවහාරයට පත් වූ, අන් අය පරිභෝජනය නොකළ බැවින් හෝ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අධිෂ්ඨානයෙන් එම පාත්‍රය සැමකල්හිම 'පච්චග්ඝ' (නැවුම්/අගනා) යනුවෙන්ම හඳුන්වනු ලැබේ. එසේත් නැතිනම් ගල් ආදියෙහි පැවසෙන රත්න ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් එම පාත්‍රය 'පච්චග්ඝ' යැයි කියනු ලැබේ.

၄၀၇. အတ္တနော ရုစိဝသေန သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိဇ္ဈာသယဝသေန, န ပရေန ဥဿာဟိတောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အတိပ္ပဂဘာဝမေဝ ဒိသွာ’’တိ ဣဒံ ဘူတကထနံ န တာဝ ဘိက္ခာစာရဝေလာ သမ္ပတ္တာတိ ဒဿနတ္ထံ. ဘဂဝါ ဟိ တဒါ ကာလဿေဝ ဝိဟာရတော နိက္ခန္တော ‘‘ဝါသနာဘာဂိယာယ ဓမ္မဒေသနာယ ပေါဋ္ဌပါဒံ အနုဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ. ယန္နူနာဟန္တိ အညတ္ထ သံသယပရိဒီပနော, ဣဓ ပန သံသယပရိဒီပနော ဝိယ. ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါန’’န္တိအာဒိ. သံသယော နာမ နတ္ထိ ဗောဓိမူလေ ဧဝ သမုဂ္ဃာဋိတတ္တာ. ပရိဝိတက္ကပုဗ္ဗဘာဂေါတိ အဓိပ္ပေတကိစ္စဿ ပုဗ္ဗဘာဂပရိဝိတက္ကော ဧဝ. ဗုဒ္ဓါနံ လဗ္ဘတီတိ ‘‘ကရိဿာမ, န ကရိဿာမာ’’တိအာဒိကော ဧသ စိတ္တစာရော ဗုဒ္ဓါနံ လဗ္ဘတိ သမ္ဘဝတိ ဝိစာရဏဝသေန ပဝတ္တနတော, န ပန သံသယဝသေန. တေနာဟာတိ ယေန ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ လဗ္ဘတိ, တေနေဝါဟ ဘဂဝါ ‘‘ယန္နူနာဟ’’န္တိ. ပရိကပ္ပနေ ဝါယံ နိပါတော. ‘‘ဥပသင်္ကမေယျ’’န္တိ ကိရိယာပဒေန ဝုစ္စမာနော ဧဝ ဟိ အတ္ထော ‘‘ယန္နူနာ’’တိ နိပါတပဒေန ဇောတီယတိ. အဟံ ယန္နူန ဥပသင်္ကမေယျန္တိ ယောဇနာ. ယဒိ ပနာတိ ဣဒမ္ပိ တေန သမာနတ္ထန္တိ အာဟ ‘‘ယဒိ ပနာဟန္တိ အတ္ထော’’တိ.

407. තමන් වහන්සේගේ කැමැත්ත පරිදි, සද්ධර්මය පැවැත්වීමේ අදහසින් මිස, අන් අයෙකුගේ උනන්දු කරවීමකින් නොවේ යන අදහසයි. 'ඉතා අකාලය දැක' යනු තවම පිණ්ඩපාත වේලාව පැමිණ නැති බව පෙන්වීම සඳහා පවසන ලද සත්‍ය කතාවකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එවිට වේලාසනින්ම විහාරයෙන් නික්මුණේ 'වාසනාභාගීය ධර්ම දේශනාවෙන් පොට්ඨපාදට අනුග්‍රහ කරන්නෙමි' යන අදහසිනි. 'යන්නූනාහං' (මම දැන් එහි යන්නේ නම් මැනවි) යනු වෙනත් තැනක සැකය ප්‍රකාශ කිරීමක් වුවද, මෙහිදී සැකය පෙන්වන්නාක් මෙනි. එසේ පවසන්නේ කුමක් නිසාද යත්, 'බුදුවරුන්ගේ' යනාදිය පවසන ලදී. බුදුවරුන්ට සැකයක් නම් නැත, මන්ද එය බෝධි මූලයේදීම සහමුලින්ම උදුරා දමා ඇති බැවිනි. මෙය අභිප්‍රේත කටයුත්තට පෙර සිදුවන පූර්ව භාග පරිවිතර්කයකි. 'කරන්නෙමු, නොකරන්නෙමු' ආදී වූ මෙබඳු සිතිවිලි බුදුවරුන් කෙරෙහි ඇති විය හැකිය, එය විමසීමක් වශයෙන් මිස සැකයක් වශයෙන් නොවේ. එබැවිනි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'යන්නූනාහං' යැයි වදාළේ. මෙය උපකල්පනයකදී යෙදෙන නිපාතයකි. 'එළඹෙන්නෙමි' යන ක්‍රියා පදයෙන් කියවෙන අර්ථයම 'යන්නූන' යන නිපාත පදයෙන් ඉස්මතු කෙරේ. 'මම දැන් එහි එළඹෙන්නෙම් නම් මැනවි' යනු එහි සම්බන්ධයයි. 'යදි පන' යන්නෙහි අර්ථය ද එයම බව 'යදි පනාහං යනු අර්ථයයි' යනුවෙන් පවසන ලදී.

၄၀၈. ယထာ ဥန္နတပ္ပာယော သဒ္ဒေါ ဥန္နာဒေါ, ဧဝံ ဝိပုလဘာဝေန ဥပရူပရိ ပဝတ္တောပိ ဥန္နာဒေါတိ တဒုဘယံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ပါဠိယံ ‘‘ဥန္နာဒိနိယာ’’တိ ဝတွာ ပုန ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒါယာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ဥစ္စံ နဒမာနာယာ’’တိအာဒိမာဟ. အဿာတိ ပရိသာယ. ဥဒ္ဓံဂမနဝသေနာတိ ဥန္နတဗဟုလတာယ ဥဂ္ဂန္တွာ ဥဂ္ဂန္တွာ ပဝတ္တနဝသေန. ဒိသာသု ပတ္ထဋဝသေနာတိ ဝိပုလဘာဝေန ဘူတပရမ္ပရာယ သဗ္ဗဒိသာသု ပတ္ထရဏဝသေန. ဣဒါနိ ပရိဗ္ဗာဇကပရိသာယ ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒတာယ ကာရဏံ, တဿ စ ပဝတ္တိအာကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘တေသဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. ကာမဿာဒေါ နာမ ကာမဂုဏဿာဒေါ. ကာမဘဝါဒိဂတော အဿာဒေါ ဘဝဿာဒေါ.

408. උස් වූ ශබ්දය 'උන්නාද' නම් වේ, එමෙන්ම විශාල බැවින් එක පිට එක පැතිර යන ශබ්දය ද 'උන්නාද' නම් වේ. ඒ දෙකම එක් කොට පාලියෙහි 'උන්නාදිනියා' යැයි පවසා, නැවත වෙන වෙනම පෙන්වීම සඳහා 'උච්චාසද්ද මහාසද්දායා' යැයි පවසන ලදී. එම අර්ථය විවරණය කරමින් 'උස් හඬින් කෑගසන' යනාදිය පවසන ලදී. 'අස්සා' යනු එම පිරිසටයි. 'උඩට යන හෙයින්' යනු උස් බව බහුල බැවින් ඉහළට නැඟී නැඟී පවතින ස්වභාවයයි. 'දිශාවන්හි පැතිරෙන හෙයින්' යනු විශාල බව නිසා පරම්පරාගතව සියලු දිශාවන්හි පැතිර යන ස්වභාවයයි. දැන් පරිබ්‍රාජක පිරිසගේ උස් හඬින් හා මහත් හඬින් යුක්ත වීමට හේතුව සහ එහි පැවැත්මේ ආකාරය පෙන්වීමට 'තේසං හි' යනාදිය පවසන ලදී. 'කාමස්සාද' යනු පස්කම් ගුණයන්ගේ ආශ්වාදයයි. කාම භව ආදියෙහි පවතින ආශ්වාදය 'භවස්සාද' නම් වේ.

၄၀၉. သဏ္ဌပေသီတိ [Pg.363] သံယမနဝသေန သမ္မဒေဝ ဌပေသိ, သဏ္ဌပနဉ္စေတ္ထ တိရစ္ဆာနကထာယ အညမညသ္မိံ အဂါရဝဿ ဇဟာပနဝသေန အာစာရဿ သိက္ခာပနံ, ယထာဝုတ္တဒေါသဿ နိဂူဟနဉ္စ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သိက္ခာပေသီ’’တိအာဒိ. အပ္ပသဒ္ဒန္တိ နိဿဒ္ဒံ, ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒါဘာဝန္တိ အဓိပ္ပာယော. နပ္ပမဇ္ဇန္တီတိ န အဂါရဝံ ကရောန္တိ.

409. 'සන්ඨපේසි' යනු සංයමය මගින් මැනවින් තැන්පත් කළේය යන්නයි. මෙහිදී තැන්පත් කිරීම යනු තිරිසන් කතා පැවැත්වීමේදී එකිනෙකා කෙරෙහි ඇති අගෞරවය දුරු කරවීමෙන් ආචාරශීලී බව ඉගැන්වීම සහ ඉහත කී දෝෂයන් සැඟවීම ද වේ. එබැවින් 'ඉගැන්වීය' යනාදිය පවසන ලදී. 'අප්පසද්දං' යනු ශබ්ද නැති, උස් හඬවල් හෝ මහත් හඬවල් නොමැති යන අදහසයි. 'නප්පමජ්ජන්ති' යනු අගෞරවයක් නොකරති යන්නයි.

၄၁၀. နော အာဂတေ အာနန္ဒောတိ ဘဂဝတိ အာဂတေ နော အမှာကံ အာနန္ဒော ပီတိ ဟောတိ. ပိယသမုဒါစာရာတိ ပိယာလာပါ. ‘‘ပစ္စုဂ္ဂမနံ အကာသီ’’တိ ဝတွာ န ကေဝလမယမေဝ, အထ ခေါ အညေပိ ပဗ္ဗဇိတာ ယေဘုယျေန ဘဂဝတော အပစိတိံ ကရောန္တေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဘဂဝန္တဉှီ’’တိအာဒိံ ဝတွာ, တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘ဥစ္စာကုလီနတာယာ’’တိ, တေန သာသနေ အပ္ပသန္နာပိ ကုလဂါရဝေန ဘဂဝတိ အပစိတိံ ကရောန္တေ ဝါတိ ဒဿေတိ. ဧတသ္မိံ အန္တရေ ကာ နာမ ကထာတိ ဧတသ္မိံ ယထာဝုတ္တပရိစ္ဆေဒဗ္ဘန္တရေ ကထာ ကာ နာမ. ဝိပ္ပကတာ အာရဒ္ဓါ ဟုတွာ အပရိယောသိတာ. ‘‘ကာ ကထာ ဝိပ္ပကတာ’’တိ ဝဒန္တော အတ္ထတော တဿာ ပရိယောသာပနံ ပဋိဇာနာတိ နာမ. ‘‘ကာ ကထာ’’တိ စ အဝိသေသစောဒနာတိ ယဿာ တဿာ သဗ္ဗဿာပိ ကထာယ ပရိယောသာပနံ ပဋိညာတဉ္စ ဟောတိ, တဉ္စ ပရေသံ အသဗ္ဗညူနံ အဝိသယန္တိ အာဟ ‘‘ပရိယန္တံ နေတွာ ဒေမီတိ သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေသီ’’တိ.

410. 'නො ආගතේ ආනන්දෝ' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ විට අපට ප්‍රීතියක් ඇති වේ යන්නයි. 'පියසමුදාචාරා' යනු ප්‍රිය වචනයෙන් කරන ආමන්ත්‍රණයි. 'පෙරගමන් කළේය' යැයි පවසා, ඔහු පමණක් නොව අනෙකුත් පැවිද්දන් ද බහුලව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගෞරව කරන බව පෙන්වීමට 'භගවන්තඤ්හි' යනාදිය පවසා, එහි හේතුව ලෙස 'උච්චාකුලීනතායා' යැයි පවසන ලදී. ඒ මගින් ශාසනය කෙරෙහි නොපැහැදුණු අය පවා කුල ගෞරවය නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගෞරව කරන බව පෙන්වයි. 'මේ අතරතුර කිනම් කතාවක්ද' යනු ඉහත කී සීමාව ඇතුළත වූ කතාව කිනම් එකක්ද යන්නයි. 'විප්පකතා' යනු ආරම්භ කර නිම නොකරන ලද්දකි. 'කුමන කතාවක් අඩාල වූයේද' යැයි ඇසීමෙන් එම කතාව අර්ථවත්ව අවසන් කිරීමට පොරොන්දු වීමක් සිදු වේ. 'කිනම් කතාවක්ද' යනු විශේෂ කිරීමක් නොමැතිව කරන විමසීමක් බැවින්, ඕනෑම කතාවක් අවසන් කිරීමට පොරොන්දු වීමක් සිදු වේ. එය සර්වඥ නොවන අන් අයට කළ නොහැකි දෙයක් බැවින් 'කතාව කෙළවරට පත් කර දෙන්නෙමි' යැයි පවසමින් සර්වඥතා ප්‍රවාරණය (සර්වඥයෙකුට පමණක් කළ හැකි ආරාධනාව) කළේය.

အဘိသညာနိရောဓကထာဝဏ္ဏနာ

අභිසංඥා නිරෝධ කථා වර්ණනාවයි.

၄၁၁. သုကာရဏန္တိ သုန္ဒရံ အတ္ထာဝဟံ ဟိတာဝဟံ ကာရဏံ. နာနာတိတ္ထေသု နာနာလဒ္ဓီသု နိယုတ္တာတိ နာနာတိတ္ထိကာ, တေ ဧဝ နာနာတိတ္ထိယာ က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ. ကုတူဟလမေတ္ထ အတ္ထီတိ ကောတူဟလာ, သာ ဧဝ သာလာတိ ကောတူဟလသာလာ, တေနာဟ ‘‘ကောတူဟလုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတော’’တိ. သညာနိရောဓေတိ သညာသီသေနာယံ ဒေသနာ, တသ္မာ သညာသဟဂတာ သဗ္ဗေပိ ဓမ္မာ သင်္ဂယှန္တိ, တတ္ထ ပန စိတ္တံ ပဓာနန္တိ အာဟ ‘‘စိတ္တနိရောဓေ’’တိ. အစ္စန္တနိရောဓဿ ပန တေဟိ အနဓိပ္ပေတတ္တာ, အဝိသယတ္တာ စ ‘‘ခဏိကနိရောဓေ’’တိ အာဟ. ကာမံ သောပိ တေသံ အဝိသယောဝ, အတ္ထတော ပန နိရောဓကထာ ဝုစ္စမာနာ တတ္ထေဝ တိဋ္ဌတီတိ တထာ ဝုတ္တံ. ကိတ္တိဃောသောတိ ‘‘အဟော ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေါ ဘဝန္တရပဋိစ္ဆန္နံ ကာရဏံ ဧဝံ ဟတ္ထာမလကံ ဝိယ ပစ္စက္ခတော ဒဿေတိ, သာဝကေ စ ဧဒိသေ [Pg.364] သံဝရသမာဒါနေ ပတိဋ္ဌာပေတီ’’တိ ထုတိဃောသော ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ပတ္ထရတိ. ပဋိဘာဂကိရိယန္တိ ပဠာသဝသေန ပဋိဘာဂဘူတံ ပယောဂံ ကရောန္တော. ဘဝန္တရသမယန္တိ တတြ တတြ ဝုဋ္ဌနသမယံ အဘူတပရိကပ္ပိတံ ကိဉ္စိ ဥပ္ပာဒိယံ ဝတ္ထုံ အတ္တနော သမယံ ကတွာ. ကိဉ္စိဒေဝ သိက္ခာပဒန္တိ ‘‘ဧလမူဂေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ဧတ္တကံ, ဝေလံ ဧကသ္မိံယေဝ ဌာနေ နိသီဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝမာဒိကံ ကိဉ္စိဒေဝ ကာရဏံ သိက္ခာကောဋ္ဌာသံ ကတွာ ပညပေန္တိ. နိရောဓကထန္တိ နိရောဓသမာပတ္တိကထံ.

411. ‘සුකාරණ’ යනු යහපත් වූ, අර්ථය ගෙන දෙන, හිතසුව පිණිස පවතින හේතුවයි. විවිධ තීර්ථයන්හි හෙවත් විවිධ ලබ්ධීන්හි නියුක්ත වූවෝ ‘නානාතිත්ථික’ නම් වෙති. ‘ක’ කාරයට ‘ය’ කාරය ආදේශ වීමෙන් ‘නානාතිත්තිය’ යන්න ද එයටම නමකි. මෙහි කුතුහලයක් ඇති කරන කරුණක් පවතින බැවින් ‘කෝතූහල’ නම් වේ, එයම ශාලාවක් බැවින් ‘කෝතූහලසාලා’ නම් වේ. ඒ බව “කුතුහලය උපදින ස්ථානය බැවින්” යැයි පැවසූහ. ‘සඤ්ඤානිරෝධ’ යන්නෙහි සංඥාව ප්‍රධාන කොට ගෙන මෙම දේශනාව පවත්වන ලදී. එබැවින් සංඥාව හා සහජාත වූ සියලු ධර්මයන් මෙහි සංග්‍රහ වේ. එහිදී සිත ප්‍රධාන වන බැවින් “සිත නිරුද්ධ වීමේදී” යැයි පැවසූහ. අත්‍යන්ත නිරෝධය ඔවුන්ගේ විෂය පථයට අයත් නොවන බැවින් සහ ඔවුන් අදහස් නොකළ බැවින් “ක්ෂණික නිරෝධය” යැයි පැවසූහ. සැබවින්ම එය ද ඔවුන්ගේ විෂය පථයට අයත් නොවේ. එහෙත් අර්ථය වශයෙන් ගත්කළ නිරෝධ කථාව කියනු ලබන්නේ එහිම බැවින් එසේ පවසන ලදී. ‘කිත්තිඝෝස’ යනු “අහෝ බුද්ධානුභාවය! භවය ඇතුළත සැඟවුණු කාරණය අල්ලේ ඇති නෙල්ලි ගෙඩියක් මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂව පෙන්වා දෙයි, ශ්‍රාවකයන් ද මෙබඳු වූ සංවර සමාදානයෙහි පිහිටුවයි” යන මේ ස්තුති ඝෝෂාව භවග්‍රය දක්වා පැතිර යයි. ‘පටිබාගකිරියා’ යනු ඊර්ෂ්‍යාවෙන් යුක්තව සමාන වූ ප්‍රයෝගයක් කිරීමයි. ‘භවන්තරසමය’ යනු ඒ ඒ භවයන්ගෙන් නැගී සිටින කාලයයි. අභූත පරිකල්පනයෙන් උපදවා ගත් යම් කරුණක් තමන්ගේ සමය (මතය) කරගෙන ය. ‘කිඤ්චිදේව සික්ඛාපදං’ යනු “ගොළුබෙල්ලෙකු මෙන් විය යුතුය, මෙපමණ වේලාවක් එකම තැනක වාඩි වී සිටිය යුතුය” යනාදී වශයෙන් කිසියම් කරුණක් ශික්ෂා කොටසක් ලෙස පනවා ගනිති. ‘නිරෝධකථා’ යනු නිරෝධ සමාපත්ති කථාවයි.

တေသူတိ ကောတူဟလသာလာယံ သန္နိပတိတေသု တိတ္ထိယသမဏဗြာဟ္မဏေသု. ဧကစ္စေတိ ဧကေ. ပုရိမောတိ ‘‘အဟေတူ အပ္ပစ္စယာ’’တိ ဧဝံဝါဒီ. ယွာယံ ဣဓ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ယောဇနာ. သမာပတ္တိန္တိ အသညဘာဝါဝဟံ သမာပတ္တိံ. နိရောဓေတိ သညာနိရောဓေ. ဟေတုံ အပဿန္တောတိ ယေန ဟေတုနာ အသညဘဝေ သညာယ နိရောဓော သဗ္ဗသော အနုပ္ပာဒေါ, ယေန စ တတော စုတဿ ဣဓ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ တဿာ ဥပ္ပာဒေါ, တံ အဝိသယတာယ အပဿန္တော.

‘තේසු’ යනු කෝතූහල ශාලාවෙහි රැස් වූ තීර්ථක ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් අතර ය. ‘ඒකච්චේ’ යනු ඇතැම් පිරිසකි. ‘පුරිමෝ’ යනු “හේතු නැත, ප්‍රත්‍ය නැත” යන වාදය ඇත්තා ය. “යමෙක් මෙහි උපදී ද” යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘සමාපත්තිං’ යනු අසංඥ භාවය ගෙන දෙන සමාපත්තියයි. ‘නිරෝධේ’ යනු සංඥා නිරෝධයෙහිය. ‘හේතුං අපස්සන්තෝ’ යනු යම් හේතුවකින් අසංඥ භවයෙහි සංඥාව සහමුලින්ම නිරුද්ධ වී නූපදී ද, යම් හේතුවකින් එයින් චුත වූවකුට මෙහි පංචවෝකාර භවයෙහි එම සංඥාව උපදී ද, එය විෂය නොවන බැවින් නොදක්නා තැනැත්තා ය.

နန္တိ ပဌမဝါဒိံ. နိသေဓေတွာတိ ‘‘န ခေါ နာမေတံ ဘော ဧဝံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧဝံ ပဋိက္ခိပိတွာ. အသညိကဘာဝန္တိ မုဉ္ဆာပတ္တိယာ ကိရိယမယသညာဝသေန ဝိဂတသညိဘာဝံ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘ဝိသညီ ဟုတွာ’’တိ. ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ကိလေသာနံ သန္တာပနေန အတ္တန္တပေါ. ဃောရတပေါတိ ဒုက္ကရတာယ ဘီမတပေါ. ပရိမာရိတိန္ဒြိယောတိ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝါပါဒနေန သဗ္ဗသော မိလာပိတစက္ခာဒိန္ဒြိယော. ဘဂ္ဂေါတိ ဘဉ္ဇိတကုသလဇ္ဈာသယော. ဧဝမာဟာတိ ‘‘ဧဝံ သညာ ဟိ ဘော ပုရိသဿ အတ္တာ’’တိအာဒိအာကာရေန သညာနိရောဓမာဟ. ဣမိနာ နယေန ဣတော ပရေသု ဒွီသု ဌာနေသု ယထာရဟံ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘නං’ යනු පළමු වාදියාට ය. ‘නිසෙධෙත්වා’ යනු “පින්වත, මෙය මෙසේ නොවන්නේමය” යි ප්‍රතික්ෂේප කරමිනි. ‘අසඤ්ඤිකභාවං’ යනු සිහි මුළා වීමෙන් ක්‍රියාමය සංඥා වශයෙන් සංඥාව පහවූ ස්වභාවයයි. “විසංඥ වී” යැයි පසුව පවසනු ලබන්නේ මෙයයි. විෂ්කම්භන වශයෙන් ක්ලේශයන් තැවීමෙන් තමාටම තැවුල් උපදවා ගන්නා බැවින් ‘අත්තන්තප’ නම් වේ. ‘ඝෝරතපෝ’ යනු දුෂ්කර බැවින් භයානක තපසයි. ‘පරිමාරිතින්ද්‍රියෝ’ යනු ඉන්ද්‍රියයන් පරිහරණය නොකිරීම නිසා සහමුලින්ම මැලවී ගිය ඇස් ආදී ඉන්ද්‍රියයන් ඇති තැනැත්තා ය. ‘භග්ගෝ’ යනු බිඳී ගිය කුසල අදහස් ඇති තැනැත්තා ය. “පින්වත, මෙසේ සංඥාවම පුරුෂයාගේ ආත්මයයි” යනාදී ආකාරයෙන් සංඥා නිරෝධය පැවසූ බව ‘ඒවමාහ’ යන්නෙන් අදහස් වේ. මෙම ක්‍රමයෙන් මීට පසු ඇති ස්ථාන දෙකෙහි ද සුදුසු පරිදි යෙදුම් තේරුම් ගත යුතුය.

အာထဗ္ဗဏပယောဂန္တိ အာထဗ္ဗဏဝေဒဝိဟိတံ အာထဗ္ဗဏိကာနံ ဝိသညိဘာဝါပါဒနပယောဂံ. အာထဗ္ဗဏံ ပယောဇေတွာတိ အာထဗ္ဗဏဝေဒေ အာဂတအဂ္ဂိဇုဟနပုဗ္ဗကံ မန္တဇပ္ပနံ ပယောဇေတွာ သီသစ္ဆိန္နတာဒိဒဿနေန သညာနိရောဓမာဟ. တဿာတိ ယဿ သီသစ္ဆိန္နတာဒိ ဒဿိတံ, တဿ.

‘ආථබ්බණපයෝගං’ යනු ආථර්වණ වේදයෙහි පනවා ඇති, ආථර්වණ මන්ත්‍ර කරුවන් විසින් පුද්ගලයන් විසංඥ කරවීම සඳහා යොදනු ලබන ප්‍රයෝගයයි. ‘ආථබ්බණං පයෝජෙත්වා’ යනු ආථර්වණ වේදයෙහි සඳහන් ගිනි පිදීම පෙරටු කොට ගත් මන්ත්‍ර ජප කිරීම් යොදාගෙන හිස කැපීම ආදිය පෙන්වීමෙන් සංඥා නිරෝධය පැවසීමයි. ‘තස්ස’ යනු යමෙකුගේ හිස කැපීම ආදිය පෙන්වන ලද්දේ ද, ඔහුට ය.

ယက္ခဒါသီနန္တိ [Pg.365] ဒေဝဒါသီနံ, ယာ ‘‘ဒေဝတာဘတိယောတိပိ’’ ဝုစ္စန္တိ. မဒနိဒ္ဒန္တိ သုရာမဒနိမိတ္တကံ သုပနံ ဒေဝတူပဟာရန္တိ နစ္စနဂါယနာဒိနာ ဒေဝတာနံ ပူဇံ. သုရာပါတိန္တိ ပါတိပုဏ္ဏံ သုရံ. ဒိဝါတိ အတိဒိဝါ ဥဿူရေ.

‘යක්ඛදාසීනං’ යනු ‘දේවතාභතියෝ’ යැයි ද හඳුන්වනු ලබන දේවදාසීන්ගේ ය. ‘මදනිද්දං’ යනු සුරා මදය නිසා ඇතිවන නිදිමතයි. ‘දේවතූපහාරං’ යනු නැටුම් ගැයුම් ආදියෙන් දේවතාවුන් උදෙසා කරනු ලබන පූජාවයි. ‘සුරාපාතිං’ යනු පාත්‍රයක් පිරුණු සුරාවයි. ‘දිවා’ යනු බෙහෙවින් දහවල් වූ පසුව හෙවත් ඉර මුදුන් වූ පසුවයි.

ဧလမူဂကထာ ဝိယာတိ ဣမေသံ ပဏ္ဍိတမာနီနံ ကထာ အန္ဓဗာလကထာသဒိသီ. စတ္တာရော နိရောဓေတိ အညမညဝိဓုရေ စတ္တာရော နိရောဓေ ဧတေ ပညပေန္တိ. န စ အညမညဝိရုဒ္ဓနာနာသဘာဝေန တေန ဘဝိတဗ္ဗံ, အထ ခေါ ဧကသဘာဝေန, တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ စာ’’တိအာဒိ. အညေနေဝါတိ ဣမေဟိ ဝုတ္တာကာရတော အညာကာရေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ. ‘‘အယံ နိရောဓော, အယံ နိရောဓော’’တိ အာမေဍိတဝစနံ သတ္ထာ အတ္တနော ဒေသနာဝိလာသေန အနေကာကာရဝေါကာရံ နိရောဓံ ဝိဘာဝေဿတီတိ ဒဿနတ္ထံ ကတံ အဟော နူနာတိ ဧတ္ထ အဟောတိ အစ္ဆရိယေ, နူနာတိ အနုဿရဏေ နိပါတော. တသ္မာ အဟော နူန ဘဂဝါ အနညသာဓာရဏဒေသနတ္တာ နိရောဓမ္ပိ အဟော အစ္ဆရိယံ ကတွာ ကထေယျ မညေတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အဟော နူန သုဂတော’’တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အစ္ဆရိယဝိဘာဝနတော ဧဝ စေတ္ထ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝစနံ, အစ္ဆရိယတ္ထောပိ စေတ္ထ အဟော-သဒ္ဒေါ. သော ယသ္မာ အနုဿရဏမုခေနေဝ တေန ဂဟိတော, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အဟော နူနာတိ အနုဿရဏတ္ထေ’’တိ. ကာလပုဂ္ဂလာဒိဝိဘာဂေန ဗဟုဘေဒတ္တာ ဣမေသံ နိရောဓဓမ္မာနန္တိ ဗဟုဝစနံ, ကုသလ-သဒ္ဒယောဂေန သာမိဝစနံ ဘုမ္မတ္ထေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. စိဏ္ဏဝသိတာယာတိ နိရောဓသမာပတ္တိယံ ဝသီဘာဝဿ စိဏ္ဏတ္တာ. သဘာဝံ ဇာနာတီတိ နိရောဓဿ သဘာဝံ ယာထာဝတော ဇာနာတိ.

‘එළමූගකථා විය’ යනු තමන් පණ්ඩිතයන් යැයි සිතා සිටින මොවුන්ගේ කතාව අන්ධබාලයන්ගේ කතාවක් වැනි ය යන්නයි. ‘චත්තාරෝ නිරෝධේ’ යනු මොවුන් එකිනෙකට වෙනස් වූ නිරෝධ හතරක් පවසන බවයි. එය එකිනෙකට විරුද්ධ වූ විවිධ ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්ත නොවිය යුතුය, ඒ වෙනුවට එක් ස්වභාවයකින් යුක්ත විය යුතුය. ඒ නිසා “මෙයින් ද” යනාදිය පැවසූහ. ‘අඤ්ඤේනේව’ යනු මොවුන් පැවසූ ආකාරයට වඩා වෙනස් ආකාරයකින්ම විය යුතු බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසයෙන් සහ විවිධ ආකාරයෙන් නිරෝධය පැහැදිලි කරනු ඇතැයි පෙන්වීම සඳහා “මෙය නිරෝධයයි, මෙය නිරෝධයයි” යනුවෙන් වචනය දෙවරක් පවසන ලදී. ‘අහෝ නූන’ යන්නෙහි ‘අහෝ’ යන්න ආශ්චර්යය ප්‍රකාශ කරන නිපාතයකි, ‘නූන’ යන්න අනුස්මරණයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. එබැවින්, අහෝ! භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන දේශනා ඇති බැවින්, නිරෝධය ද අතිශයින් ආශ්චර්යවත් ලෙස දේශනා කරන්නේ නම් මැනවැයි යනු මෙහි අදහසයි. ‘අහෝ නූන සුගතෝ’ යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ආශ්චර්යය ප්‍රකාශ කිරීමක් ලෙස මෙහි දෙවරක් පවසන ලදී. ‘අහෝ’ ශබ්දය මෙහි ආශ්චර්යය යන අර්ථයෙන් ද යෙදේ. එය අනුස්මරණය කිරීමේ ස්වරූපයෙන් ගෙන ඇති බැවින් “අහෝ නූන යනු අනුස්මරණ අර්ථයෙහි ය” යැයි පවසන ලදී. ‘ඉමේසං නිරෝධධම්මානං’ යන්නෙහි බහුවචනය යොදා ඇත්තේ කාලය හා පුද්ගලයන් අනුව මෙම නිරෝධ ධර්මයන් බොහෝ ප්‍රභේද ඇති බැවිනි. ‘කුසල’ යන ශබ්දය හා යෙදෙන බැවින් මෙහි සාමී වචනය භුම්ම අර්ථයෙහි ලා දැක්විය යුතුය. ‘චිණ්ණවසිතාය’ යනු නිරෝධ සමාපත්තියෙහි වසීභාවය ප්‍රගුණ කර ඇති බැවිනි. ‘සභාවං ජානාති’ යනු නිරෝධයෙහි ස්වභාවය නිවැරදිව දන්නා බවයි.

အဟေတုကသညုပ္ပာဒနိရောဓကထာဝဏ္ဏနာ

අහේතුක සංඥා උත්පාද නිරෝධ කථා වර්ණනාවයි.

၄၁၂. ဃရမဇ္ဈေယေဝ ပက္ခလိတာတိ ဃရတော ဗဟိ ဂန္တုကာမာ ပုရိသာ မဂ္ဂံ အနောတရိတွာ ဃရာဇိရေန သမတလေ ဝိဝဋင်္ဂဏေ ဧဝ ပက္ခလနံ ပတ္တာ, ဧဝံ သမ္ပဒမိဒန္တိ အတ္ထော. အသာဓာရဏော ဟေတု, သာဓာရဏော ပစ္စယောတိ ဧဝမာဒိ ဝိဘာဂေန ဣဓ ပယောဇနံ နတ္ထိ သညာယ အကာရဏဘာဝပဋိက္ခေပတ္တာ စောဒနာယာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာရဏဿေဝ နာမ’’န္တိ.

412. ‘ඝරමජ්ඣේයෙව පක්ඛලිතා’ යනු ගෙයින් පිටතට යාමට කැමති පුරුෂයන් මඟට නොබැස, නිවස ඉදිරිපිට සමතලා වූ විවෘත මිදුලෙහිම පැකිළීමට පත් වූවාක් මැනිය යන්නයි. මේ කරුණ ද එබඳුමය යන අර්ථයයි. අසාධාරණ හේතුව, සාධාරණ ප්‍රත්‍යය යනාදී බෙදීම් වලින් මෙහි ප්‍රයෝජනයක් නැත. සංඥාවට හේතුවක් නැත යන මතය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් මෙහි චෝදනාව කරන බැවින් “හේතුවටම නමකි” යැයි පවසන ලදී.

ပါဠိယံ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇန္တိပိ နိရုဇ္ဈန္တိပီ’’တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ ‘‘သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ ပန နိရုဇ္ဈန္တိယေဝ, န တိဋ္ဌန္တီ’’တိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘နိရုဇ္ဈန္တီ’’တိ ဝစနံ, န နိရောဓဿ သဟေတုသပ္ပစ္စယဘာဝဒဿနတ္ထံ. ဥပ္ပာဒေါ ဟိ သဟေတုကော[Pg.366], န နိရောဓော. ယဒိ ဟိ နိရောဓောပိ သဟေတုကော သိယာ, တဿ နိရောဓေနာပိ ဘဝိတဗ္ဗံ အင်္ကုရာဒီနံ ဝိယ, န စ တဿ နိရောဓော အတ္ထိ. တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ ပါဠိယာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယဉ္စ နယော ခဏနိရောဓဝသေန ဝုတ္တော. ယော ပန ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေန သဗ္ဗသောဝ အနုပ္ပာဒနိရောဓော, သော ‘‘သဟေတုကော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော တထာရူပါယ ပဋိပတ္တိယာ ဝိနာ အဘာဝတော. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘သိက္ခာ ဧကာ သညာ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၁.၄၁၂) တတော ဧဝ စ ဣဓာပိ ဝုတ္တံ ‘‘သညာယ သဟေတုကံ ဥပ္ပာဒနိရောဓံ ဒီပေတု’’န္တိ.

පාලියෙහි “උපදිති ද නිරුද්ධ වෙති ද” යැයි වදාරන ලදී. එහි “හේතු සහිතව ප්‍රත්‍ය සහිතව සංඥාවෝ උපදිති, උපන් සංඥාවෝ නිරුද්ධ ම වෙති, නොපවතිති” යන්න දැක්වීම පිණිස “නිරුද්ධ වෙති” යන වචනය යෙදුණි. එය නිරෝධය හේතු ප්‍රත්‍ය සහිත බව දැක්වීම පිණිස නොවේ. මක්නිසාද යත් උත්පාදය (ඉපදීම) හේතු සහිත ය, නිරෝධය හේතු සහිත නොවේ. ඉදින් නිරෝධය ද හේතු සහිත වන්නේ නම්, අංකුර ආදිය මෙන් එය ද නිරෝධ විය යුතුය, නමුත් එහි නිරෝධයක් නැත. එබැවින් වදාරන ලද ක්‍රමයට ම පාලියෙහි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. මෙය ක්ෂණ නිරෝධය (ඛණික නිරෝධය) වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. යම්කිසි කාල සීමාවක් වශයෙන් සිදුවන සම්පූර්ණ අනුප්පාද නිරෝධය (නැවත නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ වීම) වනාහි, එවැනි වූ ප්‍රතිපත්තියකින් තොරව සිදු නොවන බැවින් එය “හේතු සහිතයි” කියා දත යුතුය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “ශික්ෂාව නිසා එක් සංඥාවක් නිරුද්ධ වෙයි” (දී. නි. 1.412) යනුවෙන් වදාළ සේක. එහෙයින් ම මෙහි ද “සංඥාවෙහි හේතු සහිත උත්පාද නිරෝධය දැක්වීම පිණිස” යැයි කියන ලදී.

သိက္ခာ ဧကာတိ ဧတ္ထ သိက္ခာတိ ကရဏေ ပစ္စတ္တဝစနံ, ဧက-သဒ္ဒေါ အညပရိယာယော ‘‘ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တိ သတော ဝါ ပန သတ္တဿာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၈၅ အာဒယော; မ. နိ. ၃.၂၁) ဝိယ, န သင်္ချာဝါစီတိ အာဟ ‘‘သိက္ခာ ဧကာ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ သိက္ခာယ ဧကစ္စာ သညာ ဇာယန္တီ’’တိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

“ශික්ෂා එකා” යන්නෙහි ‘ශික්ෂා’ යනු කරණ අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තියයි. ‘එක’ ශබ්දය මෙහි සංඛ්‍යාවාචී නොවන අතර, “මෙබඳු ඇතැම්හු සිහි ඇති සත්වයා ගැන මෙසේ පවසති” ආදී තැන්වල මෙන් අන්‍ය හෝ ඇතැම් යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් “ශික්ෂාව නිසා ඇතැම් සංඥාවෝ උපදිති” යනුවෙන් දක්වන ලදී. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම දත යුතුය.

၄၁၃. တတ္ထာတိ တဿံ ဥပရိဒေသနာယံ. သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္မာသင်္ကပ္ပဝသေန ပရိယာပန္နတ္တာ အာဂတာတိ သဘာဝတော ဥပကာရတော စ ပညာက္ခန္ဓေ ပရိယာပန္နတ္တာ သင်္ဂဟိတတ္တာ တတိယာ အဓိပညာသိက္ခာ သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္မာသင်္ကပ္ပဝသေန အာဂတာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ယာ စာဝုသော ဝိသာခ သမ္မာဒိဋ္ဌိ, ယော စ သမ္မာသင်္ကပ္ပော, ဣမေ ဓမ္မာ ပညာက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၂) ကာမဉ္စေတ္ထ ဝုတ္တနယေန တိဿောပိ သိက္ခာ အာဂတာ ဧဝ, တထာပိ အဓိစိတ္တသိက္ခာယ ဧဝ အဘိသညာနိရောဓော ဒဿိတော, ဣတရာ တဿ သမ္ဘာရဘာဝေန အာနီတာ.

413. “එහි” යනු එම ඉහළ දේශනාවෙහි ය. සම්මා දිට්ඨි සහ සම්මා සංකප්ප වශයෙන් ඇතුළත් වූ බැවින්, ස්වභාවයෙන් හා උපකාරී බවින් ප්‍රඥා ස්කන්ධයට ඇතුළත් වූ හෙවත් සංග්‍රහ වූ බැවින්, තෙවැනි අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව සම්මා දිට්ඨි සහ සම්මා සංකප්ප වශයෙන් පැමිණියේය. එබව මෙසේ වදාරන ලදී: “ඇවැත්නි විශාඛය, යම් සම්මා දිට්ඨියක් හා යම් සම්මා සංකප්පයක් වේ ද, මේ ධර්මයෝ ප්‍රඥා ස්කන්ධයට සංග්‍රහ වෙති” (ම. නි. 1.462). මෙහි වදාරන ලද ක්‍රමයට ශික්ෂා තුන ම අන්තර්ගත වුව ද, අධිචිත්ත ශික්ෂාවෙන් ම අභිසංඥා නිරෝධය දක්වන ලදී. සෙසු ශික්ෂාවෝ එහි පූර්වාංග හෙවත් උපකරණ වශයෙන් දක්වන ලදහ.

ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂေါတိ ပဉ္စကာမကောဋ္ဌာသေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇနကရာဂေါ. အသမုပ္ပန္နကာမစာရောတိ ဝတ္တမာနုပ္ပန္နတာဝသေန အသမုပ္ပန္နော ယော ကောစိ ကာမစာရော ယာ ကာစိ လောဘုပ္ပတ္တိ. ပုရိမော ဝိသယဝသေန နိယမိတတ္တာ ကာမဂုဏာရမ္မဏောဝ လောဘော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဣတရော ပန ဈာနနိကန္တိဘဝရာဂါဒိပ္ပဘေဒေါ သဗ္ဗောပိ လောဘစာရော ကာမနဋ္ဌေန ကာမေသု ပဝတ္တနတော. သဗ္ဗေပိ ဟိ တေဘူမကာ ဓမ္မာ ကာမနီယဋ္ဌေန ကာမာတိ. ဥဘယေသမ္ပိ ကာမသညာတိနာမတာ သဟစရဏဉာယေနာတိ ‘‘ကာမသညာ’’တိ ပဒုဒ္ဓါရံ ကတွာ တဒုဘယံ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ.

“පංචකාමගුණික රාගය” යනු පංච කාම කොටස් අරඹයා උපදින රාගයයි. “අසමුප්පන්න කාමචාරය” යනු වර්තමානයෙහි පවත්නා බව වශයෙන් නූපන්නා වූ යම් කිසි කාම හැසිරීමක් හෙවත් යම් ලෝභයක ඉපදීමකි. මෙයින් පළමුවැන්න විෂයයන් වශයෙන් නියම වූ බැවින් කාමගුණයන් අරමුණු කරගත් ලෝභය ලෙස ම දත යුතුය. අනෙක වනාහි ධ්‍යානයන් කෙරෙහි ඇතිවන ඇල්ම (නිකන්ති), භවරාගය ආදී ප්‍රභේද සහිත සියලු ලෝභ හැසිරීම් වේ. මක්නිසාද යත්, කැමති වීම (කාමන) යන අර්ථයෙන් ඒවා කාමයන්හි පවතින බැවිනි. ත්‍රෛභූමක සියලු ධර්මයෝ ම කැමති විය යුතු (කාමනීය) අර්ථයෙන් ‘කාම’ නම් වෙති. මේ දෙවර්ගයට ම ‘කාම සංඥා’ යන නාමය යෙදෙන්නේ සහචරණ න්‍යායෙනි. එබැවින් “කාමසංඥා” යන පදය ගෙන ඒ දෙක ම දක්වන ලදී.

‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ [Pg.367] အသမုပ္ပန္နကာမစာရတော ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဿ ဝိသေသဒဿနံ. ကာမံ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂေါပိ အသမုပ္ပန္နော ဧဝ မဂ္ဂေန သမုဂ္ဃာဋီယတိ, တသ္မိံ ပန သမုဂ္ဃာဋိတေပိ န သဗ္ဗော ရာဂေါ သမုဂ္ဃာဋံ ဂစ္ဆတိ, တသ္မာ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဂ္ဂဟဏေန န ဣတရဿ သဗ္ဗဿ ရာဂဿ ဂဟဏံ ဟောတီတိ ဥဘယသာဓာရဏေန ပရိယာယေန ဥဘယံ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ကာမသညာဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ တဒုဘယံ သရူပတော ဝိသေသတော စ ဒဿေတွာ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဘာဝတော ‘‘အသမုပ္ပန္နကာမစာရော ပန ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

“එහි” යනාදිය අසමුප්පන්න කාමචාරයට වඩා පංචකාමගුණික රාගයෙහි ඇති විශේෂය දැක්වීමකි. සැබවින් ම පංචකාමගුණික රාගය ද නූපන් (අසමුප්පන්න) අවස්ථාවේදීම මාර්ගයෙන් මුලිනුපුටා දමනු ලැබේ. එහෙත් එය මුලිනුපුටා දැමූ පමණින් සියලු රාගයෝ ප්‍රහීණ නොවෙති. එබැවින් පංචකාමගුණික රාගය ගැනීමෙන් අනෙක් සියලු රාගයන් ගැනීම සිදු නොවන හෙයින්, පොදු ක්‍රමයකින් ඒ දෙක ම සංග්‍රහ කර දැක්වීම සඳහා පාලියෙහි “කාමසංඥා” යන පදය ගන්නා ලදී. ඒ දෙවර්ගය ම ස්වරූපයෙන් හා විශේෂයෙන් දක්වා, සියල්ල සංග්‍රහ වන බැවින් “අසමුප්පන්න කාමචාරය වනාහි මේ ස්ථානයට සුදුසු වේ” යැයි වදාරන ලදී.

သဒိသတ္တာတိ ကာမသညာဒိဘာဝေန သမာနတ္တာ, ဧတေန ပါဠိယံ ‘‘ပုရိမာ’’တိ သဒိသကပ္ပနာဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. အနာဂတာ ဟိ ဣဓ ‘‘နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဝုတ္တာ အနုပ္ပာဒဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ, တေနာဟ ‘‘အနုပ္ပန္နာဝ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ.

“සමාන බැවින්” යනු කාම සංඥා ආදී වශයෙන් සමාන වන බැවිනි. මෙයින් පාලියෙහි “පූර්ව වූ” යන්න සමාන බව සලකා වදාරන ලද්දක් බව දක්වයි. මක්නිසාද යත්, මෙහි අනාගතයෙහි “නිරුද්ධ වෙයි” යනුවෙන් වදාරන ලද්දේ නූපදීම (අනුප්පාදය) අදහස් කරමිනි. එබැවින් “නූපන්නා වූ ම (සංඥාව) නොඋපදියි” යනුවෙන් පවසන ලදී.

နီဝရဏဝိဝေကတော ဇာတတ္တာ ဝိဝေကဇေဟိ ပဌမဇ္ဈာနပီတိသုခေဟိ သဟ အက္ခာတဗ္ဗာ, တံကောဋ္ဌာသိကာ ဝါတိ ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခသင်္ခါတာ. နာနတ္တသညာပဋိဃသညာဟိ နိပုဏတာယ သုခုမဘူတတာယ သုခုမသညာ ဘူတာ သုခုမဘာဝေန, ပရမတ္ထဘာဝေန အဝိပရီတသဘာဝါ. ဈာနံ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဘာဝနာသိဒ္ဓါ သဏှသုခုမတာ နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒာဒိဩဠာရိကင်္ဂပ္ပဟာနဝသေန သုခုမာ’’တိ. ဘူတတာယာတိ ဝိဇ္ဇမာနတာယ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗဝါရေသု.

නීවරණයන්ගෙන් වෙන්වීමෙන් හටගත් බැවින් විවේකයෙන් උපන් ප්‍රථම ධ්‍යාන ප්‍රීති-සුඛයන් සමඟ කිය යුතු වූ හෝ එම කොටසට අයත් වූ හෝ විවේකජ ප්‍රීති-සුඛය යනුවෙන් හැඳින්වේ. නානත්ව සංඥා හා පටිඝ සංඥාවන්ට වඩා සියුම් බැවින් හා ශෝභන බැවින් ‘සූක්ෂ්ම සංඥා’ විය. සූක්ෂ්ම බව නිසාත්, පරමාර්ථ වශයෙන් අවිපරීත ස්වභාවය නිසාත් ‘භූත’ (සත්‍ය) නම් විය. ධ්‍යානයට සහයෝගී ධර්මයන්ගේ භාවනාවෙන් සිද්ධ වූ මෘදු සූක්ෂ්ම බව නීවරණ යටපත් කිරීමේ (විෂ්කම්භන) වශයෙන් දත හැකි බැවින් “කාමච්ඡන්ද ආදී ඕලාරික අංග ප්‍රහාණය කිරීමේ වශයෙන් සූක්ෂ්ම වේ” යැයි පවසන ලදී. ‘භූත’ බව යනු විද්‍යමාන බවයි. “සෑම තැනම” යනු සියලු වාරයන්හි දී ය.

သမာပဇ္ဇနာဓိဋ္ဌာနာနိ ဝိယ ဝုဋ္ဌာနံ ဈာနေ ပရိယာပန္နမ္ပိ ဟောတိ ယထာ တံ ဓမ္မာနံ ဘင်္ဂက္ခဏော ဓမ္မေသု, န အာဝဇ္ဇနပစ္စဝေက္ခဏာနီတိ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇန္တော အဓိဋ္ဌဟန္တော ဝုဋ္ဌဟန္တော စ သိက္ခတီ’’တိ ဝုတ္တံ, န ‘‘အာဝဇ္ဇန္တော ပစ္စဝေက္ခန္တော’’တိ. တန္တိ ပဌမဇ္ဈာနံ. တေနာတိ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနံ, တသ္မာ ပဌမဇ္ဈာနေန ဟေတုဘူတေနာတိ အတ္ထော. ဟေတုဘာဝေါ စေတ္ထ ဈာနဿ ယထာဝုတ္တသညာယ ဥပ္ပတ္တိယာ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေါ ကာမသညာယ နိရောဓဿ ဥပနိဿယတာဝ, တဉ္စ ခေါ သုတ္တန္တပရိယာယေန. တထာ စေဝ သံဝဏ္ဏိတံ ‘‘တထာရူပါယ ပဋိပတ္တိယာ ဝိနာ အဘာဝတော’’တိ. ဧတေနုပါယေနာတိ ယွာယံ ပဌမဇ္ဈာနတပ္ပဋိပက္ခသညာဝသေန ‘‘သိက္ခာ ဧကာ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သိက္ခာ ဧကာ သညာ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ [Pg.368] ဧတ္ထ အတ္ထော ဝုတ္တော, ဧတေန နယေန. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗဝါရေသု.

සමාපත්තියට පැමිණීම හා අධිෂ්ඨානය මෙන් ම, නැගී සිටීම (වුට්ඨානය) ද ධ්‍යානයට ඇතුළත් වේ. එය ධර්මයන්ගේ භංග ක්ෂණය ධර්මයන් තුළ පවතින්නාක් මෙනි. නමුත් ආවර්ජනය හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය එසේ නොවේ. එබැවින් “ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවදිමින්, අධිෂ්ඨාන කරමින් හා ඉන් නැගී සිටිමින් හික්මෙයි” යනුවෙන් වදාරන ලදී. “ආවර්ජනය කරමින්, ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය කරමින්” යැයි නොවදාළහ. ‘එය’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයයි. ‘එයින්’ යනු හේතු අර්ථයෙහි කරණ විභක්තියයි. එබැවින් ප්‍රථම ධ්‍යානය හේතු කොටගෙන යනු අර්ථයයි. මෙහි ධ්‍යානය හේතුවක් වන්නේ ඉහත කී සංඥාවේ උත්පාදයට සහජාත ආදී ප්‍රත්‍යයක් වන බැවිනි. කාම සංඥාවන්ගේ නිරෝධයට එය උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයකි. එය සූත්‍රපිටක ක්‍රමයට අනුව වේ. එසේම “එබඳු වූ පිළිවෙතකින් තොරව සිදු නොවන බැවින්” යනුවෙන් විස්තර කරන ලදී. “මේ ක්‍රමයෙන්” යනු යම් මේ ප්‍රථම ධ්‍යානය හා එහි ප්‍රතිපක්ෂ සංඥා වශයෙන් “ශික්ෂාව නිසා එක් සංඥාවක් උපදී, ශික්ෂාව නිසා එක් සංඥාවක් නිරුද්ධ වේ” යනුවෙන් මෙහි අර්ථය වදාරන ලද්දේ ද, ඒ ක්‍රමයෙන් ම ය. “සෑම තැනම” යනු සියලු වාරයන්හි දී ය.

၄၁၄. ယသ္မာ ပနေတ္ထ သမာပတ္တိဝသေန တံတံသညာနံ ဥပ္ပာဒနိရောဓေ ဝုစ္စမာနေ အင်္ဂဝသေန သော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. ‘‘အင်္ဂတော သမ္မသန’’န္တိ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာယ လက္ခဏဝစနံ. အနုပဒဓမ္မဝိပဿနဉှိ ကရောန္တော သမာပတ္တိံ ပတွာ အင်္ဂတော သမ္မသနံ ကရောတိ, န စ သညာ သမာပတ္တိယာ ကိဉ္စိ အင်္ဂံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉ္စ ‘‘ဣဒဉ္စ သညာ သညာတိ ဧဝံ အင်္ဂတော သမ္မသနံ ဥဒ္ဓဋ’’န္တိ. အင်္ဂတောတိ ဝါ အဝယဝတောတိ အတ္ထော, အနုပဒဓမ္မတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တဒေဝါတိ အာကိဉ္စညာယတနမေဝ.

414. මෙහි වනාහි සමාපත්ති වශයෙන් ඒ ඒ සංඥාවන්ගේ උත්පාද නිරෝධය පවසන කල්හි, එය අංග වශයෙන් වදාරන ලද බැවින් “යම් හෙයකින් පවතිනවා ද” යනාදිය පවසන ලදී. “අංග වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම” යනු අනුපදධර්ම විපස්සනාවට කියන නමකි. මක්නිසාද යත්, අනුපදධර්ම විපස්සනාව කරන්නා සමාපත්තියට පැමිණ අංග වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම කරයි. සංඥාව වනාහි සමාපත්තියෙහි කිසිදු අංගයක් නොවේ. “මෙය සංඥාවය, මෙය සංඥාවය” යනුවෙන් මෙසේ අංග වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම මතු කර දක්වන ලදී. ‘අංග වශයෙන්’ හෙවත් කොටස් වශයෙන් යන අර්ථයෙන් අනුපද ධර්ම වශයෙන් යන්න කියවේ. ‘එයම’ යනු ආකිංචඤ්ඤායතනය ම ය.

ယတော ခေါတိ ပစ္စတ္တေ နိဿက္ကဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ယော နာမာ’’တိ ယထာ ‘‘အာဒိမှီ’’တိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ ‘‘အာဒိတော’’တိ ဝုစ္စတိ ဣတရဝိဘတ္တိတောပိ တော-သဒ္ဒဿ လဗ္ဘနတော. သကသ္မိံ အတ္တနာ အဓိဂတေ သညာ သကသညာ, သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ သကသညီ, တေနာဟ ‘‘အတ္တနော ပဌမဇ္ဈာနသညာယ သညဝါ’’တိ. သကသညီတိ စေတ္ထ ဥပရိ ဝုစ္စမာနနိရောဓပါဒကတာယ သာတိသယာယ ဈာနသညာယ အတ္ထိဘာဝဇောတကော ဤ-ကာရော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တေနေဝါဟ ‘‘အနုပုဗ္ဗေန သညဂ္ဂံ ဖုသတီ’’တိအာဒိ. တသ္မာ တတ္ထ တတ္ထ သကသညိတာဂ္ဂဟဏေန တသ္မိံ တသ္မိံ ဈာနေ သဗ္ဗသော သုစိဏ္ဏဝသီဘာဝေါ ဒီပိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

"යතෝ ඛෝ" යනු තමා පිළිබඳ වූ (පච්චත්ත) අර්ථයෙහි නිසක්ක (අපදාන) වචනයක් බව "යෝ නාමා" යන්නෙන් පැවසිණි. එය "ආදිම්හි" යන අර්ථයෙහි "ආදිතෝ" යැයි පවසන්නාක් මෙනි. මන්ද යත් සෙසු විභක්තිවලදී ද "තෝ" ප්‍රත්‍යය යෙදෙන බැවිනි. තමා විසින්ම ලබන ලද සංඥාව "සකසඤ්ඤා" (තම සංඥාව) නම් වේ. එය මොහුට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් "සකසඤ්ඤී" නම් වේ. එබැවින් "තමාගේ ප්‍රථම ධ්‍යාන සංඥාවෙන් යුක්ත වූයේ" යැයි පැවසිණි. මෙහි "සකසඤ්ඤී" යන්නෙහි "ඊ" කාරයෙන් අදහස් කරන්නේ මතු කියනු ලබන නිරෝධයට පාදක වන අතිශය උසස් ධ්‍යාන සංඥාව පවතින බවයි. එබැවින් "අනුපිළිවෙළින් සංඥාවල අග්‍රයට පැමිණෙයි" යනාදිය වදාරන ලදී. එබැවින් ඒ ඒ තැන්හි "සකසඤ්ඤී" යන පදය යෙදීමෙන් ඒ ඒ ධ්‍යානයන්හි සෑම අයුරින්ම මැනවින් ප්‍රගුණ කරන ලද වසීභාවය (කැමති පරිදි පැවැත්වීමේ හැකියාව) දක්වන ලද බව දත යුතුය.

လောကိယာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ, သာမိအတ္ထေ ဧဝ ဝါ. ယဒဂ္ဂေန ဟိ တံ တေသု သေဋ္ဌံ, တဒဂ္ဂေန တေသမ္ပိ သေဋ္ဌန္တိ. ‘‘လောကိယာန’’န္တိ ဝိသေသနံ လောကုတ္တရသမာပတ္တီဟိ တဿ အသေဋ္ဌဘာဝတော. ‘‘ကိစ္စကာရကသမာပတ္တီန’’န္တိ ဝိသေသနံ အကိစ္စကာရကသမာပတ္တိတော တဿ အသေဋ္ဌဘာဝတော. အကိစ္စကာရကတာ စဿာ ပဋုသညာကိစ္စာဘာဝဝစနတော ဝိညာယတိ. ယထေဝ ဟိ တတ္ထ သညာ, ဧဝံ ဖဿာဒယော ပီတိ. ယဒဂ္ဂေန ဟိ တတ္ထ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တိယာ ပကတိဝိပဿကာနံ သမ္မသိတုံ အသက္ကုဏေယျရူပေန ဌိတာ, တဒဂ္ဂေန ဟေဋ္ဌိမသမာပတ္တိဓမ္မာ ဝိယ ပဋုကိစ္စကရဏသမတ္ထာပိ န ဟောန္တီတိ. သွာယမတ္ထော ပရမတ္ထမဉ္ဇုသာယံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယံ အာရုပ္ပကထာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၂၈၆) သဝိသေသံ ဝုတ္တော, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေန [Pg.369] ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေစိ ပန ‘‘ယထာ ဟေဋ္ဌိမာ ဟေဋ္ဌိမာ သမာပတ္တိယော ဥပရိမာနံ ဥပရိမာနံ အဓိဋ္ဌာနကိစ္စံ သာဓေန္တိ, န ဧဝံ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိ ကဿစိပိ အဓိဋ္ဌာနကိစ္စံ သာဓေတိ, တသ္မာ သာ အကိစ္စကာရိကာ, ဣတရာ ကိစ္စကာရိကာ ဝုတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ, တဒယုတ္တံ တဿာပိ ဝိပဿနာစိတ္တပရိဒမနာဒီနံ အဓိဋ္ဌာနကိစ္စသာဓနတော. တသ္မာ ပုရိမောယေဝ အတ္ထော ယုတ္တော.

"ලෝකියානං" (ලෞකිකයන් අතුරින්) යනු වෙන් කර දැක්වීමේ (නිර්ධාරණ) අර්ථයෙහි හෝ අයිතිය (ස්වාමි) අර්ථයෙහි යෙදුණු විභක්ති වචනයකි. යම් අග්‍ර බවක් නිසා එය එම ධර්මයන් අතුරින් ශ්‍රේෂ්ඨ වේද, ඒ අග්‍ර බව නිසාම එය ඒ සියල්ලටම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. ලෝකෝත්තර සමාපත්තීන් හා සැසඳීමේදී මෙය ශ්‍රේෂ්ඨ නොවන බැවින් "ලෝකියානං" යන විශේෂණය යොදන ලදී. කෘත්‍යයක් සිදු නොකරන (අකෘත්‍යකාරක) සමාපත්තීන්ට වඩා මෙය ශ්‍රේෂ්ඨ නොවන බැවින් "කිච්චකාරක සමාපත්තීනං" (කෘත්‍යකාරක සමාපත්තීන් අතුරින්) යන විශේෂණය යොදන ලදී. එහි පැහැදිලි සංඥා කෘත්‍යයක් නොමැති බව පැවසීමෙන් එහි අකෘත්‍යකාරක බව තේරුම් ගත හැකිය. එහි සංඥාව යම් සේද, ස්පර්ශාදිය ද එසේමය. එහි සංස්කාරයන් සියුම් බවට පැමිණීම නිසා සාමාන්‍ය විදර්ශකයින්ට පිරිසිඳ දැකිය නොහැකි බැවින්, පහළ සමාපත්තීන් මෙන් පැහැදිලි කෘත්‍යයන් කිරීමට ඒවා සමර්ථ නොවේ. මෙම අර්ථය පරමත්ථමඤ්ජුසා නම් විසුද්ධිමග්ග ටීකාවෙහි ආරුප්ප කථාවෙහි සවිස්තරව දක්වා ඇත. එබැවින් එහි දැක්වෙන ක්‍රමයට එය දත යුතුය. ඇතැමුන් පවසන්නේ "යට යට සමාපත්තීන් මතු මතු සමාපත්තීන් සඳහා අධිෂ්ඨාන කෘත්‍යය සිදු කරන නමුත්, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය කිසිවකට අධිෂ්ඨාන කෘත්‍යයක් සිදු නොකරන බැවින් එය අකෘත්‍යකාරක වේ" යනුවෙනි. එය අයුක්ති සහගතය. මන්ද යත්, එය ද විදර්ශනා සිත් දමනය කිරීම් ආදී අධිෂ්ඨාන කෘත්‍යයන් සිදු කරන බැවිනි. එබැවින් මුලින් කී අර්ථයම සුදුසුය.

ပကပ္ပေတီတိ သံဝိဒဟတိ. ဈာနံ သမာပဇ္ဇန္တော ဟိ ဈာနသုခံ အတ္တနိ သံဝိဒဟတိ နာမ. အဘိသင်္ခရောတီတိ အာယူဟတိ, သမ္ပိဏ္ဍေတီတိ အတ္ထော. သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော ဟိ သမုဒယဋ္ဌော. ယသ္မာ နိကန္တိဝသေန စေတနာကိစ္စဿ မတ္ထကပ္ပတ္တိ, တသ္မာ ဖလူပစာရေန ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘နိကန္တိံ ကုရုမာနော အဘိသင်္ခရောတိ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမာ ဣဒါနိ မေ လဗ္ဘမာနာ အာကိဉ္စညာယတနသညာ နိရုဇ္ဈေယျုံ တံသမတိက္ကမေနေဝ ဥပရိဈာနတ္ထာယ စေတနာဘိသင်္ခရဏသမ္ဘဝတော. အညာတိ အာကိဉ္စညာယတနသညာဟိ အညာ. တတော ထူလတရဘာဝတော ဩဠာရိကာ. ကာ ပန တာတိ အာဟ ‘‘ဘဝင်္ဂသညာ’’တိ. အာကိဉ္စညာယတနတော ဝုဋ္ဌာယ ဧဝ ဟိ ဥပရိဈာနတ္ထာယ စေတနာဘိသင်္ခရဏာနိ ဘဝေယျုံ, ဝုဋ္ဌာနဉ္စ ဘဝင်္ဂဝသေန ဟောတိ. ယာဝ စ ဥပရိ ဈာနသမာပဇ္ဇနံ, တာဝ အန္တရန္တရာ ဘဝင်္ဂပ္ပဝတ္တီတိ အာဟ ‘‘ဘဝင်္ဂသညာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျု’’န္တိ.

"පකප්පේති" යනු සංවිධානය කරයි. ධ්‍යානයට සමවදින්නා ධ්‍යාන සැපය තමා තුළ සංවිධානය කර ගනී. "අභිසංඛරෝති" යනු රැස් කරයි හෙවත් එක් කරයි යන්නයි. රැස් කිරීමේ අර්ථය සමුදය අර්ථයයි. ඇල්ම (නිකන්තිය) නිසා චේතනා කෘත්‍යය උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණෙන බැවින්, ඵලය උපචාරයෙන් දක්වමින් "ඇල්ම ඇති කර ගනිමින් අභිසංස්කරණය කරයි" යැයි පවසන ලදී. "දැන් මා ලබන මෙම ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සංඥා නිරුද්ධ වේවා" යි පවසන්නේ එය ඉක්මවා ඉහළ ධ්‍යානය සඳහා චේතනා අභිසංස්කරණය සිදුවන බැවිනි. "අඤ්ඤා" (අනෙක්) යනු ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සංඥාවලින් බැහැර වූවකි. එයට වඩා රළු බැවින් ඒවා ඕලාරික (රළු) වේ. ඒවා කවරේද යත්, "භවංග සංඥා" යැයි පවසන ලදී. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙන් නැගී සිටීමෙන් පසු මතු ධ්‍යානය සඳහා චේතනා අභිසංස්කරණය සිදු වේ. නැගී සිටීම භවංගය මගින් සිදු වේ. ඉහළ ධ්‍යානයට සමවදින තෙක් අතරතුර භවංගය පවතින බැවින් "භවංග සංඥා උපදී" යැයි වදාරන ලදී.

စေတေန္တောဝါတိ နေဝသညာနာသညာယတနဇ္ဈာနံ ဧကံ ဒွေ စိတ္တဝါရေ သမာပဇ္ဇန္တော ဧဝ. န စေတေတိ တထာ ဟေဋ္ဌိမဇ္ဈာနေသု ဝိယ ဝါ ပုဗ္ဗာဘောဂါဘာဝတော ပုဗ္ဗာဘောဂဝသေန ဟိ ဈာနံ ပကပ္ပေန္တော ဣဓ ‘‘စေတေတီ’’တိ ဝုတ္တော. ယသ္မာ ‘‘အဟမေတံ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေမိ ဥပသမ္ပာဒေမိ သမာပဇ္ဇာမီ’’တိ ဧဝံ အဘိသင်္ခရဏံ တတ္ထ သာလယဿေဝ ဟောတိ, န အနာလယဿ, တသ္မာ ဧကံ စိတ္တက္ခဏိကမ္ပိ ဈာနံ ပဝတ္တေန္တော တတ္ထ အပ္ပဟီနနိကန္တိကတာယ အဘိသင်္ခရောန္တော ဧဝါတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ပနဿ တထာ ဟေဋ္ဌိမဇ္ဈာနေသု ဝိယ ဝါ တတ္ထ ပုဗ္ဗာဘောဂေါ နတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘န အဘိသင်္ခရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣမဿ ဘိက္ခုနော’’တိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ ဝိဝရဏံ. ‘‘သွာယမတ္ထော’’တိအာဒိနာ တမေဝတ္ထံ ဥပမာယ ပဋိပါဒေတိ.

"චේතෙන්තෝ" යනු නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ධ්‍යානය එක් වරක් හෝ දෙවරක් සමවදින්නාමය. "න චේතේති" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පහළ ධ්‍යානවලදී මෙන් පූර්ව ආභෝගයක් (කල්පනාවක්) මෙහි නොමැති බවයි. මන්ද යත් පූර්ව ආභෝගය මගින් ධ්‍යානය සංවිධානය කරන අවස්ථාවෙහි මෙහි "චේතේති" යැයි කියන ලදී. "මම මෙම ධ්‍යානය උපදවමි, ළඟා කර ගනිමි, සමවදිමි" යනාදී වශයෙන් අභිසංස්කරණය කිරීම එහි ඇල්ම සහිත පුද්ගලයාටම සිදු වන්නකි, ඇල්ම නැති අයෙකුට නොවේ. එබැවින් එක් චිත්තක්ෂණයක් හෝ ධ්‍යානය පවත්වන්නා එහි ප්‍රහීණ නොවූ ඇල්ම (නිකන්තිය) නිසා අභිසංස්කරණය කරන්නේමය යන අර්ථය ලැබේ. එහෙත් පහළ ධ්‍යානවලදී මෙන් එහි පූර්ව ආභෝගයක් නොමැති බැවින් "අභිසංස්කරණය නොකරයි" යැයි පවසන ලදී. "ඉමස්ස භික්ඛුනෝ" යනාදියෙන් එම අර්ථයම විවරණය කෙරේ. "ස්වායමත්ථෝ" යනාදියෙන් එම අර්ථයම උපමාවකින් පැහැදිලි කරයි.

ပစ္ဆာဘာဂေတိ [Pg.370] ပိတုဃရဿ ပစ္ဆာဘာဂေ. တတော ပုတ္တဃရတော. လဒ္ဓဃရမေဝါတိ ယတော အနေန ဘိက္ခာ လဒ္ဓါ, တမေဝ ဃရံ ပုတ္တဂေဟမေဝ. အာသနသာလာ ဝိယ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ္တိ တတော ပိတုဃရပုတ္တဃရဋ္ဌာနိယာနံ နေဝသညာနာသညာယတနနိရောဓသမာပတ္တီနံ ဥပဂန္တဗ္ဗတော. ပိတုဃရံ အမနသိကရိတွာတိ ပဝိသိတွာ သမတိက္ကန္တမ္ပိ ပိတုဃရံ န မနသိ ကတွာ. ပုတ္တဃရဿေဝ အာစိက္ခနံ ဝိယ ဧကံ ဒွေ စိတ္တဝါရေ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗမ္ပိ နေဝသညာနာသညာယတနံ န မနသိ ကတွာ ပရတော နိရောဓသမာပတ္တိအတ္ထာယ ဧဝ မနသိကာရော. ဧဝံ အမနသိကာရသာမညေန, မနသိကာရသာမညေန စ ဥပမုပမေယျတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ အာစိက္ခနေနပိ မနသိကာရဿေဝ ဇောတိတတ္တာ. န ဟိ မနသိကာရေန ဝိနာ အာစိက္ခနံ သမ္ဘဝတိ.

"පච්ඡාභාගේ" යනු පියාගේ නිවසේ පිටුපස කොටසයි. "තතෝ" යනු පුතාගේ නිවසේ සිටයි. "ලද්ධඝරමේව" යනු ඔහු යම් නිවසකින් පිණ්ඩපාතය ලැබුවේද, ඒ පුතාගේ නිවසමය. අසුන් ශාලාව මෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ද පිය නිවස හා පුත් නිවස වැනි නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන හා නිරෝධ සමාපත්තීන් වෙත යාමට උපකාරී වන බැවිනි. "පිය නිවස මෙනෙහි නොකර" යනු ඇතුළු වී පසු කළද පිය නිවස මෙනෙහි නොකිරීමයි. පුත් නිවස පෙන්වා දෙන්නාක් මෙන්, එක් වරක් හෝ දෙවරක් සමවැදිය යුතු නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය මෙනෙහි නොකර, ඉන් ඔබ්බෙහි වූ නිරෝධ සමාපත්තිය සඳහාම මෙනෙහි කිරීම සිදු වේ. මෙලෙස මෙනෙහි නොකිරීමේ සමානතාවයෙන් සහ මෙනෙහි කිරීමේ සමානතාවයෙන් උපමා උපමේය බව දත යුතුය. මන්ද යත් පෙන්වා දීමෙන් ද මෙනෙහි කිරීමම ප්‍රකට වන බැවිනි. මෙනෙහි කිරීමකින් තොරව පෙන්වා දීමක් සිදු විය නොහැකිය.

တာ ဈာနသညာတိ တာ ဧကံ ဒွေ စိတ္တဝါရေ ပဝတ္တာ နေဝသညာနာသညာယတနသညာ. နိရုဇ္ဈန္တီတိ ပဒေသေနေဝ နိရုဇ္ဈန္တိ, ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန ပန ဥပရိ အနုပ္ပာဒေါ. ယထာ စ ဈာနသညာနံ, ဧဝံ ဣတရသညာနံ ပီတိ အာဟ ‘‘အညာ စ ဩဠာရိကာ ဘဝင်္ဂသညာ နုပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ, ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလန္တိ အဓိပ္ပာယော. သော ဧဝံ ပဋိပန္နော ဘိက္ခူတိ သော ဧဝံ ယထာဝုတ္တေ သညာဂ္ဂေ ဌိတော အရဟတ္တေ, အနာဂါမိဖလေ ဝါ ပတိဋ္ဌိတော ဘိက္ခု ဒွီဟိ ဖလေဟိ သမန္နာဂမော, တိဏ္ဏံ သင်္ခါရာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ, သောဠသဝိဓာ ဉာဏစရိယာ, နဝဝိဓာ သမာဓိစရိယာတိ ဣမေသံ ဝသေန နိရောဓပဋိပါဒနပဋိပတ္တိံ ပဋိပန္နော. ဖုသတီတိ ဧတ္ထ ဖုသနံ နာမ ဝိန္ဒနံ ပဋိလဒ္ဓီတိ အာဟ ‘‘ဝိန္ဒတိ ပဋိလဘတီ’’တိ. အတ္ထတော ပန ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလံ စိတ္တစေတသိကာနံ သဗ္ဗသော အပ္ပဝတ္တိ ဧဝ.

"තා ඣානසඤ්ඤා" යනු එක් වරක් හෝ දෙවරක් පැවති එම නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සංඥායි. "නිරුජ්ඣන්ති" යනු ප්‍රදේශ වශයෙන් නිරුද්ධ වීමයි, පූර්ව අභිසංස්කරණ බලයෙන් මතු නූපදීම සිදු වේ. ධ්‍යාන සංඥාවන් යම් සේද, සෙසු සංඥාවන් ද එසේම බැවින් "අනෙක් රළු වූ භවංග සංඥාවෝ ද නූපදිති" යැයි පවසන ලදී. මෙහි අදහස නියම කරගත් කාලය දක්වා යන්නයි. "සෝ ඒවං පටිපන්නෝ භික්ඛු" යනු එලෙස කලින් පවසන ලද සංඥා අග්‍රයෙහි සිටි අර්හත් ඵලයෙහි හෝ අනාගාමි ඵලයෙහි පිහිටි භික්ෂුව, ඵලයන් දෙකකින් යුක්ත වීම, සංස්කාරයන් තිදෙනාගේ සන්සිඳීම, දහසය වැදෑරුම් ඥාණ චරියා සහ නව වැදෑරුම් සමාධි චරියා යන මේවා මගින් නිරෝධය සාක්ෂාත් කිරීමේ පිළිවෙතෙහි යෙදුණු තැනැත්තායි. "ඵුසති" යන්නෙහි අර්ථය වින්දනය කිරීම හෝ ලැබීම බැවින් "විඳියි, ලබයි" යැයි පවසන ලදී. අර්ථය වශයෙන් ගත් කල, නියමිත කාලය පුරා චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ සම්පූර්ණයෙන්ම නොපැවැත්මම මෙහි අදහසයි.

အဘီတိ ဥပသဂ္ဂမတ္တံ နိရတ္ထကံ, တသ္မာ ‘‘သညာ’’ ဣစ္စေဝ အတ္ထော. နိရောဓပဒေန အနန္တရိကံ ကတွာ သမာပတ္တိပဒေ ဝတ္တဗ္ဗေ တေသံ ဒွိန္နံ အန္တရေ သမ္ပဇာနပဒံ ဌပိတန္တိ အာဟ ‘‘နိရောဓပဒေန အနန္တရိကံ ကတွာ ဝုတ္တ’’န္တိ, တေနာဟ ‘‘အနုပဋိ…ပေ… အတ္ထော’’တိ. တတြာပီတိ တသ္မိမ္ပိ တထာ ပဒါနုပုဗ္ဗိဌပနေပိ အယံ ဝိသေသတ္ထောတိ ယောဇနာ. သမ္ပဇာနန္တဿာတိ တံ တံ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ တတ္ထ တတ္ထ သင်္ခါရာနံ သမ္မသနဝသေန ပဇာနန္တဿ. အန္တေတိ ယထာဝုတ္တာယ နိရောဓပဋိပတ္တိယာ ပရိယောသာနေ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ သမ္ပဇာနန္တဿာတိ သမ္ပဇာနကာရိနောတိ အတ္ထော, တေန နိရောဓသမာပဇ္ဇနကဿ [Pg.371] ဘိက္ခုနော အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗပါဋိဟာရိကပညာယ သဒ္ဓိံ အတ္ထသာဓိကာ ပညာ ကိစ္စတော ဒဿိတာ ဟောတိ, တေနာဟ ‘‘ပဏ္ဍိတဿ ဘိက္ခုနော’’တိ.

අභි යන උපසර්ගය නිෂ්ඵල බැවින් මෙහි සඤ්ඤා යන්නම අර්ථය වේ. නිරෝධ පදයෙන් අනතුරුව සමාපත්ති පදය පවසන විට, ඒ පද දෙක අතර සම්පජාන පදය තබන ලද බව නිරෝධ පදයෙන් අනතුරුව පවසන ලදි යන්නෙන් දැක්වේ. එහිදීත් යනුවෙන් ඒ පද අනුපිළිවෙළින් තැබීමේදී ද මෙය විශේෂ අර්ථයක් බව සම්බන්ධ වේ. සම්පජානන්තස්ස යනු ඒ ඒ සමාපත්තිවලට සම වැදී ඉන් නැගී සිට ඒ ඒ තැන සංස්කාරයන් සම්මර්ශනය කිරීමේ වසයෙන් අවබෝධ කරගන්නා තැනැත්තාගේය. අන්තයේ යනු ඉහත කී නිරෝධ ප්‍රතිපදාවේ අවසානයෙහි ය. දෙවන විකල්පයේදී සම්පජානන්තස්ස යනු සිහිනුවණින් යුක්තව කටයුතු කරන්නා යන්නයි. එයින් නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදින භික්ෂුවගේ ආරම්භයේ සිට සියලු ප්‍රාතිහාර්ය ප්‍රඥාවන් සමග අර්ථ සාධක ප්‍රඥාව කෘත්‍ය වසයෙන් දක්වන ලදී. එබැවින් පණ්ඩිත භික්ෂුවගේ යැයි පවසන ලදී.

သဗ္ဗာကာရေနာတိ ‘‘သမာပတ္တိယာ သရူပဝိသေသော, သမာပဇ္ဇနကော, သမာပဇ္ဇနဿ ဌာနံ, ကာရဏံ, သမာပဇ္ဇနာကာရော’’တိ ဧဝမာဒိ သဗ္ဗပ္ပကာရေန. တတ္ထာတိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ. (ဝိသုဒ္ဓီ. ၂.၈၆၇) ကထိတတောဝါတိ ကထိတဋ္ဌာနတော ဧဝ ဂဟေတဗ္ဗာ, န ဣဓ တံ ဝဒါမ ပုနရုတ္တိဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

සබ්බාකාරේන යනු සමාපත්තියේ ස්වරූප විශේෂය, සමවදින්නා, සමවැදීමේ ස්ථානය, හේතුව සහ සමවදින ආකාරය යනාදී සියලු ආකාරයෙනි. එහි යනු විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ය. එහි පවසා ඇති බැවින් එතැනින්ම අර්ථ ගත යුතු අතර, නැවත පැවසීමක් වන බැවින් මෙහි එය විස්තර නොකරන බව අදහසයි.

ဧဝံ ခေါ အဟန္တိ ဧတ္ထ အာကာရတ္ထော ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဥဂ္ဂဟိတာကာရဒဿနန္တိ ကတွာ. ဧဝံ ပေါဋ္ဌပါဒါတိ ဧတ္ထ ပန သမ္ပဋိစ္ဆနတ္ထော, တေနာဟ ‘‘သုဥဂ္ဂဟိတံ တယာတိ အနုဇာနန္တော’’တိ.

ඒවං ඛෝ අහං යන මෙහි ඒවං ශබ්දය උගත් ආකාරය දැක්වීම සඳහා ආකාර අර්ථයෙහි යෙදේ. ඒවං පොට්ඨපාද යන මෙහි දී එය පිළිගැනීමේ (සම්පටිච්ඡන) අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින්, එය ඔබ විසින් මනාව උගන්නා ලදී යැයි අනුමත කරමින් පවසයි.

၄၁၅. သညာ အဂ္ဂါ ဧတ္ထာတိ သညာဂ္ဂံ, အာကိဉ္စညာယတနံ. အဋ္ဌသု သမာပတ္တီသုပိ သညာဂ္ဂံ အတ္ထိ ဥပလဗ္ဘတီတိ စိန္တေတွာ. ‘‘ပုထူ’’တိ ပါဠိယံ လိင်္ဂဝိပလ္လာသံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဗဟူနိပီ’’တိ. ‘‘ယထာ’’တိ ဣမိနာ ပကာရဝိသေသော ကရဏပ္ပကာရော ဂဟိတော, န ပကာရသာမညန္တိ အာဟ ‘‘ယေန ယေန ကသိဏေနာ’’တိ, ပထဝီကသိဏေန ကရဏဘူတေနာ’’တိ စ. ဈာနံ တာဝ ယုတ္တော ကရဏဘာဝေါ သညာနိရောဓဖုသနဿ သာဓကတမဘာဝတော, ကထံ ကသိဏာနန္တိ? တေသမ္ပိ သော ယုတ္တော ဧဝ. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ဈာနာနံ နိရောဓဖုသနဿ သာဓကတံ အဘာဝေါ, တဒဂ္ဂေန ကသိဏာနမ္ပိ တဒဝိနာဘာဝတော. အနေကကရဏာပိ ကိရိယာ ဟောတိယေဝ ယထာ ‘‘အဿေန ယာနေန ဒီပိကာယ ဂစ္ဆတီ’’တိ.

415. මෙහි සංඥාව අග්‍ර (ශ්‍රේෂ්ඨ) වන බැවින් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය සඤ්ඤාග්ග නම් වේ. අෂ්ට සමාපත්තිවල ද සංඥා අග්‍ර බවක් පවතී යැයි සලකා, පාලි භාෂාවේ ලිංග විපර්යාසයක් දක්වමින් පුථූ යන්නට බොහෝ වූ ද (බහූනිපි) යැයි පවසන ලදී. යථා යන්නෙන් මෙහි කරණාකාරය (ක්‍රියා මාර්ගය) නම් වූ ආකාර විශේෂයක් ගන්නා ලදී. එය සාමාන්‍ය ආකාරයක් නොවන බැවින් යම් යම් කසිණයකින් සහ කරණභූත වූ පඨවී කසිණයෙන් යැයි පවසන ලදී. සංඥා නිරෝධය ස්පර්ශ කිරීම සඳහා වඩාත්ම සාධක වන බැවින් ධ්‍යානය කරණයක් වීම යුක්ති සහගතය. එසේ නම් කසිණවලට එය ගැලපෙන්නේ කෙසේද? ඒ සඳහා ද එය යුක්ති සහගතමය. යම් උසස් බවකින් ධ්‍යානවලට නිරෝධය ස්පර්ශ කිරීමේ සාධක බව ඇද්ද, ඒ උසස් බවින්ම කසිණ ද ඒ හා බැඳී පවතින බැවින් එය ගැලපේ. අශ්වයාගෙන් ද, වාහනයෙන් ද, පන්දමෙන් ද යයි යන්නාක් මෙන් බොහෝ කරුණු ඇතිව ක්‍රියාවක් සිදු විය හැකිය.

ဧကဝါရန္တိ သကိံ. ပုရိမသညာနိရောဓန္တိ ကာမသညာဒိပုရိမသညာယ နိရောဓံ, န နိရောဓသမာပတ္တိသညိတံ သညာနိရောဓံ. ဧကံ သညာဂ္ဂန္တိ ဧကံ သညာဘူတံ အဂ္ဂံ သေဋ္ဌန္တိ အတ္ထော ဟေဋ္ဌိမသညာယ ဥက္ကဋ္ဌဘာဝတော. သညာ စ သာ အဂ္ဂဉ္စာတိ သညာဂ္ဂံ, န သညာသု အဂ္ဂန္တိ. ဒွေ ဝါရေတိ ဒွိက္ခတ္တုံ. သေသကသိဏေသူတိ ကသိဏာနံယေဝ ဂဟဏံ နိရောဓကထာယ အဓိကတတ္တာ. တတော ဧဝ စေတ္ထ ဈာနဂ္ဂဟဏေန ကသိဏဇ္ဈာနာနိ ဧဝ ဂဟိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ပဌမဇ္ဈာနေန ကရဏဘူတေနာ’’တိ အာရမ္မဏံ အနာမသိတွာ ဝဒတိ ယထာ ‘‘ယေန ယေန ကသိဏေနာ’’တိ ဧတ္ထ ဈာနံ အနာမသိတွာ [Pg.372] ဝုတ္တံ. ‘‘ဣတီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သင်္ဂဟေတွာ နိဂမနဝသေန ဝဒတိ. သဗ္ဗမ္ပီတိ သဗ္ဗံ ဧကဝါရံ သမာပန္နဈာနံ. သင်္ဂဟေတွာတိ သဉ္ဇာနနလက္ခဏေန တံသဘာဝါဝိသေသတော ဧကဇ္ဈံ သင်္ဂဟေတွာ. အပရာပရန္တိ ပုနပ္ပုနံ.

එක් වරක් යනු එක් වතාවකි. පූර්ව සංඥා නිරෝධය යනු කාම සංඥා ආදී වූ පූර්ව සංඥාවන්ගේ නිරෝධයයි; එය නිරෝධ සමාපත්තිය නමින් හැඳින්වෙන සංඥා නිරෝධය නොවේ. එක් සංඥාග්ගයක් යනු සංඥාව වූ ද, අග්‍ර වූ ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ද යන්නයි. එනම් පහළ සංඥාවන්ට වඩා උසස් බැවිනි. එය සංඥාවන් අතර අග්‍ර වූවක් නොව, එම සංඥාවම අග්‍ර වීම නිසා සඤ්ඤාග්ග නම් වේ. දෙවරක් යනු දෙවතාවකි. සෙසු කසිණවල යන්නෙන් නිරෝධ කථාවට අදාළ වන බැවින් කසිණම ගන්නා ලදී. එබැවින් මෙහි ධ්‍යාන වශයෙන් කසිණ ධ්‍යානයන්ම ගන්නා ලද බව දත යුතුය. යම් යම් කසිණයකින් යන තැන ධ්‍යානය ගැන සඳහන් නොකොට පවසන්නාක් මෙන්, කරණභූත වූ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් යැයි අරමුණ ගැන සඳහන් නොකර පවසයි. ඉති යනාදියෙන් පවසන ලද අර්ථයම සංග්‍රහ කර නිගමනයක් වශයෙන් පවසයි. සබ්බම්පි යනු එක් වරක් සමවැදුණු සියලු ධ්‍යානයන් ය. සංග්‍රහ කොට යනු හඳුනාගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් එහි ස්වභාවය සමාන බැවින් එක් කොට ගැනීමයි. අපරාපරං යනු නැවත නැවතත් යන්නයි.

၄၁၆. ဈာနပဒဋ္ဌာနံ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝသေန သညာဉာဏာနိ ဒဿိတာနိ ပဌမနယေ. ဒုတိယနယေ ပန ယသ္မာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ မဂ္ဂေန ဃဋေန္တဿ မဂ္ဂဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေန သညာဉာဏာနိ ဒဿိတာနိ. ယသ္မာ ပန ပဌမနယော လောကိယတ္တာ ဩဠာရိကော, ဒုတိယနယော မိဿကော တသ္မာ တဒုဘယံ အသမ္ဘာဝေတွာ အစ္စန္တသုခုမံ သုဘံ ထိရံ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရမေဝ ဒဿေတုံ မဂ္ဂဖလဝသေန သညာဉာဏာနိ ဒဿိတာနိ တတိယနယေ. တယောပေတေ နယာ မဂ္ဂသောဓနဝသေန ဒဿိတာ.

416. ප්‍රථම ක්‍රමයේදී ධ්‍යානය පදනම් කරගෙන විදර්ශනාව වඩන පුද්ගලයා සම්බන්ධයෙන් සංඥා සහ ඥානයන් දක්වන ලදී. දෙවන ක්‍රමයේදී වනාහි විදර්ශනාවෙහි උත්සාහ කර මාර්ගයෙන් ප්‍රයත්න දරන්නාට මාර්ග ඥානය උපදින බැවින්, විදර්ශනා මාර්ගය අනුව සංඥා සහ ඥානයන් දක්වන ලදී. ප්‍රථම ක්‍රමය ලෞකික බැවින් රළුය, දෙවන ක්‍රමය ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතය. එබැවින් ඒ දෙකම බැහැර කර අතිශයින් සූක්ෂ්ම වූ, සුන්දර වූ, ස්ථිර වූ සහ උපන් ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ම දැක්වීම සඳහා තුන්වන ක්‍රමයේදී මාර්ග ඵල වශයෙන් සංඥා සහ ඥානයන් දක්වන ලදී. මේ ක්‍රම තුනම මාර්ගය පිරිසිදු කිරීමේ වසයෙන් දක්වා ඇත.

‘‘အယံ ပနေတ္ထ သာရော’’တိ ဝိဘာဝေတုံ တိပိဋကမဟာသိဝတ္ထေရဝါဒေါ အာဘတော. နိရောဓံ ပုစ္ဆိတွာ တသ္မိံ ကထိတေ တဒနန္တရံ သညာဉာဏုပ္ပတ္တိံ ပုစ္ဆန္တော အတ္ထတော နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆတိ နာမ, နိရောဓတော စ ဝုဋ္ဌာနံ အရဟတ္တဖလုပ္ပတ္တိယာ ဝါ သိယာ အနာဂါမိဖလုပ္ပတ္တိယာ ဝါ, တတ္ထ သညာ ပဓာနာ, တဒနန္တရဉ္စ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏန္တိ တဒုဘယံ နိဒ္ဓါရေန္တော ထေရော ‘‘ကိံ ဣမေ ဘိက္ခူ ဘဏန္တီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ကိံ ဣမေ ဘိက္ခူ ဘဏန္တီ’’တိ တဒါ ဒီဃနိကာယတန္တိံ ပရိဝတ္တန္တေ ဣမံ ဌာနံ ပတွာ ယထာဝုတ္တေန ပဋိပါဋိယာ တယော နယေ ကထေန္တေ ဘိက္ခူ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

මෙහි හරය මෙයයි යන්න පැහැදිලි කිරීමට ත්‍රිපිටක මහාසිව තෙරුන් වහන්සේගේ වාදය ගෙන එන ලදී. නිරෝධය ගැන විමසා එය පැහැදිලි කළ පසු, ඉක්බිතිව සංඥා ඥානයන්ගේ උපත ගැන විමසන්නා අර්ථ වශයෙන් නිරෝධයෙන් නැගී සිටීම ගැන විමසයි. නිරෝධයෙන් නැගී සිටීම අර්හත් ඵල උත්පත්තියෙන් හෝ අනාගාමි ඵල උත්පත්තියෙන් හෝ සිදු වේ. එහිදී සංඥාව ප්‍රධාන වන අතර, ඉන් අනතුරුව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය ඇති වේ. මේ දෙකම තහවුරු කරමින් මේ භික්ෂූන් වහන්සේලා කුමක් පවසත්ද? යනාදිය තෙරුන් වහන්සේ පැවසූහ. එහිදී මේ භික්ෂූන් වහන්සේලා කුමක් පවසත්ද? යනු එකල දීඝ නිකාය පෙළ හදාරමින්, මේ ස්ථානයට පැමිණ ඉහත කී අනුපිළිවෙළින් ක්‍රම තුනක් දේශනා කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයා පවසන ලද්දකි.

ယဿ ယထာ မဂ္ဂဝီထိယံ မဂ္ဂဖလဉာဏေသု ဥပ္ပန္နေသု နိယမတော မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဖလသမာပတ္တိယံ ဖလပစ္စဝေက္ခဏဉာဏန္တိ အာဟ ‘‘ပစ္ဆာ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏ’’န္တိ. ‘‘ဣဒံ အရဟတ္တဖလ’’န္တိ ဣဒံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿ ပဝတ္တိအာကာရဒဿနံ. ဖလသမာဓိသညာပစ္စယာတိ ဖလသမာဓိသဟဂတသညာပစ္စယာ. ကိရ-သဒ္ဒေါ အနုဿရဏတ္ထော. ယထာဓိဂတဓမ္မာနုဿရဏပက္ခိယာ ဟိ ပစ္စဝေက္ခဏာ. သမာဓိသီသေန စေတ္ထ သဗ္ဗံ အရဟတ္တဖလံ ဂဟိတံ သဟစရဏဉာယေန, တသ္မိံ အသတိ ပစ္စဝေက္ခဏာယ အသမ္ဘဝေါ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဣဒပ္ပစ္စယာ’’တိ.

යමෙකුට මාර්ග වීථියෙහි මාර්ග ඵල ඥානයන් උපන් විට නියත වශයෙන්ම මාර්ග ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයන් ඇති වන්නාක් මෙන්, ඵල සමාපත්තියේදී ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය ඇති වන බව පසුව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය යන්නෙන් කියවේ. මෙය අර්හත් ඵලයයි යන්න ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයේ පැවැත්ම පෙන්වා දීමකි. ඵලසමාධිසඤ්ඤාපච්චයා යනු ඵල සමාධිය හා බැඳුණු සංඥාව ප්‍රත්‍යය වීමෙනි. කිර ශබ්දය මතකයට නැගීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ. අවබෝධ කරගත් ධර්මයන් සිහිපත් කිරීමේ කොටසට ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව අයත් වේ. මෙහි සමාධිය මුල් කරගෙන සහචර න්යායයෙන් (එක්ව පවතින බැවින්) සියලු අර්හත් ඵලයම ගන්නා ලදී. එය නොමැති විට ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව සිදු විය නොහැකි බැවින් මෙය ප්‍රත්‍යය කොට යැයි පවසන ලදී.

သညာအတ္တကထာဝဏ္ဏနာ

සංඥා අටුවා විවරණයයි.

၄၁၇. ဒေသနာယ [Pg.373] သဏှဘာဝေန သာရမ္ဘမက္ခိဿာဒိမလဝိသောဓနတော သုတမယဉာဏံ နှာပိတံ ဝိယ, သုခုမဘာဝေန တနုလေပနဝိလိတ္တံ ဝိယ, တိလက္ခဏဗ္ဘာဟတတာယ ကုဏ္ဍလာဒိအလင်္ကာရဝိဘူသိတံ ဝိယ စ ဟောတိ, တဒနုပသေဝတော ဉာဏဿ စ တထာဘာဝေါ တံသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလဿ တထာဘာဝါပတ္တိ, နိရောဓကထာယ နိဝေသနဉ္စဿ သိရိသယနပ္ပဝေသနသဒိသန္တိ အာဟ ‘‘သဏှသုခုမ…ပေ… အာရောပိတောပီ’’တိ. တတ္ထာတိ တဿံ နိရောဓကထာယံ. သုခံ အဝိန္ဒန္တော မန္ဒဗုဒ္ဓိတာယ အလဘန္တော. မလဝိဒူသိတတာယ ဂူထဋ္ဌာနသဒိသံ. အတ္တနော လဒ္ဓိံ အတ္တဒိဋ္ဌိံ. အနုမတိံ ဂဟေတွာတိ အနုညံ ဂဟေတွာ ‘‘ဧဒိသော မေ အတ္တာ’’တိ အနုဇာနာပေတွာ, အတ္တနော လဒ္ဓိယံ ပတိဋ္ဌပေတွာတိ အတ္ထော. ကံ ပနာတိ ဩဠာရိကော, မနောမယော, အရူပီတိ တိဏ္ဏံ အတ္တဝါဒါနံ ဝသေန တိဝိဓေသု ကတမန္တိ အတ္ထော. ပရိဟရန္တောတိ ဝိဒ္ဓံသနတော ပရိဟရန္တော, နိဂူဟန္တောတိ အဓိပ္ပာယော. ယသ္မာ စတုသန္တတိရူပပ္ပဗန္ဓံ ဧကတ္တဝသေန ဂဟေတွာ ရူပီဘာဝတော ‘‘ဩဠာရိကော အတ္တာ’’တိ ပစ္စေတိ အတ္တဝါဒီ, အန္နပါနောပဓာနတဉ္စဿ ပရိကပ္ပေတွာ ‘‘သဿတော’’တိ မညတိ, ရူပီဘာဝတော ဧဝ စ သညာယ အညတ္တံ ဉာယာဂတမေဝ, ယံ ဝေဒဝါဒိနော ‘‘အန္နမယော, ပါနမယော’’တိ စ ဒွိဓာ ဝေါဟရန္တိ, တသ္မာ ပရိဗ္ဗာဇကော တံ သန္ဓာယာ ‘‘ဩဠာရိကံ ခေါ’’တိ အာဟ.

417. දේශනාවේ මෘදු (සණ්හ) බව නිසා ක්‍රෝධය හා මසුරුකම වැනි කෙලෙස් මල සෝදා හැරීමෙන් ශ්‍රැතමය ඥානයෙන් නහවන ලද්දක් මෙන් ද, එහි සියුම් (සුඛුම) බව නිසා ශරීරයේ ආලේප කළ විලවුන් මෙන් ද, ත්‍රිලක්ෂණය මතු කර පෙන්වීම නිසා කුණ්ඩලාභරණාදියෙන් සැරසුණාක් මෙන් ද වෙයි. එම දේශනාව ඇසුරු කරන්නා වූ ඥානයාගේ ද, එම ඥානයෙන් යුත් පුද්ගලයාගේ ද තත්ත්වය එසේම වේ. නිරෝධය පිළිබඳ කතාවට පිවිසීම මඟුල් යහන් ගැබකට (සිරිසයනයකට) පිවිසීම හා සමාන යැයි පවසා 'සණ්හ සුඛුම...පෙ... ආරෝපිතෝපි' යනාදිය වදාළහ. 'එහි' යනු එම නිරෝධ කතාවෙහි ය. 'සැපයක් නොලබමින්' යනු මන්ද බුද්ධික බව නිසා අවබෝධයක් ලබාගත නොහැකිව යන්නයි. කෙලෙස් මලින් දූෂිත බැවින් අසූචි ගොඩක් වැනි ය. 'තම ලබ්ධිය' යනු තමාගේ ආත්ම දෘෂ්ටියයි. 'අනුමැතිය ගෙන' යනු 'මාගේ ආත්මය මෙබඳු ය' කියා අනුමැතිය ලබාගෙන, තම මතයෙහි පිහිටුවා යන අර්ථයයි. 'කුමකට ද' යන්නෙන් ඕලාරික, මනෝමය, අරූපී යන ආත්මවාද තුනෙන් කවරක් ද යන අර්ථයයි. 'පරිහරණය කරන්නේ' යනු විනාශයෙන් වළක්වමින් හෙවත් සඟවමින් යන අදහසයි. රූප සන්තති සතරක එකතුව එකක් ලෙස ගෙන, රූපී බව නිසා 'ඕලාරික ආත්මය' යැයි ආත්මවාදියා පිළිගන්නා බැවින් ද, ආහාර පානයෙන් එය පවතින බව සලකා එය 'ශාස්වත' යැයි සිතන බැවින් ද, රූපී බව නිසා ම සංඥාවෙන් වෙනස් බව නියත වශයෙන් ම වැටහෙන බැවින් ද, වේදවාදීන් 'අන්නමය, පානමය' කියා දෙවැදෑරුම් ලෙස ව්‍යවහාර කරන බැවින් ද, පරිබ්‍රාජකයා එය අරමුණු කරගෙන 'ඕලාරිකව' යැයි පැවසුවේ ය.

တတ္ထ ယဒိ အတ္တာ ရူပီ, န သညီ, သညာယ အရူပဘာဝတ္တာ, ရူပဓမ္မာနဉ္စ အသဉ္ဇာနနသဘာဝတ္တာ, ရူပီ စ သမာနော ယဒိ တဝ မတေန နိစ္စော, သညာ အပရာပရံ ပဝတ္တနတော တတ္ထ တတ္ထ ဘိဇ္ဇတီတိ ဘေဒသဗ္ဘာဝတော အနိစ္စာ, ဧဝမ္ပိ ‘‘အညာ သညာ, အညော အတ္တာ’’တိ သညာယ အဘာဝတော အစေတနောတိ န ကမ္မဿ ကာရကော, ဖလဿ စ န ဥပဘုဉ္ဇကောတိ အာပန္နမေဝ, တေနာဟ ‘‘ဩဠာရိကော စ ဟိ တေ’’တိအာဒိ. ပစ္စာဂစ္ဆတောတိ ပစ္စာဂစ္ဆန္တဿ, ဇာနတောတိ အတ္ထော. ‘‘အညာ စ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, အညာ စ သညာ နိရုဇ္ဈန္တီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ဥပ္ပာဒပုဗ္ဗကော နိရောဓော, န စ ဥပ္ပန္နံ အနိရုဇ္ဈကံ နာမ အတ္ထီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘စတုန္နဉ္စ ခန္ဓာန’’န္တိအာဒိ.

එහිදී, ඉදින් ආත්මය රූපී නම්, සංඥාව අරූපී ධර්මයක් බැවින් ද, රූප ධර්මයන්ට හඳුනාගැනීමේ (සංජානන) ස්වභාවයක් නැති බැවින් ද, ආත්මය සංඥා රහිත වනු ඇත. රූපී වූ ආත්මය ඔබගේ මතය පරිදි නිත්‍ය නම්, සංඥාව වනාහි නැවත නැවත හටගනිමින් ඒ ඒ තැන්හි බිඳී යන බැවින් අනිත්‍ය වේ. මෙසේ වූ කල 'සංඥාව අනෙකකි, ආත්මය අනෙකකි' යනුවෙන් සංඥාව රහිත බැවින් ආත්මය අචේතනික වෙයි. එවිට එම ආත්මය කර්මය කරන්නා හෝ එහි ප්‍රතිඵල විඳින්නා නොවේ යන දෝෂය පැමිණේ. එබැවින් 'ඕලාරික වූ ද ඔබගේ...' යනාදිය වදාළහ. 'ප්‍රත්‍යාගමනය වන්නාට' යනු අවබෝධ කරගන්නාට යන අර්ථයයි. 'වෙනත් සංඥාවෝ උපදිති, වෙනත් සංඥාවෝ නිරුද්ධ වෙති' යයි කීවේ ඇයි ද යත්, උප්පාදයට පසුව නිරෝධය සිදුවන බැවින් ද, උපන් දෙයක් නිරුද්ධ නොවී නොපවතින බැවින් ද යන චෝදනාව අරමුණු කරගෙන 'සතර ස්කන්ධයන්ගේ...' යනාදිය වදාළහ.

၄၁၈-၄၂၀. မနောမယန္တိ [Pg.374] ဈာနမနသော ဝသေန မနောမယံ. ယော ဟိ ဗာဟိရပစ္စယနိရပေက္ခော, သော မနသာဝ နိဗ္ဗတ္တောတိ မနောမယော. ရူပလောကေ နိဗ္ဗတ္တသရီရံ သန္ဓာယ ဝဒတိ, ယံ ဝေဒဝါဒိနော အာနန္ဒမယော, ဝိညာဏမယောတိ စ ဒွိဓာ ဝေါဟရန္တိ. တတြာပီတိ ‘‘မနောမယော အတ္တာ’’တိ ဣမသ္မိမ္ပိ ပက္ခေ. ဒေါသေ ဒိန္နေတိ ‘‘အညာဝ သညာ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိနာ ဒေါသေ ဒိန္နေ. ဣဓာပိ ပုရိမဝါဒေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဒေါသဒဿနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ပန ဝိသေသော – ယဒိ အတ္တာ မနောမယော, သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂီ, အဟီနိန္ဒြိယော စ ဘဝေယျ, ဧဝံ သတိ ‘‘ရူပံ အတ္တာ သိယာ, န စ သညီ’’တိ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဝတ္တဗ္ဗံ. တေနာဟ – ‘‘မနောမယော စ ဟိ တေ’’တိအာဒိ. ကသ္မာ ပနာယံ ပရိဗ္ဗာဇကော ပဌမံ ဩဠာရိကံ အတ္တာနံ ပဋိဇာနိတွာ တံ လဒ္ဓိံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပုန မနောမယံ အတ္တာနံ ပဋိဇာနာတိ, တဉ္စ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အရူပိံ အတ္တာနံ ပဋိဇာနာတီတိ? ကာမဉ္စေတ္ထ ကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ, တထာပိ ဣမေ တိတ္ထိယာ နာမ အနဝဋ္ဌိတစိတ္တာ ထုသရာသိမှိ နိခါတခါဏုကော ဝိယ စဉ္စလာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ နာမ ဥမ္မတ္တကော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သညာယာတိ ပကတိသညာယ. ဥပ္ပာဒနိရောဓံ ဣစ္ဆတိ အပရာပရံ ပဝတ္တာယ သညာယ ဥဒယဝယဒဿနတော. တထာပိ ‘‘သညာ သညာ’’တိ ပဝတ္တသမညံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တဿ စ အဝိစ္ဆေဒံ ပရိကပ္ပေန္တော သဿတံ မညတိ, တေနာဟ ‘‘အတ္တာနံ ပန သဿတံ မညတီ’’တိ.

418-420. 'මනෝමය' යනු ධ්‍යාන සිතේ බලයෙන් හටගත් බැවින් මනෝමය වේ. යමෙක් බාහිර ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව, මනසින් ම නිපදවන ලද්දේ ද ඔහු මනෝමය නම් වේ. රූප ලෝකයෙහි උපන් ශරීරය අරමුණු කරගෙන මෙය කියනු ලැබේ. වේදවාදීහු මෙය 'ආනන්දමය' සහ 'විඤ්ඤාණමය' කියා දෙවැදෑරුම් ලෙස ව්‍යවහාර කරති. 'එහි ද' යනු 'මනෝමය ආත්මයයි' යන මේ පක්ෂයෙහි ද යන්නයි. 'දෝෂ දැක්වූ කල්හි' යනු 'සංඥාව අනෙකක් වනු ඇත' යනාදී වශයෙන් දෝෂ පෙන්වා දුන් කල්හි යන්නයි. මෙහි ද පෙර වාදයේ දී පෙන්වා දුන් ආකාරයට ම දෝෂ දැක්වීම තේරුම් ගත යුතු ය. මෙහි ඇති විශේෂය නම් - ඉදින් ආත්මය මනෝමය, සියලු අඟ පසඟින් යුක්ත වූ, නොඅඩු ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත වූවක් නම්, එවිට 'රූපය ආත්මය විය හැක, නමුත් එය සංඥා රහිත ය' යි පෙර පරිදි ම පැවසිය යුතු ය. එබැවින් 'මනෝමය වූ ද ඔබගේ...' යනාදිය වදාළහ. මෙම පරිබ්‍රාජකයා පළමුව ඕලාරික ආත්මයක් ඇතැයි පිළිගෙන, පසුව එම ලබ්ධිය අත්හැර මනෝමය ආත්මයක් ඇතැයි ද, එය ද අත්හැර අරූපී ආත්මයක් ඇතැයි ද පිළිගන්නේ ඇයි? ඒ සඳහා හේතුව පෙර පවසන ලදී. එසේ වුව ද, මේ තීර්ථකයන් නම් ස්ථිර සිතක් නැති, දහයියා ගොඩක ගැසූ කූඤ්ඤයක් මෙන් චංචල අය බව පෙන්වීමට 'යම් සේ උමතුවෙක් මෙන්' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'සංඥාවෙන්' යනු ප්‍රකෘති සංඥාවෙනි. නැවත නැවත පවතින සංඥාවන්ගේ උදය-වැය දැකීමෙන් උප්පාද නිරෝධය පිළිගනී. එසේ වුව ද 'සංඥාව' යන නාමය 'ආත්මය' ලෙස ගෙන එහි නොසිඳී පැවැත්මක් මවා ගනිමින් එය ශාස්වත යයි සිතයි. එබැවින් 'ආත්මය වනාහි ශාස්වත යයි සිතයි' යන්න වදාළහ.

တထေဝါတိ ယထာ ‘‘ရူပီ အတ္တာ’’တိ, ‘‘မနောမယော အတ္တာ’’တိ စ ဝါဒဒွယေ သညာယ အတ္တတော အညတာ, တထာ စဿ အစေတနတာဒိဒေါသပ္ပသင်္ဂေါ ဒုန္နိဝါရော, တထေဝ ဣမသ္မိံ ဝါဒေ ဒေါသော. တေနာဟ ‘‘တထေဝဿ ဒေါသံ ဒဿေန္တော’’တိ. မိစ္ဆာဒဿနေနာတိ အတ္တဒိဋ္ဌိသင်္ခါတေန မိစ္ဆာဘိနိဝေသေန. အဘိဘူတတ္တာတိ အနာဒိကာလဘာဝိတဘာဝေန အဇ္ဈောတ္ထဋတ္တာ နိဝါရိတဉာဏစာရတ္တာ. တံ နာနတ္တံ အဇာနန္တောတိ ယေန သန္တတိဃနေန, သမူဟဃနေန စ ဝဉ္စိတော ဗာလော ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တမာနံ ဓမ္မသမူဟံ မိစ္ဆာဂါဟဝသေန ‘‘အတ္တာ’’တိ, ‘‘နိစ္စော’’တိ စ အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရတိ, တံ ဧကတ္တသညိတံ ဃနဂ္ဂဟဏံ ဝိနိဘုဇ္ဇ ယာထာဝတော ဇာနနံ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေါ, သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ တိတ္ထိယာနံ သော နတ္ထီတိ အယမ္ပိ ပရိဗ္ဗာဇကော တာဒိသဿ ဉာဏဿ ပရိပါကဿ အဘာဝတော ဝုစ္စမာနမ္ပိ နာညာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝတာ ဝုစ္စမာနမ္ပိ တံ နာနတ္တံ အဇာနန္တော’’တိ. သညာ နာမာယံ နာနာရမ္မဏာ နာနာက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝေတိ စာတိ သညာယ [Pg.375] ဥပ္ပာဒနိရောဓံ ပဿန္တောပိ သညာမယံ သညာဘူတံ အတ္တာနံ ပရိကပ္ပေတွာ ယထာဝုတ္တဃနဝိနိဗ္ဘောဂါဘာဝတော နိစ္စမေဝ ကတွာ မညတိ ဒိဋ္ဌိမညနာယ. တထာဘူတဿ စ တဿ သဏှသုခုမပရမဂမ္ဘီရဓမ္မတာ န ဉာယတေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒုဇ္ဇာနံ ခေါ’’တိအာဒိ.

'එසේමයි' යනු 'රූපී ආත්මයයි', 'මනෝමය ආත්මයයි' යන වාද දෙකෙහි ම සංඥාව ආත්මයෙන් වෙනස් බව පෙන්වූ විට ආත්මය අචේතනික වීම යන දෝෂය වැළැක්විය නොහැකි වන්නා සේ ම, මේ වාදයෙහි ද ඒ දෝෂය ම පවතී. එබැවින් 'එසේ ම ඔහුට දෝෂ දක්වමින්' යනාදිය වදාළහ. 'මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන්' යනු ආත්ම දෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත වැරදි දැඩිව ගැනීමෙනි. 'අභිභූත වූ බැවින්' යනු අනාදිමත් කාලයක සිට පුරුදු කරන ලද බැවින් යටපත් වූ ඥාන ගමනය ඇති බවයි. 'එම නානත්වය නොදන්නේ' යනු යම් සන්තති ඝනයකින් හා සමූහ ඝනයකින් රැවටුණු අඥානයා, පෙළගැසී පවතින ධර්ම සමූහය වැරදි ලෙස ගැනීමෙන් 'ආත්මය' කියා ද 'නිත්‍යය' කියා ද අභිනිවේශ වෙමින් ව්‍යවහාර කරයි ද, එම ඒකීය සංඥාවෙන් යුත් ඝන ග්‍රහණය (ඒකීයත්වයේ මුළාව) විනිවිද දැක යථාර්ථය අවබෝධ කර ගැනීම 'ඝන විනිබ්භෝගය' නම් වේ. තීර්ථකයන්ට එය සර්වාකාරයෙන් ම නැත. මේ පරිබ්‍රාජකයාට ද එවැනි ඥානයක් මෝරා නොතිබූ බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පවසන ලද දෙය වුව ද වටහා ගත නොහැකි විය. එබැවින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පවසනු ලැබුවත් එම නානත්වය වටහා ගත නොහැකිව' යයි කියන ලදී. මේ සංඥාව නම් විවිධ අරමුණු සහිතව විවිධ ක්ෂණයන්හි උපදී, විනාශ වේ. මෙසේ සංඥාවේ උප්පාද නිරෝධය දකිමින් වුව ද, සංඥාමය වූ ආත්මයක් මවාගෙන, ඉහත කී ඝන විනිබ්භෝගය නොමැති බැවින් දෘෂ්ටි මානයෙන් එය නිත්‍යයක් ලෙස ම සලකයි. එවැනි තැනැත්තෙකුට මෙම සියුම් වූ, පරම ගම්භීර ධර්මතාවය අවබෝධ නොවන බැවින් 'දැනගැනීමට අපහසුය' යනාදිය වදාරන ලදී.

ဒိဋ္ဌိအာဒီသု ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ ဒဿနံ အဘိနိဝိသနံ ဒိဋ္ဌိ. တဿာ ဧဝ ပုဗ္ဗဘာဂဘူတံ ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ နိဇ္ဈာနဝသေန ခမနံ ခန္တိ. တထာ ရောစနံ ရုစိ. ‘‘အညထာ’’တိအာဒိ တေသံ ဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿနံ. တတ္ထ အညထာတိ ယထာ အရိယဝိနယေ အန္တဒွယံ အနုပဂ္ဂမ္မ မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါဝသေန ဒဿနံ ဟောတိ, တတော အညထာယေဝ. အညဒေဝါတိ ယံ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇတိ ခန္ဓာယတနာဒိ, တဿ စ အနိစ္စတာဒိ, တတော အညဒေဝ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနံ အတ္တာနံ သဿတာဒိ တေ ခမတိ စေဝ ရုစ္စတိ စ. အာယုဉ္ဇနံ အနုယုဉ္ဇနံ အာယောဂေါ, တေနာဟ ‘‘ယုတ္တပယုတ္တတာ’’တိ. ပဋိပတ္တိယာတိ ပရမတ္တစိန္တနာဒိပရိဗ္ဗာဇကပဋိပတ္တိယာ. ဒုဇ္ဇာနမေတံ ဓမ္မတံ တွံ ‘‘အယံ ပရမတ္ထော, အယံ သမ္မုတီ’’တိ ဣမဿ ဝိဘာဂဿ ဒုဗ္ဗိဘာဂတ္တာ. ‘‘ယဒိ ဧတံ ဒုဇ္ဇာနံ, တံ တာဝ တိဋ္ဌတု, ဣမံ ပနတ္ထံ ဘဂဝန္တံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ယထာ ပဋိပဇ္ဇိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ပရိဗ္ဗာဇကော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အညော ဝါ သညတောတိ သညာသဘာဝတော အညော သဘာဝေါ ဝါ အတ္တာ ဟောတူတိ အတ္ထော. အဿာတိ အတ္တနော.

දෘෂ්ටි ආදියෙහි 'මෙය මෙසේම ය' යන දැකීම හා එය දැඩිව ග්‍රහණය කර ගැනීම 'දෘෂ්ටිය' නම් වේ. එම දෘෂ්ටියට පූර්ව අවධියක් ලෙස 'මෙය මෙසේම ය' යන්න විමසා බලා ඉවසීම 'ඛන්තිය' (ඉවසීම) නම් වේ. එසේම එයට රුචි කිරීම 'රුචිය' නම් වේ. 'අන්‍යාකාර' යනු එම දෘෂ්ටි ආදිය බෙදා දැක්වීමයි. එහි 'අන්‍යාකාර' යනු යම් සේ ආර්ය විනයෙහි අන්ත දෙකකට නොපැමිණ මැදුම් පිළිවෙතින් දැකීමක් වේද, එයින් බැහැර වූවක්ම ය. 'අන්‍ය වූවක්' යනු පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින ස්කන්ධ හා ආයතන ආදියත්, ඒවායේ අනිත්‍ය ආදි ස්වභාවයත් හැර, පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතින ශාස්වත ආදි වූ ආත්මයක් ඉවසීම හා රුචි කිරීමයි. 'ආයුඤ්ජන' යනු නැවත නැවත යෙදීම හෙවත් 'ආයෝගය' යි. එබැවින් 'යෝගය හා ප්‍රයෝගය' (යොදා ගැනීම) යැයි කියන ලදී. 'ප්‍රතිපත්තිය' යනු පරමාර්ථය ගැන සිතීම ආදි වූ පරිබ්‍රාජක ප්‍රතිපත්තියයි. මෙය 'පරමාර්ථයයි', මෙය 'සම්මුතියයි' යන බෙදා දැක්වීමෙහි ඇති දුෂ්කර බව නිසා මෙය දැනගැනීමට අපහසු ධර්මතාවකි. 'ඉදින් මෙය දැනගැනීමට අපහසු නම්, එය එසේම තිබේවා, මම මේ කරුණ ගැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසන්නෙමි' යි සිතා යම් සේ ක්‍රියා කළේද, එය දැක්වීමට 'ඉන්පසු පරිබ්‍රාජකයා' ආදි වශයෙන් පවසන ලදී. 'සංඥාවෙන් අන්‍ය වූවක්' යනු සංඥා ස්වභාවයෙන් වෙනස් වූ ස්වභාවයක් හෝ ආත්මයක් වේවා යන අර්ථයයි. 'ඔහුගේ' යනු තමාගේ යන්නයි.

လောကီယတိ ဒိဿတိ ဧတ္ထ ပုညပါပံ, တဗ္ဗိပါကော စာတိ လောကော, အတ္တာ. သော ဟိဿ ကာရကော, ဝေဒကော စာတိ ဣစ္ဆိတော. ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၃၁; ဥဒါ. ၅၅) နယပ္ပဝတ္တံ ဒိဋ္ဌိဂတံ. န ဟေသ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိအတ္ထနိဿိတော တဒသံဝတ္တနတော. ယော ဟိ တဒါဝဟော, သော တံနိဿိတောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘေယျ ယထာ တံ ပုညဉာဏသမ္ဘာရော. ဧတေနေဝ တဿ န ဓမ္မနိဿိတတာပိ သံဝဏ္ဏိတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အာဒိဗြဟ္မစရိယဿာတိ အာဒိဗြဟ္မစရိယံ, တဒေဝ အာဒိဗြဟ္မစရိယကံ ယထာ ‘‘ဝိနယော ဧဝ ဝေနယိကော’’တိ, (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂၁) တေနာဟ ‘‘သိက္ခတ္တယသင်္ခါတဿာ’’တိအာဒိ. ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသဿ သံသာရဝဋ္ဋေ နိဗ္ဗိဒါဝိရာဂနိရောဓုပသမာသံဝတ္တနံ ဝဋ္ဋန္တောဂဓတ္တာ, တဿ ဝဋ္ဋသမ္ဗန္ဓနတော စ. တထာ အဘိညာသမ္ဗောဓနိဗ္ဗာနာသံဝတ္တနဉ္စ [Pg.376] ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဘိဇာနနာယာတိ ဉာတပရိညာဝသေန အဘိဇာနနတ္ထာယ. သမ္ဗုဇ္ဈနတ္ထာယာတိ တီရဏပဟာနပရိညာဝသေန သမ္ဗောဓနတ္ထာယာတိ ဝဒန္တိ. အဘိဇာနနာယာတိ အဘိညာပညာဝသေန ဇာနနာယ, တံ ပန ဝဋ္ဋဿ ပစ္စက္ခကရဏမေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပစ္စက္ခကိရိယာယာ’’တိ. သမ္ဗုဇ္ဈနတ္ထာယာတိ ပရိညာဘိသမယဝသေန ပဋိဝေဓာယ.

මෙහි පින් පව් සහ ඒවායේ විපාක දක්නට ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'ලෝකය' යනු ආත්මයයි. එය ඔහු විසින් කරන්නා සහ විඳින්නා ලෙස කැමති වන ලද්දකි. 'දෘෂ්ටිගතය' යනු 'ආත්මය සහ ලෝකය ශාස්වත වේ' යනාදි වශයෙන් (දී.නි. 1.31; උදා. 55) ක්‍රමවත්ව පවතින දෘෂ්ටියයි. දෘෂ්ටියෙහි දැඩිව ඇලී සිටීම වූ මෙය, මෙලොව අර්ථයන් ආදිය මත රඳා පවතින්නක් නොවේ, මන්ද එය එයට උපකාරී නොවන බැවිනි. යමෙක් එය පමුණුවන්නේ නම්, පින් හා ඥාන සම්භාරයන් මෙන් එය ඒ මත රඳා පවතින්නක් යැයි කිව හැකිය. මෙයින්ම එහි ධර්මය මත පදනම් වූ ස්වභාවයක් නොමැති බවද වර්ණනා කරන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. 'ආදි බ්‍රහ්මචර්යාව' යනු ආදි බ්‍රහ්මචර්යාවමයි. 'විනයම වෛනයික වේ' (පාරා. අටුවා 21) යන්න සේ, 'ත්‍රෛශික්ෂා සංඛ්‍යාත වූ' යනාදිය කියන ලදී. දෘෂ්ටියෙහි බැසගැනීම සංසාර වෘත්තය තුළ කලකිරීම, නොඇලීම, නිරුද්ධිය සහ සන්සිඳීම පිණිස පවතින්නේ එය සංසාර චක්‍රයට ඇතුළත් බැවිනි. එසේම අභිඥා ලැබීම, චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කිරීම සහ නිර්වාණය පිණිස එය හේතු නොවන බව දත යුතුය. 'අභිජානනාය' යනු ඥාතපරිඥා වශයෙන් විශිෂ්ට ලෙස දැනගැනීම පිණිසයි. 'සම්බුජ්ඣනත්ථාය' යනු තීරණපහානපරිඥා වශයෙන් අවබෝධ කරගැනීම සඳහා යැයි කියනු ලැබේ. 'අභිජානනාය' යනු අභිඥා ප්‍රඥා වශයෙන් දැනගැනීමයි. එය වෘත්ත සංසාරය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමක්ම වන බැවින් 'ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම සඳහා' යැයි පවසන ලදී. 'සම්බුජ්ඣනත්ථාය' යනු පරිඥා සහ අභිසමය වශයෙන් අවබෝධ කරගැනීම සඳහා ය.

ကာမံ တဏှာပိ ဒုက္ခသဘာဝါ, တဿာ ပန သမုဒယဘာဝေန ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ ‘‘တဏှံ ဌပေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဘာဝနတော ဥပ္ပာဒနတော. ဒုက္ခံ ပဘာဝေန္တီပိ တဏှာ အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယန္တရသဟိတာ ဧဝ ပဘာဝေတိ, န ကေဝလာတိ အာဟ ‘‘သပ္ပစ္စယာ’’တိ. ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တီတိ ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တံ, နပ္ပဝတ္တန္တိ ဧတ္ထ ဒုက္ခသမုဒယာ ဧတသ္မိံ ဝါ အဓိဂတေတိ အပ္ပဝတ္တိ. ဒုက္ခနိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ အဓိဂစ္ဆတိ, တဒတ္ထံ ပဋိပဒါ စာတိ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါ. မဂ္ဂပါတုဘာဝေါတိ အဂ္ဂမဂ္ဂသမုပ္ပာဒေါ. ဖလသစ္ဆိကိရိယာတိ အသေက္ခဖလာဓိဂမော. အာကာရန္တိ တံ ဂမနလိင်္ဂံ.

තණ්හාව ද දුක් ස්වභාවයෙන් යුක්ත වුවත්, එය දුකේ හටගැනීම (සමුදය) ලෙස වෙන් කොට ගත් බැවින් 'තණ්හාව ඉවත් කොට' යැයි කියන ලදී. 'ප්‍රභාවනයෙන්' යනු උපදවන බැවිනි. දුක උපදවන තණ්හාව ද අවිද්‍යාව ආදි සෙසු ප්‍රත්‍යයන් සහිතවම එය උපදවයි මිස හුදෙකලාව නොවේ, එබැවින් 'ප්‍රත්‍ය සහිතව' යැයි පවසන ලදී. 'දෙදෙනාගේම නොපැවතීම' යනු (දුක සහ සමුදය යන) දෙදෙනාගේම නොපැවැත්මට හේතුවයි. මෙහි දුක් සමුදයෝ නොපවතිත්, හෝ මේ නිවනෙහි දුක් සමුදයෝ අවබෝධ වූ කල්හි නොපවතිත් යන අර්ථයෙන් 'නොපැවැත්ම' නම් වේ. 'දුක්ඛනිරෝධය' වන නිර්වාණයට පැමිණෙයි, එය අවබෝධ කරගනියි, ඒ සඳහා වූ පිළිවෙත 'දුක්ඛනිරෝධගාමිනී පටිපදාව' (දුක් නිරුද්ධ කරන මඟ) වේ. 'මාර්ගයේ පහළ වීම' යනු අර්හත් මාර්ගයේ උපතයි. 'ඵල සාක්ෂාත් කිරීම' යනු අශෛක්ෂ ඵලය (අර්හත් ඵලය) ලැබීමයි. 'ආකාරය' යනු ඒ ගමනේ ලක්ෂණයයි.

၄၂၁. သမန္တတော နိဂ္ဂဏှနဝသေန တောဒနံ ဝိဇ္ဈနံ သန္နိတောဒကံ, ဝါစာယာတိ စ ပစ္စတ္တေ ကရဏဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ဝစနပတောဒေနာ’’တိ. သဇ္ဈဗ္ဘရိတန္တိ သမန္တတော ဘုသံ အရိတံ အကံသူတိ သတမတ္တေဟိ တုတ္တကေဟိ ဝိယ တိံသသတမတ္တာ ပရိဗ္ဗာဇကာ ဝါစာပတောဒနေဟိ တုဒိံသု သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနန္တိ ပရမတ္ထသဘာဝတော ဥပလဗ္ဘမာနံ, နပကတိအာဒိ ဝိယ အနုပလဗ္ဘမာနံ. တစ္ဆန္တိ သစ္စံ. တထန္တိ အဝိပရီတံ လောကုတ္တရဓမ္မေသူတိ ဝိသယေ ဘုမ္မံ တေ ဓမ္မေ ဝိသယံ ကတွာ. ဌိတသဘာဝန္တိ အဝဋ္ဌိတသဘာဝံ, တဒုပ္ပာဒကန္တိ အတ္ထော. လောကုတ္တရဓမ္မနိယာမတန္တိ လောကုတ္တရဓမ္မသမ္ပာပနနိယာမေန နိယတံ, တေနာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါနဉှီ’’တိအာဒိ. ဧဒိသာတိ ‘‘ဓမ္မဋ္ဌိတတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရာ.

421. සතර දිශාවෙන්ම මැඩපවත්වන අයුරින් ඇනීම හෝ විදීම 'සන්නිතෝදක' නම් වේ. 'වචනයෙන්' යනු කර්තෘ කාරකයේ කරණ විභක්තිය යැයි පවසමින් 'වචන නමැති කෙවිටෙන්' යැයි පවසන ලදී. 'සජ්ඣබ්භරිතං' යනු හාත්පසින් ඉතා දැඩි ලෙස පෙළීමකට ලක් කරන ලදී යන අර්ථයයි. සිය ගණනක් වූ අංකුසයන්ගෙන් මෙන් තිස් දහසක් පමණ වූ පරිබ්‍රාජකයෝ වචන නමැති කෙවිටිවලින් පෙළූහ. 'සැබෑ ස්වභාවයෙන් පවතින' යනු පරමාර්ථ ස්වභාවයෙන් ලැබෙන බැවින්, ප්‍රකෘතිය ආදිය මෙන් නොව පවතින බැවිනි. 'තච්ඡ' යනු සත්‍යයයි. 'තථ' යනු අවිපරීත (නොවෙනස්වන) ස්වභාවයයි. 'ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හි' යන විෂයෙහි සප්තමී විභක්තිය යොදා ඇත්තේ එම ධර්මයන් විෂය කරගනිමිනි. 'ස්ථායී ස්වභාවය' යනු ස්ථාවර වූ ස්වභාවයයි, එය උපදවන්නා වූ යන්න අර්ථයයි. 'ලෝකෝත්තර ධර්ම නියාමය' යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයන් සම්පාදනය කිරීමේ නියාමයෙන් නියත වූවකි. එබැවින් 'බුදුවරුන්ගේම' යනාදිය පවසන ලදී. 'මෙබඳු වූ' යනු 'ධම්මට්ඨිතතා' යනාදියෙන් කියන ලද ආකාරයයි.

စိတ္တဟတ္ထိသာရိပုတ္တပေါဋ္ဌပါဒဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

චිත්තහත්ථිසාරිපුත්ත සහ පොට්ඨපාද වස්තු වර්ණනාවයි.

၄၂၂. သုခုမေသု အတ္ထန္တရေသူတိ ခန္ဓာယတနာဒီသု သုခုမဉာဏဂေါစရေသု ဓမ္မေသု. ကုသလောတိ ပုဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓသာသနေ ကတပရိစယတာယ ဆေကော အဟောသိ. ဂိဟိဘာဝေ အာနိသံသကထာယ ကထိတတ္တာ သီလဝန္တဿ [Pg.377] ဘိက္ခုနော တထာ ကထနေန ဝိဗ္ဘမနေ နိယောဇိတတ္တာ ဣဒါနိ သယမ္ပိ သီလဝါ ဧဝ ဟုတွာ ဆ ဝါရေ (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၃၇; ဇာ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၆၉) ဝိဗ္ဘမိ. ကမ္မသရိက္ခကေန ဟိ ဖလေန ဘဝိတဗ္ဗံ. မဟာသာဝကဿ ကထိတေတိ မဟာသာဝကဿ မဟာကောဋ္ဌိကတ္ထေရဿ အပသာဒနကထိတနိမိတ္တံ. ပတိဋ္ဌာတုံ အသက္ကောန္တောတိ သာသနေ ပတိဋ္ဌံ လဒ္ဓုံ အသက္ကောန္တော.

422. 'සියුම් අර්ථයන්හි' යනු ස්කන්ධ, ආයතන ආදි වූ සියුම් ඥානයට විෂය වන ධර්මයන්හි ය. 'දක්ෂයා' යනු පෙර බුද්ධ ශාසනයෙහි කරන ලද පුරුද්ද නිසා දක්ෂයෙක් විය. ගිහි ජීවිතයේ ආනිසංස කථාවෙන් පවසා ඇති පරිදි, සිල්වත් භික්ෂුවකට එසේ පැවසීමෙන් ඔහු මහණකම අත්හැරීමෙහි යොදවන ලද බැවින්, දැන් ඔහුම සිල්වත් වී හය වතාවක් මහණකමින් බැහැර විය (ධම්මපද අටුවාව 37; ජාතක අටුවාව 1.1.69). මන්ද යත්, කර්මයට සමාන වූ ඵලයක් ලැබිය යුතු බැවිනි. 'මහා ශ්‍රාවකයාට පවසන ලදී' යනු මහා කොට්ඨිත තෙරුන් වහන්සේට අවමන් කරමින් කළ කථාව හේතුවෙනි. 'පිහිටීමට නොහැකි වූයේ' යනු ශාසනයෙහි පිහිටක් ලැබීමට නොහැකි වූයේ යන්නයි.

၄၂၃. ပညာစက္ခုနော နတ္ထိတာယာတိ သုဝုတ္တဒုရုတ္တသမဝိသမဒဿနသမတ္ထပညာစက္ခုနော အဘာဝေန. စက္ခုမာတိ ဧတ္ထ ယာဒိသေန စက္ခုနာ ပုရိသော ‘‘စက္ခုမာ’’တိ ဝုတ္တော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘သုဘာသိတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကကောဋ္ဌာသာတိ ဧကန္တိကာ, နိဗ္ဗာနာဝဟဘာဝေန နိစ္ဆိတာတိ အဓိပ္ပာယော. ဌပိတာတိ ဝဝတ္ထာပိတာ. န ဧကကောဋ္ဌာသာ န ဧကန္တိကာ, န နိဗ္ဗာနာဝဟဘာဝေန နိစ္ဆိတာ ဝဋ္ဋန္တောဂဓဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

423. 'ප්‍රඥා ඇස නොමැති බැවින්' යනු මැනවින් කියන ලද හා නොකියන ලද දේ මෙන්ම යහපත් හා අයහපත් දේ දැකීමට සමත් ප්‍රඥා ඇසක් නොමැති වීමෙනි. 'ඇස් ඇති' යන මෙහි යම් බඳු ඇසකින් යුත් පුරුෂයා 'ඇස් ඇති' අයෙකු යැයි කියනු ලැබේද, එය දැක්වීමට 'සුභාසිත' (මැනවින් දෙසූ) යනාදිය කියන ලදී. 'එක කොටසක් වූ' යනු ඒකාන්ත වූ, නිර්වාණය ගෙන දෙන ස්වභාවයෙන් යුක්තව නිශ්චය වූ යන අදහසයි. 'තබන ලද' යනු ව්‍යවස්ථාපිත කරන ලද හෙවත් ස්ථාවර කරන ලද යන්නයි. 'එක කොටසක් නොවන' යනු ඒකාන්ත නොවන, නිර්වාණය ගෙන දෙන ස්වභාවයෙන් යුක්තව නිශ්චය නොවූ, සංසාර වෘත්තයට ඇතුළත් ස්වභාවය ඇති යන අදහසයි.

ဧကံသိကဓမ္မဝဏ္ဏနာ

ඒකංසික (ඒකාන්ත) ධර්ම වර්ණනාවයි.

၄၂၅. ‘‘ကသ္မာ အာရဘီ’’တိ ကာရဏံ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘အနိယျာနိကဘာဝဒဿနတ္ထ’’န္တိ ပယောဇနံ ဝိဿဇ္ဇိတံ. သတိ ဟိ ဖလသိဒ္ဓိယံ ဟေတုသိဒ္ဓေါယေဝ ဟောတီတိ. ပညာပိတနိဋ္ဌာယာတိ ပဝေဒိတဝိမုတ္တိမဂ္ဂဿ, ဝဋ္ဋဒုက္ခပရိယောသာနံ ဂစ္ဆတိ ဧတာယာတိ ‘‘နိဋ္ဌာ’’တိ ဝိမုတ္တိ ဝုတ္တာ. နိဋ္ဌာမဂ္ဂေါ ဟိ ဣဓ ဥတ္တရပဒလောပေန ‘‘နိဋ္ဌာ’’တိ ဝုတ္တော. တဿ ဟိ အနိယျာနိကတာ, နိယျာနိကတာ စ ဝုစ္စတိ, န နိဋ္ဌာယ. နိယျာနံ ဝါ နိဂ္ဂမနံ နိဿရဏံ, ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ဝုပသမောတိ အတ္ထော. နိယျာနမေဝ နိယျာနိကံ, န နိယျာနိကံ အနိယျာနိကံ, သော ဧဝ ဘာဝေါ အနိယျာနိကဘာဝေါ, တဿ ဒဿနတ္ထန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘ဧဝ’’န္တိ ‘‘နိဗ္ဗာနံ နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဝစနမတ္တသာမညံ ဂဟေတွာ ဝဒတိ, န ပန ပရမတ္ထတော တေသံ သမယေ နိဗ္ဗာနပညာပနဿ လဗ္ဘနတော, တေန ဝုတ္တံ ‘‘သာ စ န နိယျာနိကာ’’တိအာဒိ. လောကထူပိကာဒိဝသေနာတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အညော ပုရိသော, အညာ ပကတီ’’တိ ပကတိပုရိသန္တရာဝဗောဓော မောက္ခော, ဗုဒ္ဓိအာဒိဂုဏဝိနိမုတ္တဿ အတ္တနော သကတ္တနိ အဝဋ္ဌာနံ မောက္ခော, ကာယပဝတ္တိဂတိဇာတိဗန္ဓာနံ အပ္ပမဇ္ဇနဝသေန အပ္ပဝတ္တော မောက္ခော, ယညေဟိ ဇုတေန ပရေန ပုရိသေန သလောကတာ မောက္ခော, သမီပတာ မောက္ခော, သဟယောဂေါ မောက္ခောတိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာပညတ္တာတိ ပညတ္တပ္ပကာရာ ဟုတွာ န နိယျာတိ, ယေနာကာရေန [Pg.378] ‘‘နိဋ္ဌာ ပါပုဏီယတီ’’တိ တေဟိ ပဝေဒိတာ, တေနာကာရေန တဿာ အပ္ပတ္တဗ္ဗတော န နိယျာတိ. ပဏ္ဍိတေဟိ ပဋိက္ခိတ္တာတိ ‘‘နာယံ နိဋ္ဌာ ပဋိပဒါ ဝဋ္ဋဿ အနတိက္ကမနတော’’တိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ပဋိက္ခိတ္တာ. နိဝတ္တတီတိ ပဋိက္ခေပဿ ကာရဏဝစနံ, တသ္မာ တေဟိ ပညတ္တာ နိဋ္ဌာ ပဋိပဒါ န နိယျာတိ, အညဒတ္ထု တံသမင်္ဂိနံ ပုဂ္ဂလံ သံသာရေ ဧဝ ပရိဗ္ဘမာပေန္တီ နိဝတ္တတိ.

425. “ඇයි ආරම්භ කළේ?” කියා හේතුව විමසා, “නිර්වාණයට පමුණුවන ස්වභාවයක් නොමැති බව දැක්වීම පිණිස” යනුවෙන් එහි ප්‍රයෝජනය පිළිබඳව පිළිතුරු දෙන ලදී. ඵලය සිද්ධ වන කල්හි හේතුව ද සිද්ධ වූවාම වන්නේය. පනවන ලද නිෂ්ඨාව (අවසානය) යනු ප්‍රකාශ කරන ලද විමුක්ති මාර්ගයයි. වෘත්ත දුක්ඛයාගේ කෙළවරට මෙයින් යන බැවින් “නිෂ්ඨාව” යනු විමුක්තියට නමකි. මෙහි උත්තර පද ලෝපයෙන් (පසු පදය හැලීමෙන්) නිෂ්ඨා මාර්ගය “නිෂ්ඨාව” ලෙස හඳුන්වා ඇත. එහි නිර්වාණයට පමුණුවන බව හෝ නොපමුණුවන බව කියනු ලබන්නේ මාර්ගය ගැන මිස නිෂ්ඨාව ගැන නොවේ. ‘නිය්‍යාන’ යනු පිටවීම, නික්මීම, වෘත්ත දුක්ඛය සංසිඳීම යන අර්ථයයි. නිය්‍යානයම ‘නිය්‍යානික’ වේ. නිය්‍යානික නොවන බව ‘අනිය්‍යානික’ නම් වේ. එම ස්වභාවය අනිය්‍යානික භාවයයි. එය දැක්වීම පිණිස යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘එවං’ (මෙසේ) යනු “නිර්වාණය නිර්වාණය” යන වචන මාත්‍රයේ සමානත්වය ගෙන පවසයි. නමුත් පරමාර්ථ වශයෙන් ඔවුන්ගේ සමයෙහි (දහමෙහි) නිර්වාණ ප්‍රඥප්තියක් ලැබිය නොහැකි බැවින්, “එය නිර්වාණයට පමුණුවන්නක් නොවේ” යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ලෝකථූපික’ ආදී වශයෙන් යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් “අන්‍ය වූ පුරුෂයෙකි, අන්‍ය වූ ප්‍රකෘතියකි” යන ප්‍රකෘති-පුරුෂ අන්තරාවබෝධය මෝක්ෂය බව ද, බුද්ධි ආදී ගුණයන්ගෙන් මිදුණු තමා තමා තුළම පිහිටීම මෝක්ෂය බව ද, ශරීරයේ පැවැත්ම, ගමන, උපත සහ බැඳීම් ප්‍රහීණ කිරීමෙන් නොපැවැත්ම මෝක්ෂය බව ද, යාග හෝමයන් මගින් පරම පුරුෂයා හා එක්ව වාසය කිරීම (සලෝකතාව), සමීප බව (සමීපතාව), සහයෝගය (සහයෝගීතාව) මෝක්ෂය බව ද යනාදී බොහෝ දේ මෙහි ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ‘යථාපඤ්ඤත්තා’ (පනවන ලද පරිදි) යනු පනවන ලද ආකාරයටම නිර්වාණයට පමුණුවන්නේ නැත යන්නයි. “මොන ආකාරයකින් නිෂ්ඨාවට පැමිණෙන්නේදැයි” ඔවුන් ප්‍රකාශ කළේ ද, ඒ ආකාරයෙන් එය ලබාගත නොහැකි බැවින් එය නිර්වාණයට පමුණුවන්නේ නැත. පණ්ඩිතයන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දේ යනු “මෙය වෘත්තය (සංසාරය) ඉක්මවා නොයන බැවින් නිවැරදි නිෂ්ඨා ප්‍රතිපදාවක් නොවේ” යැයි බුද්ධාදී පණ්ඩිතයන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. ‘නිවත්තති’ (නවතී/ආපසු හැරේ) යනු ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හේතුව පවසන වචනයකි. එබැවින් ඔවුන් විසින් පනවන ලද නිෂ්ඨා ප්‍රතිපදාව නිර්වාණයට පමුණුවන්නේ නැත. ඒ වෙනුවට එය අනුගමනය කරන්නා සංසාරයේම කරකවමින් ආපසු හරවයි.

ပဓာနံ ဇာနနံ နာမ ပစ္စက္ခတော ဇာနနံ တဿ ပမာဏဇေဋ္ဌဘာဝတော, ဣတရဿ သံသယာနုဗဒ္ဓတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဇာနံ ပဿ’’န္တိ. တေနေတ္ထ ဒဿနေန ဇာနနံ ဝိသေသေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – တုမှာကံ ဧကန္တသုခေ လောကေ ပစ္စက္ခတော ဉာဏဒဿနံ အတ္ထီတိ. ဇာနန္တိ ဝါ တဿ လောကဿ အနုမာနဝိသယတံ ပုစ္ဆတိ, ပဿန္တိ ပစ္စက္ခတော ဂေါစရတံ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – အပိ တုမှာကံ လောကော ပစ္စက္ခတော ဉာတော, ဥဒါဟု အနုမာနတောတိ.

ප්‍රධාන වශයෙන් දැනගැනීම නම් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැනගැනීමයි. එය ප්‍රමාණවත් බවින් ශ්‍රේෂ්ඨ වන බැවින් ද, අනෙක් දැනගැනීම් සැක සහිත බැවින් ද “දනිමින් දකිමින්” යැයි පවසන ලදී. මෙහි දර්ශනය (දැකීම) මගින් දැනගැනීම විශේෂ කර දක්වයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - “ඔබලාට ඒකාන්ත සැප ඇති ලෝකය පිළිබඳව ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥාන දර්ශනයක් තිබේද?” යන්නයි. ‘ජානන්ති’ (දනිත්ද) යන්නෙන් එම ලෝකය අනුමාන විෂයයක් ද කියා විමසයි, ‘පස්සන්ති’ (දකිත්ද) යන්නෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ ගෝචර බව විමසයි. “ඔබලා විසින් ඒ ලෝකය ප්‍රත්‍යක්ෂව දන්නා ලද්දේ ද, නැතහොත් අනුමානයෙන් ද?” යන්න මෙහි අර්ථයයි.

ယသ္မာ လောကေ ပစ္စက္ခဘူတော အတ္ထော ဣန္ဒြိယဂေါစရဘာဝေန ပါကဋော, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာနီ’’တိအာဒိ. ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာနီတိ ဒိဋ္ဌဝါ, ဒဿနဘူတေန, တဒနုဂတေန စ ဉာဏေန ဂဟိတပုဗ္ဗာနီတိ အတ္ထော. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သရီရသဏ္ဌာနာဒီနီ’’တိ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. ‘‘အပ္ပာဋိဟီရက တ’’န္တိ အနုနာသိကလောပံ ကတွာ နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘အပ္ပာဋိဟီရကံ တ’’န္တိ ‘‘အပ္ပာဋိဟီရံ ကတ’’န္တိ ဧဝမေတ္ထ ဝဏ္ဏေန္တိ. ပဋိပက္ခဟရဏတော ပဋိဟာရိယံ, တဒေဝ ပါဋိဟာရိယံ, ဥတ္တရဝိရဟိတံ ဝစနံ. ပါဋိဟာရိယမေဝေတ္ထ ‘‘ပါဋိဟီရက’’န္တိ ဝါ ဝုတ္တံ. န ပါဋိဟီရကံ အပ္ပာဋိဟီရကံ ပရေဟိ ဝုစ္စမာနဥတ္တရေဟိ သဥတ္တရတ္တာ, တေနာဟ ‘‘ပဋိဟရဏဝိရဟိတ’’န္တိ. သဥတ္တရဉှိ ဝစနံ တေန ဥတ္တရေန ပဋိဟာရီယတိ အတိဝိပရိဝတ္တီယတိ. တတော ဧဝ နိယျာနဿ ပဋိဟရဏမဂ္ဂဿ အဘာဝတော ‘‘အနိယျာနိက’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ.

යම් හෙයකින් ලෝකයෙහි ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ අර්ථය ඉන්ද්‍රිය ගෝචර බවින් ප්‍රකට වේ ද, එබැවින් “පෙර දක්නා ලද” යනාදිය පවසන ලදී. ‘දිට්ඨපුබ්බානි’ (පෙර දක්නා ලද) යනු දක්නා ලද, දර්ශනය වූ සහ ඒ අනුව ගිය ඥානයෙන් කලින් ග්‍රහණය කරන ලද යන අර්ථයයි. මෙසේ කිරීමෙන් “ශරීර සන්ථානාදීන්” යන වචනය තහවුරු වේ. ‘අප්පාටිහීරකතං’ යනු අනුනාසික ලෝපය කර දක්වන ලද්දකි. එබැවින් “අප්පාටිහීරකං තං” හෙවත් “අප්පාටිහීරං කතං” (ප්‍රාතිහාර්ය රහිතව කරන ලද) යනුවෙන් මෙහි විස්තර කරති. ප්‍රතිපක්ෂය බැහැර කරන බැවින් ‘පාටිහාරිය’ නම් වේ. එයම ‘පාටිහාරිය’ හෙවත් උත්තරයක් (පිළිතුරක්) නොමැති වචනයයි. ප්‍රාතිහාර්යයම මෙහි ‘පාටිහීරක’ ලෙස ද පවසා ඇත. ‘අප්පාටිහීරක’ යනු අනෙක් අය පවසන පිළිතුරු (උත්තර) සහිත බැවින් එය ප්‍රාතිහාර්ය රහිත වේ. එබැවින් “ප්‍රතිහරණයෙන් (බැහැර කිරීමෙන්) තොර” යැයි කියන ලදී. උත්තර සහිත වචනය එම උත්තරය මගින් බැහැර කරනු ලැබේ, පෙරළා දමනු ලැබේ. එහෙයින්ම නිර්වාණයට පමුණුවන මගක් නැති බැවින් “අනිය්‍යානික” යැයි පැවසීමට සුදුසු වේ.

၄၂၆. ဝိလာသော လီဠာ. အာကပ္ပော ကေသဗန္ဓဝတ္ထဂ္ဂဟဏံ အာဒိအာကာရဝိသေသော, ဝေသသံဝိဓာနံ ဝါ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဘာဝါဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘ဘာဝေါ’’တိ စ စာတုရိယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

426. ‘විලාසෝ’ යනු ලීලාවයි. ‘ආකප්පෝ’ යනු කෙස් වැටිය බැඳීම, වස්ත්‍ර ඇඳීම ආදී ආකාර විශේෂයයි, නැතහොත් වේශය සකස් කර ගැනීමයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් භාවයන් ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ‘භාවෝ’ යනු දක්ෂතාව බව දත යුතුය.

တယောအတ္တပဋိလာဘဝဏ္ဏနာ

ආත්ම ප්‍රතිලාභ තුන පිළිබඳ වර්ණනාව.

၄၂၈. အာဟိတော အဟံ မာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, အတ္တဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘အတ္တပဋိလာဘောတိ အတ္တဘာဝပဋိလာဘော’’တိ. ကာမဘဝံ ဒဿေတိ တဿ ဣတရဒွယတ္တဘာဝတော ဩဠာရိကတ္တာ. ရူပဘဝံ ဒဿေတိ [Pg.379] ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တံ ဟုတွာ ရူပီဘာဝေန ဥပလဗ္ဘနတော. သံကိလေသိကာ ဓမ္မာ နာမ ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ တဒဘာဝေ ကဿစိ သံကိလေသဿာပိ အသမ္ဘဝတော. ဝေါဒါနိယာ ဓမ္မာ နာမ သမထဝိပဿနာ တာသံ ဝသေန သဗ္ဗသော စိတ္တဝေါဒါနဿ သိဇ္ဈနတော.

428. මෙහි “මම” යන මානය තබන ලද බැවින් එය “අත්තා” (ආත්මය) නම් වේ. ‘අත්තපටිලාභෝ’ යනු ආත්මභාවය ලැබීමයි. කාමභවය අනෙක් භව දෙකට වඩා රූක්ෂ (දළ) බැවින් එය පෙන්වයි. රූපභවය පෙන්වන්නේ ජානයෙන් හටගෙන රූපී බවින් ලැබෙන බැවිනි. සන්ක්ලේශික (කෙලෙස් සහිත) ධර්මයන් නම් අකුසල් සිත් දොළසයි. ඒවා නැතිව කිසිදු කෙලෙසීමක් සිදු නොවන බැවිනි. වෝදානිය (පිරිසිදු කරන) ධර්මයන් නම් සමථය සහ විදර්ශනාවයි. ඒවායේ බලයෙන් සිත සම්පූර්ණයෙන්ම පිරිසිදු වන බැවිනි.

၄၂၉. ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ အသမုစ္ဆေဒေ ပန န ကဒါစိပိ အနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ ပါရိပူရီ, ဝေပုလ္လံ ဝါ သမ္ဘဝတိ, သမုစ္ဆေဒေ ပန သတိ ဧဝ သမ္ဘဝတီတိ မဂ္ဂပညာဖလပညာ-ဂ္ဂဟဏံ. တာ ဟိ သကိံ ပရိပုဏ္ဏာ ပရိပုဏ္ဏာ ဧဝ အပရိဟာနဓမ္မတ္တာ. တရုဏပီတီတိ ဥပ္ပန္နမတ္တာ အလဒ္ဓါသေဝနာ ဒုဗ္ဗလာ ပီတိ. ဗလဝတုဋ္ဌီတိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိယာ လဒ္ဓါသေဝနာ ဥပရိဝိသေသာဓိဂမဿ ပစ္စယဘူတာ ထိရတရာ ပီတိ. ‘‘ယံ အဝေါစုမှာ’’တိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယံ ဝေါဟာရံ ‘‘သံကိလေသိကဝေါဒါနိယဓမ္မာနံ ပဟာနာဘိဝုဒ္ဓိနိဋ္ဌံ ပညာယ ပါရိပူရိဝေပုလ္လဘူတံ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ အပရပ္ပစ္စယေန ဉာဏေန ပစ္စက္ခတော သမ္ပာဒေတွာ ဝိဟရိဿတီ’’တိ ကထယိမှ. တတ္ထ တသ္မိံ ဝိဟာရေ တဿ မမ ဩဝါဒကရဿ ဘိက္ခုနော ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ဝိဟရဏနိမိတ္တံ ပမောဒပ္ပဘာဝိတာ ပီတိ စ ဘဝိဿတိ, တဿာ စ ပစ္စယဘူတံ ပဿဒ္ဓိဒွယံ သမ္မဒေဝ ဥပဋ္ဌိတာ သတိ စ ဥက္ကံသဂတံ ဉာဏဉ္စ တထာဘူတော စ သော ဝိဟာရော. သန္တပဏီတတာယ အတပ္ပကော အနညသာဓာရဏော သုခဝိဟာရောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ.

429. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් (අකුසල්) සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහීණ නොකරන්නේ නම්, කිසි කලෙකත් නිවැරදි (අනවද්‍ය) ධර්මයන්ගේ සම්පූර්ණ වීමක් හෝ දියුණුවක් ඇති නොවේ. ඒවා සමුච්ඡේද කිරීමෙන්ම පමණක් එය සිදුවන බැවින් මාර්ග ප්‍රඥාව සහ ඵල ප්‍රඥාව මෙහි ගනු ලැබේ. එම ප්‍රඥාවන් වරක් සම්පූර්ණ වූ පසු පිරිහීමට පත් නොවන බැවින් සැමදා සම්පූර්ණය. ‘තරුණ ප්‍රීතිය’ යනු උපන් මාත්‍ර වූ, පුරුද්දක් නොලත්, දුර්වල ප්‍රීතියයි. ‘ශක්තිමත් තෘප්තිය’ යනු නැවත නැවත ඉපදීමෙන් ලත් පුරුද්ද ඇති, ඉහළ විශේෂ අවබෝධයක් ලැබීමට හේතු වන වඩාත් ස්ථාවර ප්‍රීතියයි. “යම් වචනයක් කීවෙමුද” යනාදියෙහි කෙටි අර්ථය මෙසේය - “සන්ක්ලේශික ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීමෙන් සහ වෝදානිය ධර්මයන් දියුණු කිරීමෙන් කෙළවර වන, ප්‍රඥාවෙන් සම්පූර්ණ වූ දියුණු තත්ත්වය, මේ ආත්මයේදීම අනෙක් අයගේ උපකාරයක් නැතිව තමාගේම ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට සම්පූර්ණ කර වාසය කරනු ඇත” යන්නයි. එවැනි විහරණයක (වාසයක) යෙදෙන, මාගේ අවවාද පිළිපදින එම භික්ෂුවට, එවැනි ආකාරයෙන් වාසය කිරීම නිසා ප්‍රමෝදයෙන් හටගත් ප්‍රීතිය ද ඇති වන්නේය. එම ප්‍රීතියට හේතුවන කය-සිත දෙකෙහි සංසිඳීම ද (පස්සද්ධි), මනාව එළඹ සිටි සිහිය ද (සති), උත්කෘෂ්ට ඥානය ද, එවැනිම වූ එම විහරණය (වාසය) ද ඇති වන්නේය. එය ශාන්ත හා ප්‍රණීත බැවින් කෙලෙස් තැවුල් රහිත වූ, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ (විශේෂිත), සැපවත් වාසයක් යැයි පැවසීමට සුදුසු වේ.

ပဌမဇ္ဈာနေ ပဋိလဒ္ဓမတ္တေ ဟီနဘာဝတော ပီတိ ဒုဗ္ဗလာ ပါမောဇ္ဇပက္ခိကာ, သုဝိဘာဝိတေ ပန တသ္မိံ ပဂုဏေ သာ ပဏီတာ ဗလဝဘာဝတော ပရိပုဏ္ဏကိစ္စာ ပီတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနေ ပါမောဇ္ဇာဒယော ဆပိ ဓမ္မာ လဗ္ဘန္တီ’’တိ. ‘‘သုခေါ ဝိဟာရော’’တိ ဣမိနာ သမာဓိ ဂဟိတော. သုခံ ဂဟိတန္တိ အပရေ, တေသံ မတေန သန္တသုခတာယ ဥပေက္ခာ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ ‘‘သုခ’’န္တိ ဣစ္ဆိတာ, တေနာဟ ‘‘တထာ စတုတ္ထေ’’တိအာဒိ. ပါမောဇ္ဇံ နိဝတ္တတီတိ ဒုဗ္ဗလပီတိသင်္ခါတံ ပါမောဇ္ဇံ ဆသု ဓမ္မေသု နိဝတ္တတိ ဟာယတိ. ဝိတက္ကဝိစာရက္ခောဘဝိရဟေန ဒုတိယဇ္ဈာနေ သဗ္ဗဒါ ပီတိ ဗလဝတီ ဧဝ ဟောတိ, န ပဌမဇ္ဈာနေ ဝိယ ကဒါစိ ဒုဗ္ဗလာ. သုဒ္ဓဝိပဿနာ ပါဒကဇ္ဈာနမေဝါတိ ဥပရိ မဂ္ဂံ အကထေတွာ ကေဝလံ ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနံ ကထိတံ. စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ သဒ္ဓိံ ဝိပဿနာ ကထိတာတိ ဝိပဿနာယ [Pg.380] ပါဒကဘာဝေန ဈာနာနိ ကထေတွာ တတော ပရံ ဝိပဿနာပုဗ္ဗကာ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ ကထိတာတိ အတ္ထော. စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဖလသမာပတ္တိ ကထိတာတိ ပဌမဇ္ဈာနိကာဒိကာ ဖလသမာပတ္တိယော အကထေတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ ဧဝ ဖလသမာပတ္တိ ကထိတာ. ပီတိဝေဝစနမေဝ ကတွာတိ ဒွိန္နံ ပီတီနံ ဧကသ္မိံ စိတ္တုပ္ပာဒေ အနုပ္ပဇ္ဇနတော ပါမောဇ္ဇံ ပီတိဝေဝစနမေဝ ကတွာ. ပီတိသုခါနံ အပရိစ္စတ္တတ္တာ, ‘‘သုခေါ စ ဝိဟာရော’’တိ သာတိသယဿ သုခဝိဟာရဿ ဂဟိတတ္တာ စ ဒုတိယဇ္ဈာနိကဖလသမာပတ္တိ နာမ ကထိတာ. ကာမံ ပဌမဇ္ဈာနေပိ ပီတိသုခါနိ လဗ္ဘန္တိ, တာနိ ပန ဝိတက္ကဝိစာရက္ခောဘေန န သန္တပဏီတာနိ, သန္တပဏီတာနိ စ ဣဓာဓိပ္ပေတာနိ.

ප්‍රථමධ්‍යානය ලබා ගත් මාත්‍රයෙන්ම, එහි හීන බව නිසා ප්‍රීතිය දුබලව පවතින අතර එය ප්‍රාමෝද්‍යය පසෙහි පවතී. නමුත් එම ප්‍රථමධ්‍යානය මැනවින් ප්‍රගුණ කළ විට, එම ප්‍රීතිය ප්‍රණීතව සහ බලවත්ව පූර්ණ කෘත්‍යය සිදු කරන බැවින්, 'ප්‍රථමධ්‍යානයේදී ප්‍රාමෝද්‍යය ආදී වූ ධර්ම සයම ලැබෙන්නේය' යි පවසන ලදී. 'සුඛ විහරණය' යන්නෙන් මෙහි සමාධිය අදහස් කරන ලදී. ඇතැම්හු මෙහිදී 'සුඛය' ගන්නා ලදී; ඔවුන්ගේ මතයට අනුව හතරවන ධ්‍යානයේදී උපේක්ෂාව ශාන්ත සුඛයක් ලෙස ලැබෙන බැවින් 'එසේම හතරවන ධ්‍යානයේදී' යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. 'ප්‍රාමෝද්‍යය නිරුද්ධ වේ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දුබල ප්‍රීතිය සංඛ්‍යාත ප්‍රාමෝද්‍යය ධර්ම සයෙහිදී පහව යන බවයි. විතර්ක විචාරයන්ගේ කම්පනයෙන් තොර බැවින් දෙවන ධ්‍යානයේදී ප්‍රීතිය සැමවිටම බලවත් වේ; ප්‍රථමධ්‍යානයේදී මෙන් කිසිවිටෙකත් දුබල නොවේ. 'ශුද්ධ විපස්සනාව පාදක කරගත් ධ්‍යානය' යන්නෙන් මතු මග (මාර්ගය) ගැන නොපවසා කේවල විපස්සනා පාදක ධ්‍යානය පමණක් පවසන ලදී. 'සිව් මග සමඟ විපස්සනාව පවසන ලදී' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ විපස්සනාවට පාදක වන බැවින් ධ්‍යානයන් පවසා, ඉන්පසු විපස්සනාව පූර්වංගම කොට ඇති සතර මාර්ගයන්ම පැවසූ බවයි. 'සිව්වන ධ්‍යාන ඵලසමාපත්තිය පවසන ලදී' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ප්‍රථමධ්‍යාන ආදී ඵලසමාපත්තීන් නොපවසා හතරවන ධ්‍යානයට අයත් ඵලසමාපත්තිය පමණක් පැවසූ බවයි. 'ප්‍රීතියටම නාමයක් කොට' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එකම සිත් උත්පාදයක ප්‍රීතීන් දෙකක් නූපදින බැවින් ප්‍රාමෝද්‍යය යන්න ප්‍රීතියටම පර්යාය වචනයක් ලෙස ගත් බවයි. ප්‍රීතිය හා සුඛය අත් නොහළ බැවින් ද, 'සුඛ විහරණය' යනුවෙන් අතිශය උසස් සුඛ විහරණයක් ගත් බැවින් ද මෙය 'දෙවන ධ්‍යාන ඵලසමාපත්තිය' යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රථමධ්‍යානයේදී ද ප්‍රීති සුඛයන් ලැබෙන නමුත්, ඒවා විතර්ක විචාරයන්ගේ කම්පනය නිසා ශාන්ත ප්‍රණීත නොවේ. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ ශාන්ත වූ ද, ප්‍රණීත වූ ද ප්‍රීති සුඛයන්ය.

၄၃၂-၄၃၇. ဝိဘာဝနတ္ထောတိ ပကာသနတ္ထော သရူပတော နိရူပနတ္ထော, တေနာဟ ‘‘အယံ သော’’တိအာဒိ. နန္တိ ဩဠာရိကံ အတ္တပဋိလာဘံ. သပ္ပဋိဟရဏန္တိ ပရေန စောဒိတဝစနေန သပရိဟာရံ သဥတ္တရံ. တုစ္ဆောတိ မုသာ အဘူတော. သွေဝါတိ သော ဧဝ အတ္တပဋိလာဘော. တသ္မိံ သမယေ ဟောတီတိ တသ္မိံ ပစ္စုပ္ပန္နသမယေ ဝိဇ္ဇမာနော ဟောတိ. အတ္တပဋိလာဘောတွေဝ နိယျာတေသိ, န နံ သရူပတော နီဟရိတွာ ဒဿေသိ. ရူပါဒယော စေတ္ထ ဓမ္မာတိ ရူပဝေဒနာဒယော ဧဝ ဧတ္ထ လောကေ သဘာဝဓမ္မာ. အတ္တပဋိလာဘောတိ ပန တေ ရူပါဒိကေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ဥပါဒါယ ပညတ္တိ, တေနာဟ ‘‘နာမမတ္တမေတ’’န္တိ. နာမပဏ္ဏတ္တိဝသေနာတိ နာမဘူတပညတ္တိမတ္တတာဝသေန.

432-437. ‘විභාවනත්ථෝ’ යනු ප්‍රකාශ කිරීමේ අර්ථයයි, ස්වරූපයෙන් නිරූපණය කිරීමේ අර්ථයයි. එබැවින් ‘මෙය එයයි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘නං’ යනු එම ඕලාරික ආත්ම ප්‍රතිලාභයයි (ආත්මය ලෙස ගැනීමයි). ‘සප්පටිහරණං’ යනු අනෙකා විසින් නඟන ලද ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු සහිතව, විසඳුම් සහිතව යන්නයි. ‘තුච්ඡෝ’ යනු මුසාවකි, සත්‍යයක් නොවන දෙයකි. ‘ස්වේව’ යනු එම ආත්ම ප්‍රතිලාභයම වේ. ‘තස්මිං සමයේ හෝති’ යනු එම වර්තමාන කාලයේ පවතින බවයි. ආත්ම ප්‍රතිලාභය යනුවෙන්ම එය පවරා දුන්නේය (පිළිගත්තේය), එය ස්වරූපයෙන් බැහැර කර පෙන්වූයේ නැත. මෙහි ‘රූප ආදී ධර්ම’ යනු රූප, වේදනා ආදී මේ ලෝකයෙහි පවතින ස්වභාව ධර්මයන්මය. ‘ආත්ම ප්‍රතිලාභය’ යනු එම රූප ආදී පංචස්කන්ධයන් උපාදානය කර (ග්‍රහණය කර) පනවන ලද්දකි (සම්මුතියකි). එබැවින් ‘මෙය නාම මාත්‍රයක් පමණි’ යැයි පවසන ලදී. ‘නාම පන්නත්ති වශයෙන්’ යනු නාමයක් වශයෙන් පවතින පැනවීම් මාත්‍රයක් වශයෙන් යන අර්ථයයි.

၄၃၈. ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာတိ ‘‘အတ္တပဋိလာဘောတိ ရူပါဒိကေ ဥပါဒါယ ပညတ္တိမတ္တ’’န္တိ ဣမမတ္ထံ ‘‘ယသ္မိံ စိတ္တ သမယေ’’တိအာဒိနာ ဝတွာ. ပဋိပုစ္ဆိတွာ ဝိနယနတ္ထန္တိ ယထာ ပရေ ပုစ္ဆေယျုံ, တေနာကာရေန ကာလဝိဘာဂတော ပဋိပဒါနိ ပုစ္ဆိတွာ တဿ အတ္ထဿ ဉာပနဝသေန ဝိနယနတ္ထံ. တသ္မိံ သမယေ သစ္စော အဟောသီတိ တသ္မိံ အတီတသမယေ ဥပါဒါနဿ ဝိဇ္ဇမာနတာယ သစ္စဘူတော ဝိဇ္ဇမာနော ဝိယ ဝတ္တဗ္ဗော အဟောသိ, န ပန အနာဂတော ဣဒါနိ ပစ္စုပ္ပန္နော ဝါ အတ္တပဋိလာဘော တဒုပါဒါနဿ တဒါ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. ယေ တေ အတီတာ ဓမ္မာ အတီတသမယေ အတီတတ္တပဋိလာဘဿ ဥပါဒါနဘူတာ ရူပါဒယော. တေ ဧတရဟိ နတ္ထိ နိရုဒ္ဓတ္တာ. တတော ဧဝ အဟေသုန္တိ သင်္ချံ ဂတာ. တသ္မာတိ တသ္မိံယေဝ သမယေ လဗ္ဘနတော. သောပိ တဒုပါဒါနော [Pg.381] မေ အတ္တပဋိလာဘော တသ္မိံယေဝ အတီတသမယေ သစ္စော ဘူတော ဝိဇ္ဇမာနော ဝိယ အဟောသိ. အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနန္တိ အနာဂတာနဉ္စေဝ ပစ္စုပ္ပန္နာနဉ္စ ရူပဓမ္မာနံ ဥပါဒါနဘူတာနံ တဒါ တသ္မိံ အတီတသမယေ အဘာဝါ တဒုပါဒါနော အနာဂတော ပစ္စုပ္ပန္နော စ အတ္တပဋိလာဘော တသ္မိံ အတီတသမယေ မောဃော တုစ္ဆော မုသာ နတ္ထီတိ အတ္ထော. နာမမတ္တမေဝါတိ သမညာမတ္တမေဝ. အတ္တပဋိလာဘံ ပဋိဇာနာတိ ပရမတ္ထတော အနုပလဗ္ဘမာနတ္တာ.

438. ‘එසේ පවසා’ යන්නෙන් ‘ආත්ම ප්‍රතිලාභය යනු රූප ආදිය උපාදානය කර (ඇසුරු කර) පනවන ලද්දක් පමණකි’ යන මේ අර්ථය ‘යම් සිත් සමයක’ යනාදී වශයෙන් පවසා යන්නයි. ‘ප්‍රතිප්‍රශ්න අසා විනයනය කිරීම පිණිස’ යනු අන් අය ප්‍රශ්න අසන ආකාරයට, කාල විභාගයන්ට අනුව පිළිවෙළින් ප්‍රශ්න විමසා එම අර්ථය අවබෝධ කරවීමෙන් දමනය කිරීම (විනයනය) පිණිස යන්නයි. ‘එම අවස්ථාවේ සත්‍යයක් විය’ යනු එම අතීත කාලයේ උපාදානය පැවති බැවින් සත්‍යයක් ලෙස, පවතින දෙයක් ලෙස පැවසිය යුතුව තිබුණි. නමුත් අනාගත හෝ වර්තමාන ආත්ම ප්‍රතිලාභයක් එම අතීත කාලයේ උපාදානයට අදාළව නොපවතින බැවින් එසේ කිව නොහැකිය. ‘යම් ඒ අතීත ධර්මයෝ’ යනු අතීත කාලයේ අතීත ආත්ම ප්‍රතිලාභයට හේතු වූ (උපාදාන වූ) රූප ආදියයි. ඒවා දැන් නිරුද්ධ වූ බැවින් නැත. ඒවා අතීතයට අයත් විය. එබැවින් එම කාලයේදී පමණක් ලැබෙන බැවින්, මාගේ එම අතීත ආත්ම ප්‍රතිලාභය ද එම අතීත කාලයෙහි පමණක් සත්‍යයක් වූවාක් මෙන් පෙනුණි. ‘අනාගත වර්තමානයන්ගේ’ යනු උපාදාන වන්නා වූ අනාගත හා වර්තමාන රූප ධර්මයන් එම අතීත කාලයේ නොතිබූ බැවින්, එම අතීත කාලයේදී අනාගත හා වර්තමාන ආත්ම ප්‍රතිලාභයන් හිස්ය, තුච්ඡය, මුසාවකි, නොපවතියි යන අර්ථයයි. ‘නාම මාත්‍රයක්ම’ යනු ලෝක සම්මුති මාත්‍රයක්මය. පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන නොවන බැවින් ආත්ම ප්‍රතිලාභය යන්න (සම්මුතියක් ලෙස) පිළිගනු ලැබේ.

‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ ယေ တေ အနာဂတာ ဓမ္မာ, တေ ဧတရဟိ နတ္ထိ, ‘‘ဘဝိဿန္တီ’’တိ ပန သင်္ချံ ဂမိဿန္တိ, တသ္မာ သောပိ မေ အတ္တပဋိလာဘော တသ္မိံယေဝ သမယေ သစ္စော ဘဝိဿတိ. အတီတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ပန ဓမ္မာနံ တဒါ အဘာဝါ တသ္မိံ သမယေ မောဃော အတီတော မောဃော ပစ္စုပ္ပန္နော. ယေ ဣမေ ပစ္စုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ, တေ ဧတရဟိ အတ္ထိ, တသ္မာ ယောယံ မေ အတ္တပဋိလာဘော, သော ဣဒါနိ သစ္စော. အတီတာနာဂတာနံ ပန ဓမ္မာနံ ဣဒါနိ အဘာဝါ တသ္မိံ သမယေ မောဃော အတီတော မောဃော အနာဂတောတိ ဧဝံ အတ္ထတော နာမမတ္တမေဝ အတ္တပဋိလာဘံ ပဋိဇာနာတီတိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ.

‘එම ක්‍රමයම වේ’ යන්නෙන් යම් ඒ අනාගත ධර්මයන් වෙත් ද, ඒවා දැනට නැත, ‘පවතින්නේය’ යන සංඛ්‍යාවට (ගිණුමට) යනු ඇත. එබැවින් මාගේ එම ආත්ම ප්‍රතිලාභය ද එම අනාගත සමයේදී පමණක් සත්‍ය වනු ඇත. අතීත හා වර්තමාන ධර්මයන් එවිට නොපවතින බැවින්, එම අනාගත සමයේදී අතීතය හා වර්තමානය හිස් (මොඝ) වේ. යම් මේ වර්තමාන ධර්මයන් වෙත් ද, ඒවා දැනට පවතියි. එබැවින් මාගේ යම් මේ ආත්ම ප්‍රතිලාභයක් ඇද්ද, එය දැන් සත්‍යයකි. අතීත හා අනාගත ධර්මයන් දැන් නොපවතින බැවින්, වර්තමාන කාලයෙහි අතීතය හා අනාගතය හිස් (මොඝ) වේ. මෙසේ අර්ථ වශයෙන් ආත්ම ප්‍රතිලාභය නාම මාත්‍රයක් පමණක් බව පිළිගන්නේය යන මේ අර්ථය මෙහි දැක්වේ.

၄၃၉-၄၄၃. သံသန္ဒိတုန္တိ သမာနေတုံ. ယသ္မိံ သမယေ ခီရံ ဟောတီတိ ယသ္မိံ ကာလေ ဘူတုပါဒါယသညိတံ ဥပါဒါနဝိသေသံ ဥပါဒါယ ခီရပညတ္တိ ဟောတိ. န တသ္မိံ…ပေ… ဂစ္ဆတိ ခီရပညတ္တိဥပါဒါနဿ ဒဓိအာဒိပညတ္တိယာ အနုပါဒါနတော. ပဋိနိယတဝတ္ထုကာ ဟိ ဧကာ လောကသမညာ, တေနာဟ ‘‘ယေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သင်္ခါယတိ ဧတာယာတိ သင်္ခါ, ပညတ္တိ. နိဒ္ဓါရေတွာ ဝစန္တိ ဝဒန္တိ ဧတာယာတိ နိရုတ္တိ. နမန္တိ ဧတေနာတိ နာမံ. ဝေါဟရန္တိ ဧတေနာတိ ဝေါဟာရော, ပညတ္တိယေဝ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထာတိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ’’တိအာဒိနာ ခီရေ ဝုတ္တနယံ ဒဓိအာဒီသု အတိဒိသတိ.

439-443. ‘සංසන්දනය කිරීමට’ යනු සමාන කිරීමටයි. ‘යම් සමයක කිරි පවතී ද’ යනු යම් කාලයක මහා භූත රූප ඇසුරු කරගෙන පවතින සුවිශේෂී ග්‍රහණයකට (උපාදානයකට) අනුව ‘කිරි’ යන පැනවීම (ප්‍රඥප්තිය) ඇති වේ ද යන්නයි. කිරි යන ප්‍රඥප්තිය උපාදානය (ග්‍රහණය) කිරීම නිසා මිස, දී කිරි ආදී ප්‍රඥප්තීන් ග්‍රහණය නොකිරීම නිසා එයට (දී කිරි ආදී නාමයන්) නොයයි. ලෝක සම්මුතීන් එක් එක් වස්තුවට නියම වී ඇත. එබැවින් ‘යම් ධර්මයන් ඇසුරු කර (උපාදාය)’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘සංඛ්‍යා’ යනු යමකින් විස්තර කරනු ලැබේද එයයි, එනම් පැනවීමයි (ප්‍රඥප්තියයි). ‘නිරුත්ති’ යනු වචන විග්‍රහ කර පවසන දෙයයි. ‘නාම’ යනු යමකින් නම නමන්නාහු (හඳුන්වන්නාහු) ද එයයි. ‘වෝහාර’ යනු ව්‍යවහාර කරනු ලබන පැනවීම්මය. ‘මේ ක්‍රමය සෑම තැනකදීම’ යන්නෙන් ‘යම් සමයක’ යනාදී වශයෙන් කිරි සම්බන්ධයෙන් පැවසූ ක්‍රමය, දී කිරි ආදියේදී ද යොදාගත යුතු බව දක්වයි.

သမနုဇာနနမတ္တကာနီတိ ‘‘ဣဒံ ခီရံ, ဣဒံ ဒဓီ’’တိအာဒိနာ တာဒိသေ ဘူတုပါဒါယရူပဝိသေသေ လောကေ ပရမ္ပရာဘတံ ပညတ္တိံ အပ္ပဋိက္ခိပိတွာ သမနုဇာနနံ ဝိယ ပစ္စယဝိသေသဝိသိဋ္ဌံ ရူပါဒိခန္ဓသမူဟံ ဥပါဒါယ ‘‘ဩဠာရိကော အတ္တပဋိလာဘော’’တိ စ ‘‘မနောမယော အတ္တပဋိလာဘော’’တိ စ ‘‘အရူပေါ [Pg.382] အတ္တပဋိလာဘော’’တိ စ တထာ တထာ သမနုဇာနနမတ္တကာနိ, န စ တဗ္ဗိနိမုတ္တော ဥပါဒါနတော အညော ကောစိ အတ္ထော အတ္ထီတိ အတ္ထော. နိရုတ္တိမတ္တကာနီတိ သဒ္ဒနိရုတ္တိယာ ဂဟဏူပါယမတ္တကာနိ. ‘‘သတ္တော ဖဿောတိ ဟိ သဒ္ဒဂ္ဂဟဏုတ္တရကာလံ တဒနုဝိဒ္ဓပဏ္ဏတ္တိဂ္ဂဟဏမုခေနေဝ တဒတ္ထာဝဗောဓော. ဝစနပထမတ္တကာနီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဝေါဟာရမတ္တကာနီတိ တထာ တထာ ဝေါဟာရမတ္တကာနိ. နာမပဏ္ဏတ္တိမတ္တကာနီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ, တံတံနာမပညာပနမတ္တကာနိ. သဗ္ဗမေတန္တိ ‘‘အတ္တပဋိလာဘော’’တိ ဝါ ‘‘သတ္တော’’တိ ဝါ ‘‘ပေါသော’’တိ ဝါ သဗ္ဗမေတံ ဝေါဟာရမတ္တကံ ပရမတ္ထတော အနုပလဗ္ဘနတော, တေနာဟ ‘‘ယသ္မာ ပရမတ္ထတော သတ္တော နာမ နတ္ထီ’’တိအာဒိ.

‘සමනුජානනමත්තකානීති’ (අනුමත කිරීම් පමණක් වූ) යනු, ‘මේ කිරි ය, මේ දී කිරි ය’ යනාදී වශයෙන් ලොව පරම්පරාගතව පැවත එන එවැනි භූත රූපයන් නිසා පවත්නා රූප විශේෂයන් පිළිබඳ පඤ්ඤත්තිය (සම්මුතිය) ප්‍රතික්ෂේප නොකර පිළිගැනීමක් මෙන්, ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් හටගත් රූප ආදී ස්කන්ධ සමූහය උපාදානය කොට ‘ඕළාරික ආත්ම ප්‍රතිලාභය’ කියා ද, ‘මනෝමය ආත්ම ප්‍රතිලාභය’ කියා ද, ‘අරූප ආත්ම ප්‍රතිලාභය’ කියා ද ඒ ඒ අයුරින් අනුමත කිරීම් පමණක් වන අතර, එයින් බැහැර වූ උපාදානයට (ග්‍රහණයට) හසු වන වෙනත් කිසිදු අර්ථයක් නැත යනු අදහසයි. ‘නිරුත්තිමත්තකානීති’ යනු ශබ්ද නිරුක්තිය අනුව ග්‍රහණය කරගැනීමේ උපාය මාර්ග පමණක් වූ යනුයි. ‘සත්ත්වයා’ හෝ ‘ස්පර්ශය’ යන ශබ්දය ග්‍රහණය කරගත් පසු, එයට අනුව පවතින පඤ්ඤත්තිය ග්‍රහණය කරගැනීම මගින් ම එහි අර්ථය අවබෝධ කරගනු ලැබේ. ‘වචනපථමත්තකානීති’ යනු එයට ම සමාන වචනයකි. ‘වෝහාරමත්තකානීති’ යනු ඒ ඒ ලෝක ව්‍යවහාරයන් පමණක් වූ යනුයි. ‘නාමපණ්ණත්තිමත්තකානීති’ යනු ද එයට ම සමාන වචනයක් වන අතර, ඒ ඒ නාමයන් මගින් පැනවීම් පමණක් වූ යනුයි. ‘සබ්බමෙතන්ති’ යනු ‘ආත්ම ප්‍රතිලාභය’ කියා හෝ ‘සත්ත්වයා’ කියා හෝ ‘පුද්ගලයා’ කියා හෝ මේ සියල්ල ව්‍යවහාර මාත්‍රයන් පමණකි. මන්දයත් පරමාර්ථ වශයෙන් එවැනි දෙයක් දක්නට නොලැබෙන බැවිනි. එහෙයින් ‘යම් හෙයකින් පරමාර්ථ වශයෙන් සත්ත්වයෙක් නම් නැත’ යනාදිය වදාරන ලදී.

ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ တံ ဗုဒ္ဓေဟိပိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါနံ ပန ဒွေ ကထာ’’တိအာဒိ. သမ္မုတိယာ ဝေါဟာရဿ ကထနံ သမ္မုတိကထာ. ပရမတ္ထဿ သဘာဝဓမ္မဿ ကထနံ ပရမတ္ထကထာ. အနိစ္စာဒိကထာပိ ပရမတ္ထသန္နိဿိတကထာ ပရမတ္ထကထာတိ ကတွာ ပရမတ္ထကထာ. ပရမတ္ထဓမ္မော ဟိ ‘‘အနိစ္စော, ဒုက္ခော, အနတ္တာ’’တိ စ ဝုစ္စတိ, န သမ္မုတိဓမ္မော. ကသ္မာ ပနေဝံ ဒုဝိဓာ ဗုဒ္ဓါနံ ကထာပဝတ္တီတိ တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘တတ္ထ ယော’’တိအာဒိနာ. ယသ္မာ ပရမတ္ထကထာယ သစ္စသမ္ပဋိဝေဓော, အရိယသစ္စကထာ စ သိခါပ္ပတ္တာ ဒေသနာ, တသ္မာ ဝိနေယျပုဂ္ဂလဝသေန သမ္မုတိကထံ ကထေန္တောပိ ဘဂဝါ ပရမတ္ထကထံယေဝ ကထေတီတိ အာဟ ‘‘တဿ ဘဂဝါ အာဒိတောဝ…ပေ… ကထေတီ’’တိ, တေနာဟ ‘‘တထာ’’တိအာဒိ, တေနဿ ကတ္ထစိ သမ္မုတိကထာပုဗ္ဗိကာ ပရမတ္ထကထာ ဟောတိ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန, ကတ္ထစိ ပရမတ္ထကထာပုဗ္ဗိကာ သမ္မုတိကထာ. ဣတိ ဝိနေယျဒမနကုသလဿ သတ္ထု ဝိနေယျဇ္ဈာသယဝသေန တထာ တထာ ဒေသနာပဝတ္တီတိ ဒဿေတိ. သဗ္ဗတ္ထ ပန ဘဂဝါ ဓမ္မတံ အဝိဇဟန္တော ဧဝ သမ္မုတိံ အနုဝတ္တတိ, သမ္မုတိံ အပရိစ္စဇန္တောယေဝ ဓမ္မတံ ဝိဘာဝေတိ, န တတ္ထ အဘိနိဝေသာတိဓာဝနာနိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဇနပဒနိရုတ္တိံ နာဘိနိဝိသေယျ, သမညံ နာတိဓာဝေယျာ’’တိ.

ඉදින් එසේ නම්, බුදුරජාණන් වහන්සේලා පවා එය පවසන්නේ මන්දැයි යන ප්‍රශ්නයට ‘බුදුරජාණන් වහන්සේලාට දේශනා දෙකක් ඇත’ යනාදිය වදාරන ලදී. සම්මුතිය හෙවත් ලෝක ව්‍යවහාරය පැවසීම ‘සම්මුති කථාව’ නම් වේ. පරමාර්ථය හෙවත් ස්වභාව ධර්මය පැවසීම ‘පරමත්ථ කථාව’ නම් වේ. අනිත්‍ය ආදිය පිළිබඳ දේශනාව ද පරමාර්ථය ඇසුරු කළ දේශනාවක් බැවින් එය ද පරමත්ථ කථාව ම වේ. මන්දයත් ‘අනිත්‍ය ය, දුක්ඛ ය, අනාත්ම ය’ කියා කියනු ලබන්නේ පරමාර්ථ ධර්මයන්ට මිස සම්මුති ධර්මයන්ට නොවන බැවිනි. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ දේශනා ප්‍රවෘත්තිය මෙසේ දෙවදෑරුම් වන්නේ මන්ද යන්නට හේතුව ‘එහි යමෙක්’ යනාදියෙන් දක්වයි. පරමත්ථ කථාව මගින් සත්‍යය අවබෝධ වන බැවින් ද, චතුරාර්ය සත්‍ය දේශනාව උච්චතම දේශනාව වන බැවින් ද, හික්මවිය යුතු පුද්ගලයාගේ (වෙණෙය්‍ය) ස්වභාවය අනුව සම්මුති කථාව දේශනා කළත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පරමත්ථ කථාව ම පවසන සේකැයි පවසමින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට මුල සිට ම...’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහෙයින් ‘තථා’ යනාදිය පවසන ලදී. ඒ නිසා උන්වහන්සේ පුද්ගලයාගේ අදහසට අනුව ඇතැම් තැනක සම්මුති කථාව පෙරටු කරගත් පරමත්ථ කථාව ද, ඇතැම් තැනක පරමත්ථ කථාව පෙරටු කරගත් සම්මුති කථාව ද දේශනා කරන සේක. මෙසේ හික්මවිය යුත්තන් දමනය කිරීමෙහි දක්ෂ වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ, ඔවුන්ගේ අභිලාෂයන්ට අනුව ඒ ඒ අයුරින් දේශනාව පවත්වන බව දක්වයි. එහෙත් සෑම තැනක දී ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මතාව අත් නොහරිමින් ම සම්මුතිය අනුව පවතින සේක. සම්මුතිය අත් නොහරිමින් ම ධර්මතාව පැහැදිලි කරන සේක. එහි ලෝක සම්මුතිය පිළිබඳ දැඩිව ගැනීමක් (අභිනිවේස) හෝ ඉක්මවා යාමක් (අතිධාවන) නැත. ‘ජනපද නිරුක්තිය (ප්‍රාදේශීය ව්‍යවහාරය) දැඩිව නොගත යුතුය, ලෝක සම්මුතිය ඉක්මවා නොගිය යුතුය’ කියා වදාරන ලද්දේ එබැවිනි.

ပဌမံ သမ္မုတိံ ကတွာ ကထနံ ပန ဝေနေယျဝသေန ယေဘုယျေန ဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏန္တိ တံ ကာရဏေန သဒ္ဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘ပကတိယာ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. နနု စ သမ္မုတိ နာမ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အဘူတာ, တံ ကထံ ဗုဒ္ဓါ ကထေန္တီတိ အာဟ ‘‘သမ္မုတိကထံ ကထေန္တာပီ’’တိအာဒိ. သစ္စမေဝါတိ [Pg.383] တထမေဝ. သဘာဝမေဝါတိ သမ္မုတိဘာဝေန တံသဘာဝမေဝ, တေနာဟ ‘‘အမုသာဝါ’’တိ. ပရမတ္ထဿ ပန သစ္စာဒိဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ.

මුලින් සම්මුතිය පදනම් කරගෙන කථා කිරීම සාමාන්‍යයෙන් වෙණෙය්‍ය ජනයාගේ (ශ්‍රාවකයන්ගේ) අවශ්‍යතාවය පරිදි බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ සිරිතක් බව හේතු සහිතව දක්වමින් ‘පකතියා පනා’ යනාදිය පවසන ලදී. පරමාර්ථ වශයෙන් සම්මුතිය කියා දෙයක් විද්‍යමාන නොවන බැවින් එය අසත්‍යයක් නොවේ ද, එසේ නම් බුදුරජාණන් වහන්සේලා එය පවසන්නේ කෙසේද යන ප්‍රශ්නයට ‘සම්මුති කථාව පවසන සේක් වුවත්’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සච්චමේවාති’ යනු ඒ ආකාරයෙන් ම ය. ‘සභාවමේවාති’ යනු සම්මුති වශයෙන් පවතින එම ස්වභාවය ම ය. එහෙයින් ‘අමුසාවා’ (මුසාවක් නොවේ) යැයි කියන ලදී. පරමාර්ථය සත්‍යයක් බව පවසන්නට අමුතුවෙන් දෙයක් නැත.

ဣမေသံ ပန သမ္မုတိပရမတ္ထာနံ ကော ဝိသေသော? ယသ္မိံ ဘိန္နေ, ဗုဒ္ဓိယာ ဝါ အဝယဝဝိနိဗ္ဘောဂေ ကတေ န တံသညာ, သော ဃဋပဋာဒိပ္ပဘေဒေါ သမ္မုတိ, တဗ္ဗိပရိယာယတော ပရမတ္ထော. န ဟိ ကက္ခဠဖုသနာဒိသဘာဝေ အယံ နယော လဗ္ဘတိ. ဧဝံ သန္တေပိ ဝုတ္တနယေန သမ္မုတိပိ သစ္စသဘာဝါ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဒုဝေ သစ္စာနိ အက္ခာသီ’’တိအာဒိ.

මෙම සම්මුතියේ සහ පරමාර්ථයේ වෙනස කුමක්ද? යම් දෙයක් බිඳ දැමූ විට හෝ බුද්ධියෙන් කොටස් වලට වෙන් කළ විට, ඒ පිළිබඳව තිබූ සංඥාව නැති වී යයි ද, එය කලය, පිළිය ආදී වශයෙන් බෙදෙන ‘සම්මුතිය’ වේ. එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ දෙය ‘පරමාර්ථය’ වේ. තද බව, ස්පර්ශය වැනි ස්වභාවයන් සම්බන්ධයෙන් මෙවැනි වෙන් කිරීමක් කළ නොහැක (ඒවායේ ස්වභාවය වෙනස් නොවන බැවිනි). මෙසේ වුව ද, ඉහත දැක්වූ පරිදි සම්මුතිය ද සත්‍ය ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් ‘සත්‍යයන් දෙකක් වදාළ සේක’ යනාදිය පවසන ලදී.

ဣဒါနိ နေသံ သစ္စသဘာဝံ ကာရဏေန ဒဿေန္တော ‘‘သင်္ကေတဝစနံ သစ္စန္တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ သင်္ကေတဝစနံ သစ္စံ ဝိသံဝါဒနာဘာဝတော. တတ္ထ ဟေတုမာဟ ‘‘လောကသမ္မုတိကာရဏ’’န္တိ. လောကသိဒ္ဓါ ဟိ သမ္မုတိ သင်္ကေတဝစနဿ အဝိသံဝါဒနတာယ ကာရဏံ. ပရမော ဥတ္တမော အတ္ထော ပရမတ္ထော, ဓမ္မာနံ ယထာဘူတသဘာဝေါ. တဿ ဝစနံ သစ္စံ ယာထာဝတော အဝိသံဝါဒနဝသေန စ ပဝတ္တနတော. တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘ဓမ္မာနံ ဘူတလက္ခဏ’’န္တိ, သဘာဝဓမ္မာနံ ယော ဘူတော အဝိပရီတော သဘာဝေါ, တဿ လက္ခဏံ အင်္ဂနံ ဉာပနန္တိ ကတွာ.

දැන් එම සත්‍යයන්ගේ ස්වභාවය හේතු සහිතව දක්වමින් ‘සංකේත වචනය සත්‍යයකි’ යන ගාථාව වදාරන ලදී. එහි ලෝක ව්‍යවහාරයේ දී මුළාවක් නොවන බැවින් සංකේත වචනය සත්‍යයකි. එයට හේතුව ‘ලෝක සම්මුති කාරණය’ යන්නයි. ලෝක සම්මුතිය මත පිහිටීම, සංකේත වචනය මුසාවක් නොවීම සඳහා හේතුවයි. ‘පරම’ වූ හෙවත් උත්තම වූ අර්ථය ‘පරමත්ථ’ නම් වේ, එනම් ධර්මයන්ගේ යථාභූත ස්වභාවයයි. එය පවසන වචනය යථාර්ථයක් වීමෙන් සහ මුළා නොවීමෙන් යුක්ත වන බැවින් සත්‍යයකි. එයට හේතුව ‘ධර්මයන්ගේ භූත ලක්ෂණය’ යන්නයි. එනම් ස්වභාව ධර්මයන්ගේ යම් අවිපරීත වූ (වෙනස් නොවන) ස්වභාවයක් වේ ද, එය හැඳින්වීම පරමාර්ථ සත්‍යයයි.

ယဒိ တထာဂတော ပရမတ္ထသစ္စံ သမ္မဒေဝ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ ဌိတောပိ လောကသမညံ ဂဟေတွာဝ ဝဒတိ, ကော ဧတ္ထ လောကိယမဟာဇနေဟိ ဝိသေသောတိ အာဟ. ‘‘ယာဟိ တထာဂတော ဝေါဟရတိ အပရာမာသ’’န္တိအာဒိ. လောကိယမဟာဇနော အပ္ပဟီနပရာမာသတ္တာ ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ ပရာမသန္တော ဝေါဟရတိ, တထာဂတော ပန သဗ္ဗသော ပဟီနပရာမာသတ္တာ အပရာမသန္တော ယသ္မာ လောကသမညာဟိ ဝိနာ လောကိယော အတ္ထော လောကေ ကေနစိ ဒုဝိညေယျော, တသ္မာ တာဟိ တံ ဝေါဟရတိ. တထာ ဝေါဟရန္တော ဧဝ စ အတ္တနော ဒေသနာဝိလာသေန ဝေနေယျသတ္တေ ပရမတ္ထသစ္စေ ပတိဋ္ဌပေတိ. ဒေသနံ ဝိနိဝဋ္ဋေတွာတိ ဟေဋ္ဌာ ပဝတ္တိတကထာယ ဝိနိဝဋ္ဋေတွာ ဝိဝေစေတွာ ဒေသနံ ‘‘အပရာမာသ’’န္တိ တဏှာမာနပရာမာသပ္ပဟာနကိတ္တနေန အရဟတ္တနိကူဋေန နိဋ္ဌာပေသိ. ယံ ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ.

තථාගතයන් වහන්සේ පරමාර්ථ සත්‍යය මැනවින් අවබෝධ කරගෙන සිටියත්, ලෝක සම්මුතිය ගෙන පවසන්නේ නම්, ලෝකයා සහ උන්වහන්සේ අතර වෙනස කුමක්දැයි යන ප්‍රශ්නයට ‘යාහි තථාගතෝ වෝහරති අපරාමාසං’ යනාදිය වදාරන ලදී. ලෝකයා උපාදානයන් (දැඩිව ගැනීම්) ප්‍රහීණ කර නැති බැවින් ‘මෙය මගේ ය’ යනාදී වශයෙන් දැඩිව ගනිමින් ව්‍යවහාර කරති. තථාගතයන් වහන්සේ සියලු උපාදානයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් දැඩිව ගැනීමකින් තොරව ව්‍යවහාර කරන සේක. ලෝක සම්මුතීන්ගෙන් තොරව ලෝකෝත්තර අර්ථය ලෝකයාට වටහා දීම අපහසු බැවින්, ඒ සම්මුතීන් හරහා ම එය ව්‍යවහාර කරන සේක. එසේ ව්‍යවහාර කරමින් ම තමන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසයෙන් වෙණෙය්‍ය සත්ත්වයන් පරමාර්ථ සත්‍යයෙහි පිහිටුවන සේක. ‘දේශනාව වෙනස් කොට’ යනු කලින් පැවති (සම්මුති) දේශනාව වෙනස් කරමින්, විවේචනය කරමින් (වෙන් කර දක්වමින්), ‘අපරාමාසං’ (දැඩිව නොගැනීම) යන්නෙන් තණ්හා, මාන, දිට්ඨි ප්‍රහීණ කිරීම පවසන අර්හත්ත්වයේ උපරිමයට පමුණුවා දේශනාව නිම කළ සේක. මෙහි යම් තැනක අර්ථය විස්තර කර නැති ද, එය පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ.

පොට්ඨපාද සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි නිලීන අර්ථ ප්‍රකාශනයයි.

၁၀. သုဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. සුභ සූත්‍ර වර්ණනාව

သုဘမာဏဝကဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

සුභ මානවක වස්තු වර්ණනාව

၄၄၄. ‘‘အစိရပရိနိဗ္ဗုတေ’’တိ [Pg.384] သတ္ထု ပရိနိဗ္ဗုတဘာဝဿ စိရကာလတာပဋိက္ခေပေန အာသန္နတာ ဒဿိတာ, ကာလပရိစ္ဆေဒေါ န ဒဿိတောတိ တံ ပရိစ္ဆေဒတော ဒဿေတုံ ‘‘ပရိနိဗ္ဗာနတော ဥဒ္ဓံ မာသမတ္တေ ကာလေ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ မတ္တ-ဂ္ဂဟဏေန ကာလဿ အသမ္ပုဏ္ဏတံ ဇောတေတိ. တုဒိသညိတော ဂါမော နိဝါသော ဧတဿာတိ တောဒေယျော. တံ ပနေသ ယသ္မာ သောဏဒဏ္ဍော ဝိယ စမ္ပံ, ကူဋဒန္တော ဝိယ စ ခါဏုမတံ အဇ္ဈာဝသတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘တဿ အဓိပတိတ္တာ’’တိ ဣဿရဘာဝတောတိ အတ္ထော. သမာဟာရန္တိ သန္နိစယံ. ပဏ္ဍိတော ဃရမာဝသေတိ ယသ္မာ အပ္ပတရပ္ပတရေပိ ဝယမာနေ ဘောဂါ ခိယန္တိ, အပ္ပတရပ္ပတရေပိ သဉ္စိယမာနေ ဝဍ္ဎန္တိ, တသ္မာ ဝိညုဇာတိကော ကိဉ္စိ ဝယံ အကတွာ အာယမေဝ ဥပ္ပာဒေန္တော ဃရာဝါသံ အနုတိဋ္ဌေယျာတိ လောဘာဒေသိတံ ပဋိပတ္တိံ ဥပဒိသတိ.

444. ‘‘අචිරපරිනිබ්බුතෙ’’ යන්නෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වැඩි කාලයක් ගත නොවූ බව, එනම් ඉතා ආසන්න බව දක්වන ලදී. කාල සීමාව නිශ්චිතව දක්වා නොමැති බැවින්, එය නිශ්චිතව දැක්වීම සඳහා ‘‘පිරිනිවන් පෑමෙන් මසක් පමණ ගත වූ කල’’ යැයි පවසන ලදී. එහිදී ‘මත්ත’ යන වචනය යෙදීමෙන් කාලයෙහි අසම්පූර්ණ බව හඟවයි. ටුදි නම් ගමෙහි පදිංචිව සිටි බැවින් ඔහු ‘තෝදෙය්‍ය’ නම් විය. සෝණදණ්ඩ බමුණා චම්පා නුවර මෙන් ද, කූටදන්ත බමුණා ඛාණුමත ග්‍රාමයෙහි මෙන් ද මොහු වාසය කළ බැවින්, එහි අධිපතිත්වය හෙවත් ඊශ්වරභාවය නිසා ‘‘තස්ස අධිපතිත්තා’’ යැයි කියන ලදී. ‘‘සමාහාරං’’ යනු රැස් කිරීමයි. පණ්ඩිතයා නිවස පාලනය කරයි; මන්ද යත්, ඉතා ස්වල්ප වශයෙන් වැය වුව ද භෝගයන් ක්ෂය වන බැවිනි, ඉතා ස්වල්ප වශයෙන් රැස් කළ ද ඒවා වර්ධනය වේ. එබැවින් බුද්ධිමත් තැනැත්තා කිසිදු නිරර්ථක වැයක් නොකොට ආදායමම උපදවමින් ගෘහ ජීවිතය පවත්වාගෙන යා යුතුය යන ලෝභය මුල් කරගත් පිළිවෙතක් මෙහි උගන්වයි.

အဒါနမေဝ သိက္ခာပေတွာ လောဘာဘိဘူတတာယ တသ္မိံယေဝ ဃရေ သုနခေါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. လောဘဝသိကဿ ဟိ ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါ. အတိဝိယ ပိယာယတိ ပုဗ္ဗပရိစယေန. ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ သုဘံ မာဏဝံ အနုဂ္ဂဏှိတုကာမော. နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿသိ ကတောကာသဿ ကမ္မဿ ပဋိဗာဟိတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝတော.

නොදීමම (මසුරුකම) පුරුදු කරවා, ලෝභයෙන් මැඩුණු බැවින් එම නිවසේම බල්ලෙකු වී උපන්නේය. ලෝභයට වසඟ වූවෙකුට දුගතියම අපේක්ෂිතය. පෙර පැවති ඇලුම්කම නිසා (තම පුත්‍රයාට) අතිශයින් ආදරය කරයි. සුභ මාණවකයාට අනුග්‍රහ කරනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩම කළ සේක. අවකාශය ලත් කර්මය වැළැක්වීමට නොහැකි බැවින් නිරයෙහි උපදින්නෙහිය.

ဗြာဟ္မဏစာရိတ္တဿ ဘာဝိတတံ သန္ဓာယ, တထာ ပိတရံ ဥက္ကံသေန္တော စ ‘‘ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ အာဟ. တံ ပဝတ္တိံ ပုစ္ဆီတိ သုတမေတံ မယာ ‘‘မယှံ ပိတာ သုနခေါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ တုမှေဟိ ဝုတ္တံ, ကိမိဒံ သစ္စန္တိ ပုစ္ဆိ. တထေဝ ဝတွာတိ ယထာ ပုဗ္ဗေ သုနခဿ ဝုတ္တံ, တထေဝ ဝတွာ. အဝိသံဝါဒနတ္ထန္တိ သစ္စာပနတ္ထံ ‘‘တောဒေယျဗြာဟ္မဏော သုနခေါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ အတ္တနော ဝစနဿ အဝိသံဝါဒနတ္ထံ အဝိသံဝါဒဘာဝဿ ဒဿနတ္ထန္တိ အတ္ထော. သဗ္ဗံ ဒဿေသီတိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန သော သုနခေါ တံ သဗ္ဗံ နေတွာ ဒဿေသိ, န ဇာတိဿရတာယ. ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ဘုက္ကရဏံ ပန ပုရိမဇာတိသိဒ္ဓဝါသနာဝသေန. စုဒ္ဒသ ပဉှေ ပုစ္ဆိတွာတိ ‘‘ဒိဿန္တိ ဟိ ဘော [Pg.385] ဂေါတမ မနုဿာ အပ္ပာယုကာ, ဒိဿန္တိ ဒီဃာယုကာ. ဒိဿန္တိ ဗဝှာဗာဓာ, ဒိဿန္တိ အပ္ပာဗာဓာ. ဒိဿန္တိ ဒုဗ္ဗဏ္ဏာ, ဒိဿန္တိ ဝဏ္ဏဝန္တော. ဒိဿန္တိ အပ္ပေသက္ခာ, ဒိဿန္တိ မဟေသက္ခာ. ဒိဿန္တိ အပ္ပဘောဂါ, ဒိဿန္တိ မဟာဘောဂါ. ဒိဿန္တိ နီစကုလီနာ, ဒိဿန္တိ ဥစ္စာကုလီနာ. ဒိဿန္တိ ဒုပ္ပညာ, ဒိဿန္တိ ပညာဝန္တော’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၈၉). ဣမေ စုဒ္ဒသ ပဉှေ ပုစ္ဆိတွာ, အင်္ဂသုဘတာယ ကိရေသ ‘‘သုဘော’’တိ နာမံ လဘိ.

බ්‍රාහ්මණ චාරිත්‍රයන්හි පුහුණුව ඇති බව සලකා, තම පියා උසස් කොට දක්වමින් ‘‘බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නේය’’ යැයි ඔහු කීවේය. ඒ පුවත විචාලේය. ‘‘මගේ පියා බල්ලෙකු වී උපන්නේය’’ යැයි ඔබ වහන්සේලා පැවසූ බව මට ඇසිණි, මෙය සත්‍යයක් දැයි ඔහු ඇසීය. පෙර බල්ලාට පැවසූ පරිදිම පවසා, ‘‘තෝදෙය්‍ය බ්‍රාහ්මණයා බල්ලෙකු වී උපන්නේය’’ යන තම වචනයෙහි සත්‍යතාව දැක්වීම සඳහා සියල්ල පෙන්වීය. බුද්ධානුභාවයෙන් ඒ බල්ලා ගොස් ඒ සියල්ල පෙන්වීය; එය ජාතිස්මරණ ඥානයෙන් වූවක් නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක බිරීම කළේ පෙර ජාතියේ පුරුද්ද (වාසනාව) නිසාය. ප්‍රශ්න දහහතරක් විචාරා මෙසේ කීවේය: ‘‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මිනිසුන් අතර අල්පායුෂ්ක අය පෙනෙති, දීර්ඝායුෂ්ක අය පෙනෙති... මන්දප්‍රඥ අය පෙනෙති, මහාප්‍රඥ අය පෙනෙති’’ (ම.නි. 3.289). මෙම ප්‍රශ්න දහහතර විචාරා, ශරීරයේ අංග සම්පූර්ණ සුන්දරත්වය නිසා ඔහු ‘‘සුභ’’ යන නම ලැබීය.

၄၄၅. ‘‘ဧကာ စ မေ ကင်္ခါ အတ္ထီ’’တိ ဣမိနာ ဥပရိ ပုစ္ဆိယမာနဿ ပဉှဿ ပဂေဝ တေန အဘိသင်္ခတဘာဝံ ဒဿေတိ. ဝိသဘာဂဝေဒနာတိ ဒုက္ခဝေဒနာ. သာ ဟိ ကုသလကမ္မနိဗ္ဗတ္တေ အတ္တဘာဝေ ဥပ္ပဇ္ဇနကသုခဝေဒနာပဋိပက္ခဘာဝတော ‘‘ဝိသဘာဂဝေဒနာ’’တိ. ကာယံ ဂါဠှာ ဟုတွာ ဗာဓတိ ပီဠေတီတိ ‘‘အာဗာဓော’’တိ စ ဝုစ္စတိ. ဧကဒေသေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာတိ သရီရဿ ဧကဒေသေ ဥဋ္ဌိတာပိ အယပဋ္ဋေန အာဗန္ဓိတွာ ဝိယ ဂဏှာတိ အပရိဝတ္တဘာဝကရဏတော, ဧတေန ဗလဝရောဂေါ အာဗာဓော နာမာတိ ဒဿေတိ. ကိစ္ဆဇီဝိတကရောတိ အသုခဇီဝိတာဝဟော, ဧတေန ဒုဗ္ဗလော အပ္ပမတ္တကော ရောဂေါ အာတင်္ကောတိ ဒဿေတိ. ဥဋ္ဌာနန္တိ သယနနိသဇ္ဇာဒိတော ဥဋ္ဌဟနံ, တေန ယထာ တထာ အပရာပရံ သရီရဿ ပရိဝတ္တနံ ဝဒတိ. ဂရုကန္တိ ဘာရိယံ ကိစ္ဆသိဒ္ဓိကံ. ကာယေ ဗလံ န ဟောတီတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ဂိလာနဿေဝါ’’တိ ပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဟေဋ္ဌာ စတူဟိ ပဒေဟိ အဖာသုဝိဟာရာဘာဝံ ပုစ္ဆိတွာ ဣဒါနိ ဖာသုဝိဟာရသဗ္ဘာဝံ ပုစ္ဆတိ, တေန သဝိသေသော ဖာသုဝိဟာရော ပုစ္ဆိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, အသတိပိ အတိသယတ္ထဇောတနေ သဒ္ဒေ အတိသယတ္ထဿ လဗ္ဘနတော ယထာ ‘‘အဘိရူပါယ ဒေယျံ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ.

445. ‘‘මට එක් සැකයක් ඇත’’ යන්නෙන් මතු විචාරනු ලබන ප්‍රශ්නය සඳහා පෙර සූදානම දක්වයි. ‘‘විසභාග වේදනා’’ යනු දුක් වේදනාවයි. එය කුසල් කර්මයෙන් උපන් ආත්මභාවයෙහි හටගන්නා සුඛ වේදනාවට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ‘‘විසභාග වේදනා’’ නම් වේ. ශරීරයට තදින් පීඩා කරන බැවින් එය ‘‘ආබාධ’’ යැයි ද කියනු ලැබේ. ශරීරයේ එක් දෙසක හටගෙන යකඩ පටියකින් බැන්දාක් මෙන් ශරීරය හැරවීමට නොහැකි වන සේ අල්ලා ගැනීම බලවත් රෝගයක් හෙවත් ‘‘ආබාධයක්’’ බව මෙයින් දක්වයි. ‘‘කිච්ඡජීවිතකර’’ යනු දුක්ඛිත ජීවිතයක් ඇති කරන බවයි; මෙයින් දුර්වල වූ ද ස්වල්ප වූ ද රෝගය ‘‘ආතංක’’ ලෙස දක්වයි. ‘‘උට්ඨාන’’ යනු සයනයෙන් හෝ හිඳීමෙන් නැගිටීමයි; එයින් ශරීරය එහා මෙහා හැරවීම අදහස් කෙරේ. ‘‘ගරුක’’ යනු බරපතළ වූ හෙවත් අමාරුවෙන් සුව කළ හැකි වූ යන්නයි. ‘‘ශරීරයේ බලයක් නැත’’ යන්නෙහි ද ‘‘ගිලනාට මෙන්’’ යන පදය ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. මීට පෙර පද හතරෙන් අසනීප තත්ත්වය (අඵාසු විහාරය) ගැන විමසා, දැන් සුව පහසුව (ඵාසු විහාරය) ගැන විමසයි; ඒ අනුව විශේෂ වූ සුව පහසුවක් ගැන විමසූ බව දත යුතුය. අතිශයාර්ථය දක්වන වචනයක් නොමැති වුව ද, ‘‘අතිශයින් රූමත් තැනැත්තියට දානය දිය යුතුය’’ යන්නෙහි මෙන් අතිශයාර්ථයම මෙහිදී ලැබේ.

၄၄၇. ကာလဉ္စ သမယဉ္စ ဥပါဒါယာတိ. ဧတ္ထ ကာလော နာမ ဥပသင်္ကမနဿ ယုတ္တပတ္တကာလော. သမယော နာမ တဿေဝ ပစ္စယသာမဂ္ဂီ, အတ္ထတော တဇ္ဇံ သရီရဗလဉ္စေဝ တပ္ပစ္စယပရိဿယာဘာဝေါ စ. ဥပါဒါနံ နာမ ဉာဏေန တေသံ ဂဟဏံ သလ္လက္ခဏန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ကာလဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဖရိဿတီတိ ဝဍ္ဎိဿတိ.

447. ‘‘කාලය හා සමය නිසා’’ යන්නෙහි කාලය යනු එළඹීමට සුදුසු කාලයයි. සමය යනු ඒ සඳහා අවශ්‍ය කරුණු කාරණාවල සමගියයි. එහි අර්ථය නම් ඊට අදාළ ශරීර ශක්තිය සහ උපද්‍රව නොමැති වීමයි. ‘‘උපාදානය’’ යනු ඥානයෙන් ඒවා වටහා ගැනීම බව දැක්වීමට ‘‘කාලඤ්ච’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘ඵරිස්සති’’ යනු වර්ධනය වනු ඇත යන්නයි.

၄၄၈. စေတိယရဋ္ဌေတိ စေတိရဋ္ဌေ. ယ-ကာရေန ဟိ ပဒံ ဝဍ္ဎေတွာ ဝုတ္တံ. စေတိရဋ္ဌတော အညံ ဝိသုံယေဝေကံ ရဋ္ဌန္တိ စ ဝဒန္တိ. မရဏပဋိသံယုတ္တန္တိ မရဏံ [Pg.386] နာမ တာဒိသာနံ ရောဂ ဝသေနေဝ ဟောတီတိ ယေန ရောဂေန တံ ဇာတံ, တဿ သရူပပုစ္ဆာ, ကာရဏပုစ္ဆာ, မရဏဟေတုကစိတ္တသန္တာပပုစ္ဆာ, တဿ စ သန္တာပဿ သဗ္ဗလောကသာဓာရဏတာ, တထာ မရဏဿ စ အပ္ပတိကာရတာတိ ဧဝံ အာဒိနာ မရဏပဋိသံယုတ္တံ သမ္မောဒနီယံ ကထံ ကထေသီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဘော အာနန္ဒာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န ရန္ဓဂဝေသီ မာရော ဝိယ, န ဝီမံသနာဓိပ္ပာယော ဥတ္တရမာဏဝေါ ဝိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ယေသု ဓမ္မေသူတိ ဝိမောက္ခုပါယေသု နိယျာနဓမ္မေသု. ဓရန္တီတိ တိဋ္ဌန္တိ, ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော.

448. ‘‘චේතියරට්ඨෙ’’ යනු චේති රටෙහි යන්නයි. ‘ය’ කාරය යොදා පදය දීර්ඝ කර පවසා ඇත. චේති රටෙන් බැහැරව පවතින වෙනත් රටක් යැයි ද පවසති. මරණය මෙවැනි රෝගාබාධ නිසාම සිදුවන බව දක්වමින්, එම රෝගයෙහි ස්වරූපය, හේතුව, මරණය නිසා ඇතිවන චිත්ත සන්තාපය, එම සන්තාපය සියලු ලෝකයාටම පොදු බව සහ මරණයට පිළියම් නොමැති බව ආදිය ඇතුළත් මරණය පිළිබඳ පිළිසඳර කතාවක් කළ බව දැක්වීමට ‘‘භෝ ආනන්ද’’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙහිදී ඔහු සිදුරු සොයන මාරයා මෙන් හෝ විමසා බැලීමේ අදහසින් පැමිණි උත්තර මාණවකයා මෙන් නොවීය. යම් ධර්මයන්හි යනු විමුක්ති උපාය වූ නෛර්යාණික ධර්මයන්හි ය. ‘‘ධරන්ති’’ යනු පවතිති, ක්‍රියාත්මක වෙති යන්නයි.

၄၄၉. အတ္ထပ္ပယုတ္တတာယ သဒ္ဒပယောဂဿ သဒ္ဒပ္ပဗန္ဓလက္ခဏာနိ တီဏိ ပိဋကာနိ တဒတ္ထဘူတေဟိ သီလာဒီဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ သင်္ဂယှန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တီဏိ ပိဋကာနိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟေတွာ’’တိ. သင်္ခိတ္တေန ကထိတန္တိ ‘‘တိဏ္ဏံ ခန္ဓာန’’န္တိ ဧဝံ ဂဟဏတော သာမညတော စာတိ သင်္ခေပေနေဝ ကထိတံ. ‘‘ကတမေသံ တိဏ္ဏ’’န္တိ အယံ အဒိဋ္ဌဇောတနာ ပုစ္ဆာ, န ကထေတုကမျတာ ပုစ္ဆာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိတ္ထာရတော ပုစ္ဆိဿာမီ ‘တိ စိန္တေတွာ ‘ကတမေသံ တိဏ္ဏ’န္တိ အာဟာ’’တိ. ကထေတုကမျတာဘာဝေ ပနဿ ထေရဿ ဝစနတာ သိယာ.

449. අර්ථවත් ලෙස ශබ්ද ප්‍රයෝග භාවිතා කළ ත්‍රිපිටකය, එහි අර්ථය වූ සීලාදී ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් සංග්‍රහ වන බැවින් ‘‘ත්‍රිපිටකය ස්කන්ධ තුනකින් සංග්‍රහ කොට’’ යැයි පවසන ලදී. ‘‘ස්කන්ධ තුනක’’ යැයි පැවසීමෙන් පොදුවේ හා සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලදී. ‘‘කවර තුනක් ද?’’ යන ප්‍රශ්නය නොදන්නා දෙයක් විමසීමක් මිස, පිළිතුර දැනගැනීමේ අභිලාෂයෙන් කළ ප්‍රශ්නයක් නොවන බව ‘‘විස්තරාත්මකව අසමි’යි සිතා ‘කවර තුනක් ද’ යැයි ඇසීය’’ යන්නෙන් දක්වයි. එසේ නොමැති නම් එය තෙරුන් වහන්සේගේ වචනයක් වනු ඇත.

သီလက္ခန္ဓဝဏ္ဏနာ

සීලක්ඛන්ධ වර්ණනාව (සීල ස්කන්ධය පිළිබඳ විස්තරය)

၄၅၀-၄၅၃. သီလက္ခန္ဓဿာတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, ပကာရတ္ထော ဝါ, တေန ‘‘အရိယဿ သမာဓိက္ခန္ဓဿ…ပေ… ပတိဋ္ဌာပေသီ’’တိ အယံ ဧတ္တကော ပါဌော ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တေနာဟ ‘‘တေသု ဒဿိတေသူ’’တိ, ဥဒ္ဒေသဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဘဂဝတာ ဝုတ္တနယေနေဝါတိ သာမညဖလဒေသနာဒီသု ဘဂဝတာ ဒေသိတနယေနေဝ, တေနဿ သုတ္တဿ သတ္ထုဘာသိတဘာဝံ ဇိနဝစနဘာဝံ ဒဿေတိ. သာသနေ န သီလမေဝ သာရောတိ အရိယမဂ္ဂသာရေ ဘဂဝတော သာသနေ ယထာ ဒဿိတံ သီလံ သာရော ဧဝ န ဟောတိ သာရဝတော မဟတော ရုက္ခဿ ပပဋိကဋ္ဌာနိယတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဣဓ ဂဟိတန္တိ အာဟ ‘‘ကေဝလဉှေတံ ပတိဋ္ဌာမတ္တကမေဝါ’’တိ. ဈာနာဒိဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ အဓိဂန္တုကာမဿ အဓိဋ္ဌာနမတ္တံ တတ္ထ အပ္ပတိဋ္ဌိတဿ တေသံ အသမ္ဘဝတော. အထ ဝါ န သီလမေဝ သာရောတိ ကာမဉ္စေတ္ထ သာသနေ ‘‘မဂ္ဂသီလံ, ဖလသီလ’’န္တိ ဣဒံ လောကုတ္တရသီလမ္ပိ သာရမေဝ, တထာပိ န သီလက္ခန္ဓော ဧဝ သာရော အထ ခေါ သမာဓိက္ခန္ဓောပိ ပညာက္ခန္ဓောပိ [Pg.387] သာရော ဧဝါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပုရိမော ဧဝ သာရော, တေနာဟ ‘‘ဣတော ဥတ္တရီ’’တိအာဒိ.

450-453. ‘සීලක්ඛන්ධස්ස’ යනු මෙහි ‘ඉති’ යන ශබ්දය ආරම්භය යන අර්ථය හෝ ආකාරය යන අර්ථය දක්වයි. ඒ නිසා ‘ආර්ය වූ සමාධික්ඛන්ධය... පෙ... පිහිටුවූහ’ යන මෙපමණ පාඨයක් දක්වන ලද්දේ යැයි දත යුතුය. ඒ නිසාම ‘ඒවා දක්වන ලද කල්හි’ යනු උදේස (මාතෘකා) වශයෙන් යන අදහසයි. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ක්‍රමයෙන්ම’ යනු සාමඤ්ඤඵල දේශනාව ආදියේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ ක්‍රමයටමය, එයින් මෙම සූත්‍රය ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් දේශිත බව හෙවත් බුද්ධ වචනයක් බව දක්වයි. ‘ශාසනයෙහි සීලයම සාරය නොවේ’ යනු ආර්ය මාර්ගය සාරය කොට ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි, දක්වන ලද සීලයම සාරය නොවේ; එය සාරවත් වූ මහත් වෘක්ෂයක පිට පොත්තක් වැනි බැවිනි. ඉදින් එසේ නම් කුමක් හෙයින් මෙහි සීලය ගන්නා ලද්දේ දැයි අසතොත්, ‘එය හුදෙක් පදනම පමණක්ම වන බැවිනි’ යැයි කීහ. ධ්‍යාන ආදී උත්තරීමනුස්ස ධර්මයන් ලැබීමට කැමති තැනැත්තා හට එය පදනම පමණක් වන අතර, එහි නොපිහිටි තැනැත්තාට එම ධර්මයන් ඇති නොවන බැවිනි. එසේත් නැතහොත්, ‘සීලයම සාරය නොවේ’ යන්නෙහි අදහස නම් - සැබවින්ම මෙම ශාසනයෙහි ‘මාර්ග සීලය, ඵල සීලය’ යන මේ ලෝකෝත්තර සීලයද සාරයම වේ. එසේ වුවද, සීලක්ඛන්ධයම පමණක් සාරය නොවේ; සමාධික්ඛන්ධය හා ප්‍රඥාක්ඛන්ධය ද සාරයම වේ. මෙසේ මෙහි අර්ථය දත යුතුය. පළමුවැන්නම (මාර්ගයම) සාරය වේ, ඒ නිසා ‘මීට වඩා උසස්’ යනාදිය වදාළහ.

သမာဓိက္ခန္ဓဝဏ္ဏနာ

සමාධික්ඛන්ධ වර්ණනාව

၄၅၄. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ထေရော သမာဓိက္ခန္ဓံ ပုဋ္ဌော ဣန္ဒြိယသံဝရာဒိကေ ဝိဿဇ္ဇေသိ, နနု ဧဝံ သန္တေ အညံ ပုဋ္ဌော အညံ ဗျာကရောန္တော အမ္ဗံ ပုဋ္ဌော လဗုဇံ ဗျာကရောန္တော ဝိယ ဟောတီတိ ဤဒိသီ စောဒနာ ဣဓ အနောကာသာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကထဉ္စ မာဏဝ ဘိက္ခု…ပေ… သမာဓိက္ခန္ဓံ ဒဿေတုကာမော အာရဘီ’’တိ အာဟ, တေနေတ္ထ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒယောပိ သမာဓိဥပကာရတံ ဥပါဒါယ သမာဓိက္ခန္ဓပက္ခိကာနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနီတိ ဒဿေတိ ရူပဇ္ဈာနာနေဝ အာဂတာနိ, န အရူပဇ္ဈာနာနိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနဒေသနာနန္တရံ အဘိညာဒေသနာယ အဝသရောတိ ကတွာ. ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနပါဒိကာ ဟိ သပရိဘဏ္ဍာ ဆပိ အဘိညာယော. လောကိယာ အဘိညာ ပန သိဇ္ဈမာနာ ယသ္မာ အဋ္ဌသု သမာပတ္တီသု စုဒ္ဒသဝိဓေန စိတ္တပရိဒမနေန ဝိနာ န ဣဇ္ဈန္တိ, တသ္မာ အဘိညာသု ဒေသိယမာနာသု အရူပဇ္ဈာနာနိပိ ဒေသိတာနေဝ ဟောန္တိ နာနန္တရိယဘာဝတော, တေနာဟ ‘‘အာနေတွာ ပန ဒီပေတဗ္ဗာနီ’’တိ. ဝုတ္တနယေန ဒေသိတာနေဝ ကတွာ သံဝဏ္ဏကေဟိ ပကာသေတဗ္ဗာနီတိ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ ဣမိနာဝ အရူပဇ္ဈာနမ္ပိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနေန ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စတုတ္ထဇ္ဈာနဉှိ ရူပဝိရာဂဘာဝနာဝသေန ပဝတ္တံ ‘‘အရူပဇ္ဈာန’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ.

454. මෙහිදී ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමාධික්ඛන්ධය ගැන අසන ලදුව, කුමක් හෙයින් ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදිය විස්තර කළේද? එසේ වූ විට එක් දෙයක් ඇසූ විට තවත් දෙයක් ප්‍රකාශ කරන්නාක් මෙන්, අඹ ගැන ඇසූ විට ලබු ගැන පවසන්නාක් මෙන් නොවේදැයි මෙවැනි චෝදනාවකට මෙහි අවකාශයක් නැති බව දක්වමින් ‘කුමාරය, මහණ තෙමේ කෙසේ නම්... පෙ... සමාධික්ඛන්ධය දැක්වීමට කැමැත්තෙන් ආරම්භ කළේය’ යැයි වදාළහ. එයින් මෙහි ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදියද සමාධියට උපකාරී වන බැවින් සමාධික්ඛන්ධ පක්ෂයට අයත් දේ ලෙස දක්වන ලද බව පෙන්වයි. රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානය දේශනා කිරීමෙන් අනතුරුව අභිඥා දේශනා කිරීමට අවස්ථාව ඇති බැවින් මෙහි රූප ධ්‍යානයන්ම පැමිණ ඇත, අරූප ධ්‍යානයන් නොවේ. රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානය පදනම් කරගත් පිරිකර සහිත අභිඥා සයම මෙහි අදහස් කෙරේ. ලෞකික අභිඥාවන් සිද්ධ වීමේදී, අෂ්ට සමාපත්තීන්හි දහහතර ආකාරයකින් සිත දමනය කිරීමෙන් තොරව ඒවා සිද්ධ නොවන බැවින්, අභිඥාවන් දේශනා කරන කල්හි අරූප ධ්‍යානයන් ද අනන්තර (සමීප) භාවය නිසා දේශනා කරන ලද්දේම වෙයි. ඒ නිසා ‘ගෙන හැර දක්විය යුතුය’ යැයි වදාළහ. කියන ලද ක්‍රමයට දේශනා කරන ලද්දක්ම කොට අටුවාචාරීන් විසින් ප්‍රකාශ කළ යුතුය යන්න අර්ථයයි. අටුවාවෙහි ‘සිව්වන ධ්‍යානයට පැමිණ වසයි’ යන මෙයින් අරූප ධ්‍යානයද සංග්‍රහ කරන ලද බව පෙන්වීමට ‘සිව්වන ධ්‍යානයෙන් වනාහි’ යනාදිය පවසන ලදී. රූපය පිළිබඳ විරාග භාවනාව වශයෙන් පවතින සිව්වන ධ්‍යානය ‘අරූප ධ්‍යානය’ යැයි කියනු ලැබේ.

၄၇၁-၄၈၀. န စိတ္တေကဂ္ဂတာမတ္တကေနေဝါတိ ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. လောကိယဿ သမာဓိက္ခန္ဓဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘န စိတ္တေ…ပေ… အတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ. အရိယ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ သုဒ္ဓပရိယာယော, န လောကုတ္တရပရိယာယော. တထာ ဟေဋ္ဌာပိ လောကိယာဘိညာပဋိသမ္ဘိဒါဟိ ဝိနာဝ အရဟတ္တေ အဓိဂတေ နတ္ထေဝ ဥတ္တရိံကရဏီယန္တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ ယဒတ္ထံ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတိ, တဿ သိဒ္ဓတ္တာ. ဣဓ ပန လောကိယာဘိညာပိ အာဂတာ ဧဝ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

471-480. ‘චිත්ත ඒකාග්‍රතාවය පමණකින්ම නොවේ’ යන මෙහි ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයට අර්ථය දත යුතුය. ලෞකික සමාධික්ඛන්ධය අදහස් කළ බැවින් ‘සිතෙහි... පෙ... නැත’ යැයි පවසන ලදී. මෙහි ‘ආර්ය’ ශබ්දය පිරිසිදු යන අර්ථයෙන් මිස ලෝකෝත්තර අර්ථයෙන් නොවේ. එසේම ඉහත දැක්වූ පරිදි ලෞකික අභිඥා හා පටිසම්භිදාවන්ගෙන් තොරව වුවද රහත් බව ලැබූ පසු තවදුරටත් කළ යුතු දෙයක් නැතැයි කිව හැකිය. මන්දයත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි යම් අර්ථයක් සඳහා බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙන්නේද, එය සම්පූර්ණ වී ඇති බැවිනි. මෙහිදී ලෞකික අභිඥාවන් ද ඇතුළත් වී ඇත. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

သုဘသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ.

සුභ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි අර්ථ පැහැදිලි කිරීමයි.

၁၁. ကေဝဋ္ဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. කේවට්ට සූත්‍ර වර්ණනාව

ကေဝဋ္ဋဂဟပတိပုတ္တဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

කේවට්ට ගෘහපති පුත්‍රයාගේ වස්තු වර්ණනාව

၄၈၁. ပါဝါရိကမ္ဗဝနေတိ [Pg.388] ပါဝါရိကသေဋ္ဌိနော အမ္ဗဗဟုလေ ဥပဝနေ. တံ ကိရ သော သေဋ္ဌီ ဘဂဝတော အနုစ္ဆဝိကံ ဂန္ဓကုဋိံ, ဘိက္ခုသံဃဿ စ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနကုဋိမဏ္ဍပါဒီနိ သမ္ပာဒေတွာ ပါကာရပရိက္ခိတ္တံ ဒွါရကောဋ္ဌကသမ္ပန္နံ ကတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ နိယျာတေသိ, ပုရိမဝေါဟာရေန ပန ‘‘ပါဝါရိကမ္ဗဝန’’န္တိ ဝုစ္စတိ, တသ္မိံ ပါဝါရိကမ္ဗဝနေ. ကေဝဋ္ဋောတိ ဣဒံ တဿ နာမံ ကေဝဋ္ဋေဟိ သံရက္ခိတတ္တာ, တေသံ ဝါ သန္တိကေ သံဝဍ္ဎိတတ္တာတိ ကေစိ. ‘‘ဂဟပတိပုတ္တဿာ’’တိ ဧတ္ထ ကာမံ တဒါ သော ဂဟပတိဋ္ဌာနေ ဌိတော, ပိတု ပနဿ အစိရကာလံကတတာယ ပုရိမသမညာယ ‘‘ဂဟပတိပုတ္တော’’ တွေဝ ဝေါဟရီယတိ, တေနာဟ ‘‘ဂဟပတိ မဟာသာလော’’တိ. မဟာဝိဘဝတာယ မဟာသာရော, ဂဟပတီတိ အတ္ထော ရ-ကာရဿ လ-ကာရံ ကတွာ ‘‘မဟာသာလော သုခုမာလော အဟ’’န္တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၃၉) ဝိယ. သဒ္ဓါသမ္ပန္နောတိ ပေါထုဇ္ဇနိကာယ သဒ္ဓါယ ဝသေန သဒ္ဓါ သမန္နာဂတော.

481. ‘පාවාරිකම්බවනේ’ යනු පාවාරික සිටුවරයාගේ අඹ බහුල වූ උයනෙහිය. ඒ සිටුවරයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සුදුසු ගන්ධකුටියක් ද, භික්ෂු සංඝයාට රාත්‍රී හා දිවා කාලයෙහි වැඩ සිටීම සඳහා කුටි, මණ්ඩප ආදිය ද කරවා, ප්‍රාකාරයකින් වටකොට ද්වාර මණ්ඩපයකින් යුක්තව බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයාට පූජා කළේය. පැරණි නාමය අනුව එය ‘පාවාරික අඹ වනය’ යැයි කියනු ලැබේ; එම පාවාරික අඹ වනයෙහිය. ‘කේවට්ට’ යනු ඔහුගේ නමයි. ඔහු කේවට්ටයන් (ධීවරයන්) විසින් ආරක්ෂා කරන ලද බැවින් හෝ ඔවුන් සමීපයෙහි හැදුණු වැඩුණු බැවින් මෙසේ කියනු ලැබෙතැයි ඇතැම්හු පවසති. ‘ගහපතිපුත්තස්ස’ යන මෙහි එකල්හි ඔහු ගෘහපති තනතුරෙහි සිටියද, ඔහුගේ පියා මියගොස් නොබෝ කලක් වූ බැවින් පැරණි ව්‍යවහාරය අනුව ‘ගෘහපති පුත්‍රයා’ යැයිම කියනු ලැබේ. ඒ නිසා ‘මහාසාල ගෘහපතියා’ යැයි වදාළහ. මහා විභවයක් (ධනයක්) ඇති බැවින් ‘මහාසාර’ වේ, ‘ර’ කාරය වෙනුවට ‘ල’ කාරය යෙදීමෙන් ‘මහාසාල’ (මහාසාර) ගෘහපතියා යන්න අදහස් වේ. ‘මහාසාල සුඛුමාල අහං’ යනාදියෙහි මෙනි. ‘සද්ධාසම්පන්නො’ යනු පෘථග්ජන ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූවෙක් යන්නයි.

သမိဒ္ဓါတိ သမ္မဒေဝ ဣဒ္ဓါ, ဣဒ္ဓိယာ ဝိဘဝသမ္ပတ္တိယာ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာတိ အတ္ထော. ‘‘ဧဟိ တွံ ဘိက္ခု အနွဒ္ဓမာသံ, အနုမာသံ, အနုသံဝစ္ဆရံ ဝါ မနုဿာနံ ပသာဒါယ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ ကရောဟီ’’တိ ဧကဿ ဘိက္ခုနော အာဏာပနံ တသ္မိံ ဌာနေ တဿ ဌပနံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဌာနန္တရေ ဌပေတူ’’တိ. ဥတ္တရိမနုဿာနံ ဓမ္မတောတိ ဥတ္တရိမနုဿာနံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ အဓိဂမဓမ္မတော. နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ နိဿက္ကံ. ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယဉှိ တတော နိဒ္ဓါရေတိ. မနုဿဓမ္မတော ဥတ္တရီတိ ပကတိမနုဿဓမ္မတော ဥပရိ. ပဇ္ဇလိတပဒီပေါတိ ပဇ္ဇလန္တော ပဒီပေါ.

‘සමිද්ධා’ යනු මැනවින්ම සමෘද්ධ වූ, සෘද්ධියෙන් හා විභව සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. ‘මහණ, ඔබ මෙහි එන්න, අඩමසක් පාසා, මසක් පාසා හෝ වසරක් පාසා මිනිසුන්ගේ ප්‍රසාදය පිණිස සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය පෙන්වන්න’ යැයි එක් භික්ෂුවකට අණ කිරීම ඔහු එම ස්ථානයෙහි තැබීම නම් වේ යැයි පෙන්වීමට ‘තනතුරක තබන්නට’ යැයි පැවසූහ. ‘උත්තරීමනුස්සධම්මතො’ යනු බුද්ධාදී උත්තරීතර මනුෂ්‍යයන් ලැබූ ධර්මයන්ගෙනි. මෙහිදී ‘නැවතීම’ (නෙරපීම) යන අර්ථයෙහි පංචමී විභක්තිය යෙදී ඇත. සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය එයින් වෙන් කොට දක්වන බැවිනි. ‘මනුස්සධම්මතො උත්තරී’ යනු සාමාන්‍ය මනුෂ්‍ය ධර්මයන්ට වඩා ඉහළින් පිහිටි යන්නයි. ‘පජ්ජලිත පදීපො’ යනු දැල්වෙන පහනයි.

၄၈၂. န ဓံသေမီတိ ဂုဏသမ္ပတ္တိတော န စာဝေမိ, တေနာဟ ‘‘သီလဘေဒ’’န္တိအာဒိ. ဝိဿာသံ ဝဍ္ဎေတွာ ဘဂဝတိ အတ္တနော ဝိဿတ္ထဘာဝံ ဗြူဟေတွာ ဝိဘူတံ ပါကဋံ ကတွာ.

482. ‘න ධංසේමි’ යනු ගුණ සම්පත්තියෙන් පිරිහෙන්නේ නැත යන්නයි, ඒ නිසා ‘සීල භේදය’ යනාදිය පැවසූහ. ‘විශ්වාසය වඩාගෙන’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි තමාගේ විශ්වාසය වැඩි දියුණු කොට එය ප්‍රකට කරමින් යන්නයි.

ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယဝဏ္ဏနာ

ඉද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය වර්ණනාව

၄၈၃-၄. အာဒီနဝန္တိ [Pg.389] ဒေါသံ. ဂန္ဓာရီတိ စူဠဂန္ဓာရီ, မဟာဂန္ဓာရီတိ ဒွေ ဂန္ဓာရီဝိဇ္ဇာ. တတ္ထ စူဠဂန္ဓာရီ နာမ တိဝဿတော ဩရံ မတာနံ သတ္တာနံ ဥပပန္နဋ္ဌာနဇာနနဝိဇ္ဇာ. မဟာဂန္ဓာရီ တမ္ပိ ဇာနာတိ တတော ဥတ္တရိပိ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏကပ္ပံ ယေဘုယျေန ဣဒ္ဓိဝိဓကိစ္စံ သာဓေတိ. တဿာ ကိရ ဝိဇ္ဇာယ သာဓကော ပုဂ္ဂလော တာဒိသေ ဒေသကာလေ မန္တံ ပရိဇပ္ပိတွာ ဗဟုဓာပိ အတ္တာနံ ဒဿေတိ, ဟတ္ထိအာဒီနိပိ ဒဿေတိ, ဒဿနီယောပိ ဟောတိ, အဂ္ဂိထမ္ဘမ္ပိ ကရောတိ, ဇလထမ္ဘမ္ပိ ကရောတိ, အာကာသေပိ အတ္တာနံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗံ ဣန္ဒဇာလသဒိသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဋ္ဋောတိ ဒုက္ခိတော ဗာဓိတော, တေနာဟ ‘‘ပီဠိတော’’တိ.

483-4. ‘ආදීනව’ යනු වරදයි (දෝෂයයි). ‘ගාන්ධාරී’ යනු චූළ ගාන්ධාරී සහ මහා ගාන්ධාරී යන විද්‍යාවන් දෙකකි. එහි චූළ ගාන්ධාරී නම් වසර තුනක් ඇතුළත මියගිය සත්ත්වයන් උපන් ස්ථානය දැනගැනීමේ විද්‍යාවයි. මහා ගාන්ධාරී විද්‍යාව එය ද දන්නා අතර, ඊට වඩා ඉහළින් වූ සෘද්ධිවිධ ඥාන කොටස ද බොහෝ සෙයින් සෘද්ධිවිධ කෘත්‍යයන් ද සාධනය කරයි. ඒ විද්‍යාව ප්‍රගුණ කළ පුද්ගලයා එවැනි දේශයකදී හා කාලයකදී මන්ත්‍ර ජප කර තමන් බොහෝ දෙනෙකු ලෙස පෙන්වයි, ඇතෙකු ආදී රූප ද පෙන්වයි, ප්‍රිය දර්ශන ඇති අයෙකු ද වෙයි, ගිනි වැළැක්වීම ද කරයි, ජලය වැළැක්වීම ද කරයි, අහසේ ද තමන්ව පෙන්වයි. මේ සියල්ල ඉන්ද්‍රජාලයක් හා සමාන යැයි දත යුතුය. ‘අට්ට’ යනු දුකට පත් වූ, පීඩාවට පත් වූ යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘පීළිතෝ’ (පීඩිත වූ) යැයි කියන ලදී.

အာဒေသနာပါဋိဟာရိယဝဏ္ဏနာ

ආදේසනා ප්‍රාතිහාර්ය වර්ණනාව (විස්තරය)

၄၈၅. ကာမံ ‘‘စေတသိက’’န္တိ ပဒံ ယေ စေတသိ နိယုတ္တာ စိတ္တေန သမ္ပယုတ္တာ, တေသံ သာဓာရဏဝစနံ, သာဓာရဏေ ပန ဂဟိတေ စိတ္တဝိသေသော ဂဟိတောဝ ဟောတိ, သာမညဇောတနာ စ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတီတိ စေတသိကဂ္ဂဟဏဿ အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရန္တော ‘‘သောမနဿဒေါမနဿံ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ အာဟ. သောမနဿဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ တဒေကဋ္ဌာ ရာဂါဒယော, သဒ္ဓါဒယော စ ဒဿိတာ ဟောန္တိ, ဒေါမနဿဂ္ဂဟဏေန ဒေါသာဒယော. ဝိတက္ကဝိစာရာ ပန သရူပေနေဝ ဒဿိတာ. ဧဝံ တဝ မနောတိ ဣမိနာ အာကာရေန တဝ မနော ပဝတ္တောတိ အတ္ထော. ကေန ပကာရေန ပဝတ္တောတိ အာဟ ‘‘သောမနဿိတော ဝါ’’တိအာဒိ. ‘‘ဧဝံ တဝ မနော’’တိ ဣဒံ ပန သောမနဿိတတာဒိမတ္တဒဿနံ, န ပန ယေန ယေန သောမနဿိတော ဝါ ဒေါမနဿိတော ဝါ, တံ တံ ဒဿနံ. ဒုတိယန္တိ ‘‘ဣတ္ထမ္ပိ တေ မနော’’တိ ဣဒံ. ဣတိပီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ နိဒဿနတ္ထော ‘‘အတ္ထီတိ ခေါ, ကစ္စာန, အယမေကော အန္တော’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၁၅; ၃.၉၀) ဝိယ, တေနာဟ ‘‘ဣမဉ္စ ဣမဉ္စ အတ္ထံ စိန္တယမာန’’န္တိ ပိ-သဒ္ဒေါ ဝုတ္တတ္ထသမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. ပရဿ စိန္တံ မနတိ ဇာနာတိ ဧတေနာတိ စိန္တာမဏိ. တဿာ ကိရ ဝိဇ္ဇာယ သာဓကော ပုဂ္ဂလော တာဒိသေ ဒေသကာလေ မန္တံ ပရိဇပ္ပိတွာ ယဿ စိတ္တံ ဇာနိတုကာမော, တဿ ဒိဋ္ဌသုတာဒိဝိသေသသဉ္ဇာနနမုခေန စိတ္တာစာရံ [Pg.390] အနုမိနန္တော ကထေတီတိ ကေစိ. အပရေ ‘‘ဝါစံ နိစ္ဆရာပေတွာ တတ္ထ အက္ခရသလ္လက္ခဏဝသေနာ’’တိ ဝဒန္တိ.

485. ‘චේතසික’ යන පදය සිතෙහි යෙදුණු, සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ධර්මයන් සඳහා වූ පොදු වචනයකි. පොදු වචනයක් ගත් විට සිතේ විශේෂයන් ද ගනු ලැබේ. සාමාන්‍ය දෙයක් ප්‍රකාශ කිරීමේදී එය විශේෂයෙහි ද පිහිටන බැවින්, ‘චේතසික’ යන වචනය ගැනීමේ අදහස විවරණය කරමින් ‘සෝමනස්ස දෝමනස්ස අදහස් කරන ලදී’ යැයි වදාළහ. මෙහි සෝමනස්සය ගැනීමේදී ඒ හා එකට පවතින රාගාදිය ද, ශ්‍රද්ධාදිය ද දක්වන ලදී. දෝමනස්සය ගැනීමේදී දෝෂාදිය දක්වන ලදී. විතක්ක විචාරයන් නම් ස්වරූපයෙන්ම දක්වන ලදී. ‘මෙසේ ඔබගේ සිත’ යන්නෙන් ‘මේ ආකාරයෙන් ඔබගේ සිත පවතියි’ යන්න අර්ථයයි. ‘කිනම් ආකාරයකින් පවතියි ද?’ යන්නට ‘සතුටින් හෝ’ යනාදිය වදාළහ. ‘මෙසේ ඔබගේ සිත’ යන්න සෝමනස්ස බව ආදිය පෙන්වීමක් පමණකි. නමුත් යම් යම් කරුණකින් සතුටු වූ හෝ අමනාප වූ හෝ ඒ ඒ අරමුණු පෙන්වීමක් නොවේ. දෙවැන්න ‘මෙසේ ද ඔබගේ සිත’ යන්නයි. ‘ඉතිපි’ යන්නෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ‘කච්චානය, මේ එක් අන්තයකි’ යනාදියේ මෙන් නිදර්ශන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘පි’ ශබ්දය කියන ලද අර්ථය එක් කිරීම පිණිසයි. අනෙකාගේ සිතුවිලි මෙයින් මනියි (දකියි), එබැවින් එය ‘චින්තාමණී’ විද්‍යාවයි. එම විද්‍යාව ප්‍රගුණ කළ තැනැත්තා එවැනි දේශයක හා කාලයක මන්ත්‍ර ජප කර, යමෙකුගේ සිත දැනගැනීමට කැමති ද, ඔහුගේ දැකීම් ඇසීම් ආදී විශේෂයන් හඳුනා ගැනීමෙන් සිතේ හැසිරීම අනුමාන කර පවසන බව සමහරු කියති. තවත් අය ‘වචනය පිට කරවා එහි අක්ෂර සලකා බැලීමෙන්’ යැයි පවසති.

အနုသာသနီပါဋိဟာရိယဝဏ္ဏနာ

අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්ය වර්ණනාව (විස්තරය)

၄၈၆. ပဝတ္တေန္တာတိ ပဝတ္တနကာ ဟုတွာ, ပဝတ္တနဝသေနာတိ အတ္ထော. ‘‘ဧဝ’’န္တိ ဟိ ပဒံ ယထာနုသိဋ္ဌာယ အနုသာသနိယာ ဝိဓိဝသေန, ပဋိသေဓဝသေန စ ပဝတ္တိအာကာရပရာမသနံ, သာ စ သမ္မာဝိတက္ကာနံ မိစ္ဆာဝိတက္ကာနဉ္စ ပဝတ္တိအာကာရဒဿနဝသေန ပဝတ္တတိ တတ္ထ အာနိသံသဿ အာဒီနဝဿ စ ဝိဘာဝနတ္ထံ. အနိစ္စသညမေဝ န နိစ္စသညန္တိ အတ္ထော. ပဋိယောဂီနိဝတ္တနတ္ထဉှိ ဧဝ-ကာရဂ္ဂဟဏံ. ဣဓာပိ ဧဝံ သဒ္ဒဂ္ဂဟဏဿ အတ္ထော, ပယောဇနဉ္စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒံဂဟဏေပိ ဧသေဝ နယော. ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂန္တိ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တဒညရာဂဿ, ဒေါသာဒီနဉ္စ ပဟာနဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ, တပ္ပဟာနဿ စ တဒညရာဂါဒိခေပနဿ ဥပါယဘာဝတော တထာ ဝုတ္တံ ဒုဋ္ဌလောဟိတဝိမောစနဿ ပုဗ္ဗဒုဋ္ဌမံသခေပနူပါယတာ ဝိယ. လောကုတ္တရဓမ္မမေဝါတိ အဝဓာရဏံ ပဋိပက္ခဘာဝတော သာဝဇ္ဇဓမ္မနိဝတ္တနပရံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တဿာဓိဂမူပါယာနိသံသဘူတာနံ တဒညေသံ အနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ နာနန္တရိယဘာဝတော. ဣဒ္ဓိဝိဓံ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယန္တိ ဒဿေတိ ဣဒ္ဓိဒဿနေန ပရသန္တာနေ ပသာဒါဒီနံ ပဋိပက္ခဿ ဟရဏတော. ဣမိနာ နယေန သေသပဒဒွယေပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သတတံ ဓမ္မဒေသနာတိ သဗ္ဗကာလံ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မဒေသနာ.

486. ‘පවත්තෙන්තා’ යනු පවත්වන්නන් වී, පැවැත්වීමේ වසයෙන් යන්න අර්ථයයි. ‘ඒවං’ (මෙසේ) යන පදය අනුශාසනා කළ පරිදි අනුශාසනාවේ ක්‍රමය අනුව හා වැළැක්වීමේ වසයෙන් පැවැත්මේ ආකාරය පරාමර්ශනය කිරීමකි. එය සම්මා විතක්ක හා මිච්ඡා විතක්කයන් පවතින ආකාරය පෙන්වීම මගින් එහි ආනිශංස හා ආදීනව පැහැදිලි කිරීම පිණිස පවතියි. ‘අනිච්ච සඤ්ඤාවම මිස නිච්ච සඤ්ඤාව නොවේ’ යන්න අර්ථයයි. ප්‍රතිපක්ෂය ඉවත් කිරීම සඳහා ‘ඒව’ (ම) කාරය යොදා ඇත. මෙහි ද ‘ඒවං’ යන ශබ්දය ගැනීමේ අර්ථය හා ප්‍රයෝජනය පවසන ලද පරිදිම දත යුතුය. ‘ඉදං’ (මෙය) යන්න ගැනීමේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘පඤ්චකාමගුණික රාගය’ යන්න නිදර්ශනයක් ලෙස පමණක් දත යුතුය. අනෙකුත් රාගයන් හා දෝෂාදීන් ප්‍රහාණය කිරීම අපේක්ෂිත බැවින් ද, එය ප්‍රහාණය කිරීම අනෙක් රාගාදිය දුරු කිරීමේ උපක්‍රමය වන බැවින් ද එසේ පවසන ලදී. එය නරක් වූ ලේ ඉවත් කිරීම සඳහා පළමුව නරක් වූ මස් ඉවත් කිරීමේ උපක්‍රමය වැනි ය. ‘ලෝකෝත්තර ධර්මයම’ යැයි නියම කිරීම ප්‍රතිපක්ෂ භාවයෙන් සාවද්‍ය (දොස් සහිත) ධර්මයන් ඉවත් කිරීම අරමුණු කොට දත යුතුය. සෘද්ධිවිධය යනු සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය බව පෙන්වයි. සෘද්ධිය පෙන්වීමෙන් අන්‍යයන්ගේ සන්තානයන්හි ප්‍රසාදය ආදියට බාධා පමුණුවන ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරු කරන බැවිනි. මේ ක්‍රමයෙන් ඉතිරි පද දෙකෙහි ද අර්ථ දත යුතුය. ‘සතතං ධම්මදේසනා’ යනු සෑම කල්හිම දේශනා කළ යුතු ධර්ම දේශනාවයි.

ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယေနာတိ သဟယောဂေ ကရဏဝစနံ, ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယေန သဒ္ဓိန္တိ အတ္ထော. အာဒေသနာပါဋိဟာရိယေနာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဓမ္မသေနာပတိဿ အာစိဏ္ဏန္တိ ယောဇနာ. ‘‘စိတ္တာစာရံ ဉတွာ’’တိ ဣမိနာ အာဒေသနာပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတိ. ‘‘ဓမ္မံ ဒေသေသီ’’တိ ဣမိနာ အနုသာသနီပါဋိဟာရိယံ ‘‘ဗုဒ္ဓါနံ သတတံ ဓမ္မဒေသနာ’’တိ အနုသာသနီပါဋိဟာရိယဿ တတ္ထ သာတိသယတာယ ဝုတ္တံ. သဥပါရမ္ဘာနိ ပတိရူပေန ဥပါရမ္ဘိတဗ္ဗတော. သဒေါသာနိ ဒေါသသမုစ္ဆိန္ဒနဿ အနုပါယဘာဝတော. သဒေါသတ္တာ ဧဝ အဒ္ဓါနံ န တိဋ္ဌန္တိ စိရကာလဋ္ဌာယီနိ န ဟောန္တိ. အဒ္ဓါနံ အတိဋ္ဌနတော န နိယျန္တီတိ ဖလေန ဟေတုနော အနုမာနံ. အနိယျာနိကတာယ ဟိ တာနိ အနဒ္ဓနိယာနိ. အနုသာသနီပါဋိဟာရိယံ အနုပါရမ္ဘံ ဝိသုဒ္ဓိပ္ပဘဝတော, ဝိသုဒ္ဓိနိဿယတော [Pg.391] စ. တတော ဧဝ နိဒ္ဒေါသံ. န ဟိ တတ္ထ ပုဗ္ဗာပရဝိရောဓာဒိဒေါသသမ္ဘဝေါ. နိဒ္ဒေါသတ္တာ ဧဝ အဒ္ဓါနံ တိဋ္ဌတိ ပရဝါဒဝါတေဟိ, ကိလေသဝါတေဟိ စ အနုပဟန္တဗ္ဗတော. တသ္မာတိ ယထာဝုတ္တကာရဏတော, တေန သဥပါရမ္ဘာဒိံ, အနုပါရမ္ဘာဒိံ စာတိ ဥဘယံ ဥဘယတ္ထ ယထာက္ကမံ ဂါရယှပါသံသဘာဝါနံ ဟေတုဘာဝေန ပစ္စာမသတိ.

‘සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයෙන්’ යනු සහයෝගයෙහි කරණ විභක්තියයි; සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය සමඟ යන්න අර්ථයයි. ‘ආදේසනා ප්‍රාතිහාර්යයෙන්’ යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ධර්ම සේනාපති සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේ විසින් පුරුදු කරන ලද (ආචිණ්ණ) යන්න හා සම්බන්ධ වේ. ‘සිතේ හැසිරීම දැනගෙන’ යන්නෙන් ආදේසනා ප්‍රාතිහාර්යය පෙන්වයි. ‘ධර්මය දේශනා කළේය’ යන්නෙන් අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යය ද, ‘බුදුවරුන්ගේ නිරන්තර ධර්ම දේශනාව’ යනු අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යය එහි අතිශයින් පවතින බැවින් ද පවසන ලදී. ‘සඋපාරම්භ’ (දොස් පැවරිය හැකි) දේවල් සුදුසු පරිදි දොස් නැගිය යුතු බැවිනි. දෝෂයන් සහමුලින් උදුරා දැමීමට උපකාරී නොවන බැවින් දොස් සහිත වේ. දොස් සහිත බැවින්ම ඒවා බොහෝ කලක් නොපවතියි. දීර්ඝ කාලයක් නොපවතින බැවින් විමුක්තිය උදා නොකරයි යන්න ඵලයෙන් හේතුව අනුමාන කිරීමකි. විමුක්තිදායක නොවන බැවින් ඒවා බොහෝ කලක් නොපවතියි. අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යය ‘අනුපාරම්භ’ (දොස් පැවරිය නොහැකි) වන්නේ විශුද්ධියෙන් උපදින බැවින් හා විශුද්ධිය පිහිට කොට ඇති බැවිනි. එබැවින්ම එය නිර්දෝෂී ය. එහි පූර්වාපර විරෝධතා ආදී දෝෂයන් ඇති නොවේ. නිර්දෝෂී බැවින්ම එය පරවාද නමැති සුළඟින් හෝ කෙලෙස් නමැති සුළඟින් විනාශ කළ නොහැකි බැවින් බොහෝ කල් පවතියි. එම නිසා, ඉහත කී හේතු නිසා, දොස් පැවරිය හැකි බව ආදිය හා දොස් පැවරිය නොහැකි බව ආදිය යන දෙකම ඒ ඒ තැන පිළිවෙළින් ගැරහිය යුතු බවට හා පසසිය යුතු බවට හේතු වන ආකාරය දක්වයි.

ဘူတနိရောဓေသကဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

භූත නිරෝධය සෙවූ කථාවේ වර්ණනාව (විස්තරය)

၄၈၇. အနိယျာနိကဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ ယသ္မာ မဟာဘူတပရိယေသကော ဘိက္ခု ပုရိမေသု ဒွီသု ပါဋိဟာရိယေသု ဝသိပ္ပတ္တော ကုသလောပိ သမာနော မဟာဘူတာနံ အပရိသေသနိရောဓသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ နာဝဗုဇ္ဈိ, တသ္မာ တာနိ နိယျာနာဝဟတာဘာဝတော အနိယျာနိကာနီတိ တေသံ အနိယျာနိကဘာဝဒဿနတ္ထံ. တတိယံ ပန တက္ကရဿ ဧကန္တတော နိယျာနာဝဟန္တိ တဿေဝ နိယျာနိကဘာဝဒဿနတ္ထံ.

487. විමුක්තිය උදා නොකරන බව පෙන්වීම පිණිසයි. යම් හෙයකින් මහා භූතයන් සොයන භික්ෂුව පෙර කී ප්‍රාතිහාර්යයන් දෙකෙහි කෙළවරටම පැමිණි දක්ෂයෙකු වුව ද, මහා භූතයන්ගේ ඉතිරි නොවන නිරෝධය සංඛ්‍යාත නිර්වාණය අවබෝධ නොකළේ ද, එබැවින් ඒවා විමුක්තිය උදා නොකරන බැවින් ‘අනිය්‍යනික’ වේ යැයි ඒවායේ අනිය්‍යනිකභාවය පෙන්වීම පිණිස එසේ කීහ. තෙවැන්න (අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යය) නම් එය කරන්නාට ඒකාන්තයෙන්ම විමුක්තිය උදා කරන බැවින් එහි විමුක්තිදායක බව (නිය්‍යනිකභාවය) පෙන්වීම පිණිසයි.

ဧဝမေတိဿာ ဒေသနာယ မုချပယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အနုသင်္ဂိကမ္ပိ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. မဟာဘူတေ ပရိယေသန္တောတိ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈနဝသေန မဟာဘူတေ ဂဝေသန္တော, တေသံ အနဝသေသနိရောဓံ ဝီမံသန္တောတိ အတ္ထော. ဝိစရိတွာတိ ဓမ္မတာယ စောဒိယမာနော ဝိစရိတွာ. ဓမ္မတာသိဒ္ဓံ ကိရေတံ, ယဒိဒံ တဿ ဘိက္ခုနော တထာ ဝိစရဏံ, ယထာ အဘိဇာတိယံ မဟာပထဝိကမ္ပာဒိ. မဟန္တဘာဝပ္ပကာသနတ္ထန္တိ သဒေဝကေ လောကေ အနညသာဓာရဏဿ ဗုဒ္ဓါနံ မဟန္တဘာဝဿ မဟာနုဘာဝတာယ ဒီပနတ္ထံ. ဣဒဉ္စ ကာရဏန္တိ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနေ ဤဒိသော ဧကော ဘိက္ခု တဒါနုဘာဝပ္ပကာသနော ဟောတီတိ ဣဒမ္ပိ ကာရဏံ ဒဿေန္တော.

මෙසේ මෙම දේශනාවේ ප්‍රධාන ප්‍රයෝජනය දක්වා, දැන් අනුශංගික (අතුරු) ප්‍රයෝජනය ද දැක්වීම පිණිස ‘අපි ච’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. ‘මහාභූත පරියේසන්තෝ’ යනු කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ නිරුද්ධ වීම් වශයෙන් මහාභූතයන් සොයන්නා වූ, ඒවායේ නිරවශේෂ නිරෝධය විමසන්නා වූ යන අර්ථයයි. ‘විචරිත්වා’ යනු ධර්මතාව විසින් මෙහෙයවනු ලබනුවෙක්ව හැසිරී යන්නයි. ඒ භික්ෂුවගේ එබඳු හැසිරීම, අභිජාතියෙහි මහා පෘථිවි කම්පනය මෙන් ධර්මතාවෙන්ම සිද්ධ වූවක් බව කියනු ලැබේ. ‘මහන්තභාවප්පකාසනත්ථං’ යනු දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ බුදුවරුන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය, උන්වහන්සේලාගේ මහා අනුභාවය ප්‍රකට කිරීම පිණිස ය. ‘ඉදංච කාරණං’ යනු සියලු බුදුවරුන්ගේ ශාසනයෙහි මෙබඳු එක් භික්ෂුවක් එම අනුභාවය ප්‍රකට කරන්නෙකු වන්නේය යන මේ කාරණය ද දක්වමිනි.

ကတ္ထာတိ နိမိတ္တေ ဘုမ္မံ, တသ္မာ ကတ္ထာတိ ကိသ္မိံ ဌာနေ ကာရဏဘူတေ. ကိံ အာဂမ္မာတိ ကိံ အာရမ္မဏံ ပစ္စယဘူတံ အဓိဂန္တွာ, တေနာဟ ‘‘ကိံ ပတ္တဿာ’’တိ. တေတိ မဟာဘူတာ. အပ္ပဝတ္တိဝသေနာတိ အနုပ္ပဇ္ဇနဝသေန. သဗ္ဗာကာရေနာတိ ဝစနတ္ထလက္ခဏာဒိသမုဋ္ဌာနကလာပစုဏ္ဏနာနတ္တေကတ္တဝိနိဗ္ဘောဂါဝိနိဗ္ဘောဂ- သဘာဂဝိသဘာဂအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရသင်္ဂဟပစ္စယသမန္နာဟာရပစ္စယဝိဘာဂါကာရတော, သသမ္ဘာရသင်္ခေပသသမ္ဘာရဝိဘတ္တိသလက္ခဏသင်္ခေပသလက္ခဏဝိဘတ္တိအာကာရတော စာတိ သဗ္ဗေန အာကာရေန.

‘කත්ථ’ (කොතැනකද) යන්න නිමිත්ත අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. එබැවින් ‘කත්ථ’ යනු කුමන කරුණක් හේතු කොට ගෙනද යන්නයි. ‘කිං ආගම්ම’ යනු කුමන අරමුණක් ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන අධිගමය කර (ළඟා වී) ද යන්නයි. එබැවින් ‘කුමක් ලබාගෙනද’ (කිං පත්තස්ස) යැයි කියන ලදී. ‘තේ’ යනු ඒ මහාභූතයන් ය. ‘අප්පවත්තිවසෙන’ යනු නූපදනා ස්වභාවයෙනි. ‘සබ්බේන ආකාරේන’ යනු වචනාර්ථ, ලක්ෂණ ආදියෙන් හටගත් කලාප, කුඩු (පරමාණූ) වල නානත්ව-ඒකත්ව, වෙන් කළ හැකි-නොහැකි බව, සභාග-විසභාග, ආධ්‍යාත්මික-බාහිර වශයෙන් සංග්‍රහ කිරීම, ප්‍රත්‍ය සමන්නාහාර (එක්වීම), ප්‍රත්‍ය විභාග ආකාරයෙන් ද, සසම්භාර සංක්ෂේපය, සසම්භාර විභජනය, සලක්ෂණ සංක්ෂේපය හා සලක්ෂණ විභජන ආකාරයෙන් ද යන සියලු ආකාරයෙනි.

၄၈၈. ဒိဗ္ဗန္တိ [Pg.392] ဧတ္ထ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမင်္ဂီဘူတာ ဟုတွာ ဝိစရန္တိ, ကီဠန္တိ, ဇောတန္တိ စာတိ ဒေဝေါ, ဒေဝလောကော. တံ ယန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တိ ဧတေနာတိ ဒေဝယာနိယော. ဝသံ ဝတ္တေန္တောတိ ဧတ္ထ ဝသဝတ္တနံ နာမ ယထိစ္ဆိတဋ္ဌာနဂမနံ. စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ဧတေသံ ဣဿရာတိ စာတုမဟာရာဇိကာ ယာ ဒေဝတာ မဂ္ဂဖလလာဘိနော တာ တမတ္ထံ ဧကဒေသေန ဇာနေယျုံ ဗုဒ္ဓဝိသယော ပနာယံ ပဉှောတိ စိန္တေတွာ ‘‘န ဇာနာမာ’’တိ အာဟံသု, တေနာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓဝိသယေ’’တိအာဒိ. အဇ္ဈောတ္ထရဏံ နာမေတ္ထ နိပ္ပီဠနန္တိ အာဟ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ပုစ္ဆတီ’’တိ. အဘိက္ကန္တတရာတိ ရူပသမ္ပတ္တိယာ စေဝ ပညာပဋိဘာနာဒိဂုဏေဟိ စ အမှေ အဘိဘုယျ ပရေသံ ကာမနီယတရာ. ပဏီတတရာတိ ဥဠာရတရာ, တေနာဟ ‘‘ဥတ္တမတရာ’’တိ.

488. ‘දිබ්බං’ යනු මෙහි පංච කාම ගුණයන්ගෙන් සමන්විතව හැසිරෙති, ක්‍රීඩා කරති, බබළති යන අර්ථයෙන් ‘දේව’ නම් වූ දිව්‍ය ලෝකයයි. එයට යන්නා වූ මඟ ‘දේවයානිය’ නම් වේ. ‘වසං වත්තෙන්තෝ’ යනු මෙහි වසඟයෙහි පැවැත්වීම නම් තමන් කැමති තැනකට යෑමයි. සතර වරම් දෙවිවරු මොවුන්ගේ අධිපතීහු බැවින් ‘චාතුමහාරාජික’ නම් වෙති. එහි මාර්ගඵල ලාභී දෙවිවරු එම අර්ථය එක් දේශයකින් (කොටසකින්) දනිත් නම්, මේ ප්‍රශ්නය බුද්ධ විෂයයෙහි වූවක් යැයි සිතා ‘නොදනිමු’ යැයි පැවසූහ. එබැවින් ‘බුද්ධවිසයේ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අජ්ඣොත්ථරණං’ යනු මෙහි ප්‍රශ්නයෙන් තෙරපීම අදහස් කරන බැවින් ‘නැවත නැවත විමසයි’ (පුනප්පුනං පුච්ඡති) යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘අභික්කන්තතරා’ යනු රූප සම්පත්තියෙන් ද ප්‍රඥා ප්‍රතිභානාදී ගුණයන්ගෙන් ද අප අභිබවා අන්‍යන්ට වඩා කැමති විය යුතු වූවෝ ය. ‘පණීතතරා’ යනු වඩාත් උදාර වූවෝ ය. එබැවින් ‘උත්තමතරා’ යැයි පවසන ලදී.

၄၉၁-၃. ဒေဝယာနိယသဒိသော ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿေဝ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ‘‘ဒေဝယာနိယမဂ္ဂေါတိ ဝါ …ပေ… သဗ္ဗမေတံ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿေဝ နာမ’’န္တိ ဣဒံ ပါဠိယံ အဋ္ဌကထာသု စ တတ္ထ တတ္ထ အာဂတရုဠှိဝသေန ဝုတ္တံ.

491-3. දේවයානිය හා සමාන වූ සෘද්ධිවිධ ඥානයම මෙහි අදහස් කරන ලදී. ‘දේවයානිය මග්ගෝ’ යනු හෝ ...පෙ... මේ සියල්ල සෘද්ධිවිධ ඥානයටම නමක් බව පාලියෙහි සහ අටුවාවන්හි ඒ ඒ තැන්හි සම්මත වශයෙන් පවසා ඇත.

၄၉၄. အာဂမနပုဗ္ဗဘာဂေ နိမိတ္တန္တိ ဗြဟ္မုနော အာဂမနဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဥပ္ပဇ္ဇနနိမိတ္တံ. ပါတုရဟောသီတိ အာဝိ ဘဝိ. ပါကဋော အဟောသီတိ ပကာသော အဟောသိ.

494. ‘ආගමනපුබ්බභාගේ නිමිත්තං’ යනු බ්‍රහ්මයාගේ පැමිණීමට පූර්ව අවස්ථාවෙහි හටගන්නා වූ නිමිත්තයි. ‘පාතුරහෝසි’ යනු ප්‍රකට විය. ‘පාකටෝ අහෝසි’ යනු පැහැදිලි විය.

၄၉၇. ပဒေသေနာတိ ဧကဒေသေန, ဥပါဒိန္နကဝသေန, သတ္တသန္တာနပရိယာပန္နေနာတိ အတ္ထော. အနုပါဒိန္နကေပီတိ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓေပိ. နိပ္ပဒေသတော အနဝသေသတော. ပုစ္ဆာမူဠှဿာတိ ပုစ္ဆိတုံ အဇာနန္တဿ. ပုစ္ဆာယ ဒေါသံ ဒဿေတွာတိ တေန ကတပုစ္ဆာယ ပုစ္ဆိတာကာရေ ဒေါသံ ဝိဘာဝေတွာ. ယသ္မာ ဝိဿဇ္ဇနံ နာမ ပုစ္ဆာနုရူပံ ပုစ္ဆာသဘာဂေန ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗတော, န စ တထာဂတာ ဝိရဇ္ဈိတွာ ကတပုစ္ဆာနုရူပံ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ, အတ္ထသဘာဂတာယ စ ဝိဿဇ္ဇနဿ ပုစ္ဆကာ တဒတ္ထံ အနဝဗုဇ္ဈန္တာ သမ္မုယှန္တိ, တသ္မာ ပုစ္ဆာယ သိက္ခာပနံ ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏံ, တေနာဟ ‘‘ပုစ္ဆံ သိက္ခာပေတွာ’’တိအာဒိ.

497. ‘පදේසේන’ යනු එක් කොටසකින්, එනම් උපාදින්නක (සත්ව සන්තානයට අයත්) රූප වශයෙන් යන අර්ථයයි. ‘අනුපාදින්නකේපි’ යනු ඉන්ද්‍රිය බද්ධ නොවන රූපයන්හි ද යන්නයි. ‘නිප්පදේසතෝ’ යනු ඉතිරි රහිතව (මුළුමනින්ම) යන්නයි. ‘පුච්ඡාමූළ්හස්ස’ යනු ප්‍රශ්න විමසීමට නොදන්නා තැනැත්තාගේ යන්නයි. ‘පුච්ඡාය දෝසං දස්සෙත්වා’ යනු ඔහු විසින් විමසන ලද ප්‍රශ්නයේ විමසන ආකාරයෙහි දෝෂය පැහැදිලි කර දී යන්නයි. යම් හෙයකින් පිළිතුරක් යනු ප්‍රශ්නයට අනුරූපව, ප්‍රශ්නයේ ස්වභාවයට අනුව දිය යුත්තක් බැවින් ද, තථාගතයන් වහන්සේලා වරදවා විමසන ලද ප්‍රශ්නයට අනුරූපව පිළිතුරු නොදෙන බැවින් ද, පිළිතුරෙහි ඇති අර්ථ ස්වභාවය අවබෝධ කර නොගන්නා ප්‍රශ්නකරු ඒ පිළිබඳව මුළාවට පත්වන බැවින් ද, ප්‍රශ්න ඇසීමට පුහුණු කිරීම (ශික්ෂණය කිරීම) බුදුවරුන්ගේ සිරිතකි. එබැවින් ‘ප්‍රශ්නය උගන්වා’ (පුච්ඡං සික්ඛාපෙත්වා) යනාදිය පවසන ලදී.

၄၉၈. အပ္ပတိဋ္ဌာတိ အပ္ပစ္စယာ, သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နကာရဏာတိ အတ္ထော. ဥပါဒိန္နံ ယေဝါတိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓမေဝ. ယသ္မာ ဧကဒိသာဘိမုခံ သန္တာနဝသေန သဏ္ဌိတေ ရူပပ္ပဗန္ဓေ ဒီဃသမညာ တံ ဥပါဒါယ တတော အပ္ပကေ ရဿသမညာ တဒုဘယဉ္စ ဝိသေသတော ရူပဂ္ဂဟဏမုခေန ဂယှတိ, တသ္မာ အာဟ [Pg.393] ‘‘ဒီဃဉ္စ ရဿဉ္စာတိ သဏ္ဌာနဝသေန ဥပါဒါရူပံ ဝုတ္တ’’န္တိ. အပ္ပပရိမာဏေ ရူပသံဃာတေ အဏုသမညာ, တံ ဥပါဒါယ တတော မဟတိ ထူလသမညာ. ဣဒမ္ပိ ဒွယံ ဝိသေသတော ရူပဂ္ဂဟဏမုခေန ဂယှတိ, တေနာဟ ‘‘ဣမိနာပီ’’တိအာဒိ. ပိ-သဒ္ဒေန စေတ္ထ ‘‘သဏ္ဌာနဝသေန ဥပါဒါရူပံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ ဝဏ္ဏမတ္တမေဝ ကထိတန္တိ ဣမမတ္ထံ သမုစ္စိနတီတိ ဝဒန္တိ. သုဘန္တိ သုန္ဒရံ, ဣဋ္ဌန္တိ အတ္ထော. အသုဘန္တိ အသုန္ဒရံ, အနိဋ္ဌန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏံ ပနေဝံ ကထိတ’’န္တိ. ဒီဃံ ရဿံ, အဏုံ ထူလံ, သုဘာသုဘန္တိ တီသု ဌာနေသု ဥပါဒါရူပဿေဝ ဂဟဏံ, ဘူတရူပါနံ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ. နာမန္တိ ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓစတုက္ကံ တဉှိ အာရမ္မဏာဘိမုခံ နမနတော, နာမကရဏတော စ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဟေဋ္ဌာ ‘‘ဒီဃံ ရဿ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝ ဣဓ ရုပ္ပနဋ္ဌေန ‘‘ရူပ’’န္တိ ဂဟိတန္တိ အာဟ ‘‘ဒီဃာဒိဘေဒံ ရူပဉ္စာ’’တိ. ဒီဃာဒီတိ စ အာဒိ-သဒ္ဒေန အာပါဒီနဉ္စ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယသ္မာ ဝါ ဒီဃာဒိသမညာ န ရူပါယတနဝတ္ထုကာဝ, အထ ခေါ ဘူတရူပဝတ္ထုကာပိ. တထာ ဟိ သဏ္ဌာနံ ဖုသနမုခေနပိ ဂယှတိ, တသ္မာ ဒီဃရဿာဒိဂ္ဂဟဏေန ဘူတရူပမ္ပိ ဂယှတေဝါတိ ‘‘ဒီဃာဒိဘေဒံ ရူပ’’မိစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ကိံ အာဂမ္မာတိ ကိံ အဓိဂန္တွာ ကိဿ အဓိဂမဟေတု. ‘‘ဥပရုဇ္ဈတီ’’တိ ဣဒံ အနုပ္ပာဒနိရောဓံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ခဏနိရောဓန္တိ အာဟ ‘‘အသေသမေတံ နပ္ပဝတ္တတီ’’တိ.

498. ‘අප්පතිට්ඨා’ යනු ප්‍රත්‍ය රහිත, සම්පූර්ණයෙන්ම සිඳී ගිය හේතු ඇති යන අර්ථයයි. ‘උපාදින්නං යේව’ යනු ඉන්ද්‍රිය බද්ධ (සත්ව සන්තානයට අයත්) රූපයන්මය. යම් හෙයකින් එක දිශාවකට අභිමුඛව සන්තාන වශයෙන් පිහිටි රූප ප්‍රබන්ධයෙහි ‘දීඝ’ (දිග) යන සම්මුතිය ද, එය ඇසුරු කරගෙන ඊට වඩා අල්ප වූ දෙයෙහි ‘රස්ස’ (මිටි) යන සම්මුතිය ද ඇති වන අතර, ඒ දෙකම විශේෂයෙන් රූපය ග්‍රහණය කරගැනීම මුල් කොට පවතී. එබැවින් ‘දිග සහ මිටි වශයෙන් උපාදාය රූප පවසන ලදී’ යැයි කියන ලදී. අල්ප ප්‍රමාණ වූ රූප සමූහයෙහි ‘අණු’ (සියුම්) යන සම්මුතිය ද, එය ඇසුරු කරගෙන ඊට වඩා විශාල වූ දෙයෙහි ‘ථූල’ (මහත්) යන සම්මුතිය ද උපදී. මේ දෙක ද විශේෂයෙන් රූපය ග්‍රහණය කරගැනීම මුල් කොට පවතී. එබැවින් ‘මේ මගින් ද’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි ‘පි’ (ද) ශබ්දයෙන් ‘සන්ථාන වශයෙන් උපාදාය රූප පවසන ලදී’ යන්නෙහි වර්ණය පමණක්ම පැවසූ බවට වන අර්ථය ද එකතු කරන බව කියති. ‘සුභ’ යනු සුන්දර වූ, ඉෂ්ට වූ අර්ථයයි. ‘අසුභ’ යනු අසුන්දර වූ, අනිෂ්ට වූ යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘ඉෂ්ට-අනිෂ්ට අරමුණු මෙලෙස පවසන ලදී’ යැයි කීහ. දීර්ඝ-හ්‍රස්ව, අණු-ථූල, සුභ-අසුභ යන තැන් තුනෙහිම උපාදාය රූපයන්ම ගනු ලැබේ, මන්ද භූත රූපයන් වෙනම ගෙන ඇති බැවිනි. ‘නාම’ යනු වේදනාදී ස්කන්ධ සතරයි. එය අරමුණට අභිමුඛව නැමෙන බැවින් ද, නම තබන බැවින් ද ‘නාම’ යැයි කියනු ලැබේ. කලින් ‘දීඝ රස්ස’ යනාදියෙන් කී දෙයම මෙහි රූපණ (වෙනස් වන) අර්ථයෙන් ‘රූප’ ලෙස ගත් බව ‘දීඝාදිභේදං රූපංච’ යන්නෙන් කියැවේ. ‘දීඝාදි’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ආපෝ ධාතුව ආදියේ ද සංග්‍රහය දත යුතුය. නැතහොත් දිග-මිටි ආදී සම්මුතීන් රූප ආයතනය (වර්ණය) වස්තු කොට ගත්තා පමණක් නොව, භූත රූපයන් වස්තු කොට ගත්තා ද වේ. එසේම හැඩය (සන්ථානය) ස්පර්ශය මුල් කොට ද ගනු ලැබේ. එබැවින් දීර්ඝ-හ්‍රස්ව ආදිය ගැනීමෙන් භූත රූපය ද ගනු ලබන බැවින් ‘දීඝාදිභේදං රූපං’ (දිග මිටි ආදී භේද ඇති රූපය) යනුවෙන්ම පවසන ලදී. ‘කිං ආගම්ම’ යනු කුමක් ලැබීමෙන් ද, කුමක් ලැබීමේ හේතුවෙන් ද යන්නයි. ‘උපරුජ්ඣති’ යන්න මෙහි අනුත්පාද නිරෝධය (නැවත නූපදින ලෙස නිරුද්ධ වීම) අරමුණු කර පවසන ලද්දක් මිස, ක්ෂණික නිරෝධය නොවන බව දැක්වීමට ‘ඉතිරි රහිතව මේ සියල්ල නොපවතියි’ (අසේසමේතං නප්පවත්තති) යැයි පවසන ලදී.

၄၉၉. ဝိညာတဗ္ဗန္တိ ဝိသိဋ္ဌေန ဉာတဗ္ဗံ, ဉာဏုတ္တမေန အရိယမဂ္ဂဉာဏေန ပစ္စက္ခတော ဇာနိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော, တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနဿေတံ နာမ’’န္တိ. နိဒိဿတီတိ နိဒဿနံ, စက္ခုဝိညေယျံ. န နိဒဿနံ အနိဒဿနံ, အစက္ခုဝိညေယျန္တိ ဧတမတ္ထံ ဝဒန္တိ. နိဒဿနံ ဝါ ဥပမာ, တံ ဧတဿ နတ္ထီတိ အနိဒဿနံ. န ဟိ နိဗ္ဗာနဿ နိစ္စဿ ဧကဿ အစ္စန္တသန္တပဏီတသဘာဝဿ သဒိသံ နိဒဿနံ ကုတောစိ လဗ္ဘတီတိ. ယံ အဟုတွာ သမ္ဘောတိ, ဟုတွာ ပဋိဝေတိ တံ သင်္ခတံ ဥဒယဝယန္တေဟိ သအန္တံ, အသင်္ခတဿ ပန နိဗ္ဗာနဿ နိစ္စဿ တေ ဥဘောပိ အန္တာ န သန္တိ, တတော ဧဝ နဝဘာဝါပဂမသင်္ခါတော ဇရန္တောပိ တဿ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဥပ္ပာဒန္တော…ပေ… အနန္တ’’န္တိ. ‘‘တိတ္ထဿ နာမ’’န္တိ ဝတွာ တတ္ထ နိဗ္ဗစနံ ဒဿေတုံ ‘‘ပပန္တိ ဧတ္ထာတိ ပပ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ဟိ ပပန္တိ ပါနတိတ္ထံ. ဘ-ကာရော ကတော နိရုတ္တိနယေန. ဝိသုဒ္ဓဋ္ဌေန ဝါ သဗ္ဗတောပဘံ, ကေနစိ အနုပက္ကိလိဋ္ဌတာယ သမန္တတော ပဘဿရန္တိ အတ္ထော[Pg.394]. ယေန နိဗ္ဗာနံ အဓိဂတံ, တံ သန္တတိပရိယာပန္နာနံယေဝ ဣဓ အနုပ္ပာဒနိရောဓော အဓိပ္ပေတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပါဒိန္နကဓမ္မဇာတံ နိရုဇ္ဈတိ အပ္ပဝတ္တံ ဟောတီ’’တိ.

499. 'විඤ්ඤාතබ්බ' යනු විශේෂයෙන්ම දත යුතු වූ, ශ්‍රේෂ්ඨතම ඥානය වූ ආර්ය මාර්ග ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් දත යුතු බව අර්ථයයි. ඒ නිසාම 'එය නිවනට නමකි' යැයි වදාළ සේක. 'නිදස්සතී' යනු නිදර්ශනයයි, එනම් ඇසට පෙනෙන (චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය) දෙයයි. නිදර්ශනයක් නැති බැවින් 'අනිදස්සන' නම් වේ, එනම් ඇසට ගෝචර නොවන බව මෙහි අර්ථය ලෙස දක්වති. නැතහොත් නිදර්ශනය යනු උපමාවකි, එය මේ නිවනට නැති බැවින් 'අනිදස්සන' නම් වේ. මක්නිසාද යත්, නිත්‍ය වූ, ඒකීය වූ, අතිශයින් ශාන්ත හා ප්‍රණීත ස්වභාවයක් ඇති නිවනට සමාන වූ නිදර්ශනයක් කොතැනකින්වත් සොයාගත නොහැකි බැවිනි. යමක් පෙර නොවී හටගන්නේ ද, හටගෙන විනාශ වන්නේ ද, එය සංඛත වන අතර උදය සහ වැය යන අන්ත දෙකෙන් යුක්ත වේ. අසංඛත වූ, නිත්‍ය වූ නිවනෙහි ඒ අන්ත දෙකම නැත. එබැවින් අලුත් ස්වභාවයට පත්වීමෙන් තොර බැවින් (නවභාවපගමසංඛාත) එයට ජරාවක් ද නැතැයි යන අර්ථයෙන් 'උප්පාදන්ත...පෙ... අනන්ත' යනුවෙන් වදාළ සේක. 'තිත්ථස්ස නාම' (තොටුපළකට නමකි) යනුවෙන් පවසා එහි නිරුක්තිය දැක්වීමට 'පපන්ති එත්ථාති පපං' (මෙහි පානය කරත්ද එහෙයින් පප නම් වේ) යනුවෙන් වදාළහ. මෙහි 'පප' යනු පැන් බොන තොටුපළයි. 'බ' කාරය 'ප' කාරය බවට පත්ව ඇත්තේ නිරුක්ති ක්‍රමයෙනි. එසේත් නැතිනම් සර්වප්‍රකාරයෙන් පිරිසිදු බැවින් 'සබ්බතෝපභං' නම් වේ. කිසිදු කෙලෙසකින් කිලිටු නොවන බැවින් හැම අතින්ම ප්‍රභාස්වර බව අර්ථයයි. යම් කෙනෙකු විසින් නිවන අවබෝධ කරන ලද්දේ ද, ඔහුගේ සන්තානයට ඇතුළත් වූ ධර්මයන්ගේම මෙහිදී අනුප්පාද නිරෝධය අදහස් කරන ලද්දේ 'උපාදින්නක ධර්ම සමූහය නිරුද්ධ වේ, නැවත පවැත්මක් නැති වෙයි' යනුවෙනි.

တတ္ထာတိ ‘‘ဝိညာဏဿ နိရောဓေနာ’’တိ ယံ ပဒံ ဝုတ္တံ, တသ္မိံ. ‘‘ဝိညာဏ’’န္တိ ဝိညာဏံ ဥဒ္ဓရတိ ဝိဘတ္တဗ္ဗတ္တာ ဧတ္ထေတံ ဥပရုဇ္ဈတီတိ ဧတသ္မိံ နိဗ္ဗာနေ ဧတံ နာမရူပံ စရိမကဝိညာဏနိရောဓေန အနုပ္ပာဒဝသေန နိရုဇ္ဈတိ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ, တေနာဟ ‘‘ဝိဇ္ဈာတဒီပသိခါ ဝိယ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ယာတီ’’တိ. ‘‘စရိမကဝိညာဏ’’န္တိ ဟိ အရဟတော စုတိစိတ္တံ အဓိပ္ပေတံ. ‘‘အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿာပီ’’တိအာဒိနာပိ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနမုခေန အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနမေဝ ဝဒတိ နာမရူပဿ အနဝသေသတော ဥပရုဇ္ဈနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ, တေနာဟ ‘‘အနုပ္ပာဒဝသေန ဥပရုဇ္ဈတီ’’တိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏေနာတိ ကတ္တရိ, ကရဏေ ဝါ ကရဏဝစနံ. နိရောဓေနာတိ ပန ဟေတုမှိ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ နိဗ္ဗာနေ. သေသမေတ္ထ ယံ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ.

'තත්ථ' යනු 'විඤ්ඤාණස්ස නිරෝධේන' (විඤ්ඤාණයාගේ නිරෝධයෙන්) යනුවෙන් යම් පදයක් පවසන ලද්දේ ද, ඒ පිළිබඳවයි. විඤ්ඤාණය දුරු කරන බැවින් හෝ බෙදා දක්වන බැවින් මෙහිදී එය නිරුද්ධ වේ යන්නෙන්, මේ නිවනෙහි ඒ නාමරූපය චරිමක විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වීමෙන් අනුප්පාද වශයෙන් අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් නිරුද්ධ වේ. එහෙයින් 'නිවී ගිය පහන් සිළක් මෙන් පැනවීමක් කළ නොහැකි තත්ත්වයට පත් වේ' යැයි වදාළ සේක. 'චරිමක විඤ්ඤාණ' යන්නෙන් රහතන් වහන්සේගේ චුති සිත අදහස් කෙරේ. 'අභිසංඛාර විඤ්ඤාණස්සාපි' යනාදී වශයෙන් සඋපාදිශේෂ නිවන මුල් කරගෙන අනුපාදිශේෂ නිවනම පවසන්නේ නාමරූපයන් අවශේෂයක් නැතිව නිරුද්ධ වීම අදහස් කරන බැවිනි. එහෙයින් 'අනුප්පාද වශයෙන් නිරුද්ධ වේ' යැයි වදාළ සේක. 'සෝතාපත්තිමග්ගඤාණේන' (සෝවාන් මාර්ග ඥානයෙන්) යන්නෙහි කර්තෘ අර්ථය හෝ කරණ අර්ථය ගත යුතුය. 'නිරෝධේන' (නිරෝධයෙන්) යන්නෙන් හේතුව අදහස් වේ. 'එත්ථ' යනු මේ නිවනෙහිය. මෙහි අර්ථ වශයෙන් විස්තර නොකළ ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

ကေဝဋ္ဋသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ.

කේවට්ට සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි සැඟවුණු අරුත් පැහැදිලි කිරීම (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමාවිය.

၁၂. လောဟိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

12. ලෝහිච්ච සූත්‍ර වර්ණනාව

လောဟိစ္စဗြာဟ္မဏဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

ලෝහිච්ච බ්‍රාහ්මණ වස්තු වර්ණනාව

၅၀၁. သာလဝတိကာတိ [Pg.395] ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန တဿ ဂါမဿ နာမံ. ဂါမဏိကာဘာဝေနာတိ ကေစိ. လောဟိတော နာမ တဿ ကုလေ ပုဗ္ဗပုရိသော, တဿ ဝသေန လောဟိစ္စောတိ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ ဂေါတ္တတော အာဂတံ နာမံ.

501. 'සාලවතිකා' යනු ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ඒ ගමට යෙදුණු නමයි. ඇතැමුන් පවසන්නේ එය ග්‍රාම නායකත්වය නිසා ලැබුණු නමක් බවයි. ඔහුගේ කුලයේ 'ලෝහිත' නම් මුතුන්මිත්තෙකු සිටි අතර, ඔහු නිසා ලෝහිච්ච යන නම ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ ගෝත්‍ර නාමය ලෙස පැමිණ ඇත.

၅၀၂. ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတ’’န္တိ လဒ္ဓိမတ္တံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘န ပန ဥစ္ဆေဒသဿတာနံ အညတရ’’န္တိ. န ဟိ ဥစ္ဆေဒသဿတဂါဟဝိနိမုတ္တော ကောစိ ဒိဋ္ဌိဂါဟော အတ္ထိ. ‘‘ဘာသတိ ယေဝါ’’တိ တဿာ လဒ္ဓိယာ လောကေ ပါကဋဘာဝံ ဒဿေတိ. အတ္တတော အညော ပရောတိ ယထာ အနုသာသကတော အနုသာသိတဗ္ဗော ပရော, ဧဝံ အနုသာသိတဗ္ဗတောပိ အနုသာသကော ပရောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပရော ပရဿာတိ ပရော ယော’’တိအာဒိ. ကိံ-သဒ္ဒါပေက္ခာယ စေတ္ထ ‘‘ကရိဿတီ’’တိ အနာဂတကာလဝစနံ, အနာဂတေပိ ဝါ တေန တဿ ကာတဗ္ဗံ နတ္ထီတိ ဒဿနတ္ထံ. ကုသလံ ဓမ္မန္တိ အနဝဇ္ဇဓမ္မံ နိက္ကိလေသဓမ္မံ ဝိမောက္ခဓမ္မန္တိ အတ္ထော. ‘‘ပရေသံ ဓမ္မံ ကထေဿာမီ’’တိ တေဟိ အတ္တာနံ ပရိဝါရာပေတွာ ဝိစရဏံ ကိံ အတ္ထိယံ အာသယဗုဒ္ဓဿာပိ အနုရောဓေန ဝိနာ တံ န ဟောတီတိ တသ္မာ အတ္တနာ ပဋိလဒ္ဓံ…ပေ… ဝိဟာတဗ္ဗန္တိ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ သမ္ပဒမိဒံ ပါပကံ လောဘဓမ္မံ ဝဒါမီ’’တိ.

502. 'දිට්ඨිගත' යන්නෙන් හුදු මතයක් පමණක් අදහස් කළ බැවින් 'උච්ඡේද හෝ ශාස්වත දෘෂ්ටිවලින් එකක් නොවේ' යැයි වදාළහ. උච්ඡේද හෝ ශාස්වත ග්‍රහණයන්ගෙන් මිදුණු කිසිදු දෘෂ්ටි ග්‍රහණයක් නැත. 'භාසති යේව' (පවසයිමයි) යන්නෙන් ඒ මතය ලෝකයෙහි ප්‍රසිද්ධ වී ඇති බව දක්වයි. තමාගෙන් අන්‍ය තැනැත්තා 'පර' නම් වේ. අනුශාසනා කරන්නාට වඩා අනුශාසනා ලැබිය යුත්තා අන්‍යයෙකු වන්නා සේම, අනුශාසනා ලැබිය යුත්තාට වඩා අනුශාසනා කරන්නා ද අන්‍යයෙකු වන බැවින් 'පරෝ පරස්සාති පරෝ යෝ' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. 'කිං' ශබ්දය අපේක්ෂාවෙන් මෙහි 'කරිස්සති' යන අනාගත කාල වාචී පදය යෙදී ඇත්තේ අනාගතයෙහිදී පවා ඔහු විසින් කළ යුතු දෙයක් නැති බව පෙන්වීමටය. 'කුසලං ධම්මං' යනු නිවැරදි ධර්මය, කෙලෙස් රහිත ධර්මය, විමුක්ති ධර්මය යන අර්ථයයි. 'අනුන් හට ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි' යි ඔවුන් ලවා තමා පිරිවරාගෙන හැසිරීම කෙබඳු ප්‍රයෝජනයක් සඳහා ද? එය ආශය බුද්ධියක (යහපත් අදහසක) අනුකූලතාවයකින් තොරව සිදු නොවන බැවින්, තමා විසින් ලබාගත්...පෙ... වාසය කළ යුතුයැයි පවසයි. එහෙයින් 'මෙලෙස සම්පූර්ණ වූ මේ ලාමක ලෝභ ධර්මය පවසමි' යැයි වදාළහ.

၅၀၄. သောတိ လောဟိစ္စော ဗြာဟ္မဏော.

504. 'සෝ' යනු ඒ ලෝහිච්ච බ්‍රාහ්මණයාය.

၅၀၈. ကထာဖာသုကတ္ထန္တိ ကထာသုခတ္ထံ, သုခေန ကထံ ကထေတုဉ္စေဝ သောတုဉ္စာတိ အတ္ထော. အပ္ပေဝ နာမ သိယာတိ ဧတ္ထ ပီတိဝသေန အာမေဍိတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ ဟိ တံ ‘‘ဗုဒ္ဓဂဇ္ဇိတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဘဂဝါ ဟိ ဤဒိသေသု ဌာနေသု ဝိသေသတော ပီတိသောမနဿဇာတော ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အယံ ကိရေတ္ထ အဓိပ္ပာယော’’တိအာဒိ.

508. 'කථාඵාසුකත්ථං' යනු කථාවෙහි පහසුව පිණිසයි, එනම් පහසුවෙන් කථා කිරීමට සහ ඇසීමට යන අර්ථයයි. 'අප්පේව නාම සියා' යන මෙහි ප්‍රීතිය නිසා වචන නැවත නැවත කීමක් (ආමේඩිත) ලෙස දත යුතුය. මක්නිසාද යත් එය 'බුද්ධ ගජ්ජිත' (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගර්ජනාව) ලෙස හඳුන්වනු ලබන බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙබඳු අවස්ථාවන්හිදී සුවිශේෂී ලෙස ප්‍රීති සෝමනස්සයට පත්වන සේක. එහෙයින් 'මෙහි අදහස මෙයයි' යනාදී වශයෙන් වදාළහ.

လောဟိစ္စဗြာဟ္မဏာနုယောဂဝဏ္ဏနာ

ලෝහිච්ච බ්‍රාහ්මණයාගෙන් ප්‍රශ්න විමසීමේ (අනුයෝග) වර්ණනාව

၅၀၉. သမုဒယသဉ္ဇာတီတိ အာယုပ္ပာဒေါ. အနုပုဗ္ဗော ကမ္ပီ-သဒ္ဒေါ အာကင်္ခနတ္ထော ဟောတီတိ ‘‘ဣစ္ဆတီတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. သာတိသယေန ဝါ [Pg.396] ဟိတေန အနုကမ္ပကော အနုဂ္ဂဏှနကော ဟိတာနုကမ္ပီ. သမ္ပဇ္ဇတီတိ အာသေဝနလာဘေန နိပ္ပဇ္ဇတိ ဗလဝတီ ဟောတိ, အဝဂ္ဂဟာတိ အတ္ထော, တေနာဟ ‘‘နိယတာ ဟောတီ’’တိ. နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော.

509. 'සමුදයසඤ්ජාති' යනු ආයුෂයාගේ උපතයි. අනුපුබ්බ 'කම්පී' යන ශබ්දය කැමැත්ත යන අර්ථය දෙන බැවින් 'ඉච්ඡති (කැමති වේ) යන අර්ථයයි' වදාළහ. එසේත් නැතිනම් අතිශයින් හිත ඇතිව අනුකම්පා කරන්නා වූ, අනුග්‍රහ කරන්නා වූ තැනැත්තා 'හිතානුකම්පී' නම් වේ. 'සම්පජ්ජති' යනු පුරුදු කිරීමෙන් (ආසේවන) නිපදවෙන, බලවත් වූ, බාධාවක් නැති යන අර්ථයයි. එහෙයින් 'නියත වේ' යැයි වදාළහ. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයා නිරයෙහි උපදී.

၅၁၀-၁၁. ဒုတိယံ ဥပပတ္တိန္တိ ‘‘နနု ရာဇာ ပသေနဒီ ကောသလော’’တိအာဒိနာ ဒုတိယံ ဥပပတ္တိံ သာဓနယုတ္တိံ. ကာရဏဉှိ ဘဂဝါ ဥပမာမုခေန ဒဿေတိ. ယေ စိမေတိ ယေ စ ဣမေ ကုလပုတ္တာ ဒိဗ္ဗာ ဂဗ္ဘာ ပရိပါစေန္တီတိ ယောဇနာ. အသက္ကုဏန္တာ ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိယာ, ဉာဏပရိပါကဿ ဝါ အဘာဝေန. ယေ ပန ‘‘ပရိပစ္စန္တီ’’တိ ပဌန္တိ, တေသံ ‘‘ဒိဗ္ဗေ ဂဗ္ဘေ’’တိ ဝစနဝိပလ္လာသေန ပယောဇနံ နတ္ထိ. အတ္ထော စ ဒုတိယဝိကပ္ပေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. အဟိတာနုကမ္ပိတာ စ တံသမင်္ဂိသတ္တဝသေန. ဒိဝိ ဘဝါတိ ဒိဗ္ဗာ. ဂဗ္ဘေန္တိ ပရိပစ္စနဝသေန သန္တာနံ ပဗန္ဓေန္တီတိ ဂဗ္ဘာ. ‘‘ဆန္နံ ဒေဝလောကာန’’န္တိ နိဒဿနဝစနမေတံ. ဗြဟ္မလောကဿာပိ ဟိ ဒိဗ္ဗဂဗ္ဘဘာဝေါ လဗ္ဘတေဝ ဒိဗ္ဗဝိဟာရဟေတုကတ္တာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ဘာဝနံ ဘာဝယမာနာ’’တိ ဣဒမ္ပိ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. ဘဝန္တိ ဧတ္ထ ယထာရုစိ သုခသမပ္ပိတာတိ ဘဝါ, ဝိမာနာနိ. ဒေဝဘာဝါဝဟတ္တာ ဒိဗ္ဗာ. ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဗ္ဘာ. ဒါနာဒယော ဒေဝလောကသံဝတ္တနိယပုညဝိသေသာ. ဒိဗ္ဗာ ဘဝါတိ ဒေဝလောကပရိယာပန္နာ ဥပပတ္တိဘဝါ. တဒါဝဟော ဟိ ကမ္မဘဝေါ ပုဗ္ဗေ ဂဟိတော.

510-11. දෙවන උප්පත්තිය යනු 'පසේනදී කොසොල් රජු නොවේද' යනාදී වශයෙන් දැක්වූ දෙවන උප්පත්තිය සාධනය කරන යුක්තියයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපමා මුඛයෙන් හේතුව දක්වන සේක. 'යම් මේ කුල පුත්‍රයෝ දිව්‍යමය ගර්භයන් පරිපාකයට පත් කරත්ද' යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය හෝ ඥාන පරිපාකය නොමැති වීමෙන් එයට අසමත් වන්නෝය. යමෙක් 'පරිපච්චන්ති' (පැසෙත්) යැයි කියවන්නේ නම්, ඔවුන්ට 'දිබ්බේ ගබ්බේ' යන වචන මාරු කිරීමෙන් (වචන විපල්ලාස) ප්‍රයෝජනයක් නැත. එහි අර්ථය දෙවන විකල්පයෙහි දැක්වූ පරිදි දත යුතුය. අහිතානුකම්පිත බව ද ඒ පුද්ගලයාට සාපේක්ෂවයි. දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපදින බැවින් 'දිබ්බා' නම් වේ. පරිපාකයට පත්වීම යන අර්ථයෙන් සන්තතියේ පැවැත්ම 'ගබ්භා' (ගර්භයෝ) නම් වේ. 'සදේව ලෝකයන්' යනු නිදර්ශනයක් ලෙස දැක්වූවකි. බ්‍රහ්ම ලෝකය ද දිව්‍ය විහරණයට හේතු වන බැවින් එය ද දිව්‍ය ගර්භයක් ලෙසම සැලකිය හැකිය. මෙලෙස 'භාවනාව වඩන්නා වූ' යන මේ වචනය ද තහවුරු වේ. මෙහි කැමති පරිදි සැපයෙන් යුක්ත වූවෝ 'භවා' (භවයන්) නම් වේ, එනම් විමානයන්ය. දිව්‍යමය භවය ගෙන එන බැවින් 'දිබ්බා' නම් වේ. කලින් කී පරිදිම 'ගබ්භා' නම් වේ. දානාදී වූ දිව්‍ය ලෝකයෙහි ඉපදීමට හේතු වන පින්කම් මෙහිලා ගැනේ. 'දිබ්බා භවා' යනු දෙව්ලොවට අයත් උප්පත්ති භවයන්ය. එය ගෙන එන්නා වූ කර්ම භවය පෙරදී ගන්නා ලදී.

တယောစောဒနာရဟဝဏ္ဏနာ

චෝදනා ලැබිය යුතු පුද්ගලයන් තිදෙනා පිළිබඳ වර්ණනාව

၅၁၃. အနိယမိတေနေဝါတိ အနိယမေနေဝ ‘‘တွံ ဧဝံဒိဋ္ဌိကော ဧဝံ သတ္တာနံ အနတ္ထဿ ကာရကော’’တိ ဧဝံ အနုဒ္ဒေသိကေနေဝ. မာနန္တိ ‘‘အဟမေတံ ဇာနာမိ, အဟမေတံ ပဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဏ္ဍိတမာနံ. ဘိန္ဒိတွာတိ ဝိဓမေတွာ, ဇဟာပေတွာတိ အတ္ထော. တယော သတ္ထာရေတိ အသမ္ပာဒိတအတ္တဟိတော အနောဝါဒကရသာဝကော, အသမ္ပာဒိတအတ္တဟိတော ဩဝါဒကရသာဝကော, သမ္ပာဒိတအတ္တဟိတော အနောဝါဒကရသာဝကောတိ ဣမေ တယော သတ္ထာရေ. စတုတ္ထော ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ န စောဒနာရဟော ဟောတီတိ ‘‘တေန ပုစ္ဆိတေ ဧဝ ကထေဿာမီ’’တိ စောဒနာရဟေ တယော သတ္ထာရေ ပဌမံ ဒဿေသိ, ပစ္ဆာ စတုတ္ထံသတ္ထာရံ. ကာမဉ္စေတ္ထ စတုတ္ထော သတ္ထာ ဧကော အဒုတိယော အနညသာဓာရဏော, တထာပိ သော ယေသံ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာနံ [Pg.397] ဝသေန ‘‘ဓမ္မမယော ကာယော’’တိ ဝုစ္စတိ, တေသံ သမုဒါယဘူတောပိ တေ ဂုဏာဝယဝေ သတ္ထုဋ္ဌာနိယေ ကတွာ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ‘‘အယမ္ပိ ခေါ, လောဟိစ္စ, သတ္ထာ’’တိ အဘာသိ.

513. ‘අනියමිතේනේව’ යනු කිසිදු නියමයක් නොමැතිවම, ‘ඔබ මෙබඳු දෘෂ්ටියක් ඇත්තෙකි, මෙලෙස සත්ත්වයන්ට අනර්ථයක් කරන්නෙකි’ යනාදී වශයෙන් කිසිදු නිශ්චිත ඉලක්කයක් නොමැතිව යන්නයි. ‘මානය’ යනු ‘මම මෙය දනිමි, මම මෙය දකිමි’ යනුවෙන් ඇති වන පණ්ඩිත මානයයි. ‘භින්දිත්වා’ යනු විනාශ කර, එනම් අත්හැර දමා යන අර්ථයයි. ‘ශාස්තෘවරු තිදෙනෙක්’ නම්: තමාගේ අභිවෘද්ධිය සලසා නොගත් අනුශාසනා නොකරන ශ්‍රාවකයන් සහිත වූ ශාස්තෘවරයා, තමාගේ අභිවෘද්ධිය සලසා නොගත් අනුශාසනා කරන ශ්‍රාවකයන් සහිත වූ ශාස්තෘවරයා සහ තමාගේ අභිවෘද්ධිය සලසාගත් අනුශාසනා නොකරන ශ්‍රාවකයන් සහිත වූ ශාස්තෘවරයා යන තිදෙනායි. හතරවැන්නා වූ සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ චෝදනාවට සුදුසු නොවන බැවින්, ‘එතුමන් විමසූ විටම පවසන්නෙමි’ යැයි චෝදනාවට සුදුසු ශාස්තෘවරුන් තිදෙනා පළමුව දක්වා, පසුව හතරවන ශාස්තෘවරයා ගැන වදාළ සේක. මෙහි හතරවන ශාස්තෘවරයා ඒකීය වූ, අසහාය වූ, අන්‍යයන්ට පොදු නොවන උත්තමයෙකි. එසේ වුවද, යම් උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයන් නිසා උන්වහන්සේ ‘ධර්මමය කාය’ යැයි කියනු ලැබේද, එම ගුණාංගයන්ගේ සමුදාය ශාස්තෘ ස්ථානයෙහි තබා දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ලෝහිච්ච, මොහුද එක් ශාස්තෘවරයෙකි’ යි වදාළ සේක.

အညာတိ ယ-ကာရလောပေန နိဒ္ဒေသော ‘‘သယံ အဘိညာ’’တိ အာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၈, ၃၇, ၅၂; မ. နိ. ၁.၂၈၄; ၂.၃၄၁; အ. နိ. ၂.၅; ၁၀.၁၁; မဟာဝ. ၁၁; ဓ. ပ. ၃၅၃; ကထာ. ၄၀၅) ဝိယ. အညာယာတိ စ တဒတ္ထိယေ သမ္ပဒါနဝစနန္တိ အာဟ ‘‘အာဇာနနတ္ထာယာ’’တိ. သာဝကတ္တံ ပဋိဇာနိတွာ ဌိတတ္တာ ဧကဒေသေနဿ သာသနံ ကရောန္တီတိ အာဟ ‘‘နိရန္တရံ တဿ သာသနံ အကတွာ’’တိ. ဥက္ကမိတွာ ဝတ္တန္တီတိ ယထိစ္ဆိတံ ကရောန္တီတိ အတ္ထော. ပဋိက္ကမန္တိယာတိ အနဘိရတိယာ အဂါရဝေန အပဂစ္ဆန္တိယာ, တေနာဟ ‘‘အနိစ္ဆန္တိယာ’’တိအာဒိ. ဧကာယာတိ ဧကာယ ဣတ္ထိယာ. ဧကော ဣစ္ဆေယျာတိ ဧကော ပုရိသော တာယ အနိစ္ဆန္တိယာ သမ္ပယောဂံ ကာမေယျ. ဩသက္ကနာဒိမုခေန ဣတ္ထိပုရိသသမ္ဗန္ဓနိဒဿနံ ဂေဟသိတအပေက္ခာဝသေန တဿ သတ္ထုနော သာဝကေသု ပဋိပတ္တီတိ ဒဿေတိ. အတိဝိယ ဝိရတ္တဘာဝတော ဒဋ္ဌုမ္ပိ အနိစ္ဆမာနံ. လောဘေနာတိ ပရိဝါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနကလာဘသက္ကာရလောဘေန. တတ္ထ သမ္ပာဒေဟီတိ တသ္မိံ ပဋိပတ္တိဓမ္မေ ပတိဋ္ဌိတံ ကတွာ သမ္ပာဒေဟိ. ဥဇုံ ကရောဟိ ကာယဝင်္ကာဒိဝိဂမေန.

‘අඤ්ඤා’ යනු ‘සයං අභිඤ්ඤා’ (තමාම විශිෂ්ට ලෙස අවබෝධ කර ගැනීම) යනාදී තැන්හි මෙන් ‘ය’ කාරය ලොප් වී සිදුවූ නිර්දේශයකි. ‘අඤ්ඤායා’ යනු ඒ අර්ථයම ඇති සම්ප්‍රදාන වචනයක් බැවින් ‘අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස’ යැයි පැවසේ. ‘ශ්‍රාවක භාවය පිළිගෙන සිටින බැවින් එක් කොටසකින් හෝ ඔහුගේ අනුශාසනාව පිළිපදින්නේය’ යන අදහසින් ‘නිරන්තරයෙන්ම ඔහුගේ අනුශාසනය නොකර’ යැයි කියන ලදී. ‘උක්කමිත්වා වත්තන්ති’ යනු තමන්ට රිසි පරිදි කටයුතු කරති යන අර්ථයයි. ‘පටික්කමන්තියා’ යනු නොඇලීමෙන් හා අගෞරවයෙන් බැහැරව යාමයි, එබැවින් ‘අකමැත්තෙන්’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘එකායා’ යනු එක් ස්ත්‍රියකගෙනි. ‘එකෝ ඉච්ඡෙය්‍ය’ යනු එක් පුරුෂයෙක් ඇය අකමැතිව සිටියදී ඇය හා එක්වීමට කැමති වීමයි. පසුබෑම ආදිය පෙන්වීමෙන් ස්ත්‍රී පුරුෂ සම්බන්ධය නිදසුන් කොට දක්වන්නේ, ගෘහස්ත ඇලීම් පදනම් කරගෙන එම ශාස්තෘවරයාගේ ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි පවතින පිළිවෙතයි. අධික ලෙස කලකිරුණු බැවින් බැලීමට පවා අකමැති වන්නාය. ‘ලෝභේනා’ යනු පිරිවර නිසා උපදින ලාභ සත්කාර කෙරෙහි ඇති ලෝභයයි. එහි ‘සම්පාදේහි’ යනු එම ප්‍රතිපත්ති ධර්මයෙහි පිහිටුවා සම්පූර්ණ කරවන්න යන්නයි. ‘උජුං කරෝහි’ යනු ශරීරයේ ඇදවීම් ආදිය ඉවත් කොට සෘජු කරවන්න යන්නයි.

၅၁၅. ဧဝံ စောဒနံ အရဟတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန သာဝကေသု အပ္ပောဿုက္ကဘာဝါပါဒနေ နိယောဇနဝသေန စောဒနံ အရဟတိ, န ပဌမော ဝိယ ‘‘ဧဝရူပေါ တဝ လောဘဓမ္မော’’တိအာဒိနာ, န စ ဒုတိယော ဝိယ ‘‘အတ္တာနမေဝ တာဝ တတ္ထ သမ္ပာဒေဟီ’’တိအာဒိနာ. ကသ္မာ? သမ္ပာဒိတအတ္တဟိတတာယ တတိယဿ.

515. ‘මෙලෙස චෝදනාවට සුදුසු වේ’ යනු, ඉහත දැක්වූ පරිදි ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි උදාසීන බවක් ඇති කිරීමෙහි යෙදීම හේතුවෙන් චෝදනාවට සුදුසු වන බවයි. එය පළමු ශාස්තෘවරයා මෙන් ‘මෙබඳු වූ තාගේ ලෝභ ධර්මය’ යනාදී වශයෙන් හෝ, දෙවන ශාස්තෘවරයා මෙන් ‘පළමුව තමාම එහි සම්පූර්ණත්වයට පත්වව’ යනාදී වශයෙන් හෝ නොවේ. ඒ මන්ද? තුන්වන ශාස්තෘවරයා තමාගේ අභිවෘද්ධිය සලසාගෙන සිටින බැවිනි.

နစောဒနာရဟသတ္ထုဝဏ္ဏနာ

චෝදනාවට සුදුසු නොවන ශාස්තෘවරයාගේ වර්ණනාව

၅၁၆. ‘‘န စောဒနာရဟော’’တိ ဧတ္ထ ယသ္မာ စောဒနာရဟတာ နာမ သတ္ထုဝိပ္ပဋိပတ္တိယာ ဝါ သာဝကဝိပ္ပဋိပတ္တိယာ ဝါ ဥဘယဝိပ္ပဋိပတ္တိယာ ဝါ, တယိဒံ သဗ္ဗမ္ပိ ဣမသ္မိံ သတ္ထရိ နတ္ထိ, တသ္မာ န စောဒနာရဟောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

516. ‘චෝදනාවට සුදුසු නොවේ’ යන මෙහි, යම් හෙයකින් චෝදනාවට සුදුසු බව යනු ශාස්තෘවරයාගේ වැරදි පිළිවෙතින් හෝ, ශ්‍රාවකයාගේ වැරදි පිළිවෙතින් හෝ, දෙදෙනාගේම වැරදි පිළිවෙතින් හෝ සිදුවන්නක් වුවද, ඒ කිසිවක් මෙම ශාස්තෘවරයා තුළ නොමැති බැවින් උන්වහන්සේ චෝදනාවට සුදුසු නොවන බව පෙන්වීමට ‘අයඤ්හි’ යනාදිය වදාරන ලදී.

၅၁၇. မယာ [Pg.398] ဂဟိတာယ ဒိဋ္ဌိယာတိ သဗ္ဗသော အနဝဇ္ဇေ သမ္မာပဋိပန္နေ ပရေသံ သမ္မဒေဝ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ဒေဿေန္တေ သတ္ထရိ အဘူတဒေါသာရောပနဝသေန မိစ္ဆာဂဟိတာယ နိရယဂါမိနိယာ ပါပဒိဋ္ဌိယာ. နရကပပါတန္တိ နရကသင်္ခါတံ မဟာပပါတံ. ပပတန္တိ တတ္ထာတိ ဟိ ပပါတော. သဂ္ဂမဂ္ဂထလေတိ သဂ္ဂဂါမိမဂ္ဂဘူတေ ပုညဓမ္မထလေ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

517. ‘මයා ගහිතාය දිට්ඨියා’ යනු සර්වප්‍රකාරයෙන් නිවැරදි වූ, මනාව පිළිපන්, අන්‍යයන්ටද මැනවින් නිවැරදි පිළිවෙත දේශනා කරන්නා වූ ශාස්තෘවරයා කෙරෙහි අසත්‍ය දොස් පැවරීමෙන් ලබාගත්, නිරයට පමුණුවන වැරදි සහගත පාපී දෘෂ්ටියෙනි. ‘නරකපපාතං’ යනු නරකය නමැති මහා ප්‍රපාතයයි. එහි වැටෙන බැවින් එය ප්‍රපාතයකි. ‘සග්ගමග්ගථලේ’ යනු ස්වර්ගයට යන මාවත බඳු වූ පුණ්‍යධර්ම නමැති තැන්නෙහිය. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

လောဟိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ.

ලෝහිච්ච සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගුප්ත අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමයි.

၁၃. တေဝိဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

13. තේවිජ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၁၈. ဥတ္တရေနာတိ [Pg.399] ဧတ္ထ ဧန-သဒ္ဒေါ ဒိသာဝါစီသဒ္ဒတော ပဉ္စမီအန္တတော အဒူရတ္ထော ဣစ္ဆိတော, တသ္မာ ဥတ္တရေန-သဒ္ဒေန အဒူရတ္ထဇောတနံ ဒဿေန္တော ‘‘အဒူရေ ဥတ္တရပဿေ’’တိ အာဟ. အက္ခရစိန္တကာ ပန ဧန-သဒ္ဒယောဂေ အဝဓိဝါစိနိ ပဒေ ဥပယောဂဝစနံ ဣစ္ဆန္တိ. အတ္ထော ပန သာမိဝသေနေဝ ဣစ္ဆိတောတိ ဣဓ သာမိဝစနဝသေနေဝ ဝုတ္တံ.

518. ‘උත්තරේන’ යන මෙහි ‘එන’ ශබ්දය දිශාව හඟවන වචනයට පසුව පස්වන විභක්ති අර්ථයෙන් නොදුරු බව හැඟවීමට යොදා ඇත. එබැවින් ‘උත්තරේන’ ශබ්දයෙන් නොදුරු බව හැඟවීම දක්වමින් ‘උතුරු දිශාවට නුදුරුව’ යැයි පවසන ලදී. ව්‍යාකරණවේදීන් පවසන්නේ ‘එන’ ශබ්දය යෙදීමේදී සීමාව දක්වන වචනයට දෙවන විභක්තිය යෙදෙන බවයි. එහෙත් මෙහි අර්ථය සාමි (අයිතිකරු) වශයෙන් අපේක්ෂිත බැවින් සාමි වචන වශයෙන්ම පවසන ලදී.

၅၁၉. ကုလစာရိတ္တာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မန္တဇ္ဈေနာဘိရူပတာဒိသမ္ပတ္တိံ သင်္ဂဏှာတိ. မန္တသဇ္ဈာယကရဏတ္ထန္တိ အာထဗ္ဗဏမန္တာနံ သဇ္ဈာယကရဏတ္ထံ, တေနာဟ ‘‘အညေသံ ဗဟူနံ ပဝေသနံ နိဝါရေတွာ’’တိ.

519. ‘කුලචාරිත්තාදි’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් මන්ත්‍ර හැදෑරීම, රූප සම්පත්තිය ආදිය සංග්‍රහ කෙරේ. ‘මන්තසජ්ඣායකරණත්ථං’ යනු ආථර්වණ මන්ත්‍ර සජ්ඣායනා කිරීම පිණිසය, එබැවින් ‘අන්‍ය බොහෝ දෙනෙකුගේ පැමිණීම වළක්වා’ යැයි පවසන ලදී.

မဂ္ဂါမဂ္ဂကထာဝဏ္ဏနာ

මඟ හා නොමඟ පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය

၅၂၀. ‘‘ဇင်္ဃစာရ’’န္တိ စင်္ကမတော ဣတော စိတော စ စရဏမာဟ. သော ဟိ ဇင်္ဃာသု ကိလမထဝိနောဒနတ္ထော စာရောတိ တထာ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘အနုစင်္ကမန္တာနံ အနုဝိစရန္တာန’’န္တိ. တေနာတိ ဥဘောသုပိ အနုစင်္ကမနာနုဝိစာရဏာနံ လဗ္ဘနတော. သဟာယာ ဟိ တေ အညမည သဘာဂဝုတ္တိကာ. ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဥဇုကံ မဂ္ဂတိ ဥပဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ မဂ္ဂေါ, ဥဇုမဂ္ဂေါ. တဒညော အမဂ္ဂေါ, တသ္မိံ မဂ္ဂေ စ အမဂ္ဂေ စ. ပဋိပဒန္တိ ဗြဟ္မလောကဂါမိမဂ္ဂဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ.

520. ‘ජංඝචාරං’ යනු සක්මන් මළුවෙහි මෙහාට හා එහාට ඇවිදීමයි. එය කෙණ්ඩවල විඩාව නිවනු පිණිස කරන ඇවිදීමක් බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘අනුසක්මන් කරන්නා වූ, අනුචරණය කරන්නා වූ’ යැයි පවසන ලදී. ‘තේන’ යනු ඒ දෙදෙනා තුළම අනුසක්මන් කිරීම හා අනුචරණය කිරීම යන දෙකම දැකිය හැකි බැවිනි. මන්ද, ඔවුන් එක හා සමාන හැසිරීම් ඇති යහළුවන් බැවිනි. ‘මග්ගෝ’ යනු තමන් කැමති ස්ථානයට ඍජුවම ගමන් කරන මාවතයි, එනම් ඍජු මාවතයි. එයින් බැහැර වූවක් අමාවතකි. එම මඟ හා නොමඟ පිළිබඳවයි. ‘පටිපදං’ යනු බ්‍රහ්ම ලෝකයට යන මාර්ගයේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවයි.

နိယျာတီတိ နိယျာနီယော, သော ဧဝ ‘‘နိယျာနိကော’’တိ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘နိယျာယန္တော’’တိ. ယသ္မာ နိယျာတပုဂ္ဂလဝသေနဿ နိယျာနိကဘာဝေါ, တသ္မာ ‘‘နိယျာယန္တော’’တိ ပုဂ္ဂလဿ ယောနိသော ပဋိပဇ္ဇနဝသေန နိယျာယန္တော မဂ္ဂေါ ‘‘နိယျာတီ’’တိ ဝုတ္တော. ကရောတီတိ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပာဒေတိ. ဥပ္ပာဒေန္တောယေဝ ဟိ တတ္ထ ပဋိပဇ္ဇတိ နာမ. သဟ ဗျေတိ ဝတ္တတီတိ သဟဗျော, သဟဝတ္တနကော. တဿ ဘာဝေါ သဟဗျတာတိ အာဟ ‘‘သဟဘာဝါယာ’’တိအာဒိ. သဟဘာဝေါတိ စ သလောကတာ, သမီပတာ ဝါ ဝေဒိတဗ္ဗာ, တေနာဟ ‘‘ဧကဋ္ဌာနေ ပါတုဘာဝါယာ’’တိ. သကမေဝ အာစရိယဝါဒန္တိ အတ္တနော အာစရိယေန ပေါက္ခရသာတိနာ ကထိတမေဝ အာစရိယဝါဒံ. ထောမေတွာ ပဂ္ဂဏှိတွာ ‘‘အယမေဝ ဥဇုမဂ္ဂေါ အယမဉ္ဇသာယနော’’တိ ပသံသိတွာ ဥက္ကံသိတွာ. ဘာရဒွါဇောပိ [Pg.400] သကမေဝါတိ ဘာရဒွါဇောပိ မာဏဝေါ အတ္တနော အာစရိယေန တာရုက္ခေန ကထိတမေဝ အာစရိယဝါဒံ ထောမေတွာ ပဂ္ဂဏှိတွာ ဝိစရတီတိ ယောဇနာ. တေန ဝုတ္တန္တိ တေန ယထာ တထာ ဝါ အဘိနိဝိဋ္ဌဘာဝေန ဝုတ္တံ ပါဠိယံ.

‘නිය්‍යාති’ යනු නික්ම යන්නා වූ හෙවත් නිය්‍යානික වූ බවයි. එයම ‘නිය්‍යානික’ යැයි පවසන ලදී. යම් හෙයකින් පුද්ගලයාගේ මිදීම මත මාර්ගය නිය්‍යානික වන බැවින්, ‘නිය්‍යායන්තෝ’ යනු පුද්ගලයා නිවැරදිව පිළිපැදීමෙන් නික්ම යන්නා වූ මාර්ගය ‘නිය්‍යාති’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘කරෝති’ යනු තමාගේ සන්තානයෙහි උපදවා ගනී යන්නයි. එය උපදවා ගන්නා තැනැත්තාම එහි පිළිපදින්නා නම් වේ. ‘සහබ්යේති’ යනු එක්ව වාසය කිරීමයි, එය සහභව්‍යතාවයි. එම තත්ත්වය ‘සහබ්‍යතා’ යැයි පැවසේ. සහභාවය යනු එක්ව එකම ලෝකයක ඉපදීම හෝ සමීප බවයි. එබැවින් ‘එක් ස්ථානයක පහළ වීම පිණිස’ යැයි කියන ලදී. ‘සකමේව ආචරියවාදං’ යනු තම ගුරුවරයා වූ පොක්ඛරසාති විසින් පවසන ලද ආචාර්ය වාදයමය. එය වර්ණනා කරමින්, ඔසවා තබමින් ‘මෙයම ඍජු මාවතයි, මෙයම නිවැරදි මාවතයි’ කියා ප්‍රශංසා කොට උසස් කොට දක්වමිනි. ‘භාරද්වාජෝපි සකමේව’ යනු භාරද්වාජ මානවකයාද තම ගුරුවරයා වූ තාරුක්ඛ විසින් පවසන ලද ආචාර්ය වාදයම වර්ණනා කරමින්, ඔසවා තබමින් හැසිරෙන්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘තේන වුත්තං’ යනු ඔහු විසින් යම් ආකාරයකින් දැඩිව ගන්නා ලද බව පාලියෙහි සඳහන් වේ.

၅၂၁-၂. အနိယျာနိကာ ဝါတိ အပ္ပာဋိဟာရိယာဝ အညမညဿ ဝါဒေ ဒေါသံ ဒဿေတွာ အဝိပရီတတ္ထဒဿနတ္ထံ ဥတ္တရရဟိတာ ဧဝ. အညမညဿ ဝါဒဿ အာဒိတော ဝိရုဒ္ဓဂ္ဂဟဏံ ဝိဂ္ဂဟော, သွေဝ ဝိဝဒနဝသေန အပရာပရံ ဥပ္ပန္နော ဝိဝါဒေါတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗုပ္ပတ္တိကော ဝိဂ္ဂဟော အပရဘာဂေ ဝိဝါဒေါ’’တိ. ဒုဝိဓောပိ ဧသော ဝိဂ္ဂဟော, ဝိဝါဒေါတိ ဒွိဓာ ဝုတ္တောပိ ဝိရောဓော. နာနာအာစရိယာနံ ဝါဒတောတိ နာနာရုစိကာနံ အာစရိယာနံ ဝါဒဘာဝတော. နာနာဝါဒေါ နာနာဝိဓော ဝါဒေါတိ ကတွာ.

521-2. "අනිය්‍යානිකා" යනු (මෝක්ෂයට) පමුණුවන සුළු නොවන, ප්‍රාතිහාර්යයක් (විස්මයජනක බවක්) නොමැති, එකිනෙකාගේ වාදයන්හි දෝෂ දක්වා විපරීත නොවන අර්ථය දැකීම පිණිස පිළිතුරු රහිත වූවෝ ම ය. එකිනෙකාගේ වාදයන්හි ආරම්භයේ දී ඇති වන විරුද්ධ ලෙස පිළිගැනීම "විග්ගහ" නම් වේ. එයම විවාද කිරීම් වශයෙන් නැවත නැවතත් හටගත් විට "විවාද" නම් වන බව "පූර්වයෙහි හටගත් ගැටුම (විග්ගහ) පසුව විවාදය වේ" යැයි පැවසූහ. මේ දෙවැදෑරුම් ගැටුම "විවාද" ලෙස දෙආකාරයකින් පැවසුවත් එය විරෝධයම වේ. "විවිධ ආචාර්යවරුන්ගේ වාදයන් නිසා" යනු විවිධ රුචිකත්වයන් ඇති ආචාර්යවරුන්ගේ වාදයන් බැවිනි. "නානාවාද" යනු නානාවිධ වාදයන් යන්නයි.

၅၂၃. ဧကဿာပီတိ တုမှေသု ဒွီသု ဧကဿာပိ. ဧကသ္မိန္တိ သကဝါဒပရဝါဒေသု ဧကသ္မိမ္ပိ. သံသယော နတ္ထီတိ ‘‘မဂ္ဂေါ နု ခေါ, န မဂ္ဂေါ နု ခေါ’’တိ သံသယော ဝိစိကိစ္ဆာ နတ္ထိ. အဉ္ဇသာယနဘာဝေ ပန သံသယော. တေနာဟ ‘‘ဧသ ကိရာ’’တိအာဒိ. ဘဂဝါ ပန ယဒိ သဗ္ဗတ္ထ မဂ္ဂသညိနော, ဧဝံ သတိ ‘‘ကိသ္မိံ ဝေါ ဝိဂ္ဂဟော’’တိ ပုစ္ဆတိ.

523. "එකස්සාපි" යනු ඔබ දෙදෙනාගෙන් එක් අයෙකුට වුවද යන්නයි. "එකස්මිං" යනු ස්වකීය වාදය සහ පර වාදය යන දෙකෙන් එකක පවා යන්නයි. "සංසයෝ නත්ථි" යනු "මෙය මාර්ගය ද, මෙය මාර්ගය නොවේ ද" යන සැකය හෝ විචිකිච්ඡාව නැත යන්නයි. එහෙත් මාර්ගයෙහි ස්වභාවය පිළිබඳව සැකයක් පවතී. ඒ නිසා "ඒ මේ මාර්ගය යැයි කියනු ලැබේ" යනාදිය පැවසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදින් සියල්ලන්ම (තම තමන්ගේ මතිමතාන්තර) මාර්ග ලෙස හඳුනාගෙන සිටින්නේ නම්, එසේ තිබියදී "ඔබලා අතර පවතින ගැටුම කුමක්ද?" යැයි විමසති.

၅၂၄. ‘‘ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဥဇုကံ မဂ္ဂတိ ဥပဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ မဂ္ဂေါ, ဥဇုမဂ္ဂေါ. တဒညော အမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော ဝါယမတ္ထော. သဗ္ဗေ တေတိ သဗ္ဗေပိ တေ နာနာအာစရိယေဟိ ဝုတ္တမဂ္ဂါ.

524. "කැමති ස්ථානයට ඍජුවම ගමන් කිරීමට යොදාගන්නා බැවින් මාර්ගය නම් වේ, එය ඍජු මාර්ගයයි. එයින් බැහැර වූ අනෙක් දේ අමගි (මාර්ගය නොවන දේ)" යනු විස්තර කරන ලද අර්ථයයි. "සබ්බේ තේ" යනු විවිධ ආචාර්යවරුන් විසින් පවසන ලද ඒ සියලු මාර්ගයන් ය.

ယေ ပါဠိယံ ‘‘အဒ္ဓရိယာ ဗြာဟ္မဏာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ. အဒ္ဓရော နာမ ယညဝိသေသော, တဒုပယောဂိဘာဝတော ‘‘အဒ္ဓရိယာ’’ တွေဝ ဝုစ္စန္တိ ယဇူနိ, တာနိ သဇ္ဈာယန္တီတိ အဒ္ဓရိယာ, ယဇုဗ္ဗေဒိနော. ယေ စ တိတ္တိရိဣသိနာ ကတေ မန္တေ သဇ္ဈာယန္တိ, တေ တိတ္တိရိယာ, ယဇုဗ္ဗေဒိနော ဧဝ. ယဇုဗ္ဗေဒသာခါ ဟေသာ, ယဒိဒံ တိတ္တိရံ. ဆန္ဒော ဝုစ္စတိ ဝိသေသတော သာမဝေဒေါ, တံ သရေန ကာယန္တီတိ ဆန္ဒောကာ, သာမဝေဒိနော. ‘‘ဆန္ဒောဂါ’’တိပိ ပဌန္တိ, သော ဧဝတ္ထော. ဗဟဝေါ ဣရယော ဧတ္ထာတိ ဗဝှာရိ, ဣရုဗ္ဗေဒေါ. တံ အဓီယန္တီတိ ဗဝှာရိဇ္ဈာ.

පාළියෙහි "අද්ධරියා බ්‍රාහ්මණා" යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇති අය: "අද්ධර" යනු එක්තරා යාග විශේෂයකි, එයට උපයෝගී වන බැවින් "අද්ධරිය" යනු යජුර්වේදයයි. එය සජ්ඣායනා කරන බැවින් "අද්ධරියෝ" නම් වේ, එනම් යජුර්වේදීහු ය. "තිත්තිර" නම් ඍෂිවරයා විසින් සාදන ලද මන්ත්‍ර සජ්ඣායනා කරන අය "තිත්තිරියෝ" නම් වෙති, ඔවුන් ද යජුර්වේදීහුමය. මේ "තිත්තිර" යනු යජුර්වේදයේම ශාඛාවකි. විශේෂයෙන් සාමවේදය "ඡන්ද" යැයි කියනු ලැබේ, එය ස්වරයෙන් ගායනා කරන බැවින් "ඡන්දෝකා" නම් වේ, එනම් සාමවේදීහු ය. "ඡන්දෝගා" කියා ද කියවති, එහි අර්ථය ද එයම වේ. බොහෝ "ඉර" (ඍක් මන්ත්‍ර) මෙහි ඇති බැවින් "බව්හාරි" යනු ඍග්වේදයයි. එය හදාරන අය "බව්හාරිජ්ඣා" නම් වෙති.

‘‘ဗဟူနီ’’တိ [Pg.401] ဧတ္ထာယံ ဥပမာသံသန္ဒနာ – ယထာ တေ နာနာမဂ္ဂါ ဧကံသတော တဿ ဂါမဿ ဝါ နိဂမဿ ဝါ ပဝေသာယ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဗြာဟ္မဏေဟိ ပညာပိယမာနာပိ နာနာမဂ္ဂါ ဗြဟ္မလောကူပဂမနာယ ဗြဟ္မုနာ သဟဗျတာယ ဧကံသေနေဝ ဟောန္တီတိ.

"බහූනි" යන මෙහි මේ උපමා සැසඳීමයි - යම් සේ ඒ විවිධ මාර්ග ඒකාන්තයෙන්ම ඒ ගමට හෝ නියම්ගමට පිවිසීම පිණිස පවතින්නේ ද, එලෙසම බ්‍රාහ්මණයන් විසින් පනවනු ලබන විවිධ මාර්ග ද බ්‍රහ්ම ලෝකයට පැමිණීම පිණිසත් බ්‍රහ්මයා සමඟ සහවාසය පිණිසත් ඒකාන්තයෙන්ම හේතු වේ යන්නයි.

၅၂၇-၅၂၉. ဝ-ကာရော အာဂမသန္ဓိမတ္တန္တိ အနတ္ထကော ဝ-ကာရော, တေန ဝဏ္ဏာဂမေန ပဒန္တရသန္ဓိမတ္တံ ကတန္တိ အတ္ထော. အန္ဓပဝေဏီတိ အန္ဓပန္တိ. ‘‘ပညာသသဋ္ဌိ အန္ဓာ’’တိ ဣဒံ တဿာ အန္ဓပဝေဏိယာ မဟတော ဂစ္ဆဂုမ္ဗဿ အနုပရိဂမနယောဂျတာဒဿနံ. ဧဝဉှိ တေ ‘‘သုစိရံ ဝေလံ မဂ္ဂံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ဧဝံ သညိနော ဟောန္တိ. နာမကံယေဝါတိ အတ္ထာဘာဝတော နာမမတ္တံယေဝ, တံ ပန ဘာသိတံ တေဟိ သာရသညိတမ္ပိ နာမမတ္တတာယ အသာရဘာဝတော နိဟီနမေဝါတိ အာဟ ‘‘လာမကံယေဝါ’’တိ.

527-529. "ව" කාරය ආගම සන්ධියක් පමණක් බැවින් එය නිපාතයකි. එය වර්ණාගමයෙන් පද අතර සන්ධියක් වූවා පමණක් ය යනු අර්ථයයි. "අන්ධපවේණී" යනු අන්ධයන්ගේ පෙළයි. "පනස් හැටක් අන්ධයන්" යනු ඒ අන්ධ පරම්පරාව නම් වූ විශාල පඳුරු ගොමුවක් වටා යාමට ඇති යෝග්‍යතාව පෙන්වීමකි. මෙසේ ඔවුන් "අපි ඉතා දීර්ඝ කාලයක් මාර්ගයෙහි ගමන් කරමු" යන හැඟීමෙන් යුක්ත වෙති. "නාමකංයේව" යනු අර්ථයක් නොමැති බැවින් නාම මාත්‍රයක් පමණක්ම වේ. ඔවුන් විසින් පවසන ලද ඒ නාමය සාරවත් දෙයක් ලෙස සිතුවද, නාම මාත්‍රයක් පමණක් බැවින් එහි කිසිදු හරයක් නැති නිසා "ලෑමකංයේව" (පහත් වූවක්ම වේ) යැයි පැවසූහ.

၅၃၀. ယတောတိ ဘုမ္မတ္ထေ နိဿက္ကဝစနံ, သာမညဇောတနာ စ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတီတိ အာဟ ‘‘ယသ္မိံ ကာလေ’’တိ. အာယာစန္တီတိ ပတ္ထေန္တိ. ဥဂ္ဂမနံ လောကဿ ဗဟုကာရဘာဝတော တထာ ထောမနာတိ. အယံ ကိရ ဗြာဟ္မဏာနံ လဒ္ဓိ ‘‘ဗြာဟ္မဏာနံ အာယာစနာယ စန္ဒိမသူရိယာ ဂန္တွာ လောကေ ဩဘာသံ ကရောန္တီ’’တိ.

530. "යතෝ" යනු පංචමී විභක්තිය සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි (ස්ථානාර්ථයෙහි) යෙදීමකි, එය සාමාන්‍ය අර්ථයක් විශේෂ අර්ථයක පිහිටුවන බැවින් "යම් කාලයක" යැයි පැවසූහ. "ආයාචන්ති" යනු ප්‍රාර්ථනා කරති. ලෝකයාට විශාල උපකාරයක් වන බැවින් හිරු සඳු උදාවීම පිළිබඳව එසේ ස්තූති ප්‍රශංසා කෙරේ. "බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ආයාචනය නිසා හිරු සඳු ගමන් කරමින් ලෝකයට ආලෝකය ලබා දෙයි" යන්න බ්‍රාහ්මණයන්ගේ විශ්වාසයයි.

၅၃၂. ဣဓ ပန ကိံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဣမသ္မိံ ပန အပ္ပစ္စက္ခဘူတဿ ဗြဟ္မုနော သဟဗျတာယ မဂ္ဂဒေသနေ တေဝိဇ္ဇာနံ ကိံ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထိ, ယေ ပစ္စက္ခဘူတာနမ္ပိ စန္ဒိမသူရိယာနံ သဟဗျတာယ မဂ္ဂံ ဒေသေတုံ န သက္ကောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ယတ္ထာ’’တိ ‘‘ဣဓ ပနာ’’တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပစ္စာမသတိ.

532. "ඉධ පන කිං වත්තබ්බං" යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවූ බ්‍රහ්මයා සමඟ එක්වීම සඳහා වූ මාර්ගය දේශනා කිරීමෙහි ලා මේ ත්‍රිවේදධාරී බ්‍රාහ්මණයන්ට පැවසිය හැක්කේ කුමක්ද? ඇස් පනාපිට පෙනෙන්නට තිබෙන හිරු සඳු සමඟ එක්වීමට මාර්ගයක් පෙන්වීමට පවා ඔවුන්ට නොහැකි නම් (අදෘශ්‍යමාන බ්‍රහ්මයා ගැන කවර කථා ද) යන්න අදහසයි. "යත්ථ" යන්නෙන් "ඉධ පන" යන්නෙන් කියැවුණු අර්ථයම නැවත දක්වයි.

အစိရဝတီနဒီဥပမာကထာဝဏ္ဏနာ

අචිරවතී නදී උපමා කථා වර්ණනාව.

၅၄၂. သမဘရိတာတိ သမ္ပုဏ္ဏာ. တတော ဧဝ ကာကပေယျာ. ပါရာတိ ပရတီရံ. အပါရန္တိ ဩရိမတီရံ. ဧဟီတိ အာဂစ္ဆ.

542. "සමභරිතා" යනු පිරී පවතින. එහෙයින්ම "කාකපෙය්‍යා" යනු කපුටෙකුට වුවද (නැමී) පැන් බිය හැකි තරම් වූ. "පාරා" යනු එතෙර ය. "අපාරං" යනු මෙතෙර ය. "එහි" යනු එන්න යන්නයි.

၅၄၄. ပဉ္စသီလ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗာ ယမနိယမာဒိဗြာဟ္မဏဓမ္မာနံ တဒန္တောဂဓဘာဝတော. တဗ္ဗိပရီတာတိ ပဉ္စသီလာဒိဝိပရီတာ ပဉ္စ ဝေရာဒယော. ‘‘ပုနပီ’’တိ ဝတွာ ‘‘အပရမ္ပီ’’တိ ဝစနံ ဣတရာယပိ နဒိ ဥပမာယ သင်္ဂဏှနတ္ထံ.

544. පංචශීලය... පෙ... යම-නියම ආදී බ්‍රාහ්මණ ධර්මයන් ද මෙහි ඇතුළත් වන බැවින් ඒවා දත යුතුය. "තබ්බිපරීතා" යනු පංචශීලයට ප්‍රතිවිරුද්ධ පංච වේර ආදියයි. "පුනපි" (නැවතත්) යැයි පවසා "අපරම්පි" (තවත් දෙයක්) යැයි කීවේ අනෙක් නදී උපමාව ද සංග්‍රහ කිරීම පිණිසයි.

၅၄၆. ကာမယိတဗ္ဗဋ္ဌေနာတိ ကာမနီယဘာဝေန. ဗန္ဓနဋ္ဌေနာတိ တေနေဝ ကာမေတဗ္ဗဘာဝေန သတ္တာနံ စိတ္တဿ အာဗန္ဓနဘာဝေန. ကာမဉ္စာယံ ဂုဏ-သဒ္ဒေါ [Pg.402] အတ္ထန္တရေသုပိ ဒိဋ္ဌပ္ပယောဂေါ, တေသံ ပနေတ္ထ အသမ္ဘဝတော ပါရိသေသဉာယေန ဗန္ဓနဋ္ဌေယေဝ ယုတ္တောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အနုဇာနာမီ’’တိအာဒိနာ အတ္ထုဒ္ဓါရော အာရဒ္ဓေါ, ဧသေဝါတိ ဗန္ဓနဋ္ဌော ဧဝ. န ဟိ ရူပါဒီနံ ကာမေတဗ္ဗဘာဝေ ဝုစ္စမာနေ ပဋလဋ္ဌော ယုဇ္ဇတိ တထာ ကာမေတဗ္ဗတာယ အနဓိပ္ပေတတ္တာ. ရာသဋ္ဌအာနိသံသဋ္ဌေသုပိ ဧသေဝ နယော တထာပိ ကာမေတဗ္ဗတာယ အနဓိပ္ပေတတ္တာ. ပါရိသေသတော ပန ဗန္ဓနဋ္ဌော ဂဟိတော. ယဒဂ္ဂေန ဟိ နေသံ ကာမေတဗ္ဗတာ, တဒဂ္ဂေန ဗန္ဓနဘာဝေါ စာတိ.

546. "කාමයිතබ්බට්ඨේන" යනු කැමති විය යුතු ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ බැවිනි. "බන්ධනට්ඨේන" යනු ඒ කැමති විය යුතු ස්වභාවය නිසාම සත්ත්වයන්ගේ සිත බැඳ තබන ස්වභාවය ඇති බැවිනි. "ගුණ" යන වචනය වෙනත් අර්ථවල ද යෙදෙනු පෙනේ, නමුත් මෙහිදී එම අර්ථ නොගැලපෙන බැවින් ශේෂ වූ නීතිය (පාරිශේෂ න්‍යාය) අනුව "බන්ධනය" යන අර්ථයම යෝග්‍ය වේ යැයි පෙන්වීමට "අනුජානාමි" යනාදී වශයෙන් අර්ථ උද්ධාරය ආරම්භ කරන ලදී. "එසේව" යනු බන්ධන අර්ථයම වේ. රූප ආදියේ කැමති විය යුතු බව පවසන විට "පටල" (ස්තර) යන අර්ථය නොගැලපේ, මන්ද කැමති විය යුතු බවක් එයින් අදහස් නොවන බැවිනි. රාශි සහ ආනිසංස යන අර්ථයන්හි ද එසේමය. එබැවින් ඉතිරි වූ බන්ධන අර්ථය ගන්නා ලදී. යම් හෙයකින් ඒවායේ කැමති විය යුතු බවක් පවතී ද, ඒ හේතුවෙන්ම ඒවායේ බැඳීම ද පවතී.

ကောဋ္ဌာသဋ္ဌောပိ တေသု ယုဇ္ဇတေဝ စက္ခုဝိညေယျာဒိကောဋ္ဌာသဘာဝေန နေသံ ကာမေတဗ္ဗတော. ကောဋ္ဌာသေ စ ဂုဏ-သဒ္ဒေါ ဒိဿတိ ‘‘ဒိဂုဏံ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗ’’န္တိအာဒီသု, သမ္ပဒါဋ္ဌောပိ –

"කොට්ඨාස" (කොටස්) යන අර්ථය ද මෙහි ගැලපේ, මන්ද චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු ආදී කොටස් වශයෙන් ඒවා කැමති විය යුතු බැවිනි. "ගුණ" යන වචනය කොටස් යන අර්ථයෙන් ද "දෙගුණයකින් වැඩිය යුතුය" යනාදී තැන්වල දක්නට ලැබේ, සම්පදා යන අර්ථය ද දක්නට ලැබේ -

‘‘အသင်္ချေယျာနိ နာမာနိ, သဂုဏေန မဟေသိနော;

ဂုဏေန နာမမုဒ္ဓေယျံ, အပိ နာမသဟဿတော’’တိ. (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၃၁၃;

ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၅၃;

ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၇၆);

"මහා සෘෂිවරයාණන් වහන්සේට (බුදුරජාණන් වහන්සේට) තම ගුණාංග නිසා අසංඛ්‍යාත වූ නම් පවතී; දහසක් නම් තිබුණ ද උන්වහන්සේගේ නාමය ගුණය මතම පිහිටා තිබේ."

အာဒီသု သောပိ ဣဓ န ယုဇ္ဇတီတိ အနုဒ္ဓဋော.

ආදී තැන්වල පවතින එම (ගුණ/සම්පදා) අර්ථය ද මෙහි නොගැලපෙන බැවින් එය බැහැර කරන ලදී.

စက္ခုဝိညေယျာတိ စက္ခုဝိညာဏေန ဝိဇာနိတဗ္ဗာ, တေန ပန ဝိဇာနနံ ဒဿနမေဝါတိ အာဟ ‘‘ပဿိတဗ္ဗာ’’တိ. ‘‘သောတဝိညာဏေန သောတဗ္ဗာ’’တိ ဧဝမာဒိ ဧတေနုပါယေနာတိ အတိဒိသတိ. ဂဝေသိတမ္ပိ ‘‘ဣဋ္ဌ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, တံ ဣဓ နာဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ပရိယိဋ္ဌာ ဝါ ဟောန္တု မာ ဝါ’’တိ. ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာတိ သုခါရမ္မဏဘူတာ. ကာမနီယာတိ ကာမေတဗ္ဗာ. ဣဋ္ဌဘာဝေန မနံ အပ္ပာယန္တီတိ မနာပါ. ပိယဇာတိကာတိ ပိယသဘာဝါ.

"චක්ඛු විඤ්ඤෙය්යා" යනු ඇස පිළිබඳ විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු වූ, එනම් දැකිය යුතු වූ යන්නයි. "සෝත විඤ්ඤාණයෙන් ඇසිය යුතු වූ" යනාදී වශයෙන් ද මෙලෙසම වටහා ගත යුතුය. සෙවූ දෙය ද "ඉට්ඨ" (අභිමත) ලෙස කියනු ලැබේ, නමුත් මෙහි අදහස් කරන්නේ එය නොවන බව පෙන්වීමට "පෙරයිට්ඨා වා හොන්තු මා වා" (සොයන ලද්දක් හෝ වේවා නොවුව ද) යැයි පවසන ලදී. "ඉට්ඨාරම්මණභූතා" යනු සුඛදායක අරමුණු වූ යන්නයි. "කාමනීයා" යනු කැමති විය යුතු වූ. ඉෂ්ට වූ ස්වභාවයෙන් සිත පිනවන බැවින් "මනාපා" (මනාප වූ) නම් වේ. "පියජාතිකා" යනු ප්‍රියජනක ස්වභාවය ඇති යන්නයි.

ဂေဓေနာတိ လောဘေန အဘိဘူတာ ဟုတွာ ပဉ္စကာမဂုဏေ ပရိဘုဉ္ဇန္တီတိ ယောဇနာ. မုစ္ဆာကာရန္တိ မောဟနာကာရံ. အဓိဩသန္နာတိ အဓိဂ္ဂယှ အဇ္ဈောသာယ အဝသန္နာ, တေနာဟ ‘‘ဩဂါဠှာ’’တိ. ပရိနိဋ္ဌာနပ္ပတ္တာတိ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌာပနဝသေန ပရိနိဋ္ဌာနံ ဥပဂတာ. အာဒီနဝန္တိ ကာမပရိဘောဂေ သမ္ပတိ, အာယတိဉ္စ ဒေါသံ အပဿန္တာ. ဃာသစ္ဆာဒနာဒိသမ္ဘောဂနိမိတ္တသံကိလေသတော နိဿရန္တိ အပဂစ္ဆန္တိ ဧတေနာတိ နိဿရဏံ, ယောနိသော ပစ္စဝေက္ခိတွာ တေသံ ပရိဘောဂပညာ. တဒဘာဝတော အနိဿရဏပညာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဒမေတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ.

‘ගෙධේන’ යනු ලෝභයෙන් මඩනාලද්දේ පංචකාම ගුණයන් වළඳන්නේය යන අදහසයි. ‘මුච්ඡාකාරං’ යනු මෝහයේ ස්වභාවයයි. ‘අධියෝසන්නා’ යනු දැඩිව ගෙන, ගිලී ඇලී සිටින බවයි. එබැවින් ‘ඕගාළ්හා’ යැයි පවසන ලදී. ‘පරිනිට්ඨානප්පත්තා’ යනු මුළුමනින්ම ගිල ගැනීමෙන් අවසානයට පැමිණීමයි. ‘ආදීනවං’ යනු කාම පරිභෝජනයෙහි වර්තමාන හා අනාගත දොස් නොදැකීමයි. ආහාරපාන හා වස්ත්‍රාදිය පරිභෝජනය කිරීමේදී හටගන්නා කෙලෙස්වලින් යම් කරුණක් නිසා බැහැර වේ ද, එය ‘නිස්සරණය’ යි. එනම් නුවණින් විමසා බලා ඒවා පරිභෝජනය කිරීමේ ඇති ප්‍රඥාවයි. එහි අභාවය ‘අනිස්සරණ ප්‍රඥාව’ බව දක්වමින් ‘ඉදමෙත්ථ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

၅၄၈-၉. အာဝရန္တီတိ [Pg.403] ကုသလပ္ပဝတ္တိံ အာဒိတောဝ နိဝါရေန္တိ. နိဝါရေန္တီတိ နိရဝသေသတော ဝါရယန္တိ. ဩနန္ဓန္တီတိ ဩဂါဟန္တာ ဝိယ ဆာဒေန္တိ. ပရိယောနန္ဓန္တီတိ သဗ္ဗသော ဆာဒေန္တိ. အာဝရဏာဒီနံ ဝသေနာတိ အာဝရဏာဒိအတ္ထာနံ ဝသေန. တေ ဟိ အာသေဝနဗလဝတာယ ပုရိမပုရိမေဟိ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမာ ဒဠှတရတမာဒိဘာဝပ္ပတ္တာ ဝုတ္တာ.

548-9. ‘ආවරන්ති’ යනු කුසල් පැවැත්ම ආරම්භයේදීම වළක්වන බවයි. ‘නිවාරෙන්ති’ යනු අවශේෂයක් නොමැතිව වළක්වාලීමයි. ‘ඕනන්ධන්ති’ යනු ගිලෙන්නාක් මෙන් වසා දැමීමයි. ‘පරියෝනන්ධන්ති’ යනු සර්වප්‍රකාරයෙන්ම වසා ගැනීමයි. ආවරණය ආදී අර්ථයන්ගේ වසයෙන් මෙය කියන ලදී. මක්නිසාද යත්, සේවනය කිරීමේ ප්‍රබලත්වය නිසා පෙර පෙර අවස්ථාවලට වඩා පසු පසු අවස්ථා වඩාත් දැඩි බවට පත්වන බැවිනි.

သံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ

සංසන්දන කථා වර්ණනාවයි.

၅၅၀. ဣတ္ထိပရိဂ္ဂဟေ သတိ ပုရိသဿ ပဉ္စကာမဂုဏပရိဂ္ဂဟော ပရိပုဏ္ဏော ဧဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သပရိဂ္ဂဟောတိ ဣတ္ထိပရိဂ္ဂဟေန သပရိဂ္ဂဟော’’တိ. ‘‘ဣတ္ထိပရိဂ္ဂဟေန အပရိဂ္ဂဟော’’တိ စ ဣဒံ တေဝိဇ္ဇဗြာဟ္မဏေသု ဒိဿမာနပရိဂ္ဂဟာနံ ဒုဋ္ဌုလ္လတမပရိဂ္ဂဟာဘာဝဒဿနံ. ဧဝံဘူတာနံ တေဝိဇ္ဇာနံ ဗြာဟ္မဏာနံ ကာ ဗြဟ္မုနာ သံသန္ဒနာ, ဗြဟ္မာ ပန သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အပရိဂ္ဂဟောတိ. ဝေရစိတ္တေန အဝေရော, ကုတော ဧတဿ ဝေရပ္ပယောဂေါတိ အဓိပ္ပာယော. စိတ္တဂေလညသင်္ခါတေနာတိ စိတ္တုပ္ပာဒဂေလညသညိတေန, တေနဿ သဗ္ဗရူပကာယဂေလညဘာဝေါ ဝုတ္တော ဟောတိ. ဗျာပဇ္ဈေနာတိ ဒုက္ခေန. ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန တဒေကဋ္ဌာ သံကိလေသဓမ္မာ သင်္ဂယှန္တိ. အပ္ပဋိပတ္တိဟေတုဘူတာယ ဝိစိကိစ္ဆာယ သတိ န ကဒါစိ စိတ္တံ ပုရိသဿ ဝသေ ဝတ္တတိ, ပဟီနာယ ပန သိယာ ဝသဝတ္တနန္တိ အာဟ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာယ အဘာဝတော စိတ္တံ ဝသေ ဝတ္တေတီ’’တိ. စိတ္တဂတိကာတိ စိတ္တဝသိကာ, တေနာဟ စိတ္တဿ ဝသေ ဝတ္တန္တီ’’တိ. န တာဒိသောတိ ဗြာဟ္မဏာ ဝိယ စိတ္တဝသိကော န ဟောတိ, အထ ခေါ ဝသီဘူတဇ္ဈာနာဘိညတာယ စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတီတိ ဝသဝတ္တီ.

550. ස්ත්‍රී පරිග්‍රහය ඇති කල්හි පුරුෂයාගේ පංචකාමගුණ පරිග්‍රහය පරිපූර්ණ වන බැවින් ‘සපරිග්ගහෝ’ යනු ස්ත්‍රී පරිග්‍රහය සහිත බව යැයි කියන ලදී. ‘ස්ත්‍රී පරිග්‍රහයෙන් තොර වූ අපරිග්‍රහය’ යන්නෙන් තෛවිද්‍ය බ්‍රාහ්මණයන් සතු පරිග්‍රහයන්ගේ පවතින අතිශය ලාමක බව පෙන්වා දෙයි. එවැනි තෛවිද්‍ය බ්‍රාහ්මණයන් හා බ්‍රහ්මයා අතර කවර නම් සංසන්දනයක් ද? මක්නිසාද යත් බ්‍රහ්මයා සර්වප්‍රකාරයෙන්ම පරිග්‍රහ රහිත බැවිනි. වෛරී සිතක් නැති බැවින් ඔහු අවෛරී වෙයි; ඔහු තුළ වෛරය යෙදවීමක් කොයින්ද යන්න මෙහි අදහසයි. ‘චිත්තගේලඤ්ඤ’ යනු සිතෙහි උපදින අකුසල් නමැති ගිලන් බවයි. එයින් මුළු කයම ගිලන් වූ බව කියවේ. ‘බ්‍යාපජ්ඣේන’ යනු දුකෙනි. ‘උද්ධච්චකුක්කුච්ච’ ආදී වචනයේ ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ඒ හා එක්ව යෙදෙන කෙලෙස් ධර්මයන් ගැනේ. ප්‍රතිපත්තියට බාධාවක් වන විචිකිච්ඡාව ඇති කල්හි පුරුෂයාගේ සිත කිසිසේත් තම වසඟයෙහි නොපවතී. එය ප්‍රහීණ වූ විට සිත තම වසඟයෙහි පවතින බැවින් ‘විචිකිච්ඡාව නැති බැවින් සිත තම වසඟයෙහි පවත්වයි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. ‘චිත්තගතිකා’ යනු සිතට වසඟ වූවන්ය. ‘න තාදිසෝ’ යනු බ්‍රාහ්මණයන් මෙන් සිතට වසඟ වූවෙකු නොවන බවයි. තමා විසින් වසඟයට ගත් ධ්‍යාන හා අභිඥා ඇති බැවින් සිත තම වසඟයෙහි පවත්වන නිසා ඔහු ‘වසවත්ති’ (වසඟයෙහි පවත්වන්නා) නම් වේ.

၅၅၂. ဗြဟ္မလောကမဂ္ဂေတိ ဗြဟ္မလောကဂါမိမဂ္ဂေ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗေ, ပညပေတဗ္ဗေ ဝါ, တံ ပညပေန္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ဥပဂန္တွာတိ အမဂ္ဂမေဝ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ မိစ္ဆာပဋိပဇ္ဇနေန ဥပဂန္တွာ, ပဋိဇာနိတွာ ဝါ. ပင်္ကံ ဩတိဏ္ဏာ ဝိယာတိ မတ္ထကေ ဧကင်္ဂုလံ ဝါ ဥပဍ္ဎင်္ဂုလံ ဝါ သုက္ခတာယ ‘‘သမတလ’’န္တိ သညာယ အနေကပေါရိသံ မဟာပင်္ကံ ဩတိဏ္ဏာ ဝိယ. အနုပ္ပဝိသန္တီတိ အပါယမဂ္ဂံ ဗြဟ္မလောကမဂ္ဂသညာယ ဩဂါဟယန္တိ. တတော ဧဝ သံသီဒိတွာ ဝိသာဒံ ပါပုဏန္တိ. ဧဝန္တိ ‘‘သမတလ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန. သံသီဒိတွာတိ နိမ္မုဇ္ဇိတွာ. သုက္ခတရဏံ မညေ တရန္တီတိ သုက္ခနဒိတရဏံ တရန္တိ မညေ. တသ္မာတိ ယသ္မာ တေဝိဇ္ဇာ အမဂ္ဂမေဝ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဥပဂန္တွာ သံသီဒန္တိ, တသ္မာ. ယထာ [Pg.404] တေတိ ယထာ တေ ‘‘သမတလ’’န္တိ သညာယ ပင်္ကံ ဩတိဏ္ဏာ. ဣဓေဝ စာတိ ဣမသ္မိဉ္စ အတ္တဘာဝေ. သုခံ ဝါ သာတံ ဝါ န လဘန္တီတိ ဈာနသုခံ ဝါ ဝိပဿနာသာတံ ဝါ န လဘန္တိ, ကုတော မဂ္ဂသုခံ ဝါ နိဗ္ဗာနသာတံ ဝါတိ အဓိပ္ပာယော. မဂ္ဂဒီပကန္တိ မဂ္ဂဒီပကာဘိမတံ. ‘‘ဣရိဏ’’န္တိ အရညာနိယာ ဣဒံ အဓိဝစနန္တိ အာဟ ‘‘အဂါမကံ မဟာရည’’န္တိ. မိဂရုရုအာဒီနမ္ပိ အနုပဘောဂရုက္ခေဟိ. ပရိဝတ္တိတုမ္ပိ န သက္ကာ ဟောန္တိ မဟာကဏ္ဋကတာယ. ဉာတီနံ ဗျသနံ ဝိနာသော ဉာတိဗျသနံ. ဧဝံ ဘောဂသီလဗျသနာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ရောဂေါ ဧဝ ဗျသတိ ဝိဗာဓတီတိ ရောဂဗျသနံ. ဧဝံ ဒိဋ္ဌိဗျသနမ္ပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

552. ‘බ්‍රහ්මලෝකමග්ගේ’ යනු බ්‍රහ්ම ලෝකයට යන මාවතේ පිළිපැදිය යුතු හෝ පෙන්වා දිය යුතු කරුණුයි. ‘උපගන්ත්වා’ යනු මාවත නොවන දෙය මාවත යැයි මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාවෙන් පිළිගැනීමයි. මතුපිට අඟලක් හෝ අඩ අඟලක් පමණ වියළී ඇති බැවින් එය තැන්නක් යැයි සිතා ගැඹුරු මඩ වගුරක බැසගන්නාක් මෙන්, බ්‍රහ්ම ලෝක මාර්ගය යැයි සිතා අපාය මාර්ගයට පිවිසෙති. එයින්ම විනාශයට පත්වෙති. ‘සංසීදිත්වා’ යනු ගිලී යාමයි. වියළි ගඟක් තරණය කරන්නාක් මෙන් ඔවුන් සිතති. තෛවිද්‍ය බ්‍රාහ්මණයන් මාවත නොවන දෙය මාවත යැයි පිළිගෙන විනාශයට පත්වන බැවින් එසේ කියන ලදී. ‘ඉධේව ච’ යනු මේ ආත්මභාවයේදීමයි. ඔවුන් ධ්‍යාන සැපයක් හෝ විදර්ශනා ප්‍රීතියක් නොලබන බැවින් ‘සැපයක් හෝ සතුටක් නොලබති’ යි වදාරන ලදී. එසේ නම් මාර්ග සැපයක් හෝ නිවන් සුවයක් ගැන කවර කථාද? ‘ඉරිණං’ යනු ජනශූන්‍ය මහා වනයට නමකි. එය සතුන්ට පවා ප්‍රයෝජනයක් නැති ගස්වලින් යුක්ත වූ ද, මහත් වූ කටු පඳුරු නිසා හැරී බැලීමටවත් නොහැකි වූ ද වනයකි. ඥාතීන්ගේ විනාශය ‘ඥාති ව්‍යසනය’ යි. එලෙසම භෝග ව්‍යසනය හා සීල ව්‍යසනය ද දත යුතුය. රෝගය නිසා පීඩා විඳීම ‘රෝග ව්‍යසනය’ යි. එලෙසම ‘දිට්ඨි ව්‍යසනය’ ද දත යුතුය.

၅၅၄. ဇာတသံဝဍ္ဎောတိ ဇာတော ဟုတွာ သံဝဍ္ဎိတော. န သဗ္ဗသော ပစ္စက္ခာ ဟောန္တိ ပရိစယာဘာဝတော. စိရနိက္ခန္တောတိ နိက္ခန္တော ဟုတွာ စိရကာလော. ဒန္ဓာယိတတ္တန္တိ ဝိဿဇ္ဇနေ မန္ဒတ္တံ သဏိကဝုတ္တိ, တံ ပန သံသယဝသေန စိရာယနံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကင်္ခါဝသေန စိရာယိတတ္တ’’န္တိ. ဝိတ္ထာယိတတ္တန္တိ သာရဇ္ဇိတတ္တံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိတ္ထာယိတတ္တံ နာမ ဆမ္ဘိတတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ထဒ္ဓဘာဝဂ္ဂဟဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

554. ‘ජාතසංවඩ්ඪෝ’ යනු ඉපදී හැදී වැඩුණු බවයි. හුරුපුරුදු බවක් නැති බැවින් සියල්ල ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවේ. ‘චිරනික්ඛන්තෝ’ යනු නික්ම ගොස් බොහෝ කලක් ගත වූ බවයි. ‘දන්ධායිතත්තං’ යනු පිළිතුරු දීමේදී පවතින මන්දගාමී බවයි. එය සැකය නිසා ප්‍රමාද වීමක් බැවින් ‘කංඛාවසෙන චිරායිතත්තං’ (සැකය නිසා ප්‍රමාද වීම) යැයි කියන ලදී. ‘විත්ථායිතත්තං’ යනු තැතිගැනීමයි. අටුවාවෙහි ‘විත්ථායිතත්තං’ යනු තැතිගැනීම යන අදහසින් ‘ථද්ධභාවග්ගහණං’ (ගල් ගැසුණු බව) යැයි දක්වා ඇත.

၅၅၅. ဥ-ဣတိ ဥပသဂ္ဂယောဂေ လုမ္ပ-သဒ္ဒေါ ဥဒ္ဓရဏတ္ထော ဟောတီတိ ‘‘ဥလ္လုမ္ပတူ’’တိ ပဒဿ ဥဒ္ဓရတူတိ အတ္ထမာဟ. ဥပသဂ္ဂဝသေန ဟိ ဓာတု-သဒ္ဒါ အတ္ထဝိသေသဝုတ္တိနော ဟောန္တိ ယထာ ‘‘ဥဒ္ဓရတူ’’တိ.

555. ‘උ’ යන උපසර්ගය යෙදීමෙන් ‘ලුම්ප’ ශබ්දය ඔසවා තැබීම යන අර්ථය ගනී. එබැවින් ‘උල්ලුම්පතු’ යන වචනයට ‘උද්ධරතු’ (ඔසවා තබත්වා/උදුරා ගනිත්වා) යන අර්ථය කියන ලදී. ‘උද්ධරතු’ යන්නෙහි මෙන් උපසර්ග නිසා ධාතු ශබ්දයන්ගේ විශේෂ අර්ථයන් හටගනී.

ဗြဟ္မလောကမဂ္ဂဒေသနာဝဏ္ဏနာ

බ්‍රහ්මලෝක මග්ග දේශනා වර්ණනාවයි.

၅၅၆. ယဿ အတိသယေန ဗလံ အတ္ထိ, သော ‘‘ဗလဝါ’’တိ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဗလသမ္ပန္နော’’တိ. သင်္ခံ ဓမယတီတိ သင်္ခဓမကော, တံ ဓမယိတွာ တတော သဒ္ဒပဝတ္တကော. အပ္ပနာဝ ဝဋ္ဋတိ ပဋိပက္ခတော သမ္မဒေဝ စေတသော ဝိမုတ္တိဘာဝတော.

556. යමෙකුට අධික බලයක් ඇද්ද ඔහු ‘බලවතා’ යැයි කියනු ලැබේ. එය ‘බලසම්පන්නෝ’ යන්නෙන් දැක්විණි. හක්ගෙඩිය පිඹින්නා ‘සංඛධමක’ නම් වේ. ඔහු එය පිඹීමෙන් ශබ්දය පතුරවයි. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් සිත මැනවින් මිදෙන බැවින් මෙහිදී ‘අර්පණාව’ ම යෝග්‍ය වේ.

ပမာဏကတံ ကမ္မံ နာမ ကာမာဝစရံ ပမာဏကရာနံ သံကိလေသဓမ္မာနံ အဝိက္ခမ္ဘနတော. တထာ ဟိ တံ ဗြဟ္မဝိဟာရပုဗ္ဗဘာဂဘူတံ ပမာဏံ အတိက္ကမိတွာ ဩဒိဿကအနောဒိဿကဒိသာဖရဏဝသေန ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကာ. ဝုတ္တဝိပရိယာယတော ပန အပ္ပမာဏကတံ ကမ္မံ နာမ ရူပါရူပါဝစရံ, တေနာဟ ‘‘တဉှီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အရူပါဝစရေ ဩဒိဿကာနောဒိဿကဝသေန ဖရဏံ န လဗ္ဘတိ, တထာ ဒိသာဖရဏံ.

‘පමාණකත කර්මය’ යනු කාමාවචර කර්මයන්ය. මක්නිසාද යත් එය සීමාවන් ඇති කරන කෙලෙස් ධර්මයන් යටපත් නොකරන බැවිනි. බ්‍රහ්මවිහාරයන්ට පූර්වභාග වූ ඒ කාමාවචර කර්මය දිශාවන් අනුව පැතිරවීමෙන් ප්‍රමාණය ඉක්මවා වර්ධනය කළ නොහැක. එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ ‘අප්පමාණකත කර්මය’ යනු රූපාවචර හා අරූපාවචර කර්මයන්ය. එබැවින් ‘තං හි’ යනාදිය කියන ලදී. එහි අරූපාවචරයෙහි සීමා සහිතව හෝ රහිතව පැතිරවීමක් හෝ දිශානුගතව පැතිරවීමක් සිදු නොවේ.

ကေစိ [Pg.405] ပန တံ အာဂမနဝသေန လဗ္ဘတီတိ ဝဒန္တိ, တဒယုတ္တံ. န ဟိ ဗြဟ္မဝိဟာရနိဿန္ဒော အာရုပ္ပံ, အထ ခေါ ကသိဏနိဿန္ဒော, တသ္မာ ယံ သုဝိဘာဝိတံ ဝသီဘာဝံ ပါပိတံ အာရုပ္ပံ, တံ ‘‘အပ္ပမာဏကတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယံ ဝါ သာတိသယံ ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာယ အဘိသင်္ခတေန သန္တာနေန နိဗ္ဗတ္တိတံ, ယဉ္စ ဗြဟ္မဝိဟာရသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ သမာပန္နံ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ, တံ ဣမိနာ ပရိယာယေန ဖရဏပ္ပမာဏဝသေန အပ္ပမာဏကတန္တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ အပရေ. ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

ඇතැම්හු එය පැමිණීම අනුව (පූර්ව භාගයෙහි පැවති බැවින්) ලැබෙතැයි කියති. එය අනුචිතය. මක්නිසාද යත්, අරූප සමාපත්තිය බ්‍රහ්මවිහාරයන්ගේ අනුසංසයක් නොව, එය කසිණ භාවනාවෙහි අනුසංසයකි. එබැවින් මැනවින් ප්‍රගුණ කළා වූ, වශීභාවයට පැමිණියා වූ යම් අරූප සමාපත්තියක් වේද, එය 'අප්‍රමාණ කරන ලදැයි' (අප්‍රමාණ කත) වදාළ බව දත යුතුය. නැතහොත් බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාවෙන් අතිශයින් සකස් කරන ලද චිත්ත සන්තානයකින් උපන්නා වූ ද, බ්‍රහ්මවිහාර සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තා විසින් සමවදිනු ලබන්නා වූ ද යම් අරූපාවචර ධ්‍යානයක් වේද, එය මේ ක්‍රමයෙන් පැතිරීමේ අප්‍රමාණත්වය නිසා 'අප්‍රමාණ කරන ලදැයි' කීම සුදුසු බව අන්‍යයෝ පවසති. මෙය විමසා බලා පිළිගත යුතුය.

ရူပါဝစရာရူပါဝစရကမ္မေတိ ရူပါဝစရကမ္မေ, အရူပါဝစရကမ္မေ စ သတိ. န ဩဟီယတိ န တိဋ္ဌတီတိ ကတူပစိတမ္ပိ ကာမာဝစရကမ္မံ ယထာဓိဂတေ မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနေ အပရိဟီနေ တံ အဘိဘဝိတွာ ပဋိဗာဟိတွာ သယံ ဩဟီယကံ ဟုတွာ ပဋိသန္ဓိံ ဒါတုံ သမတ္ထဘာဝေ န တိဋ္ဌတိ. လဂ္ဂိတုန္တိ အာဝရိတုံ နိသေဓေတုံ. ဌာတုန္တိ ပဋိဗလော ဟုတွာ ဌာတုံ. ဖရိတွာတိ ပဋိပ္ဖရိတွာ. ပရိယာဒိယိတွာတိ တဿ သာမတ္ထိယံ ခေပေတွာ. ကမ္မဿ ပရိယာဒိယနံ နာမ တဿ ဝိပါကုပ္ပာဒနံ နိသေဓေတွာ အတ္တနော ဝိပါကုပ္ပာဒနန္တိ အာဟ ‘‘တဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ’’တိအာဒိ. ဧဝံ မေတ္တာဒိဝိဟာရီတိ ဧဝံ ဝုတ္တာနံ မေတ္တာဒီနံ ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ ဝသေန မေတ္တာဒိဝိဟာရီ.

'රූපාවචරාරූපාවචරකම්මේ' යනු රූපාවචර කර්මය සහ අරූපාවචර කර්මය පවතින කල්හිය. 'න ඕහීයති න තිට්ඨති' යනු කරන ලද හා රැස් කරන ලද කාමාවචර කර්මය වුවද, ලබා ගත් මහග්ගත ධ්‍යානය පිරිහී නොමැති විට, එය මැඩපවත්වා වළක්වා තමා යටපත් වී ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දීමට සමත් බවෙහි නොපිහිටයි. 'ලග්ගිතුං' යනු ආවරණය කිරීමට හෝ වැළැක්වීමටය. 'ඨාතුං' යනු ප්‍රතිබල සම්පන්න වී සිටීමටය. 'ඵරිත්වා' යනු පතුරුවාය. 'පරියාදියිත්වා' යනු එහි ශක්තිය ක්ෂය කරය. කර්මයේ 'පරියාදියනය' යනු එහි විපාකය ඉපදීම වළක්වා තමාගේ විපාකය ඉපදවීම බව 'එහි විපාකය වළක්වා' යනාදී වශයෙන් වදාළහ. 'එවං මෙත්තාදිවිහාරී' යනු මෙසේ වදාළා වූ මෙත්තා ආදී බ්‍රහ්මවිහාරයන්ගේ වශයෙන් මෙත්තා ආදී විහරණයෙන් යුක්ත තැනැත්තායි.

၅၅၉. အဂ္ဂညသုတ္တေ…ပေ… အလတ္ထုန္တိ အဂ္ဂညသုတ္တေ အာဂတနယေန ဥပသမ္ပဒဉ္စေဝ အရဟတ္တဉ္စ အလတ္ထုံ ပဋိလဘိံသု. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

559. අග්ගඤ්ඤ සූත්‍රයෙහි...පෙ... 'අලත්ථුං' යනු අග්ගඤ්ඤ සූත්‍රයෙහි සඳහන් ක්‍රමයට උපසම්පදාව සහ අර්හත්වය ද ලැබූහ යන්නයි. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

တေဝိဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ.

තේවිජ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශනයයි.

နိဋ္ဌိတာ စ တေရသသုတ္တပဋိမဏ္ဍိတဿ သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာယ

සූත්‍ර දහතුනකින් අලංකාරවත් වූ සීලක්ඛන්ධ වග්ගයේ අර්ථ වර්ණනාව (ලීනත්ථප්පකාසනාව) නිමවා ඇත.

လီနတ္ထပ္ပကာသနာတိ.

ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමයි.

သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂဋီကာ နိဋ္ဌိတာ.

සීලක්ඛන්ධ වග්ග ටීකාව නිමවන ලදී.