นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Con xin thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác.

ทีฆนิกาเย

Trường Bộ Kinh

ปาถิกวคฺคฏฺฐกถา

Chú Giải Phẩm Pāthika

๑. ปาถิกสุตฺตวณฺณนา

1. Giải Thích Kinh Pāthika

สุนกฺขตฺตวตฺถุวณฺณนา

Giải Thích Câu Chuyện Về Sunakkhatta

๑. เอวํ [Pg.1] เม สุตํ…เป… มลฺเลสุ วิหรตีติ ปาถิกสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. มลฺเลสุ วิหรตีติ มลฺลา นาม ชานปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีสทฺเทน ‘‘มลฺลา’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมึ มลฺเลสุ ชนปเท. ‘‘อนุปิยํ นาม มลฺลานํ นิคโม’’ติ อนุปิยนฺติ เอวํนามโก มลฺลานํ ชนปทสฺส เอโก นิคโม, ตํ โคจรคามํ กตฺวา เอกสฺมึ ฉายูทกสมฺปนฺเน วนสณฺเฑ วิหรตีติ อตฺโถ. อโนปิยนฺติปิ ปาโฐ. ปาวิสีติ ปวิฏฺโฐ. ภควา ปน น ตาว ปวิฏฺโฐ, ปวิสิสฺสามีติ นิกฺขนฺตตฺตา ปน ปาวิสีติ วุตฺโต. ยถา กึ, ยถา ‘‘คามํ คมิสฺสามี’’ติ นิกฺขนฺโต ปุริโส ตํ คามํ อปตฺโตปิ ‘‘กุหึ อิตฺถนฺนาโม’’ติ วุตฺเต ‘‘คามํ คโต’’ติ วุจฺจติ, เอวํ. เอตทโหสีติ คามสมีเป ฐตฺวา สูริยํ โอโลเกนฺตสฺส เอตทโหสิ. อติปฺปโค โขติ อติวิย ปโค โข, น ตาว กุเลสุ ยาคุภตฺตํ นิฏฺฐิตนฺติ. กึ ปน ภควา กาลํ อชานิตฺวา นิกฺขนฺโตติ? น อชานิตฺวา. ปจฺจูสกาเลเยว หิ ภควา ญาณชาลํ ปตฺถริตฺวา โลกํ โวโลเกนฺโต ญาณชาลสฺส อนฺโต ปวิฏฺฐํ ภคฺควโคตฺตํ ฉนฺนปริพฺพาชกํ ทิสฺวา ‘‘อชฺชาหํ อิมสฺส ปริพฺพาชกสฺส มยา ปุพฺเพ กตการณํ สมาหริตฺวา ธมฺมํ กเถสฺสามิ, สา ธมฺมกถา [Pg.2] อสฺส มยิ ปสาทปฺปฏิลาภวเสน สผลา ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวาว ปริพฺพาชการามํ ปวิสิตุกาโม อติปฺปโคว นิกฺขมิ. ตสฺมา ตตฺถ ปวิสิตุกามตาย เอวํ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ.

1. Kinh Pāthika là kinh (bắt đầu bằng) "Như vầy tôi nghe... cho đến... ngài trú ở xứ Malla". Trong đó, đây là phần giải thích các từ chưa từng được giải thích. Trong câu "ngài trú ở xứ Malla", các vị Malla là những vương tử của xứ đó. Nơi ở của họ, dù chỉ là một xứ, cũng được gọi là "Malla" theo cách dùng quen thuộc. (Ngài trú) trong xứ Malla ấy. Câu "Anupiya là một thị trấn của xứ Malla" có nghĩa là Anupiya là tên một thị trấn thuộc xứ của các vị Malla. Ý nghĩa là, sau khi lấy thị trấn ấy làm nơi khất thực, ngài trú trong một khu rừng có đầy đủ bóng mát và nước. Cũng có bản đọc là Anopiya. "Pāvisi" có nghĩa là đã đi vào. Tuy nhiên, Đức Thế Tôn vẫn chưa đi vào, nhưng vì ngài đã rời đi với ý định "Ta sẽ đi vào", nên được nói là "đã đi vào". Ví như thế nào? Ví như một người đã rời đi với ý định "Ta sẽ đi đến làng", dù chưa đến làng ấy, khi được hỏi "Người tên đó ở đâu?", người ta vẫn trả lời "Đã đi đến làng rồi", cũng vậy. "Ý nghĩ này đã khởi lên nơi ngài" có nghĩa là ý nghĩ này đã khởi lên nơi ngài khi đang đứng gần làng và nhìn mặt trời. "Còn quá sớm" có nghĩa là còn rất sớm, cháo và cơm trong các gia đình vẫn chưa nấu xong. Phải chăng Đức Thế Tôn đã rời đi mà không biết thời gian? Không phải là không biết. Thật vậy, vào lúc rạng đông, Đức Thế Tôn sau khi giăng lưới trí tuệ quán xét thế gian, đã thấy du sĩ Channa thuộc dòng họ Bhaggava lọt vào trong lưới trí tuệ, và biết rằng: "Hôm nay, ta sẽ trình bày lại nguyên nhân đã được ta thực hiện trước đây cho vị du sĩ này và sẽ thuyết pháp. Bài pháp thoại ấy sẽ mang lại kết quả cho vị ấy qua việc phát sinh niềm tịnh tín nơi ta." Vì muốn đi vào tu viện của các du sĩ, ngài đã rời đi từ rất sớm. Do đó, vì muốn đi vào nơi ấy, ngài đã khởi lên ý nghĩ như vậy.

๒. เอตทโวจาติ ภควนฺตํ ทิสฺวา มานถทฺธตํ อกตฺวา สตฺถารํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา เอตํ เอตุ โข, ภนฺเตติอาทิกํ วจนํ อโวจ. อิมํ ปริยายนฺติ อิมํ วารํ, อชฺช อิมํ อาคมนวารนฺติ อตฺโถ. กึ ปน ภควา ปุพฺเพปิ ตตฺถ คตปุพฺโพติ? น คตปุพฺโพ, โลกสมุทาจารวเสน ปน เอวมาห. โลกิยา หิ จิรสฺสํ อาคตมฺปิ อนาคตปุพฺพมฺปิ มนาปชาติกํ อาคตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต ภวํ อาคโต, จิรสฺสํ ภวํ อาคโต, กถํ เต อิธาคมนมคฺโค ญาโต, กึ มคฺคมูฬฺโหสี’’ติอาทีนิ วทนฺติ. ตสฺมา อยมฺปิ โลกสมุทาจารวเสน เอวมาหาติ เวทิตพฺโพ. อิทมาสนนฺติ อตฺตโน นิสินฺนาสนํ ปปฺโผเฏตฺวา สมฺปาเทตฺวา ททมาโน เอวมาห. สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโตติ สุนกฺขตฺโต นาม ลิจฺฉวิราชปุตฺโต. โส กิร ตสฺส คิหิสหาโย โหติ, กาเลน กาลํ ตสฺส สนฺติกํ คจฺฉติ. ปจฺจกฺขาโตติ ‘‘ปจฺจกฺขามิ ทานาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ น ทานาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส วิหริสฺสามี’’ติ เอวํ ปฏิอกฺขาโต นิสฺสฏฺโฐ ปริจฺจตฺโต.

2. "Đã nói lời này" có nghĩa là sau khi thấy Đức Thế Tôn, không tỏ ra kiêu căng cứng nhắc, đã đi ra đón bậc Đạo Sư và nói lời này, bắt đầu bằng "Bạch ngài, xin mời ngài đến". "Lần này" có nghĩa là lượt này, tức là hôm nay là lượt đến này. Phải chăng Đức Thế Tôn trước đây cũng đã từng đến đó? Chưa từng đến, nhưng vị ấy đã nói như vậy theo tập quán giao tế của thế gian. Thật vậy, người đời khi thấy một người đáng mến đến, dù người đó đã lâu mới đến hay chưa từng đến trước đây, họ vẫn nói những lời như: "Ngài từ đâu đến vậy?", "Lâu rồi ngài mới đến", "Làm sao ngài biết đường đến đây?", "Phải chăng ngài đã lạc đường?". Do đó, cần phải hiểu rằng vị này cũng đã nói như vậy theo tập quán giao tế của thế gian. "Chỗ ngồi này" có nghĩa là sau khi phủi và sửa soạn chỗ ngồi của mình, trong khi dâng lên, vị ấy đã nói như vậy. "Sunakkhatta, con trai của dòng Licchavi" là một vương tử Licchavi tên là Sunakkhatta. Nghe nói, vị ấy là bạn tại gia của du sĩ kia, thỉnh thoảng vẫn đến thăm vị ấy. "Đã từ bỏ" có nghĩa là đã từ bỏ, đã ruồng bỏ, đã đoạn tuyệt như sau: "Bạch ngài, nay con xin từ bỏ Đức Thế Tôn. Bạch ngài, nay con sẽ không còn sống vì Đức Thế Tôn nữa".

๓. ภควนฺตํ อุทฺทิสฺสาติ ภควา เม สตฺถา ‘‘ภควโต อหํ โอวาทํ ปฏิกโรมี’’ติ เอวํ อปทิสิตฺวา. โก สนฺโต กํ ปจฺจาจิกฺขสีติ ยาจโก วา ยาจิตกํ ปจฺจาจิกฺเขยฺย, ยาจิตโก วา ยาจกํ. ตฺวํ ปน เนว ยาจโก น ยาจิตโก, เอวํ สนฺเต, โมฆปุริส, โก สนฺโต โก สมาโน กํ ปจฺจาจิกฺขสีติ ทสฺเสติ. ปสฺส โมฆปุริสาติ ปสฺส ตุจฺฉปุริส. ยาวญฺจ เต อิทํ อปรทฺธนฺติ ยตฺตกํ อิทํ ตว อปรทฺธํ, ยตฺตโก เต อปราโธ ตตฺตโก โทโสติ เอวาหํ ภคฺคว ตสฺส โทสํ อาโรเปสินฺติ ทสฺเสติ.

3. "Vì Đức Thế Tôn" có nghĩa là không còn xem "Đức Thế Tôn là bậc Đạo Sư của ta", "Ta sẽ thực hành lời giáo huấn của Đức Thế Tôn". "Là ai mà lại thông báo cho ai?" cho thấy ý nghĩa: người yêu cầu có thể thông báo cho người được yêu cầu, hoặc người được yêu cầu có thể thông báo cho người yêu cầu. Nhưng ngươi chẳng phải người yêu cầu, cũng chẳng phải người được yêu cầu. Này kẻ rỗng tuếch, trong trường hợp như vậy, ngươi là ai mà lại thông báo cho ai? "Hãy xem, này kẻ rỗng tuếch" có nghĩa là hãy xem, này kẻ trống rỗng. "Lỗi lầm này của ngươi lớn đến đâu" cho thấy ý nghĩa: "Lỗi lầm này của ngươi lớn đến đâu, sai phạm của ngươi lớn đến đâu, thì tội lỗi cũng lớn đến đó. Như vậy, này Bhaggava, ta quy tội cho người ấy."

๔. อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาติ ปญฺจสีลทสสีลสงฺขาตา มนุสฺสธมฺมาอุตฺตริ. อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ อิทฺธิภูตํ ปาฏิหาริยํ. กเต วาติ กตมฺหิ วา. ยสฺสตฺถายาติ ยสฺส ทุกฺขกฺขยสฺส อตฺถาย. โส นิยฺยาติ ตกฺกรสฺสาติ [Pg.3] โส ธมฺโม ตกฺกรสฺส ยถา มยา ธมฺโม เทสิโต, ตถา การกสฺส สมฺมา ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส สพฺพวฏฺฏทุกฺขกฺขยาย อมตนิพฺพานสจฺฉิกิริยาย คจฺฉติ, น คจฺฉติ, สํวตฺตติ, น สํวตฺตตีติ ปุจฺฉติ. ตตฺร สุนกฺขตฺตาติ ตสฺมึ สุนกฺขตฺต มยา เทสิเต ธมฺเม ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย สํวตฺตมาเน กึ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริยํ กตํ กริสฺสติ, โก เตน กเตน อตฺโถ. ตสฺมิญฺหิ กเตปิ อกเตปิ มม สาสนสฺส ปริหานิ นตฺถิ, เทวมนุสฺสานญฺหิ อมตนิพฺพานสมฺปาปนตฺถาย อหํ ปารมิโย ปูเรสึ, น ปาฏิหาริยกรณตฺถายาติ ปาฏิหาริยสฺส นิรตฺถกตํ ทสฺเสตฺวา ‘‘ปสฺส, โมฆปุริสา’’ติ ทุติยํ โทสํ อาโรเปสิ.

4. "Pháp siêu nhân" là pháp cao hơn các pháp của con người, tức là năm giới và mười giới. "Phép lạ thần thông" là phép lạ thuộc về thần thông. "Dù đã được thực hiện" có nghĩa là dù đã được làm. "Vì mục đích nào" có nghĩa là vì mục đích đoạn tận khổ đau nào. "Pháp ấy có hướng đến cho người thực hành" có nghĩa là ngài hỏi: "Pháp ấy, đối với người thực hành nó, có dẫn đến, hay không dẫn đến, có đưa đến, hay không đưa đến sự đoạn tận mọi khổ đau luân hồi, sự chứng ngộ Niết-bàn bất tử cho người thực hành, người thực hành đúng đắn, theo như pháp đã được ta thuyết giảng?". "Trong trường hợp đó, này Sunakkhatta" có nghĩa là: "Này Sunakkhatta, khi pháp do ta thuyết giảng đang dẫn đến sự đoạn tận khổ đau một cách đúng đắn cho người thực hành, thì phép lạ thần thông vượt trên các pháp của con người, dù đã được thực hiện, sẽ làm được gì? Có lợi ích gì từ việc thực hiện nó? Thật vậy, dù nó được thực hiện hay không được thực hiện, giáo pháp của ta không hề suy giảm. Ta đã hoàn thiện các ba-la-mật vì mục đích giúp chư thiên và loài người đạt đến Niết-bàn bất tử, chứ không phải vì mục đích thực hiện phép lạ." Sau khi chỉ ra sự vô ích của phép lạ, ngài đã quy tội lần thứ hai (bằng câu) "Hãy xem, này kẻ rỗng tuếch".

๕. อคฺคญฺญนฺติ โลกปญฺญตฺตึ. ‘‘อิทํ นาม โลกสฺส อคฺค’’นฺติ เอวํ ชานิตพฺพมฺปิ อคฺคํ มริยาทํ น ตํ ปญฺญเปตีติ วทติ. เสสเมตฺถ อนนฺตรวาทานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ.

5. "Sự khởi nguyên" là sự chế định về thế gian. Vị ấy nói rằng ngài không tuyên thuyết về giới hạn khởi nguyên, điều cần được biết như là "Đây là khởi nguyên của thế gian". Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo như đoạn trước đó.

๖. อเนกปริยาเยน โขติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ. สุนกฺขตฺโต กิร ‘‘ภควโต คุณํ มกฺเขสฺสามิ, ‘‘โทสํ ปญฺญเปสฺสามี’’ติ เอตฺตกํ วิปฺปลปิตฺวา ภควโต กถํ สุณนฺโต อปฺปติฏฺโฐ นิรโว อฏฺฐาสิ.

6. Tại sao đoạn "Bằng nhiều phương cách" này lại được bắt đầu? Nghe nói, Sunakkhatta, sau khi đã nói lảm nhảm bấy nhiêu với ý định "Ta sẽ phủ nhận đức hạnh của Đức Thế Tôn, ta sẽ chỉ ra lỗi lầm", khi nghe lời dạy của Đức Thế Tôn, đã đứng đó không nơi nương tựa, im lặng.

อถ ภควา – ‘‘สุนกฺขตฺต, เอวํ ตฺวํ มกฺขิภาเว ฐิโต สยเมว ครหํ ปาปุณิสฺสสี’’ติ มกฺขิภาเว อาทีนวทสฺสนตฺถํ อเนกปริยาเยนาติอาทิมาห. ตตฺถ อเนกปริยาเยนาติ อเนกการเณน. วชฺชิคาเมติ วชฺชิราชานํ คาเม, เวสาลีนคเร โน วิสหีติ นาสกฺขิ. โส อวิสหนฺโตติ โส สุนกฺขตฺโต ยสฺส ปุพฺเพ ติณฺณํ รตนานํ วณฺณํ กเถนฺตสฺส มุขํ นปฺปโหติ, โส ทานิ เตเนว มุเขน อวณฺณํ กเถติ, อทฺธา อวิสหนฺโต อสกฺโกนฺโต พฺรหฺมจริยํ จริตุํ อตฺตโน พาลตาย อวณฺณํ กเถตฺวา หีนายาวตฺโต. พุทฺโธ ปน สุพุทฺโธว, ธมฺโม สฺวากฺขาโตว, สงฺโฆ สุปฺปฏิปนฺโนว. เอวํ ตีณิ รตนานิ โถเมนฺตา มนุสฺสา ตุยฺเหว โทสํ ทสฺเสสฺสนฺตีติ. อิติ โข เตติ เอวํ โข เต, สุนกฺขตฺต, วตฺตาโร ภวิสฺสนฺติ. ตโต เอวํ โทเส อุปฺปนฺเน สตฺถา อตีตานาคเต อปฺปฏิหตญาโณ, มยฺหํ เอวํ โทโส อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ชานนฺโตปิ ปุเรตรํ น กเถสีติ วตฺตุํ น ลจฺฉสีติ ทสฺเสติ. อปกฺกเมวาติ [Pg.4] อปกฺกมิเยว, อปกฺกนฺโต วา จุโตติ อตฺโถ. ยถา ตํ อาปายิโกติ ยถา อปาเย นิพฺพตฺตนารโห สตฺโต อปกฺกเมยฺย, เอวเมว อปกฺกมีติ อตฺโถ.

Bấy giờ, đức Thế Tôn, với mục đích chỉ ra sự nguy hại trong việc vô ơn, đã nói những lời bắt đầu bằng ‘anekapariyāyena’ rằng: “Này Sunakkhatta, như vậy ngươi, khi đã ở trong tình trạng vô ơn, tự mình sẽ rước lấy sự chỉ trích.” Ở đây, ‘anekapariyāyena’ có nghĩa là ‘do nhiều nguyên nhân.’ ‘Vajjigāme’ có nghĩa là ‘trong làng của các vị vua Vajjī, tức là trong thành Vesālī.’ ‘No visahi’ có nghĩa là ‘đã không thể.’ ‘So avisahanto’ có nghĩa là: Sunakkhatta ấy, người mà trước đây miệng lưỡi không đủ để tán thán Tam Bảo, nay lại dùng chính miệng lưỡi ấy để nói lời chê bai. Chắc chắn, vì không thể, không có khả năng thực hành phạm hạnh, do sự ngu si của mình, sau khi nói lời chê bai, đã hoàn tục (trở về đời thấp hèn). Nhưng đức Phật quả là bậc Giác Ngộ chân chánh, Pháp quả là được khéo thuyết, và Tăng quả là bậc khéo hành trì. Như vậy, những người tán thán Tam Bảo sẽ chỉ ra lỗi lầm của chính ngươi. ‘Iti kho te’ có nghĩa là: “Này Sunakkhatta, chắc chắn sẽ có những người nói với ngươi như vậy.” (Đoạn này) cho thấy rằng: Khi sự chỉ trích như vậy phát sinh, ngươi sẽ không thể nói được rằng: “Bậc Đạo Sư, với trí tuệ không bị ngăn ngại trong quá khứ và vị lai, dù biết rằng lỗi lầm như vậy sẽ phát sinh cho ta, nhưng đã không nói trước.” ‘Apakkameva’ có nghĩa là ‘đã ra đi,’ hoặc ý nghĩa là ‘đã ra đi và từ bỏ.’ ‘Yathā taṃ āpāyiko’ có nghĩa là: ‘giống như một chúng sanh đáng phải tái sanh vào cõi khổ sẽ ra đi, cũng vậy, y đã ra đi.’

โกรกฺขตฺติยวตฺถุวณฺณนา

Chú giải câu chuyện về Korakkhattiya

๗. เอกมิทาหนฺติ อิมินา กึ ทสฺเสติ? อิทํ สุตฺตํ ทฺวีหิ ปเทหิ อาพทฺธํ อิทฺธิปาฏิหาริยํ น กโรตีติ จ อคฺคญฺญํ น ปญฺญเปตีติ จ. ตตฺถ ‘‘อคฺคญฺญํ น ปญฺญเปตี’’ติ อิทํ ปทํ สุตฺตปริโยสาเน ทสฺเสสฺสติ. ‘‘ปาฏิหาริยํ น กโรตี’’ติ อิมสฺส ปน ปทสฺส อนุสนฺธิทสฺสนวเสน อยํ เทสนา อารทฺธา.

7. Với câu ‘Ekamidāhaṃ,’ ngài cho thấy điều gì? Bài kinh này được liên kết bởi hai câu: ‘không thực hiện thần thông biến hóa’ và ‘không tuyên thuyết về sự khởi nguyên.’ Trong đó, câu ‘không tuyên thuyết về sự khởi nguyên’ sẽ được trình bày ở cuối bài kinh. Còn bài pháp này được bắt đầu nhằm mục đích chỉ ra sự liên quan của câu ‘không thực hiện phép lạ.’

ตตฺถ เอกมิทาหนฺติ เอกสฺมึ อหํ. สมยนฺติ สมเย, เอกสฺมึ กาเล อหนฺติ อตฺโถ. ถูลูสูติ ถูลู นาม ชนปโท, ตตฺถ วิหรามิ. อุตฺตรกา นามาติ อิตฺถิลิงฺควเสน อุตฺตรกาติ เอวํนามโก ถูลูนํ ชนปทสฺส นิคโม, ตํ นิคมํ โคจรคามํ กตฺวาติ อตฺโถ. อเจโลติ นคฺโค. โกรกฺขตฺติโยติ อนฺโตวงฺกปาโท ขตฺติโย. กุกฺกุรวติโกติ สมาทินฺนกุกฺกุรวโต สุนโข วิย ฆายิตฺวา ขาทติ, อุทฺธนนฺตเร นิปชฺชติ, อญฺญมฺปิ สุนขกิริยเมว กโรติ. จตุกฺกุณฺฑิโกติ จตุสงฺฆฏฺฏิโต ทฺเว ชาณูนิ ทฺเว จ กปฺปเร ภูมิยํ ฐเปตฺวา วิจรติ. ฉมานิกิณฺณนฺติ ภูมิยํ นิกิณฺณํ ปกฺขิตฺตํ ฐปิตํ. ภกฺขสนฺติ ภกฺขํ ยํกิญฺจิ ขาทนียํ โภชนียํ. มุเขเนวาติ หตฺเถน อปรามสิตฺวา ขาทนียํ มุเขเนว ขาทติ, โภชนียมฺปิ มุเขเนว ภุญฺชติ. สาธุรูโปติ สุนฺทรรูโป. อยํ สมโณติ อยํ อรหตํ สมโณ เอโกติ. ตตฺถ วตาติ ปตฺถนตฺเถ นิปาโต. เอวํ กิรสฺส ปตฺถนา อโหสิ ‘‘อิมินา สมเณน สทิโส อญฺโญ สมโณ นาม นตฺถิ, อยญฺหิ อปฺปิจฺฉตาย วตฺถํ น นิวาเสติ, ‘เอส ปปญฺโจ’ติ มญฺญมาโน ภิกฺขาภาชนมฺปิ น ปริหรติ, ฉมานิกิณฺณเมว ขาทติ, อยํ สมโณ นาม. มยํ ปน กึ สมณา’’ติ? เอวํ สพฺพญฺญุพุทฺธสฺส ปจฺฉโต จรนฺโตว อิมํ ปาปกํ วิตกฺกํ วิตกฺเกสิ.

Trong đó, ‘ekamidāhaṃ’ có nghĩa là ‘một thời, tôi.’ ‘Samayaṃ’ có nghĩa là ‘vào một lúc,’ ý nghĩa là ‘một thời, tôi.’ ‘Thūlūsu’ có nghĩa là: Thūlū là tên của một xứ, ta trú tại đó. ‘Uttarakā nāma’ có nghĩa là: theo cách dùng của nữ tính, có một thị trấn của xứ Thūlū tên là Uttarakā; ý nghĩa là: sau khi lấy thị trấn ấy làm làng khất thực, ta trú ngụ. ‘Acelo’ có nghĩa là ‘lõa thể.’ ‘Korakkhattiyo’ có nghĩa là ‘một người Sát-đế-lỵ có bàn chân cong vào trong.’ ‘Kukkuravatiko’ có nghĩa là ‘người thực hành hạnh con chó,’ người đã thọ trì hạnh con chó, ăn sau khi ngửi như chó, nằm giữa các bếp lò, và cũng làm các hành vi khác của loài chó. ‘Catukkuṇḍiko’ có nghĩa là ‘chạm đất bằng bốn chi,’ đi lại bằng cách đặt hai đầu gối và hai cùi chỏ xuống đất. ‘Chamānikiṇṇaṃ’ có nghĩa là ‘thứ được vãi, được ném, được đặt trên mặt đất.’ ‘Bhakkhasanti’ có nghĩa là ‘ăn,’ (ăn) bất cứ vật thực cứng hay mềm nào. ‘Mukheneva’ có nghĩa là: không dùng tay chạm vào vật thực cứng, ăn chỉ bằng miệng; vật thực mềm cũng ăn chỉ bằng miệng. ‘Sādhurūpo’ có nghĩa là ‘có hình thức tốt đẹp.’ ‘Ayaṃ samaṇo’ có nghĩa là ‘vị sa-môn này là một trong số các vị A-la-hán.’ Ở đây, ‘vata’ là một bất biến từ có nghĩa là mong mỏi (hoặc tán thán). Dường như ước muốn của y là như vầy: “Không có vị sa-môn nào khác giống như vị sa-môn này. Vị này quả thật vì thiểu dục nên không mặc y phục, vì cho rằng ‘đó là sự rườm rà’ nên cũng không mang bát khất thực, chỉ ăn những gì được vãi trên đất. Đây mới gọi là sa-môn. Còn chúng ta thì là sa-môn gì chứ?” Như vậy, trong khi đang đi theo sau đức Phật Toàn Giác, y đã khởi lên tư duy xấu ác này.

เอตทโวจาติ ภควา กิร จินฺเตสิ ‘‘อยํ สุนกฺขตฺโต ปาปชฺฌาสโย, กึ นุ อิมํ ทิสฺวา จินฺเตสี’’ติ? อเถวํ จินฺเตนฺโต ตสฺส อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ‘‘อยํ โมฆปุริโส มาทิสสฺส สพฺพญฺญุโน ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโต [Pg.5] อเจลํ อรหาติ มญฺญติ, อิเธว ทานายํ พาโล นิคฺคหํ อรหตี’’ติ อนิวตฺติตฺวาว เอตํ ตฺวมฺปิ นามาติอาทิวจนมโวจ. ตตฺถ ตฺวมฺปิ นามาติ ครหตฺเถ ปิกาโร. ครหนฺโต หิ นํ ภควา ‘‘ตฺวมฺปิ นามา’’ติ อาห. ‘‘ตฺวมฺปิ นาม เอวํ หีนชฺฌาสโย, อหํ สมโณ สกฺยปุตฺติโยติ เอวํ ปฏิชานิสฺสสี’’ติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. กึ ปน มํ, ภนฺเตติ มยฺหํ, ภนฺเต, กึ คารยฺหํ ทิสฺวา ภควา ‘‘เอวมาหา’’ติ ปุจฺฉติ. อถสฺส ภควา อาจิกฺขนฺโต ‘‘นนุ เต’’ติอาทิมาห. มจฺฉรายตีติ ‘‘มา อญฺญสฺส อรหตฺตํ โหตู’’ติ กึ ภควา เอวํ อรหตฺตสฺส มจฺฉรายตีติ ปุจฺฉติ. น โข อหนฺติ อหํ, โมฆปุริส, สเทวกสฺส โลกสฺส อรหตฺตปฺปฏิลาภเมว ปจฺจาสีสามิ, เอตทตฺถเมว เม พหูนิ ทุกฺกรานิ กโรนฺเตน ปารมิโย ปูริตา, น โข อหํ, โมฆปุริส, อรหตฺตสฺส มจฺฉรายามิ. ปาปกํ ทิฏฺฐิคตนฺติ น อรหนฺตํ อรหาติ, อรหนฺเต จ อนรหนฺโตติ เอวํ ตสฺส ทิฏฺฐิ อุปฺปนฺนา. ตํ สนฺธาย ‘‘ปาปกํ ทิฏฺฐิคต’’นฺติ อาห. ยํ โข ปนาติ ยํ เอตํ อเจลํ เอวํ มญฺญสิ. สตฺตมํ ทิวสนฺติ สตฺตเม ทิวเส. อลสเกนาติ อลสกพฺยาธินา. กาลงฺกริสฺสตีติ อุทฺธุมาตอุทโร มริสฺสติ.

‘Etadavoca’ có nghĩa là: dường như đức Thế Tôn đã suy nghĩ: “Sunakkhatta này có khuynh hướng xấu xa, không biết y đã nghĩ gì khi thấy người này?” Rồi, trong khi suy nghĩ như vậy, Ngài biết được khuynh hướng của y và (nghĩ rằng): “Gã đàn ông rỗng tuếch này, đi theo sau một bậc Toàn Giác như ta mà lại cho rằng một kẻ lõa thể là A-la-hán. Ngay tại đây, kẻ ngu này đáng bị khiển trách.” Không quay lại, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng ‘tvampi nāma.’ Trong đó, ở câu ‘tvampi nāma,’ bất biến từ ‘pi’ có nghĩa là khiển trách. Thật vậy, trong khi khiển trách y, đức Thế Tôn đã nói ‘tvampi nāma.’ Ý định ở đây là: “Ngươi nữa ư, với khuynh hướng thấp hèn như vậy, mà lại tự nhận rằng: ‘Ta là sa-môn, là Thích tử’ hay sao?” ‘Kiṃ pana maṃ, bhante’ có nghĩa là y hỏi rằng: “Bạch Thế Tôn, đức Thế Tôn thấy lỗi lầm gì nơi con mà nói như vậy?” Bấy giờ, đức Thế Tôn, trong khi giải thích cho y, đã nói những lời bắt đầu bằng ‘nanu te.’ ‘Maccharāyati’ có nghĩa là y hỏi rằng: “Phải chăng đức Thế Tôn keo kiệt đối với quả vị A-la-hán, nghĩ rằng: ‘Mong rằng người khác đừng đắc quả A-la-hán’?” ‘Na kho ahaṃ’ có nghĩa là: “Này gã đàn ông rỗng tuếch, ta chỉ mong mỏi sự chứng đắc quả vị A-la-hán cho thế gian cùng với chư thiên. Chính vì mục đích này mà ta, trong khi làm nhiều việc khó làm, đã hoàn thiện các pháp ba-la-mật. Này gã đàn ông rỗng tuếch, ta không hề keo kiệt đối với quả vị A-la-hán.” ‘Pāpakaṃ diṭṭhigataṃ’ có nghĩa là: một tà kiến đã khởi lên nơi y như sau: (cho rằng) người không phải A-la-hán là A-la-hán, và các vị A-la-hán là không phải A-la-hán. Nhắm đến điều đó, Ngài đã nói ‘pāpakaṃ diṭṭhigataṃ.’ ‘Yaṃ kho pana’ có nghĩa là: ‘kẻ lõa thể mà ngươi nghĩ như vậy.’ ‘Sattamaṃ divasaṃ’ có nghĩa là ‘vào ngày thứ bảy.’ ‘Alasakena’ có nghĩa là ‘do bệnh khó tiêu.’ ‘Kālaṅkarissati’ có nghĩa là ‘sẽ chết với bụng trương phình.’

กาลกญฺจิกาติ เตสํ อสุรานํ นามํ. เตสํ กิร ติคาวุโต อตฺตภาโว อปฺปมํสโลหิโต ปุราณปณฺณสทิโส กกฺกฏกานํ วิย อกฺขีนิ นิกฺขมิตฺวา มตฺถเก ติฏฺฐนฺติ, มุขํ สูจิปาสกสทิสํ มตฺถกสฺมึเยว โหติ, เตน โอณมิตฺวา โคจรํ คณฺหนฺติ. พีรณตฺถมฺพเกติ พีรณติณตฺถมฺโพ ตสฺมึ สุสาเน อตฺถิ, ตสฺมา ตํ พีรณตฺถมฺพกนฺติ วุจฺจติ.

Kālakañcikā là tên của loài a-tu-la ấy. Tương truyền, thân thể của chúng cao ba do tuần, ít thịt và máu, giống như chiếc lá khô cũ. Mắt của chúng lồi ra và nằm trên đỉnh đầu giống như mắt của loài cua, miệng giống như lỗ kim và cũng nằm ngay trên đỉnh đầu, do đó chúng phải cúi xuống để lấy vật thực. Bīraṇatthambaka là vì trong nghĩa địa ấy có bụi cỏ bīraṇa, do đó nơi ấy được gọi là Bīraṇatthambaka.

เตนุปสงฺกมีติ ภควติ เอตฺตกํ วตฺวา ตสฺมึ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา วิหารํ คเต วิหารา นิกฺขมิตฺวา อุปสงฺกมิ. เยน ตฺวนฺติ เยน การเณน ตฺวํ. ยสฺมาปิ ภควตา พฺยากโต, ตสฺมาติ อตฺโถ. มตฺตํ มตฺตนฺติ ปมาณยุตฺตํ ปมาณยุตฺตํ. ‘‘มนฺตา มนฺตา’’ติปิ ปาโฐ, ปญฺญาย อุปปริกฺขิตฺวา อุปปริกฺขิตฺวาติ อตฺโถ. ยถา สมณสฺส โคตมสฺสาติ ยถา สมณสฺส โคตมสฺส มิจฺฉา วจนํ อสฺส, ตถา กเรยฺยาสีติ อาห. เอวํ วุตฺเต อเจโล สุนโข วิย อุทฺธนฏฺฐาเน นิปนฺโน สีสํ อุกฺขิปิตฺวา อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกนฺโต กึ กเถสิ ‘‘สมโณ นาม [Pg.6] โคตโม อมฺหากํ เวรี วิสภาโค, สมณสฺส โคตมสฺส อุปฺปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย มยํ สูริเย อุคฺคเต ขชฺโชปนกา วิย ชาตา. สมโณ โคตโม อมฺเห, เอวํ วาจํ วเทยฺย อญฺญถา วา. เวริโน ปน กถา นาม ตจฺฉา น โหติ, คจฺฉ ตฺวํ อหเมตฺถ กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามี’’ติ วตฺวา ปุนเทว นิปชฺชิ.

‘Tenupasaṅkami’ (Vị ấy đã đến gần): Sau khi Đức Thế Tôn nói bấy nhiêu, đi khất thực trong làng ấy rồi trở về tịnh xá, (Sunakkhatta) đã rời khỏi tịnh xá và đi đến gần (Korakkhattiya). ‘Yena tvaṃ’ (Bởi vì ngươi): có nghĩa là ‘bởi lý do nào mà ngươi’. Bởi vì ngươi cũng đã được Đức Thế Tôn thọ ký, do đó... đó là ý nghĩa. ‘Mattaṃ mattaṃ’ (vừa phải, vừa phải): có nghĩa là có chừng mực, có chừng mực. Cũng có cách đọc là ‘Mantā mantā’, có nghĩa là đã suy xét, đã suy xét bằng trí tuệ. ‘Yathā samaṇassa gotamassa’ (Để cho Sa-môn Gotama): (Sunakkhatta) đã nói rằng: ‘Ngươi hãy làm sao để lời nói của Sa-môn Gotama trở thành sai lầm.’ Khi được nói như vậy, vị lõa thể đang nằm như con chó ở chỗ lò sưởi, đã ngẩng đầu lên, mở mắt ra nhìn và nói gì? ‘Sa-môn tên Gotama là kẻ thù, là đối thủ của chúng ta. Kể từ khi Sa-môn Gotama xuất hiện, chúng ta đã trở nên giống như những con đom đóm khi mặt trời mọc. Sa-môn Gotama có thể nói về chúng ta thế này hay thế khác. Nhưng lời nói của kẻ thù thì không bao giờ là sự thật. Ngươi hãy đi đi, ta sẽ biết phải làm gì ở đây.’ Nói xong, vị ấy lại nằm xuống.

๘. เอกทฺวีหิกายาติ เอกํ ทฺเวติ วตฺวา คเณสิ. ยถา ตนฺติ ยถา อสทฺทหมาโน โกจิ คเณยฺย, เอวํ คเณสิ. เอกทิวสญฺจ ติกฺขตฺตุํ อุปสงฺกมิตฺวา เอโก ทิวโส อตีโต, ทฺเว ทิวสา อตีตาติ อาโรเจสิ. สตฺตมํ ทิวสนฺติ โส กิร สุนกฺขตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา สตฺตาหํ นิราหาโรว อโหสิ. อถสฺส สตฺตเม ทิวเส เอโก อุปฏฺฐาโก ‘‘อมฺหากํ กุลูปกสมณสฺส อชฺช สตฺตโม ทิวโส เคหํ อนาคจฺฉนฺตสฺส อผาสุ นุ โข ชาต’’นฺติ สูกรมํสํ ปจาเปตฺวา ภตฺตมาทาย คนฺตฺวา ปุรโต ภูมิยํ นิกฺขิปิ. อเจโล ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส กถา ตจฺฉา วา อตจฺฉา วา โหตุ, อาหารํ ปน ขาทิตฺวา สุหิตสฺส เม มรณมฺปิ สุมรณ’’นฺติ ทฺเว หตฺเถ ชณฺณุกานิ จ ภูมิยํ ฐเปตฺวา กุจฺฉิปูรํ ภุญฺชิ. โส รตฺติภาเค ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺโต อลสเกน กาลมกาสิ. สเจปิ หิ โส ‘‘น ภุญฺเชยฺย’’นฺติ จินฺเตยฺย, ตถาปิ ตํ ทิวสํ ภุญฺชิตฺวา อลสเกน กาลํ กเรยฺย. อทฺเวชฺฌวจนา หิ ตถาคตาติ.

8. ‘Ekadvīhikāya’ (Một, hai ngày): (Sunakkhatta) đã đếm, nói rằng ‘một, hai’. ‘Yathā taṃ’ (Giống như vậy): Vị ấy đã đếm giống như một người không có đức tin sẽ đếm. Và trong một ngày, vị ấy đến gần ba lần và báo cáo rằng: ‘Một ngày đã qua, hai ngày đã qua.’ ‘Sattamaṃ divasaṃ’ (Vào ngày thứ bảy): Tương truyền, vị ấy (Korakkhattiya) sau khi nghe lời của Sunakkhatta đã không ăn gì trong suốt bảy ngày. Rồi vào ngày thứ bảy, một người hộ độ của vị ấy nghĩ rằng: ‘Hôm nay là ngày thứ bảy vị sa-môn của gia đình chúng ta không đến nhà, không biết có phải ngài đã bị bệnh không?’ rồi cho nấu thịt heo, mang cơm đến và đặt xuống đất trước mặt vị ấy. Vị lõa thể nhìn thấy và suy nghĩ: ‘Lời nói của Sa-môn Gotama dù đúng hay không đúng, đối với ta, sau khi đã ăn no, cái chết cũng là một cái chết tốt đẹp.’ rồi chống cả hai tay và hai đầu gối xuống đất và ăn cho đến no bụng. Vào ban đêm, do không thể tiêu hóa, vị ấy đã chết vì chứng khó tiêu. Thật vậy, ngay cả nếu vị ấy đã nghĩ rằng: ‘Ta sẽ không ăn,’ thì vị ấy vẫn sẽ ăn vào ngày hôm đó và chết vì chứng khó tiêu. Bởi vì lời của các đấng Như Lai không có hai nghĩa (bất khả tư nghị).

พีรณตฺถมฺพเกติ ติตฺถิยา กิร ‘‘กาลงฺกโต โกรกฺขตฺติโย’’ติ สุตฺวา ทิวสานิ คเณตฺวา อิทํ ตาว สจฺจํ ชาตํ, อิทานิ นํ อญฺญตฺถ ฉฑฺเฑตฺวา ‘‘มุสาวาเทน สมณํ โคตมํ นิคฺคณฺหิสฺสามา’’ติ คนฺตฺวา ตสฺส สรีรํ วลฺลิยา พนฺธิตฺวา อากฑฺฒนฺตา ‘‘เอตฺถ ฉฑฺเฑสฺสาม, เอตฺถ ฉฑฺเฑสฺสามา’’ติ คจฺฉนฺติ. คตคตฏฺฐานํ องฺคณเมว โหติ. เต กฑฺฒมานา พีรณตฺถมฺพกสุสานํเยว คนฺตฺวา สุสานภาวํ ญตฺวา ‘‘อญฺญตฺถ ฉฑฺเฑสฺสามา’’ติ อากฑฺฒึสุ. อถ เนสํ วลฺลิ ฉิชฺชิตฺถ, ปจฺฉา จาเลตุํ นาสกฺขึสุ. เต ตโตว ปกฺกนฺตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘พีรณตฺถมฺพเก สุสาเน ฉฑฺเฑสุ’’นฺติ.

‘Bīraṇatthambake’ (Tại Bīraṇatthambaka): Tương truyền, các du sĩ ngoại đạo sau khi nghe tin ‘Korakkhattiya đã chết,’ đã đếm ngày và nhận ra rằng: ‘Điều này trước hết đã trở thành sự thật.’ (Họ nghĩ): ‘Bây giờ, chúng ta sẽ vứt ông ta ở một nơi khác và sẽ đánh bại Sa-môn Gotama bằng lời vu khống.’ rồi họ đi đến, dùng dây leo buộc xác của vị ấy và kéo đi, vừa đi vừa nói: ‘Chúng ta sẽ vứt ở đây, chúng ta sẽ vứt ở đây.’ Mọi nơi họ đến đều chỉ là một khoảng đất trống. Trong khi kéo, họ đã đi thẳng đến nghĩa địa Bīraṇatthambaka, và khi nhận ra đó là nghĩa địa, họ đã kéo (xác) đi và nói: ‘Chúng ta sẽ vứt ở nơi khác.’ Bấy giờ, sợi dây leo của họ bị đứt, sau đó họ không thể di chuyển (cái xác) được nữa. Họ đã rời khỏi chính nơi đó. Do đó, có lời nói rằng: ‘Họ đã vứt (xác) ở nghĩa địa Bīraṇatthambaka.’

๙. เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? โส กิร จินฺเตสิ ‘‘อวเสสํ ตาว สมณสฺส โคตมสฺส วจนํ สเมติ, มตสฺส ปน อุฏฺฐาย อญฺเญน สทฺธึ กถนํ นาม นตฺถิ, หนฺทาหํ คนฺตฺวา ปุจฺฉามิ. สเจ กเถติ, สุนฺทรํ. โน [Pg.7] เจ กเถติ, สมณํ โคตมํ มุสาวาเทน นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ อิมินา การเณน อุปสงฺกมิ. อาโกเฏสีติ ปหริ. ชานามิ อาวุโสติ มตสรีรํ อุฏฺฐหิตฺวา กเถตุํ สมตฺถํ นาม นตฺถิ, อิทํ กถํ กเถสีติ? พุทฺธานุภาเวน. ภควา กิร โกรกฺขตฺติยํ อสุรโยนิโต อาเนตฺวา สรีเร อธิโมเจตฺวา กถาเปสิ. ตเมว วา สรีรํ กถาเปสิ, อจินฺเตยฺโย หิ พุทฺธวิสโย.

9. ‘Tenupasaṅkami’ (Vị ấy đã đến gần): Tại sao vị ấy lại đến gần? Tương truyền, vị ấy (Sunakkhatta) đã suy nghĩ: ‘Những lời còn lại của Sa-môn Gotama cho đến nay đều ứng nghiệm, nhưng không có chuyện người chết đứng dậy và nói chuyện với người khác. Thôi được, ta sẽ đến và hỏi. Nếu (cái xác) nói, thì tốt. Nếu không nói, ta sẽ đánh bại Sa-môn Gotama bằng lời vu khống.’ Vì lý do này mà vị ấy đã đến gần. ‘Ākoṭesi’ (đã gõ): có nghĩa là đã đánh. ‘Jānāmi āvuso’ (Tôi biết, này hiền hữu): Không có chuyện một cái xác chết có thể đứng dậy và nói chuyện. Làm thế nào mà cái xác này lại nói được? (Đáp:) Do oai lực của Đức Phật. Tương truyền, Đức Thế Tôn đã mang Korakkhattiya từ cõi a-tu-la về, cho nhập vào thân xác và khiến nói chuyện. Hoặc Ngài đã khiến chính thân xác ấy nói chuyện, vì cảnh giới của chư Phật thật bất khả tư nghị.

๑๐. ตเถว ตํ วิปากนฺติ ตสฺส วจนสฺส วิปากํ ตเถว, อุทาหุ โนติ ลิงฺควิปลฺลาโส กโต, ตเถว โส วิปาโกติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘วิปกฺก’’นฺติปิ ปฐนฺติ, นิพฺพตฺตนฺติ อตฺโถ.

10. ‘Tatheva taṃ vipākaṃ’ (Quả ấy có đúng như vậy không): Quả của lời nói ấy có đúng như vậy không, hay là không? Ở đây có sự thay đổi về tính (từ nam tính ‘vipāko’ sang trung tính ‘vipākaṃ’). Ý nghĩa là: ‘Quả ấy có đúng như vậy không?’ Tuy nhiên, một số vị đọc là ‘vipakkaṃ’, có nghĩa là ‘đã xảy ra chưa?’

เอตฺถ ฐตฺวา ปาฏิหาริยานิ สมาเนตพฺพานิ. สพฺพาเนว เหตานิ ปญฺจ ปาฏิหาริยานิ โหนฺติ. ‘‘สตฺตเม ทิวเส มริสฺสตี’’ติ วุตฺตํ, โส ตเถว มโต, อิทํ ปฐมํ ปาฏิหาริยํ. ‘‘อลสเกนา’’ติ วุตฺตํ, อลสเกเนว มโต, อิทํ ทุติยํ. ‘‘กาลกญฺจิเกสุ นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติ วุตฺตํ, ตตฺเถว นิพฺพตฺโต, อิทํ ตติยํ. ‘‘พีรณตฺถมฺพเก สุสาเน ฉฑฺเฑสฺสนฺตี’’ติ วุตฺตํ, ตตฺเถว ฉฑฺฑิโต, อิทํ จตุตฺถํ. ‘‘นิพฺพตฺตฏฺฐานโต อาคนฺตฺวา สุนกฺขตฺเตน สทฺธึ กเถสฺสตี’’ติ วุตฺโต, โส กเถสิเยว, อิทํ ปญฺจมํ ปาฏิหาริยํ.

Ở đây, cần phải tổng hợp các phép lạ lại. Tất cả những điều này hợp thành năm phép lạ. (1) Đã được nói rằng: ‘Vào ngày thứ bảy sẽ chết,’ và vị ấy đã chết đúng như vậy, đây là phép lạ thứ nhất. (2) Đã được nói rằng: ‘Do chứng khó tiêu,’ và vị ấy đã chết chính do chứng khó tiêu, đây là phép lạ thứ hai. (3) Đã được nói rằng: ‘Sẽ tái sanh vào loài Kālakañcikā,’ và vị ấy đã tái sanh chính nơi đó, đây là phép lạ thứ ba. (4) Đã được nói rằng: ‘Họ sẽ vứt (xác) ở nghĩa địa Bīraṇatthambaka,’ và (xác) đã bị vứt chính nơi đó, đây là phép lạ thứ tư. (5) Đã được nói rằng: ‘(Vị ấy) sẽ từ nơi tái sanh đến và nói chuyện với Sunakkhatta,’ và vị ấy đã thực sự nói chuyện, đây là phép lạ thứ năm.

อเจลกฬารมฏฺฏกวตฺถุวณฺณนา

Phần Chú Giải Về Câu Chuyện Của Vị Lõa Thể Kaḷāramaṭṭaka

๑๑. กฬารมฏฺฏโกติ นิกฺขนฺตทนฺตมตฺตโก. นามเมว วา ตสฺเสตํ. ลาภคฺคปฺปตฺโตติ ลาภคฺคํ ปตฺโต, อคฺคลาภํ ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ยสคฺคปฺปตฺโตติ ยสคฺคํ อคฺคปริวารํ ปตฺโต. วตปทานีติ วตานิเยว, วตโกฏฺฐาสา วา. สมตฺตานีติ คหิตานิ. สมาทินฺนานีติ ตสฺเสว เววจนํ. ปุรตฺถิเมน เวสาลินฺติ เวสาลิโต อวิทูเร ปุรตฺถิมาย ทิสาย. เจติยนฺติ ยกฺขเจติยฏฺฐานํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

11. Kaḷāramaṭṭakoti có nghĩa là người có răng nhô ra. Hoặc đó chỉ là tên của vị ấy. Lābhaggappattoti có nghĩa là đã đạt đến lợi lộc cao tột, được nói là đã đạt đến lợi lộc tối thượng. Yasaggappattoti có nghĩa là đã đạt đến danh tiếng cao tột, đoàn tùy tùng tối thượng. Vatapadānīti chính là các hạnh nguyện, hoặc là các phần của hạnh nguyện. Samattānīti có nghĩa là đã được thọ trì. Samādinnānīti là đồng nghĩa của từ ấy. Puratthimena vesālinti có nghĩa là ở hướng đông, không xa thành Vesālī. Cetiyanti có nghĩa là nơi đền thờ dạ-xoa. Phương pháp này nên được hiểu ở tất cả mọi nơi.

๑๒. เยน อเจลโกติ ภควโต วตฺตํ กตฺวา เยน อเจโล กฬารมฏฺฏโก เตนุปสงฺกมิ. ปญฺหํ อปุจฺฉีติ คมฺภีรํ ติลกฺขณาหตํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. น สมฺปายาสีติ น สมฺมา ญาณคติยา ปายาสิ, อนฺโธ วิย วิสมฏฺฐาเน ตตฺถ ตตฺเถว ปกฺขลิ. เนว อาทึ, น ปริโยสานมทฺทส. อถ [Pg.8] วา ‘‘น สมฺปายาสี’’ติ น สมฺปาเทสิ, สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ นาสกฺขิ. อสมฺปายนฺโตติ กพรกฺขีนิ ปริวตฺเตตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘อสิกฺขิตกสฺส สนฺติเก วุฏฺโฐสิ, อโนกาเสปิ ปพฺพชิโต ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต วิจรสิ, อเปหิ มา เอตสฺมึ ฐาเน อฏฺฐาสี’’ติ วทนฺโต. โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตฺวากาสีติ กุปฺปนาการํ โกปํ, ทุสฺสนาการํ โทสํ, อตุฏฺฐาการภูตํ โทมนสฺสสงฺขาตํ อปฺปจฺจยญฺจ ปากฏมกาสิ. อาสาทิมฺหเสติ อาสาทิยิมฺห ฆฏฺฏยิมฺห. มา วต โน อโหสีติ อโห วต เม น ภเวยฺย. มํ วต โน อโหสีติปิ ปาโฐ. ตตฺถ มนฺติ สามิวจนตฺเถ อุปโยควจนํ, อโหสิ วต นุ มมาติ อตฺโถ. เอวญฺจ ปน จินฺเตตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา ‘‘ขมถ เม, ภนฺเต’’ติ ตํ ขมาเปสิ. โสปิ อิโต ปฏฺฐาย อญฺญํ กิญฺจิ ปญฺหํ นาม น ปุจฺฉิสฺสสีติ. อาม น ปุจฺฉิสฺสามีติ. ยทิ เอวํ คจฺฉ, ขมามิ เตติ ตํ อุยฺโยเชสิ.

12. Yena acelakoti có nghĩa là sau khi làm phận sự đối với Đức Thế Tôn, đã đi đến nơi có lõa thể Kaḷāramaṭṭaka. Pañhaṃ apucchīti có nghĩa là đã hỏi một câu hỏi sâu sắc, liên quan đến tam tướng. Na sampāyāsīti có nghĩa là đã không đạt đến bằng sự đi đến của trí tuệ một cách đúng đắn, đã vấp ngã tại chính nơi đó giống như người mù ở nơi không bằng phẳng. Đã không thấy được phần đầu, cũng không thấy được phần cuối. Hoặc là, ‘na sampāyāsī’ti có nghĩa là đã không thể làm cho trọn vẹn, đã không có khả năng trình bày sau khi đã làm cho trọn vẹn. Asampāyantoti có nghĩa là trong khi đảo mắt nhìn quanh, đã nói rằng: “Ngươi đã đứng dậy trước mặt người không có học thức, là người xuất gia mà ngươi đi hỏi câu hỏi không đúng lúc, hãy đi đi, đừng đứng ở nơi này.” Kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsīti có nghĩa là đã biểu lộ rõ ràng kopa (sự tức giận) là trạng thái tâm sân hận, dosa (sự thù hằn) là trạng thái làm hại đối tượng, và appaccaya (sự không hài lòng) được gọi là ưu phiền, là trạng thái không vui thích. Āsādimhaseti có nghĩa là chúng tôi đã xúc phạm, đã va chạm. Mā vata no ahosīti có nghĩa là mong rằng điều đó không xảy ra cho tôi. Cũng có bản đọc là maṃ vata no ahosi. Ở đó, maṃ là từ ở đối cách trong ý nghĩa của sở hữu cách, ý nghĩa là: “Phải chăng điều đó đã xảy ra cho tôi?” Và sau khi suy nghĩ như vậy, ngồi xổm xuống, đã xin vị ấy tha thứ rằng: “Thưa ngài, xin hãy tha thứ cho tôi.” Vị ấy cũng (nói): “Từ nay về sau, ngươi sẽ không hỏi bất cứ câu hỏi nào khác chứ?” (Sunakkhatta đáp): “Vâng, tôi sẽ không hỏi.” (Kaḷāramaṭṭaka nói): “Nếu vậy thì hãy đi đi, ta tha thứ cho ngươi,” (nói vậy rồi) đã cho vị ấy đi.

๑๔. ปริหิโตติ ปริทหิโต นิวตฺถวตฺโถ. สานุจาริโกติ อนุจาริกา วุจฺจติ ภริยา, สห อนุจาริกาย สานุจาริโก, ตํ ตํ พฺรหฺมจริยํ ปหาย สภริโยติ อตฺโถ. โอทนกุมฺมาสนฺติ สุรามํสโต อติเรกํ โอทนมฺปิ กุมฺมาสมฺปิ ภุญฺชมาโน. ยสา นิหีโนติ ยํ ลาภคฺคยสคฺคํ ปตฺโต, ตโต ปริหีโน หุตฺวา. ‘‘กตํ โหติ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริย’’นฺติ อิธ สตฺตวตปทาติกฺกมวเสน สตฺต ปาฏิหาริยานิ เวทิตพฺพานิ.

14. Parihitoti có nghĩa là đã mặc y phục, đã khoác y phục. Sānucārikoti có nghĩa là anucārikā được gọi là vợ; người sống cùng với anucārikā (vợ) là sānucāriko, ý nghĩa là: sau khi từ bỏ phạm hạnh này kia, sống cùng với vợ. Odanakummāsanti có nghĩa là đang ăn cơm và bánh bột lúa mạch, những thứ thừa ra từ rượu và thịt. Yasā nihīnoti có nghĩa là đã bị suy giảm khỏi lợi lộc cao tột và danh tiếng cao tột mà mình đã đạt được. Trong câu “Kataṃ hoti uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriya”nti, ở đây nên hiểu bảy phép thần thông là do sự vi phạm bảy điều hạnh nguyện.

อเจลปาถิกปุตฺตวตฺถุวณฺณนา

Chú giải câu chuyện về Pāthikaputta, người lõa thể.

๑๕. ปาถิกปุตฺโตติ ปาถิกสฺส ปุตฺโต. ญาณวาเทนาติ ญาณวาเทน สทฺธึ. อุปฑฺฒปถนฺติ โยชนํ เจ, โน อนฺตเร ภเวยฺย, โคตโม อฑฺฒโยชนํ, อหํ อฑฺฒโยชนํ. เอส นโย อฑฺฒโยชนาทีสุ. เอกปทวารมฺปิ อติกฺกมฺม คจฺฉโต ชโย ภวิสฺสติ, อนาคจฺฉโต ปราชโยติ. เต ตตฺถาติ เต มยํ ตตฺถ สมาคตฏฺฐาเน. ตทฺทิคุณํ ตทฺทิคุณาหนฺติ ตโต ตโต ทิคุณํ ทิคุณํ อหํ กริสฺสามิ, ภควตา สทฺธึ ปาฏิหาริยํ กาตุํ อสมตฺถภาวํ ชานนฺโตปิ ‘‘อุตฺตมปุริเสน สทฺธึ ปฏฺฐเปตฺวา อสกฺกุณนฺตสฺสาปิ ปาสํโส โหตี’’ติ ญตฺวา เอวมาห. นครวาสิโนปิ [Pg.9] ตํ สุตฺวา ‘‘อสมตฺโถ นาม เอวํ น คชฺชติ, อทฺธา อยมฺปิ อรหา ภวิสฺสตี’’ติ ตสฺส มหนฺตํ สกฺการมกํสุ.

15. Pāthikaputtoti có nghĩa là con trai của du sĩ Pāthika. Ñāṇavādenāti có nghĩa là cùng với ta, người thường tuyên bố về toàn trí. Upaḍḍhapathanti có nghĩa là nếu khoảng cách giữa chúng ta là một do-tuần, Gotama sẽ đi nửa do-tuần, ta sẽ đi nửa do-tuần. Phương pháp này cũng áp dụng cho nửa do-tuần, v.v. Người đi vượt qua dù chỉ một bước chân sẽ chiến thắng, người không đến sẽ thất bại. Te tatthāti có nghĩa là chúng ta ở đó, tại nơi gặp gỡ. Taddiguṇaṃ taddiguṇāhanti có nghĩa là ta sẽ thực hiện (phép thần thông) gấp đôi, gấp đôi so với (phép thần thông) do vị ấy thực hiện. Mặc dù biết mình không có khả năng thực hiện thần thông cùng với Đức Thế Tôn, nhưng biết rằng: “Ngay cả người không có khả năng cũng được tán dương khi đã thiết lập cuộc tranh tài với một bậc tối thượng,” nên đã nói như vậy. Dân chúng trong thành nghe vậy, (nghĩ rằng): “Người không có khả năng chắc chắn không dám khoác lác như vậy, chắc chắn vị này cũng sẽ là một vị A-la-hán,” rồi đã cúng dường trọng hậu cho vị ấy.

๑๖. เยนาหํ เตนุปสงฺกมีติ ‘‘สุนกฺขตฺโต กิร ปาถิกปุตฺโต เอวํ วทตี’’ติ อสฺโสสิ. อถสฺส หีนชฺฌาสยตฺตา หีนทสฺสนาย จิตฺตํ อุทปาทิ.

16. Yenāhaṃ tenupasaṅkamīti có nghĩa là Sunakkhatta đã nghe rằng: “Pāthikaputta nói như vậy.” Rồi do có khuynh hướng thấp hèn, tâm của vị ấy đã khởi lên ý muốn thấy điều thấp hèn.

โส ภควโต วตฺตํ กตฺวา ภควติ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺเฐ ปาถิกปุตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘ตุมฺเห กิร เอวรูปึ กถํ กเถถา’’ติ? ‘‘อาม, กเถมา’’ติ. ยทิ เอวํ ‘‘มา ภายิตฺถ วิสฺสตฺถา ปุนปฺปุนํ เอวํ วทถ, อหํ สมณสฺส โคตมสฺส อุปฏฺฐาโก, ตสฺส วิสยํ วิชานามิ, ตุมฺเหหิ สทฺธึ ปาฏิหาริยํ กาตุํ น สกฺขิสฺสติ, อหํ สมณสฺส โคตมสฺส กเถตฺวา ภยํ อุปฺปาเทตฺวา ตํ อญฺญโต คเหตฺวา คมิสฺสามิ, ตุมฺเห มา ภายิตฺถา’’ติ ตํ อสฺสาเสตฺวา ภควโต สนฺติกํ คโต. เตน วุตฺตํ ‘‘เยนาหํ เตนุปสงฺกมี’’ติ. ตํ วาจนฺติอาทีสุ ‘‘อหํ อพุทฺโธว สมาโน พุทฺโธมฺหีติ วิจรึ, อภูตํ เม กถิตํ นาหํ พุทฺโธ’’ติ วทนฺโต ตํ วาจํ ปชหติ นาม. รโห นิสีทิตฺวา จินฺตยมาโน ‘‘อหํ ‘เอตฺตกํ กาลํ อพุทฺโธว สมาโน พุทฺโธมฺหี’ติ วิจรึ, อิโต ทานิ ปฏฺฐาย นาหํ พุทฺโธ’’ติ จินฺตยนฺโต ตํ จิตฺตํ ปชหติ นาม. ‘‘อหํ ‘เอตฺตกํ กาลํ อพุทฺโธว สมาโน พุทฺโธมฺหี’ติ ปาปกํ ทิฏฺฐึ คเหตฺวา วิจรึ, อิโต ทานิ ปฏฺฐาย อิมํ ทิฏฺฐึ ปชหามี’’ติ ปชหนฺโต ตํ ทิฏฺฐึ ปฏินิสฺสชฺชติ นาม. เอวํ อกโรนฺโต ปน ตํ วาจํ อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวาติ วุจฺจติ. วิปเตยฺยาติ พนฺธนา มุตฺตตาลปกฺกํ วิย คีวโต ปเตยฺย, สตฺตธา วา ปน ผเลยฺย.

Vị ấy (Sunakkhatta) sau khi làm phận sự đối với Đức Thế Tôn, khi Đức Thế Tôn đã vào hương thất, đã đi đến chỗ của Pāthikaputta và hỏi: “Có thật là các ông đã nói lời như vậy không?” (Pāthikaputta đáp): “Vâng, chúng tôi đã nói.” (Sunakkhatta nói): “Nếu vậy, các ông đừng sợ, hãy cứ tự nhiên nói đi nói lại như vậy. Ta là thị giả của Sa-môn Gotama, ta biết rõ phạm vi (năng lực) của vị ấy, vị ấy sẽ không thể thực hiện thần thông cùng với các ông. Ta sẽ nói với Sa-môn Gotama, làm cho vị ấy sợ hãi, rồi dẫn vị ấy đi nơi khác. Các ông đừng sợ.” Sau khi trấn an Pāthikaputta như vậy, đã đi đến chỗ Đức Thế Tôn. Do đó, đã được nói rằng: “yenāhaṃ tenupasaṅkamī.” Trong các câu bắt đầu bằng taṃ vācaṃ, (giải thích như sau): người nói rằng: “Ta, dù không phải là Phật, đã đi lại (tự xưng) ‘Ta là Phật’. Điều ta nói là không thật, ta không phải là Phật,” được gọi là từ bỏ lời nói ấy. Người ngồi một mình suy tư rằng: “Ta trong một thời gian dài như vậy, dù không phải là Phật, đã đi lại (tự xưng) ‘Ta là Phật’. Từ nay trở đi, ta không phải là Phật,” được gọi là từ bỏ tâm ấy. Người từ bỏ (tà kiến) rằng: “Ta trong một thời gian dài như vậy, dù không phải là Phật, đã đi lại (tự xưng) ‘Ta là Phật’, chấp giữ tà kiến. Từ nay trở đi, ta từ bỏ tà kiến này,” được gọi là xả bỏ tà kiến ấy. Còn người không làm như vậy thì được gọi là không từ bỏ lời nói ấy, không từ bỏ tâm ấy, không xả bỏ tà kiến ấy. Vipateyyāti có nghĩa là đầu sẽ rơi khỏi cổ như quả thốt nốt chín rụng khỏi cuống, hoặc sẽ vỡ ra làm bảy mảnh.

๑๗. รกฺขเตตนฺติ รกฺขตุ เอตํ. เอกํเสนาติ นิปฺปริยาเยน. โอธาริตาติ ภาสิตา. อเจโล จ, ภนฺเต, ปาถิกปุตฺโตติ เอวํ เอกํเสน ภควโต วาจาย โอธาริตาย สเจ อเจโล ปาถิกปุตฺโต. วิรูปรูเปนาติ วิคตรูเปน วิคจฺฉิตสภาเวน รูเปน อตฺตโน รูปํ ปหาย อทิสฺสมาเนน กาเยน. สีหพฺยคฺฆาทิวเสน วา วิวิธรูเปน สมฺมุขีภาวํ อาคจฺเฉยฺย. ตทสฺส ภควโต มุสาติ เอวํ สนฺเต ภควโต ตํ วจนํ มุสา ภเวยฺยาติ มุสาวาเทน นิคฺคณฺหาติ. ฐเปตฺวา กิร เอตํ น อญฺเญน ภควา มุสาวาเทน นิคฺคหิตปุพฺโพติ.

17. Rakkhatetanti là rakkhatu etaṃ (hãy giữ gìn lời này). Ekaṃsenāti là nippariyāyena (một cách dứt khoát). Odhāritāti là bhāsitā (đã được nói). Acelo ca, bhante, pāthikaputtoti: Do lời nói đã được Thế Tôn nói một cách dứt khoát như vậy, nếu như lõa thể Pāthikaputta. Virūparūpenāti là vigatarūpena vigacchitasabhāvena rūpena (với hình dạng đã biến mất, với hình dạng có bản chất đã biến mất), attano rūpaṃ pahāya (từ bỏ hình dạng của mình), adissamānena kāyena (với thân không thể thấy được). Hoặc sīhabyagghādivasena vividharūpena (với nhiều hình dạng khác nhau như sư tử, cọp, v.v.) sammukhībhāvaṃ āgaccheyya (nếu đến diện kiến). Tadassa bhagavato musāti là evaṃ sante (khi sự việc là như vậy), bhagavato taṃ vacanaṃ (lời nói ấy của Thế Tôn) musā bhaveyya (sẽ là lời nói dối), iti musāvādena niggaṇhāti (như vậy, y khiển trách bằng lời nói dối). Ṭhapetvā kira etaṃ na aññena bhagavā musāvādena niggaṇhitapubboti (nghe nói rằng, ngoại trừ người này, Thế Tôn trước đây chưa từng bị người nào khác khiển trách bằng lời nói dối).

๑๘. ทฺวยคามินีติ [Pg.10] สรูเปน อตฺถิภาวํ, อตฺเถน นตฺถิภาวนฺติ เอวํ ทฺวยคามินี. อลิกตุจฺฉนิปฺผลวาจาย เอตํ อธิวจนํ.

18. Dvayagāminīti là sarūpena atthibhāvaṃ (về hình thức thì có sự hiện hữu), atthena natthibhāvanti (về ý nghĩa thì không có sự hiện hữu), evaṃ dvayagāminī (như vậy là lời nói đi đến hai ngả). Alikatucchanipphalavācāya etaṃ adhivacanaṃ (đây là tên gọi khác của lời nói dối trá, trống rỗng, vô ích).

๑๙. อชิโตปิ นาม ลิจฺฉวีนํ เสนาปตีติ โส กิร ภควโต อุปฏฺฐาโก อโหสิ, โส กาลมกาสิ. อถสฺส สรีรกิจฺจํ กตฺวา มนุสฺสา ปาถิกปุตฺตํ ปุจฺฉึสุ ‘‘กุหึ นิพฺพตฺโต เสนาปตี’’ติ? โส อาห – ‘‘มหานิรเย นิพฺพตฺโต’’ติ. อิทญฺจ ปน วตฺวา ปุน อาห ‘‘ตุมฺหากํ เสนาปติ มม สนฺติกํ อาคมฺม อหํ ตุมฺหากํ วจนมกตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ ปติฏฺฐเปตฺวา นิรเย นิพฺพตฺโตมฺหี’’ติ ปโรทิตฺถาติ. เตนุปสงฺกมิ ทิวาวิหารายาติ เอตฺถ ‘‘ปาฏิหาริยกรณตฺถายา’’ติ กสฺมา น วทติ? อภาวา. สมฺมุขีภาโวปิ หิสฺส เตน สทฺธึ นตฺถิ, กุโต ปาฏิหาริยกรณํ, ตสฺมา ตถา อวตฺวา ‘‘ทิวาวิหารายา’’ติ อาห.

19. Ajitopi nāma licchavīnaṃ senāpatīti: Nghe nói vị tướng quân của dòng Licchavi tên là Ajita là người hầu cận của Thế Tôn, vị ấy đã qua đời. Sau khi làm xong các nghi thức tang lễ cho vị ấy, người ta đã hỏi Pāthikaputta: “Vị tướng quân đã tái sanh ở đâu?” Y nói: “Đã tái sanh trong đại địa ngục.” Sau khi nói điều này, y lại nói: “Vị tướng quân của các người đã đến chỗ tôi và nói rằng: ‘Tôi đã không làm theo lời của ngài, mà đã thiết lập học thuyết của Sa-môn Gotama, nên đã tái sanh trong địa ngục,’ rồi đã khóc lóc.” Trong câu Tenupasaṅkami divāvihārāyāti, tại sao không nói là pāṭihāriyakaraṇatthāyā (để thực hiện thần thông)? Bởi vì không có việc thực hiện thần thông với y. Vì y cũng không có mặt đối diện với Ngài, thì làm sao có việc thực hiện thần thông được? Do đó, không nói như vậy, mà đã nói là divāvihārāyāti.

อิทฺธิปาฏิหาริยกถาวณฺณนา

Giải thích về câu chuyện thần thông.

๒๐. คหปติเนจยิกาติ คหปติ มหาสาลา. เตสญฺหิ มหาธนธญฺญนิจโย, ตสฺมา ‘‘เนจยิกา’’ติ วุจฺจนฺติ. อเนกสหสฺสาติ สหสฺเสหิปิ อปริมาณคณนา. เอวํ มหตึ กิร ปริสํ ฐเปตฺวา สุนกฺขตฺตํ อญฺโญ สนฺนิปาเตตุํ สมตฺโถ นตฺถิ. เตเนว ภควา เอตฺตกํ กาลํ สุนกฺขตฺตํ คเหตฺวา วิจริ.

20. Gahapatinecayikāti là gahapati mahāsālā (những gia chủ có tài sản lớn). Tesañhi mahādhanadhaññanicayo (vì họ có sự tích lũy nhiều của cải và lúa gạo), tasmā ‘‘necayikā’’ti vuccanti (do đó, họ được gọi là “necayikā”). Anekasahassāti là sahassehipi aparimāṇagaṇanā (số lượng không thể đếm được, ngay cả bằng hàng ngàn). Nghe nói rằng, ngoại trừ Sunakkhatta, không có ai khác có khả năng triệu tập một hội chúng đông đảo như vậy. Chính vì lý do đó, Thế Tôn đã đi du hành cùng với Sunakkhatta trong một thời gian dài như vậy.

๒๑. ภยนฺติ จิตฺตุตฺราสภยํ. ฉมฺภิตตฺตนฺติ สกลสรีรจลนํ. โลมหํโสติ โลมานํ อุทฺธคฺคภาโว. โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘อหํ อติมหนฺตํ กถํ กเถตฺวา สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคเลน สทฺธึ ปฏิวิรุทฺโธ, มยฺหํ โข ปนพฺภนฺตเร อรหตฺตํ วา ปาฏิหาริยกรณเหตุ วา นตฺถิ, สมโณ ปน โคตโม ปาฏิหาริยํ กริสฺสติ, อถสฺส ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา มหาชโน ‘ตฺวํ ทานิ ปาฏิหาริยํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต กสฺมา อตฺตโน ปมาณมชานิตฺวา โลเก อคฺคปุคฺคเลน สทฺธึ ปฏิมลฺโล หุตฺวา คชฺชสี’ติ กฏฺฐเลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ วิเหเฐสฺสตี’’ติ. เตนสฺส มหาชนสนฺนิปาตญฺเจว เตน ภควโต จ อาคมนํ สุตฺวา ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส วา อุทปาทิ. โส ตโต ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโม ตินฺทุกขาณุกปริพฺพาชการามํ อคมาสิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ อถ โข ภควาติอาทิมาห[Pg.11]. ตตฺถ อุปสงฺกมีติ น เกวลํ อุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปน ทูรํ อฑฺฒโยชนนฺตรํ ปริพฺพาชการามํ ปวิฏฺโฐ. ตตฺถปิ จิตฺตสฺสาทํ อลภมาโน อนฺตนฺเตน อาวิชฺฌิตฺวา อารามปจฺจนฺเต เอกํ คหนฏฺฐานํ อุปธาเรตฺวา ปาสาณผลเก นิสีทิ. อถ ภควา จินฺเตสิ – ‘‘สเจ อยํ พาโล กสฺสจิเทว กถํ คเหตฺวา อิธาคจฺเฉยฺย, มา นสฺสตุ พาโล’’ติ ‘‘นิสินฺนปาสาณผลกํ ตสฺส สรีเร อลฺลีนํ โหตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. สห อธิฏฺฐานจิตฺเตน ตํ ตสฺส สรีเร อลฺลียิ. โส มหาอทฺทุพนฺธนพทฺโธ วิย ฉินฺนปาโท วิย จ อโหสิ.

21. Bhayanti là cittutrāsabhayaṃ (sự sợ hãi, sự kinh hoàng của tâm). Chambhitattanti là sakalasarīracalanaṃ (sự run rẩy của toàn thân). Lomahaṃsoti là lomānaṃ uddhaggabhāvo (sự dựng đứng của lông). Nghe nói y đã suy nghĩ: “Ta đã nói một lời quá lớn, đã chống đối bậc Tối Thượng Nhân trong thế giới cùng với chư thiên, nhưng bên trong ta không có A-la-hán quả hay nhân duyên để thực hiện thần thông. Còn Sa-môn Gotama sẽ thực hiện thần thông, khi ấy, đại chúng thấy thần thông của ngài, sẽ hành hạ ta bằng củi, sỏi, gậy, v.v. và nói rằng: ‘Ngươi bây giờ không thể thực hiện thần thông, tại sao không biết sức mình mà lại trở thành đối thủ và la hét với bậc Tối Thượng Nhân trong thế gian?’” Do đó, khi nghe về sự tụ tập của đại chúng và sự quang lâm của Thế Tôn, sự sợ hãi, hoặc sự run rẩy, hoặc sự dựng lông đã khởi lên nơi y. Y muốn thoát khỏi khổ đau đó, đã đi đến tu viện của các du sĩ ở Tindukakhāṇu. Để chỉ rõ ý nghĩa đó, (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng atha kho bhagavā. Trong đó, upasaṅkami không chỉ đơn thuần là đi đến, mà sau khi đi đến, y đã vào sâu trong tu viện của các du sĩ, cách đó nửa do-tuần. Ngay cả ở đó, không tìm thấy sự an lạc trong tâm, y đi lang thang ở vùng rìa, ghi nhận một nơi rậm rạp ở cuối tu viện, và ngồi xuống trên một phiến đá. Khi ấy, Thế Tôn suy nghĩ: “Nếu kẻ ngu này nghe lời ai đó mà đến đây, mong rằng kẻ ngu này không bị hủy hoại.” (Ngài) đã chú nguyện: “Mong rằng phiến đá mà y đang ngồi dính chặt vào thân y.” Cùng với tâm chú nguyện, phiến đá ấy đã dính vào thân y. Y trở nên như người bị trói bằng gông cùm lớn, và như người bị cụt chân.

อสฺโสสีติ อิโต จิโต จ ปาถิกปุตฺตํ ปริเยสมานา ปริสา ตสฺส อนุปทํ คนฺตฺวา นิสินฺนฏฺฐานํ ญตฺวา อาคเตน อญฺญตเรน ปุริเสน ‘‘ตุมฺเห กํ ปริเยสถา’’ติ วุตฺเต ปาถิกปุตฺตนฺติ. โส ‘‘ตินฺทุกขาณุกปริพฺพาชการาเม นิสินฺโน’’ติ วุตฺตวจเนน อสฺโสสิ.

Assosīti: Hội chúng tìm kiếm Pāthikaputta đây đó, đi theo dấu chân của y, và khi một người nào đó biết nơi y ngồi đến hỏi: “Các người đang tìm ai?”, (họ trả lời): “Pāthikaputta.” (Người kia nói): “Ông ấy đang ngồi trong tu viện của các du sĩ ở Tindukakhāṇu.” (Hội chúng) đã nghe được lời nói đó.

๒๒. สํสปฺปตีติ โอสีทติ. ตตฺเถว สญฺจรติ. ปาวฬา วุจฺจติ อานิสทฏฺฐิกา.

22. Saṃsappatīti là osīdati (chìm xuống). Tattheva sañcarati (di chuyển ngay tại chỗ đó). Pāvaḷā vuccati ānisadaṭṭhikā (xương cùng được gọi là pāvaḷā).

๒๓. ปราภูตรูโปติ ปราชิตรูโป, วินฏฺฐรูโป วา.

23. Parābhūtarūpoti là parājitarūpo (có dáng vẻ bị đánh bại), hoặc vinaṭṭharūpo (có dáng vẻ bị hủy hoại).

๒๕. โคยุเคหีติ โคยุตฺเตหิ สตมตฺเตหิ วา สหสฺสมตฺเตหิ วา ยุเคหิ. อาวิญฺเฉยฺยามาติ อากฑฺเฒยฺยาม. ฉิชฺเชยฺยุนฺติ ฉินฺเทยฺยุํ. ปาถิกปุตฺโต วา พนฺธฏฺฐาเน ฉิชฺเชยฺย.

25. Goyugehīti là goyuttehi yugehi (bằng những cặp bò được thắng vào ách), satamattehi vā (hoặc có số lượng hàng trăm) sahassamattehi vā (hoặc có số lượng hàng ngàn). Āviñcheyyāmāti là ākaḍḍheyyāma (chúng ta sẽ kéo). Chijjeyyunti là chindeyyuṃ (chúng sẽ bị đứt). Pāthikaputto vā bandhaṭṭhāne chijjeyya (hoặc Pāthikaputta sẽ bị đứt lìa tại chỗ bị buộc).

๒๖. ทารุปตฺติกนฺเตวาสีติ ทารุปตฺติกสฺส อนฺเตวาสี. ตสฺส กิร เอตทโหสิ ‘‘ติฏฺฐตุ ตาว ปาฏิหาริยํ, สมโณ โคตโม ‘อเจโล ปาถิกปุตฺโต อาสนาปิ น วุฏฺฐหิสฺสตี’ติ อาห. หนฺทาหํ คนฺตฺวา เยน เกนจิ อุปาเยน ตํ อาสนา วุฏฺฐาเปมิ. เอตฺตาวตา จ สมณสฺส โคตมสฺส ปราชโย ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา เอวมาห.

26. Dārupattikantevāsīti là dārupattikassa antevāsī (đệ tử của vị du sĩ mang bát gỗ). Nghe nói người ấy đã có suy nghĩ này: “Việc thần thông hãy tạm gác lại. Sa-môn Gotama đã nói rằng: ‘Lõa thể Pāthikaputta sẽ không thể đứng dậy khỏi chỗ ngồi.’ Này, ta sẽ đi và bằng bất cứ phương tiện nào, làm cho y đứng dậy khỏi chỗ ngồi. Chỉ với chừng ấy thôi, Sa-môn Gotama sẽ bị thất bại.” Do đó, y đã nói như vậy.

๒๗. สีหสฺสาติ จตฺตาโร สีหา ติณสีโห จ กาฬสีโห จ ปณฺฑุสีโห จ เกสรสีโห จ. เตสํ จตุนฺนํ สีหานํ เกสรสีโห อคฺคตํ คโต, โส อิธาธิปฺเปโต. มิครญฺโญติ สพฺพจตุปฺปทานํ รญฺโญ. อาสยนฺติ นิวาสํ. สีหนาทนฺติ อภีตนาทํ. โคจราย [Pg.12] ปกฺกเมยฺยนฺติ อาหารตฺถาย ปกฺกเมยฺยํ. วรํ วรนฺติ อุตฺตมุตฺตมํ, ถูลํ ถูลนฺติ อตฺโถ. มุทุมํสานีติ มุทูนิ มํสานิ. ‘‘มธุมํสานี’’ติปิ ปาโฐ, มธุรมํสานีติ อตฺโถ. อชฺฌุเปยฺยนฺติ อุปคจฺเฉยฺยํ. สีหนาทํ นทิตฺวาติ เย ทุพฺพลา ปาณา, เต ปลายนฺตูติ อตฺตโน สูรภาวสนฺนิสฺสิเตน การุญฺเญน นทิตฺวา.

27. Sīhassāti (Sư tử): Có bốn loại sư tử là sư tử cỏ, sư tử đen, sư tử vàng nhạt, và sư tử bờm. Trong bốn loại sư tử ấy, sư tử bờm đạt đến địa vị tối thượng, nó được chủ ý ở đây. Migarañño nghĩa là vua của tất cả loài bốn chân. Āsayaṃ nghĩa là nơi ở. Sīhanādaṃ nghĩa là tiếng rống không sợ hãi. Gocarāya pakkameyyaṃ nghĩa là ta nên đi ra vì mục đích tìm thức ăn. Varaṃ varaṃ có nghĩa là (thịt) hảo hạng nhất, (thịt) béo mập nhất. Mudumaṃsāni nghĩa là những miếng thịt mềm. Cũng có dị bản là “madhumaṃsāni”, nghĩa là những miếng thịt ngọt. Ajjhupeyyaṃ nghĩa là ta nên đến gần. Sīhanādaṃ naditvā nghĩa là rống lên do lòng bi mẫn nương vào bản tánh dũng mãnh của mình (với ý nghĩ rằng): “Những chúng sanh nào yếu ớt, chúng hãy chạy trốn đi”.

๒๘. วิฆาสสํวฑฺโฒติ วิฆาเสน สํวฑฺโฒ, วิฆาสํ ภกฺขิตา ติริตฺตมํสํ ขาทิตฺวา วฑฺฒิโต. ทิตฺโตติ ทปฺปิโต ถูลสรีโร. พลวาติ พลสมฺปนฺโน. เอตทโหสีติ กสฺมา อโหสิ? อสฺมิมานโทเสน.

28. Vighāsasaṃvaḍḍho nghĩa là được nuôi lớn bằng thức ăn thừa, được nuôi lớn do ăn thịt còn sót lại sau khi (người khác) đã ăn. Ditto nghĩa là kiêu hãnh, có thân hình to lớn. Balavā nghĩa là có đầy đủ sức mạnh. Etadahosi (suy nghĩ ấy đã khởi lên): Tại sao nó đã khởi lên? Do lỗi của ngã mạn.

ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – เอกทิวสํ กิร โส สีโห โคจรโต นิวตฺตมาโน ตํ สิงฺคาลํ ภเยน ปลายมานํ ทิสฺวา การุญฺญชาโต หุตฺวา ‘‘วยส, มา ภายิ, ติฏฺฐ โก นาม ตฺว’’นฺติ อาห. ชมฺพุโก นามาหํ สามีติ. วยส, ชมฺพุก, อิโต ปฏฺฐาย มํ อุปฏฺฐาตุํ สกฺขิสฺสสีติ. อุปฏฺฐหิสฺสามีติ. โส ตโต ปฏฺฐาย อุปฏฺฐาติ. สีโห โคจรโต อาคจฺฉนฺโต มหนฺตํ มหนฺตํ มํสขณฺฑํ อาหรติ. โส ตํ ขาทิตฺวา อวิทูเร ปาสาณปิฏฺเฐ วสติ. โส กติปาหจฺจเยเนว ถูลสรีโร มหาขนฺโธ ชาโต. อถ นํ สีโห อโวจ – ‘‘วยส, ชมฺพุก, มม วิชมฺภนกาเล อวิทูเร ฐตฺวา ‘วิโรจ สามี’ติ วตฺตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ. สกฺโกมิ สามีติ. โส ตสฺส วิชมฺภนกาเล ตถา กโรติ. เตน สีหสฺส อติเรโก อสฺมิมาโน โหติ.

Ở đây, đây là câu chuyện tuần tự: Nghe nói, một hôm con sư tử ấy trong khi đang trở về từ nơi kiếm ăn, thấy con chó rừng ấy đang chạy trốn vì sợ hãi, liền khởi lên lòng bi mẫn và nói rằng: “Này bạn, đừng sợ, hãy đứng lại, bạn tên là gì?”. (Nó đáp): “Thưa ngài, tôi tên là Jambuka”. (Sư tử hỏi): “Này bạn Jambuka, kể từ nay, bạn có thể hầu hạ ta không?”. (Nó đáp): “Tôi sẽ hầu hạ”. Kể từ đó, nó hầu hạ (sư tử). Sư tử khi đi kiếm ăn về, mang về những tảng thịt rất lớn. Nó (chó rừng) ăn thịt ấy và sống trên một phiến đá không xa. Chỉ sau vài ngày trôi qua, nó đã trở nên có thân hình to lớn, cổ to. Bấy giờ, sư tử nói với nó: “Này bạn Jambuka, vào lúc ta vươn vai, bạn đứng ở gần và nói ‘Xin ngài hãy tỏa sáng’ có được không?”. (Nó đáp): “Thưa ngài, tôi có thể”. Nó đã làm như vậy vào lúc sư tử vươn vai. Do đó, ngã mạn của sư tử trở nên quá mức.

อเถกทิวสํ ชรสิงฺคาโล อุทกโสณฺฑิยํ ปานียํ ปิวนฺโต อตฺตโน ฉายํ โอโลเกนฺโต อทฺทส อตฺตโน ถูลสรีรตญฺเจว มหาขนฺธตญฺจ. ทิสฺวา ‘ชรสิงฺคาโลสฺมี’ติ มนํ อกตฺวา ‘‘อหมฺปิ สีโห ชาโต’’ติ มญฺญิ. ตโต อตฺตนาว อตฺตานํ เอตทโวจ – ‘‘วยส, ชมฺพุก, ยุตฺตํ นาม ตว อิมินา อตฺตภาเวน ปรสฺส อุจฺฉิฏฺฐมํสํ ขาทิตุํ, กึ ตฺวํ ปุริโส น โหสิ, สีหสฺสาปิ จตฺตาโร ปาทา ทฺเว ทาฐา ทฺเว กณฺณา เอกํ นงฺคุฏฺฐํ, ตวปิ สพฺพํ ตเถว, เกวลํ ตว เกสรภารมตฺตเมว นตฺถี’’ติ. ตสฺเสวํ จินฺตยโต อสฺมิมาโน วฑฺฒิ. อถสฺส เตน อสฺมิมานโทเสน เอตํ ‘‘โก จาห’’นฺติอาทิ มญฺญิตมโหสิ. ตตฺถ โก จาหนฺติ อหํ โก, สีโห มิคราชา โก, น เม ญาติ, น สามิโก, กิมหํ [Pg.13] ตสฺส นิปจฺจการํ กโรมีติ อธิปฺปาโย. สิงฺคาลกํเยวาติ สิงฺคาลรวเมว. เภรณฺฑกํเยวาติ อปฺปิยอมนาปสทฺทเมว. เก จ ฉเว สิงฺคาเลติ โก จ ลามโก สิงฺคาโล. เก ปน สีหนาเทติ โก ปน สีหนาโท สิงฺคาลสฺส จ สีหนาทสฺส จ โก สมฺพนฺโธติ อธิปฺปาโย. สุคตาปทาเนสูติ สุคตลกฺขเณสุ. สุคตสฺส สาสนสมฺภูตาสุ ตีสุ สิกฺขาสุ. กถํ ปเนส ตตฺถ ชีวติ? เอตสฺส หิ จตฺตาโร ปจฺจเย ททมานา สีลาทิคุณสมฺปนฺนานํ สมฺพุทฺธานํ เทมาติ เทนฺติ, เตน เอส อพุทฺโธ สมาโน พุทฺธานํ นิยามิตปจฺจเย ปริภุญฺชนฺโต สุคตาปทาเนสุ ชีวติ นาม. สุคตาติริตฺตานีติ เตสํ กิร โภชนานิ ททมานา พุทฺธานญฺจ พุทฺธสาวกานญฺจ ทตฺวา ปจฺฉา อวเสสํ สายนฺหสมเย เทนฺติ. เอวเมส สุคตาติริตฺตานิ ภุญฺชติ นาม. ตถาคเตติ ตถาคตํ อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อาสาเทตพฺพํ ฆฏฺฏยิตพฺพํ. อถ วา ‘‘ตถาคเต’’ติอาทีนิ อุปโยคพหุวจนาเนว. อาสาเทตพฺพนฺติ อิทมฺปิ พหุวจนเมว เอกวจนํ วิย วุตฺตํ. อาสาทนาติ อหํ พุทฺเธน สทฺธึ ปาฏิหาริยํ กริสฺสามีติ ฆฏฺฏนา.

Bấy giờ, một hôm, con chó rừng già trong khi uống nước ở một vũng nước vôi, nhìn thấy bóng của mình, đã thấy được thân hình to lớn và cái cổ to của mình. Thấy vậy, nó không nghĩ rằng “ta là con chó rừng già” mà đã nghĩ rằng: “Ta cũng đã trở thành sư tử”. Sau đó, nó tự nói với chính mình rằng: “Này bạn Jambuka, với thân thể này của ngươi, có thích hợp chăng việc ăn thịt thừa của kẻ khác? Sao ngươi không phải là một đấng nam nhi? Sư tử cũng có bốn chân, hai răng nanh, hai tai, một cái đuôi, ngươi cũng có tất cả y như vậy, chỉ là ngươi không có gánh nặng là cái bờm mà thôi”. Khi nó suy nghĩ như vậy, ngã mạn đã tăng trưởng. Bấy giờ, do lỗi của ngã mạn ấy, suy nghĩ này đã khởi lên nơi nó: “Ta là ai?” v.v. Ở đây, ko cāhaṃ có ý nghĩa là: ta là ai, sư tử vua của các loài thú là ai? Không phải bà con của ta, không phải chủ của ta, tại sao ta phải tỏ lòng tôn kính đối với nó? Siṅgālakaṃyeva nghĩa là chính tiếng tru của chó rừng. Bheraṇḍakaṃyeva nghĩa là chính âm thanh không đáng ưa, không làm vui lòng. Ke ca chave siṅgāle nghĩa là con chó rừng thấp hèn là gì? Ke pana sīhanāde có ý nghĩa là tiếng rống của sư tử là gì, có mối liên hệ gì giữa (tiếng tru của) chó rừng và tiếng rống của sư tử? Sugatāpadānesu nghĩa là trong các đặc điểm của bậc Thiện Thệ, trong ba học giới phát sanh từ giáo pháp của bậc Thiện Thệ. Nhưng làm thế nào người này sống trong đó? Vì những người cúng dường bốn món vật dụng cho người này, họ cúng dường với ý nghĩ rằng: “Chúng ta cúng dường đến các bậc Chánh Đẳng Giác, là những vị đầy đủ các đức hạnh như giới, v.v.”. Do đó, người này dù không phải là Phật, nhưng trong khi thọ dụng các vật dụng đã được chỉ định cho các đức Phật, được gọi là sống trong các đặc điểm của bậc Thiện Thệ. Sugatātirittāni (thức ăn thừa của bậc Thiện Thệ): Nghe nói, những người cúng dường các món ăn cho họ, sau khi đã dâng cúng đến các đức Phật và các vị Thinh văn đệ tử của Phật, sau đó vào buổi chiều họ dâng cúng phần còn lại. Như vậy, người này được gọi là ăn những thức ăn thừa của bậc Thiện Thệ. Tathāgate nghĩa là bậc Như Lai, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác nên được xúc phạm, nên được va chạm. Hoặc là, các từ “tathāgate” v.v. chính là đối cách số nhiều. Āsādetabbaṃ này cũng là số nhiều, được nói như là số ít. Āsādanā là sự va chạm (với ý nghĩ): “Ta sẽ thực hiện thần thông cùng với đức Phật”.

๒๙. สเมกฺขิยานาติ สเมกฺขิตฺวา, มญฺญิตฺวาติ อตฺโถ. อมญฺญีติ ปุน อมญฺญิตฺถ โกตฺถูติ สิงฺคาโล.

29. Samekkhiyāna có nghĩa là sau khi đã xem xét, sau khi đã nghĩ. Amaññi nghĩa là lại nghĩ rằng. Kotthu nghĩa là con chó rừng.

๓๐. อตฺตานํ วิฆาเส สเมกฺขิยาติ โสณฺฑิยํ อุจฺฉิฏฺโฐทเก ถูลํ อตฺตภาวํ ทิสฺวา. ยาว อตฺตานํ น ปสฺสตีติ ยาว อหํ สีหวิฆาสสํวฑฺฒิตโก ชรสิงฺคาโลติ เอวํ ยถาภูตํ อตฺตานํ น ปสฺสติ. พฺยคฺโฆติ มญฺญตีติ สีโหหมสฺมีติ มญฺญติ, สีเหน วา สมานพโล พฺยคฺโฆเยว อหนฺติ มญฺญติ.

30. Attānaṃ vighāse samekkhiya nghĩa là sau khi thấy thân thể to lớn (của mình) trong nước thừa ở vũng nước vôi. Yāva attānaṃ na passati nghĩa là chừng nào còn chưa thấy tự thân một cách như thật rằng: “Ta chỉ là con chó rừng già được nuôi lớn bằng thức ăn thừa của sư tử”. Byaggho’ti maññati nghĩa là nó nghĩ rằng “ta là sư tử”, hoặc nó nghĩ rằng “ta chính là con cọp có sức mạnh ngang bằng với sư tử”.

๓๑. ภุตฺวาน เภเกติ อาวาฏมณฺฑูเก ขาทิตฺวา. ขลมูสิกาโยติ ขเลสุ มูสิกาโย จ ขาทิตฺวา. กฏสีสุ ขิตฺตานิ จ โกณปานีติ สุสาเนสุ ฉฑฺฑิตกุณปานิ จ ขาทิตฺวา. มหาวเนติ มหนฺเต วนสฺมึ. สุญฺญวเนติ ตุจฺฉวเน. วิวฑฺโฒติ วฑฺฒิโต. ตเถว โส สิงฺคาลกํ อนทีติ เอวํ สํวฑฺโฒปิ มิคราชาหมสฺมีติ มญฺญิตฺวาปิ ยถา ปุพฺเพ ทุพฺพลสิงฺคาลกาเล, ตเถว โส สิงฺคาลรวํเยว อรวีติ[Pg.14]. อิมายปิ คาถาย เภกาทีนิ ภุตฺวา วฑฺฒิตสิงฺคาโล วิย ลาภสกฺการคิทฺโธ ตฺวนฺติ ปาถิกปุตฺตเมว ฆฏฺเฏสิ.

31. Bhutvāna bheke nghĩa là sau khi ăn những con ếch trong hố. Khalamūsikāyo nghĩa là và sau khi ăn những con chuột ở sân đập lúa. Kaṭasīsu khittāni ca koṇapāni nghĩa là và sau khi ăn những xác chết bị vứt bỏ ở nghĩa địa. Mahāvane nghĩa là trong khu rừng lớn. Suññavane nghĩa là trong khu rừng vắng. Vivaḍḍho nghĩa là được nuôi lớn. Tatheva so siṅgālakaṃ anadi nghĩa là: Mặc dù được nuôi lớn như vậy và cũng nghĩ rằng “ta là vua của các loài thú”, nhưng nó vẫn tru lên chính tiếng tru của chó rừng y như vào thời trước kia, lúc còn là con chó rừng yếu ớt. Cũng bằng câu kệ này, (đức Phật) đã chỉ trích chính con trai của Pāthika rằng: “Ngươi tham lam lợi lộc và danh vọng giống như con chó rừng được nuôi lớn sau khi ăn ếch, v.v.”.

นาเคหีติ หตฺถีหิ. มหาพนฺธนาติ มหตา กิเลสพนฺธนา โมเจตฺวา. มหาวิทุคฺคาติ มหาวิทุคฺคํ นาม จตฺตาโร โอฆา. ตโต อุทฺธริตฺวา นิพฺพานถเล ปติฏฺฐเปตฺวา.

Nāgehi nghĩa là bởi những con voi. Mahābandhanā nghĩa là sau khi giải thoát khỏi sự trói buộc lớn lao của phiền não. Mahāviduggā: Nơi hiểm trở lớn lao được gọi là bốn dòng bộc lưu. (Ngài) sau khi vớt lên từ đó và an trí trên vùng đất cao là Níp-bàn.

อคฺคญฺญปญฺญตฺติกถาวณฺณนา

Phần Chú Giải Về Lời Thuyết Giảng Chế Định Aggañña

๓๖. อิติ ‘‘ภควา เอตฺตเกน กถามคฺเคน ปาฏิหาริยํ น กโรตี’’ติ ปทสฺส อนุสนฺธึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘น อคฺคญฺญํ ปญฺญาเปตี’’ติ อิมสฺส อนุสนฺธึ ทสฺเสนฺโต อคฺคญฺญญฺจาหนฺติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อคฺคญฺญญฺจาหนฺติ อหํ, ภคฺคว, อคฺคญฺญญฺจ ปชานามิ โลกุปฺปตฺติจริยวํสญฺจ. ตญฺจ ปชานามีติ น เกวลํ อคฺคญฺญเมว, ตญฺจ อคฺคญฺญํ ปชานามิ. ตโต จ อุตฺตริตรํ สีลสมาธิโต ปฏฺฐาย ยาว สพฺพญฺญุตญฺญาณา ปชานามิ. ตญฺจ ปชานํ น ปรามสามีติ ตญฺจ ปชานนฺโตปิ อหํ อิทํ นาม ปชานามีติ ตณฺหาทิฏฺฐิมานวเสน น ปรามสามิ. นตฺถิ ตถาคตสฺส ปรามาโสติ ทีเปติ. ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิทิตาติ อตฺตนาเยว อตฺตนิ กิเลสนิพฺพานํ วิทิตํ. ยทภิชานํ ตถาคโตติ ยํ กิเลสนิพฺพานํ ชานนฺโต ตถาคโต. โน อนยํ อาปชฺชตีติ อวิทิตนิพฺพานา ติตฺถิยา วิย อนยํ ทุกฺขํ พฺยสนํ นาปชฺชติ.

36. Như vậy, sau khi đã trình bày sự liên kết của câu: “Đức Thế Tôn không thực hiện thần thông chỉ với chừng ấy dòng thuyết giảng,” bây giờ, để trình bày sự liên kết của câu: “vị ấy không chế định Aggañña,” ngài đã bắt đầu bài thuyết giảng: “Và Ta biết Aggañña.” Ở đây, câu “Và Ta biết Aggañña” (có nghĩa là): Này Bhaggava, Ta biết Aggañña và biết cả dòng dõi về sự khởi sanh và sự vận hành của thế gian. Và câu “Ta biết điều ấy” (có nghĩa là): không phải Ta chỉ biết riêng Aggañña, mà Ta biết Aggañña ấy. Và Ta biết cả điều cao thượng hơn thế nữa, bắt đầu từ giới và định cho đến Toàn Giác Trí. Và câu “biết điều ấy, Ta không chấp thủ” (có nghĩa là): Dầu biết điều ấy, Ta không chấp thủ theo cách của ái, tà kiến, và ngã mạn rằng: “Ta biết điều được gọi là thế này.” (Ngài) chỉ ra rằng: “Đối với Như Lai, không có sự chấp thủ.” Câu “sự tịch tịnh được biết cho chính mình” (có nghĩa là): sự tịch tịnh của phiền não được biết bởi chính mình nơi chính mình. Câu “Như Lai biết rõ điều ấy” (có nghĩa là): Như Lai là bậc biết rõ sự tịch tịnh của phiền não ấy. Câu “vị ấy không rơi vào tai họa” (có nghĩa là): vị ấy không rơi vào tai họa, khổ đau, và hoạn nạn giống như các người theo ngoại đạo, là những người không biết đến sự tịch tịnh.

๓๗. อิทานิ ยํ ตํ ติตฺถิยา อคฺคญฺญํ ปญฺญเปนฺติ, ตํ ทสฺเสนฺโต สนฺติ ภคฺควาติอาทิมาห. ตตฺถ อิสฺสรกุตฺตํ พฺรหฺมกุตฺตนฺติ อิสฺสรกตํ พฺรหฺมกตํ, อิสฺสรนิมฺมิตํ พฺรหฺมนิมฺมิตนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมา เอว หิ เอตฺถ อาธิปจฺจภาเวน อิสฺสโรติ เวทิตพฺโพ. อาจริยกนฺติ อาจริยภาวํ อาจริยวาทํ. ตตฺถ อาจริยวาโท อคฺคญฺญํ. อคฺคญฺญํ ปน เอตฺถ เทสิตนฺติ กตฺวา โส อคฺคญฺญํ ตฺเวว วุตฺโต. กถํ วิหิตกนฺติ เกน วิหิตํ กินฺติ วิหิตํ. เสสํ พฺรหฺมชาเล วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

37. Bây giờ, để trình bày về Aggañña mà các người theo ngoại đạo chế định, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Này Bhaggava, có những...” Ở đây, câu “do Đấng Sáng Tạo (Issara) tác thành, do Phạm Thiên tác thành” có nghĩa là: do Đấng Sáng Tạo tạo ra, do Phạm Thiên tạo ra; do Đấng Sáng Tạo hóa sanh, do Phạm Thiên hóa sanh. Thật vậy, ở đây chính Phạm Thiên nên được hiểu là “Đấng Sáng Tạo” (Issara) do bởi trạng thái làm chủ. Câu “thuộc về đạo sư” có nghĩa là trạng thái của đạo sư, học thuyết của đạo sư. Ở đây, học thuyết của đạo sư là Aggañña. Hơn nữa, do Aggañña được thuyết giảng ở đây, nên nó được gọi là Aggañña. Câu “được sắp đặt như thế nào?” có nghĩa là: được ai sắp đặt, được sắp đặt ra sao? Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày chi tiết trong kinh Phạm Võng.

๔๑. ขิฑฺฑาปโทสิกนฺติ ขิฑฺฑาปโทสิกมูลํ.

41. Câu “những vị trời Khiḍḍāpadosikā” có nghĩa là: có nguồn gốc từ các vị trời Khiḍḍāpadosikā (Hý Lạc Đọa).

๔๗. อสตาติ [Pg.15] อวิชฺชมาเนน, อสํวิชฺชมานฏฺเฐนาติ อตฺโถ. ตุจฺฉาติ ตุจฺเฉน อนฺโตสารวิรหิเตน. มุสาติ มุสาวาเทน. อภูเตนาติ ภูตตฺถวิรหิเตน. อพฺภาจิกฺขนฺตีติ อภิอาจิกฺขนฺติ. วิปรีโตติ วิปรีตสญฺโญ วิปรีตจิตฺโต. ภิกฺขโว จาติ น เกวลํ สมโณ โคตโมเยว, เย จ อสฺส อนุสิฏฺฐึ กโรนฺติ, เต ภิกฺขู จ วิปรีตา. อถ ยํ สนฺธาย วิปรีโตติ วทนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ สมโณ โคตโมติอาทิ วุตฺตํ. สุภํ วิโมกฺขนฺติ วณฺณกสิณํ. อสุภนฺตฺเววาติ สุภญฺจ อสุภญฺจ สพฺพํ อสุภนฺติ เอวํ ปชานาติ. สุภนฺตฺเวว ตสฺมึ สมเยติ สุภนฺติ เอว จ ตสฺมึ สมเย ปชานาติ, น อสุภํ. ภิกฺขโว จาติ เย เต เอวํ วทนฺติ, เตสํ ภิกฺขโว จ อนฺเตวาสิกสมณา วิปรีตา. ปโหตีติ สมตฺโถ ปฏิพโล.

47. Câu “bằng điều không có thật” có nghĩa là: bằng điều không hiện hữu, bằng điều không có ý nghĩa hiện hữu. Câu “bằng điều trống rỗng” có nghĩa là: bằng điều rỗng tuếch, không có cốt lõi bên trong. Câu “bằng lời dối trá” có nghĩa là: bằng lời nói dối. Câu “bằng điều không chân thật” có nghĩa là: bằng điều không có ý nghĩa chân thật. Câu “họ vu khống” có nghĩa là: họ công kích. Câu “bị điên đảo” có nghĩa là: có tưởng điên đảo, có tâm điên đảo. Câu “và các vị tỳ khưu” có nghĩa là: không chỉ riêng Sa-môn Gotama, mà cả những vị tỳ khưu thực hành theo lời chỉ dạy của vị ấy cũng bị điên đảo. Kế đó, để trình bày về điều mà họ dựa vào để nói là “bị điên đảo,” câu bắt đầu bằng “Sa-môn Gotama” đã được nói đến. Câu “sự giải thoát tốt đẹp” có nghĩa là: biến xứ màu sắc (vaṇṇakasiṇa). Câu “chỉ là không tốt đẹp” có nghĩa là: vị ấy biết cả điều tốt đẹp lẫn điều không tốt đẹp, tất cả đều là “không tốt đẹp.” Câu “chỉ là tốt đẹp vào lúc ấy” có nghĩa là: vào lúc ấy, vị ấy chỉ biết là “tốt đẹp,” chứ không biết là “không tốt đẹp.” Câu “và các vị tỳ khưu” có nghĩa là: các vị tỳ khưu, là các sa-môn đệ tử của những vị (đạo sư) đã nói như vậy, cũng bị điên đảo. Câu “có thể” có nghĩa là: có khả năng, có năng lực.

๔๘. ทุกฺกรํ โขติ อยํ ปริพฺพาชโก ยทิทํ ‘‘เอวํปสนฺโน อหํ, ภนฺเต’’ติอาทิมาห, ตํ สาเฐยฺเยน โกหญฺเญน อาห. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘สมโณ โคตโม มยฺหํ เอตฺตกํ ธมฺมกถํ กเถสิ, ตมหํ สุตฺวาปิ ปพฺพชิตุํ น สกฺโกมิ, มยา เอตสฺส สาสนํ ปฏิปนฺนสทิเสน ภวิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ตโต โส สาเฐยฺเยน โกหญฺเญน เอวมาห. เตนสฺส ภควา มมฺมํ ฆฏฺเฏนฺโต วิย ‘‘ทุกฺกรํ โข เอตํ, ภคฺคว ตยา อญฺญทิฏฺฐิเกนา’’ติอาทิมาห. ตํ โปฏฺฐปาทสุตฺเต วุตฺตตฺถเมว. สาธุกมนุรกฺขาติ สุฏฺฐุ อนุรกฺข.

48. Về câu “Thật khó thay,” vị du sĩ này đã nói câu bắt đầu bằng: “Bạch ngài, con có niềm tin như vậy” với sự gian xảo và lừa lọc. Dường như ông ta đã có ý nghĩ như sau: “Sa-môn Gotama đã thuyết cho ta một bài pháp dài như thế, dù đã nghe xong ta vẫn không thể xuất gia. Ta nên hành động giống như người đang thực hành giáo pháp của vị ấy.” Do đó, ông ta đã nói như vậy với sự gian xảo và lừa lọc. Vì lý do ấy, Đức Thế Tôn, như thể chạm vào chỗ hiểm, đã nói câu bắt đầu bằng: “Này Bhaggava, điều này thật khó cho ông, một người có tà kiến khác.” Câu ấy có ý nghĩa đã được nói trong kinh Poṭṭhapāda. Câu “hãy bảo vệ tốt đẹp” có nghĩa là: hãy bảo vệ kỹ lưỡng.

อิติ ภควา ปสาทมตฺตานุรกฺขเณ ปริพฺพาชกํ นิโยเชสิ. โสปิ เอวํ มหนฺตํ สุตฺตนฺตํ สุตฺวาปิ นาสกฺขิ กิเลสกฺขยํ กาตุํ. เทสนา ปนสฺส อายตึ วาสนาย ปจฺจโย อโหสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

Như vậy, Đức Thế Tôn đã khuyến khích vị du sĩ trong việc chỉ bảo vệ niềm tin. Vị ấy, dù đã nghe một bài kinh dài như vậy, cũng đã không thể thực hiện được sự đoạn tận các phiền não. Tuy nhiên, bài thuyết giảng đã trở thành duyên cho sự huân tập của vị ấy trong tương lai. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

Trong bộ Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh

ปาถิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Pāthika đã kết thúc.

๒. อุทุมฺพริกสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Udumbarika

นิคฺโรธปริพฺพาชกวตฺถุวณฺณนา

Phần Chú Giải Về Câu Chuyện Của Du Sĩ Nigrodha

๔๙. เอวํ [Pg.16] เม สุตนฺติ อุทุมฺพริกสุตฺตํ. ตตฺรายมปุพฺพปทวณฺณนา – ปริพฺพาชโกติ ฉนฺนปริพฺพาชโก. อุทุมฺพริกาย ปริพฺพาชการาเมติ อุทุมฺพริกาย เทวิยา สนฺตเก ปริพฺพาชการาเม. สนฺธาโนติ ตสฺส นามํ. อยํ ปน มหานุภาโว ปริวาเรตฺวา วิจรนฺตานํ ปญฺจนฺนํ อุปาสกสตานํ อคฺคปุริโส อนาคามี ภควตา มหาปริสมชฺเฌ เอวํ สํวณฺณิโต –

49. Câu “Như vầy tôi nghe” là kinh Udumbarika. Ở đây, đây là phần chú giải các từ theo thứ tự: “Du sĩ” có nghĩa là du sĩ được che phủ (bằng y phục). “Tại tu viện của các du sĩ của hoàng hậu Udumbarikā” có nghĩa là: tại tu viện của các du sĩ thuộc sở hữu của hoàng hậu Udumbarikā. “Sandhāna” là tên của vị ấy. Vị này có đại oai lực, là người đứng đầu trong số năm trăm vị cận sự nam đi xung quanh có đoàn tùy tùng, là một vị Bất Lai, đã được Đức Thế Tôn tán thán giữa đại chúng như sau –

‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต สนฺธาโน คหปติ ตถาคเต นิฏฺฐงฺคโต สทฺธมฺเม อิริยติ. กตเมหิ ฉหิ? พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน อริเยน สีเลน อริเยน ญาเณน อริยาย วิมุตฺติยา. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต สนฺธาโน คหปติ ตถาคเต นิฏฺฐงฺคโต สทฺธมฺเม อิริยตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๒๐-๑๓๙).

“Này các Tỳ khưu, gia chủ Sandhāna, người đã thành tựu sáu pháp, đã đi đến chỗ quyết chắc nơi Như Lai, đã hành xử trong Chánh pháp. Do sáu pháp nào? Do niềm tin bất động đối với Đức Phật, do niềm tin bất động đối với Pháp, do niềm tin bất động đối với Tăng, do giới thánh, do trí tuệ thánh, do giải thoát thánh. Này các Tỳ khưu, gia chủ Sandhāna, người đã thành tựu sáu pháp này, đã đi đến chỗ quyết chắc nơi Như Lai, đã hành xử trong Chánh pháp.” (A. Ni. 6.120-139).

โส ปาโตเยว อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย ปุพฺพณฺหสมเย พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา ภิกฺขูสุ วิหารํ คเตสุ ฆเร ขุทฺทกมหลฺลกานํ ทารกานํ สทฺเทน อุพฺพาฬฺโห สตฺถุ สนฺติเก ‘‘ธมฺมํ โสสฺสามี’’ติ นิกฺขนฺโต. เตน วุตฺตํ ทิวา ทิวสฺส ราชคหา นิกฺขมีติ. ตตฺถ ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส ทิวา นาม มชฺฌนฺหาติกฺกโม, ตสฺมึ ทิวสสฺสาปิ ทิวาภูเต อติกฺกนฺตมตฺเต มชฺฌนฺหิเก นิกฺขมีติ อตฺโถ. ปฏิสลฺลีโนติ ตโต ตโต รูปาทิโคจรโต จิตฺตํ ปฏิสํหริตฺวา นิลีโน ฌานรติเสวนาวเสน เอกีภาวํ คโต. มโนภาวนียานนฺติ มนวฑฺฒกานํ. เย จ อาวชฺชโต มนสิกโรโต จิตฺตํ วินีวรณํ โหติ อุนฺนมติ วฑฺฒติ.

Vị ấy, vào lúc sáng sớm, đã thọ trì các chi phần của lễ Uposatha, vào buổi sáng đã dâng cúng vật thực đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, khi các vị tỳ-khưu đã đi về tinh xá, do bị phiền nhiễu bởi tiếng ồn của đám trẻ con lớn nhỏ ở nhà, đã đi ra với ý nghĩ "ta sẽ nghe Pháp" ở gần đức Đạo Sư. Do đó, được nói rằng: "đi ra khỏi thành Rājagaha vào ban ngày của ngày". Ở đây, `divā divassa` nghĩa là `divā` của `divasassa`, `divā` tức là quá giữa trưa; nghĩa là đã đi ra vào lúc giữa trưa, khi ban ngày vừa mới trôi qua. `Paṭisallīno` (độc cư) là đã thu nhiếp tâm khỏi các đối tượng như sắc, v.v..., ẩn mình, đã đạt đến trạng thái độc cư do thực hành sự ưa thích trong thiền. `Manobhāvanīyānaṃ` (những pháp cần được tu tập bằng ý) là của những pháp làm tăng trưởng tâm. Và những pháp nào, khi người ta hướng tâm và tác ý đến, thì tâm trở nên không có triền cái, vươn lên, và tăng trưởng.

๕๐. อุนฺนาทินิยาติอาทีนิ โปฏฺฐปาทสุตฺเต วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.

50. Các từ bắt đầu bằng `Unnādiniyā` nên được hiểu chỉ theo phương pháp đã được giải rộng trong kinh Poṭṭhapāda.

๕๑. ยาวตาติ [Pg.17] ยตฺตกา. อยํ เตสํ อญฺญตโรติ อยํ เตสํ อพฺภนฺตโร เอโก สาวโก, ภควโต กิร สาวกา คิหิอนาคามิโนเยว ปญฺจสตา ราชคเห ปฏิวสนฺติ. เยสํ เอเกกสฺส ปญฺจ ปญฺจ อุปาสกสตานิ ปริวารา, เต สนฺธาย ‘‘อยํ เตสํ อญฺญตโร’’ติ อาห. อปฺเปว นามาติ ตสฺส อุปสงฺกมนํ ปตฺถยมาโน อาห. ปตฺถนาการณํ ปน โปฏฺฐปาทสุตฺเต วุตฺตเมว.

51. `Yāvatā` nghĩa là bao nhiêu. `Ayaṃ tesaṃ aññataro` (vị này là một trong số họ) nghĩa là vị này là một vị đệ tử trong số họ. Nghe nói, có năm trăm vị đệ tử của đức Thế Tôn, chỉ là các vị tại gia Bất lai, đang cư ngụ tại thành Rājagaha. Trong số họ, mỗi một vị có năm trăm vị cận sự nam làm tùy tùng. Nhắm đến họ, ngài đã nói rằng "vị này là một trong số họ". `Appeva nāma` (biết đâu chừng), ngài đã nói do mong muốn sự đi đến gần của vị ấy. Còn lý do của sự mong muốn thì đã được nói đến trong kinh Poṭṭhapāda.

๕๒. เอตทโวจาติ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเคเยว เตสํ กถาย สุตตฺตา เอตํ อญฺญถา โข อิเมติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ อญฺญติตฺถิยาติ ทสฺสเนนปิ อากปฺเปนปิ กุตฺเตนปิ อาจาเรนปิ วิหาเรนปิ อิริยาปเถนปิ อญฺเญ ติตฺถิยาติ อญฺญติตฺถิยา. สงฺคมฺม สมาคมฺมาติ สงฺคนฺตฺวา สมาคนฺตฺวา ราสิ หุตฺวา นิสินฺนฏฺฐาเน. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญวนปตฺถานิ คามูปจารโต มุตฺตานิ ทูรเสนาสนานิ. ปนฺตานีติ ทูรตรานิ มนุสฺสูปจารวิรหิตานิ. อปฺปสทฺทานีติ วิหารูปจาเรน คจฺฉโต อทฺธิกชนสฺสปิ สทฺเทน มนฺทสทฺทานิ. อปฺปนิคฺโฆสานีติ อวิภาวิตตฺเถน นิคฺโฆเสน มนฺทนิคฺโฆสานิ. วิชนวาตานีติ อนฺโตสญฺจาริโน ชนสฺส วาเตน วิคตวาตานิ. มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานีติ มนุสฺสานํ รหสฺสกรณสฺส ยุตฺตานิ อนุจฺฉวิกานิ. ปฏิสลฺลานสารุปฺปานีติ เอกีภาวสฺส อนุรูปานิ. อิติ สนฺธาโน คหปติ ‘‘อโห มม สตฺถา โย เอวรูปานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวตี’’ติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห อุตฺตมงฺเค สิรสฺมึ ปติฏฺฐเปตฺวา อิมํ อุทานํ อุทาเนนฺโต นิสีทิ.

52. `Etadavoca` (đã nói lời này): Trong khi đang đi đến, ngay trên đường, do đã nghe cuộc nói chuyện của họ, ông đã nói lời này bắt đầu bằng `aññathā kho ime`. Trong đó, `aññatitthiyā` (các du sĩ ngoại đạo khác) là các du sĩ ngoại đạo khác biệt về cả kiến giải, cả trang phục, cả hành vi, cả hạnh kiểm, cả cách sống, cả oai nghi, nên gọi là `aññatitthiyā`. `Saṅgamma samāgamma` (tụ họp, hội họp lại) nghĩa là tụ họp, hội họp lại, trở thành một đám đông tại nơi ngồi. `Araññavanapatthāni` (những khu rừng rậm) là những nơi trú ngụ xa xôi, những khu rừng rậm, tách biệt khỏi vùng phụ cận của làng. `Pantāni` (biệt lập) là những nơi rất xa, không có sự lui tới của con người. `Appasaddāni` (ít tiếng động) là những nơi ít tiếng động, (ngay cả) với tiếng động của khách bộ hành đi qua vùng phụ cận của tinh xá. `Appanigghosāni` (ít tiếng huyên náo) là những nơi ít tiếng huyên náo, với tiếng huyên náo không rõ ràng. `Vijanavātāni` (vắng hơi người) là những nơi không có hơi người, do không có hơi thở của người đi lại bên trong. `Manussarāhasseyyakāni` (thích hợp cho việc kín đáo của con người) là những nơi thích hợp, phù hợp cho việc kín đáo của con người. `Paṭisallānasāruppāni` (tương xứng với sự độc cư) là những nơi tương xứng với trạng thái độc cư. Như vậy, gia chủ Sandhāna, (nghĩ rằng) "Ồ, bậc Đạo Sư của ta, ngài sử dụng những nơi trú ngụ như thế này!", đã chắp tay lên đặt trên đầu, là phần cao quý nhất, và đã ngồi xuống trong khi thốt lên lời cảm hứng này.

๕๓. เอวํ วุตฺเตติ เอวํ สนฺธาเนน คหปตินา อุทานํ อุทาเนนฺเตน วุตฺเต. นิคฺโรโธ ปริพฺพาชโก อยํ คหปติ มม สนฺติเก นิสินฺโนปิ อตฺตโน สตฺถารํเยว โถเมติ อุกฺกํสติ, อมฺเห ปน อตฺถีติปิ น มญฺญติ, เอตสฺมึ อุปฺปนฺนโกปํ สมณสฺส โคตมสฺส อุปริ ปาเตสฺสามีติ สนฺธานํ คหปตึ เอตทโวจ.

53. `Evaṃ vutte` (Khi được nói như vậy): Khi gia chủ Sandhāna, trong lúc thốt lên lời cảm hứng, đã nói như vậy, du sĩ Nigrodha (nghĩ rằng): "Vị gia chủ này, dù đang ngồi gần ta, vẫn chỉ tán dương, ca tụng bậc Đạo Sư của mình, còn chúng ta thì ông ta không xem là có mặt. Ta sẽ trút cơn giận đã khởi lên đối với vị gia chủ này lên Sa-môn Gotama," và đã nói lời này với gia chủ Sandhāna.

ยคฺเฆติ โจทนตฺเถ นิปาโต. ชาเนยฺยาสีติ พุชฺเฌยฺยาสิ ปสฺเสยฺยาสิ. เกน สมโณ โคตโม สทฺธึ สลฺลปตีติ เกน การเณน เกน ปุคฺคเลน สทฺธึ สมโณ โคตโม สลฺลปติ วทติ ภาสติ. กึ [Pg.18] วุตฺตํ โหติ – ‘‘ยทิ กิญฺจิ สลฺลาปการณํ ภเวยฺย, ยทิ วา โกจิ สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ สลฺลาปตฺถิโก คจฺเฉยฺย, สลฺลเปยฺย, น ปน การณํ อตฺถิ, น ตสฺส สนฺติกํ โกจิ คจฺฉติ, สฺวายํ เกน สมโณ โคตโม สทฺธึ สลฺลปติ, อสลฺลปนฺโต กถํ อุนฺนาที ภวิสฺสตี’’ติ.

`Yagghe` là một bất biến từ có nghĩa là thúc giục. `Jāneyyāsi` nghĩa là ngươi nên biết, ngươi nên thấy. `Kena samaṇo gotamo saddhiṃ sallapati` (Sa-môn Gotama nói chuyện với ai?) nghĩa là Sa-môn Gotama nói chuyện, trò chuyện, đàm luận với ai, vì lý do gì? Điều được nói là: "Nếu có bất kỳ lý do gì để nói chuyện, hoặc nếu có ai muốn nói chuyện mà đi đến gần Sa-môn Gotama, thì ngài có thể nói chuyện. Nhưng không có lý do nào cả, không có ai đi đến gần ngài. Vậy Sa-môn Gotama ấy nói chuyện với ai? Không nói chuyện thì làm sao có thể ồn ào được?".

สากจฺฉนฺติ สํสนฺทนํ. ปญฺญาเวยฺยตฺติยนฺติ อุตฺตรปจฺจุตฺตรนเยน ญาณพฺยตฺตภาวํ. สุญฺญาคารหตาติ สุญฺญาคาเรสุ นฏฺฐา, สมเณน หิ โคตเมน โพธิมูเล อปฺปมตฺติกา ปญฺญา อธิคตา, สาปิสฺส สุญฺญาคาเรสุ เอกกสฺส นิสีทโต นฏฺฐา. ยทิ ปน มยํ วิย คณสงฺคณิกํ กตฺวา นิสีเทยฺย, นาสฺส ปญฺญา นสฺเสยฺยาติ ทสฺเสติ. อปริสาวจโรติ อวิสารทตฺตา ปริสํ โอตริตุํ น สกฺโกติ. นาลํ สลฺลาปายาติ น สมตฺโถ สลฺลาปํ กาตุํ. อนฺตมนฺตาเนวาติ โกจิ มํ ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยาติ ปญฺหาภีโต อนฺตมนฺตาเนว ปนฺตเสนาสนานิ เสวติ. โคกาณาติ เอกกฺขิหตา กาณคาวี. สา กิร ปริยนฺตจารินี โหติ, อนฺตมนฺตาเนว เสวติ. สา กิร กาณกฺขิภาเวน วนนฺตาภิมุขีปิ น สกฺโกติ ภวิตุํ. กสฺมา? ยสฺมา ปตฺเตน วา สาขาย วา กณฺฏเกน วา ปหารสฺส ภายติ. คุนฺนํ อภิมุขีปิ น สกฺโกติ ภวิตุํ. กสฺมา? ยสฺมา สิงฺเคน วา กณฺเณน วา วาเลน วา ปหารสฺส ภายติ. อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. สํสาเทยฺยามาติ เอกปญฺหปุจฺฉเนเนว สํสาทนํ วิสาทมาปนฺนํ กเรยฺยาม. ตุจฺฉกุมฺภีว นนฺติ ริตฺตฆฏํ วิย นํ. โอโรเธยฺยามาติ วินนฺเธยฺยาม. ปูริตฆโฏ หิ อิโต จิโต จ ปริวตฺเตตฺวา น สุวินนฺธนีโย โหติ. ริตฺตโก ยถารุจิ ปริวตฺเตตฺวา สกฺกา โหติ วินนฺธิตุํ, เอวเมว หตปญฺญตาย ริตฺตกุมฺภิสทิสํ สมณํ โคตมํ วาทวินนฺธเนน สมนฺตา วินนฺธิสฺสามาติ วทติ.

`Sākacchā` là sự thảo luận. `Paññāveyyattiyaṃ` là sự sáng suốt của trí tuệ qua phương pháp hỏi và đáp. `Suññāgārahata` (trí tuệ bị hủy hoại trong nhà trống) nghĩa là đã bị hủy hoại trong các ngôi nhà trống. Vì Sa-môn Gotama đã chứng đắc một trí tuệ nhỏ bé ở cội Bồ-đề, trí tuệ ấy của ngài cũng đã bị hủy hoại khi ngài ngồi một mình trong các ngôi nhà trống. (Nigrodha) chỉ ra rằng: "Nếu ngài ngồi, ưa thích hội chúng như chúng ta, thì trí tuệ của ngài đã không bị hủy hoại". `Aparisāvacaro` (không đi vào hội chúng) là do không dạn dĩ nên không thể đi vào hội chúng. `Nālaṃ sallāpāya` (không có khả năng nói chuyện) là không có khả năng nói chuyện. `Antamantāneva` (chỉ ở những nơi ven) là do sợ bị hỏi, nghĩ rằng "ai đó sẽ hỏi ta một câu hỏi", nên chỉ lui tới những nơi trú ngụ hẻo lánh ở vùng ven. `Gokāṇā` (như con bò chột) là con bò cái bị chột một mắt. Nghe nói nó có thói quen đi ở vùng ven, chỉ lui tới những nơi ở vùng ven. Nghe nói do bị chột một mắt, nó cũng không thể hướng mặt vào trong rừng. Tại sao? Vì nó sợ bị lá cây, cành cây, hoặc gai đâm phải. Nó cũng không thể hướng mặt vào đàn bò. Tại sao? Vì nó sợ bị sừng, tai, hoặc đuôi (của con khác) va phải. `Iṅgha` là một bất biến từ có nghĩa là thúc giục. `Saṃsādeyyāma` (chúng ta sẽ làm cho chìm xuống) là chỉ bằng việc hỏi một câu hỏi, chúng ta sẽ làm cho (ngài) bị chìm xuống, rơi vào tình trạng nản lòng. `Tucchakumbhīva naṃ` (ngài như cái bình rỗng). `Orodheyyāma` (chúng ta sẽ bao vây) nghĩa là chúng ta sẽ bao vây. Vì cái bình đầy thì không dễ bao vây khi lật qua lật lại. Cái bình rỗng thì có thể bao vây được sau khi lật qua lật lại theo ý muốn. (Nigrodha) nói rằng: "Cũng vậy, chúng ta sẽ bao vây Sa-môn Gotama, người giống như cái bình rỗng do trí tuệ đã bị hủy hoại, từ mọi phía bằng sự bao vây của luận thuyết".

อิติ ปริพฺพาชโก สตฺถุ สุวณฺณวณฺณํ นลาฏมณฺฑลํ อปสฺสนฺโต ทสพลสฺส ปรมฺมุขา อตฺตโน พลํ ทีเปนฺโต อสมฺภินฺนํ ขตฺติยกุมารํ ชาติยา ฆฏฺฏยนฺโต จณฺฑาลปุตฺโต วิย อสมฺภินฺนเกสรสีหํ มิคราชานํ ถาเมน ฆฏฺเฏนฺโต ชรสิงฺคาโล วิย จ นานปฺปการํ ตุจฺฉคชฺชิตํ คชฺชิ. อุปาสโกปิ จินฺเตสิ ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก อติ วิย คชฺชติ, อวีจิผุสนตฺถาย ปาทํ, ภวคฺคคฺคหณตฺถาย หตฺถํ ปสารยนฺโต วิย นิรตฺถกํ วายมติ. สเจ เม สตฺถา อิมํ ฐานมาคจฺเฉยฺย, อิมสฺส ปริพฺพาชกสฺส [Pg.19] ยาว ภวคฺคา อุสฺสิตํ มานทฺธชํ ฐานโสว โอปาเตยฺยา’’ติ.

Như vậy, du sĩ ấy, vì không nhìn thấy vầng trán màu vàng ròng của Bậc Đạo Sư, nên ở nơi khuất mặt của Bậc Thập Lực, đã phô trương sức mạnh của mình, giống như con trai của người Chiên-đà-la đang xúc phạm một vị tiểu vương dòng Sát-đế-lỵ thuần chủng về mặt dòng dõi, và giống như con chó rừng già đang xúc phạm bằng sức lực đối với vua của loài thú, sư tử bờm thuần chủng, đã rống lên những tiếng rống trống rỗng đủ loại. Vị cận sự nam cũng suy nghĩ rằng: “Du sĩ này rống lên quá mức, giống như người đang duỗi chân để chạm đến địa ngục A-tỳ, duỗi tay để nắm lấy cõi Hữu Đảnh, cố gắng một cách vô ích. Nếu Bậc Đạo Sư của ta đến nơi này, ngài chắc chắn sẽ hạ xuống ngay lập tức ngọn cờ ngã mạn của du sĩ này, vốn được dựng lên cao đến tận cõi Hữu Đảnh.”

๕๔. ภควาปิ เตสํ ตํ กถาสลฺลาปํ อสฺโสสิเยว. เตน วุตฺตํ ‘‘อสฺโสสิ โข อิมํ กถาสลฺลาป’’นฺติ.

54. Đức Thế Tôn cũng đã nghe cuộc đàm luận ấy của họ. Do đó, đã được nói rằng: “Ngài đã nghe cuộc đàm luận này.”

สุมาคธายาติ สุมาคธา นาม โปกฺขรณี, ยสฺสา ตีเร นิสินฺโน อญฺญตโร ปุริโส ปทุมนาฬนฺตเรหิ อสุรภวนํ ปวิสนฺตํ อสุรเสนํ อทฺทส. โมรนิวาโปติ นิวาโป วุจฺจติ ภตฺตํ, ยตฺถ โมรานํ อภเยน สทฺธึ นิวาโป ทินฺโน, ตํ ฐานนฺติ อตฺโถ. อพฺโภกาเสติ องฺคณฏฺฐาเน. อสฺสาสปตฺตาติ ตุฏฺฐิปตฺตา โสมนสฺสปตฺตา. อชฺฌาสยนฺติ อุตฺตมนิสฺสยภูตํ. อาทิพฺรหฺมจริยนฺติ ปุราณพฺรหฺมจริยสงฺขาตํ อริยมคฺคํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘โก นาม โส, ภนฺเต, ธมฺโม เยน ภควตา สาวกา วินีตา อชฺฌาสยาทิพฺรหฺมจริยภูตํ อริยมคฺคํ ปูเรตฺวา อรหตฺตาธิคมวเสน อสฺสาสปตฺตา ปฏิชานนฺตี’’ติ.

Về từ ‘Sumāgadhāya’, Sumāgadhā là tên của một hồ sen, trên bờ hồ ấy có một người đàn ông nào đó ngồi nhìn thấy đoàn quân a-tu-la đi vào cõi a-tu-la xuyên qua giữa các cọng sen. Về từ ‘Moranivāpa’, ‘nivāpa’ được gọi là thức ăn; có nghĩa là nơi mà thức ăn được cho loài công cùng với sự an toàn. Về từ ‘Abbhokāse’, (nghĩa là) ở nơi trống trải. Về từ ‘Assāsapattā’, (nghĩa là) đã đạt được sự hài lòng, đã đạt được sự hoan hỷ. Về từ ‘Ajjhāsayaṃ’, (nghĩa là) nơi nương tựa cao thượng. Về từ ‘Ādibrahmacariyaṃ’, (nghĩa là) Thánh đạo, được gọi là phạm hạnh uyên nguyên. Điều này được nói ra có nghĩa là: “Bạch ngài, pháp ấy là gì, nhờ pháp ấy mà các vị đệ tử được Đức Thế Tôn giáo huấn, sau khi đã hoàn thiện Thánh đạo, vốn là nơi nương tựa và là phạm hạnh uyên nguyên, đã đạt được sự an ổn do chứng đắc A-la-hán quả và đã tự tuyên bố (điều đó)?”

ตโปชิคุจฺฉาวาทวณฺณนา

Giải thích về chủ trương ghê tởm (việc ác) bằng khổ hạnh

๕๕. วิปฺปกตาติ มมาคมนปจฺจยา อนิฏฺฐิตา, ว หุตฺวา ฐิตา, กเถหิ, อหเมตํ นิฏฺฐเปตฺวา มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสมีติ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ.

55. Về từ ‘vippakatā’, (nghĩa là) do sự đến của ta mà (cuộc nói chuyện) đã bị dừng lại, chưa được kết thúc. Hãy nói đi, ta sẽ làm cho nó kết thúc, đưa đến chỗ hoàn tất, và sẽ chỉ bày. (Ngài) đã thỉnh mời bằng lời thỉnh mời của bậc Toàn Giác như vậy.

๕๖. ทุชฺชานํ โขติ ภควา ปริพฺพาชกสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก มยา สาวกานํ เทเสตพฺพํ ธมฺมํ เตหิ ปูเรตพฺพํ ปฏิปตฺตึ ปุจฺฉติ, สจสฺสาหํ อาทิโตว ตํ กเถสฺสามิ, กถิตมฺปิ นํ น ชานิสฺสติ, อยํ ปน วีริเยน ปาปชิคุจฺฉนวาโท, หนฺทาหํ เอตสฺเสว วิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉาเปตฺวา ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ ลทฺธิยา นิรตฺถกภาวํ ทสฺเสมิ. อถ ปจฺฉา อิมํ ปญฺหํ พฺยากริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ทุชฺชานํ โข เอตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สเก อาจริยเกติ อตฺตโน อาจริยวาเท. อธิเชคุจฺเฉติ วีริเยน ปาปชิคุจฺฉนภาเว. กถํ สนฺตาติ กถํ ภูตา. ตโปชิคุจฺฉาติ วีริเยน ปาปชิคุจฺฉา ปาปวิวชฺชนา. ปริปุณฺณาติ ปริสุทฺธา. กถํ อปริปุณฺณาติ กถํ อปริสุทฺธา โหตีติ เอวํ ปุจฺฉาติ. ยตฺร หิ นามาติ โย นาม.

56. Về câu ‘Dujjānaṃ kho’, Đức Thế Tôn sau khi nghe lời của du sĩ đã suy nghĩ rằng: “Du sĩ này hỏi về pháp mà ta sẽ thuyết cho các đệ tử và về pháp hành mà họ phải hoàn thiện. Nếu ta nói điều đó cho y ngay từ đầu, dù đã nói y cũng sẽ không hiểu. Vả lại, người này có chủ trương ghê tởm điều ác bằng sự tinh tấn (khổ hạnh). Vậy thì, ta sẽ cho hỏi một câu hỏi trong lĩnh vực (quan điểm) của chính y và sẽ chỉ ra sự vô ích trong tà kiến của nhiều Sa-môn, Bà-la-môn. Sau đó, ta sẽ trả lời câu hỏi này.” Sau khi suy nghĩ như vậy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘dujjānaṃ kho etaṃ’. Trong đó, ‘sake ācariyake’ nghĩa là trong chủ thuyết của thầy mình. ‘Adhijegucche’ nghĩa là trong việc ghê tởm điều ác bằng sự tinh tấn. ‘Tapojigucchā’ là sự ghê tởm điều ác, sự từ bỏ điều ác bằng sự tinh tấn. ‘Paripuṇṇā’ là thanh tịnh. ‘Kathaṃ aparipuṇṇā’ là làm thế nào không thanh tịnh. (Ngài) hỏi như vậy. ‘Yatra hi nāma’ là ‘yo nāma’ (người nào).

๕๗. อปฺปสทฺเท [Pg.20] กตฺวาติ นิรเว อปฺปสทฺเท กตฺวา. โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม เอกํ ปญฺหมฺปิ น กเถติ, สลฺลาปกถาปิสฺส อติพหุกา นตฺถิ, อิเม ปน อาทิโต ปฏฺฐาย สมณํ โคตมํ อนุวตฺตนฺติ เจว ปสํสนฺติ จ, หนฺทาหํ อิเม นิสฺสทฺเท กตฺวา สยํ กเถมี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อปฺปสทฺเท กตฺวา’’ติ. ‘‘ตโปชิคุจฺฉวาทา’’ติอาทีสุ ตโปชิคุจฺฉํ วทาม, มนสาปิ ตเมว สารโต คเหตฺวา วิจราม, กาเยนปิมฺหา ตเมว อลฺลีนา, นานปฺปการกํ อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา วิหรามาติ อตฺโถ.

57. Về câu ‘Appasadde katvā’, (nghĩa là) làm cho không có tiếng động, làm cho im lặng. Du sĩ ấy được cho là đã suy nghĩ rằng: “Sa-môn Gotama không trả lời một câu hỏi nào, ngài cũng không có nhiều lời đàm luận. Vậy thì, ta sẽ làm cho những người này im lặng và tự mình nói.” Y đã làm như vậy. Do đó, đã được nói là ‘appasadde katvā’. Trong các câu bắt đầu bằng ‘Tapojigucchavādā’, ý nghĩa là: “Chúng tôi chủ trương ghê tởm (điều ác) bằng khổ hạnh. Về ý, chúng tôi cũng đi đây đó, xem đó là cốt lõi. Về thân, chúng tôi cũng dính mắc vào đó. Chúng tôi sống chuyên tâm vào sự thực hành tự hành hạ bản thân đủ loại.”

อุปกฺกิเลสวณฺณนา

Giải thích về phiền não

๕๘. ตปสฺสีติ ตปนิสฺสิตโก. ‘‘อเจลโก’’ติอาทีนิ สีหนาเท (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๙๓) วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ตปํ สมาทิยตีติ อเจลกภาวาทิกํ ตปํ สมฺมา อาทิยติ, ทฬฺหํ คณฺหาติ. อตฺตมโน โหตีติ โก อญฺโญ มยา สทิโส อิมสฺมึ ตเป อตฺถีติ ตุฏฺฐมโน โหติ. ปริปุณฺณสงฺกปฺโปติ อลเมตฺตาวตาติ เอวํ ปริโยสิตสงฺกปฺโป, อิทญฺจ ติตฺถิยานํ วเสน อาคตํ. สาสนาวจเรนาปิ ปน ทีเปตพฺพํ. เอกจฺโจ หิ ธุตงฺคํ สมาทิยติ, โส เตเนว ธุตงฺเคน โก อญฺโญ มยา สทิโส ธุตงฺคธโรติ อตฺตมโน โหติ ปริปุณฺณสงฺกปฺโป. ตปสฺสิโน อุปกฺกิเลโส โหตีติ ทุวิธสฺสาเปตสฺส ตปสฺสิโน อยํ อุปกฺกิเลโส โหติ. เอตฺตาวตายํ ตโป อุปกฺกิเลโส โหตีติ วทามิ.

58. Về từ ‘tapassī’, (nghĩa là) người nương vào khổ hạnh. Các từ bắt đầu bằng ‘Acelako’ nên được hiểu theo phương pháp đã được giải thích rộng rãi trong kinh Sīhanāda. Về câu ‘Tapaṃ samādiyati’, (nghĩa là) thọ trì đúng đắn khổ hạnh như là tình trạng không mặc quần áo, v.v., thọ trì một cách chắc chắn. Về câu ‘Attamano hoti’, (nghĩa là) có tâm hoan hỷ rằng: “Trong khổ hạnh này, có ai khác giống như ta chăng?” Về từ ‘Paripuṇṇasaṅkappo’, (nghĩa là) có ý định đã được kết thúc rằng: “Bấy nhiêu đây là đủ rồi.” Và điều này được nói theo trường hợp của các người ngoại đạo. Tuy nhiên, cũng nên được chỉ ra (áp dụng) cho vị tỳ khưu trong giáo pháp. Thật vậy, một vị tỳ khưu nào đó thọ trì đầu-đà. Vị ấy chỉ với hạnh đầu-đà đó mà có tâm hoan hỷ, có ý định viên mãn rằng: “Có người giữ hạnh đầu-đà nào khác giống như ta chăng?” Về câu ‘Tapassino upakkileso hoti’, (nghĩa là) đây là phiền não của vị khổ hạnh thuộc cả hai loại này. Ta nói rằng, chỉ với chừng ấy, khổ hạnh này trở thành phiền não.

อตฺตานุกฺกํเสตีติ ‘‘โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ อตฺตานํ อุกฺกํสติ อุกฺขิปติ. ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อยํ น มาทิโส’’ติ ปรํ สํหาเรติ อวกฺขิปติ.

Về câu ‘Attānukkaṃseti’, (nghĩa là) tự đề cao mình, tự đặt mình lên trên (người khác) với ý nghĩ: “Có ai giống như ta chăng?” Về câu ‘Paraṃ vambheti’, (nghĩa là) hạ thấp người khác, đặt người khác xuống dưới với ý nghĩ: “Người này không giống như ta.”

มชฺชตีติ มานมทกรเณน มชฺชติ. มุจฺฉตีติ มุจฺฉิโต โหติ คธิโต อชฺฌาปนฺโน. ปมาทมาปชฺชตีติ เอตเทว สารนฺติ ปมาทมาปชฺชติ. สาสเน ปพฺพชิโตปิ ธุตงฺคสุทฺธิโก โหติ, น กมฺมฏฺฐานสุทฺธิโก. ธุตงฺคเมว อรหตฺตํ วิย สารโต ปจฺเจติ.

Về từ ‘majjati’, (nghĩa là) say sưa do tạo ra sự kiêu mạn và say đắm. Về từ ‘mucchatī’, (nghĩa là) trở nên mê muội, tham đắm, bị chi phối. Về câu ‘Pamādamāpajjati’, (nghĩa là) rơi vào sự dễ duôi (nghĩ rằng) “chỉ bấy nhiêu đây là cốt lõi”. Ngay cả người xuất gia trong giáo pháp cũng trở nên thanh tịnh nhờ hạnh đầu-đà, chứ không thanh tịnh nhờ đề mục thiền. Vị ấy tin tưởng rằng chỉ hạnh đầu-đà là cốt lõi, giống như quả A-la-hán.

๕๙. ลาภสกฺการสิโลกนฺติ [Pg.21] เอตฺถ จตฺตาโร ปจฺจยา ลพฺภนฺตีติ ลาภา, เตเยว สุฏฺฐุ กตฺวา ปฏิสงฺขริตฺวา ลทฺธา สกฺกาโร, วณฺณภณนํ สิโลโก. อภินิพฺพตฺเตตีติ อเจลกาทิภาวํ เตรสธุตงฺคสมาทานํ วา นิสฺสาย มหาลาโภ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘อภินิพฺพตฺเตตี’’ติ วุตฺโต. เสสเมตฺถ ปุริมวารนเยเนว ทุวิธสฺสาปิ ตปสฺสิโน วเสน เวทิตพฺพํ.

59. Trong câu ‘Lābhasakkārasilokaṃ’, bốn vật dụng được nhận, do đó gọi là ‘lābhā’ (lợi lộc); chính bốn vật dụng ấy, khi được nhận sau khi đã được chuẩn bị và sửa soạn tốt đẹp, (gọi là) ‘sakkāro’ (cung kính); việc nói lên lời tán dương là ‘siloko’ (tiếng tăm). Về từ ‘abhinibbatteti’, (nghĩa là) do nương vào tình trạng không mặc quần áo v.v. hoặc sự thọ trì mười ba hạnh đầu-đà mà lợi lộc lớn phát sinh, do đó, được nói là ‘abhinibbatteti’ (làm phát sinh). Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp của đoạn trước, theo trường hợp của vị khổ hạnh thuộc cả hai loại.

๖๐. โวทาสํ อาปชฺชตีติ ทฺเวภาคํ อาปชฺชติ, ทฺเว ภาเค กโรติ. ขมตีติ รุจฺจติ. นกฺขมตีติ น รุจฺจติ. สาเปกฺโข ปชหตีติ สตณฺโห ปชหติ. กถํ? ปาโตว ขีรภตฺตํ ภุตฺโต โหติ. อถสฺส มํสโภชนํ อุปเนติ. ตสฺส เอวํ โหติ ‘‘อิทานิ เอวรูปํ กทา ลภิสฺสาม, สเจ ชาเนยฺยาม, ปาโตว ขีรภตฺตํ น ภุญฺเชยฺยาม, กึ มยา สกฺกา กาตุํ, คจฺฉ โภ, ตฺวเมว ภุญฺชา’’ติ ชีวิตํ ปริจฺจชนฺโต วิย สาเปกฺโข ปชหติ. คธิโตติ เคธชาโต. มุจฺฉิโตติ พลวตณฺหาย มุจฺฉิโต สํมุฏฺฐสฺสตี หุตฺวา. อชฺฌาปนฺโนติ อามิเส อติลคฺโค, ‘‘ภุญฺชิสฺสถ, อาวุโส’’ติ ธมฺมนิมนฺตนมตฺตมฺปิ อกตฺวา มหนฺเต มหนฺเต กพเฬ กโรติ. อนาทีนวทสฺสาวีติอาทีนวมตฺตมฺปิ น ปสฺสติ. อนิสฺสรณปญฺโญติ อิธ มตฺตญฺญุตานิสฺสรณปจฺจเวกฺขณปริโภคมตฺตมฺปิ น กโรติ. ลาภสกฺการสิโลกนิกนฺติเหตูติ ลาภาทีสุ ตณฺหาเหตุ.

60. Vodāsaṃ āpajjati có nghĩa là rơi vào tình trạng phân hai, làm thành hai phần. Khamati có nghĩa là thích ý. Na khamati có nghĩa là không thích ý. Sāpekkho pajahati có nghĩa là từ bỏ với ái luyến. Như thế nào? Vị ấy đã dùng cơm sữa vào buổi sáng sớm. Sau đó, có người đem đến cho vị ấy món ăn có thịt. Vị ấy suy nghĩ như vầy: 'Bây giờ, khi nào chúng ta mới được món ăn như thế này? Nếu biết trước, chúng ta đã không dùng cơm sữa vào buổi sáng sớm. Ta có thể làm được gì đây? Này bạn, hãy đi đi, chính bạn hãy dùng đi.' Như thể từ bỏ mạng sống, vị ấy từ bỏ với lòng ái luyến. Gadhito có nghĩa là đã trở nên tham lam. Mucchito có nghĩa là bị mê đắm, mất chánh niệm do ái dục mãnh liệt. Ajjhāpanno có nghĩa là quá dính mắc vào vật thực, không mời một cách hợp pháp dù chỉ là 'Thưa hiền giả, ngài sẽ dùng chứ?' mà lại làm những miếng cơm rất lớn. Anādīnavadassāvī có nghĩa là không thấy một chút nguy hại nào. Anissaraṇapañño có nghĩa là ở đây, vị ấy không thực hành dù chỉ là việc thọ dụng có chừng mực, có quán xét để xuất ly. Lābhasakkārasilokanikantihetu có nghĩa là do nguyên nhân là ái dục trong các việc như lợi lộc, v.v.

๖๑. สํภกฺเขตีติ สํขาทติ. อสนิวิจกฺกนฺติ วิจกฺกสณฺฐานา อสนิเยว. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘อสนิวิจกฺกํ อิมสฺส ทนฺตกูฏํ มูลพีชาทีสุ น กิญฺจิ น สํภุญฺชติ. อถ จ ปน นํ สมณปฺปวาเทน สมโณติ สญฺชานนฺตี’’ติ. เอวํ อปสาเทติ อวกฺขิปติ. อิทํ ติตฺถิยวเสน อาคตํ. ภิกฺขุวเสน ปเนตฺถ อยํ โยชนา, อตฺตนา ธุตงฺคธโร โหติ, โส อญฺญํ เอวํ อปสาเทติ ‘‘กึ สมณา นาม อิเม สมณมฺหาติ วทนฺติ, ธุตงฺคมตฺตมฺปิ นตฺถิ, อุทฺเทสภตฺตาทีนิ ปริเยสนฺตา ปจฺจยพาหุลฺลิกา วิจรนฺตี’’ติ. ลูขาชีวินฺติ อเจลกาทิวเสน วา ธุตงฺควเสน วา ลูขาชีวึ. อิสฺสามจฺฉริยนฺติ ปรสฺส สกฺการาทิสมฺปตฺติขียนลกฺขณํ อิสฺสํ, สกฺการาทิกรณอกฺขมนลกฺขณํ มจฺฉริยญฺจ.

61. Saṃbhakkheti có nghĩa là nhai nuốt. Asanivicakkaṃ có nghĩa là giống như bánh xe sấm sét có hình tròn rộng lớn. Điều này được nói là: 'Cái búa răng của vị này giống như bánh xe sấm sét, không có thứ gì trong các loại hạt giống từ rễ v.v... mà nó không nhai nuốt. Tuy nhiên, người ta vẫn nhận biết vị ấy là sa-môn qua danh xưng 'sa-môn'.' Như vậy là miệt thị, hạ thấp. Điều này được nói theo quan điểm của ngoại đạo. Theo quan điểm của tỳ-khưu, đây là cách áp dụng: Tự mình là người thực hành hạnh đầu-đà, vị ấy miệt thị người khác như vầy: 'Những người này tự xưng 'chúng tôi là sa-môn', nhưng sa-môn gì chứ? Họ không có dù chỉ một hạnh đầu-đà, đi tìm kiếm các vật thực được chỉ định v.v... và sống với nhiều vật dụng.' Lūkhājīvi có nghĩa là sống đời sống thô sơ, theo cách của các vị lõa thể v.v... hoặc theo cách của hạnh đầu-đà. Issāmacchariyaṃ có nghĩa là tật đố, có đặc tính là chê bai sự thành tựu về cung kính v.v... của người khác, và bỏn xẻn, có đặc tính là không thể chịu đựng được việc người khác được cung kính v.v...

๖๒. อาปาถกนิสาที [Pg.22] โหตีติ มนุสฺสานํ อาปาเถ ทสฺสนฏฺฐาเน นิสีทติ. ยตฺถ เต ปสฺสนฺติ, ตตฺถ ฐิโต วคฺคุลิวตํ จรติ, ปญฺจาตปํ ตปฺปติ, เอกปาเทน ติฏฺฐติ, สูริยํ นมสฺสติ. สาสเน ปพฺพชิโตปิ สมาทินฺนธุตงฺโค สพฺพรตฺตึ สยิตฺวา มนุสฺสานํ จกฺขุปเถ ตปํ กโรติ, มหาสายนฺเหเยว จีวรกุฏึ กโรติ, สูริเย อุคฺคเต ปฏิสํหรติ, มนุสฺสานํ อาคตภาวํ ญตฺวา ฆณฺฑึ ปหริตฺวา จีวรํ มตฺถเก ฐเปตฺวา จงฺกมํ โอตรติ, สมฺมุญฺชนึ คเหตฺวา วิหารงฺคณํ สมฺมชฺชติ.

62. Āpāthakanisādī hoti có nghĩa là ngồi ở nơi dễ thấy, nơi người ta có thể nhìn thấy. Ở nơi nào họ thấy, vị ấy đứng đó thực hành hạnh con dơi, thực hành khổ hạnh năm nguồn nhiệt, đứng một chân, đảnh lễ mặt trời. Ngay cả người đã xuất gia trong giáo pháp, đã thọ trì hạnh đầu-đà, sau khi ngủ cả đêm, lại thực hành khổ hạnh nơi tầm mắt của mọi người. Vị ấy chỉ làm cái lều bằng y vào lúc chiều tối, khi mặt trời mọc thì dẹp đi. Khi biết có người đến, vị ấy đánh chuông, đặt y lên đầu rồi đi xuống đường kinh hành, cầm chổi quét sân tu viện.

อตฺตานนฺติ อตฺตโน คุณํ อทสฺสยมาโนติ เอตฺถ อ-กาโร นิปาตมตฺตํ, ทสฺสยมาโนติ อตฺโถ. อิทมฺปิ เม ตปสฺมินฺติ อิทมฺปิ กมฺมํ มเมว ตปสฺมึ, ปจฺจตฺเต วา ภุมฺมํ, อิทมฺปิ มม ตโปติ อตฺโถ. โส หิ อสุกสฺมึ ฐาเน อเจลโก อตฺถิ มุตฺตาจาโรติอาทีนิ สุตฺวา อมฺหากํ เอส ตโป, อมฺหากํ โส อนฺเตวาสิโกติอาทีนิ ภณติ. อสุกสฺมึ วา ปน ฐาเน ปํสุกูลิโก ภิกฺขุ อตฺถีติอาทีนิ สุตฺวา อมฺหากํ เอส ตโป, อมฺหากํ โส อนฺเตวาสิโกติอาทีนิ ภณติ.

Attānaṃ có nghĩa là đức hạnh của mình. Trong adassayamāno, chữ a chỉ là một tiểu từ, ý nghĩa là dassayamāno (phô bày). Idampi me tapasmiṃ có nghĩa là 'việc này cũng là của ta trong khổ hạnh', hoặc (ở đây) cách thứ bảy được dùng với nghĩa của cách thứ nhất, ý nghĩa là 'đây cũng là khổ hạnh của ta'. Vị ấy, khi nghe những điều như 'ở nơi kia có một vị lõa thể, một người có hành vi phóng túng', liền nói những điều như 'đó là khổ hạnh của chúng ta, vị ấy là đệ tử của chúng ta'. Hoặc khi nghe những điều như 'ở nơi nọ có một vị tỳ-khưu mặc y phấn tảo', liền nói những điều như 'đó là khổ hạnh của chúng ta, vị ấy là đệ tử của chúng ta'.

กิญฺจิเทวาติ กิญฺจิ วชฺชํ ทิฏฺฐิคตํ วา. ปฏิจฺฉนฺนํ เสวตีติ ยถา อญฺเญ น ชานนฺติ, เอวํ เสวติ. อกฺขมมานํ อาห ขมตีติ อรุจฺจมานํเยว รุจฺจติ เมติ วทติ. อตฺตนา กตํ อติมหนฺตมฺปิ วชฺชํ อปฺปมตฺตกํ กตฺวา ปญฺญเปติ, ปเรน กตํ ทุกฺกฏมตฺตํ วีติกฺกมมฺปิ ปาราชิกสทิสํ กตฺวา ทสฺเสติ. อนุญฺเญยฺยนฺติ อนุชานิตพฺพํ อนุโมทิตพฺพํ.

Kiñcideva có nghĩa là bất kỳ lỗi lầm nào hoặc tà kiến nào. Paṭicchannaṃ sevati có nghĩa là thực hành theo cách mà người khác không biết. Akkhamamānaṃ āha khamati có nghĩa là nói rằng 'điều không đáng ưa thích lại là điều ta ưa thích'. Lỗi lầm rất lớn do mình gây ra, lại trình bày cho biết như là việc nhỏ nhặt; còn sự vi phạm chỉ bằng tội đột-cát-la do người khác làm, lại trình bày như thể tương đương với tội bất cộng trụ. Anuññeyyaṃ có nghĩa là điều nên được cho phép, điều nên được tán thành.

๖๓. โกธโน โหติ อุปนาหีติ กุชฺฌนลกฺขเณน โกเธน, เวรอปฺปฏินิสฺสคฺคลกฺขเณน อุปนาเหน จ สมนฺนาคโต. มกฺขี โหติ ปฬาสีติ ปรคุณมกฺขนลกฺขเณน มกฺเขน, ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน จ สมนฺนาคโต.

63. Kodhano hoti upanāhī có nghĩa là người có phẫn nộ, với đặc tính là tức giận, và có hiềm hận, với đặc tính là không từ bỏ oán thù. Makkhī hoti paḷāsī có nghĩa là người có tật che giấu công đức người, với đặc tính là xóa bỏ đức hạnh của người khác, và có tật ganh đua, với đặc tính là cạnh tranh.

อิสฺสุกี โหติ มจฺฉรีติ ปรสกฺการาทีสุ อุสูยนลกฺขณาย อิสฺสาย, อาวาสกุลลาภวณฺณธมฺเมสุ มจฺฉรายนลกฺขเณน ปญฺจวิธมจฺเฉเรน จ สมนฺนาคโต โหติ. สโฐ โหติ มายาวีติ เกราฏิกลกฺขเณน สาเฐยฺเยน, กตปฺปฏิจฺฉาทนลกฺขณาย มายาย จ สมนฺนาคโต [Pg.23] โหติ. ถทฺโธ โหติ อติมานีติ นิสฺสิเนหนิกฺกรุณถทฺธลกฺขเณน ถมฺเภน, อติกฺกมิตฺวา มญฺญนลกฺขเณน อติมาเนน จ สมนฺนาคโต โหติ. ปาปิจฺโฉ โหตีติ อสนฺตสมฺภาวนปตฺถนลกฺขณาย ปาปิจฺฉตาย สมนฺนาคโต โหติ. ปาปิกานนฺติ ตาสํเยว ลามกานํ อิจฺฉานํ วสํ คโต. มิจฺฉาทิฏฺฐิโกติ นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทินยปฺปวตฺตาย อยาถาวทิฏฺฐิยา อุเปโต. อนฺตคฺคาหิกายาติ สาเยว ทิฏฺฐิ อุจฺเฉทนฺตสฺส คหิตตฺตา ‘‘อนฺตคฺคาหิกา’’ติ วุจฺจติ, ตาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐิปรามาสีติอาทีสุ สยํ ทิฏฺฐิ สนฺทิฏฺฐิ, สนฺทิฏฺฐิเมว ปรามสติ คเหตฺวา วทตีติ สนฺทิฏฺฐิปรามาสี. อาธานํ วุจฺจติ ทฬฺหํ สุฏฺฐุ ฐปิตํ, ตถา กตฺวา คณฺหาตีติ อาธานคฺคาหี. อริฏฺโฐ วิย น สกฺกา โหติ ปฏินิสฺสชฺชาเปตุนฺติ ทุปฺปฏินิสฺสคฺคี. ยทิเมติ ยทิ อิเม.

Issukī hoti maccharī có nghĩa là người có tật đố, với đặc tính là ganh tỵ đối với sự cung kính v.v... của người khác, và có năm loại bỏn xẻn, với đặc tính là keo kiệt đối với trú xứ, gia đình, lợi lộc, dung sắc, và pháp. Saṭho hoti māyāvī có nghĩa là người có tật xảo trá, với đặc tính là gian xảo, và có tật lừa dối, với đặc tính là che giấu việc đã làm. Thaddho hoti atimānī có nghĩa là người có tính cứng nhắc, với đặc tính là chai cứng, không có tình thương, không có lòng bi mẫn, và có tính quá mạn, với đặc tính là suy nghĩ vượt trội. Pāpiccho hoti có nghĩa là người có ác dục, với đặc tính là mong muốn được tán dương về những phẩm chất không có thật. Pāpikānaṃ có nghĩa là đi theo quyền lực của chính những ham muốn thấp hèn ấy. Micchādiṭṭhiko có nghĩa là người có tà kiến, khởi lên theo cách 'không có quả của sự bố thí' v.v... Antaggāhikāya có nghĩa là chính tà kiến ấy, vì được chấp giữ như một cực đoan của đoạn kiến, nên được gọi là 'chấp thủ một cực đoan'; có nghĩa là người có tà kiến ấy. Trong sandiṭṭhiparāmāsī v.v..., sayaṃ diṭṭhi là sandiṭṭhi (kiến giải của riêng mình). Sandiṭṭhiparāmāsī là người chấp thủ và chỉ nói về kiến giải của riêng mình. Ādhānaṃ được gọi là sự thiết lập vững chắc, tốt đẹp; Ādhānaggāhī là người nắm giữ sau khi đã làm như vậy. Duppaṭinissaggī là người khó làm cho từ bỏ, giống như trường hợp của Ariṭṭha, không thể làm cho vị ấy từ bỏ được. Yadime là yadi ime.

ปริสุทฺธปปฏิกปฺปตฺตกถาวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện người đạt đến lớp vỏ trong sạch.

๖๔. อิธ, นิคฺโรธ, ตปสฺสีติ เอวํ ภควา อญฺญติตฺถิเยหิ คหิตลทฺธึ เตสํ รกฺขิตํ ตปํ สพฺพเมว สํกิลิฏฺฐนฺติ อุปกฺกิเลสปาฬึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปริสุทฺธปาฬิทสฺสนตฺถํ เทสนมารภนฺโต อิธ, นิคฺโรธาติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘น อตฺตมโน’’ติอาทีนิ วุตฺตวิปกฺขวเสเนว เวทิตพฺพานิ. สพฺพวาเรสุ จ ลูขตปสฺสิโน เจว ธุตงฺคธรสฺส จ วเสน โยชนา เวทิตพฺพา. เอวํ โส ตสฺมึ ฐาเน ปริสุทฺโธ โหตีติ เอวํ โส เตน น อตฺตมนตา น ปริปุณฺณสงฺกปฺปภาวสงฺขาเตน การเณน ปริสุทฺโธ นิรุปกฺกิเลโส โหติ, อุตฺตริ วายมมาโน กมฺมฏฺฐานสุทฺธิโก หุตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

64. “Này Nigrodha, ở đây có người khổ hạnh,” như vậy, sau khi chỉ ra đoạn kinh về sự ô nhiễm rằng: “Tà kiến đã được chấp thủ bởi các ngoại đạo khác, pháp khổ hạnh được gìn giữ của họ, tất cả đều bị ô nhiễm,” bây giờ, khi bắt đầu bài thuyết giảng với mục đích chỉ ra đoạn kinh về sự thanh tịnh, đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu bằng: “Này Nigrodha, ở đây...”. Trong ấy, các câu bắt đầu bằng “không tự mãn” nên được hiểu theo cách đối lập với những gì đã được nói. Và trong tất cả các trường hợp, sự áp dụng nên được hiểu theo trường hợp của người khổ hạnh thô sơ và người thực hành đầu-đà. “Như vậy, vị ấy được thanh tịnh ở trong trạng thái ấy” có nghĩa là: Như vậy, vị ấy do nguyên nhân được gọi là không tự mãn, không có ý định viên mãn, nên trở nên thanh tịnh, không ô nhiễm; và khi nỗ lực hơn nữa, sau khi đã thanh tịnh nhờ đề mục thiền, vị ấy đạt đến quả A-la-hán. Theo phương pháp này, ý nghĩa nên được hiểu trong tất cả các trường hợp.

๖๙. อทฺธา โข, ภนฺเตติ ภนฺเต เอวํ สนฺเต เอกํเสเนว วีริเยน ปาปชิคุจฺฉนวาโท ปริสุทฺโธ โหตีติ อนุชานาติ. อิโต ปรญฺจ อคฺคภาวํ วา สารภาวํ วา อชานนฺโต อคฺคปฺปตฺตา สารปฺปตฺตา จาติ อาห. อถสฺส ภควา สารปฺปตฺตภาวํ ปฏิเสเธนฺโต น โข นิคฺโรธาติอาทิมาห. ปปฏิกปฺปตฺตา โหตีติ สารวโต รุกฺขสฺส สารํ เผคฺคุํ ตจญฺจ อติกฺกมฺม พหิปปฏิกสทิสา โหตีติ ทสฺเสติ.

69. “Bạch ngài, chắc chắn vậy” có nghĩa là: “Bạch ngài, khi sự việc là như vậy, chủ thuyết ghê tởm điều ác chắc chắn được thanh tịnh nhờ sự tinh tấn,” (Nigrodha) đã chấp thuận như vậy. Và hơn thế nữa, do không biết đến trạng thái cao tột hay trạng thái cốt lõi, (Nigrodha) đã nói rằng: “đã đạt đến chỗ cao tột, đã đạt đến cốt lõi.” Khi ấy, đức Thế Tôn, khi muốn phủ nhận trạng thái đã đạt đến cốt lõi của vị ấy, đã nói câu bắt đầu bằng: “Này Nigrodha, không phải vậy đâu...”. “Đã đạt đến vỏ ngoài” có nghĩa là: Ngài chỉ ra rằng, đối với cây có lõi, sau khi vượt qua lõi, giác và vỏ trong, nó giống như vỏ ngoài ở bên ngoài.

ปริสุทฺธตจปฺปตฺตาทิกถาวณฺณนา

Giải thích về câu chuyện đạt đến vỏ trong thanh tịnh, v.v...

๗๐. อคฺคํ [Pg.24] ปาเปตูติ เทสนาวเสน อคฺคํ ปาเปตฺวา เทเสตุ, สารํ ปาเปตฺวา เทเสตูติ ทสพลํ ยาจติ. จาตุยามสํวรสํวุโตติ จตุพฺพิเธน สํวเรน ปิหิโต. น ปาณํ อติปาเตตีติ ปาณํ น หนติ. น ภาวิตมาสีสตีติ ภาวิตํ นาม เตสํ สญฺญาย ปญฺจ กามคุณา, เต น อาสีสติ น เสวตีติ อตฺโถ.

70. “Xin hãy làm cho đạt đến chỗ cao tột” có nghĩa là: “Xin hãy thuyết giảng theo cách làm cho đạt đến chỗ cao tột, xin hãy thuyết giảng làm cho đạt đến cốt lõi,” (Nigrodha) đã thỉnh cầu bậc Thập Lực như vậy. “Được thu thúc bởi bốn sự phòng hộ” có nghĩa là được che đậy bởi bốn loại phòng hộ. “Không sát sanh” có nghĩa là không giết hại chúng sanh. “Không mong cầu điều đã được tu tập” có nghĩa là: cái gọi là “đã được tu tập” theo tưởng của họ là năm dục trưởng dưỡng; ý nghĩa là không mong cầu, không thực hành năm dục trưởng dưỡng ấy.

อทุํ จสฺส โหตีติ เอตญฺจสฺส อิทานิ วุจฺจมานํ ‘‘โส อภิหรตี’’ติอาทิลกฺขณํ. ตปสฺสิตายาติ ตปสฺสิภาเวน โหติ. ตตฺถ โส อภิหรตีติ โส ตํ สีลํ อภิหรติ, อุปรูปริ วฑฺเฒติ. สีลํ เม ปริปุณฺณํ, ตโป อารทฺโธ, อลเมตฺตาวตาติ น วีริยํ วิสฺสชฺเชติ. โน หีนายาวตฺตตีติ หีนาย คิหิภาวตฺถาย น อาวตฺตติ. สีลโต อุตฺตริ วิเสสาธิคมตฺถาย วีริยํ กโรติเยว, เอวํ กโรนฺโต โส วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชติ. ‘‘อรญฺญ’’นฺติอาทีนิ สามญฺญผเล (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๑๖) วิตฺถาริตาเนว. ‘‘เมตฺตาสหคเตนา’’ติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วณฺณิตานิ. ตจปฺปตฺตาติ ปปฏิกโต อพฺภนฺตรํ ตจํ ปตฺตา. เผคฺคุปฺปตฺตาติ ตจโต อพฺภนฺตรํ เผคฺคุํ ปตฺตา, เผคฺคุสทิสา โหตีติ อตฺโถ.

“Và điều này xảy ra cho vị ấy” có nghĩa là đặc điểm này của vị ấy đang được nói đến bây giờ, bắt đầu bằng “vị ấy mang đi”. “Do là người khổ hạnh” có nghĩa là xảy ra do trạng thái là người khổ hạnh. Trong đó, “vị ấy mang đi” có nghĩa là vị ấy mang đi giới ấy, làm cho nó tăng trưởng càng lúc càng cao hơn. Vị ấy không từ bỏ sự tinh tấn với ý nghĩ: “Giới của ta đã viên mãn, khổ hạnh đã được tinh cần, chừng ấy là đủ rồi”. “Không quay trở lại đời sống thấp kém” có nghĩa là không quay trở lại vì mục đích của đời sống tại gia thấp kém. Vị ấy chắc chắn thực hành sự tinh tấn để chứng đắc pháp đặc biệt vượt trên giới. Vị ấy, khi làm như vậy, thân cận trú xứ vắng vẻ. Các câu bắt đầu bằng “khu rừng” đã được giải thích rộng rãi trong (chú giải) kinh Sa-môn Quả. Các câu bắt đầu bằng “với tâm từ” đã được giải thích trong Thanh Tịnh Đạo. “Đã đạt đến vỏ trong” có nghĩa là đã đạt đến vỏ trong, bên trong lớp vỏ ngoài. “Đã đạt đến giác” có nghĩa là đã đạt đến giác, bên trong lớp vỏ trong; ý nghĩa là trở nên giống như giác.

๗๔. ‘‘เอตฺตาวตา, โข นิคฺโรธ, ตโปชิคุจฺฉา อคฺคปฺปตฺตา จ โหติ สารปฺปตฺตา จา’’ติ อิทํ ภควา ติตฺถิยานํ วเสนาห. ติตฺถิยานญฺหิ ลาภสกฺกาโร รุกฺขสฺส สาขาปลาสสทิโส. ปญฺจสีลมตฺตกํ ปปฏิกสทิสํ. อฏฺฐสมาปตฺติมตฺตํ ตจสทิสํ. ปุพฺเพนิวาสญาณาวสานา อภิญฺญา เผคฺคุสทิสา. ทิพฺพจกฺขุํ ปเนเต อรหตฺตนฺติ คเหตฺวา วิจรนฺติ. เตน เนสํ ตํ รุกฺขสฺส สารสทิสํ. สาสเน ปน ลาภสกฺกาโร สาขาปลาสสทิโส. สีลสมฺปทา ปปฏิกสทิสา. ฌานสมาปตฺติโย ตจสทิสา. โลกิยาภิญฺญา เผคฺคุสทิสา. มคฺคผลํ สาโร. อิติ ภควตา อตฺตโน สาสนํ โอนตวินตผลภารภริตรุกฺขูปมาย อุปมิตํ. โส เทสนากุสลตาย ตโต ตจสารสมฺปตฺติโต มม สาสนํ อุตฺตริตรญฺเจว ปณีตตรญฺจ, ตํ ตุวํ กทา ชานิสฺสสีติ อตฺตโนเทสนาย วิเสสภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิติ โข นิคฺโรธา’’ติ เทสนํ อารภิ[Pg.25]. เต ปริพฺพาชกาติ เต ตสฺส ปริวารา ตึสสตสงฺขฺยา ปริพฺพาชกา. เอตฺถ มยํ อนสฺสามาติ เอตฺถ อเจลกปาฬิอาทีสุ, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘อมฺหากํ อเจลกปาฬิมตฺตมฺปิ นตฺถิ, กุโต ปริสุทฺธปาฬิ. อมฺหากํ ปริสุทฺธปาฬิมตฺตมฺปิ นตฺถิ, กุโต จาตุยามสํวราทีนิ. จาตุยามสํวโรปิ นตฺถิ, กุโต อรญฺญวาสาทีนิ. อรญฺญวาโสปิ นตฺถิ, กุโต นีวรณปฺปหานาทีนิ. นีวรณปฺปหานมฺปิ นตฺถิ, กุโต พฺรหฺมวิหาราทีนิ. พฺรหฺมวิหารมตฺตมฺปิ นตฺถิ, กุโต ปุพฺเพนิวาสาทีนิ. ปุพฺเพนิวาสญาณมตฺตมฺปิ นตฺถิ, กุโต อมฺหากํ ทิพฺพจกฺขุ. เอตฺถ มยํ สอาจริยกา นฏฺฐา’’ติ. อิโต ภิยฺโย อุตฺตริตรนฺติ อิโต ทิพฺพจกฺขุญาณาธิคมโต ภิยฺโย อญฺญํ อุตฺตริตรํ วิเสสาธิคมํ มยํ สุติวเสนาปิ น ชานามาติ วทนฺติ.

74. Đức Thế Tôn đã nói câu này: “Này Nigrodha, chỉ với chừng ấy, sự ghê tởm khổ hạnh đã đạt đến chỗ cao tột và đã đạt đến cốt lõi” theo quan điểm của các ngoại đạo. Vì rằng, đối với các ngoại đạo, lợi lộc và cung kính giống như cành và lá của cây. Chỉ năm giới giống như vỏ ngoài. Chỉ tám thiền chứng giống như vỏ trong. Các thắng trí, kết thúc bằng Túc mạng minh, giống như giác. Nhưng họ chấp thủ Thiên nhãn minh là quả A-la-hán rồi đi đây đó. Do đó, đối với họ, điều ấy giống như lõi cây. Còn trong giáo pháp này, lợi lộc và cung kính giống như cành và lá. Giới thành tựu giống như vỏ ngoài. Các thiền chứng giống như vỏ trong. Thắng trí thế gian giống như giác. Đạo và quả là cốt lõi. Như vậy, giáo pháp của mình đã được đức Thế Tôn ví dụ bằng hình ảnh cây trĩu nặng quả, cong oằn xuống. Ngài, do sự thiện xảo trong thuyết giảng, để chỉ ra tính chất đặc biệt trong bài thuyết giảng của mình rằng: “Giáo pháp của ta cao thượng hơn và vi diệu hơn sự thành tựu vỏ trong và lõi ấy, khi nào ngươi sẽ biết được điều đó?”, đã bắt đầu bài thuyết giảng: “Này Nigrodha, như vậy...”. “Các du sĩ ấy” có nghĩa là các du sĩ ấy, tùy tùng của vị ấy, có số lượng ba trăm người. “Ở đây, chúng ta bị hủy diệt” có nghĩa là, ở đây trong các đoạn kinh về lõa thể, v.v., điều này được nói ra: “Chúng ta ngay cả đoạn kinh về lõa thể cũng không có, huống gì là đoạn kinh thanh tịnh. Chúng ta ngay cả đoạn kinh thanh tịnh cũng không có, huống gì là bốn sự phòng hộ, v.v... Ngay cả bốn sự phòng hộ cũng không có, huống gì là sống trong rừng, v.v... Ngay cả sống trong rừng cũng không có, huống gì là đoạn trừ các triền cái, v.v... Ngay cả đoạn trừ các triền cái cũng không có, huống gì là các phạm trú, v.v... Ngay cả các phạm trú cũng không có, huống gì là Túc mạng minh, v.v... Ngay cả Túc mạng minh cũng không có, huống gì là Thiên nhãn minh của chúng ta. Ở đây, chúng ta cùng với thầy của mình đã bị hủy diệt.” “Cao thượng hơn thế nữa” có nghĩa là họ nói: “Chúng con ngay cả qua việc nghe cũng không biết đến sự chứng đắc đặc biệt nào khác, cao thượng hơn sự chứng đắc Thiên nhãn minh này.”

นิคฺโรธสฺสปชฺฌายนวณฺณนา

Giải thích về sự khiển trách của Nigrodha

๗๕. อถ นิคฺโรธํ ปริพฺพาชกนฺติ เอวํ กิรสฺส อโหสิ ‘‘อิเม ปริพฺพาชกา อิทานิ ภควโต ภาสิตํ สุสฺสูสนฺติ, อิมินา จ นิคฺโรเธน ภควโต ปรมฺมุขา กกฺขฬํ ทุราสทวจนํ วุตฺตํ, อิทานิ อยมฺปิ โสตุกาโม ชาโต, กาโล ทานิ เม อิมสฺส มานทฺธชํ นิปาเตตฺวา ภควโต สาสนํ อุกฺขิปิตุ’’นฺติ. อถ นิคฺโรธํ ปริพฺพาชกํ เอตทโวจ. อปรมฺปิสฺส อโหสิ ‘‘อยํ มยิ อกเถนฺเต สตฺถารํ น ขมาเปสฺสติ, ตทสฺส อนาคเต อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺติสฺสติ, มยา ปน กถิเต ขมาเปสฺสติ, ตทสฺส ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. อถ นิคฺโรธํ ปริพฺพาชกํ เอตทโวจ. อปริสาวจรํ ปน นํ กโรถาติ เอตฺถ ปนาติ นิปาโต, อถ นํ อปริสาวจรํ กโรถาติ อตฺโถ. ‘‘อปริสาวจเรต’’นฺติปิ ปาโฐ, อปริสาวจรํ วา เอตํ กโรถ, โคกาณาทีนํ วา อญฺญตรนฺติ อตฺโถ.

75. Bấy giờ, gia chủ Sandhāna khởi lên ý nghĩ như vầy: “Các du sĩ này bây giờ muốn lắng nghe lời dạy của Đức Thế Tôn. Và Nigrodha này đã nói những lời thô lỗ, khó nghe sau lưng Đức Thế Tôn. Bây giờ, chính ông ta cũng đã muốn nghe. Đây là lúc để ta hạ lá cờ ngã mạn của ông ta xuống và tán dương giáo pháp của Đức Thế Tôn.” Rồi ông nói với du sĩ Nigrodha điều này. Ông lại có một ý nghĩ khác: “Nếu ta không nói, ông ta sẽ không xin Đức Đạo Sư tha thứ. Điều đó sẽ dẫn đến bất hạnh và đau khổ cho ông ta trong tương lai. Nhưng nếu ta nói, ông ta sẽ xin tha thứ. Điều đó sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc lâu dài cho ông ta.” Rồi ông nói với du sĩ Nigrodha điều này. Trong câu ‘Aparisāvacaraṃ pana naṃ karotha,’ ‘pana’ là một bất biến từ. Ý nghĩa là: ‘Vậy hãy làm cho vị ấy thành người không quen lui tới hội chúng.’ Cũng có dị bản là ‘Aparisāvacareta.’ Ý nghĩa là: ‘Hoặc hãy làm cho vị ấy thành người không quen lui tới hội chúng, hoặc giống như một trong những con bò chột, v.v...’

โคกาณนฺติ เอตฺถาปิ โคกาณํ ปริยนฺตจารินึ วิย กโรถาติ อตฺโถ. ตุณฺหีภูโตติ ตุณฺหีภาวํ อุปคโต. มงฺกุภูโตติ นิตฺเตชตํ อาปนฺโน. ปตฺตกฺขนฺโธติ โอนตคีโว. อโธมุโขติ เหฏฺฐามุโข.

Trong từ ‘Gokāṇa’ cũng vậy, ý nghĩa là: hãy làm cho giống như con bò chột thường đi ở rìa đàn. ‘Tuṇhībhūto’ nghĩa là đã đi đến trạng thái im lặng. ‘Maṅkubhūto’ nghĩa là đã rơi vào tình trạng mất hết vẻ oai nghiêm. ‘Pattakkhandho’ nghĩa là cổ cúi gục. ‘Adhomukho’ nghĩa là mặt cúi xuống.

๗๖. พุทฺโธ [Pg.26] โส ภควา โพธายาติ สยํ พุทฺโธ สตฺตานมฺปิ จตุสจฺจโพธตฺถาย ธมฺมํ เทเสติ. ทนฺโตติ จกฺขุโตปิ ทนฺโต…เป… มนโตปิ ทนฺโต. ทมถายาติ อญฺเญสมฺปิ ทมนตฺถาย เอว, น วาทตฺถาย. สนฺโตติ ราคสนฺตตาย สนฺโต, โทสโมหสนฺตตาย สพฺพ อกุสลสพฺพาภิสงฺขารสนฺตตาย สนฺโต. สมถายาติ มหาชนสฺส ราคาทิสมนตฺถาย ธมฺมํ เทเสติ. ติณฺโณติ จตฺตาโร โอเฆ ติณฺโณ. ตรณายาติ มหาชนสฺส โอฆนิตฺถรณตฺถาย. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. ปรินิพฺพานายาติ มหาชนสฺสาปิ สพฺพกิเลสปรินิพฺพานตฺถาย ธมฺมํ เทเสติ.

76. ‘Đức Thế Tôn ấy là bậc Giác Ngộ, vì mục đích giác ngộ’ nghĩa là: Ngài tự mình là bậc Giác Ngộ (buddho) nên thuyết pháp cho chúng sanh cũng vì mục đích liễu tri Tứ Thánh Đế (bodhāya). ‘Là bậc đã được điều phục’ (danto) nghĩa là: Ngài đã được điều phục từ mắt... cho đến ý. ‘Vì mục đích điều phục’ (damathāya) nghĩa là: Ngài thuyết pháp chỉ vì mục đích điều phục những người khác, chứ không phải vì mục đích tranh luận. ‘Là bậc tịch tịnh’ (santo) nghĩa là: Ngài tịch tịnh do tham đã được lắng dịu, do sân và si đã được lắng dịu, do tất cả các pháp bất thiện và tất cả các hành đã được lắng dịu. ‘Vì mục đích tịch tịnh’ (samathāya) nghĩa là: Ngài thuyết pháp vì mục đích làm lắng dịu tham ái v.v... cho đại chúng. ‘Là bậc đã vượt qua’ (tiṇṇo) nghĩa là: Ngài đã vượt qua bốn dòng bộc lưu. ‘Vì mục đích vượt qua’ (taraṇāya) nghĩa là: vì mục đích giúp đại chúng vượt qua các dòng bộc lưu. ‘Là bậc đã tịch diệt’ (parinibbuto) nghĩa là: Ngài đã tịch diệt nhờ sự tịch diệt của các phiền não. ‘Vì mục đích tịch diệt’ (parinibbānāya) nghĩa là: Ngài thuyết pháp cũng vì mục đích tịch diệt tất cả phiền não cho đại chúng.

พฺรหฺมจริยปริโยสานาทิวณฺณนา

Giải Thích Về Sự Cùng Tột Của Phạm Hạnh, v.v...

๗๗. อจฺจโยติอาทีนิ สามญฺญผเล (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๕๐) วุตฺตานิ. อุชุชาติโกติ กายวงฺกาทิวิรหิโต อุชุสภาโว. อหมนุสาสามีติ อหํ ตาทิสํ ปุคฺคลํ อนุสาสามิ, ธมฺมํ อสฺส เทเสมิ. สตฺตาหนฺติ สตฺตทิวสานิ, อิทํ สพฺพมฺปิ ภควา ทนฺธปญฺญํ ปุคฺคลํ สนฺธายาห อสโฐ ปน อมายาวี อุชุชาติโก ตํมุหุตฺเตเนว อรหตฺตํ ปตฺตุํ สกฺขิสฺสติ. อิติ ภควา ‘‘อสฐ’’นฺติอาทิวจเนน สโฐ หิ วงฺกวงฺโก, มยาปิ น สกฺกา อนุสาสิตุนฺติ ทีเปนฺโต ปริพฺพาชกํ ปาเทสุ คเหตฺวา มหาเมรุปาทตเล วิย ขิปิตฺถ. กสฺมา? อยญฺหิ อติสโฐ, กุฏิลจิตฺโต สตฺถริ เอวํ กเถนฺเตปิ พุทฺธธมฺมสงฺเฆสุ นาธิมุจฺจติ, อธิมุจฺจนตฺถาย โสตํ น โอทหติ, โกหญฺเญ ฐิโต สตฺถารํ ขมาเปติ. ตสฺมา ภควา ตสฺสชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ‘‘เอตุ วิญฺญู ปุริโส อสโฐ’’ติอาทิมาห. สฐํ ปนาหํ อนุสาสิตุํ น สกฺโกมีติ.

77. Các từ bắt đầu bằng ‘Accayo’ đã được giải thích trong (chú giải) kinh Sa Môn Quả. ‘Ujujātiko’ nghĩa là người có bản tánh ngay thẳng, không có sự cong vẹo của thân v.v... ‘Ahamanusāsāmi’ nghĩa là: Ta sẽ giáo huấn một người như vậy, Ta sẽ thuyết pháp cho người ấy. ‘Sattāhaṃ’ nghĩa là bảy ngày. Tất cả điều này Đức Thế Tôn nói nhắm đến người có trí tuệ chậm lụt. Còn người không xảo trá, không gian dối, có bản tánh ngay thẳng thì có thể chứng đắc A-la-hán ngay trong khoảnh khắc ấy. Như vậy, qua những lời bắt đầu bằng ‘asaṭha,’ Đức Thế Tôn đã chỉ ra rằng: ‘Một người xảo trá, cong vẹo, ngay cả Ta cũng không thể giáo huấn được,’ giống như nắm chân du sĩ ném vào chân núi Đại Meru. Tại sao? Vì vị này quá xảo trá, tâm địa quanh co. Dù Đức Đạo Sư nói như vậy, ông ta vẫn không có niềm tin nơi Phật, Pháp, và Tăng. Ông ta không lắng tai để có được niềm tin, mà đứng trên sự giả dối để xin Đức Đạo Sư tha thứ. Do đó, Đức Thế Tôn, biết được khuynh hướng của ông ta, đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Hãy đến đây, người có trí, không xảo trá...’ (với ý rằng:) ‘Còn người xảo trá thì Ta không thể giáo huấn được.’

๗๘. อนฺเตวาสิกมฺยตาติ อนฺเตวาสิกมฺยตาย, อมฺเห อนฺเตวาสิเก อิจฺฉนฺโต. เอวมาหาติ ‘‘เอตุ วิญฺญุปุริโส’’ติอาทิมาห. โย เอว โว อาจริโยติ โย เอว ตุมฺหากํ ปกติยา อาจริโย. อุทฺเทสา โน จาเวตุกาโมติ อตฺตโน อนุสาสนึ คาหาเปตฺวา อมฺเห อมฺหากํ อุทฺเทสโต จาเวตุกาโม. โส เอว โว อุทฺเทโส โหตูติ โย ตุมฺหากํ ปกติยา อุทฺเทโส, โส ตุมฺหากํเยว โหตุ[Pg.27], น มยํ ตุมฺหากํ อุทฺเทเสน อตฺถิกา. อาชีวาติ อาชีวโต. อกุสลสงฺขาตาติ อกุสลาติ โกฏฺฐาสํ ปตฺตา. อกุสลา ธมฺมาติ ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทธมฺมา ตณฺหาเยว วา วิเสเสน. สา หิ ปุนพฺภวกรณโต ‘‘โปโนพฺภวิกา’’ติ วุตฺตา. สทรถาติ กิเลสทรถสมฺปยุตฺตา. ชาติชรามรณิยาติ ชาติชรามรณานํ ปจฺจยภูตา. สํกิเลสิกา ธมฺมาติ ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา. โวทานิยาติ, สมถวิปสฺสนา ธมฺมา. เต หิ สตฺเต โวทาเปนฺติ, ตสฺมา ‘‘โวทานิยา’’ติ วุจฺจนฺติ. ปญฺญาปาริปูรินฺติ มคฺคปญฺญาปาริปูรึ. เวปุลฺลตฺตญฺจาติ ผลปญฺญาเวปุลฺลตํ, อุโภปิ วา เอตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘ตโต ตุมฺเห มคฺคปญฺญญฺเจว ผลปญฺญญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’’ติ. เอวํ ภควา ปริพฺพาชเก อารพฺภ อตฺตโน โอวาทานุสาสนิยา ผลํ ทสฺเสนฺโต อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐเปสิ.

78. ‘Antevāsikamyatā’ nghĩa là do sự mong muốn có đệ tử, do muốn chúng tôi làm đệ tử. ‘Evamāha’ nghĩa là đã nói những lời bắt đầu bằng ‘etu viññupuriso.’ ‘Yo eva vo ācariyo’ nghĩa là vị nào vốn là thầy của các ông. ‘Uddesā no cāvetukāmo’ nghĩa là muốn làm cho chúng tôi từ bỏ sự học hỏi của chúng tôi bằng cách bắt chúng tôi chấp nhận lời giáo huấn của mình. ‘So eva vo uddeso hotu’ nghĩa là sự học hỏi nào vốn là của các ông, thì hãy cứ là của các ông, chúng tôi không cần sự học hỏi của các ông. ‘Ājīva’ nghĩa là từ mạng sống. ‘Akusalasaṅkhāta’ nghĩa là đã rơi vào phần được gọi là bất thiện. ‘Akusalā dhammā’ nghĩa là mười hai tâm bất thiện, hoặc đặc biệt là ái. Vì ái tạo ra sự tái sanh nên được gọi là ‘ponobbhavikā.’ ‘Sadarathā’ nghĩa là tương ưng với sự phiền muộn của phiền não. ‘Jātijarāmaraṇiyā’ nghĩa là làm nhân duyên cho sanh, già, và chết. ‘Saṃkilesikā dhammā’ nghĩa là mười hai tâm bất thiện. ‘Vodāniyā’ nghĩa là các pháp chỉ và quán. Vì chúng thanh lọc chúng sanh, nên được gọi là ‘vodāniyā.’ ‘Paññāpāripūriṃ’ nghĩa là sự viên mãn của đạo tuệ. ‘Vepullattañca’ nghĩa là sự quảng đại của quả tuệ, hoặc cả hai từ này chỉ là đồng nghĩa với nhau. Điều này được nói là: ‘Do đó, các ông sẽ an trú, sau khi đã tự mình chứng ngộ với thắng trí và làm cho hiển hiện ngay trong đời này cả đạo tuệ và quả tuệ, đạt đến và thành tựu chúng.’ Như vậy, Đức Thế Tôn, nhân các du sĩ, đã chỉ ra kết quả của lời giáo huấn của mình và kết thúc bài pháp với đỉnh cao là quả A-la-hán.

๗๙. ยถา ตํ มาเรนาติ ยถา มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺตา นิสีทนฺติ เอวเมว ตุณฺหีภูตา…เป… อปฺปฏิภานา นิสินฺนา.

79. ‘Yathā taṃ mārena’ nghĩa là: giống như họ ngồi với tâm bị Ma vương ám ảnh, cũng vậy, họ đã ngồi im lặng... không thể đối đáp.

มาโร กิร สตฺถา อติวิย คชฺชนฺโต พุทฺธพลํ ทีเปตฺวา อิเมสํ ปริพฺพาชกานํ ธมฺมํ เทเสติ, กทาจิ ธมฺมาภิสมโย ภเวยฺย, หนฺทาหํ ปริยุฏฺฐามีติ โส เตสํ จิตฺตานิ ปริยุฏฺฐาสิ. อปฺปหีนวิปลฺลาสานญฺหิ จิตฺตํ มารสฺส ยถากามกรณียํ โหติ. เตปิ มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺตา ถทฺธงฺคปจฺจงฺคา วิย ตุณฺหี อปฺปฏิภานา นิสีทึสุ. อถ สตฺถา อิเม ปริพฺพาชกา อติวิย นิรวา หุตฺวา นิสินฺนา, กึ นุ โขติ อาวชฺชนฺโต มาเรน ปริยุฏฺฐิตภาวํ อญฺญาสิ. สเจ ปน เตสํ มคฺคผลุปฺปตฺติเหตุ ภเวยฺย, มารํ ปฏิพาหิตฺวาปิ ภควา ธมฺมํ เทเสยฺย, โส ปน เตสํ นตฺถิ. ‘‘สพฺเพปิ เม ตุจฺฉปุริสา’’ติ อญฺญาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข ภควโต เอตทโหสิ สพฺเพปิ เม โมฆปุริสา’’ติอาทิ.

Nghe nói, Ma vương (nghĩ rằng): “Bậc Đạo Sư đang gầm rống lên, thể hiện Phật lực và thuyết pháp cho các du sĩ này, có lẽ sự chứng ngộ Chân lý sẽ xảy ra, thôi ta hãy khuấy nhiễu (tâm trí của họ)”, rồi nó đã khuấy nhiễu tâm trí của họ. Thật vậy, tâm của những người chưa đoạn trừ các điên đảo thì Ma vương có thể làm theo ý muốn. Cả họ nữa, bị Ma vương khuấy nhiễu tâm trí, đã ngồi im lặng, không thể đối đáp, như thể các chi lớn nhỏ bị cứng đờ. Bấy giờ, bậc Đạo Sư, trong khi quán xét: “Các du sĩ này ngồi im lặng quá, là vì sao vậy?”, đã biết được tình trạng bị Ma vương khuấy nhiễu. Nếu có nhân duyên để họ phát sinh Đạo và Quả, thì Đức Thế Tôn, dù phải ngăn cản Ma vương, cũng sẽ thuyết pháp, nhưng họ không có nhân duyên ấy. Ngài biết rằng: “Tất cả những người này đều là những kẻ rỗng tuếch”. Do đó, đã được nói rằng: “Bấy giờ, Đức Thế Tôn khởi lên ý nghĩ này: ‘Tất cả những người này đều là những kẻ vô dụng’...”

ตตฺถ ผุฏฺฐา ปาปิมตาติ ปาปิมตา มาเรน ผุฏฺฐา. ยตฺร หิ นามาติ เยสุ นาม. อญฺญาณตฺถมฺปีติ ชานนตฺถมฺปิ. กึ กริสฺสติ สตฺตาโหติ สมเณน โคตเมน ปริจฺฉินฺนสตฺตาโห อมฺหากํ กึ กริสฺสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘สมเณน โคตเมน ‘สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ สตฺตาห’นฺติ วุตฺตํ, โส สตฺตาโห อมฺหากํ กึ อปฺผาสุกํ กริสฺสติ. [Pg.28] หนฺท มยํ สตฺตาหพฺภนฺตเร เอตํ ธมฺมํ สจฺฉิกาตุํ สกฺกา, น สกฺกาติ อญฺญาณตฺถมฺปิ พฺรหฺมจริยํ จริสฺสามา’’ติ. อถ วา ชานาม ตาวสฺส ธมฺมนฺติ เอกทิวเส เอกวารํ อญฺญาณตฺถมฺปิ เอเตสํ จิตฺตํ นุปฺปนฺนํ, สตฺตาโห ปน เอเตสํ กุสีตานํ กึ กริสฺสติ, กึ สกฺขิสฺสนฺติ เต สตฺตาหํ ปูเรตุนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. สีหนาทนฺติ ปรวาทภินฺทนํ สกวาทสมุสฺสาปนญฺจ อภีตนาทํ นทิตฺวา. ปจฺจุปฏฺฐาสีติ ปติฏฺฐิโต. ตาวเทวาติ ตสฺมิญฺเญว ขเณ. ราชคหํ ปาวิสีติ ราชคหเมว ปวิฏฺโฐ. เตสํ ปน ปริพฺพาชกานํ กิญฺจาปิ อิทํ สุตฺตนฺตํ สุตฺวา วิเสโส น นิพฺพตฺโต, อายตึ ปน เนสํ วาสนาย ปจฺจโย ภวิสฺสตีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

Trong đó, phuṭṭhā pāpimatā nghĩa là bị Ác ma, tức Ma vương, xúc chạm. Yatra hi nāma nghĩa là trong số những người nào. Aññāṇatthampi nghĩa là cũng để biết. Kiṃ karissati sattāho nghĩa là bảy ngày do Sa-môn Gotama quy định có thể làm gì được cho chúng ta? Điều này được nói ra có nghĩa là: “Bảy ngày đã được Sa-môn Gotama nói ra rằng ‘sẽ sống đời sống phạm hạnh, tự mình chứng ngộ, chứng đắc và an trú trong bảy ngày’, bảy ngày đó có thể gây ra điều gì bất lợi cho chúng ta? Thôi, chúng ta hãy thực hành phạm hạnh để biết xem trong vòng bảy ngày có thể chứng đắc pháp này hay không thể”. Hoặc là: “Chúng ta hãy biết pháp của vị ấy xem sao”, dù chỉ một lần trong một ngày, tâm muốn biết cũng không khởi lên nơi họ. Bảy ngày thì có thể làm gì được cho những kẻ lười biếng này? Làm sao họ có thể hoàn thành (phạm hạnh) trong bảy ngày được? Đây là ý nghĩa ở đây. Sīhanādaṃ nghĩa là sau khi cất lên tiếng rống không sợ hãi, vừa phá tan tà kiến của người khác, vừa xiển dương chánh kiến của mình. Paccupaṭṭhāsi nghĩa là đã an trú. Tāvadeva nghĩa là ngay trong khoảnh khắc ấy. Rājagahaṃ pāvisi nghĩa là đã đi vào thành Rājagaha. Tuy nhiên, dù các du sĩ ấy sau khi nghe bài kinh này đã không chứng đắc được pháp đặc biệt nào, nhưng trong tương lai, điều này sẽ là duyên cho sự huân tập của họ. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ nghĩa.

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

(Trích) Chú giải Trường Bộ Kinh, Sumaṅgalavilāsinī

อุทุมฺพริกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Udumbarika đã kết thúc.

๓. จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา

3. Giải thích kinh Chuyển Luân Vương

อตฺตทีปสรณตาวณฺณนา

Giải thích về việc lấy tự thân làm hòn đảo, làm nơi nương tựa

๘๐. เอวํ [Pg.29] เม สุตนฺติ จกฺกวตฺติสุตฺตํ. ตตฺรายมนุตฺตานปทวณฺณนา – มาตุลายนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตํ นครํ โคจรคามํ กตฺวา อวิทูเร วนสณฺเฑ วิหรติ. ‘‘ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสี’’ติ เอตฺถ อยมนุปุพฺพิกถา –

80. Kinh bắt đầu bằng Evaṃ me sutaṃ là kinh Chuyển Luân Vương. Trong đó, đây là phần giải thích các từ khó hiểu: Mātulāyaṃ nghĩa là tại một thành phố tên như vậy. (Đức Phật) an trú trong một khu rừng không xa, sau khi lấy thành phố đó làm làng khất thực. Ở đoạn “Khi ấy, Đức Thế Tôn gọi các Tỳ-kheo”, đây là câu chuyện tuần tự:

ภควา กิร อิมสฺส สุตฺตสฺส สมุฏฺฐานสมเย ปจฺจูสกาเล มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต อิมาย อนาคตวํสทีปิกาย สุตฺตนฺตกถาย มาตุลนครวาสีนํ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมยํ ทิสฺวา ปาโตว วีสติภิกฺขุสหสฺสปริวาโร มาตุลนครํ สมฺปตฺโต. มาตุลนครวาสิโน ขตฺติยา ‘‘ภควา อาคโต’’ติ สุตฺวา ปจฺจุคฺคมฺม ทสพลํ นิมนฺเตตฺวา มหาสกฺกาเรน นครํ ปเวเสตฺวา นิสชฺชฏฺฐานํ สํวิธาย ภควนฺตํ มหารเห ปลฺลงฺเก นิสีทาเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ อทํสุ. ภควา ภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ อิมสฺมึ ฐาเน อิเมสํ มนุสฺสานํ ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, อยํ ปเทโส สมฺพาโธ, มนุสฺสานํ ฐาตุํ วา นิสีทิตุํ วา โอกาโส น ภวิสฺสติ, มหตา โข ปน สมาคเมน ภวิตพฺพ’’นฺติ.

Nghe nói, vào lúc khởi nguyên của bài kinh này, vào lúc rạng đông, Đức Thế Tôn sau khi xuất khỏi đại bi định, trong khi quán sát thế gian, đã thấy được sự chứng ngộ Chân lý của tám mươi bốn ngàn chúng sanh cư ngụ tại thành Mātula nhờ vào bài kinh này, một bài kinh soi sáng dòng dõi tương lai, nên ngay từ sáng sớm, cùng với hai mươi ngàn Tỳ-kheo làm thị giả, Ngài đã đến thành Mātula. Các vị vua Sát-đế-lỵ ở thành Mātula, khi nghe tin “Đức Thế Tôn đã đến”, đã ra đón, thỉnh mời bậc Thập Lực, với sự cúng dường trọng thể, đã đưa Ngài vào thành, sắp đặt chỗ ngồi, mời Đức Thế Tôn ngồi trên bảo tọa cao quý, và đã cúng dường đại thí đến Tăng chúng do Đức Phật dẫn đầu. Đức Thế Tôn, sau khi hoàn tất việc thọ thực, đã suy nghĩ: “Nếu ta thuyết pháp cho những người này tại nơi đây, thì nơi này chật hẹp, sẽ không có chỗ cho mọi người đứng hoặc ngồi, mà chắc chắn sẽ có một cuộc tụ họp lớn.”

อถ ราชกุลานํ ภตฺตานุโมทนํ อกตฺวาว ปตฺตํ คเหตฺวา นครโต นิกฺขมิ. มนุสฺสา จินฺตยึสุ – ‘‘สตฺถา อมฺหากํ อนุโมทนมฺปิ อกตฺวา คจฺฉติ, อทฺธา ภตฺตคฺคํ อมนาปํ อโหสิ, พุทฺธานํ นาม น สกฺกา จิตฺตํ คเหตุํ, พุทฺเธหิ สทฺธึ วิสฺสาสกรณํ นาม สมุสฺสิตผณํ อาสีวิสํ คีวาย คหณสทิสํ โหติ; เอถ โภ, ตถาคตํ ขมาเปสฺสามา’’ติ. สกลนครวาสิโน ภควตา สเหว นิกฺขนฺตา. ภควา คจฺฉนฺโตว มคธกฺเขตฺเต ฐิตํ สาขาวิฏปสมฺปนฺนํ สนฺทจฺฉายํ กรีสมตฺตภูมิปตฺถฏํ เอกํ มาตุลรุกฺขํ ทิสฺวา อิมสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิตฺวา ธมฺเม เทสิยมาเน ‘‘มหาชนสฺส ฐานนิสชฺชโนกาโส ภวิสฺสตี’’ติ. นิวตฺติตฺวา [Pg.30] มคฺคา โอกฺกมฺม รุกฺขมูลํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมภณฺฑาคาริกํ อานนฺทตฺเถรํ โอโลเกสิ. เถโร โอโลกิตสญฺญาย เอว ‘‘สตฺถา นิสีทิตุกาโม’’ติ ญตฺวา สุคตมหาจีวรํ ปญฺญเปตฺวา อทาสิ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. อถสฺส ปุรโต มนุสฺสา นิสีทึสุ. อุโภสุ ปสฺเสสุ ปจฺฉโต จ ภิกฺขุสงฺโฆ, อากาเส เทวตา อฏฺฐํสุ, เอวํ มหาปริสมชฺฌคโต ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ.

Bấy giờ, không làm lễ tùy hỷ sau bữa ăn cho hoàng tộc, Ngài cầm bát và rời khỏi thành. Dân chúng suy nghĩ: “Bậc Đạo Sư ra đi mà không cả làm lễ tùy hỷ cho chúng ta, chắc chắn trai đường đã không vừa ý. Thật không thể nắm bắt được tâm của các vị Phật. Việc thân cận với các vị Phật giống như nắm cổ một con rắn hổ mang kịch độc đang phồng mang; này các bạn, hãy đến, chúng ta hãy xin Như Lai tha thứ.” Toàn thể dân trong thành đã cùng đi ra với Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn, trong khi đang đi, đã thấy một cây mātula trong cánh đồng Magadha, cành lá sum suê, bóng mát, tán cây trải rộng trên một vùng đất khoảng một karīsa, (Ngài nghĩ) rằng khi ngồi dưới gốc cây này thuyết pháp, “sẽ có chỗ cho đại chúng đứng và ngồi”. Ngài quay lại, rời khỏi con đường, đi đến gốc cây và nhìn về phía Trưởng lão Ānanda, vị quản lý kho tàng Pháp. Trưởng lão, chỉ bằng dấu hiệu nhìn của Ngài, đã biết rằng “Bậc Đạo Sư muốn ngồi”, liền trải tấm đại y của bậc Thiện Thệ và dâng lên. Đức Thế Tôn đã ngồi trên chỗ ngồi đã được trải sẵn. Bấy giờ, dân chúng ngồi trước mặt Ngài. Tăng chúng ngồi ở hai bên và phía sau, chư thiên đứng trên không trung. Như vậy, khi đã vào giữa đại chúng, khi ấy Đức Thế Tôn gọi các Tỳ-kheo.

เต ภิกฺขูติ ตตฺร อุปวิฏฺฐา ธมฺมปฺปฏิคฺคาหกา ภิกฺขู. อตฺตทีปาติ อตฺตานํ ทีปํ ตาณํ เลณํ คตึ ปรายณํ ปติฏฺฐํ กตฺวา วิหรถาติ อตฺโถ. อตฺตสรณาติ อิทํ ตสฺเสว เววจนํ. อนญฺญสรณาติ อิทํ อญฺญสรณปฏิกฺเขปวจนํ. น หิ อญฺโญ อญฺญสฺส สรณํ โหติ, อญฺญสฺส วายาเมน อญฺญสฺส อสุชฺฌนโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ, โก หิ นาโถ ปโร สิยา’’ติ (ธ. ป. ๑๖๐). เตนาห ‘‘อนญฺญสรณา’’ติ. โก ปเนตฺถ อตฺตา นาม, โลกิยโลกุตฺตโร ธมฺโม. เตนาห – ‘‘ธมฺมทีปา ธมฺมสรณา อนญฺญสรณา’’ติ. ‘‘กาเย กายานุปสฺสี’’ติอาทีนิ มหาสติปฏฺฐาเน วิตฺถาริตานิ.

"Các Tỳ khưu ấy" nghĩa là các Tỳ khưu là những người thọ nhận giáo pháp đang ngồi ở đó. "Hãy tự mình làm hòn đảo" có nghĩa là hãy an trú sau khi đã lấy tự thân làm hòn đảo, làm nơi bảo vệ, làm nơi ẩn náu, làm nơi đi đến, làm mục tiêu tối hậu, làm chỗ đứng. "Tự mình làm nơi nương tựa" là đồng nghĩa của chính từ ấy. "Không nương tựa vào ai khác" là lời nói phủ định nơi nương tựa khác. Vì rằng người khác không phải là nơi nương tựa cho người khác, do bởi sự nỗ lực của người khác mà người khác không được thanh tịnh. Và điều này cũng đã được nói: "Tự mình là nơi nương tựa của chính mình, làm sao có người khác là nơi nương tựa được?" (Pháp Cú 160). Do đó, Ngài nói "không nương tựa vào ai khác". Ở đây, cái gì được gọi là "tự thân"? Chính là Pháp hiệp thế và siêu thế. Do đó, Ngài nói: "Hãy lấy Pháp làm hòn đảo, lấy Pháp làm nơi nương tựa, không nương tựa vào ai khác". Các câu bắt đầu bằng "quán thân trên thân" đã được giải thích chi tiết trong kinh Đại Niệm Xứ.

โคจเรติ จริตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน. สเกติ อตฺตโน สนฺตเก. เปตฺติเก วิสเยติ ปิติโต อาคตวิสเย. จรตนฺติ จรนฺตานํ. ‘‘จรนฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. น ลจฺฉตีติ น ลภิสฺสติ น ปสฺสิสฺสติ. มาโรติ เทวปุตฺตมาโรปิ, มจฺจุมาโรปิ, กิเลสมาโรปิ. โอตารนฺติ รนฺธํ ฉิทฺทํ วิวรํ. อยํ ปนตฺโถ เลฑฺฑุฏฺฐานโต นิกฺขมฺม โตรเณ นิสีทิตฺวา พาลาตปํ ตปนฺตํ ลาปํ สกุณํ คเหตฺวา. ปกฺขนฺทเสนสกุณวตฺถุนา ทีเปตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ –

"Trong khu vực kiếm ăn" nghĩa là ở nơi thích hợp để đi lại. "Của mình" nghĩa là thuộc sở hữu của mình. "Trong lãnh địa của cha" nghĩa là trong lãnh địa đến từ người cha. "Của những người đang đi lại" (carataṃ). Cũng có bản đọc là "caranta", ý nghĩa cũng như vậy. "Sẽ không có được" nghĩa là sẽ không nhận được, sẽ không thấy được. "Ma" nghĩa là cũng là Thiên tử ma, cũng là Tử ma, cũng là Phiền não ma. "Cơ hội" nghĩa là chỗ hở, kẽ hở, lỗ hổng. Còn ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng câu chuyện về con chim cắt bay vút lên bắt con chim cút đang rời khỏi nơi có những cục đất cày, đậu trên cổng vòm và sưởi nắng ban mai. Điều này đã được nói rằng –

‘‘ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, สกุณคฺฆิ ลาปํ สกุณํ สหสา อชฺฌปฺปตฺตา อคฺคเหสิ. อถ โข, ภิกฺขเว, ลาโป สกุโณ สกุณคฺฆิยา หริยมาโน เอวํ ปริเทวสิ ‘มยเมวมฺห อลกฺขิกา, มยํ อปฺปปุญฺญา, เย มยํ อโคจเร จริมฺห ปรวิสเย, สเจชฺช มยํ โคจเร จเรยฺยาม สเก เปตฺติเก วิสเย, น มฺยายํ สกุณคฺฆิ อลํ อภวิสฺส ยทิทํ ยุทฺธายา’ติ. โก ปน เต ลาป โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโยติ? ยทิทํ [Pg.31] นงฺคลกฏฺฐกรณํ เลฑฺฑุฏฺฐานนฺติ. อถ โข, ภิกฺขเว, สกุณคฺฆิ สเก พเล อปตฺถทฺธา สเก พเล อสํวทมานา ลาปํ สกุณํ ปมุญฺจิ คจฺฉ โข ตฺวํ ลาป, ตตฺรปิ คนฺตฺวา น โมกฺขสีติ.

"Này các Tỳ khưu, chuyện đã xảy ra trong quá khứ, một con chim cắt bất ngờ bay đến và bắt lấy một con chim cút. Khi ấy, này các Tỳ khưu, con chim cút, trong khi bị con chim cắt tha đi, đã than khóc như sau: 'Chúng ta thật là bất hạnh, chúng ta thật là ít phước đức, vì chúng ta đã đi vào nơi không phải khu vực kiếm ăn, vào lãnh địa của kẻ khác. Nếu hôm nay chúng ta đi trong khu vực kiếm ăn của mình, trong lãnh địa của cha, thì con chim cắt này đã không thể làm gì được ta trong cuộc chiến này'. (Chim cắt hỏi:) 'Này chim cút, khu vực kiếm ăn của ngươi, lãnh địa của cha ngươi là gì?' (Chim cút trả lời:) 'Đó là nơi có những cục đất cày, nơi đất được cày xới'. Khi ấy, này các Tỳ khưu, con chim cắt, không kiêu ngạo về sức mạnh của mình, không khoe khoang sức mạnh của mình, đã thả con chim cút ra và nói: 'Này chim cút, ngươi hãy đi đi, nhưng dù đến đó ngươi cũng sẽ không thoát được đâu'.

อถ โข, ภิกฺขเว, ลาโป สกุโณ นงฺคลกฏฺฐกรณํ เลฑฺฑุฏฺฐานํ คนฺตฺวา มหนฺตํ เลฑฺฑุํ อภิรุหิตฺวา สกุณคฺฆึ วทมาโน อฏฺฐาสิ ‘‘เอหิ โข ทานิ เม สกุณคฺฆิ, เอหิ โข ทานิ เม สกุณคฺฆี’’ติ. อถ โข สา, ภิกฺขเว, สกุณคฺฆิ สเก พเล อปตฺถทฺธา สเก พเล อสํวทมานา อุโภ ปกฺเข สนฺนยฺห ลาปํ สกุณํ สหสา อชฺฌปฺปตฺตา. ยทา โข, ภิกฺขเว, อญฺญาสิ ลาโป สกุโณ พหุอาคตา โข มฺยายํ สกุณคฺฆีติ, อถ โข ตสฺเสว เลฑฺฑุสฺส อนฺตรํ ปจฺจุปาทิ. อถ โข, ภิกฺขเว, สกุณคฺฆิ ตตฺเถว อุรํ ปจฺจตาเฬสิ. เอวญฺหิ ตํ, ภิกฺขเว, โหติ โย อโคจเร จรติ ปรวิสเย.

Khi ấy, này các Tỳ khưu, con chim cút đi đến nơi có những cục đất cày, nơi đất được cày xới, leo lên một cục đất lớn và đứng đó nói với con chim cắt: 'Này chim cắt, bây giờ hãy đến đây! Này chim cắt, bây giờ hãy đến đây!' Khi ấy, này các Tỳ khưu, con chim cắt kia, không kiêu ngạo về sức mạnh của mình, không khoe khoang sức mạnh của mình, giương cả hai cánh, bất ngờ bay đến chỗ con chim cút. Khi ấy, này các Tỳ khưu, lúc con chim cút biết rằng: 'Con chim cắt này đã đến rất gần ta rồi', nó liền chui vào khoảng trống bên trong chính cục đất ấy. Khi ấy, này các Tỳ khưu, con chim cắt đã đập ngực của mình ngay tại nơi đó. Này các Tỳ khưu, sự việc xảy ra như vậy đối với kẻ đi vào nơi không phải khu vực kiếm ăn, vào lãnh địa của kẻ khác.

ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, มา อโคจเร จริตฺถ ปรวิสเย, อโคจเร, ภิกฺขเว, จรตํ ปรวิสเย ลจฺฉติ มาโร โอตารํ, ลจฺฉติ มาโร อารมฺมณํ. โก จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อโคจโร ปรวิสโย, ยทิทํ ปญฺจ กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อยํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อโคจโร ปรวิสโย.

Do đó, này các Tỳ khưu, các con chớ đi vào nơi không phải khu vực kiếm ăn, vào lãnh địa của kẻ khác. Này các Tỳ khưu, đối với những người đi vào nơi không phải khu vực kiếm ăn, vào lãnh địa của kẻ khác, Ma sẽ có được cơ hội, Ma sẽ có được đối tượng. Và này các Tỳ khưu, thế nào là nơi không phải khu vực kiếm ăn, là lãnh địa của kẻ khác đối với một Tỳ khưu? Đó chính là năm dục trưởng dưỡng. Năm loại nào? Các sắc pháp được nhận biết qua mắt, khả ái, khả hỷ, khả ý, có hình tướng đáng yêu, liên hệ đến dục, có tính chất gây tham ái; các thanh được nhận biết qua tai, khả ái, khả hỷ, khả ý, có hình tướng đáng yêu, liên hệ đến dục, có tính chất gây tham ái; các hương được nhận biết qua mũi, khả ái, khả hỷ, khả ý, có hình tướng đáng yêu, liên hệ đến dục, có tính chất gây tham ái; các vị được nhận biết qua lưỡi, khả ái, khả hỷ, khả ý, có hình tướng đáng yêu, liên hệ đến dục, có tính chất gây tham ái; các xúc được nhận biết qua thân, khả ái, khả hỷ, khả ý, có hình tướng đáng yêu, liên hệ đến dục, có tính chất gây tham ái. Này các Tỳ khưu, đây là nơi không phải khu vực kiếm ăn, là lãnh địa của kẻ khác đối với một Tỳ khưu.

โคจเร, ภิกฺขเว, จรถ…เป… น ลจฺฉติ มาโร อารมฺมณํ. โก จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโย, ยทิทํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา. กตเม จตฺตาโร? อิธ ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ; เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ; จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ; ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ – อยํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโยติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๑).

Này các Tỳ khưu, hãy đi trong khu vực kiếm ăn... (vân vân)... Ma sẽ không có được đối tượng. Và này các Tỳ khưu, thế nào là khu vực kiếm ăn, là lãnh địa của cha, của chính một Tỳ khưu? Đó chính là bốn niệm xứ. Bốn loại nào? Ở đây, này các Tỳ khưu, Tỳ khưu an trú quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham và ưu ở đời; an trú quán thọ trên các cảm thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham và ưu ở đời; an trú quán tâm trên tâm, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham và ưu ở đời; an trú quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham và ưu ở đời. Này các Tỳ khưu, đây là khu vực kiếm ăn, là lãnh địa của cha, của chính một Tỳ khưu (Tương Ưng Bộ 5.371).

กุสลานนฺติ อนวชฺชลกฺขณานํ. สมาทานเหตูติ สมาทาย วตฺตนเหตุ. เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ เอวํ อิทํ โลกิยโลกุตฺตรํ ปุญฺญผลํ วฑฺฒติ, ปุญฺญผลนฺติ จ อุปรูปริ ปุญฺญมฺปิ ปุญฺญวิปาโกปิ เวทิตพฺโพ.

"Của các pháp thiện" nghĩa là có đặc tính không thể chê trách. "Do nhân là sự thực hành" nghĩa là do nhân là thực hành sau khi đã thọ trì. "Như vậy phước này tăng trưởng" nghĩa là như vậy quả phước hiệp thế và siêu thế này tăng trưởng; và với từ "quả phước", nên hiểu là cả phước và quả của phước ở các cấp độ cao hơn.

ทฬฺหเนมิจกฺกวตฺติราชกถาวณฺณนา

Giải thích câu chuyện về vua Chuyển Luân Vương Daḷhanemi.

๘๑. ตตฺถ [Pg.32] ทุวิธํ กุสลํ วฏฺฏคามี จ วิวฏฺฏคามี จ. ตตฺถ วฏฺฏคามิกุสลํ นาม มาตาปิตูนํ ปุตฺตธีตาสุ ปุตฺตธีตานญฺจ มาตาปิตูสุ สิเนหวเสน มุทุมทฺทวจิตฺตํ. วิวฏฺฏคามิกุสลํ นาม ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทิเภทา สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา. เตสุ วฏฺฏคามิปุญฺญสฺส ปริโยสานํ มนุสฺสโลเก จกฺกวตฺติสิรีวิภโว. วิวฏฺฏคามิกุสลสฺส มคฺคผลนิพฺพานสมฺปตฺติ. ตตฺถ วิวฏฺฏคามิกุสลสฺส วิปากํ สุตฺตปริโยสาเน ทสฺเสสฺสติ.

81. Ở đây, thiện có hai loại: thiện đưa đến luân hồi và thiện đưa đến thoát khỏi luân hồi. Trong đó, thiện đưa đến luân hồi là tâm mềm mại, dịu dàng do lòng thương yêu của cha mẹ đối với con cái và của con cái đối với cha mẹ. Thiện đưa đến thoát khỏi luân hồi là ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề, có các loại như ‘bốn niệm xứ’ v.v... Trong hai loại ấy, kết quả cuối cùng của phước đưa đến luân hồi là sự huy hoàng và thịnh vượng của vua Chuyển luân ở cõi người. (Kết quả cuối cùng) của thiện đưa đến thoát khỏi luân hồi là sự thành tựu Đạo, Quả và Niết-bàn. Ở đây, quả của thiện đưa đến thoát khỏi luân hồi sẽ được chỉ bày ở cuối bài kinh.

อิธ ปน วฏฺฏคามิกุสลสฺส วิปากทสฺสนตฺถํ, ภิกฺขเว, ยทา ปุตฺตธีตโร มาตาปิตูนํ โอวาเท น อฏฺฐํสุ, ตทา อายุนาปิ วณฺเณนาปิ อิสฺสริเยนาปิ ปริหายึสุ. ยทา ปน อฏฺฐํสุ, ตทา วฑฺฒึสูติ วตฺวา วฏฺฏคามิกุสลานุสนฺธิวเสน ‘‘ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว’’ติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ จกฺกวตฺตีติอาทีนิ มหาปทาเน (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓) วิตฺถาริตาเนว.

Còn ở đây, để chỉ bày quả của thiện đưa đến luân hồi, (Ngài nói): Này các Tỳ khưu, khi nào con cái không vâng lời cha mẹ, khi ấy chúng bị suy giảm về tuổi thọ, về dung sắc, và về quyền thế. Còn khi nào chúng vâng lời, khi ấy chúng được tăng trưởng. Sau khi nói như vậy, Ngài đã bắt đầu bài thuyết pháp ‘Này các Tỳ khưu, thuở xưa’ theo sự nối kết của thiện đưa đến luân hồi. Ở đây, những điều như ‘vua Chuyển luân’ v.v... đã được giải thích chi tiết trong kinh Mahāpadāna.

๘๒. โอสกฺกิตนฺติ อีสกมฺปิ อวสกฺกิตํ. ฐานา จุตนฺติ สพฺพโส ฐานา อปคตํ. ตํ กิร จกฺกรตนํ อนฺเตปุรทฺวาเร อกฺขาหตํ วิย เวหาสํ อฏฺฐาสิ. อถสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว ขทิรตฺถมฺเภ นิขณิตฺวา จกฺกรตนมตฺถเก เนมิอภิมุขํ เอกํ สุตฺตกํ พนฺธึสุ. อโธภาเคปิ เนมิอภิมุขํ เอกํ พนฺธึสุ. เตสุ อุปริมสุตฺตโต อปฺปมตฺตกมฺปิ โอคตํ จกฺกรตนํ โอสกฺกิตํ นาม โหติ, เหฏฺฐา สุตฺตสฺส ฐานํ อุปริมโกฏิยา อติกฺกนฺตคตํ ฐานา จุตํ นาม โหติ, ตเทตํ อติพลวโทเส สติ เอวํ โหติ. สุตฺตมตฺตมฺปิ เอกงฺคุลทฺวงฺคุลมตฺตํ วา ภฏฺฐํ ฐานา จุตเมว โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘โอสกฺกิตํ ฐานา จุต’’นฺติ.

82. ‘Bị lún xuống’ nghĩa là bị lún xuống một chút. ‘Bị rời khỏi vị trí’ nghĩa là hoàn toàn rời khỏi vị trí. Tương truyền, bánh xe báu ấy đã dừng lại trên không trung tại cổng nội cung, giống như bị vướng vào trục xe. Bấy giờ, người ta cắm hai cây cột gỗ khadira ở hai bên, rồi buộc một sợi chỉ nhỏ phía trên bánh xe báu, hướng về phía vành xe. Phía dưới, họ cũng buộc một sợi chỉ hướng về phía vành xe. Trong hai sợi chỉ ấy, khi bánh xe báu hạ xuống dù chỉ một chút so với sợi chỉ trên, thì được gọi là ‘bị lún xuống’. Khi nó vượt qua vị trí của sợi chỉ dưới bằng cạnh trên của nó, thì được gọi là ‘bị rời khỏi vị trí’. Điều này xảy ra khi có lỗi lầm rất lớn. Dù chỉ lệch đi bằng một sợi chỉ, hay bằng một hai lóng tay, nó cũng được gọi là ‘bị rời khỏi vị trí’. Liên quan đến điều đó, lời này đã được nói: ‘bị lún xuống, bị rời khỏi vị trí’.

อถ เม อาโรเจยฺยาสีติ ตาต, ตฺวํ อชฺช อาทึ กตฺวา ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ จกฺกรตนสฺส อุปฏฺฐานํ คจฺฉ, เอวํ คจฺฉนฺโต ยทา จกฺกรตนํ อีสกมฺปิ โอสกฺกิตํ ฐานา จุตํ ปสฺสสิ, อถ มยฺหํ อาจิกฺเขยฺยาสิ. ชีวิตญฺหิ เม ตว หตฺเถ นิกฺขิตฺตนฺติ. อทฺทสาติ อปฺปมตฺโต ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต เอกทิวสํ อทฺทส.

‘Vậy con hãy báo cho ta biết’ nghĩa là: Này con, kể từ hôm nay, con hãy đến hầu bánh xe báu ba lần mỗi ngày. Khi đi như vậy, nếu con thấy bánh xe báu bị lún xuống dù chỉ một chút, bị rời khỏi vị trí, thì hãy báo cho ta biết. Vì mạng sống của ta được đặt trong tay con. ‘Đã thấy’ nghĩa là: không xao lãng, vị ấy đi xem xét ba lần mỗi ngày, và một hôm đã thấy.

๘๓. อถ [Pg.33] โข, ภิกฺขเวติ ภิกฺขเว, อถ ราชา ทฬฺหเนมิ ‘‘จกฺกรตนํ โอสกฺกิต’’นฺติ สุตฺวา อุปฺปนฺนพลวโทมนสฺโส ‘‘น ทานิ มยา จิรํ ชีวิตพฺพํ ภวิสฺสติ, อปฺปาวเสสํ เม อายุ, น เม ทานิ กาเม ปริภุญฺชนกาโล, ปพฺพชฺชากาโล เม อิทานี’’ติ โรทิตฺวา ปริเทวิตฺวา เชฏฺฐปุตฺตํ กุมารํ อามนฺตาเปตฺวา เอตทโวจ. สมุทฺทปริยนฺตนฺติ ปริกฺขิตฺตเอกสมุทฺทปริยนฺตเมว. อิทํ หิสฺส กุลสนฺตกํ. จกฺกวาฬปริยนฺตํ ปน ปุญฺญิทฺธิวเสน นิพฺพตฺตํ, น ตํ สกฺกา ทาตุํ. กุลสนฺตกํ ปน นิยฺยาเตนฺโต ‘‘สมุทฺทปริยนฺต’’นฺติ อาห. เกสมสฺสุนฺติ ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชนฺตาปิ หิ ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรนฺติ. ตโต ปฏฺฐาย ปรูฬฺหเกเส พนฺธิตฺวา วิจรนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา’’ติ.

83. ‘Này các Tỳ khưu, bấy giờ’ nghĩa là: Này các Tỳ khưu, bấy giờ vua Daḷhanemi, khi nghe rằng ‘bánh xe báu đã bị lún xuống’, sanh tâm ưu muộn mãnh liệt, (nghĩ rằng): ‘Nay ta sẽ không sống được bao lâu nữa, tuổi thọ của ta chỉ còn lại ít, nay không phải là lúc ta hưởng thụ các dục, nay là lúc ta xuất gia.’ Sau khi khóc lóc than van, vua cho gọi vị thái tử trưởng và nói lời này. ‘Với biển cả làm ranh giới’ nghĩa là chỉ có (trái đất) được bao quanh bởi một biển cả làm ranh giới. Vì đây là tài sản của dòng tộc vua. Còn (trái đất) có Chuyển Luân Sơn làm ranh giới thì được tạo ra do năng lực của phước báu, không thể trao tặng được. Khi muốn trao lại tài sản của dòng tộc, vua đã nói ‘với biển cả làm ranh giới’. ‘Cạo bỏ râu tóc’ nghĩa là: vì những người xuất gia làm đạo sĩ trước tiên cũng cạo bỏ râu tóc. Kể từ đó, họ đi lại với mái tóc đã mọc dài được búi lại. Do đó, đã nói rằng: ‘cạo bỏ râu tóc’.

กาสายานีติ กสายรสปีตานิ. อาทิโต เอวํ กตฺวา ปจฺฉา วกฺกลานิปิ ธาเรนฺติ. ปพฺพชีติ ปพฺพชิโต. ปพฺพชิตฺวา จ อตฺตโน มงฺคลวนุยฺยาเนเยว วสิ. ราชิสิมฺหีติ ราชอีสิมฺหิ. พฺราหฺมณปพฺพชิตา หิ ‘‘พฺราหฺมณิสโย’’ติ วุจฺจนฺติ. เสตจฺฉตฺตํ ปน ปหาย ราชปพฺพชิตา ราชิสโยติ. อนฺตรธายีติ อนฺตรหิตํ นิพฺพุตทีปสิขา วิย อภาวํ อุปคตํ. ปฏิสํเวเทสีติ กนฺทนฺโต ปริเทวนฺโต ชานาเปสิ. เปตฺติกนฺติ ปิติโต อาคตํ ทายชฺชํ น โหติ, น สกฺกา กุสีเตน หีนวีริเยน ทส อกุสลกมฺมปเถ สมาทาย วตฺตนฺเตน ปาปุณิตุํ. อตฺตโน ปน สุกตํ กมฺมํ นิสฺสาย ทสวิธํ ทฺวาทสวิธํ วา จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรนฺเตเนเวตํ ปตฺตพฺพนฺติ ทีเปติ. อถ นํ วตฺตปฏิปตฺติยํ โจเทนฺโต ‘‘อิงฺฆ ตฺว’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อริเยติ นิทฺโทเส. จกฺกวตฺติวตฺเตติ จกฺกวตฺตีนํ วตฺเต.

‘Y màu cà-sa’ là (những y phục) đã được nhuộm bằng nước chát. Ban đầu làm như vậy, sau đó họ cũng mặc cả y vỏ cây. ‘Đã xuất gia’ là đã trở thành người xuất gia. Và sau khi xuất gia, vị ấy sống ngay trong khu vườn ngự uyển của mình. ‘Trong vị vua ẩn sĩ’ là trong vị ẩn sĩ là vua. Vì những người Bà-la-môn xuất gia được gọi là ‘ẩn sĩ Bà-la-môn’. Còn những vị vua xuất gia, từ bỏ lọng trắng, được gọi là ‘vua ẩn sĩ’. ‘Đã biến mất’ là đã tan biến, đi đến chỗ không còn hiện hữu như ngọn đèn đã tắt. ‘Đã cảm nhận được’ là đã cho biết trong khi khóc lóc, than van. ‘Thuộc về cha’ là không phải tài sản thừa kế đến từ người cha; không thể đạt được bởi người lười biếng, kém tinh tấn, người sống theo mười ác nghiệp đạo. (Chú giải) chỉ ra rằng: (bánh xe báu) này chỉ có thể đạt được bởi người hoàn thành bổn phận của vua Chuyển luân, có mười hoặc mười hai loại, nhờ vào nghiệp tốt do chính mình đã làm. Bấy giờ, khi muốn khuyến khích vị ấy thực hành bổn phận, vua đã nói ‘iṅgha tvaṃ’ v.v... Ở đây, ‘thánh thiện’ là không có lỗi lầm. ‘Trong bổn phận của vua Chuyển luân’ là trong bổn phận của các vị vua Chuyển luân.

จกฺกวตฺติอริยวตฺตวณฺณนา

Giải thích về Bổn phận Thánh thiện của Vua Chuyển luân

๘๔. ธมฺมนฺติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมํ. นิสฺสายาติ ตทธิฏฺฐาเนน เจตสา ตเมว นิสฺสยํ กตฺวา. ธมฺมํ สกฺกโรนฺโตติ ยถา กโต โส ธมฺโม สุฏฺฐุ กโต โหติ, เอวเมตํ กโรนฺโต. ธมฺมํ ครุํ กโรนฺโตติ ตสฺมึ คารวุปฺปตฺติยา ตํ ครุํ กโรนฺโต. ธมฺมํ มาเนนฺโตติ ตเมว ธมฺมํ ปิยญฺจ ภาวนียญฺจ กตฺวา วิหรนฺโต. ธมฺมํ ปูเชนฺโตติ ตํ อปทิสิตฺวา คนฺธมาลาทิปูชเนนสฺส ปูชํ กโรนฺโต. ธมฺมํ อปจยมาโนติ ตสฺเสว ธมฺมสฺส อญฺชลิกรณาทีหิ นีจวุตฺติตํ กโรนฺโต. ธมฺมทฺธโช [Pg.34] ธมฺมเกตูติ ตํ ธมฺมํ ธชมิว ปุรกฺขตฺวา เกตุมิว จ อุกฺขิปิตฺวา ปวตฺติยา ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ จ หุตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺมาธิปเตยฺโยติ ธมฺมาธิปติภูโต อาคตภาเวน ธมฺมวเสเนว สพฺพกิริยานํ กรเณน ธมฺมาธิปเตยฺโย หุตฺวา. ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหสฺสูติ ธมฺโม อสฺสา อตฺถีติ ธมฺมิกา, รกฺขา จ อาวรณญฺจ คุตฺติ จ รกฺขาวรณคุตฺติ. ตตฺถ ‘‘ปรํ รกฺขนฺโต อตฺตานํ รกฺขตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๘๕) วจนโต ขนฺติอาทโย รกฺขา. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปรํ รกฺขนฺโต อตฺตานํ รกฺขติ. ขนฺติยา อวิหึสาย เมตฺตจิตฺตตา อนุทฺทยตา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๘๕). นิวาสนปารุปนเคหาทีนํ นิวารณา อาวรณํ, โจราทิอุปทฺทวนิวารณตฺถํ โคปายนา คุตฺติ, ตํ สพฺพมฺปิ สุฏฺฐุ สํวิทหสฺสุ ปวตฺตย ฐเปหีติ อตฺโถ. อิทานิ ยตฺถ สา สํวิทหิตพฺพา, ตํ ทสฺเสนฺโต อนฺโตชนสฺมินฺติอาทิมาห.

84. Dhammanti có nghĩa là pháp thập thiện nghiệp đạo. Nissāyāti có nghĩa là với tâm có pháp ấy làm nền tảng, sau khi đã lấy chính pháp ấy làm nơi nương tựa. Dhammaṃ sakkarontoti có nghĩa là làm cho pháp ấy được thực hành tốt đẹp, như thế nào để pháp ấy được gọi là đã thực hành tốt đẹp. Dhammaṃ garuṃ karontoti có nghĩa là tôn trọng pháp ấy do sự phát sanh lòng kính trọng đối với pháp ấy. Dhammaṃ mānentoti có nghĩa là sống sau khi đã xem chính pháp ấy là điều đáng yêu và đáng phát triển. Dhammaṃ pūjentoti có nghĩa là cúng dường pháp ấy bằng hương hoa v.v... sau khi đã hướng đến pháp ấy. Dhammaṃ apacayamānoti có nghĩa là thể hiện sự khiêm hạ đối với chính pháp ấy bằng cách chắp tay v.v... Dhammaddhajo dhammaketūti có nghĩa là: trở thành người có pháp làm cờ hiệu, có pháp làm biểu tượng, do việc tôn pháp lên hàng đầu như cờ hiệu và giương cao lên như ngọn giáo. Dhammādhipateyyoti có nghĩa là trở thành người lấy pháp làm chủ, do thực hiện mọi hành vi bằng quyền năng của pháp, vì đã trở thành người có pháp làm chủ. Dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahassūti có nghĩa là sự bảo vệ, che chở, hộ trì đúng pháp; vì có pháp nên gọi là đúng pháp; sự bảo vệ, sự che chở, và sự hộ trì, (gộp lại là) sự bảo vệ, che chở, hộ trì. Trong đó, theo lời dạy "người bảo vệ kẻ khác là bảo vệ chính mình" (saṃ. ni. 5.385), các pháp như nhẫn nại là sự bảo vệ. Điều này đã được nói: "Này các Tỳ khưu, thế nào là người bảo vệ kẻ khác là bảo vệ chính mình? Bằng sự nhẫn nại, bằng sự không hãm hại, bằng tâm từ, bằng lòng thương xót" (saṃ. ni. 5.385). Sự ngăn ngừa (lạnh, nóng v.v...) bằng y phục, nhà cửa v.v... là sự che chở, sự canh giữ để ngăn ngừa tai họa từ trộm cướp v.v... là sự hộ trì, nghĩa là: hãy sắp đặt, thực hiện, thiết lập tất cả những điều đó cho tốt đẹp. Bây giờ, để chỉ ra đối tượng cần được sắp đặt (sự bảo vệ ấy), ngài nói "antojanasminti" v.v...

ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – อนฺโตชนสงฺขาตํ ตว ปุตฺตทารํ สีลสํวเร ปติฏฺฐเปหิ, วตฺถคนฺธมาลาทีนิ จสฺส เทหิ, สพฺโพปทฺทเว จสฺส นิวาเรหิ. พลกายาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – พลกาโย กาลํ อนติกฺกมิตฺวา ภตฺตเวตนสมฺปทาเนนปิ อนุคฺคเหตพฺโพ. อภิสิตฺตขตฺติยา ภทฺรสฺสาชาเนยฺยาทิรตนสมฺปทาเนนปิ อุปสงฺคณฺหิตพฺพา. อนุยนฺตขตฺติยา เตสํ อนุรูปยานวาหนสมฺปทาเนนปิ ปริโตเสตพฺพา. พฺราหฺมณา อนฺนปานวตฺถาทินา เทยฺยธมฺเมน. คหปติกา ภตฺตพีชนงฺคลผาลพลิพทฺทาทิสมฺปทาเนน. ตถา นิคมวาสิโน เนคมา, ชนปทวาสิโน จ ชานปทา. สมิตปาปพาหิตปาปา สมณพฺราหฺมณา สมณปริกฺขารสมฺปทาเนน สกฺกาตพฺพา. มิคปกฺขิโน อภยทาเนน สมสฺสาเสตพฺพา.

Đây là ý nghĩa tóm tắt: Hãy thiết lập vợ con của ngươi, được gọi là người trong nhà, trong sự thu thúc giới hạnh; hãy cho họ y phục, hương hoa v.v...; và hãy ngăn ngừa mọi tai họa cho họ. Đối với quân đội v.v... cũng theo phương pháp này. Nhưng đây là điểm đặc biệt: Quân đội cần được hỗ trợ bằng việc cấp phát lương thực và tiền lương không trễ hạn. Các vị vua đã làm lễ quán đảnh cần được thu phục bằng việc ban tặng các báu vật như ngựa quý Ājāneyya. Các vị vua chư hầu cần được làm cho hài lòng bằng việc ban tặng xe cộ và phương tiện di chuyển phù hợp với họ. (Làm cho hài lòng) các vị Bà-la-môn bằng các vật phẩm cúng dường như thực phẩm, đồ uống, y phục v.v... (Làm cho hài lòng) các gia chủ bằng việc cấp phát lương thực, hạt giống, cày, lưỡi cày, bò kéo v.v... Tương tự, (làm cho hài lòng) những người sống ở thị trấn và những người sống ở thôn quê. Các vị Sa-môn, Bà-la-môn đã dập tắt và loại trừ điều ác cần được tôn kính bằng việc cúng dường các vật dụng của Sa-môn. Các loài thú và chim cần được an ủi bằng việc ban cho sự vô úy.

วิชิเตติ อตฺตโน อาณาปวตฺติฏฺฐาเน. อธมฺมกาโรติ อธมฺมกิริยา. มา ปวตฺติตฺถาติ ยถา นปฺปวตฺตติ, ตถา นํ ปฏิปาเทหีติ อตฺโถ. สมณพฺราหฺมณาติ สมิตปาปพาหิตปาปา. มทปฺปมาทา ปฏิวิรตาติ นววิธา มานมทา, ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสชฺชนสงฺขาตา ปมาทา จ ปฏิวิรตา. ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺฐาติ อธิวาสนขนฺติยญฺจ สุรตภาเว จ ปติฏฺฐิตา. เอกมตฺตานนฺติ อตฺตโน ราคาทีนํ ทมนาทีหิ เอกมตฺตานํ ทเมนฺติ สเมนฺติ ปรินิพฺพาเปนฺตีติ วุจฺจนฺติ. กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล[Pg.35]. อภินิวชฺเชยฺยาสีติ คูถํ วิย วิสํ วิย อคฺคึ วิย จ สุฏฺฐุ วชฺเชยฺยาสิ. สมาทายาติ สุรภิกุสุมทามํ วิย อมตํ วิย จ สมฺมา อาทาย ปวตฺเตยฺยาสิ.

Vijiteti có nghĩa là trong lãnh thổ quyền lực của mình. Adhammakāroti có nghĩa là hành vi phi pháp. Mā pavattitthāti có nghĩa là: hãy làm sao cho hành vi phi pháp ấy không xảy ra. Samaṇabrāhmaṇāti có nghĩa là những vị đã dập tắt và loại trừ điều ác. Madappamādā paṭiviratāti có nghĩa là đã từ bỏ chín loại kiêu mạn và sự phóng dật được gọi là sự buông thả tâm trong năm dục. Khantisoracce niviṭṭhāti có nghĩa là an trú trong sự nhẫn nại chịu đựng và trong trạng thái hiền hòa. Ekamattānanti có nghĩa là được gọi là những người chế ngự, làm lắng dịu, và làm tịch tịnh hoàn toàn tự thân bằng cách điều phục tham ái v.v... của chính mình. Kālena kālanti có nghĩa là từ thời này sang thời khác. Abhinivajjeyyāsīti có nghĩa là hãy tránh xa hoàn toàn như tránh phân, như tránh độc, như tránh lửa. Samādāyāti có nghĩa là hãy thực hành sau khi đã chấp nhận một cách đúng đắn như (chấp nhận) tràng hoa thơm, như (chấp nhận) vị cam lồ.

อิธ ฐตฺวา วตฺตํ สมาเนตพฺพํ. อนฺโตชนสฺมึ พลกาเยปิ เอกํ, ขตฺติเยสุ เอกํ, อนุยนฺเตสุ เอกํ, พฺราหฺมณคหปติเกสุ เอกํ, เนคมชานปเทสุ เอกํ, สมณพฺราหฺมเณสุ เอกํ, มิคปกฺขีสุ เอกํ, อธมฺมการปฺปฏิกฺเขโป เอกํ, อธนานํ ธนานุปฺปทานํ เอกํ สมณพฺราหฺมเณ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหปุจฺฉนํ เอกนฺติ เอวเมตํ ทสวิธํ โหติ. คหปติเก ปน ปกฺขิชาเต จ วิสุํ กตฺวา คเณนฺตสฺส ทฺวาทสวิธํ โหติ. ปุพฺเพ อวุตฺตํ วา คเณนฺเตน อธมฺมราคสฺส จ วิสมโลภสฺส จ ปหานวเสน ทฺวาทสวิธํ เวทิตพฺพํ. อิทํ โข ตาต ตนฺติ อิทํ ทสวิธํ ทฺวาทสวิธญฺจ อริยจกฺกวตฺติวตฺตํ นาม. วตฺตมานสฺสาติ ปูเรตฺวา วตฺตมานสฺส. ตทหุโปสเถติอาทิ มหาสุทสฺสเน วุตฺตํ.

Ở đây, cần phải tổng hợp các bổn phận. (1) Đối với người trong nhà và quân đội là một; (2) đối với các vua Sát-đế-lỵ là một; (3) đối với các chư hầu là một; (4) đối với Bà-la-môn và gia chủ là một; (5) đối với người ở thị trấn và thôn quê là một; (6) đối với Sa-môn và Bà-la-môn là một; (7) đối với thú và chim là một; (8) sự ngăn chặn hành vi phi pháp là một; (9) sự cấp phát tài sản cho người nghèo là một; (10) đến gần Sa-môn, Bà-la-môn để hỏi đạo là một. Như vậy, bổn phận này có mười loại. Nhưng khi tính riêng gia chủ và các loài chim, thì có mười hai loại. Hoặc, người tính đến những điều chưa được nói trước đây nên hiểu là có mười hai loại, bằng cách từ bỏ tham ái phi pháp và tham lam bất chính. Này con, bổn phận mười loại và mười hai loại này được gọi là bổn phận của bậc Thánh Chuyển luân vương. Vattamānassāti có nghĩa là của người thực hành sau khi đã làm cho viên mãn. (Câu) "Tadahuposathe" v.v... đã được nói trong (chú giải) kinh Mahāsudassana.

๙๐. สมเตนาติ อตฺตโน มติยา. สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. ปสาสตีติ อนุสาสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โปราณกํ ราชวํสํ ราชปเวณึ ราชธมฺมํ ปหาย อตฺตโน มติมตฺเต ฐตฺวา ชนปทํ อนุสาสตีติ. เอวมยํ มฆเทววํสสฺส กฬารชนโก วิย ทฬฺหเนมิวํสสฺส อุปจฺเฉทโก อนฺติมปุริโส หุตฺวา อุปฺปนฺโน. ปุพฺเพนาปรนฺติ ปุพฺพกาเลน สทิสา หุตฺวา อปรกาลํ. ชนปทา น ปพฺพนฺตีติ น วฑฺฒนฺติ. ยถา ตํ ปุพฺพกานนฺติ ยถา ปุพฺพกานํ ราชูนํ ปุพฺเพ จ ปจฺฉา จ สทิสาเยว หุตฺวา ปพฺพึสุ, ตถา น ปพฺพนฺติ. กตฺถจิ สุญฺญา โหนฺติ หตวิลุตฺตา, เตลมธุผาณิตาทีสุ เจว ยาคุภตฺตาทีสุ จ โอชาปิ ปริหายิตฺถาติ อตฺโถ.

90. Samatenāti có nghĩa là bằng ý kiến riêng của mình. Sudanti chỉ là một bất biến từ. Pasāsatīti có nghĩa là cai trị. Điều này được nói ra: từ bỏ dòng dõi vua, truyền thống vua, và pháp của vua thời xưa, đứng trên ý kiến riêng của mình mà cai trị đất nước. Như vậy, vị vua này đã sanh ra, trở thành người cuối cùng, người hủy diệt dòng dõi vua Daḷhanemi, giống như vua Kaḷārajanaka (đã hủy diệt) dòng dõi vua Maghadeva. Pubbenāparanti có nghĩa là thời sau không giống như thời trước. Janapadā na pabbantīti có nghĩa là các quốc độ không phát triển. Yathā taṃ pubbakānanti có nghĩa là không phát triển như các quốc độ của các vị vua thời xưa đã phát triển, giống nhau cả trước và sau. Có nơi trở nên hoang vắng, bị tàn sát và cướp phá; và tinh chất trong dầu, mật, đường phèn v.v... cũng như trong cháo, cơm v.v... cũng bị suy giảm.

อมจฺจา ปาริสชฺชาติ อมจฺจา เจว ปริสาวจรา จ. คณกมหามตฺตาติ อจฺฉิทฺทกาทิปาฐคณกา เจว มหาอมจฺจา จ. อนีกฏฺฐาติ หตฺถิอาจริยาทโย. โทวาริกาติ ทฺวารรกฺขิโน. มนฺตสฺสาชีวิโนติ มนฺตา วุจฺจติ ปญฺญา, ตํ นิสฺสยํ กตฺวา เย ชีวนฺติ ปณฺฑิตา มหามตฺตา, เตสํ เอตํ นามํ.

Amaccā pārisajjā (cận thần và tùy tùng) là các vị cận thần và những người hầu cận trong hội chúng. Gaṇakamahāmattā (những người tính toán và các đại thần) là những người tính toán, những người đọc thuộc lòng các bài kinh như Acchiddaka, và các vị đại thần. Anīkaṭṭhā (những người chỉ huy đội quân) là các vị huấn luyện voi, v.v. Dovārikā (những người gác cổng) là những người giữ cổng. Mantassājīvino (những người sống nhờ trí tuệ) là: trí tuệ được gọi là mantā; những vị hiền triết, đại thần nào sống bằng cách nương tựa vào trí tuệ ấy, thì đây là tên gọi của họ.

อายุวณฺณาทิปริหานิกถาวณฺณนา

Giải thích về câu chuyện sự suy giảm của tuổi thọ, dung sắc, v.v.

๙๑. โน [Pg.36] จ โข อธนานนฺติ พลวโลภตฺตา ปน อธนานํ ทลิทฺทมนุสฺสานํ ธนํ นานุปฺปทาสิ. นานุปฺปทิยมาเนติ อนนุปฺปทิยมาเน, อยเมว วา ปาโฐ. ทาลิทฺทิยนฺติ ทลิทฺทภาโว. อตฺตนา จ ชีวาหีติ สยญฺจ ชีวํ ยาเปหีติ อตฺโถ. อุทฺธคฺคิกนฺติอาทีสุ อุปรูปริภูมีสุ ผลทานวเสน อุทฺธมคฺคมสฺสาติ อุทฺธคฺคิกา. สคฺคสฺส หิตา ตตฺรุปปตฺติชนนโตติ โสวคฺคิกา. นิพฺพตฺตฏฺฐาเน สุโข วิปาโก อสฺสาติ สุขวิปากา. สุฏฺฐุ อคฺคานํ ทิพฺพวณฺณาทีนํ ทสนฺนํ วิเสสานํ นิพฺพตฺตนโต สคฺคสํวตฺตนิกา. เอวรูปํ ทกฺขิณํ ทานํ ปติฏฺฐเปตีติ อตฺโถ.

91. No ca kho adhanānaṃ (nhưng lại không cho những người không có của cải) có nghĩa là: nhưng do có lòng tham mạnh mẽ, vị ấy đã không cấp phát tài sản cho những người nghèo khổ, không có của cải. Nānuppadiyamāne (khi không được cấp phát) là ananuppadiyamāne, hoặc đây chính là bài đọc. Dāliddiyaṃ (sự nghèo khổ) là tình trạng nghèo khổ. Attanā ca jīvāhi (và tự mình hãy sống) có nghĩa là: tự mình hãy duy trì sự sống. Trong các từ uddhaggikaṃ, v.v., vì có quả cao thượng do năng lực cho quả ở các cõi trên và trên nữa, nên gọi là uddhaggikā. Vì có quả dị thục an lạc tại nơi tái sanh, nên gọi là sukhavipākā. Vì làm phát sanh tốt đẹp mười điều đặc biệt cao thượng như sắc đẹp cõi trời, v.v., nên gọi là saggasaṃvattanikā. Có nghĩa là: hãy thiết lập sự cúng dường, sự bố thí như vậy.

๙๒. ปวฑฺฒิสฺสตีติ วฑฺฒิสฺสติ พหุํ ภวิสฺสติ. สุนิเสธํ นิเสเธยฺยนฺติ สุฏฺฐุ นิสิทฺธํ นิเสเธยฺยํ. มูลฆจฺจนฺติ มูลหตํ. ขรสฺสเรนาติ ผรุสสทฺเทน. ปณเวนาติ วชฺฌเภริยา.

92. Pavaḍḍhissati (sẽ phát triển) có nghĩa là sẽ tăng trưởng, sẽ trở nên nhiều. Sunisedhaṃ nisedheyyaṃ (ta sẽ ngăn cấm triệt để) có nghĩa là ta sẽ ngăn cấm hoàn toàn sự ngăn cấm. Mūlaghaccaṃ (sự diệt tận gốc) là sự giết chết tận gốc. Kharassarena (bằng giọng khàn) là bằng âm thanh chói tai. Paṇavena (bằng trống nhỏ) là bằng trống hành quyết.

๙๓. สีสานิ เนสํ ฉินฺทิสฺสามาติ เยสํ อนฺตมโส มูลกมุฏฺฐิมฺปิ หริสฺสาม, เตสํ ตเถว สีสานิ ฉินฺทิสฺสาม, ยถา โกจิ หฏภาวมฺปิ น ชานิสฺสติ, อมฺหากํ ทานิ กิเมตฺถ ราชาปิ เอวํ อุฏฺฐาย ปรํ มาเรตีติ อยํ เนสํ อธิปฺปาโย. อุปกฺกมึสูติ อารภึสุ. ปนฺถทุหนนฺติ ปนฺถฆาตํ, ปนฺเถ ฐตฺวา โจรกมฺมํ.

93. Sīsāni nesaṃ chindissāma (chúng ta sẽ chặt đầu họ) có nghĩa là: chúng ta sẽ lấy của những ai, dù chỉ là một nắm củ cải, chúng ta cũng sẽ chặt đầu họ như thế, để không một ai biết được việc bị giết. Bây giờ chúng ta có gì ở đây? Ngay cả vua cũng nỗ lực như vậy để giết người khác. Đây là chủ ý của chúng. Upakkamiṃsu (đã bắt đầu) là đã khởi sự. Panthaduhanaṃ (sự cướp bóc trên đường) là sự giết người trên đường, đứng trên đường làm việc của kẻ trộm.

๙๔. น หิ, เทวาติ โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ราชา สจฺจํ เทวาติ มุขปฏิญฺญาย ทินฺนาย มาราเปติ, หนฺทาหํ มุสาวาทํ กโรมี’’ติ, มรณภยา ‘‘น หิ เทวา’’ติ อโวจ.

94. Na hi, deva (thưa đức vua, không phải vậy) có nghĩa là: nghe nói người ấy đã suy nghĩ: "Vị vua này, khi lời thú nhận bằng miệng 'Thưa đức vua, đúng vậy' được đưa ra, liền ra lệnh giết. Vậy thì ta sẽ nói dối". Vì sợ chết, người ấy đã nói: "Thưa đức vua, không phải vậy".

๙๖. เอกิทนฺติ เอตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ, เอเก สตฺตาติ อตฺโถ. จาริตฺตนฺติ มิจฺฉาจารํ. อภิชฺฌาพฺยาปาทาติ อภิชฺฌา จ พฺยาปาโท จ. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทิกา อนฺตคฺคาหิกา ปจฺจนีกทิฏฺฐิ.

96. Ekidaṃ (một số): ở đây, idaṃ chỉ là một tiểu từ, có nghĩa là: một số chúng sanh. Cārittaṃ (hành vi) là tà hạnh. Abhijjhābyāpāda (tham lam và sân hận) là tham lam và sân hận. Micchādiṭṭhi (tà kiến) là tà kiến đối nghịch, chấp thủ một bên, như là "không có quả của sự bố thí", v.v.

๑๐๑. อธมฺมราโคติ มาตา มาตุจฺฉา ปิตุจฺฉา มาตุลานีติอาทิเก อยุตฺตฏฺฐาเน ราโค. วิสมโลโภติ ปริโภคยุตฺเตสุปิ ฐาเนสุ อติพลวโลโภ. มิจฺฉาธมฺโมติ ปุริสานํ ปุริเสสุ อิตฺถีนญฺจ อิตฺถีสุ ฉนฺทราโค.

101. Adhammarāga (tham ái phi pháp) là sự tham ái ở nơi không thích hợp, như với mẹ, dì, cô, mợ, v.v. Visamalobha (tham lam không đúng mực) là lòng tham quá mạnh mẽ ngay cả ở những nơi thích hợp để hưởng thụ. Micchādhamma (pháp sai trái) là dục tham của nam đối với nam và của nữ đối với nữ.

อมตฺเตยฺยตาติอาทีสุ [Pg.37] มาตุ หิโต มตฺเตยฺโย, ตสฺส ภาโว มตฺเตยฺยตา, มาตริ สมฺมา ปฏิปตฺติยา เอตํ นามํ. ตสฺสา อภาโว เจว ตปฺปฏิปกฺขตา จ อมตฺเตยฺยตา. อเปตฺเตยฺยตาทีสุปิ เอเสว นโย. น กุเล เชฏฺฐาปจายิตาติ กุเล เชฏฺฐานํ อปจิติยา นีจวุตฺติยา อกรณภาโว.

Trong các từ amatteyyatā, v.v.: người có lợi ích cho mẹ là matteyya, tình trạng của người đó là matteyyatā; đây là tên gọi cho sự thực hành đúng đắn đối với mẹ. Sự không có điều đó và tình trạng đối nghịch với điều đó là amatteyyatā. Trong các từ apetteyyatā, v.v., cũng theo phương pháp này. Na kule jeṭṭhāpacāyitā (không tôn kính bậc trưởng thượng trong dòng tộc) là tình trạng không thực hành sự tôn kính và khiêm hạ đối với những người lớn tuổi trong gia tộc.

ทสวสฺสายุกสมยวณฺณนา

Giải thích về thời kỳ tuổi thọ mười năm.

๑๐๓. ยํ อิเมสนฺติ ยสฺมึ สมเย อิเมสํ. อลํปเตยฺยาติ ปติโน ทาตุํ ยุตฺตา. อิมานิ รสานีติ อิมานิ โลเก อคฺครสานิ. อติพฺยาทิปฺปิสฺสนฺตีติ อติวิย ทิปฺปิสฺสนฺติ, อยเมว วา ปาโฐ. กุสลนฺติปิ น ภวิสฺสตีติ กุสลนฺติ นามมฺปิ น ภวิสฺสติ, ปญฺญตฺติมตฺตมฺปิ น ปญฺญายิสฺสตีติ อตฺโถ. ปุชฺชา จ ภวิสฺสนฺติ ปาสํสา จาติ ปูชารหา จ ภวิสฺสนฺติ ปสํสารหา จ. ตทา กิร มนุสฺสา ‘‘อสุเกน นาม มาตา ปหตา, ปิตา ปหโต, สมณพฺราหฺมณา ชีวิตา โวโรปิตา, กุเล เชฏฺฐานํ อตฺถิภาวมฺปิ น ชานาติ, อโห ปุริโส’’ติ ตเมว ปูเชสฺสนฺติ เจว ปสํสิสฺสนฺติ จ.

103. Yaṃ imesaṃ (cái gì của những người này) là vào thời điểm nào của những người này. Alaṃpateyyā (đủ cho chồng) là thích hợp để trao cho chồng. Imāni rasāni (những vị này) là những vị này là những vị ngon nhất trên đời. Atibyādippissanti (sẽ tỏa sáng rực rỡ) là sẽ tỏa sáng vô cùng, hoặc đây chính là bài đọc. Kusalantipi na bhavissati (ngay cả 'thiện' cũng sẽ không có) có nghĩa là ngay cả tên gọi 'thiện' cũng sẽ không có, ngay cả khái niệm cũng sẽ không được biết đến. Pujjā ca bhavissanti pāsaṃsā ca (sẽ được cúng dường và tán thán) là sẽ trở thành người đáng được cúng dường và đáng được tán thán. Khi ấy, nghe nói loài người sẽ cúng dường và tán thán chính người mà họ nói rằng: "Người tên là X đã đánh mẹ, đánh cha, đã tước đoạt mạng sống của sa-môn, bà-la-môn, không biết đến sự hiện hữu của các bậc trưởng thượng trong dòng tộc, ôi, thật là một người đàn ông!".

น ภวิสฺสติ มาตาติ วาติ อยํ มยฺหํ มาตาติ ครุจิตฺตํ น ภวิสฺสติ. เคเห มาตุคามํ วิย นานาวิธํ อสพฺภิกถํ กถยมานา อคารวุปจาเรน อุปสงฺกมิสฺสนฺติ. มาตุจฺฉาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ มาตุจฺฉาติ มาตุภคินี. มาตุลานีติ มาตุลภริยา. อาจริยภริยาติ สิปฺปายตนานิ สิกฺขาปกสฺส อาจริยสฺส ภริยา. ครูนํ ทาราติ จูฬปิตุมหาปิตุอาทีนํ ภริยา. สมฺเภทนฺติ มิสฺสีภาวํ, มริยาทเภทํ วา.

Na bhavissati mātāti vā (hoặc sẽ không có 'mẹ') có nghĩa là tâm tôn kính "đây là mẹ của ta" sẽ không có. Họ sẽ đến gần với sự tiếp cận không tôn trọng, nói những lời không phải của bậc thiện trí với nhiều loại khác nhau, giống như đối với một người phụ nữ trong nhà. Đối với dì, v.v., cũng theo phương pháp này. Và ở đây, mātucchā là chị/em gái của mẹ. Mātulānī là vợ của cậu. Ācariyabhariyā là vợ của vị thầy dạy các nghề thủ công. Garūnaṃ dārā là vợ của các bậc trưởng thượng như chú, bác. Sambhedaṃ (sự hỗn loạn) là tình trạng hỗn tạp, hoặc sự phá vỡ giới hạn.

ติพฺโพ อาฆาโต ปจฺจุปฏฺฐิโต ภวิสฺสตีติ พลวโกโป ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติวเสน ปจฺจุปฏฺฐิโต ภวิสฺสติ. อปรานิ ทฺเว เอตสฺเสว เววจนานิ. โกโป หิ จิตฺตํ อาฆาเตตีติ อาฆาโต. อตฺตโน จ ปรสฺส จ หิตสุขํ พฺยาปาเทตีติ พฺยาปาโท. มโนปทูสนโต มโนปโทโสติ วุจฺจติ. ติพฺพํ วธกจิตฺตนฺติ ปิยมานสฺสาปิ ปรํ มารณตฺถาย วธกจิตฺตํ. ตสฺส วตฺถุํ ทสฺเสตุํ มาตุปิ ปุตฺตมฺหีติอาทิ วุตฺตํ. มาควิกสฺสาติ มิคลุทฺทกสฺส.

Tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissati (sự oán hận mãnh liệt sẽ hiện khởi) có nghĩa là sự tức giận mạnh mẽ sẽ hiện khởi do năng lực khởi sanh lặp đi lặp lại. Hai từ còn lại là đồng nghĩa của từ này. Vì sự tức giận làm tổn hại tâm, nên gọi là āghāta (oán hận). Vì nó hủy hoại lợi ích và hạnh phúc của mình và của người khác, nên gọi là byāpāda (sân hận). Vì làm ô uế tâm, nên được gọi là manopadosa (tâm ô nhiễm). Tibbaṃ vadhakacittaṃ (tâm sát hại mãnh liệt) là tâm sát hại với mục đích giết người khác, ngay cả đối với người được yêu mến. Để chỉ ra đối tượng của nó, câu "mẹ đối với con trai", v.v. đã được nói. Māgavikassa (của người thợ săn) là của người săn hươu.

๑๐๔. สตฺถนฺตรกปฺโปติ [Pg.38] สตฺเถน อนฺตรกปฺโป. สํวฏฺฏกปฺปํ อปฺปตฺวา อนฺตราว โลกวินาโส. อนฺตรกปฺโป จ นาเมส ทุพฺภิกฺขนฺตรกปฺโป โรคนฺตรกปฺโป สตฺถนฺตรกปฺโปติ ติวิโธ. ตตฺถ โลภุสฺสทาย ปชาย ทุพฺภิกฺขนฺตรกปฺโป โหติ. โมหุสฺสทาย โรคนฺตรกปฺโป. โทสุสฺสทาย สตฺถนฺตรกปฺโป. ตตฺถ ทุพฺภิกฺขนฺตรกปฺเปน นฏฺฐา เยภุยฺเยน เปตฺติวิสเย อุปปชฺชนฺติ. กสฺมา? อาหารนิกนฺติยา พลวตฺตา. โรคนฺตรกปฺเปน นฏฺฐา เยภุยฺเยน สคฺเค นิพฺพตฺตนฺติ กสฺมา? เตสญฺหิ ‘‘อโห วตญฺเญสํ สตฺตานํ เอวรูโป โรโค น ภเวยฺยา’’ติ เมตฺตจิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ. สตฺถนฺตรกปฺเปน นฏฺฐา เยภุยฺเยน นิรเย อุปปชฺชนฺติ. กสฺมา? อญฺญมญฺญํ พลวาฆาตตาย.

104. Satthantarakappo có nghĩa là kiếp trung gian bởi đao binh. Sự hủy diệt của thế giới ở khoảng giữa, trước khi đến kiếp hoại. Và kiếp trung gian này có ba loại: kiếp trung gian bởi nạn đói, kiếp trung gian bởi bệnh tật, kiếp trung gian bởi đao binh. Trong đó, đối với chúng sanh có nhiều tham lam, có kiếp trung gian bởi nạn đói. Đối với chúng sanh có nhiều si mê, có kiếp trung gian bởi bệnh tật. Đối với chúng sanh có nhiều sân hận, có kiếp trung gian bởi đao binh. Trong đó, những chúng sanh bị hủy diệt bởi kiếp trung gian nạn đói, phần lớn sanh vào cõi ngạ quỷ. Tại sao? Vì sự mạnh mẽ của ái dục đối với vật thực. Những chúng sanh bị hủy diệt bởi kiếp trung gian bệnh tật, phần lớn sanh lên cõi trời. Tại sao? Vì đối với họ, tâm từ khởi lên rằng: 'Ôi, mong sao các chúng sanh khác không bị căn bệnh như thế này'. Những chúng sanh bị hủy diệt bởi kiếp trung gian đao binh, phần lớn sanh vào địa ngục. Tại sao? Vì sự sát hại lẫn nhau một cách mãnh liệt.

มิคสญฺญนฺติ ‘‘อยํ มิโค, อยํ มิโค’’ติ สญฺญํ. ติณฺหานิ สตฺถานิ หตฺเถสุ ปาตุภวิสฺสนฺตีติ เตสํ กิร หตฺเถน ผุฏฺฐมตฺตํ ยํกิญฺจิ อนฺตมโส ติณปณฺณํ อุปาทาย อาวุธเมว ภวิสฺสติ. มา จ มยํ กญฺจีติ มยํ กญฺจิ เอกปุริสมฺปิ ชีวิตา มา โวโรปยิมฺห. มา จ อมฺเห โกจีติ อมฺเหปิ โกจิ เอกปุริโส ชีวิตา มา โวโรปยิตฺถ. ยํนูน มยนฺติ อยํ โลกวินาโส ปจฺจุปฏฺฐิโต, น สกฺกา ทฺวีหิ เอกฏฺฐาเน ฐิเตหิ ชีวิตํ ลทฺธุนฺติ มญฺญมานา เอวํ จินฺตยึสุ. วนคหนนฺติ วนสงฺขาเตหิ ติณคุมฺพลตาทีหิ คหนํ ทุปฺปเวสฏฺฐานํ. รุกฺขคหนนฺติ รุกฺเขหิ คหนํ ทุปฺปเวสฏฺฐานํ. นทีวิทุคฺคนฺติ นทีนํ อนฺตรทีปาทีสุ ทุคฺคมนฏฺฐานํ. ปพฺพตวิสมนฺติ ปพฺพเตหิ วิสมํ, ปพฺพเตสุปิ วา วิสมฏฺฐานํ. สภาคายิสฺสนฺตีติ ยถา อหํ ชีวามิ ทิฏฺฐา โภ สตฺตา, ตฺวมฺปิ ตถา ชีวสีติ เอวํ สมฺโมทนกถาย อตฺตนา สภาเค กริสฺสนฺติ.

Tưởng về con mồi có nghĩa là tưởng rằng: 'Đây là con mồi, đây là con mồi'. Những vũ khí sắc bén sẽ xuất hiện trong tay họ có nghĩa là nghe nói rằng bất cứ vật gì, cho đến cả cọng cỏ, lá cây, chỉ cần chạm vào tay họ là liền trở thành vũ khí. 'Mong rằng chúng ta đừng (giết) ai' có nghĩa là chúng ta đừng cướp đi mạng sống của bất kỳ một người nào. 'Và mong rằng không ai (giết) chúng ta' có nghĩa là mong rằng không một người nào cướp đi mạng sống của chúng ta. 'Vậy thì chúng ta nên' có nghĩa là họ suy nghĩ như vầy, cho rằng: 'Sự hủy diệt thế giới này đã đến gần, hai người ở cùng một nơi không thể nào giữ được mạng sống'. Rừng rậm có nghĩa là nơi khó vào, rậm rạp bởi những thứ gọi là rừng như cỏ, bụi, dây leo v.v... Rừng cây có nghĩa là nơi khó vào, rậm rạp bởi cây cối. Nơi hiểm trở trên sông có nghĩa là nơi khó đi lại ở các cù lao giữa sông v.v... Nơi hiểm trở trên núi có nghĩa là nơi không bằng phẳng bởi các ngọn núi, hoặc là nơi không bằng phẳng trên các ngọn núi. Họ sẽ chia sẻ với nhau có nghĩa là họ sẽ chia sẻ với nhau bằng lời nói hoan hỷ như vầy: 'Này bạn, như tôi còn sống, bạn cũng còn sống như vậy. Chúng ta đã thấy các chúng sanh (bị giết)'.

อายุวณฺณาทิวฑฺฒนกถาวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện sự gia tăng tuổi thọ, dung sắc v.v...

๑๐๕. อายตนฺติ มหนฺตํ. ปาณาติปาตา วิรเมยฺยามาติ ปาณาติปาตโต โอสกฺเกยฺยาม. ปาณาติปาตํ วิรเมยฺยามาติปิ สชฺฌายนฺติ, ตตฺถ ปาณาติปาตํ ปชเหยฺยามาติ อตฺโถ. วีสติวสฺสายุกาติ มาตาปิตโร [Pg.39] ปาณาติปาตา ปฏิวิรตา, ปุตฺตา กสฺมา วีสติวสฺสายุกา อเหสุนฺติ เขตฺตวิสุทฺธิยา. เตสญฺหิ มาตาปิตโร สีลวนฺโต ชาตา. อิติ สีลคพฺเภ วฑฺฒิตตฺตา อิมาย เขตฺตวิสุทฺธิยา ทีฆายุกา อเหสุํ. เย ปเนตฺถ กาลํ กตฺวา ตตฺเถว นิพฺพตฺตา, เต อตฺตโนว สีลสมฺปตฺติยา ทีฆายุกา อเหสุํ.

105. Lâu dài có nghĩa là to lớn. 'Chúng ta hãy từ bỏ sát sanh' có nghĩa là chúng ta hãy lui ra khỏi việc sát sanh. Họ cũng tụng đọc 'Chúng ta hãy từ bỏ sát sanh', ở đây có nghĩa là 'Chúng ta hãy từ bỏ việc sát sanh'. 'Tuổi thọ hai mươi năm' có nghĩa là: Cha mẹ đã từ bỏ sát sanh, tại sao con cái lại có tuổi thọ hai mươi năm? (Câu trả lời là) do sự trong sạch của thửa ruộng (tức cha mẹ). Vì cha mẹ của họ đã trở thành người có giới. Do đó, vì được lớn lên trong bào thai có giới, do sự trong sạch của thửa ruộng này, họ đã được sống lâu. Những người trong số này, sau khi chết, sanh lại ngay tại nơi đó, họ đã được sống lâu do sự đầy đủ giới của chính mình.

อสฺสามาติ ภเวยฺยาม. จตฺตารีสวสฺสายุกาติอาทโย โกฏฺฐาสา อทินฺนาทานาทีหิ ปฏิวิรตานํ วเสน เวทิตพฺพา.

Chúng ta sẽ là có nghĩa là chúng ta sẽ trở thành. Các phần như 'tuổi thọ bốn mươi năm' v.v... nên được hiểu theo cách của những người từ bỏ trộm cắp v.v...

สงฺขราชอุปฺปตฺติวณฺณนา

Chú giải về sự xuất hiện của vua Saṅkha

๑๐๖. อิจฺฉาติ มยฺหํ ภตฺตํ เทถาติ เอวํ อุปฺปชฺชนกตณฺหา. อนสนนฺติ น อสนํ อวิปฺผาริกภาโว กายาลสิยํ, ภตฺตํ ภุตฺตานํ ภตฺตสมฺมทปจฺจยา นิปชฺชิตุกามตาชนโก กายทุพฺพลภาโวติ อตฺโถ. ชราติ ปากฏชรา. กุกฺกุฏสมฺปาติกาติ เอกคามสฺส ฉทนปิฏฺฐโต อุปฺปติตฺวา อิตรคามสฺส ฉทนปิฏฺเฐ ปตนสงฺขาโต กุกฺกุฏสมฺปาโต. เอตาสุ อตฺถีติ กุกฺกุฏสมฺปาติกา. ‘‘กุกฺกุฏสมฺปาทิกา’’ติปิ ปาโฐ, คามนฺตรโต คามนฺตรํ กุกฺกุฏานํ ปทสา คมนสงฺขาโต กุกฺกุฏสมฺปาโท เอตาสุ อตฺถีติ อตฺโถ. อุภยมฺเปตํ ฆนนิวาสตํเยว ทีเปติ. อวีจิ มญฺเญ ผุโฏ ภวิสฺสตีติ อวีจิมหานิรโย วิย นิรนฺตรปูริโต ภวิสฺสติ.

106. Dục có nghĩa là ái dục làm phát sanh (lời nói) như vầy: 'Hãy cho tôi thức ăn'. Không ăn có nghĩa là không ăn, là trạng thái không lan tỏa, là sự lười biếng của thân; có nghĩa là trạng thái thân thể yếu đuối, làm phát sanh ý muốn nằm xuống do say cơm của những người đã ăn cơm. Già có nghĩa là sự già rõ rệt. 'Gà bay đáp' có nghĩa là (nơi) có sự bay đáp của gà, được gọi là sự bay lên từ mái nhà của một làng và đáp xuống mái nhà của làng khác. Vì có điều này ở những nơi đó, nên gọi là 'gà bay đáp'. Cũng có bản đọc là 'gà đi đến', có nghĩa là (nơi) có sự đi lại của gà, được gọi là sự đi bộ từ làng này sang làng khác của những con gà. Cả hai từ này đều chỉ sự cư trú đông đúc. 'Ta nghĩ rằng sẽ trở nên đông đúc như địa ngục Avīci' có nghĩa là sẽ được lấp đầy không gián đoạn như đại địa ngục Avīci.

๑๐๗. ‘‘อสีติวสฺสสหสฺสายุเกสุ, ภิกฺขเว, มนุสฺเสสุ เมตฺเตยฺโย นาม ภควา โลเก อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ น วฑฺฒมานกวเสน วุตฺตํ. น หิ พุทฺธา วฑฺฒมาเน อายุมฺหิ นิพฺพตฺตนฺติ, หายมาเน ปน นิพฺพตฺตนฺติ. ตสฺมา ยทา ตํ อายุ วฑฺฒิตฺวา อสงฺเขยฺยตํ ปตฺวา ปุน หายมานํ อสีติวสฺสสหสฺสกาเล ฐสฺสติ, ตทา อุปฺปชฺชิสฺสตีติ อตฺโถ. ปริหริสฺสตีติ อิทํ ปน ปริวาเรตฺวา วิจรนฺตานํ วเสน วุตฺตํ. ยูโปติ ปาสาโท. รญฺญา มหาปนาเทน การาปิโตติ รญฺญา เหตุภูเตน ตสฺสตฺถาย สกฺเกน เทวราเชน วิสฺสกมฺมเทวปุตฺตํ เปเสตฺวา การาปิโต. ปุพฺเพ กิร ทฺเว ปิตาปุตฺตา นฬการา ปจฺเจกพุทฺธสฺส นเฬหิ จ อุทุมฺพเรหิ [Pg.40] จ ปณฺณสาลํ การาเปตฺวา ตํ ตตฺถ วาสาเปตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหึสุ. เต กาลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตา. เตสุ ปิตา เทวโลเกเยว อฏฺฐาสิ. ปุตฺโต เทวโลกา จวิตฺวา สุรุจิสฺส รญฺโญ เทวิยา สุเมธาย กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺโต. มหาปนาโท นาม กุมาโร อโหสิ. โส อปรภาเค ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา มหาปนาโท นาม ราชา ชาโต. อถสฺส ปุญฺญานุภาเวน สกฺโก เทวราชา วิสฺสกมฺมเทวปุตฺตํ รญฺโญ ปาสาทํ กโรหีติ ปหิณิ โส ตสฺส ปาสาทํ นิมฺมินิ ปญฺจวีสติโยชนุพฺเพธํ สตฺตรตนมยํ สตภูมกํ. ยํ สนฺธาย ชาตเก วุตฺตํ –

107. 'Này các Tỳ khưu, khi tuổi thọ của loài người là tám mươi ngàn năm, đức Thế Tôn tên là Metteyya sẽ xuất hiện trên thế gian' điều này không được nói theo cách của kiếp tuổi thọ đang tăng. Vì các vị Phật không xuất hiện khi tuổi thọ đang tăng, mà xuất hiện khi tuổi thọ đang giảm. Do đó, khi tuổi thọ đó tăng lên đến vô số, rồi lại giảm xuống và dừng ở thời điểm tám mươi ngàn năm, khi đó ngài sẽ xuất hiện, đó là ý nghĩa. 'Sẽ đi nhiễu quanh' điều này được nói theo cách của những vị đi xung quanh, có đoàn tùy tùng. Trụ cột có nghĩa là lâu đài. 'Được vua Mahāpanāda cho xây dựng' có nghĩa là được vua trời Sakka cho xây dựng vì lợi ích của vị vua đó, người là nguyên nhân, bằng cách sai thiên tử Vissakamma đến. Nghe nói rằng, thuở xưa, hai cha con là thợ làm sậy đã cho xây một am lá bằng sậy và cây sung cho một vị Phật Độc Giác, cho vị ấy ở đó và hộ độ bằng bốn món vật dụng. Họ sau khi chết đã sanh lên cõi trời. Trong hai người, người cha ở lại cõi trời. Người con từ cõi trời mệnh chung, tái sanh trong bụng của hoàng hậu Sumedhā, vợ của vua Suruci. Chàng trở thành hoàng tử tên là Mahāpanāda. Về sau, vị ấy cho dựng lọng lên và trở thành vua tên là Mahāpanāda. Bấy giờ, do oai lực phước báu của vị ấy, vua trời Sakka đã sai thiên tử Vissakamma: 'Hãy xây một lâu đài cho nhà vua'. Vị ấy đã hóa hiện một lâu đài cho nhà vua, cao hai mươi lăm do tuần, làm bằng bảy báu, có một trăm tầng. Liên quan đến điều này, đã được nói trong Jātaka –

‘‘ปนาโท นาม โส ราชา, ยสฺส ยูโป สุวณฺณโย;

ติริยํ โสฬสุพฺเพโธ, อุทฺธมาหุ สหสฺสธา.

Vị vua ấy tên là Panāda, có trụ cột bằng vàng; Bề ngang rộng mười sáu usabha, bề cao họ nói là một ngàn.

สหสฺสกณฺโฑ สตเคณฺฑุ, ธชาลุ หริตามโย;

อนจฺจุํ ตตฺถ คนฺธพฺพา, ฉ สหสฺสานิ สตฺตธา.

Có một ngàn tầng, một trăm chóp nhọn, có cờ phướn, làm bằng ngọc lục bảo; Ở đó, sáu ngàn nhạc công đã múa ở bảy nơi.

เอวเมตํ ตทา อาสิ, ยถา ภาสสิ ภทฺทชิ;

สกฺโก อหํ ตทา อาสึ, เวยฺยาวจฺจกโร ตวา’’ติ. (ชา. ๕.๓.๔๒);

Này Bhaddaji, sự việc lúc ấy đã là như vậy, đúng như lời ông nói. Khi ấy, ta là Sakka, người phục vụ cho ông.

โส ราชา ตตฺถ ยาวตายุกํ วสิตฺวา กาลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตสฺมึ เทวโลเก นิพฺพตฺเต โส ปาสาโท มหาคงฺคาย อนุโสตํ ปติ. ตสฺส ธุรโสปานสมฺมุขฏฺฐาเน ปยาคปติฏฺฐานํ นาม นครํ มาปิตํ. ถุปิกาสมฺมุขฏฺฐาเน โกฏิคาโม นาม. อปรภาเค อมฺหากํ ภควโต กาเล โส นฬการเทวปุตฺโต เทวโลกโต จวิตฺวา มนุสฺสปเถ ภทฺทชิเสฏฺฐิ นาม หุตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. โส นาวาย คงฺคาตรณทิวเส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ตํ ปาสาทํ ทสฺเสตีติ วตฺถุ วิตฺถาเรตพฺพํ. กสฺมา ปเนส ปาสาโท น อนฺตรหิโตติ? อิตรสฺส อานุภาวา. เตน สทฺธึ ปุญฺญํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตกุลปุตฺโต อนาคเต สงฺโข นาม ราชา ภวิสฺสติ. ตสฺส ปริโภคตฺถาย โส ปาสาโท อุฏฺฐหิสฺสติ, ตสฺมา น อนฺตรหิโตติ.

Vị vua ấy, sau khi sống ở nơi ấy cho đến hết tuổi thọ, đã mệnh chung và tái sanh vào cõi trời. Khi vị ấy tái sanh ở cõi trời, lâu đài ấy đã trôi xuôi theo dòng sông Mahāgaṅgā. Tại địa điểm đối diện với cầu thang chính, thành phố tên là Payāgapatiṭṭhāna đã được tạo dựng. Tại địa điểm đối diện với đỉnh tháp là ngôi làng tên Koṭigāma. Về sau, vào thời của đức Thế Tôn chúng ta, vị thiên tử Naḷakāra ấy sau khi mệnh chung từ cõi trời, đã sanh vào nhân gian, trở thành trưởng giả tên là Bhaddaji, đã xuất gia nơi đức Bổn Sư và đắc quả A-la-hán. Vào ngày vượt sông Gaṅgā bằng thuyền, vị ấy đã chỉ cho chư Tăng thấy lâu đài ấy – câu chuyện nên được kể chi tiết. Nhưng tại sao lâu đài này không biến mất? (Là do) oai lực của một người khác. Một thiện gia nam tử đã cùng làm phước với vị ấy và tái sanh ở cõi trời, trong tương lai sẽ trở thành vị vua tên là Saṅkha. Lâu đài ấy sẽ nổi lên để cho vị vua ấy sử dụng, vì thế nó đã không biến mất.

๑๐๘. อุสฺสาเปตฺวาติ [Pg.41] ตํ ปาสาทํ อุฏฺฐาเปตฺวา. อชฺฌาวสิตฺวาติ ตตฺถ วสิตฺวา. ตํ ทตฺวา วิสฺสชฺชิตฺวาติ ตํ ปาสาทํ ทานวเสน ทตฺวา นิรเปกฺโข ปริจฺจาควเสน จ วิสฺสชฺชิตฺวา. กสฺส จ เอวํ ทตฺวาติ? สมณาทีนํ. เตนาห – ‘‘สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวนิพฺพกยาจกานํ ทานํ ทตฺวา’’ติ. กถํ ปน โส เอกํ ปาสาทํ พหูนํ ทสฺสตีติ? เอวํ กิรสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสติ ‘‘อยํ ปาสาโท วิปฺปกิริยตู’’ติ. โส ขณฺฑขณฺฑโส วิปฺปกิริสฺสติ. โส ตํ อลคฺคมาโนว หุตฺวา ‘‘โย ยตฺตกํ อิจฺฉติ, โส ตตฺตกํ คณฺหตู’’ติ ทานวเสน วิสฺสชฺชิสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ทานํ ทตฺวา เมตฺเตยฺยสฺส ภควโต…เป… วิหริสฺสตี’’ติ. เอตฺตเกน ภควา วฏฺฏคามิกุสลสฺส อนุสนฺธึ ทสฺเสติ.

108. Ussāpetvā nghĩa là: sau khi cho dựng lên lâu đài ấy. Ajjhāvasitvā nghĩa là: sau khi đã ở tại nơi ấy. Taṃ datvā vissajjitvā nghĩa là: sau khi đã cho lâu đài ấy bằng cách bố thí và sau khi đã từ bỏ bằng cách xả ly không luyến tiếc. Và đã cho ai như vậy? (Cho) các vị sa-môn, v.v... Do đó, Ngài đã nói: ‘sau khi bố thí cho các sa-môn, bà-la-môn, người nghèo khó, khách lữ hành, người hành khất, và người xin ăn.’ Nhưng làm thế nào vị ấy lại có thể cho một lâu đài đến nhiều người? Tương truyền rằng tâm niệm như vầy sẽ khởi lên nơi vị ấy: ‘Mong rằng lâu đài này hãy phân tán ra.’ Lâu đài ấy sẽ phân tán ra thành từng mảnh. Vị ấy, trong trạng thái không còn dính mắc, sẽ từ bỏ bằng cách bố thí rằng: ‘Ai muốn bao nhiêu, hãy lấy bấy nhiêu.’ Do đó, có lời được nói rằng: ‘sau khi bố thí... sẽ sống (dưới sự giáo huấn) của đức Thế Tôn Metteyya...’ Bằng chừng ấy, đức Thế Tôn chỉ ra sự liên kết của thiện nghiệp đưa đến vòng luân hồi.

๑๐๙. อิทานิ วิวฏฺฏคามิกุสลสฺส อนุสนฺธึ ทสฺเสนฺโต ปุน อตฺตทีปา, ภิกฺขเว, วิหรถาติอาทิมาห.

109. Bây giờ, để chỉ ra sự liên kết của thiện nghiệp đưa ra khỏi vòng luân hồi, Ngài lại nói những lời bắt đầu bằng: ‘Này các Tỳ khưu, hãy sống với tự mình là hòn đảo...’

ภิกฺขุโน อายุวณฺณาทิวฑฺฒนกถาวณฺณนา

Giải Thích Về Lời Dạy Về Sự Tăng Trưởng Tuổi Thọ, Sắc Đẹp, v.v... của Vị Tỳ Khưu

๑๑๐. อิทํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อายุสฺมินฺติ ภิกฺขเว ยํ โว อหํ อายุนาปิ วฑฺฒิสฺสถาติ อโวจํ, ตตฺถ อิทํ ภิกฺขุโน อายุสฺมึ อิทํ อายุการณนฺติ อตฺโถ. ตสฺมา ตุมฺเหหิ อายุนา วฑฺฒิตุกาเมหิ อิเม จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาเวตพฺพาติ ทสฺเสติ.

110. ‘Này các Tỳ khưu, đây là tuổi thọ của vị Tỳ khưu’ có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, lời mà Ta đã nói với các ông rằng ‘các ông sẽ tăng trưởng cả về tuổi thọ,’ ở đây, điều này (việc tu tập bốn như ý túc) là tuổi thọ của vị Tỳ khưu, đây là nguyên nhân của tuổi thọ. Do đó, Ngài chỉ ra rằng: ‘Các ông, những người muốn tăng trưởng về tuổi thọ, nên tu tập bốn như ý túc này.’

วณฺณสฺมินฺติ ยํ โว อหํ วณฺเณนปิ วฑฺฒิสฺสถาติ อโวจํ, อิทํ ตตฺถ วณฺณการณํ. สีลวโต หิ อวิปฺปฏิสาราทีนํ วเสน สรีรวณฺโณปิ กิตฺติวเสน คุณวณฺโณปิ วฑฺฒติ. ตสฺมา ตุมฺเหหิ วณฺเณน วฑฺฒิตุกาเมหิ สีลสมฺปนฺเนหิ ภวิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

‘Về sắc đẹp’ có nghĩa là: Lời mà Ta đã nói với các ông rằng ‘các ông sẽ tăng trưởng cả về sắc đẹp,’ ở đây, điều này (sự đầy đủ giới hạnh) là nguyên nhân của sắc đẹp. Thật vậy, đối với người có giới, nhờ vào sự không hối hận, v.v..., sắc đẹp của thân thể cũng tăng trưởng, và nhờ vào danh tiếng, sắc đẹp của phẩm hạnh cũng tăng trưởng. Do đó, Ngài chỉ ra rằng: ‘Các ông, những người muốn tăng trưởng về sắc đẹp, nên là người có đầy đủ giới hạnh.’

สุขสฺมินฺติ ยํ โว อหํ สุเขนปิ วฑฺฒิสฺสถาติ อโวจํ, อิทํ ตตฺถ วิเวกชํ ปีติสุขาทินานปฺปการกํ ฌานสุขํ. ตสฺมา ตุมฺเหหิ สุเขน วฑฺฒิตุกาเมหิ อิมานิ จตฺตาริ ฌานานิ ภาเวตพฺพานิ.

‘Về lạc’ có nghĩa là: Lời mà Ta đã nói với các ông rằng ‘các ông sẽ tăng trưởng cả về lạc,’ ở đây, đây là lạc của thiền định, sinh ra từ sự viễn ly, có nhiều loại khác nhau như hỷ và lạc. Do đó, các ông, những người muốn tăng trưởng về lạc, nên tu tập bốn thiền này.

โภคสฺมินฺติ ยํ โว อหํ โภเคนปิ วฑฺฒิสฺสถาติ อโวจํ, อยํ โส อปฺปมาณานํ สตฺตานํ อปฺปฏิกูลตาวโห สุขสยนาทิ เอกาทสานิสํโส สพฺพทิสาวิปฺผาริตพฺรหฺมวิหารโภโค. ตสฺมา ตุมฺเหหิ โภเคน วฑฺฒิตุกาเมหิ อิเม พฺรหฺมวิหารา ภาเวตพฺพา.

‘Về tài sản’ có nghĩa là: Lời mà Ta đã nói với các ông rằng ‘các ông sẽ tăng trưởng cả về tài sản,’ đây là tài sản của phạm trú, được lan tỏa khắp mọi phương hướng, mang lại sự không chướng ngại cho vô lượng chúng sanh, và có mười một lợi ích như ngủ an lạc, v.v... Do đó, các ông, những người muốn tăng trưởng về tài sản, nên tu tập các phạm trú này.

พลสฺมินฺติ [Pg.42] ยํ โว อหํ พเลนปิ วฑฺฒิสฺสถาติ อโวจํ, อิทํ อาสวกฺขยปริโยสาเน อุปฺปนฺนํ อรหตฺตผลสงฺขาตํ พลํ. ตสฺมา ตุมฺเหหิ พเลน วฑฺฒิตุกาเมหิ อรหตฺตปฺปตฺติยา โยโค กรณีโย.

‘Về sức mạnh’ có nghĩa là: Lời mà Ta đã nói với các ông rằng ‘các ông sẽ tăng trưởng cả về sức mạnh,’ đây là sức mạnh được gọi là quả A-la-hán, phát sinh khi sự đoạn tận các lậu hoặc kết thúc. Do đó, các ông, những người muốn tăng trưởng về sức mạnh, nên nỗ lực để đạt được quả A-la-hán.

ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มารพลนฺติ ยถา อิทํ เทวปุตฺตมารมจฺจุมารกิเลสมารานํ พลํ ทุปฺปสหํ ทุรภิสมฺภวํ, เอวํ อญฺญํ โลเก เอกพลมฺปิ น สมนุปสฺสามิ. ตมฺปิ พลํ อิทเมว อรหตฺตผลํ ปสหติ อภิภวติ อชฺโฌตฺถรติ. ตสฺมา เอตฺเถว โยโค กรณีโยติ ทสฺเสติ.

‘Này các Tỳ khưu, ví như sức mạnh của ma này’ có nghĩa là: Như sức mạnh của thiên tử ma, tử ma, và phiền não ma này khó chịu đựng, khó vượt qua, Ta không thấy một sức mạnh nào khác trong thế gian như vậy. Ngay cả sức mạnh đó, chỉ có sức mạnh của quả A-la-hán này mới có thể chịu đựng, chế ngự, và bao trùm. Do đó, Ngài chỉ ra rằng: ‘Nên nỗ lực chính ở đây.’

เอวมิทํ ปุญฺญนฺติ เอวํ อิทํ โลกุตฺตรปุญฺญมฺปิ ยาว อาสวกฺขยา ปวฑฺฒตีติ วิวฏฺฏคามิกุสลานุสนฺธึ นิฏฺฐเปนฺโต อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐเปสิ. สุตฺตปริโยสาเน วีสติ ภิกฺขุสหสฺสานิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวึสูติ.

‘Như vậy, công đức này’ có nghĩa là: Như vậy, công đức siêu thế này cũng tăng trưởng cho đến khi đoạn tận các lậu hoặc. Khi kết thúc sự liên kết của thiện nghiệp đưa ra khỏi vòng luân hồi, Ngài đã kết thúc bài pháp với đỉnh cao là quả A-la-hán. Vào cuối bài kinh, hai mươi nghìn vị Tỳ khưu đã đắc quả A-la-hán. Tám mươi bốn nghìn chúng sanh đã uống thức uống bất tử.

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

Chú giải Trường Bộ Kinh Sumaṅgalavilāsinī

จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Giải Thích Kinh Chuyển Luân Vương Đã Hoàn Tất.

๔. อคฺคญฺญสุตฺตวณฺณนา

Phần Giải Thích Kinh Khởi Thế Nhân Bổn

วาเสฏฺฐภารทฺวาชวณฺณนา

4. Phần Giải Thích Về Vāseṭṭha và Bhāradvāja

๑๑๑. เอวํ [Pg.43] เม สุตนฺติ อคฺคญฺญสุตฺตํ. ตตฺรายมนุตฺตานปทวณฺณนา – ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเทติ เอตฺถ อยํ อนุปุพฺพิกถา. อตีเต สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก เอกา อุปาสิกา ปทุมุตฺตรํ ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสตสหสฺสสฺส ทานํ ทตฺวา ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ‘‘อนาคเต ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส อคฺคุปฏฺฐายิกา โหมี’’ติ ปตฺถนํ อกาสิ. สา กปฺปสตสหสฺสํ เทเวสุ เจว มนุสฺเสสุ จ สํสริตฺวา อมฺหากํ ภควโต กาเล ภทฺทิยนคเร เมณฺฑกเสฏฺฐิปุตฺตสฺส ธนญฺจยเสฏฺฐิโน เคเห สุมนเทวิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ชาตกาเล ตสฺสา วิสาขาติ นามํ อกํสุ. สา ยทา ภควา ภทฺทิยนครํ อาคมาสิ, ตทา ปญฺจทาสิสเตหิ สทฺธึ ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ปฐมทสฺสนมฺหิเยว โสตาปนฺนา อโหสิ.

111. Đây là kinh Khởi Thế Nhân Bổn. Sau đây là phần giải thích các từ khó hiểu – Về đoạn “tại Pubbārāma, tu viện của mẹ ngài Migāra”, đây là câu chuyện tuần tự. Trong quá khứ, một trăm ngàn kiếp về trước, có một nữ cận sự đã thỉnh mời đức Thế Tôn Padumuttara, dâng cúng dường đến một trăm ngàn vị tỳ khưu do đức Phật dẫn đầu, rồi đảnh lễ dưới chân đức Thế Tôn và phát nguyện rằng: “Trong tương lai, con nguyện trở thành vị nữ đại thí chủ hộ độ của một vị Phật như Ngài.” Vị ấy sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn kiếp, vào thời của đức Thế Tôn chúng ta, đã tái sanh trong bụng của bà Sumanādevī, tại nhà của trưởng giả Dhanañcaya, con trai của trưởng giả Meṇḍaka, ở thành Bhaddiya. Khi sanh ra, bà được đặt tên là Visākhā. Khi đức Thế Tôn đến thành Bhaddiya, bà cùng với năm trăm nữ tỳ đã đi ra nghênh đón đức Thế Tôn và đã chứng quả Tu-đà-hoàn ngay lần đầu tiên diện kiến Ngài.

อปรภาเค สาวตฺถิยํ มิคารเสฏฺฐิปุตฺตสฺส ปุณฺณวฑฺฒนกุมารสฺส เคหํ คตา. ตตฺถ นํ มิคารเสฏฺฐิ มาตุฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตสฺมา มิคารมาตาติ วุจฺจติ. ปติกุลํ คจฺฉนฺติยา จสฺสา ปิตา มหาลตาปิฬนฺธนํ นาม การาเปสิ. ตสฺมึ ปิฬนฺธเน จตสฺโส วชิรนาฬิโย อุปโยคํ อคมํสุ, มุตฺตานํ เอกาทส นาฬิโย, ปวาฬสฺส ทฺวาวีสติ นาฬิโย, มณีนํ เตตฺตึส นาฬิโย. อิติ เอเตหิ จ อญฺเญหิ จ สตฺตหิ รตเนหิ นิฏฺฐานํ อคมาสิ. ตํ สีเส ปฏิมุกฺกํ ยาว ปาทปิฏฺฐิยา ภสฺสติ. ปญฺจนฺนํ หตฺถีนํ พลํ ธารยมานาว นํ อิตฺถี ธาเรตุํ สกฺโกติ. สา อปรภาเค ทสพลสฺส อคฺคุปฏฺฐายิกา หุตฺวา ตํ ปสาธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา นวหิ โกฏีหิ ภควโต วิหารํ การยมานา กรีสมตฺเต ภูมิภาเค ปาสาทํ กาเรสิ. ตสฺส อุปริภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานิ โหนฺติ, เหฏฺฐิมภูมิยํ ปญฺจาติ คพฺภสหสฺสปฺปฏิมณฺฑิโต อโหสิ. สา ‘‘สุทฺธปาสาโทว น โสภตี’’ติ ตํ ปริวาเรตฺวา ปญฺจ ทุวฑฺฒเคหสตานิ, ปญฺจ จูฬปาสาทสตานิ, ปญฺจ ทีฆสาลสตานิ จ การาเปสิ. วิหารมโห จตูหิ มาเสหิ นิฏฺฐานํ อคมาสิ.

Về sau, bà đến nhà của công tử Puṇṇavaḍḍhana, con trai của trưởng giả Migāra ở Sāvatthī. Tại đó, trưởng giả Migāra đã đặt bà vào vị trí của một người mẹ. Do đó, bà được gọi là mẹ của Migāra. Khi bà về nhà chồng, cha của bà đã cho làm một món trang sức tên là Mahālatā. Trong món trang sức đó, có bốn nāḷi kim cương, mười một nāḷi ngọc trai, hai mươi hai nāḷi san hô, ba mươi ba nāḷi ngọc báu được sử dụng. Như vậy, nó được hoàn thành với những bảo vật này và những bảo vật khác thuộc bảy loại. Khi đội lên đầu, nó rủ xuống đến tận mu bàn chân. Chỉ có người phụ nữ có sức mạnh của năm con voi mới có thể đeo được nó. Về sau, bà trở thành vị nữ đại thí chủ hộ độ của bậc Thập Lực, đã bán món trang sức đó và dùng chín koṭi để xây dựng một tu viện cho đức Thế Tôn, bà đã cho xây một tòa lâu đài trên một khu đất rộng bằng một karīsa. Tầng trên của nó có năm trăm phòng, tầng dưới có năm trăm phòng, như vậy nó được trang hoàng với một ngàn phòng. Bà nghĩ rằng: “Chỉ một tòa lâu đài trơ trọi thì không đẹp”, nên đã cho xây bao quanh nó năm trăm ngôi nhà hai tầng, năm trăm tòa lâu đài nhỏ, và năm trăm dãy nhà dài. Lễ khánh thành tu viện được hoàn tất trong bốn tháng.

มาตุคามตฺตภาเว [Pg.44] ฐิตาย วิสาขาย วิย อญฺญิสฺสา พุทฺธสาสเน ธนปริจฺจาโค นาม นตฺถิ, ปุริสตฺตภาเว ฐิตสฺส อนาถปิณฺฑิกสฺส วิย อญฺญสฺสาติ. โส หิ จตุปณฺณาสโกฏิโย วิสฺสชฺเชตฺวา สาวตฺถิยา ทกฺขิณภาเค อนุราธปุรสฺส มหาวิหารสทิเส ฐาเน เชตวนมหาวิหารํ นาม กาเรสิ. วิสาขา สาวตฺถิยา ปาจีนภาเค อุตฺตรเทวิยา วิหารสทิเส ฐาเน ปุพฺพารามํ นาม กาเรสิ. ภควา อิเมสํ ทฺวินฺนํ กุลานํ อนุกมฺปาย สาวตฺถึ นิสฺสาย วิหรนฺโต อิเมสุ ทฺวีสุ วิหาเรสุ นิพทฺธวาสํ วสิ. เอกํ อนฺโตวสฺสํ เชตวเน วสติ, เอกํ ปุพฺพาราเม. ตสฺมึ สมเย ปน ภควา ปุพฺพาราเม วิหรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท’’ติ.

Trong giáo pháp của đức Phật, không có sự xả thí tài sản nào của một người nữ khác có thể sánh bằng của bà Visākhā, và cũng không có sự xả thí tài sản nào của một người nam khác có thể sánh bằng của ông Anāthapiṇḍika. Vị ấy đã chi ra năm mươi bốn koṭi để xây dựng đại tu viện Jetavana tại một nơi giống như Mahāvihāra ở Anurādhapura, về phía nam của Sāvatthī. Bà Visākhā đã xây dựng tu viện tên là Pubbārāma tại một nơi giống như tu viện của Uttarādevī, về phía đông của Sāvatthī. Đức Thế Tôn, vì lòng bi mẫn đối với hai gia đình này, đã an trú nương vào Sāvatthī và an cư thường xuyên tại hai tu viện này. Ngài an cư một mùa mưa tại Jetavana, và một mùa mưa tại Pubbārāma. Vào thời điểm đó, đức Thế Tôn đang an trú tại Pubbārāma. Do đó, có lời nói rằng “tại Pubbārāma, tu viện của mẹ ngài Migāra”.

วาเสฏฺฐภารทฺวาชาติ วาเสฏฺโฐ จ สามเณโร ภารทฺวาโช จ. ภิกฺขูสุ ปริวสนฺตีติ เต เนว ติตฺถิยปริวาสํ วสนฺติ, น อาปตฺติปริวาสํ. อปริปุณฺณวสฺสตฺตา ปน ภิกฺขุภาวํ ปตฺถยมานา วสนฺติ. เตเนวาห ‘‘ภิกฺขุภาวํ อากงฺขมานา’’ติ. อุโภปิ เหเต อุทิจฺจพฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺตา, จตฺตาลีส จตฺตาลีส โกฏิวิภวา ติณฺณํ เวทานํ ปารคู มชฺฌิมนิกาเย วาเสฏฺฐสุตฺตํ สุตฺวา สรณํ คตา, เตวิชฺชสุตฺตํ สุตฺวา ปพฺพชิตฺวา อิมสฺมึ กาเล ภิกฺขุภาวํ อากงฺขมานา ปริวสนฺติ. อพฺโภกาเส จงฺกมตีติ อุตฺตรทกฺขิเณน อายตสฺส ปาสาทสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค ปาสาทจฺฉายายํ ยนฺตรชฺชูหิ อากฑฺฒิยมานํ รตนสตุพฺเพธํ สุวณฺณอคฺฆิกํ วิย อนิลปเถ วิธาวนฺตีหิ ฉพฺพณฺณาหิ พุทฺธรสฺมีหิ โสภมาโน อปราปรํ จงฺกมติ.

Vāseṭṭha và Bhāradvāja là hai vị sa-di Vāseṭṭha và Bhāradvāja. Sống giữa các vị tỳ khưu có nghĩa là họ không phải đang sống trong thời gian thử thách của các người ngoại đạo, cũng không phải đang sống trong thời gian thử thách vì phạm giới. Mà là vì chưa đủ tuổi hạ, họ đang sống và mong muốn được trở thành tỳ khưu. Do đó, Ngài nói: “mong muốn được trở thành tỳ khưu”. Cả hai vị này đều sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn phương bắc giàu có, mỗi người có tài sản bốn mươi koṭi, và thông thạo ba bộ kinh Vệ-đà. Sau khi nghe kinh Vāseṭṭha trong Trung Bộ Kinh, họ đã quy y; sau khi nghe kinh Tam Minh, họ đã xuất gia, và vào thời điểm này, họ đang sống trong thời gian thử thách, mong muốn được trở thành tỳ khưu. Đi kinh hành ngoài trời có nghĩa là: ở phía đông của tòa lâu đài trải dài từ bắc xuống nam, trong bóng râm của tòa lâu đài, Ngài đi kinh hành tới lui, tỏa sáng với sáu màu hào quang của đức Phật đang bay lượn trên không trung, giống như một bảo tháp bằng vàng cao một trăm cubit đang được kéo bằng dây máy.

๑๑๓. อนุจงฺกมึสูติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห โอนตสรีรา หุตฺวา อนุวตฺตมานา จงฺกมึสุ. วาเสฏฺฐํ อามนฺเตสีติ โส เตสํ ปณฺฑิตตโร คเหตพฺพํ วิสฺสชฺเชตพฺพญฺจ ชานาติ, ตสฺมา ตํ อามนฺเตสิ. ตุมฺเห ขฺวตฺถาติ ตุมฺเห โข อตฺถ. พฺราหฺมณชจฺจาติ, พฺราหฺมณชาติกา. พฺราหฺมณกุลีนาติ พฺราหฺมเณสุ กุลีนา กุลสมฺปนฺนา. พฺราหฺมณกุลาติ พฺราหฺมณกุลโต, โภคาทิสมฺปนฺนํ พฺราหฺมณกุลํ ปหายาติ อตฺโถ. น อกฺโกสนฺตีติ ทสวิเธน อกฺโกสวตฺถุนา น อกฺโกสนฺติ. น ปริภาสนฺตีติ นานาวิธาย ปริภวกถาย น ปริภาสนฺตีติ อตฺโถ. อิติ [Pg.45] ภควา ‘‘พฺราหฺมณา อิเม สามเณเร อกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺตี’’ติ ชานมาโนว ปุจฺฉติ. กสฺมา? อิเม มยา อปุจฺฉิตา ปฐมตรํ น กเถสฺสนฺติ, อกถิเต กถา น สมุฏฺฐาตีติ กถาสมุฏฺฐาปนตฺถาย. ตคฺฆาติ เอกํสวจเน นิปาโต, เอกํเสเนว โน, ภนฺเต, พฺราหฺมณา อกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อตฺตรูปายาติ อตฺตโน อนุรูปาย. ปริปุณฺณายาติ ยถารุจิ ปทพฺยญฺชนานิ อาโรเปตฺวา อาโรเปตฺวา ปริปูริตาย. โน อปริปุณฺณายาติ อนฺตรา อฏฺฐปิตาย นิรนฺตรํ ปวตฺตาย.

113. Đi kinh hành theo sau có nghĩa là họ chắp tay, cúi mình, đi theo sau Ngài. Ngài gọi Vāseṭṭha có nghĩa là: trong số họ, vị ấy là người thông thái hơn, biết điều gì nên tiếp thu và điều gì nên từ bỏ, do đó Ngài gọi vị ấy. Các ngươi là có nghĩa là: các ngươi quả thật là. Sanh ra từ dòng dõi Bà-la-môn có nghĩa là: thuộc giai cấp Bà-la-môn. Thuộc gia tộc Bà-la-môn có nghĩa là: thuộc dòng dõi cao quý trong các gia tộc Bà-la-môn, có gia thế. Từ gia tộc Bà-la-môn có nghĩa là: từ bỏ gia tộc Bà-la-môn giàu có, v.v... Đây là ý nghĩa. Không mắng nhiếc có nghĩa là: không mắng nhiếc bằng mười cách mắng nhiếc. Không lăng mạ có nghĩa là: không lăng mạ bằng nhiều lời lẽ khinh miệt. Như vậy, đức Thế Tôn, dù biết rằng “các Bà-la-môn mắng nhiếc và lăng mạ các vị sa-di này”, vẫn hỏi. Tại sao? “Nếu ta không hỏi, các vị này sẽ không nói trước. Nếu không nói, câu chuyện sẽ không phát sinh”, vì vậy Ngài hỏi để khơi mào câu chuyện. Taggha là một bất biến từ có nghĩa là chắc chắn; có nghĩa là: “Bạch Thế Tôn, chắc chắn là các Bà-la-môn mắng nhiếc và lăng mạ chúng con”. Bằng những lời lẽ thích đáng có nghĩa là: bằng những lời lẽ phù hợp với bản thân. Trọn vẹn có nghĩa là: được làm cho đầy đủ bằng cách thêm vào các từ và âm tiết theo ý muốn. Không phải không trọn vẹn có nghĩa là: không bị gián đoạn ở giữa, được nói một cách liên tục.

กสฺมา ปน พฺราหฺมณา อิเม สามเณเร อกฺโกสนฺตีติ? อปฺปติฏฺฐตาย. อิเม หิ สามเณรา อคฺคพฺราหฺมณานํ ปุตฺตา ติณฺณํ เวทานํ ปารคู ชมฺพุทีเป พฺราหฺมณานํ อนฺตเร ปากฏา สมฺภาวิตา เตสํ ปพฺพชิตตฺตา อญฺเญ พฺราหฺมณปุตฺตา ปพฺพชึสุ. อถ โข พฺราหฺมณา ‘‘อปติฏฺฐา มยํ ชาตา’’ติ อิมาย อปฺปติฏฺฐตาย คามทฺวาเรปิ อนฺโตคาเมปิ เต ทิสฺวา ‘‘ตุมฺเหหิ พฺราหฺมณสมโย ภินฺโน, มุณฺฑสมณกสฺส ปจฺฉโต ปจฺฉโต รสคิทฺธา หุตฺวา วิจรถา’’ติอาทีนิ เจว ปาฬิยํ อาคตานิ ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ’’ติอาทีนิ จ วตฺวา อกฺโกสนฺติ. สามเณรา เตสุ อกฺโกสนฺเตสุปิ โกปํ วา อาฆาตํ วา อกตฺวา เกวลํ ภควตา ปุฏฺฐา ‘‘ตคฺฆ โน, ภนฺเต, พฺราหฺมณา อกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺตี’’ติ อาโรเจสุํ. อถ เน ภควา อกฺโกสนาการํ ปุจฺฉนฺโต ยถา กถํ ปน โวติ ปุจฺฉติ. เต อาจิกฺขนฺตา พฺราหฺมณา ภนฺเตติอาทิมาหํสุ.

Tại sao các Bà-la-môn lại mắng nhiếc các vị Sa-di này? Do vì không có chỗ nương tựa. Thật vậy, các vị Sa-di này là con của các Bà-la-môn hàng đầu, thông suốt ba bộ Vệ-đà, nổi tiếng và được tôn trọng giữa các Bà-la-môn ở cõi Diêm-phù-đề. Do vì họ đã xuất gia nên các con trai Bà-la-môn khác cũng xuất gia. Bấy giờ, các Bà-la-môn do vì không có chỗ nương tựa này (nghĩ rằng) "chúng ta đã trở nên không có chỗ nương tựa", nên khi thấy các vị ấy ở cổng làng hay trong làng, họ đã mắng nhiếc, nói những lời như: "Các người đã phá vỡ truyền thống Bà-la-môn, ham mê vị ngon mà đi theo sau lưng tên Sa-môn trọc đầu kia", và cả những lời đã được ghi trong Pāḷi như "Chỉ Bà-la-môn là giai cấp cao thượng nhất" v.v... Các vị Sa-di, dù bị họ mắng nhiếc, cũng không khởi tâm sân hận hay oán thù, chỉ khi được Đức Thế Tôn hỏi, họ mới trình bày rằng: "Bạch Thế Tôn, quả thật các Bà-la-môn mắng nhiếc và phỉ báng chúng con". Bấy giờ, Đức Thế Tôn hỏi họ về cách thức mắng nhiếc, Ngài hỏi: "Này các con, họ (mắng nhiếc) như thế nào?". Họ trình bày và đã nói những lời bắt đầu bằng "Bạch Thế Tôn, các Bà-la-môn...".

ตตฺถ เสฏฺโฐ วณฺโณติ ชาติโคตฺตาทีนํ ปญฺญาปนฏฺฐาเน พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐติ ทสฺเสนฺติ. หีนา อญฺเญ วณฺณาติ อิตเร ตโย วณฺณา หีนา ลามกาติ วทนฺติ. สุกฺโกติ ปณฺฑโร. กณฺโหติ กาฬโก. สุชฺฌนฺตีติ ชาติโคตฺตาทีนํ ปญฺญาปนฏฺฐาเน สุชฺฌนฺติ. พฺรหฺมุโน ปุตฺตาติ มหาพฺรหฺมุโน ปุตฺตา. โอรสา มุขโต ชาตาติ อุเร วสิตฺวา มุขโต นิกฺขนฺตา, อุเร กตฺวา สํวฑฺฒิตาติ วา โอรสา. พฺรหฺมชาติ พฺรหฺมโต นิพฺพตฺตา. พฺรหฺมนิมฺมิตาติ พฺรหฺมุนา นิมฺมิตา. พฺรหฺมทายาทาติ พฺรหฺมุโน ทายาทา. หีนมตฺถ วณฺณํ อชฺฌุปคตาติ หีนํ วณฺณํ อชฺฌุปคตา อตฺถ. มุณฺฑเก [Pg.46] สมณเกติ นินฺทนฺตา ชิคุจฺฉนฺตา วทนฺติ, น มุณฺฑกมตฺตญฺเจว สมณมตฺตญฺจ สนฺธาย. อิพฺเภติ คหปติเก. กณฺเหติ กาฬเก. พนฺธูติ มารสฺส พนฺธุภูเต มารปกฺขิเก. ปาทาปจฺเจติ มหาพฺรหฺมุโน ปาทานํ อปจฺจภูเต ปาทโต ชาเตติ อธิปฺปาโย.

Trong đó, (câu) "giai cấp cao thượng nhất" có nghĩa là họ chỉ ra rằng: "Ở phương diện quy định về dòng dõi, gia tộc v.v..., chỉ có giai cấp Bà-la-môn là cao thượng nhất". (Câu) "các giai cấp khác là thấp kém" có nghĩa là họ nói rằng: "Ba giai cấp còn lại là thấp kém, hèn mọn". "Trắng" là trong sạch. "Đen" là ô uế. "Thanh tịnh" có nghĩa là họ thanh tịnh ở phương diện quy định về dòng dõi, gia tộc v.v... "Con của Phạm thiên" là con của Đại Phạm thiên. "Sinh từ ngực, sinh từ miệng" có nghĩa là đã ở trong ngực rồi thoát ra từ miệng, hoặc được nuôi dưỡng trong lòng ngực nên gọi là "sinh từ ngực". "Sinh bởi Phạm thiên" là được sinh ra từ Phạm thiên. "Được tạo bởi Phạm thiên" là được Phạm thiên tạo ra. "Thừa tự của Phạm thiên" là người thừa kế của Phạm thiên. (Câu) "đã đi đến giai cấp thấp kém" có nghĩa là đã chấp nhận giai cấp thấp kém. (Câu) "những Sa-môn trọc đầu" là họ nói với ý chê bai, ghê tởm, chứ không phải chỉ nhắm đến việc cạo đầu hay việc là Sa-môn đơn thuần. "Gia chủ" là những người chủ gia đình. "Đen" là những kẻ ô uế. "Bà con" là bà con của Ma vương, thuộc phe của Ma vương. "Sinh từ chân" có ý nghĩa là con cháu của chân Đại Phạm thiên, sinh ra từ chân.

๑๑๔. ‘‘ตคฺฆ โว, วาเสฏฺฐ, พฺราหฺมณา โปราณํ อสฺสรนฺตา เอวมาหํสู’’ติ เอตฺถ โวติ นิปาตมตฺตํ, สามิวจนํ วา, ตุมฺหากํ พฺราหฺมณาติ อตฺโถ. โปราณนฺติ โปราณกํ อคฺคญฺญํ โลกุปฺปตฺติจริยวํสํ. อสฺสรนฺตาติ อสฺสรมานา. อิทํ วุตฺตํ โหติ, เอกํเสน โว, วาเสฏฺฐ, พฺราหฺมณา โปราณํ โลกุปฺปตฺตึ อนนุสฺสรนฺตา อชานนฺตา เอวํ วทนฺตีติ. ‘‘ทิสฺสนฺติ โข ปนา’’ติ เอวมาทิ เตสํ ลทฺธิภินฺทนตฺถาย วุตฺตํ. ตตฺถ พฺราหฺมณิโยติ พฺราหฺมณานํ ปุตฺตปฺปฏิลาภตฺถาย อาวาหวิวาหวเสน กุลํ อานีตา พฺราหฺมณิโย ทิสฺสนฺติ. ตา โข ปเนตา อปเรน สมเยน อุตุนิโยปิ โหนฺติ, สญฺชาตปุปฺผาติ อตฺโถ. คพฺภินิโยติ สญฺชาตคพฺภา. วิชายมานาติ ปุตฺตธีตโร ชนยมานา. ปายมานาติ ทารเก ถญฺญํ ปายนฺติโย. โยนิชาว สมานาติ พฺราหฺมณีนํ ปสฺสาวมคฺเคน ชาตา สมานา. เอวมาหํสูติ เอวํ วทนฺติ. กถํ? ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ…เป… พฺรหฺมทายาทา’’ติ. ยทิ ปน เนสํ ตํ สจฺจวจนํ สิยา, พฺราหฺมณีนํ กุจฺฉิ มหาพฺรหฺมสฺส อุโร ภเวยฺย, พฺราหฺมณีนํ ปสฺสาวมคฺโค มหาพฺรหฺมุโน มุขํ ภเวยฺย, น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘เต จ พฺรหฺมูนญฺเจว อพฺภาจิกฺขนฺตี’’ติอาทิ.

114. Trong câu "Này Vāseṭṭha, quả thật các Bà-la-môn của các con, do không nhớ lại chuyện xưa, đã nói như vậy", ở đây "vo" chỉ là một tiểu từ, hoặc là một từ ở sở hữu cách, có nghĩa là "các Bà-la-môn của các con". "Chuyện xưa" là dòng dõi về sự hình thành của thế gian, được biết đến là khởi đầu. "Không nhớ lại" là không biết. Điều này được nói ra có nghĩa là: "Này Vāseṭṭha, chắc chắn các Bà-la-môn của các con, do không nhớ lại, không biết về sự hình thành của thế gian xưa, nên đã nói như vậy". Đoạn bắt đầu bằng "Lại nữa, người ta thấy..." được nói ra để phá vỡ tà kiến của họ. Trong đó, "các phụ nữ Bà-la-môn" có nghĩa là người ta thấy các phụ nữ Bà-la-môn được đưa về gia tộc qua việc cưới gả để sinh con cho các Bà-la-môn. Lại nữa, những phụ nữ ấy sau một thời gian cũng có kinh nguyệt, nghĩa là có hoa (kinh) xuất hiện. "Mang thai" là có thai. "Sinh nở" là sinh ra con trai, con gái. "Cho bú" là cho trẻ con bú sữa. "Là những người sinh từ bào thai" là được sinh ra qua đường sinh sản của phụ nữ Bà-la-môn. "Đã nói như vậy" là họ nói như vậy. (Nói) như thế nào? (Họ nói) "Chỉ Bà-la-môn là giai cấp cao thượng nhất... là thừa tự của Phạm thiên". Nhưng nếu lời nói đó của họ là sự thật, thì bụng của phụ nữ Bà-la-môn phải là ngực của Đại Phạm thiên, đường sinh sản của phụ nữ Bà-la-môn phải là miệng của Đại Phạm thiên. Nhưng điều này không nên được hiểu như vậy. Do đó, Ngài đã nói đoạn bắt đầu bằng "Và họ đã vu khống cả Phạm thiên...".

จตุวณฺณสุทฺธิวณฺณนา

Giải thích về sự thanh tịnh của bốn giai cấp

เอตฺตาวตา ‘‘มยํ มหาพฺรหฺมุโน อุเร วสิตฺวา มุขโต นิกฺขนฺตาติ วตฺตุํ มา ลภนฺตู’’ติ อิมํ มุขจฺเฉทกวาทํ วตฺวา ปุน จตฺตาโรปิ วณฺณา กุสเล ธมฺเม สมาทาย วตฺตนฺตาว สุชฺฌนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ จตฺตาโรเม, วาเสฏฺฐ, วณฺณาติอาทิมาห. อกุสลสงฺขาตาติ อกุสลาติ สงฺขาตา อกุสลโกฏฺฐาสภูตา วา. เอส นโย สพฺพตฺถ. น อลมริยาติ อริยภาเว อสมตฺถา. กณฺหาติ ปกติกาฬกา. กณฺหวิปากาติ วิปาโกปิ [Pg.47] เนสํ กณฺโห ทุกฺโขติ อตฺโถ. ขตฺติเยปิ เตติ ขตฺติยมฺหิปิ เต. เอกจฺเจติ เอกสฺมึ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

Bằng chừng ấy, sau khi nói lời chặt đứt miệng này: "Mong rằng họ không thể nói được rằng 'chúng tôi đã ở trong ngực của Đại Phạm thiên rồi thoát ra từ miệng'", lại nữa, để chỉ ra rằng cả bốn giai cấp chỉ thanh tịnh khi thực hành các pháp thiện, Ngài đã nói đoạn bắt đầu bằng "Này Vāseṭṭha, có bốn giai cấp này...". "Được gọi là bất thiện" có nghĩa là được gọi là bất thiện, hoặc thuộc về phần bất thiện. Phương pháp này (áp dụng) cho tất cả mọi nơi. "Không phải Thánh" là không có khả năng đạt đến trạng thái Thánh thiện. "Đen" là có bản chất đen tối. "Có quả báo đen" có nghĩa là quả báo của chúng cũng đen tối, là khổ. "Cũng ở Sát-đế-lỵ" là những pháp ấy cũng ở trong người Sát-đế-lỵ. "Một số" là trong một người nào đó. Phương pháp này (áp dụng) cho tất cả mọi nơi.

สุกฺกาติ นิกฺกิเลสภาเวน ปณฺฑรา. สุกฺกวิปากาติ วิปาโกปิ เนสํ สุกฺโก สุโขติ อตฺโถ.

"Trắng" là trong sạch do bản chất không có phiền não. "Có quả báo trắng" có nghĩa là quả báo của chúng cũng trắng, là lạc.

๑๑๖. อุภยโวกิณฺเณสุ วตฺตมาเนสูติ อุภเยสุ โวกิณฺเณสุ มิสฺสีภูเตสุ หุตฺวา วตฺตมาเนสุ. กตเมสุ อุภเยสูติ? กณฺหสุกฺเกสุ ธมฺเมสุ วิญฺญุครหิเตสุ เจว วิญฺญุปฺปสตฺเถสุ จ. ยเทตฺถ พฺราหฺมณา เอวมาหํสูติ เอตฺถ เอเตสุ กณฺหสุกฺกธมฺเมสุ วตฺตมานาปิ พฺราหฺมณา ยเทตํ เอวํ วทนฺติ ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ’’ติอาทิ. ตํ เนสํ วิญฺญู นานุชานนฺตีติ เย โลเก ปณฺฑิตา, เต นานุโมทนฺติ, น ปสํสนฺตีติ อตฺโถ. ตํ กิสฺส เหตุ? อิเมสญฺหิ วาเสฏฺฐาติอาทิมฺหิ อยํ สงฺเขปตฺโถ. ยํ วุตฺตํ นานุชานนฺตีติ, ตํ กสฺมาติ เจ? ยสฺมา อิเมสํ จตุนฺนํ วณฺณานํ โย ภิกฺขุ อรหํ…เป… สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต, โส เตสํ อคฺคมกฺขายติ, เต จ น เอวรูปา. ตสฺมา เนสํ วิญฺญู นานุชานนฺติ.

116. "Khi tồn tại trong cả hai (pháp) đã được trộn lẫn" có nghĩa là khi tồn tại trong cả hai (pháp) đã được trộn lẫn, hòa vào nhau. Trong hai (pháp) nào? Trong các pháp đen và trắng, tức là những pháp bị bậc trí chê trách và những pháp được bậc trí tán thán. Trong câu "Ở đây, các Bà-la-môn đã nói như vậy", có nghĩa là ở đây, dù tồn tại trong các pháp đen và trắng này, các Bà-la-môn vẫn nói lời này như sau: "Chỉ Bà-la-môn là giai cấp cao thượng nhất" v.v... "Bậc trí không chấp nhận điều đó của họ" có nghĩa là những người có trí tuệ ở trên đời không hoan hỷ, không tán thán. Vì sao vậy? Trong đoạn bắt đầu bằng "Này Vāseṭṭha, trong số những người này...", đây là ý nghĩa tóm tắt. Nếu hỏi: "Tại sao lại nói rằng 'không chấp nhận'?", (câu trả lời là) bởi vì, trong bốn giai cấp này, vị Tỳ-khưu nào là bậc A-la-hán... cho đến... đã giải thoát nhờ chánh trí, vị ấy được gọi là tối thượng trong số họ, còn họ thì không phải như vậy. Do đó, bậc trí không chấp nhận (lời nói) của họ.

อรหนฺติอาทิปเทสุ เจตฺถ กิเลสานํ อารกตฺตาทีหิ การเณหิ อรหํ. อาสวานํ ขีณตฺตา ขีณาสโว. สตฺต เสกฺขา ปุถุชฺชนกลฺยาณกา จ พฺรหฺมจริยวาสํ วสนฺติ นาม. อยํ ปน วุตฺถวาโสติ วุสิตวา. จตูหิ มคฺเคหิ จตูสุ สจฺเจสุ ปริชานนาทิกรณียํ กตํ อสฺสาติ กตกรณีโย. กิเลสภาโร จ ขนฺธภาโร จ โอหิโต อสฺสาติ โอหิตภาโร. โอหิโตติ โอหาริโต. สุนฺทโร อตฺโถ, สโก วา อตฺโถ สทตฺโถ, อนุปฺปตฺโต สทตฺโถ เอเตนาติ อนุปฺปตฺตสทตฺโถ. ภวสํโยชนํ วุจฺจติ ตณฺหา, สา ปริกฺขีณา อสฺสาติ ปริกฺขีณภวสํโยชโน. สมฺมทญฺญา วิมุตฺโตติ สมฺมา เหตุนา การเณน ชานิตฺวา วิมุตฺโต. ชเนตสฺมินฺติ ชเน เอตสฺมึ, อิมสฺมึ โลเกติ อตฺโถ. ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจาติ อิธตฺตภาเว จ ปรตฺตภาเว.

Ở đây, trong các đoạn như ‘Arahanti’, do các nguyên nhân như xa lìa các phiền não, nên gọi là ‘Arahaṃ’ (A-la-hán). Do đã đoạn tận các lậu hoặc, nên gọi là ‘khīṇāsavo’ (Lậu Tận). Bảy bậc hữu học và các phàm phu thiện trí được gọi là đang sống đời sống phạm hạnh. Vị này đã sống xong đời sống phạm hạnh, nên gọi là ‘vusitavā’ (Phạm Hạnh Dĩ Thành). Việc cần làm là liễu tri v.v... trong bốn sự thật bằng bốn đạo đã được vị ấy làm xong, nên gọi là ‘katakaraṇīyo’ (Sở Tác Dĩ Biện). Gánh nặng phiền não và gánh nặng uẩn đã được vị ấy đặt xuống, nên gọi là ‘ohitabhāro’ (Dĩ Xả Trọng Đảm). ‘Ohito’ là đã đặt xuống. ‘Sadattho’ là lợi ích tốt đẹp, hoặc lợi ích của chính mình; vị ấy đã đạt đến lợi ích tốt đẹp, nên gọi là ‘anuppattasadattho’ (Tự Nghĩa Dĩ Đạt). Tham ái được gọi là kiết sử hữu, kiết sử hữu ấy đã được vị ấy đoạn tận, nên gọi là ‘parikkhīṇabhavasaṃyojano’ (Hữu Kiết Sử Dĩ Tận). ‘Sammadaññā vimutto’ là đã giải thoát sau khi biết rõ một cách chân chánh, với nhân, với duyên. ‘Janetasmim’ có nghĩa là trong chúng sanh này, trong thế gian này. ‘Diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca’ là trong đời này và trong đời sau.

๑๑๗. อนนฺตราติ [Pg.48] อนฺตรวิรหิตา, อตฺตโน กุเลน สทิสาติ อตฺโถ. อนุยุตฺตาติ วสวตฺติโน. นิปจฺจการนฺติ มหลฺลกตรา นิปจฺจการํ ทสฺเสนฺติ. ทหรตรา อภิวาทนาทีนิ กโรนฺติ. ตตฺถ สามีจิกมฺมนฺติ ตํตํวตฺตกรณาทิ อนุจฺฉวิกกมฺมํ.

117. ‘Anantarā’ có nghĩa là không có sự khác biệt, tương đương với dòng dõi của mình. ‘Anuyuttā’ là những người tùy tùng. ‘Nipaccakāraṃ’ là những vị Thích-ca lớn tuổi hơn thì biểu lộ sự kính trọng. Những vị Thích-ca nhỏ tuổi hơn thì làm các việc như đảnh lễ v.v... Ở đây, ‘sāmīcikammaṃ’ là hành động thích hợp như làm các phận sự này kia.

๑๑๘. นิวิฏฺฐาติ อภินิวิฏฺฐา อจลฏฺฐิตา. กสฺส ปน เอวรูปา สทฺธา โหตีติ? โสตาปนฺนสฺส. โส หิ นิวิฏฺฐสทฺโธ อสินา สีเส เฉชฺชมาเนปิ พุทฺโธ อพุทฺโธติ วา, ธมฺโม อธมฺโมติ วา, สงฺโฆ อสงฺโฆติ วา น วทติ. ปติฏฺฐิตสทฺโธ โหติ สูรมฺพฏฺโฐ วิย.

118. ‘Niviṭṭhā’ là đã an trú, đã đứng vững không lay chuyển. Niềm tin như vậy có ở nơi ai? (Có ở nơi) vị Dự lưu. Vị ấy có niềm tin đã an trú, dù bị chặt đầu bằng gươm cũng không nói rằng: ‘Đức Phật không phải là Phật’, hay ‘Pháp không phải là Pháp’, hay ‘Tăng không phải là Tăng’. Vị ấy có niềm tin đã được thiết lập, giống như Sūrambaṭṭha.

โส กิร สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โสตาปนฺโน หุตฺวา เคหํ อคมาสิ. อถ มาโร ทฺวตฺตึสวรลกฺขณปฺปฏิมณฺฑิตํ พุทฺธรูปํ มาเปตฺวา ตสฺส ฆรทฺวาเร ฐตฺวา ‘‘สตฺถา อาคโต’’ติ สาสนํ ปหิณิ. สูรมฺพฏฺโฐ จินฺเตสิ ‘‘อหํ อิทาเนว สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา อาคโต, กึ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อุปสงฺกมิตฺวา สตฺถุสญฺญาย วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. มาโร อาห – ‘‘อมฺพฏฺฐ, ยํ เต มยา ‘รูปํ อนิจฺจํ…เป… วิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ กถิตํ, ตํ ทุกฺกถิตํ. อนุปธาเรตฺวาว หิ มยา เอวํ วุตฺตํ. ตสฺมา ตฺวํ ‘รูปํ นิจฺจํ…เป… วิญฺญาณํ นิจฺจ’นฺติ คณฺหาหี’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อฏฺฐานเมตํ ยํ พุทฺธา อนุปธาเรตฺวา อปจฺจกฺขํ กตฺวา กิญฺจิ กเถยฺยุํ, อทฺธา อยํ มยฺหํ วิจฺฉินฺทชนนตฺถํ มาโร อาคโต’’ติ. ตโต นํ ‘‘ตฺวํ มาโรสี’’ติ อาห. โส มุสาวาทํ กาตุํ นาสกฺขิ. ‘‘อาม มาโรสฺมี’’ติ ปฏิชานาติ. ‘‘กสฺมา อาคโตสี’’ติ? ตว สทฺธาจาลนตฺถนฺติ อาห. ‘‘กณฺห ปาปิม, ตฺวํ ตาว เอโก ติฏฺฐ, ตาทิสานํ มารานํ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ สตสหสฺสมฺปิ มม สทฺธํ จาเลตุํ อสมตฺถํ, มคฺเคน อาคตสทฺธา นาม ถิรา สิลาปถวิยํ ปติฏฺฐิตสิเนรุ วิย อจลา โหติ, กึ ตฺวํ เอตฺถา’’ติ อจฺฉรํ ปหริ. โส ฐาตุํ อสกฺโกนฺโต ตตฺเถว อนฺตรธายิ. เอวรูปํ สทฺธํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘นิวิฏฺฐา’’ติ.

Tương truyền, vị ấy sau khi nghe pháp thoại của Bậc Đạo Sư, đã trở thành bậc Dự lưu rồi trở về nhà. Khi ấy, Ma vương hóa hiện ra hình ảnh Đức Phật được trang hoàng với ba mươi hai tướng tốt, đứng ở cửa nhà của vị ấy và gửi tin rằng: “Bậc Đạo Sư đã đến.” Sūrambaṭṭha suy nghĩ: “Ta vừa mới nghe pháp từ nơi Bậc Đạo Sư trở về, chuyện gì đã xảy ra vậy?” rồi đi đến, với tưởng là Bậc Đạo Sư, đảnh lễ và đứng lại. Ma vương nói: “Này Ambaṭṭha, điều ta đã nói với ngươi rằng ‘sắc là vô thường... thức là vô thường’, điều đó là nói sai. Ta đã nói như vậy mà không suy xét. Vì vậy, ngươi hãy chấp nhận rằng ‘sắc là thường... thức là thường’.” Vị ấy suy nghĩ: “Không có lý nào chư Phật lại nói điều gì mà không suy xét, không tự mình chứng thực. Chắc chắn đây là Ma vương đến để phá hoại niềm tin của ta.” Sau đó, vị ấy nói với nó: “Ngươi là Ma vương.” Nó không thể nói dối được, liền thừa nhận: “Phải, ta là Ma vương.” (Vị ấy hỏi:) “Tại sao ngươi đến?” (Nó đáp:) “Để làm lay động niềm tin của ngươi.” (Vị ấy nói:) “Này Kẻ Đen Tối, Ác ma! Ngươi chỉ có một mình, hãy đứng đó. Dù một trăm, một ngàn, hay một trăm ngàn Ma vương như ngươi cũng không thể làm lay động niềm tin của ta. Niềm tin đến từ đạo lộ thì vững chắc, không lay chuyển như núi Sineru được thiết lập trên nền đá. Ngươi làm gì ở đây?” rồi búng ngón tay. Nó không thể đứng vững, liền biến mất ngay tại đó. Chính vì đề cập đến niềm tin như vậy mà từ ‘niviṭṭhā’ đã được nói đến.

มูลชาตา ปติฏฺฐิตาติ มคฺคมูลสฺส สญฺชาตตฺตา เตน มคฺคมูเลน ปติฏฺฐิตา. ทฬฺหาติ ถิรา. อสํหาริยาติ สุนิขาตอินฺทขีโล วิย เกนจิ จาเลตุํ อสกฺกุเณยฺยา. ตสฺเสตํ กลฺลํ วจนายาติ ตสฺส อริยสาวกสฺส ยุตฺตเมตํ วตฺตุํ. กินฺติ? ‘‘ภควโตมฺหิ ปุตฺโต โอรโส’’ติ [Pg.49] เอวมาทิ. โส หิ ภควนฺตํ นิสฺสาย อริยภูมิยํ ชาโตติ ภควโต ปุตฺโต. อุเร วสิตฺวา มุขโต นิกฺขนฺตธมฺมโฆสวเสน มคฺคผเลสุ ปติฏฺฐิตตฺตา โอรโส มุขโต ชาโต. อริยธมฺมโต ชาตตฺตา อริยธมฺเมน จ นิมฺมิตตฺตา ธมฺมโช ธมฺมนิมฺมิโต. นวโลกุตฺตรธมฺมทายชฺชํ อรหตีติ ธมฺมทายาโท. ตํ กิสฺส เหตูติ ยเทตํ ‘‘ภควโตมฺหิ ปุตฺโต’’ติ วตฺวา ‘‘ธมฺมโช ธมฺมนิมฺมิโต’’ติ วุตฺตํ, ตํ กสฺมาติ เจ? อิทานิสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ตถาคตสฺส เหตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ธมฺมกาโย อิติปี’’ติ กสฺมา ตถาคโต ‘‘ธมฺมกาโย’’ติ วุตฺโต? ตถาคโต หิ เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย อภินีหริ. เตนสฺส กาโย ธมฺมมยตฺตา ธมฺโมว. อิติ ธมฺโม กาโย อสฺสาติ ธมฺมกาโย. ธมฺมกายตฺตา เอว พฺรหฺมกาโย. ธมฺโม หิ เสฏฺฐตฺเถน พฺรหฺมาติ วุจฺจติ. ธมฺมภูโตติ ธมฺมสภาโว. ธมฺมภูตตฺตา เอว พฺรหฺมภูโต.

‘Mūlajātā patiṭṭhitā’ là do đã sanh ra từ gốc rễ là đạo, nên được thiết lập bởi gốc rễ là đạo ấy. ‘Daḷhā’ là vững chắc. ‘Asaṃhāriyā’ là không ai có thể làm lay chuyển, giống như cột trụ cửa được chôn chặt. ‘Tassetaṃ kallaṃ vacanāya’ là vị Thánh đệ tử ấy thích hợp để nói lời này. Lời gì? Đó là: “Con là con của Đức Thế Tôn, sanh từ ngực” v.v... Vị ấy nương vào Đức Thế Tôn mà sanh ra trong Thánh địa, nên là con của Đức Thế Tôn. Do được thiết lập trong đạo và quả nhờ vào âm thanh của pháp thoại phát ra từ miệng (Ngài) sau khi đã ở trong ngực, nên là ‘oraso’ (con sanh từ ngực), sanh ra từ miệng. Do sanh ra từ Thánh pháp và được tạo ra bởi Thánh pháp, nên là ‘dhammajo’ (pháp sanh) và ‘dhammanimmito’ (pháp hóa). Xứng đáng với quyền thừa kế chín pháp siêu thế, nên là ‘dhammadāyādo’ (pháp tự). Nếu hỏi: “Vì lý do gì mà sau khi nói ‘con là con của Đức Thế Tôn’ lại nói ‘pháp sanh, pháp hóa’?” Bây giờ, để chỉ rõ ý nghĩa của điều đó, Ngài nói: “Tathāgatassa hetaṃ” v.v... Ở đây, tại sao Như Lai được gọi là ‘dhammakāyo’ (Pháp thân)? Vì rằng Như Lai, sau khi suy tư Tam tạng, lời dạy của Đức Phật, bằng tâm, đã tuyên thuyết ra bằng lời. Do đó, thân của Ngài chính là Pháp vì được làm bằng Pháp. Như vậy, Pháp là thân của Ngài, nên gọi là ‘dhammakāyo’. Chính vì là Pháp thân nên cũng là Phạm thân. Vì Pháp, với ý nghĩa là cao thượng, được gọi là ‘brahmā’ (Phạm). ‘Dhammabhūto’ là có bản chất là Pháp. Chính vì có bản chất là Pháp nên cũng là ‘brahmabhūto’ (Phạm thể).

๑๑๙. เอตฺตาวตา ภควา เสฏฺฐจฺเฉทกวาทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อปเรนปิ นเยน เสฏฺฐจฺเฉทกวาทเมว ทสฺเสตุํ โหติ โข โส, วาเสฏฺฐ, สมโยติอาทิมาห. ตตฺถ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกถา พฺรหฺมชาเล วิตฺถาริตาว. อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉนฺตีติ อิตฺถภาวํ มนุสฺสตฺตํ อาคจฺฉนฺติ. เตธ โหนฺติ มโนมยาติ เต อิธ มนุสฺสโลเก นิพฺพตฺตมานาปิ โอปปาติกา หุตฺวา มเนเนว นิพฺพตฺตาติ มโนมยา. พฺรหฺมโลเก วิย อิธาปิ เนสํ ปีติเยว อาหารกิจฺจํ สาเธตีติ ปีติภกฺขา. เอเตเนว นเยน สยํปภาทีนิปิ เวทิตพฺพานีติ.

119. Cho đến đây, Đức Thế Tôn đã chỉ ra học thuyết bác bỏ (tính ưu việt của Bà-la-môn), bây giờ để chỉ ra chính học thuyết bác bỏ ấy bằng một phương pháp khác, Ngài đã nói: “Này Vāseṭṭha, có một thời...” v.v... Ở đây, câu chuyện về sự hoại và thành của thế giới đã được trình bày chi tiết trong kinh Phạm Võng. ‘Itthattaṃ āgacchanti’ là họ đến trạng thái này, tức là đến trạng thái làm người. ‘Tedha honti manomayā’ là những chúng sanh ấy, dù sanh ra ở cõi người này, cũng là hạng hóa sanh, và chỉ sanh ra do ý, nên gọi là ‘manomayā’ (do ý sanh). Giống như ở cõi Phạm thiên, ở đây hỷ cũng hoàn thành phận sự của vật thực cho họ, nên gọi là ‘pītibhakkhā’ (nuôi sống bằng hỷ). Theo phương pháp này, cũng nên hiểu về các từ như ‘sayaṃpabhā’ (tự chiếu sáng) v.v...

รสปถวิปาตุภาววณฺณนา

Giải thích về sự xuất hiện của vị đất.

๑๒๐. เอโกทกีภูตนฺติ สพฺพํ จกฺกวาฬํ เอโกทกเมว ภูตํ. อนฺธกาโรติ ตโม. อนฺธการติมิสาติ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารเณน อนฺธภาวกรณํ พหลตมํ. สมตนีติ ปติฏฺฐหิ สมนฺตโต ปตฺถริ. ปยโส ตตฺตสฺสาติ ตตฺตสฺส ขีรสฺส. วณฺณสมฺปนฺนาติ วณฺเณน สมฺปนฺนา. กณิการปุปฺผสทิโส หิสฺสา วณฺโณ อโหสิ. คนฺธสมฺปนฺนาติ คนฺเธน สมฺปนฺนา [Pg.50] ทิพฺพคนฺธํ วายติ. รสสมฺปนฺนาติ รเสน สมฺปนฺนา ปกฺขิตฺตทิพฺโพชา วิย โหติ. ขุทฺทมธุนฺติ ขุทฺทกมกฺขิกาหิ กตมธุํ. อเนฬกนฺติ นิทฺโทสํ มกฺขิกณฺฑกวิรหิตํ. โลลชาติโกติ โลลสภาโว. อตีตานนฺตเรปิ กปฺเป โลโลเยว. อมฺโภติ อจฺฉริยชาโต อาห. กิเมวิทํ ภวิสฺสตีติ วณฺโณปิสฺสา มนาโป คนฺโธปิ, รโส ปนสฺสา กีทิโส ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. โย ตตฺถ อุปฺปนฺนโลโภ, โส รสปถวึ องฺคุลิยา สายิ, องฺคุลิยา คเหตฺวา ชิวฺหคฺเค ฐเปสิ.

120. Cụm từ `Ekodakībhūtanti` có nghĩa là: Toàn thể thế giới chuyển luân chỉ toàn là nước. Cụm từ `Andhakāroti` có nghĩa là: bóng tối. Cụm từ `Andhakāratimisāti` có nghĩa là: bóng tối dày đặc làm cho trở nên mù mịt do ngăn cản sự sanh khởi của nhãn thức. Cụm từ `Samatanīti` có nghĩa là: đã an trú, đã lan rộng khắp nơi. Cụm từ `Payaso tattassāti` có nghĩa là: của sữa đã được nấu. Cụm từ `Vaṇṇasampannāti` có nghĩa là: đầy đủ màu sắc. Màu sắc của lớp đất vị ấy đã giống như hoa mai. Cụm từ `Gandhasampannāti` có nghĩa là: đầy đủ hương thơm, tỏa ra mùi hương chư thiên. Cụm từ `Rasasampannāti` có nghĩa là: đầy đủ vị ngon, giống như vật thực của chư thiên được bỏ vào. Cụm từ `Khuddamadhunti` có nghĩa là: mật do ong nhỏ làm ra. Cụm từ `Aneḷakanti` có nghĩa là: không có lỗi, không có con ong, trứng ong. Cụm từ `Lolajātikoti` có nghĩa là: có bản tánh lăng xăng. Ngay cả trong kiếp quá khứ liền kề cũng là kẻ lăng xăng. Cụm từ `Ambhoti` có nghĩa là: đã sanh khởi sự kinh ngạc, đã nói. Cụm từ `Kimevidaṃ bhavissatīti` có nghĩa là: màu sắc của nó cũng đẹp ý, hương thơm cũng vậy, còn vị của nó sẽ như thế nào? Chúng sanh nào có lòng tham sanh khởi ở đó, chúng sanh ấy đã dùng ngón tay nếm lớp đất vị, đã lấy bằng ngón tay rồi đặt trên đầu lưỡi.

อจฺฉาเทสีติ ชิวฺหคฺเค ฐปิตมตฺตา สตฺต รสหรณีสหสฺสานิ ผริตฺวา มนาปา หุตฺวา ติฏฺฐติ. ตณฺหา จสฺส โอกฺกมีติ ตตฺถ จสฺส ตณฺหา อุปฺปชฺชิ.

Cụm từ `Acchādesīti` có nghĩa là: Vừa khi được đặt trên đầu lưỡi, nó đã lan tỏa đến bảy ngàn đường dẫn vị, trở nên đẹp ý và an trú. Cụm từ `Taṇhā cassa okkamīti` có nghĩa là: Ái dục của chúng sanh ấy cũng đã sanh khởi trong lớp đất vị ấy.

จนฺทิมสูริยาทิปาตุภาววณฺณนา

Giải thích về sự xuất hiện của mặt trăng, mặt trời, v.v.

๑๒๑. อาลุปฺปการกํ อุปกฺกมึสุ ปริภุญฺชิตุนฺติ อาโลปํ กตฺวา ปิณฺเฑ ปิณฺเฑ ฉินฺทิตฺวา ปริภุญฺชิตุํ อารภึสุ. จนฺทิมสูริยาติ จนฺทิมา จ สูริโย จ. ปาตุรเหสุนฺติ ปาตุภวึสุ.

121. Cụm từ `Āluppakārakaṃ upakkamiṃsu paribhuñjitunti` có nghĩa là: Họ đã bắt đầu thọ dụng bằng cách làm thành miếng, cắt thành từng vắt. Cụm từ `Candimasūriyāti` có nghĩa là: mặt trăng và mặt trời. Cụm từ `Pāturahesunti` có nghĩa là: đã xuất hiện.

โก ปน เตสํ ปฐมํ ปาตุภวิ, โก กสฺมึ วสติ, กสฺส กึ ปมาณํ, โก อุปริ, โก สีฆํ คจฺฉติ, กติ เนสํ วีถิโย, กถํ จรนฺติ, กิตฺตเก ฐาเน อาโลกํ กโรนฺตีติ? อุโภ เอกโต ปาตุภวนฺติ. สูริโย ปฐมตรํ ปญฺญายติ. เตสญฺหิ สตฺตานํ สยํปภาย อนฺตรหิตาย อนฺธกาโร อโหสิ. เต ภีตตสิตา ‘‘ภทฺทกํ วตสฺส สเจ อาโลโก ปาตุภเวยฺยา’’ติ จินฺตยึสุ. ตโต มหาชนสฺส สูรภาวํ ชนยมานํ สูริยมณฺฑลํ อุฏฺฐหิ. เตเนวสฺส สูริโยติ นามํ อโหสิ. ตสฺมึ ทิวสํ อาโลกํ กตฺวา อตฺถงฺคเต ปุน อนฺธกาโร อโหสิ. เต ‘‘ภทฺทกํ วตสฺส สเจ อญฺโญ อาโลโก อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ จินฺตยึสุ. อถ เนสํ ฉนฺทํ ญตฺวาว จนฺทมณฺฑลํ อุฏฺฐหิ. เตเนวสฺส จนฺโทติ นามํ อโหสิ.

Trong số chúng, cái nào xuất hiện trước? Cái nào ở trong lâu đài nào? Kích thước của nó là bao nhiêu? Cái nào ở trên? Cái nào đi nhanh? Quỹ đạo của chúng có bao nhiêu? Chúng di chuyển như thế nào? Chúng chiếu sáng ở nơi nào? Cả hai không xuất hiện cùng một lúc. Mặt trời xuất hiện trước. Thật vậy, khi hào quang tự thân của các chúng sanh ấy đã biến mất, bóng tối đã xuất hiện. Họ sợ hãi kinh hoàng đã suy nghĩ rằng: "Thật là tốt thay nếu ánh sáng xuất hiện". Khi ấy, vầng mặt trời làm phát sanh sự dũng mãnh cho đại chúng đã mọc lên. Chính vì lý do đó, tên của nó đã là mặt trời. Khi nó đã lặn sau khi chiếu sáng ban ngày, bóng tối lại xuất hiện. Họ đã suy nghĩ rằng: "Thật là tốt thay nếu một ánh sáng khác sanh khởi". Khi ấy, như biết được ý muốn của họ, vầng mặt trăng đã mọc lên. Chính vì lý do đó, tên của nó đã là mặt trăng.

เตสุ จนฺโท อนฺโตมณิวิมาเน วสติ. ตํ พหิ รชเตน ปริกฺขิตฺตํ. อุภยมฺปิ สีตลเมว อโหสิ. สูริโย อนฺโตกนกวิมาเน วสติ. ตํ พาหิรํ ผลิกปริกฺขิตฺตํ โหติ. อุภยมฺปิ อุณฺหเมว.

Trong số chúng, mặt trăng ở bên trong lâu đài bằng ngọc ma-ni. Lâu đài ấy được bao bọc bằng bạc bên ngoài. Cả hai đều chỉ mát lạnh. Mặt trời ở bên trong lâu đài bằng vàng. Lâu đài ấy được bao bọc bằng pha lê bên ngoài. Cả hai đều chỉ nóng.

ปมาณโต [Pg.51] จนฺโท อุชุกํ เอกูนปญฺญาสโยชโน. ปริมณฺฑลโต ตีหิ โยชเนหิ อูนทิยฑฺฒสตโยชโน. สูริโย อุชุกํ ปญฺญาสโยชโน, ปริมณฺฑลโต ทิยฑฺฒสตโยชโน.

Về kích thước, mặt trăng theo chiều thẳng là bốn mươi chín do-tuần. Về chu vi là một trăm năm mươi do-tuần thiếu ba do-tuần. Mặt trời theo chiều thẳng là năm mươi do-tuần, về chu vi là một trăm năm mươi do-tuần.

จนฺโท เหฏฺฐา, สูริโย อุปริ, อนฺตรา เนสํ โยชนํ โหติ. จนฺทสฺส เหฏฺฐิมนฺตโต สูริยสฺส อุปริมนฺตโต โยชนสตํ โหติ.

Mặt trăng ở dưới, mặt trời ở trên, khoảng cách giữa chúng là một do-tuần. Từ mép dưới của mặt trăng đến mép trên của mặt trời là một trăm do-tuần.

จนฺโท อุชุกํ สณิกํ คจฺฉติ, ติริยํ สีฆํ. ทฺวีสุ ปสฺเสสุ นกฺขตฺตตารกา คจฺฉนฺติ. จนฺโท เธนุ วิย วจฺฉํ ตํ ตํ นกฺขตฺตํ อุปสงฺกมติ. นกฺขตฺตานิ ปน อตฺตโน ฐานํ น วิชหนฺติ. สูริยสฺส อุชุกํ คมนํ สีฆํ, ติริยํ คมนํ ทนฺธํ. โส กาฬปกฺขอุโปสถโต ปาฏิปททิวเส โยชนานํ สตสหสฺสํ จนฺทมณฺฑลํ โอหาย คจฺฉติ. อถ จนฺโท เลขา วิย ปญฺญายติ. ปกฺขสฺส ทุติยาย สตสหสฺสนฺติ เอวํ ยาว อุโปสถทิวสา สตสหสฺสํ สตสหสฺสํ โอหาย คจฺฉติ. อถ จนฺโท อนุกฺกเมน วฑฺฒิตฺวา อุโปสถทิวเส ปริปุณฺโณ โหติ. ปุน ปาฏิปททิวเส โยชนานํ สตสหสฺสํ ธาวิตฺวา คณฺหาติ. ทุติยาย สตสหสฺสนฺติ เอวํ ยาว อุโปสถทิวสา สตสหสฺสํ สตสหสฺสํ ธาวิตฺวา คณฺหาติ. อถ จนฺโท อนุกฺกเมน หายิตฺวา อุโปสถทิวเส สพฺพโส น ปญฺญายติ. จนฺทํ เหฏฺฐา กตฺวา สูริโย อุปริ โหติ. มหติยา ปาติยา ขุทฺทกภาชนํ วิย จนฺทมณฺฑลํ ปิธียติ. มชฺฌนฺหิเก เคหจฺฉายา วิย จนฺทสฺส ฉายา น ปญฺญายติ. โส ฉายาย อปญฺญายมานาย ทูเร ฐิตานํ ทิวา ปทีโป วิย สยมฺปิ น ปญฺญายติ.

Mặt trăng đi chậm theo chiều thẳng, nhanh theo chiều ngang. Các vì sao, tinh tú đi ở hai bên. Mặt trăng đi đến gần tinh tú này, tinh tú kia như bò mẹ đến gần bò con. Còn các tinh tú thì không từ bỏ vị trí của mình. Sự đi thẳng của mặt trời thì nhanh, sự đi ngang thì chậm. Mặt trời ấy, vào ngày mồng một sau ngày lễ Uposatha của hắc nguyệt, đi bỏ lại vầng trăng một trăm ngàn do-tuần. Khi ấy, mặt trăng hiện ra như một đường vạch. Vào ngày thứ hai của tuần trăng, nó bỏ lại một trăm ngàn, cứ như thế cho đến ngày Uposatha, nó đi bỏ lại từng trăm ngàn. Khi ấy, mặt trăng lớn dần tuần tự, trở nên tròn đầy vào ngày Uposatha. Lại nữa, vào ngày mồng một, nó chạy bắt kịp một trăm ngàn do-tuần. Vào ngày thứ hai, một trăm ngàn, cứ như thế cho đến ngày Uposatha, nó chạy bắt kịp từng trăm ngàn. Khi ấy, mặt trăng khuyết dần tuần tự, hoàn toàn không hiện ra vào ngày Uposatha. Đặt mặt trăng ở dưới, mặt trời ở trên. Vầng trăng bị che khuất như một cái bát nhỏ bởi một cái bát lớn. Vào giữa trưa, bóng của mặt trăng không hiện ra như bóng của ngôi nhà. Nó, khi bóng không hiện ra, tự nó cũng không hiện ra đối với những người đứng ở xa, như ngọn đèn vào ban ngày.

กติ เนสํ วีถิโยติ เอตฺถ ปน อชวีถิ, นาควีถิ, โควีถีติ ติสฺโส วีถิโย โหนฺติ. ตตฺถ อชานํ อุทกํ ปฏิกูลํ โหติ, หตฺถินาคานํ มนาปํ. คุนฺนํ สีตุณฺหสมตาย ผาสุ โหติ. ตสฺมา ยํ กาลํ จนฺทิมสูริยา อชวีถึ อารุหนฺติ, ตทา เทโว เอกพินฺทุมฺปิ น วสฺสติ. ยทา นาควีถึ อาโรหนฺติ, ตทา ภินฺนํ วิย นภํ ปคฺฆรติ. ยทา โควีถึ อาโรหนฺติ, ตทา อุตุสมตา สมฺปชฺชติ. จนฺทิมสูริยา ฉมาเส สิเนรุโต พหิ นิกฺขมนฺติ, ฉมาเส อนฺโต วิจรนฺติ. เต หิ อาสาฬฺหมาเส สิเนรุสมีเปน วิจรนฺติ. ตโต ปเร ทฺเว มาเส นิกฺขมิตฺวา พหิ วิจรนฺตา ปฐมกตฺติกมาเส มชฺเฌน คจฺฉนฺติ. ตโต จกฺกวาฬาภิมุขา คนฺตฺวา ตโย มาเส จกฺกวาฬสมีเปน จริตฺวา ปุน นิกฺขมิตฺวา [Pg.52] จิตฺรมาเส มชฺเฌน คนฺตฺวา ตโต ทฺเว มาเส สิเนรุภิมุขา ปกฺขนฺทิตฺวา ปุน อาสาฬฺเห สิเนรุสมีเปน จรนฺติ.

Về câu hỏi "Quỹ đạo của chúng có bao nhiêu?", ở đây có ba quỹ đạo là: quỹ đạo dê, quỹ đạo voi, và quỹ đạo bò. Trong đó, nước là đáng ghê tởm đối với loài dê, là đẹp ý đối với loài voi. Đối với loài bò thì dễ chịu do sự quân bình giữa lạnh và nóng. Do đó, vào thời gian nào mặt trăng và mặt trời đi lên quỹ đạo dê, khi ấy trời không mưa dù chỉ một giọt. Khi chúng đi lên quỹ đạo voi, khi ấy bầu trời tuôn chảy như thể bị vỡ. Khi chúng đi lên quỹ đạo bò, khi ấy sự quân bình thời tiết được thành tựu. Mặt trăng và mặt trời đi ra bên ngoài từ núi Sineru trong sáu tháng, và đi bên trong trong sáu tháng. Thật vậy, chúng đi gần núi Sineru trong tháng Āsāḷha. Sau đó, đi ra trong hai tháng và đi bên ngoài, chúng đi ở giữa trong tháng Kattika đầu tiên. Từ đó, đi hướng về dãy Cakkavāḷa trong ba tháng và đi gần dãy Cakkavāḷa, lại đi ra, đi ở giữa trong tháng Citra, từ đó lao về hướng núi Sineru trong hai tháng, rồi lại đi gần núi Sineru trong tháng Āsāḷha.

กิตฺตเก ฐาเน อาโลกํ กโรนฺตีติ? เอกปฺปหาเรน ตีสุ ทีเปสุ อาโลกํ กโรนฺติ. กถํ? อิมสฺมิญฺหิ ทีเป สูริยุคฺคมนกาโล ปุพฺพวิเทเห มชฺฌนฺหิโก โหติ, อุตฺตรกุรูสุ อตฺถงฺคมนกาโล, อปรโคยาเน มชฺฌิมยาโม. ปุพฺพวิเทหมฺหิ อุคฺคมนกาโล อุตฺตรกุรูสุ มชฺฌนฺหิโก, อปรโคยาเน อตฺถงฺคมนกาโล, อิธ มชฺฌิมยาโม. อุตฺตรกุรูสุ อุคฺคมนกาโล อปรโคยาเน มชฺฌนฺหิโก, อิธ อตฺถงฺคมนกาโล, ปุพฺพวิเทเห มชฺฌิมยาโม. อปรโคยานทีเป อุคฺคมนกาโล อิธ มชฺฌนฺหิโก, ปุพฺพวิเทเห อตฺถงฺคมนกาโล, อุตฺตรกุรูสุ มชฺฌิมยาโมติ.

Ánh sáng chiếu ở bao nhiêu nơi? Cùng một lúc, ánh sáng chiếu ở ba châu. Như thế nào? Khi ở châu này (Diêm-phù-đề) là lúc mặt trời mọc thì ở châu Pubbavideha (Đông Thắng Thần châu) là giữa trưa, ở châu Uttarakuru (Bắc Cu-lô châu) là lúc mặt trời lặn, ở châu Aparagoyāna (Tây Ngưu Hóa châu) là nửa đêm. Khi ở châu Pubbavideha là lúc mặt trời mọc thì ở châu Uttarakuru là giữa trưa, ở châu Aparagoyāna là lúc mặt trời lặn, ở đây (châu này) là nửa đêm. Khi ở châu Uttarakuru là lúc mặt trời mọc thì ở châu Aparagoyāna là giữa trưa, ở đây là lúc mặt trời lặn, ở châu Pubbavideha là nửa đêm. Khi ở châu Aparagoyāna là lúc mặt trời mọc thì ở đây là giữa trưa, ở châu Pubbavideha là lúc mặt trời lặn, ở châu Uttarakuru là nửa đêm.

นกฺขตฺตานิ ตารกรูปานีติ กตฺติกาทินกฺขตฺตานิ เจว เสสตารกรูปานิ จ จนฺทิมสูริเยหิ สทฺธึเยว ปาตุรเหสุํ. รตฺตินฺทิวาติ ตโต สูริยตฺถงฺคมนโต ยาว อรุณุคฺคมนา รตฺติ, อรุณุคฺคมนโต ยาว สูริยตฺถงฺคมนา ทิวาติ เอวํ รตฺตินฺทิวา ปญฺญายึสุ. อถ ปญฺจทส รตฺติโย อฑฺฒมาโส, ทฺเว อฑฺฒมาสา มาโสติ เอวํ มาสฑฺฒมาสา ปญฺญายึสุ. อถ จตฺตาโร มาสา อุตุ, ตโย อุตู สํวจฺฉโรติ เอวํ อุตุสํวจฺฉรา ปญฺญายึสุ.

Các vì sao và các tinh tú: Các chòm sao như Kṛttikā (Thất Nữ) và các vì sao còn lại đã xuất hiện cùng với mặt trăng và mặt trời. Ngày và đêm: Khoảng thời gian từ lúc mặt trời lặn cho đến khi rạng đông là đêm, từ lúc rạng đông cho đến khi mặt trời lặn là ngày. Như vậy, ngày và đêm đã được biết đến. Rồi mười lăm đêm là nửa tháng, hai nửa tháng là một tháng. Như vậy, tháng và nửa tháng đã được biết đến. Rồi bốn tháng là một mùa, ba mùa là một năm. Như vậy, mùa và năm đã được biết đến.

๑๒๒. วณฺณเววณฺณตา จาติ วณฺณสฺส วิวณฺณภาโว. เตสํ วณฺณาติมานปจฺจยาติ เตสํ วณฺณํ อารพฺภ อุปฺปนฺนอติมานปจฺจยา. มานาติมานชาติกานนฺติ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชมานาติมานสภาวานํ. รสาย ปถวิยาติ สมฺปนฺนรสตฺตา รสาติ ลทฺธนามาย ปถวิยา. อนุตฺถุนึสูติ อนุภาสึสุ. อโห รสนฺติ อโห อมฺหากํ มธุรรสํ อนฺตรหิตํ. อคฺคญฺญํ อกฺขรนฺติ โลกุปฺปตฺติวํสกถํ. อนุสรนฺตีติ อนุคจฺฉนฺติ.

122. Và sự biến đổi sắc tướng: là tình trạng biến đổi của sắc tướng. Do duyên ngã mạn về sắc tướng của họ: do duyên ngã mạn quá mức sanh khởi lấy sắc tướng của họ làm đối tượng. Của những chúng sanh có tánh ngã mạn và quá mạn: của những chúng sanh có bản chất ngã mạn và quá mạn sanh khởi nhiều lần. Về đất có vị: của đất có được tên gọi là 'vị' do có đầy đủ hương vị. Đã than van: đã nói lên. Ôi, vị ngon!: Ôi, vị ngọt của chúng ta đã biến mất. Chữ 'aggaññaṃ': câu chuyện về dòng dõi của sự khởi nguyên thế gian. Đi theo sau: đi theo sau.

ภูมิปปฺปฏกปาตุภาวาทิวณฺณนา

Giải thích về sự xuất hiện của lớp vỏ đất, v.v.

๑๒๓. เอวเมว ปาตุรโหสีติ เอทิโส หุตฺวา อุฏฺฐหิ, อนฺโตวาปิยํ อุทเก ฉินฺเน สุกฺขกลลปฏลํ วิย จ อุฏฺฐหิ.

123. Đã xuất hiện như vậy: đã mọc lên với hình dạng như thế, và đã nổi lên giống như lớp bùn khô khi nước trong hồ cạn.

๑๒๔. ปทาลตาติ เอกา มธุรรสา ภทฺทาลตา. กลมฺพุกาติ นาฬิกา. อหุ วต โนติ มธุรรสา วต โน ปทาลตา อโหสิ. อหายิ วต โนติ สา โน เอตรหิ อนฺตรหิตาติ.

124. Padālatā: một loại dây leo tốt có vị ngọt. Kalambuka: là rau muống. Ôi, chúng ta đã có: Ôi, chúng ta đã có dây leo padālatā vị ngọt. Ôi, đã mất rồi: Dây leo ngọt ấy của chúng ta nay đã biến mất.

๑๒๕. อกฏฺฐปาโกติ [Pg.53] อกฏฺเฐเยว ภูมิภาเค อุปฺปนฺโน. อกโณติ นิกฺกุณฺฑโก. อถุโสติ นิตฺถุโส. สุคนฺโธติ ทิพฺพคนฺธํ วายติ. ตณฺฑุลปฺผโลติ สุปริสุทฺธํ ปณฺฑรํ ตณฺฑุลเมว ผลติ. ปกฺกํ ปฏิวิรูฬฺหนฺติ สายํ คหิตฏฺฐานํ ปาโต ปกฺกํ โหติ, ปุน วิรูฬฺหํ ปฏิปากติกเมว คหิตฏฺฐานํ น ปญฺญายติ. นาปทานํ ปญฺญายตีติ อลายิตํ หุตฺวา อนูนเมว ปญฺญายติ.

125. Chín mà không cần cày cấy: sanh ra trên phần đất không được cày cấy. Không có tấm: không có gạo tấm. Không có trấu: không có vỏ trấu. Có hương thơm: tỏa ra hương thơm của chư thiên. Quả là hạt gạo: chỉ cho quả là hạt gạo trắng tinh, rất trong sạch. Chín rồi lại mọc lên: nơi đã lấy vào buổi chiều thì buổi sáng đã chín, lại mọc lên như cũ, không thấy rõ nơi đã lấy. Không thấy có sự hao hụt: sau khi được gặt, vẫn thấy không hao hụt.

อิตฺถิปุริสลิงฺคาทิปาตุภาววณฺณนา

Giải thích về sự xuất hiện của nữ căn, nam căn, v.v.

๑๒๖. อิตฺถิยา จาติ ยา ปุพฺเพ มนุสฺสกาเล อิตฺถี, ตสฺส อิตฺถิลิงฺคํ ปาตุภวติ, ปุพฺเพ ปุริสสฺส ปุริสลิงฺคํ. มาตุคาโม นาม หิ ปุริสตฺตภาวํ ลภนฺโต อนุปุพฺเพน ปุริสตฺตปจฺจเย ธมฺเม ปูเรตฺวา ลภติ. ปุริโส อิตฺถตฺตภาวํ ลภนฺโต กาเมสุมิจฺฉาจารํ นิสฺสาย ลภติ. ตทา ปน ปกติยา มาตุคามสฺส อิตฺถิลิงฺคํ, ปุริสสฺส ปุริสลิงฺคํ ปาตุรโหสิ. อุปนิชฺฌายตนฺติ อุปนิชฺฌายนฺตานํ โอโลเกนฺตานํ. ปริฬาโหติ ราคปริฬาโห. เสฏฺฐินฺติ ฉาริกํ. นิพฺพุยฺหมานายาติ นิยฺยมานาย.

126. Và của người nữ: chúng sanh nào trước kia, vào thời làm người, là người nữ, thì nữ căn của chúng sanh ấy xuất hiện; (chúng sanh nào) trước kia là người nam thì nam căn (xuất hiện). Vì rằng người nữ, khi được thân nam, là do tuần tự viên mãn các pháp là duyên cho thân nam mà được. Người nam, khi được thân nữ, là do nương vào tà hạnh trong các dục mà được. Nhưng vào lúc đó, nữ căn của người nữ và nam căn của người nam đã xuất hiện một cách tự nhiên. Nhìn chăm chú: của những người nhìn ngắm, nhìn chăm chú. Sự thiêu đốt: sự thiêu đốt do tham ái. Tro: tro. Khi được mang đi: khi được mang đi.

๑๒๗. อธมฺมสมฺมตนฺติ ตํ ปํสุขิปนาทิ อธมฺโมติ สมฺมตํ. ตเทตรหิ ธมฺมสมฺมตนฺติ ตํ อิทานิ ธมฺโมติ สมฺมตํ, ธมฺโมติ ตํ คเหตฺวา วิจรนฺติ. ตถา หิ เอกจฺเจสุ ชานปเทสุ กลหํ กุรุมานา อิตฺถิโย ‘‘ตฺวํ กสฺมา กเถสิ? ยา โคมยปิณฺฑมตฺตมฺปิ นาลตฺถา’’ติ วทนฺติ. ปาตพฺยตนฺติ เสวิตพฺพตํ. สนฺนิธิการกนฺติ สนฺนิธึ กตฺวา. อปทานํ ปญฺญายิตฺถาติ ฉินฺนฏฺฐานํ อูนเมว หุตฺวา ปญฺญายิตฺถ. สณฺฑสณฺฑาติ เอเกกสฺมึ ฐาเน กลาปพนฺธา วิย คุมฺพคุมฺพา หุตฺวา.

127. Được xem là phi pháp: việc ném bụi đất ấy, v.v. được xem là phi pháp. Nay được xem là pháp: việc ấy nay được xem là pháp, họ xem việc ấy là pháp và hành xử. Thật vậy, ở một số xứ, những người phụ nữ khi cãi nhau đã nói rằng: 'Tại sao ngươi lại nói? Ngươi là người ngay cả một cục phân bò cũng không đáng bị ném vào.' Tình trạng đáng được thực hành: tình trạng đáng được thực hành. Đã làm việc tích trữ: sau khi đã tích trữ. Sự hao hụt đã xuất hiện: nơi đã bị cắt đã trở nên hao hụt và được thấy rõ. Từng cụm, từng cụm: ở mỗi nơi, trở thành từng bụi, từng cụm như thể được bó lại.

๑๒๘. มริยาทํ ฐเปยฺยามาติ สีมํ ฐเปยฺยาม. ยตฺร หิ นามาติ โย หิ นาม. ปาณินา ปหรึสูติ ตโย วาเร วจนํ อคณฺหนฺตํ ปาณินา ปหรึสุ. ตทคฺเค โขติ ตํ อคฺคํ กตฺวา.

128. Chúng ta hãy thiết lập ranh giới: chúng ta hãy thiết lập ranh giới. Bất cứ ai: bất cứ ai. Đã đánh bằng tay: đã đánh bằng tay người không nghe lời sau khi đã nói ba lần. Kể từ đó: lấy việc đó làm khởi đầu.

มหาสมฺมตราชวณฺณนา

Giải thích về vua Mahāsammata

๑๓๐. ขียิตพฺพํ ขีเยยฺยาติ ปกาเสตพฺพํ ปกาเสยฺย ขิปิตพฺพํ ขิเปยฺย, หาเรตพฺพํ หาเรยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. โย เนสํ สตฺโตติ โย [Pg.54] เตสํ สตฺโต. โก ปน โสติ? อมฺหากํ โพธิสตฺโต. สาลีนํ ภาคํ อนุปทสฺสามาติ มยํ เอเกกสฺส เขตฺตโต อมฺพณมฺพณํ อาหริตฺวา ตุยฺหํ สาลิภาคํ ทสฺสาม, ตยา กิญฺจิ กมฺมํ น กาตพฺพํ, ตฺวํ อมฺหากํ เชฏฺฐกฏฺฐาเน ติฏฺฐาติ.

130. Nên khiển trách người đáng khiển trách: nên chỉ rõ (lỗi) của người đáng bị chỉ rõ, nên loại bỏ người đáng bị loại bỏ, nên trục xuất người đáng bị trục xuất, có nghĩa là như vậy. Chúng sanh nào trong số họ: chúng sanh nào trong số họ. Vị ấy là ai?: là Bồ-tát của chúng ta. Chúng tôi sẽ dâng phần lúa sāli: Chúng tôi, từ ruộng của mỗi người, sẽ mang đến một ambaṇa lúa và dâng cho ngài phần lúa sāli. Ngài không cần phải làm công việc gì cả, ngài hãy ở địa vị cao nhất của chúng tôi.

๑๓๑. อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺตนฺติ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร อุปฺปนฺโน. ขตฺติโย ขตฺติโยตฺเวว ทุติยํ อกฺขรนฺติ น เกวลํ อกฺขรเมว, เต ปนสฺส เขตฺตสามิโน ตีหิ สงฺเขหิ อภิเสกมฺปิ อกํสุ. รญฺเชตีติ สุเขติ ปิเนติ. อคฺคญฺเญนาติ อคฺคนฺติ ญาเตน, อคฺเค วา ญาเตน โลกุปฺปตฺติสมเย อุปฺปนฺเนน อภินิพฺพตฺติ อโหสีติ.

131. Chữ đã sanh khởi: tên gọi, danh xưng, chế định, cách dùng từ đã sanh khởi. Chữ thứ hai là 'Khattiyo, Khattiyo': không chỉ tạo ra danh xưng, mà những người chủ ruộng ấy còn làm lễ quán đảnh cho vị ấy bằng ba loại ốc tù và. Làm cho vui thích: làm cho an lạc, làm cho hài lòng. Bằng (danh xưng) Aggañña: được biết là bậc tối thượng, hoặc được biết trong hàng tối thượng, sự thành tựu đã có được bằng (danh xưng) sanh khởi vào thời thế gian hình thành.

พฺราหฺมณมณฺฑลาทิวณฺณนา

Giải thích về nhóm Bà-la-môn, v.v.

๑๓๒. วีตงฺคารา วีตธูมาติ ปจิตฺวา ขาทิตพฺพาภาวโต วิคตธูมงฺคารา. ปนฺนมุสลาติ โกฏฺเฏตฺวา ปจิตพฺพาภาวโต ปติตมุสลา. ฆาสเมสมานาติ ภิกฺขาจริยวเสน ยาคุภตฺตํ ปริเยสนฺตา. ตเมนํ มนุสฺสา ทิสฺวาติ เต เอเต มนุสฺสา ปสฺสิตฺวา. อนภิสมฺภุณมานาติ อสหมานา อสกฺโกนฺตา. คนฺเถ กโรนฺตาติ ตโย เวเท อภิสงฺขโรนฺตา เจว วาเจนฺตา จ. อจฺฉนฺตีติ วสนฺติ, ‘‘อจฺเฉนฺตี’’ติปิ ปาโฐ. เอเสวตฺโถ. หีนสมฺมตนฺติ ‘‘มนฺเต ธาเรนฺติ มนฺเต วาเจนฺตี’’ติ โข, วาเสฏฺฐ, อิทํ เตน สมเยน หีนสมฺมตํ. ตเทตรหิ เสฏฺฐสมฺมตนฺติ ตํ อิทานิ ‘‘เอตฺตเก มนฺเต ธาเรนฺติ เอตฺตเก มนฺเต วาเจนฺตี’’ติ เสฏฺฐสมฺมตํ ชาตํ. พฺราหฺมณมณฺฑลสฺสาติ พฺราหฺมณคณสฺส.

132. Vītaṅgārā vītadhūmāti có nghĩa là không còn than hồng, không còn khói, do không có việc phải nấu nướng để ăn. Pannamusalāti có nghĩa là chày đã được đặt xuống, do không có việc phải giã rồi nấu. Ghāsamesamānāti có nghĩa là tìm kiếm cháo và cơm bằng cách đi khất thực. Tamenaṃ manussā disvāti có nghĩa là những người ấy thấy họ. Anabhisambhuṇamānāti có nghĩa là không thể chịu đựng, không thể làm được. Ganthe karontāti có nghĩa là vừa biên soạn vừa giảng dạy ba bộ Vệ-đà. Acchantīti có nghĩa là họ sống. Cũng có bài đọc là ‘acchentī’, nghĩa cũng như vậy. Hīnasammatanti có nghĩa là: Này Vāseṭṭha, việc này, tức là ‘họ duy trì các câu thần chú, họ đọc tụng các câu thần chú,’ vào thời điểm ấy được xem là thấp kém. Tadetarahi seṭṭhasammatanti có nghĩa là việc ấy, tức là ‘họ duy trì chừng ấy câu thần chú, họ đọc tụng chừng ấy câu thần chú,’ bây giờ đã trở thành được xem là cao quý. Brāhmaṇamaṇḍalassāti có nghĩa là đối với nhóm Bà-la-môn.

๑๓๓. เมถุนํ ธมฺมํ สมาทายาติ เมถุนธมฺมํ สมาทิยิตฺวา. วิสุกมฺมนฺเต ปโยเชสุนฺติ โครกฺข วาณิชกมฺมาทิเก วิสฺสุเต อุคฺคเต กมฺมนฺเต ปโยเชสุํ.

133. Methunaṃ dhammaṃ samādāyāti có nghĩa là sau khi đã chấp nhận pháp hành dâm. Visukammante payojesunti có nghĩa là họ đã dấn thân vào các công việc nổi tiếng, lừng danh như chăn bò, buôn bán, v.v.

๑๓๔. สุทฺทา สุทฺทาติ เตน ลุทฺทาจารกมฺมขุทฺทาจารกมฺมุนา สุทฺทํ สุทฺทํ ลหุํ ลหุํ กุจฺฉิตํ คจฺฉนฺติ, วินสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อหุ โขติ โหติ โข.

134. Suddā suddāti có nghĩa là: do hành vi tàn ác và nhỏ mọn ấy, họ trở nên đáng khinh bỉ, nhanh chóng, nhanh chóng trở nên đáng khinh bỉ, bị hủy hoại. Ahu kho có nghĩa là hoti kho (thật vậy, đã là).

๑๓๕. สกํ [Pg.55] ธมฺมํ ครหมาโนติ น เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาปนมตฺเตน สุชฺฌิตุํ สกฺกาติ เอวํ อตฺตโน ขตฺติยธมฺมํ นินฺทมาโน. เอส นโย สพฺพตฺถ. ‘‘อิเมหิ โข, วาเสฏฺฐ, จตูหิ มณฺฑเลหี’’ติ อิมินา อิมํ ทสฺเสติ ‘‘สมณมณฺฑลํ นาม วิสุํ นตฺถิ, ยสฺมา ปน น สกฺกา ชาติยา สุชฺฌิตุํ, อตฺตโน อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺติยา วิสุทฺธิ โหติ. ตสฺมา อิเมหิ จตูหิ มณฺฑเลหิ สมณมณฺฑลสฺส อภินิพฺพตฺติ โหติ. อิมานิ มณฺฑลานิ สมณมณฺฑลํ อนุวตฺตนฺติ, อนุวตฺตนฺตานิ จ ธมฺเมเนว อนุวตฺตนฺติ, โน อธมฺเมน. สมณมณฺฑลญฺหิ อาคมฺม สมฺมาปฏิปตฺตึ ปูเรตฺวา สุทฺธึ ปาปุณนฺตี’’ติ.

135. Sakaṃ dhammaṃ garahamānoti có nghĩa là: chê bai pháp của chính mình như vầy: ‘Không thể thanh tịnh chỉ bằng việc giương lọng trắng.’ Phương pháp này cũng áp dụng ở mọi nơi. Bằng câu ‘Imehi kho, vāseṭṭha, catūhi maṇḍalehīti’, Ngài chỉ ra ý nghĩa này: “Không có giới Sa-môn riêng biệt, vì không thể thanh tịnh do dòng dõi, sự thanh tịnh có được là do sự thực hành đúng đắn của mỗi người. Do đó, từ bốn giới này mà giới Sa-môn được phát sinh. Các giới này đi theo giới Sa-môn, và khi đi theo, chúng đi theo bằng Chánh pháp, không phải bằng phi pháp. Thật vậy, nương vào giới Sa-môn, hoàn thành sự thực hành đúng đắn, họ đạt đến sự thanh tịnh.”

ทุจฺจริตาทิกถาวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện ác hạnh, v.v.

๑๓๖. อิทานิ ยถาชาติยา น สกฺกา สุชฺฌิตุํ, สมฺมาปฏิปตฺติยาว สุชฺฌนฺติ, ตมตฺถํ ปากฏํ กโรนฺโต ขตฺติโยปิ โข, วาเสฏฺฐาติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานเหตูติ มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน สมาทินฺนกมฺมเหตุ, มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสฺส วา สมาทานเหตุ.

136. Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa rằng không thể thanh tịnh do dòng dõi, mà chỉ thanh tịnh do sự thực hành đúng đắn, Ngài đã bắt đầu bài thuyết pháp ‘khattiyopi kho, vāseṭṭha’. Trong đó, micchādiṭṭhikammasamādānahetūti có nghĩa là do nhân là nghiệp đã được chấp nhận theo tà kiến, hoặc do nhân là sự chấp nhận nghiệp tà kiến.

๑๓๗. ทฺวยการีติ กาเลน กุสลํ กโรติ, กาเลน อกุสลนฺติ เอวํ อุภยการี. สุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที โหตีติ เอกกฺขเณ อุภยวิปากทานฏฺฐานํ นาม นตฺถิ. เยน ปน อกุสลํ พหุํ กตํ โหติ, กุสลํ มนฺทํ, โส ตํ กุสลํ นิสฺสาย ขตฺติยกุเล วา พฺราหฺมณกุเล วา นิพฺพตฺตติ. อถ นํ อกุสลกมฺมํ กาณมฺปิ กโรติ ขุชฺชมฺปิ ปีฐสปฺปิมฺปิ. โส รชฺชสฺส วา อนรโห โหติ, อภิสิตฺตกาเล วา เอวํภูโต โภเค ปริภุญฺชิตุํ น สกฺโกติ. อปรสฺส มรณกาเล ทฺเว พลวมลฺลา วิย เต ทฺเวปิ กุสลากุสลกมฺมานิ อุปฏฺฐหนฺติ. เตสุ อกุสลํ พลวตรํ โหติ, ตํ กุสลํ ปฏิพาหิตฺวา ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตาเปติ. กุสลกมฺมมฺปิ ปวตฺติเวทนียํ โหติ. ตเมนํ มงฺคลหตฺถึ วา กโรนฺติ มงฺคลอสฺสํ วา มงฺคลอุสภํ วา. โส สมฺปตฺตึ อนุภวติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที โหตี’’ติ.

137. Dvayakārīti có nghĩa là người làm cả hai việc, tức là có lúc làm việc thiện, có lúc làm việc ác. Sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotīti có nghĩa là: không có trường hợp nào mà cả hai quả (thiện và ác) cùng cho trong một khoảnh khắc. Người nào làm nhiều việc ác, ít việc thiện, người đó nhờ vào việc thiện ấy mà tái sanh vào dòng dõi Sát-đế-lỵ hoặc Bà-la-môn. Rồi nghiệp ác khiến người đó bị chột, bị gù, hoặc bị què liệt. Người đó không xứng đáng với vương vị, hoặc sau khi đã làm lễ quán đảnh, người như vậy cũng không thể hưởng thụ tài sản. Đối với người khác, vào lúc lâm chung, cả hai nghiệp thiện và ác cùng hiện khởi như hai đô vật mạnh mẽ. Trong số đó, nếu nghiệp ác mạnh hơn, nó sẽ ngăn cản nghiệp thiện và khiến người đó tái sanh vào loài bàng sanh. Nghiệp thiện cũng sẽ cho quả trong đời sống (pavattikāla). Nó khiến chúng sanh ấy trở thành voi báu, ngựa báu, hoặc bò đực báu. Chúng sanh đó hưởng thụ tài sản ấy. Nhắm đến ý này mà câu ‘sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotīti’ đã được nói đến.

โพธิปกฺขิยภาวนาวณฺณนา

Chú giải về sự tu tập các pháp trợ Bồ-đề

๑๓๘. สตฺตนฺนํ โพธิปกฺขิยานนฺติ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ อาทิโกฏฺฐาสวเสน สตฺตนฺนํ, ปฏิปาฏิยา ปน สตฺตตึสาย โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ[Pg.56]. ภาวนมนฺวายาติ ภาวนํ อนุคนฺตฺวา, ปฏิปชฺชิตฺวาติ อตฺโถ. ปรินิพฺพายตีติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ. อิติ ภควา จตฺตาโร วณฺเณ ทสฺเสตฺวา วินิวตฺเตตฺวา ปฏิวิทฺธจตุสจฺจํ ขีณาสวเมว เทวมนุสฺเสสุ เสฏฺฐํ กตฺวา ทสฺเสสิ.

138. Sattannaṃ bodhipakkhiyānanti có nghĩa là bảy nhóm pháp trợ Bồ-đề, theo cách chia nhóm bắt đầu bằng ‘cattāro satipaṭṭhānā’ (bốn niệm xứ); còn theo thứ tự thì là ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề. Bhāvanamanvāyāti có nghĩa là đi theo sự tu tập, tức là thực hành. Parinibbāyatīti có nghĩa là tịch diệt bằng sự tịch diệt của phiền não. Như vậy, Đức Thế Tôn, sau khi đã chỉ ra và loại bỏ bốn giai cấp, đã chỉ dạy rằng chỉ có bậc Lậu tận, người đã thấu triệt Tứ đế, là bậc tối thắng giữa chư thiên và loài người.

๑๔๐. อิทานิ ตเมวตฺถํ โลกสมฺมตสฺส พฺรหฺมุโนปิ วจนทสฺสนานุสาเรน ทฬฺหํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต อิเมสญฺหิ วาเสฏฺฐ จตุนฺนํ วณฺณานนฺติอาทิมาห. ‘‘พฺรหฺมุนาเปสา’’ติอาทิ อมฺพฏฺฐสุตฺเต วิตฺถาริตํ. อิติ ภควา เอตฺตเกน อิมินา กถามคฺเคน เสฏฺฐจฺเฉทกวาทเมว ทสฺเสตฺวา สุตฺตนฺตํ วินิวตฺเตตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. อตฺตมนา วาเสฏฺฐภารทฺวาชาติ วาเสฏฺฐภารทฺวาช สามเณราปิ หิ สกมนา ตุฏฺฐมนา ‘‘สาธุ, สาธู’’ติ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทึสุ. อิทเมว สุตฺตนฺตํ อาวชฺชนฺตา อนุมชฺชนฺตา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ.

140. Bây giờ, để trình bày và củng cố chính ý nghĩa ấy theo lời dạy của Phạm thiên được thế gian công nhận, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘imesañhi vāseṭṭha catunnaṃ vaṇṇānanti’. Đoạn bắt đầu bằng ‘Brahmunāpesā’ đã được giải rộng trong kinh Ambaṭṭha. Như vậy, Đức Thế Tôn, bằng chừng ấy dòng pháp thoại, đã chỉ ra chủ thuyết về sự phân biệt bậc tối thắng, rồi chuyển hướng bài kinh và kết thúc bài thuyết pháp với đỉnh cao là quả A-la-hán. Attamanā vāseṭṭhabhāradvājāti có nghĩa là các sa-di Vāseṭṭha và Bhāradvāja cũng có tâm hoan hỷ, tâm hài lòng, đã tán thán lời dạy của Đức Thế Tôn rằng: “Lành thay, lành thay!” Khi suy xét, quán tưởng chính bài kinh này, họ đã đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích.

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

Chú giải Trường Bộ Kinh Sumaṅgalavilāsinī

อคฺคญฺญสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Khởi Thế Nhân Bổn kết thúc.

๕. สมฺปสาทนียสุตฺตวณฺณนา

Chú giải kinh Tự Tín

สาริปุตฺตสีหนาทวณฺณนา

5. Chú giải về Tiếng rống sư tử của ngài Sāriputta

๑๔๑. เอวํ [Pg.57] เม สุตนฺติ สมฺปสาทนียสุตฺตํ. ตตฺรายมนุตฺตานปทวณฺณนา – นาฬนฺทายนฺติ นาฬนฺทาติ เอวํนามเก นคเร, ตํ นครํ โคจรคามํ กตฺวา. ปาวาริกมฺพวเนติ ทุสฺสปาวาริกเสฏฺฐิโน อมฺพวเน. ตํ กิร ตสฺส อุยฺยานํ อโหสิ. โส ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ภควติ ปสนฺโน ตสฺมึ อุยฺยาเน กุฏิเลณมณฺฑปาทิปฏิมณฺฑิตํ ภควโต วิหารํ กตฺวา นิยฺยาเตสิ. โส วิหาโร ชีวกมฺพวนํ วิย ‘‘ปาวาริกมฺพวน’’นฺตฺเวว สงฺขฺยํ คโต, ตสฺมึ ปาวาริกมฺพวเน วิหรตีติ อตฺโถ. ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เอวํปสนฺโน อหํ, ภนฺเต, ภควตี’’ติ. กสฺมา เอวํ อโวจ? อตฺตโน อุปฺปนฺนโสมนสฺสปเวทนตฺถํ.

141. “Evaṃ me sutan” là kinh Sampasādanīya. Sau đây là phần giải thích các từ khó hiểu: “Nāḷandāyaṃ” có nghĩa là tại thành phố có tên là Nāḷandā, sau khi đã lấy thành phố ấy làm làng khất thực. “Pāvārikambavane” có nghĩa là tại vườn xoài của trưởng giả Pāvārika, người buôn vải. Tương truyền, đó là khu vườn của vị ấy. Vị ấy sau khi nghe pháp thoại của Đức Thế Tôn, đã phát sinh đức tin nơi Đức Thế Tôn, rồi cho xây dựng một ngôi tịnh xá cho Đức Thế Tôn trong khu vườn ấy, được trang hoàng bởi các cốc, hang, đình, v.v., và đã dâng cúng. Ngôi tịnh xá ấy, giống như vườn xoài của Jīvaka, đã được biết đến với tên gọi là “vườn xoài của Pāvārika”. “Viharati” (trú ngụ) tại vườn xoài của Pāvārika ấy, đó là ý nghĩa. (Vị ấy) đã bạch với Đức Thế Tôn điều này: “Bạch ngài, con có đức tin như vậy nơi Đức Thế Tôn.” Tại sao lại nói như vậy? Để bày tỏ niềm hoan hỷ đã phát sinh nơi mình.

ตตฺรายมนุปุพฺพิกถา – เถโร กิร ตํทิวสํ กาลสฺเสว สรีรปฺปฏิชคฺคนํ กตฺวา สุนิวตฺถนิวาสโน ปตฺตจีวรมาทาย ปาสาทิเกหิ อภิกฺกนฺตาทีหิ เทวมนุสฺสานํ ปสาทํ อาวหนฺโต นาฬนฺทวาสีนํ หิตสุขมนุพฺรูหยนฺโต ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา สตฺถริ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺเฐ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน ทิวาฏฺฐานํ อคมาสิ. ตตฺถ สทฺธิวิหาริกนฺเตวาสิเกสุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา ปฏิกฺกนฺเตสุ ทิวาฏฺฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา จมฺมกฺขณฺฑํ ปญฺญเปตฺวา อุทกตุมฺพโต อุทเกน หตฺถปาเท สีตเล กตฺวา ติสนฺธิปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ.

Sau đây là câu chuyện tuần tự: Tương truyền, vào ngày hôm ấy, Trưởng lão từ sáng sớm đã chăm sóc thân thể, mặc y nội chỉnh tề, mang y bát, với các oai nghi đi tới, v.v., khả ái, đã mang lại đức tin cho chư thiên và nhân loại, đã làm tăng trưởng lợi ích và hạnh phúc cho dân chúng Nāḷandā, rồi đi vào (làng) để khất thực. Sau bữa ăn, khi đã đi khất thực về, ngài đi đến tịnh xá, thực hành phận sự đối với Bậc Đạo Sư. Khi Bậc Đạo Sư đã đi vào hương thất, ngài đảnh lễ Bậc Đạo Sư rồi đi đến trú xứ ban ngày của mình. Tại đó, sau khi các vị đồng trú và đệ tử đã thực hành phận sự và lui ra, ngài quét dọn trú xứ ban ngày, trải một tấm da, lấy nước từ bình nước làm mát tay chân, ngồi kiết-già (ba khúc), ấn định thời gian, rồi nhập quả định.

โส ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสน สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อตฺตโน คุเณ อนุสฺสริตุมารทฺโธ. อถสฺส คุเณ อนุสฺสรโต สีลํ อาปาถมาคตํ. ตโต ปฏิปาฏิยาว สมาธิ ปญฺญา วิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปฐมํ ฌานํ ทุติยํ ฌานํ ตติยํ ฌานํ จตุตฺถํ ฌานํ อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติ วิญฺญานญฺจายตนสมาปตฺติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติ วิปสฺสนาญาณํ มโนมยิทฺธิญาณํ อิทฺธิวิธญาณํ ทิพฺพโสตญาณํ เจโตปริยญาณํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ…เป… โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ…เป… อรหตฺตมคฺโค อรหตฺตผลํ อตฺถปฏิสมฺภิทา ธมฺมปฏิสมฺภิทา นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปฏิภานปฏิสมฺภิทา สาวกปารมีญาณํ. อิโต ปฏฺฐาย กปฺปสตสหสฺสาธิกสฺส อสงฺขฺเยยฺยสฺส อุปริ อโนมทสฺสีพุทฺธสฺส ปาทมูเล กตํ อภินีหารํ อาทึ กตฺวา อตฺตโน คุเณ อนุสฺสรโต ยาว นิสินฺนปลฺลงฺกา คุณา อุปฏฺฐหึสุ.

Vị ấy, theo thời gian đã ấn định, xả thiền định, và bắt đầu hồi tưởng về các đức hạnh của mình. Khi ấy, trong lúc ngài đang hồi tưởng về các đức hạnh, giới hạnh đã hiện rõ. Sau đó, tuần tự, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến, sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền, không vô biên xứ định, thức vô biên xứ định, vô sở hữu xứ định, phi tưởng phi phi tưởng xứ định, trí tuệ minh sát, trí do tâm tạo, thần túc thông trí, thiên nhĩ trí, tha tâm trí, túc mạng minh, thiên nhãn minh, ... cho đến ... đạo Tu-đà-hoàn, quả Tu-đà-hoàn, ... cho đến ... đạo A-la-hán, quả A-la-hán, nghĩa vô ngại giải, pháp vô ngại giải, từ vô ngại giải, biện tài vô ngại giải, trí tuệ về ba-la-mật của thinh văn (cũng) đã hiện rõ. Bắt đầu từ đây, kể từ lời phát nguyện được thực hiện dưới chân Đức Phật Anomadassī, trải qua một a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp, trong khi hồi tưởng về các đức hạnh của mình cho đến tận lúc đang ngồi kiết-già này, các đức hạnh đã hiện khởi.

เอวํ [Pg.58] เถโร อตฺตโน คุเณ อนุสฺสรมาโน คุณานํ ปมาณํ วา ปริจฺเฉทํ วา ทฏฺฐุํ นาสกฺขิ. โส จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ ตาว ปเทสญาเณ ฐิตสฺส สาวกสฺส คุณานํ ปมาณํ วา ปริจฺเฉโท วา นตฺถิ. อหํ ปน ยํ สตฺถารํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิโต, กีทิสา นุ โข ตสฺส คุณา’’ติ ทสพลสฺส คุเณ อนุสฺสริตุํ อารทฺโธ. โส ภควโต สีลํ นิสฺสาย, สมาธึ ปญฺญํ วิมุตฺตึ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ นิสฺสาย, จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน นิสฺสาย, จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน จตฺตาโร อิทฺธิปาเท จตฺตาโร มคฺเค จตฺตาริ ผลานิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณํ จตฺตาโร อริยวํเส นิสฺสาย ทสพลสฺส คุเณ อนุสฺสริตุมารทฺโธ.

Như vậy, trong khi hồi tưởng về các đức hạnh của mình, Trưởng lão đã không thể thấy được mức độ hay giới hạn của các đức hạnh ấy. Vị ấy suy nghĩ: “Đối với ta, một vị thinh văn đứng trên trí tuệ cục bộ, mà các đức hạnh còn không có mức độ hay giới hạn. Vậy thì, Bậc Đạo Sư mà ta đã vì Ngài mà xuất gia, các đức hạnh của Ngài quả thật như thế nào?” (Nghĩ vậy), ngài bắt đầu hồi tưởng về các đức hạnh của Bậc Thập Lực. Vị ấy, nương vào giới của Đức Thế Tôn, nương vào định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến, nương vào bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, bốn đạo, bốn quả, bốn vô ngại giải, trí tuệ phân định bốn loài sanh, nương vào bốn thánh chủng, đã bắt đầu hồi tưởng về các đức hạnh của Bậc Thập Lực.

ตถา ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ, ปญฺจงฺคิกํสมฺมาสมาธึ, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, ปญฺจ นิสฺสรณิยา ธาตุโย, ปญฺจ วิมุตฺตายตนานิ, ปญฺจ วิมุตฺติปริปาจนิยา ปญฺญา, ฉ สารณีเย ธมฺเม, ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานิ, ฉ คารเว, ฉ นิสฺสรณิยา ธาตุโย, ฉ สตตวิหาเร, ฉ อนุตฺตริยานิ, ฉ นิพฺเพธภาคิยา ปญฺญา, ฉ อภิญฺญา, ฉ อสาธารณญาณานิ, สตฺต อปริหานิเย ธมฺเม, สตฺต อริยธนานิ, สตฺต โพชฺฌงฺเค, สตฺต สปฺปุริสธมฺเม, สตฺต นิชฺชรวตฺถูนิ, สตฺต ปญฺญา, สตฺต ทกฺขิเณยฺยปุคฺคเล, สตฺต ขีณาสวพลานิ, อฏฺฐ ปญฺญาปฏิลาภเหตู, อฏฺฐ สมฺมตฺตานิ, อฏฺฐ โลกธมฺมาติกฺกเม, อฏฺฐ อารมฺภวตฺถูนิ, อฏฺฐ อกฺขณเทสนา, อฏฺฐ มหาปุริสวิตกฺเก, อฏฺฐ อภิภายตนานิ, อฏฺฐ วิโมกฺเข, นว โยนิโสมนสิการมูลเก ธมฺเม, นว ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคานิ, นว สตฺตาวาสเทสนา, นว อาฆาตปฺปฏิวินเย, นว ปญฺญา, นว นานตฺตานิ, นว อนุปุพฺพวิหาเร, ทส นาถกรเณ ธมฺเม, ทส กสิณายตนานิ, ทส กุสลกมฺมปเถ, ทส ตถาคตพลานิ, ทส สมฺมตฺตานิ, ทส อริยวาเส, ทส อเสกฺขธมฺเม, เอกาทส เมตฺตานิสํเส, ทฺวาทส ธมฺมจกฺกากาเร, เตรส ธุตงฺคคุเณ, จุทฺทส พุทฺธญาณานิ, ปญฺจทส วิมุตฺติปริปาจนิเย ธมฺเม, โสฬสวิธํ อานาปานสฺสตึ, อฏฺฐารส พุทฺธธมฺเม, เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขณญาณานิ, จตุจตฺตาลีส ญาณวตฺถูนิ, ปโรปณฺณาส กุสลธมฺเม, สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนิ, จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติสญฺจรมหาวชิรญาณํ นิสฺสาย ทสพลสฺส คุเณ อนุสฺสริตุํ อารภิ.

Cũng vậy, (vị ấy) đã bắt đầu tùy niệm các ân đức của bậc Thập Lực, bằng cách y cứ vào: năm chi phần tinh cần, chánh định có năm chi phần, năm quyền, năm lực, năm giới xuất ly, năm xứ giải thoát, năm trí tuệ làm cho giải thoát được thuần thục, sáu pháp đáng được tưởng niệm, sáu xứ tùy niệm, sáu sự tôn trọng, sáu giới xuất ly, sáu sự thường trú, sáu pháp vô thượng, sáu trí tuệ thuộc phần thể nhập, sáu thắng trí, sáu trí bất cộng, bảy pháp không bị suy thoái, bảy thánh tài, bảy giác chi, bảy pháp của bậc chân nhân, bảy sự việc làm cho nghiệp khô kiệt, bảy trí tuệ, bảy hạng người đáng được cúng dường, bảy năng lực của bậc lậu tận, tám nhân chứng đắc trí tuệ, tám chánh tánh, tám sự vượt qua pháp thế gian, tám sự việc khởi sự tinh tấn, tám pháp thoại về phi thời, tám điều tầm của bậc đại nhân, tám thắng xứ, tám giải thoát, chín pháp có như lý tác ý làm căn bản, chín chi phần tinh cần thanh tịnh, chín pháp thoại về trú xứ của chúng sanh, chín sự điều phục oán hận, chín trí tuệ, chín sự khác biệt, chín sự tuần tự an trú, mười pháp làm chỗ nương tựa, mười biến xứ, mười thiện nghiệp đạo, mười Như Lai lực, mười chánh tánh, mười trú xứ của bậc Thánh, mười pháp của bậc vô học, mười một quả báu của tâm từ, mười hai thể cách của Pháp luân, mười ba đức hạnh đầu-đà, mười bốn Phật trí, mười lăm pháp làm cho giải thoát được thuần thục, niệm hơi thở vô hơi thở ra có mười sáu cách, mười tám Phật pháp, mười chín trí quán xét, bốn mươi bốn sự việc của trí tuệ, hơn năm mươi thiện pháp, bảy mươi bảy sự việc của trí tuệ, và trí tuệ vĩ đại và vững chắc như kim cương, du hành qua hai triệu bốn trăm ngàn (cõi) thiền chứng.

ตสฺมึเยว [Pg.59] จ ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺโนเยว อุปริ ‘‘อปรํ ปน, ภนฺเต, เอตทานุตฺตริย’’นฺติ อาคมิสฺสนฺติ โสฬส อปรมฺปริยธมฺมา, เตปิ นิสฺสาย อนุสฺสริตุํ อารภิ. โส ‘‘กุสลปญฺญตฺติยํ อนุตฺตโร มยฺหํ สตฺถา, อายตนปญฺญตฺติยํ อนุตฺตโร, คพฺภาวกฺกนฺติยํ อนุตฺตโร, อาเทสนาวิธาสุ อนุตฺตโร, ทสฺสนสมาปตฺติยํ อนุตฺตโร, ปุคฺคลปญฺญตฺติยํ อนุตฺตโร, ปธาเน อนุตฺตโร, ปฏิปทาสุ อนุตฺตโร, ภสฺสสมาจาเร อนุตฺตโร, ปุริสสีลสมาจาเร อนุตฺตโร, อนุสาสนีวิธาสุ อนุตฺตโร, ปรปุคฺคลวิมุตฺติญาเณ อนุตฺตโร, สสฺสตวาเทสุ อนุตฺตโร, ปุพฺเพนิวาสญาเณ อนุตฺตโร, ทิพฺพจกฺขุญาเณ อนุตฺตโร, อิทฺธิวิเธ อนุตฺตโร, อิมินา จ อิมินา จ อนุตฺตโร’’ติ เอวํ ทสพลสฺส คุเณ อนุสฺสรนฺโต ภควโต คุณานํ เนว อนฺตํ, น ปมาณํ ปสฺสิ. เถโร อตฺตโนปิ ตาว คุณานํ อนฺตํ วา ปมาณํ วา นาทฺทส, ภควโต คุณานํ กึ ปสฺสิสฺสติ? ยสฺส ยสฺส หิ ปญฺญา มหตี ญาณํ วิสทํ, โส โส พุทฺธคุเณ มหนฺตโต สทฺทหติ. โลกิยมหาชโน อุกฺกาสิตฺวาปิ ขิปิตฺวาปิ ‘‘นโม พุทฺธาน’’นฺติ อตฺตโน อตฺตโน อุปนิสฺสเย ฐตฺวา พุทฺธานํ คุเณ อนุสฺสรติ. สพฺพโลกิยมหาชนโต เอโก โสตาปนฺโน พุทฺธคุเณ มหนฺตโต สทฺทหติ. โสตาปนฺนานํ สตโตปิ สหสฺสโตปิ เอโก สกทาคามี. สกทาคามีนํ สตโตปิ สหสฺสโตปิ เอโก อนาคามี. อนาคามีนํ สตโตปิ สหสฺสโตปิ เอโก อรหา พุทฺธคุเณ มหนฺตโต สทฺทหติ. อวเสสอรหนฺเตหิ อสีติ มหาเถรา พุทฺธคุเณ มหนฺตโต สทฺทหนฺติ. อสีติมหาเถเรหิ จตฺตาโร มหาเถรา. จตูหิ มหาเถเรหิ ทฺเว อคฺคสาวกา. เตสุปิ สาริปุตฺตตฺเถโร, สาริปุตฺตตฺเถรโตปิ เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ พุทฺธคุเณ มหนฺตโต สทฺทหติ. สเจ ปน สกลจกฺกวาฬคพฺเภ สงฺฆาฏิกณฺเณน สงฺฆาฏิกณฺณํ ปหริยมานา นิสินฺนา ปจฺเจกพุทฺธา พุทฺธคุเณ อนุสฺสเรยฺยุํ, เตหิ สพฺเพหิปิ เอโก สพฺพญฺญุพุทฺโธว พุทฺธคุเณ มหนฺตโต สทฺทหติ.

Và cũng chính tại nơi nghỉ ban ngày ấy, trong khi đang ngồi, vị ấy đã bắt đầu tùy niệm bằng cách y cứ vào mười sáu pháp được tuần tự trình bày về sau sẽ đến (trong kinh) với câu ‘Thưa ngài, lại nữa, đây là điều vô thượng,’ và cũng y cứ vào các pháp ấy. Vị ấy, trong khi đang tùy niệm các ân đức của bậc Thập Lực như vầy: ‘Bậc Đạo Sư của ta là vô thượng trong việc chế định pháp thiện, vô thượng trong việc chế định xứ, vô thượng trong sự nhập thai, vô thượng trong các phương pháp chỉ dạy, vô thượng trong thiền chứng về sự thấy, vô thượng trong việc chế định cá nhân, vô thượng trong sự tinh cần, vô thượng trong các con đường thực hành, vô thượng trong sự thực hành về lời nói, vô thượng trong sự thực hành về giới của nam nhân, vô thượng trong các phương pháp giáo huấn, vô thượng trong trí biết sự giải thoát của người khác, vô thượng trong các tà kiến về thường hằng, vô thượng trong túc mạng minh, vô thượng trong thiên nhãn minh, vô thượng trong các loại thần thông, và vô thượng trong phương diện này và phương diện này,’ đã không thấy được sự kết thúc, cũng không thấy được sự đo lường đối với các ân đức của Đức Thế Tôn. Vị Trưởng lão còn không thấy được sự kết thúc hay sự đo lường đối với các ân đức của chính mình, thì làm sao có thể thấy được đối với các ân đức của Đức Thế Tôn? Thật vậy, người nào có trí tuệ to lớn, có trí kiến trong sáng, thì người ấy có đức tin một cách to lớn đối với các Phật đức. Quần chúng thuộc thế gian, sau khi hắng giọng hoặc tằng hắng, nói rằng: ‘Xin đảnh lễ các Đức Phật,’ rồi đứng trên duyên cơ của riêng mình mà tùy niệm các ân đức của các Đức Phật. So với tất cả quần chúng thuộc thế gian, một vị Dự Lưu có đức tin một cách to lớn hơn đối với các Phật đức. So với một trăm hay một ngàn vị Dự Lưu, một vị Nhất Lai (có đức tin to lớn hơn). So với một trăm hay một ngàn vị Nhất Lai, một vị Bất Lai (có đức tin to lớn hơn). So với một trăm hay một ngàn vị Bất Lai, một vị A-la-hán có đức tin một cách to lớn hơn đối với các Phật đức. So với các vị A-la-hán còn lại, tám mươi vị Đại Trưởng lão có đức tin một cách to lớn hơn đối với các Phật đức. So với tám mươi vị Đại Trưởng lão, bốn vị Đại Trưởng lão (có đức tin to lớn hơn). So với bốn vị Đại Trưởng lão, hai vị Thượng thủ Thinh văn (có đức tin to lớn hơn). Trong hai vị ấy, Trưởng lão Sāriputta (có đức tin to lớn hơn). So với Trưởng lão Sāriputta, một vị Phật Độc Giác có đức tin một cách to lớn hơn đối với các Phật đức. Nhưng nếu các vị Phật Độc Giác, đang ngồi chạm góc y tăng-già-lê vào góc y tăng-già-lê trong toàn thể không gian của vũ trụ, cùng tùy niệm các Phật đức, thì so với tất cả các vị ấy, chỉ một vị Phật Toàn Giác mới có đức tin một cách to lớn hơn đối với các Phật đức.

เสยฺยถาปิ นาม มหาชโน ‘‘มหาสมุทฺโท คมฺภีโร อุตฺตาโน’’ติ ชานนตฺถํ โยตฺตานิ วฏฺเฏยฺย, ตตฺถ โกจิ พฺยามปฺปมาณํ โยตฺตํ วฏฺเฏยฺย, โกจิ ทฺเว พฺยามํ, โกจิ ทสพฺยามํ, โกจิ วีสติพฺยามํ, โกจิ ตึสพฺยามํ, โกจิ จตฺตาลีสพฺยามํ, โกจิ ปญฺญาสพฺยามํ, โกจิ สตพฺยามํ, โกจิ สหสฺสพฺยามํ[Pg.60], โกจิ จตุราสีติพฺยามสหสฺสํ. เต นาวํ อารุยฺห, สมุทฺทมชฺเฌ อุคฺคตปพฺพตาทิมฺหิ วา ฐตฺวา อตฺตโน อตฺตโน โยตฺตํ โอตาเรยฺยุํ, เตสุ ยสฺส โยตฺตํ พฺยามมตฺตํ, โส พฺยามมตฺตฏฺฐาเนเยว อุทกํ ชานาติ…เป… ยสฺส จตุราสีติพฺยามสหสฺสํ, โส จตุราสีติพฺยามสหสฺสฏฺฐาเนเยว อุทกํ ชานาติ. ปรโต อุทกํ เอตฺตกนฺติ น ชานาติ. มหาสมุทฺเท ปน น ตตฺตกํเยว อุทกํ, อถ โข อนนฺตมปริมาณํ. จตุราสีติโยชนสหสฺสํ คมฺภีโร หิ มหาสมุทฺโท, เอวเมว เอกพฺยามโยตฺตโต ปฏฺฐาย นวพฺยามโยตฺเตน ญาตอุทกํ วิย โลกิยมหาชเนน ทิฏฺฐพุทฺธคุณา เวทิตพฺพา. ทสพฺยามโยตฺเตน ทสพฺยามฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย โสตาปนฺเนน ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. วีสติพฺยามโยตฺเตน วีสติพฺยามฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย สกทาคามินา ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. ตึสพฺยามโยตฺเตน ตึสพฺยามฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย อนาคามินา ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. จตฺตาลีสพฺยามโยตฺเตน จตฺตาลีสพฺยามฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย อรหตา ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. ปญฺญาสพฺยามโยตฺเตน ปญฺญาสพฺยามฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย อสีติมหาเถเรหิ ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. สตพฺยามโยตฺเตน สตพฺยามฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย จตูหิ มหาเถเรหิ ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. สหสฺสพฺยามโยตฺเตน สหสฺสพฺยามฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. จตุราสีติพฺยามสหสฺสโยตฺเตน จตุราสีติพฺยามสหสฺสฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย ธมฺมเสนาปตินา สาริปุตฺตตฺเถเรน ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. ตตฺถ ยถา โส ปุริโส มหาสมุทฺเท อุทกํ นาม น เอตฺตกํเยว, อนนฺตมปริมาณนฺติ คณฺหาติ, เอวเมว อายสฺมา สาริปุตฺโต ธมฺมนฺวเยน อนฺวยพุทฺธิยา อนุมาเนน นยคฺคาเหน สาวกปารมีญาเณ ฐตฺวา ทสพลสฺส คุเณ อนุสฺสรนฺโต ‘‘พุทฺธคุณา อนนฺตา อปริมาณา’’ติ สทฺทหิ.

Ví như, có một đám đông người muốn biết rằng: “Đại dương sâu hay cạn?” nên đã bện những sợi dây thừng. Trong số ấy, có người bện sợi dây dài một sải, có người hai sải, có người mười sải, có người hai mươi sải, có người ba mươi sải, có người bốn mươi sải, có người năm mươi sải, có người một trăm sải, có người một ngàn sải, có người tám mươi bốn ngàn sải. Họ lên thuyền, hoặc đứng trên đỉnh núi nhô lên giữa biển, rồi thả sợi dây của mình xuống. Trong số họ, người có sợi dây dài một sải chỉ biết được mực nước ở chỗ một sải... v.v... người có sợi dây dài tám mươi bốn ngàn sải chỉ biết được mực nước ở chỗ tám mươi bốn ngàn sải. Ngoài tầm dây của mình, họ không biết nước sâu đến đâu. Nhưng trong đại dương, nước không chỉ có chừng ấy, mà thật ra là vô tận, không thể lường được. Quả vậy, đại dương sâu tám mươi bốn ngàn do-tuần. Cũng thế, những đức hạnh của đức Phật được thấy bởi hạng phàm phu trong thế gian nên được hiểu là giống như mực nước được biết bởi sợi dây từ một đến chín sải. Những đức hạnh của đức Phật được thấy bởi bậc Tu-đà-hoàn giống như mực nước được biết ở chỗ mười sải bởi sợi dây mười sải. Những đức hạnh của đức Phật được thấy bởi bậc Tư-đà-hàm giống như mực nước được biết ở chỗ hai mươi sải bởi sợi dây hai mươi sải. Những đức hạnh của đức Phật được thấy bởi bậc A-na-hàm giống như mực nước được biết ở chỗ ba mươi sải bởi sợi dây ba mươi sải. Những đức hạnh của đức Phật được thấy bởi bậc A-la-hán giống như mực nước được biết ở chỗ bốn mươi sải bởi sợi dây bốn mươi sải. Những đức hạnh của đức Phật được thấy bởi tám mươi vị Đại Trưởng lão giống như mực nước được biết ở chỗ năm mươi sải bởi sợi dây năm mươi sải. Những đức hạnh của đức Phật được thấy bởi bốn vị Đại Trưởng lão giống như mực nước được biết ở chỗ một trăm sải bởi sợi dây một trăm sải. Những đức hạnh của đức Phật được thấy bởi Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên giống như mực nước được biết ở chỗ một ngàn sải bởi sợi dây một ngàn sải. Những đức hạnh của đức Phật được thấy bởi Trưởng lão Tướng quân Chánh pháp Sāriputta giống như mực nước được biết ở chỗ tám mươi bốn ngàn sải bởi sợi dây tám mươi bốn ngàn sải. Trong ví dụ ấy, cũng như người kia hiểu rằng: “Nước trong đại dương không chỉ có chừng này, mà là vô tận, không thể lường được,” cũng vậy, Tôn giả Sāriputta, đứng trên nền tảng trí tuệ Ba-la-mật của một vị Thinh văn, bằng sự suy luận hợp lý, bằng trí tuệ suy diễn, bằng sự phán đoán, bằng cách nắm bắt phương pháp, trong khi tùy niệm các đức hạnh của bậc Thập Lực, đã có đức tin rằng: “Các đức hạnh của đức Phật là vô tận, không thể lường được.”

เถเรน หิ ทิฏฺฐพุทฺธคุเณหิ ธมฺมนฺวเยน คเหตพฺพพุทฺธคุณาเยว พหุตรา. ยถา กถํ วิย? ยถา อิโต นว อิโต นวาติ อฏฺฐารส โยชนานิ อวตฺถริตฺวา คจฺฉนฺติยา จนฺทภาคาย มหานทิยา ปุริโส สูจิปาเสน อุทกํ คณฺเหยฺย, สูจิปาเสน คหิตอุทกโต อคฺคหิตเมว พหุ โหติ. ยถา วา ปน ปุริโส มหาปถวิโต องฺคุลิยา ปํสุํ คณฺเหยฺย, องฺคุลิยา คหิตปํสุโต อวเสสปํสุเยว พหุ โหติ. ยถา วา ปน ปุริโส มหาสมุทฺทาภิมุขึ องฺคุลึ กเรยฺย, องฺคุลิอภิมุขอุทกโต [Pg.61] อวเสสํ อุทกํเยว พหุ โหติ. ยถา จ ปุริโส อากาสาภิมุขึ องฺคุลึ กเรยฺย, องฺคุลิอภิมุขอากาสโต เสสอากาสปฺปเทโสว พหุ โหติ. เอวํ เถเรน ทิฏฺฐพุทฺธคุเณหิ อทิฏฺฐา คุณาว พหูติ เวทิตพฺพา. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Quả vậy, những đức hạnh của đức Phật cần được liễu tri bằng sự suy luận hợp lý thì nhiều hơn hẳn những đức hạnh của đức Phật đã được thấy bởi ngài Trưởng lão. Giống như thế nào? Ví như một người lấy nước bằng lỗ kim từ dòng sông lớn Candabhāgā, chảy bao trùm một khu vực mười tám do-tuần, chín do-tuần từ bên này và chín do-tuần từ bên kia; lượng nước không được lấy chắc chắn nhiều hơn lượng nước đã được lấy bằng lỗ kim. Hoặc ví như một người lấy bụi từ đại địa bằng đầu ngón tay; lượng bụi còn lại chắc chắn nhiều hơn lượng bụi đã được lấy bằng đầu ngón tay. Hoặc ví như một người đưa ngón tay về phía đại dương; lượng nước còn lại chắc chắn nhiều hơn lượng nước ở phía trước ngón tay. Và ví như một người đưa ngón tay về phía bầu trời; phần không gian còn lại chắc chắn nhiều hơn phần không gian ở phía trước ngón tay. Cũng vậy, nên hiểu rằng những đức hạnh chưa được thấy thì nhiều hơn những đức hạnh đã được thấy bởi ngài Trưởng lão. Và điều này cũng đã được nói rằng –

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ.

“Dù một vị Phật tán dương một vị Phật khác, Không nói lời nào khác, dù trọn một kiếp; Kiếp ấy sẽ tận trong khoảng thời gian dài lâu, Nhưng lời tán dương Như Lai vẫn không cùng tận.”

เอวํ เถรสฺส อตฺตโน จ สตฺถุ จ คุเณ อนุสฺสรโต ยมกมหานทีมโหโฆ วิย อพฺภนฺตเร ปีติโสมนสฺสํ อวตฺถรมานํ วาโต วิย ภสฺตํ, อุพฺภิชฺชิตฺวา อุคฺคตอุทกํ วิย มหารหทํ สกลสรีรํ ปูเรติ. ตโต เถรสฺส ‘‘สุปตฺถิตา วต เม ปตฺถนา, สุลทฺธา เม ปพฺพชฺชา, ยฺวาหํ เอวํวิธสฺส สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิโต’’ติ อาวชฺชนฺตสฺส พลวตรํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ.

Khi ngài Trưởng lão tùy niệm các đức hạnh của chính mình và của bậc Đạo Sư như vậy, hỷ lạc phát sanh bên trong, bao trùm toàn thân ngài như một trận đại hồng thủy của cặp sông lớn, như gió làm căng đầy ống bễ, hay như nước phun lên làm đầy một hồ lớn. Bấy giờ, khi ngài Trưởng lão suy xét rằng: “Ồ, lời nguyện của ta đã được thiết lập tốt đẹp thay! Sự xuất gia của ta đã được thành tựu tốt đẹp thay, khi ta được xuất gia bên cạnh một bậc Đạo Sư như thế này!” thì một niềm hỷ lạc mãnh liệt hơn đã phát sanh.

อถ เถโร ‘‘กสฺสาหํ อิมํ ปีติโสมนสฺสํ อาโรเจยฺย’’นฺติ จินฺเตนฺโต อญฺโญ โกจิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา มม อิมํ ปสาทํ อนุจฺฉวิกํ กตฺวา ปฏิคฺคเหตุํ น สกฺขิสฺสติ, อหํ อิมํ โสมนสฺสํ สตฺถุโนเยว ปเวเทยฺยามิ, สตฺถาว เม ปฏิคฺคณฺหิตุํ สกฺขิสฺสติ, โส หิ ติฏฺฐตุ มม ปีติโสมนสฺสํ, มาทิสสฺส สมณสตสฺส วา สมณสหสฺสสฺส วา สมณสตสหสฺสสฺส วา โสมนสฺสํ ปเวเทนฺตสฺส สพฺเพสํ มนํ คณฺหนฺโต ปฏิคฺคเหตุํ สกฺโกติ. เสยฺยถาปิ นาม อฏฺฐารส โยชนานิ อวตฺถรมานํ คจฺฉนฺตึ จนฺทภาคมหานทึ กุสุมฺภา วา กนฺทรา วา สมฺปฏิจฺฉิตุํ น สกฺโกนฺติ, มหาสมุทฺโทว ตํ สมฺปฏิจฺฉติ. มหาสมุทฺโท หิ ติฏฺฐตุ จนฺทภาคา, เอวรูปานํ นทีนํ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ สตสหสฺสมฺปิ สมฺปฏิจฺฉติ, น จสฺส เตน อูนตฺตํ วา ปูรตฺตํ วา ปญฺญายติ, เอวเมว สตฺถา มาทิสสฺส สมณสตสฺส สมณสหสฺสสฺส สมณสตสหสฺสสฺส วา ปีติโสมนสฺสํ ปเวเทนฺตสฺส สพฺเพสํ มนํ คณฺหนฺโต ปฏิคฺคเหตุํ สกฺโกติ. เสสา สมณพฺราหฺมณาทโย จนฺทภาคํ กุสุมฺภกนฺทรา วิย มม โสมนสฺสํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ น สกฺโกนฺติ[Pg.62]. หนฺทาหํ มม ปีติโสมนสฺสํ สตฺถุโนว อาโรเจมีติ ปลฺลงฺกํ วินิพฺภุชิตฺวา จมฺมกฺขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา อาทาย สายนฺหสมเย ปุปฺผานํ วณฺฏโต ฉิชฺชิตฺวา ปคฺฆรณกาเล สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน โสมนสฺสํ ปเวเทนฺโต เอวํปสนฺโน อหํ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํปสนฺโนติ เอวํ อุปฺปนฺนสทฺโธ, เอวํ สทฺทหามีติ อตฺโถ. ภิยฺโยภิญฺญตโรติ ภิยฺยตโร อภิญฺญาโต, ภิยฺยตราภิญฺโญ วา, อุตฺตริตรญาโณติ อตฺโถ. สมฺโพธิยนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ อรหตฺตมคฺคญาเณ วา, อรหตฺตมคฺเคเนว หิ พุทฺธคุณา นิปฺปเทสา คหิตา โหนฺติ. ทฺเว หิ อคฺคสาวกา อรหตฺตมคฺเคเนว สาวกปารมีญาณํ ปฏิลภนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธา ปจฺเจกโพธิญาณํ. พุทฺธา สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺเจว สกเล จ พุทฺธคุเณ. สพฺพญฺหิ เนสํ อรหตฺตมคฺเคเนว อิชฺฌติ. ตสฺมา อรหตฺตมคฺคญาณํ สมฺโพธิ นาม โหติ. เตน อุตฺตริตโร ภควตา นตฺถิ. เตนาห ‘‘ภควตา ภิยฺโยภิญฺญตโร ยทิทํ สมฺโพธิย’’นฺติ.

Bấy giờ, vị trưởng lão suy nghĩ rằng: "Ta nên trình bày niềm hỷ lạc này cho ai đây?" rồi nghĩ tiếp: "Không một sa-môn, bà-la-môn, chư thiên, ma vương hay phạm thiên nào khác có thể đón nhận niềm tin trong sạch này của ta một cách tương xứng. Ta sẽ chỉ trình bày niềm hoan hỷ này lên đức Bổn Sư. Chỉ có đức Bổn Sư mới có thể đón nhận (niềm hoan hỷ) của ta. Quả vậy, nói gì đến niềm hỷ lạc của ta, Ngài có thể đón nhận, thâu nhiếp tâm ý của tất cả, khi một trăm, một ngàn, hay một trăm ngàn vị sa-môn như ta trình bày niềm hoan hỷ. Ví như, những cái ao nhỏ hay khe núi không thể chứa được dòng sông lớn Candabhāgā chảy tràn rộng mười tám do-tuần, chỉ có đại dương mới chứa được nó. Quả vậy, nói gì đến sông Candabhāgā, đại dương có thể chứa được một trăm, một ngàn, hay một trăm ngàn con sông như thế, mà không vì thế mà vơi đi hay đầy lên. Cũng vậy, đức Bổn Sư có thể đón nhận, thâu nhiếp tâm ý của tất cả, khi một trăm, một ngàn, hay một trăm ngàn vị sa-môn như ta trình bày niềm hỷ lạc. Các vị sa-môn, bà-la-môn khác không thể đón nhận niềm hoan hỷ của ta, giống như những cái ao nhỏ và khe núi (không thể chứa được) sông Candabhāgā. Thôi, ta sẽ chỉ trình bày niềm hỷ lạc của ta lên đức Bổn Sư." (Nghĩ vậy rồi), ngài duỗi thế ngồi kiết-già, giũ tấm da, cầm lấy, vào buổi chiều, vào lúc hoa rụng lả tả khỏi cuống, ngài đến hầu đức Bổn Sư, và khi trình bày niềm hoan hỷ của mình, ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: "Bạch ngài, con có niềm tin trong sạch như vầy." Trong đó, "có niềm tin trong sạch như vầy" nghĩa là có đức tin đã phát sanh như vầy, nghĩa là "con tin tưởng như vầy." "Vị được biết đến nhiều hơn" nghĩa là vị được biết đến vượt trội hơn, hoặc vị có trí tuệ vượt trội hơn, nghĩa là vị có trí tuệ cao siêu hơn. "Về sự giác ngộ" là về Nhất thiết trí hoặc về A-la-hán đạo trí. Quả vậy, chính nhờ A-la-hán đạo mà các đức hạnh của Phật được thâu nhiếp trọn vẹn. Quả vậy, hai vị Thượng thủ Thinh văn chính nhờ A-la-hán đạo mà chứng đắc trí tuệ Ba-la-mật của Thinh văn. Các vị Phật Độc Giác (chứng đắc) trí tuệ Độc Giác. Các vị Phật (chứng đắc) cả Nhất thiết trí và toàn bộ các đức hạnh của Phật. Quả vậy, tất cả (thành tựu) của các ngài đều viên mãn chính nhờ A-la-hán đạo. Do đó, A-la-hán đạo trí được gọi là giác ngộ. Không có ai vượt trội hơn đức Thế Tôn về phương diện ấy. Do đó, ngài đã nói: "Không có ai được biết đến nhiều hơn đức Thế Tôn, đó là về sự giác ngộ."

๑๔๒. อุฬาราติ เสฏฺฐา. อยญฺหิ อุฬารสทฺโท ‘‘อุฬารานิ ขาทนียานิ ขาทนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๖๖) มธุเร อาคจฺฉติ. ‘‘อุฬาราย ขลุ ภวํ, วจฺฉายโน, สมณํ โคตมํ ปสํสาย ปสํสตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๘๐) เสฏฺเฐ. ‘‘อปฺปมาโณ อุฬาโร โอภาโส’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๒) วิปุเล. สฺวายมิธ เสฏฺเฐ อาคโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุฬาราติ เสฏฺฐา’’ติ. อาสภีติ อุสภสฺส วาจาสทิสี อจลา อสมฺปเวธี. เอกํโส คหิโตติ อนุสฺสเวน วา อาจริยปรมฺปราย วา อิติกิราย วา ปิฏกสมฺปทาเนน วา อาการปริวิตกฺเกน วา ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา วา ตกฺกเหตุ วา นยเหตุ วา อกเถตฺวา ปจฺจกฺขโต ญาเณน ปฏิวิชฺฌิตฺวา วิย เอกํโส คหิโต, สนฺนิฏฺฐานกถาว กถิตาติ อตฺโถ.

142. (Lời nói) cao thượng nghĩa là cao quý. Quả vậy, từ "uḷāra" này trong các câu như "họ ăn những món ăn ngon" (Trung Bộ 1.366) có nghĩa là ngọt ngào, ngon. Trong các câu như "Thưa ngài Vacchāyana, ngài quả thật đã tán thán sa-môn Gotama bằng lời tán thán cao quý" (Trung Bộ 3.280), nó có nghĩa là cao quý. Trong các câu như "ánh sáng vô lượng, rộng lớn" (Trường Bộ 2.32), nó có nghĩa là rộng lớn. Ở đây, từ này được dùng với nghĩa là cao quý. Do đó, đã nói rằng: "(Lời nói) cao thượng nghĩa là cao quý." (Lời nói) dõng mãnh nghĩa là giống như lời nói của con ngưu vương, không lay động, không rung chuyển. Được nắm bắt một cách chắc chắn nghĩa là không phải nói do nghe lại, do truyền thống sư thừa, do tin đồn, do thông thạo kinh điển, do suy xét theo hình thức, do kham nhẫn qua sự quán xét của trí tuệ, do lý do suy luận, hay do lý do phương pháp, mà giống như đã được nắm bắt một cách chắc chắn sau khi đã thâm nhập bằng trí tuệ trực tiếp. Nghĩa là, chỉ lời nói đã được xác quyết mới được nói ra.

สีหนาโทติ เสฏฺฐนาโท, เนว ทนฺธายนฺเตน น คคฺครายนฺเตน สีเหน วิย อุตฺตมนาโท นทิโตติ อตฺโถ. กึ เต สาริปุตฺตาติ อิมํ เทสนํ กสฺมา อารภีติ? อนุโยคทาปนตฺถํ. เอกจฺโจ หิ สีหนาทํ นทิตฺวา อตฺตโน สีหนาเท อนุโยคํ ทาตุํ น สกฺโกติ, นิฆํสนํ นกฺขมติ, เลเป ปติตมกฺกโฏ วิย โหติ. ยถา ธมมานํ อปริสุทฺธโลหํ ฌายิตฺวา ฌามองฺคาโร โหติ, เอวํ ฌามงฺคาโร วิย โหติ[Pg.63]. เอโก สีหนาเท อนุโยคํ ทาปิยมาโน ทาตุํ สกฺโกติ, นิฆํสนํ ขมติ, ธมมานํ นิทฺโทสชาตรูปํ วิย อธิกตรํ โสภติ, ตาทิโส เถโร. เตน นํ ภควา ‘‘อนุโยคกฺขโม อย’’นฺติ ญตฺวา สีหนาเท อนุโยคทาปนตฺถํ อิมมฺปิ เทสนํ อารภิ.

Tiếng rống sư tử nghĩa là tiếng rống cao quý. Nghĩa là, đã rống lên tiếng rống cao tột, giống như con sư tử không chậm chạp cũng không run rẩy. Tại sao (đức Thế Tôn) lại bắt đầu bài pháp này: "Này Sāriputta, điều gì..."? Để tạo cơ hội cho sự chất vấn. Quả vậy, có người sau khi rống tiếng rống sư tử lại không thể chịu đựng sự chất vấn về tiếng rống sư tử của mình, không kham nhẫn sự cọ xát, trở nên giống như con khỉ rơi vào nhựa cây. Giống như kim loại không tinh khiết khi được thổi (trong lò) sẽ cháy thành than, người ấy cũng trở nên như than cháy. Có người khi bị chất vấn về tiếng rống sư tử thì có thể chịu đựng, kham nhẫn sự cọ xát, và càng trở nên rực rỡ hơn, giống như vàng ròng không tì vết khi được thổi (trong lò). Vị trưởng lão là người như vậy. Do đó, đức Thế Tôn, khi biết rằng: "Vị này có thể kham nhẫn sự chất vấn," đã bắt đầu cả bài pháp này để tạo cơ hội cho sự chất vấn về tiếng rống sư tử.

ตตฺถ สพฺเพ เตติ สพฺเพ เต ตยา. เอวํสีลาติอาทีสุ โลกิยโลกุตฺตรวเสน สีลาทีนิ ปุจฺฉติ. เตสํ วิตฺถารกถา มหาปทาเน กถิตาว.

Trong đó, "tất cả các vị ấy" là tất cả các vị ấy đã được ngài (biết). Trong các câu bắt đầu bằng "có giới như vậy," ngài hỏi về giới v.v... theo phương diện thế gian và siêu thế. Câu chuyện chi tiết về các vị ấy đã được kể trong kinh Đại Bổn (Mahāpadāna).

กึ ปน เต, สาริปุตฺต, เย เต ภวิสฺสนฺตีติ อตีตา จ ตาว นิรุทฺธา, อปณฺณตฺติกภาวํ คตา ทีปสิขา วิย นิพฺพุตา, เอวํ นิรุทฺเธ อปณฺณตฺติกภาวํ คเต ตฺวํ กถํ ชานิสฺสสิ, อนาคตพุทฺธานํ ปน คุณา กินฺติ ตยา อตฺตโน จิตฺเตน ปริจฺฉินฺทิตฺวา วิทิตาติ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. กึ ปน เต, สาริปุตฺต, อหํ เอตรหีติ อนาคตาปิ พุทฺธา อชาตา อนิพฺพตฺตา อนุปฺปนฺนา, เตปิ กถํ ตฺวํ ชานิสฺสสิ? เตสญฺหิ ชานนํ อปเท อากาเส ปททสฺสนํ วิย โหติ. อิทานิ มยา สทฺธึ เอกวิหาเร วสสิ, เอกโต ภิกฺขาย จรสิ, ธมฺมเทสนากาเล ทกฺขิณปสฺเส นิสีทสิ, กึ ปน มยฺหํ คุณา อตฺตโน เจตสา ปริจฺฉินฺทิตฺวา วิทิตา ตยาติ อนุยุญฺชนฺโต เอวมาห.

(Đức Thế Tôn hỏi rằng): "Này Sāriputta, còn những vị sẽ có mặt trong tương lai thì sao?" Các vị (Phật) trong quá khứ thì đã tịch diệt, đã đi đến trạng thái không thể chỉ định, đãดับ tắt như ngọn đèn. Làm sao ngươi có thể biết được các vị đã tịch diệt, đã đi đến trạng thái không thể chỉ định như vậy? Còn các đức hạnh của các vị Phật tương lai, phải chăng đã được ngươi biết sau khi đã thẩm xét bằng tâm của mình? Khi hỏi như vậy, Ngài đã nói thế. (Ngài lại hỏi): "Này Sāriputta, còn Ta, hiện nay thì sao?" Các vị Phật tương lai cũng chưa sanh, chưa xuất hiện, chưa khởi lên. Làm sao ngươi có thể biết được các vị ấy? Quả vậy, việc biết các vị ấy giống như thấy dấu chân trên hư không không có dấu vết. Hiện nay, ngươi sống cùng Ta trong một tu viện, cùng đi khất thực, ngồi bên phải Ta trong lúc thuyết pháp. Phải chăng các đức hạnh của Ta đã được ngươi biết sau khi đã thẩm xét bằng tâm của mình? Khi chất vấn như vậy, Ngài đã nói thế.

เถโร ปน ปุจฺฉิเต ปุจฺฉิเต ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’ติ ปฏิกฺขิปติ. เถรสฺส จ วิทิตมฺปิ อตฺถิ อวิทิตมฺปิ อตฺถิ, กึ โส อตฺตโน วิทิตฏฺฐาเน ปฏิกฺเขปํ กโรติ, อวิทิตฏฺฐาเนติ? วิทิตฏฺฐาเน น กโรติ, อวิทิตฏฺฐาเนเยว กโรตีติ. เถโร กิร อนุโยเค อารทฺเธเยว อญฺญาสิ. น อยํ อนุโยโค สาวกปารมีญาเณ, สพฺพญฺญุตญฺญาเณ อยํ อนุโยโคติ อตฺตโน สาวกปารมีญาเณ ปฏิกฺเขปํ อกตฺวา อวิทิตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญฺญาเณ ปฏิกฺเขปํ กโรติ. เตน อิทมฺปิ ทีเปติ ‘‘ภควา มยฺหํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ พุทฺธานํ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติการณชานนสมตฺถํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ นตฺถี’’ติ.

Vị trưởng lão, mỗi khi được hỏi, đã bác bỏ rằng: “Bạch ngài, điều ấy không phải vậy.” Và đối với trưởng lão, có điều đã biết và cũng có điều chưa biết. Vị ấy bác bỏ ở chỗ mình đã biết hay ở chỗ chưa biết? (Vị ấy) không bác bỏ ở chỗ đã biết, chỉ bác bỏ ở chỗ chưa biết. Nghe nói, ngay khi cuộc tra vấn được bắt đầu, trưởng lão đã biết: “Cuộc tra vấn này không ở (phạm vi) trí tuệ Thinh văn ba-la-mật, cuộc tra vấn này ở (phạm vi) Nhất thiết trí.” (Vì vậy) ngài không bác bỏ ở (phạm vi) trí tuệ Thinh văn ba-la-mật của mình, mà bác bỏ ở chỗ chưa biết, (tức là) ở (phạm vi) Nhất thiết trí. Do đó, ngài cũng chỉ rõ điều này: “Bạch Thế Tôn, đối với con, không có Nhất thiết trí có khả năng biết được nguyên nhân của giới, định, tuệ, giải thoát của các vị Phật trong quá khứ, vị lai và hiện tại.”

เอตฺถาติ เอเตสุ อตีตาทิเภเทสุ พุทฺเธสุ. อถ กิญฺจรหีติ อถ กสฺมา เอวํ ญาเณ อสติ ตยา เอวํ กถิตนฺติ วทติ.

(Cụm từ) ‘Ettha’ có nghĩa là: nơi các vị Phật này, được phân loại thành quá khứ v.v... (Cụm từ) ‘Atha kiñcarahi’ có nghĩa là: “Vậy thì, tại sao khi không có trí tuệ như vậy, ngài lại nói như thế?”

๑๔๓. ธมฺมนฺวโยติ ธมฺมสฺส ปจฺจกฺขโต ญาณสฺส อนุโยคํ อนุคนฺตฺวา อุปฺปนฺนํ อนุมานญาณํ นยคฺคาโห วิทิโต. สาวกปารมีญาเณ ฐตฺวาว อิมินาว [Pg.64] อากาเรน ชานามิ ภควาติ วทติ. เถรสฺส หิ นยคฺคาโห อปฺปมาโณ อปริยนฺโต. ยถา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปมาณํ วา ปริยนฺโต วา นตฺถิ, เอวํ ธมฺมเสนาปติโน นยคฺคาหสฺส. เตน โส ‘‘อิมินา เอวํวิโธ, อิมินา อนุตฺตโร สตฺถา’’ติ ชานาติ. เถรสฺส หิ นยคฺคาโห สพฺพญฺญุตญฺญาณคติโก เอว. อิทานิ ตํ นยคฺคาหํ ปากฏํ กาตุํ อุปมาย ทสฺเสนฺโต เสยฺยถาปิ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา มชฺฌิมปเทเส นครสฺส อุทฺธาปปาการาทีนิ ถิรานิ วา โหนฺตุ, ทุพฺพลานิ วา, สพฺพโส วา ปน มา โหนฺตุ, โจราสงฺกา น โหติ, ตสฺมา ตํ อคฺคเหตฺวา ปจฺจนฺติมนครนฺติ อาห. ทฬฺหุทฺธาปนฺติ ถิรปาการปาทํ. ทฬฺหปาการโตรณนฺติ ถิรปาการญฺเจว ถิรปิฏฺฐสงฺฆาฏญฺจ. เอกทฺวารนฺติ กสฺมา อาห? พหุทฺวาเร หิ นคเร พหูหิ ปณฺฑิตโทวาริเกหิ ภวิตพฺพํ. เอกทฺวาเร เอโกว วฏฺฏติ. เถรสฺส จ ปญฺญาย สทิโส อญฺโญ นตฺถิ. ตสฺมา อตฺตโน ปณฺฑิตภาวสฺส โอปมฺมตฺถํ เอกํเยว โทวาริกํ ทสฺเสตุํ เอกทฺวาร’’นฺติ อาห. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. พฺยตฺโตติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต วิสทญาโณ. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติกปญฺญาสงฺขาตาย เมธาย สมนฺนาคโต. อนุปริยายปถนฺติ อนุปริยายนามกํ ปาการมคฺคํ. ปาการสนฺธินฺติ ทฺวินฺนํ อิฏฺฐกานํ อปคตฏฺฐานํ. ปาการวิวรนฺติ ปาการสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ.

143. (Cụm từ) ‘Dhammanvayo’ được biết là ‘nayaggāho’, trí suy luận, phát sinh sau khi theo dõi sự tra vấn về trí tuệ trực tiếp của pháp. (Ngài) nói: “Bạch Thế Tôn, con biết được bằng phương cách này khi đang an trú trong trí tuệ Thinh văn ba-la-mật.” Quả vậy, trí suy luận của trưởng lão là vô lượng, vô biên. Giống như Nhất thiết trí không có số lượng hay giới hạn, trí suy luận của vị Pháp tướng quân cũng vậy. Do đó, vị ấy biết: “Do điều này mà (chúng sanh) có bản chất như vậy, do điều này mà Bậc Đạo Sư là vô thượng.” Quả vậy, trí suy luận của trưởng lão tương tự như Nhất thiết trí. Bây giờ, để làm rõ trí suy luận ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘seyyathāpi, bhante’ để trình bày bằng ví dụ. Ở đó, vì ở vùng trung tâm, thành lũy, tường thành v.v... của thành phố dù có vững chắc hay yếu ớt, hoặc hoàn toàn không có đi nữa, cũng không có nỗi lo sợ trộm cướp, do đó, không lấy thành phố ấy (làm ví dụ), ngài đã nói là “thành phố biên địa”. (Cụm từ) ‘Daḷhuddhāpaṃ’ là có nền móng tường thành vững chắc. (Cụm từ) ‘Daḷhapākāratoraṇaṃ’ là có tường thành vững chắc và cổng vòm vững chắc. Tại sao nói ‘ekadvāraṃ’ (một cổng)? Vì trong thành phố có nhiều cổng, cần phải có nhiều người gác cổng thông thái. Ở (thành phố) một cổng, chỉ một người là đủ. Và không có ai khác tương đương với trưởng lão về trí tuệ. Do đó, để làm ví dụ cho sự thông thái của mình, ngài đã nói “một cổng” để chỉ ra chỉ một người gác cổng. (Từ) ‘Paṇḍito’ là người thành tựu sự thông thái. (Từ) ‘Byatto’ là người thành tựu sự lanh lợi, có trí tuệ sáng suốt. (Từ) ‘Medhāvī’ là người thành tựu trí tuệ (medhā) được gọi là trí tuệ phát sinh tức thời. (Cụm từ) ‘Anupariyāyapathaṃ’ là con đường dọc theo tường thành, được gọi là ‘anupariyāya’. (Cụm từ) ‘Pākārasandhi’ là chỗ hở giữa hai viên gạch. (Cụm từ) ‘Pākāravivaraṃ’ là chỗ tường thành bị vỡ.

เจตโส อุปกฺกิเลเสติ ปญฺจ นีวรณานิ จิตฺตํ อุปกฺกิเลเสนฺติ กิลิฏฺฐํ กโรนฺติ อุปตาเปนฺติ วิพาเธนฺติ, ตสฺมา ‘‘เจตโส อุปกฺกิเลสา’’ติ วุจฺจนฺติ. ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณติ นีวรณา อุปฺปชฺชมานา อนุปฺปนฺนาย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺติ, อุปฺปนฺนาย ปญฺญาย วฑฺฒิตุํ น เทนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา’’ติ วุจฺจนฺติ. สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตาติ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุฏฺฐุ ฐปิตจิตฺตา หุตฺวา. สตฺต โพชฺฌงฺเค ยถาภูตนฺติ สตฺต โพชฺฌงฺเค ยถาสภาเวน ภาเวตฺวา. อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธินฺติ อรหตฺตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ วา ปฏิวิชฺฌึสูติ ทสฺเสติ.

(Cụm từ) ‘Cetaso upakkilesā’ (những phiền não của tâm): Năm triền cái làm ô nhiễm tâm, làm cho dơ bẩn, làm cho phiền muộn, làm cho khổ não, do đó chúng được gọi là “những phiền não của tâm”. (Cụm từ) ‘Paññāya dubbalīkaraṇā’ (những pháp làm suy yếu trí tuệ): Khi các triền cái đang phát sinh, chúng không cho phép trí tuệ chưa phát sinh được phát sinh, không cho phép trí tuệ đã phát sinh được tăng trưởng, do đó chúng được gọi là “những pháp làm suy yếu trí tuệ”. (Cụm từ) ‘Suppatiṭṭhitacittā’ (với tâm được khéo an lập) có nghĩa là: sau khi có tâm được an lập một cách tốt đẹp trong bốn niệm xứ. (Cụm từ) ‘Satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ’ (bảy giác chi như thật) có nghĩa là: sau khi đã tu tập bảy giác chi theo đúng bản chất của chúng. (Cụm từ) ‘Anuttaraṃ sammāsambodhiṃ’ (chánh đẳng giác vô thượng) chỉ ra rằng các vị ấy đã chứng ngộ A-la-hán đạo hoặc Nhất thiết trí.

อปิเจตฺถ สติปฏฺฐานาติ วิปสฺสนา. สมฺโพชฺฌงฺคา มคฺโค. อนุตฺตราสมฺมาสมฺโพธิ อรหตฺตํ. สติปฏฺฐานาติ วา มคฺคาติ วา โพชฺฌงฺคมิสฺสกา. สมฺมาสมฺโพธิ อรหตฺตเมว. ทีฆภาณกมหาสีวตฺเถโร ปนาห ‘‘สติปฏฺฐาเน [Pg.65] วิปสฺสนาติ คเหตฺวา โพชฺฌงฺเค มคฺโค จ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจาติ คหิเต สุนฺทโร ปญฺโห ภเวยฺย, น ปเนวํ คหิต’’นฺติ. อิติ เถโร สพฺพญฺญุพุทฺธานํ นีวรณปฺปหาเน สติปฏฺฐานภาวนาย สมฺโพธิยญฺจ มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณรชตานํ วิย นานตฺตาภาวํ ทสฺเสติ.

Hơn nữa, ở đây, ‘satipaṭṭhānā’ là thiền minh sát (vipassanā). ‘Sambojjhaṅgā’ là đạo. ‘Anuttarāsammāsambodhi’ là A-la-hán đạo. Hoặc ‘satipaṭṭhānā’ hay ‘maggā’ được hiểu là các pháp đi kèm với giác chi. ‘Sammāsambodhi’ chính là A-la-hán đạo. Tuy nhiên, trưởng lão Mahāsīva, một vị tụng đọc Trường Bộ, đã nói: “Nếu hiểu ‘satipaṭṭhāne’ là thiền minh sát, và ‘bojjhaṅge’ là đạo và Nhất thiết trí, thì câu hỏi sẽ hay. Nhưng nó đã không được hiểu như vậy (bởi các vị cổ sư).” Như vậy, trưởng lão chỉ ra sự không khác biệt giữa các vị Phật Toàn Giác trong việc đoạn trừ triền cái, tu tập niệm xứ, và trong sự giác ngộ, giống như không có sự khác biệt giữa vàng và bạc đã bị vỡ.

อิธ ฐตฺวา อุปมา สํสนฺเทตพฺพา – อายสฺมา หิ สาริปุตฺโต ปจฺจนฺตนครํ ทสฺเสสิ, ปาการํ ทสฺเสสิ, ปริยายปถํ ทสฺเสสิ, ทฺวารํ ทสฺเสสิ, ปณฺฑิตโทวาริกํ ทสฺเสสิ, นครํ ปเวสนกนิกฺขมนเก โอฬาริเก ปาเณ ทสฺเสสิ, ปณฺฑิตโทวาริกสฺส เตสํ ปาณานํ ปากฏภาวญฺจ ทสฺเสสิ. ตตฺถ กึ เกน สทิสนฺติ เจ. นครํ วิย หิ นิพฺพานํ, ปากาโร วิย สีลํ, ปริยายปโถ วิย หิรี, ทฺวารํ วิย อริยมคฺโค, ปณฺฑิตโทวาริโก วิย ธมฺมเสนาปติ, นครปฺปวิสนกนิกฺขมนกโอฬาริกปาณา วิย อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา พุทฺธา, โทวาริกสฺส เตสํ ปาณานํ ปากฏภาโว วิย อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนพุทฺธานํ สีลสมถาทีหิ ปากฏภาโว. เอตฺตาวตา เถเรน ภควา เอวมหํ สาวกปารมีญาเณ ฐตฺวา ธมฺมนฺวเยน นยคฺคาเหน ชานามีติ อตฺตโน สีหนาทสฺส อนุโยโค ทินฺโน โหติ.

Đứng ở đây, ví dụ cần được đối chiếu. Quả vậy, Tôn giả Sāriputta đã chỉ ra thành phố biên địa, đã chỉ ra tường thành, đã chỉ ra con đường tuần tra, đã chỉ ra cổng thành, đã chỉ ra người gác cổng thông thái, đã chỉ ra những chúng sanh thô thiển ra vào thành phố, và đã chỉ ra sự rõ ràng của những chúng sanh ấy đối với người gác cổng thông thái. Nếu hỏi, ở đó, cái gì tương đương với cái gì? Quả vậy, Niết-bàn giống như thành phố. Giới giống như tường thành. Tàm (sự hổ thẹn tội lỗi) giống như con đường tuần tra. Thánh đạo giống như cổng thành. Vị Pháp tướng quân giống như người gác cổng thông thái. Các vị Phật trong quá khứ, vị lai và hiện tại giống như những chúng sanh thô thiển ra vào thành phố. Sự rõ ràng về giới, chỉ v.v... của các vị Phật trong quá khứ, vị lai và hiện tại đối với Tôn giả Sāriputta giống như sự rõ ràng của những chúng sanh ấy đối với người gác cổng. Bằng chừng ấy, trưởng lão đã đưa ra sự tra vấn về tiếng rống sư tử của mình rằng: “Bạch Thế Tôn, con biết như vậy bằng trí suy luận, bằng sự suy diễn theo pháp, khi đang an trú trong trí tuệ Thinh văn ba-la-mật.”

๑๔๔. อิธาหํ, ภนฺเต, เยน ภควาติ อิมํ เทสนํ กสฺมา อารภิ? สาวกปารมีญาณสฺส นิปฺผตฺติทสฺสนตฺถํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย, ภควา อหํ สาวกปารมีญาณํ ปฏิลภนฺโต ปญฺจนวุติปาสณฺเฑ น อญฺญํ เอกมฺปิ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา อุปสงฺกมิตฺวา สาวกปารมีญาณมฺปิ ปฏิลภึ, ตุมฺเหเยว อุปสงฺกมิตฺวา ตุมฺเห ปยิรุปาสนฺโต ปฏิลภินฺติ. ตตฺถ อิธาติ นิปาตมตฺตํ. อุปสงฺกมึ ธมฺมสวนายาติ ตุมฺเห อุปสงฺกมนฺโต ปนาหํ น จีวราทิเหตุ อุปสงฺกมนฺโต, ธมฺมสวนตฺถาย อุปสงฺกมนฺโต. เอวํ อุปสงฺกมิตฺวา สาวกปารมีญาณํ ปฏิลภึ. กทา ปน เถโร ธมฺมสวนตฺถาย อุปสงฺกมนฺโตติ. สูกรขตเลเณ ภาคิเนยฺยทีฆนขปริพฺพาชกสฺส เวทนาปริคฺคหสุตฺตนฺตกถนทิวเส (ม. นิ. ๒.๒๐๕) อุปสงฺกมนฺโต, ตทาเยว สาวกปารมีญาณํ ปฏิลภีติ. ตํทิวสญฺหิ เถโร ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา ภควนฺตํ พีชมาโน ฐิโต ตํ เทสนํ สุตฺวา ตตฺเถว สาวกปารมีญาณํ [Pg.66] หตฺถคตํ อกาสิ. อุตฺตรุตฺตรํ ปณีตปณีตนฺติ อุตฺตรุตฺตรญฺเจว ปณีตปณีตญฺจ กตฺวา เทเสสิ. กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคนฺติ กณฺหญฺเจว สุกฺกญฺจ. ตญฺจ โข สปฺปฏิภาคํ สวิปกฺขํ กตฺวา. กณฺหํ ปฏิพาหิตฺวา สุกฺกํ, สุกฺกํ ปฏิพาหิตฺวา กณฺหนฺติ เอวํ สปฺปฏิภาคํ กตฺวา กณฺหสุกฺกํ เทเสสิ, กณฺหํ เทเสนฺโตปิ จ สอุสฺสาหํ สวิปากํ เทเสสิ, สุกฺกํ เทเสนฺโตปิ สอุสฺสาหํ สวิปากํ เทเสสิ.

144. Bạch ngài, vì sao bài thuyết giảng này được bắt đầu bằng câu ‘Bạch ngài, ở đây, con đã đến nơi đức Thế Tôn…’? (Bài thuyết giảng này được bắt đầu) nhằm mục đích cho thấy sự thành tựu của trí tuệ Thinh văn ba-la-mật. Ở đây, chủ ý là như vầy: ‘Bạch đức Thế Tôn, trong khi chứng đắc trí tuệ Thinh văn ba-la-mật, con đã không đến gần bất kỳ một vị sa-môn hay bà-la-môn nào khác trong số chín mươi lăm loại tà kiến để chứng đắc trí tuệ Thinh văn ba-la-mật. Con đã chứng đắc (trí tuệ ấy) chính là nhờ đến gần ngài, nhờ hầu cận ngài.’ Trong ấy, từ ‘idhā’ (ở đây) chỉ là một bất biến từ. ‘Con đã đến gần để nghe pháp’ có nghĩa là: ‘Khi con đến gần ngài, con không phải đến gần vì lý do y phục v.v…, mà con đến gần vì mục đích nghe pháp.’ Do đã đến gần như vậy, con đã chứng đắc trí tuệ Thinh văn ba-la-mật. Vị trưởng lão đã đến gần vì mục đích nghe pháp là khi nào? (Vị ấy) đã đến gần vào ngày thuyết giảng bài kinh Vedanāpariggaha (Thọ Biến Tri) cho người cháu là du sĩ Dīghanakha ở trong hang Sūkarakhata. Chính vào lúc ấy, vị ấy đã chứng đắc trí tuệ Thinh văn ba-la-mật. Bởi vì vào ngày hôm ấy, vị trưởng lão đã cầm quạt lá cọ, đứng hầu quạt đức Thế Tôn, sau khi nghe bài thuyết giảng ấy, ngay tại nơi ấy, vị ấy đã thành tựu được trí tuệ Thinh văn ba-la-mật. ‘Cao thượng hơn, vi diệu hơn’ có nghĩa là ngài đã thuyết giảng bằng cách làm cho (pháp) trở nên cao thượng hơn, cao thượng hơn và vi diệu hơn, vi diệu hơn. ‘Pháp đen và pháp trắng có đối phần’ có nghĩa là cả pháp đen và pháp trắng. Và ngài đã thuyết giảng bằng cách làm cho chúng có đối phần, có đối nghịch. Ngài đã thuyết giảng pháp đen và pháp trắng bằng cách làm cho chúng có đối phần như vầy: đối chiếu pháp đen với pháp trắng, đối chiếu pháp trắng với pháp đen. Và khi thuyết giảng pháp đen, ngài đã thuyết giảng với sự nỗ lực và với quả của nó; khi thuyết giảng pháp trắng, ngài cũng đã thuyết giảng với sự nỗ lực và với quả của nó.

ตสฺมึ ธมฺเม อภิญฺญา อิเธกจฺจํ ธมฺมํ ธมฺเมสุ นิฏฺฐมคมนฺติ ตสฺมึ เทสิเต ธมฺเม เอกจฺจํ ธมฺมํ นาม สาวกปารมีญาณํ สญฺชานิตฺวา ธมฺเมสุ นิฏฺฐมคมํ. กตเมสุ ธมฺเมสูติ? จตุสจฺจธมฺเมสุ. เอตฺถายํ เถรสลฺลาโป, กาฬวลฺลวาสี สุมตฺเถโร ตาว วทติ ‘‘จตุสจฺจธมฺเมสุ อิทานิ นิฏฺฐคมนการณํ นตฺถิ. อสฺสชิมหาสาวกสฺส หิ ทิฏฺฐทิวเสเยว โส ปฐมมคฺเคน จตุสจฺจธมฺเมสุ นิฏฺฐํ คโต, อปรภาเค สูกรขตเลณทฺวาเร อุปริ ตีหิ มคฺเคหิ จตุสจฺจธมฺเมสุ นิฏฺฐํ คโต, อิมสฺมึ ปน ฐาเน ‘ธมฺเมสู’ติ พุทฺธคุเณสุ นิฏฺฐํ คโต’’ติ. โลกนฺตรวาสี จูฬสีวตฺเถโร ปน ‘‘สพฺพํ ตเถว วตฺวา อิมสฺมึ ปน ฐาเน ‘ธมฺเมสู’ติ อรหตฺเต นิฏฺฐํ คโต’’ติ อาห. ทีฆภาณกติปิฏกมหาสีวตฺเถโร ปน ‘‘ตเถว ปุริมวาทํ วตฺวา อิมสฺมึ ปน ฐาเน ‘ธมฺเมสู’ติ สาวกปารมีญาเณ นิฏฺฐํ คโต’’ติ วตฺวา ‘‘พุทฺธคุณา ปน นยโต อาคตา’’ติ อาห.

‘Sau khi đã thắng tri pháp ấy, ở đây, con đã đi đến chỗ cứu cánh trong các pháp đối với một pháp nào đó’ có nghĩa là: Sau khi đã nhận biết một pháp nào đó, tức là trí tuệ Thinh văn ba-la-mật, trong giáo pháp đã được thuyết giảng ấy, con đã đi đến chỗ cứu cánh trong các pháp. Trong các pháp nào? Trong các pháp Tứ đế. Ở đây, có cuộc thảo luận của các vị trưởng lão như vầy: Trưởng lão Suma, trú tại Kāḷavalla, nói rằng: ‘Hiện tại, không có lý do gì để đi đến chỗ cứu cánh trong các pháp Tứ đế. Bởi vì ngay trong ngày nhìn thấy đại thinh văn Assaji, vị ấy (Sāriputta) đã đi đến chỗ cứu cánh trong các pháp Tứ đế bằng đạo đầu tiên. Về sau, tại cửa hang Sūkarakhata, vị ấy đã đi đến chỗ cứu cánh trong các pháp Tứ đế bằng ba đạo cao hơn. Nhưng ở đây, ‘trong các pháp’ có nghĩa là đã đi đến chỗ cứu cánh trong các Phật đức.’ Còn trưởng lão Cūḷasīva, trú tại Lokantara, sau khi nói lại tất cả y như vậy, đã nói rằng: ‘Nhưng ở đây, ‘trong các pháp’ có nghĩa là đã đi đến chỗ cứu cánh trong quả vị A-la-hán.’ Còn trưởng lão Mahāsīva, một vị Dīghabhāṇaka và Tipiṭakadhara, sau khi nói lại lập luận trước y như vậy, đã nói rằng: ‘Nhưng ở đây, ‘trong các pháp’ có nghĩa là đã đi đến chỗ cứu cánh trong trí tuệ Thinh văn ba-la-mật,’ và ngài nói thêm: ‘Còn các Phật đức thì được suy ra theo phương pháp.’

สตฺถริ ปสีทินฺติ เอวํ สาวกปารมีญาณธมฺเมสุ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ภิยฺโยโสมตฺตาย ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควา’’ติ สตฺถริ ปสีทึ. สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโมติ สุฏฺฐุ อกฺขาโต สุกถิโต นิยฺยานิโก มคฺโค ผลตฺถาย นิยฺยาติ ราคโทสโมหนิมฺมทนสมตฺโถ.

‘Con đã có đức tin nơi bậc Đạo Sư’ có nghĩa là: Sau khi đã đi đến chỗ cứu cánh trong các pháp thuộc trí tuệ Thinh văn ba-la-mật như vậy, với mức độ càng lúc càng hơn, con đã có đức tin nơi bậc Đạo Sư rằng: ‘Ồ, đức Thế Tôn ấy thật là bậc Chánh Đẳng Giác!’ ‘Pháp đã được đức Thế Tôn khéo thuyết giảng’ có nghĩa là: (Pháp ấy) đã được thuyết giảng một cách tốt đẹp, đã được nói một cách thiện xảo, là con đường đưa ra khỏi (vòng luân hồi), dẫn đến quả vị, có khả năng dẹp tan tham, sân, si.

สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆติ พุทฺธสฺส ภควโต สาวกสงฺโฆปิ วงฺกาทิโทสวิรหิตํ สมฺมาปฏิปทํ ปฏิปนฺนตฺตา สุปฺปฏิปนฺโนติ ปสนฺโนมฺหิ ภควตีติ ทสฺเสติ.

‘Tăng chúng là bậc diệu hạnh’ có nghĩa là: Tăng chúng đệ tử của đức Phật, đức Thế Tôn, cũng là bậc diệu hạnh do đã thực hành chánh đạo, là con đường không có các lỗi lầm như cong vạy v.v… (Qua đó), ngài cho thấy rằng: ‘Con có đức tin nơi đức Thế Tôn.’

กุสลธมฺมเทสนาวณฺณนา

Giải Thích Về Bài Thuyết Giảng Các Thiện Pháp

๑๔๕. อิทานิ ทิวาฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา สมาปชฺชิเต โสฬส อปราปริยธมฺเม ทสฺเสตุํ อปรํ ปน ภนฺเต เอตทานุตฺตริยนฺติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ [Pg.67] อนุตฺตริยนฺติ อนุตฺตรภาโว. ยถา ภควา ธมฺมํ เทเสตีติ ยถา เยนากาเรน ยาย เทสนาย ภควา ธมฺมํ เทเสติ, สา ตุมฺหากํ เทสนา อนุตฺตราติ วทติ. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ ตาย เทสนาย เทสิเตสุ กุสเลสุ ธมฺเมสุปิ ภควาว อนุตฺตโรติ ทีเปติ. ยา วา สา เทสนา, ตสฺสา ภูมึ ทสฺเสนฺโตปิ ‘‘กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ อาห. ตตฺริเม กุสลา ธมฺมาติ ตตฺร กุสเลสุ ธมฺเมสูติ วุตฺตปเท อิเม กุสลา ธมฺมา นามาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ อาโรคฺยฏฺเฐน, อนวชฺชฏฺเฐน, โกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน, นิทฺทรถฏฺเฐน, สุขวิปากฏฺเฐนาติ ปญฺจธา กุสลํ เวทิตพฺพํ. เตสุ ชาตกปริยายํ ปตฺวา อาโรคฺยฏฺเฐน กุสลํ วฏฺฏติ. สุตฺตนฺตปริยายํ ปตฺวา อนวชฺชฏฺเฐน. อภิธมฺมปริยายํ ปตฺวา โกสลฺลสมฺภูตนิทฺทรถสุขวิปากฏฺเฐน. อิมสฺมึ ปน ฐาเน พาหิติกสุตฺตนฺตปริยาเยน (ม. นิ. ๒.๓๕๘) อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ ทฏฺฐพฺพํ.

145. Bây giờ, để trình bày mười sáu pháp tuần tự mà ngài đã nhập vào trong khi ngồi ở nơi nghỉ ban ngày, ngài (Sāriputta) đã bắt đầu bài thuyết giảng: ‘Bạch ngài, lại nữa, đây là điều vô thượng…’ Trong ấy, ‘anuttariyaṃ’ (vô thượng) có nghĩa là trạng thái không có gì hơn. ‘Như cách đức Thế Tôn thuyết pháp’ có nghĩa là ngài (Sāriputta) nói rằng: ‘Đức Thế Tôn thuyết pháp theo cách thức nào, bằng bài thuyết giảng nào, thì bài thuyết giảng ấy của ngài là vô thượng.’ ‘Trong các thiện pháp’ là để làm rõ rằng: ‘Đức Thế Tôn là bậc vô thượng cả trong các thiện pháp đã được thuyết giảng bằng bài thuyết giảng ấy.’ Hoặc là, trong khi chỉ ra nền tảng của bài thuyết giảng ấy, ngài đã nói: ‘trong các thiện pháp.’ ‘Đây là những thiện pháp ấy’ có nghĩa là: trong cụm từ ‘trong các thiện pháp’ đã được nói ở trên, cần phải được hiểu rằng ‘đây được gọi là các thiện pháp.’ Trong đó, từ ‘kusala’ (thiện) cần được hiểu theo năm cách: theo nghĩa là sức khỏe, theo nghĩa là không thể chê trách, theo nghĩa là được sinh ra từ sự khéo léo, theo nghĩa là không có phiền muộn, và theo nghĩa là có quả báo an lạc. Trong số đó, đối với thể loại Jātaka (Bổn Sanh), từ ‘kusala’ phù hợp với nghĩa là sức khỏe. Đối với thể loại Suttanta (Kinh Tạng), (phù hợp) với nghĩa là không thể chê trách. Đối với thể loại Abhidhamma (Vi Diệu Pháp), (phù hợp) với các nghĩa là được sinh ra từ sự khéo léo, không có phiền muộn, và có quả báo an lạc. Nhưng ở đây, theo thể loại Bāhitika Suttanta, từ ‘kusala’ cần được hiểu theo nghĩa là không thể chê trách.

จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติ จุทฺทสวิเธน กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, นววิเธน เวทนานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, โสฬสวิเธน จิตฺตานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, ปญฺจวิเธน ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานนฺติ เอวํ นานานเยหิ วิภชิตฺวา สมถวิปสฺสนามคฺควเสน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา จตฺตาโร สติปฏฺฐานา เทสิตา. ผลสติปฏฺฐานํ ปน อิธ อนธิปฺเปตํ. จตฺตาโร สมฺมปฺปธานาติ ปคฺคหฏฺเฐน เอกลกฺขณา, กิจฺจวเสน นานากิจฺจา. ‘‘อิธ ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทายา’’ติอาทินา นเยน สมถวิปสฺสนามคฺควเสน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา เทสิตา. จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติ อิชฺฌนฏฺเฐน เอกสงฺคหา, ฉนฺทาทิวเสน นานาสภาวา. ‘‘อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวตี’’ติอาทินา นเยน สมถวิปสฺสนามคฺควเสน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว จตฺตาโร อิทฺธิปาทา เทสิตา.

Bốn niệm xứ là: niệm xứ quán thân với mười bốn cách, niệm xứ quán thọ với chín cách, niệm xứ quán tâm với mười sáu cách, niệm xứ quán pháp với năm cách. Sau khi đã phân chia theo nhiều phương pháp như vậy, bốn niệm xứ được trộn lẫn giữa hiệp thế và siêu thế theo cách của chỉ, quán, và đạo đã được thuyết giảng. Còn về niệm xứ quả thì ở đây không được chủ ý đến. Bốn chánh cần là: có một đặc tính theo nghĩa là sách tấn, có nhiều phận sự theo cách của phận sự. Theo phương pháp bắt đầu bằng: “Này Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu, đối với sự không sanh khởi của các pháp ác bất thiện chưa sanh khởi,” bốn chánh cần được trộn lẫn giữa hiệp thế và siêu thế theo cách của chỉ, quán, và đạo đã được thuyết giảng. Bốn như ý túc là: được gom lại làm một theo nghĩa là thành tựu, có nhiều tự tánh theo cách của dục, v.v. Theo phương pháp bắt đầu bằng: “Này Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu tu tập như ý túc có định do dục và các hành tinh cần,” bốn như ý túc được trộn lẫn giữa hiệp thế và siêu thế theo cách của chỉ, quán, và đạo đã được thuyết giảng.

ปญฺจินฺทฺริยานีติ อาธิปเตยฺยฏฺเฐน เอกลกฺขณานิ, อธิโมกฺขาทิสภาววเสน นานาสภาวานิ. สมถวิปสฺสนามคฺควเสเนว จ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานิ สทฺธาทีนิ ปญฺจินฺทฺริยานิ เทสิตานิ. ปญฺจ พลานีติ อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน อกมฺปิยฏฺเฐน วา เอกสงฺคหานิ, สลกฺขเณน นานาสภาวานิ[Pg.68]. สมถวิปสฺสนามคฺควเสเนว โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานิ สทฺธาทีนิ ปญฺจ พลานิ เทสิตานิ. สตฺต โพชฺฌงฺคาติ นิยฺยานฏฺเฐน เอกสงฺคหา, อุปฏฺฐานาทินา สลกฺขเณน นานาสภาวา. สมถวิปสฺสนา มคฺควเสเนว โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา สตฺต โพชฺฌงฺคา เทสิตา.

Năm quyền là: có một đặc tính theo nghĩa là làm chủ, có nhiều tự tánh theo cách của tự tánh hướng đến đối tượng, v.v. Và năm quyền là tín, v.v., được trộn lẫn giữa hiệp thế và siêu thế theo cách của chỉ, quán, và đạo đã được thuyết giảng. Năm lực là: được gom lại làm một theo nghĩa là nâng đỡ hoặc theo nghĩa là không lay động, có nhiều tự tánh theo tự tướng của chúng. Năm lực là tín, v.v., được trộn lẫn giữa hiệp thế và siêu thế theo cách của chỉ, quán, và đạo đã được thuyết giảng. Bảy giác chi là: được gom lại làm một theo nghĩa là xuất ly, có nhiều tự tánh theo tự tướng là sự có mặt, v.v. Bảy giác chi được trộn lẫn giữa hiệp thế và siêu thế theo cách của chỉ, quán, và đạo đã được thuyết giảng.

อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ เหตุฏฺเฐน เอกสงฺคโห, ทสฺสนาทินา สลกฺขเณน นานาสภาโว. สมถวิปสฺสนามคฺควเสเนว โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสโก อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เทสิโตติ อตฺโถ.

Thánh đạo tám ngành là: được gom lại làm một theo nghĩa là nhân, có nhiều tự tánh theo tự tướng là thấy, v.v. Có nghĩa là Thánh đạo tám ngành được trộn lẫn giữa hiệp thế và siêu thế theo cách của chỉ, quán, và đạo đã được thuyết giảng.

อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ อาสวานํ ขยาติ อิทํ กิมตฺถํ อารทฺธํ? สาสนสฺส ปริโยสานทสฺสนตฺถํ. สาสนสฺส หิ น เกวลํ มคฺเคเนว ปริโยสานํ โหติ, อรหตฺตผเลน ปน โหติ. ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุํ อิทมารทฺธนฺติ เวทิตพฺพํ. เอตทานุตฺตริยํ, ภนฺเต, กุสเลสุ ธมฺเมสูติ ภนฺเต ยา อยํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ เอวํเทสนา, เอตทานุตฺตริยํ. ตํ ภควาติ ตํ เทสนํ ภควา อเสสํ สกลํ อภิชานาติ. ตํ ภควโตติ ตํ เทสนํ ภควโต อเสสํ อภิชานโต. อุตฺตริ อภิญฺเญยฺยํ นตฺถีติ ตทุตฺตริ อภิชานิตพฺพํ นตฺถิ, อยํ นาม อิโต อญฺโญ ธมฺโม วา ปุคฺคโล วา ยํ ภควา น ชานาตีติ อิทํ นตฺถิ. ยทภิชานํ อญฺโญ สมโณ วาติ ยํ ตุมฺเหหิ อนภิญฺญาตํ, ตํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อภิชานนฺโต ภควตา ภิยฺโยภิญฺญตโร อสฺส, อธิกตรปญฺโญ ภเวยฺย. ยทิทํ กุสเลสุ ธมฺเมสูติ เอตฺถ ยทิทนฺติ นิปาตมตฺตํ, กุสเลสุ ธมฺเมสุ ภควตา อุตฺตริตโร นตฺถีติ อยเมตฺถตฺโถ. อิติ ภควาว กุสเลสุ ธมฺเมสุ อนุตฺตโรติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมินาปิ การเณน เอวํปสนฺโน อหํ, ภนฺเต, ภควตี’’ติ ทีเปติ. อิโต ปเรสุ อปรํ ปนาติอาทีสุ วิเสสมตฺตเมว วณฺณยิสฺสาม. ปุริมวารสทิสํ ปน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

“Bạch ngài, ở đây, vị Tỳ khưu, do sự đoạn tận các lậu hoặc” - câu này được bắt đầu vì mục đích gì? Vì mục đích chỉ ra sự kết thúc của giáo pháp. Vì rằng sự kết thúc của giáo pháp không chỉ xảy ra bằng đạo, mà xảy ra bằng quả A-la-hán. Do đó, nên hiểu rằng câu này được bắt đầu để chỉ ra điều ấy. “Bạch ngài, đây là sự vô thượng trong các thiện pháp” nghĩa là: Bạch ngài, sự thuyết giảng như vậy nào trong các thiện pháp, đây là sự vô thượng. “Điều ấy, Đức Thế Tôn” nghĩa là: Đức Thế Tôn thắng tri toàn bộ, không còn sót lại bài thuyết giảng ấy. “Đối với Đức Thế Tôn ấy” nghĩa là: đối với Đức Thế Tôn, người thắng tri không còn sót lại bài thuyết giảng ấy. “Không có gì cao hơn để thắng tri” nghĩa là: không có gì cao hơn điều ấy để được thắng tri; không có điều này, rằng: “có một pháp hay một người nào khác ngoài điều này mà Đức Thế Tôn không biết.” “Mà một Sa-môn khác thắng tri” nghĩa là: điều mà các ngài không thắng tri, một Sa-môn hay Bà-la-môn khác thắng tri điều ấy, có thể có sự thắng tri nhiều hơn Đức Thế Tôn, có thể có trí tuệ vượt trội hơn. Trong câu “Yadidaṃ kusalesu dhammesu”, “yadidaṃ” chỉ là một tiểu từ; nghĩa ở đây là: “trong các thiện pháp, không có ai vượt hơn Đức Thế Tôn.” Như vậy, khi chỉ ra rằng “chính Đức Thế Tôn là vô thượng trong các thiện pháp,” ngài làm sáng tỏ rằng: “Bạch ngài, cũng vì lý do này mà con có lòng tịnh tín như vậy nơi Đức Thế Tôn.” Trong những phần sau đây, bắt đầu bằng “aparaṃ pana”, chúng tôi sẽ chỉ giải thích phần khác biệt. Còn phần tương tự với đoạn trước, nên được hiểu theo cách đã nói.

อายตนปณฺณตฺติเทสนาวณฺณนา

Giải thích về bài thuyết giảng chế định xứ.

๑๔๖. อายตนปณฺณตฺตีสูติ อายตนปญฺญาปนาสุ. อิทานิ ตา อายตนปญฺญตฺติโย ทสฺเสนฺโต ฉยิมานิ, ภนฺเตติอาทิมาห. อายตนกถา ปเนสา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาเรน กถิตา, เตน น ตํ วิตฺถารยิสฺสาม, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว สา วิตฺถารโต เวทิตพฺพา.

146. “Trong các chế định xứ” nghĩa là trong các sự làm cho biết rõ về xứ. Bây giờ, khi chỉ ra các chế định xứ ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Bạch ngài, sáu điều này”. Còn câu chuyện về xứ này đã được nói một cách chi tiết trong bộ Thanh Tịnh Đạo, vì thế, chúng tôi sẽ không giải thích chi tiết điều ấy; do đó, câu chuyện về xứ ấy nên được hiểu một cách chi tiết theo phương pháp đã được nói ở đó.

เอตทานุตฺตริยํ[Pg.69], ภนฺเต, อายตนปณฺณตฺตีสูติ ยายํ อายตนปณฺณตฺตีสุ อชฺฌตฺติกพาหิรววตฺถานาทิวเสน เอวํ เทสนา, เอตทานุตฺตริยํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

“Bạch ngài, đây là sự vô thượng trong các chế định xứ” nghĩa là: bài thuyết giảng như vậy nào trong các chế định xứ theo cách phân định nội và ngoại, v.v., đây là sự vô thượng. Phần còn lại giống như cách đã nói.

คพฺภาวกฺกนฺติเทสนาวณฺณนา

Giải Thích Về Bài Kinh Nhập Thai

๑๔๗. คพฺภาวกฺกนฺตีสูติ คพฺโภกฺกมเนสุ. ตา คพฺภาวกฺกนฺติโย ทสฺเสนฺโต จตสฺโส อิมา, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ อสมฺปชาโนติ อชานนฺโต สมฺมูฬฺโห หุตฺวา. มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมตีติ ปฏิสนฺธิวเสน ปวิสติ. ฐาตีติ วสติ. นิกฺขมตีติ นิกฺขมนฺโตปิ อสมฺปชาโน สมฺมูฬฺโหว นิกฺขมติ. อยํ ปฐมาติ อยํ ปกติโลกิยมนุสฺสานํ ปฐมา คพฺภาวกฺกนฺติ.

“Trong các sự nhập thai” nghĩa là trong các sự đi vào bụng mẹ. Khi chỉ ra các sự nhập thai ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Bạch ngài, bốn điều này”. Ở đó, “không tỉnh giác” nghĩa là không biết, trở nên si mê. “Đi vào bụng mẹ” nghĩa là đi vào theo cách của sự tái sanh. “Trú” nghĩa là ở. “Đi ra” nghĩa là khi đi ra cũng không tỉnh giác, si mê mà đi ra. “Đây là trường hợp thứ nhất” nghĩa là đây là sự nhập thai thứ nhất của những người phàm tục thế gian.

สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมตีติ โอกฺกมนฺโต สมฺปชาโน อสมฺมูฬฺโห หุตฺวา โอกฺกมติ.

147. “Tỉnh giác đi vào bụng mẹ” nghĩa là: khi đi vào, là người tỉnh giác, không si mê, rồi đi vào.

อยํ ทุติยาติ อยํ อสีติมหาเถรานํ สาวกานํ ทุติยา คพฺภาวกฺกนฺติ. เต หิ ปวิสนฺตาว ชานนฺติ, วสนฺตา จ นิกฺขมนฺตา จ น ชานนฺติ.

“Đây là trường hợp thứ hai” nghĩa là: đây là sự nhập thai thứ hai của các vị đệ tử là tám mươi vị Đại Trưởng Lão. Vì rằng các vị ấy chỉ biết khi đi vào, còn khi ở và khi đi ra thì không biết.

อยํ ตติยาติ อยํ ทฺวินฺนญฺจ อคฺคสาวกานํ ปจฺเจกโพธิสตฺตานญฺจ ตติยา คพฺภาวกฺกนฺติ. เต กิร กมฺมเชหิ วาเตหิ อโธสิรา อุทฺธํปาทา อเนกสตโปริเส ปปาเต วิย โยนิมุเข ขิตฺตา ตาฬจฺฉิคฺคเฬน หตฺถี วิย สมฺพาเธน โยนิมุเขน นิกฺขมมานา อนนฺตํ ทุกฺขํ ปาปุณนฺติ. เตน เนสํ ‘‘มยํ นิกฺขมมฺหา’’ติ สมฺปชานตา น โหติ. เอวํ ปูริตปารมีนมฺปิ จ สตฺตานํ เอวรูเป ฐาเน มหนฺตํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชตีติ อลเมว คพฺภาวาเส นิพฺพินฺทิตุํ อลํ วิรชฺชิตุํ.

Đây là (sự nhập thai) thứ ba, nghĩa là: Sự nhập thai này của hai vị Thượng thủ Thinh văn và của các vị Bồ-tát Độc Giác là sự nhập thai thứ ba. Tương truyền, các vị ấy bị các luồng gió do nghiệp sanh đẩy, đầu chúc xuống, chân hướng lên, bị ném vào cửa sanh giống như bị ném vào vực thẳm sâu hàng trăm tầm người, khi đi ra qua cửa sanh chật hẹp giống như con voi chui ra qua lỗ khóa đục bằng cây cọ, các vị ấy đạt đến sự đau khổ vô lượng. Do đó, các vị ấy không có sự tỉnh giác rằng: 'Chúng ta đang đi ra'. Ngay cả đối với chúng sanh đã viên mãn các pháp ba-la-mật như vậy mà trong trường hợp như thế, nỗi khổ lớn lao vẫn sanh khởi. Vì vậy, thật đáng để nhàm chán đối với việc trú trong thai mẹ, đáng để ly tham.

อยํ จตุตฺถาติ อยํ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ วเสน จตุตฺถา คพฺภาวกฺกนฺติ. สพฺพญฺญุโพธิสตฺตา หิ มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺตาปิ ชานนฺติ, ตตฺถ วสนฺตาปิ ชานนฺติ, นิกฺขมนฺตาปิ ชานนฺติ, นิกฺขมนกาเลปิ จ เต กมฺมชวาตา อุทฺธํปาเท อโธสิเร กตฺวา ขิปิตุํ น สกฺโกนฺติ, ทฺเว หตฺเถ ปสาเรตฺวา อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ฐิตกาว นิกฺขมนฺติ. ภวคฺคํ อุปาทาย อวีจิอนฺตเร อญฺโญ ตีสุ กาเลสุ สมฺปชาโน นาม นตฺถิ ฐเปตฺวา สพฺพญฺญุโพธิสตฺเต. เตเนว เนสํ มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนกาเล จ นิกฺขมนกาเล [Pg.70] จ ทสสหสฺสิโลกธาตุ กมฺปตีติ. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

Đây là (sự nhập thai) thứ tư, nghĩa là: Sự nhập thai này theo phương diện của các vị Bồ-tát Toàn Giác là sự nhập thai thứ tư. Quả vậy, các vị Bồ-tát Toàn Giác khi thọ sanh trong bụng mẹ cũng biết rõ, khi trú trong đó cũng biết rõ, và khi đi ra cũng biết rõ. Và trong lúc đi ra, các luồng gió do nghiệp sanh không thể làm cho chân các vị ấy hướng lên, đầu chúc xuống để đẩy đi; các vị ấy duỗi hai tay, mở mắt, và đi ra trong tư thế đứng. Từ cõi Hữu Đảnh cho đến khoảng giữa của địa ngục Vô Gián, ngoại trừ các vị Bồ-tát Toàn Giác, không có ai khác tên là người tỉnh giác trong ba thời điểm. Chính vì lý do đó, trong lúc các vị ấy nhập vào bụng mẹ và trong lúc đi ra, mười ngàn thế giới chấn động. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được nói.

อาเทสนวิธาเทสนาวณฺณนา

Chú giải về bài thuyết giảng các phương pháp chỉ định

๑๔๘. อาเทสนวิธาสูติ อาเทสนโกฏฺฐาเสสุ. อิทานิ ตา อาเทสนวิธา ทสฺเสนฺโต จตสฺโส อิมาติอาทิมาห. นิมิตฺเตน อาทิสตีติ อาคตนิมิตฺเตน คตนิมิตฺเตน ฐิตนิมิตฺเตน วา อิทํ นาม ภวิสฺสตีติ กเถติ.

148. Trong các phương pháp chỉ định (Ādesanavidhāsu) nghĩa là trong các phần về sự chỉ định. Bây giờ, để trình bày các phương pháp chỉ định ấy, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng 'bốn điều này'. Chỉ định bằng tướng (nimittena ādisati) nghĩa là nói rằng: 'Kết quả tên này sẽ xảy ra' bằng tướng đến, hoặc bằng tướng đi, hoặc bằng tướng đứng.

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก ราชา ติสฺโส มุตฺตา คเหตฺวา ปุโรหิตํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ เม, อาจริย, หตฺเถ’’ติ? โส อิโต จิโต จ โอโลเกสิ. เตน จ สมเยน เอกา สรพู ‘‘มกฺขิกํ คเหสฺสามี’’ติ ปกฺขนฺทิ, คหณกาเล มกฺขิกา ปลาตา, โส มกฺขิกาย มุตฺตตฺตา ‘‘มุตฺตา มหาราชา’’ติ อาห. มุตฺตา ตาว โหตุ, กติ มุตฺตาติ? โส ปุน นิมิตฺตํ โอโลเกสิ. อถ อวิทูเร กุกฺกุโฏ ติกฺขตฺตุํ สทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. พฺราหฺมโณ ‘‘ติสฺโส มหาราชา’’ติ อาห. เอวํ เอกจฺโจ อาคตนิมิตฺเตน กเถติ. เอเตนุปาเยน คตฐิตนิ มิตฺเตหิปิ กถนํ เวทิตพฺพํ.

Về điều đó, có câu chuyện này: Một vị vua cầm ba viên ngọc trai và hỏi vị quốc sư: 'Thưa tôn sư, trong tay tôi có gì?' Vị ấy nhìn qua nhìn lại. Và vào lúc đó, một con thạch sùng nhảy tới với ý nghĩ: 'Ta sẽ bắt con ruồi', nhưng lúc bắt thì con ruồi đã bay đi. Vị ấy, do con ruồi đã được thoát (muttattā), nên nói rằng: 'Thưa Đại vương, đó là ngọc trai (muttā)'. (Vua hỏi:) 'Cứ cho là ngọc trai đi, có bao nhiêu viên?' Vị ấy lại nhìn tìm tướng. Bấy giờ, ở gần đó, một con gà trống gáy ba tiếng. Vị Bà-la-môn nói: 'Thưa Đại vương, có ba viên'. Như vậy, có người nói bằng tướng đến. Bằng phương pháp này, nên hiểu việc nói bằng các tướng đi và đứng cũng vậy.

อมนุสฺสานนฺติ ยกฺขปิสาจาทีนํ. เทวตานนฺติ จาตุมหาราชิกาทีนํ. สทฺทํ สุตฺวาติ อญฺญสฺส จิตฺตํ ญตฺวา กเถนฺตานํ สทฺทํ สุตฺวา. วิตกฺกวิปฺผารสทฺทนฺติ วิตกฺกวิปฺผารวเสน อุปฺปนฺนํ วิปฺปลปนฺตานํ สุตฺตปมตฺตาทีนํ สทฺทํ. สุตฺวาติ ตํ สทฺทํ สุตฺวา. ยํ วิตกฺกยโต ตสฺส โส สทฺโท อุปฺปนฺโน, ตสฺส วเสน ‘‘เอวมฺปิ เต มโน’’ติ อาทิสติ. มโนสงฺขารา ปณิหิตาติ จิตฺตสงฺขารา สุฏฺฐปิตา. วิตกฺเกสฺสตีติ วิตกฺกยิสฺสติ ปวตฺเตสฺสตีติ ปชานาติ. ชานนฺโต จ อาคมเนน ชานาติ, ปุพฺพภาเคน ชานาติ, อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ โอโลเกตฺวา ชานาติ. อาคมเนน ชานาติ นาม กสิณปริกมฺมกาเลเยว เยนากาเรน เอส กสิณภาวนํ อารทฺโธ ปฐมชฺฌานํ วา…เป… จตุตฺถชฺฌานํ วา อฏฺฐสมาปตฺติโย วา นิพฺพตฺเตสฺสตีติ ชานาติ. ปุพฺพภาเคน ชานาติ นาม สมถวิปสฺสนาย อารทฺธาเยว ชานาติ, เยนากาเรน เอส วิปสฺสนํ อารทฺโธ โสตาปตฺติมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสติ, สกทาคามิมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสติ, อนาคามิมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสติ, อรหตฺตมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสตีติ ชานาติ. อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ โอโลเกตฺวา ชานาติ นาม เยนากาเรน อิมสฺส มโนสงฺขารา สุฏฺฐปิตา, อิมสฺส นาม จิตฺตสฺส อนนฺตรา [Pg.71] อิมํ นาม วิตกฺกํ วิตกฺเกสฺสติ. อิโต วุฏฺฐิตสฺส เอตสฺส หานภาคิโย วา สมาธิ ภวิสฺสติ, ฐิติภาคิโย วา วิเสสภาคิโย วา นิพฺเพธภาคิโย วา อภิญฺญาโย วา นิพฺพตฺเตสฺสตีติ ชานาติ.

Của các phi nhân (Amanussānaṃ) nghĩa là của các dạ-xoa, ngạ quỷ, v.v. Của các chư thiên (Devatānaṃ) nghĩa là của các vị trời ở cõi Tứ Đại Thiên Vương, v.v. Nghe tiếng (Saddaṃ sutvā) nghĩa là nghe tiếng của những người nói sau khi đã biết tâm của người khác. Tiếng do tầm lan rộng (Vitakkavipphārasaddaṃ) nghĩa là tiếng của những người đang ngủ, người đãng trí, v.v., những người nói lảm nhảm, (tiếng ấy) sanh khởi do sự lan rộng của tầm. Nghe (Sutvā) nghĩa là nghe tiếng đó. Tiếng đó đã sanh khởi nơi người đang suy tầm điều gì, dựa vào điều đó mà chỉ định rằng: 'Tâm của ông cũng có ý như vậy'. Các tâm hành được hướng đến (Manosaṅkhārā paṇihitā) nghĩa là các tâm hành (thọ, tưởng) được thiết lập tốt đẹp. Sẽ suy tầm (Vitakkessati) nghĩa là biết rằng 'sẽ suy tầm, sẽ làm cho phát sanh'. Và khi biết, vị ấy biết bằng sự chuẩn bị (āgamana), biết bằng giai đoạn đầu (pubbabhāga), biết bằng cách quán xét tâm trong lúc nhập định. Gọi là biết bằng sự chuẩn bị nghĩa là biết ngay trong lúc thực hành chuẩn bị kasina rằng: 'Người này đã bắt đầu tu tập kasina theo cách nào thì theo cách đó, vị ấy sẽ làm phát sanh Sơ thiền... hoặc Tứ thiền, hoặc tám bậc thiền chứng'. Gọi là biết bằng giai đoạn đầu nghĩa là biết ngay khi đã bắt đầu (tu tập) thiền chỉ và thiền quán rằng: 'Người này đã bắt đầu tu tập thiền quán theo cách nào thì vị ấy sẽ làm phát sanh đạo Tu-đà-hoàn, hoặc sẽ làm phát sanh đạo Tư-đà-hàm, hoặc sẽ làm phát sanh đạo A-na-hàm, hoặc sẽ làm phát sanh đạo A-la-hán'. Gọi là biết bằng cách quán xét tâm trong lúc nhập định nghĩa là biết rằng: 'Các tâm hành của người này được thiết lập tốt đẹp theo cách nào, ngay sau tâm tên này, vị ấy sẽ suy tầm đến tầm tên này. Đối với người này sau khi đã xuất khỏi định này, định sẽ thuộc phần thoái hóa, hoặc thuộc phần an trú, hoặc thuộc phần thù thắng, hoặc thuộc phần xuyên thấu, hoặc vị ấy sẽ làm phát sanh các thắng trí'.

ตตฺถ ปุถุชฺชโน เจโตปริยญาณลาภี ปุถุชฺชนานํเยว จิตฺตํ ชานาติ, น อริยานํ. อริเยสุปิ เหฏฺฐิโม เหฏฺฐิโม อุปริมสฺส อุปริมสฺส จิตฺตํ น ชานาติ, อุปริโม ปน เหฏฺฐิมสฺส ชานาติ. เอเตสุ จ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. สกทาคามี, อนาคามี, อรหา, อรหตฺตผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. อุปริโม เหฏฺฐิมํ น สมาปชฺชติ. เตสญฺหิ เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา สมาปตฺติ ตตฺรุปปตฺติเยว โหติ. ตเถว ตํ โหตีติ อิทํ เอกํเสน ตเถว โหติ. เจโตปริยญาณวเสน ญาตญฺหิ อญฺญถาภาวี นาม นตฺถิ. เสสํ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

Trong số đó, phàm nhân đắc tha tâm thông chỉ biết tâm của các phàm nhân, không biết tâm của các bậc Thánh. Ngay cả trong các bậc Thánh, bậc thấp hơn không biết tâm của bậc cao hơn, nhưng bậc cao hơn thì biết tâm của bậc thấp hơn. Và trong số các vị này, vị Tu-đà-hoàn nhập Tu-đà-hoàn quả định. Vị Tư-đà-hàm nhập Tư-đà-hàm quả định, vị A-na-hàm nhập A-na-hàm quả định, vị A-la-hán nhập A-la-hán quả định. Bậc cao hơn không nhập (quả định) của bậc thấp hơn. Vì đối với các vị ấy, quả định thấp hơn chỉ là sự quay vòng trong cảnh giới thấp đó mà thôi. (Câu) 'Điều đó là như vậy' (tatheva taṃ hoti) có nghĩa là điều này chắc chắn là như vậy. Vì tâm được biết bằng tha tâm thông thì không có cái gọi là trở thành khác đi. Phần còn lại nên được kết hợp theo phương pháp trước.

ทสฺสนสมาปตฺติเทสนาวณฺณนา

Chú giải về bài thuyết giảng sự chứng đắc của kiến

๑๔๙. อาตปฺปมนฺวายาติอาทิ พฺรหฺมชาเล วิตฺถาริตเมว. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป, อาตปฺปนฺติ วีริยํ. ตเทว ปทหิตพฺพโต ปธานํ. อนุยุญฺชิตพฺพโต อนุโยโค. อปฺปมาทนฺติ สติอวิปฺปวาสํ. สมฺมามนสิการนฺติ อนิจฺเจ อนิจฺจนฺติอาทิวเสน ปวตฺตํ อุปายมนสิการํ. เจโตสมาธินฺติ ปฐมชฺฌานสมาธึ. อยํ ปฐมา ทสฺสนสมาปตฺตีติ อยํ ทฺวตฺตึ สาการํ ปฏิกูลโต มนสิกตฺวา ปฏิกูลทสฺสนวเสน อุปฺปาทิตา ปฐมชฺฌานสมาปตฺติ ปฐมา ทสฺสนสมาปตฺติ นาม, สเจ ปน ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา โสตาปนฺโน โหติ, อยํ นิปฺปริยาเยเนว ปฐมา ทสฺสนสมาปตฺติ.

149. Ātappamanvāyātiādi (v.v... và do nỗ lực) đã được giải thích rộng rãi trong kinh Phạm Võng. Ở đây, đây là phần tóm tắt: ātappa (nỗ lực) là tinh tấn. Chính sự tinh tấn ấy, do cần phải nỗ lực, nên được gọi là padhāna (sự nỗ lực). Do cần phải chuyên chú, nên được gọi là anuyoga (sự chuyên chú). Appamāda (không dể duôi) là sự không rời xa chánh niệm. Sammāmanasikāra (chánh tư duy) là sự tác ý hợp phương pháp diễn tiến theo cách thức "trong cái vô thường là vô thường" v.v... Cetosamādhi (tâm định) là định của sơ thiền. "Đây là kiến đạt đệ nhất" có nghĩa là: sự chứng đắc sơ thiền này, được phát sinh do quán xét sự ghê tởm sau khi đã tác ý đến ba mươi hai thể trược một cách ghê tởm, được gọi là kiến đạt đệ nhất. Lại nữa, nếu sau khi lấy thiền ấy làm nền tảng mà trở thành bậc Dự lưu, thì đây chính là kiến đạt đệ nhất theo nghĩa tuyệt đối.

อติกฺกมฺม จาติ อติกฺกมิตฺวา จ. ฉวิมํสโลหิตนฺติ ฉวิญฺจ มํสญฺจ โลหิตญฺจ. อฏฺฐึ ปจฺจเวกฺขตีติ อฏฺฐิ อฏฺฐีติ ปจฺจเวกฺขติ. อฏฺฐิ อฏฺฐีติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุปฺปาทิตา อฏฺฐิอารมฺมณา ทิพฺพจกฺขุปาทกชฺฌานสมาปตฺติ ทุติยา ทสฺสนสมาปตฺติ นาม. สเจ ปน ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา สกทาคามิมคฺคํ นิพฺพตฺเตติ. อยํ นิปฺปริยาเยน ทุติยา ทสฺสนสมาปตฺติ. กาฬวลฺลวาสี สุมตฺเถโร ปน ‘‘ยาว ตติยมคฺคา วฏฺฏตี’’ติ อาห.

Atikkamma ca (và vượt qua) có nghĩa là atikkamitvā ca. Chavimaṃsalohita (da, thịt, máu) là da, thịt, và máu. Aṭṭhiṃ paccavekkhati (quán xét xương) là quán xét "xương, xương". Sự chứng đắc thiền làm nền tảng cho thiên nhãn, có xương làm đối tượng, được phát sinh sau khi quán xét "xương, xương", được gọi là kiến đạt đệ nhị. Lại nữa, nếu sau khi lấy thiền ấy làm nền tảng mà làm phát sinh đạo Nhất lai, thì đây là kiến đạt đệ nhị theo nghĩa tuyệt đối. Tuy nhiên, trưởng lão Suma, trú tại Kāḷavallī, nói rằng: "Nó có giá trị cho đến tam đạo."

วิญฺญาณโสตนฺติ [Pg.72] วิญฺญาณเมว. อุภยโต อพฺโพจฺฉินฺนนฺติ ทฺวีหิปิ ภาเคหิ อจฺฉินฺนํ. อิธ โลเก ปติฏฺฐิตญฺจาติ ฉนฺทราควเสน อิมสฺมิญฺจ โลเก ปติฏฺฐิตํ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. กมฺมํ วา กมฺมโต อุปคจฺฉนฺตํ อิธ โลเก ปติฏฺฐิตํ นาม. กมฺมภวํ อากฑฺฒนฺตํ ปรโลเก ปติฏฺฐิตํ นาม. อิมินา กึ กถิตํ? เสกฺขปุถุชฺชนานํ เจโตปริยญาณํ กถิตํ. เสกฺขปุถุชฺชนานญฺหิ เจโตปริยญาณํ ตติยา ทสฺสนสมาปตฺติ นาม.

Viññāṇasota (dòng thức) chính là thức. Ubhayato abbocchinna (không gián đoạn ở hai đầu) là không bị cắt đứt ở cả hai phần. Idha loke patiṭṭhitañca (được an lập trong đời này) là được an lập trong thế gian này do dục và tham. Trong câu thứ hai, phương pháp cũng tương tự. Hoặc, (thức) đi đến nghiệp theo nghiệp được gọi là được an lập trong đời này. (Thức) lôi kéo nghiệp hữu được gọi là được an lập trong đời sau. Điều gì được nói lên qua câu này? Tha tâm thông của các bậc hữu học và phàm phu được nói đến. Quả vậy, tha tâm thông của các bậc hữu học và phàm phu được gọi là kiến đạt đệ tam.

อิธ โลเก อปฺปติฏฺฐิตญฺจาติ นิจฺฉนฺทราคตฺตา อิธโลเก จ อปฺปติฏฺฐิตํ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. กมฺมํ วา กมฺมโต น อุปคจฺฉนฺตํ อิธ โลเก อปฺปติฏฺฐิตํ นาม. กมฺมภวํ อนากฑฺฒนฺตํ ปรโลเก อปฺปติฏฺฐิตํ นาม. อิมินา กึ กถิตํ? ขีณาสวสฺส เจโตปริยญาณํ กถิตํ. ขีณาสวสฺส หิ เจโตปริยญาณํ จตุตฺถา ทสฺสนสมาปตฺติ นาม.

Idha loke appatiṭṭhitañca (không được an lập trong đời này) là không được an lập trong đời này do không có dục và tham. Trong câu thứ hai, phương pháp cũng tương tự. Hoặc, (thức) không đi đến nghiệp theo nghiệp được gọi là không được an lập trong đời này. (Thức) không lôi kéo nghiệp hữu được gọi là không được an lập trong đời sau. Điều gì được nói lên qua câu này? Tha tâm thông của bậc lậu tận được nói đến. Quả vậy, tha tâm thông của bậc lậu tận được gọi là kiến đạt đệ tứ.

อปิจ ทฺวตฺตึสากาเร อารทฺธวิปสฺสนาปิ ปฐมา ทสฺสนสมาปตฺติ. อฏฺฐิอารมฺมเณ อารทฺธวิปสฺสนา ทุติยา ทสฺสนสมาปตฺติ. เสกฺขปุถุชฺชนานํ เจโตปริยญาณํ ขีณาสวสฺส เจโตปริยญาณนฺติ อิทํ ปททฺวยํ นิจฺจลเมว. อปโร นโย ปฐมชฺฌานํ ปฐมา ทสฺสนสมาปตฺติ. ทุติยชฺฌานํ ทุติยา. ตติยชฺฌานํ ตติยา. จตุตฺถชฺฌานํ จตุตฺถา ทสฺสนสมาปตฺติ. ตถา ปฐมมคฺโค ปฐมา ทสฺสนสมาปตฺติ. ทุติยมคฺโค ทุติยา. ตติยมคฺโค ตติยา. จตุตฺถมคฺโค จตุตฺถา ทสฺสนสมาปตฺตีติ. เสสเมตฺถ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

Lại nữa, minh sát được khởi sự trong ba mươi hai thể trược cũng là kiến đạt đệ nhất. Minh sát được khởi sự với đối tượng là xương là kiến đạt đệ nhị. Hai câu "tha tâm thông của các bậc hữu học và phàm phu" và "tha tâm thông của bậc lậu tận" này là bất biến. Một phương pháp khác: sơ thiền là kiến đạt đệ nhất. Nhị thiền là đệ nhị. Tam thiền là đệ tam. Tứ thiền là kiến đạt đệ tứ. Tương tự, sơ đạo là kiến đạt đệ nhất. Nhị đạo là đệ nhị. Tam đạo là đệ tam. Tứ đạo là kiến đạt đệ tứ. Phần còn lại ở đây nên được kết hợp theo phương pháp trước.

ปุคฺคลปณฺณตฺติเทสนาวณฺณนา

Chú giải về bài thuyết giảng Puggala-paṇṇatti (Nhân Chế Định).

๑๕๐. ปุคฺคลปณฺณตฺตีสูติ โลกโวหารวเสน ‘‘สตฺโต ปุคฺคโล นโร โปโส’’ติ เอวํ ปญฺญาเปตพฺพาสุ โลกปญฺญตฺตีสุ. พุทฺธานญฺหิ ทฺเว กถา สมฺมุติกถา, ปรมตฺถกถาติ โปฏฺฐปาทสุตฺเต (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๓๙-๔๔๓) วิตฺถาริตา.

150. Puggalapaṇṇattīsu (trong các chế định về cá nhân) là trong các chế định của thế gian, cần được chế định theo cách nói thông thường của thế gian là "chúng sanh, cá nhân, người, nam nhân". Quả vậy, các vị Phật có hai loại thuyết giảng: tục đế thuyết (sammutikathā) và chân đế thuyết (paramatthakathā), như đã được giải thích rộng rãi trong kinh Poṭṭhapāda.

ตตฺถ ปุคฺคลปณฺณตฺตีสูติ อยํ สมฺมุติกถา. อิทานิ เย ปุคฺคเล ปญฺญเปนฺโต ปุคฺคลปณฺณตฺตีสุ ภควา อนุตฺตโร โหติ, เต ทสฺเสนฺโต สตฺติเม ภนฺเต ปุคฺคลา. อุภโตภาควิมุตฺโตติอาทิมาห. ตตฺถ อุภโตภาควิมุตฺโตติ ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต, อรูปสมาปตฺติยา รูปกายโต [Pg.73] วิมุตฺโต, มคฺเคน นามกายโต. โส จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตานํ, จตุนฺนํ, นิโรธา วุฏฺฐาย อรหตฺตปฺปตฺตอนาคามิโน จ วเสน ปญฺจวิโธ โหติ.

Trong đó, puggalapaṇṇattīsu (trong các chế định về cá nhân) này là tục đế thuyết. Bây giờ, để chỉ ra những cá nhân mà Đức Thế Tôn là bậc vô thượng trong việc chế định trong "các chế định về cá nhân", Ngài đã nói: "Bạch Thế Tôn, có bảy hạng người này. Bậc câu phần giải thoát" v.v... Trong đó, ubhatobhāgavimutto (bậc câu phần giải thoát) là người được giải thoát ở hai phần: giải thoát khỏi sắc thân nhờ các thiền chứng vô sắc, và giải thoát khỏi danh thân nhờ đạo. Vị ấy có năm loại, tùy theo trường hợp của bốn vị đã đạt A-la-hán sau khi xuất khỏi mỗi trong bốn thiền chứng vô sắc và quán xét các pháp hữu vi, và trường hợp của bậc Bất lai đã đạt A-la-hán sau khi xuất khỏi diệt tận định.

ปาฬิ ปเนตฺถ ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐวิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ (ธาตุ. ๒๔) เอวํ อฏฺฐวิโมกฺขลาภิโน วเสน อาคตา. ปญฺญาย วิมุตฺโตติ ปญฺญาวิมุตฺโต. โส สุกฺขวิปสฺสโก จ, จตูหิ ฌาเนหิ วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺตา จตฺตาโร จาติ อิเมสํ วเสน ปญฺจวิโธว โหติ.

Kinh văn Pāli ở đây được trình bày theo phương diện của người đắc tám giải thoát như sau: "Và thế nào là cá nhân câu phần giải thoát? Ở đây, có người sống, thân chứng tám giải thoát, và sau khi thấy bằng trí tuệ, các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận." Paññāya vimutto (giải thoát bằng trí tuệ) là paññāvimutto (tuệ giải thoát). Vị ấy có năm loại: bậc thuần quán, và bốn vị đã đạt A-la-hán sau khi xuất khỏi bốn tầng thiền.

ปาฬิ ปเนตฺถ อฏฺฐวิโมกฺขปฏิกฺเขปวเสเนว อาคตา. ยถาห ‘‘น เหว โข อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปญฺญาวิมุตฺโต’’ติ (ธาตุ. ๒๕).

Kinh văn Pāli ở đây được trình bày theo cách phủ định tám giải thoát. Như đã nói: "Vị ấy không sống, thân chứng tám giải thoát. Nhưng sau khi thấy bằng trí tuệ, các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận. Cá nhân này được gọi là bậc tuệ giải thoát."

ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิ กโรตีติ กายสกฺขิ. โส ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ, โส โสตาปตฺติผลฏฺฐํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺฐา ฉพฺพิโธ โหตีติ เวทิตพฺโพ. เตเนวาห ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล กายสกฺขี’’ติ (ธาตุ. ๒๖).

Kāyasakkhi (thân chứng) là người chứng ngộ điều cần được chứng ngộ ở cuối cùng. Vị ấy trước tiên xúc chạm thiền xúc, sau đó chứng ngộ Niết-bàn, là sự diệt tận. Cần hiểu rằng vị ấy có sáu loại, bắt đầu từ người an trú trong quả Dự lưu cho đến người an trú trong đạo A-la-hán. Do đó, Ngài đã nói: "Ở đây, có người sống, thân chứng tám giải thoát, và sau khi thấy bằng trí tuệ, một số lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận. Cá nhân này được gọi là bậc thân chứng."

ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. ตตฺริทํ สงฺเขปลกฺขณํ, ทุกฺขา สงฺขารา สุโข นิโรโธติ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ วิทิตํ สจฺฉิกตํ ปสฺสิตํ ปญฺญายาติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. วิตฺถารโต ปเนโสปิ กายสกฺขิ วิย ฉพฺพิโธ โหติ. เตเนวาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโต’’ติ (ธาตุ. ๒๗).

Đã đạt đến cái thấy tận cùng nên gọi là vị Kiến Đáo. Ở đây, đây là đặc điểm tóm tắt: Vị ấy đã biết, đã thấy, đã hiểu rõ, đã chứng ngộ, đã nhìn thấy bằng trí tuệ rằng: 'Các pháp hữu vi là khổ, sự diệt tận là an lạc,' nên gọi là vị Kiến Đáo. Về phần chi tiết, vị này cũng có sáu loại giống như vị Thân Chứng. Do đó, Ngài đã nói: 'Ở đây, có hạng người tuệ tri như thật rằng: 'Đây là khổ'... cho đến... 'Đây là con đường đưa đến sự diệt khổ.' Và các pháp do đức Như Lai tuyên thuyết đã được vị ấy thấy rõ, thực hành thuần thục bằng trí tuệ, và sau khi thấy bằng trí tuệ, một số lậu hoặc của vị ấy đã được đoạn trừ. Hạng người này được gọi là vị Kiến Đáo.'

สทฺธาย [Pg.74] วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโต. โสปิ วุตฺตนเยเนว ฉพฺพิโธ โหติ. เตเนวาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ โน จ โข ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต’’ติ (ธาตุ. ๒๘). เอเตสุ หิ สทฺธาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ สทฺทหนฺตสฺส วิย, โอกปฺเปนฺตสฺส วิย, อธิมุจฺจนฺตสฺส วิย จ กิเลสกฺขโย โหติ. ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ กิเลสจฺเฉทกํ ญาณํ อทนฺธํ ติขิณํ สูรํ หุตฺวา วหติ. ตสฺมา ยถา นาม นาติติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ น มฏฺฐํ โหติ, อสิ น สีฆํ วหติ, สทฺโท สุยฺยติ, พลวตโร วายาโม กาตพฺโพ โหติ, เอวรูปา สทฺธาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคภาวนา. ยถา ปน อตินิสิเตน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ มฏฺฐํ โหติ, อสิ สีฆํ วหติ, สทฺโท น สุยฺยติ, พลวตรํ วายามกิจฺจํ น โหติ, เอวรูปา ปญฺญาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคภาวนา เวทิตพฺพา.

Được giải thoát nhờ đức tin nên gọi là vị Tín Giải Thoát. Vị này cũng có sáu loại theo cách đã nói. Do đó, Ngài đã nói: 'Ở đây, có hạng người tuệ tri như thật rằng: 'Đây là khổ,' tuệ tri như thật rằng: 'Đây là tập khởi của khổ,' tuệ tri như thật rằng: 'Đây là sự diệt khổ,' tuệ tri như thật rằng: 'Đây là con đường đưa đến sự diệt khổ.' Và các pháp do đức Như Lai tuyên thuyết đã được vị ấy thấy rõ, thực hành thuần thục bằng trí tuệ, và sau khi thấy bằng trí tuệ, một số lậu hoặc của vị ấy đã được đoạn trừ, nhưng không phải như của vị Kiến Đáo. Hạng người này được gọi là vị Tín Giải Thoát.' Thật vậy, trong số các vị này, sự đoạn trừ phiền não của vị Tín Giải Thoát trong sát-na đạo tiền phần xảy ra giống như người đang tin, đang quyết tín, và đang hướng tâm đến. Đối với vị Kiến Đáo, trong sát-na đạo tiền phần, trí tuệ đoạn trừ phiền não vận hành không chậm chạp, sắc bén, và dũng mãnh. Do đó, ví như khi một người chặt cây chuối bằng thanh gươm không quá bén, vết cắt không được nhẵn, thanh gươm không đi nhanh, nghe có tiếng động, và phải nỗ lực mạnh hơn; việc tu tập đạo tiền phần của vị Tín Giải Thoát có hình thức như vậy. Lại nữa, ví như khi một người chặt cây chuối bằng thanh gươm rất bén, vết cắt được nhẵn, thanh gươm đi nhanh, không nghe tiếng động, và không cần phải nỗ lực mạnh hơn; nên hiểu việc tu tập đạo tiền phần của vị Tuệ Giải Thoát có hình thức như vậy.

ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. ธมฺโมติ ปญฺญา, ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ มคฺคํ ภาเวตีติ อตฺโถ. สทฺธานุสาริมฺหิปิ เอเสว นโย, อุโภเปเต โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐาเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, ปญฺญาวาหึ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี’’ติ.

Vị tùy hành theo pháp nên gọi là vị Tùy Pháp Hành. 'Pháp' ở đây là trí tuệ, nghĩa là vị ấy tu tập Thánh đạo với trí tuệ đi trước. Đối với vị Tùy Tín Hành cũng theo phương pháp này. Cả hai vị này đều là những vị đang đứng trong Dự Lưu Đạo. Và điều này cũng đã được nói: 'Hạng người nào đang thực hành để chứng ngộ quả Dự Lưu, có trí tuệ quyền vượt trội, là người có trí tuệ, tu tập Thánh đạo với trí tuệ đi trước. Hạng người này được gọi là vị Tùy Pháp Hành.'

ตถา ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, สทฺธาวาหึ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี’’ติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนสา อุภโตภาควิมุตฺตาทิกถา วิสุทฺธิมคฺเค ปญฺญาภาวนาธิกาเร วุตฺตา. ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

Tương tự: 'Hạng người nào đang thực hành để chứng ngộ quả Dự Lưu, có tín quyền vượt trội, là người có đức tin, tu tập Thánh đạo với đức tin đi trước. Hạng người này được gọi là vị Tùy Tín Hành.' Đây là phần tóm tắt ở đây. Về phần chi tiết, luận về các vị Câu Phần Giải Thoát v.v... này đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo, ở chương Tu Tập Trí Tuệ. Do đó, nên hiểu theo phương pháp đã được nói ở đó. Ở đây cũng vậy, phần còn lại nên được liên kết theo phương pháp trước.

ปธานเทสนาวณฺณนา

Chú giải về phẩm Tinh Cần

๑๕๑. ปธาเนสูติ อิธ ปทหนวเสน ‘‘สตฺต โพชฺฌงฺคา ปธานา’’ติ วุตฺตา. เตสํ วิตฺถารกถา มหาสติปฏฺฐาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

151. Về từ 'các tinh cần' (padhānesu), ở đây, 'bảy giác chi được gọi là các tinh cần' theo nghĩa nỗ lực tu tập. Phần luận giải chi tiết về chúng nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong kinh Đại Niệm Xứ. Ở đây cũng vậy, phần còn lại nên được liên kết theo phương pháp trước.

ปฏิปทาเทสนาวณฺณนา

Chú giải về phẩm Hành trình

๑๕๒. ทุกฺขปฏิปทาทีสุ [Pg.75] อยํ วิตฺถารนโย – ‘‘ตตฺถ กตมา ทุกฺขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ปญฺญา? ทุกฺเขน กสิเรน สมาธึ อุปฺปาเทนฺตสฺส ทนฺธํ ตํ ฐานํ อภิชานนฺตสฺส ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ วุจฺจติ ทุกฺขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ปญฺญา. ตตฺถ กตมา ทุกฺขปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ปญฺญา? ทุกฺเขน กสิเรน สมาธึ อุปฺปาเทนฺตสฺส ขิปฺปํ ตํ ฐานํ อภิชานนฺตสฺส ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ วุจฺจติ ทุกฺขปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ปญฺญา. ตตฺถ กตมา สุขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ปญฺญา? อกิจฺเฉน อกสิเรน สมาธึ อุปฺปาเทนฺตสฺส ทนฺธํ ตํ ฐานํ อภิชานนฺตสฺส ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ วุจฺจติ สุขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ปญฺญา. ตตฺถ กตมา สุขปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ปญฺญา? อกิจฺเฉน อกสิเรน สมาธึ อุปฺปาเทนฺตสฺส ขิปฺปํ ตํ ฐานํ อภิชานนฺตสฺส ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ วุจฺจติ สุขปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๘๐๑). อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

152. Đối với các hành trình khổ v.v..., đây là phương pháp chi tiết: 'Trong ấy, thế nào là trí tuệ khổ hành, chậm thắng trí? Trí tuệ, sự tuệ tri... cho đến... sự không si mê, trạch pháp, chánh kiến nào của người làm phát sinh định một cách khó khăn, nhọc nhằn, và biết rõ cảnh giới ấy một cách chậm chạp, đây được gọi là trí tuệ khổ hành, chậm thắng trí. Trong ấy, thế nào là trí tuệ khổ hành, nhanh thắng trí? Trí tuệ, sự tuệ tri... cho đến... chánh kiến nào của người làm phát sinh định một cách khó khăn, nhọc nhằn, và biết rõ cảnh giới ấy một cách nhanh chóng, đây được gọi là trí tuệ khổ hành, nhanh thắng trí. Trong ấy, thế nào là trí tuệ lạc hành, chậm thắng trí? Trí tuệ, sự tuệ tri... cho đến... chánh kiến nào của người làm phát sinh định không khó khăn, không nhọc nhằn, và biết rõ cảnh giới ấy một cách chậm chạp, đây được gọi là trí tuệ lạc hành, chậm thắng trí. Trong ấy, thế nào là trí tuệ lạc hành, nhanh thắng trí? Trí tuệ, sự tuệ tri... cho đến... chánh kiến nào của người làm phát sinh định không khó khăn, không nhọc nhằn, và biết rõ cảnh giới ấy một cách nhanh chóng, đây được gọi là trí tuệ lạc hành, nhanh thắng trí.' Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo. Ở đây cũng vậy, phần còn lại nên được liên kết theo phương pháp trước.

ภสฺสสมาจาราทิวณฺณนา

Chú giải về Hạng người có hạnh kiểm nói lời phù phiếm v.v...

๑๕๓. น เจว มุสาวาทูปสญฺหิตนฺติ ภสฺสสมาจาเร ฐิโตปิ กถามคฺคํ อนุปจฺฉินฺทิตฺวา กเถนฺโตปิ อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ น เจว มุสาวาทูปสญฺหิตํ ภาสติ. อฏฺฐ อนริยโวหาเร วชฺเชตฺวา อฏฺฐ อริยโวหารยุตฺตเมว ภาสติ. น จ เวภูติยนฺติ ภสฺสสมาจาเร ฐิโตปิ เภทกรวาจํ น ภาสติ. น จ เปสุณิยนฺติ ตสฺสาเยเวตํ เววจนํ. เวภูติยวาจา หิ ปิยภาวสฺส สุญฺญกรณโต ‘‘เปสุณิย’’นฺติ วุจฺจติ. นามเมวสฺสา เอตนฺติ มหาสีวตฺเถโร อโวจ. น จ สารมฺภชนฺติ สารมฺภชา จ ยา วาจา, ตญฺจ น ภาสติ. ‘‘ตฺวํ ทุสฺสีโล’’ติ วุตฺเต, ‘‘ตฺวํ ทุสฺสีโล ตวาจริโย ทุสฺสีโล’’ติ วา, ‘‘ตุยฺหํ อาปตฺตี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อหํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปาฏลิปุตฺตํ คโต’’ติอาทินา นเยน พหิทฺธา วิกฺเขปกถาปวตฺตํ วา กรณุตฺตริยวาจํ น ภาสติ. ชยาเปกฺโขติ ชยปุเรกฺขาโร หุตฺวา, ยถา หตฺถโก สกฺยปุตฺโต ติตฺถิยา นาม ธมฺเมนปิ อธมฺเมนปิ เชตพฺพาติ สจฺจาลิกํ ยํกิญฺจิ ภาสติ, เอวํ [Pg.76] ชยาเปกฺโข ชยปุเรกฺขาโร หุตฺวา น ภาสตีติ อตฺโถ. มนฺตา มนฺตา จ วาจํ ภาสตีติ เอตฺถ มนฺตาติ วุจฺจติ ปญฺญา, มนฺตาย ปญฺญาย. ปุน มนฺตาติ อุปปริกฺขิตฺวา. อิทํ วุตฺตํ โหติ, ภสฺสสมาจาเร ฐิโต ทิวสภาคมฺปิ กเถนฺโต ปญฺญาย อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺตกถเมว กเถตีติ. นิธานวตินฺติ หทเยปิ นิทหิตพฺพยุตฺตํ. กาเลนาติ ยุตฺตปตฺตกาเลน.

153. “Và không nói lời liên hệ đến nói dối” có nghĩa là: Dù an trú trong hạnh ngôn ngữ, dù nói chuyện không cắt ngang dòng câu chuyện, ở đây có vị tỳ khưu không nói lời liên hệ đến nói dối. Vị ấy tránh tám cách nói của bậc phi thánh, chỉ nói lời hợp với tám cách nói của bậc thánh. “Và không nói lời chia rẽ” có nghĩa là: Dù an trú trong hạnh ngôn ngữ, vị ấy không nói lời gây chia rẽ. “Và không nói lời đâm thọc” là đồng nghĩa của từ ấy. Vì lời nói chia rẽ làm cho tình thân trở nên trống rỗng nên được gọi là “đâm thọc”. Trưởng lão Mahāsīva đã nói: “Đây chỉ là tên gọi của nó”. “Và không nói lời mắng nhiếc” có nghĩa là: Lời nói nào phát sinh từ sự mắng nhiếc, vị ấy không nói lời ấy. Khi bị nói “Ngươi là người ác giới”, vị ấy không nói lại “Chính ngươi ác giới, thầy của ngươi ác giới”; hoặc khi bị nói “Ngươi có tội”, vị ấy không nói lời trả đũa hoặc lời nói lảng sang chuyện bên ngoài theo cách như “Tôi đã đi khất thực đến thành Pāṭaliputta”. “Mong muốn chiến thắng” có nghĩa là: Vị ấy không nói với mong muốn chiến thắng, đặt sự chiến thắng lên trước, giống như Hatthaka, con trai dòng Thích Ca, nói bất cứ điều gì, dù thật hay dối, rằng “Ngoại đạo nên bị đánh bại bằng cả chánh pháp và phi pháp”. “Nói lời sau khi đã suy xét, suy xét”: ở đây, “suy xét” (mantā) được gọi là trí tuệ, bằng trí tuệ suy xét. Lại “suy xét” (mantā) tức là sau khi đã thẩm tra. Điều này được nói là: Vị ấy an trú trong hạnh ngôn ngữ, dù nói chuyện cả ngày, cũng sau khi thẩm tra bằng trí tuệ, chỉ nói lời thích hợp. “Có giá trị như kho tàng” có nghĩa là lời nói đáng được cất giữ trong tim. “Đúng thời” có nghĩa là vào thời điểm thích hợp, đúng lúc.

เอวํ ภาสิตา หิ วาจา อมุสา เจว โหติ อปิสุณา จ อผรุสา จ อสฐา จ อสมฺผปฺปลาปา จ. เอวรูปา จ อยํ วาจา จตุสจฺจนิสฺสิตาติปิ สิกฺขตฺตยนิสฺสิตาติปิ ทสกถาวตฺถุนิสฺสิตาติปิ เตรสธุตงฺคนิสฺสิตาติปิ สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยธมฺมนิสฺสิตาติปิ มคฺคนิสฺสิตาติปิ วุจฺจติ. เตนาห เอตทานุตฺตริยํ, ภนฺเต, ภสฺสสมาจาเรติ ตํ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

Thật vậy, lời nói được nói ra như vậy vừa không dối trá, vừa không đâm thọc, vừa không thô ác, vừa không xảo trá, và vừa không phải là lời nói vô ích. Lời nói như vậy này được gọi là y cứ vào Tứ đế, y cứ vào Tam học, y cứ vào mười đề tài câu chuyện, y cứ vào mười ba hạnh đầu đà, y cứ vào ba mươi bảy phẩm trợ đạo, và y cứ vào Đạo. Do đó, Ngài đã nói: “Bạch Thế Tôn, đây là sự vô thượng trong hạnh ngôn ngữ”. Điều đó nên được hiểu theo phương pháp trước.

สจฺโจ จสฺส สทฺโธ จาติ สีลาจาเร ฐิโต ภิกฺขุ สจฺโจ จ ภเวยฺย สจฺจกโถ สทฺโธ จ สทฺธาสมฺปนฺโน. นนุ เหฏฺฐา สจฺจํ กถิตเมว, อิธ กสฺมา ปุน วุตฺตนฺติ? เหฏฺฐา วาจาสจฺจํ กถิตํ. สีลาจาเร ฐิโต ปน ภิกฺขุ อนฺตมโส หสนกถายปิ มุสาวาทํ น กโรตีติ ทสฺเสตุํ อิธ วุตฺตํ. อิทานิ โส ธมฺเมน สเมน ชีวิตํ กปฺเปตีติ ทสฺสนตฺถํ น จ กุหโกติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘กุหโก’’ติอาทีนิ พฺรหฺมชาเล วิตฺถาริตานิ.

“Vị ấy là người chân thật và có đức tin” có nghĩa là: Vị tỳ khưu an trú trong hạnh giới hạnh nên là người chân thật, nói lời chân thật, và có đức tin, đầy đủ đức tin. (Hỏi:) Chẳng phải sự thật đã được nói ở phần trước rồi sao, tại sao ở đây lại nói lại? (Đáp:) Ở phần trước, sự thật trong lời nói đã được đề cập. Nhưng để chỉ ra rằng vị tỳ khưu an trú trong hạnh giới hạnh không nói dối ngay cả trong lời nói đùa, sự thật được nói ở đây. Bây giờ, để chỉ ra rằng vị ấy sống một đời sống đúng pháp, bình đẳng, các từ “không phải là người lừa đảo” v.v... đã được nói. Ở đó, các từ “người lừa đảo” v.v... đã được giải thích chi tiết trong kinh Phạm Võng.

อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร, โภชเน มตฺตญฺญูติ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเนปิ ปมาณญฺญู. สมการีติ สมจารี, กาเยน วาจาย มนสา จ กายวงฺกาทีนิ ปหาย สมํ จรตีติ อตฺโถ. ชาคริยานุโยคมนุยุตฺโตติ รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชายา’’ติ วุตฺตนเยเนว ชาคริยานุโยคํ ยุตฺตปฺปยุตฺโต วิหรติ. อตนฺทิโตติ นิตฺตนฺที กายาลสิยวิรหิโต. อารทฺธวีริโยติ กายิกวีริเยนาปิ อารทฺธวีริโย โหติ, คณสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา จตูสุ อิริยาปเถสุ อฏฺฐอารพฺภวตฺถุวเสน เอกวิหารี. เจตสิกวีริเยนาปิ อารทฺธวีริโย โหติ, กิเลสสงฺคณิกํ ปหาย วิโนเทตฺวา อฏฺฐสมาปตฺติวเสน เอกวิหารี. อปิ จ ยถา ตถา กิเลสุปฺปตฺตึ นิวาเรนฺโต เจตสิกวีริเยน อารทฺธวีริโย โหติ. ฌายีติ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌานวเสน [Pg.77] ฌายี. สติมาติ จิรกตาทิอนุสฺสรณสมตฺถาย สติยา สมนฺนาคโต.

“Hộ trì các căn, tiết độ trong ăn uống” có nghĩa là: hộ trì các cửa ở sáu căn, và biết chừng mực trong ăn uống. “Hành động quân bình” có nghĩa là: hành xử quân bình, tức là từ bỏ sự cong vẹo của thân v.v... và hành xử quân bình bằng thân, khẩu, ý. “Chuyên tâm tỉnh thức” có nghĩa là: chia ngày đêm thành sáu phần, vị ấy sống chuyên cần nỗ lực tỉnh thức theo cách đã được nói: “ban ngày bằng cách đi kinh hành và ngồi”. “Không mệt mỏi” có nghĩa là: không uể oải, không lười biếng về thân. “Tinh tấn” có nghĩa là: có tinh tấn về thân, xua tan sự tụ tập với hội chúng, sống một mình trong bốn oai nghi theo tám sự khởi đầu tinh tấn. Vị ấy cũng có tinh tấn về tâm, từ bỏ và xua tan sự tụ tập của phiền não, sống một mình theo tám bậc thiền chứng. Hơn nữa, vị ấy có tinh tấn về tâm khi ngăn chặn sự phát sinh của phiền não như nó vốn là. “Thiền định” có nghĩa là: thiền định theo cách quán chiếu đối tượng và quán chiếu đặc tính. “Có chánh niệm” có nghĩa là: có chánh niệm có khả năng nhớ lại những việc đã làm từ lâu v.v...

กลฺยาณปฏิภาโนติ วากฺกรณสมฺปนฺโน เจว โหติ ปฏิภานสมฺปนฺโน จ. ยุตฺตปฏิภาโน โข ปน โหติ โน มุตฺตปฏิภาโน. สีลสมาจารสฺมิญฺหิ ฐิตภิกฺขุ มุตฺตปฏิภาโน น โหติ, ยุตฺตปฏิภาโน ปน โหติ วงฺคีสตฺเถโร วิย. คติมาติ คมนสมตฺถาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต. ธิติมาติ ธารณสมตฺถาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต. มติมาติ เอตฺถ ปน มตีติ ปญฺญาย นามเมว, ตสฺมา ปญฺญวาติ อตฺโถ. อิติ ตีหิปิ อิเมหิ ปเทหิ ปญฺญาว กถิตา. ตตฺถ เหฏฺฐา สมณธมฺมกรณวีริยํ กถิตํ, อิธ พุทฺธวจนคณฺหนวีริยํ. ตถา เหฏฺฐา วิปสฺสนาปญฺญา กถิตา, อิธ พุทฺธวจนคณฺหนปญฺญา. น จ กาเมสุ คิทฺโธติ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ อคิทฺโธ. สโต จ นิปโก จาติ อภิกฺกนฺตปฏิกฺกนฺตาทีสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ สติยา เจว ญาเณน จ สมนฺนาคโต จรตีติ อตฺโถ. เนปกฺกนฺติ ปญฺญา, ตาย สมนฺนาคตตฺตา นิปโกติ วุตฺโต. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

“Có biện tài tốt đẹp” có nghĩa là: vừa có lời nói hay, vừa có biện tài. Vị ấy có biện tài hợp lý, không có biện tài rời rạc. Vì vị tỳ khưu an trú trong hạnh giới hạnh không có biện tài rời rạc, mà có biện tài hợp lý như trưởng lão Vaṅgīsa. “Có trí tuệ” (gatimā) có nghĩa là: có trí tuệ có khả năng thấu đạt. “Có sự kiên trì” (dhitimā) có nghĩa là: có trí tuệ có khả năng ghi nhớ. “Có trí tuệ” (matimā): ở đây, “mati” chỉ là tên gọi của trí tuệ, do đó có nghĩa là người có trí tuệ. Như vậy, bằng cả ba từ này, chỉ có trí tuệ được nói đến. Ở đó, phần trước đã nói về tinh tấn trong việc thực hành pháp sa-môn, ở đây nói về tinh tấn trong việc tiếp thu lời Phật dạy. Tương tự, phần trước đã nói về trí tuệ minh sát, ở đây nói về trí tuệ tiếp thu lời Phật dạy. “Và không tham đắm trong các dục” có nghĩa là: không tham đắm trong dục đối tượng và dục phiền não. “Có chánh niệm và thận trọng” có nghĩa là: vị ấy hành xử với chánh niệm và trí tuệ trong bảy trường hợp như đi tới, đi lui v.v... “Thận trọng” (nepakka) là trí tuệ, vì có trí tuệ đó nên được gọi là “người thận trọng” (nipako). Phần còn lại ở đây cũng nên được hiểu theo phương pháp trước.

อนุสาสนวิธาทิวณฺณนา

Giải thích về phương pháp giáo huấn, v.v...

๑๕๔. ปจฺจตฺตํ โยนิโส มนสิการาติ อตฺตโน อุปายมนสิกาเรน. ยถานุสิฏฺฐํ ตถา ปฏิปชฺชมาโนติ ยถา มยา อนุสิฏฺฐํ อนุสาสนี ทินฺนา, ตถา ปฏิปชฺชมาโน. ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยาติอาทิ วุตฺตตฺถเมว. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

154. “Tự mình như lý tác ý” có nghĩa là: bằng sự tác ý có phương pháp của chính mình. “Thực hành đúng như được chỉ dạy” có nghĩa là: thực hành đúng như lời giáo huấn đã được ta chỉ dạy, ban cho. “Do đoạn tận ba kiết sử” v.v... có ý nghĩa như đã nói. Phần còn lại ở đây cũng nên được hiểu theo phương pháp trước.

๑๕๕. ปรปุคฺคลวิมุตฺติญาเณติ โสตาปนฺนาทีนํ ปรปุคฺคลานํ เตน เตน มคฺเคน กิเลสวิมุตฺติญาเณ. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

155. “Về trí tuệ giải thoát của người khác” có nghĩa là: về trí tuệ biết sự giải thoát khỏi các phiền não bằng đạo lộ này hay đạo lộ kia của những người khác như bậc Dự lưu v.v... Phần còn lại ở đây cũng nên được hiểu theo phương pháp trước.

๑๕๖. อมุตฺราสึ เอวํนาโมติ เอโก ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺโต นามโคตฺตํ ปริยาทิยมาโน คจฺฉติ. เอโก สุทฺธขนฺเธเยว อนุสฺสรติ, เอโก หิ สกฺโกติ, เอโก น สกฺโกติ. ตตฺถ โย สกฺโกติ, ตสฺส วเสน อคฺคเหตฺวา อสกฺโกนฺตสฺส วเสน คหิตํ. อสกฺโกนฺโต ปน กึ กโรติ? สุทฺธขนฺเธเยว อนุสฺสรนฺโต คนฺตฺวา อเนกชาติสตสหสฺสมตฺถเก ฐตฺวา นามโคตฺตํ ปริยาทิยมาโน โอตรติ. ตํ ทสฺเสนฺโต เอวํนาโมติอาทิมาห[Pg.78]. โส เอวมาหาติ โส ทิฏฺฐิคติโก เอวมาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ สสฺสโตติ วตฺวา ‘‘เต จ สตฺตา สํสรนฺตี’’ติ วทนฺตสฺส วจนํ ปุพฺพาปรวิรุทฺธํ โหติ. ทิฏฺฐิคติกตฺตา ปเนส เอตํ น สลฺลกฺเขสิ. ทิฏฺฐิคติกสฺส หิ ฐานํ วา นิยโม วา นตฺถิ. อิมํ คเหตฺวา อิมํ วิสฺสชฺเชติ, อิมํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิมํ คณฺหาตีติ พฺรหฺมชาเล วิตฺถาริตเมเวตํ. อยํ ตติโย สสฺสตวาโทติ เถโร ลาภิสฺเสว วเสน ตโย สสฺสตวาเท อาห. ภควตา ปน ตกฺกีวาทมฺปิ คเหตฺวา พฺรหฺมชาเล จตฺตาโร วุตฺตา. เอเตสํ ปน ติณฺณํ วาทานํ วิตฺถารกถา พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ.

156. Amutrāsiṃ evaṃnāmo (Ta là người có tên như vậy ở nơi kia): Một người, khi nhớ lại các đời sống quá khứ, đi đến chỗ thấu suốt danh và tánh. Một người chỉ nhớ lại các uẩn thuần túy, một người có thể, một người không thể. Trong trường hợp đó, không lấy theo trường hợp của người có thể, mà được lấy theo trường hợp của người không thể. Vậy người không thể làm gì? Người ấy, chỉ nhớ lại các uẩn thuần túy, đi đến, dừng lại ở trên một trăm ngàn kiếp, rồi đi xuống, thấu suốt danh và tánh. Để chỉ ra điều đó, ngài nói ‘evaṃnāmo’ v.v... So evamāha (Người ấy nói như vậy) nghĩa là người có tà kiến ấy nói như vậy. Ở đây, mặc dù lời nói của người nói ‘các chúng sanh ấy luân hồi’ sau khi đã nói ‘thường còn’ là mâu thuẫn trước sau. Nhưng do có tà kiến, người này không nhận thấy điều đó. Vì rằng người có tà kiến không có lập trường hay quy tắc cố định. Chấp lấy cái này rồi từ bỏ cái này, từ bỏ cái này rồi chấp lấy cái này, điều này đã được giải rộng trong kinh Phạm Võng. Ayaṃ tatiyo sassatavādo (Đây là thường kiến thứ ba): Trưởng lão đã nói ba thường kiến theo phương diện của người đắc chứng. Nhưng Đức Thế Tôn, đã lấy cả luận thuyết của nhà tư biện, đã nói bốn thường kiến trong kinh Phạm Võng. Phần giải rộng về ba luận thuyết này nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong kinh Phạm Võng (Dī. Ni. Aṭṭha. 1.30). Phần còn lại ở đây cũng nên được giải rộng theo phương pháp trước.

๑๕๗. คณนาย วาติ ปิณฺฑคณนาย. สงฺขาเนนาติ อจฺฉิทฺทกวเสน มโนคณนาย. อุภยถาปิ ปิณฺฑคณนเมว ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ, วสฺสานํ สตวเสน สหสฺสวเสน สตสหสฺสวเสน โกฏิวเสน ปิณฺฑํ กตฺวาปิ เอตฺตกานิ วสฺสสตานีติ วา เอตฺตกา วสฺสโกฏิโยติ วา เอวํ สงฺขาตุํ น สกฺกา. ตุมฺเห ปน อตฺตโน ทสนฺนํ ปารมีนํ ปูริตตฺตา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา ยสฺมา โว อนาวรณญาณํ สูรํ วหติ. ตสฺมา เทสนาญาณกุสลตํ ปุรกฺขตฺวา วสฺสคณนายปิ ปริยนฺติกํ กตฺวา กปฺปคณนายปิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา เอตฺตกนฺติ ทสฺเสถาติ ทีเปติ. ปาฬิยตฺโถ ปเนตฺถ วุตฺตนโยเยว. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

157. Gaṇanāya vā (Hoặc bằng cách đếm) nghĩa là bằng cách đếm gộp. Saṅkhānena (Bằng cách tính toán) nghĩa là bằng cách tính nhẩm không gián đoạn. Cả hai cách đều chỉ ra việc đếm gộp. Điều này được nói là: Mặc dù gộp lại số năm theo trăm, ngàn, trăm ngàn, hay koti, cũng không thể tính toán rằng ‘có bấy nhiêu trăm năm’ hay ‘có bấy nhiêu koti năm’. Nhưng các Ngài, do đã viên mãn mười ba-la-mật, do đã thấu suốt tốt đẹp Toàn Giác Trí, vì trí vô ngại của các Ngài vận hành dũng mãnh. Do đó, đặt sự thiện xảo về thuyết pháp trí lên hàng đầu, xin hãy chỉ ra rằng ‘có bấy nhiêu’ bằng cách xác định giới hạn cả bằng cách đếm số năm và phân định cả bằng cách đếm số kiếp. Ngài làm sáng tỏ như vậy. Ý nghĩa của đoạn Pāḷi ở đây chính là theo phương pháp đã nói. Phần còn lại ở đây cũng nên được liên kết theo phương pháp trước.

๑๕๘. เอตทานุตฺตริยํ, ภนฺเต, สตฺตานํ จุตูปปาตญาเณติ ภนฺเต ยาปิ อยํ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิวเสน ญาณเทสนา, สาปิ ตุมฺหากํเยว อนุตฺตรา. อตีตพุทฺธาปิ เอวเมว เทเสสุํ. อนาคตาปิ เอวเมว เทเสสฺสนฺติ. ตุมฺเห เตสํ อตีตานาคตพุทฺธานํ ญาเณน สํสนฺทิตฺวาว เทสยิตฺถ. ‘‘อิมินาปิ การเณน เอวํปสนฺโน อหํ ภนฺเต ภควตี’’ติ ทีเปติ. ปาฬิยตฺโถ ปเนตฺถ วิตฺถาริโตเยว.

158. Etadānuttariyaṃ, bhante, sattānaṃ cutūpapātañāṇe (Bạch ngài, điều này là vô thượng trong thiên nhãn trí về sự sanh tử của chúng sanh) nghĩa là: Bạch ngài, bài thuyết pháp về trí tuệ liên quan đến sự chết và tái sanh của chúng sanh này cũng là vô thượng, chỉ thuộc về các Ngài. Các vị Phật quá khứ cũng đã thuyết như vậy. Các vị Phật vị lai cũng sẽ thuyết như vậy. Các Ngài đã thuyết sau khi đối chiếu với trí tuệ của các vị Phật quá khứ và vị lai ấy. Ngài làm sáng tỏ rằng: ‘Cũng vì lý do này, bạch ngài, con có lòng tịnh tín như vậy nơi Đức Thế Tôn’. Ý nghĩa của đoạn Pāḷi ở đây đã được giải rộng.

๑๕๙. สาสวา สอุปธิกาติ สโทสา สอุปารมฺภา. โน อริยาติ วุจฺจตีติ อริยิทฺธีติ น วุจฺจติ. อนาสวา อนุปธิกาติ นิทฺโทสา อนุปารมฺภา. อริยาติ วุจฺจตีติ อริยิทฺธีติ วุจฺจติ. อปฺปฏิกูลสญฺญี [Pg.79] ตตฺถ วิหรตีติ กถํ อปฺปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรตีติ? ปฏิกูเล สตฺเต เมตฺตํ ผรติ, สงฺขาเร ธาตุสญฺญํ อุปสํหรติ. ยถาห ‘‘กถํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ (ปฏิ. ม. ๓.๙๗)? อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ เมตฺตาย วา ผรติ, ธาตุโต วา อุปสํหรตี’’ติ. ปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรตีติ อปฺปฏิกูเล สตฺเต อสุภสญฺญํ ผรติ, สงฺขาเร อนิจฺจสญฺญํ อุปสํหรติ. ยถาห ‘‘กถํ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ? อิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ อสุภาย วา ผรติ, อนิจฺจโต วา อุปสํหรตี’’ติ. เอวํ เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

159. Sāsavā saupadhikā (Có lậu hoặc, có phiền não) nghĩa là có lỗi lầm, có sự chỉ trích. No ariyā ti vuccati (Được gọi là không phải của bậc Thánh) nghĩa là không được gọi là thần thông của bậc Thánh. Anāsavā anupadhikā (Không có lậu hoặc, không có phiền não) nghĩa là không có lỗi lầm, không có sự chỉ trích. Ariyā ti vuccati (Được gọi là của bậc Thánh) nghĩa là được gọi là thần thông của bậc Thánh. Appaṭikūlasaññī tattha viharati (Vị ấy trú với tưởng không đáng ghê tởm ở nơi đó): Làm thế nào vị ấy trú với tưởng không đáng ghê tởm ở nơi đó? Vị ấy rải tâm từ đến chúng sanh đáng ghê tởm, hướng đến tưởng về giới trong các pháp hữu vi. Như đã nói: ‘Làm thế nào vị ấy trú với tưởng không đáng ghê tởm trong đối tượng đáng ghê tởm (Paṭi. Ma. 3.97)? Vị ấy rải tâm từ đến đối tượng không mong muốn, hoặc hướng đến theo phương diện giới’. Paṭikūlasaññī tattha viharati (Vị ấy trú với tưởng đáng ghê tởm ở nơi đó) nghĩa là vị ấy rải tưởng bất tịnh đến chúng sanh không đáng ghê tởm, hướng đến tưởng vô thường trong các pháp hữu vi. Như đã nói: ‘Làm thế nào vị ấy trú với tưởng đáng ghê tởm trong đối tượng không đáng ghê tởm? Vị ấy rải tưởng bất tịnh đến đối tượng mong muốn, hoặc hướng đến theo phương diện vô thường’. Ý nghĩa cũng nên được hiểu như vậy trong các câu còn lại.

อุเปกฺขโก ตตฺถ วิหรตีติ อิฏฺเฐ อรชฺชนฺโต อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺโต ยถา อญฺเญ อสมเปกฺขเนน โมหํ อุปฺปาเทนฺติ, เอวํ อนุปฺปาเทนฺโต ฉสุ อารมฺมเณสุ ฉฬงฺคุเปกฺขาย อุเปกฺขโก วิหรติ. เอตทานุตฺตริยํ, ภนฺเต, อิทฺธิวิธาสูติ, ภนฺเต, ยา อยํ ทฺวีสุ อิทฺธีสุ เอวํเทสนา, เอตทานุตฺตริยํ. ตํ ภควาติ ตํ เทสนํ ภควา อเสสํ สกลํ อภิชานาติ. ตํ ภควโตติ ตํ เทสนํ ภควโต อเสสํ อภิชานโต. อุตฺตริ อภิญฺเญยฺยํ นตฺถีติ อุตฺตริ อภิชานิตพฺพํ นตฺถิ. อยํ นาม อิโต อญฺโญ ธมฺโม วา ปุคฺคโล วา ยํ ภควา น ชานาติ อิทํ นตฺถิ. ยทภิชานํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วาติ ยํ ตุมฺเหหิ อนภิญฺญาตํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อภิชานนฺโต ภควตา ภิยฺโยภิญฺญตโร อสฺส, อธิกตรปญฺโญ ภเวยฺย. ยทิทํ อิทฺธิวิธาสูติ เอตฺถ ยทิทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อิทฺธิวิธาสุ ภควตา อุตฺตริตโร นตฺถิ. อตีตพุทฺธาปิ หิ อิมา ทฺเว อิทฺธิโย เทเสสุํ, อนาคตาปิ อิมาว เทเสสฺสนฺติ. ตุมฺเหปิ เตสํ ญาเณน สํสนฺทิตฺวา อิมาว เทสยิตฺถ. อิติ ภควา อิทฺธิวิธาสุ อนุตฺตโรติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมินาปิ การเณน เอวํปสนฺโน อหํ, ภนฺเต, ภควตี’’ติ ทีเปติ. เอตฺตาวตา เย ธมฺมเสนาปติ ทิวาฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา โสฬส อปรมฺปริยธมฺเม สมฺมสิ, เตว ทสฺสิตา โหนฺติ.

Upekkhako tattha viharati (Vị ấy trú xả ở nơi đó) nghĩa là không tham đắm trong đối tượng khả ái, không sân hận trong đối tượng không khả ái, không làm phát sanh si mê như những người khác làm phát sanh si mê do không quán xét đúng đắn, vị ấy trú xả với tâm xả sáu chi trong sáu đối tượng. Etadānuttariyaṃ, bhante, iddhividhāsu (Bạch ngài, điều này là vô thượng trong các loại thần thông) nghĩa là: Bạch ngài, bài thuyết pháp như vậy về hai loại thần thông này là vô thượng. Taṃ bhagavā (Đức Thế Tôn ấy) nghĩa là Đức Thế Tôn biết rõ bài thuyết pháp đó một cách trọn vẹn, không sót. Taṃ bhagavato (Của Đức Thế Tôn ấy) nghĩa là đối với Đức Thế Tôn, người biết rõ bài thuyết pháp đó không sót. Uttari abhiññeyyaṃ natthi (Không có điều gì cao hơn cần phải thắng tri) nghĩa là không có điều gì cao hơn cần phải biết. Không có một pháp hay một người nào khác ngoài những điều này mà Đức Thế Tôn không biết. Yadabhijānaṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā (Một sa-môn hay bà-la-môn khác khi thắng tri) nghĩa là một sa-môn hay bà-la-môn khác, khi thắng tri điều mà các Ngài chưa thắng tri, sẽ có trí tuệ thắng tri hơn Đức Thế Tôn, sẽ có trí tuệ vượt trội hơn. Trong câu ‘yadidaṃ iddhividhāsu’, ‘yadidaṃ’ chỉ là một tiểu từ. Trong các loại thần thông, không có ai cao hơn Đức Thế Tôn. Vì rằng các vị Phật quá khứ cũng đã thuyết hai loại thần thông này, các vị Phật vị lai cũng sẽ thuyết chính những loại này. Các Ngài cũng đã thuyết chính những loại này sau khi đối chiếu với trí tuệ của các vị ấy. Để chỉ ra rằng ‘Như vậy, Đức Thế Tôn là vô thượng trong các loại thần thông’, ngài làm sáng tỏ rằng: ‘Cũng vì lý do này, bạch ngài, con có lòng tịnh tín như vậy nơi Đức Thế Tôn’. Với chừng ấy, những pháp tuần tự mà vị Tướng quân Chánh pháp đã ngồi quán xét vào ban ngày, mười sáu pháp ấy, đã được chỉ ra.

อญฺญถาสตฺถุคุณทสฺสนาทิวณฺณนา

Phần giải về việc thấy được các đức hạnh của Bậc Đạo Sư theo cách khác, v.v...

๑๖๐. อิทานิ อปเรนปิ อากาเรน ภควโต คุเณ ทสฺเสนฺโต ยํ ตํ ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ สทฺเธน กุลปุตฺเตนาติ สทฺธา กุลปุตฺตา [Pg.80] นาม อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา โพธิสตฺตา. ตสฺมา ยํ สพฺพญฺญุโพธิสตฺเตน ปตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. กึ ปน เตน ปตฺตพฺพํ? นว โลกุตฺตรธมฺมา. อารทฺธวีริเยนาติอาทีสุ ‘‘วีริยํ ถาโม’’ติอาทีนิ สพฺพาเนว วีริยเววจนานิ. ตตฺถ อารทฺธวีริเยนาติ ปคฺคหิตวีริเยน. ถามวตาติ ถามสมฺปนฺเนน ถิรวีริเยน. ปุริสถาเมนาติ เตน ถามวตา ยํ ปุริสถาเมน ปตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนนฺตรปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปุริสโธรยฺเหนาติ ยา อสมธุเรหิ พุทฺเธหิ วหิตพฺพา ธุรา, ตํ ธุรํ วหนสมตฺเถน มหาปุริเสน. อนุปฺปตฺตํ ตํ ภควตาติ ตํ สพฺพํ อตีตานาคตพุทฺเธหิ ปตฺตพฺพํ, สพฺพเมว อนุปฺปตฺตํ, ภควโต เอกคุโณปิ อูโน นตฺถีติ ทสฺเสติ. กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยคนฺติ วตฺถุกาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยคํ. ยถา อญฺเญ เกณิยชฏิลาทโย สมณพฺราหฺมณา ‘‘โก ชานาติ ปรโลกํ. สุโข อิมิสฺสา ปริพฺพาชิกาย มุทุกาย โลมสาย พาหาย สมฺผสฺโส’’ติ โมฬิพนฺธาหิ ปริพฺพาชิกาหิ ปริจาเรนฺติ สมฺปตฺตํ สมฺปตฺตํ รูปาทิอารมฺมณํ อนุภวมานา กามสุขมนุยุตฺตา, น เอวมนุยุตฺโตติ ทสฺเสติ.

160. Bây giờ, khi trình bày các đức hạnh của đức Thế Tôn bằng một phương diện khác, ngài (Sāriputta) đã nói câu bắt đầu bằng “yaṃ taṃ bhante”. Trong ấy, trong câu “saddhena kulaputtena” (bởi thiện gia nam tử có đức tin), những thiện gia nam tử có đức tin được gọi là các vị Bồ-tát quá khứ, vị lai, và hiện tại. Do đó, điều này có nghĩa là: “Điều nên được chứng đắc bởi vị Bồ-tát Toàn Giác.” Nhưng điều gì nên được chứng đắc bởi vị ấy? Chín pháp siêu thế. Trong các câu bắt đầu bằng “āraddhavīriyenā” (với tinh tấn đã được khởi sự), các từ như “vīriyaṃ thāmo” (tinh tấn, sức mạnh) v.v… tất cả đều là đồng nghĩa của tinh tấn. Trong đó, “āraddhavīriyenā” có nghĩa là “paggahitavīriyena” (với tinh tấn đã được sách tấn). “Thāmavatā” có nghĩa là “thāmasampannena” (người có đầy đủ sức mạnh), “thiravīriyena” (có tinh tấn vững chắc). “Purisathāmenā” có nghĩa là: “bởi người có sức mạnh ấy, điều nên được chứng đắc bằng sức mạnh của bậc nam tử,” điều này được nói đến. Trong hai từ kế tiếp cũng theo phương pháp này. “Purisadhorayhenā” (bởi bậc nam tử mang ách) có nghĩa là: bởi bậc đại nhân có khả năng mang gánh nặng mà nên được mang bởi các đức Phật, những người mang gánh nặng không ai sánh bằng. Trong câu “anuppattaṃ taṃ bhagavatā” (điều ấy đã được đức Thế Tôn chứng đắc), (câu ấy) trình bày rằng: tất cả những gì nên được chứng đắc bởi các đức Phật quá khứ và vị lai, tất cả đều đã được (đức Thế Tôn) chứng đắc, không có một đức hạnh nào của đức Thế Tôn bị thiếu sót. Trong câu “kāmesu kāmasukhallikānuyogaṃ” (sự thực hành đắm mình trong các dục lạc), (có nghĩa là) sự thực hành đắm mình trong các dục trưởng dưỡng. Giống như các vị sa-môn, bà-la-môn khác như Keṇiya đạo sĩ bện tóc v.v… (nói rằng): “Ai biết được thế giới bên kia? Sự xúc chạm cánh tay của nữ du sĩ này, mềm mại, mịn màng, thật là lạc thú,” rồi họ được phục vụ bởi các nữ du sĩ có búi tóc, trong khi hưởng thụ các đối tượng như sắc v.v… mỗi khi chúng đến, chuyên tâm vào dục lạc; (câu ấy) trình bày rằng (đức Thế Tôn) không chuyên tâm như vậy.

หีนนฺติ ลามกํ. คมฺมนฺติ คามวาสีนํ ธมฺมํ. โปถุชฺชนิกนฺติ ปุถุชฺชเนหิ เสวิตพฺพํ. อนริยนฺติ น นิทฺโทสํ. น วา อริเยหิ เสวิตพฺพํ. อนตฺถสญฺหิตนฺติ อนตฺถสํยุตฺตํ. อตฺตกิลมถานุโยคนฺติ อตฺตโน อาตาปนปริตาปนานุโยคํ. ทุกฺขนฺติ ทุกฺขยุตฺตํ, ทุกฺขมํ วา. ยถา เอเก สมณพฺราหฺมณา กามสุขลฺลิกานุโยคํ ปริวชฺเชสฺสามาติ กายกิลมถํ อนุธาวนฺติ, ตโต มุญฺจิสฺสามาติ กามสุขํ อนุธาวนฺติ, น เอวํ ภควา. ภควา ปน อุโภ เอเต อนฺเต วชฺเชตฺวา ยา สา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา จกฺขุกรณี’’ติ เอวํ วุตฺตา สมฺมาปฏิปตฺติ, ตเมว ปฏิปนฺโน. ตสฺมา ‘‘น จ อตฺตกิลมถานุโยค’’นฺติอาทิมาห.

“Hīnaṃ” (thấp hèn) có nghĩa là ti tiện. “Gammaṃ” (quê mùa) có nghĩa là pháp của hạng người quê mùa sống trong làng. “Pothujjanikaṃ” (của phàm phu) có nghĩa là điều nên được thực hành bởi phàm phu. “Anariyaṃ” (không thánh thiện) có nghĩa là không trong sạch, hoặc không nên được thực hành bởi các bậc Thánh. “Anatthasañhitaṃ” (không đem lại lợi ích) có nghĩa là không liên hệ đến lợi ích. “Attakilamathānuyogaṃ” (sự thực hành ép xác) có nghĩa là sự thực hành làm cho tự thân nóng nảy, phiền muộn. “Dukkhaṃ” (khổ) có nghĩa là liên hệ đến khổ, hoặc là khổ. Giống như một số sa-môn, bà-la-môn, với ý nghĩ “chúng ta sẽ từ bỏ sự thực hành đắm mình trong dục lạc,” họ chạy theo sự hành hạ thân xác; và với ý nghĩ “chúng ta sẽ thoát khỏi điều đó,” họ chạy theo dục lạc, đức Thế Tôn không như vậy. Còn đức Thế Tôn, sau khi đã từ bỏ cả hai cực đoan này, Ngài đã thực hành chính con đường chánh đạo mà đã được nói như vầy: “Này các Tỳ-khưu, có con đường trung đạo đã được Như Lai chứng ngộ, tạo ra mắt trí tuệ.” Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “na ca attakilamathānuyogaṃ” (và không phải là sự thực hành ép xác).

อาภิเจตสิกานนฺติ อภิเจตสิกานํ, กามาวจรจิตฺตานิ อติกฺกมิตฺวา ฐิตานนฺติ อตฺโถ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว สุขวิหารานํ. โปฏฺฐปาทสุตฺตนฺตสฺมิญฺหิ สปฺปีติกทุติยชฺฌานผลสมาปตฺติ กถิตา (ที. นิ. ๑.๔๓๒). ปาสาทิกสุตฺตนฺเต สห มคฺเคน วิปสฺสนาปาทกชฺฌานํ. ทสุตฺตรสุตฺตนฺเต [Pg.81] จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติ. อิมสฺมึ สมฺปสาทนีเย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารชฺฌานานิ กถิตานิ. นิกามลาภีติ ยถากามลาภี. อกิจฺฉลาภีติ อทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี.

“Ābhicetasikānaṃ” (thuộc về tâm cao thượng) có nghĩa là thuộc về những (pháp) đã vượt qua và đứng vững khỏi các tâm dục giới. “Diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ” (của những sự an trú trong lạc ngay trong hiện tại) có nghĩa là của những sự an trú trong lạc ngay trong chính đời sống này. Vì trong kinh Poṭṭhapāda, thiền quả tương đương với thiền thứ hai có hỷ được gọi là sự an trú trong lạc ngay trong hiện tại. Trong kinh Pāsādika, thiền nền tảng cho minh sát cùng với đạo (được gọi là sự an trú trong lạc ngay trong hiện tại). Trong kinh Dasuttara, thiền quả tương đương với thiền thứ tư (được gọi là sự an trú trong lạc ngay trong hiện tại). Trong kinh Sampasādanīya này, các thiền an trú trong lạc ngay trong hiện tại được nói đến. “Nikāmalābhī” (người đắc được theo ý muốn) có nghĩa là người đắc được theo ý muốn. “Akicchalābhī” (người đắc được không khó khăn) có nghĩa là người đắc được không khó khăn. “Akasiralābhī” (người đắc được không chật vật) có nghĩa là người đắc được một cách dồi dào.

อนุโยคทานปฺปการวณฺณนา

Giải thích về phương cách ban cho sự thực hành

๑๖๑. เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ ทสสหสฺสิโลกธาตุยา. ตีณิ หิ เขตฺตานิ – ชาติเขตฺตํ อาณาเขตฺตํ วิสยเขตฺตํ. ตตฺถ ชาติเขตฺตํ นาม ทสสหสฺสี โลกธาตุ. สา หิ ตถาคตสฺส มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนกาเล นิกฺขมนกาเล สมฺโพธิกาเล ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน อายุสงฺขาโรสฺสชฺชเน ปรินิพฺพาเน จ กมฺปติ. โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬํ ปน อาณาเขตฺตํ นาม. อาฏานาฏิยโมรปริตฺตธชคฺคปริตฺตรตนปริตฺตาทีนญฺหิ เอตฺถ อาณา วตฺตติ. วิสยเขตฺตสฺส ปน ปริมาณํ นตฺถิ, พุทฺธานญฺหิ ‘‘ยาวตกํ ญาณํ, ตาวตกํ เญยฺยํ, ยาวตกํ เญยฺยํ ตาวตกํ ญาณํ, ญาณปริยนฺติกํ เญยฺยํ, เญยฺยปริยนฺติกํ ญาณ’’นฺติ (มหานิ. ๕๕) วจนโต อวิสโย นาม นตฺถิ.

161. Trong câu “ekissā lokadhātuyā” (trong một thế giới), có nghĩa là trong mười ngàn thế giới. Vì có ba lĩnh vực: lĩnh vực sinh ra, lĩnh vực quyền năng, và lĩnh vực đối tượng. Trong đó, lĩnh vực sinh ra được gọi là mười ngàn thế giới. Vì cõi ấy rung chuyển vào lúc Như Lai nhập vào thai mẹ, lúc đản sinh, lúc giác ngộ, lúc chuyển pháp luân, lúc xả bỏ tuổi thọ, và lúc nhập Niết-bàn. Còn một trăm ngàn koṭi thế giới được gọi là lĩnh vực quyền năng. Vì ở đây, quyền năng của các bài hộ kinh như Āṭānāṭiya, Mora, Dhajagga, Ratana v.v… có hiệu lực. Còn lĩnh vực đối tượng thì không có giới hạn, vì theo như lời dạy của các đức Phật: “Trí tuệ có bao nhiêu, đối tượng được biết có bấy nhiêu; đối tượng được biết có bao nhiêu, trí tuệ có bấy nhiêu; đối tượng được biết có trí tuệ làm giới hạn, trí tuệ có đối tượng được biết làm giới hạn,” nên không có gì gọi là không phải đối tượng (của trí tuệ).

อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสุ ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬํ อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ, นุปฺปญฺชนฺตีติ ปน อตฺถิ. ตีณิ ปิฏกานิ วินยปิฏกํ, สุตฺตนฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกํ. ติสฺโส สงฺคีติโย มหากสฺสปตฺเถรสฺส สงฺคีติ, ยสตฺเถรสฺส สงฺคีติ, โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส สงฺคีตีติ. อิมา ติสฺโส สงฺคีติโย อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน ‘‘อิมํ จกฺกวาฬํ มุญฺจิตฺวา อญฺญตฺถ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ สุตฺตํ นตฺถิ, นุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถิ.

Nhưng trong ba lĩnh vực này, không có kinh văn nào nói rằng: “Ngoại trừ thế giới này, các đức Phật xuất hiện trong một thế giới khác,” nhưng có (kinh văn nói rằng) các ngài không xuất hiện. Có ba tạng: Tạng Luật, Tạng Kinh, và Tạng Vi Diệu Pháp. Có ba lần kết tập: lần kết tập của trưởng lão Mahākassapa, lần kết tập của trưởng lão Yasa, và lần kết tập của trưởng lão Moggaliputtatissa. Trong Tam Tạng, lời Phật dạy đã được đưa vào ba lần kết tập này, không có kinh văn nào nói rằng: “Ngoại trừ thế giới này, các đức Phật xuất hiện ở nơi khác,” nhưng có (kinh văn nói rằng) các ngài không xuất hiện.

อปุพฺพํ อจริมนฺติ อปุเร อปจฺฉา เอกโต นุปฺปชฺชนฺติ, ปุเร วา ปจฺฉา วา อุปฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ โพธิปลฺลงฺเก ‘‘โพธึ อปตฺวา น อุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ นิสินฺนกาลโต ปฏฺฐาย ยาว มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ, ตาว ปุพฺเพติ น เวทิตพฺพํ. โพธิสตฺตสฺส หิ ปฏิสนฺธิคฺคหเณ ทสสหสฺสจกฺกวาฬกมฺปเนเนว เขตฺตปริคฺคโห กโต. อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติปิ นิวาริตา โหติ. ปรินิพฺพานโต ปฏฺฐาย จ ยาว สาสปมตฺตาปิ ธาตุโย ติฏฺฐนฺติ, ตาว ปจฺฉาติ น เวทิตพฺพํ. ธาตูสุ หิ ฐิตาสุ [Pg.82] พุทฺธาปิ ฐิตาว โหนฺติ. ตสฺมา เอตฺถนฺตเร อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ นิวาริตาว โหติ. ธาตุปรินิพฺพาเน ปน ชาเต อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ น นิวาริตา.

“Apubbaṃ acariman” (không trước, không sau) có nghĩa là các ngài không xuất hiện cùng một lúc, không trước không sau; điều này có nghĩa là các ngài xuất hiện trước hoặc sau. Trong đó, không nên hiểu “trước” là khoảng thời gian bắt đầu từ lúc ngồi trên bồ đoàn với quyết tâm “ta sẽ không đứng dậy nếu chưa chứng đắc giác ngộ” cho đến khi thụ thai trong lòng mẹ. Vì khi vị Bồ-tát thụ thai, sự xác định lĩnh vực đã được thực hiện chính bằng sự rung chuyển của mười ngàn thế giới. Sự xuất hiện của một đức Phật khác cũng bị ngăn chặn. Và không nên hiểu “sau” là khoảng thời gian bắt đầu từ lúc nhập Niết-bàn cho đến khi các xá-lợi, dù chỉ bằng hạt cải, còn tồn tại. Vì khi các xá-lợi còn tồn tại, các đức Phật cũng được xem là còn tại thế. Do đó, trong khoảng thời gian này, sự xuất hiện của một đức Phật khác chắc chắn bị ngăn chặn. Nhưng khi xá-lợi đã Niết-bàn, sự xuất hiện của một đức Phật khác không bị ngăn chặn.

ติปิฏกอนฺตรธานกถา

Luận về sự biến mất của Tam Tạng

ตีณิ อนฺตรธานานิ นาม ปริยตฺติอนฺตรธานํ, ปฏิเวธอนฺตรธานํ, ปฏิปตฺติอนฺตรธานนฺติ. ตตฺถ ปริยตฺตีติ ตีณิ ปิฏกานิ. ปฏิเวโธติ สจฺจปฺปฏิเวโธ. ปฏิปตฺตีติ ปฏิปทา. ตตฺถ ปฏิเวโธ จ ปฏิปตฺติ จ โหติปิ น โหติปิ. เอกสฺมิญฺหิ กาเล ปฏิเวธกรา ภิกฺขู พหู โหนฺติ, เอส ภิกฺขุ ปุถุชฺชโนติ องฺคุลึ ปสาเรตฺวา ทสฺเสตพฺโพ โหติ. อิมสฺมึเยว ทีเป เอกวารํ ปุถุชฺชนภิกฺขุ นาม นาโหสิ. ปฏิปตฺติปูรกาปิ กทาจิ พหู โหนฺติ, กทาจิ อปฺปา. อิติ ปฏิเวโธ จ ปฏิปตฺติ จ โหติปิ น โหติปิ. สาสนฏฺฐิติยา ปน ปริยตฺติ ปมาณํ. ปณฺฑิโต หิ เตปิฏกํ สุตฺวา ทฺเวปิ ปูเรติ.

Có ba sự biến mất gọi là: sự biến mất của pháp học, sự biến mất của pháp chứng ngộ, và sự biến mất của pháp hành. Trong ấy, pháp học là ba tạng. Pháp chứng ngộ là sự chứng ngộ chân lý. Pháp hành là sự thực hành. Trong ấy, pháp chứng ngộ và pháp hành có khi có, có khi không. Vì có lúc, các vị tỳ-khưu chứng ngộ thì nhiều, đến nỗi phải chỉ tay mà nói rằng: 'Vị tỳ-khưu này là phàm nhân'. Ngay tại hòn đảo này, có một thời không có vị nào gọi là tỳ-khưu phàm nhân. Các vị hoàn thành pháp hành cũng có khi nhiều, có khi ít. Như vậy, pháp chứng ngộ và pháp hành có khi có, có khi không. Tuy nhiên, đối với sự tồn tại của giáo pháp, pháp học là tiêu chuẩn. Vì bậc trí sau khi nghe Tam Tạng, có thể hoàn thành cả hai.

ยถา อมฺหากํ โพธิสตฺโต อาฬารสฺส สนฺติเก ปญฺจาภิญฺญา สตฺต จ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา ปริกมฺมํ ปุจฺฉิ, โส น ชานามีติ อาห. ตโต อุทกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อธิคตวิเสสํ สํสนฺทิตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส ปริกมฺมํ ปุจฺฉิ, โส อาจิกฺขิ, ตสฺส วจนสมนนฺตรเมว มหาสตฺโต ตํ ฌานํ สมฺปาเทสิ, เอวเมว ปญฺญวา ภิกฺขุ ปริยตฺตึ สุตฺวา ทฺเวปิ ปูเรติ. ตสฺมา ปริยตฺติยา ฐิตาย สาสนํ ฐิตํ โหติ. ยทา ปน สา อนฺตรธายติ, ตทา ปฐมํ อภิธมฺมปิฏกํ นสฺสติ. ตตฺถ ปฏฺฐานํ สพฺพปฐมํ อนฺตรธายติ. อนุกฺกเมน ปจฺฉา ธมฺมสงฺคโห, ตสฺมึ อนฺตรหิเต อิตเรสุ ทฺวีสุ ปิฏเกสุ ฐิเตสุปิ สาสนํ ฐิตเมว โหติ.

Giống như Bồ-tát của chúng ta, sau khi làm phát sinh năm thắng trí và bảy thiền chứng nơi Āḷāra, đã hỏi về sự chuẩn bị cho thiền chứng Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, vị ấy nói: 'Ta không biết'. Sau đó, ngài đến nơi Udaka, so sánh pháp đặc biệt đã chứng đắc, và hỏi về sự chuẩn bị cho Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, vị ấy đã chỉ dạy. Ngay sau lời nói của vị ấy, Đại Sĩ đã thành tựu tầng thiền ấy. Cũng vậy, vị tỳ-khưu có trí tuệ sau khi nghe pháp học, có thể hoàn thành cả hai. Do đó, khi pháp học còn tồn tại, giáo pháp được xem là còn tồn tại. Nhưng khi pháp học ấy biến mất, khi ấy, tạng Vi Diệu Pháp biến mất trước tiên. Trong tạng ấy, bộ Paṭṭhāna biến mất trước hết. Theo thứ tự, sau đó là bộ Dhammasaṅgaṇī. Khi tạng ấy đã biến mất, dù hai tạng còn lại vẫn tồn tại, giáo pháp vẫn được xem là còn tồn tại.

ตตฺถ สุตฺตนฺตปิฏเก อนฺตรธายมาเน ปฐมํ องฺคุตฺตรนิกาโย เอกาทสกโต ปฏฺฐาย ยาว เอกกา อนฺตรธายติ, ตทนนฺตรํ สํยุตฺตนิกาโย จกฺกเปยฺยาลโต ปฏฺฐาย ยาว โอฆตรณา อนฺตรธายติ. ตทนนฺตรํ มชฺฌิมนิกาโย อินฺทฺริยภาวนโต ปฏฺฐาย ยาว มูลปริยายา อนฺตรธายติ. ตทนนฺตรํ ทีฆนิกาโย ทสุตฺตรโต ปฏฺฐาย ยาว พฺรหฺมชาลา อนฺตรธายติ. เอกิสฺสาปิ ทฺวินฺนมฺปิ คาถานํ ปุจฺฉา อทฺธานํ [Pg.83] คจฺฉติ, สาสนํ ธาเรตุํ น สกฺโกติ, สภิยปุจฺฉา อาฬวกปุจฺฉา วิย จ. เอตา กิร กสฺสปพุทฺธกาลิกา อนฺตรา สาสนํ ธาเรตุํ นาสกฺขึสุ.

Trong ấy, khi tạng Kinh đang biến mất, trước tiên Tăng Chi Bộ biến mất, bắt đầu từ phẩm Mười Một cho đến phẩm Một. Ngay sau đó, Tương Ưng Bộ biến mất, bắt đầu từ kinh Cakkapeyyāla cho đến kinh Oghataraṇa. Ngay sau đó, Trung Bộ biến mất, bắt đầu từ kinh Indriyabhāvanā cho đến kinh Mūlapariyāya. Ngay sau đó, Trường Bộ biến mất, bắt đầu từ kinh Dasuttara cho đến kinh Brahmajāla. Câu hỏi về một hay hai bài kệ kéo dài một thời gian, nhưng không thể duy trì giáo pháp, giống như câu hỏi của Sabhiya và câu hỏi của Āḷavaka. Được biết, những câu hỏi này có từ thời đức Phật Kassapa, nhưng ở giữa các thời kỳ Phật đã không thể duy trì giáo pháp.

ทฺวีสุ ปน ปิฏเกสุ อนฺตรหิเตสุปิ วินยปิฏเก ฐิเต สาสนํ ติฏฺฐติ. ปริวารกฺขนฺธเกสุ อนฺตรหิเตสุ อุภโตวิภงฺเค ฐิเต ฐิตเมว โหติ. อุภโตวิภงฺเค อนฺตรหิเต มาติกายปิ ฐิตาย ฐิตเมว โหติ. มาติกาย อนฺตรหิตาย ปาติโมกฺขปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาสุ ฐิตาสุ สาสนํ ติฏฺฐติ. ลิงฺคํ อทฺธานํ คจฺฉติ. เสตวตฺถสมณวํโส ปน กสฺสปพุทฺธกาลโต ปฏฺฐาย สาสนํ ธาเรตุํ นาสกฺขิ. ปฏิสมฺภิทาปตฺเตหิ วสฺสสหสฺสํ อฏฺฐาสิ. ฉฬภิญฺเญหิ วสฺสสหสฺสํ. เตวิชฺเชหิ วสฺสสหสฺสํ. สุกฺขวิปสฺสเกหิ วสฺสสหสฺสํ. ปาติโมกฺเขหิ วสฺสสหสฺสํ อฏฺฐาสิ. ปจฺฉิมกสฺส ปน สจฺจปฺปฏิเวธโต ปจฺฉิมกสฺส สีลเภทโต ปฏฺฐาย สาสนํ โอสกฺกิตํ นาม โหติ. ตโต ปฏฺฐาย อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ น นิวาริตา.

Nhưng dù hai tạng đã biến mất, khi tạng Luật còn tồn tại, giáo pháp vẫn tồn tại. Khi Parivāra và các Khandhaka đã biến mất, nhưng Ubhatovibhaṅga còn tồn tại, giáo pháp vẫn được xem là tồn tại. Khi Ubhatovibhaṅga đã biến mất, nhưng Mātikā còn tồn tại, giáo pháp vẫn được xem là tồn tại. Khi Mātikā đã biến mất, nhưng Pātimokkha, xuất gia và cụ túc giới còn tồn tại, giáo pháp vẫn tồn tại. Hình tướng (của tu sĩ) kéo dài một thời gian. Nhưng dòng dõi sa-môn mặc y trắng từ thời đức Phật Kassapa đã không thể duy trì giáo pháp. Giáo pháp tồn tại một ngàn năm nhờ các vị đắc Vô Ngại Giải. Một ngàn năm nhờ các vị đắc Lục Thông. Một ngàn năm nhờ các vị đắc Tam Minh. Một ngàn năm nhờ các vị Thuần Quán. Một ngàn năm nhờ các vị giữ gìn Pātimokkha. Nhưng kể từ sự chứng ngộ chân lý của người cuối cùng cho đến sự phá giới của người cuối cùng, giáo pháp được gọi là đã suy tàn. Kể từ đó, sự xuất hiện của một vị Phật khác không bị ngăn cản.

สาสนอนฺตรหิตวณฺณนา

Chú giải về sự biến mất của giáo pháp

ตีณิ ปรินิพฺพานานิ นาม กิเลสปรินิพฺพานํ ขนฺธปรินิพฺพานํ ธาตุปรินิพฺพานนฺติ. ตตฺถ กิเลสปรินิพฺพานํ โพธิปลฺลงฺเก อโหสิ. ขนฺธปรินิพฺพานํ กุสินารายํ. ธาตุปรินิพฺพานํ อนาคเต ภวิสฺสติ. สาสนสฺส กิร โอสกฺกนกาเล อิมสฺมึ ตมฺพปณฺณิทีเป ธาตุโย สนฺนิปติตฺวา มหาเจติยํ คมิสฺสนฺติ. มหาเจติยโต นาคทีเป ราชายตนเจติยํ. ตโต มหาโพธิปลฺลงฺกํ คมิสฺสนฺติ. นาคภวนโตปิ เทวโลกโตปิ พฺรหฺมโลกโตปิ ธาตุโย มหาโพธิปลฺลงฺกเมว คมิสฺสนฺติ. สาสปมตฺตาปิ ธาตุโย น อนฺตรา นสฺสิสฺสนฺติ. สพฺพธาตุโย มหาโพธิปลฺลงฺเก ราสิภูตา สุวณฺณกฺขนฺโธ วิย เอกคฺฆนา หุตฺวา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย วิสฺสชฺเชสฺสนฺติ.

Có ba sự viên tịch gọi là: Phiền não viên tịch, Uẩn viên tịch, và Xá-lợi viên tịch. Trong ấy, Phiền não viên tịch đã xảy ra tại Bồ-đề đoàn. Uẩn viên tịch tại Kusinārā. Xá-lợi viên tịch sẽ xảy ra trong tương lai. Được biết, vào thời giáo pháp suy tàn, tại đảo Tambapaṇṇi này, các xá-lợi sẽ tụ hội lại và đi đến Đại Bảo tháp. Từ Đại Bảo tháp, đến bảo tháp Rājāyatana ở Nāgadīpa. Từ đó, chúng sẽ đi đến Bồ-đề đoàn. Các xá-lợi từ long cung, từ cõi trời, từ cõi Phạm thiên cũng sẽ đi đến chính Bồ-đề đoàn. Ngay cả các xá-lợi nhỏ bằng hạt cải cũng sẽ không bị biến mất giữa đường. Tất cả xá-lợi tại Bồ-đề đoàn, sau khi tụ lại thành một khối, trở nên đồng nhất như một khối vàng, sẽ phóng ra sáu màu hào quang.

ตา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริสฺสนฺติ, ตโต ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา สนฺนิปติตฺวา ‘‘อชฺช สตฺถา ปรินิพฺพาติ, อชฺช สาสนํ โอสกฺกติ, ปจฺฉิมทสฺสนํ ทานิ อิทํ อมฺหาก’’นฺติ ทสพลสฺส ปรินิพฺพุตทิวสโต มหนฺตตรํ การุญฺญํ กริสฺสนฺติ. ฐเปตฺวา อนาคามิขีณาสเว อวเสสา [Pg.84] สกภาเวน สนฺธาเรตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. ธาตูสุ เตโชธาตุ อุฏฺฐหิตฺวา ยาว พฺรหฺมโลกา อุคฺคจฺฉิสฺสติ. สาสปมตฺตายปิ ธาตุยา สติ เอกชาลา ภวิสฺสติ. ธาตูสุ ปริยาทานํ คตาสุ อุปจฺฉิชฺชิสฺสติ. เอวํ มหนฺตํ อานุภาวํ ทสฺเสตฺวา ธาตูสุ อนฺตรหิตาสุ สาสนํ อนฺตรหิตํ นาม โหติ.

Những tia hào quang ấy sẽ lan tỏa khắp mười ngàn thế giới. Do đó, chư thiên từ mười ngàn thế giới sẽ tụ hội lại và than khóc rằng: 'Hôm nay Bậc Đạo Sư viên tịch, hôm nay giáo pháp suy tàn, đây là lần cuối cùng chúng ta được chiêm ngưỡng', biểu lộ một sự bi thương to lớn hơn cả ngày Bậc Thập Lực nhập diệt. Ngoại trừ các vị Bất Lai và các vị Lậu Tận, những vị còn lại sẽ không thể tự đứng vững. Hỏa đại sẽ phát sinh từ các xá-lợi và bốc lên cho đến cõi Phạm thiên. Khi còn dù chỉ một xá-lợi nhỏ bằng hạt cải, ngọn lửa sẽ hợp thành một. Khi các xá-lợi đã tiêu tận, ngọn lửa sẽ tắt. Sau khi đã biểu hiện oai lực vĩ đại như vậy, khi các xá-lợi đã biến mất, giáo pháp được gọi là đã biến mất.

ยาว น เอวํ อนฺตรธายติ, ตาว อจริมํ นาม โหติ. เอวํ อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. กสฺมา ปน อปุพฺพํ อจริมํ นุปฺปชฺชนฺตีติ? อนจฺฉริยตฺตา. พุทฺธา หิ อจฺฉริยมนุสฺสา. ยถาห – ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส. กตโม เอกปุคฺคโล? ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๗๒). ยทิ จ ทฺเว วา จตฺตาโร วา อฏฺฐ วา โสฬส วา เอกโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ, อนจฺฉริยา ภเวยฺยุํ. เอกสฺมิญฺหิ วิหาเร ทฺวินฺนํ เจติยานมฺปิ ลาภสกฺกาโร อุฬาโร น โหติ. ภิกฺขูปิ พหุตาย น อจฺฉริยา ชาตา, เอวํ พุทฺธาปิ ภเวยฺยุํ, ตสฺมา นุปฺปชฺชนฺติ. เทสนาย จ วิเสสาภาวโต. ยญฺหิ สติปฏฺฐานาทิเภทํ ธมฺมํ เอโก เทเสติ. อญฺเญน อุปฺปชฺชิตฺวาปิ โสว เทเสตพฺโพ สิยา, ตโต อนจฺฉริโย สิยา. เอกสฺมึ ปน ธมฺมํ เทเสนฺเต เทสนาปิ อจฺฉริยา โหติ, วิวาทภาวโต จ. พหูสุ หิ พุทฺเธสุ อุปฺปนฺเนสุ พหูนํ อาจริยานํ อนฺเตวาสิกา วิย อมฺหากํ พุทฺโธ ปาสาทิโก, อมฺหากํ พุทฺโธ มธุรสฺสโร ลาภี ปุญฺญวาติ วิวเทยฺยุํ. ตสฺมาปิ เอวํ นุปฺปชฺชนฺติ. อปิ เจตํ การณํ มิลินฺทรญฺญาปิ ปุฏฺเฐน นาคเสนตฺเถเรน วิตฺถาริตเมว. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

Chừng nào (giáo pháp) chưa biến mất như vậy, chừng đó được gọi là không phải cuối cùng. Việc (chư Phật) xuất hiện không trước không sau như vậy, trường hợp này không thể có. Tại sao các Ngài lại không xuất hiện không trước không sau? Vì (sẽ) không còn là điều kỳ diệu. Chư Phật là những con người kỳ diệu. Như đã nói: "Này các Tỳ khưu, có một người khi xuất hiện ở đời là một con người kỳ diệu. Người đó là ai? Là Như Lai, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác." Nếu hai, hoặc bốn, hoặc tám, hoặc mười sáu vị cùng xuất hiện một lúc, thì các Ngài sẽ không còn kỳ diệu nữa. Trong một ngôi chùa, lợi lộc và sự cúng dường đối với hai bảo tháp cũng không thể to lớn được. Các Tỳ khưu cũng vậy, vì số lượng đông nên không còn được xem là kỳ diệu, chư Phật cũng sẽ như vậy, vì thế các Ngài không (cùng) xuất hiện. Và vì không có sự khác biệt trong lời dạy. Pháp mà một vị Phật thuyết giảng, như Tứ Niệm Xứ v.v., một vị khác khi xuất hiện cũng sẽ phải thuyết giảng chính pháp ấy, do đó sẽ không còn kỳ diệu. Nhưng khi chỉ có một vị thuyết pháp, thì bài pháp ấy cũng là kỳ diệu. Và vì sẽ có sự tranh cãi. Vì nếu nhiều vị Phật xuất hiện, các đệ tử của nhiều vị thầy sẽ tranh cãi như: "Phật của chúng tôi khả kính", "Phật của chúng tôi có giọng nói ngọt ngào, có nhiều lợi lộc, có nhiều phước báu". Vì lý do đó, các Ngài cũng không xuất hiện như vậy. Hơn nữa, lý do này đã được trưởng lão Nāgasena giải thích rộng rãi khi được vua Milinda hỏi. Vì đã được nói ở đó rằng –

ภนฺเต, นาคเสน, ภาสิตมฺปิ เหตํ ภควตา ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ. เทสยนฺตา จ, ภนฺเต นาคเสน, สพฺเพปิ ตถาคตา สตฺตตึส โพธิปกฺขิเย ธมฺเม เทเสนฺติ, กถยมานา จ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ กเถนฺติ, สิกฺขาเปนฺตา จ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขาเปนฺติ, อนุสาสมานา จ อปฺปมาทปฺปฏิปตฺติยํ อนุสาสนฺติ. ยทิ, ภนฺเต นาคเสน, สพฺเพสมฺปิ ตถาคตานํ [Pg.85] เอกา เทสนา เอกา กถา เอกสิกฺขา เอกานุสาสนี, เกน การเณน ทฺเว ตถาคตา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ. เอเกนปิ ตาว พุทฺธุปฺปาเทน อยํ โลโก โอภาสชาโต, ยทิ ทุติโย พุทฺโธ ภเวยฺย, ทฺวินฺนํ ปภาย อยํ โลโก ภิยฺโยโสมตฺตาย โอภาสชาโต ภเวยฺย, โอวทมานา จ ทฺเว ตถาคตา สุขํ โอวเทยฺยุํ, อนุสาสมานา จ สุขํ อนุสาเสยฺยุํ, ตตฺถ เม การณํ เทเสหิ, ยถาหํ นิสฺสํสโย ภเวยฺย’’นฺติ.

Kính bạch ngài Nāgasena, điều này cũng đã được Đức Thế Tôn nói: 'Này các Tỳ khưu, đây là điều không thể xảy ra, không có cơ hội, rằng trong một thế giới, hai vị A-la-hán, Chánh Đẳng Giác lại xuất hiện không trước không sau, trường hợp này không thể có.' Kính bạch ngài Nāgasena, khi thuyết giảng, tất cả chư Như Lai đều thuyết giảng ba mươi bảy phẩm trợ đạo; khi tuyên bố, các Ngài tuyên bố về Tứ Diệu Đế; khi huấn luyện, các Ngài huấn luyện trong ba học giới; khi giáo huấn, các Ngài giáo huấn về sự thực hành không dể duôi. Kính bạch ngài Nāgasena, nếu tất cả chư Như Lai đều có cùng một lời dạy, cùng một bài giảng, cùng một học giới, cùng một lời giáo huấn, thì vì lý do gì mà hai vị Như Lai không xuất hiện trong cùng một khoảnh khắc? Chỉ với sự xuất hiện của một vị Phật, thế giới này đã trở nên sáng chói; nếu có vị Phật thứ hai, thì với ánh sáng của cả hai, thế giới này sẽ còn sáng chói hơn nữa. Khi khuyên dạy, hai vị Như Lai sẽ khuyên dạy một cách dễ dàng; khi giáo huấn, các Ngài sẽ giáo huấn một cách dễ dàng. Về điều đó, xin ngài hãy chỉ cho con lý do, để con không còn nghi ngờ.

อยํ, มหาราช, ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกพุทฺธธารณี, เอกสฺเสว ตถาคตสฺส คุณํ ธาเรติ, ยทิ ทุติโย พุทฺโธ อุปฺปชฺเชยฺย, นายํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ ธาเรยฺย, จเลยฺย, กมฺเปยฺย, นเมยฺย, โอณเมยฺย, วินเมยฺย, วิกิเรยฺย, วิธเมยฺย, วิทฺธํเสยฺย, น ฐานมุปคจฺเฉยฺย.

Tâu Đại vương, thế giới mười ngàn cõi này chỉ có thể chứa đựng một vị Phật, nó chỉ có thể chịu đựng được đức hạnh của một vị Như Lai duy nhất. Nếu vị Phật thứ hai xuất hiện, thế giới mười ngàn cõi này sẽ không thể chịu đựng nổi; nó sẽ rung chuyển, chấn động, nghiêng, cúi xuống, nghiêng ngả, tan rã, sụp đổ, hủy hoại, không thể đứng vững.

ยถา, มหาราช, นาวา เอกปุริสสนฺธารณี ภเวยฺย, เอกปุริเส อภิรูฬฺเห สา นาวา สมุปาทิกา ภเวยฺย, อถ ทุติโย ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ตาทิโส อายุนา วณฺเณน วเยน ปมาเณน กิสถูเลน สพฺพงฺคปจฺจงฺเคน, โส ตํ นาวํ อภิรูเหยฺย, อปิ นุ สา, มหาราช, นาวา ทฺวินฺนมฺปิ ธาเรยฺยาติ? น หิ, ภนฺเต, จเลยฺย, กมฺเปยฺย, นเมยฺย, โอณเมยฺย, วินเมยฺย, วิกิเรยฺย, วิธเมยฺย, วิทฺธํเสยฺย, น ฐานมุปคจฺเฉยฺย โอสีเทยฺย อุทเกติ. เอวเมว โข, มหาราช, อยํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกพุทฺธธารณี, เอกสฺเสว ตถาคตสฺส คุณํ ธาเรติ, ยทิ ทุติโย พุทฺโธ อุปฺปชฺเชยฺย, นายํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ ธาเรยฺย…เป… น ฐานมุปคจฺเฉยฺย.

Ví như, tâu Đại vương, có một chiếc thuyền chỉ có thể chở một người. Khi một người lên thuyền, chiếc thuyền đó sẽ nổi thăng bằng. Rồi một người thứ hai đến, cũng giống hệt như vậy về tuổi thọ, dung sắc, tuổi tác, tầm vóc, gầy béo, và tất cả các chi phần lớn nhỏ. Người đó lên chiếc thuyền ấy. Tâu Đại vương, liệu chiếc thuyền đó có thể chở được cả hai người không? Thưa không, kính bạch ngài. Nó sẽ rung chuyển, chấn động, nghiêng, cúi xuống, nghiêng ngả, tan rã, sụp đổ, hủy hoại, không thể đứng vững, và sẽ chìm xuống nước. Cũng vậy, tâu Đại vương, thế giới mười ngàn cõi này chỉ có thể chứa đựng một vị Phật, nó chỉ có thể chịu đựng được đức hạnh của một vị Như Lai duy nhất. Nếu vị Phật thứ hai xuất hiện, thế giới mười ngàn cõi này sẽ không thể chịu đựng nổi… v.v… không thể đứng vững.

ยถา วา ปน, มหาราช, ปุริโส ยาวทตฺถํ โภชนํ ภุญฺเชยฺย ฉาเทนฺตํ ยาว กณฺฐมภิปูรยิตฺวา, โส ธาโต ปีณิโต ปริปุณฺโณ นิรนฺตโร ตนฺทีกโต อโนณมิตทณฺฑชาโต ปุนเทว ตาวตกํ โภชนํ ภุญฺเชยฺย, อปิ นุ โข โส, มหาราช, ปุริโส สุขิโต ภเวยฺยาติ? น หิ, ภนฺเต[Pg.86], สกึ ภุตฺโตว มเรยฺยาติ; เอวเมว โข, มหาราช, อยํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกพุทฺธธารณี …เป… น ฐานมุปคจฺเฉยฺยาติ.

Hoặc ví như, tâu Đại vương, một người ăn thức ăn thỏa thích, ăn cho đến khi đầy tới cổ. Người đó đã no, đã thỏa mãn, đã đầy, không còn chỗ chứa, trở nên mệt mỏi, cứng đờ như một cây gậy không thể uốn cong. (Nếu) người đó lại ăn thêm một lượng thức ăn bằng như vậy nữa, tâu Đại vương, liệu người đó có được an lạc không? Thưa không, kính bạch ngài. Chỉ ăn một lần (thêm) như vậy là người đó sẽ chết. Cũng vậy, tâu Đại vương, thế giới mười ngàn cõi này chỉ có thể chứa đựng một vị Phật … v.v… không thể đứng vững.

กึ นุ โข, ภนฺเต นาคเสน, อติธมฺมภาเรน ปถวี จลตีติ? อิธ, มหาราช, ทฺเว สกฏา รตนปูริตา ภเวยฺยุํ ยาว มุขสมา, เอกสฺมา สกฏโต รตนํ คเหตฺวา เอกสฺมึ สกเฏ อากิเรยฺยุํ, อปิ นุ โข ตํ, มหาราช, สกฏํ ทฺวินฺนมฺปิ สกฏานํ รตนํ ธาเรยฺยาติ? น หิ, ภนฺเต, นาภิปิ ตสฺส ผเลยฺย, อราปิ ตสฺส ภิชฺเชยฺยุํ, เนมิปิ ตสฺส โอปเตยฺย, อกฺโขปิ ตสฺส ภิชฺเชยฺยาติ. กึ นุ โข, มหาราช, อติรตนภาเรน สกฏํ ภิชฺชตีติ? อาม, ภนฺเต,ติ. เอวเมว โข, มหาราช, อติธมฺมภาเรน ปถวี จลติ.

Kính bạch ngài Nāgasena, có phải trái đất rung chuyển vì gánh nặng của Pháp quá lớn không? Tâu Đại vương, ở đây, giả sử có hai cỗ xe chứa đầy châu báu ngang miệng. Người ta lấy châu báu từ một cỗ xe và đổ vào cỗ xe kia. Tâu Đại vương, liệu cỗ xe đó có thể chứa được châu báu của cả hai cỗ xe không? Thưa không, kính bạch ngài. Trục bánh xe của nó sẽ vỡ, các nan hoa của nó sẽ gãy, và trục xe của nó cũng sẽ gãy. Tâu Đại vương, có phải cỗ xe bị gãy vì gánh nặng của châu báu quá lớn không? Vâng, kính bạch ngài. Cũng vậy, tâu Đại vương, trái đất rung chuyển vì gánh nặng của Pháp quá lớn.

อปิจ, มหาราช, อิมํ การณํ พุทฺธพลปริทีปนาย โอสาริตํ อญฺญมฺปิ ตตฺถ อติรูปํ การณํ สุโณหิ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ. ยทิ, มหาราช, ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสํ ปริสาย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย ‘‘ตุมฺหากํ พุทฺโธ อมฺหากํ พุทฺโธ’’ติ, อุภโต ปกฺขชาตา ภเวยฺยุํ. ยถา, มหาราช, ทฺวินฺนํ พลวามจฺจานํ ปริสาย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย ‘‘ตุมฺหากํ อมจฺโจ อมฺหากํ อมจฺโจ’’ติ, อุภโต ปกฺขชาตา โหนฺติ; เอวเมว โข, มหาราช, ยทิ ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสํ ปริสาย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย ‘‘ตุมฺหากํ พุทฺโธ, อมฺหากํ พุทฺโธ’’ติ, อุภโต ปกฺขชาตา ภเวยฺยุํ, อิทํ ตาว, มหาราช, เอกํ การณํ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ.

Lại nữa, tâu Đại vương, lý do này được nêu ra để làm sáng tỏ Phật lực. Xin Đại vương hãy lắng nghe một lý do khác còn thích hợp hơn ở đây, vì lý do đó mà hai vị Chánh Đẳng Giác không xuất hiện trong cùng một lúc. Tâu Đại vương, nếu hai vị Chánh Đẳng Giác xuất hiện trong cùng một lúc, sự tranh cãi sẽ khởi lên trong hội chúng của các vị ấy rằng: ‘Đức Phật của các ông, Đức Phật của chúng tôi,’ và họ sẽ trở thành hai phe phái. Tâu Đại vương, cũng như sự tranh cãi có thể khởi lên trong đoàn tùy tùng của hai vị đại thần có quyền lực rằng: ‘Đại thần của các ông, đại thần của chúng tôi,’ và họ trở thành hai phe phái; cũng vậy, tâu Đại vương, nếu hai vị Chánh Đẳng Giác xuất hiện trong cùng một lúc, sự tranh cãi sẽ khởi lên trong hội chúng của các vị ấy rằng: ‘Đức Phật của các ông, Đức Phật của chúng tôi,’ và họ sẽ trở thành hai phe phái. Tâu Đại vương, đây là lý do thứ nhất, vì lý do đó mà hai vị Chánh Đẳng Giác không xuất hiện trong cùng một lúc.

อปรมฺปิ, มหาราช, อุตฺตรึ การณํ สุโณหิ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ. ยทิ, มหาราช, ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ‘‘อคฺโค พุทฺโธ’’ติ ยํ วจนํ, ตํ มิจฺฉา ภเวยฺย, ‘‘เชฏฺโฐ พุทฺโธ’’ติ, เสฏฺโฐ พุทฺโธติ, วิสิฏฺโฐ พุทฺโธติ, อุตฺตโม พุทฺโธติ, ปวโร พุทฺโธติ, อสโม พุทฺโธติ[Pg.87], อสมสโม พุทฺโธติ, อปฺปฏิโม พุทฺโธติ, อปฺปฏิภาโค พุทฺโธติ, อปฺปฏิปุคฺคโล พุทฺโธติ ยํ วจนํ, ตํ มิจฺฉา ภเวยฺย. อิมมฺปิ โข ตฺวํ, มหาราช, การณํ อตฺถโต สมฺปฏิจฺฉ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ.

Lại nữa, tâu Đại vương, xin hãy lắng nghe lý do cao hơn nữa, vì lý do đó mà hai vị Chánh Đẳng Giác không xuất hiện trong cùng một lúc. Tâu Đại vương, nếu hai vị Chánh Đẳng Giác xuất hiện trong cùng một lúc, lời nói rằng ‘Đức Phật là tối thượng’ sẽ trở thành sai lầm; lời nói rằng ‘Đức Phật là bậc trưởng thượng,’ ‘Đức Phật là bậc tối thắng,’ ‘Đức Phật là bậc thù thắng,’ ‘Đức Phật là bậc vô thượng,’ ‘Đức Phật là bậc cao cả,’ ‘Đức Phật là bậc vô song,’ ‘Đức Phật là bậc vô đẳng đẳng,’ ‘Đức Phật là bậc không thể sánh bằng,’ ‘Đức Phật là bậc không có đối thủ,’ ‘Đức Phật là bậc vô đối’ sẽ trở thành sai lầm. Tâu Đại vương, xin Ngài cũng hãy chấp nhận lý do này theo đúng ý nghĩa của nó, vì lý do đó mà hai vị Chánh Đẳng Giác không xuất hiện trong cùng một lúc.

อปิจ โข, มหาราช, พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สภาวปกติ เอสา, ยํ เอโกเยว พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชติ. กสฺมา การณา? มหนฺตตาย สพฺพญฺญุพุทฺธคุณานํ, ยํ อญฺญมฺปิ, มหาราช, มหนฺตํ โหติ, ตํ เอกํเยว โหติ. ปถวี, มหาราช, มหนฺตี, สา เอกาเยว. สาคโร มหนฺโต, โส เอโกเยว. สิเนรุ คิริราชา มหนฺโต, โส เอโกเยว. อากาโส มหนฺโต, โส เอโกเยว. สกฺโก มหนฺโต, โส เอโกเยว. มาโร มหนฺโต, โส เอโกเยว. มหาพฺรหฺมา มหนฺโต, โส เอโกเยว. ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ มหนฺโต, โส เอโกเยว โลกสฺมึ. ยตฺถ เต อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ อญฺเญสํ โอกาโส น โหติ. ตสฺมา, มหาราช, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอโกเยว โลเก อุปฺปชฺชตีติ. สุกถิโต, ภนฺเต นาคเสน, ปญฺโห โอปมฺเมหิ การเณหีติ (มิ. ป. ๕.๑.๑).

Lại nữa, tâu Đại vương, đây là bản chất tự nhiên của các Đức Phật Thế Tôn, rằng chỉ có một vị Phật duy nhất xuất hiện trên thế gian. Vì lý do gì? Vì sự vĩ đại của các phẩm chất của một vị Phật Toàn Giác. Tâu Đại vương, bất cứ điều gì khác vĩ đại, nó cũng chỉ có một. Tâu Đại vương, đất là vĩ đại, nó chỉ có một. Biển cả là vĩ đại, nó chỉ có một. Vua núi Sineru là vĩ đại, nó chỉ có một. Hư không là vĩ đại, nó chỉ có một. Sakka là vĩ đại, ông chỉ có một. Māra là vĩ đại, ông chỉ có một. Đại Phạm Thiên là vĩ đại, ông chỉ có một. Như Lai, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác là vĩ đại, Ngài chỉ có một trên thế gian. Nơi nào các vị ấy xuất hiện, nơi đó không có chỗ cho những vị khác. Do đó, tâu Đại vương, Như Lai, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác chỉ có một vị duy nhất xuất hiện trên thế gian. Thưa ngài Nāgasena, câu hỏi đã được giải đáp khéo léo bằng các ví dụ và lý do.

ธมฺมสฺส จานุธมฺมนฺติ นววิธสฺส โลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุธมฺมํ ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ. สหธมฺมิโกติ สการโณ. วาทานุวาโทติ วาโทเยว.

Pháp và tùy pháp (Dhammassa cānudhammaṃ) nghĩa là pháp hành phần đầu (pubbabhāgappaṭipadā) là pháp tùy thuận của chín loại pháp siêu thế. Hợp với pháp (sahadhammiko) nghĩa là có lý do. Luận và tùy luận (vādānuvādo) chính là luận thuyết.

อจฺฉริยอพฺภุตวณฺณนา

Giải thích về sự kỳ diệu và phi thường

๑๖๒. อายสฺมา อุทายีติ ตโย เถรา อุทายี นาม – ลาฬุทายี, กาฬุทายี, มหาอุทายีติ. อิธ มหาอุทายี อธิปฺเปโต. ตสฺส กิร อิมํ สุตฺตํ อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา สุณนฺตสฺส อพฺภนฺตเร ปญฺจวณฺณา ปีติ อุปฺปชฺชิตฺวา ปาทปิฏฺฐิโต สีสมตฺถกํ คจฺฉติ, สีสมตฺถกโต ปาทปิฏฺฐึ อาคจฺฉติ, อุภโต ปฏฺฐาย มชฺฌํ โอตรติ, มชฺฌโต ปฏฺฐาย อุภโต คจฺฉติ. โส นิรนฺตรํ ปีติยา ผุฏสรีโร พลวโสมนสฺเสน ทสพลสฺส คุณํ กเถนฺโต อจฺฉริยํ ภนฺเตติอาทิมาห. อปฺปิจฺฉตาติ นิตฺตณฺหตา. สนฺตุฏฺฐิตาติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหากาเรหิ [Pg.88] สนฺโตโส. สลฺเลขตาติ สพฺพกิเลสานํ สลฺลิขิตภาโว. ยตฺร หิ นามาติ โย นาม. น อตฺตานํ ปาตุกริสฺสตีติ อตฺตโน คุเณ น อาวิ กริสฺสติ. ปฏากํ ปริหเรยฺยุนฺติ ‘‘โก อมฺเหหิ สทิโส อตฺถี’’ติ วทนฺตา ปฏากํ อุกฺขิปิตฺวา นาฬนฺทํ วิจเรยฺยุํ.

162. Tôn giả Udāyī: Có ba vị trưởng lão tên là Udāyī – Lāḷudāyī, Kāḷudāyī, và Mahāudāyī. Ở đây, Mahāudāyī được đề cập đến. Tương truyền, khi vị ấy nghe bài kinh này từ đầu đến cuối, năm loại hỷ khởi lên bên trong, đi từ mu bàn chân lên đến đỉnh đầu, từ đỉnh đầu đi xuống mu bàn chân, từ hai phía đi vào giữa, từ giữa đi ra hai phía. Vị ấy, với thân thể thấm nhuần hỷ liên tục, với tâm hoan hỷ mãnh liệt, trong khi nói về phẩm chất của bậc Thập Lực, đã nói lên câu ‘Thật kỳ diệu, bạch ngài,’ v.v. Ít ham muốn (appicchatā) là không có ái dục. Tri túc (santuṭṭhitā) là sự biết đủ đối với bốn món vật dụng theo ba cách. Khắc khổ (sallekhatā) là trạng thái gọt giũa tất cả các phiền não. Bất cứ ai (yatra hi nāma) nghĩa là người nào. Sẽ không tự biểu lộ (na attānaṃ pātukarissati) nghĩa là sẽ không làm hiển lộ các phẩm chất của mình. Sẽ mang cờ hiệu (paṭākaṃ parihareyyuṃ) nghĩa là nói rằng ‘Ai có thể sánh bằng chúng ta?’ rồi giương cao cờ hiệu đi khắp Nāḷandā.

ปสฺส โข ตฺวํ, อุทายิ, ตถาคตสฺส อปฺปิจฺฉตาติ ปสฺส อุทายิ ยาทิสี ตถาคตสฺส อปฺปิจฺฉตาติ เถรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต อาห. กึ ปน ภควา เนว อตฺตานํ ปาตุกโรติ, น อตฺตโน คุณํ กเถตีติ เจ? น, น กเถติ. อปฺปิจฺฉตาทีหิ กเถตพฺพํ, จีวราทิเหตุํ น กเถติ. เตเนวาห – ‘‘ปสฺส โข ตฺวํ, อุทายิ, ตถาคตสฺส อปฺปิจฺฉตา’’ติอาทิ. พุชฺฌนกสตฺตํ ปน อาคมฺม เวเนยฺยวเสน กเถติ. ยถาห –

Này Udāyi, hãy xem sự ít ham muốn của Như Lai: (nghĩa là) này Udāyi, hãy xem sự ít ham muốn của Như Lai là như thế nào. (Ngài Udāyī) đã nói như vậy để chấp nhận lời của vị trưởng lão. Nếu hỏi rằng: ‘Vậy sao, Đức Thế Tôn không tự biểu lộ, không nói về phẩm chất của mình sao?’ (Đáp rằng:) Không phải là Ngài không nói. Ngài không nói những lời vì lý do y áo v.v., là những lời mà người có nhiều ham muốn thường nói. Chính vì vậy mà ngài (Sāriputta) đã nói: ‘Này Udāyi, hãy xem sự ít ham muốn của Như Lai,’ v.v. Nhưng Ngài nói tùy thuộc vào chúng sanh có khả năng giác ngộ, theo năng lực của chúng sanh cần được giáo hóa. Như có lời dạy rằng –

‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล’’ติ. (มหาว. ๑๑);

‘Ta không có thầy, không ai sánh bằng Ta; Trong thế giới cùng với chư Thiên, không có ai đối thủ với Ta.’

เอวํ ตถาคตสฺส คุณทีปิกา พหู คาถาปิ สุตฺตนฺตาปิ วิตฺถาเรตพฺพา.

Như vậy, nhiều bài kệ và bài kinh làm sáng tỏ các phẩm chất của Như Lai cần được trình bày chi tiết.

๑๖๓. อภิกฺขณํ ภาเสยฺยาสีติ ปุนปฺปุนํ ภาเสยฺยาสิ. ปุพฺพณฺหสมเย เม กถิตนฺติ มา มชฺฌนฺหิกาทีสุ น กถยิตฺถ. อชฺช วา เม กถิตนฺติ มา ปรทิวสาทีสุ น กถยิตฺถาติ อตฺโถ. ปเวเทสีติ กเถสิ. อิมสฺส เวยฺยากรณสฺสาติ นิคฺคาถกตฺตา อิทํ สุตฺตํ ‘‘เวยฺยากรณ’’นฺติ วุตฺตํ. อธิวจนนฺติ นามํ. อิทํ ปน ‘‘อิติ หิท’’นฺติ ปฏฺฐาย ปทํ สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

163. Nên nói thường xuyên (abhikkhaṇaṃ bhāseyyāsi) nghĩa là nên nói đi nói lại. Đừng nghĩ rằng ‘Tôi đã nói vào buổi sáng’ rồi không nói vào buổi trưa, v.v. Hoặc đừng nghĩ rằng ‘Tôi đã nói vào hôm nay’ rồi không nói vào ngày mai, v.v. Đó là ý nghĩa. Đã tuyên thuyết (pavedesi) nghĩa là đã nói. Của bài ký thuyết này (imassa veyyākaraṇassa) nghĩa là vì không có kệ ngôn, bài kinh này được gọi là ‘ký thuyết’ (veyyākaraṇa). Tên gọi (adhivacanaṃ) nghĩa là danh xưng. Còn cụm từ bắt đầu bằng ‘iti hidaṃ’ này đã được các vị kết tập kinh điển đặt vào. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

Trong bộ Chú giải Trường Bộ Kinh tên là Sumaṅgalavilāsinī

สมฺปสาทนียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích Kinh Tự Tín (Sampasādanīya) đã hoàn tất.

๖. ปาสาทิกสุตฺตวณฺณนา

6. Giải thích Kinh Tịnh Tín (Pāsādika)

นิคณฺฐนาฏปุตฺตกาลงฺกิริยวณฺณนา

Giải thích về sự qua đời của Nigaṇṭha Nāṭaputta

๑๖๔. เอวํ [Pg.89] เม สุตนฺติ ปาสาทิกสุตฺตํ. ตตฺรายมนุตฺตานปทวณฺณนา – เวธญฺญา นาม สกฺยาติ ธนุมฺหิ กตสิกฺขา เวธญฺญนามกา เอเก สกฺยา. เตสํ อมฺพวเน ปาสาเทติ เตสํ อมฺพวเน สิปฺปํ อุคฺคณฺหตฺถาย กโต ทีฆปาสาโท อตฺถิ, ตตฺถ วิหรติ. อธุนา กาลงฺกโตติ สมฺปติ กาลงฺกโต. ทฺเวธิกชาตาติ ทฺเวชฺฌชาตา, ทฺเวภาคา ชาตา. ภณฺฑนาทีสุ ภณฺฑนํ ปุพฺพภาคกลโห, ตํ ทณฺฑาทานาทิวเสน ปณฺณตฺติวีติกฺกมวเสน จ วฑฺฒิตํ กลโห. ‘‘น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสี’’ติอาทินา นเยน วิรุทฺธวจนํ วิวาโท. วิตุทนฺตาติ วิชฺฌนฺตา. สหิตํ เมติ มม วจนํ อตฺถสญฺหิตํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตว อธิจิณฺณํ จิรกาลาเสวนวเสน ปคุณํ, ตํ มม วาทํ อาคมฺม นิวตฺตํ. อาโรปิโต เต วาโทติ ตุยฺหํ อุปริ มยา โทโส อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ ภตฺตปุฏํ อาทาย ตํ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา วาทปฺปโมกฺขตฺถาย อุตฺตริ ปริเยสมาโน วิจร. นิพฺเพเฐหิ วาติ อถ วา มยา อาโรปิตโทสโต อตฺตานํ โมเจหิ. สเจ ปโหสีติ สเจ สกฺโกสิ. วโธเยวาติ มรณเมว. นาฏปุตฺติเยสูติ นาฏปุตฺตสฺส อนฺเตวาสิเกสุ. นิพฺพินฺนรูปาติ อุกฺกณฺฐิตสภาวา อภิวาทนาทีนิปิ น กโรนฺติ. วิรตฺตรูปาติ วิคตเปมา. ปฏิวานรูปาติ เตสํ สกฺกจฺจกิริยโต นิวตฺตนสภาวา. ยถา ตนฺติ ยถา ทุรกฺขาตาทิสภาเว ธมฺมวินเย นิพฺพินฺนวิรตฺตปฺปฏิวานรูเปหิ ภวิตพฺพํ, ตเถว ชาตาติ อตฺโถ. ทุรกฺขาเตติ ทุกฺกถิเต. ทุปฺปเวทิเตติ ทุวิญฺญาปิเต. อนุปสมสํวตฺตนิเกติ ราคาทีนํ อุปสมํ กาตุํ อสมตฺเถ. ภินฺนถูเปติ ภินฺทปฺปติฏฺเฐ. เอตฺถ หิ นาฏปุตฺโตว เนสํ ปติฏฺฐฏฺเฐน ถูโป. โส ปน ภินฺโน มโต. เตน วุตฺตํ ‘‘ภินฺนถูเป’’ติ. อปฺปฏิสรเณติ ตสฺเสว อภาเวน ปฏิสรณวิรหิเต.

164. Kinh Pāsādika (Hoan Hỷ) bắt đầu bằng “Evaṃ me sutaṃ.” Đây là phần giải thích các từ khó hiểu trong kinh ấy – “Vedhaññā nāma sakyā” có nghĩa là một số vị trong dòng họ Thích-ca có tên là Vedhañña, là những người đã được rèn luyện về cung thuật. “Trong lâu đài ở vườn xoài của họ” có nghĩa là có một lâu đài dài được xây dựng trong vườn xoài của các vị dòng họ Thích-ca ấy để học nghề, (vị ấy) trú tại đó. “Vừa mới mệnh chung” có nghĩa là nay đã mệnh chung. “Bị chia rẽ” có nghĩa là đã trở thành hai phe, đã trở thành hai phần. Trong các từ “bhaṇḍana” v.v..., “bhaṇḍana” là sự cãi vã ở giai đoạn đầu. Khi nó gia tăng do việc cầm gậy gộc v.v... và do việc vi phạm điều chế định thì trở thành “kalaha” (sự tranh cãi). “Vivāda” (sự tranh luận) là lời nói chống trái nhau theo cách thức như: “Ông không biết Giáo pháp và Giới luật này.” “Đâm chích nhau” có nghĩa là đâm xoi. “Lời của tôi có lợi ích” có nghĩa là lời nói của tôi liên quan đến lợi ích. “Sự thực hành của ông đã bị đảo lộn” có nghĩa là sự thực hành nào của ông đã thuần thục do thực hành lâu ngày, sự thực hành thuần thục ấy đã bị đảo lộn vì dựa vào luận điểm của tôi. “Luận điểm của ông đã bị tôi áp đặt” có nghĩa là lỗi lầm đã được tôi áp đặt lên trên ông. “Hãy đi để giải thoát khỏi luận điểm” có nghĩa là hãy mang theo gói cơm, đi đến các vị thầy này thầy nọ, tìm kiếm (vị thầy) cao hơn để được giải thoát khỏi luận điểm (bị bác bỏ), hãy đi đi. “Hoặc hãy tự gỡ rối” có nghĩa là hoặc hãy giải thoát bản thân khỏi lỗi lầm do tôi áp đặt. “Nếu ông có thể” có nghĩa là nếu ông có khả năng. “Chỉ có cái chết” có nghĩa là chính là sự chết. “Trong các đệ tử của Nāṭaputta” có nghĩa là trong các đệ tử của Nāṭaputta. “Có vẻ chán nản” có nghĩa là có tâm trạng bất mãn, cũng không làm các việc như đảnh lễ v.v... “Có vẻ ly tham” có nghĩa là đã hết tình thương. “Có vẻ quay lưng” có nghĩa là có bản chất quay lưng lại với việc tôn kính họ. “Như thế nào” có nghĩa là: như thế nào người ta phải có thái độ chán nản, ly tham, quay lưng trong một giáo pháp và giới luật có bản chất được khéo thuyết giảng v.v..., thì họ đã trở thành đúng như vậy. “Được khéo thuyết giảng” có nghĩa là được nói một cách tồi tệ. “Được tuyên bố tồi tệ” có nghĩa là được làm cho biết một cách tồi tệ. “Không đưa đến an tịnh” có nghĩa là không có khả năng làm cho các phiền não như tham ái v.v... được an tịnh. “Có bảo tháp bị vỡ” có nghĩa là có nền tảng bị phá vỡ. Ở đây, chính Nāṭaputta là bảo tháp của họ theo nghĩa là nền tảng. Vị ấy đã bị vỡ, tức là đã chết. Do đó, được nói là “có bảo tháp bị vỡ.” “Không nơi nương tựa” có nghĩa là không có nơi nương tựa do sự vắng mặt của chính vị ấy.

นนุ จายํ นาฏปุตฺโต นาฬนฺทวาสิโก, โส กสฺมา ปาวายํ กาลงฺกโตติ? โส กิร อุปาลินา คหปตินา ปฏิวิทฺธสจฺเจน ทสหิ [Pg.90] คาถาหิ ภาสิเต พุทฺธคุเณ สุตฺวา อุณฺหํ โลหิตํ ฉฑฺเฑสิ. อถ นํ อผาสุกํ คเหตฺวา ปาวํ อคมํสุ. โส ตตฺถ กาลมกาสิ. กาลํ กุรุมาโน จ จินฺเตสิ – ‘‘มม ลทฺธิ อนิยฺยานิกา สารวิรหิตา, มยํ ตาว นฏฺฐา, อวเสสชโนปิ มา อปายปูรโก อโหสิ, สเจ ปนาหํ ‘มม สาสนํ อนิยฺยานิก’นฺติ วกฺขามิ, น สทฺทหิสฺสนฺติ, ยํนูนาหํ ทฺเวปิ ชเน น เอกนีหาเรน อุคฺคณฺหาเปยฺยํ, เต มมจฺจเยน อญฺญมญฺญํ วิวทิสฺสนฺติ, สตฺถา ตํ วิวาทํ ปฏิจฺจ เอกํ ธมฺมกถํ กเถสฺสติ, ตโต เต สาสนสฺส มหนฺตภาวํ ชานิสฺสนฺตี’’ติ.

Chẳng phải Nāṭaputta này là người ở Nāḷandā sao, tại sao ông ta lại mệnh chung ở Pāvā? Nghe nói rằng, sau khi nghe những đức hạnh của Đức Phật được gia chủ Upāli, người đã chứng ngộ chân lý, nói lên qua mười bài kệ, ông ta đã nôn ra máu nóng. Sau đó, họ đưa ông ta, người đang bị bệnh, đến Pāvā. Ông ta đã mệnh chung ở đó. Và trong khi sắp chết, ông ta đã suy nghĩ: “Giáo lý của ta không đưa đến sự giải thoát, không có cốt lõi. Chúng ta đã bị hủy hoại rồi, mong rằng những người còn lại đừng làm đầy cõi khổ. Nhưng nếu ta nói ‘Giáo pháp của ta không đưa đến sự giải thoát’, họ sẽ không tin. Hay là ta không nên dạy cho cả hai người theo cùng một phương pháp. Sau khi ta qua đời, họ sẽ tranh cãi với nhau. Bậc Đạo Sư (Đức Phật) nhân sự tranh cãi đó sẽ thuyết một bài pháp, từ đó họ sẽ biết được sự vĩ đại của giáo pháp (của Ngài).”

อถ นํ เอโก อนฺเตวาสิโก อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต ตุมฺเห ทุพฺพลา, มยฺหมฺปิ อิมสฺมึ ธมฺเม สารํ อาจิกฺขถ, อาจริยปฺปมาณ’’นฺติ. ‘‘อาวุโส, ตฺวํ มมจฺจเยน สสฺสตนฺติ คณฺเหยฺยาสี’’ติ. อปโรปิ อุปสงฺกมิ, ตํ อุจฺเฉทํ คณฺหาเปสิ. เอวํ ทฺเวปิ ชเน เอกลทฺธิเก อกตฺวา พหู นานานีหาเรน อุคฺคณฺหาเปตฺวา กาลมกาสิ. เต ตสฺส สรีรกิจฺจํ กตฺวา สนฺนิปติตฺวา อญฺญมญฺญํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘กสฺสาวุโส, อาจริโย สารํ อาจิกฺขี’’ติ? เอโก อุฏฺฐหิตฺวา มยฺหนฺติ อาห. กึ อาจิกฺขีติ? สสฺสตนฺติ. อปโร ตํ ปฏิพาหิตฺวา ‘‘มยฺหํ สารํ อาจิกฺขี’’ติ อาห. เอวํ สพฺเพ ‘‘มยฺหํ สารํ อาจิกฺขิ, อหํ เชฏฺฐโก’’ติ อญฺญมญฺญํ วิวาทํ วฑฺเฒตฺวา อกฺโกเส เจว ปริภาเส จ หตฺถปาทปฺปหาราทีนิ จ ปวตฺเตตฺวา เอกมคฺเคน ทฺเว อคจฺฉนฺตา นานาทิสาสุ ปกฺกมึสุ.

Bấy giờ, một đệ tử đến gần ông ta và nói: “Thưa ngài, ngài đang yếu. Xin hãy chỉ dạy cho con cốt lõi trong giáo pháp này, (điều được xem là) tiêu chuẩn của bậc thầy.” (Ông ta nói:) “Này hiền hữu, sau khi ta qua đời, hiền hữu hãy chấp nhận (thuyết) thường hằng.” Một người khác cũng đến gần, ông ta đã khiến người đó chấp nhận (thuyết) đoạn diệt. Như vậy, không làm cho cả hai người có cùng một giáo lý, ông ta đã dạy cho nhiều người theo nhiều phương pháp khác nhau rồi mệnh chung. Họ sau khi làm lễ tang cho ông ta, đã tụ tập lại và hỏi nhau: “Này các hiền hữu, bậc thầy đã chỉ dạy cốt lõi cho ai?” Một người đứng dậy và nói: “Cho tôi.” (Họ hỏi:) “Ngài đã dạy điều gì?” (Người đó đáp:) “(Thuyết) thường hằng.” Một người khác bác bỏ điều đó và nói: “Ngài đã chỉ dạy cốt lõi cho tôi.” Như vậy, tất cả mọi người đều (nói): “Ngài đã chỉ dạy cốt lõi cho tôi, tôi là đệ tử trưởng,” làm cho sự tranh cãi với nhau gia tăng, rồi họ đã mắng nhiếc, lăng mạ, và dùng tay chân đánh đập nhau, v.v... Sau đó, không có hai người nào đi chung một con đường, họ đã đi về nhiều hướng khác nhau.

๑๖๕. อถ โข จุนฺโท สมณุทฺเทโสติ อยํ เถโร ธมฺมเสนาปติสฺส กนิฏฺฐภาติโก. ตํ ภิกฺขู อนุปสมฺปนฺนกาเล ‘‘จุนฺโท สมณุทฺเทโส’’ติ สมุทาจริตฺวา เถรกาเลปิ ตเถว สมุทาจรึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘จุนฺโท สมณุทฺเทโส’’ติ.

165. “Bấy giờ, sa-di Cunda” — vị trưởng lão này là em trai của vị Tướng quân Chánh pháp (Tôn giả Sāriputta). Các vị tỳ-khưu, vào thời ngài chưa thọ cụ túc giới, đã gọi ngài là “sa-di Cunda”, và ngay cả khi ngài đã là trưởng lão, họ vẫn gọi như vậy. Do đó, được nói là “sa-di Cunda.”

‘‘ปาวายํ วสฺสํวุฏฺโฐ เยน สามคาโม, เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมี’’ติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? นาฏปุตฺเต กิร กาลงฺกเต ชมฺพุทีเป มนุสฺสา ตตฺถ ตตฺถ กถํ ปวตฺตยึสุ ‘‘นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เอโก สตฺถาติ ปญฺญายิตฺถ, ตสฺส กาลงฺกิริยาย สาวกานํ เอวรูโป วิวาโท ชาโต. สมโณ ปน โคตโม ชมฺพุทีเป จนฺโท วิย สูริโย วิย จ ปากโฏ, สาวกาปิสฺส ปากฏาเยว. กีทิโส นุ โข สมเณ โคตเม ปรินิพฺพุเต สาวกานํ วิวาโท ภวิสฺสตี’’ติ[Pg.91]. เถโร ตํ กถํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อิมํ กถํ คเหตฺวา ทสพลสฺส อาโรเจสฺสามิ, สตฺถา เอตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา เอกํ เทสนํ กเถสฺสตี’’ติ. โส นิกฺขมิตฺวา เยน สามคาโม, เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ.

“Sau khi an cư mùa mưa ở Pāvā, đã đi đến Sāmagāma, đến chỗ Tôn giả Ānanda” — tại sao ngài lại đến đó? Nghe nói rằng, khi Nāṭaputta mệnh chung, người dân ở Diêm-phù-đề đã bàn tán khắp nơi rằng: “Nigantha Nāṭaputta được biết đến là một bậc đạo sư. Do sự mệnh chung của ông ta, một cuộc tranh cãi như vậy đã nảy sinh giữa các đệ tử. Còn Sa-môn Gotama thì nổi tiếng ở Diêm-phù-đề như mặt trăng và mặt trời, và các đệ tử của ngài cũng nổi tiếng. Không biết cuộc tranh cãi giữa các đệ tử sẽ như thế nào khi Sa-môn Gotama nhập Niết-bàn?” Vị trưởng lão, sau khi nghe cuộc bàn tán đó, đã suy nghĩ: “Ta sẽ mang câu chuyện này đến trình bày với Bậc Thập Lực. Bậc Đạo Sư sẽ lấy đó làm duyên khởi để thuyết một bài pháp.” Ngài đã ra đi, đến Sāmagāma, đến chỗ Tôn giả Ānanda.

สามคาโมติ สามากานํ อุสฺสนฺนตฺตา ตสฺส คามสฺส นามํ. เยนายสฺมา อานนฺโทติ อุชุเมว ภควโต สนฺติกํ อคนฺตฺวา เยนสฺส อุปชฺฌาโย อายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ.

“Sāmagāma” là tên của ngôi làng đó do có nhiều lúa sāmāka. “Đến chỗ Tôn giả Ānanda” có nghĩa là ngài không đi thẳng đến chỗ Đức Thế Tôn, mà đến chỗ Tôn giả Ānanda, vị thầy tế độ của ngài.

พุทฺธกาเล กิร สาริปุตฺตตฺเถโร จ อานนฺทตฺเถโร จ อญฺญมญฺญํ มมายึสุ. สาริปุตฺตตฺเถโร ‘‘มยา กาตพฺพํ สตฺถุ อุปฏฺฐานํ กโรตี’’ติ อานนฺทตฺเถรํ มมายิ. อานนฺทตฺเถโร ‘‘ภควโต สาวกานํ อคฺโค’’ติ สาริปุตฺตตฺเถรํ มมายิ. กุลทารเก จ ปพฺพาเชตฺวา สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติเก อุปชฺฌํ คณฺหาเปสิ. สาริปุตฺตตฺเถโรปิ ตเถว อกาสิ. เอวํ เอกเมเกน อตฺตโน ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ปพฺพาเชตฺวา อุปชฺฌํ คณฺหาปิตานิ ปญฺจ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ อเหสุํ. อายสฺมา อานนฺโท ปณีตานิ จีวราทีนิปิ ลภิตฺวา เถรสฺส อทาสิ.

Nghe nói, vào thời Đức Phật, Trưởng lão Sāriputta và Trưởng lão Ānanda đã quý mến lẫn nhau. Trưởng lão Sāriputta quý mến Trưởng lão Ānanda vì nghĩ rằng: “Vị này làm công việc hầu hạ Bậc Đạo Sư mà lẽ ra ta phải làm.” Trưởng lão Ānanda quý mến Trưởng lão Sāriputta vì nghĩ rằng: “Vị này là bậc tối thắng trong hàng đệ tử của Đức Thế Tôn.” Và ngài (Ānanda) sau khi cho các thiện gia nam tử xuất gia, đã cho họ thọ nhận Trưởng lão Sāriputta làm thầy tế độ. Trưởng lão Sāriputta cũng đã làm như vậy. Như thế, mỗi vị đã cho y bát của mình, cho xuất gia, và cho thọ nhận thầy tế độ, mỗi bên có năm trăm vị tỳ-khưu. Tôn giả Ānanda sau khi nhận được y phục v.v... thượng hạng cũng đã dâng cúng cho Trưởng lão.

ธมฺมรตนปูชา

Cúng dường Pháp bảo

เอโก กิร พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธรตนสฺส จ สงฺฆรตนสฺส จ ปูชา ปญฺญายติ, กถํ นุ โข ธมฺมรตนํ ปูชิตํ โหตี’’ติ? โส ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปุจฺฉิ. ภควา อาห – ‘‘สเจปิ พฺราหฺมณ ธมฺมรตนํ ปูเชตุกาโม, เอกํ พหุสฺสุตํ ปูเชหี’’ติ. พหุสฺสุตํ, ภนฺเต, อาจิกฺขถาติ. ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉาติ. โส ภิกฺขุสงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘พหุสฺสุตํ, ภนฺเต, อาจิกฺขถา’’ติ อาห. อานนฺทตฺเถโร พฺราหฺมณาติ. พฺราหฺมโณ เถรํ สหสฺสคฺฆนิเกน ติจีวเรน ปูเชสิ. เถโร ตํ คเหตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ. ภควา ‘‘กุโต, อานนฺท, ลทฺธ’’นฺติ อาห? เอเกน, ภนฺเต, พฺราหฺมเณน ทินฺนํ, อิทํ ปนาหํ อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ทาตุกาโมติ. เทหิ, อานนฺทาติ. จาริกํ ปกฺกนฺโต ภนฺเตติ. อาคตกาเล เทหีติ, สิกฺขาปทํ ภนฺเต, ปญฺญตฺตนฺติ. กทา ปน สาริปุตฺโต อาคมิสฺสตีติ? ทสาหมตฺเตน ภนฺเตติ. ‘‘อนุชานามิ, อานนฺท, ทสาหปรมํ อติเรกจีวรํ นิกฺขิปิตุ’’นฺติ สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปสิ.

Nghe nói, một vị Bà-la-môn suy nghĩ: “Việc cúng dường Phật bảo và Tăng bảo thì được biết đến, nhưng làm thế nào để Pháp bảo được cúng dường?” Vị ấy đến hầu Đức Thế Tôn và hỏi về ý nghĩa đó. Đức Thế Tôn nói: “Này Bà-la-môn, nếu muốn cúng dường Pháp bảo, hãy cúng dường một vị đa văn.” “Bạch ngài, xin hãy chỉ cho con vị đa văn.” “Hãy hỏi chúng Tỳ-khưu.” Vị ấy đến gặp chúng Tỳ-khưu và nói: “Bạch các ngài, xin hãy chỉ cho con vị đa văn.” (Các vị ấy đáp:) “Này Bà-la-môn, Trưởng lão Ānanda là vị đa văn.” Vị Bà-la-môn đã cúng dường Trưởng lão bộ tam y trị giá một ngàn. Trưởng lão nhận lấy và đi đến nơi Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn hỏi: “Này Ānanda, con nhận được từ đâu?” “Bạch Thế Tôn, do một vị Bà-la-môn dâng cúng. Con muốn dâng vật này cho Tôn giả Sāriputta.” “Này Ānanda, hãy dâng đi.” “Bạch Thế Tôn, ngài ấy đã đi du hành.” “Khi ngài ấy về thì hãy dâng.” “Bạch Thế Tôn, học giới đã được chế định.” “Khi nào Sāriputta sẽ trở về?” “Bạch Thế Tôn, khoảng mười ngày nữa.” (Đức Phật phán:) “Này Ānanda, Ta cho phép cất giữ y dư tối đa là mười ngày,” và Ngài đã chế định học giới.

สาริปุตฺตตฺเถโรปิ [Pg.92] ตเถว ยํกิญฺจิ มนาปํ ลภติ, ตํ อานนฺทตฺเถรสฺส เทติ. โส อิมมฺปิ อตฺตโน กนิฏฺฐภาติกํ เถรสฺเสว สทฺธิวิหาริกํ อทาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เยนสฺส อุปชฺฌาโย อายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมี’’ติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อุปชฺฌาโย เม มหาปญฺโญ, โส อิมํ กถํ สตฺถุ อาโรเจสฺสติ, อถ สตฺถา ตทนุรูปํ ธมฺมํ เทเสสฺสตี’’ติ. กถาปาภตนฺติ กถาย มูลํ. มูลญฺหิ ‘‘ปาภต’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห –

Trưởng lão Sāriputta cũng như vậy, khi nhận được bất cứ vật gì khả ý, ngài đều dâng cho Trưởng lão Ānanda. Ngài cũng đã trao người em trai út này của mình làm đệ tử cùng ở cho chính Trưởng lão (Ānanda). Do đó, có lời nói rằng: “Vị ấy đã đi đến nơi Tôn giả Ānanda, thầy tế độ của mình.” Nghe nói, vị ấy (Cunda) đã có ý nghĩ như vầy: “Thầy tế độ của ta có trí tuệ lớn, vị ấy sẽ trình bày câu chuyện này lên Bậc Đạo Sư, rồi Bậc Đạo Sư sẽ thuyết một bài pháp tương ứng.” "Kathāpābhata" (quà tặng là câu chuyện) nghĩa là nguồn gốc của câu chuyện. Vì nguồn gốc được gọi là "pābhata" (quà tặng, vật mang đến). Như có lời nói rằng:

‘‘อปฺปเกนาปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๔);

“Người trí tuệ, sáng suốt, dù chỉ với một ít vốn liếng, có thể tự mình vươn lên, như người thổi bùng ngọn lửa nhỏ.”

ภควนฺตํ ทสฺสนายาติ ภควนฺตํ ทสฺสนตฺถาย. กึ ปนาเนน ภควา น ทิฏฺฐปุพฺโพติ? โน น ทิฏฺฐปุพฺโพ. อยญฺหิ อายสฺมา ทิวา นว วาเร, รตฺตึ นว วาเรติ เอกาหํ อฏฺฐารส วาเร อุปฏฺฐานเมว คจฺฉติ. ทิวสสฺส ปน สตวารํ วา สหสฺสวารํ วา คนฺตุกาโม สมาโนปิ น อการณา คจฺฉติ, เอกํ ปญฺหุทฺธารํ คเหตฺวาว คจฺฉติ. โส ตํ ทิวสํ เตน กถาปาภเตน คนฺตุกาโม เอวมาห.

“Để yết kiến Đức Thế Tôn” nghĩa là vì mục đích yết kiến Đức Thế Tôn. Phải chăng vị này chưa từng thấy Đức Thế Tôn trước đây? Không phải là chưa từng thấy. Vị Tôn giả này ban ngày chín lần, ban đêm chín lần, tức là trong một ngày mười tám lần, ngài đều đi đến hầu hạ. Tuy nhiên, dù muốn đi một trăm lần hay một ngàn lần trong ngày, ngài cũng không đi mà không có lý do, ngài chỉ đi sau khi đã có một vấn đề cần giải đáp. Vào ngày hôm đó, vì muốn đi với món quà là câu chuyện ấy, ngài đã nói như vậy.

อสมฺมาสมฺพุทฺธปฺปเวทิตธมฺมวินยวณฺณนา

Giải thích về Giáo pháp và Giới luật do vị không phải Chánh Đẳng Giác tuyên thuyết

๑๖๖. เอวญฺเหตํ, จุนฺท, โหตีติ ภควา อานนฺทตฺเถเรน อาโรจิเตปิ ยสฺมา น อานนฺทตฺเถโร อิมิสฺสา กถาย สามิโก, จุนฺทตฺเถโร ปน สามิโก. โสว ตสฺสา อาทิมชฺฌปริโยสานํ ชานาติ. ตสฺมา ภควา เตน สทฺธึ กเถนฺโต ‘‘เอวญฺเหตํ, จุนฺท, โหตี’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – จุนฺท เอวญฺเหตํ โหติ ทุรกฺขาตาทิสภาเว ธมฺมวินเย สาวกา ทฺเวธิกชาตา ภณฺฑนาทีนิ กตฺวา มุขสตฺตีหิ วิตุทนฺตา วิหรนฺติ.

166. Về câu “Này Cunda, sự việc là như vậy,” mặc dù Trưởng lão Ānanda đã trình bày, nhưng vì Trưởng lão Ānanda không phải là người chủ của câu chuyện này, mà Trưởng lão Cunda mới là người chủ, chính vị ấy biết rõ đầu, giữa và cuối của câu chuyện đó, do đó Đức Thế Tôn khi nói chuyện cùng với vị ấy đã nói câu bắt đầu bằng “Này Cunda, sự việc là như vậy.” Ý nghĩa của câu đó là: Này Cunda, sự việc là như vậy, trong giáo pháp và giới luật có bản chất được thuyết giảng không tốt, các đệ tử trở nên chia rẽ, gây ra tranh cãi v.v..., sống đả kích nhau bằng những ngọn giáo miệng.

อิทานิ ยสฺมา อนิยฺยานิกสาสเนเนว นิยฺยานิกสาสนํ ปากฏํ โหติ, ตสฺมา อาทิโต อนิยฺยานิกสาสนเมว ทสฺเสนฺโต อิธ จุนฺท สตฺถา จ โหติ อสมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทิมาห. ตตฺถ โวกฺกมฺม จ ตมฺหา ธมฺมา วตฺตตีติ น นิรนฺตรํ ปูเรติ, โอกฺกมิตฺวา โอกฺกมิตฺวา อนฺตรนฺตรํ กตฺวา วตฺตตีติ อตฺโถ. ตสฺส เต, อาวุโส, ลาภาติ ตสฺส ตุยฺหํ เอเต [Pg.93] ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺติอาทโย ลาภา. สุลทฺธนฺติ มนุสฺสตฺตมฺปิ เต สุลทฺธํ. ตถา ปฏิปชฺชตูติ เอวํ ปฏิปชฺชตุ. ยถา เต สตฺถารา ธมฺโม เทสิโตติ เยน เต อากาเรน สตฺถารา ธมฺโม กถิโต. โย จ สมาทเปตีติ โย จ อาจริโย สมาทเปติ. ยญฺจ สมาทเปตีติ ยํ อนฺเตวาสึ สมาทเปติ. โย จ สมาทปิโตติ โย จ เอวํ สมาทปิโต อนฺเตวาสิโก. ยถา อาจริเยน สมาทปิตํ, ตถตฺถาย ปฏิปชฺชติ. สพฺเพ เตติ ตโยปิ เต. เอตฺถ หิ อาจริโย สมาทปิตตฺตา อปุญฺญํ ปสวติ, สมาทินฺนนฺเตวาสิโก สมาทินฺนตฺตา, ปฏิปนฺนโก ปฏิปนฺนตฺตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘สพฺเพ เต พหุํ อปุญฺญํ ปสวนฺตี’’ติ. เอเตนุปาเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Bây giờ, vì giáo pháp đưa đến giải thoát trở nên rõ ràng chính nhờ giáo pháp không đưa đến giải thoát, do đó, để chỉ ra giáo pháp không đưa đến giải thoát trước tiên, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Này Cunda, ở đây có vị đạo sư không phải là Chánh Đẳng Giác.” Trong đó, câu “và xa rời pháp ấy mà hành trì” có nghĩa là không thực hành liên tục, mà hành trì một cách gián đoạn, bỏ sót, tạo ra khoảng cách. Câu “Hiền giả, đó là lợi lộc của ngài” có nghĩa là đối với ngài, những điều này là lợi lộc, (tức là) sự thực hành pháp và tùy pháp (theo tà giáo) v.v... “Được lợi thay” có nghĩa là thân người cũng được ngài khéo đạt được. “Hãy thực hành như vậy” có nghĩa là hãy thực hành như thế. “Như pháp đã được bậc đạo sư của ngài thuyết giảng” có nghĩa là theo cách thức mà pháp đã được bậc đạo sư nói cho ngài. “Và người khuyến khích” có nghĩa là vị thầy khuyến khích. “Và người được khuyến khích” có nghĩa là người đệ tử được khuyến khích. “Và người đã được khuyến khích” có nghĩa là người đệ tử đã được khuyến khích như vậy. (Và người ấy) thực hành vì mục đích như đã được vị thầy khuyến khích. “Tất cả những người ấy” có nghĩa là cả ba người ấy. Ở đây, vị thầy, do đã khuyến khích, nên tạo ra bất thiện; người đệ tử đã chấp nhận, do đã chấp nhận, (tạo ra bất thiện); người thực hành, do đã thực hành, (tạo ra bất thiện). Do đó có lời nói rằng: “Tất cả những người ấy đều tạo ra nhiều điều bất thiện.” Ý nghĩa trong tất cả các trường hợp nên được hiểu theo phương pháp này.

๑๖๗. อปิเจตฺถ ญายปฺปฏิปนฺโนติ การณปฺปฏิปนฺโน. ญายมาราเธสฺสตีติ การณํ นิปฺผาเทสฺสติ. วีริยํ อารภตีติ อตฺตโน ทุกฺขนิพฺพตฺตกํ วีริยํ กโรติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ทุรกฺขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย โย อารทฺธวีริโย, โส ทุกฺขํ วิหรติ. โย กุสีโต, โส สุขํ วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๘).

167. Hơn nữa, ở đây, “người thực hành đúng phương pháp” có nghĩa là người thực hành đúng lý. “Sẽ thành tựu phương pháp” có nghĩa là sẽ hoàn thành được lý. “Tinh tấn” có nghĩa là thực hiện sự tinh tấn tạo ra đau khổ cho chính mình. Điều này đã được nói: “Này các Tỳ-khưu, trong giáo pháp và giới luật được thuyết giảng không tốt, người nào tinh tấn, người ấy sống đau khổ. Người nào lười biếng, người ấy sống an lạc.”

สมฺมาสมฺพุทฺธปฺปเวทิตธมฺมวินยาทิวณฺณนา

Giải thích về Giáo pháp và Giới luật v.v... do bậc Chánh Đẳng Giác tuyên thuyết

๑๖๘. เอวํ อนิยฺยานิกสาสนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นิยฺยานิกสาสนํ ทสฺเสนฺโต อิธ ปน, จุนฺท, สตฺถา จ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทิมาห. ตตฺถ นิยฺยานิโกติ มคฺคตฺถาย ผลตฺถาย จ นิยฺยาติ.

168. Như vậy, sau khi đã trình bày giáo pháp không đưa đến giải thoát, bây giờ trong khi trình bày giáo pháp đưa đến giải thoát, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: 'Này Cunda, ở đây có vị Đạo Sư là bậc Chánh Đẳng Giác'. Trong đó, 'niyyānika' (đưa đến giải thoát) là đưa đến (giải thoát) vì mục đích của đạo và vì mục đích của quả.

๑๖๙. วีริยํ อารภตีติ อตฺตโน สุขนิปฺผาทกํ วีริยํ อารภติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สฺวากฺขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย โย กุสีโต, โส ทุกฺขํ วิหรติ. โย อารทฺธวีริโย, โส สุขํ วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๙).

169. ‘Khởi sự tinh tấn’ là khởi sự tinh tấn làm thành tựu hạnh phúc cho mình. Điều này đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, trong Pháp và Luật đã được khéo thuyết, người nào biếng nhác, người ấy sống khổ sở. Người nào đã khởi sự tinh tấn, người ấy sống an lạc’.

๑๗๐. อิติ ภควา นิยฺยานิกสาสเน สมฺมาปฏิปนฺนสฺส กุลปุตฺตสฺส ปสํสํ ทสฺเสตฺวา ปุน เทสนํ วฑฺเฒนฺโต อิธ, จุนฺท, สตฺถา จ โลเก อุทปาทีติอาทิมาห. ตตฺถ อวิญฺญาปิตตฺถาติ อโพธิตตฺถา. สพฺพสงฺคาหปทกตนฺติ สพฺพสงฺคหปเทหิ กตํ, สพฺพสงฺคาหิกํ กตํ น โหตีติ อตฺโถ. ‘‘สพฺพสงฺคาหปทคต’’นฺติปิ ปาโฐ, น สพฺพสงฺคาหปเทสุ คตํ, น เอกสงฺคหชาตนฺติ อตฺโถ. สปฺปาฏิหีรกตนฺติ นิยฺยานิกํ. ยาว [Pg.94] เทวมนุสฺเสหีติ เทวโลกโต ยาว มนุสฺสโลกา สุปฺปกาสิตํ. อนุตปฺโป โหตีติ อนุตาปกโร โหติ. สตฺถา จ โน โลเกติ อิทํ เตสํ อนุตาปการทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. นานุตปฺโป โหตีติ สตฺถารํ อาคมฺม สาวเกหิ ยํ ปตฺตพฺพํ, ตสฺส ปตฺตตฺตา อนุตาปกโร น โหติ.

170. Như vậy, Đức Thế Tôn sau khi đã trình bày lời tán thán đối với thiện nam tử đã thực hành đúng đắn trong giáo pháp đưa đến giải thoát, lại muốn mở rộng bài pháp, nên đã nói câu bắt đầu bằng: 'Này Cunda, ở đây có vị Đạo Sư khởi sanh ở đời'. Trong đó, 'aviññāpitatthā' là có ý nghĩa không được làm cho hiểu rõ. 'Sabbasaṅgāhapadakataṃ' là được thực hiện bằng các từ ngữ bao hàm tất cả, có nghĩa là sự bao hàm tất cả đã không được thực hiện. Cũng có dị bản là 'sabbasaṅgāhapadagata', có nghĩa là không đi vào trong các từ ngữ bao hàm tất cả, không trở thành một sự bao hàm duy nhất. 'Sappāṭihīrakataṃ' là đưa đến giải thoát. 'Yāva devamanussehi' là được công bố rõ ràng từ cõi trời cho đến cõi người. 'Anutappo hoti' là trở nên hối hận (làm cho hối hận). Câu 'Và không có vị Đạo Sư ở đời cho chúng ta' này được nói ra để chỉ ra tình trạng gây hối hận của các pháp ấy. 'Nānutappo hoti' là không gây hối hận, vì nhờ nương vào vị Đạo Sư, các vị thinh văn đã đạt được điều cần phải đạt.

๑๗๒. เถโรติ ถิโร เถรการเกหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต. ‘‘รตฺตญฺญู’’ติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. เอเตหิ เจ ปีติ เอเตหิ เหฏฺฐา วุตฺเตหิ.

172. ‘Trưởng lão’ là người vững chắc, thành tựu các pháp làm cho vững chắc. Các từ như ‘rattaññū’ có ý nghĩa đã được nói. ‘Etehi ce pi’ là với những (nguyên nhân) này đã được nói ở phần trước.

๑๗๓. ปตฺตโยคกฺเขมาติ จตูหิ โยเคหิ เขมตฺตา อรหตฺตํ อิธ โยคกฺเขมํ นาม, ตํ ปตฺตาติ อตฺโถ. อลํ สมกฺขาตุํ สทฺธมฺมสฺสาติ สมฺมุขา คหิตตฺตา อสฺส สทฺธมฺมํ สมฺมา อาจิกฺขิตุํ สมตฺถา.

173. ‘Đã đạt được sự an ổn khỏi các ách’ có nghĩa là: vì an ổn khỏi bốn ách nên quả A-la-hán ở đây được gọi là sự an ổn khỏi các ách, (họ) đã đạt được quả ấy. ‘Có khả năng tuyên thuyết đúng đắn Chánh pháp’ là vì đã tiếp nhận Chánh pháp từ kim khẩu của vị ấy (Đức Phật) nên có khả năng thuyết giảng một cách đúng đắn.

๑๗๔. พฺรหฺมจาริโนติ พฺรหฺมจริยวาสํ วสมานา อริยสาวกา. กามโภคิโนติ คิหิโสตาปนฺนา. ‘‘อิทฺธญฺเจวา’’ติอาทีนิ มหาปรินิพฺพาเน วิตฺถาริตาเนว. ลาภคฺคยสคฺคปตฺตนฺติ ลาภคฺคญฺเจว ยสคฺคญฺจ ปตฺตํ.

174. ‘Những người sống phạm hạnh’ là các vị thánh thinh văn đang sống đời sống phạm hạnh. ‘Những người hưởng thụ các dục’ là các vị tại gia Tu-đà-hoàn. Các từ như ‘idañceva’ đã được giải rộng trong kinh Đại Bát Niết Bàn. ‘Đã đạt đến đỉnh cao của tài lợi và danh vọng’ là đã đạt được đỉnh cao của tài lợi và đỉnh cao của danh vọng.

๑๗๕. สนฺติ โข ปน เม, จุนฺท, เอตรหิ เถรา ภิกฺขู สาวกาติ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย เถรา. ภิกฺขุนิโยติ เขมาเถรีอุปฺปลวณฺณเถรีอาทโย. อุปาสกา สาวกา คิหี โอทาตวตฺถวสนา พฺรหฺมจาริโนติ จิตฺตคหปติหตฺถกอาฬวกาทโย. กามโภคิโนติ จูฬอนาถปิณฺฑิกมหาอนาถปิณฺฑิกาทโย. พฺรหฺมจารินิโยติ นนฺทมาตาทโย. กามโภคินิโยติ ขุชฺชุตฺตราทโย.

175. ‘Này Cunda, hiện nay Ta có các vị thinh văn là tỳ khưu trưởng lão’ là các vị trưởng lão như ngài Sāriputta, Moggallāna. ‘Các vị tỳ khưu ni’ là trưởng lão ni Khemā, trưởng lão ni Uppalavaṇṇā, v.v... ‘Các vị thinh văn cận sự nam, tại gia, mặc y trắng, sống phạm hạnh’ là gia chủ Citta, Hatthaka Āḷavaka, v.v... ‘Những người hưởng thụ các dục’ là Cūḷa Anāthapiṇḍika, Mahā Anāthapiṇḍika, v.v... ‘Các vị nữ sống phạm hạnh’ là mẹ của Nanda, v.v... ‘Các vị nữ hưởng thụ các dục’ là Khujjuttarā, v.v...

๑๗๖. สพฺพาการสมฺปนฺนนฺติ สพฺพการณสมฺปนฺนํ. อิทเมว ตนฺติ อิทเมว พฺรหฺมจริยํ, อิมเมว ธมฺมํ สมฺมา เหตุนา นเยน วทมาโน วเทยฺย. อุทกาสฺสุทนฺติ อุทโก สุทํ. ปสฺสํ น ปสฺสตีติ ปสฺสนฺโต น ปสฺสติ. โส กิร อิมํ ปญฺหํ มหาชนํ ปุจฺฉิ. เตหิ ‘‘น ชานาม, อาจริย, กเถหิ โน’’ติ วุตฺโต โส อาห – ‘‘คมฺภีโร อยํ ปญฺโห อาหารสปฺปาเย สติ โถกํ จินฺเตตฺวา สกฺกา กเถตุ’’นฺติ. ตโต เตหิ จตฺตาโร มาเส [Pg.95] มหาสกฺกาเร กเต ตํ ปญฺหํ กเถนฺโต กิญฺจ ปสฺสํ น ปสฺสตีติอาทิมาห. ตตฺถ สาธุนิสิตสฺสาติ สุฏฺฐุนิสิตสฺส ติขิณสฺส, สุนิสิตขุรสฺส กิร ตลํ ปญฺญายติ, ธารา น ปญฺญายตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

176. ‘Đầy đủ mọi phương diện’ là đầy đủ mọi nguyên nhân. ‘Chỉ có giáo pháp này’ là người đang nói nên nói chỉ có đời sống phạm hạnh này, chỉ có pháp này với nguyên nhân và phương pháp đúng đắn. ‘Udakāssudaṃ’ là nghe nói là Udaka. ‘Thấy mà không thấy’ là người đang thấy nhưng không thấy. Nghe nói vị ấy đã hỏi câu hỏi này với đại chúng. Được họ nói rằng: ‘Thưa thầy, chúng con không biết, xin thầy hãy nói cho chúng con’, vị ấy đã nói: ‘Câu hỏi này thâm sâu, khi có vật thực thích hợp, sau khi suy nghĩ một chút, mới có thể nói được’. Sau đó, khi được họ cúng dường trọng thể trong bốn tháng, trong khi giải đáp câu hỏi ấy, vị ấy đã nói câu bắt đầu bằng ‘Thấy cái gì mà không thấy?’. Trong đó, ‘sādhunisitassa’ là của con dao cạo được mài kỹ, sắc bén; nghe nói bề mặt của con dao cạo được mài kỹ thì thấy rõ, nhưng lưỡi dao thì không thấy rõ. Đây là ý nghĩa ở đây.

สงฺคายิตพฺพธมฺมาทิวณฺณนา

Chú giải về các pháp cần phải trùng tụng, v.v...

๑๗๗. สงฺคมฺม สมาคมฺมาติ สงฺคนฺตฺวา สมาคนฺตฺวา. อตฺเถน อตฺถํ, พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนนฺติ อตฺเถน สห อตฺถํ, พฺยญฺชเนนปิ สห พฺยญฺชนํ สมาเนนฺเตหีติ อตฺโถ. สงฺคายิตพฺพนฺติ วาเจตพฺพํ สชฺฌายิตพฺพํ. ยถยิทํ พฺรหฺมจริยนฺติ ยถา อิทํ สกลํ สาสนพฺรหฺมจริยํ.

177. ‘Hội họp, tụ tập’ là hội họp lại, tụ tập lại. ‘Ý nghĩa với ý nghĩa, văn tự với văn tự’ có nghĩa là những người làm cho ý nghĩa cùng với ý nghĩa, và văn tự cùng với văn tự được tương đồng. ‘Cần phải trùng tụng’ là cần phải đọc cho người khác nghe, cần phải phúng tụng. ‘Để cho đời sống phạm hạnh này’ là để cho toàn bộ đời sống phạm hạnh trong giáo pháp này.

๑๗๘. ตตฺร เจติ ตตฺร สงฺฆมชฺเฌ, ตสฺส วา ภาสิเต. อตฺถญฺเจว มิจฺฉา คณฺหาติ, พฺยญฺชนานิ จ มิจฺฉา โรเปตีติ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ เอตฺถ อารมฺมณํ ‘‘สติปฏฺฐาน’’นฺติ อตฺถํ คณฺหาติ. ‘‘สติปฏฺฐานานี’’ติ พฺยญฺชนํ โรเปติ. อิมสฺส นุ โข, อาวุโส, อตฺถสฺสาติ ‘‘สติเยว สติปฏฺฐาน’’นฺติ. อตฺถสฺส ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ กึ นุ โข อิมานิ พฺยญฺชนานิ, อุทาหุ จตฺตาริ สติปฏฺฐานานี’’ติ เอตานิ วา พฺยญฺชนานิ. กตมานิ โอปายิกตรานีติ อิมสฺส อตฺถสฺส กตมานิ พฺยญฺชนานิ อุปปนฺนตรานิ อลฺลีนตรานิ. อิเมสญฺจ พฺยญฺชนานนฺติ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ พฺยญฺชนานํ ‘‘สติเยว สติปฏฺฐาน’’นฺติ กึ นุ โข อยํ อตฺโถ, อุทาหุ ‘‘อารมฺมณํ สติปฏฺฐาน’’นฺติ เอโส อตฺโถติ? อิมสฺส โข, อาวุโส, อตฺถสฺสาติ ‘‘อารมฺมณํ สติปฏฺฐาน’’นฺติ อิมสฺส อตฺถสฺส. ยา เจว เอตานีติ ยานิ เจว เอตานิ มยา วุตฺตานิ. ยา เจว เอโสติ โย เจว เอส มยา วุตฺโต. โส เนว อุสฺสาเทตพฺโพติ ตุมฺเหหิ ตาว สมฺมา อตฺเถ จ สมฺมา พฺยญฺชเน จ ฐาตพฺพํ. โส ปน เนว อุสฺสาเทตพฺโพ, น อปสาเทตพฺโพ. สญฺญาเปตพฺโพติ ชานาเปตพฺโพ. ตสฺส จ อตฺถสฺสาติ ‘‘สติเยว สติปฏฺฐาน’’นฺติ อตฺถสฺส จ. เตสญฺจ พฺยญฺชนานนฺติ ‘‘สติปฏฺฐานา’’ติ พฺยญฺชนานํ. นิสนฺติยาติ นิสามนตฺถํ ธารณตฺถํ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

178. ‘Và ở đó’ là ở giữa Tăng chúng đó, hoặc trong lời nói của vị ấy. ‘Nắm bắt sai ý nghĩa và đặt sai văn tự’ là: trong câu ‘cattāro satipaṭṭhānā’, vị ấy nắm bắt ý nghĩa rằng ‘đối tượng là niệm xứ’, và đặt văn tự là ‘satipaṭṭhānāni’. ‘Này chư hiền, đối với ý nghĩa này’ là đối với ý nghĩa ‘chính niệm là niệm xứ’. ‘Cattāro satipaṭṭhānā’ - đây có phải là văn tự chăng, hay ‘cattāri satipaṭṭhānāni’ mới là văn tự? ‘Những văn tự nào thích hợp hơn?’ là đối với ý nghĩa này, những văn tự nào phù hợp hơn, gắn bó hơn? ‘Và đối với những văn tự này’ là đối với văn tự ‘cattāro satipaṭṭhānā’, ‘chính niệm là niệm xứ’ - đây có phải là ý nghĩa chăng, hay ‘đối tượng là niệm xứ’ mới là ý nghĩa? ‘Này chư hiền, đối với ý nghĩa này’ là đối với ý nghĩa ‘đối tượng là niệm xứ’. ‘Chính những điều này’ là chính những điều này đã được tôi nói. ‘Chính điều này’ là chính điều này đã được tôi nói. ‘Không nên tán dương vị ấy’ là trước hết, quý vị nên đứng vững trong ý nghĩa đúng và văn tự đúng. Còn vị ấy thì không nên tán dương, không nên khiển trách. ‘Nên làm cho hiểu rõ’ là nên làm cho biết. ‘Và đối với ý nghĩa ấy’ là đối với ý nghĩa ‘chính niệm là niệm xứ’. ‘Và đối với những văn tự ấy’ là đối với văn tự ‘satipaṭṭhānā’. ‘Để thẩm sát’ là để ghi nhớ trong tâm, để thọ trì. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong tất cả các trường hợp cần được hiểu.

๑๘๑. ตาทิสนฺติ ตุมฺหาทิสํ. อตฺถุเปตนฺติ อตฺเถน อุเปตํ อตฺถสฺส วิญฺญาตารํ. พฺยญฺชนุเปตนฺติ พฺยญฺชเนหิ อุเปตํ พฺยญฺชนานํ วิญฺญาตารํ. เอวํ เอตํ ภิกฺขุํ [Pg.96] ปสํสถ. เอโส หิ ภิกฺขุ น ตุมฺหากํ สาวโก นาม, พุทฺโธ นาม เอส จุนฺทาติ. อิติ ภควา พหุสฺสุตํ ภิกฺขุํ อตฺตโน ฐาเน ฐเปสิ.

181. Tādisanti (có nghĩa là) người đồng phạm hạnh giống như các ông. Atthupetanti (có nghĩa là) người đầy đủ ý nghĩa, người hiểu rõ ý nghĩa. Byañjanupetanti (có nghĩa là) người đầy đủ văn tự, người hiểu rõ văn tự. (Các ông) hãy tán thán vị tỳ khưu ấy như vậy. Này Cunda, vị tỳ khưu này không phải là đệ tử của các ông đâu, vị ấy là bậc giác ngộ của các ông đấy. Như vậy, đức Thế Tôn đã đặt vị tỳ khưu đa văn vào địa vị của chính mình.

ปจฺจยานุญฺญาตการณาทิวณฺณนา

Chú giải về lý do cho phép các vật dụng, v.v...

๑๘๒. อิทานิ ตโตปิ อุตฺตริตรํ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต น โว อหํ, จุนฺทาติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมิกา อาสวา นาม อิธโลเก ปจฺจยเหตุ อุปฺปชฺชนกา อาสวา. สมฺปรายิกา อาสวา นาม ปรโลเก ภณฺฑนเหตุ อุปฺปชฺชนกา อาสวา. สํวรายาติ ยถา เต น ปวิสนฺติ, เอวํ ปิทหนาย. ปฏิฆาตายาติ มูลฆาเตน ปฏิหนนาย. อลํ โว ตํ ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายาติ ตํ ตุมฺหากํ สีตสฺส ปฏิฆาตาย สมตฺถํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ, ยํ โว มยา จีวรํ อนุญฺญาตํ, ตํ ปารุปิตฺวา ทปฺปํ วา มานํ วา กุรุมานา วิหริสฺสถาติ น อนุญฺญาตํ, ตํ ปน ปารุปิตฺวา สีตปฺปฏิฆาตาทีนิ กตฺวา สุขํ สมณธมฺมํ โยนิโส มนสิการํ กริสฺสถาติ อนุญฺญาตํ. ยถา จ จีวรํ, เอวํ ปิณฺฑปาตาทโยปิ. อนุปทสํวณฺณนา ปเนตฺถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

182. Bây giờ, muốn làm cho bài pháp được tăng tiến, thù thắng hơn nữa so với bài pháp trước, Ngài đã nói câu v.v... bắt đầu bằng: "Này Cunda, Ta không... cho các ông". Trong đó, các lậu hoặc thuộc hiện tại là các lậu hoặc sẽ sanh khởi trong đời này do nhân là các vật dụng. Các lậu hoặc thuộc tương lai là các lậu hoặc sẽ sanh khởi trong đời sau do nhân là sự tranh cãi. Để ngăn ngừa (saṃvarāya) nghĩa là để che đậy, sao cho chúng không xâm nhập vào. Để đối trị (paṭighātāya) nghĩa là để diệt trừ tận gốc. (Y phục ấy) đủ cho các ông chỉ để chống lại cái lạnh (alaṃ vo taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāya) nghĩa là y phục ấy có khả năng chống lại cái lạnh cho các ông. Điều này được nói là: "Y phục mà Như Lai đã cho phép các ông, không phải được cho phép để các ông sau khi đắp y rồi sống trong kiêu căng hay ngã mạn, mà được cho phép để các ông sau khi đắp y, thực hiện việc chống lạnh v.v..., sống an lạc, thực hành sa-môn pháp, như lý tác ý". Và như y phục thế nào, vật thực khất thực v.v... cũng như vậy. Phần chú giải từng từ ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo.

สุขลฺลิกานุโยคาทิวณฺณนา

Chú giải về sự chuyên tâm vào dục lạc, v.v...

๑๘๓. สุขลฺลิกานุโยคนฺติ สุขลฺลิยนานุโยคํ, สุขเสวนาธิมุตฺตนฺติ อตฺโถ. สุเขตีติ สุขิตํ กโรติ. ปีเณตีติ ปีณิตํ ถูลํ กโรติ.

183. Sự chuyên tâm vào dục lạc (sukhallikānuyoganti) nghĩa là sự nỗ lực dính mắc vào lạc (sukhalliyanānuyogaṃ), có nghĩa là sự hướng tâm đến việc hưởng thụ lạc. Làm cho lạc (sukheti) nghĩa là làm cho được an lạc. Làm cho no đủ (pīṇeti) nghĩa là làm cho được no đủ, mập mạp.

๑๘๖. อฏฺฐิตธมฺมาติ นฏฺฐิตสภาวา. ชิวฺหา โน อตฺถีติ ยํ ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ ตํ กเถนฺติ, กทาจิ มคฺคํ กเถนฺติ, กทาจิ ผลํ กทาจิ นิพฺพานนฺติ อธิปฺปาโย. ชานตาติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานนฺเตน. ปสฺสตาติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ ปสฺสนฺเตน. คมฺภีรเนโมติ คมฺภีรภูมึ อนุปวิฏฺโฐ. สุนิขาโตติ สุฏฺฐุ นิขาโต. เอวเมว โข, อาวุโสติ เอวํ ขีณาสโว อภพฺโพ นว ฐานานิ อชฺฌาจริตุํ. ตสฺมึ อนชฺฌาจาโร อจโล อสมฺปเวธี. ตตฺถ สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรปนาทีสุ โสตาปนฺนาทโยปิ อภพฺพา. สนฺนิธิการกํ กาเม ปริภุญฺชิตุนฺติ วตฺถุกาเม จ กิเลสกาเม [Pg.97] จ สนฺนิธึ กตฺวา ปริภุญฺชิตุํ. เสยฺยถาปิ ปุพฺเพ อคาริกภูโตติ ยถา ปุพฺเพ คิหิภูโต ปริภุญฺชติ, เอวํ ปริภุญฺชิตุํ อภพฺโพ.

186. Có pháp không đứng vững (aṭṭhitadhammāti) nghĩa là có bản chất không đứng vững. (Họ nghĩ) "chúng ta không có lưỡi", nên họ muốn nói gì thì nói nấy, có khi nói về đạo, có khi nói về quả, có khi nói về niết-bàn, đó là chủ ý. (Bậc) biết (jānatā) là (bậc) biết với toàn trí. (Bậc) thấy (passatā) là (bậc) thấy với năm loại mắt. Vành xe sâu (gambhīranemo) nghĩa là đã đi vào vùng đất sâu. Được chôn kỹ (sunikhāto) nghĩa là được chôn rất kỹ. Cũng vậy, này chư hiền (evameva kho, āvuso), vị lậu tận không có khả năng vi phạm chín trường hợp. Ở vị ấy, sự không vi phạm là bất động, không lay chuyển. Trong đó, trong việc cố ý tước đoạt mạng sống của chúng sanh v.v..., các bậc Tu-đà-hoàn v.v... cũng không có khả năng. Thọ dụng các dục bằng cách tích trữ (sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ) là thọ dụng sau khi đã tích trữ cả vật dục lẫn phiền não dục. Như khi trước còn là người tại gia (seyyathāpi pubbe agārikabhūto) nghĩa là không có khả năng thọ dụng giống như cách người tại gia đã thọ dụng trước đây.

ปญฺหพฺยากรณวณฺณนา

Chú giải về việc trả lời câu hỏi.

๑๘๗. อคารมชฺเฌ วสนฺตา หิ โสตาปนฺนาทโย ยาวชีวํ คิหิพฺยญฺชเนน ติฏฺฐนฺติ. ขีณาสโว ปน อรหตฺตํ ปตฺวาว มนุสฺสภูโต ปรินิพฺพาติ วา ปพฺพชติ วา. จาตุมหาราชิกาทีสุ กามาวจรเทเวสุ มุหุตฺตมฺปิ น ติฏฺฐติ. กสฺมา? วิเวกฏฺฐานสฺส อภาวา. ภุมฺมเทวตฺตภาเว ปน ฐิโต อรหตฺตํ ปตฺวาปิ ติฏฺฐติ. ตสฺส วเสน อยํ ปญฺโห อาคโต. ภินฺนโทสตฺตา ปนสฺส ภิกฺขุภาโว เวทิตพฺโพ. อตีรกนฺติ อตีรํ อปริจฺเฉทํ มหนฺตํ. โน จ โข อนาคตนฺติ อนาคตํ ปน อทฺธานํ อารพฺภ เอวํ น ปญฺญเปติ, อตีตเมว มญฺเญ สมโณ โคตโม ชานาติ, น อนาคตํ. ตถา หิสฺส อตีเต อฑฺฒฉฏฺฐสตชาตกานุสฺสรณํ ปญฺญายติ. อนาคเต เอวํ พหุํ อนุสฺสรณํ น ปญฺญายตีติ อิมมตฺถํ มญฺญมานา เอวํ วเทยฺยุํ. ตยิทํ กึ สูติ อนาคเต อปญฺญาปนํ กึ นุ โข? กถํสูติ เกน นุ โข การเณน อชานนฺโตเยว นุ โข อนาคตํ นานุสฺสรติ, อนนุสฺสริตุกามตาย นานุสฺสรตีติ. อญฺญวิหิตเกน ญาณทสฺสเนนาติ ปจฺจกฺขํ วิย กตฺวา ทสฺสนสมตฺถตาย ทสฺสนภูเตน ญาเณน อญฺญตฺถวิหิตเกน ญาเณน อญฺญํ อารพฺภ ปวตฺเตน, อญฺญวิหิตกํ อญฺญํ อารพฺภ ปวตฺตมานํ ญาณทสฺสนํ สงฺคาเหตพฺพํ ปญฺญาเปตพฺพํ มญฺญนฺติ. เต หิ จรโต จ ติฏฺฐโต จ สุตฺตสฺส จ ชาครสฺส จ สตตํ สมิตํ ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ มญฺญนฺติ, ตาทิสญฺจ ญาณํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา ยถริว พาลา อพฺยตฺตา, เอวํ มญฺญนฺตีติ เวทิตพฺโพ.

187. Thật vậy, các bậc Tu-đà-hoàn v.v... sống giữa nhà, duy trì tướng mạo tại gia cho đến trọn đời. Còn vị lậu tận, sau khi đắc A-la-hán, nếu là người thì hoặc nhập Niết-bàn hoặc xuất gia. Vị ấy không ở lại dù chỉ một khoảnh khắc trong cõi chư thiên Dục giới như Tứ Đại Thiên Vương v.v... Tại sao? Vì không có nơi thanh vắng. Nhưng người đang ở trong thân phận địa thiên, sau khi đắc A-la-hán vẫn có thể ở lại. Câu hỏi này được đặt ra dựa vào trường hợp của vị ấy. Nhưng do đã phá tan sân hận, nên vị ấy cần được hiểu là có thân phận tỳ khưu. Không bờ bến (atīrakaṃ) nghĩa là không bờ, không giới hạn, rộng lớn. Nhưng không tuyên bố về tương lai (no ca kho anāgataṃ) nghĩa là không tuyên bố như vậy liên quan đến thời vị lai. (Họ nghĩ rằng:) "Ta cho rằng Sa-môn Gotama chỉ biết quá khứ, không biết tương lai. Vì trong quá khứ, sự nhớ lại năm trăm năm mươi chuyện tiền thân của ngài được biết đến. Trong tương lai, sự nhớ lại nhiều như vậy không được biết đến." Những người nghĩ về ý nghĩa này có thể nói như vậy. Việc không tuyên bố về tương lai là sao vậy (tayidaṃ kiṃ sū)? Vì lý do gì (kathaṃsū)? Có phải ngài không nhớ lại tương lai vì không biết chăng, hay không nhớ lại vì không muốn nhớ lại? Với tri kiến được thiết lập ở nơi khác (aññavihitakena ñāṇadassanena) (có nghĩa là) họ cho rằng tri kiến được thiết lập ở nơi khác, phát sinh liên quan đến đối tượng khác, cần được thâu tóm, cần được tuyên bố bằng trí tuệ đã trở thành sự thấy do có khả năng thấy như thể trực tiếp. Thật vậy, họ cho rằng tri kiến luôn luôn, liên tục hiện khởi đối với người đang đi, đứng, ngủ, thức; nhưng loại tri kiến như vậy không hề có. Do đó, cần hiểu rằng họ nghĩ như những kẻ ngu dốt, không khéo léo.

สตานุสารีติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติสมฺปยุตฺตกํ. ยาวตกํ อากงฺขตีติ ยตฺตกํ ญาตุํ อิจฺฉติ, ตตฺตกํ ชานิสฺสามีติ ญาณํ เปเสสิ. อถสฺส ทุพฺพลปตฺตปุเฏ ปกฺขนฺทนาราโจ วิย อปฺปฏิหตํ อนิวาริตํ ญาณํ คจฺฉติ, เตน ยาวตกํ อากงฺขติ ตาวตกํ อนุสฺสรติ. โพธิชนฺติ โพธิมูเล ชาตํ. ญาณํ อุปฺปชฺชตีติ จตุมคฺคญาณํ อุปฺปชฺชติ. อยมนฺติมา ชาตีติ [Pg.98] เตน ญาเณน ชาติมูลสฺส ปหีนตฺตา ปุน อยมนฺติมา ชาติ. นตฺถิทานิ ปุนพฺภโวติ อปรมฺปิ ญาณํ อุปฺปชฺชติ. อนตฺถสํหิตนฺติ น อิธโลกตฺถํ วา ปรโลกตฺถํ วา นิสฺสิตํ. น ตํ ตถาคโต พฺยากโรตีติ ตํ ภารตยุทฺธสีตาหรณสทิสํ อนิยฺยานิกกถํ ตถาคโต น กเถติ. ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตนฺติ ราชกถาทิติรจฺฉานกถํ. กาลญฺญู ตถาคโต โหตีติ กาลํ ชานาติ. สเหตุกํ สการณํ กตฺวา ยุตฺตปตฺตกาเลเยว กเถติ.

Tùy theo niệm (satānusārī) nghĩa là tương ưng với túc mạng tùy niệm. Mong muốn đến chừng nào (yāvatakaṃ ākaṅkhati) nghĩa là ngài hướng trí tuệ đi với ý nghĩ "ta sẽ biết đến chừng nào ta muốn biết". Khi ấy, trí tuệ của ngài đi đến không bị ngăn ngại, không bị cản trở, như mũi tên sắt xuyên qua chiếc lá mỏng manh; do đó, ngài mong muốn đến chừng nào thì nhớ lại đến chừng đó. Sự giác ngộ (bodhi) nghĩa là (trí tuệ) sanh khởi tại cội bồ-đề. Trí tuệ sanh khởi (ñāṇaṃ uppajjati) nghĩa là tứ đạo trí sanh khởi. Đây là đời sống cuối cùng (ayamantimā jāti) nghĩa là do gốc rễ của sự sanh đã được đoạn trừ bằng trí tuệ ấy, nên đây là đời sống cuối cùng. Một trí tuệ khác cũng sanh khởi rằng "nay không còn tái sanh nữa". Không liên hệ đến lợi ích (anatthasaṃhitaṃ) nghĩa là không dựa vào lợi ích ở đời này hay đời sau. Như Lai không trả lời điều đó (na taṃ tathāgato byākaroti) nghĩa là Như Lai không nói những lời không đưa đến sự giải thoát, tương tự như chuyện chiến tranh Bhārata, chuyện bắt cóc nàng Sītā. Có thật, đúng sự thật, nhưng không liên hệ đến lợi ích (bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ) là những câu chuyện bàng sanh như chuyện vua chúa v.v... Như Lai là bậc biết thời (kālaññū tathāgato hoti) nghĩa là biết thời điểm. Ngài chỉ nói vào thời điểm thích hợp, sau khi đã trình bày có nhân có duyên.

๑๘๘. ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตีติ ยถา ยถา คทิตพฺพํ, ตถา ตเถว คทนโต ทการสฺส ตการํ กตฺวา ตถาคโตติ วุจฺจตีติ อตฺโถ. ทิฏฺฐนฺติ รูปายตนํ. สุตนฺติ สทฺทายตนํ. มุตนฺติ มุตฺวา ปตฺวา คเหตพฺพโต คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ. วิญฺญาตนฺติ สุขทุกฺขาทิธมฺมายตนํ. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ. ‘‘ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธ’’นฺติ อิมินา เอตํ ทสฺเสติ, ยญฺหิ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส นีลํ ปีตกนฺติอาทิ รูปารมฺมณํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม รูปารมฺมณํ ทิสฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโทติอาทิ สทฺทารมฺมณํ โสตทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ. มูลคนฺโธ ตจคนฺโธติอาทิ คนฺธารมฺมณํ ฆานทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ. มูลรโส ขนฺธรโสติอาทิ รสารมฺมณํ ชิวฺหาทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ. กกฺขฬํ มุทุกนฺติอาทิ ปถวีธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุเภทํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ กายทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ. ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ผุสิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส สุขทุกฺขาทิเภทํ ธมฺมารมฺมณํ มโนทฺวารสฺส อาปาถมาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิทํ นาม ธมฺมารมฺมณํ วิชานิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ.

188. Do đó, được gọi là Như Lai, có nghĩa là: vì nói đúng như thật, như thế nào nên nói thì nói đúng như vậy, do biến đổi chữ 'd' thành chữ 't' nên được gọi là Như Lai. Cái được thấy là sắc xứ. Cái được nghe là thanh xứ. Cái được cảm nhận là hương xứ, vị xứ, xúc xứ, do được tiếp xúc, đạt đến và nắm bắt. Cái được nhận biết là pháp xứ gồm khổ, lạc v.v... Cái đạt được là cái đạt được sau khi tìm kiếm hoặc không tìm kiếm. Cái được tìm kiếm là cái được tìm kiếm dù đạt được hay không đạt được. Cái được tâm suy xét là cái được tâm theo dõi. Bằng câu "được Như Lai chánh đẳng giác", Ngài chỉ ra điều này: Thật vậy, trong vô lượng thế giới, đối với thế gian này cùng với chư thiên, bất cứ sắc trần nào như xanh, vàng v.v... đi vào phạm vi của nhãn môn, (thì Ngài biết rằng:) "Chúng sanh này, trong khoảnh khắc này, sau khi thấy sắc trần tên là thế này, đã trở nên có ý vui, hay có ý buồn, hay có tâm xả", tất cả những điều đó đã được Như Lai chánh đẳng giác như vậy. Tương tự, trong vô lượng thế giới, đối với thế gian này cùng với chư thiên, bất cứ thanh trần nào như tiếng trống lớn, tiếng trống mudiṅga v.v... đi vào phạm vi của nhĩ môn. Bất cứ hương trần nào như mùi rễ cây, mùi vỏ cây v.v... đi vào phạm vi của tỷ môn. Bất cứ vị trần nào như vị rễ cây, vị thân cây v.v... đi vào phạm vi của thiệt môn. Bất cứ xúc trần nào có sự phân biệt của địa đại, hỏa đại, phong đại như cứng, mềm v.v... đi vào phạm vi của thân môn, (thì Ngài biết rằng:) "Chúng sanh này, trong khoảnh khắc này, sau khi xúc chạm xúc trần tên là thế này, đã trở nên có ý vui, hay có ý buồn, hay có tâm xả", tất cả những điều đó đã được Như Lai chánh đẳng giác như vậy. Tương tự, trong vô lượng thế giới, đối với thế gian này cùng với chư thiên, bất cứ pháp trần nào có sự phân biệt như khổ, lạc v.v... đi vào phạm vi của ý môn, (thì Ngài biết rằng:) "Chúng sanh này, trong khoảnh khắc này, sau khi nhận biết pháp trần tên là thế này, đã trở nên có ý vui, hay có ý buồn, hay có tâm xả", tất cả những điều đó đã được Như Lai chánh đẳng giác như vậy.

ยญฺหิ[Pg.99], จุนฺท, อิเมสํ สตฺตานํ ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ ตตฺถ ตถาคเตน อทิฏฺฐํ วา อสุตํ วา อมุตํ วา อวิญฺญาตํ วา นตฺถิ. อิมสฺส มหาชนสฺส ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ. อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ. สพฺพมฺปิ ตํ ตถาคตสฺส อปฺปตฺตํ นาม นตฺถิ, ญาเณน อสจฺฉิกตํ นาม. ‘‘ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตี’’ติ. ยํ ยถา โลเกน คตํ ตสฺส ตเถว คตตฺตา ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. ปาฬิยํ ปน อภิสมฺพุทฺธนฺติ วุตฺตํ, ตํ คตสทฺเทน เอกตฺถํ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ ‘‘ตถาคโต’’ติ นิคมนสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ, ตสฺส ยุตฺติ พฺรหฺมชาเล ตถาคตสทฺทวิตฺถาเร วุตฺตาเยว.

Này Cunda, thật vậy, trong những gì được thấy, được nghe, được cảm nhận, được nhận biết của các chúng sanh này, không có gì là Như Lai không thấy, không nghe, không cảm nhận, hay không nhận biết. Đối với đại chúng này, có cái đạt được sau khi tìm kiếm, có cái không đạt được sau khi tìm kiếm. Có cái đạt được mà không tìm kiếm, có cái không đạt được mà không tìm kiếm. Tất cả những điều đó, không có gì gọi là Như Lai không đạt đến, không có gì gọi là không được chứng ngộ bằng trí tuệ. "Do đó, được gọi là Như Lai". Cái gì được thế gian biết như thế nào, vì Ngài biết đúng như vậy, nên được gọi là "Như Lai". Tuy nhiên, trong Pāḷi, từ `abhisambuddhaṃ` đã được nói, từ ấy có cùng nghĩa với từ `gata`. Theo phương pháp này, ý nghĩa của câu kết luận "Như Lai" trong tất cả các trường hợp nên được hiểu. Sự hợp lý của điều đó đã được nói đến trong phần giải rộng về từ Như Lai trong kinh Phạm Võng.

อพฺยากตฏฺฐานวณฺณนา

Giải thích về các vấn đề không được tuyên thuyết.

๑๘๙. เอวํ อตฺตโน อสมตํ อนุตฺตรตํ สพฺพญฺญุตํ ธมฺมราชภาวํ กเถตฺวา อิทานิ ‘‘ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ ลทฺธีสุ มยา อญฺญาตํ อทิฏฺฐํ นาม นตฺถิ, สพฺพํ มม ญาณสฺส อนฺโตเยว ปริวตฺตตี’’ติ สีหนาทํ นทนฺโต ฐานํ โข ปเนตํ, จุนฺท, วิชฺชตีติอาทิมาห. ตตฺถ ตถาคโตติ สตฺโต. น เหตํ, อาวุโส, อตฺถสํหิตนฺติ อิธโลกปรโลกอตฺถสํหิตํ น โหติ. น จ ธมฺมสํหิตนฺติ นวโลกุตฺตรธมฺมนิสฺสิตํ น โหติ. น อาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตสฺส สกลสาสนพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตํ น โหติ.

189. Sau khi đã nói về sự không ai sánh bằng, sự vô thượng, sự toàn tri, và địa vị Pháp Vương của mình như vậy, bây giờ, muốn rống lên tiếng rống sư tử rằng: "Trong các học thuyết của nhiều Sa-môn và Bà-la-môn, không có gì gọi là Ta không biết, không thấy; tất cả đều vận hành bên trong trí tuệ của Ta", Ngài đã nói câu bắt đầu bằng "Này Cunda, đây là trường hợp có thể xảy ra". Ở đây, `tathāgata` có nghĩa là chúng sanh. Câu "Này chư hiền, điều này không liên quan đến lợi ích" có nghĩa là không liên quan đến lợi ích ở đời này và đời sau. Câu "không liên quan đến Pháp" có nghĩa là không y cứ vào chín pháp siêu thế. Câu "không phải là khởi đầu của phạm hạnh" có nghĩa là không phải là nền tảng của toàn bộ phạm hạnh trong giáo pháp, vốn bao gồm tam học.

๑๙๐. อิทํ ทุกฺขนฺติ โขติอาทีสุ ตณฺหํ ฐเปตฺวา อวเสสา เตภุมฺมกา ธมฺมา อิทํ ทุกฺขนฺติ พฺยากตํ. ตสฺเสว ทุกฺขสฺส ปภาวิกา ชนิกา ตณฺหา ทุกฺขสมุทโยติ พฺยากตํ. อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ ทุกฺขนิโรโธติ พฺยากตํ. ทุกฺขปริชานโน สมุทยปชหโน นิโรธสจฺฉิกรโณ อริยมคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ พฺยากตํ. ‘‘เอตญฺหิ, อาวุโส, อตฺถสํหิต’’นฺติอาทีสุ เอตํ อิธโลกปรโลกอตฺถนิสฺสิตํ นวโลกุตฺตรธมฺมนิสฺสิตํ สกลสาสนพฺรหฺมจริยสฺส อาทิ ปธานํ ปุพฺพงฺคมนฺติ อยมตฺโถ.

190. Trong các câu bắt đầu bằng "Đây là khổ", ngoại trừ ái, các pháp còn lại trong ba cõi được tuyên thuyết là "Đây là khổ". Ái, là nguồn gốc và nguyên nhân sinh ra chính khổ ấy, được tuyên thuyết là "Tập đế". Sự không hiện hữu của cả hai (khổ và tập) được tuyên thuyết là "Diệt đế". Thánh đạo, vốn liễu tri khổ, đoạn trừ tập, chứng ngộ diệt, được tuyên thuyết là "Đạo đế, con đường đưa đến sự diệt khổ". Trong các câu bắt đầu bằng "Này chư hiền, điều này liên quan đến lợi ích", ý nghĩa là: điều này y cứ vào lợi ích ở đời này và đời sau, y cứ vào chín pháp siêu thế, là khởi đầu, là chủ yếu, là đi trước của toàn bộ phạm hạnh trong giáo pháp.

ปุพฺพนฺตสหคตทิฏฺฐินิสฺสยวณฺณนา

Giải thích về sự nương tựa của các tà kiến liên quan đến quá khứ.

๑๙๑. อิทานิ ยํ ตํ มยา น พฺยากตํ, ตํ อชานนฺเตน น พฺยากตนฺติ มา เอวํ สญฺญมกํสุ. ชานนฺโตว อหํ เอวํ ‘‘เอตสฺมึ พฺยากเตปิ อตฺโถ นตฺถี’’ติ [Pg.100] น พฺยากรึ. ยํ ปน ยถา พฺยากาตพฺพํ, ตํ มยา พฺยากตเมวาติ สีหนาทํ นทนฺโต ปุน เยปิ เต, จุนฺทาติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐิโยว ทิฏฺฐินิสฺสยา, ทิฏฺฐินิสฺสิตกา ทิฏฺฐิคติกาติ อตฺโถ. อิทเมว สจฺจนฺติ อิทเมว ทสฺสนํ สจฺจํ. โมฆมญฺญนฺติ อญฺเญสํ วจนํ โมฆํ. อสยํกาโรติ อสยํ กโต.

191. Bây giờ, rống lên tiếng rống sư tử rằng: "Điều gì Ta không tuyên thuyết, các ngươi chớ có tưởng rằng Ta không tuyên thuyết vì không biết. Ta biết rõ, nhưng Ta không tuyên thuyết vì nghĩ rằng: 'Dù có tuyên thuyết điều này cũng không có lợi ích'. Còn điều gì nên được tuyên thuyết như thế nào, thì điều đó đã được Ta tuyên thuyết rồi", Ngài lại nói câu bắt đầu bằng "Này Cunda, những ai...". Ở đây, `diṭṭhinissayā` (nương tựa vào tà kiến) có nghĩa là chính các tà kiến trước làm nơi nương tựa cho các tà kiến sau; `diṭṭhinissitakā` là có các tà kiến sau nương tựa (vào tà kiến trước); `diṭṭhigatikā` là có sự phát sinh của các tà kiến trước. "Chỉ có điều này là sự thật" nghĩa là chỉ có tri kiến này của ta là thật. "Những cái khác là vô ích" nghĩa là lời nói của những người khác là vô ích. `Asayaṃkāra` nghĩa là không phải do tự mình làm.

๑๙๒. ตตฺราติ เตสุ สมณพฺราหฺมเณสุ. อตฺถิ นุ โข อิทํ อาวุโส วุจฺจตีติ, อาวุโส, ยํ ตุมฺเหหิ สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติ วุจฺจติ, อิทมตฺถิ นุ โข อุทาหุ นตฺถีติ เอวมหํ เต ปุจฺฉามีติ อตฺโถ. ยญฺจ โข เต เอวมาหํสูติ ยํ ปน เต ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ วทนฺติ, ตํ เตสํ นานุชานามิ. ปญฺญตฺติยาติ ทิฏฺฐิปญฺญตฺติยา. สมสมนฺติ สเมน ญาเณน สมํ. ยทิทํ อธิปญฺญตฺตีติ ยา อยํ อธิปญฺญตฺติ นาม. เอตฺถ อหเมว ภิยฺโย อุตฺตริตโร น มยา สโม อตฺถิ. ตตฺถ ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘ปญฺญตฺติยาติ ยญฺจ อธิปญฺญตฺตี’’ติ อุภยเมตํ อตฺถโต เอกํ. เภทโต หิ ปญฺญตฺติ อธิปญฺญตฺตีติ ทฺวยํ โหติ. ตตฺถ ปญฺญตฺติ นาม ทิฏฺฐิปญฺญตฺติ. อธิปญฺญตฺติ นาม ขนฺธปญฺญตฺติ ธาตุปญฺญตฺติ อายตนปญฺญตฺติ อินฺทฺริยปญฺญตฺติ สจฺจปญฺญตฺติ ปุคฺคลปญฺญตฺตีติ เอวํ วุตฺตา ฉ ปญฺญตฺติโย. อิธ ปน ปญฺญตฺติยาติ เอตฺถาปิ ปญฺญตฺติ เจว อธิปญฺญตฺติ จ อธิปฺเปตา, อธิปญฺญตฺตีติ เอตฺถาปิ. ภควา หิ ปญฺญตฺติยาปิ อนุตฺตโร, อธิปญฺญตฺติยาปิ อนุตฺตโร. เตนาห – ‘‘อหเมว ตตฺถ ภิยฺโย ยทิทํ อธิปญฺญตฺตี’’ติ.

192. “Tatrā” có nghĩa là: trong các vị Sa-môn, Bà-la-môn ấy. “Atthi nu kho idaṃ āvuso vuccati” có nghĩa là: Này chư hiền, điều mà các vị nói rằng 'ngã và thế gian là thường hằng', điều này có thật hay không? Ta hỏi họ như vậy. “Yañca kho te evamāhaṃsū” có nghĩa là: Và điều mà họ nói rằng 'Chỉ có điều này là thật, ngoài ra là rỗng không', Ta không chấp nhận điều đó của họ. “Paññattiyā” là về sự chế định tà kiến. “Samasamaṃ” là ngang bằng về trí tuệ. “Yadidaṃ adhipaññatti” là cái được gọi là thắng định. Ở đây, chỉ có Ta là hơn hẳn, là tối thượng, không có ai bằng Ta. Ở đây, cả hai điều đã được nói là “paññatti” và “adhipaññatti” này, về mặt ý nghĩa là một. Nhưng về mặt phân loại thì có hai là paññatti (chế định) và adhipaññatti (thắng định). Trong đó, paññatti được gọi là sự chế định tà kiến. Adhipaññatti được gọi là sáu sự chế định đã được nói đến như: sự chế định về uẩn, sự chế định về giới, sự chế định về xứ, sự chế định về căn, sự chế định về đế, sự chế định về cá nhân. Tuy nhiên, ở đây, trong từ “paññattiyā” cũng bao hàm cả chế định và thắng định; và trong từ “adhipaññattīti” cũng vậy. Vì quả thật, Đức Thế Tôn là vô song về chế định và cũng vô song về thắng định. Do đó, Ngài đã nói: “Ở đây, chỉ có Ta là hơn hẳn, đó là về thắng định này”.

๑๙๖. ปหานายาติ ปชหนตฺถํ. สมติกฺกมายาติ ตสฺเสว เววจนํ. เทสิตาติ กถิตา. ปญฺญตฺตาติ ฐปิตา. สติปฏฺฐานภาวนาย หิ ฆนวินิพฺโภคํ กตฺวา สพฺพธมฺเมสุ ยาถาวโต ทิฏฺเฐสุ ‘‘สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ นยิธ สตฺตูปลพฺภตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานโต สพฺพทิฏฺฐินิสฺสยานํ ปหานํ โหตีติ. เตน วุตฺตํ. ทิฏฺฐินิสฺสยานํ ปหานาย สมติกฺกมาย เอวํ มยา อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐานา เทสิตา ปญฺญตฺตา’’ติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

196. “Pahānāya” có nghĩa là để đoạn trừ. “Samatikkamāya” là đồng nghĩa của từ ấy. “Desitā” là đã được thuyết giảng. “Paññattā” là đã được thiết lập. Vì quả thật, do nhờ sự tu tập Tứ Niệm Xứ, sau khi đã phá vỡ khối đặc, khi các pháp được thấy đúng như thật, do sự xác quyết rằng: “Đây chỉ là một khối các hành, ở đây không tìm thấy chúng sanh nào”, nên sự đoạn trừ tất cả các nơi nương tựa của tà kiến xảy ra. Do đó, đã được nói rằng: “Để đoạn trừ, để vượt qua các nơi nương tựa của tà kiến, bốn pháp Niệm Xứ này đã được Ta thuyết giảng, thiết lập như vậy”. Phần còn lại, ý nghĩa đều rõ ràng ở mọi nơi.

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

Trong Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh

ปาสาทิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Pāsādika đã hoàn tất.

๗. ลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Tướng

ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวณฺณนา

Chú giải về ba mươi hai tướng của bậc Đại nhân

๑๙๙. เอวํ [Pg.101] เม สุตนฺติ ลกฺขณสุตฺตํ. ตตฺรายมนุตฺตานปทวณฺณนา. ทฺวตฺตึสิมานีติ ทฺวตฺตึส อิมานิ. มหาปุริสลกฺขณานีติ มหาปุริสพฺยญฺชนานิ มหาปุริสนิมิตฺตานิ ‘‘อยํ มหาปุริโส’’ติ สญฺชานนการณานิ. ‘‘เยหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺสา’’ติอาทิ มหาปทาเน วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

199. “Evaṃ me sutaṃ” là kinh Tướng. Sau đây là phần giải thích các từ khó hiểu trong kinh ấy. “Dvattiṃsimāni” là: ba mươi hai tướng này. “Mahāpurisalakkhaṇāni” là: các biểu hiện của bậc đại nhân, các dấu hiệu của bậc đại nhân, các nguyên nhân để nhận biết rằng “vị này là bậc đại nhân”. Đoạn bắt đầu bằng “Yehi samannāgatassa mahāpurisassā” nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày chi tiết trong kinh Mahāpadāna.

‘‘พาหิรกาปิ อิสโย ธาเรนฺติ, โน จ โข ชานนฺติ ‘อิมสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อิมํ ลกฺขณํ ปฏิลภตี’ติ’’ กสฺมา อาห? อฏฺฐุปฺปตฺติยา อนุรูปตฺตา. อิทญฺหิ สุตฺตํ สอฏฺฐุปฺปตฺติกํ. สา ปนสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ กตฺถ สมุฏฺฐิตา? อนฺโตคาเม มนุสฺสานํ อนฺตเร. ตทา กิร สาวตฺถิวาสิโน อตฺตโน อตฺตโน เคเหสุ จ เคหทฺวาเรสุ จ สนฺถาคาราทีสุ จ นิสีทิตฺวา กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘ภควโต อสีติอนุพฺยญฺชนานิ พฺยามปฺปภา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ, เยหิ จ ภควโต กาโย, สพฺพผาลิผุลฺโล วิย ปาริจฺฉตฺตโก, วิกสิตมิว กมลวนํ, นานารตนวิจิตฺตํ วิย สุวณฺณโตรณํ, ตารามริจิวิโรจมิว คคนตลํ, อิโต จิโต จ วิธาวมานา วิปฺผนฺทมานา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย มุญฺจนฺโต อติวิย โสภติ. ภควโต จ อิมินา นาม กมฺเมน อิทํ ลกฺขณํ นิพฺพตฺตนฺติ กถิตํ นตฺถิ, ยาคุอุฬุงฺกมตฺตมฺปิ ปน กฏจฺฉุภตฺตมตฺตํ วา ปุพฺเพ ทินฺนปจฺจยา เอวํ อุปฺปชฺชตีติ ภควตา วุตฺตํ. กึ นุ โข สตฺถา กมฺมํ อกาสิ, เยนสฺส อิมานิ ลกฺขณานิ นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ.

Tại sao Ngài lại nói: “Ngay cả các vị tiên bên ngoài cũng ghi nhớ, nhưng họ không biết rằng 'do đã làm nghiệp này mà người ấy có được tướng này'”? (Ngài nói vậy) vì điều đó phù hợp với duyên khởi của câu chuyện. Vì quả thật, bài kinh này có duyên khởi của nó. Duyên khởi ấy của kinh này đã phát sinh ở đâu? Ở giữa những người trong làng. Tương truyền, khi ấy, những người dân ở Sāvatthī, trong khi đang ngồi ở nhà mình, ở cửa nhà mình, và ở các nơi như nhà hội, đã khởi lên câu chuyện rằng: “Đức Thế Tôn có tám mươi vẻ đẹp phụ, hào quang một tầm, và ba mươi hai tướng của bậc đại nhân. Nhờ những tướng này mà thân của Đức Thế Tôn tỏa sáng rực rỡ như cây san hô nở hoa khắp cành, như rừng sen đang nở, như cổng chào bằng vàng được trang trí bằng nhiều loại bảo vật, như bầu trời lấp lánh ánh sao và tia chớp, phóng ra những tia sáng sáu màu di chuyển, lay động đây đó. Nhưng không có lời dạy nào nói rằng: 'Do nghiệp tên này mà tướng này của Đức Thế Tôn đã thành tựu'. Chỉ có lời dạy của Đức Thế Tôn rằng: 'Do nhân duyên đã cúng dường dù chỉ một muỗng cháo hay một vá cơm trong quá khứ mà được sanh ra như vậy'. Vậy, bậc Đạo Sư đã làm nghiệp gì mà nhờ đó các tướng này của Ngài đã thành tựu?”.

อถายสฺมา อานนฺโท อนฺโตคาเม จรนฺโต อิมํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ วิหารํ อาคนฺตฺวา สตฺถุ วตฺตํ กตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิโต ‘‘มยา, ภนฺเต, อนฺโตคาเม เอกา กถา สุตา’’ติ อาห. ตโต ภควตา ‘‘กึ เต, อานนฺท, สุต’’นฺติ วุตฺเต สพฺพํ อาโรเจสิ. สตฺถา เถรสฺส วจนํ สุตฺวา ปริวาเรตฺวา นิสินฺเน ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา ‘‘ทฺวตฺตึสิมานิ, ภิกฺขเว, มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณานี’’ติ ปฏิปาฏิยา ลกฺขณานิ ทสฺเสตฺวา เยน กมฺเมน ยํ นิพฺพตฺตํ, ตสฺส ทสฺสนตฺถํ เอวมาห.

Bấy giờ, Tôn giả Ānanda trong khi đi vào làng đã nghe được cuộc trò chuyện này. Sau khi thọ thực xong, ngài trở về tu viện, làm bổn phận đối với bậc Đạo Sư, đảnh lễ rồi đứng một bên và thưa rằng: “Bạch Thế Tôn, con đã nghe một câu chuyện trong làng”. Khi ấy, Đức Thế Tôn hỏi: “Này Ānanda, con đã nghe gì?”, ngài liền trình bày lại tất cả. Bậc Đạo Sư sau khi nghe lời của vị trưởng lão, đã gọi các vị Tỳ-khưu đang ngồi vây quanh và sau khi chỉ ra tuần tự các tướng rằng: “Này các Tỳ-khưu, đây là ba mươi hai tướng của bậc đại nhân”, Ngài đã nói như sau để chỉ rõ nghiệp nào đã tạo ra tướng nào.

สุปฺปติฏฺฐิตปาทตาลกฺขณวณฺณนา

Chú giải về tướng lòng bàn chân bằng phẳng

๒๐๑. ปุริมํ [Pg.102] ชาตินฺติอาทีสุ ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธา ชาตวเสน ‘‘ชาตี’’ติ วุตฺตา. ตถา ภวนวเสน ‘‘ภโว’’ติ, นิวุตฺถวเสน อาลยฏฺเฐน วา ‘‘นิเกโต’’ติ. ติณฺณมฺปิ ปทานํ ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธสนฺตาเน ฐิโตติ อตฺโถ. อิทานิ ยสฺมา ตํ ขนฺธสนฺตานํ เทวโลกาทีสุปิ วตฺตติ. ลกฺขณนิพฺพตฺตนสมตฺถํ ปน กุสลกมฺมํ ตตฺถ น สุกรํ, มนุสฺสภูตสฺเสว สุกรํ. ตสฺมา ยถาภูเตน ยํ กมฺมํ กตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโนติ อาห. อการณํ วา เอตํ. หตฺถิอสฺสมิคมหึสวานราทิภูโตปิ มหาปุริโส ปารมิโย ปูเรติเยว. ยสฺมา ปน เอวรูเป อตฺตภาเว ฐิเตน กตกมฺมํ น สกฺกา สุเขน ทีเปตุํ, มนุสฺสภาเว ฐิเตน กตกมฺมํ ปน สกฺกา สุเขน ทีเปตุํ. ตสฺมา ‘‘ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน’’ติ อาห.

201. Trong các từ “Purimaṃ jātiṃ” v.v..., các uẩn đã từng hiện hữu trong quá khứ, theo nghĩa là sự sanh, được gọi là “jāti” (sanh). Tương tự, theo nghĩa là sự trở thành, được gọi là “bhava” (hữu); hoặc theo nghĩa là nơi đã từng ở, hay theo nghĩa là nơi nương náu, được gọi là “niketa” (chỗ ở). Ý nghĩa của cả ba từ này là “đã ở trong dòng tương tục của các uẩn trong quá khứ”. Bây giờ, vì dòng tương tục của các uẩn ấy cũng diễn ra ở cõi trời v.v..., nhưng nghiệp thiện có khả năng tạo ra các tướng thì không dễ làm ở đó, chỉ dễ làm khi là người. Do đó, để chỉ ra nghiệp đã được làm bởi một người như thế nào, Ngài đã nói “trong quá khứ, khi là một con người”. Hoặc đây không phải là lý do. Bậc đại nhân, ngay cả khi sanh làm voi, ngựa, nai, trâu, khỉ v.v..., vẫn luôn hoàn thiện các ba-la-mật. Tuy nhiên, vì nghiệp được làm khi ở trong một thân tướng như vậy không thể được giải thích một cách dễ dàng, còn nghiệp được làm khi ở trong thân tướng người thì có thể được giải thích một cách dễ dàng. Do đó, Ngài đã nói “trong quá khứ, khi là một con người”.

ทฬฺหสมาทาโนติ ถิรคหโณ. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ ทสกุสลกมฺมปเถสุ. อวตฺถิตสมาทาโนติ นิจฺจลคหโณ อนิวตฺติตคหโณ. มหาสตฺตสฺส หิ อกุสลกมฺมโต อคฺคึ ปตฺวา กุกฺกุฏปตฺตํ วิย จิตฺตํ ปฏิกุฏติ, กุสลํ ปตฺวา วิตานํ วิย ปสาริยติ. ตสฺมา ทฬฺหสมาทาโน โหติ อวตฺถิตสมาทาโน. น สกฺกา เกนจิ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา กุสลสมาทานํ วิสฺสชฺชาเปตุํ.

Sự thọ trì vững chắc (daḷhasamādāno) là sự nắm giữ kiên cố (thiragahaṇo). Trong các pháp thiện (kusalesu dhammesu) là trong mười con đường nghiệp thiện. Sự thọ trì không lay chuyển (avatthitasamādāno) là sự nắm giữ không dao động (niccalagahaṇo), sự nắm giữ không thối lui (anivattitagahaṇo). Thật vậy, tâm của vị Đại Sĩ co rút lại khỏi nghiệp bất thiện giống như lông gà co lại khi gặp lửa, và trải rộng ra khi gặp điều thiện giống như tấm lọng được giương ra. Vì thế, ngài có sự thọ trì vững chắc, có sự thọ trì không lay chuyển. Không một Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, Ma vương, hay Phạm thiên nào có thể làm cho ngài từ bỏ sự thọ trì các pháp thiện.

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – ปุพฺเพ กิร มหาปุริโส กลนฺทกโยนิยํ นิพฺพตฺติ. อถ เทเว วุฏฺเฐ โอโฆ อาคนฺตฺวา กุลาวกํ คเหตฺวา สมุทฺทเมว ปเวเสสิ. มหาปุริโส ‘‘ปุตฺตเก นีหริสฺสามี’’ติ นงฺคุฏฺฐํ เตเมตฺวา เตเมตฺวา สมุทฺทโต อุทกํ พหิ ขิปิ. สตฺตเม ทิวเส สกฺโก อาวชฺชิตฺวา ตตฺถ อาคมฺม ‘‘กึ กโรสี’’ติ ปุจฺฉิ? โส ตสฺส อาโรเจสิ. สกฺโก มหาสมุทฺทโต อุทกสฺส ทุนฺนีหรณียภาวํ กเถสิ. โพธิสตฺโต ตาทิเสน กุสีเตน สทฺธึ กเถตุมฺปิ น วฏฺฏติ. ‘‘มา อิธ ติฏฺฐา’’ติ อปสาเรสิ. สกฺโก ‘‘อโนมปุริเสน คหิตคหณํ น สกฺกา วิสฺสชฺชาเปตุ’’นฺติ ตุฏฺโฐ ตสฺส ปุตฺตเก อาเนตฺวา อทาสิ. มหาชนกกาเลปิ มหาสมุทฺทํ ตรมาโน ‘‘กสฺมา มหาสมุทฺทํ ตรสี’’ติ เทวตาย ปุฏฺโฐ ‘‘ปารํ คนฺตฺวา กุลสนฺตเก รฏฺเฐ รชฺชํ คเหตฺวา ทานํ ทาตุํ ตรามี’’ติ อาห. ตโต เทวตาย – ‘‘อยํ มหาสมุทฺโท คมฺภีโร [Pg.103] เจว ปุถุโล จ, กทา นํ ตริสฺสตี’’ติ วุตฺเต โส อาห ‘‘ตเวโส มหาสมุทฺทสทิโส, มยฺหํ ปน อชฺฌาสยํ อาคมฺม ขุทฺทกมาติกา วิย ขายติ. ตฺวํเยว มํ ทกฺขิสฺสสิ สมุทฺทํ ตริตฺวา สมุทฺทปารโต ธนํ อาหริตฺวา กุลสนฺตกํ รชฺชํ คเหตฺวา ทานํ ททมาน’’นฺติ. เทวตา ‘‘อโนมปุริเสน คหิตคหณํ น สกฺกา วิสฺสชฺชาเปตุ’’นฺติ โพธิสตฺตํ อาลิงฺเคตฺวา หริตฺวา อุยฺยาเน นิปชฺชาเปสิ. โส ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ทิวเส ทิวเส ปญฺจสตสหสฺสปริจฺจาคํ กตฺวา อปรภาเค นิกฺขมฺม ปพฺพชิโต. เอวํ มหาสตฺโต น สกฺกา เกนจิ สมเณน วา…เป… พฺรหฺมุนา วา กุสลสมาทานํ วิสฺสชฺชาเปตุํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ทฬฺหสมาทาโน อโหสิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อวตฺถิตสมาทาโน’’ติ.

Về điều này, có những câu chuyện sau đây: Tương truyền, thuở xưa vị Đại nhân sanh vào loài sóc. Khi ấy, trời mưa, một trận lụt đến cuốn trôi cái tổ và đưa thẳng ra biển. Vị Đại nhân nghĩ: 'Ta sẽ cứu các con ta ra,' rồi ngài nhúng đuôi vào nước biển, vẩy nước ra ngoài. Đến ngày thứ bảy, Đế Thích quán xét, đến nơi ấy và hỏi: 'Ngươi đang làm gì vậy?' Vị ấy trình bày sự việc cho Đế Thích. Đế Thích nói về sự khó khăn trong việc tát cạn nước từ đại dương. Bồ-tát nói: 'Không đáng để nói chuyện với một kẻ lười biếng như vậy. Ngươi đừng đứng ở đây,' rồi đuổi đi. Đế Thích hoan hỷ nghĩ: 'Không thể làm cho một bậc phi thường từ bỏ quyết tâm của mình,' rồi mang các con của vị ấy đến trao lại. Cũng vậy, trong thời vua Mahājanaka, khi đang bơi vượt đại dương, được một vị thiên nữ hỏi: 'Vì sao ngài bơi vượt đại dương?' ngài đáp: 'Ta bơi để đến bờ bên kia, chiếm lấy vương quốc thuộc về dòng tộc và thực hành bố thí.' Sau đó, khi vị thiên nữ nói: 'Đại dương này vừa sâu vừa rộng, bao giờ ngài mới vượt qua được?' ngài đáp: 'Đối với ngươi, nó giống như đại dương, nhưng đối với ý chí của ta, nó chỉ như một con mương nhỏ. Chính ngươi sẽ thấy ta, sau khi vượt qua biển, mang của cải từ bờ bên kia về, chiếm lấy vương quốc thuộc về dòng tộc và thực hành bố thí.' Vị thiên nữ nghĩ: 'Không thể làm cho một bậc phi thường từ bỏ quyết tâm của mình,' rồi ôm lấy Bồ-tát, đưa ngài đến và đặt nằm trong một khu vườn. Vị ấy, sau khi được che lọng trắng, mỗi ngày bố thí năm trăm ngàn, về sau xuất gia và tu hành. Như vậy, không một Sa-môn... hay Phạm thiên nào có thể làm cho vị Đại Sĩ từ bỏ sự thọ trì các pháp thiện. Do đó, có lời dạy rằng: 'Ngài đã có sự thọ trì vững chắc, sự thọ trì không lay chuyển trong các pháp thiện.'

อิทานิ เยสุ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อวตฺถิตสมาทาโน อโหสิ, เต ทสฺเสตุํ กายสุจริเตติอาทิมาห. ทานสํวิภาเคติ เอตฺถ จ ทานเมว ทิยฺยนวเสน ทานํ, สํวิภาคกรณวเสน สํวิภาโค. สีลสมาทาเนติ ปญฺจสีลทสสีลจตุปาริสุทฺธิสีลปูรณกาเล. อุโปสถูปวาเสติ จาตุทฺทสิกาทิเภทสฺส อุโปสถสฺส อุปวสนกาเล. มตฺเตยฺยตายาติ มาตุกาตพฺพวตฺเต. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อญฺญตรญฺญตเรสุ จาติ อญฺเญสุ จ เอวรูเปสุ. อธิกุสเลสูติ เอตฺถ อตฺถิ กุสลา, อตฺถิ อธิกุสลา. สพฺเพปิ กามาวจรา กุสลา กุสลา นาม, รูปาวจรา อธิกุสลา. อุโภปิ เต กุสลา นาม, อรูปาวจรา อธิกุสลา. สพฺเพปิ เต กุสลา นาม, สาวกปารมีปฏิลาภปจฺจยา กุสลา อธิกุสลา นาม. เตปิ กุสลา นาม, ปจฺเจกโพธิปฏิลาภปจฺจยา กุสลา อธิกุสลา. เตปิ กุสลา นาม, สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิลาภปจฺจยา ปน กุสลา อิธ ‘‘อธิกุสลา’’ติ อธิปฺเปตา. เตสุ อธิกุสเลสุ ธมฺเมสุ ทฬฺหสมาทาโน อโหสิ อวตฺถิตสมาทาโน.

Bây giờ, để chỉ ra những pháp thiện nào mà ngài đã có sự thọ trì không lay chuyển, ngài nói 'thân hành thiện' v.v... Ở đây, trong cụm từ 'bố thí và chia sớt' (dānasaṃvibhāga), 'bố thí' (dāna) là sự cho đi theo nghĩa là vật được cho, 'chia sớt' (saṃvibhāga) là sự phân chia theo nghĩa là hành động chia sớt. 'Thọ trì giới' (sīlasamādāna) là vào lúc viên mãn năm giới, mười giới, và bốn loại thanh tịnh giới. 'Thọ trì Bố-tát' (uposathūpavāsa) là vào lúc thực hành Bố-tát có các loại khác nhau như ngày 14 v.v... 'Hiếu kính mẹ' (matteyyatā) là trong bổn phận phải làm đối với mẹ. Trong các cụm từ còn lại, phương pháp cũng tương tự. 'Trong những điều khác' (aññataraññataresu ca) là trong những điều khác tương tự như vậy. Về 'các pháp thắng thiện' (adhikusalesu), ở đây có các pháp thiện (kusalā) và có các pháp thắng thiện (adhikusalā). Tất cả các pháp thiện cõi Dục được gọi là thiện; các pháp thiện cõi Sắc là thắng thiện. Cả hai loại đó được gọi là thiện; các pháp thiện cõi Vô Sắc là thắng thiện. Tất cả các loại đó được gọi là thiện; các pháp thiện là nhân duyên để chứng đắc Ba-la-mật của Thinh văn được gọi là thắng thiện. Những pháp ấy cũng được gọi là thiện; các pháp thiện là nhân duyên để chứng đắc Bích-chi-bồ-đề là thắng thiện. Những pháp ấy cũng được gọi là thiện; tuy nhiên, các pháp thiện là nhân duyên để chứng đắc Nhất thiết trí ở đây được hiểu là 'thắng thiện'. Trong những pháp thắng thiện ấy, ngài đã có sự thọ trì vững chắc, sự thọ trì không lay chuyển.

กฏตฺตา อุปจิตตฺตาติ เอตฺถ สกิมฺปิ กตํ กตเมว, อภิณฺหกรเณน ปน อุปจิตํ โหติ. อุสฺสนฺนตฺตาติ ปิณฺฑีกตํ ราสีกตํ กมฺมํ อุสฺสนฺนนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา ‘‘อุสฺสนฺนตฺตา’’ติ วทนฺโต มยา กตกมฺมสฺส จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, ภวคฺคํ อตินีจํ, เอวํ เม อุสฺสนฺนํ กมฺมนฺติ ทสฺเสติ. วิปุลตฺตาติ อปฺปมาณตฺตา. อิมินา ‘‘อนนฺตํ อปริมาณํ มยา กตํ กมฺม’’นฺติ ทสฺเสติ. อธิคฺคณฺหาตีติ [Pg.104] อธิภวติ, อญฺเญหิ เทเวหิ อติเรกํ ลภตีติ อตฺโถ. ปฏิลภตีติ อธิคจฺฉติ.

Ở đây, trong cụm từ 'do đã được làm, do đã được tích lũy' (kaṭattā upacitattā), việc làm dù chỉ một lần cũng là đã làm (kataṃ); tuy nhiên, do làm đi làm lại nhiều lần nên trở thành tích lũy (upacitaṃ). 'Do dồi dào' (ussannattā): nghiệp được gộp lại, chất thành đống được gọi là dồi dào (ussanna). Do đó, khi nói 'do dồi dào,' ngài chỉ ra rằng: 'Đối với nghiệp ta đã làm, thế giới này quá chật hẹp, cõi Hữu đảnh quá thấp kém. Nghiệp của ta dồi dào như vậy.' 'Do rộng lớn' (vipulattā) là do không thể đo lường (appamāṇattā). Bằng từ này, ngài chỉ ra rằng: 'Ta đã làm nghiệp vô tận, không thể đo lường.' 'Thâu hoạch' (adhiggaṇhāti) là chế ngự (adhibhavati), nghĩa là đạt được quả báo vượt trội hơn các chư thiên khác. 'Đạt được' (paṭilabhati) là chứng đắc (adhigacchati).

สพฺพาวนฺเตหิ ปาทตเลหีติ อิทํ ‘‘สมํ ปาทํ ภูมิยํ นิกฺขิปตี’’ติ เอตสฺส วิตฺถารวจนํ. ตตฺถ สพฺพาวนฺเตหีติ สพฺพปเทสวนฺเตหิ, น เอเกน ปเทเสน ปฐมํ ผุสติ, น เอเกน ปจฺฉา, สพฺเพเหว ปาทตเลหิ สมํ ผุสติ, สมํ อุทฺธรติ. สเจปิ หิ ตถาคโต ‘‘อเนกสตโปริสํ นรกํ อกฺกมิสฺสามี’’ติ ปาทํ อภินีหรติ. ตาวเทว นินฺนฏฺฐานํ วาตปูริตา วิย กมฺมารภสฺตา อุนฺนมิตฺวา ปถวิสมํ โหติ. อุนฺนตฏฺฐานมฺปิ อนฺโต ปวิสติ. ‘‘ทูเร อกฺกมิสฺสามี’’ติ อภินีหรนฺตสฺส สิเนรุปฺปมาโณปิ ปพฺพโต สุเสทิตเวตฺตงฺกุโร วิย โอนมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคจฺฉติ. ตถา หิสฺส ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา ‘‘ยุคนฺธรปพฺพตํ อกฺกมิสฺสามี’’ติ ปาเท อภินีหเฏ ปพฺพโต โอนมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคโต. โสปิ ตํ อกฺกมิตฺวา ทุติยปาเทน ตาวตึสภวนํ อกฺกมิ. น หิ จกฺกลกฺขเณน ปติฏฺฐาตพฺพฏฺฐานํ วิสมํ ภวิตุํ สกฺโกติ. ขาณุ วา กณฺฏโก วา สกฺขรา วา กถลา วา อุจฺจารปสฺสาวเขฬสิงฺฆาณิกาทีนิ วา ปุริมตรํ วา อปคจฺฉนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว วา ปถวึ ปวิสนฺติ. ตถาคตสฺส หิ สีลเตเชน ปุญฺญเตเชน ธมฺมเตเชน ทสนฺนํ ปารมีนํ อานุภาเวน อยํ มหาปถวี สมฺมา มุทุปุปฺผาภิกิณฺณา โหติ.

Câu ‘Sabbāvantehi pādatalehi’ (bằng toàn bộ lòng bàn chân) này là lời giải thích chi tiết cho câu ‘samaṃ pādaṃ bhūmiyaṃ nikkhipati’ (đặt bàn chân xuống đất một cách bằng phẳng). Ở đây, ‘sabbāvantehi’ có nghĩa là bằng tất cả các phần. Không phải một phần chạm xuống trước, một phần chạm xuống sau, mà toàn bộ lòng bàn chân chạm xuống đồng đều và nhấc lên đồng đều. Thật vậy, nếu Như Lai đưa chân ra với ý nghĩ: ‘Ta sẽ bước qua vực thẳm sâu hàng trăm thân người’, ngay lập tức nơi trũng thấp ấy sẽ dâng lên bằng phẳng với mặt đất, giống như ống bễ của người thợ rèn được thổi đầy gió. Nơi cao cũng lún vào trong. Khi ngài đưa chân ra với ý nghĩ: ‘Ta sẽ bước đến nơi xa’, ngọn núi dù lớn bằng núi Sineru cũng cúi xuống như một chồi mây đã được uốn nắn kỹ lưỡng và đến gần bên chân ngài. Thật vậy, sau khi thực hiện song thông thần biến, khi ngài đưa chân ra với ý nghĩ: ‘Ta sẽ bước lên núi Yugandhara’, ngọn núi đã cúi xuống và đến gần bên chân ngài. Ngài cũng đã bước lên ngọn núi ấy và bằng bước chân thứ hai, ngài đã bước đến cõi trời Đao Lợi. Thật vậy, nơi mà (bàn chân có) tướng bánh xe đặt xuống không thể nào không bằng phẳng. Gốc cây, gai nhọn, sỏi đá, mảnh sành, hoặc phân, nước tiểu, nước bọt, nước mũi, v.v., hoặc là dời đi từ trước, hoặc là lún vào lòng đất ngay tại chỗ. Thật vậy, nhờ oai lực của giới, oai lực của phước, oai lực của pháp, và oai lực của mười pháp ba-la-mật của Như Lai, đại địa này trở nên được rải khắp một cách tốt đẹp bởi những bông hoa mềm mại.

๒๐๒. สาครปริยนฺตนฺติ สาครสีมํ. น หิ ตสฺส รชฺชํ กโรนฺตสฺส อนฺตรา รุกฺโข วา ปพฺพโต วา นที วา สีมา โหติ มหาสมุทฺโทว สีมา. เตน วุตฺตํ ‘‘สาครปริยนฺต’’นฺติ. อขิลมนิมิตฺตมกณฺฏกนฺติ นิจฺโจรํ. โจรา หิ ขรสมฺผสฺสฏฺเฐน ขิลา, อุปทฺทวปจฺจยฏฺเฐน นิมิตฺตา, วิชฺฌนฏฺเฐน กณฺฏกาติ วุจฺจนฺติ. อิทฺธนฺติ สมิทฺธํ. ผีตนฺติ สพฺพสมฺปตฺติผาลิผุลฺลํ. เขมนฺติ นิพฺภยํ. สิวนฺติ นิรุปทฺทวํ. นิรพฺพุทนฺติ อพฺพุทวิรหิตํ, คุมฺพํ คุมฺพํ หุตฺวา จรนฺเตหิ โจเรหิ วิรหิตนฺติ อตฺโถ. อกฺขมฺภิโยติ อวิกฺขมฺภนีโย. น นํ โกจิ ฐานโต จาเลตุํ สกฺโกติ. ปจฺจตฺถิเกนาติ ปฏิปกฺขํ อิจฺฉนฺเตน. ปจฺจามิตฺเตนาติ ปฏิวิรุทฺเธน อมิตฺเตน. อุภยมฺเปตํ สปตฺตเววจนํ. อพฺภนฺตเรหีติ อนฺโต อุฏฺฐิเตหิ ราคาทีหิ.

202. ‘Sāgarapariyantaṃ’ (có biển cả làm giới hạn) nghĩa là có biển cả làm ranh giới. Thật vậy, đối với vị ấy khi đang trị vì, ở giữa không có cây cối, núi non, hay sông ngòi làm ranh giới, mà chính đại dương là ranh giới. Do đó, được nói là ‘sāgarapariyantaṃ’. ‘Akhilam animittam akaṇṭakaṃ’ (không cọc cắm, không điềm xấu, không gai góc) nghĩa là không có trộm cướp. Thật vậy, bọn trộm cướp được gọi là ‘khilā’ (cọc cắm) vì ý nghĩa có sự xúc chạm thô cứng, là ‘nimittā’ (điềm xấu) vì ý nghĩa là nguyên nhân của tai họa, và là ‘kaṇṭakā’ (gai góc) vì ý nghĩa đâm chọc. ‘Iddhaṃ’ (thịnh vượng) nghĩa là sung túc. ‘Phītaṃ’ (phồn vinh) nghĩa là nở rộ với mọi tài sản. ‘Khemaṃ’ (an ổn) nghĩa là không sợ hãi. ‘Sivaṃ’ (an lành) nghĩa là không có tai họa. ‘Nirabbudaṃ’ (không u nhọt) nghĩa là không có khối u, nghĩa là không có bọn cướp đi lại từng nhóm từng nhóm. ‘Akkhambhiyo’ (không thể bị khuất phục) nghĩa là không thể bị cản trở. Không ai có thể làm cho vị ấy lay chuyển khỏi vị trí của mình. ‘Paccatthikena’ (bởi kẻ địch) nghĩa là bởi người muốn điều đối nghịch. ‘Paccāmittena’ (bởi kẻ thù) nghĩa là bởi người không phải bạn bè, có thái độ thù địch. Cả hai từ này đều là từ đồng nghĩa của ‘kẻ thù’. ‘Abbhantarehi’ (bởi kẻ thù bên trong) nghĩa là bởi tham ái v.v. đã khởi lên bên trong.

พาหิเรหีติ [Pg.105] สมณาทีหิ. ตถา หิ นํ พาหิรา เทวทตฺตโกกาลิกาทโย สมณาปิ โสณทณฺฑกูฏทณฺฑาทโย พฺราหฺมณาปิ สกฺกสทิสา เทวตาปิ สตฺต วสฺสานิ อนุพนฺธมาโน มาโรปิ พกาทโย พฺรหฺมาโนปิ วิกฺขมฺเภตุํ นาสกฺขึสุ.

‘Bāhirehi’ (bởi kẻ thù bên ngoài) nghĩa là bởi các sa-môn v.v. Thật vậy, các sa-môn bên ngoài như Devadatta, Kokālika v.v., các bà-la-môn như Soṇadaṇḍa, Kūṭadaṇḍa v.v., cả Ma vương, kẻ đã theo dõi suốt bảy năm, và cả các Phạm thiên như Baka v.v. cũng đã không thể khuất phục được ngài.

เอตฺตาวตา ภควตา กมฺมญฺจ กมฺมสริกฺขกญฺจ ลกฺขณญฺจ ลกฺขณานิสํโส จ วุตฺโต โหติ. กมฺมํ นาม สตสหสฺสกปฺปาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทฬฺหวีริเยน หุตฺวา กตํ กมฺมํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ทฬฺเหน หุตฺวา กตภาวํ สเทวโก โลโก ชานาตูติ สุปฺปติฏฺฐิตปาทมหาปุริสลกฺขณํ. ลกฺขณํ นาม สุปฺปติฏฺฐิตปาทตา. ลกฺขณานิสํโส นาม ปจฺจตฺถิเกหิ อวิกฺขมฺภนียตา.

Với chừng ấy lời, nghiệp, quả tương xứng với nghiệp, tướng tốt, và quả báu của tướng tốt đã được Đức Thế Tôn nói đến. Nghiệp, gọi là, là nghiệp đã được thực hiện với tinh tấn vững chắc trong bốn a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp. Quả tương xứng với nghiệp, gọi là, là tướng đại nhân có bàn chân đặt bằng phẳng, (xuất hiện) với ý rằng 'mong cho thế giới cùng với chư thiên biết được rằng (nghiệp) đã được thực hiện một cách vững chắc'. Tướng tốt, gọi là, là trạng thái có bàn chân đặt bằng phẳng. Quả báu của tướng tốt, gọi là, là trạng thái không thể bị khuất phục bởi kẻ địch.

๒๐๓. ตตฺเถตํ วุจฺจตีติ ตตฺถ วุตฺเต กมฺมาทิเภเท อปรมฺปิ อิทํ วุจฺจติ, คาถาพนฺธํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอตา ปน คาถา โปราณกตฺเถรา ‘‘อานนฺทตฺเถเรน ฐปิตา วณฺณนาคาถา’’ติ วตฺวา คตา. อปรภาเค เถรา ‘‘เอกปทิโก อตฺถุทฺธาโร’’ติ อาหํสุ.

203. ‘Tatthetaṃ vuccati’ (Về điều này, điều sau đây được nói đến) nghĩa là: ở đây, trong sự phân loại về nghiệp v.v. đã được nói đến, điều này cũng được nói thêm; được nói liên quan đến cấu trúc kệ ngôn. Về những câu kệ này, các vị trưởng lão xưa đã nói rằng: ‘Đây là những câu kệ tán thán do trưởng lão Ānanda đặt ra’ rồi ra đi. Các vị trưởng lão về sau đã nói: ‘Đây là sự trích dẫn ý nghĩa của một từ (đã được nói trong văn xuôi)’.

ตตฺถ สจฺเจติ วจีสจฺเจ. ธมฺเมติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเม. ทเมติ อินฺทฺริยทมเน. สํยเมติ สีลสํยเม. ‘‘โสเจยฺยสีลาลยุโปสเถสุ จา’’ติ เอตฺถ กายโสเจยฺยาทิ ติวิธํ โสเจยฺยํ. อาลยภูตํ สีลเมว สีลาลโย. อุโปสถกมฺมํ อุโปสโถ. อหึสายาติ อวิหึสาย. สมตฺตมาจรีติ สกลํ อจริ.

Ở đây, ‘sacce’ (trong sự thật) nghĩa là trong chân thật ngữ. ‘Dhamme’ (trong pháp) nghĩa là trong pháp mười thiện nghiệp đạo. ‘Dame’ (trong sự chế ngự) nghĩa là trong sự chế ngự các căn. ‘Saṃyame’ (trong sự thu thúc) nghĩa là trong sự thu thúc giới. Trong câu ‘Soceyyasīlālayuposathesu ca’ (và trong sự trong sạch, nơi nương tựa của giới, và ngày trai giới), ‘soceyya’ (sự trong sạch) có ba loại: thân trong sạch, v.v. Chính giới là nơi nương tựa nên gọi là ‘sīlālayo’. Việc thực hành ngày trai giới là ‘uposatho’. ‘Ahiṃsāya’ (bất hại) nghĩa là không làm hại. ‘Samattam ācari’ (đã thực hành trọn vẹn) nghĩa là đã thực hành tất cả.

อนฺวภีติ อนุภวิ. เวยฺยญฺชนิกาติ ลกฺขณปาฐกา. ปราภิภูติ ปเร อภิภวนสมตฺโถ. สตฺตุภีติ สปตฺเตหิ อกฺขมฺภิโย โหติ.

‘Anvabhī’ nghĩa là đã trải nghiệm. ‘Veyyañjanikā’ nghĩa là những người đọc tướng. ‘Parābhibhū’ (người chinh phục kẻ khác) nghĩa là người có khả năng áp đảo kẻ khác. ‘Sattubhī’ (bởi kẻ thù) nghĩa là không thể bị khuất phục bởi kẻ thù.

น โส คจฺฉติ ชาตุ ขมฺภนนฺติ โส เอกํเสเนว อคฺคปุคฺคโล วิกฺขมฺเภตพฺพตํ น คจฺฉติ. เอสา หิ ตสฺส ธมฺมตาติ ตสฺส หิ เอสา ธมฺมตา อยํ สภาโว.

‘Na so gacchati jātu khambhanaṃ’ (vị ấy không bao giờ đi đến sự bị khuất phục) nghĩa là vị tối thượng nhân ấy chắc chắn không đi đến trạng thái bị người khác khuất phục. ‘Esā hi tassa dhammatā’ (đó là pháp tánh của vị ấy) nghĩa là: thật vậy, đây là pháp tánh, là tự tánh của vị ấy.

ปาทตลจกฺกลกฺขณวณฺณนา

Giải thích về tướng bánh xe ở lòng bàn chân

๒๐๔. อุพฺเพคอุตฺตาสภยนฺติ อุพฺเพคภยญฺเจว อุตฺตาสภยญฺจ. ตตฺถ โจรโต วา ราชโต วา ปจฺจตฺถิกโต วา วิโลปนพนฺธนาทินิสฺสยํ ภยํ อุพฺเพโค นาม, ตํมุหุตฺติกํ จณฺฑหตฺถิอสฺสาทีนิ วา อหิยกฺขาทโย วา ปฏิจฺจ โลมหํสนกรํ ภยํ อุตฺตาสภยํ นาม. ตํ สพฺพํ อปนุทิตา [Pg.106] วูปสเมตา. สํวิธาตาติ สํวิทหิตา. กถํ สํวิทหติ? อฏวิยํ สาสงฺกฏฺฐาเนสุ ทานสาลํ กาเรตฺวา ตตฺถ อาคเต โภเชตฺวา มนุสฺเส ทตฺวา อติวาเหติ, ตํ ฐานํ ปวิสิตุํ อสกฺโกนฺตานํ มนุสฺเส เปเสตฺวา ปเวเสติ. นคราทีสุปิ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ อารกฺขํ ฐเปติ, เอวํ สํวิทหติ. สปริวารญฺจ ทานํ อทาสีติ อนฺนํ ปานนฺติ ทสวิธํ ทานวตฺถุํ.

204. ‘Ubbegauttāsabhayaṃ’ (sự sợ hãi kinh hoàng và hốt hoảng) nghĩa là cả sự sợ hãi kinh hoàng và sự sợ hãi hốt hoảng. Ở đây, sự sợ hãi phát sinh từ trộm cướp, vua chúa, hoặc kẻ địch, liên quan đến việc cướp bóc, trói buộc, v.v., được gọi là ‘ubbegabhayaṃ’ (sự kinh hoàng). Sự sợ hãi nhất thời, làm dựng tóc gáy, phát sinh do voi dữ, ngựa dữ, v.v., hoặc rắn, dạ xoa, v.v., được gọi là ‘uttāsabhayaṃ’ (sự hốt hoảng). (Ngài) đã xua tan, đã làm lắng dịu tất cả những điều đó. ‘Saṃvidhātā’ (người sắp đặt) nghĩa là người đã sắp đặt. Sắp đặt như thế nào? Trong rừng, ở những nơi nguy hiểm, ngài cho xây dựng nhà bố thí, cho những người đến đó ăn uống, cấp người đi cùng để họ vượt qua. Đối với những người không thể vào nơi đó, ngài cử người đi cùng để đưa họ vào. Trong các thành phố v.v., ngài cũng đặt người bảo vệ ở những nơi đó. Ngài sắp đặt như vậy. ‘Saparivārañca dānaṃ adāsi’ (đã bố thí cùng với vật tùy tùng) nghĩa là (đã bố thí) mười loại vật thí như cơm, nước uống, v.v.

ตตฺถ อนฺนนฺติ ยาคุภตฺตํ. ตํ ททนฺโต น ทฺวาเร ฐเปตฺวา อทาสิ, อถ โข อนฺโตนิเวสเน หริตุปลิตฺตฏฺฐาเน ลาชา เจว ปุปฺผานิ จ วิกิริตฺวา อาสนํ ปญฺญเปตฺวา วิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธธูมาทีหิ สกฺการํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ อทาสิ. ยาคุํ เทนฺโต จ สพฺยญฺชนํ อทาสิ. ยาคุปานาวสาเน ปาเท โธวิตฺวา เตเลน มกฺเขตฺวา นานปฺปการกํ อนนฺตํ ขชฺชกํ ทตฺวา ปริโยสาเน อเนกสูปํ อเนกพฺยญฺชนํ ปณีตโภชนํ อทาสิ. ปานํ เทนฺโต อมฺพปานาทิอฏฺฐวิธํ ปานํ อทาสิ, ตมฺปิ ยาคุภตฺตํ ทตฺวา. วตฺถํ เทนฺโต น สุทฺธวตฺถเมว อทาสิ, เอกปฏฺฏทุปฏฺฏาทิปโหนกํ ปน ทตฺวา สุจิมฺปิ อทาสิ, สุตฺตมฺปิ อทาสิ, สุตฺตํ วฏฺเฏสิ, สูจิกมฺมกรณฏฺฐาเน ภิกฺขูนํ อาสนานิ, ยาคุภตฺตํ, ปาทมกฺขนํ, ปิฏฺฐิมกฺขนํ, รชนํ, ปณฺฑุปลาสํ, รชนโทณิกํ, อนฺตมโส จีวรรชนกํ กปฺปิยการกมฺปิ อทาสิ.

Ở đây, `annaṃ` (vật thực) là cháo và cơm. Khi dâng cúng vật ấy, Ngài đã không đặt ở cửa rồi dâng, mà trái lại, bên trong nhà, ở nơi được trét bằng phân bò tươi, Ngài đã rải bỏng và hoa, trải chỗ ngồi, giăng trần nhà, thực hiện sự cúng dường bằng hương, khói, v.v., thỉnh chúng Tỳ-khưu an tọa rồi dâng cháo. Và khi dâng cháo, Ngài đã dâng cùng với đồ ăn kèm. Vào lúc cuối của việc dùng cháo, Ngài đã rửa chân, thoa dầu, dâng các loại vật thực cứng vô số, nhiều loại khác nhau, và vào lúc cuối cùng, đã dâng vật thực thượng vị có nhiều loại canh, nhiều loại đồ ăn kèm. Khi dâng các loại nước uống, Ngài đã dâng tám loại nước uống như nước xoài, v.v., việc ấy cũng được thực hiện sau khi đã dâng cháo và cơm. Khi dâng y phục, Ngài đã không chỉ dâng y phục đơn thuần, mà đã dâng y phục đủ dùng như y một lớp, y hai lớp, v.v., rồi cũng đã dâng kim, cũng đã dâng chỉ, Ngài đã se chỉ, và ở nơi làm công việc may vá, Ngài đã dâng cho các vị Tỳ-khưu chỗ ngồi, cháo và cơm, dầu thoa chân, dầu thoa lưng, thuốc nhuộm, lá cây úa, chậu nhuộm, cho đến tận cả người thị giả thích hợp để nhuộm y.

ยานนฺติ อุปาหนํ. ตํ ททนฺโตปิ อุปาหนตฺถวิกํ อุปาหนทณฺฑกํ มกฺขนเตลํ เหฏฺฐา วุตฺตานิ จ อนฺนาทีนิ ตสฺเสว ปริวารํ กตฺวา อทาสิ. มาลํ เทนฺโตปิ น สุทฺธมาลเมว อทาสิ, อถ โข นํ คนฺเธหิ มิสฺเสตฺวา เหฏฺฐิมานิ จตฺตาริ ตสฺเสว ปริวารํ กตฺวา อทาสิ. โพธิเจติยอาสนโปตฺถกาทิปูชนตฺถาย เจว เจติยฆรธูปนตฺถาย จ คนฺธํ เทนฺโตปิ น สุทฺธคนฺธเมว อทาสิ, คนฺธปิสนกนิสทาย เจว ปกฺขิปนกภาชเนน จ สทฺธึ เหฏฺฐิมานิ ปญฺจ ตสฺส ปริวารํ กตฺวา อทาสิ. เจติยปูชาทีนํ อตฺถาย หริตาลมโนสิลาจีนปิฏฺฐาทิวิเลปนํ เทนฺโตปิ น สุทฺธวิเลปนเมว อทาสิ, วิเลปนภาชเนน สทฺธึ เหฏฺฐิมานิ ฉ ตสฺส ปริวารํ กตฺวา อทาสิ. เสยฺยาติ มญฺจปีฐํ. ตํ เทนฺโตปิ น สุทฺธกเมว อทาสิ, โกชวกมฺพลปจฺจตฺถรณมญฺจปฺปฏิปาทเกหิ สทฺธึ อนฺตมโส มงฺคุลโสธนทณฺฑกํ เหฏฺฐิมานิ จ สตฺต ตสฺส ปริวารํ กตฺวา อทาสิ. อาวสถํ [Pg.107] เทนฺโตปิ น เคหมตฺตเมว อทาสิ, อถ โข นํ มาลากมฺมลตากมฺมปฏิมณฺฑิตํ สุปญฺญตฺตํ มญฺจปีฐํ กาเรตฺวา เหฏฺฐิมานิ อฏฺฐ ตสฺส ปริวารํ กตฺวา อทาสิ. ปทีเปยฺยนฺติ ปทีปเตลํ. ตํ เทนฺโต เจติยงฺคเณ โพธิยงฺคเณ ธมฺมสฺสวนคฺเค วสนเคเห โปตฺถกวาจนฏฺฐาเน อิมินา ทีปํ ชาลาเปถาติ น สุทฺธเตลเมว อทาสิ, วฏฺฏิ กปลฺลกเตลภาชนาทีหิ สทฺธึ เหฏฺฐิมานิ นว ตสฺส ปริวารํ กตฺวา อทาสิ. สุวิภตฺตนฺตรานีติ สุวิภตฺตอนฺตรานิ.

`Yānaṃ` (phương tiện đi lại) là giày dép. Ngay cả khi dâng vật ấy, Ngài đã dâng cùng với túi đựng giày dép, cây gậy móc giày dép, dầu thoa, và các vật như vật thực, v.v., đã được nói ở dưới, làm thành vật tùy tùng của chính vật ấy. Ngay cả khi dâng vòng hoa, Ngài đã không chỉ dâng vòng hoa đơn thuần, mà trái lại, đã trộn nó với các loại hương rồi dâng cùng với bốn vật ở dưới làm thành vật tùy tùng của chính vật ấy. Và vì mục đích cúng dường cây Bồ-đề, bảo tháp, chỗ ngồi, kinh sách, v.v., và vì mục đích xông hương điện thờ, ngay cả khi dâng hương, Ngài đã không chỉ dâng hương đơn thuần, mà đã dâng cùng với cối và chày tán hương và đồ đựng, cùng với năm vật ở dưới làm thành vật tùy tùng của vật ấy. Vì mục đích cúng dường bảo tháp, v.v., ngay cả khi dâng các vật thoa phết như hùng hoàng, thư hoàng, phấn Tàu, v.v., Ngài đã không chỉ dâng vật thoa phết đơn thuần, mà đã dâng cùng với đồ đựng vật thoa phết, cùng với sáu vật ở dưới làm thành vật tùy tùng của vật ấy. `Seyyā` (giường nằm) là giường và ghế. Ngay cả khi dâng vật ấy, Ngài đã không chỉ dâng vật đơn thuần, mà đã dâng cùng với thảm len dày, chăn, tấm trải giường, chân giường, cho đến tận cây gậy để quét sạch rệp, và bảy vật ở dưới làm thành vật tùy tùng của vật ấy. Ngay cả khi dâng trú xứ, Ngài đã không chỉ dâng ngôi nhà, mà trái lại, đã cho làm trú xứ được trang trí bằng các họa tiết vòng hoa và dây leo, có giường và ghế được sắp đặt khéo léo, rồi dâng cùng với tám vật ở dưới làm thành vật tùy tùng của vật ấy. `Padīpeyyaṃ` (vật thắp sáng) là dầu đèn. Khi dâng vật ấy, với ý nghĩ "mong quý vị hãy thắp đèn bằng dầu này" ở sân bảo tháp, sân Bồ-đề, nơi nghe pháp, nơi ở, nơi đọc kinh sách, Ngài đã không chỉ dâng dầu đơn thuần, mà đã dâng cùng với tim đèn, đĩa đèn, đồ đựng dầu, v.v., cùng với chín vật ở dưới làm thành vật tùy tùng của vật ấy. `Suvibhattantarāni` là có các phần được phân chia rõ ràng.

ราชาโนติ อภิสิตฺตา. โภคิยาติ โภชกา กุมาราติ ราชกุมารา. อิธ กมฺมํ นาม สปริวารํ ทานํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม สปริวารํ กตฺวา ทานํ อทาสีติ อิมินา การเณน สเทวโก โลโก ชานาตูติ นิพฺพตฺตํ จกฺกลกฺขณํ. ลกฺขณํ นาม ตเทว จกฺกลกฺขณํ. อานิสํโส มหาปริวารตา.

`Rājāno` (các vị vua) là những vị đã được làm lễ quán đảnh. `Bhogiyā` là những người hưởng dụng (làng mạc). `Kumārā` là các vị vương tử. Ở đây, cái gọi là nghiệp là sự bố thí cùng với vật tùy tùng. Cái gọi là tương tự như nghiệp là tướng bánh xe đã phát sinh với ý định rằng: "Mong thế giới cùng với chư thiên hãy biết rằng (vị ấy) đã thực hiện bố thí cùng với vật tùy tùng", vì lý do này. Cái gọi là tướng là chính là tướng bánh xe ấy. Quả báu là việc có đoàn tùy tùng đông đảo.

๒๐๕. ตตฺเถตํ วุจฺจตีติ อิมา ตทตฺถปริทีปนา คาถา วุจฺจนฺติ. ทุวิธา หิ คาถา โหนฺติ – ตทตฺถปริทีปนา จ วิเสสตฺถปริทีปนา จ. ตตฺถ ปาฬิอาคตเมว อตฺถํ ปริทีปนา ตทตฺถปริทีปนา นาม. ปาฬิยํ อนาคตํ ปริทีปนา วิเสสตฺถปริทีปนา นาม. อิมา ปน ตทตฺถปริทีปนา. ตตฺถ ปุเรติ ปุพฺเพ. ปุรตฺถาติ ตสฺเสว เววจนํ. ปุริมาสุ ชาตีสูติ อิมิสฺสา ชาติยา ปุพฺเพกตกมฺมปฏิกฺเขปทีปนํ. อุพฺเพคอุตฺตาสภยาปนูทโนติ อุพฺเพคภยสฺส จ อุตฺตาสภยสฺส จ อปนูทโน. อุสฺสุโกติ อธิมุตฺโต.

205. Về câu `tatthetaṃ vuccati` (về điều đó, điều này được nói), (có nghĩa là) những câu kệ làm sáng tỏ ý nghĩa đó được nói đến. Quả vậy, kệ có hai loại: kệ làm sáng tỏ ý nghĩa đó và kệ làm sáng tỏ ý nghĩa đặc biệt. Trong đó, kệ làm sáng tỏ ý nghĩa đã có trong Pāli được gọi là kệ làm sáng tỏ ý nghĩa đó. Kệ làm sáng tỏ ý nghĩa không có trong Pāli được gọi là kệ làm sáng tỏ ý nghĩa đặc biệt. Còn những câu kệ này là loại làm sáng tỏ ý nghĩa đó. Trong đó, `pure` là trước đây. `Puratthā` là từ đồng nghĩa của chính từ ấy. `Purimāsu jātīsu` là sự chỉ rõ việc phủ nhận nghiệp đã làm trước kiếp sống này. `Ubbegauttāsabhayāpanūdano` là người loại trừ sự sợ hãi do hoảng hốt và sự sợ hãi do kinh hãi. `Ussuko` là người có khuynh hướng mạnh mẽ.

สตปุญฺญลกฺขณนฺติ สเตน สเตน ปุญฺญกมฺเมน นิพฺพตฺตํ เอเกกํ ลกฺขณํ. เอวํ สนฺเต โย โกจิ พุทฺโธ ภเวยฺยาติ น โรจยึสุ, อนนฺเตสุ ปน จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ กมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ, เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตํ กมฺมํ โพธิสตฺโต เอโกว เอเกกํ สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺโต. ตสฺมา ‘‘สตปุญฺญลกฺขโณ’’ติ อิมมตฺถํ โรจยึสุ. มนุสฺสาสุรสกฺกรกฺขสาติ มนุสฺสา จ อสุรา จ สกฺกา จ รกฺขสา จ.

Về `Satapuññalakkhaṇaṃ` (tướng do trăm phước sanh), (có nghĩa là) mỗi một tướng được phát sinh do một trăm nghiệp phước thiện. (Các vị A-xà-lê) đã không chấp nhận (ý nghĩa này), vì nếu như vậy, "bất cứ ai cũng có thể trở thành Phật". Nhưng trong vô số thế giới, tất cả chúng sanh có thể làm mỗi một nghiệp một trăm lần; nghiệp được làm bởi bấy nhiêu người đó, chỉ một mình vị Bồ-tát đã làm mỗi một nghiệp gấp trăm lần rồi phát sinh. Vì vậy, các vị đã chấp nhận ý nghĩa này là "người có tướng do vô số phước sanh". Về `Manussāsurasakkarakkhasā`, (có nghĩa là) loài người, các vị a-tu-la, các vị trời Đế-thích, và các vị dạ-xoa.

อายตปณฺหิตาทิติลกฺขณวณฺณนา

Sự giải thích về ba tướng bắt đầu bằng tướng gót chân dài.

๒๐๖. อนฺตราติ ปฏิสนฺธิโต สรสจุติยา อนฺตเร. อิธ กมฺมํ นาม ปาณาติปาตา วิรติ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ปาณาติปาตํ กโรนฺโต ปทสทฺทสวนภยา [Pg.108] อคฺคคฺคปาเทหิ อกฺกมนฺตา คนฺตฺวา ปรํ ปาเตนฺติ. อถ เต อิมินา การเณน เตสํ ตํ กมฺมํ ชโน ชานาตูติ อนฺโตวงฺกปาทา วา พหิวงฺกปาทา วา อุกฺกุฏิกปาทา วา อคฺคโกณฺฑา วา ปณฺหิโกณฺฑา วา ภวนฺติ. อคฺคปาเทหิ คนฺตฺวา ปรสฺส อมาริตภาวํ ปน ตถาคตสฺส สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อายตปณฺหิ มหาปุริสลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ตถา ปรํ ฆาเตนฺตา อุนฺนตกาเยน คจฺฉนฺตา อญฺเญ ปสฺสิสฺสนฺตีติ โอนตา คนฺตฺวา ปรํ ฆาเตนฺติ. อถ เต เอวมิเม คนฺตฺวา ปรํ ฆาตยึสูติ เนสํ ตํ กมฺมํ อิมินา การเณน ปโร ชานาตูติ ขุชฺชา วา วามนา วา ปีฐสปฺปิ วา ภวนฺติ. ตถาคตสฺส ปน เอวํ คนฺตฺวา ปเรสํ อฆาติตภาวํ อิมินา การเณน สเทวโก โลโก ชานาตูติ พฺรหฺมุชุคตฺตมหาปุริสลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ตถา ปรํ ฆาเตนฺตา อาวุธํ วา มุคฺครํ วา คณฺหิตฺวา มุฏฺฐิกตหตฺถา ปรํ ฆาเตนฺติ. เต เอวํ เตสํ ปรสฺส ฆาติตภาวํ อิมินา การเณน ชโน ชานาตูติ รสฺสงฺคุลี วา รสฺสหตฺถา วา วงฺกงฺคุลี วา ผณหตฺถกา วา ภวนฺติ. ตถาคตสฺส ปน เอวํ ปเรสํ อฆาติตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ ทีฆงฺคุลิมหาปุริสลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. อิทเมตฺถ กมฺมสริกฺขกํ. อิทเมว ปน ลกฺขณตฺตยํ ลกฺขณํ นาม. ทีฆายุกภาโว ลกฺขณานิสํโส.

206. Antarāti (trong khoảng thời gian) là trong khoảng thời gian từ lúc tái sanh cho đến lúc chết tự nhiên. Ở đây, kammaṃ nāma (nghiệp) là sự từ bỏ sát sanh. Kammasarikkhakaṃ nāma (tương quan nghiệp) là: người làm việc sát sanh, vì sợ nghe tiếng bước chân, nên đi bằng đầu ngón chân, đi đến làm cho người khác ngã xuống (giết). Rồi họ, với ý nghĩ rằng: “Mong rằng người ta biết được nghiệp ấy của họ vì lý do này”, nên trở thành người có bàn chân cong vào trong, hoặc có bàn chân cong ra ngoài, hoặc có bàn chân nhón gót, hoặc có đầu ngón chân ngắn, hoặc có gót chân ngắn. Trái lại, tướng đại nhân gót chân dài của Như Lai phát sanh với ý nghĩ rằng: “Mong rằng thế giới cùng với chư thiên biết được việc Như Lai không giết người khác khi đi bằng đầu ngón chân vì lý do này”. Tương tự, những người giết người khác, với ý nghĩ rằng: “Nếu đi với thân thẳng đứng, người khác sẽ thấy”, nên cúi người xuống, đi đến giết người khác. Rồi họ, với ý nghĩ rằng: “Mong rằng người khác biết được nghiệp của họ, rằng những người này đã đi như vậy và giết người khác, vì lý do này”, nên trở thành người bị gù, hoặc bị lùn, hoặc bị liệt. Trái lại, tướng đại nhân thân hình thẳng như Phạm thiên của Như Lai phát sanh với ý nghĩ rằng: “Mong rằng thế giới cùng với chư thiên biết được việc Như Lai không giết người khác khi đi như vậy vì lý do này”. Tương tự, những người giết người khác, cầm lấy vũ khí hoặc dùi cui, với bàn tay nắm lại, giết người khác. Họ, với ý nghĩ rằng: “Mong rằng người ta biết được việc họ giết người khác như vậy vì lý do này”, nên trở thành người có ngón tay ngắn, hoặc có bàn tay ngắn, hoặc có ngón tay cong, hoặc có bàn tay xòe ra. Trái lại, tướng đại nhân ngón tay dài của Như Lai phát sanh với ý nghĩ rằng: “Mong rằng thế giới cùng với chư thiên biết được việc Như Lai không giết người khác như vậy vì lý do này”. Đây là tương quan nghiệp ở đây. Chính ba tướng này được gọi là tướng. Việc sống lâu là quả báu của tướng.

๒๐๗. มรณวธภยตฺตโนติ เอตฺถ มรณสงฺขาโต วโธ มรณวโธ, มรณวธโต ภยํ มรณวธภยํ, ตํ อตฺตโน ชานิตฺวา. ปฏิวิรโต ปรํมารณายาติ ยถา มยฺหํ มรณโต ภยํ มม ชีวิตํ ปิยํ, เอวํ ปเรสมฺปีติ ญตฺวา ปรํ มารณโต ปฏิวิรโต อโหสิ. สุจริเตนาติ สุจิณฺเณน. สคฺคมคมาติ สคฺคํ คโต.

207. Trong câu maraṇavadhabhayamattano, maraṇavadho là sự giết, được gọi là cái chết; maraṇavadhabhayaṃ là sự sợ hãi từ sự giết chết; (ngài) biết điều đó cho chính mình. Paṭivirato paraṃmāraṇāyāti (đã từ bỏ việc giết người khác) nghĩa là: biết rằng “Giống như ta sợ chết, sự sống của ta là quý báu, đối với người khác cũng vậy”, nên đã từ bỏ việc giết người khác. Sucaritenāti là do thiện nghiệp đã được thực hành tốt. Saggamagamāti là đã đi đến cõi trời.

จวิย ปุนริธาคโตติ จวิตฺวา ปุน อิธาคโต. ทีฆปาสณฺหิโกติ ทีฆปณฺหิโก. พฺรหฺมาว สุชูติ พฺรหฺมา วิย สุฏฺฐุ อุชุ.

Caviya punaridhāgato là chết từ đó (cõi trời), lại đến đây (cõi người). Dīghapāsaṇhiko là có gót chân dài. Brahmāva sujū là rất thẳng, giống như Phạm thiên.

สุภุโชติ สุนฺทรภุโช. สุสูติ มหลฺลกกาเลปิ ตรุณรูโป. สุสณฺฐิโตติ สุสณฺฐานสมฺปนฺโน. มุทุตลุนงฺคุลิยสฺสาติ มุทู จ ตลุนา จ องฺคุลิโย อสฺส. ตีภีติ ตีหิ. ปุริสวรคฺคลกฺขเณหีติ ปุริสวรสฺส [Pg.109] อคฺคลกฺขเณหิ. จิรยปนายาติ จิรํ ยาปนาย, ทีฆายุกภาวาย.

Subhujo là có cánh tay đẹp. Susū là ngay cả khi về già vẫn có dung sắc trẻ trung. Susaṇṭhito là có hình dáng tốt đẹp. Mudutalunaṅguliyassa là các ngón tay của ngài vừa mềm mại vừa non mịn. Tībhī là bởi ba. Purisavaraggalakkhaṇehi là bởi các tướng tối thượng của bậc đại nhân. Cirayapanāya là để duy trì (thân mạng) lâu dài, để được sống lâu.

จิรํ ยเปตีติ จิรํ ยาเปติ. จิรตรํ ปพฺพชติ ยทิ ตโตติ ตโต จิรตรํ ยาเปติ, ยทิ ปพฺพชตีติ อตฺโถ. ยาปยติ จ วสิทฺธิภาวนายาติ วสิปฺปตฺโต หุตฺวา อิทฺธิภาวนาย ยาเปติ.

Ciraṃ yapeti là duy trì lâu dài. Cirataraṃ pabbajati yadi tato có nghĩa là: nếu xuất gia, ngài duy trì (thân mạng) lâu dài hơn thế nữa. Yāpayati ca vasiddhibhāvanāya là sau khi đã đạt được sự thuần thục (trong các thiền, v.v.), ngài duy trì (thân mạng) bằng việc tu tập các thần thông.

สตฺตุสฺสทตาลกฺขณวณฺณนา

Giải thích về tướng bảy chỗ đầy đặn

๒๐๘. รสิตานนฺติ รสสมฺปนฺนานํ. ‘‘ขาทนียาน’’นฺติอาทีสุ ขาทนียานิ นาม ปิฏฺฐขชฺชกาทีนิ. โภชนียานีติ ปญฺจ โภชนานิ. สายนียานีติ สายิตพฺพานิ สปฺปินวนีตาทีนิ. เลหนียานีติ นิลฺเลหิตพฺพานิ ปิฏฺฐปายาสาทีนิ. ปานานีติ อฏฺฐ ปานกานิ.

208. Rasitānaṃ là của những thứ có hương vị. Trong các câu bắt đầu bằng khādanīyānaṃ, khādanīyāni nāma (vật thực loại cứng) là bánh bột, v.v. Bhojanīyāni là năm loại vật thực chính. Sāyanīyāni là những thứ để nếm, như bơ lỏng, bơ tươi, v.v. Lehanīyāni là những thứ để liếm, như cháo đặc có bột, v.v. Pānāni là tám loại thức uống.

อิธ กมฺมํ นาม กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทินฺนํ อิทํ ปณีตโภชนทานํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ลูขโภชเน กุจฺฉิคเต โลหิตํ สุสฺสติ, มํสํ มิลายติ. ตสฺมา ลูขทายกา สตฺตา อิมินา การเณน เนสํ ลูขโภชนสฺส ทินฺนภาวํ ชโน ชานาตูติ อปฺปมํสา อปฺปโลหิตา มนุสฺสเปตา วิย ทุลฺลภนฺนปานา ภวนฺติ. ปณีตโภชเน ปน กุจฺฉิคเต มํสโลหิตํ วฑฺฒติ, ปริปุณฺณกายา ปาสาทิกา อภิรูปทสฺสนา โหนฺติ. ตสฺมา ตถาคตสฺส ทีฆรตฺตํ ปณีตโภชนทายกตฺตํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ สตฺตุสฺสทมหาปุริสลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม สตฺตุสฺสทลกฺขณเมว. ปณีตลาภิตา อานิสํโส.

Ở đây, nghiệp là việc cúng dường vật thực hảo hạng này đã được thực hiện trong bốn a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp. Tương quan nghiệp là: khi vật thực thô xấu vào trong bụng, máu khô đi, thịt teo lại. Do đó, những chúng sanh cúng dường vật thực thô xấu, với ý nghĩ rằng: “Mong rằng người ta biết được việc họ đã cúng dường vật thực thô xấu vì lý do này”, nên trở thành người ít thịt, ít máu, khó kiếm được đồ ăn thức uống, giống như ngạ quỷ người. Trái lại, khi vật thực hảo hạng vào trong bụng, thịt và máu tăng trưởng, họ trở thành người có thân thể đầy đặn, dáng vẻ khả ái, diện mạo xinh đẹp đáng nhìn. Do đó, tướng đại nhân bảy chỗ đầy đặn của Như Lai phát sanh với ý nghĩ rằng: “Mong rằng thế giới cùng với chư thiên biết được việc Như Lai là người cúng dường vật thực hảo hạng trong thời gian dài vì lý do này”. Tướng chính là tướng bảy chỗ đầy đặn. Việc nhận được vật thực hảo hạng là quả báu.

๒๐๙. ขชฺชโภชฺชมถเลยฺยสายิตนฺติ ขชฺชกญฺจ โภชนญฺจ เลหนียญฺจ สายนียญฺจ. อุตฺตมคฺครสทายโกติ อุตฺตโม อคฺครสทายโก, อุตฺตมานํ วา อคฺครสานํ ทายโก.

209. Khajjabhojjamathaleyyasāyitaṃ là vật thực loại cứng, vật thực chính, vật thực để liếm, và vật thực để nếm. Uttamaggarasadāyako là người cúng dường hương vị tối thượng, hảo hạng; hoặc là người cúng dường những hương vị tối thượng trong số những thứ hảo hạng.

สตฺต จุสฺสเทติ สตฺต จ อุสฺสเท. ตทตฺถโชตกนฺติ ขชฺชโภชฺชาทิโชตกํ, เตสํ ลาภสํวตฺตนิกนฺติ อตฺโถ. ปพฺพชมฺปิ จาติ ปพฺพชมาโนปิ จ. ตทาธิคจฺฉตีติ ตํ อธิคจฺฉติ. ลาภิรุตฺตมนฺติ ลาภิ อุตฺตมํ.

Satta cussade là và bảy chỗ đầy đặn. Tadatthajotakaṃ có nghĩa là biểu thị cho (việc nhận được) vật thực loại cứng, vật thực chính, v.v., là nguyên nhân đưa đến việc nhận được chúng. Pabbajampi ca là và ngay cả khi là người xuất gia. Tadādhigacchati là đạt được điều đó (vật thực hảo hạng). Lābhiruttamaṃ là là người nhận được vật tối thượng.

กรจรณาทิลกฺขณวณฺณนา

Giải thích về các tướng nơi tay, chân, v.v.

๒๑๐. ทาเนนาติอาทีสุ [Pg.110] เอกจฺโจ ทาเนเนว สงฺคณฺหิตพฺโพ โหติ, ตํ ทาเนน สงฺคเหสิ. ปพฺพชิตานํ ปพฺพชิตปริกฺขารํ, คิหีนํ คิหิปริกฺขารํ อทาสิ.

210. Trong các câu bắt đầu bằng dānena, một số người chỉ nên được nhiếp phục bằng bố thí, (ngài) đã nhiếp phục người đó bằng bố thí. (Ngài) đã cho vật dụng của người xuất gia cho những người xuất gia, cho vật dụng của người tại gia cho những người tại gia.

เปยฺยวชฺเชนาติ เอกจฺโจ หิ ‘‘อยํ ทาตพฺพํ นาม เทติ, เอเกน ปน วจเนน สพฺพํ มกฺเขตฺวา นาเสติ, กึ เอตสฺส ทาน’’นฺติ วตฺตา โหติ. เอกจฺโจ ‘‘อยํ กิญฺจาปิ ทานํ น เทติ, กเถนฺโต ปน เตเลน วิย มกฺเขติ. เอโส เทตุ วา มา วา, วจนเมว ตสฺส สหสฺสํ อคฺฆตี’’ติ วตฺตา โหติ. เอวรูโป ปุคฺคโล ทานํ น ปจฺจาสีสติ, ปิยวจนเมว ปจฺจาสีสติ. ตํ ปิยวจเนน สงฺคเหสิ.

Peyyavajjenāti: Vì có người được nói rằng: “Người này có cho vật đáng cho, nhưng bằng một lời nói lại xóa bỏ và phá hủy tất cả (công đức), việc bố thí của người này có ích gì?”. Lại có người được nói rằng: “Người này dù không bố thí gì, nhưng khi nói chuyện lại như xoa dầu vậy. Người đó dù cho hay không, lời nói của người đó cũng đáng giá ngàn vàng”. Người như vậy không mong đợi sự bố thí, chỉ mong đợi lời ái ngữ. (Ngài) đã nhiếp phục người đó bằng lời ái ngữ.

อตฺถจริยายาติ อตฺถสํวฑฺฒนกถาย. เอกจฺโจ หิ เนว ทานํ, น ปิยวจนํ ปจฺจาสีสติ. อตฺตโน หิตกถํ วฑฺฒิตกถเมว ปจฺจาสีสติ. เอวรูปํ ปุคฺคลํ ‘‘อิทํ เต กาตพฺพํ, อิทํ เต น กาตพฺพํ. เอวรูโป ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ, เอวรูโป ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ’’ติ เอวํ อตฺถจริยาย สงฺคเหสิ.

Atthacariyāya có nghĩa là bằng lời nói làm tăng trưởng lợi ích. Thật vậy, có người không mong mỏi bố thí, cũng không mong mỏi lời nói ái ngữ. Người ấy chỉ mong mỏi lời nói lợi ích, lời nói phát triển cho bản thân. Đối với hạng người như vậy, vị ấy đã nhiếp phục bằng lợi hành như thế này: “Việc này ngươi nên làm, việc này ngươi không nên làm. Hạng người như vầy nên thân cận, hạng người như vầy không nên thân cận”.

สมานตฺตตายาติ สมานสุขทุกฺขภาเวน. เอกจฺโจ หิ ทานาทีสุ เอกมฺปิ น ปจฺจาสีสติ, เอกาสเน นิสชฺชํ, เอกปลฺลงฺเก สยนํ, เอกโต โภชนนฺติ เอวํ สมานสุขทุกฺขตํ ปจฺจาสีสติ. ตตฺถ ชาติยา หีโน โภเคน อธิโก ทุสฺสงฺคโห โหติ. น หิ สกฺกา เตน สทฺธึ เอกปริโภโค กาตุํ, ตถา อกริยมาเน จ โส กุชฺฌติ. โภเคน หีโน ชาติยา อธิโกปิ ทุสฺสงฺคโห โหติ. โส หิ ‘‘อหํ ชาติมา’’ติ โภคสมฺปนฺเนน สทฺธึ เอกปริโภคํ น อิจฺฉติ, ตสฺมึ อกริยมาเน กุชฺฌติ. อุโภหิปิ หีโน ปน สุสงฺคโห โหติ. น หิ โส อิตเรน สทฺธึ เอกปริโภคํ อิจฺฉติ, น อกริยมาเน จ กุชฺฌติ. อุโภหิ สทิโสปิ สุสงฺคโหเยว. ภิกฺขูสุ ทุสฺสีโล ทุสฺสงฺคโห โหติ. น หิ สกฺกา เตน สทฺธึ เอกปริโภโค กาตุํ, ตถา อกริยมาเน จ กุชฺฌติ. สีลวา สุสงฺคโห โหติ. สีลวา หิ อทียมาเนปิ อกริยมาเนปิ น กุชฺฌติ. อญฺญํ อตฺตนา [Pg.111] สทฺธึ ปริโภคํ อกโรนฺตมฺปิ น ปาปเกน จิตฺเตน ปสฺสติ. ปริโภโคปิ เตน สทฺธึ สุกโร โหติ. ตสฺมา เอวรูปํ ปุคฺคลํ เอวํ สมานตฺตตาย สงฺคเหสิ.

Samānattatā (đồng sự) có nghĩa là có sự đồng cam cộng khổ. Thật vậy, có người không mong mỏi bất cứ điều gì trong các việc bố thí v.v..., chỉ mong mỏi sự đồng cam cộng khổ như là ngồi chung một chỗ, ngủ chung một giường, ăn chung với nhau. Trong đó, người thấp kém về dòng dõi nhưng hơn về tài sản thì khó nhiếp phục. Thật vậy, không thể cùng hưởng thụ chung với người ấy, và khi không được làm như vậy thì người ấy tức giận. Người thấp kém về tài sản nhưng hơn về dòng dõi cũng khó nhiếp phục. Thật vậy, người ấy nghĩ “ta là người có dòng dõi” nên không muốn cùng hưởng thụ chung với người có tài sản, khi không được làm như vậy thì tức giận. Nhưng người thấp kém về cả hai phương diện thì dễ nhiếp phục. Thật vậy, người ấy không mong muốn cùng hưởng thụ chung với người khác, và khi không được làm như vậy cũng không tức giận. Người tương đương về cả hai phương diện cũng dễ nhiếp phục. Trong các vị tỳ khưu, người ác giới khó nhiếp phục. Thật vậy, không thể cùng hưởng thụ chung với vị ấy, và khi không được làm như vậy thì vị ấy tức giận. Người có giới thì dễ nhiếp phục. Vị ấy không nhìn người khác không cùng hưởng thụ với mình bằng tâm ác. Việc cùng hưởng thụ với vị ấy cũng dễ dàng. Do đó, vị ấy đã nhiếp phục hạng người như vậy bằng đồng sự như thế.

สุสงฺคหิตาสฺส โหนฺตีติ สุสงฺคหิตา อสฺส โหนฺติ. เทตุ วา มา วา เทตุ, กโรตุ วา มา วา กโรตุ, สุสงฺคหิตาว โหนฺติ, น ภิชฺชนฺติ. ‘‘ยทาสฺส ทาตพฺพํ โหติ, ตทา เทติ. อิทานิ มญฺเญ นตฺถิ, เตน น เทติ. กึ มยํ ททมานเมว อุปฏฺฐหาม? อเทนฺตํ อกโรนฺตํ น อุปฏฺฐหามา’’ติ เอวํ จินฺเตนฺติ.

Susaṅgahitāssa honti có nghĩa là họ được vị ấy nhiếp phục tốt đẹp. Dù vị ấy cho hay không cho, làm hay không làm, họ vẫn được nhiếp phục tốt đẹp, không bị chia rẽ. Họ suy nghĩ như vầy: “Khi nào vị ấy có vật để cho, khi ấy vị ấy cho. Nay ta nghĩ rằng không có, do đó vị ấy không cho. Chẳng lẽ chúng ta chỉ phục vụ khi ngài ban cho thôi sao? Chúng ta không phục vụ khi ngài không cho, không làm hay sao?”.

อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ กตํ ทานาทิสงฺคหกมฺมํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม โย เอวํ อสงฺคาหโก โหติ, โส อิมินา การเณนสฺส อสงฺคาหกภาวํ ชโน ชานาตูติ ถทฺธหตฺถปาโท เจว โหติ, วิสมฏฺฐิตาวยวลกฺขโณ จ. ตถาคตสฺส ปน ทีฆรตฺตํ สงฺคาหกภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อิมานิ ทฺเว ลกฺขณานิ นิพฺพตฺตนฺติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. สุสงฺคหิตปริชนตา อานิสํโส.

Ở đây, nghiệp chính là nghiệp nhiếp phục bằng bố thí v.v... đã được làm trong thời gian dài. Nghiệp tương xứng là: người nào không có khả năng nhiếp phục như vậy, để cho dân chúng biết được tình trạng không nhiếp phục của người ấy do nguyên nhân này, người ấy có tay chân cứng đơ và có tướng các chi phần không cân đối. Nhưng đối với đức Như Lai, để cho thế gian cùng với chư thiên biết được tình trạng có khả năng nhiếp phục trong thời gian dài của ngài do nguyên nhân này, hai tướng tốt này đã phát sinh. Tướng tốt chính là hai tướng tốt này. Quả báu là có đoàn tùy tùng được nhiếp phục tốt đẹp.

๒๑๑. กริยาติ กริตฺวา. จริยาติ จริตฺวา. อนวมเตนาติ อนวญฺญาเตน. ‘‘อนปโมเทนา’’ติปิ ปาโฐ, น อปฺปโมเทน, น ทีเนน น คพฺภิเตนาติ อตฺโถ.

211. Kariyā có nghĩa là sau khi làm. Cariyā có nghĩa là sau khi thực hành. Anavamatena có nghĩa là không bị khinh thường. Cũng có dị bản là “anapamodena”, nghĩa là không vui vẻ hời hợt, không hèn kém, không kiêu mạn.

จวิยาติ จวิตฺวา. อติรุจิร สุวคฺคุ ทสฺสเนยฺยนฺติ อติรุจิรญฺจ สุปาสาทิกํ สุวคฺคุ จ สุฏฺฐุ เฉกํ ทสฺสเนยฺยญฺจ ทฏฺฐพฺพยุตฺตํ. สุสุ กุมาโรติ สุฏฺฐุ สุกุมาโร.

Caviyā có nghĩa là sau khi mệnh chung. Atirucira suvaggu dassaneyya có nghĩa là vô cùng rực rỡ, vô cùng khả ái, vô cùng mỹ diệu, vô cùng tốt đẹp, đáng chiêm ngưỡng, và đáng để nhìn ngắm. Susu kumāro có nghĩa là vô cùng thanh tú.

ปริชนสฺสโวติ ปริชโน อสฺสโว วจนกโร. วิเธยฺโยติ กตฺตพฺพากตฺตพฺเพสุ ยถารุจิ วิธาตพฺโพ. มหิมนฺติ มหึ อิมํ. ปิยวทู หิตสุขตํ ชิคีสมาโนติ ปิยวโท หุตฺวา หิตญฺจ สุขญฺจ ปริเยสมาโน. วจนปฏิกรสฺสา ภิปฺปสนฺนาติ วจนปฏิกรา อสฺส อภิปฺปสนฺนา. ธมฺมานุธมฺมนฺติ ธมฺมญฺจ อนุธมฺมญฺจ.

Parijanassavo có nghĩa là đoàn tùy tùng biết lắng nghe, làm theo lời dạy. Vidheyyo có nghĩa là có thể được sắp đặt theo ý muốn trong những việc nên làm và không nên làm. Mahim có nghĩa là mặt đất này. Piyavadū hitasukhataṃ jigīsamāno có nghĩa là sau khi nói lời ái ngữ, tìm cầu lợi ích và hạnh phúc. Vacanapaṭikarassā bhippasannā có nghĩa là những người làm theo lời dạy của ngài thì vô cùng tịnh tín. Dhammānudhamma có nghĩa là pháp và tùy pháp.

อุสฺสงฺขปาทาทิลกฺขณวณฺณนา

Giải thích về các tướng như gót chân đầy đặn

๒๑๒. อตฺถูปสํหิตนฺติ [Pg.112] อิธโลกปรโลกตฺถนิสฺสิตํ. ธมฺมูปสํหิตนฺติ ทสกุสลกมฺมปถนิสฺสิตํ. พหุชนํ นิทํเสสีติ พหุชนสฺส นิทํสนกถํ กเถสิ. ปาณีนนฺติ สตฺตานํ. ‘‘อคฺโค’’ติอาทีนิ สพฺพานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ ภาสิตา อุทฺธงฺคมนียา อตฺถูปสํหิตา วาจา. กมฺมสริกฺขกํ นาม โย เอวรูปํ อุคฺคตวาจํ น ภาสติ, โส อิมินา การเณน อุคฺคตวาจาย อภาสนํ ชโน ชานาตูติ อโธสงฺขปาโท จ โหติ อโธนตโลโม จ. ตถาคตสฺส ปน ทีฆรตฺตํ เอวรูปาย อุคฺคตวาจาย ภาสิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อุสฺสงฺขปาทลกฺขณญฺจ อุทฺธคฺคโลมลกฺขณญฺจ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. อุตฺตมภาโว อานิสํโส.

212. Atthūpasaṃhita có nghĩa là liên quan đến lợi ích ở đời này và đời sau. Dhammūpasaṃhita có nghĩa là liên quan đến mười thiện nghiệp đạo. Bahujanaṃ nidaṃsesi có nghĩa là đã nói lời chỉ dạy cho nhiều người. Pāṇīnaṃ có nghĩa là của các chúng sinh. Tất cả các từ "aggo" v.v... là đồng nghĩa với nhau. Ở đây, nghiệp chính là những lời nói liên quan đến lợi ích, hướng thượng, đã được nói trong thời gian dài. Nghiệp tương xứng là: người nào không nói những lời cao thượng như vậy, để cho dân chúng biết được việc không nói lời cao thượng của người ấy do nguyên nhân này, người ấy có gót chân lõm và lông mọc xuôi xuống. Nhưng đối với đức Như Lai, để cho thế gian cùng với chư thiên biết được việc ngài đã nói những lời cao thượng như vậy trong thời gian dài do nguyên nhân này, tướng gót chân đầy đặn và tướng lông mọc ngược lên đã phát sinh. Tướng tốt chính là hai tướng tốt này. Quả báu là có được trạng thái tối thượng.

๒๑๓. เอรยนฺติ ภณนฺโต. พหุชนํ นิทํสยีติ พหุชนสฺส หิตํ ทสฺเสติ. ธมฺมยาคนฺติ ธมฺมทานยญฺญํ.

213. Erayanti có nghĩa là trong khi nói. Bahujanaṃ nidaṃsayi có nghĩa là chỉ ra điều lợi ích cho nhiều người. Dhammayāga có nghĩa là sự cúng dường pháp thí.

อุพฺภมุปฺปติตโลมวา สโสติ โส เอส อุทฺธคฺคตโลมวา โหติ. ปาทคณฺฐิรหูติ ปาทโคปฺผกา อเหสุํ. สาธุสณฺฐิตาติ สุฏฺฐุ สณฺฐิตา. มํสโลหิตาจิตาติ มํเสน จ โลหิเตน จ อาจิตา. ตโจตฺถตาติ ตเจน ปริโยนทฺธา นิคุฬฺหา. วชตีติ คจฺฉติ. อโนมนิกฺกโมติ อโนมวิหารี เสฏฺฐวิหารี.

Ubbhamuppatitalomavā saso có nghĩa là vị ấy có lông mọc ngược lên. Pādagaṇṭhirahū có nghĩa là các mắt cá chân đã có. Sādhusaṇṭhitā có nghĩa là được định vị tốt đẹp. Maṃsalohitācitā có nghĩa là được đắp đầy bằng thịt và máu. Tacotthatā có nghĩa là được da bao bọc, ẩn kín. Vajati có nghĩa là đi. Anomanikkamo có nghĩa là có sự an trú không thấp kém, sự an trú cao thượng.

เอณิชงฺฆลกฺขณวณฺณนา

Giải thích về tướng bắp chân như con sơn dương

๒๑๔. สิปฺปํ วาติอาทีสุ สิปฺปํ นาม ทฺเว สิปฺปานิ – หีนญฺจ สิปฺปํ, อุกฺกฏฺฐญฺจ สิปฺปํ. หีนํ นาม สิปฺปํ นฬการสิปฺปํ, กุมฺภการสิปฺปํ เปสการสิปฺปํ นหาปิตสิปฺปํ. อุกฺกฏฺฐํ นาม สิปฺปํ เลขา มุทฺทา คณนา. วิชฺชาติ อหิวิชฺชาทิอเนกวิธา. จรณนฺติ ปญฺจสีลํ ทสสีลํ ปาติโมกฺขสํวรสีลํ. กมฺมนฺติ กมฺมสฺสกตาชานนปญฺญา. กิลิสฺเสยฺยุนฺติ กิลเมยฺยุํ. อนฺเตวาสิกวตฺตํ นาม ทุกฺขํ, ตํ เนสํ มา จิรมโหสีติ จินฺเตสิ.

214. Trong các câu như “sippaṃ vā” v.v..., cái gọi là nghề nghiệp (sippa) có hai loại: nghề thấp kém và nghề cao quý. Cái gọi là nghề thấp kém là nghề thợ đan tre, nghề thợ gốm, nghề thợ dệt, nghề thợ cạo. Cái gọi là nghề cao quý là nghề viết lách, nghề tính nhẩm, nghề tính toán. (Vijjā) là nhiều loại minh thuật như minh thuật trị rắn cắn v.v... (Caraṇa) là năm giới, mười giới, và giới thu thúc trong Pātimokkha. (Kamma) là trí tuệ biết rằng nghiệp là tài sản của mình. (Kilisseyyuṃ) nghĩa là họ sẽ mệt nhọc. Bổn phận của đệ tử nội trú là khổ, Ngài đã suy nghĩ rằng: “Mong rằng điều ấy sẽ không kéo dài đối với họ.”

ราชารหานีติ รญฺโญ อนุรูปานิ หตฺถิอสฺสาทีนิ, ตานิเยว รญฺโญ เสนาย องฺคภูตตฺตา ราชงฺคานีติ วุจฺจนฺติ. ราชูปโภคานีติ รญฺโญ [Pg.113] อุปโภคปริโภคภณฺฑานิ, ตานิ เจว สตฺตรตนานิ จ. ราชานุจฺฉวิกานีติ รญฺโญ อนุจฺฉวิกานิ. เตสํเยว สพฺเพสํ อิทํ คหณํ. สมณารหานีติ สมณานํ อนุรูปานิ จีวราทีนิ. สมณงฺคานีติ สมณานํ โกฏฺฐาสภูตา จตสฺโส ปริสา. สมณูปโภคานีติ สมณานํ อุปโภคปริกฺขารา. สมณานุจฺฉวิกานีติ เตสํเยว อธิวจนํ.

(Rājārahāni) là những thứ thích hợp với đức vua như voi, ngựa v.v...; chính những thứ ấy, vì là thành phần của quân đội nhà vua, nên được gọi là (rājaṅgāni) quân đội của vua. (Rājūpabhogāni) là những vật dụng và đồ dùng của vua, chính là những thứ ấy và bảy báu vật. (Rājānucchavikāni) là những thứ thích hợp với đức vua. Từ này bao hàm tất cả những thứ ấy. (Samaṇārahāni) là những thứ thích hợp với sa-môn như y phục v.v... (Samaṇaṅgāni) là bốn chúng, là thành phần của sa-môn. (Samaṇūpabhogāni) là những vật dụng của sa-môn. (Samaṇānucchavikāni) là tên gọi khác của chính những thứ ấy.

อิธ ปน กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ สกฺกจฺจํ สิปฺปาทิวาจนํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม โย เอวํ สกฺกจฺจํ สิปฺปํ อวาเจนฺโต อนฺเตวาสิเก อุกฺกุฏิกาสนชงฺฆเปสนิกาทีหิ กิลเมติ, ตสฺส ชงฺฆมํสํ ลิขิตฺวา ปาติตํ วิย โหติ. ตถาคตสฺส ปน สกฺกจฺจํ วาจิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อนุปุพฺพอุคฺคตวฏฺฏิตํ เอณิชงฺฆลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณํ. อนุจฺฉวิกลาภิตา อานิสํโส.

Ở đây, cái gọi là nghiệp là việc tận tình giảng dạy nghề nghiệp v.v... trong thời gian dài. Cái gọi là nghiệp tương tự là: người nào không tận tình giảng dạy nghề nghiệp như vậy mà lại làm cho các đệ tử nội trú mệt nhọc bằng những việc như ngồi xổm, đi lại phục dịch v.v..., thịt bắp chân của người đó giống như bị cạo đi. Mặt khác, tướng bắp chân như nai eṇī, thon tròn và nổi lên tuần tự, đã phát sinh với ý nghĩ rằng: “Mong rằng thế gian cùng với chư thiên biết được việc Như Lai đã tận tình giảng dạy qua nguyên nhân này”. Cái gọi là tướng chính là tướng này. Quả báu là việc nhận được các vật dụng thích hợp.

๒๑๕. ยทูปฆาตายาติ ยํ สิปฺปํ กสฺสจิ อุปฆาตาย น โหติ. กิลิสฺสตีติ กิลมิสฺสติ. สุขุมตฺตโจตฺถตาติ สุขุมตฺตเจน ปริโยนทฺธา. กึ ปน อญฺเญน กมฺเมน อญฺญํ ลกฺขณํ นิพฺพตฺตตีติ? น นิพฺพตฺตติ. ยํ ปน นิพฺพตฺตติ, ตํ อนุพฺยญฺชนํ โหติ, ตสฺมา อิธ วุตฺตํ.

215. (Yadūpaghātāya) nghĩa là nghề nào không gây tổn hại cho bất cứ ai. (Kilissati) nghĩa là sẽ mệt nhọc. (Sukhumattacotthatā) nghĩa là được bao bọc bởi làn da mịn màng. (Câu hỏi là:) “Phải chăng một tướng khác phát sinh từ một nghiệp khác?” (Trả lời là:) Không phát sinh. Cái gì phát sinh, cái đó là tướng phụ. Vì vậy, ở đây đã được nói đến.

สุขุมจฺฉวิลกฺขณวณฺณนา

Giải thích về tướng da mịn màng

๒๑๖. สมณํ วาติ สมิตปาปฏฺเฐน สมณํ. พฺราหฺมณํ วาติ พาหิตปาปฏฺเฐน พฺราหฺมณํ.

216. Trong câu “samaṇaṃ vā”, (gọi là) sa-môn vì có ý nghĩa là người đã dập tắt điều ác. Trong câu “brāhmaṇaṃ vā”, (gọi là) bà-la-môn vì có ý nghĩa là người đã loại trừ điều ác.

มหาปญฺโญติอาทีสุ มหาปญฺญาทีหิ สมนฺนาคโต โหตีติ อตฺโถ. ตตฺริทํ มหาปญฺญาทีนํ นานตฺตํ.

Trong các câu như “mahāpañño” v.v..., có nghĩa là “vị ấy có đầy đủ đại trí tuệ v.v...”. Trong đó, đây là sự khác biệt của đại trí tuệ v.v...

ตตฺถ กตมา มหาปญฺญา? มหนฺเต สีลกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา, มหนฺเต สมาธิกฺขนฺเธ ปญฺญากฺขนฺเธ วิมุตฺติกฺขนฺเธ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา. มหนฺตานิ ฐานาฐานานิ มหนฺตา วิหารสมาปตฺติโย มหนฺตานิ อริยสจฺจานิ มหนฺเต สติปฏฺฐาเน สมฺมปฺปธาเน อิทฺธิปาเท มหนฺตานิ อินฺทฺริยานิ พลานิ มหนฺเต โพชฺฌงฺเค มหนฺเต อริยมคฺเค มหนฺตานิ สามญฺญผลานิ มหนฺตา อภิญฺญาโย มหนฺตํ ปรมตฺถํ นิพฺพานํ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา.

Trong đó, thế nào là đại trí tuệ? Vì thâu tóm được các giới uẩn cao cả, nên gọi là đại trí tuệ; vì thâu tóm được các định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn, giải thoát tri kiến uẩn cao cả, nên gọi là đại trí tuệ. Vì thâu tóm được các xứ và phi xứ cao cả, các thiền chứng trú cao cả, các Thánh đế cao cả, các niệm xứ, chánh cần, thần túc cao cả, các quyền, các lực cao cả, các giác chi cao cả, các Thánh đạo cao cả, các quả Sa-môn cao cả, các thắng trí cao cả, và Niết-bàn là pháp tối thượng cao cả, nên gọi là đại trí tuệ.

กตมา [Pg.114] ปุถุปญฺญา? ปุถุนานาขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาธาตูสุ ปุถุนานาอายตเนสุ ปุถุนานาปฏิจฺจสมุปฺปาเทสุ ปุถุนานาสุญฺญตมนุปลพฺเภสุ ปุถุนานาอตฺเถสุ ธมฺเมสุ นิรุตฺตีสุ ปฏิภาเนสุ. ปุถุนานาสีลกฺขนฺเธสุ ปุถุนานาสมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาทสฺสนกฺขนฺเธสุ ปุถุนานาฐานาฐาเนสุ ปุถุนานาวิหารสมาปตฺตีสุ ปุถุนานาอริยสจฺเจสุ ปุถุนานาสติปฏฺฐาเนสุ สมฺมปฺปธาเนสุ อิทฺธิปาเทสุ อินฺทฺริเยสุ พเลสุ โพชฺฌงฺเคสุ ปุถุนานาอริยมคฺเคสุ สามญฺญผเลสุ อภิญฺญาสุ ปุถุชฺชนสาธารเณ ธมฺเม สมติกฺกมฺม ปรมตฺเถ นิพฺพาเน ญาณํ ปวตฺตตีติ ปุถุปญฺญา.

Thế nào là quảng trí tuệ? Vì trí tuệ vận hành trong các uẩn đa dạng và rộng lớn, nên gọi là quảng trí tuệ. (Trí tuệ vận hành) trong các giới đa dạng và rộng lớn, trong các xứ đa dạng và rộng lớn, trong các duyên khởi đa dạng và rộng lớn, trong các pháp không và không thể nắm bắt đa dạng và rộng lớn, trong các nghĩa, các pháp, các từ ngữ, các biện tài đa dạng và rộng lớn. (Trí tuệ vận hành) trong các giới uẩn đa dạng và rộng lớn, trong các định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn, giải thoát tri kiến uẩn đa dạng và rộng lớn, trong các xứ và phi xứ đa dạng và rộng lớn, trong các thiền chứng trú đa dạng và rộng lớn, trong các Thánh đế đa dạng và rộng lớn, trong các niệm xứ, chánh cần, thần túc, quyền, lực, giác chi đa dạng và rộng lớn, trong các Thánh đạo, quả Sa-môn, thắng trí đa dạng và rộng lớn; vì trí tuệ, sau khi vượt qua các pháp chung với phàm phu, vận hành trong Niết-bàn là pháp tối thượng, nên gọi là quảng trí tuệ.

กตมา หาสปญฺญา? อิเธกจฺโจ หาสพหุโล เวทพหุโล ตุฏฺฐิพหุโล ปาโมชฺชพหุโล สีลํ ปริปูเรติ อินฺทฺริยสํวรํ ปริปูเรติ โภชเน มตฺตญฺญุตํ ชาคริยานุโยคํ สีลกฺขนฺธํ สมาธิกฺขนฺธํ ปญฺญากฺขนฺธํ วิมุตฺติกฺขนฺธํ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ ปริปูเรตีติ หาสปญฺญา. หาสพหุโล…เป… ปาโมชฺชพหุโล ฐานาฐานํ ปฏิวิชฺฌตีติ หาสปญฺญา. หาสพหุโล วิหารสมาปตฺติโย ปริปูเรตีติ หาสปญฺญา. หาสพหุโล อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌตีติ หาสปญฺญา. สติปฏฺฐาเน สมฺมปฺปธาเน อิทฺธิปาเท อินฺทฺริยานิ พลานิ โพชฺฌงฺเค อริยมคฺคํ ภาเวตีติ หาสปญฺญา. หาสพหุโล สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรตีติ หาสปญฺญา. อภิญฺญาโย ปฏิวิชฺฌตีติ หาสปญฺญา. หาสพหุโล เวทตุฏฺฐิปาโมชฺชพหุโล ปรมตฺถํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตีติ หาสปญฺญา.

Thế nào là tiếu trí tuệ? Ở đây, có người nhiều hoan hỷ, nhiều cảm thọ, nhiều hài lòng, nhiều hân hoan, làm viên mãn giới, làm viên mãn sự thu thúc các quyền, sự tiết độ trong ăn uống, sự chuyên tâm cảnh giác, làm viên mãn giới uẩn, định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn, giải thoát tri kiến uẩn, nên gọi là tiếu trí tuệ. Vì nhiều hoan hỷ... cho đến... nhiều hân hoan, thấu triệt xứ và phi xứ, nên gọi là tiếu trí tuệ. Vì nhiều hoan hỷ, làm viên mãn các thiền chứng trú, nên gọi là tiếu trí tuệ. Vì nhiều hoan hỷ, thấu triệt các Thánh đế, nên gọi là tiếu trí tuệ. Vì tu tập niệm xứ, chánh cần, thần túc, các quyền, các lực, các giác chi, Thánh đạo, nên gọi là tiếu trí tuệ. Vì nhiều hoan hỷ, chứng ngộ các quả Sa-môn, nên gọi là tiếu trí tuệ. Vì thấu triệt các thắng trí, nên gọi là tiếu trí tuệ. Vì nhiều hoan hỷ, nhiều cảm thọ, hài lòng, hân hoan, chứng ngộ Niết-bàn là pháp tối thượng, nên gọi là tiếu trí tuệ.

กตมา ชวนปญฺญา? ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ ตํ รูปํ อนิจฺจโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. ทุกฺขโต ขิปฺปํ อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. ยา กาจิ เวทนา…เป… ยํกิญฺจิ วิญฺญาณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ, สพฺพํ ตํ วิญฺญาณํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. จกฺขุ…เป… ชรามรณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน อนตฺตา อสารกฏฺเฐนาติ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา รูปนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ จกฺขุ…เป… ชรามรณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน…เป… วิภูตํ กตฺวา ชรามรณนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ[Pg.115]. จกฺขุํ…เป… ชรามรณํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมนฺติ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา ชรามรณนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา.

Thế nào là tốc hành tuệ? Bất cứ sắc nào thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc ở xa hay ở gần, trí tuệ nhanh chóng thấu hiểu tất cả sắc ấy theo khía cạnh vô thường, nên gọi là tốc hành tuệ. Nhanh chóng thấu hiểu theo khía cạnh khổ, nhanh chóng thấu hiểu theo khía cạnh vô ngã, nên gọi là tốc hành tuệ. Bất cứ thọ nào ... cho đến ... bất cứ thức nào thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, trí tuệ nhanh chóng thấu hiểu tất cả thức ấy theo khía cạnh vô thường, khổ, và vô ngã, nên gọi là tốc hành tuệ. Mắt ... cho đến ... già-chết thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại, trí tuệ nhanh chóng thấu hiểu theo khía cạnh vô thường, khổ, và vô ngã, nên gọi là tốc hành tuệ. Sau khi cân nhắc, thẩm xét, làm cho rõ ràng, làm cho hiển lộ rằng: 'Sắc thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại là vô thường vì có ý nghĩa là hủy diệt, là khổ vì có ý nghĩa là đáng sợ, là vô ngã vì có ý nghĩa là không có cốt lõi,' trí tuệ nhanh chóng hướng đến sự diệt của sắc là Niết-bàn, nên gọi là tốc hành tuệ. Thọ, tưởng, hành, thức, mắt ... cho đến ... già-chết thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại là vô thường vì có ý nghĩa là hủy diệt ... cho đến ... sau khi làm cho hiển lộ, trí tuệ nhanh chóng hướng đến sự diệt của già-chết là Niết-bàn, nên gọi là tốc hành tuệ. Sắc thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại. Mắt ... cho đến ... già-chết là vô thường, là pháp hữu vi, là pháp do duyên sanh, có tính chất hủy diệt, có tính chất biến hoại, có tính chất ly tham, có tính chất đoạn diệt; sau khi cân nhắc, thẩm xét, làm cho rõ ràng, làm cho hiển lộ như vậy, trí tuệ nhanh chóng hướng đến sự diệt của già-chết là Niết-bàn, nên gọi là tốc hành tuệ.

กตมา ติกฺขปญฺญา? ขิปฺปํ กิเลเส ฉินฺทตีติ ติกฺขปญฺญา. อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ, อุปฺปนฺนํ พฺยาปาทวิตกฺกํ, อุปฺปนฺนํ วิหึสาวิตกฺกํ, อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม อุปฺปนฺนํ ราคํ โทสํ โมหํ โกธํ อุปนาหํ มกฺขํ ปฬาสํ อิสฺสํ มจฺฉริยํ มายํ สาเฐยฺยํ ถมฺภํ สารมฺภํ มานํ อติมานํ มทํ ปมาทํ สพฺเพ กิเลเส สพฺเพ ทุจฺจริเต สพฺเพ อภิสงฺขาเร สพฺเพ ภวคามิกมฺเม นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตี กโรติ อนภาวํ คเมตีติ ติกฺขปญฺญา. เอกสฺมึ อาสเน จตฺตาโร อริยมคฺคา จตฺตาริ สามญฺญผลานิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทาโย ฉ อภิญฺญาโย อธิคตา โหนฺติ สจฺฉิกตา ผสฺสิตา ปญฺญายาติ ติกฺขปญฺญา.

Thế nào là lợi tuệ? Trí tuệ nhanh chóng đoạn trừ các phiền não, nên gọi là lợi tuệ. Không dung chứa dục tầm đã sanh khởi, không dung chứa sân tầm đã sanh khởi, không dung chứa hại tầm đã sanh khởi, không dung chứa các pháp ác bất thiện đã sanh khởi và tái sanh khởi; không dung chứa, từ bỏ, loại trừ, làm cho chấm dứt, làm cho không còn tái sanh tham, sân, si, phẫn, hận, phú, não, tật, xan, man, cuống, xiểm, trạo, quá mạn, mạn, kiêu, phóng dật, tất cả phiền não, tất cả hành vi xấu, tất cả các hành, tất cả các nghiệp dẫn đến tái sanh, nên gọi là lợi tuệ. Trong một lần ngồi, bốn Thánh đạo, bốn Sa-môn quả, bốn Vô ngại giải, sáu thắng trí được chứng đắc, được chứng ngộ, được xúc chứng bằng trí tuệ, nên gọi là lợi tuệ.

กตมา นิพฺเพธิกปญฺญา? อิเธกจฺโจ สพฺพสงฺขาเรสุ อุพฺเพคพหุโล โหติ อุตฺตาสพหุโล อุกฺกณฺฐนพหุโล อรติพหุโล อนภิรติพหุโล พหิมุโข น รมติ สพฺพสงฺขาเรสุ, อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปทาลิตปุพฺพํ โลภกฺขนฺธํ นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ นิพฺเพธิกปญฺญา. อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปทาลิตปุพฺพํ โทสกฺขนฺธํ โมหกฺขนฺธํ โกธํ อุปนาหํ…เป… สพฺเพ ภวคามิกมฺเม นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ นิพฺเพธิกปญฺญาติ (ปฏิ. ม. ๓.๓).

Thế nào là thể nhập tuệ? Ở đây, có người đầy sự kinh sợ, đầy sự hãi hùng, đầy sự bất mãn, đầy sự không hoan hỷ, đầy sự không ưa thích trong tất cả các pháp hữu vi, không thích thú trong tất cả các pháp hữu vi, hướng ra bên ngoài (hướng đến Niết-bàn); vị ấy xuyên thấu, chọc thủng khối tham chưa từng được xuyên thấu, chưa từng được chọc thủng trước đây, nên gọi là thể nhập tuệ. Vị ấy xuyên thấu, chọc thủng khối sân, khối si, phẫn, hận ... cho đến ... tất cả các nghiệp dẫn đến tái sanh chưa từng được xuyên thấu, chưa từng được chọc thủng trước đây, nên gọi là thể nhập tuệ.

๒๑๗. ปพฺพชิตํ อุปาสิตาติ ปณฺฑิตํ ปพฺพชิตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปยิรุปาสิตา. อตฺถนฺตโรติ ยถา เอเก รนฺธคเวสิโน อุปารมฺภจิตฺตตาย โทสํ อพฺภนฺตรํ กริตฺวา นิสามยนฺติ, เอวํ อนิสาเมตฺวา อตฺถํ อพฺภนฺตรํ กตฺวา อตฺถยุตฺตํ กถํ นิสามยิ อุปธารยิ.

217. Câu 'Thân cận bậc xuất gia' có nghĩa là: đã đến gần, đã hầu hạ bậc xuất gia hiền trí. Câu 'Hiểu rõ ý nghĩa' có nghĩa là: giống như một số người tìm kiếm lỗi lầm, lắng nghe với tâm chỉ trích, với sân hận bên trong, vị ấy không lắng nghe như vậy, mà đặt ý nghĩa làm trọng tâm, đã lắng nghe, đã ghi nhớ lời nói liên quan đến ý nghĩa.

ปฏิลาภคเตนาติ ปฏิลาภตฺถาย คเตน. อุปฺปาทนิมิตฺตโกวิทาติ อุปฺปาเท จ นิมิตฺเต จ เฉกา. อเวจฺจ ทกฺขิตีติ ญตฺวา ปสฺสิสฺสติ.

Câu 'Do sự chứng đắc' có nghĩa là: do đã đạt được vì mục đích chứng đắc. Câu 'Thông thạo tướng sanh khởi' có nghĩa là: những người thiện xảo trong sự sanh khởi và trong tướng (của nó). Câu 'Sẽ thấy sau khi biết rõ' có nghĩa là: sau khi biết, sẽ thấy.

อตฺถานุสิฏฺฐีสุ ปริคฺคเหสุ จาติ เย อตฺถานุสาสเนสุ ปริคฺคหา อตฺถานตฺถํ ปริคฺคาหกานิ ญาณานิ, เตสูติ อตฺโถ.

Câu 'Và trong sự nắm bắt những lời giáo huấn về ý nghĩa' có nghĩa là: những sự nắm bắt nào trong các lời giáo huấn về ý nghĩa, tức là những trí tuệ nắm bắt được điều lợi ích và không lợi ích; ý nghĩa là trong những trí tuệ ấy.

สุวณฺณวณฺณลกฺขณวณฺณนา

Diễn giải về tướng hảo có màu da như vàng ròng

๒๑๘. อกฺโกธโนติ [Pg.116] น อนาคามิมคฺเคน โกธสฺส ปหีนตฺตา, อถ โข สเจปิ เม โกโธ อุปฺปชฺเชยฺย, ขิปฺปเมว นํ ปฏิวิโนเทยฺยนฺติ เอวํ อกฺโกธวสิกตฺตา. นาภิสชฺชีติ กุฏิลกณฺฏโก วิย ตตฺถ ตตฺถ มมฺมํ ตุทนฺโต วิย น ลคฺคิ. น กุปฺปิ น พฺยาปชฺชีติอาทีสุ ปุพฺพุปฺปตฺติโก โกโป. ตโต พลวตโร พฺยาปาโท. ตโต พลวตรา ปติตฺถิยนา. ตํ สพฺพํ อกโรนฺโต น กุปฺปิ น พฺยาปชฺชิ น ปติตฺถิยิ. อปฺปจฺจยนฺติ โทมนสฺสํ. น ปาตฺวากาสีติ น กายวิกาเรน วา วจีวิกาเรน วา ปากฏมกาสิ.

218. Câu 'Không phẫn nộ' không phải là do đã đoạn trừ sân bằng Bất Lai đạo, mà là do không bị sân chi phối theo cách này: 'Nếu sân có sanh khởi nơi ta, ta sẽ nhanh chóng loại trừ nó.' Câu 'Không bám víu' có nghĩa là không dính mắc như gai cong đâm vào chỗ hiểm yếu đây đó. Trong các câu như 'Không tức giận, không có ác ý', sự tức giận sanh khởi trước là 'kopa'. Ác ý ('byāpāda') mạnh hơn thế. Sự căm phẫn ('paṭitthiyanā') mạnh hơn thế nữa. Do không làm tất cả những điều đó, nên (nói là) không tức giận, không có ác ý, không căm phẫn. Câu 'Không bất mãn' có nghĩa là ưu. Câu 'Không biểu lộ' có nghĩa là không làm cho biểu lộ ra bằng sự biến đổi của thân hoặc lời nói.

อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ อกฺโกธนตา เจว สุขุมตฺถรณาทิทานญฺจ. กมฺมสริกฺขกํ นาม โกธนสฺส ฉวิวณฺโณ อาวิโล โหติ มุขํ ทุทฺทสิยํ วตฺถจฺฉาทนสทิสญฺจ มณฺฑนํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา โย โกธโน เจว วตฺถจฺฉาทนานญฺจ อทาตา, โส อิมินา การเณนสฺส ชโน โกธนาทิภาวํ ชานาตูติ ทุพฺพณฺโณ โหติ ทุสฺสณฺฐาโน. อกฺโกธนสฺส ปน มุขํ วิโรจติ, ฉวิวณฺโณ วิปฺปสีทติ. สตฺตา หิ จตูหิ การเณหิ ปาสาทิกา โหนฺติ อามิสทาเนน วา วตฺถทาเนน วา สมฺมชฺชเนน วา อกฺโกธนตาย วา. อิมานิ จตฺตาริปิ การณานิ ทีฆรตฺตํ ตถาคเตน กตาเนว. เตนสฺส อิเมสํ กตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ สุวณฺณวณฺณํ มหาปุริสลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณํ. สุขุมตฺถรณาทิลาภิตา อานิสํโส.

Ở đây, nghiệp được gọi là sự không phẫn nộ và sự bố thí các vật trải, tọa cụ mềm mại v.v. trong thời gian dài. Nghiệp tương ứng được gọi là: màu da của người hay sân giận thì vẩn đục, gương mặt khó nhìn, và không có sự trang sức nào giống như y phục và vật che thân. Do đó, người nào hay sân giận và không bố thí y phục, vật che thân, với ý nghĩ 'mong rằng mọi người biết được tình trạng hay sân giận v.v. của người này qua lý do này', người ấy có màu da xấu, hình tướng xấu. Trái lại, gương mặt của người không sân giận thì rạng rỡ, màu da trong sáng. Thật vậy, chúng sanh có được vẻ khả ái do bốn nguyên nhân: do bố thí vật thực, do bố thí y phục, do quét dọn, hoặc do không sân giận. Cả bốn nguyên nhân này đã được Như Lai thực hành trong thời gian dài. Do đó, với ý nghĩ 'mong rằng thế giới cùng với chư thiên biết được việc ngài đã thực hành những điều này qua lý do này', tướng đại nhân có màu da như vàng ròng sanh khởi. Tướng hảo chính là tướng này. Quả báu là được các vật trải mềm mại v.v.

๒๑๙. อภิวิสฺสชีติ อภิวิสฺสชฺเชสิ. มหิมิว สุโร อภิวสฺสนฺติ สุโร วุจฺจติ เทโว, มหาปถวึ อภิวสฺสนฺโต เทโว วิย.

219. Câu 'Đã ban cho' có nghĩa là đã từ bỏ. Trong câu 'Như trời mưa xuống đất', 'sura' được gọi là trời (deva); (nghĩa là) giống như trời mưa lớn xuống mặt đất.

สุรวรตโรริว อินฺโทติ สุรานํ วรตโร อินฺโท วิย.

Câu 'Như Đế-thích, bậc tối thắng hơn chư thiên' có nghĩa là: giống như Đế-thích, bậc tối thắng hơn chư thiên.

อปพฺพชฺชมิจฺฉนฺติ อปพฺพชฺชํ คิหิภาวํ อิจฺฉนฺโต. มหติมหินฺติ มหนฺตึ ปถวึ.

Apabbajjamicchanti nghĩa là apabbajjaṃ gihibhāvaṃ icchanto: mong muốn đời sống tại gia. Mahatimahinti nghĩa là mahantiṃ pathaviṃ: quả đất bao la.

อจฺฉาทนวตฺถโมกฺขปาวุรณานนฺติ อจฺฉาทนานญฺเจว วตฺถานญฺจ อุตฺตมปาวุรณานญฺจ. ปนาโสติ วินาโส.

Acchādanavatthamokkhapāvuraṇānanti nghĩa là acchādanānañceva vatthānañca uttamapāvuraṇānañca: (của) các loại y phục mặc, y phục trải và các loại thượng y choàng ngoài. Panāsoti nghĩa là vināso: sự hủy hoại.

โกโสหิตวตฺถคุยฺหลกฺขณวณฺณนา

Giải thích về tướng hảo âm tàng được bao bọc

๒๒๐. มาตรมฺปิ [Pg.117] ปุตฺเตน สมาเนตา อโหสีติ อิมํ กมฺมํ รชฺเช ปติฏฺฐิเตน สกฺกา กาตุํ. ตสฺมา โพธิสตฺโตปิ รชฺชํ การยมาโน อนฺโตนคเร จตุกฺกาทีสุ จตูสุ นครทฺวาเรสุ พหินคเร จตูสุ ทิสาสุ อิมํ กมฺมํ กโรถาติ มนุสฺเส ฐเปสิ. เต มาตรํ กุหึ เม ปุตฺโต ปุตฺตํ น ปสฺสามีติ วิลปนฺตึ ปริเยสมานํ ทิสฺวา เอหิ, อมฺม, ปุตฺตํ ทกฺขสีติ ตํ อาทาย คนฺตฺวา นหาเปตฺวา โภเชตฺวา ปุตฺตมสฺสา ปริเยสิตฺวา ทสฺเสนฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

220. Mātarampi puttena samānetā ahosi (Ngài đã là người làm cho mẹ được đoàn tụ với con). Việc làm này chỉ có thể được thực hiện bởi người đã an lập trong vương vị. Do đó, Bồ-tát khi đang trị vì vương quốc, đã cho bố trí người ở bên trong thành phố tại các ngã tư, v.v..., ở bốn cổng thành, ở bên ngoài thành phố về bốn phương hướng, (và truyền rằng): “Hãy làm công việc này.” Những người ấy, khi thấy người mẹ đang tìm kiếm, than khóc rằng: “Con trai của tôi đâu rồi? Tôi không thấy con trai của tôi,” liền nói: “Thưa mẹ, hãy đến đây, mẹ sẽ được thấy con trai,” rồi dẫn bà ấy đi, cho tắm rửa, cho ăn uống, tìm kiếm người con trai và chỉ cho bà ấy. Đây là phương thức ở tất cả mọi nơi.

อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ ญาตีนํ สมงฺคิภาวกรณํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ญาตโย หิ สมงฺคีภูตา อญฺญมญฺญสฺส วชฺชํ ปฏิจฺฉาเทนฺติ. กิญฺจาปิ หิ เต กลหกาเล กลหํ กโรนฺติ, เอกสฺส ปน โทเส อุปฺปนฺเน อญฺญํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉนฺติ. อยํ นาม เอตสฺส โทโสติ วุตฺเต สพฺเพ อุฏฺฐหิตฺวา เกน ทิฏฺฐํ เกน สุตํ, อมฺหากํ ญาตีสุ เอวรูปํ กตฺตา นาม นตฺถีติ. ตถาคเตน จ ตํ ญาติสงฺคหํ กโรนฺเตน ทีฆรตฺตํ อิทํ วชฺชปฺปฏิจฺฉาทนกมฺมํ นาม กตํ โหติ. อถสฺส สเทวโก โลโก อิมินา การเณน เอวรูปสฺส กมฺมสฺส กตภาวํ ชานาตูติ โกโสหิตวตฺถคุยฺหลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณํ. ปหูตปุตฺตตา อานิสํโส.

Ở đây, nghiệp được gọi là việc tạo ra sự hòa hợp cho quyến thuộc trong một thời gian dài. Sự tương ứng với nghiệp được gọi là: vì rằng các quyến thuộc khi đã hòa hợp thì che giấu lỗi lầm của nhau. Mặc dù trong lúc cãi vã, họ có gây gổ với nhau, nhưng khi một người có lỗi lầm phát sanh, họ không muốn cho người khác biết. Khi có người nói: “Đây là lỗi của người này,” tất cả đều đứng dậy (và nói): “Ai đã thấy? Ai đã nghe? Trong số quyến thuộc của chúng tôi, không có người nào làm việc như vậy.” Và đức Như Lai, trong khi thực hành việc nhiếp trì quyến thuộc, đã làm nghiệp che giấu lỗi lầm này trong một thời gian dài. Khi ấy, để cho thế gian cùng với chư thiên biết được rằng nghiệp như vậy đã được ngài thực hiện vì lý do này, tướng hảo âm tàng được bao bọc liền phát sanh. Tướng hảo được gọi là chính tướng hảo này. Có nhiều con trai là quả báo.

๒๒๑. วตฺถฉาทิยนฺติ วตฺเถน ฉาเทตพฺพํ วตฺถคุยฺหํ.

221. Vatthachādiyanti nghĩa là vatthaguyhaṃ vatthena chādetabbaṃ: âm tàng cần được che đậy bằng vải.

อมิตฺตตาปนาติ อมิตฺตานํ ปตาปนา. คิหิสฺส ปีตึ ชนนาติ คิหิภูตสฺส สโต ปีติชนนา.

Amittatāpanāti nghĩa là amittānaṃ patāpanā: sự thiêu đốt các kẻ thù. Gihissa pītiṃ jananāti nghĩa là gihibhūtassa sato pītijananā: sự làm phát sanh niềm hoan hỷ cho vị (Bồ-tát) đang là người tại gia.

ปริมณฺฑลาทิลกฺขณวณฺณนา

Giải thích về tướng hảo thân hình cân đối, v.v...

๒๒๒. สมํ ชานาตีติ ‘‘อยํ ตารุกฺขสโม อยํ โปกฺขรสาติสโม’’ติ เอวํ เตน เตน สมํ ชานาติ. สามํ ชานาตีติ สยํ ชานาติ. ปุริสํ ชานาตีติ ‘‘อยํ เสฏฺฐสมฺมโต’’ติ ปุริสํ ชานาติ. ปุริสวิเสสํ ชานาตีติ มุคฺคํ มาเสน สมํ อกตฺวา คุณวิสิฏฺฐสฺส วิเสสํ ชานาติ. อยมิทมรหตีติ อยํ ปุริโส อิทํ นาม ทานสกฺการํ อรหติ[Pg.118]. ปุริสวิเสสกโร อโหสีติ ปุริสวิเสสํ ญตฺวา การโก อโหสิ. โย ยํ อรหติ, ตสฺเสว ตํ อทาสิ. โย หิ กหาปณารหสฺส อฑฺฒํ เทติ, โส ปรสฺส อฑฺฒํ นาเสติ. โย ทฺเว กหาปเณ เทติ, โส อตฺตโน กหาปณํ นาเสติ. ตสฺมา อิทํ อุภยมฺปิ อกตฺวา โย ยํ อรหติ, ตสฺส ตเทว อทาสิ. สทฺธาธนนฺติอาทีสุ สมฺปตฺติปฏิลาภฏฺเฐน สทฺธาทีนํ ธนภาโว เวทิตพฺโพ.

222. Samaṃ jānāti (biết một cách đồng đều) nghĩa là biết người này tương đương với người kia như vầy: “Vị này tương đương với Tārukkha, vị này tương đương với Pokkharasāti.” Sāmaṃ jānāti (tự mình biết) nghĩa là tự mình biết. Purisaṃ jānāti (biết người) nghĩa là biết người ấy như vầy: “Vị này được xem là bậc tối thắng.” Purisavisesaṃ jānāti (biết sự khác biệt của người) nghĩa là không làm cho hạt đậu xanh tương đương với hạt đậu đen, biết được sự đặc biệt của người có phẩm hạnh ưu việt. Ayamidamarahati (người này xứng đáng với vật này) nghĩa là người này xứng đáng với sự bố thí và tôn trọng được gọi là vật này. Purisavisesakaro ahosi (đã là người phân biệt các cá nhân) nghĩa là sau khi biết sự khác biệt của các cá nhân, ngài đã là người thực hiện (sự ban tặng). Ai xứng đáng với vật gì, ngài đã ban cho người ấy chính vật đó. Vị nào cho một nửa đồng kahāpaṇa đến người xứng đáng một đồng, vị ấy làm tổn thất một nửa của người khác. Vị nào cho hai đồng kahāpaṇa, vị ấy làm tổn thất một đồng của chính mình. Do đó, không làm cả hai điều này, ai xứng đáng với vật gì, ngài đã ban cho người ấy chính vật đó. Trong các câu như saddhādhanam (tín là tài sản), v.v..., nên hiểu rằng các pháp như đức tin, v.v... có bản chất là tài sản theo ý nghĩa là sự thành tựu và đạt được.

อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ ปุริสวิเสสํ ญตฺวา กตํ สมสงฺคหกมฺมํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ตทสฺส กมฺมํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อิมานิ ทฺเว ลกฺขณานิ นิพฺพตฺตนฺติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. ธนสมฺปตฺติ อานิสํโส.

Ở đây, nghiệp được gọi là nghiệp nhiếp trì một cách đồng đều, được thực hiện trong một thời gian dài sau khi đã biết sự khác biệt của các cá nhân. Sự tương ứng với nghiệp được gọi là: để cho thế gian cùng với chư thiên biết được nghiệp ấy của ngài là do nguyên nhân này, hai tướng hảo này liền phát sanh. Tướng hảo được gọi là chính cặp tướng hảo này. Sự thành tựu về tài sản là quả báo.

๒๒๓. ตุลิยาติ ตุลยิตฺวา. ปฏิวิจยาติ ปฏิวิจินิตฺวา. มหาชนสงฺคาหกนฺติ มหาชนสงฺคหณํ. สเมกฺขมาโนติ สมํ เปกฺขมาโน. อตินิปุณา มนุชาติ อตินิปุณา สุขุมปญฺญา ลกฺขณปาฐกมนุสฺสา. พหุวิวิธา คิหีนํ อรหานีติ พหู วิวิธานิ คิหีนํ อนุจฺฉวิกานิ ปฏิลภติ. ทหโร สุสุ กุมาโร ‘‘อยํ ทหโร กุมาโร ปฏิลภิสฺสตี’’ติ พฺยากํสุ มหีปติสฺสาติ รญฺโญ.

223. Tuliyāti nghĩa là tulayitvā: sau khi đã cân nhắc. Paṭivicayāti nghĩa là paṭivicinitvā: sau khi đã xem xét. Mahājanasaṅgāhakanti nghĩa là mahājanasaṅgahaṇaṃ: sự nhiếp trì đại chúng. Samekkhamānoti nghĩa là samaṃ pekkhamāno: trong khi nhìn nhận một cách đồng đều. Atinipuṇā manujāti nghĩa là atinipuṇā sukhumapaññā lakkhaṇapāṭhakamanussā: những người xem tướng rất khéo léo, có trí tuệ vi tế. Bahuvividhā gihīnaṃ arahānīti nghĩa là bahū vividhāni gihīnaṃ anucchavikāni paṭilabhati: (ngài) nhận được nhiều vật dụng đa dạng thích hợp cho người tại gia. Daharo susu kumāro nghĩa là họ đã tiên đoán rằng: “Vị hoàng tử trẻ tuổi này sẽ nhận được.” Mahīpatissāti nghĩa là rañño: của đức vua.

สีหปุพฺพทฺธกายาทิลกฺขณวณฺณนา

Giải thích về tướng hảo nửa thân trước như sư tử, v.v...

๒๒๔. โยคกฺเขมกาโมติ โยคโต เขมกาโม. ปญฺญายาติ กมฺมสฺสกตปญฺญาย. อิธ กมฺมํ นาม มหาชนสฺส อตฺถกามตา. กมฺมสริกฺขกํ นาม ตํ มหาชนสฺส อตฺถกามตาย วฑฺฒิเมว ปจฺจาสีสิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อิมานิ สมนฺตปริปูรานิ อปริหีนานิ ตีณิ ลกฺขณานิ นิพฺพตฺตนฺติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณตฺตยํ. ธนาทีหิ เจว สทฺธาทีหิ จ อปริหานิ อานิสํโส.

224. Yogakkhemakāmoti nghĩa là yogato khemakāmo: người mong muốn sự an ổn khỏi các ách phược. Paññāyāti nghĩa là kammassakatapaññāya: bằng trí tuệ về nghiệp là sở hữu của chúng sanh. Ở đây, nghiệp được gọi là sự mong muốn lợi ích cho đại chúng. Sự tương ứng với nghiệp được gọi là: để cho thế gian cùng với chư thiên biết được rằng do lòng mong muốn lợi ích cho đại chúng mà ngài chỉ mong mỏi sự tăng trưởng (cho họ) là do nguyên nhân này, ba tướng hảo này, được viên mãn tròn đầy và không khiếm khuyết, liền phát sanh. Tướng hảo được gọi là chính bộ ba tướng hảo này. Sự không suy giảm về tài sản, v.v... và về đức tin, v.v... là quả báo.

๒๒๕. สทฺธายาติ โอกปฺปนสทฺธาย ปสาทสทฺธาย. สีเลนาติ ปญฺจสีเลน ทสสีเลน. สุเตนาติ ปริยตฺติสวเนน. พุทฺธิยาติ เอเตสํ พุทฺธิยา[Pg.119], ‘‘กินฺติ เอเตหิ วฑฺเฒยฺยุ’’นฺติ เอวํ จินฺเตสีติ อตฺโถ. ธมฺเมนาติ โลกิยธมฺเมน. พหูหิ สาธูหีติ อญฺเญหิปิ พหูหิ อุตฺตมคุเณหิ. อสหานธมฺมตนฺติ อปริหีนธมฺมํ.

225. Saddhāyāti nghĩa là okappanasaddhāya pasādasaddhāya: bằng đức tin xác quyết, bằng đức tin trong sạch. Sīlenāti nghĩa là pañcasīlena dasasīlena: bằng năm giới, bằng mười giới. Sutenāti nghĩa là pariyattisavanena: bằng sự nghe pháp học. Buddhiyāti nghĩa là etesaṃ buddhiyā: bằng sự tăng trưởng của các pháp ấy; ý nghĩa là ngài đã suy nghĩ như vầy: “Làm thế nào để họ có thể tăng trưởng bằng các pháp này?” Dhammenāti nghĩa là lokiyadhammena: bằng pháp thế gian. Bahūhi sādhūhīti nghĩa là aññehipi bahūhi uttamaguṇehi: bằng nhiều phẩm hạnh cao thượng khác. Asahānadhammatanti nghĩa là aparihīnadhammaṃ: có pháp không bị suy giảm.

รสคฺคสคฺคิตาลกฺขณวณฺณนา

Giải thích về tướng hảo có các dây thần kinh vị giác tốt nhất

๒๒๖. สมาภิวาหินิโยติ ยถา ติลผลมตฺตมฺปิ ชิวฺหคฺเค ฐปิตํ สพฺพตฺถ ผรติ, เอวํ สมา หุตฺวา วหนฺติ. อิธ กมฺมํ นาม อวิเหฐนกมฺมํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ปาณิอาทีหิ ปหารํ ลทฺธสฺส ตตฺถ ตตฺถ โลหิตํ สณฺฐาติ, คณฺฐิ คณฺฐิ หุตฺวา อนฺโตว ปุพฺพํ คณฺหาติ, อนฺโตว ภิชฺชติ, เอวํ โส พหุโรโค โหติ. ตถาคเตน ปน ทีฆรตฺตํ อิมํ อาโรคฺยกรณกมฺมํ กตํ. ตทสฺส สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อาโรคฺยกรํ รสคฺคสคฺคิลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณํ. อปฺปาพาธตา อานิสํโส.

226. Samābhivāhiniyoti nghĩa là: giống như dù chỉ một vị nhỏ bằng hạt mè được đặt trên đầu lưỡi cũng lan tỏa khắp nơi, cũng vậy, (các dây thần kinh) trở nên thẳng và dẫn truyền (vị ấy). Ở đây, nghiệp được gọi là nghiệp không làm tổn hại. Sự tương ứng với nghiệp được gọi là: đối với người bị đánh bằng tay, v.v..., máu bị ứ đọng ở chỗ này chỗ kia, trở thành từng cục u, mưng mủ ở bên trong, vỡ ra ở bên trong, do đó người ấy có nhiều bệnh tật. Nhưng đức Như Lai đã thực hiện nghiệp tạo ra sự không bệnh tật này trong một thời gian dài. Để cho thế gian cùng với chư thiên biết được điều đó của ngài là do nguyên nhân này, tướng hảo có các dây thần kinh vị giác tốt nhất, là tướng hảo tạo ra sự không bệnh tật, liền phát sanh. Tướng hảo được gọi là chính tướng hảo này. Ít bệnh tật là quả báo.

๒๒๗. มรณวเธนาติ ‘‘เอตํ มาเรถ เอตํ ฆาเตถา’’ติ เอวํ อาณตฺเตน มรณวเธน. อุพฺพาธนายาติ พนฺธนาคารปฺปเวสเนน.

227. Maraṇavadhenāti (Bằng sự giết chết) có nghĩa là: Bằng sự giết chết do được ra lệnh như vầy: “Hãy giết kẻ này, hãy sát hại kẻ này.” Ubbādhanāyāti (Bằng sự quấy nhiễu) có nghĩa là: Bằng việc đưa vào nhà giam.

อภินีลเนตฺตาทิลกฺขณวณฺณนา

Diễn giải về tướng hảo mắt xanh biếc, v.v...

๒๒๘. น จ วิสฏนฺติ กกฺกฏโก วิย อกฺขีนิ นีหริตฺวา น โกธวเสน เปกฺขิตา อโหสิ. น จ วิสาจีติ วงฺกกฺขิโกฏิยา เปกฺขิตาปิ นาโหสิ. น จ ปน วิเจยฺย เปกฺขิตาติ วิเจยฺย เปกฺขิตา นาม โย กุชฺฌิตฺวา ยทา นํ ปโร โอโลเกติ, ตทา นิมฺมีเลติ น โอโลเกติ, ปุน คจฺฉนฺตํ กุชฺฌิตฺวา โอโลเกติ, เอวรูโป นาโหสิ. ‘‘วิเนยฺยเปกฺขิตา’’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. อุชุํ ตถา ปสฏมุชุมโนติ อุชุมโน หุตฺวา อุชุ เปกฺขิตา โหติ, ยถา จ อุชุํ, ตถา ปสฏํ วิปุลํ วิตฺถตํ เปกฺขิตา โหติ. ปิยทสฺสโนติ ปิยายมาเนหิ ปสฺสิตพฺโพ.

228. Na ca visaṭanti: Và không trợn mắt, có nghĩa là: Ngài không có nhìn với tâm sân hận bằng cách trợn mắt lên như con cua. Na ca visācīti: Và không liếc xéo, có nghĩa là: Ngài cũng không có nhìn bằng khóe mắt cong (liếc xéo). Na ca pana viceyya pekkhitāti: Và lại nữa, (Ngài) không có cái nhìn lén lút. Cái nhìn lén lút là: Người nào nổi giận, khi người khác nhìn mình thì nhắm mắt lại, không nhìn (lại người kia), rồi khi (người kia) đi thì lại nổi giận mà nhìn theo. (Ngài) không phải là người như vậy. Cũng có bài đọc là ‘‘Vineyyapekkhitā’’, ý nghĩa cũng chính là như vậy. Ujuṃ tathā pasaṭamujumanoti: (Ngài) có cái nhìn thẳng, rộng rãi, và tâm ngay thẳng, có nghĩa là: Có tâm ngay thẳng nên nhìn thẳng. Và như thế nào là nhìn thẳng, như thế ấy là nhìn một cách rộng rãi, bao la, khoáng đạt. Piyadassanoti: Có dáng vẻ đáng yêu mến, có nghĩa là: Đáng được những người yêu mến nhìn ngắm.

อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ มหาชนสฺส ปิยจกฺขุนา โอโลกนกมฺมํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม กุชฺฌิตฺวา โอโลเกนฺโต กาโณ วิย กากกฺขิ วิย โหติ, วงฺกกฺขิ ปน อาวิลกฺขิ จ โหติเยว. ปสนฺนจิตฺตสฺส ปน โอโลกยโต [Pg.120] อกฺขีนํ ปญฺจวณฺโณ ปสาโท ปญฺญายติ. ตถาคโต จ ตถา โอโลเกสิ. อถสฺส ตํ ทีฆรตฺตํ ปิยจกฺขุนา โอโลกิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อิมานิ เนตฺตสมฺปตฺติกรานิ ทฺเว มหาปุริสลกฺขณานิ นิพฺพตฺตนฺติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. ปิยทสฺสนตา อานิสํโส. อภิโยคิโนติ ลกฺขณสตฺเถ ยุตฺตา.

Ở đây, nghiệp được gọi là hành động nhìn đại chúng với con mắt thân ái trong một thời gian dài. Sự tương tự của nghiệp là: người nhìn với tâm sân hận thì giống như người chột, giống như mắt quạ; còn người có mắt cong thì chắc chắn có mắt vẩn đục. Nhưng đối với người nhìn với tâm trong sáng, sự trong trẻo năm màu của đôi mắt được biểu hiện rõ. Và đức Như Lai đã nhìn như vậy. Rồi, với ý nghĩ rằng: "Mong sao thế giới cùng với chư thiên biết được trạng thái nhìn với con mắt thân ái trong một thời gian dài của vị ấy do nhân này," hai tướng đại nhân này, là những tướng làm cho đôi mắt được toàn hảo, đã phát sanh. Tướng hảo được gọi là chính hai tướng hảo này. Dáng vẻ đáng yêu mến là quả báu. Abhiyoginoti có nghĩa là những người chuyên tâm vào tướng pháp luận.

อุณฺหีสสีสลกฺขณวณฺณนา

Diễn giải về tướng hảo đầu có uṇhīsa (nhục kế).

๒๓๐. พหุชนปุพฺพงฺคโม อโหสีติ พหุชนสฺส ปุพฺพงฺคโม อโหสิ คณเชฏฺฐโก. ตสฺส ทิฏฺฐานุคตึ อญฺเญ อาปชฺชึสุ. อิธ กมฺมํ นาม ปุพฺพงฺคมตา. กมฺมสริกฺขกํ นาม โย ปุพฺพงฺคโม หุตฺวา ทานาทีนิ กุสลกมฺมานิ กโรติ, โส อมงฺกุภูโต สีสํ อุกฺขิปิตฺวา ปีติปาโมชฺเชน ปริปุณฺณสีโส วิจรติ, มหาปุริโส จ โหติ. ตถาคโต จ ตถา อกาสิ. อถสฺส สเทวโก โลโก อิมินา การเณน อิทํ ปุพฺพงฺคมกมฺมํ ชานาตูติ อุณฺหีสสีสลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณํ. มหาชนานุวตฺตนตา อานิสํโส.

230. Bahujanapubbaṅgamo ahosīti: (Ngài) là người đi trước đại chúng, có nghĩa là: Ngài là người đi trước, là người đứng đầu chúng của đại chúng. Những người khác đã đi theo con đường mà ngài đã thấy (đã đi). Ở đây, nghiệp được gọi là trạng thái đi trước. Sự tương tự của nghiệp là: người nào là người đi trước làm các thiện nghiệp như bố thí v.v..., người ấy không rụt rè, ngẩng cao đầu, đi lại với đầu óc tràn đầy hỷ lạc, và là bậc đại nhân. Và đức Như Lai đã làm như vậy. Rồi, với ý nghĩ rằng: "Mong sao thế giới cùng với chư thiên biết được nghiệp đi trước này của vị ấy do nhân này," tướng hảo đầu có uṇhīsa đã phát sanh. Tướng hảo được gọi là chính tướng hảo này. Việc được đại chúng đi theo là quả báu.

๒๓๑. พหุชนํ เหสฺสตีติ พหุชนสฺส ภวิสฺสติ. ปฏิโภคิยาติ เวยฺยาวจฺจกรา, เอตสฺส พหู เวยฺยาวจฺจกรา ภวิสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อภิหรนฺติ ตทาติ ทหรกาเลเยว ตทา เอวํ พฺยากโรนฺติ. ปฏิหารกนฺติ เวยฺยาวจฺจกรภาวํ. วิสวีติ จิณฺณวสี.

231. Bahujanaṃ hessatīti: Sẽ là (người đi trước) của đại chúng, có nghĩa là: Sẽ là (người đi trước) của đại chúng. Paṭibhogiyāti: Có người phục vụ, có nghĩa là: Sẽ có nhiều người phục vụ cho vị này. Abhiharanti tadāti: Họ mang đến (lời tiên tri) vào lúc đó, có nghĩa là: Ngay khi còn trẻ, vào lúc đó, họ đã tiên tri như vậy. Paṭihārakanti: Sự phục vụ, có nghĩa là: trạng thái là người phục vụ. Visavīti: Đã thực hành thuần thục, có nghĩa là: có sự thuần thục đã được thực hành.

เอเกกโลมตาทิลกฺขณวณฺณนา

Diễn giải về tướng hảo mỗi lỗ chân lông chỉ có một sợi lông, v.v...

๒๓๒. อุปวตฺตตีติ อชฺฌาสยํ อนุวตฺตติ, อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ สจฺจกถนํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ทีฆรตฺตํ อทฺเวชฺฌกถาย ปริสุทฺธกถาย กถิตภาวมสฺส สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ เอเกกโลมลกฺขณญฺจ อุณฺณาลกฺขณญฺจ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. มหาชนสฺส อชฺฌาสยานุกูเลน อนุวตฺตนตา อานิสํโส. เอเกกโลมูปจิตงฺควาติ เอเกเกหิ โลเมหิ อุปจิตสรีโร.

232. Upavattatīti: Thuận theo, có nghĩa là: thuận theo ý muốn. Ở đây, nghiệp được gọi là việc nói lời chân thật trong một thời gian dài. Sự tương tự của nghiệp là: với ý nghĩ rằng: "Mong sao thế giới cùng với chư thiên biết được trạng thái đã nói lời không hai nghĩa, lời trong sạch trong một thời gian dài của vị ấy do nhân này," tướng hảo mỗi lỗ chân lông một sợi lông và tướng hảo bạch hào (uṇṇā) đã phát sanh. Tướng hảo được gọi là chính hai tướng hảo này. Việc thuận theo ý muốn của đại chúng là quả báu. Ekekalomūpacitaṅgavāti: Có thân thể được tô điểm bởi mỗi sợi lông, có nghĩa là: có thân thể được tô điểm bởi mỗi sợi lông riêng lẻ.

จตฺตาลีสาทิลกฺขณวณฺณนา

Diễn giải về tướng hảo bốn mươi răng, v.v...

๒๓๔. อเภชฺชปริโสติ [Pg.121] อภินฺทิตพฺพปริโส. อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ อปิสุณวาจาย กถนํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ปิสุณวาจสฺส กิร สมคฺคภาวํ ภินฺทนโต ทนฺตา อปริปุณฺณา เจว โหนฺติ วิรฬา จ. ตถาคตสฺส ปน ทีฆรตฺตํ อปิสุณวาจตํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อิทํ ลกฺขณทฺวยํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. อเภชฺชปริสตา อานิสํโส. จตุโร ทสาติ จตฺตาโร ทส จตฺตาลีสํ.

234. Abhejjaparisoti: Có hội chúng không thể bị chia rẽ, có nghĩa là: có hội chúng không thể bị phá hoại. Ở đây, nghiệp được gọi là việc nói lời không ly gián trong một thời gian dài. Sự tương tự của nghiệp là: nghe nói rằng, do phá hoại sự hòa hợp của người nói lời ly gián, nên răng của họ vừa không đầy đủ vừa thưa thớt. Nhưng, với ý nghĩ rằng: "Mong sao thế giới cùng với chư thiên biết được trạng thái không nói lời ly gián trong một thời gian dài của đức Như Lai do nhân này," hai tướng hảo này đã phát sanh. Tướng hảo được gọi là chính hai tướng hảo này. Việc có hội chúng không thể bị chia rẽ là quả báu. Caturo dasāti: Bốn mười, có nghĩa là: bốn lần mười là bốn mươi.

ปหูตชิวฺหาทิลกฺขณวณฺณนา

Diễn giải về tướng hảo lưỡi rộng dài, v.v...

๒๓๖. อาเทยฺยวาโจ โหตีติ คเหตพฺพวจโน โหติ. อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ อผรุสวาทิตา. กมฺมสริกฺขกํ นาม เย ผรุสวาจา โหนฺติ, เต อิมินา การเณน เนสํ ชิวฺหํ ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา ผรุสวาจาย กถิตภาวํ ชโน ชานาตูติ พทฺธชิวฺหา วา โหนฺติ, คูฬฺหชิวฺหา วา ทฺวิชิวฺหา วา มมฺมนา วา. เย ปน ชิวฺหํ ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา ผรุสวาจํ น วทนฺติ, เต พทฺธชิวฺหา คูฬฺหชิวฺหา ทฺวิชิวฺหา น โหนฺติ. มุทุ เนสํ ชิวฺหา โหติ รตฺตกมฺพลวณฺณา. ตสฺมา ตถาคตสฺส ทีฆรตฺตํ ชิวฺหํ ปริวตฺเตตฺวา ผรุสาย วาจาย อกถิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ ปหูตชิวฺหาลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ผรุสวาจํ กเถนฺตานญฺจ สทฺโท ภิชฺชติ. เต สทฺทเภทํ กตฺวา ผรุสวาจาย กถิตภาวํ ชโน ชานาตูติ ฉินฺนสฺสรา วา โหนฺติ ภินฺนสฺสรา วา กากสฺสรา วา. เย ปน สรเภทกรํ ผรุสวาจํ น กเถนฺติ, เตสํ สทฺโท มธุโร จ โหติ เปมนีโย. ตสฺมา ตถาคตสฺส ทีฆรตฺตํ สรเภทกราย ผรุสวาจาย อกถิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ พฺรหฺมสฺสรลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. อาเทยฺยวจนตา อานิสํโส.

236. Ādeyyavāco hotīti: Có lời nói đáng được chấp nhận, có nghĩa là: có lời nói đáng được tiếp thu. Ở đây, nghiệp được gọi là trạng thái không nói lời thô ác trong một thời gian dài. Sự tương tự của nghiệp là: những người nói lời thô ác, với ý nghĩ rằng: "Mong sao mọi người biết được trạng thái đã nói lời thô ác bằng cách uốn lưỡi qua lại của họ do nhân này," họ hoặc bị cứng lưỡi, hoặc bị thụt lưỡi, hoặc bị lưỡi hai chẻ, hoặc bị nói lắp. Còn những người không nói lời thô ác bằng cách uốn lưỡi qua lại, họ không bị cứng lưỡi, không bị thụt lưỡi, không bị lưỡi hai chẻ. Lưỡi của họ mềm mại, có màu như tấm thảm len đỏ. Do đó, với ý nghĩ rằng: "Mong sao thế giới cùng với chư thiên biết được trạng thái không nói lời thô ác bằng cách uốn lưỡi qua lại trong một thời gian dài của đức Như Lai do nhân này," tướng hảo lưỡi rộng dài đã phát sanh. Và giọng nói của những người nói lời thô ác bị vỡ. Với ý nghĩ rằng: "Mong sao mọi người biết được trạng thái đã nói lời thô ác bằng cách làm vỡ giọng," họ hoặc có giọng đứt quãng, hoặc có giọng vỡ, hoặc có giọng như tiếng quạ. Còn những người không nói lời thô ác làm vỡ giọng, giọng nói của họ vừa ngọt ngào vừa đáng yêu mến. Do đó, với ý nghĩ rằng: "Mong sao thế giới cùng với chư thiên biết được trạng thái không nói lời thô ác làm vỡ giọng trong một thời gian dài của đức Như Lai do nhân này," tướng hảo giọng nói như Phạm thiên đã phát sanh. Tướng hảo được gọi là chính hai tướng hảo này. Việc có lời nói đáng được chấp nhận là quả báu.

๒๓๗. อุพฺพาธิกนฺติ อกฺโกสยุตฺตตฺตา อาพาธกรึ พหุชนปฺปมทฺทนนฺติ พหุชนานํ ปมทฺทนึ อพาฬฺหํ คิรํ โส น ภณิ ผรุสนฺติ เอตฺถ อกาโร ปรโต ภณิสทฺเทน โยเชตพฺโพ. พาฬฺหนฺติ พลวํ อติผรุสํ. พาฬฺหํ คิรํ โส น อภณีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. สุสํหิตนฺติ สุฏฺฐุ เปมสญฺหิตํ. สขิลนฺติ [Pg.122] มุทุกํ. วาจาติ วาจาโย. กณฺณสุขาติ กณฺณสุขาโย. ‘‘กณฺณสุข’’นฺติปิ ปาโฐ, ยถา กณฺณานํ สุขํ โหติ, เอวํ เอรยตีติ อตฺโถ. เวทยถาติ เวทยิตฺถ. พฺรหฺมสฺสรตฺตนฺติ พฺรหฺมสฺสรตํ. พหุโน พหุนฺติ พหุชนสฺส พหุํ. ‘‘พหูนํ พหุนฺติ’’ปิ ปาโฐ, พหุชนานํ พหุนฺติ อตฺโถ.

237. Ubbādhikanti có nghĩa là: do liên quan đến việc mắng nhiếc nên gây ra đau khổ. Bahujanappamaddananti có nghĩa là: chà đạp nhiều người. Trong câu abāḷhaṃ giraṃ so na bhaṇi pharusaṃ, chữ a ở đây nên được kết hợp với từ bhaṇi theo sau. Bāḷhaṃ có nghĩa là: mạnh mẽ, rất thô thiển. Ý nghĩa ở đây là: Vị ấy đã không nói lời lẽ mạnh bạo. Susaṃhitanti có nghĩa là: được kết hợp tốt đẹp với tình thương. Sakhilanti có nghĩa là: mềm mỏng. Vācāti là những lời nói. Kaṇṇasukhāti là những lời dễ nghe. Cũng có bản đọc là ‘kaṇṇasukhaṃ’, nghĩa là: Ngài nói theo cách mà tai nghe được an lạc. Vedayathāti có nghĩa là: đã cảm nhận. Brahmassarattanti có nghĩa là: tính chất có âm thanh như Phạm thiên. Bahuno bahunti có nghĩa là: nhiều cho nhiều người. Cũng có bản đọc là ‘bahūnaṃ bahunti’, nghĩa là: nhiều cho nhiều người.

สีหหนุลกฺขณวณฺณนา

Giải thích về tướng cằm sư tử

๒๓๘. อปฺปธํสิโก โหตีติ คุณโต วา ฐานโต วา ปธํเสตุํ จาเวตุํ อสกฺกุเณยฺโย. อิธ กมฺมํ นาม ปลาปกถาย อกถนํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม เย ตํ กเถนฺติ, เต อิมินา การเณน เนสํ หนุกํ จาเลตฺวา จาเลตฺวา ปลาปกถาย กถิตภาวํ ชโน ชานาตูติ อนฺโตปวิฏฺฐหนุกา วา วงฺกหนุกา วา ปพฺภารหนุกา วา โหนฺติ. ตถาคโต ปน ตถา น กเถสิ. เตนสฺส หนุกํ จาเลตฺวา จาเลตฺวา ทีฆรตฺตํ ปลาปกถาย อกถิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ สีหหนุลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณํ. อปฺปธํสิกตา อานิสํโส.

238. Appadhaṃsiko hoti có nghĩa là: không thể bị hủy hoại hay lay chuyển khỏi đức hạnh hoặc địa vị. Ở đây, nghiệp chính là không nói lời phù phiếm. Sự tương ứng của nghiệp là: những ai nói lời ấy (lời phù phiếm), do nguyên nhân này, để cho người đời biết rằng họ đã nói lời phù phiếm qua việc cằm của họ cứ cử động, nên họ có cằm lõm vào trong, hoặc cằm bị vẹo, hoặc cằm bị trễ xuống. Nhưng đức Như Lai đã không nói như vậy. Do đó, để cho thế gian cùng với chư thiên biết rằng Ngài đã không nói lời phù phiếm trong một thời gian dài qua việc cằm của Ngài cử động, tướng cằm sư tử đã phát sinh do nguyên nhân này. Tướng chính là tướng này. Quả báu là không thể bị hủy hoại.

๒๓๙. อวิกิณฺณวจนพฺยปฺปโถ จาติ อวิกิณฺณวจนานํ วิย ปุริมโพธิสตฺตานํ วจนปโถ อสฺสาติ อวิกิณฺณวจนพฺยปฺปโถ. ทฺวิทุคมวรตรหนุตฺตมลตฺถาติ ทฺวีหิ ทฺวีหิ คจฺฉตีติ ทฺวิทุคโม, ทฺวีหิ ทฺวีหีติ จตูหิ, จตุปฺปทานํ วรตรสฺส สีหสฺเสว หนุภาวํ อลตฺถาติ อตฺโถ. มนุชาธิปตีติ มนุชานํ อธิปติ. ตถตฺโตติ ตถสภาโว.

239. Avikiṇṇavacanabyappatho cāti có nghĩa là: Ngài có đường lối ngôn từ giống như của các vị Bồ tát trong quá khứ, những vị không có lời nói rời rạc, do đó được gọi là avikiṇṇavacanabyappatho. Dvidugamavaratarahanuttamalatthāti có nghĩa là: dvidugamo là đi bằng hai cặp chân, dvīhi dvīhīti tức là bằng bốn chân; đã đạt được cằm giống như của sư tử, loài ưu việt hơn trong các loài bốn chân. Manujādhipatīti có nghĩa là: bậc chúa tể của loài người. Tathattoti có nghĩa là: có bản chất như vậy.

สมทนฺตาทิลกฺขณวณฺณนา

Giải thích về các tướng như răng đều đặn, v.v.

๒๔๐. สุจิปริวาโรติ ปริสุทฺธปริวาโร. อิธ กมฺมํ นาม สมฺมาชีวตา. กมฺมสริกฺขกํ นาม โย วิสเมน สํกิลิฏฺฐาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปติ, ตสฺส ทนฺตาปิ วิสมา โหนฺติ ทาฐาปิ กิลิฏฺฐา. ตถาคตสฺส ปน สเมน สุทฺธาชีเวน ชีวิตํ กปฺปิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ สมทนฺตลกฺขณญฺจ สุสุกฺกทาฐาลกฺขณญฺจ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. สุจิปริวารตา อานิสํโส.

240. Suciparivāroti có nghĩa là: có đoàn tùy tùng thanh tịnh. Ở đây, nghiệp chính là chánh mạng. Sự tương ứng của nghiệp là: người nào sống bằng tà mạng không ngay thẳng, ô uế, răng của người ấy cũng không đều và răng nanh cũng bị ô uế. Nhưng để cho thế gian cùng với chư thiên biết rằng đức Như Lai đã sống bằng chánh mạng ngay thẳng, thanh tịnh, do nguyên nhân này, tướng răng đều đặn và tướng răng nanh rất trắng đã phát sinh. Tướng chính là hai tướng này. Quả báu là có đoàn tùy tùng thanh tịnh.

๒๔๑. อวสฺสชีติ [Pg.123] ปหาสิ ติทิวปุรวรสโมติ ติทิวปุรวเรน สกฺเกน สโม. ลปนชนฺติ มุขชํ, ทนฺตนฺติ อตฺโถ. ทิชสมสุกฺกสุจิโสภนทนฺโตติ ทฺเว วาเร ชาตตฺตา ทิชนามกา สุกฺกา สุจิ โสภนา จ ทนฺตา อสฺสาติ ทิชสมสุกฺกสุจิโสภนทนฺโต. น จ ชนปทตุทนนฺติ โย ตสฺส จกฺกวาฬปริจฺฉินฺโน ชนปโท, ตสฺส อญฺเญน ตุทนํ ปีฬา วา อาพาโธ วา นตฺถิ. หิตมปิ จ พหุชน สุขญฺจ จรนฺตีติ พหุชนา สมานสุขทุกฺขา หุตฺวา ตสฺมึ ชนปเท อญฺญมญฺญสฺส หิตญฺเจว สุขญฺจ จรนฺติ. วิปาโปติ วิคตปาโป. วิคตทรถกิลมโถติ วิคตกายิกทรถกิลมโถ. มลขิลกลิกิเลเส ปนุเทหีติ ราคาทิมลานญฺเจว ราคาทิขิลานญฺจ โทสกลีนญฺจ สพฺพกิเลสานญฺจ อปนุเทหิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

241. Avassajīti có nghĩa là: đã từ bỏ. Tidivapuravarasamoti có nghĩa là: giống như vua trời Đế Thích, vị cao quý của cõi trời Ba Mươi Ba. Lapanajanti có nghĩa là: sinh ra từ miệng, tức là răng. Dijasamasukkasucisobhanadantoti có nghĩa là: vì mọc hai lần nên được gọi là dija (nhị sinh); Ngài có những chiếc răng trắng, sạch, đẹp, do đó được gọi là dijasamasukkasucisobhanadanto. Na ca janapadatudananti có nghĩa là: lãnh thổ của vị ấy, được giới hạn bởi dãy núi Thiết Vi, không bị kẻ khác đâm chém, áp bức hay gây bệnh hoạn. Hitamapi ca bahujana sukhañca carantīti có nghĩa là: nhiều người có cùng hạnh phúc và đau khổ, sống trong lãnh thổ ấy, thực hành lợi ích và hạnh phúc cho nhau. Vipāpoti có nghĩa là: đã thoát khỏi điều ác. Vigatadarathakilamathoti có nghĩa là: đã thoát khỏi sự nóng nảy và mệt mỏi về thân. Malakhilakalikilese panudehīti có nghĩa là: hãy loại bỏ những cấu uế như tham ái, những chướng ngại như tham ái, những tội lỗi như sân hận, và tất cả các phiền não. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

Chú giải Trường Bộ Kinh Sumaṅgalavilāsinī

ลกฺขณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích Kinh Tướng đã kết thúc.

๘. สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา

Giải thích Kinh Siṅgāla

นิทานวณฺณนา

8. Giải thích về nhân duyên

๒๔๒. เอวํ [Pg.124] เม สุตนฺติ สิงฺคาลสุตฺตํ. ตตฺรายมนุตฺตานปทวณฺณนา – เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเปติ เวฬุวนนฺติ ตสฺส อุยฺยานสฺส นามํ. ตํ กิร เวฬูหิ ปริกฺขิตฺตํ อโหสิ อฏฺฐารสหตฺเถน จ ปากาเรน โคปุรฏฺฏาลกยุตฺตํ นีโลภาสํ มโนรมํ, เตน เวฬุวนนฺติ วุจฺจติ. กลนฺทกานญฺเจตฺถ นิวาปํ อทํสุ, เตน กลนฺทกนิวาโปติ วุจฺจติ.

Kinh Siṅgāla bắt đầu bằng Evaṃ me sutaṃ. Sau đây là phần giải thích các từ khó hiểu: veḷuvane kalandakanivāpe – veḷuvananti là tên của khu vườn đó. Nghe nói khu vườn đó được bao quanh bởi tre, và bởi một bức tường cao mười tám hắc-tay, có cổng tháp và tháp canh, có màu xanh biếc, và làm vui lòng người, do đó được gọi là veḷuvana. Và ở đó, người ta đã cho các con sóc đen ăn, do đó được gọi là kalandakanivāpa.

ปุพฺเพ กิร อญฺญตโร ราชา ตตฺถ อุยฺยานกีฬนตฺถํ อาคโต สุรามเทน มตฺโต ทิวา นิทฺทํ โอกฺกมิ. ปริชโนปิสฺส ‘‘สุตฺโต ราชา’’ติ ปุปฺผผลาทีหิ ปโลภิยมาโน อิโต จิโต จ ปกฺกามิ. อถ สุราคนฺเธน อญฺญตรสฺมา สุสิรรุกฺขา กณฺหสปฺโป นิกฺขมิตฺวา รญฺโญ อภิมุโข อาคจฺฉติ, ตํ ทิสฺวา รุกฺขเทวตา ‘‘รญฺโญ ชีวิตํ ทมฺมี’’ติ กาฬกเวเสน อาคนฺตฺวา กณฺณมูเล สทฺทมกาสิ. ราชา ปฏิพุชฺฌิ. กณฺหสปฺโป นิวตฺโต. โส ตํ ทิสฺวา ‘‘อิมาย กาฬกาย มม ชีวิตํ ทินฺน’’นฺติ กาฬกานํ ตตฺถ นิวาปํ ปฏฺฐเปสิ, อภยโฆสญฺจ โฆสาเปสิ. ตสฺมา ตํ ตโต ปภุติ ‘‘กลนฺทกนิวาโป’’ติ สงฺขฺยํ คตํ. กลนฺทกาติ หิ กาฬกานํ เอตํ นามํ.

242. Nghe nói ngày xưa, một vị vua nọ đến đó để vui chơi trong vườn, say sưa vì rượu mạnh, đã ngủ thiếp đi vào ban ngày. Đoàn tùy tùng của ông, nghĩ rằng "nhà vua đã ngủ", bị quyến rũ bởi hoa quả, đã đi lang thang đây đó. Bấy giờ, do mùi rượu, một con rắn hổ mang từ một cây có hốc nào đó bò ra và tiến về phía nhà vua. Thấy vậy, vị thần cây nghĩ "ta sẽ ban mạng sống cho nhà vua", liền hiện ra dưới hình dạng một con sóc đen, đến gần tai vua và kêu lên. Nhà vua tỉnh giấc. Con rắn hổ mang quay đi. Vị vua ấy thấy nó và nghĩ "con sóc đen này đã cứu mạng ta", liền thiết lập nơi cho sóc đen ăn, và ra lệnh loan báo khu vực an toàn (cho chúng). Do đó, từ đó trở đi, nơi ấy được gọi là "kalandakanivāpa". Kalandaka chính là tên của loài sóc đen.

เตน โข ปน สมเยนาติ ยสฺมึ สมเย ภควา ราชคหํ โคจรคามํ กตฺวา เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป วิหรติ, เตน สมเยน. สิงฺคาลโก คหปติปุตฺโตติ สิงฺคาลโกติ ตสฺส นามํ. คหปติปุตฺโตติ คหปติสฺส ปุตฺโต คหปติปุตฺโต. ตสฺส กิร ปิตา คหปติมหาสาโล, นิทหิตฺวา ฐปิตา จสฺส เคเห จตฺตาลีส ธนโกฏิโย อตฺถิ. โส ภควติ นิฏฺฐงฺคโต อุปาสโก โสตาปนฺโน, ภริยาปิสฺส โสตาปนฺนาเยว. ปุตฺโต ปนสฺส อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน. อถ นํ มาตาปิตโร อภิกฺขณํ เอวํ โอวทนฺติ – ‘‘ตาต สตฺถารํ อุปสงฺกม, ธมฺมเสนาปตึ มหาโมคฺคลฺลานํ มหากสฺสปํ อสีติมหาสาวเก อุปสงฺกมา’’ติ. โส เอวมาห – ‘‘นตฺถิ มม ตุมฺหากํ สมณานํ อุปสงฺกมนกิจฺจํ, สมณานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตพฺพํ โหติ, โอนมิตฺวา วนฺทนฺตสฺส ปิฏฺฐิ รุชฺชติ, ชาณุกานิ ขรานิ โหนฺติ, ภูมิยํ นิสีทิตพฺพํ [Pg.125] โหติ, ตตฺถ นิสินฺนสฺส วตฺถานิ กิลิสฺสนฺติ ชีรนฺติ, สมีเป นิสินฺนกาลโต ปฏฺฐาย กถาสลฺลาโป โหติ, ตสฺมึ สติ วิสฺสาโส อุปฺปชฺชติ, ตโต นิมนฺเตตฺวา จีวรปิณฺฑปาตาทีนิ ทาตพฺพานิ โหนฺติ. เอวํ สนฺเต อตฺโถ ปริหายติ, นตฺถิ มยฺหํ ตุมฺหากํ สมณานํ อุปสงฺกมนกิจฺจ’’นฺติ. อิติ นํ ยาวชีวํ โอวทนฺตาปิ มาตาปิตโร สาสเน อุปเนตุํ นาสกฺขึสุ.

Vào lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn lấy thành Vương Xá làm nơi khất thực và đang trú tại Trúc Lâm, nơi cho sóc ăn. Về thiện gia nam tử Siṅgālaka, Siṅgālaka là tên của vị ấy. Gọi là thiện gia nam tử vì là con trai của một gia chủ. Nghe nói, cha của vị ấy là một đại gia chủ giàu có, có bốn mươi koṭi tài sản được chôn cất trong nhà. Vị ấy là một cận sự nam đã đạt đến sự xác tín nơi Đức Thế Tôn, một vị Tu-đà-hoàn, và vợ của vị ấy cũng là một vị Tu-đà-hoàn. Nhưng con trai của vị ấy thì không có đức tin, không có lòng tịnh tín. Rồi cha mẹ thường xuyên khuyên dạy anh ta như vầy: "Này con, hãy đến gần bậc Đạo Sư, hãy đến gần vị Tướng quân Chánh pháp, ngài Mahāmoggallāna, ngài Mahākassapa, tám mươi vị đại thinh văn." Anh ta nói như vầy: "Con không có việc gì phải đến gần các vị sa-môn của cha mẹ. Đến gần các vị sa-môn thì phải đảnh lễ, khi cúi mình đảnh lễ thì lưng đau, đầu gối trở nên cứng, phải ngồi trên đất, khi ngồi ở đó, y phục bị dơ bẩn, bị hư cũ. Từ lúc ngồi gần, có sự chuyện trò, khi có sự chuyện trò, sự thân thiết phát sinh, từ đó, phải thỉnh mời và cúng dường y, vật thực khất thực, v.v. Khi như vậy, lợi ích bị tổn giảm. Con không có việc gì phải đến gần các vị sa-môn của cha mẹ." Như vậy, dù cha mẹ khuyên dạy anh ta suốt đời cũng không thể đưa anh ta vào trong giáo pháp.

อถสฺส ปิตา มรณมญฺเจ นิปนฺโน ‘‘มม ปุตฺตสฺส โอวาทํ ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘ทิสา ตาต นมสฺสาหี’’ติ เอวมสฺส โอวาทํ ทสฺสามิ, โส อตฺถํ อชานนฺโต ทิสา นมสฺสิสฺสติ, อถ นํ สตฺถา วา สาวกา วา ปสฺสิตฺวา ‘‘กึ กโรสี’’ติ ปุจฺฉิสฺสนฺติ. ตโต ‘‘มยฺหํ ปิตา ทิสา นมสฺสนํ กโรหีติ มํ โอวที’’ติ วกฺขติ. อถสฺส เต ‘‘น ตุยฺหํ ปิตา เอตา ทิสา นมสฺสาเปติ, อิมา ปน ทิสา นมสฺสาเปตี’’ติ ธมฺมํ เทเสสฺสนฺติ. โส พุทฺธสาสเน คุณํ ญตฺวา ‘‘ปุญฺญกมฺมํ กริสฺสตี’’ติ. อถ นํ อามนฺตาเปตฺวา ‘‘ตาต, ปาโตว อุฏฺฐาย ฉ ทิสา นมสฺเสยฺยาสี’’ติ อาห. มรณมญฺเจ นิปนฺนสฺส กถา นาม ยาวชีวํ อนุสฺสรณียา โหติ. ตสฺมา โส คหปติปุตฺโต ตํ ปิตุวจนํ อนุสฺสรนฺโต ตถา อกาสิ. ตสฺมา ‘‘กาลสฺเสว อุฏฺฐาย ราชคหา นิกฺขมิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Rồi người cha của anh ta, đang nằm trên giường bệnh sắp lâm chung, suy nghĩ rằng: "Nên cho con trai ta một lời khuyên," rồi lại suy nghĩ: "Ta sẽ cho nó lời khuyên như vầy: 'Này con, hãy đảnh lễ các phương.' Nó không biết ý nghĩa, sẽ đảnh lễ các phương. Rồi bậc Đạo Sư hay các vị thinh văn thấy nó sẽ hỏi: 'Ngươi đang làm gì?' Khi ấy, nó sẽ nói: 'Cha tôi đã khuyên tôi rằng hãy đảnh lễ các phương.' Rồi các vị ấy sẽ thuyết pháp cho nó rằng: 'Cha của ngươi không bảo đảnh lễ các phương này, mà bảo đảnh lễ các phương này.' Nó, sau khi biết được lợi ích trong giáo pháp của Đức Phật, sẽ làm các công đức." Rồi ông cho gọi anh ta đến và nói: "Này con, sáng sớm thức dậy, con hãy đảnh lễ sáu phương." Lời của người nằm trên giường bệnh sắp lâm chung quả thật đáng được ghi nhớ suốt đời. Vì vậy, người thiện gia nam tử ấy, ghi nhớ lời dặn của cha, đã làm như vậy. Do đó, đoạn kinh bắt đầu bằng "sáng sớm thức dậy, đi ra khỏi thành Vương Xá" đã được nói đến.

๒๔๓. ปุถุทิสาติ พหุทิสา. อิทานิ ตา ทสฺเสนฺโต ปุรตฺถิมํ ทิสนฺติอาทิมาห. ปาวิสีติ น ตาว ปวิฏฺโฐ, ปวิสิสฺสามีติ นิกฺขนฺตตฺตา ปน อนฺตรามคฺเค วตฺตมาโนปิ เอวํ วุจฺจติ. อทฺทสา โข ภควาติ น อิทาเนว อทฺทส, ปจฺจูสสมเยปิ พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต เอตํ ทิสา นมสฺสมานํ ทิสฺวา ‘‘อชฺช อหํ สิงฺคาลสฺส คหปติปุตฺตสฺส คิหิวินยํ สิงฺคาลสุตฺตนฺตํ กเถสฺสามิ, มหาชนสฺส สา กถา สผลา ภวิสฺสติ, คนฺตพฺพํ มยา เอตฺถา’’ติ. ตสฺมา ปาโตว นิกฺขมิตฺวา ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ, ปวิสนฺโต จ นํ ตเถว อทฺทส. เตน วุตฺตํ – ‘‘อทฺทสา โข ภควา’’ติ. เอตทโวจาติ โส กิร อวิทูเร ฐิตมฺปิ สตฺถารํ น ปสฺสติ, ทิสาเยว นมสฺสติ. อถํ นํ ภควา สูริยรสฺมิสมฺผสฺเสน วิกสมานํ มหาปทุมํ วิย มุขํ วิวริตฺวา ‘‘กึ นุ โข ตฺวํ, คหปติปุตฺตา’’ติอาทิกํ เอตทโวจ.

243. "Nhiều phương" nghĩa là các phương. Bây giờ, để chỉ ra các phương ấy, Ngài nói "phương đông" v.v. "Đã vào" không có nghĩa là đã vào rồi, nhưng vì đã đi ra với ý định "sẽ vào", nên dù đang trên đường cũng được nói như vậy. "Đức Thế Tôn đã thấy" không phải là Ngài chỉ mới thấy lúc này, mà vào lúc rạng đông, khi quán sát thế gian bằng Phật nhãn, Ngài đã thấy người này đang đảnh lễ các phương và đã nghĩ: "Hôm nay ta sẽ thuyết kinh Siṅgāla, là giới luật cho người tại gia, cho thiện gia nam tử Siṅgāla. Bài pháp thoại ấy sẽ có kết quả cho đại chúng. Ta nên đến nơi đó." Vì vậy, Ngài đã đi ra từ sáng sớm và vào thành Vương Xá để khất thực, và khi đang vào, Ngài đã thấy anh ta đúng như vậy. Do đó, có lời nói: "Đức Thế Tôn đã thấy." "Ngài đã nói lời này" nghĩa là, nghe nói anh ta không thấy bậc Đạo Sư dù đang đứng không xa, mà chỉ đảnh lễ các phương. Rồi Đức Thế Tôn, mở miệng như đóa sen lớn nở ra do tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, đã nói lời này bắt đầu bằng "Này thiện gia nam tử, tại sao ngươi...".

ฉทิสาทิวณฺณนา

Chú giải về Sáu Phương, v.v.

๒๔๔. ยถา [Pg.126] กถํ ปน, ภนฺเตติ โส กิร ตํ ภควโต วจนํ สุตฺวาว จินฺเตสิ ‘‘ยา กิร มม ปิตรา ฉ ทิสา นมสฺสิตพฺพา’’ติ วุตฺตา, น กิร ตา เอตา, อญฺญา กิร อริยสาวเกน ฉ ทิสา นมสฺสิตพฺพา. หนฺทาหํ อริยสาวเกน นมสฺสิตพฺพา ทิสาเยว ปุจฺฉิตฺวา นมสฺสามีติ. โส ตา ปุจฺฉนฺโต ยถา กถํ ปน, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ ยถาติ นิปาตมตฺตํ. กถํ ปนาติ อิทเมว ปุจฺฉาปทํ. กมฺมกิเลสาติ เตหิ กมฺเมหิ สตฺตา กิลิสฺสนฺติ, ตสฺมา กมฺมกิเลสาติ วุจฺจนฺติ. ฐาเนหีติ การเณหิ. อปายมุขานีติ วินาสมุขานิ. โสติ โส โสตาปนฺโน อริยสาวโก. จุทฺทส ปาปกาปคโตติ เอเตหิ จุทฺทสหิ ปาปเกหิ ลามเกหิ อปคโต. ฉทฺทิสาปฏิจฺฉาทีติ ฉ ทิสา ปฏิจฺฉาเทนฺโต. อุโภโลกวิชยายาติ อุภินฺนํ อิธโลกปรโลกานํ วิชินนตฺถาย. อยญฺเจว โลโก อารทฺโธ โหตีติ เอวรูปสฺส หิ อิธ โลเก ปญฺจ เวรานิ น โหนฺติ, เตนสฺส อยญฺเจว โลโก อารทฺโธ โหติ ปริโตสิโต เจว นิปฺผาทิโต จ. ปรโลเกปิ ปญฺจ เวรานิ น โหนฺติ, เตนสฺส ปโร จ โลโก อาราธิโต โหติ. ตสฺมา โส กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ.

244. Về câu "Bạch Thế Tôn, như thế nào?", nghe nói anh ta vừa nghe lời dạy ấy của Đức Thế Tôn liền suy nghĩ: "Sáu phương mà cha ta bảo phải đảnh lễ, nghe nói không phải là những phương này. Nghe nói có sáu phương khác mà bậc Thánh đệ tử phải đảnh lễ. Thôi, ta sẽ hỏi về chính những phương mà bậc Thánh đệ tử phải đảnh lễ rồi sẽ đảnh lễ." Anh ta, khi hỏi về những phương ấy, đã nói câu bắt đầu bằng "Bạch Thế Tôn, như thế nào?". Trong đó, "yathā" chỉ là một tiểu từ. "Kathaṃ pana" chính là từ để hỏi. "Nghiệp cấu uế" là vì chúng sanh bị phiền não bởi những nghiệp ấy, nên chúng được gọi là nghiệp cấu uế. "Trường hợp" nghĩa là các nguyên nhân. "Cửa ngõ của sự sa đọa" nghĩa là các cửa ngõ của sự hủy hoại. "Vị ấy" là vị Thánh đệ tử Tu-đà-hoàn ấy. "Xa lìa mười bốn điều ác" nghĩa là đã xa lìa mười bốn điều ác, điều thấp hèn này. "Che chở sáu phương" nghĩa là đang che chở sáu phương. "Vì sự chinh phục cả hai thế giới" nghĩa là vì mục đích chinh phục cả hai thế giới: đời này và đời sau. "Đời này đã được khởi sự" nghĩa là, đối với một người như vậy, năm mối oán thù không có ở đời này, do đó đời này của vị ấy đã được khởi sự, đã được làm cho hài lòng và đã được hoàn thành. Ở đời sau, năm mối oán thù cũng không có, do đó đời sau của vị ấy cũng đã được thành tựu. Vì vậy, sau khi thân hoại mạng chung, vị ấy sanh vào cõi lành, cõi trời.

๒๔๕. อิติ ภควา สงฺเขเปน มาติกํ ฐเปตฺวา อิทานิ ตเมว วิตฺถาเรนฺโต กตมสฺส จตฺตาโร กมฺมกิเลสาติอาทิมาห. กมฺมกิเลโสติ กมฺมญฺจ ตํ กิเลสสมฺปยุตฺตตฺตา กิเลโส จาติ กมฺมกิเลโส. สกิเลโสเยว หิ ปาณํ หนติ, นิกฺกิเลโส น หนติ, ตสฺมา ปาณาติปาโต ‘‘กมฺมกิเลโส’’ติ วุตฺโต. อทินฺนาทานาทีสุปิ เอเสว นโย. อถาปรนฺติ อปรมฺปิ เอตทตฺถปริทีปกเมว คาถาพนฺธํ อโวจาติ อตฺโถ.

245. Như vậy, Đức Thế Tôn sau khi thiết lập đề mục một cách tóm tắt, bây giờ, khi giải rộng chính đề mục ấy, đã nói câu bắt đầu bằng "Bốn nghiệp cấu uế của vị ấy là gì?". "Nghiệp cấu uế" là vì nó vừa là nghiệp, và do tương ưng với phiền não, nó cũng là phiền não, nên gọi là nghiệp cấu uế. Quả thật, chỉ người có phiền não mới sát sanh, người không có phiền não thì không sát sanh. Vì vậy, sát sanh được gọi là "nghiệp cấu uế". Đối với trộm cắp v.v. cũng theo phương pháp này. "Và điều khác nữa" có nghĩa là Ngài đã nói một đoạn kệ khác cũng chỉ để làm sáng tỏ ý nghĩa này.

จตุฐานาทิวณฺณนา

Chú giải về Bốn Trường Hợp, v.v...

๒๔๖. ปาปกมฺมํ กโรตีติ อิทํ ภควา ยสฺมา การเก ทสฺสิเต อการโก ปากโฏ โหติ, ตสฺมา ‘‘ปาปกมฺมํ น กโรตี’’ติ มาติกํ ฐเปตฺวาปิ เทสนากุสลตาย ปฐมตรํ การกํ ทสฺเสนฺโต อาห[Pg.127]. ตตฺถ ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺโตติ ฉนฺเทน เปเมน อคตึ คจฺฉนฺโต อกตฺตพฺพํ กโรนฺโต. ปรปเทสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ โย ‘‘อยํ เม มิตฺโต วา สมฺภตฺโต วา สนฺทิฏฺโฐ วา ญาตโก วา ลญฺชํ วา ปน เม เทตี’’ติ ฉนฺทวเสน อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ, อยํ ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺโต ปาปกมฺมํ กโรติ นาม. โย ‘‘อยํ เม เวรี’’ติ ปกติเวรวเสน ตงฺขณุปฺปนฺนโกธวเสน วา สามิกํ อสฺสามิกํ กโรติ, อยํ โทสาคตึ คจฺฉนฺโต ปาปกมฺมํ กโรติ นาม. โย ปน มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา ยํ วา ตํ วา วตฺวา อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ, อยํ โมหาคตึ คจฺฉนฺโต ปาปกมฺมํ กโรติ นาม. โย ปน ‘‘อยํ ราชวลฺลโภ วา วิสมนิสฺสิโต วา อนตฺถมฺปิ เม กเรยฺยา’’ติ ภีโต อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ, อยํ ภยาคตึ คจฺฉนฺโต ปาปกมฺมํ กโรติ นาม. โย ปน ยํกิญฺจิ ภาเชนฺโต ‘‘อยํ เม สนฺทิฏฺโฐ วา สมฺภตฺโต วา’’ติ เปมวเสน อติเรกํ เทติ, ‘‘อยํ เม เวรี’’ติ โทสวเสน อูนกํ เทติ, โมมูหตฺตา ทินฺนาทินฺนํ อชานมาโน กสฺสจิ อูนํ กสฺสจิ อธิกํ เทติ, ‘‘อยํ อิมสฺมึ อทิยฺยมาเน มยฺหํ อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’’ติ ภีโต กสฺสจิ อติเรกํ เทติ, โส จตุพฺพิโธปิ ยถานุกฺกเมน ฉนฺทาคติอาทีนิ คจฺฉนฺโต ปาปกมฺมํ กโรติ นาม.

246. Đức Thế Tôn nói câu ‘Người ấy làm điều ác’ là vì khi người làm (ác) được chỉ ra thì người không làm (ác) trở nên rõ ràng. Do đó, mặc dù không cần đặt ra đề mục ‘Người ấy không làm điều ác,’ nhưng do sự thiện xảo trong thuyết pháp, trước hết ngài đã chỉ ra người làm (ác) và nói. Ở đây, ‘đi vào thiên vị do tham muốn’ có nghĩa là đi vào con đường không nên đi, làm việc không nên làm do tham muốn, do yêu mến. Phương pháp này cũng tương tự đối với các đoạn sau. Ở đây, người nào do ảnh hưởng của tham muốn mà biến người không phải chủ thành chủ, với suy nghĩ rằng: ‘Vị này là bạn của ta, hoặc là người thân cận, hoặc là người quen biết, hoặc là bà con, hoặc là người cho ta của đút lót,’ người này được gọi là làm điều ác do đi vào thiên vị vì tham muốn. Người nào do ảnh hưởng của sự hận thù cố hữu hoặc do sân hận phát sinh ngay lúc đó mà biến người chủ thành không phải chủ, với suy nghĩ rằng: ‘Vị này là kẻ thù của ta,’ người này được gọi là làm điều ác do đi vào thiên vị vì sân hận. Lại nữa, người nào do ngu si, do mê muội mà nói điều này điều nọ rồi biến người không phải chủ thành chủ, người này được gọi là làm điều ác do đi vào thiên vị vì si mê. Lại nữa, người nào do sợ hãi mà biến người không phải chủ thành chủ, với suy nghĩ rằng: ‘Vị này là người được vua yêu mến, hoặc là người có liên hệ với kẻ bất chính, có thể sẽ làm hại ta,’ người này được gọi là làm điều ác do đi vào thiên vị vì sợ hãi. Lại nữa, người nào khi phân chia bất cứ thứ gì, do yêu mến mà cho nhiều hơn với suy nghĩ: ‘Vị này là người quen biết của ta, hoặc là người thân cận;’ do sân hận mà cho ít hơn với suy nghĩ: ‘Vị này là kẻ thù của ta;’ do mê muội, không biết cái đã cho và chưa cho, nên cho người này ít, người kia nhiều; do sợ hãi mà cho ai đó nhiều hơn với suy nghĩ: ‘Nếu không cho vật này, vị này có thể sẽ làm hại ta,’ người ấy, theo bốn cách như vậy, tuần tự đi vào các đường thiên vị do tham muốn v.v... và được gọi là làm điều ác.

อริยสาวโก ปน ชีวิตกฺขยํ ปาปุณนฺโตปิ ฉนฺทาคติอาทีนิ น คจฺฉติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ ปาปกมฺมํ น กโรตี’’ติ.

Còn bậc Thánh đệ tử, dù cho phải đối mặt với sự hủy hoại mạng sống, cũng không đi vào các đường thiên vị do tham muốn v.v... Do đó, có lời dạy rằng: ‘Vị ấy không làm điều ác bởi bốn trường hợp này.’

นิหียติ ยโส ตสฺสาติ ตสฺส อคติคามิโน กิตฺติยโสปิ ปริวารยโสปิ นิหียติ ปริหายติ.

Câu ‘Danh tiếng của người ấy bị suy giảm’ có nghĩa là: đối với người đi vào đường thiên vị ấy, cả danh tiếng về tiếng tăm lẫn danh tiếng về đoàn tùy tùng đều bị suy giảm, bị hủy hoại.

ฉอปายมุขาทิวณฺณนา

Chú giải về Sáu Cửa Dẫn đến Tổn Thất, v.v...

๒๔๗. สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานานุโยโคติ เอตฺถ สุราติ ปิฏฺฐสุรา ปูวสุรา โอทนสุรา กิณฺณปกฺขิตฺตา สมฺภารสํยุตฺตาติ ปญฺจ สุรา. เมรยนฺติ ปุปฺผาสโว ผลาสโว มธฺวาสโว คุฬาสโว สมฺภารสํยุตฺโตติ ปญฺจ อาสวา. ตํ สพฺพมฺปิ มทกรณวเสน มชฺชํ. ปมาทฏฺฐานนฺติ ปมาทการณํ. ยาย เจตนาย ตํ มชฺชํ ปิวติ, ตสฺส เอตํ อธิวจนํ. อนุโยโคติ ตสฺส สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานสฺส อนุอนุโยโค ปุนปฺปุนํ กรณํ. ยสฺมา ปเนตํ อนุยุตฺตสฺส อุปฺปนฺนา เจว โภคา ปริหายนฺติ, อนุปฺปนฺนา จ นุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา ‘‘โภคานํ อปายมุข’’นฺติ [Pg.128] วุตฺตํ. วิกาลวิสิขาจริยานุโยโคติ อเวลาย วิสิขาสุ จริยานุยุตฺตตา.

247. Trong câu ‘đam mê các chất say, là cơ sở của sự dể duôi,’ ở đây, ‘surā’ (rượu nấu) là năm loại: rượu nấu từ bột, rượu nấu từ bánh, rượu nấu từ cơm, rượu có pha men, và rượu có pha trộn các nguyên liệu. ‘Meraya’ (rượu ngâm) là năm loại rượu ngâm: rượu ngâm từ hoa, rượu ngâm từ trái cây, rượu ngâm từ mật ong, rượu ngâm từ đường mật, và rượu ngâm có pha trộn các nguyên liệu. Tất cả những thứ đó được gọi là ‘majja’ (chất say) vì chúng có tác dụng gây say. ‘Cơ sở của sự dể duôi’ có nghĩa là nguyên nhân của sự dể duôi. Đây là tên gọi cho chính tác ý mà người ta dùng để uống chất say ấy. ‘Đam mê’ có nghĩa là sự tham gia, dấn mình vào, thực hành nhiều lần đối với các chất say là cơ sở của sự dể duôi ấy. Vì rằng đối với người đam mê (chất say), của cải đã sanh thì bị tiêu tan, của cải chưa sanh thì không sanh khởi, do đó được gọi là ‘cửa ngõ của sự tổn thất tài sản.’ ‘Đam mê đi lang thang ngoài đường vào phi thời’ có nghĩa là sự thường xuyên đi lại trên các con đường vào lúc không phải thời.

สมชฺชาภิจรณนฺติ นจฺจาทิทสฺสนวเสน สมชฺชาคมนํ. อาลสฺยานุโยโคติ กายาลสิยตาย ยุตฺตปฺปยุตฺตตา.

‘Thường lui tới các nơi hội hè’ có nghĩa là đi đến các lễ hội để xem múa hát v.v... ‘Đam mê sự lười biếng’ có nghĩa là sự chuyên tâm dấn mình vào sự lười biếng của thân.

สุราเมรยสฺส ฉอาทีนวาทิวณฺณนา

Chú giải về Sáu Tác Hại của Rượu Nấu và Rượu Ngâm, v.v...

๒๔๘. เอวํ ฉนฺนํ อปายมุขานํ มาติกํ ฐเปตฺวา อิทานิ ตานิ วิภชนฺโต ฉ โข เม, คหปติปุตฺต อาทีนวาติอาทิมาห. ตตฺถ สนฺทิฏฺฐิกาติ สามํ ปสฺสิตพฺพา, อิธโลกภาวินี. ธนชานีติ ธนหานิ. กลหปฺปวฑฺฒนีติ วาจากลหสฺส เจว หตฺถปรามาสาทิกายกลหสฺส จ วฑฺฒนี. โรคานํ อายตนนฺติ เตสํ เตสํ อกฺขิโรคาทีนํ เขตฺตํ. อกิตฺติสญฺชนนีติ สุรํ ปิวิตฺวา หิ มาตรมฺปิ ปหรนฺติ ปิตรมฺปิ, อญฺญํ พหุมฺปิ อวตฺตพฺพํ วทนฺติ, อกตฺตพฺพํ กโรนฺติ. เตน ครหมฺปิ ทณฺฑมฺปิ หตฺถปาทาทิเฉทมฺปิ ปาปุณนฺติ, อิธโลเกปิ ปรโลเกปิ อกิตฺตึ ปาปุณนฺติ, อิติ เตสํ สา สุรา อกิตฺติสญฺชนนี นาม โหติ. โกปีนนิทํสนีติ คุยฺหฏฺฐานญฺหิ วิวริยมานํ หิรึ โกเปติ วินาเสติ, ตสฺมา ‘‘โกปีน’’นฺติ วุจฺจติ, สุรามทมตฺตา จ ตํ ตํ องฺคํ วิวริตฺวา วิจรนฺติ, เตน เนสํ สา สุรา โกปีนสฺส นิทํสนโต ‘‘โกปีนนิทํสนี’’ติ วุจฺจติ. ปญฺญาย ทุพฺพลิกรณีติ สาคตตฺเถรสฺส วิย กมฺมสฺสกตปญฺญํ ทุพฺพลํ กโรติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ทุพฺพลิกรณี’’ติ วุจฺจติ. มคฺคปญฺญํ ปน ทุพฺพลํ กาตุํ น สกฺโกติ. อธิคตมคฺคานญฺหิ สา อนฺโตมุขเมว น ปวิสติ. ฉฏฺฐํ ปทนฺติ ฉฏฺฐํ การณํ.

248. Như vậy, sau khi nêu lên đề mục về sáu cửa dẫn đến tổn thất, bây giờ, để phân tích chúng, ngài đã nói: ‘Này con trai gia chủ, có sáu điều nguy hại này...’ v.v... Ở đây, ‘thiết thực hiện tại’ có nghĩa là có thể tự mình thấy được, xảy ra trong đời này. ‘Tổn thất tài sản’ có nghĩa là sự mất mát của cải. ‘Gia tăng tranh cãi’ có nghĩa là làm tăng trưởng sự tranh cãi bằng lời nói và sự tranh cãi bằng thân thể như nắm tay v.v... ‘Là nơi phát sinh bệnh tật’ có nghĩa là mảnh đất cho các bệnh về mắt v.v... ‘Gây tai tiếng xấu’ có nghĩa là: vì sau khi uống rượu, họ đánh cả mẹ, cả cha; nói nhiều lời không nên nói; làm việc không nên làm. Do đó, họ phải chịu sự chỉ trích, hình phạt, thậm chí bị chặt tay chân. Họ gặp phải tai tiếng xấu ở đời này và đời sau. Vì vậy, thứ rượu đó của họ được gọi là thứ gây ra tai tiếng xấu. ‘Làm phô bày sự xấu hổ’ có nghĩa là: vì khi bộ phận kín đáo bị phô bày ra, nó làm khuấy động và hủy hoại sự hổ thẹn (hiri), do đó được gọi là ‘kopīna’ (điều che đậy sự xấu hổ). Và những người say rượu đi lang thang, phô bày các bộ phận cơ thể này kia. Do đó, thứ rượu đó của họ được gọi là ‘kopīnanidaṃsanī’ vì nó phô bày (nidaṃsanato) cái ‘kopīna’ (điều cần che đậy). ‘Làm suy yếu trí tuệ’ có nghĩa là: nó làm suy yếu trí tuệ về nghiệp và quả của nghiệp (kammassakatapaññā), giống như trường hợp của Trưởng lão Sāgata. Do đó, nó được gọi là ‘thứ làm suy yếu trí tuệ.’ Tuy nhiên, nó không thể làm suy yếu trí tuệ Đạo. Thật vậy, đối với những vị đã chứng đắc Đạo, nó thậm chí không đi vào miệng. ‘Điểm thứ sáu’ có nghĩa là nguyên nhân thứ sáu.

๒๔๙. อตฺตาปิสฺส อคุตฺโต อรกฺขิโต โหตีติ อเวลาย จรนฺโต หิ ขาณุกณฺฏกาทีนิปิ อกฺกมติ, อหินาปิ ยกฺขาทีหิปิ สมาคจฺฉติ, ตํ ตํ ฐานํ คจฺฉตีติ ญตฺวา เวริโนปิ นํ นิลียิตฺวา คณฺหนฺติ วา หนนฺติ วา. เอวํ อตฺตาปิสฺส อคุตฺโต โหติ อรกฺขิโต. ปุตฺตทาราปิ ‘‘อมฺหากํ ปิตา อมฺหากํ สามิ รตฺตึ วิจรติ, กิมงฺคํ ปน มย’’นฺติ อิติสฺส ปุตฺตธีตโรปิ ภริยาปิ พหิ ปตฺถนํ กตฺวา รตฺตึ จรนฺตา อนยพฺยสนํ ปาปุณนฺติ. เอวํ ปุตฺตทาโรปิสฺส อคุตฺโต อรกฺขิโต โหติ. สาปเตยฺยนฺติ ตสฺส ปุตฺตทารปริชนสฺส รตฺตึ จรณกภาวํ ญตฺวา โจรา สุญฺญํ [Pg.129] เคหํ ปวิสิตฺวา ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ หรนฺติ. เอวํ สาปเตยฺยมฺปิสฺส อคุตฺตํ อรกฺขิตํ โหติ. สงฺกิโย จ โหตีติ อญฺเญหิ กตปาปกมฺเมสุปิ ‘‘อิมินา กตํ ภวิสฺสตี’’ติ สงฺกิตพฺโพ โหติ. ยสฺส ยสฺส ฆรทฺวาเรน ยาติ, ตตฺถ ยํ อญฺเญน โจรกมฺมํ ปรทาริกกมฺมํ วา กตํ, ตํ ‘‘อิมินา กต’’นฺติ วุตฺเต อภูตํ อสนฺตมฺปิ ตสฺมึ รูหติ ปติฏฺฐาติ. พหูนญฺจ ทุกฺขธมฺมานนฺติ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, เอตฺตกํ โทมนสฺสนฺติ วตฺตุํ น สกฺกา, อญฺญสฺมึ ปุคฺคเล อสติ สพฺพํ วิกาลจาริมฺหิ อาหริตพฺพํ โหติ, อิติ โส พหูนํ ทุกฺขธมฺมานํ ปุรกฺขโต ปุเรคามี โหติ.

249. Tự thân không được hộ trì, không được bảo vệ có nghĩa là: người đi lại phi thời thì dẫm phải gốc cây, gai nhọn, v.v., cũng gặp phải rắn, dạ xoa, v.v. Kẻ thù biết rằng người ấy đi đến nơi này nơi kia nên ẩn nấp để bắt hoặc giết. Như vậy, tự thân của người ấy không được hộ trì, không được bảo vệ. Vợ con cũng vậy, họ nghĩ: ‘Cha của chúng ta, chồng của chúng ta còn đi lại ban đêm, huống chi là chúng ta’. Do đó, con trai, con gái và vợ của người ấy, sau khi có mong muốn bên ngoài, đi lại ban đêm và gặp phải tai họa bất hạnh. Như vậy, vợ con của người ấy cũng không được hộ trì, không được bảo vệ. Về tài sản: kẻ trộm biết được tình trạng vợ con và người nhà của người ấy đi lại ban đêm, nên vào nhà trống và lấy đi những gì chúng muốn. Như vậy, tài sản của người ấy cũng không được hộ trì, không được bảo vệ. Và trở thành người bị nghi ngờ có nghĩa là: trong các ác nghiệp do người khác làm, người ấy cũng bị nghi ngờ rằng ‘việc này chắc do người này làm’. Khi người ấy đi qua cửa nhà của bất cứ ai, nếu ở đó có hành vi trộm cắp hoặc ngoại tình do người khác thực hiện, thì khi có người nói ‘việc này do người này làm’, điều không có thật, không tồn tại cũng nảy sinh và xác lập nơi người ấy. Và là đối tượng của nhiều pháp khổ có nghĩa là: không thể nói rằng khổ chỉ có chừng này, ưu chỉ có chừng này; khi không có người nào khác, tất cả (tội lỗi) đều được quy cho người đi lại phi thời. Do đó, người ấy được đặt lên trước, đi đầu trong nhiều pháp khổ.

๒๕๐. กฺว นจฺจนฺติ ‘‘กสฺมึ ฐาเน นฏนาฏกาทินจฺจํ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ยสฺมึ คาเม วา นิคเม วา ตํ อตฺถิ, ตตฺถ คนฺตพฺพํ โหติ, ตสฺส ‘‘สฺเว นจฺจทสฺสนํ คมิสฺสามี’’ติ อชฺช วตฺถคนฺธมาลาทีนิ ปฏิยาเทนฺตสฺเสว สกลทิวสมฺปิ กมฺมจฺเฉโท โหติ, นจฺจทสฺสเนน เอกาหมฺปิ ทฺวีหมฺปิ ตีหมฺปิ ตตฺเถว โหติ, อถ วุฏฺฐิสมฺปตฺติยาทีนิ ลภิตฺวาปิ วปฺปาทิกาเล วปฺปาทีนิ อกโรนฺตสฺส อนุปฺปนฺนา โภคา นุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส พหิ คตภาวํ ญตฺวา อนารกฺเข เคเห โจรา ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ กโรนฺติ, เตนสฺส อุปฺปนฺนาปิ โภคา วินสฺสนฺติ. กฺว คีตนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เตสํ นานากรณํ พฺรหฺมชาเล วุตฺตเมว.

250. ‘Ở đâu có nhảy múa?’ có nghĩa là: sau khi hỏi ‘Ở nơi nào có các điệu múa của vũ công, diễn viên kịch, v.v.?’, nếu có ở làng nào hay thị trấn nào, thì phải đi đến đó. Người ấy nghĩ ‘Ngày mai ta sẽ đi xem múa’, nên hôm nay chỉ lo chuẩn bị y phục, hương hoa, v.v., và công việc bị gián đoạn cả ngày. Vì xem múa, người ấy ở lại đó một ngày, hai ngày, hoặc ba ngày. Rồi, dù được mưa thuận gió hòa, nhưng vào mùa gieo hạt, người ấy không làm các việc gieo hạt, v.v., nên tài sản chưa phát sinh sẽ không phát sinh. Kẻ trộm biết người ấy đã đi ra ngoài, nên trong ngôi nhà không người trông coi, chúng làm những gì chúng muốn. Do đó, tài sản đã phát sinh của người ấy cũng bị tiêu tan. Trong các câu ‘Ở đâu có ca hát?’, v.v., cũng theo phương pháp tương tự. Sự phân biệt các điều ấy đã được nói đến trong kinh Phạm Võng.

๒๕๑. ชยํ เวรนฺติ ‘‘ชิตํ มยา’’ติ ปริสมชฺเฌ ปรสฺส สาฏกํ วา เวฐนํ วา คณฺหาติ, โส ‘‘ปริสมชฺเฌ เม อวมานํ กโรสิ, โหตุ, สิกฺขาเปสฺสามิ น’’นฺติ ตตฺถ เวรํ พนฺธติ, เอวํ ชินนฺโต สยํ เวรํ ปสวติ. ชิโนติ อญฺเญน ชิโต สมาโน ยํ เตน ตสฺส เวฐนํ วา สาฏโก วา อญฺญํ วา ปน หิรญฺญสุวณฺณาทิวิตฺตํ คหิตํ, ตํ อนุโสจติ ‘‘อโหสิ วต เม, ตํ ตํ วต เม นตฺถี’’ติ ตปฺปจฺจยา โสจติ. เอวํ โส ชิโน วิตฺตํ อนุโสจติ. สภาคตสฺส วจนํ น รูหตีติ วินิจฺฉยฏฺฐาเน สกฺขิปุฏฺฐสฺส สโต วจนํ น รูหติ, น ปติฏฺฐาติ, ‘‘อยํ อกฺขโสณฺโฑ ชูตกโร, มา ตสฺส วจนํ คณฺหิตฺถา’’ติ วตฺตาโร ภวนฺติ. มิตฺตามจฺจานํ ปริภูโต โหตีติ ตญฺหิ มิตามจฺจา เอวํ วทนฺติ – ‘‘สมฺม, ตฺวมฺปิ นาม กุลปุตฺโต ชูตกโร ฉินฺนภินฺนโก หุตฺวา วิจรสิ, น เต อิทํ ชาติโคตฺตานํ อนุรูปํ, อิโต ปฏฺฐาย มา เอวํ กเรยฺยาสี’’ติ. โส เอวํ วุตฺโตปิ เตสํ วจนํ น กโรติ. ตโต เตน สทฺธึ เอกโต น ติฏฺฐนฺติ [Pg.130] น นิสีทนฺติ. ตสฺส การณา สกฺขิปุฏฺฐาปิ น กเถนฺติ. เอวํ มิตฺตามจฺจานํ ปริภูโต โหติ.

251. ‘Thắng thì sinh oán’ có nghĩa là: người thắng nói ‘Ta đã thắng’ rồi giữa hội chúng lấy y phục hoặc khăn đội đầu của người khác. Người kia nghĩ ‘Ngươi làm ta mất mặt giữa hội chúng, được rồi, ta sẽ dạy cho ngươi một bài học’, và từ đó kết oán. Như vậy, người thắng tự mình gieo rắc oán thù. ‘Người thua thì tiếc nuối’ có nghĩa là: bị người khác thắng, người ấy tiếc nuối chiếc khăn đội đầu, y phục, hoặc tài sản khác như vàng bạc đã bị người thắng lấy đi. Người ấy sầu muộn vì duyên cớ đó, nghĩ rằng ‘Ôi, ta đã từng có vật đó, giờ đây ta không còn vật đó nữa’. Như vậy, người thua tiếc nuối tài sản. ‘Lời nói không được chấp nhận tại hội đồng’ có nghĩa là: tại nơi xử án, khi được hỏi làm nhân chứng, lời nói của người ấy không được chấp nhận, không được công nhận. Có những người nói rằng: ‘Người này là kẻ nghiện cờ bạc, là con bạc, đừng chấp nhận lời nói của hắn’. ‘Bị bạn bè và người thân khinh miệt’ có nghĩa là: bạn bè và người thân nói với người ấy như sau: ‘Này bạn, bạn là con nhà gia thế mà lại là con bạc, sống không biết xấu hổ. Việc này không xứng với dòng dõi gia tộc của bạn. Từ nay về sau, đừng làm như vậy nữa’. Dù được nói như vậy, người ấy vẫn không làm theo lời họ. Do đó, họ không đứng, không ngồi cùng với người ấy. Vì cớ người ấy, dù được hỏi làm nhân chứng, họ cũng không nói. Như vậy, người ấy bị bạn bè và người thân khinh miệt.

อาวาหวิวาหกานนฺติ อาวาหกา นาม เย ตสฺส ฆรโต ทาริกํ คเหตุกามา. วิวาหกา นาม เย ตสฺส เคเห ทาริกํ ทาตุกามา. อปตฺถิโต โหตีติ อนิจฺฉิโต โหติ. นาลํ ทารภรณายาติ ทารภรณาย น สมตฺโถ. เอตสฺส เคเห ทาริกา ทินฺนาปิ เอตสฺส เคหโต อาคตาปิ อมฺเหหิ เอว โปสิตพฺพา ภวิสฺสติเยว.

Về những người cưới và gả: Āvāhakā (người cưới) là những người muốn lấy con gái từ nhà của người ấy. Vivāhakā (người gả) là những người muốn gả con gái cho nhà của người ấy. Bị chối từ có nghĩa là không được mong muốn. Không đủ sức nuôi vợ có nghĩa là không có khả năng nuôi vợ. (Họ nghĩ): ‘Dù gả con gái cho nhà người này, hay lấy con gái từ nhà người này về, thì chính chúng ta cũng sẽ phải nuôi nấng cô ấy mà thôi’.

ปาปมิตฺตตาย ฉอาทีนวาทิวณฺณนา

Giải thích về sáu nguy hại của việc kết bạn với ác hữu.

๒๕๒. ธุตฺตาติ อกฺขธุตฺตา. โสณฺฑาติ อิตฺถิโสณฺฑา ภตฺตโสณฺฑา ปูวโสณฺฑา มูลกโสณฺฑา. ปิปาสาติ ปานโสณฺฑา. เนกติกาติ ปติรูปเกน วญฺจนกา. วญฺจนิกาติ สมฺมุขาวญฺจนาหิ วญฺจนิกา. สาหสิกาติ เอกาคาริกาทิสาหสิกกมฺมการิโน. ตฺยาสฺส มิตฺตา โหนฺตีติ เต อสฺส มิตฺตา โหนฺติ. อญฺเญหิ สปฺปุริเสหิ สทฺธึ น รมติ คนฺธมาลาทีหิ อลงฺกริตฺวา วรสยนํ อาโรปิตสูกโร คูถกูปมิว, เต ปาปมิตฺเตเยว อุปสงฺกมติ. ตสฺมา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม สมฺปรายญฺจ พหุํ อนตฺถํ นิคจฺฉติ.

252. Dhuttā là những kẻ lừa đảo bằng cờ bạc. Soṇḍā là những kẻ nghiện đàn bà, nghiện ăn uống, nghiện bánh, nghiện rễ cây. Pipāsā là những kẻ nghiện rượu. Nekatikā là những kẻ lừa gạt bằng đồ giả. Vañcanikā là những kẻ lừa gạt bằng cách lừa dối trực diện. Sāhasikā là những người làm các hành vi bạo lực như cướp nhà, v.v. ‘Họ là bạn của người ấy’ có nghĩa là những kẻ đó trở thành bạn của người ấy. Người ấy không vui thích với các bậc chân nhân khác; giống như con heo được trang điểm bằng hương hoa, v.v., được đặt lên giường tốt, nhưng vẫn tìm đến hố phân, người ấy cũng chỉ tìm đến những người bạn xấu đó. Do đó, người ấy gặp nhiều điều bất lợi ngay trong hiện tại và cả đời sau.

๒๕๓. อติสีตนฺติ กมฺมํ น กโรตีติ มนุสฺเสหิ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ‘‘เอถ โภ กมฺมนฺตํ คจฺฉามา’’ติ วุตฺโต ‘‘อติสีตํ ตาว, อฏฺฐีนิ ภิชฺชนฺติ วิย, คจฺฉถ ตุมฺเห ปจฺฉา ชานิสฺสามี’’ติ อคฺคึ ตปนฺโต นิสีทติ. เต คนฺตฺวา กมฺมํ กโรนฺติ. อิตรสฺส กมฺมํ ปริหายติ. อติอุณฺหนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

253. ‘Trời quá lạnh’ nên không làm việc có nghĩa là: khi được những người khác dậy sớm và nói ‘Này các bạn, chúng ta hãy đi đến nơi làm việc’, người ấy nói: ‘Còn lạnh lắm, xương cốt như muốn vỡ ra. Các bạn cứ đi đi, tôi sẽ tính sau’, rồi ngồi sưởi ấm bên lửa. Những người kia đi và làm việc. Công việc của người còn lại bị suy giảm. Trong các trường hợp ‘Trời quá nóng’, v.v., cũng theo phương pháp tương tự.

โหติ ปานสขา นามาติ เอกจฺโจ ปานฏฺฐาเน สุราเคเหเยว สหาโย โหติ. ‘‘ปนฺนสขา’’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. สมฺมิยสมฺมิโยติ สมฺม สมฺมาติ วทนฺโต สมฺมุเขเยว สหาโย โหติ, ปรมฺมุเข เวรีสทิโส โอตารเมว คเวสติ. อตฺเถสุ ชาเตสูติ ตถารูเปสุ กิจฺเจสุ สมุปฺปนฺเนสุ. เวรปฺปสโวติ เวรพหุลตา. อนตฺถตาติ อนตฺถการิตา. สุกทริยตาติ สุฏฺฐุ กทริยตา ถทฺธมจฺฉริยภาโว[Pg.131]. อุทกมิว อิณํ วิคาหตีติ ปาสาโณ อุทกํ วิย สํสีทนฺโต อิณํ วิคาหติ.

(Về câu) ‘Hoti pānasakhā nāmāti’ (có người bạn chỉ trong lúc uống rượu): có người chỉ là bạn ở nơi uống rượu, tức là trong quán rượu. Cũng có dị bản là ‘Pannasakhā’, ý nghĩa cũng như vậy. (Về câu) ‘Sammiyasammiyoti’ (người chỉ thân thiện khi gặp mặt): người nói: “bạn ơi, bạn ơi”, chỉ là bạn khi ở trước mặt; khi vắng mặt thì giống như kẻ thù, chỉ tìm kiếm cơ hội (để hãm hại). (Về câu) ‘Atthesu jātesūti’ (khi có công việc phát sanh): khi những công việc như thế phát sanh. (Về câu) ‘Verappasavoti’ (phát sanh oán thù): là có nhiều oán thù. (Về câu) ‘Anatthatāti’ (không lợi ích): là tình trạng làm điều không lợi ích. (Về câu) ‘Sukadariyatāti’ (rất keo kiệt): là rất keo kiệt, là tình trạng keo kiệt và cứng rắn. (Về câu) ‘Udakamiva iṇaṃ vigāhatīti’ (chìm ngập trong nợ nần như chìm trong nước): giống như tảng đá chìm vào nước, người ấy chìm ngập trong nợ nần.

รตฺตินุฏฺฐานเทสฺสินาติ รตฺตึ อนุฏฺฐานสีเลน. อติสายมิทํ อหูติ อิทํ อติสายํ ชาตนฺติ เย เอวํ วตฺวา กมฺมํ น กโรนฺติ. อิติ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺเตติ เอวํ วตฺวา ปริจฺจตฺตกมฺมนฺเต. อตฺถา อจฺเจนฺติ มาณเวติ เอวรูเป ปุคฺคเล อตฺถา อติกฺกมนฺติ, เตสุ น ติฏฺฐนฺติ.

(Về câu) ‘Rattinuṭṭhānadessināti’ (người ghét việc thức dậy ban đêm): là người có thói quen không thức dậy vào ban đêm. (Về câu) ‘Atisāyamidaṃ ahūti’ (việc này đã quá trễ): (nghĩa là) ‘việc này đã quá trễ rồi’, những người nói như vậy rồi không làm việc. (Về câu) ‘Iti vissaṭṭhakammanteti’ (những người đã từ bỏ công việc): là những người nói như vậy rồi từ bỏ công việc. (Về câu) ‘Atthā accenti māṇaveti’ (này chàng thanh niên, tài sản sẽ vuột mất): đối với những người như vậy, tài sản sẽ vuột mất, chúng không tồn tại nơi những người ấy.

ติณา ภิยฺโยติ ติณโตปิ อุตฺตริ. โส สุขํ น วิหายตีติ โส ปุริโส สุขํ น ชหาติ, สุขสมงฺคีเยว โหติ. อิมินา กถามคฺเคน อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘คิหิภูเตน สตา เอตฺตกํ กมฺมํ น กาตพฺพํ, กโรนฺตสฺส วฑฺฒิ นาม นตฺถิ. อิธโลเก ปรโลเก ครหเมว ปาปุณาตี’’ติ.

(Về câu) ‘Tiṇā bhiyyoti’ (hơn cả cỏ): là hơn cả cỏ. (Về câu) ‘So sukhaṃ na vihāyatīti’ (người ấy không từ bỏ hạnh phúc): người ấy không từ bỏ hạnh phúc, người ấy luôn có được hạnh phúc. Bằng dòng mạch câu chuyện này, ngài chỉ ra ý nghĩa này: “Là một người tại gia, không nên làm những việc như vậy; đối với người làm những việc ấy, không có cái gọi là sự tăng trưởng. Ở đời này và đời sau, người ấy chỉ gặp phải sự chê bai mà thôi”.

มิตฺตปติรูปกาทิวณฺณนา

Giải thích về kẻ giả làm bạn, v.v.

๒๕๔. อิทานิ โย เอวํ กโรโต อนตฺโถ อุปฺปชฺชติ, อญฺญานิ วา ปน ยานิ กานิจิ ภยานิ เยเกจิ อุปทฺทวา เยเกจิ อุปสคฺคา, สพฺเพ เต พาลํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา ‘‘เอวรูปา พาลา น เสวิตพฺพา’’ติ พาเล มิตฺตปติรูปเก อมิตฺเต ทสฺเสตุํ จตฺตาโรเม, คหปติปุตฺต อมิตฺตาติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญทตฺถุหโรติ สยํ ตุจฺฉหตฺโถ อาคนฺตฺวา เอกํเสน ยํกิญฺจิ หรติเยว. วจีปรโมติ วจนปรโม วจนมตฺเตเนว ทายโก การโก วิย โหติ. อนุปฺปิยภาณีติ อนุปฺปิยํ ภณติ. อปายสหาโยติ โภคานํ อปาเยสุ สหาโย โหติ.

254. Bây giờ, bất cứ điều bất lợi nào phát sanh cho người làm như vậy; hoặc bất cứ nỗi sợ hãi nào khác, bất cứ tai họa nào, bất cứ tai ương nào, tất cả những điều ấy đều phát sanh do nương tựa vào kẻ ngu. Vì vậy, để chỉ ra những kẻ thù ngu si, những kẻ giả làm bạn, (với ý rằng) “những kẻ ngu như vậy không nên gần gũi”, ngài đã nói: ‘Cattārome, gahapatiputta, amittā…’ (Này con trai gia chủ, có bốn loại kẻ thù…), v.v. Trong ấy, (về câu) ‘aññadatthuharoti’ (kẻ chỉ biết lấy của): là người tự mình đến với hai tay không, rồi chắc chắn lấy đi bất cứ thứ gì. (Về câu) ‘Vacīparamoti’ (kẻ nói suông): là người chỉ giỏi lời nói, chỉ bằng lời nói suông mà tỏ ra như người cho, như người làm. (Về câu) ‘Anuppiyabhāṇīti’ (kẻ nói lời khéo léo): là người nói những lời nghe có vẻ dễ thương. (Về câu) ‘Apāyasahāyoti’ (người bạn trong các đường tổn thất): là người bạn trong những nguyên nhân đưa đến sự tổn thất tài sản.

๒๕๕. เอวํ จตฺตาโร อมิตฺเต ทสฺเสตฺวา ปุน ตตฺถ เอเกกํ จตูหิ การเณหิ วิภชนฺโต จตูหิ โข, คหปติปุตฺตาติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญทตฺถุหโร โหตีติ เอกํเสน หารโกเยว โหติ. สหายสฺส เคหํ ริตฺตหตฺโถ อาคนฺตฺวา นิวตฺถสาฏกาทีนํ วณฺณํ ภาสติ, โส ‘‘อติวิย ตฺวํ สมฺม อิมสฺส วณฺณํ ภาสสี’’ติ อญฺญํ นิวาเสตฺวา ตํ เทติ. อปฺเปน พหุมิจฺฉตีติ ยํกิญฺจิ อปฺปกํ ทตฺวา ตสฺส สนฺติกา พหุํ ปตฺเถติ. ภยสฺส กิจฺจํ กโรตีติ อตฺตโน ภเย อุปฺปนฺเน ตสฺส ทาโส วิย หุตฺวา ตํ ตํ กิจฺจํ กโรติ, อยํ สพฺพทา น กโรติ, ภเย [Pg.132] อุปฺปนฺเน กโรติ, น เปเมนาติ อมิตฺโต นาม ชาโต. เสวติ อตฺถการณาติ มิตฺตสนฺถววเสน น เสวติ, อตฺตโน อตฺถเมว ปจฺจาสีสนฺโต เสวติ.

255. Sau khi chỉ ra bốn loại kẻ thù như vậy, ngài lại phân tích mỗi loại bằng bốn lý do, và nói: ‘Catūhi kho, gahapatiputta…’ (Này con trai gia chủ, bởi bốn lý do…), v.v. Trong ấy, (về câu) ‘aññadatthuharo hotīti’ (là kẻ chỉ biết lấy của): là người chắc chắn chỉ biết lấy đi. Người ấy đến nhà bạn với hai tay không, rồi khen ngợi vẻ đẹp của tấm y đang mặc, v.v.; người bạn kia (nghĩ rằng): “Này bạn, bạn khen vẻ đẹp của tấm y này quá”, rồi thay một tấm y khác và cho đi tấm y đó. (Về câu) ‘Appena bahumicchatīti’ (cho ít mà muốn nhiều): là sau khi cho một thứ gì đó nhỏ nhặt, lại mong muốn nhận được nhiều từ người bạn kia. (Về câu) ‘Bhayassa kiccaṃ karotīti’ (làm việc vì sợ hãi): là khi sự sợ hãi phát sanh cho bản thân, người ấy trở nên như một người nô lệ của bạn mình và làm công việc này việc nọ. Người này không phải lúc nào cũng làm, chỉ làm khi có sự sợ hãi phát sanh, không phải vì tình thương, do đó được gọi là kẻ thù. (Về câu) ‘Sevati atthakāraṇāti’ (kết giao vì mục đích riêng): là không kết giao vì tình bạn, mà kết giao chỉ vì mong muốn lợi ích cho bản thân.

๒๕๖. อตีเตน ปฏิสนฺถรตีติ สหาเย อาคเต ‘‘หิยฺโย วา ปเร วา น อาคโตสิ, อมฺหากํ อิมสฺมึ วาเร สสฺสํ อติวิย นิปฺผนฺนํ, พหูนิ สาลิยวพีชาทีนิ ฐเปตฺวา มคฺคํ โอโลเกนฺตา นิสีทิมฺห, อชฺช ปน สพฺพํ ขีณ’’นฺติ เอวํ อตีเตน สงฺคณฺหาติ. อนาคเตนาติ ‘‘อิมสฺมึ วาเร อมฺหากํ สสฺสํ มนาปํ ภวิสฺสติ, ผลภารภริตา สาลิอาทโย, สสฺสสงฺคเห กเต ตุมฺหากํ สงฺคหํ กาตุํ สมตฺถา ภวิสฺสามา’’ติ เอวํ อนาคเตน สงฺคณฺหาติ. นิรตฺถเกนาติ หตฺถิกฺขนฺเธ วา อสฺสปิฏฺเฐ วา นิสินฺโน สหายํ ทิสฺวา ‘‘เอหิ, โภ, อิธ นิสีทา’’ติ วทติ. มนาปํ สาฏกํ นิวาเสตฺวา ‘‘สหายกสฺส วต เม อนุจฺฉวิโก อญฺโญ ปน มยฺหํ นตฺถี’’ติ วทติ, เอวํ นิรตฺถเกน สงฺคณฺหาติ นาม. ปจฺจุปฺปนฺเนสุ กิจฺเจสุ พฺยสนํ ทสฺเสตีติ ‘‘สกเฏน เม อตฺโถ’’ติ วุตฺเต ‘‘จกฺกมสฺส ภินฺนํ, อกฺโข ฉินฺโน’’ติอาทีนิ วทติ.

256. (Về câu) ‘Atītena paṭisantharatīti’ (tiếp đãi bằng chuyện quá khứ): là khi bạn đến, (người ấy nói): “Hôm qua hay hôm kia anh đã không đến. Mùa này, chúng tôi được mùa bội thu. Chúng tôi đã để dành nhiều hạt giống lúa, lúa mạch, v.v., và ngồi trông đường (đợi anh). Nhưng hôm nay thì tất cả đã hết rồi”. Như vậy là người ấy tiếp đãi bằng chuyện quá khứ. (Về câu) ‘Anāgatenāti’ (tiếp đãi bằng chuyện tương lai): (người ấy nói): “Mùa này, lúa của chúng tôi sẽ rất tốt, lúa gạo v.v. sẽ trĩu nặng quả. Khi thu hoạch xong, chúng tôi sẽ có thể giúp đỡ các anh”. Như vậy là người ấy tiếp đãi bằng chuyện tương lai. (Về câu) ‘Niratthakenāti’ (tiếp đãi bằng lời nói suông): là khi đang ngồi trên lưng voi hay lưng ngựa, thấy bạn liền nói: “Này bạn, lại đây, ngồi đây đi”. Hoặc khi đang mặc một tấm y đẹp, (người ấy nói): “Ôi, tấm y này thật hợp với bạn tôi, nhưng tôi lại không có cái nào khác”. Như vậy được gọi là tiếp đãi bằng những thứ vô ích. (Về câu) ‘Paccuppannesu kiccesu byasanaṃ dassetīti’ (khi có việc cần trong hiện tại thì chỉ ra sự hư hỏng): là khi được nói: “Tôi cần một chiếc xe”, người ấy liền nói những lời như: “Bánh xe của nó bị bể rồi, trục xe bị gãy rồi”.

๒๕๗. ปาปกมฺปิสฺส อนุชานาตีติ ปาณาติปาตาทีสุ ยํกิญฺจิ กโรมาติ วุตฺเต ‘‘สาธุ สมฺม กโรมา’’ติ อนุชานาติ. กลฺยาเณปิ เอเสว นโย. สหาโย โหตีติ ‘‘อสุกฏฺฐาเน สุรํ ปิวนฺติ, เอหิ ตตฺถ คจฺฉามา’’ติ วุตฺเต สาธูติ คจฺฉติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิติ วิญฺญายาติ ‘‘มิตฺตปติรูปกา เอเต’’ติ เอวํ ชานิตฺวา.

257. (Về câu) ‘Pāpakampissa anujānātīti’ (đồng tình với việc ác của bạn): là khi được nói: “Chúng ta hãy làm một việc gì đó trong các việc như sát sanh, v.v.”, người ấy liền đồng tình: “Hay lắm, bạn ơi, chúng ta hãy làm”. Đối với việc thiện cũng theo phương pháp tương tự (tức là không đồng tình). (Về câu) ‘Sahāyo hotīti’ (là bạn): là khi được nói: “Ở nơi kia người ta đang uống rượu, lại đây, chúng ta hãy đến đó”, người ấy liền nói “Hay lắm” rồi đi. Phương pháp này cũng áp dụng cho tất cả các trường hợp. (Về câu) ‘Iti viññāyāti’ (biết như vậy): là sau khi biết như vầy: “Những người này là kẻ giả làm bạn”.

สุหทมิตฺตาทิวณฺณนา

Giải thích về người bạn có tâm tốt, v.v.

๒๖๐. เอวํ น เสวิตพฺเพ ปาปมิตฺเต ทสฺเสตฺวา อิทานิ เสวิตพฺเพ กลฺยาณมิตฺเต ทสฺเสนฺโต ปุน จตฺตาโรเม, คหปติปุตฺตาติอาทิมาห. ตตฺถ สุหทาติ สุนฺทรหทยา.

260. Sau khi đã chỉ ra những người bạn xấu không nên gần gũi như vậy, bây giờ, để chỉ ra những người bạn tốt nên gần gũi, ngài lại nói: ‘Cattārome, gahapatiputta…’ (Này con trai gia chủ, có bốn loại…), v.v. Trong ấy, (về câu) ‘suhadāti’ (người bạn có tâm tốt): là những người có trái tim tốt đẹp.

๒๖๑. ปมตฺตํ รกฺขตีติ มชฺชํ ปิวิตฺวา คามมชฺเฌ วา คามทฺวาเร วา มคฺเค วา นิปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘เอวํนิปนฺนสฺส โกจิเทว นิวาสนปารุปนมฺปิ หเรยฺยา’’ติ สมีเป นิสีทิตฺวา ปพุทฺธกาเล คเหตฺวา คจฺฉติ. ปมตฺตสฺส สาปเตยฺยนฺติ สหาโย [Pg.133] พหิคโต วา โหติ สุรํ ปิวิตฺวา วา ปมตฺโต, เคหํ อนารกฺขํ ‘‘โกจิเทว ยํกิญฺจิ หเรยฺยา’’ติ เคหํ ปวิสิตฺวา ตสฺส ธนํ รกฺขติ. ภีตสฺสาติ กิสฺมิญฺจิเทว ภเย อุปฺปนฺเน ‘‘มา ภายิ, มาทิเส สหาเย ฐิเต กึ ภายสี’’ติ ตํ ภยํ หรนฺโต ปฏิสรณํ โหติ. ตทฺทิคุณํ โภคนฺติ กิจฺจกรณีเย อุปฺปนฺเน สหายํ อตฺตโน สนฺติกํ อาคตํ ทิสฺวา วทติ ‘‘กสฺมา อาคโตสี’’ติ? ราชกุเล กมฺมํ อตฺถีติ. กึ ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ? เอโก กหาปโณติ. ‘‘นคเร กมฺมํ นาม น เอกกหาปเณน นิปฺผชฺชติ, ทฺเว คณฺหาหี’’ติ เอวํ ยตฺตกํ วทติ, ตโต ทิคุณํ เทติ.

261. (Bảo vệ người say sưa) có nghĩa là: Thấy bạn mình uống rượu say, nằm ở giữa làng, hoặc ở cổng làng, hoặc ở trên đường, (người bạn tốt nghĩ rằng): “Ai đó có thể lấy mất cả y phục của người đang nằm như thế này,” rồi ngồi xuống gần bên, đợi khi bạn tỉnh dậy thì dắt đi. (Bảo vệ tài sản của người say sưa) có nghĩa là: Người bạn đi ra ngoài hoặc say sưa sau khi uống rượu, nhà không có người trông coi, (người bạn tốt nghĩ rằng): “Ai đó có thể lấy mất bất cứ thứ gì,” rồi vào nhà và bảo vệ tài sản của người ấy. (Là nơi nương tựa cho người sợ hãi) có nghĩa là: Khi có nỗi sợ hãi nào đó phát sanh, (người bạn tốt) xua tan nỗi sợ hãi ấy và trở thành nơi nương tựa, (nói rằng): “Đừng sợ, khi có người bạn như ta đây, bạn sợ gì chứ?”. (Cho của cải gấp đôi) có nghĩa là: Khi có công việc cần làm phát sanh, thấy bạn mình đến, liền hỏi: “Bạn đến đây có việc gì?”. (Bạn đáp): “Có công việc ở hoàng cung.” (Hỏi tiếp): “Cần được bao nhiêu?”. (Đáp): “Một đồng kahāpaṇa.” (Người bạn tốt nói): “Công việc trong thành không thể xong với một đồng kahāpaṇa đâu, hãy lấy hai đồng đi.” Như vậy, bạn nói bao nhiêu, người ấy cho gấp đôi chừng ấy.

๒๖๒. คุยฺหมสฺส อาจิกฺขตีติ อตฺตโน คุยฺหํ นิคูหิตุํ ยุตฺตกถํ อญฺญสฺส อกเถตฺวา ตสฺเสว อาจิกฺขติ. คุยฺหมสฺส ปริคูหตีติ เตน กถิตํ คุยฺหํ ยถา อญฺโญ น ชานาติ, เอวํ รกฺขติ. อาปทาสุ น วิชหตีติ อุปฺปนฺเน ภเย น ปริจฺจชติ. ชีวิตมฺปิสฺส อตฺถายาติ อตฺตโน ชีวิตมฺปิ ตสฺส สหายสฺส อตฺถาย ปริจฺจตฺตเมว โหติ, อตฺตโน ชีวิตํ อคเณตฺวาปิ ตสฺส กมฺมํ กโรติเยว.

262. (Nói cho bạn nghe điều bí mật) có nghĩa là: Điều bí mật của mình, lời nói thích hợp để che giấu, không nói cho người khác mà chỉ nói cho người bạn ấy. (Giữ kín bí mật của bạn) có nghĩa là: Điều bí mật được người bạn ấy nói ra, người ấy giữ gìn sao cho người khác không biết. (Không từ bỏ trong lúc hoạn nạn) có nghĩa là: Khi sợ hãi phát sanh, không từ bỏ. (Sẵn sàng hy sinh cả mạng sống vì lợi ích của bạn) có nghĩa là: Mạng sống của mình cũng được xem như đã hy sinh vì lợi ích của người bạn ấy; dù không kể đến mạng sống của mình, vẫn làm công việc của người bạn ấy.

๒๖๓. ปาปา นิวาเรตีติ อมฺเหสุ ปสฺสนฺเตสุ ปสฺสนฺเตสุ ตฺวํ เอวํ กาตุํ น ลภสิ, ปญฺจ เวรานิ ทส อกุสลกมฺมปเถ มา กโรหีติ นิวาเรติ. กลฺยาเณ นิเวเสตีติ กลฺยาณกมฺเม ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสีเลสุ ทสกุสลกมฺมปเถสุ วตฺตสฺสุ, ทานํ เทหิ ปุญฺญํ กโรหิ ธมฺมํ สุณาหีติ เอวํ กลฺยาเณ นิโยเชติ. อสฺสุตํ สาเวตีติ อสฺสุตปุพฺพํ สุขุมํ นิปุณํ การณํ สาเวติ. สคฺคสฺส มคฺคนฺติ อิทํ กมฺมํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตนฺตีติ เอวํ สคฺคสฺส มคฺคํ อาจิกฺขติ.

263. (Ngăn cản điều ác) có nghĩa là: (Người bạn tốt) ngăn cản (bạn mình, nói rằng): “Khi chúng tôi còn đang nhìn, bạn không được làm như vậy; đừng làm năm điều oan trái, mười con đường nghiệp bất thiện.” (Khuyến khích làm điều lành) có nghĩa là: (Người bạn tốt) khuyến khích vào điều lành như sau: “Hãy thực hành các nghiệp lành, tam quy, ngũ giới, mười con đường nghiệp thiện; hãy bố thí, làm phước, nghe pháp.” (Cho nghe điều chưa từng nghe) có nghĩa là: Cho nghe lý lẽ vi tế, sâu sắc chưa từng nghe trước đây. (Chỉ cho con đường đến cõi trời) có nghĩa là: Chỉ cho con đường đến cõi trời như sau: “Làm nghiệp này, sẽ tái sanh ở cõi trời.”

๒๖๔. อภเวนสฺส น นนฺทตีติ ตสฺส อภเวน อวุฑฺฒิยา ปุตฺตทารสฺส วา ปริชนสฺส วา ตถารูปํ ปาริชุญฺญํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา น นนฺทติ, อนตฺตมโน โหติ. ภเวนาติ วุฑฺฒิยา ตถารูปสฺส สมฺปตฺตึ วา อิสฺสริยปฺปฏิลาภํ วา ทิสฺวา วา สุตฺวา วา นนฺทติ, อตฺตมโน โหติ. อวณฺณํ ภณมานํ นิวาเรตีติ ‘‘อสุโก วิรูโป น ปาสาทิโก ทุชฺชาติโก ทุสฺสีโล’’ติ วา วุตฺเต ‘‘เอวํ มา ภณิ, รูปวา จ โส ปาสาทิโก [Pg.134] จ สุชาโต จ สีลสมฺปนฺโน จา’’ติอาทีหิ วจเนหิ ปรํ อตฺตโน สหายสฺส อวณฺณํ ภณมานํ นิวาเรติ. วณฺณํ ภณมานํ ปสํสตีติ ‘‘อสุโก รูปวา ปาสาทิโก สุชาโต สีลสมฺปนฺโน’’ติ วุตฺเต ‘‘อโห สุฏฺฐุ วทสิ, สุภาสิตํ ตยา, เอวเมตํ, เอส ปุริโส รูปวา ปาสาทิโก สุชาโต สีลสมฺปนฺโน’’ติ เอวํ อตฺตโน สหายกสฺส ปรํ วณฺณํ ภณมานํ ปสํสติ.

264. (Không vui mừng trước sự suy sụp của bạn) có nghĩa là: Khi thấy hoặc nghe về sự không thịnh vượng, không phát triển, sự suy sụp của vợ con hoặc người hầu của bạn mình, người ấy không vui mừng, lòng không hoan hỷ. (Vui mừng trước sự thịnh vượng của bạn) có nghĩa là: Khi thấy hoặc nghe về sự thành đạt hoặc được quyền cao chức trọng của bạn mình, người ấy vui mừng, lòng hoan hỷ. (Ngăn cản người nói xấu bạn) có nghĩa là: Khi có người nói: “Người kia xấu xí, không dễ mến, xuất thân hèn kém, không có giới hạnh,” người ấy ngăn cản người khác đang nói xấu bạn mình bằng những lời như sau: “Đừng nói vậy, người ấy có dung sắc, dễ mến, xuất thân cao quý, và có giới hạnh.” (Tán dương người khen ngợi bạn) có nghĩa là: Khi có người nói: “Người kia có dung sắc, dễ mến, xuất thân cao quý, có giới hạnh,” người ấy tán dương người khác đang khen ngợi bạn mình như sau: “Ồ, bạn nói hay lắm, lời bạn nói là thiện ngôn, đúng là như vậy, người ấy có dung sắc, dễ mến, xuất thân cao quý, có giới hạnh.”

๒๖๕. ชลํ อคฺคีว ภาสตีติ รตฺตึ ปพฺพตมตฺถเก ชลมาโน อคฺคิ วิย วิโรจติ.

265. (Tỏa sáng như ngọn lửa đang cháy) có nghĩa là: Tỏa sáng như ngọn lửa đang cháy trên đỉnh núi vào ban đêm.

โภเค สํหรมานสฺสาติ อตฺตานมฺปิ ปรมฺปิ อปีเฬตฺวา ธมฺเมน สเมน โภเค สมฺปิณฺเฑนฺตสฺส ราสึ กโรนฺตสฺส. ภมรสฺเสว อิรียโตติ ยถา ภมโร ปุปฺผานํ วณฺณคนฺธํ อโปถยํ ตุณฺเฑนปิ ปกฺเขหิปิ รสํ อาหริตฺวา อนุปุพฺเพน จกฺกปฺปมาณํ มธุปฏลํ กโรติ, เอวํ อนุปุพฺเพน มหนฺตํ โภคราสึ กโรนฺตสฺส. โภคา สนฺนิจยํ ยนฺตีติ ตสฺส โภคา นิจยํ คจฺฉนฺติ. กถํ? อนุปุพฺเพน อุปจิกาหิ สํวฑฺฒิยมาโน วมฺมิโก วิย. เตนาห ‘‘วมฺมิโกวุปจียตี’’ติ. ยถา วมฺมิโก อุปจิยติ, เอวํ นิจยํ ยนฺตีติ อตฺโถ.

(Của người đang tích lũy của cải) có nghĩa là: Của người đang thu gom, chất thành đống của cải một cách hợp pháp và công bằng, không làm tổn hại mình và người khác. (Giống như cách con ong đi lấy mật) có nghĩa là: Giống như con ong không làm hư hại sắc và hương của các loài hoa, lấy mật bằng cả vòi và cánh, rồi dần dần làm ra tàng ong lớn bằng bánh xe; cũng vậy, (đây là nói về) người dần dần tạo ra khối tài sản lớn. (Của cải đi đến sự tích tụ) có nghĩa là: Của cải của người ấy đi đến sự tích tụ. Như thế nào? Giống như gò mối được các con mối dần dần vun đắp lên. Vì vậy, Ngài nói: “Như gò mối được vun đắp.” Nghĩa là, như gò mối được vun đắp, cũng vậy, của cải đi đến sự tích tụ.

สมาหตฺวาติ สมาหริตฺวา. อลมตฺโถติ ยุตฺตสภาโว สมตฺโถ วา ปริยตฺตรูโป ฆราวาสํ สณฺฐาเปตุํ.

(Sau khi đã thu gom) có nghĩa là: Sau khi đã thu gom tốt đẹp. (Có đủ khả năng) có nghĩa là: Có bản chất thích hợp, hoặc có khả năng, có đủ năng lực để thiết lập đời sống gia đình.

อิทานิ ยถา วา ฆราวาโส สณฺฐเปตพฺโพ, ตถา โอวทนฺโต จตุธา วิภเช โภเคติอาทิมาห. ตตฺถ ส เว มิตฺตานิ คนฺถตีติ โส เอวํ วิภชนฺโต มิตฺตานิ คนฺถติ นาม อเภชฺชมานานิ ฐเปติ. ยสฺส หิ โภคา สนฺติ, โส เอว มิตฺเต ฐเปตุํ สกฺโกติ, น อิตโร.

Bây giờ, để khuyên dạy về cách thức thiết lập đời sống gia đình, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Nên chia của cải làm bốn phần.” Trong đó, (người ấy kết giao được với bạn bè) có nghĩa là: Người ấy, khi phân chia như vậy, được gọi là kết giao với bạn bè, thiết lập được những người bạn không thể bị chia rẽ. Vì rằng, người nào có của cải, chỉ người đó mới có thể có được bạn bè, không phải người khác (tức người không có của cải).

เอเกน โภเค ภุญฺเชยฺยาติ เอเกน โกฏฺฐาเสน โภเค ภุญฺเชยฺย. ทฺวีหิ กมฺมํ ปโยชเยติ ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหิ กสิวาณิชฺชาทิกมฺมํ ปโยเชยฺย. จตุตฺถญฺจ นิธาเปยฺยาติ จตุตฺถํ โกฏฺฐาสํ นิธาเปตฺวา ฐเปยฺย. อาปทาสุ ภวิสฺสตีติ กุลานญฺหิ น สพฺพกาลํ เอกสทิสํ วตฺตติ, กทาจิ ราชาทิวเสน อาปทาปิ อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา เอวํ อาปทาสุ อุปฺปนฺนาสุ ภวิสฺสตีติ ‘‘เอกํ โกฏฺฐาสํ นิธาเปยฺยา’’ติ อาห[Pg.135]. อิเมสุ ปน จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ กตรโกฏฺฐาสํ คเหตฺวา กุสลํ กาตพฺพนฺติ? ‘‘โภเค ภุญฺเชยฺยา’’ติ วุตฺตโกฏฺฐาสํ. ตโต คณฺหิตฺวา ภิกฺขูนมฺปิ กปณทฺธิกาทีนมฺปิ ทาตพฺพํ, เปสการนฺหาปิตาทีนมฺปิ เวตนํ ทาตพฺพํ.

(Nên hưởng thụ của cải bằng một phần) có nghĩa là: Nên hưởng thụ của cải bằng một phần. (Nên dùng hai phần vào công việc) có nghĩa là: Nên dùng hai phần vào các công việc như nông nghiệp, thương mại. (Và nên cất giữ phần thứ tư) có nghĩa là: Nên cất giữ và để dành phần thứ tư. (Sẽ dùng đến khi có hoạn nạn) có nghĩa là: Vì đối với các gia đình, không phải lúc nào cũng giống nhau; đôi khi, do vua chúa v.v., hoạn nạn cũng phát sanh. Vì vậy, (nghĩ rằng) “khi những hoạn nạn như vậy phát sanh, nó sẽ có ích,” Ngài nói: “Nên cất giữ một phần.” Lại nữa, có câu hỏi: “Trong bốn phần này, nên lấy phần nào để làm việc thiện?” (Trả lời): Phần đã được nói đến là “nên hưởng thụ của cải.” Lấy từ phần đó, nên cúng dường cho các vị Tỳ khưu, và cho những người cô độc, khách lữ hành v.v.; nên trả lương cho thợ dệt, thợ cạo v.v.

ฉทฺทิสาปฏิจฺฉาทนกณฺฑวณฺณนา

Chú giải về chương Che Phủ Sáu Phương

๒๖๖. อิติ ภควา เอตฺตเกน กถามคฺเคน เอวํ คหปติปุตฺตสฺส อริยสาวโก จตูหิ การเณหิ อกุสลํ ปหาย ฉหิ การเณหิ โภคานํ อปายมุขํ วชฺเชตฺวา โสฬส มิตฺตานิ เสวนฺโต ฆราวาสํ สณฺฐเปตฺวา ทารภรณํ กโรนฺโต ธมฺมิเกน อาชีเวน ชีวติ, เทวมนุสฺสานญฺจ อนฺตเร อคฺคิกฺขนฺโธ วิย วิโรจตีติ วชฺชนียธมฺมวชฺชนตฺถํ เสวิตพฺพธมฺมเสวนตฺถญฺจ โอวาทํ ทตฺวา อิทานิ นมสฺสิตพฺพา ฉ ทิสา ทสฺเสนฺโต กถญฺจ คหปติปุตฺตาติอาทิมาห.

266. Như vậy, Đức Thế Tôn, bằng chừng ấy dòng câu chuyện, sau khi ban lời giáo huấn cho con trai vị gia chủ vì mục đích tránh xa các pháp cần phải tránh và thực hành các pháp cần phải thực hành rằng: ‘Vị Thánh đệ tử, do bốn nguyên nhân từ bỏ điều bất thiện, do sáu nguyên nhân tránh xa cửa ngõ tổn thất tài sản, giao du với mười sáu người bạn, thiết lập đời sống gia đình, thực hiện việc nuôi dưỡng vợ, sống bằng nghề nghiệp đúng Chánh pháp, và tỏa sáng giữa chư Thiên và loài người như một khối lửa lớn,’ bây giờ, để chỉ ra sáu phương cần phải đảnh lễ, Ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng: ‘Và này con trai vị gia chủ, như thế nào...’.

ตตฺถ ฉทฺทิสาปฏิจฺฉาทีติ ยถา ฉหิ ทิสาหิ อาคมนภยํ น อาคจฺฉติ, เขมํ โหติ นิพฺภยํ เอวํ วิหรนฺโต ‘‘ฉทฺทิสาปฏิจฺฉาที’’ติ วุจฺจติ. ‘‘ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร เวทิตพฺพา’’ติอาทีสุ มาตาปิตโร ปุพฺพุปการิตาย ปุรตฺถิมา ทิสาติ เวทิตพฺพา. อาจริยา ทกฺขิเณยฺยตาย ทกฺขิณา ทิสาติ. ปุตฺตทารา ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธนวเสน ปจฺฉิมา ทิสาติ. มิตฺตามจฺจา ยสฺมา โส มิตฺตามจฺเจ นิสฺสาย เต เต ทุกฺขวิเสเส อุตฺตรติ, ตสฺมา อุตฺตรา ทิสาติ. ทาสกมฺมกรา ปาทมูเล ปติฏฺฐานวเสน เหฏฺฐิมา ทิสาติ. สมณพฺราหฺมณา คุเณหิ อุปริ ฐิตภาเวน อุปริมา ทิสาติ เวทิตพฺพา.

Ở đây, về câu ‘người che chở sáu phương,’ người sống theo cách mà mối nguy hiểm sắp đến từ sáu phương không thể đến, được an ổn, không còn sợ hãi, thì được gọi là ‘người che chở sáu phương.’ Trong các câu bắt đầu bằng ‘Cần phải biết cha mẹ là phương Đông,’ cha mẹ, do là người có công ơn trước tiên, cần được biết là phương Đông. Các vị thầy, do là bậc đáng được cúng dường, là phương Nam. Vợ và con, do có sự ràng buộc theo sau, là phương Tây. Bạn bè và thân hữu, bởi vì người ấy nhờ bạn bè và thân hữu mà vượt qua được những nỗi khổ đặc biệt ấy, cho nên là phương Bắc. Người phục vụ và người làm công, do có sự thiết lập ở dưới chân, là phương Dưới. Các vị Sa-môn, Bà-la-môn, do có trạng thái đứng ở trên về các phẩm hạnh, cần được biết là phương Trên.

๒๖๗. ภโต เน ภริสฺสามีติ อหํ มาตาปิตูหิ ถญฺญํ ปาเยตฺวา หตฺถปาเท วฑฺเฒตฺวา มุเขน สิงฺฆาณิกํ อปเนตฺวา นหาเปตฺวา มณฺเฑตฺวา ภโต ภริโต ชคฺคิโต, สฺวาหํ อชฺช เต มหลฺลเก ปาทโธวนนฺหาปนยาคุภตฺตทานาทีหิ ภริสฺสามิ.

267. Về câu ‘Được nuôi dưỡng, con sẽ nuôi dưỡng lại cha mẹ,’ (có nghĩa là): ‘Tôi, đã được cha mẹ cho bú sữa, làm cho tay chân lớn lên, lau mũi bằng miệng, tắm rửa, trang điểm, đã được nuôi nấng, dưỡng dục, chăm sóc; người con ấy là tôi, hôm nay sẽ nuôi dưỡng các vị ấy, những người đã già yếu, bằng việc rửa chân, tắm rửa, dâng cháo, cơm, v.v...’

กิจฺจํ เนสํ กริสฺสามีติ อตฺตโน กมฺมํ ฐเปตฺวา มาตาปิตูนํ ราชกุลาทีสุ อุปฺปนฺนํ กิจฺจํ คนฺตฺวา กริสฺสามิ. กุลวํสํ สณฺฐเปสฺสามีติ มาตาปิตูนํ สนฺตกํ เขตฺตวตฺถุหิรญฺญสุวณฺณาทึ อวินาเสตฺวา รกฺขนฺโตปิ กุลวํสํ สณฺฐเปติ นาม. มาตาปิตโร อธมฺมิกวํสโต หาเรตฺวา [Pg.136] ธมฺมิกวํเส ฐเปนฺโตปิ, กุลวํเสน อาคตานิ สลากภตฺตาทีนิ อนุปจฺฉินฺทิตฺวา ปวตฺเตนฺโตปิ กุลวํสํ สณฺฐเปติ นาม. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘กุลวํสํ สณฺฐเปสฺสามี’’ติ.

Về câu ‘Con sẽ làm các công việc của cha mẹ,’ (có nghĩa là): ‘Con sẽ gác lại công việc của mình, đi đến và làm công việc của cha mẹ phát sinh ở hoàng tộc, v.v...’ Về câu ‘Con sẽ duy trì dòng dõi gia tộc,’ người con trai bảo vệ tài sản của cha mẹ như ruộng, đất, vàng, bạc, v.v... mà không làm hư hoại cũng được gọi là duy trì dòng dõi gia tộc. Người con trai đưa cha mẹ ra khỏi dòng dõi phi pháp và thiết lập vào dòng dõi đúng Chánh pháp, hay người con trai tiếp tục thực hiện mà không làm gián đoạn các việc như vật thực cúng dường theo thẻ, v.v... đã có theo truyền thống gia tộc, cũng được gọi là duy trì dòng dõi gia tộc. Nhắm đến điều này mà câu ‘Con sẽ duy trì dòng dõi gia tộc’ được nói đến.

ทายชฺชํ ปฏิปชฺชามีติ มาตาปิตโร อตฺตโน โอวาเท อวตฺตมาเน มิจฺฉาปฏิปนฺเน ทารเก วินิจฺฉยํ ปตฺวา อปุตฺเต กโรนฺติ, เต ทายชฺชารหา น โหนฺติ. โอวาเท วตฺตมาเน ปน กุลสนฺตกสฺส สามิเก กโรนฺติ, อหํ เอวํ วตฺติสฺสามีติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทายชฺชํ ปฏิปชฺชามี’’ติ วุตฺตํ.

Về câu ‘Con sẽ xứng đáng thừa hưởng tài sản thừa kế,’ (có nghĩa là): Cha mẹ, sau khi đi đến quyết định, sẽ xem những đứa con có tà hạnh, không hành theo lời giáo huấn của mình như không phải là con; chúng không xứng đáng thừa hưởng tài sản thừa kế. Nhưng đối với những người con hành theo lời giáo huấn, cha mẹ cho làm người chủ của tài sản gia tộc. Với ý định rằng: ‘Con sẽ hành xử như vậy,’ câu ‘Con sẽ xứng đáng thừa hưởng tài sản thừa kế’ được nói đến.

ทกฺขิณํ อนุปฺปทสฺสามีติ เตสํ ปตฺติทานํ กตฺวา ตติยทิวสโต ปฏฺฐาย ทานํ อนุปฺปทสฺสามิ. ปาปา นิวาเรนฺตีติ ปาณาติปาตาทีนํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ อาทีนวํ วตฺวา, ‘‘ตาต, มา เอวรูปํ กรี’’ติ นิวาเรนฺติ, กตมฺปิ ครหนฺติ. กลฺยาเณ นิเวเสนฺตีติ อนาถปิณฺฑิโก วิย ลญฺชํ ทตฺวาปิ สีลสมาทานาทีสุ นิเวเสนฺติ. สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺตีติ อตฺตโน โอวาเท ฐิตภาวํ ญตฺวา วํสานุคตํ มุทฺทาคณนาทิสิปฺปํ สิกฺขาเปนฺติ. ปติรูเปนาติ กุลสีลรูปาทีหิ อนุรูเปน.

Về câu ‘Con sẽ làm phước cúng dường hồi hướng,’ (có nghĩa là): ‘Con sẽ làm việc hồi hướng phước báu cho họ (cha mẹ đã qua đời), và kể từ ngày thứ ba (sau khi mất), con sẽ tiếp tục cúng dường.’ Về câu ‘Ngăn cản con làm điều ác,’ (có nghĩa là): sau khi nói lên sự nguy hại trong hiện tại và tương lai của việc sát sanh, v.v..., họ ngăn cản rằng: ‘Này con, đừng làm việc như vậy,’ và họ khiển trách cả việc (ác) đã làm. Về câu ‘Khuyến khích con làm điều thiện,’ (có nghĩa là): giống như trưởng giả Cấp Cô Độc, dù phải cho của hối lộ, họ cũng khuyến khích (con) trong việc thọ trì giới, v.v... Về câu ‘Dạy cho con nghề nghiệp,’ (có nghĩa là): sau khi biết được (con) đã an trú trong lời giáo huấn của mình, họ dạy cho nghề nghiệp theo truyền thống dòng dõi như tính nhẩm bằng tay, v.v... Về từ ‘thích hợp,’ (có nghĩa là) tương xứng về gia tộc, giới hạnh, dung sắc, v.v...

สมเย ทายชฺชํ นิยฺยาเทนฺตีติ สมเย ธนํ เทนฺติ. ตตฺถ นิจฺจสมโย กาลสมโยติ ทฺเว สมยา. นิจฺจสมเย เทนฺติ นาม ‘‘อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย อิมํ คณฺหิตพฺพํ คณฺห, อยํ เต ปริพฺพโย โหตุ, อิมินา กุสลํ กโรหี’’ติ เทนฺติ. กาลสมเย เทนฺติ นาม สิขาฐปนอาวาหวิวาหาทิสมเย เทนฺติ. อปิจ ปจฺฉิเม กาเล มรณมญฺเจ นิปนฺนสฺส ‘‘อิมินา กุสลํ กโรหี’’ติ เทนฺตาปิ สมเย เทนฺติ นาม. ปฏิจฺฉนฺนา โหตีติ ยํ ปุรตฺถิมทิสโต ภยํ อาคจฺเฉยฺย, ยถา ตํ นาคจฺฉติ, เอวํ ปิหิตา โหติ. สเจ หิ ปุตฺตา วิปฺปฏิปนฺนา, อสฺสุ, มาตาปิตโร ทหรกาลโต ปฏฺฐาย ชคฺคนาทีหิ สมฺมา ปฏิปนฺนา, เอเต ทารกา, มาตาปิตูนํ อปฺปติรูปาติ เอตํ ภยํ อาคจฺเฉยฺย. ปุตฺตา สมฺมา ปฏิปนฺนา, มาตาปิตโร วิปฺปฏิปนฺนา, มาตาปิตโร ปุตฺตานํ นานุรูปาติ เอตํ ภยํ อาคจฺเฉยฺย. อุโภสุ วิปฺปฏิปนฺเนสุ ทุวิธมฺปิ ตํ ภยํ โหติ. สมฺมา ปฏิปนฺเนสุ สพฺพํ น โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปฏิจฺฉนฺนา โหติ เขมา อปฺปฏิภยา’’ติ.

Về câu ‘Trao tài sản thừa kế đúng thời,’ (có nghĩa là) họ cho tài sản đúng thời. Trong đó, có hai thời điểm: thời điểm thường xuyên và thời điểm thích hợp. Việc cho vào thời điểm thường xuyên là họ cho và nói rằng: ‘Hãy siêng năng, tinh tấn, hãy nhận lấy thứ cần nhận này. Đây hãy là vật dụng của con. Với thứ này, hãy làm điều thiện.’ Việc cho vào thời điểm thích hợp là họ cho vào các thời điểm như lễ cài trâm, lễ cưới, lễ gả, v.v... Hơn nữa, việc cha mẹ cho (tài sản) đối với người con đang nằm trên giường bệnh vào lúc cuối đời và nói rằng: ‘Với thứ này, hãy làm điều thiện,’ cũng được gọi là cho đúng thời. Về câu ‘Được che chở,’ (có nghĩa là) mối nguy hiểm nào có thể đến từ phương Đông, thì được che đậy theo cách mà nó không đến được. Thật vậy, nếu những người con có tà hạnh, nhưng cha mẹ đã hành xử đúng đắn bằng việc chăm sóc, v.v... từ khi con còn nhỏ, thì mối nguy hiểm này (sự chê bai của người trí) có thể đến: ‘Những đứa trẻ này không xứng đáng với cha mẹ chúng.’ Nếu những người con hành xử đúng đắn, nhưng cha mẹ có tà hạnh, thì mối nguy hiểm này có thể đến: ‘Cha mẹ không tương xứng với con cái.’ Khi cả hai bên đều có tà hạnh, cả hai loại nguy hiểm ấy đều có. Khi (cả hai bên) hành xử đúng đắn, tất cả (mối nguy hiểm) đều không có. Do đó, đã được nói rằng: ‘Được che chở, được an ổn, không còn sợ hãi.’

เอวญฺจ ปน วตฺวา ภควา สิงฺคาลกํ เอตทโวจ – ‘‘น โข เต, คหปติปุตฺต, ปิตา โลกสมฺมตํ ปุรตฺถิมํ ทิสํ นมสฺสาเปติ. มาตาปิตโร ปน [Pg.137] ปุรตฺถิมทิสาสทิเส กตฺวา นมสฺสาเปติ. อยญฺหิ เต ปิตรา ปุรตฺถิมา ทิสา อกฺขาตา, โน อญฺญา’’ติ.

Và sau khi nói như vậy, Đức Thế Tôn đã nói lời này với Sigālaka: ‘Này con trai vị gia chủ, thật sự cha của con không bảo con đảnh lễ phương Đông được thế gian công nhận. Nhưng ông đã bảo con đảnh lễ cha mẹ sau khi xem họ như tương đương với phương Đông. Thật vậy, bởi cha của con, phương Đông này đã được chỉ dạy, chứ không phải phương khác.’

๒๖๘. อุฏฺฐาเนนาติ อาสนา อุฏฺฐาเนน. อนฺเตวาสิเกน หิ อาจริยํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อาสนา วุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา หตฺถโต ภณฺฑกํ คเหตฺวา อาสนํ ปญฺญเปตฺวา นิสีทาเปตฺวา พีชนปาทโธวนปาทมกฺขนานิ กาตพฺพานิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อุฏฺฐาเนนา’’ติ. อุปฏฺฐาเนนาติ ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ อุปฏฺฐานคมเนน. สิปฺปุคฺคหณกาเล ปน อวสฺสกเมว คนฺตพฺพํ โหติ. สุสฺสูสายาติ สทฺทหิตฺวา สวเนน. อสทฺทหิตฺวา สุณนฺโต หิ วิเสสํ นาธิคจฺฉติ. ปาริจริยายาติ อวเสสขุทฺทกปาริจริยาย. อนฺเตวาสิเกน หิ อาจริยสฺส ปาโตว วุฏฺฐาย มุโขทกทนฺตกฏฺฐํ ทตฺวา ภตฺตกิจฺจกาเลปิ ปานียํ คเหตฺวา ปจฺจุปฏฺฐานาทีนิ กตฺวา วนฺทิตฺวา คนฺตพฺพํ. กิลิฏฺฐวตฺถาทีนิ โธวิตพฺพานิ, สายํ นหาโนทกํ ปจฺจุปฏฺฐเปตพฺพํ. อผาสุกาเล อุปฏฺฐาตพฺพํ. ปพฺพชิเตนปิ สพฺพํ อนฺเตวาสิกวตฺตํ กาตพฺพํ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ปาริจริยายา’’ติ. สกฺกจฺจํ สิปฺปปฏิคฺคหเณนาติ สกฺกจฺจํ ปฏิคฺคหณํ นาม โถกํ คเหตฺวา พหุวาเร สชฺฌายกรณํ, เอกปทมฺปิ วิสุทฺธเมว คเหตพฺพํ.

268. "Uṭṭhānenāti" có nghĩa là bằng cách đứng dậy khỏi chỗ ngồi. Thật vậy, người đệ tử khi thấy thầy từ xa đến, nên đứng dậy khỏi chỗ ngồi, đi ra đón rước, lấy vật dụng từ tay thầy, soạn chỗ ngồi, mời thầy ngồi, rồi nên làm các việc như quạt, rửa chân, xoa dầu chân. Do liên quan đến điều ấy, câu "uṭṭhānenā" (bằng cách đứng dậy) đã được nói. "Upaṭṭhānenāti" có nghĩa là bằng cách đi đến hầu hạ ba lần trong ngày. Tuy nhiên, vào lúc học nghề, chắc chắn phải đi. "Sussūsāyāti" có nghĩa là bằng cách lắng nghe với lòng tin. Thật vậy, người nghe mà không có lòng tin thì không đạt được sự đặc biệt. "Pāricariyāyāti" có nghĩa là bằng cách phục dịch nhỏ nhặt còn lại. Thật vậy, người đệ tử nên thức dậy từ sớm, dâng nước rửa mặt và tăm xỉa răng cho thầy, cả trong lúc dùng bữa cũng nên lấy nước uống, làm các việc hầu hạ v.v..., đảnh lễ rồi mới đi. Nên giặt y phục v.v... bị dơ, buổi chiều nên chuẩn bị sẵn nước tắm. Nên hầu hạ lúc (thầy) không khỏe. Ngay cả người xuất gia cũng nên làm tất cả bổn phận của người đệ tử. Do liên quan đến điều này, câu "pāricariyāyā" (bằng cách phục dịch) đã được nói. "Sakkaccaṃ sippapaṭiggahaṇenāti" có nghĩa là tiếp thu một cách kính cẩn, tức là học một ít rồi tụng đọc nhiều lần, và nên tiếp thu dù chỉ một từ cho thật trong sạch (chính xác).

สุวินีตํ วิเนนฺตีติ ‘‘เอวํ เต นิสีทิตพฺพํ, เอวํ ฐาตพฺพํ, เอวํ ขาทิตพฺพํ, เอวํ ภุญฺชิตพฺพํ, ปาปมิตฺตา วชฺเชตพฺพา, กลฺยาณมิตฺตา เสวิตพฺพา’’ติ เอวํ อาจารํ สิกฺขาเปนฺติ วิเนนฺติ. สุคฺคหิตํ คาหาเปนฺตีติ ยถา สุคฺคหิตํ คณฺหาติ, เอวํ อตฺถญฺจ พฺยญฺชนญฺจ โสเธตฺวา ปโยคํ ทสฺเสตฺวา คณฺหาเปนฺติ. มิตฺตามจฺเจสุ ปฏิยาเทนฺตีติ ‘‘อยํ อมฺหากํ อนฺเตวาสิโก พฺยตฺโต พหุสฺสุโต มยา สมสโม, เอตํ สลฺลกฺเขยฺยาถา’’ติ เอวํ คุณํ กเถตฺวา มิตฺตามจฺเจสุ ปติฏฺฐเปนฺติ.

"Suvinītaṃ vinentīti" có nghĩa là họ dạy dỗ, huấn luyện về hạnh kiểm như sau: "Con nên ngồi như thế này, nên đứng như thế này, nên ăn (nhai) như thế này, nên dùng (nuốt) như thế này, nên tránh ác hữu, nên thân cận thiện hữu". "Suggahitaṃ gāhāpentīti" có nghĩa là họ làm cho (đệ tử) tiếp thu một cách khéo léo, bằng cách làm trong sạch (giảng rõ) cả nghĩa và văn, chỉ ra cách thực hành rồi làm cho tiếp thu. "Mittāmaccesu paṭiyādentīti" có nghĩa là họ làm cho (đệ tử) được vững vàng giữa bạn bè và quan chức, sau khi nói về đức hạnh của người ấy như sau: "Người đệ tử này của chúng tôi thông thạo, đa văn, ngang bằng với tôi, các vị hãy ghi nhận người này".

ทิสาสุ ปริตฺตาณํ กโรนฺตีติ สิปฺปสิกฺขาปเนเนวสฺส สพฺพทิสาสุ รกฺขํ กโรนฺติ. อุคฺคหิตสิปฺโป หิ ยํ ยํ ทิสํ คนฺตฺวา สิปฺปํ ทสฺเสติ, ตตฺถ ตตฺถสฺส ลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชติ. โส อาจริเยน กโต นาม โหติ, คุณํ กเถนฺโตปิสฺส มหาชโน อาจริยปาเท โธวิตฺวา วสิตอนฺเตวาสิโก [Pg.138] วต อยนฺติ ปฐมํ อาจริยสฺเสว คุณํ กเถนฺติ, พฺรหฺมโลกปฺปมาโณปิสฺส ลาโภ อุปฺปชฺชมาโน อาจริยสนฺตโกว โหติ. อปิจ ยํ วิชฺชํ ปริชปฺปิตฺวา คจฺฉนฺตํ อฏวิยํ โจรา น ปสฺสนฺติ, อมนุสฺสา วา ทีฆชาติอาทโย วา น วิเหเฐนฺติ, ตํ สิกฺขาเปนฺตาปิ ทิสาสุ ปริตฺตาณํ กโรนฺติ. ยํ วา โส ทิสํ คโต โหติ, ตโต กงฺขํ อุปฺปาเทตฺวา อตฺตโน สนฺติกํ อาคตมนุสฺเส ‘‘เอติสฺสํ ทิสายํ อมฺหากํ อนฺเตวาสิโก วสติ, ตสฺส จ มยฺหญฺจ อิมสฺมึ สิปฺเป นานากรณํ นตฺถิ, คจฺฉถ ตเมว ปุจฺฉถา’’ติ เอวํ อนฺเตวาสิกํ ปคฺคณฺหนฺตาปิ ตสฺส ตตฺถ ลาภสกฺการุปฺปตฺติยา ปริตฺตาณํ กโรนฺติ นาม, ปติฏฺฐํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

"Disāsu parittāṇaṃ karontīti" có nghĩa là chính bằng việc dạy nghề, họ tạo sự bảo vệ cho người ấy trong tất cả các phương. Thật vậy, người đệ tử đã học nghề, khi đi đến phương nào và thể hiện nghề nghiệp, ở đó lợi lộc và danh vọng phát sinh cho người ấy. Điều đó được gọi là do người thầy tạo ra. Và khi nói về đức hạnh của người ấy, đại chúng trước hết nói về đức hạnh của chính người thầy rằng: "Ồ, người này là đệ tử đã sống (với thầy), đã rửa chân cho thầy". Lợi lộc phát sinh cho người ấy dù lớn bằng cõi Phạm thiên cũng thuộc về người thầy. Hơn nữa, khi họ dạy môn học (vijjaṃ) mà (người đệ tử) trì tụng khi đi, kẻ cướp trong rừng không thấy, hoặc phi nhân hay các loài (rắn) dài v.v... không làm hại được, (các vị thầy) cũng tạo sự bảo hộ trong các phương. Hoặc khi người ấy đã đi đến phương nào, (các vị thầy) đối với những người đến gần mình sau khi có sự nghi ngờ từ nơi đó, bằng cách tán dương người đệ tử như vầy: "Ở phương đó có đệ tử của chúng tôi đang sống, giữa người ấy và tôi không có sự khác biệt nào trong nghề này, các vị hãy đi hỏi chính người ấy", cũng được gọi là tạo sự bảo hộ cho người ấy ở nơi đó bằng cách làm phát sinh lợi lộc và danh vọng, có nghĩa là họ tạo ra một chỗ đứng vững chắc. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo cách trước.

๒๖๙. ตติยทิสาวาเร สมฺมานนายาติ เทวมาเต ติสฺสมาเตติ เอวํ สมฺภาวิตกถากถเนน. อนวมานนายาติ ยถา ทาสกมฺมกราทโย โปเถตฺวา วิเหเฐตฺวา กเถนฺติ, เอวํ หีเฬตฺวา วิมาเนตฺวา อกถเนน. อนติจริยายาติ ตํ อติกฺกมิตฺวา พหิ อญฺญาย อิตฺถิยา สทฺธึ ปริจรนฺโต ตํ อติจรติ นาม, ตถา อกรเณน. อิสฺสริยโวสฺสคฺเคนาติ อิตฺถิโย หิ มหาลตาสทิสมฺปิ อาภรณํ ลภิตฺวา ภตฺตํ วิจาเรตุํ อลภมานา กุชฺฌนฺติ, กฏจฺฉุํ หตฺเถ ฐเปตฺวา ตว รุจิยา กโรหีติ ภตฺตเคเห วิสฺสฏฺเฐ สพฺพํ อิสฺสริยํ วิสฺสฏฺฐํ นาม โหติ, เอวํ กรเณนาติ อตฺโถ. อลงฺการานุปฺปทาเนนาติ อตฺตโน วิภวานุรูเปน อลงฺการทาเนน. สุสํวิหิตกมฺมนฺตาติ ยาคุภตฺตปจนกาลาทีนิ อนติกฺกมิตฺวา ตสฺส ตสฺส สาธุกํ กรเณน สุฏฺฐุ สํวิหิตกมฺมนฺตา. สงฺคหิตปริชนาติ สมฺมานนาทีหิ เจว ปเหณกเปสนาทีหิ จ สงฺคหิตปริชนา. อิธ ปริชโน นาม สามิกสฺส เจว อตฺตโน จ ญาติชโน. อนติจารินีติ สามิกํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ มนสาปิ น ปตฺเถติ. สมฺภตนฺติ กสิวาณิชฺชาทีนิ กตฺวา อาภตธนํ. ทกฺขา จ โหตีติ ยาคุภตฺตสมฺปาทนาทีสุ เฉกา นิปุณา โหติ. อนลสาติ นิกฺโกสชฺชา. ยถา อญฺญา กุสีตา นิสินฺนฏฺฐาเน นิสินฺนาว โหนฺติ ฐิตฏฺฐาเน ฐิตาว, เอวํ อหุตฺวา วิปฺผาริเตน จิตฺเตน สพฺพกิจฺจานิ นิปฺผาเทติ. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

269. Trong đoạn về phương thứ ba, "sammānanāyā" có nghĩa là bằng cách nói những lời tôn kính như "mẹ của Deva", "mẹ của Tissa". "Anavamānanāyā" có nghĩa là bằng cách không nói lời khinh chê, coi thường như cách người ta nói với tôi tớ, người làm công sau khi đánh đập, làm khổ họ. "Anaticariyāyā" có nghĩa là bằng cách không làm như vậy, tức là vượt qua vợ mình mà đi lại với người phụ nữ khác bên ngoài, đó gọi là ngoại tình. "Issariyavossaggenā" có nghĩa là bằng cách làm như sau: Phụ nữ, dù nhận được trang sức giống như Mahālatā, nhưng nếu không được sắp xếp việc bếp núc thì họ sẽ tức giận. Khi (người chồng) đặt cái vá vào tay (vợ) và nói "em hãy làm theo ý thích của em", giao phó nhà bếp, thì được gọi là đã giao phó tất cả quyền hành; có nghĩa là bằng cách làm như vậy. "Alaṅkārānuppadānenā" có nghĩa là bằng cách tặng đồ trang sức phù hợp với tài sản của mình. "Susaṃvihitakammantā" có nghĩa là (cô ấy) có công việc được sắp xếp rất tốt, bằng cách không bỏ lỡ thời gian nấu cháo, nấu cơm v.v... và làm tốt từng việc một. "Saṅgahitaparijanā" có nghĩa là (cô ấy) có đoàn tùy tùng được nhiếp phục bằng sự tôn trọng v.v... và bằng cách gửi quà biếu v.v... Ở đây, tùy tùng có nghĩa là bà con thân thuộc của cả chồng và của chính mình. "Anaticārinī" có nghĩa là ngoài chồng mình ra, cô ấy không mong muốn người đàn ông khác ngay cả trong tâm. "Sambhataṃ" có nghĩa là (cô ấy bảo quản) của cải được mang về sau khi làm nông, buôn bán v.v... "Dakkhā ca hoti" có nghĩa là cô ấy khéo léo, tinh tế trong việc chuẩn bị cháo, cơm v.v... "Analasā" có nghĩa là không biếng nhác. Không giống như những phụ nữ lười biếng khác, ngồi đâu ngồi ì đó, đứng đâu đứng ì đó, cô ấy hoàn thành mọi công việc với tâm trí năng động. Phần còn lại ở đây cũng nên được hiểu theo cách trước.

๒๗๐. จตุตฺถทิสาวาเร [Pg.139] อวิสํวาทนตายาติ ยสฺส ยสฺส นามํ คณฺหาติ, ตํ ตํ อวิสํวาเทตฺวา อิทมฺปิ อมฺหากํ เคเห อตฺถิ, อิทมฺปิ อตฺถิ, คเหตฺวา คจฺฉาหีติ เอวํ อวิสํวาเทตฺวา ทาเนน. อปรปชา จสฺส ปฏิปูเชนฺตีติ สหายสฺส ปุตฺตธีตโร ปชา นาม, เตสํ ปน ปุตฺตธีตโร จ นตฺตุปนตฺตกา จ อปรปชา นาม. เต ปฏิปูเชนฺติ เกฬายนฺติ มมายนฺติ มงฺคลกาลาทีสุ เตสํ มงฺคลาทีนิ กโรนฺติ. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

270. Trong đoạn về phương thứ tư, "avisaṃvādanatāyā" có nghĩa là bằng cách cho đi mà không lừa dối, không lừa dối về bất cứ vật gì mà mình đã kể tên, nói rằng: "Cái này cũng có trong nhà chúng tôi, cái này cũng có, hãy lấy mà đi". "Aparapajā cassa paṭipūjentīti" có nghĩa là họ tôn trọng con cháu của người ấy. Con trai con gái của bạn được gọi là "pajā" (con cái), còn con trai con gái của họ, và cháu, chắt thì được gọi là "aparapajā" (con cháu đời sau). Họ tôn trọng, yêu mến, quý trọng những người đó; vào những dịp lễ tiệc v.v..., họ tổ chức lễ tiệc v.v... cho những người đó. Phần còn lại ở đây cũng nên được biết theo cách trước.

๒๗๑. ยถาพลํ กมฺมนฺตสํวิธาเนนาติ ทหเรหิ กาตพฺพํ มหลฺลเกหิ, มหลฺลเกหิ วา กาตพฺพํ ทหเรหิ, อิตฺถีหิ กาตพฺพํ ปุริเสหิ, ปุริเสหิ วา กาตพฺพํ อิตฺถีหิ อกาเรตฺวา ตสฺส ตสฺส พลานุรูเปเนว กมฺมนฺตสํวิธาเนน. ภตฺตเวตนานุปฺปทาเนนาติ อยํ ขุทฺทกปุตฺโต, อยํ เอกวิหารีติ ตสฺส ตสฺส อนุรูปํ สลฺลกฺเขตฺวา ภตฺตทาเนน เจว ปริพฺพยทาเนน จ. คิลานุปฏฺฐาเนนาติ อผาสุกกาเล กมฺมํ อกาเรตฺวา สปฺปายเภสชฺชาทีนิ ทตฺวา ปฏิชคฺคเนน. อจฺฉริยานํ รสานํ สํวิภาเคนาติ อจฺฉริเย มธุรรเส ลภิตฺวา สยเมว อขาทิตฺวา เตสมฺปิ ตโต สํวิภาคกรเณน. สมเย โวสฺสคฺเคนาติ นิจฺจสมเย จ กาลสมเย จ โวสฺสชฺชเนน. นิจฺจสมเย โวสฺสชฺชนํ นาม สกลทิวสํ กมฺมํ กโรนฺตา กิลมนฺติ. ตสฺมา ยถา น กิลมนฺติ, เอวํ เวลํ ญตฺวา วิสฺสชฺชนํ. กาลสมเย โวสฺสคฺโค นาม ฉณนกฺขตฺตกีฬาทีสุ อลงฺการภณฺฑขาทนียโภชนียาทีนิ ทตฺวา วิสฺสชฺชนํ. ทินฺนาทายิโนติ โจริกาย กิญฺจิ อคเหตฺวา สามิเกหิ ทินฺนสฺเสว อาทายิโน. สุกตกมฺมกราติ ‘‘กึ เอตสฺส กมฺเมน กเตน, น มยํ กิญฺจิ ลภามา’’ติ อนุชฺฌายิตฺวา ตุฏฺฐหทยา ยถา ตํ กมฺมํ สุกตํ โหติ, เอวํ การกา. กิตฺติวณฺณหราติ ปริสมชฺเฌ กถาย สมฺปตฺตาย ‘‘โก อมฺหากํ สามิเกหิ สทิโส อตฺถิ, มยํ อตฺตโน ทาสภาวมฺปิ น ชานาม, เตสํ สามิกภาวมฺปิ น ชานาม, เอวํ โน อนุกมฺปนฺตี’’ติ คุณกถาหารกา. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

271. Yathābalaṃ kammantasaṃvidhānenāti có nghĩa là: Bằng cách sắp xếp công việc tùy theo sức lực, không bắt người trẻ làm việc của người lớn, hoặc người lớn làm việc của người trẻ, không bắt phụ nữ làm việc của đàn ông, hoặc đàn ông làm việc của phụ nữ, mà chỉ sắp xếp công việc tương xứng với sức lực của mỗi người. Bhattavetanānuppadānenāti có nghĩa là: Sau khi ghi nhận sự tương xứng của mỗi người rằng 'Đây là con trai nhỏ, đây là người ở chung', bằng cách cho thức ăn và cho vật dụng tiêu dùng. Gilānupaṭṭhānenāti có nghĩa là: Bằng cách chăm sóc khi bệnh, không bắt làm việc trong lúc không khỏe, cho thuốc men thích hợp v.v... và chăm sóc. Acchariyānaṃ rasānaṃ saṃvibhāgenāti có nghĩa là: Khi nhận được các vị ngọt ngon lạ, không tự mình ăn mà thực hiện việc chia sớt từ đó cho họ. Samaye vossaggenāti có nghĩa là: Bằng cách cho nghỉ ngơi vào lúc thường xuyên và vào lúc thích hợp. Việc cho nghỉ vào lúc thường xuyên là: Làm việc suốt cả ngày thì mệt mỏi. Do đó, biết thời gian để cho nghỉ ngơi sao cho họ không mệt mỏi. Việc cho nghỉ vào lúc thích hợp là: Vào các dịp lễ hội, lễ tinh tú, vui chơi v.v..., cho đồ trang sức, vật thực loại cứng, vật thực loại mềm v.v... rồi cho nghỉ. Dinnādāyinoti có nghĩa là: Là người nhận vật đã được cho, không lấy trộm bất cứ thứ gì, là người chỉ nhận vật đã được chủ cho. Sukatakammakarāti có nghĩa là: Là người làm tốt công việc, không phàn nàn rằng: 'Công việc của người này đã làm thì có ích gì, chúng ta chẳng được gì cả', có tâm hoan hỷ, là người làm sao cho công việc đó được làm tốt. Kittivaṇṇaharāti có nghĩa là: Là người mang lại tiếng tốt và lời khen, khi câu chuyện phát sinh giữa hội chúng, là người thuật lại lời tán dương đức hạnh rằng: 'Có người chủ nào giống như chủ của chúng ta không? Chúng ta không biết đến thân phận tôi tớ của mình, cũng không biết đến thân phận làm chủ của các vị ấy. Các vị ấy thương xót chúng tôi như vậy'. Phần còn lại ở đây cũng nên được hiểu theo phương pháp trước.

๒๗๒. เมตฺเตน กายกมฺเมนาติอาทีสุ เมตฺตจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา กตานิ กายกมฺมาทีนิ เมตฺตานิ นาม วุจฺจนฺติ. ตตฺถ ภิกฺขู นิมนฺเตสฺสามีติ วิหารคมนํ[Pg.140], ธมกรณํ คเหตฺวา อุทกปริสฺสาวนํ, ปิฏฺฐิปริกมฺมปาทปริกมฺมาทิกรณญฺจ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. ภิกฺขู ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐ ทิสฺวา ‘‘สกฺกจฺจํ ยาคุํ เทถ, ภตฺตํ เทถา’’ติอาทิวจนญฺเจว, สาธุการํ ทตฺวา ธมฺมสวนญฺจ สกฺกจฺจํ ปฏิสนฺถารกรณาทีนิ จ เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. ‘‘อมฺหากํ กุลูปกตฺเถรา อเวรา โหนฺตุ อพฺยาปชฺชา’’ติ เอวํ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. อนาวฏทฺวารตายาติ อปิหิตทฺวารตาย. ตตฺถ สพฺพทฺวารานิ วิวริตฺวาปิ สีลวนฺตานํ อทายโก อการโก ปิหิตทฺวาโรเยว. สพฺพทฺวารานิ ปน ปิทหิตฺวาปิ เตสํ ทายโก การโก วิวฏทฺวาโรเยว. อิติ สีลวนฺเตสุ เคหทฺวารํ อาคเตสุ สนฺตํเยว นตฺถีติ อวตฺวา ทาตพฺพํ. เอวํ อนาวฏทฺวารตา นาม โหติ.

272. Trong các câu như Mettena kāyakammenāti, các thân nghiệp v.v... được làm sau khi đã thiết lập tâm từ được gọi là mettāni (thuộc về từ tâm). Trong đó, việc đi đến tu viện với ý nghĩ 'tôi sẽ thỉnh các vị Tỳ khưu', việc lọc nước sau khi lấy đồ lọc nước, và việc xoa bóp lưng, xoa bóp chân v.v... được gọi là thân nghiệp với tâm từ. Thấy các vị Tỳ khưu đã vào để khất thực, lời nói như 'Hãy cúng dường cháo một cách kính cẩn, hãy cúng dường cơm một cách kính cẩn', và việc nghe Pháp sau khi nói 'lành thay', và việc chào hỏi niềm nở một cách kính cẩn v.v... được gọi là khẩu nghiệp với tâm từ. Sự suy nghĩ như vầy: 'Mong rằng các vị trưởng lão thường đến gia đình chúng tôi được vô oán, vô não' được gọi là ý nghiệp với tâm từ. Anāvaṭadvāratāyāti có nghĩa là với cửa không bị che đậy. Ở đây, dù có mở tất cả các cửa, nhưng người không cúng dường, không phục vụ các bậc có giới thì vẫn là người có cửa đóng. Trái lại, dù có đóng tất cả các cửa, nhưng người cúng dường, phục vụ các vị ấy thì vẫn là người có cửa mở. Vì vậy, khi các bậc có giới đến cửa nhà, không nên nói 'không có' đối với vật đang hiện hữu, mà nên cúng dường. Như vậy được gọi là cửa không đóng.

อามิสานุปฺปทาเนนาติ ปุเรภตฺตํ ปริภุญฺชิตพฺพกํ อามิสํ นาม, ตสฺมา สีลวนฺตานํ ยาคุภตฺตสมฺปทาเนนาติ อตฺโถ. กลฺยาเณน มนสา อนุกมฺปนฺตีติ ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิตา โหนฺตุ อเวรา อโรคา อพฺยาปชฺชา’’ติ เอวํ หิตผรเณน. อปิจ อุปฏฺฐากานํ เคหํ อญฺเญ สีลวนฺเต สพฺรหฺมจารี คเหตฺวา ปวิสนฺตาปิ กลฺยาเณน เจตสา อนุกมฺปนฺติ นาม. สุตํ ปริโยทาเปนฺตีติ ยํ เตสํ ปกติยา สุตํ อตฺถิ, ตสฺส อตฺถํ กเถตฺวา กงฺขํ วิโนเทนฺติ, ตถตฺตาย วา ปฏิปชฺชาเปนฺติ. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

Āmisānuppadānenāti có nghĩa là: Vật thực nên được dùng vào buổi sáng được gọi là āmisa, do đó, ý nghĩa là bằng cách cung cấp cháo và cơm cho các bậc có giới. Kalyāṇena manasā anukampantīti có nghĩa là: Thương xót bằng cách rải tâm mong cầu lợi ích như vầy: 'Mong tất cả chúng sanh được an lạc, không oán thù, không bệnh tật, không phiền não'. Hơn nữa, cả khi dẫn các vị đồng phạm hạnh có giới khác vào nhà của thí chủ cũng được gọi là thương xót với thiện tâm. Sutaṃ pariyodāpentīti có nghĩa là: Đối với giáo pháp nào mà họ đã nghe theo lẽ tự nhiên, nói lên ý nghĩa của giáo pháp đó, làm cho sự hoài nghi được tiêu trừ, hoặc làm cho họ thực hành vì mục đích như vậy. Phần còn lại ở đây cũng nên được hiểu theo phương pháp trước.

๒๗๓. อลมตฺโตติ ปุตฺตทารภรณํ กตฺวา อคารํ อชฺฌาวสนสมตฺโถ. ปณฺฑิโตติ ทิสานมสฺสนฏฺฐาเน ปณฺฑิโต หุตฺวา. สณฺโหติ สุขุมตฺถทสฺสเนน สณฺหวาจาภณเนน วา สณฺโห หุตฺวา. ปฏิภานวาติ ทิสานมสฺสนฏฺฐาเน ปฏิภานวา หุตฺวา นิวาตวุตฺตีติ นีจวุตฺติ. อตฺถทฺโธติ ถมฺภรหิโต. อุฏฺฐานโกติ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺโน. อนลโสติ นิกฺโกสชฺโช. อจฺฉินฺนวุตฺตีติ นิรนฺตรกรณวเสน อขณฺฑวุตฺติ. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต.

273. Alamattoti có nghĩa là: người có khả năng sống trong gia đình sau khi đã nuôi dưỡng vợ con. Paṇḍitoti có nghĩa là: trở thành người trí tuệ trong việc lễ bái các phương. Saṇhoti có nghĩa là: trở thành người tế nhị bằng cách thấy được ý nghĩa vi tế hoặc bằng cách nói lời nói dịu dàng. Paṭibhānavāti có nghĩa là: trở thành người có trí ứng đối trong việc lễ bái các phương. Nivātavuttīti có nghĩa là: có hạnh khiêm tốn. Atthaddhoti có nghĩa là: không cứng nhắc. Uṭṭhānakoti có nghĩa là: người có sự tinh tấn, siêng năng. Analasoti có nghĩa là: không lười biếng. Acchinnavuttīti có nghĩa là: có hạnh không đứt đoạn do làm việc liên tục. Medhāvīti có nghĩa là: được phú bẩm trí tuệ phát sinh tức thời.

สงฺคาหโกติ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ สงฺคหกโร. มิตฺตกโรติ มิตฺตคเวสโน. วทญฺญูติ ปุพฺพการินา, วุตฺตวจนํ ชานาติ. สหายกสฺส ฆรํ คตกาเล ‘‘มยฺหํ สหายกสฺส เวฐนํ เทถ, สาฏกํ เทถ, มนุสฺสานํ ภตฺตเวตนํ เทถา’’ติ วุตฺตวจนมนุสฺสรนฺโต ตสฺส อตฺตโน เคหํ [Pg.141] อาคตสฺส ตตฺตกํ วา ตโต อติเรกํ วา ปฏิกตฺตาติ อตฺโถ. อปิจ สหายกสฺส ฆรํ คนฺตฺวา อิมํ นาม คณฺหิสฺสามีติ อาคตํ สหายกํ ลชฺชาย คณฺหิตุํ อสกฺโกนฺตํ อนิจฺฉาริตมฺปิ ตสฺส วาจํ ญตฺวา เยน อตฺเถน โส อาคโต, ตํ นิปฺผาเทนฺโต วทญฺญู นาม. เยน เยน วา ปน สหายกสฺส อูนํ โหติ, โอโลเกตฺวา ตํ ตํ เทนฺโตปิ วทญฺญูเยว. เนตาติ ตํ ตํ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ปญฺญาย เนตา. วิวิธานิ การณานิ ทสฺเสนฺโต เนตีติ วิเนตา. ปุนปฺปุนํ เนตีติ อนุเนตา.

Saṅgāhakoti có nghĩa là: người thực hành sự nhiếp phục bằng bốn nhiếp pháp. Mittakaroti có nghĩa là: người tìm kiếm bạn bè. Vadaññūti có nghĩa là: người biết lời nói của người đã làm ơn trước. Ý nghĩa là: khi đến nhà người bạn, người ấy nhớ lại lời nói (của bạn) 'Hãy cho bạn tôi khăn đội đầu, hãy cho y phục, hãy cho cơm và lương cho những người đi theo', và khi người bạn đó đến nhà mình, người ấy đền đáp lại bằng chừng ấy hoặc nhiều hơn thế. Hơn nữa, người bạn đến nhà với ý định 'tôi sẽ lấy vật này' nhưng không thể lấy vì xấu hổ, dù không nói ra, người biết được lời nói (ẩn ý) của người bạn đó, biết được mục đích mà người ấy đến và hoàn thành mục đích đó, cũng được gọi là vadaññū (người biết ơn). Hoặc người nào xem xét thấy bạn mình thiếu thốn vật gì rồi cho vật đó, cũng chính là vadaññū. Netāti có nghĩa là: là người hướng dẫn bằng trí tuệ, chỉ ra lợi ích này hay lợi ích khác. Hướng dẫn bằng cách chỉ ra nhiều lý do khác nhau, nên gọi là vinetā (người huấn luyện). Hướng dẫn lặp đi lặp lại, nên gọi là anunetā (người khuyên giải).

ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ปุคฺคเล. รถสฺสาณีว ยายโตติ ยถา อาณิยา สติเยว รโถ ยาติ, อสติ น ยาติ, เอวํ อิเมสุ สงฺคเหสุ สติเยว โลโก วตฺตติ, อสติ น วตฺตติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอเต โข สงฺคหา โลเก, รถสฺสาณีว ยายโต’’ติ.

Tattha tatthāti có nghĩa là: ở mỗi cá nhân ấy. Rathassāṇīva yāyatoti có nghĩa là: Giống như khi có chốt thì xe mới chạy, khi không có thì không chạy; cũng vậy, khi có những nhiếp pháp này thì thế gian mới vận hành, khi không có thì không vận hành. Do đó, đã được nói rằng: 'Những nhiếp pháp này ở đời, thật vậy, giống như chốt của cỗ xe đang chạy'.

น มาตา ปุตฺตการณาติ ยทิ มาตา เอเต สงฺคเห ปุตฺตสฺส น กเรยฺย, ปุตฺตการณา มานํ วา ปูชํ วา น ลเภยฺย.

“Na mātā puttakāraṇāti” có nghĩa là: Nếu người mẹ không thực hiện những sự giúp đỡ này đối với người con, thì vì người con mà bà sẽ không nhận được sự tôn trọng hay sự cúng dường.

สงฺคหา เอเตติ อุปโยควจเน ปจฺจตฺตํ. ‘‘สงฺคเห เอเต’’ติ วา ปาโฐ. สมฺมเปกฺขนฺตีติ สมฺมา เปกฺขนฺติ. ปาสํสา จ ภวนฺตีติ ปสํสนียา จ ภวนฺติ.

Cụm từ “Saṅgahā ete” là danh từ ở chủ cách theo nghĩa của đối cách. Hoặc có dị bản là “Saṅgahe ete”. “Sammapekkhantīti” có nghĩa là “sammā pekkhanti” (họ nhìn thấy một cách đúng đắn). “Pāsaṃsā ca bhavantīti” có nghĩa là “pasaṃsanīyā ca bhavanti” (họ cũng trở nên đáng được tán dương).

๒๗๔. อิติ ภควา ยา ทิสา สนฺธาย เต คหปติปุตฺต ปิตา อาห ‘‘ทิสา นมสฺเสยฺยาสี’’ติ, อิมา ตา ฉ ทิสา. ยทิ ตฺวํ ปิตุ วจนํ กโรสิ, อิมา ทิสา นมสฺสาติ ทสฺเสนฺโต สิงฺคาลสฺส ปุจฺฉาย ฐตฺวา เทสนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. สิงฺคาลโกปิ สรเณสุ ปติฏฺฐาย จตฺตาลีสโกฏิธนํ พุทฺธสาสเน วิกิริตฺวา ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา สคฺคปรายโณ อโหสิ. อิมสฺมิญฺจ ปน สุตฺเต ยํ คิหีหิ กตฺตพฺพํ กมฺมํ นาม, ตํ อกถิตํ นตฺถิ, คิหิวินโย นามายํ สุตฺตนฺโต. ตสฺมา อิมํ สุตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมานสฺส วุทฺธิเยว ปาฏิกงฺขา, โน ปริหานีติ.

274. Như vậy, Đức Thế Tôn, trong khi chỉ ra rằng: “Này gia chủ tử, những phương hướng mà thân phụ của con đã nhắm đến khi nói rằng: ‘Con hãy đảnh lễ các phương hướng,’ chính là sáu phương này. Nếu con thực hành lời dạy của thân phụ, con hãy đảnh lễ các phương hướng này,” sau khi đứng trên câu hỏi của Siṅgāla và đưa bài pháp thoại đến đỉnh điểm, Ngài đã đi vào thành Rājagaha để khất thực. Siṅgāla cũng đã an trú trong các nơi nương tựa, đã phân phát bốn mươi koṭi tài sản trong Phật giáo, đã làm các công đức, và đã có cõi trời là cảnh giới kế tiếp. Hơn nữa, trong bài kinh này, bất cứ việc gì gọi là phận sự phải làm của hàng tại gia thì không có việc gì là không được nói đến; bài kinh này được gọi là Giới Luật của hàng tại gia. Do đó, sau khi nghe bài kinh này, đối với người thực hành theo như đã được chỉ dạy, chỉ có sự tăng trưởng là điều được mong đợi, không có sự suy giảm.

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

Trong bộ Chú giải Trường Bộ Kinh tên là Sumaṅgalavilāsinī

สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Siṅgāla đã kết thúc.

๙. อาฏานาฏิยสุตฺตวณฺณนา

9. Giải thích kinh Āṭānāṭiya

ปฐมภาณวารวณฺณนา

Giải thích Phẩm Tụng Đầu Tiên

๒๗๕. เอวํ [Pg.142] เม สุตนฺติ อาฏานาฏิยสุตฺตํ. ตตฺรายมปุพฺพปทวณฺณนา – จตุทฺทิสํ รกฺขํ ฐเปตฺวาติ อสุรเสนาย นิวารณตฺถํ สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส จตูสุ ทิสาสุ อารกฺขํ ฐเปตฺวา. คุมฺพํ ฐเปตฺวาติ พลคุมฺพํ ฐเปตฺวา. โอวรณํ ฐเปตฺวาติ จตูสุ ทิสาสุ อารกฺขเก ฐเปตฺวา. เอวํ สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส อารกฺขํ สุสํวิหิตํ กตฺวา อาฏานาฏนคเร นิสินฺนา สตฺต พุทฺเธ อารพฺภ อิมํ ปริตฺตํ พนฺธิตฺวา ‘‘เย สตฺถุ ธมฺมอาณํ อมฺหากญฺจ ราชอาณํ น สุณนฺติ, เตสํ อิทญฺจิทญฺจ กริสฺสามา’’ติ สาวนํ กตฺวา อตฺตโนปิ จตูสุ ทิสาสุ มหติยา จ ยกฺขเสนายาติอาทีหิ จตูหิ เสนาหิ อารกฺขํ สํวิทหิตฺวา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา…เป… เอกมนฺตํ นิสีทึสุ.

275. “Evaṃ me sutaṃ” là bài kinh Āṭānāṭiya. Ở đây, đây là phần giải thích các từ chưa từng xuất hiện trước đây. “Catuddisaṃ rakkhaṃ ṭhapetvā” có nghĩa là: để ngăn chặn đạo quân a-tu-la, sau khi đã thiết lập sự bảo vệ ở bốn phương cho Sakka, vị vua của chư thiên. “Gumbaṃ ṭhapetvā” có nghĩa là: sau khi đã thiết lập một đội quân. “Ovaraṇaṃ ṭhapetvā” có nghĩa là: sau khi đã bố trí những người canh gác ở bốn phương. Như vậy, sau khi đã sắp đặt sự bảo vệ một cách chu đáo cho Sakka, vị vua của chư thiên, họ đã ngồi tại thành Āṭānāṭa, đã liên hệ đến bảy vị Phật, đã kết thành bài kinh hộ trì này, đã đưa ra thông báo rằng: “Đối với những kẻ không lắng nghe pháp lệnh của Bậc Đạo Sư và vương lệnh của chúng ta, chúng ta sẽ làm điều này điều này cho chúng,” và sau khi đã sắp đặt sự bảo vệ cho chính mình ở bốn phương với bốn đạo quân hùng mạnh là đạo quân dạ-xoa và các đạo quân khác, khi đêm đã trôi qua... vân vân... họ đã ngồi xuống một bên.

อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺข’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๒๐) เอวมาทีสุ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร ปณีตตโร จา’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) เอวมาทีสุ สุนฺทเร.

Trong cụm từ “Abhikkantāya rattiyā”, ở đây từ “abhikkanta” được thấy trong các nghĩa như là: đã qua, tốt đẹp, sắc tướng thù thắng, sự hoan hỷ, v.v... Trong đó, trong các câu như: “Bạch ngài, đêm đã trôi qua, canh đầu đã mãn, Tăng chúng đã ngồi lâu. Bạch ngài, mong Đức Thế Tôn hãy đọc Pātimokkha cho các vị tỳ-khưu,” từ này được thấy với nghĩa là “đã qua”. Trong các câu như: “Vị này là thù thắng hơn và cao quý hơn trong bốn hạng người này,” từ này được thấy với nghĩa là “tốt đẹp”.

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. (วิ. ว. ๘๕๗);

“Ai đang đảnh lễ đôi chân của ta, tỏa sáng với thần lực và danh tiếng; với sắc tướng thù thắng, làm rực sáng khắp các phương?”

เอวมาทีสุ อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมาติ (ปารา. ๑๕) เอวมาทีสุ อพฺภนุโมทเน. อิธ ปน ขเย. เตน อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา, ปริกฺขีณาย รตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ.

Trong các câu như trên, (từ này được thấy) với nghĩa là “sắc tướng thù thắng”. Trong các câu như: “Thật vi diệu, thưa Tôn giả Gotama,” (từ này được thấy) với nghĩa là “sự hoan hỷ”. Còn ở đây, (từ này có nghĩa là) “đã qua”. Do đó, “abhikkantāya rattiyā” được nói là có nghĩa “parikkhīṇāya rattiyā” (khi đêm đã tàn).

อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อิธ อภิกฺกนฺตสทฺโท อภิรูเป. วณฺณสทฺโท ปน ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๙๙) เอวมาทีสุ ฉวิยํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต, คหปติ, อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ (ม. นิ. ๒.๗๗) เอวมาทีสุ ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม[Pg.143], โภ โคตม, วณฺณา’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๖๖) เอวมาทีสุ กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔) การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) เอวมาทีสุ สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ (ปารา. ๖๐๒) เอวมาทีสุ ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเน. โส อิธ ฉวิยํ ทฏฺฐพฺโพ. เตน ‘‘อภิกฺกนฺตวณฺณา อภิรูปจฺฉวี’’ติ วุตฺตํ โหติ.

Trong cụm từ “Abhikkantavaṇṇā”, ở đây từ “abhikkanta” có nghĩa là “sắc tướng thù thắng”. Còn từ “vaṇṇa” được thấy trong các nghĩa như là: màu da, sự tán dương, giai cấp, chủng tộc, nguyên nhân, hình dáng, kích thước, sắc trần, v.v... Trong đó, trong các câu như: “Đức Thế Tôn có màu da như vàng ròng,” (từ này được thấy) với nghĩa là “màu da”. Trong các câu như: “Này gia chủ, những lời tán dương này của ông về Sa-môn Gotama đã được kết tập khi nào vậy?” (từ này được thấy) với nghĩa là “sự tán dương”. Trong các câu như: “Thưa Tôn giả Gotama, có bốn giai cấp này,” (từ này được thấy) với nghĩa là “giai cấp, chủng tộc”. Trong các câu như: “Vậy do nguyên nhân nào mà được gọi là kẻ trộm hương?” (từ này được thấy) với nghĩa là “nguyên nhân”. Trong các câu như: “Sau khi hóa hiện ra hình dáng của một con voi chúa to lớn,” (từ này được thấy) với nghĩa là “hình dáng”. Trong các câu như: “Có ba kích thước của bình bát,” (từ này được thấy) với nghĩa là “kích thước”. Trong các câu như: “Sắc, hương, vị, chất bổ dưỡng,” (từ này được thấy) với nghĩa là “sắc trần”. Từ ấy ở đây nên được hiểu với nghĩa là “màu da”. Do đó, “abhikkantavaṇṇā” được nói là có nghĩa “abhirūpacchavī” (có màu da thù thắng).

เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวลสทฺโท อนวเสสเยภุยฺยอพฺยามิสฺสานติเรกทฬฺหตฺถวิสํโยคาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ (ปารา. ๑) เอวมาทีสุ อนวเสสตา อตฺโถ. ‘‘เกวลกปฺปา จ องฺคมาคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อภิกฺกมิตุกามา โหนฺตี’’ติ (มหาว. ๔๓) เอวมาทีสุ เยภุยฺยตา. ‘‘เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ (มหาว. ๑) เอวมาทีสุ อพฺยามิสฺสตา. ‘‘เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา’’ติ (อ. นิ. ๖.๕๕) เอวมาทีสุ อนติเรกตา. ‘‘อายสฺมโต, ภนฺเต, อนุรุทฺธสฺส พาหิโก นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๓) เอวมาทีสุ ทฬฺหตฺถตา. ‘‘เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๒) เอวมาทีสุ วิสํโยโค. อิธ ปนสฺส อนวเสสตฺโถ อธิปฺเปโต.

Trong cụm từ “Kevalakappaṃ”, ở đây từ “kevala” có nhiều nghĩa như là: toàn bộ, không còn sót lại; đa số; không pha trộn; không hơn; vững chắc; sự không liên hệ, v.v... Thật vậy, trong các câu như: “phạm hạnh hoàn toàn đầy đủ, thanh tịnh,” nghĩa của nó là “toàn bộ, không còn sót lại”. Trong các câu như: “Đa số dân chúng xứ Aṅga và Māgadha, mang theo nhiều đồ ăn thức uống, muốn đi đến,” (nghĩa của nó là) “đa số”. Trong các câu như: “Có sự phát sinh của khối khổ không pha trộn này,” (nghĩa của nó là) “không pha trộn”. Trong các câu như: “Vị trưởng lão này chắc chỉ có đức tin đơn thuần,” (nghĩa của nó là) “không hơn”. Trong các câu như: “Bạch ngài, vị đồng trú tên là Bāhika của trưởng lão Anuruddha đã kiên quyết đứng ra chia rẽ Tăng chúng,” (nghĩa của nó là) “vững chắc”. Trong các câu như: “Người đã sống xong phạm hạnh, không còn liên hệ (với phiền não), được gọi là bậc tối thượng,” (nghĩa của nó là) “sự không liên hệ”. Còn ở đây, nghĩa “toàn bộ, không còn sót lại” của nó được chủ trương.

กปฺปสทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนิยเมตํ โภโต โคตมสฺส. ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) เอวมาทีสุ อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ (จูฬว. ๒๕๐) เอวมาทีสุ โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) เอวมาทีสุ กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๙๘) เอวมาทีสุ ปญฺญตฺติ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ (วิ. ว. ๑๐๙๔) เอวมาทีสุ เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ (จูฬว. ๔๔๖) เอวมาทีสุ วิกปฺโป, อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๐) เอวมาทีสุ เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๙๔) เอวมาทีสุ [Pg.144] สมนฺตภาโว. อิธ ปน สมนฺตภาโว อตฺโถ อธิปฺเปโต. ตสฺมา ‘‘เกวลกปฺปํ คิชฺฌกูฏ’’นฺติ เอตฺถ อนวเสสํ สมนฺตโต คิชฺฌกูฏนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

Lại nữa, từ ‘kappa’ này có nhiều nghĩa như là: sự tin tưởng, sự gọi tên, thời gian, sự chế định, sự cắt, sự suy xét, sự ám chỉ, trạng thái bao trùm xung quanh, v.v... Thật vậy, trong các câu như: ‘okappaniyametaṃ bhoto gotamassa. Yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’ti (Điều này đáng tin tưởng đối với tôn giả Gotama, giống như đối với bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác), từ này có nghĩa là sự tin tưởng. Trong các câu như: ‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’nti (Này các Tỳ khưu, Ta cho phép thọ dụng trái cây theo năm cách gọi tên của sa-môn), từ này có nghĩa là sự gọi tên. Trong các câu như: ‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’ti (Do đó, Ta sống thường hằng), từ này có nghĩa là thời gian. Trong các câu như: ‘Iccāyasmā kappo’ti (Như vậy là trưởng lão Kappa), từ này có nghĩa là sự chế định. Trong các câu như: ‘Alaṅkato kappitakesamassū’ti (Đã trang điểm, với râu tóc được cắt), từ này có nghĩa là sự cắt. Trong các câu như: ‘Kappati dvaṅgulakappo’ti (Sự suy xét hai ngón tay là hợp lệ), từ này có nghĩa là sự suy xét. Trong các câu như: ‘atthi kappo nipajjitu’nti (Có sự ám chỉ để nằm xuống), từ này có nghĩa là sự ám chỉ. Trong các câu như: ‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’ti (Sau khi làm sáng rực toàn bộ khu rừng Veḷuvana), từ này có nghĩa là trạng thái bao trùm xung quanh. Tuy nhiên, ở đây, ý nghĩa được chủ định là trạng thái bao trùm xung quanh. Do đó, trong câu ‘kevalakappaṃ gijjhakūṭa’nti, ý nghĩa cần được hiểu là: ngọn núi Gijjhakūṭa không còn sót lại, từ khắp mọi phía.

โอภาเสตฺวาติ วตฺถมาลาลงฺการสรีรสมุฏฺฐิตาย อาภาย ผริตฺวา, จนฺทิมา วิย สูริโย วิย จ เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กริตฺวาติ อตฺโถ. เอกมนฺตํ นิสีทึสูติ เทวตานํ ทสพลสฺส สนฺติเก นิสินฺนฏฺฐานํ นาม น พหุ, อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ปริตฺตคารววเสน นิสีทึสุ.

Obhāsetvā có nghĩa là: sau khi tỏa khắp với ánh hào quang phát ra từ y phục, vòng hoa, đồ trang sức, và thân thể, làm thành một vùng sáng rực, một vùng chói lọi như mặt trăng và như mặt trời. Ekamantaṃ nisīdiṃsū (họ ngồi xuống một bên) có nghĩa là: đối với các vị trời, nơi ngồi gần bậc Thập Lực không có nhiều, nhưng trong bài kinh này, họ đã ngồi xuống do lòng tôn kính đối với bài kinh hộ trì.

๒๗๖. เวสฺสวโณติ กิญฺจาปิ จตฺตาโร มหาราชาโน อาคตา, เวสฺสวโณ ปน ทสพลสฺส วิสฺสาสิโก กถาปวตฺตเน พฺยตฺโต สุสิกฺขิโต, ตสฺมา เวสฺสวโณ มหาราชา ภควนฺตํ เอตทโวจ. อุฬาราติ มเหสกฺขานุภาวสมฺปนฺนา. ปาณาติปาตา เวรมณิยาติ ปาณาติปาเต ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา ตโต เวรมณิยา ธมฺมํ เทเสติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ สนฺติ อุฬารา ยกฺขา นิวาสิโนติ เตสุ เสนาสเนสุ สนฺติ อุฬารา ยกฺขา นิพทฺธวาสิโน. อาฏานาฏิยนฺติ อาฏานาฏนคเร พทฺธตฺตา เอวํนามํ. กึ ปน ภควโต อปจฺจกฺขธมฺโม นาม อตฺถีติ, นตฺถิ. อถ กสฺมา เวสฺสวโณ ‘‘อุคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต, ภควา’’ติอาทิมาห? โอกาสกรณตฺถํ. โส หิ ภควนฺตํ อิมํ ปริตฺตํ สาเวตุํ โอกาสํ กาเรนฺโต เอวมาห. สตฺถุ กถิเต อิมํ ปริตฺตํ ครุ ภวิสฺสตีติปิ อาห. ผาสุวิหารายาติ คมนฏฺฐานาทีสุ จตูสุ อิริยาปเถสุ สุขวิหาราย.

276. Vessavaṇo: Mặc dù bốn vị Đại vương đã đến, nhưng Vessavaṇa là người thân cận với bậc Thập Lực, khéo léo và được huấn luyện kỹ càng trong việc trò chuyện, do đó Đại vương Vessavaṇa đã bạch với Đức Thế Tôn lời này. Uḷārā: có nghĩa là những vị có đại thần lực, đầy đủ oai lực. Pāṇātipātā veramaṇiyā: có nghĩa là sau khi chỉ ra sự nguy hại trong hiện tại và tương lai của việc sát sanh, ngài thuyết pháp về sự từ bỏ hành động ấy. Đối với các trường hợp còn lại, phương pháp cũng tương tự. Tattha santi uḷārā yakkhā nivāsino: có nghĩa là trong các trú xứ ấy, có những vị dạ-xoa cao quý thường trú. Āṭānāṭiya: được gọi tên như vậy vì được kết tập tại thành Āṭānāṭa. Phải chăng có pháp nào mà Đức Thế Tôn chưa trực nhận chăng? Thưa không. Vậy tại sao Vessavaṇa lại nói: ‘Bạch ngài, mong Đức Thế Tôn hãy học thuộc lòng...’? Là để xin phép. Vị ấy, trong khi tạo cơ hội để Đức Thế Tôn nghe bài kinh hộ trì này, đã nói như vậy. Vị ấy cũng nói với ý nghĩ rằng: ‘Khi được bậc Đạo Sư nói ra, bài kinh hộ trì này sẽ trở nên trọng đại.’ Phāsuvihārāya: có nghĩa là để an trú thoải mái trong bốn oai nghi đi, đứng, v.v...

๒๗๗. จกฺขุมนฺตสฺสาติ น วิปสฺสีเยว จกฺขุมา, สตฺตปิ พุทฺธา จกฺขุมนฺโต, ตสฺมา เอเกกสฺส พุทฺธสฺส เอตานิ สตฺต สตฺต นามานิ โหนฺติ. สพฺเพปิ พุทฺธา จกฺขุมนฺโต, สพฺเพ สพฺพภูตานุกมฺปิโน, สพฺเพ นฺหาตกิเลสตฺตา นฺหาตกา. สพฺเพ มารเสนาปมทฺทิโน, สพฺเพ วุสิตวนฺโต, สพฺเพ วิมุตฺตา, สพฺเพ องฺคโต รสฺมีนํ นิกฺขนฺตตฺตา องฺคีรสา. น เกวลญฺจ พุทฺธานํ เอตาเนว สตฺต นามานิ อสงฺขฺเยยฺยานิ นามานิ สคุเณน มเหสิโนติ วุตฺตํ.

277. Cakkhumantassa: Không chỉ Đức Phật Vipassī mới là bậc có mắt, mà cả bảy vị Phật đều là bậc có mắt. Do đó, mỗi một vị Phật đều có bảy danh hiệu này. Tất cả các vị Phật đều là bậc có mắt (cakkhumanto), tất cả đều có lòng bi mẫn đến tất cả chúng sanh (sabbabhūtānukampino), tất cả đều được gọi là ‘nhātaka’ vì đã gột sạch phiền não. Tất cả đều là bậc chinh phục quân ma (mārasenāpamaddino), tất cả đều là bậc đã sống đời phạm hạnh (vusitavanto), tất cả đều là bậc đã giải thoát (vimuttā), tất cả đều được gọi là ‘Aṅgīrasa’ vì các tia sáng phát ra từ thân thể của các ngài. Và không chỉ các vị Phật chỉ có bảy danh hiệu này, mà đã được nói rằng: ‘Bậc Đại Sĩ có vô số danh hiệu tùy theo đức hạnh của mình.’

เวสฺสวโณ ปน อตฺตโน ปากฏนามวเสน เอวมาห. เต ชนาติ อิธ ขีณาสวา ชนาติ อธิปฺเปตา. อปิสุณาถาติ เทสนาสีสมตฺตเมตํ, อมุสา อปิสุณา อผรุสา มนฺตภาณิโนติ อตฺโถ. มหตฺตาติ [Pg.145] มหนฺตภาวํ ปตฺตา. ‘‘มหนฺตา’’ติปิ ปาโฐ, มหนฺตาติ อตฺโถ. วีตสารทาติ นิสฺสารทา วิคตโลมหํสา.

Còn Vessavaṇa, vị ấy đã nói như vậy theo danh hiệu nổi bật của mình. Te janā (những người ấy): ở đây, ý chỉ những người là bậc Lậu tận. Apisuṇātha (không nói lời đâm thọc): đây chỉ là phần tóm tắt của bài pháp, ý nghĩa là: không nói dối, không nói lời đâm thọc, không nói lời thô ác, nói lời có trí tuệ. Mahattā: đã đạt đến trạng thái vĩ đại. Cũng có bản đọc là ‘Mahantā’, có nghĩa là những bậc vĩ đại. Vītasāradā: không rụt rè, không còn sợ hãi dựng tóc gáy.

หิตนฺติ เมตฺตาผรเณน หิตํ. ยํ นมสฺสนฺตีติ เอตฺถ ยนฺติ นิปาตมตฺตํ. มหตฺตนฺติ มหนฺตํ. อยเมว วา ปาโฐ, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘เย จาปิ โลเก กิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุตา ยถาภูตํ วิปสฺสิสุํ, วิชฺชาทิคุณสมฺปนฺนญฺจ หิตํ เทวมนุสฺสานํ โคตมํ นมสฺสนฺติ, เต ชนา อปิสุณา, เตสมฺปิ นมตฺถู’’ติ. อฏฺฐกถายํ ปน เต ชนา อปิสุณาติ เต พุทฺธา อปิสุณาติ เอวํ ปฐมคาถาย พุทฺธานํเยว วณฺโณ กถิโต, ตสฺมา ปฐมคาถา สตฺตนฺนํ พุทฺธานํ วเสน วุตฺตา. ทุติยคาถาย ‘‘โคตม’’นฺติ เทสนามุขมตฺตเมตํ. อยมฺปิ หิ สตฺตนฺนํเยว วเสน วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – โลเก ปณฺฑิตา เทวมนุสฺสา ยํ นมสฺสนฺติ โคตมํ, ตสฺส จ ตโต ปุริมานญฺจ พุทฺธานํ นมตฺถูติ.

Hitaṃ: có nghĩa là người mang lại lợi ích bằng cách lan tỏa tâm từ. Trong câu ‘Yaṃ namassanti’, từ ‘yaṃ’ chỉ là một tiểu từ. Mahattanti: có nghĩa là bậc vĩ đại. Hoặc đây là cách đọc. Điều này được nói là: ‘Những vị nào trong thế gian đã tịch tịnh nhờ sự dập tắt phiền não, đã thấy đúng như thật, và đảnh lễ Đức Gotama, người đầy đủ minh và các đức hạnh khác, mang lại lợi ích cho chư thiên và nhân loại, những vị ấy không nói lời đâm thọc, xin đảnh lễ cả những vị ấy.’ Tuy nhiên, trong Chú giải, ‘te janā apisuṇā’ có nghĩa là ‘những vị Phật ấy không nói lời đâm thọc.’ Như vậy, trong kệ đầu tiên, chỉ có sự tán thán các vị Phật được nói đến. Do đó, kệ đầu tiên được nói liên quan đến bảy vị Phật. Trong kệ thứ hai, từ ‘gotama’ chỉ là phần mở đầu của bài pháp. Điều này cũng cần được hiểu là được nói liên quan đến bảy vị Phật. Đây là ý nghĩa ở đây: Các bậc hiền trí trong thế gian, chư thiên và nhân loại, đảnh lễ Đức Gotama nào, xin đảnh lễ vị ấy và cả các vị Phật trước vị ấy.

๒๗๘. ยโต อุคฺคจฺฉตีติ ยโต ฐานโต อุเทติ. อาทิจฺโจติ อทิติยา ปุตฺโต, เววจนมตฺตํ วา เอตํ สูริยสทฺทสฺส. มหนฺตํ มณฺฑลํ อสฺสาติ มณฺฑลีมหา. ยสฺส จุคฺคจฺฉมานสฺสาติ ยมฺหิ อุคฺคจฺฉมาเน. สํวรีปิ นิรุชฺฌตีติ รตฺติ อนฺตรธายติ. ยสฺส จุคฺคเตติ ยสฺมึ อุคฺคเต.

278. Yato uggacchatīti: có nghĩa là từ nơi nào mặt trời mọc lên. Ādicco: có nghĩa là con trai của bà Aditi, hoặc đây chỉ là một từ đồng nghĩa của từ sūriya (mặt trời). Maṇḍalī: có nghĩa là có vầng sáng lớn. Yassa cuggacchamānassa: có nghĩa là khi mặt trời đang mọc. Saṃvarīpi nirujjhati: có nghĩa là đêm tối tan biến. Yassa cuggate: có nghĩa là khi mặt trời đã mọc.

รหโทติ อุทกรหโท. ตตฺถาติ ยโต อุคฺคจฺฉติ สูริโย, ตสฺมึ ฐาเน. สมุทฺโทติ โย โส รหโทติ วุตฺโต, โส น อญฺโญ, อถ โข สมุทฺโท. สริโตทโกติ วิสโฏทโก, สริตา นานปฺปการา นทิโย อสฺส อุทเก ปวิฏฺฐาติ วา สริโตทโก. เอวํ ตํ ตตฺถ ชานนฺตีติ ตํ รหทํ ตตฺถ เอวํ ชานนฺติ. กินฺติ ชานนฺติ? สมุทฺโท สริโตทโกติ เอวํ ชานนฺติ.

Rahado: có nghĩa là hồ nước. Tattha: có nghĩa là tại nơi mà mặt trời mọc lên. Samuddo: có nghĩa là cái được gọi là hồ ấy không phải là gì khác, mà chính là biển cả. Saritodako: có nghĩa là có nước lan rộng, hoặc được gọi là saritodako vì các con sông chảy đủ loại đã đổ vào nước của nó. Evaṃ taṃ tattha jānanti: có nghĩa là họ biết cái hồ ấy ở nơi đó như vậy. Họ biết như thế nào? Họ biết như vầy: ‘Đó là biển cả có các dòng sông chảy vào.’

อิโตติ สิเนรุโต วา เตสํ นิสินฺนฏฺฐานโต วา. ชโนติ อยํ มหาชโน. เอกนามาติ อินฺทนาเมน เอกนามา. สพฺเพสํ กิร เตสํ สกฺกสฺส เทวรญฺโญ นามเมว นามมกํสุ. อสีติ ทส เอโก จาติ เอกนวุติชนา. อินฺทนามาติ อินฺโทติ เอวํนามา. พุทฺธํ อาทิจฺจพนฺธุนนฺติ กิเลสนิทฺทาปคมเนนาปิ พุทฺธํ. อาทิจฺเจน สมานโคตฺตตายปิ อาทิจฺจพนฺธุนํ. กุสเลน สเมกฺขสีติ อนวชฺเชน นิปุเณน วา สพฺพญฺญุตญฺญาเณน มหาชนํ โอโลเกสิ. อมนุสฺสาปิ ตํ วนฺทนฺตีติ อมนุสฺสาปิ ตํ ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาเณน [Pg.146] มหาชนํ โอโลเกสี’’ติ วตฺวา วนฺทนฺติ. สุตํ เนตํ อภิณฺหโสติ เอตํ อมฺเหหิ อภิกฺขณํ สุตํ. ชินํ วนฺทถ โคตมํ, ชินํ วนฺทาม โคตมนฺติ อมฺเหหิ ปุฏฺฐา ชินํ วนฺทาม โคตมนฺติ วทนฺติ.

(Cụm từ) ‘Ito’ có nghĩa là từ núi Sineru hoặc từ trú xứ của các vị ấy. (Cụm từ) ‘Jano’ có nghĩa là đại chúng này. (Cụm từ) ‘Ekanāmā’ có nghĩa là có cùng một tên, (tức là) có tên là Inda. Tương truyền, tất cả các vị con trai của vị ấy đã lấy chính tên của thiên vương Sakka làm tên của mình. (Cụm từ) ‘Tám mươi, mười, và một’ có nghĩa là chín mươi mốt người. (Cụm từ) ‘Indanāmā’ có nghĩa là có tên như vậy là ‘Inda.’ (Cụm từ) ‘Buddhaṃ ādiccabandhunaṃ’ (Đức Phật, quyến thuộc của mặt trời), (gọi là) ‘Buddha’ vì đã loại trừ giấc ngủ phiền não. (Gọi là) ‘Ādiccabandhunaṃ’ (quyến thuộc của mặt trời) vì có cùng dòng tộc với mặt trời. (Cụm từ) ‘Kusalena samekkhasi’ (Ngài nhìn thấy bằng sự thiện xảo) có nghĩa là Ngài đã nhìn thấy đại chúng bằng trí tuệ toàn giác không có khuyết điểm hoặc (bằng trí tuệ) vi tế. (Cụm từ) ‘Amanussāpi taṃ vandanti’ (Ngay cả phi nhân cũng đảnh lễ Ngài) có nghĩa là ngay cả các phi nhân cũng đảnh lễ Ngài sau khi nói rằng: “Ngài đã nhìn thấy đại chúng bằng trí tuệ toàn giác.” (Cụm từ) ‘Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso’ có nghĩa là điều này đã được chúng tôi nghe thường xuyên. (Cụm từ) ‘Jinaṃ vandatha gotamaṃ, jinaṃ vandāma gotamaṃ’ (Hãy đảnh lễ bậc Chiến Thắng Gotama, chúng tôi đảnh lễ bậc Chiến Thắng Gotama) có nghĩa là khi được chúng tôi hỏi, họ trả lời rằng: “Chúng tôi đảnh lễ bậc Chiến Thắng Gotama.”

๒๗๙. เยน เปตา ปวุจฺจนฺตีติ เปตา นาม กาลงฺกตา, เต เยน ทิสาภาเคน นีหริยนฺตูติ วุจฺจนฺติ. ปิสุณา ปิฏฺฐิมํสิกาติ ปิสุณาวาจา เจว ปิฏฺฐิมํสํ ขาทนฺตา วิย ปรมฺมุขา ครหกา จ. เอเต จ เยน นีหริยนฺตูติ วุจฺจนฺติ, สพฺเพปิ เหเต ทกฺขิณทฺวาเรน นีหริตฺวา ทกฺขิณโต นครสฺส ฑยฺหนฺตุ วา ฉิชฺชนฺตุ วา หญฺญนฺตุ วาติ เอวํ วุจฺจนฺติ. อิโต สา ทกฺขิณา ทิสาติ เยน ทิสาภาเคน เต เปตา จ ปิสุณาทิกา จ นีหริยนฺตูติ วุจฺจนฺติ, อิโต สา ทกฺขิณา ทิสา. อิโตติ สิเนรุโต วา เตสํ นิสินฺนฏฺฐานโต วา. กุมฺภณฺฑานนฺติ เต กิร เทวา มโหทรา โหนฺติ, รหสฺสงฺคมฺปิ จ เนสํ กุมฺโภ วิย มหนฺตํ โหติ. ตสฺมา กุมฺภณฺฑาติ วุจฺจนฺติ.

279. (Cụm từ) ‘Yena petā pavuccanti’ (Phương mà người chết được nói đến), ‘petā’ có tên gọi là những người đã qua đời, họ được cho là được mang đi theo phương hướng nào. (Cụm từ) ‘Pisuṇā piṭṭhimaṃsikā’ (Kẻ nói đâm thọc, kẻ nói xấu sau lưng) là những người có lời nói đâm thọc và những người chỉ trích sau lưng giống như đang ăn thịt sau lưng (người khác). Và những người này được cho là được mang đi theo phương (hướng nào). Tất cả những người này, sau khi được mang ra qua cổng phía nam, (đến) phía nam của thành phố, hãy bị thiêu đốt, hoặc bị chặt, hoặc bị giết, được nói như vậy. (Cụm từ) ‘Ito sā dakkhiṇā disā’ (Từ đây, đó là phương nam) có nghĩa là phương hướng mà những người chết và những kẻ nói đâm thọc v.v... được cho là được mang đi, từ đây, đó là phương nam. (Cụm từ) ‘Ito’ có nghĩa là từ núi Sineru hoặc từ trú xứ của các vị ấy. (Cụm từ) ‘Kumbhaṇḍānaṃ’ (của các vị Kumbhaṇḍa), tương truyền các vị trời ấy có bụng to, và bộ phận kín của họ cũng to như cái bình. Do đó, họ được gọi là Kumbhaṇḍa.

๒๘๐. ยตฺถ โจคฺคจฺฉติ สูริโยติ ยสฺมึ ทิสาภาเค สูริโย อตฺถํ คจฺฉติ.

280. (Cụm từ) ‘Yattha coggacchati sūriyo’ (Nơi mặt trời lặn) có nghĩa là phương hướng mà mặt trời đi đến chỗ lặn.

๒๘๑. เยนาติ เยน ทิสาภาเคน. มหาเนรูติ มหาสิเนรุ ปพฺพตราชา. สุทสฺสโนติ โสวณฺณมยตฺตา สุนฺทรทสฺสโน. สิเนรุสฺส หิ ปาจีนปสฺสํ รชตมยํ, ทกฺขิณปสฺสํ มณิมยํ, ปจฺฉิมปสฺสํ ผลิกมยํ, อุตฺตรปสฺสํ โสวณฺณมยํ, ตํ มนุญฺญทสฺสนํ โหติ. ตสฺมา เยน ทิสาภาเคน สิเนรุ สุทสฺสโนติ อยเมตฺถตฺโถ. มนุสฺสา ตตฺถ ชายนฺตีติ ตตฺถ อุตฺตรกุรุมฺหิ มนุสฺสา ชายนฺติ. อมมาติ วตฺถาภรณปานโภชนาทีสุปิ มมตฺตวิรหิตา. อปริคฺคหาติ อิตฺถิปริคฺคเหน อปริคฺคหา. เตสํ กิร ‘‘อยํ มยฺหํ ภริยา’’ติ มมตฺตํ น โหติ, มาตรํ วา ภคินึ วา ทิสฺวา ฉนฺทราโค นุปฺปชฺชติ.

281. (Cụm từ) ‘Yena’ có nghĩa là theo phương hướng nào. (Cụm từ) ‘Mahāneru’ có nghĩa là núi chúa Đại Sineru. (Cụm từ) ‘Sudassano’ (đẹp đẽ) có nghĩa là có tướng mạo đẹp đẽ vì được làm bằng vàng. Thật vậy, sườn phía đông của núi Sineru được làm bằng bạc, sườn phía nam bằng ngọc ma-ni, sườn phía tây bằng pha lê, sườn phía bắc bằng vàng, sườn ấy có tướng mạo khả ái. Do đó, (câu) ‘yena disābhāgena sineru sudassano’ (theo phương hướng nào núi Sineru đẹp đẽ) là ý nghĩa ở đây. (Cụm từ) ‘Manussā tattha jāyanti’ (Loài người sanh ở nơi ấy) có nghĩa là loài người sanh ở châu Uttarakuru (Bắc-câu-lô) ấy. (Cụm từ) ‘Amamā’ (không có ‘của tôi’) có nghĩa là không có tâm sở hữu ngay cả đối với y phục, trang sức, thức uống, thức ăn v.v... (Cụm từ) ‘Apariggahā’ (không có sở hữu) có nghĩa là không có sự sở hữu về người vợ. Tương truyền, đối với họ không có tâm sở hữu rằng: “Đây là vợ của tôi,” và khi nhìn thấy mẹ hoặc chị em gái, dục tham không khởi sanh.

นปิ นียนฺติ นงฺคลาติ นงฺคลานิปิ ตตฺถ ‘‘กสิกมฺมํ กริสฺสามา’’ติ น เขตฺตํ นียนฺติ. อกฏฺฐปากิมนฺติ อกฏฺเฐ ภูมิภาเค อรญฺเญ สยเมว ชาตํ. ตณฺฑุลปฺผลนฺติ ตณฺฑุลาว ตสฺส ผลํ โหติ.

(Cụm từ) ‘Napi nīyanti naṅgalā’ (Lưỡi cày cũng không được mang đi) có nghĩa là ngay cả những lưỡi cày cũng không được mang ra đồng ở nơi ấy với ý nghĩ rằng: “Chúng ta sẽ làm công việc cày bừa.” (Cụm từ) ‘Akaṭṭhapākimaṃ’ (chín mà không cần cày) có nghĩa là (lúa) tự mọc trong rừng, trên mảnh đất không được cày xới. (Cụm từ) ‘Taṇḍulapphalaṃ’ (có quả là hạt gạo) có nghĩa là chỉ có hạt gạo là quả của loại lúa ấy.

ตุณฺฑิกีเร ปจิตฺวานาติ อุกฺขลิยํ อากิริตฺวา นิทฺธุมงฺคาเรน อคฺคินา ปจิตฺวา. ตตฺถ กิร โชติกปาสาณา นาม โหนฺติ. อถ [Pg.147] โข เต ตโย ปาสาเณ ฐเปตฺวา ตํ อุกฺขลึ อาโรเปนฺติ. ปาสาเณหิ เตโช สมุฏฺฐหิตฺวา ตํ ปจติ. ตโต ภุญฺชนฺติ โภชนนฺติ ตโต อุกฺขลิโต โภชนเมว ภุญฺชนฺติ, อญฺโญ สูโป วา พฺยญฺชนํ วา น โหติ, ภุญฺชนฺตานํ จิตฺตานุกูโลเยวสฺส รโส โหติ. เต ตํ ฐานํ สมฺปตฺตานํ เทนฺติเยว, มจฺฉริยจิตฺตํ นาม น โหติ. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธาทโยปิ มหิทฺธิกา ตตฺถ คนฺตฺวา ปิณฺฑปาตํ คณฺหนฺติ.

(Cụm từ) ‘Tuṇḍikīre pacitvāna’ (sau khi nấu gạo tuṇḍikīra) có nghĩa là sau khi đổ (gạo) vào nồi và nấu bằng lửa than không khói. Tương truyền, ở nơi ấy có những loại đá tên là jotika. Rồi họ đặt ba viên đá và đặt cái nồi ấy lên trên. Lửa phát ra từ những viên đá và nấu chín (cơm) ấy. (Cụm từ) ‘Tato bhuñjanti bhojanaṃ’ (Từ đó họ ăn thức ăn) có nghĩa là từ cái nồi ấy họ chỉ ăn thức ăn (cơm), không có canh hoặc món ăn phụ nào khác; đối với những người ăn, vị của nó hợp theo ý muốn của họ. Họ chỉ cho những người đến nơi ấy, không có tâm gọi là keo kiệt. Ngay cả các vị Phật, Phật Độc Giác v.v... là những bậc có đại thần lực cũng đi đến đó và nhận vật thực khất thực.

คาวึ เอกขุรํ กตฺวาติ คาวึ คเหตฺวา เอกขุรํ วาหนเมว กตฺวา. ตํ อภิรุยฺห เวสฺสวณสฺส ปริจารกา ยกฺขา. อนุยนฺติ ทิโสทิสนฺติ ตาย ตาย ทิสาย จรนฺติ. ปสุํ เอกขุรํ กตฺวาติ ฐเปตฺวา คาวึ อวเสสจตุปฺปทชาติกํ ปสุํ เอกขุรํ วาหนเมว กตฺวา ทิโสทิสํ อนุยนฺติ.

(Cụm từ) ‘Gāviṃ ekakhuraṃ katvā’ (sau khi biến con bò thành loài một móng) có nghĩa là sau khi bắt một con bò và biến nó thành một cỗ xe một móng. Các dạ-xoa tùy tùng của Vessavaṇa cưỡi lên nó. (Cụm từ) ‘Anuyanti disodisaṃ’ (đi theo khắp các phương) có nghĩa là họ đi lại trong phương này phương kia. (Cụm từ) ‘Pasuṃ ekakhuraṃ katvā’ (sau khi biến con thú thành loài một móng) có nghĩa là ngoại trừ con bò, họ biến các loài thú bốn chân còn lại thành một cỗ xe một móng rồi đi theo khắp các phương.

อิตฺถึ วา วาหนํ กตฺวาติ เยภุยฺเยน คพฺภินึ มาตุคามํ วาหนํ กริตฺวา. ตสฺสา ปิฏฺฐิยา นิสีทิตฺวา จรนฺติ. ตสฺสา กิร ปิฏฺฐิ โอนมิตุํ สหติ. อิตรา ปน อิตฺถิโย ยาเน โยเชนฺติ. ปุริสํ วาหนํ กตฺวาติ ปุริเส คเหตฺวา ยาเน โยเชนฺติ. คณฺหนฺตา จ สมฺมาทิฏฺฐิเก คเหตุํ น สกฺโกนฺติ. เยภุยฺเยน ปจฺจนฺติมมิลกฺขุวาสิเก คณฺหนฺติ. อญฺญตโร กิเรตฺถ ชานปโท เอกสฺส เถรสฺส สมีเป นิสีทิตฺวา นิทฺทายติ, เถโร ‘‘อุปาสก อติวิย นิทฺทายสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อชฺช, ภนฺเต, สพฺพรตฺตึ เวสฺสวณทาเสหิ กิลมิโตมฺหี’’ติ อาห.

(Cụm từ) ‘Itthiṃ vā vāhanaṃ katvā’ (hoặc biến người nữ thành cỗ xe) có nghĩa là phần lớn họ biến một người phụ nữ mang thai thành cỗ xe. Họ ngồi trên lưng của người ấy mà đi lại. Tương truyền, lưng của người ấy có thể chịu đựng mà không bị cong xuống. Còn những người phụ nữ khác thì họ thắng vào cỗ xe. (Cụm từ) ‘Purisaṃ vāhanaṃ katvā’ (biến người nam thành cỗ xe) có nghĩa là họ bắt những người nam và thắng vào cỗ xe. Và khi bắt, họ không thể bắt được những người có chánh kiến. Phần lớn họ bắt những người dân man di ở vùng biên địa. Tương truyền, ở đây có một người dân quê ngồi gần một vị trưởng lão và ngủ gật, vị trưởng lão hỏi: “Này cận sự nam, ông ngủ nhiều quá vậy.” (Người ấy) thưa rằng: “Bạch ngài, hôm nay con đã bị các tôi tớ của Vessavaṇa làm cho mệt mỏi suốt cả đêm.”

กุมารึ วาหนํ กตฺวาติ กุมาริโย คเหตฺวา เอกขุรํ วาหนํ กตฺวา รเถ โยเชนฺติ. กุมารวาหเนปิ เอเสว นโย. ปจารา ตสฺส ราชิโนติ ตสฺส รญฺโญ ปริจาริกา. หตฺถิยานํ อสฺสยานนฺติ น เกวลํ โคยานาทีนิเยว, หตฺถิอสฺสยานาทีนิปิ อภิรุหิตฺวา วิจรนฺติ. ทิพฺพํ ยานนฺติ อญฺญมฺปิ เนสํ พหุวิธํ ทิพฺพยานํ อุปฏฺฐิตเมว โหติ, เอตานิ ตาว เนสํ อุปกปฺปนยานานิ. เต ปน ปาสาเท วรสยนมฺหิ นิปนฺนาปิ ปีฐสิวิกาทีสุ จ นิสินฺนาปิ วิจรนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปาสาทา สิวิกา เจวา’’ติ. มหาราชสฺส ยสสฺสิโนติ เอวํ อานุภาวสมฺปนฺนสฺส ยสสฺสิโน มหาราชสฺส เอตานิ ยานานิ นิพฺพตฺตนฺติ.

Kumāriṃ vāhanaṃ katvāti có nghĩa là: Sau khi bắt các thiếu nữ, làm thành vật cưỡi một móng rồi thắng vào cỗ xe. Đối với vật cưỡi là thiếu nam cũng tương tự như vậy. Pacārā tassa rājinoti có nghĩa là: Những người hầu cận của vị vua ấy. Hatthiyānaṃ assayānanti có nghĩa là: Họ không chỉ đi lại sau khi đã cưỡi lên các loại xe bò v.v... mà còn đi lại sau khi đã cưỡi lên các loại xe voi, xe ngựa v.v... Dibbaṃ yānanti có nghĩa là: Đối với họ, nhiều loại xe chư thiên khác cũng hiện hữu sẵn sàng. Những loại xe này là những phương tiện được trang bị sẵn cho họ. Còn các vị ấy, dù đang nằm trên giường tốt trong lâu đài hay đang ngồi trên ghế, kiệu v.v... cũng vẫn đi lại được. Do đó, đã được nói rằng: “Lâu đài và cả kiệu.” Mahārājassa yasassinoti có nghĩa là: Những cỗ xe này được sanh khởi cho vị Đại vương có danh tiếng, đầy đủ oai lực như vậy.

ตสฺส [Pg.148] จ นครา อหุ อนฺตลิกฺเข สุมาปิตาติ ตสฺส รญฺโญ อากาเส สุฏฺฐุ มาปิตา เอเต อาฏานาฏาทิกา นครา อเหสุํ, นครานิ ภวึสูติ อตฺโถ. เอกญฺหิสฺส นครํ อาฏานาฏา นาม อาสิ, เอกํ กุสินาฏา นาม, เอกํ ปรกุสินาฏา นาม, เอกํ นาฏสูริยา นาม, เอกํ ปรกุสิฏนาฏา นาม.

Và các thành phố của vị ấy đã được tạo dựng khéo léo trên hư không. (Giải thích:) Các thành phố này của vị vua ấy, bắt đầu bằng Āṭānāṭā, đã được tạo dựng khéo léo trên hư không, có nghĩa là các thành phố đã hiện hữu. Đối với vị ấy, một thành phố tên là Āṭānāṭā đã có, một (thành phố) tên là Kusināṭā, một (thành phố) tên là Parakusināṭā, một (thành phố) tên là Nāṭasūriyā, một (thành phố) tên là Parakusiṭanāṭā.

อุตฺตเรน กสิวนฺโตติ ตสฺมึ ฐตฺวา อุชุํ อุตฺตรทิสาย กสิวนฺโต นาม อญฺญํ นครํ. ชโนฆมปเรน จาติ เอตสฺส อปรภาเค ชโนฆํ นาม อญฺญํ นครํ. นวนวติโยติ อญฺญมฺปิ นวนวติโย นาม เอกํ นครํ. อปรํ อมฺพรอมฺพรวติโย นาม. อาฬกมนฺทาติ อปรมฺปิ อาฬกมนฺทา นาม ราชธานี.

Về phía bắc là Kasivanta. (Giải thích:) Đứng ở thành phố ấy (Parakusiṭanāṭā), thẳng về phương bắc có một thành phố khác tên là Kasivanta. Và về phía tây là Janogha. (Giải thích:) Ở phía tây của thành phố này (Kasivanta) là một thành phố khác tên là Janogha. Navanavatiyo. (Giải thích:) Cũng có một thành phố khác tên là Navanavatiyo. Một thành phố khác tên là Ambara-ambaravatiyo. Āḷakamandā. (Giải thích:) Cũng có một kinh đô khác tên là Āḷakamandā.

ตสฺมา กุเวโร มหาราชาติ อยํ กิร อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ กุเวโร นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา อุจฺฉุวปฺปํ กาเรตฺวา สตฺต ยนฺตานิ โยเชสิ. เอกิสฺสาย ยนฺตสาลาย อุฏฺฐิตํ อายํ อาคตาคตสฺส มหาชนสฺส ทตฺวา ปุญฺญํ อกาสิ. อวเสสสาลาหิ ตตฺเถว พหุตโร อาโย อุฏฺฐาสิ, โส เตน ปสีทิตฺวา อวเสสสาลาสุปิ อุปฺปชฺชนกํ คเหตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ ทานํ อทาสิ. โส กาลํ กตฺวา จาตุมหาราชิเกสุ กุเวโร นาม เทวปุตฺโต ชาโต. อปรภาเค วิสาณาย ราชธานิยา รชฺชํ กาเรสิ. ตโต ปฏฺฐาย เวสฺสวโณติ วุจฺจติ.

Do đó, Kuvera là đại vương. (Giải thích:) Nghe nói, vị này, vào thời Đức Phật chưa xuất hiện, đã là một vị Bà-la-môn tên là Kuvera, đã cho làm một cánh đồng mía và cho lắp đặt bảy máy ép. Vị ấy đã làm phước bằng cách bố thí lợi tức phát sinh từ một nhà máy ép cho đại chúng đến và đi. Từ các nhà xưởng còn lại, ngay tại đó, lợi tức nhiều hơn đã phát sinh. Vị ấy, do hoan hỷ với điều đó, cũng lấy sản phẩm phát sinh từ các nhà xưởng còn lại và đã bố thí trong hai mươi ngàn năm. Vị ấy, sau khi mệnh chung, đã sanh làm một vị thiên tử tên là Kuvera ở cõi Tứ Đại Thiên Vương. Về sau, vị ấy đã trị vì vương quốc tại kinh đô Visāṇā. Kể từ đó, vị ấy được gọi là Vessavaṇa.

ปจฺเจสนฺโต ปกาเสนฺตีติ ปฏิเอสนฺโต วิสุํ วิสุํ อตฺเถ อุปปริกฺขมานา อนุสาสมานา อญฺเญ ทฺวาทส ยกฺขรฏฺฐิกา ปกาเสนฺติ. เต กิร ยกฺขรฏฺฐิกา สาสนํ คเหตฺวา ทฺวาทสนฺนํ ยกฺขโทวาริกานํ นิเวเทนฺติ. ยกฺขโทวาริกา ตํ สาสนํ มหาราชสฺส นิเวเทนฺติ. อิทานิ เตสํ ยกฺขรฏฺฐิกานํ นามํ ทสฺเสนฺโต ตโตลาติอาทิมาห. เตสุ กิร เอโก ตโตลา นาม, เอโก ตตฺตลา นาม, เอโก ตโตตลา นาม, เอโก โอชสิ นาม, เอโก เตชสิ นาม, เอโก ตโตชสี นาม. สูโร ราชาติ เอโก สูโร นาม, เอโก ราชา นาม, เอโก สูโรราชา นาม, อริฏฺโฐ เนมีติ เอโก อริฏฺโฐ นาม, เอโก เนมิ นาม, เอโก อริฏฺฐเนมิ นาม.

Những vị tìm hiểu và làm cho tỏ rạng. (Giải thích:) Mười hai vị dạ-xoa đầu lãnh quốc độ khác, những vị có khả năng tìm hiểu, xem xét, và giáo huấn về các lợi ích riêng biệt, đã trở nên nổi tiếng. Nghe nói, những vị dạ-xoa đầu lãnh quốc độ ấy sau khi nhận được tin tức, đã thông báo cho mười hai vị dạ-xoa gác cổng. Các vị dạ-xoa gác cổng thông báo tin tức ấy cho đại vương. Bây giờ, để chỉ ra tên của các vị dạ-xoa đầu lãnh quốc độ ấy, ngài đã nói 'Tatola' v.v... Nghe nói, trong số họ, một vị tên là Tatolā, một vị tên là Tattalā, một vị tên là Tatotalā, một vị tên là Ojasi, một vị tên là Tejasi, một vị tên là Tatojasī. Sūro rājā. (Giải thích:) Một vị tên là Sūro, một vị tên là Rājā, một vị tên là Sūrorājā. Ariṭṭho nemi. (Giải thích:) Một vị tên là Ariṭṭho, một vị tên là Nemi, một vị tên là Ariṭṭhanemi.

รหโทปิ [Pg.149] ตตฺถ ธรณี นามาติ ตตฺถ ปเนโก นาเมน ธรณี นาม อุทกรหโท อตฺถิ, ปณฺณาสโยชนา มหาโปกฺขรณี อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. ยโต เมฆา ปวสฺสนฺตีติ ยโต โปกฺขรณิโต อุทกํ คเหตฺวา เมฆา ปวสฺสนฺติ. วสฺสา ยโต ปตายนฺตีติ ยโต วุฏฺฐิโย อวตฺถรมานา นิคจฺฉนฺติ. เมเฆสุ กิร อุฏฺฐิเตสุ ตโต โปกฺขรณิโต ปุราณอุทกํ ภสฺสติ. อุปริ เมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา ตํ โปกฺขรณึ นโวทเกน ปูเรติ. ปุราโณทกํ เหฏฺฐิมํ หุตฺวา นิกฺขมติ. ปริปุณฺณาย โปกฺขรณิยา วลาหกา วิคจฺฉนฺติ. สภาปีติ สภา. ตสฺสา กิร โปกฺขรณิยา ตีเร สาลวติยา นาม ลตาย ปริกฺขิตฺโต ทฺวาทสโยชนิโก รตนมณฺฑโป อตฺถิ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

Ở đó cũng có hồ tên là Dharaṇī. (Giải thích:) Ở đó có một hồ nước tên là Dharaṇī; được nói rằng có một hồ sen lớn rộng năm mươi do-tuần. Từ đó các đám mây làm mưa. (Giải thích:) Từ hồ sen ấy, các đám mây sau khi lấy nước, đã làm mưa. Từ đó mưa tuôn ra. (Giải thích:) Từ nơi mà những cơn mưa, lan tỏa, tuôn ra. Nghe nói, khi các đám mây dấy lên, nước cũ từ hồ sen ấy chảy ra. Một đám mây dấy lên ở trên làm đầy hồ sen ấy bằng nước mới. Nước cũ, ở bên dưới, chảy ra ngoài. Khi hồ sen đã đầy, các đám mây tan đi. Cũng có hội trường. (Giải thích:) Hội trường. Nghe nói, trên bờ hồ sen ấy có một lương đình bằng báu vật rộng mười hai do-tuần, được bao quanh bởi một loại dây leo tên là Sālavatī; nhắm đến điều đó, lời này đã được nói.

ปยิรุปาสนฺตีติ นิสีทนฺติ. ตตฺถ นิจฺจผลา รุกฺขาติ ตสฺมึ ฐาเน ตํ มณฺฑปํ ปริวาเรตฺวา สทา ผลิตา อมฺพชมฺพุอาทโย รุกฺขา นิจฺจปุปฺผิตา จ จมฺปกมาลาทโยติ ทสฺเสติ. นานาทิชคณายุตาติ วิวิธปกฺขิสงฺฆสมากุลา. มยูรโกญฺจาภิรุทาติ มยูเรหิ โกญฺจสกุเณหิ จ อภิรุทา อุปคีตา.

Họ hầu cận. (Giải thích:) Họ ngồi. Ở đó có các cây luôn sai trái. (Giải thích:) (Câu này) chỉ ra rằng: ở nơi ấy, bao quanh lương đình ấy, có các loại cây như xoài, trâm, v.v... luôn luôn có trái, và các loại cây như sứ, lài, v.v... luôn luôn trổ hoa. Nơi quy tụ nhiều đàn chim. (Giải thích:) Đầy dẫy các đàn chim đa dạng. Vang tiếng công và hạc. (Giải thích:) Vang rền và được ca hát bởi công và chim hạc.

ชีวญฺชีวกสทฺเทตฺถาติ ‘‘ชีว ชีวา’’ติ เอวํ วิรวนฺตานํ ชีวญฺชีวกสกุณานมฺปิ เอตฺถ สทฺโท อตฺถิ. โอฏฺฐวจิตฺตกาติ ‘‘อุฏฺเฐหิ, จิตฺต, อุฏฺเฐหิ จิตฺตา’’ติ เอวํ วสฺสมานา อุฏฺฐวจิตฺตกสกุณาปิ ตตฺถ วิจรนฺติ. กุกฺกุฏกาติ วนกุกฺกุฏกา. กุฬีรกาติ สุวณฺณกกฺกฏกา. วเนติ ปทุมวเน. โปกฺขรสาตกาติ โปกฺขรสาตกา นาม สกุณา.

Ở đây có tiếng chim jīvañjīvaka. (Giải thích:) Ở đây cũng có tiếng kêu của những con chim jīvañjīvaka, chúng kêu lên rằng: 'Hãy sống, hãy sống!'. Chim oṭṭhavacittaka. (Giải thích:) Cả những con chim uṭṭhavacittaka cũng đi lại ở đó, chúng kêu lên rằng: 'Hãy dậy, Citta, hãy dậy, Cittā!'. Gà gô. (Giải thích:) Gà rừng. Cua. (Giải thích:) Cua vàng. Trong rừng. (Giải thích:) Trong rừng sen. Chim pokkharasātaka. (Giải thích:) Loài chim tên là pokkharasātaka.

สุกสาฬิกสทฺเทตฺถาติ สุกานญฺจ สาฬิกานญฺจ สทฺโท เอตฺถ. ทณฺฑมาณวกานิ จาติ มนุสฺสมุขสกุณา. เต กิร ทฺวีหิ หตฺเถหิ สุวณฺณทณฺฑํ คเหตฺวา เอกํ โปกฺขรปตฺตํ อกฺกมิตฺวา อนนฺตเร โปกฺขรปตฺเต สุวณฺณทณฺฑํ นิกฺขิปนฺตา วิจรนฺติ. โสภติ สพฺพกาลํ สาติ สา โปกฺขรณี สพฺพกาลํ โสภติ. กุเวรนฬินีติ กุเวรสฺส นฬินี ปทุมสรภูตา, สา ธรณี นาม โปกฺขรณี สทา นิรนฺตรํ โสภติ.

Ở đây có tiếng vẹt và sáo. (Giải thích:) Ở đây có tiếng của vẹt và sáo. Và chim daṇḍamāṇavaka. (Giải thích:) Loài chim có mặt người. Nghe nói, chúng cầm một cây gậy vàng bằng hai tay, sau khi bước lên một lá sen, chúng đặt cây gậy vàng lên lá sen kế tiếp mà đi lại. Hồ ấy luôn luôn tươi đẹp. (Giải thích:) Hồ sen ấy luôn luôn tươi đẹp. Hồ sen của Kuvera. (Giải thích:) Hồ sen của Kuvera, đã trở thành một hồ sen; hồ sen tên là Dharaṇī ấy luôn luôn không gián đoạn mà tươi đẹp.

๒๘๒. ยสฺส กสฺสจีติ อิทํ เวสฺสวโณ อาฏานาฏิยํ รกฺขํ นิฏฺฐเปตฺวา ตสฺสา ปริกมฺมํ ทสฺเสนฺโต อาห. ตตฺถ สุคฺคหิตาติ อตฺถญฺจ พฺยญฺชนญฺจ ปริโสเธตฺวา สุฏฺฐุ อุคฺคหิตา. สมตฺตา ปริยาปุตาติ ปทพฺยญฺชนานิ อหาเปตฺวา [Pg.150] ปริปุณฺณํ อุคฺคหิตา. อตฺถมฺปิ ปาฬิมฺปิ วิสํวาเทตฺวา สพฺพโส วา ปน อปฺปคุณํ กตฺวา ภณนฺตสฺส หิ ปริตฺตํ เตชวนฺตํ น โหติ, สพฺพโส ปคุณํ กตฺวา ภณนฺตสฺเสว เตชวนฺตํ โหติ. ลาภเหตุ อุคฺคเหตฺวา ภณนฺตสฺสาปิ อตฺถํ น สาเธติ, นิสฺสรณปกฺเข ฐตฺวา เมตฺตํ ปุเรจาริกํ กตฺวา ภณนฺตสฺเสว อตฺถาย โหตีติ ทสฺเสติ. ยกฺขปจาโรติ ยกฺขปริจารโก.

282. Về câu 'Bất cứ ai'. (Giải thích:) Vessavaṇa, sau khi hoàn tất bài hộ trì Āṭānāṭiya, đã nói câu này để chỉ ra sự chuẩn bị của nó. Trong đó, 'được thọ trì kỹ lưỡng' có nghĩa là được học hỏi kỹ lưỡng sau khi đã thanh lọc cả nghĩa và văn. 'Được thông suốt trọn vẹn' có nghĩa là được học hỏi một cách trọn vẹn, không bỏ sót từ và âm. Quả vậy, đối với người đọc tụng sau khi đã làm sai lệch cả nghĩa và Pāḷi, hoặc đã làm cho nó hoàn toàn không thuần thục, thì bài hộ trì không có oai lực; chỉ đối với người đọc tụng sau khi đã làm cho nó hoàn toàn thuần thục, nó mới có oai lực. Ngay cả đối với người học và đọc tụng vì lợi lộc, nó cũng không thành tựu được mục đích. (Câu này) chỉ ra rằng nó chỉ có lợi ích cho người đọc tụng đứng về phía giải thoát, lấy tâm từ làm tiên phong. 'Người hầu của dạ-xoa' có nghĩa là người hầu cận của dạ-xoa.

วตฺถุํ วาติ ฆรวตฺถุํ วา. วาสํ วาติ ตตฺถ นิพทฺธวาสํ วา. สมิตินฺติ สมาคมํ. อนาวยฺหนฺติ น อาวาหยุตฺตํ. อวิวยฺหนฺติ น วิวาหยุตฺตํ. เตน สห อาวาหวิวาหํ น กเรยฺยุนฺติ อตฺโถ. อตฺตาหิปิ ปริปุณฺณาหีติ ‘‘กฬารกฺขิ กฬารทนฺตา’’ติ เอวํ เอเตสํ อตฺตภาวํ อุปเนตฺวา วุตฺตาหิ ปริปุณฺณพฺยญฺชนาหิ ปริภาสาหิ ปริภาเสยฺยุํ ยกฺขอกฺโกเสหิ นาม อกฺโกเสยฺยุนฺติ อตฺโถ. ริตฺตมฺปิสฺส ปตฺตนฺติ ภิกฺขูนํ ปตฺตสทิสเมว โลหปตฺตํ โหติ. ตํ สีเส นิกฺกุชฺชิตํ ยาว คลวาฏกา ภสฺสติ. อถ นํ มชฺเฌ อโยขีเลน อาโกเฏนฺติ.

Vatthuṃ vā có nghĩa là hoặc là đất nền nhà. Vāsaṃ vā có nghĩa là hoặc là nơi thường trú ở tại đấy. Samitiṃ có nghĩa là nơi hội họp. Anāvayhaṃ có nghĩa là không thích hợp cho việc cưới vợ. Avivayhaṃ có nghĩa là không thích hợp cho việc gả chồng. Có nghĩa là: Không nên thực hiện việc cưới vợ gả chồng với người ấy. Attāhipi paripuṇṇāhi có nghĩa là: Nên mắng nhiếc bằng những lời mắng nhiếc với những câu văn đầy đủ đã được nói ra bằng cách nêu lên tự thân của các loài ấy như vầy: ‘Này kẻ có mắt mèo, này kẻ có răng chìa.’ Có nghĩa là: Nên chửi rủa bằng những lời chửi rủa của loài dạ-xoa. Rittampi’ssa pattaṃ có nghĩa là: Có cái bát bằng sắt tương tự như cái bát của chư vị tỳ khưu. Cái bát ấy, khi được úp lên đầu, sẽ tuột xuống cho đến cuống họng. Khi ấy, họ lấy cái cọc sắt mà đóng vào giữa cái bát ấy.

จณฺฑาติ โกธนา. รุทฺธาติ วิรุทฺธา. รภสาติ กรณุตฺตริยา. เนว มหาราชานํ อาทิยนฺตีติ วจนํ น คณฺหนฺติ, อาณํ น กโรนฺติ. มหาราชานํ ปุริสกานนฺติ อฏฺฐวีสติยกฺขเสนาปตีนํ. ปุริสกานนฺติ ยกฺขเสนาปตีนํ เย มนสฺสา เตสํ. อวรุทฺธา นามาติ ปจฺจามิตฺตา เวริโน. อุชฺฌาเปตพฺพนฺติ ปริตฺตํ วตฺวา อมนุสฺเส ปฏิกฺกมาเปตุํ อสกฺโกนฺเตน เอเตสํ ยกฺขานํ อุชฺฌาเปตพฺพํ, เอเต ชานาเปตพฺพาติ อตฺโถ.

Caṇḍā có nghĩa là hung dữ. Ruddā có nghĩa là chống đối. Rabhasā có nghĩa là hung bạo. Neva mahārājānaṃ ādiyanti có nghĩa là: Không tiếp nhận lời nói, không thi hành mệnh lệnh. Mahārājānaṃ purisakānaṃ có nghĩa là: Của hai mươi tám vị tướng quân dạ-xoa. Purisakānaṃ có nghĩa là: Của những kẻ tùy tùng theo tâm ý của các vị tướng quân dạ-xoa ấy. Avaruddhā nāma có nghĩa là: Là những kẻ đối nghịch, là những kẻ oan trái. Ujjhāpenti có nghĩa là: Vị (tỳ khưu) nào sau khi đã tụng kinh hộ trì mà không có khả năng khiến cho loài phi nhân rút lui thì vị ấy nên trình báo cho các vị dạ-xoa này hay, có nghĩa là: Nên cho các vị ấy biết rõ.

ปริตฺตปริกมฺมกถา

Lời Nói Về Việc Chuẩn Bị Sơ Khởi Cho Kinh Hộ Trì

อิธ ปน ฐตฺวา ปริตฺตสฺส ปริกมฺมํ กเถตพฺพํ. ปฐมเมว หิ อาฏานาฏิยสุตฺตํ น ภณิตพฺพํ, เมตฺตสุตฺตํ ธชคฺคสุตฺตํ รตนสุตฺตนฺติ อิมานิ สตฺตาหํ ภณิตพฺพานิ. สเจ มุญฺจติ, สุนฺทรํ. โน เจ มุญฺจติ, อาฏานาฏิยสุตฺตํ ภณิตพฺพํ, ตํ ภณนฺเตน ภิกฺขุนา ปิฏฺฐํ วา มํสํ วา น ขาทิตพฺพํ, สุสาเน น วสิตพฺพํ. กสฺมา? อมนุสฺสา โอกาสํ ลภนฺติ. ปริตฺตกรณฏฺฐานํ หริตุปลิตฺตํ กาเรตฺวา ตตฺถ ปริสุทฺธํ อาสนํ ปญฺญเปตฺวา นิสีทิตพฺพํ.

Vả lại, ở đây sau khi đã đứng vững thì nên nói về việc chuẩn bị sơ khởi cho kinh hộ trì. Thật vậy, không nên tụng kinh Āṭānāṭiya ngay từ đầu; các bài kinh này là kinh Mettā, kinh Dhajagga, kinh Ratanā nên được tụng trong bảy ngày. Nếu (phi nhân) buông tha thì tốt đẹp. Nếu không buông tha thì nên tụng kinh Āṭānāṭiya. Vị tỳ khưu trong khi tụng kinh ấy không nên ăn bánh bột hoặc thịt, không nên trú ngụ ở nghĩa địa. Tại sao? (Vì) loài phi nhân có được cơ hội. Nên cho người phết trét nơi thực hiện việc hộ trì bằng phân bò tươi, rồi nên cho trải chỗ ngồi thanh tịnh ở đấy và nên ngồi xuống.

ปริตฺตการโก [Pg.151] ภิกฺขุ วิหารโต ฆรํ เนนฺเตหิ ผลกาวุเธหิ ปริวาเรตฺวา เนตพฺโพ. อพฺโภกาเส นิสีทิตฺวา น วตฺตพฺพํ, ทฺวารวาตปานานิ ปิทหิตฺวา นิสินฺเนน อาวุธหตฺเถหิ สํปริวาริเตน เมตฺตจิตฺตํ ปุเรจาริกํ กตฺวา วตฺตพฺพํ. ปฐมํ สิกฺขาปทานิ คาหาเปตฺวา สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ปริตฺตํ กาตพฺพํ. เอวมฺปิ โมเจตุํ อสกฺโกนฺเตน วิหารํ อาเนตฺวา เจติยงฺคเณ นิปชฺชาเปตฺวา อาสนปูชํ กาเรตฺวา ทีเป ชาลาเปตฺวา เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา มงฺคลกถา วตฺตพฺพา. สพฺพสนฺนิปาโต โฆเสตพฺโพ. วิหารสฺส อุปวเน เชฏฺฐกรุกฺโข นาม โหติ, ตตฺถ ภิกฺขุสงฺโฆ ตุมฺหากํ อาคมนํ ปฏิมาเนตีติ ปหิณิตพฺพํ. สพฺพสนฺนิปาตฏฺฐาเน อนาคนฺตุํ นาม น ลพฺภติ. ตโต อมนุสฺสคหิตโก ‘‘ตฺวํ โก นามา’’ติ ปุจฺฉิตพฺโพ. นาเม กถิเต นาเมเนว อาลปิตพฺโพ. อิตฺถนฺนาม ตุยฺหํ มาลาคนฺธาทีสุ ปตฺติ อาสนปูชาย ปตฺติ ปิณฺฑปาเต ปตฺติ, ภิกฺขุสงฺเฆน ตุยฺหํ ปณฺณาการตฺถาย มหามงฺคลกถา วุตฺตา, ภิกฺขุสงฺเฆ คารเวน เอตํ มุญฺจาหีติ โมเจตพฺโพ. สเจ น มุญฺจติ, เทวตานํ อาโรเจตพฺพํ ‘‘ตุมฺเห ชานาถ, อยํ อมนุสฺโส อมฺหากํ วจนํ น กโรติ, มยํ พุทฺธอาณํ กริสฺสามา’’ติ ปริตฺตํ กาตพฺพํ. เอตํ ตาว คิหีนํ ปริกมฺมํ. สเจ ปน ภิกฺขุ อมนุสฺเสน คหิโต โหติ, อาสนานิ โธวิตฺวา สพฺพสนฺนิปาตํ โฆสาเปตฺวา คนฺธมาลาทีสุ ปตฺตึ ทตฺวา ปริตฺตํ ภณิตพฺพํ. อิทํ ภิกฺขูนํ ปริกมฺมํ.

Vị tỳ khưu thực hiện việc hộ trì nên được những người có khí giới và khiên vây quanh rồi dẫn đi từ tu viện đến nhà. Không nên ngồi tụng ở ngoài trời trống; nên đóng các cửa ra vào và cửa sổ, rồi vị tỳ khưu đang ngồi, được những người tay cầm khí giới vây quanh, sau khi đã tác thành tâm từ đi trước, nên tụng đọc. Trước tiên, nên cho thọ trì các học giới rồi nên thực hiện việc hộ trì cho người đã an trú trong giới. Vị (tỳ khưu) nào dù làm như vậy mà vẫn không có khả năng làm cho (phi nhân) buông tha thì nên đưa (người bị ám) đến tu viện, cho nằm xuống ở sân bảo tháp, cho thực hiện việc cúng dường chỗ ngồi, cho thắp các ngọn đèn, quét dọn sân bảo tháp, rồi nên nói lời nói về điềm lành. Nên thông báo về việc hội họp tất cả. Ở trong khu rừng gần tu viện có cây cổ thụ, nên cho người đến đấy (nói rằng): ‘Tăng chúng tỳ khưu đang mong đợi sự hiện diện của các ngài.’ Việc không đến nơi hội họp tất cả là điều không được phép. Kế đó, nên hỏi người bị phi nhân ám rằng: ‘Ngươi tên là gì?’ Khi tên đã được nói ra, nên gọi đích danh. ‘Này vị tên là..., phần phước của ngài ở trong các thứ tràng hoa, hương thơm, v.v..., phần phước trong việc cúng dường chỗ ngồi, phần phước trong vật thực khất thực, Tăng chúng tỳ khưu đã nói lời đại điềm lành để làm quà tặng cho ngài. Do lòng tôn kính đối với Tăng chúng tỳ khưu, hãy buông tha người này.’ Nên làm cho (phi nhân) buông tha như vậy. Nếu không buông tha, nên trình báo cho chư thiên rằng: ‘Xin các ngài hãy biết cho, loài phi nhân này không thực hiện lời nói của chúng tôi, chúng tôi sẽ thi hành mệnh lệnh của đức Phật.’ Rồi nên thực hiện việc hộ trì. Việc chuẩn bị sơ khởi này trước hết là dành cho hàng tại gia. Còn nếu vị tỳ khưu bị phi nhân ám, sau khi đã giặt rửa các chỗ ngồi, cho thông báo về việc hội họp tất cả, hồi hướng phần phước về các thứ hương thơm, tràng hoa, v.v..., rồi nên tụng kinh hộ trì. Đây là việc chuẩn bị sơ khởi dành cho chư vị tỳ khưu.

วิกฺกนฺทิตพฺพนฺติ สพฺพสนฺนิปาตํ โฆสาเปตฺวา อฏฺฐวีสติ ยกฺขเสนาปตโย กนฺทิตพฺพา. วิรวิตพฺพนฺติ ‘‘อยํ ยกฺโข คณฺหาตี’’ติอาทีนิ ภณนฺเตน เตหิ สทฺธึ กเถตพฺพํ. ตตฺถ คณฺหาตีติ สรีเร อธิมุจฺจติ. อาวิสตีติ ตสฺเสว เววจนํ. อถ วา ลคฺคติ น อเปตีติ วุตฺตํ โหติ. เหเฐตีติ อุปฺปนฺนํ โรคํ วฑฺเฒนฺโต พาธติ. วิเหเฐตีติ ตสฺเสว เววจนํ. หึสตีติ อปฺปมํสโลหิตํ กโรนฺโต ทุกฺขาเปติ. วิหึสตีติ ตสฺเสว เววจนํ. น มุญฺจตีติ อปฺปมาทคาโห หุตฺวา มุญฺจิตุํ น อิจฺฉติ, เอวํ เอเตสํ วิรวิตพฺพํ.

Vikkanditabbaṃ có nghĩa là: Sau khi cho thông báo về việc hội họp tất cả, nên kêu gọi hai mươi tám vị tướng quân dạ-xoa. Viravitabbaṃ có nghĩa là: Vị (tỳ khưu) đang nói ‘loài dạ-xoa này bắt giữ,’ v.v... nên nói cùng với các vị ấy. Ở đây, gaṇhāti có nghĩa là bám víu vào thân thể. Āvisati là từ đồng nghĩa của chính từ ấy. Hoặc là, được nói có nghĩa là: ‘Bám chặt, không rời xa.’ Heṭheti có nghĩa là: Làm cho gia tăng chứng bệnh đã sanh lên rồi gây tổn hại. Viheṭheti là từ đồng nghĩa của chính từ ấy. Hiṃsati có nghĩa là: Làm cho có ít thịt và máu rồi gây đau khổ. Vihiṃsati là từ đồng nghĩa của chính từ ấy. Na muñcati có nghĩa là: Sau khi đã bắt giữ không lơ là, không muốn buông tha. Nên than van với các vị ấy như vậy.

๒๘๓. อิทานิ เยสํ เอวํ วิรวิตพฺพํ, เต ทสฺเสตุํ กตเมสํ ยกฺขานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อินฺโท โสโมติอาทีนิ เตสํ นามานิ. เตสุ เวสฺสามิตฺโตติ [Pg.152] เวสฺสามิตฺตปพฺพตวาสี เอโก ยกฺโข. ยุคนฺธโรปิ ยุคนฺธรปพฺพตวาสีเยว. หิริ เนตฺติ จ มนฺทิโยติ หิริ จ เนตฺติ จ มนฺทิโย จ. มณิ มาณิ วโร ทีโฆติ มณิ จ มาณิ จ วโร จ ทีโฆ จ. อโถ เสรีสโก สหาติ เตหิ สห อญฺโญ เสรีสโก นาม. ‘‘อิเมสํ ยกฺขานํ…เป… อุชฺฌาเปตพฺพ’’นฺติ อยํ ยกฺโข อิมํ เหเฐติ วิเหเฐติ น มุญฺจตีติ เอวํ เอเตสํ ยกฺขเสนาปตีนํ อาโรเจตพฺพํ. ตโต เต ภิกฺขุสงฺโฆ อตฺตโน ธมฺมอาณํ กโรติ, มยมฺปิ อมฺหากํ ยกฺขราชอาณํ กโรมาติ อุสฺสุกฺกํ กริสฺสนฺติ. เอวํ อมนุสฺสานํ โอกาโส น ภวิสฺสติ, พุทฺธสาวกานํ ผาสุวิหาโร จ ภวิสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อยํ โข สา, มาริส, อาฏานาฏิยา รกฺขา’’ติอาทิมาห. ตํ สพฺพํ, ตโต ปรญฺจ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

283. Bây giờ, để chỉ rõ những vị mà nên than van như vậy, ngài đã nói ‘katamesaṃ yakkhānaṃ,’ v.v... Ở đây, Inda, Soma, v.v... là tên của các vị ấy. Trong số ấy, Vessāmitta là một vị dạ-xoa trú ở núi Vessāmitta. Yugandhara cũng là vị trú ở núi Yugandhara. Hiri netti ca mandiyo có nghĩa là Hiri, và Netti, và Mandiya. Maṇi māṇi varo dīgho có nghĩa là Maṇi, và Māṇi, và Varo, và Dīgho. Atho serīsako sahā có nghĩa là: Cùng với các vị ấy còn có vị khác tên là Serīsaka. ‘Imesaṃ yakkhānaṃ ... ujjhāpetabbaṃ’ có nghĩa là: Nên trình báo cho các vị tướng quân dạ-xoa này như vầy: ‘Loài dạ-xoa này đang gây tổn hại, đang gây tổn hại nặng nề, không buông tha người này.’ Kế đó, các vị ấy sẽ nỗ lực rằng: ‘Tăng chúng tỳ khưu đang thi hành mệnh lệnh về Giáo Pháp của mình, chúng ta cũng hãy thi hành mệnh lệnh của vua dạ-xoa của chúng ta.’ Như vậy, loài phi nhân sẽ không có cơ hội, và để chỉ rõ rằng các vị đệ tử của đức Phật sẽ có được sự an trú thoải mái, ngài đã nói ‘ayaṃ kho sā, mārisa, āṭānāṭiyā rakkhā,’ v.v... Tất cả điều ấy và phần sau đó đều có ý nghĩa rõ ràng.

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

(Trích) trong bộ Sumaṅgalavilāsinī, là Chú giải Trường Bộ Kinh

อาฏานาฏิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Giải Thích Về Kinh Āṭānāṭiya Đã Chấm Dứt.

๑๐. สงฺคีติสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Phúng Tụng

๒๙๖. เอวํ [Pg.153] เม สุตนฺติ สงฺคีติสุตฺตํ. ตตฺรายมปุพฺพปทวณฺณนา – จาริกํ จรมาโนติ นิพทฺธจาริกํ จรมาโน. ตทา กิร สตฺถา ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ ญาณชาลํ ปตฺถริตฺวา โลกํ โวโลกยมาโน ปาวานครวาสิโน มลฺลราชาโน ทิสฺวา อิเม ราชาโน มยฺหํ สพฺพญฺญุตญฺญาณชาลสฺส อนฺโต ปญฺญายนฺติ, กึ นุ โขติ อาวชฺชนฺโต ‘‘ราชาโน เอกํ สนฺธาคารํ กาเรสุํ, มยิ คเต มงฺคลํ ภณาเปสฺสนฺติ, อหํ เตสํ มงฺคลํ วตฺวา อุยฺโยเชตฺวา ‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส ธมฺมกถํ กเถหี’ติ สาริปุตฺตํ วกฺขามิ, สาริปุตฺโต ตีหิ ปิฏเกหิ สมฺมสิตฺวา จุทฺทสปญฺหาธิเกน ปญฺหสหสฺเสน ปฏิมณฺเฑตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส สงฺคีติสุตฺตํ นาม กเถสฺสติ, สุตฺตนฺตํ อาวชฺเชตฺวา ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺตี’’ติ อิมมตฺถํ ทิสฺวา จาริกํ ปกฺกนฺโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘มลฺเลสุ จาริกํ จรมาโน’’ติ.

296. “Như vầy tôi nghe” là kinh Phúng Tụng. Trong đó, đây là phần giải thích các từ không theo thứ tự. “Du hành” có nghĩa là đang thực hiện một cuộc du hành đã định. Khi ấy, nghe nói rằng, bậc Đạo Sư, sau khi giăng lưới trí tuệ khắp mười ngàn thế giới, trong khi quan sát thế gian, đã nhìn thấy các vị vua Malla trú tại thành Pāvā. (Ngài quán xét): “Các vị vua này xuất hiện bên trong lưới Nhất thiết trí của ta. Việc gì đây nhỉ?” Khi quán xét như vậy, (Ngài đã thấy): “Các vị vua đã cho xây dựng một hội trường. Khi ta đến, họ sẽ yêu cầu thuyết một bài pháp cát tường. Ta, sau khi nói lời pháp cát tường cho họ và cho họ ra về, sẽ nói với Sāriputta rằng: ‘Hãy thuyết một bài pháp cho Tăng chúng.’ Sāriputta, sau khi quán xét từ ba tạng, trang hoàng với một ngàn câu hỏi, trong đó có mười bốn câu hỏi chính, sẽ thuyết cho Tăng chúng bài kinh tên là Saṅgītisutta. Sau khi quán xét bài kinh, năm trăm vị tỳ khưu cùng với các tuệ phân tích sẽ đắc quả A-la-hán.” Thấy được ý nghĩa này, Ngài đã khởi hành chuyến du hành. Do đó, có lời nói rằng: “đang du hành trong xứ Malla.”

อุพฺภตกนวสนฺธาคารวณฺณนา

Giải thích về hội trường mới Ubbhataka

๒๙๗. อุพฺภตกนฺติ ตสฺส นามํ, อุจฺจตฺตา วา เอวํ วุตฺตํ. สนฺธาคารนฺติ นครมชฺเฌ สนฺธาคารสาลา. สมเณน วาติ เอตฺถ ยสฺมา ฆรวตฺถุปริคฺคหกาเลเยว เทวตา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คณฺหนฺติ. ตสฺมา เทเวน วาติ อวตฺวา ‘‘สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เกนจิ วา มนุสฺสภูเตนา’’ติ วุตฺตํ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ ภควโต อาคมนํ สุตฺวา ‘‘อมฺเหหิ คนฺตฺวาปิ น ภควา อานีโต, ทูตํ เปเสตฺวาปิ น ปกฺโกสาปิโต, สยเมว ปน มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร อมฺหากํ วสนฏฺฐานํ สมฺปตฺโต, อมฺเหหิ จ สนฺธาคารสาลา การิตา, เอตฺถ มยํ ทสพลํ อาเนตฺวา มงฺคลํ ภณาเปสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมึสุ.

297. “Ubbhataka” là tên của hội trường ấy, hoặc được gọi như vậy vì nó cao. “Hội trường” là sảnh hội họp ở giữa thành phố. Trong câu “bởi một Sa-môn”, vì chư thiên chiếm lấy nơi ở của mình ngay tại thời điểm ngôi nhà được xác lập. Do đó, thay vì nói “bởi một vị trời”, lại nói rằng “bởi một Sa-môn, hay một Bà-la-môn, hay bất kỳ một người nào”. (Về câu) “Họ đã đi đến nơi Thế Tôn ở”, (có nghĩa là) sau khi nghe tin Thế Tôn đến, họ suy nghĩ rằng: “Chúng ta đã không đi rước Thế Tôn, cũng không sai sứ giả đi thỉnh mời. Ngài tự mình, cùng với đại chúng Tỳ khưu, đã đến nơi ở của chúng ta. Và chúng ta đã cho xây dựng sảnh hội họp. Tại đây, chúng ta sẽ mời bậc Thập Lực đến và yêu cầu Ngài thuyết một bài pháp cát tường.” Suy nghĩ như vậy, họ đã đi đến (chỗ Thế Tôn).

๒๙๘. เยน สนฺธาคารํ เตนุปสงฺกมึสูติ ตํ ทิวสํ กิร สนฺธาคาเร จิตฺตกมฺมํ นิฏฺฐเปตฺวา อฏฺฏกา มุตฺตมตฺตา โหนฺติ, พุทฺธา จ นาม อรญฺญชฺฌาสยา อรญฺญารามา, อนฺโตคาเม วเสยฺยุํ วา โน วา. ตสฺมา ภควโต มนํ ชานิตฺวาว ปฏิชคฺคิสฺสามาติ จินฺเตตฺวา เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ. อิทานิ ปน มนํ ลภิตฺวา ปฏิชคฺคิตุกามา เยน สนฺธาคารํ เตนุปสงฺกมึสุ[Pg.154]. สพฺพสนฺถรินฺติ ยถา สพฺพํ สนฺถตํ โหติ, เอวํ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ เอตฺถ ปน เต มลฺลราชาโน สนฺธาคารํ ปฏิชคฺคิตฺวา นครวีถิโยปิ สมฺมชฺชาเปตฺวา ธเช อุสฺสาเปตฺวา เคหทฺวาเรสุ ปุณฺณฆเฏ จ กทลิโย จ ฐปาเปตฺวา สกลนครํ ทีปมาลาทีหิ วิปฺปกิณฺณตารกํ วิย กตฺวา ขีรปายเก ทารเก ขีรํ ปายฺเยถ, ทหเร กุมาเร ลหุํ ลหุํ โภชาเปตฺวา สยาเปถ, อุจฺจาสทฺทํ มา กริตฺถ, อชฺช เอกรตฺตึ สตฺถา อนฺโตคาเม วสิสฺสติ, พุทฺธา นาม อปฺปสทฺทกามา โหนฺตีติ เภรึ จราเปตฺวา สยํ ทณฺฑทีปิกํ อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ.

298. (Về câu) “Họ đã đi đến hội trường”, nghe nói, vào ngày hôm đó, sau khi hoàn tất công việc trang trí trong hội trường, giàn giáo vừa mới được tháo dỡ. Chư Phật vốn có khuynh hướng sống nơi rừng núi, ưa thích rừng núi, các Ngài có thể ở hoặc không ở trong làng. Do đó, suy nghĩ rằng “Chúng ta sẽ dọn dẹp sau khi biết được ý của Thế Tôn”, họ đã đi đến gặp Thế Tôn. Bây giờ, sau khi đã biết được ý của Ngài, với mong muốn dọn dẹp, họ đã đi đến hội trường. “Trải khắp” có nghĩa là trải ra sao cho tất cả đều được trải. Trong câu “Họ đã đi đến nơi Thế Tôn ở”, các vị vua Malla ấy, sau khi dọn dẹp hội trường, còn cho quét dọn các đường phố, cho dựng cờ phướn, cho đặt các bình nước đầy và cây chuối ở cửa nhà, làm cho toàn thành phố giống như bầu trời đầy sao lấp lánh với những tràng đèn và những thứ tương tự. (Họ rao lệnh bằng trống): “Hãy cho trẻ còn bú sữa được bú, hãy cho các cậu bé ăn nhanh rồi cho đi ngủ, đừng làm ồn ào. Đêm nay, bậc Đạo Sư sẽ ở lại trong làng, chư Phật vốn ưa sự yên tĩnh.” Sau khi cho loan báo bằng trống, họ tự mình cầm đuốc, đi đến nơi Thế Tôn ở.

๒๙๙. ภควนฺตํเยว ปุรกฺขตฺวาติ ภควนฺตํ ปุรโต กตฺวา. ตตฺถ ภควา ภิกฺขูนญฺเจว อุปาสกานญฺจ มชฺเฌ นิสินฺโน อติวิย วิโรจติ, สมนฺตปาสาทิโก สุวณฺณวณฺโณ อภิรูโป ทสฺสนีโย. ปุริมกายโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถํ ฐานํ คณฺหาติ. ปจฺฉิมกายโต. ทกฺขิณหตฺถโต. วามหตฺถโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถํ ฐานํ คณฺหาติ. อุปริ เกสนฺตโต ปฏฺฐาย สพฺพเกสาวฏฺเฏหิ โมรคีววณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา คคนตเล อสีติหตฺถํ ฐานํ คณฺหาติ. เหฏฺฐา ปาทตเลหิ ปวาฬวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา ฆนปถวิยํ อสีติหตฺถํ ฐานํ คณฺหาติ. เอวํ สมนฺตา อสีติ หตฺถมตฺตํ ฐานํ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา วิปฺผนฺทมานา วิธาวนฺติ. สพฺเพ ทิสาภาคา สุวณฺณจมฺปกปุปฺเผหิ วิกิริยมานา วิย สุวณฺณฆฏโต นิกฺขนฺตสุวณฺณรสธาราหิ สิญฺจมานา วิย ปสาริตสุวณฺณปฏปริกฺขิตฺตา วิย เวรมฺภวาตสมุฏฺฐิตกึสุกกณิการปุปฺผจุณฺณสมากิณฺณา วิย จ วิปฺปกาสนฺติ.

299. “Lấy Thế Tôn làm người dẫn đầu” có nghĩa là để Thế Tôn đi trước. Tại đó, Thế Tôn ngồi giữa các Tỳ khưu và các cận sự nam, tỏa sáng rực rỡ; Ngài khả ái từ mọi phía, thân sắc vàng ròng, hình tướng tuyệt mỹ, đáng chiêm ngưỡng. Từ phía trước thân, hào quang sắc vàng phát ra, chiếm một khoảng không gian tám mươi cubit. Từ phía sau thân, từ tay phải, từ tay trái, hào quang sắc vàng phát ra, chiếm một khoảng không gian tám mươi cubit. Phía trên, bắt đầu từ chân tóc, từ tất cả các lọn tóc xoăn, hào quang màu cổ công phát ra, chiếm một khoảng không gian tám mươi cubit trên bầu trời. Phía dưới, từ lòng bàn chân, hào quang màu san hô phát ra, chiếm một khoảng không gian tám mươi cubit trong lòng đất cứng. Như vậy, xung quanh trong một khoảng không gian chừng tám mươi cubit, sáu màu hào quang của Đức Phật chiếu sáng, rung động, và lan tỏa. Tất cả các phương hướng đều rực sáng, như thể được rải đầy hoa sứ vàng, như thể được tưới bởi những dòng tinh chất vàng chảy ra từ bình vàng, như thể được bao quanh bởi những tấm lụa vàng trải rộng, và như thể được phủ đầy bởi phấn hoa gòn, hoa mai dương do gió Verambha thổi tung lên.

ภควโตปิ อสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทฺวตฺตึสวรลกฺขณสมุชฺชลํ สรีรํ สมุคฺคตตารกํ วิย คคนตลํ, วิกสิตมิว ปทุมวนํ, สพฺพปาลิผุลฺโล วิย โยชนสติโก ปาริจฺฉตฺตโก ปฏิปาฏิยา ฐปิตานํ ทฺวตฺตึสจนฺทานํ ทฺวตฺตึสสูริยานํ ทฺวตฺตึสจกฺกวตฺติราชานํ ทฺวตฺตึสเทวราชานํ ทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมานํ สิริยา สิรึ อภิภวมานํ วิย วิโรจติ. ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา ภิกฺขูปิ สพฺเพว อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา ปวิวิตฺตา อสํสฏฺฐา อารทฺธวีริยา วตฺตาโร วจนกฺขมา โจทกา ปาปครหิโน สีลสมฺปนฺนา สมาธิสมฺปนฺนา [Pg.155] ปญฺญาวิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนา. เตหิ ปริวาริโต ภควา รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณกฺขนฺโธ, รตฺตปทุมวนสณฺฑมชฺฌคตา วิย สุวณฺณนาวา, ปวาฬเวทิกาปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณปาสาโท วิโรจิตฺถ.

Thân của Thế Tôn, rực rỡ với tám mươi vẻ đẹp phụ, hào quang một sải, và ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, tỏa sáng như bầu trời đầy sao, như một rừng sen nở rộ, như cây san hô Pāricchattaka cao một trăm do-tuần nở hoa khắp cành, và như thể dùng vẻ huy hoàng của mình để vượt qua vẻ huy hoàng của ba mươi hai mặt trăng, ba mươi hai mặt trời, ba mươi hai vị Chuyển luân vương, ba mươi hai vị thiên chủ, ba mươi hai vị Đại Phạm thiên được xếp theo thứ tự. Các vị Tỳ khưu ngồi xung quanh cũng đều là những vị thiểu dục, tri túc, sống độc cư, không giao du, tinh tấn, hay chỉ lỗi, kham nhẫn lời chỉ dạy, hay sách tấn, chê trách điều ác, đầy đủ giới, đầy đủ định, đầy đủ tuệ giải thoát và tri kiến giải thoát. Thế Tôn, được các vị ấy vây quanh, tỏa sáng như một khối vàng được bọc trong tấm thảm len màu đỏ, như một chiếc thuyền vàng đi giữa rừng sen đỏ, như một cung điện vàng được bao quanh bởi lan can bằng san hô.

อสีติมหาเถราปิ นํ เมฆวณฺณํ ปํสุกูลํ ปารุปิตฺวา มณิวมฺมวมฺมิตา วิย มหานาคา ปริวารยึสุ วนฺตราคา ภินฺนกิเลสา วิชฏิตชฏา ฉินฺนพนฺธนา กุเล วา คเณ วา อลคฺคา. อิติ ภควา สยํ วีตราโค วีตราเคหิ, วีตโทโส วีตโทเสหิ, วีตโมโห วีตโมเหหิ, นิตฺตณฺโห นิตฺตณฺเหหิ, นิกฺกิเลโส นิกฺกิเลเสหิ, สยํ พุทฺโธ พหุสฺสุตพุทฺเธหิ ปริวาริโต ปตฺตปริวาริตํ วิย เกสรํ, เกสรปริวาริตา วิย กณฺณิกา, อฏฺฐนาคสหสฺสปริวาริโต วิย ฉทฺทนฺโต นาคราชา, นวุติหํสสหสฺสปริวาริโต วิย ธตรฏฺโฐ หํสราชา, เสนงฺคปริวาริโต วิย จกฺกวตฺติราชา, มรุคณปริวาริโต วิย สกฺโก เทวราชา, พฺรหฺมคณปริวาริโต วิย หาริโต มหาพฺรหฺมา, อสเมน พุทฺธเวเสน อปริมาเณน พุทฺธวิลาเสน ตสฺสํ ปริสติ นิสินฺโน ปาเวยฺยเก มลฺเล พหุเทว รตฺตึ ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตฺวา อุยฺโยเชสิ.

Tám mươi vị đại trưởng lão, những bậc đại nhân đã nôn ra tham ái, đã phá tan phiền não, đã gỡ rối những mối kết, đã cắt đứt những trói buộc, không dính mắc trong gia đình hay trong đoàn thể, cũng đã đắp y phấn tảo màu mây và vây quanh Ngài, giống như những dũng sĩ mặc áo giáp bằng da nạm ngọc ma-ni vây quanh đức vua. Như vậy, Đức Thế Tôn, tự thân Ngài đã ly tham, được vây quanh bởi những vị đã ly tham; tự thân Ngài đã ly sân, được vây quanh bởi những vị đã ly sân; tự thân Ngài đã ly si, được vây quanh bởi những vị đã ly si; tự thân Ngài không còn ái dục, được vây quanh bởi những vị không còn ái dục; tự thân Ngài không còn phiền não, được vây quanh bởi những vị không còn phiền não; tự thân Ngài là bậc Giác Ngộ, được vây quanh bởi các bậc đa văn giác ngộ, giống như nhụy hoa được bao quanh bởi cánh hoa, giống như đài hoa được bao quanh bởi nhụy hoa, giống như voi chúa Sáu Ngà được tám mươi ngàn voi vây quanh, giống như ngỗng chúa Dhataraṭṭha được chín mươi ngàn con ngỗng vây quanh, giống như vua Chuyển Luân được các binh chủng vây quanh, giống như vua trời Sakka được chúng chư thiên vây quanh, giống như đại Phạm thiên Hārita được chúng Phạm thiên vây quanh, với tướng mạo của bậc Giác Ngộ không ai sánh bằng, với vẻ uy nghi vô lượng của bậc Giác Ngộ, đang ngự trong hội chúng ấy, sau khi đã chỉ dạy cho những người Malla ở Pāvā bằng pháp thoại suốt đêm dài, đã cho họ lui về.

เอตฺถ จ ธมฺมิกถา นาม สนฺธาคารอนุโมทนปฺปฏิสํยุตฺตา ปกิณฺณกกถา เวทิตพฺพา. ตทา หิ ภควา อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย ปถโวชํ อากฑฺฒนฺโต วิย มหาชมฺพุํ มตฺถเก คเหตฺวา จาเลนฺโต วิย โยชนิยมธุคณฺฑํ จกฺกยนฺเตน ปีเฬตฺวา มธุปานํ ปายมาโน วิย จ ปาเวยฺยกานํ มลฺลานํ หิตสุขาวหํ ปกิณฺณกกถํ กเถสิ.

Và ở đây, pháp thoại nên được hiểu là bài pháp tạp thoại liên quan đến việc tùy hỷ công đức về giảng đường. Quả vậy, khi ấy Đức Thế Tôn, giống như đang làm cho sông Hằng trên không trung chảy xuống, giống như đang hút lấy tinh chất của đất, giống như đang nắm ngọn cây diêm phù đề lớn mà rung lắc, và giống như đang ép tảng mật ong dài một do-tuần bằng máy ép rồi cho uống mật ngọt, đã thuyết bài pháp tạp thoại mang lại lợi ích và an lạc cho những người Malla ở Pāvā.

๓๐๐. ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยํ ยํ ทิสํ อนุวิโลเกติ, ตตฺถ ตตฺถ ตุณฺหีภูตเมว. อนุวิโลเกตฺวาติ มํสจกฺขุนา ทิพฺพจกฺขุนาติ ทฺวีหิ จกฺขูหิ ตโต ตโต วิโลเกตฺวา. มํสจกฺขุนา หิ เนสํ พหิทฺธา อิริยาปถํ ปริคฺคเหสิ. ตตฺถ เอกภิกฺขุสฺสาปิ เนว หตฺถกุกฺกุจฺจํ น ปาทกุกฺกุจฺจํ อโหสิ, น โกจิ สีสมุกฺขิปิ, น กถํ กเถสิ, น นิทฺทายนฺโต นิสีทิ. สพฺเพปิ ตีหิ สิกฺขาหิ สิกฺขิตา นิวาเต ปทีปสิขา วิย นิจฺจลา นิสีทึสุ. อิติ เนสํ อิมํ อิริยาปถํ มํสจกฺขุนา ปริคฺคเหสิ. อาโลกํ ปน [Pg.156] วฑฺฒยิตฺวา ทิพฺพจกฺขุนา หทยรูปํ ทิสฺวา อพฺภนฺตรคตํ สีลํ โอโลเกสิ. โส อเนกสตานํ ภิกฺขูนํ อนฺโตกุมฺภิยํ ชลมานํ ปทีปํ วิย อรหตฺตุปคํ สีลํ อทฺทส. อารทฺธวิปสฺสกา หิ เต ภิกฺขู. อิติ เนสํ สีลํ ทิสฺวา ‘‘อิเมปิ ภิกฺขู มยฺหํ อนุจฺฉวิกา, อหมฺปิ อิเมสํ อนุจฺฉวิโก’’ติ จกฺขุตเลสุ นิมิตฺตํ ฐเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ โอโลเกตฺวา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ อามนฺเตสิ ‘‘ปิฏฺฐิ เม อาคิลายตี’’ติ. กสฺมา อาคิลายติ? ภควโต หิ ฉพฺพสฺสานิ มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส มหนฺตํ กายทุกฺขํ อโหสิ. อถสฺส อปรภาเค มหลฺลกกาเล ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชิ.

300. “Chúng Tăng im lặng, im lặng” có nghĩa là Ngài nhìn quanh về phương nào, ở phương ấy chúng Tăng đều im lặng. “Nhìn quanh” có nghĩa là đã nhìn từ nơi này đến nơi kia bằng hai loại mắt là nhục nhãn và thiên nhãn. Quả vậy, bằng nhục nhãn, Ngài đã quan sát oai nghi bên ngoài của họ. Ở đó, không một vị tỳ-khưu nào có sự cựa quậy tay chân, không ai ngẩng đầu lên, không nói chuyện, không ngồi ngủ gật. Tất cả đều đã được huấn luyện trong ba học giới, đã ngồi yên bất động như ngọn đèn ở nơi không có gió. Như vậy, Ngài đã quan sát oai nghi này của họ bằng nhục nhãn. Nhưng sau khi làm cho ánh sáng tăng trưởng, bằng thiên nhãn, thấy được tâm sắc, Ngài đã nhìn thấy giới hạnh bên trong. Vị ấy đã thấy được giới hạnh dẫn đến quả A-la-hán của hàng trăm vị tỳ-khưu, giống như ngọn đèn đang cháy sáng bên trong một cái bình. Quả vậy, các vị tỳ-khưu ấy là những người đã nỗ lực hành thiền minh sát. Như vậy, sau khi thấy giới hạnh của họ và đặt tướng trạng ấy vào tâm rằng: “Các tỳ-khưu này cũng xứng hợp với ta, và ta cũng xứng hợp với họ”, Ngài nhìn về phía chúng Tăng và gọi Tôn giả Sāriputta: “Lưng của Như Lai đau mỏi”. Vì sao lại đau mỏi? Quả vậy, đối với Đức Thế Tôn, người đã nỗ lực tinh tấn lớn lao trong sáu năm, đã có sự đau khổ lớn về thân. Về sau, khi Ngài lớn tuổi, chứng đau lưng do gió đã khởi lên.

สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวาติ สนฺธาคารสฺส กิร เอกปสฺเส เต ราชาโน กปฺปิยมญฺจกํ ปญฺญเปสุํ ‘‘อปฺเปว นาม สตฺถา นิปชฺเชยฺยา’’ติ. สตฺถาปิ จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุตฺตํ อิเมสํ มหปฺผลํ ภวิสฺสตีติ ตตฺถ สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวา นิปชฺชิ.

“Trải y tăng-già-lê” có nghĩa là: nghe nói, ở một bên của giảng đường, các vị vua ấy đã cho sửa soạn một chiếc giường thích hợp với ý nghĩ: “Biết đâu Đức Đạo Sư sẽ ngả lưng”. Đức Đạo Sư cũng nghĩ rằng: “(Nếu chiếc giường này) được sử dụng trong bốn oai nghi thì sẽ có quả lớn cho những người này”, nên Ngài đã trải y tăng-già-lê ở đó và ngả lưng.

ภินฺนนิคณฺฐวตฺถุวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện Nigantha bị chia rẽ.

๓๐๑. ตสฺส กาลงฺกิริยายาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

301. Trong các câu bắt đầu bằng “về sự mệnh chung của vị ấy”, điều gì cần phải nói, tất cả điều đó đã được nói ở bên dưới.

๓๐๒. อามนฺเตสีติ ภณฺฑนาทิวูปสมกรํ สฺวาขฺยาตํ ธมฺมํ เทเสตุกาโม อามนฺเตสิ.

302. “Ngài đã gọi” có nghĩa là: Ngài đã gọi vì muốn thuyết giảng giáo pháp đã được khéo thuyết, là pháp làm cho sự tranh cãi v.v... được lắng dịu.

เอกกวณฺณนา

Chú giải về pháp một chi.

๓๐๓. ตตฺถาติ ตสฺมึ ธมฺเม. สงฺคายิตพฺพนฺติ สมคฺเคหิ คายิตพฺพํ, เอกวจเนหิ อวิรุทฺธวจเนหิ ภณิตพฺพํ. น วิวทิตพฺพนฺติ อตฺเถ วา พฺยญฺชเน วา วิวาโท น กาตพฺโพ. เอโก ธมฺโมติ เอกกทุกติกาทิวเสน พหุธา สามคฺคิรสํ ทสฺเสตุกาโม ปฐมํ ตาว ‘‘เอโก ธมฺโม’’ติ อาห. สพฺเพ สตฺตาติ กามภวาทีสุ สญฺญาภวาทีสุ เอกโวการภวาทีสุ จ สพฺพภเวสุ สพฺเพ สตฺตา. อาหารฏฺฐิติกาติ อาหารโต ฐิติ เอเตสนฺติ อาหารฏฺฐิติกา. อิติ สพฺพสตฺตานํ ฐิติ เหตุ อาหาโร นาม เอโก ธมฺโม อมฺหากํ สตฺถารา ยาถาวโต ญตฺวา สมฺมทกฺขาโต อาวุโสติ ทีเปติ.

303. “Ở đó” có nghĩa là trong giáo pháp ấy. “Nên được kết tập” có nghĩa là nên được trùng tụng bởi những người hòa hợp, nên được đọc tụng với lời lẽ đồng nhất, không mâu thuẫn. “Không nên tranh cãi” có nghĩa là không nên có sự tranh cãi về nghĩa lý hay văn tự. “Một pháp”: muốn chỉ ra hương vị của sự hòa hợp bằng nhiều cách theo pháp một chi, hai chi, ba chi v.v..., trước hết Ngài đã nói “một pháp”. “Tất cả chúng sanh” có nghĩa là tất cả chúng sanh trong tất cả các cõi hữu, như cõi dục hữu, cõi tưởng hữu, cõi một uẩn hữu v.v... “Tồn tại nhờ vật thực” có nghĩa là: sự tồn tại của chúng là do vật thực, vì thế gọi là tồn tại nhờ vật thực. Như vậy, (Ngài) đã chỉ ra rằng: “Này chư hiền, một pháp tên là vật thực, là nguyên nhân cho sự tồn tại của tất cả chúng sanh, đã được Đức Đạo Sư của chúng ta sau khi đã biết như thật, khéo thuyết giảng”.

นนุ [Pg.157] จ เอวํ สนฺเต ยํ วุตฺตํ ‘‘อสญฺญสตฺตา เทวา อเหตุกา อนาหารา อผสฺสกา’’ติอาทิ, (วิภ. ๑๐๑๗) ตํ วจนํ วิรุชฺฌตีติ, น วิรุชฺฌติ. เตสญฺหิ ฌานํ อาหาโร โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อาหารา ภูตานํ วา สตฺตานํ ฐิติยา สมฺภเวสีนํ วา อนุคฺคหาย. กตเม จตฺตาโร? กพฬีกาโร อาหาโร โอฬาริโก วา สุขุโม วา, ผสฺโส ทุติโย, มโนสญฺเจตนา ตติยา, วิญฺญาณํ จตุตฺถ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๑) อิทมฺปิ วิรุชฺฌตีติ, อิทมฺปิ น วิรุชฺฌติ. เอตสฺมิญฺหิ สุตฺเต นิปฺปริยาเยน อาหารลกฺขณาว ธมฺมา อาหาราติ วุตฺตา. อิธ ปน ปริยาเยน ปจฺจโย อาหาโรติ วุตฺโต. สพฺพธมฺมานญฺหิ ปจฺจโย ลทฺธุํ วฏฺฏติ. โส จ ยํ ยํ ผลํ ชเนติ, ตํ ตํ อาหรติ นาม, ตสฺมา อาหาโรติ วุจฺจติ. เตเนวาห ‘‘อวิชฺชมฺปาหํ, ภิกฺขเว, สาหารํ วทามิ, โน อนาหารํ. โก จ, ภิกฺขเว, อวิชฺชาย อาหาโร? ปญฺจนีวรณาติสฺส วจนียํ. ปญฺจนีวรเณปาหํ, ภิกฺขเว, สาหาเร วทามิ, โน อนาหาเร. โก จ, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺนํ นีวรณานํ อาหาโร? อโยนิโสมนสิกาโรติสฺส วจนีย’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๖๑). อยํ อิธ อธิปฺเปโต.

Chẳng phải là, nếu như vậy, lời đã được nói rằng: ‘Chư thiên Vô Tưởng là vô nhân, không có vật thực, không có xúc’ v.v... lời nói ấy mâu thuẫn hay sao? (Đáp:) Không mâu thuẫn. Vì rằng thiền là vật thực của các vị ấy. Dù là như vậy, (lời dạy) này: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn loại vật thực này để các chúng sanh đã hiện hữu được tồn tại hay để hỗ trợ cho các chúng sanh đang tìm cầu sự hiện hữu. Bốn loại nào? Đoàn thực, hoặc thô hoặc tế; xúc là thứ hai; tư niệm là thứ ba; thức là thứ tư’ cũng mâu thuẫn hay sao? (Đáp:) Lời này cũng không mâu thuẫn. Vì rằng trong bài kinh ấy, chỉ các pháp có đặc tính của vật thực mới được gọi là vật thực một cách trực tiếp (nippariyāyena). Còn ở đây, duyên (paccayo) được gọi là vật thực một cách gián tiếp (pariyāyena). Vì rằng, duyên của tất cả các pháp có thể có được. Và duyên ấy, khi tạo ra quả nào, thì được gọi là mang lại (āharati) quả ấy, do đó được gọi là vật thực (āhāra). Chính vì thế, Ngài đã dạy: ‘Này các Tỳ khưu, Ta nói rằng vô minh có vật thực, không phải không có vật thực. Và này các Tỳ khưu, cái gì là vật thực của vô minh? Nên nói là năm triền cái. Này các Tỳ khưu, Ta nói rằng năm triền cái có vật thực, không phải không có vật thực. Và này các Tỳ khưu, cái gì là vật thực của năm triền cái? Nên nói là sự tác ý không như lý.’ Đây là điều được chủ ý ở đây.

เอตสฺมิญฺหิ ปจฺจยาหาเร คหิเต ปริยายาหาโรปิ นิปฺปริยายาหาโรปิ สพฺโพ คหิโตว โหติ. ตตฺถ อสญฺญภเว ปจฺจยาหาโร ลพฺภติ. อนุปฺปนฺเน หิ พุทฺเธ ติตฺถายตเน ปพฺพชิตา วาโยกสิเณ ปริกมฺมํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ธี จิตฺตํ, ธิพฺพเตตํ จิตฺตํ จิตฺตสฺส นาม อภาโวเยว สาธุ, จิตฺตญฺหิ นิสฺสาเยว วธพนฺธาทิปจฺจยํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. จิตฺเต อสติ นตฺเถตนฺติ ขนฺตึ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อปริหีนชฺฌานา กาลงฺกตฺวา อสญฺญภเว นิพฺพตฺตนฺติ. โย ยสฺส อิริยาปโถ มนุสฺสโลเก ปณิหิโต อโหสิ, โส เตน อิริยาปเถน นิพฺพตฺติตฺวา ปญฺจ กปฺปสตานิ ฐิโต วา นิสินฺโน วา นิปนฺโน วา โหติ. เอวรูปานมฺปิ สตฺตานํ ปจฺจยาหาโร ลพฺภติ. เต หิ ยํ ฌานํ ภาเวตฺวา นิพฺพตฺตา, ตเทว เนสํ ปจฺจโย โหติ. ยถา ชิยาเวเคน ขิตฺตสโร ยาว ชิยาเวโค อตฺถิ, ตาว คจฺฉติ, เอวํ ยาว ฌานปจฺจโย อตฺถิ, ตาว ติฏฺฐนฺติ. ตสฺมึ นิฏฺฐิเต ขีณเวโค สโร วิย ปตนฺติ. เย ปน เต เนรยิกา เนว อุฏฺฐานผลูปชีวี น ปุญฺญผลูปชีวีติ วุตฺตา, เตสํ โก อาหาโรติ[Pg.158]? เตสํ กมฺมเมว อาหาโร. กึ ปญฺจ อาหารา อตฺถีติ เจ. ปญฺจ, น ปญฺจาติ อิทํ น วตฺตพฺพํ. นนุ ปจฺจโย อาหาโรติ วุตฺตเมตํ. ตสฺมา เยน กมฺเมน เต นิรเย นิพฺพตฺตา, ตเทว เตสํ ฐิติปจฺจยตฺตา อาหาโร โหติ. ยํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘น จ ตาว กาลงฺกโรติ, ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตี โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๐).

Vì rằng khi vật thực-duyên (paccayāhāra) này được nắm giữ, thì cả vật thực gián tiếp (pariyāyāhāra) và vật thực trực tiếp (nippariyāyāhāra), tất cả đều được nắm giữ. Trong đó, ở cõi Vô Tưởng, vật thực-duyên có được. Vì rằng, khi Đức Phật chưa xuất hiện, những người xuất gia trong ngoại đạo, sau khi thực hành sơ khởi (parikamma) trong đề mục biến xứ gió (vāyokasiṇa), làm phát sanh đệ tứ thiền, rồi xuất khỏi thiền ấy, (họ nghĩ rằng:) ‘Ôi, cái tâm này! Thật đáng khinh cái tâm này! Sự không có tâm mới là tốt đẹp. Vì chính do nương vào tâm mà khổ đau có duyên từ sự giết chóc, trói buộc v.v... phát sanh. Khi không có tâm thì không có khổ đau ấy.’ Sau khi làm phát sanh sự kham nhẫn và khuynh hướng như vậy, với thiền không bị suy thoái, sau khi mệnh chung, họ tái sanh vào cõi Vô Tưởng. Oai nghi nào của người nào đã được thiết lập ở cõi người, người ấy sau khi tái sanh với oai nghi đó, sẽ đứng, hoặc ngồi, hoặc nằm trong suốt năm trăm đại kiếp. Ngay cả đối với những chúng sanh như vậy, vật thực-duyên cũng có được. Vì rằng, họ đã tái sanh sau khi tu tập thiền nào, thì chính thiền ấy là duyên của họ. Giống như mũi tên được bắn đi bằng lực của dây cung, đi được cho đến khi lực của dây cung còn tồn tại, cũng vậy, họ tồn tại cho đến khi duyên-thiền còn tồn tại. Khi duyên ấy chấm dứt, họ rơi xuống như mũi tên đã hết lực. Còn những chúng sanh địa ngục kia, những người được nói là ‘không sống bằng quả của sự nỗ lực, cũng không sống bằng quả của phước báu’, vật thực của họ là gì? Nghiệp chính là vật thực của họ. Nếu hỏi: ‘Có phải có năm loại vật thực không?’ Không nên nói là ‘có năm’ hay ‘không có năm’. Chẳng phải đã nói rằng ‘duyên là vật thực’ đó sao? Do đó, nghiệp nào mà họ đã tái sanh vào địa ngục, chính nghiệp ấy là vật thực của họ vì là duyên cho sự tồn tại. Nhắm đến điều này mà lời sau đã được nói: ‘Và người ấy chưa mệnh chung, cho đến khi ác nghiệp ấy chưa chấm dứt.’

กพฬีการํ อาหารํ อารพฺภ เจตฺถ วิวาโท น กาตพฺโพ. มุเข อุปฺปนฺโน เขโฬปิ หิ เตสํ อาหารกิจฺจํ สาเธติ. เขโฬปิ หิ นิรเย ทุกฺขเวทนิโย หุตฺวา ปจฺจโย โหติ, สคฺเค สุขเวทนิโย. อิติ กามภเว นิปฺปริยาเยน จตฺตาโร อาหารา. รูปารูปภเวสุ ฐเปตฺวา อสญฺญํ เสสานํ ตโย. อสญฺญานญฺเจว อวเสสานญฺจ ปจฺจยาหาโรติ อิมินา อาหาเรน ‘‘สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ เอตํ ปญฺหํ กเถตฺวา ‘‘อยํ โข อาวุโส’’ติ เอวํ นิยฺยาตนมฺปิ ‘‘อตฺถิ โข อาวุโส’’ติ ปุน อุทฺธรณมฺปิ อกตฺวา ‘‘สพฺเพ สตฺตา สงฺขารฏฺฐิติกา’’ติ ทุติยปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ.

Ở đây, không nên tranh luận liên quan đến đoàn thực. Vì rằng ngay cả nước bọt sanh ra trong miệng cũng hoàn thành phận sự vật thực cho họ (chúng sanh địa ngục). Vì rằng nước bọt, ở địa ngục, trở thành duyên cho khổ thọ; ở cõi trời, (trở thành duyên) cho lạc thọ. Như vậy, trong cõi Dục, có bốn loại vật thực một cách trực tiếp. Trong các cõi Sắc và Vô Sắc, ngoại trừ cõi Vô Tưởng, các chúng sanh còn lại có ba loại. Đối với chúng sanh Vô Tưởng và các chúng sanh còn lại, có vật thực-duyên. Với loại vật thực này, sau khi đã giải thích câu hỏi ‘Tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực’, ngài đã không kết luận bằng câu ‘Này chư hiền, đây là...’ và cũng không nêu lên lại bằng câu ‘Này chư hiền, có...’ mà đã giải đáp câu hỏi thứ hai: ‘Tất cả chúng sanh tồn tại nhờ hành’.

กสฺมา ปน น นิยฺยาเตสิ น อุทฺธริตฺถ? ตตฺถ ตตฺถ นิยฺยาติยมาเนปิ อุทฺธริยมาเนปิ ปริยาปุณิตุํ วาเจตุํ ทุกฺขํ โหติ, ตสฺมา ทฺเว เอกาพทฺเธ กตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. อิมสฺมิมฺปิ วิสฺสชฺชเน เหฏฺฐา วุตฺตปจฺจโยว อตฺตโน ผลสฺส สงฺขรณโต สงฺขาโรติ วุตฺโต. อิติ เหฏฺฐา อาหารปจฺจโย กถิโต, อิธ สงฺขารปจฺจโยติ อยเมตฺถ เหฏฺฐิมโต วิเสโส. ‘‘เหฏฺฐา นิปฺปริยายาหาโร คหิโต, อิธ ปริยายาหาโรติ เอวํ คหิเต วิเสโส ปากโฏ ภเวยฺย, โน จ คณฺหึสู’ติ มหาสีวตฺเถโร อาห. อินฺทฺริยพทฺธสฺสปิ หิ อนินฺทฺริยพทฺธสฺสปิ ปจฺจโย ลทฺธุํ วฏฺฏติ. วินา ปจฺจเยน ธมฺโม นาม นตฺถิ. ตตฺถ อนินฺทฺริยพทฺธสฺส ติณรุกฺขลตาทิโน ปถวีรโส อาโปรโส จ ปจฺจโย โหติ. เทเว อวสฺสนฺเต หิ ติณาทีนิ มิลายนฺติ, วสฺสนฺเต จ ปน หริตานิ โหนฺติ. อิติ เตสํ ปถวีรโส อาโปรโส จ ปจฺจโย โหติ. อินฺทฺริยพทฺธสฺส อวิชฺชา ตณฺหา กมฺมํ อาหาโรติ เอวมาทโย ปจฺจยา, อิติ เหฏฺฐา ปจฺจโยเยว อาหาโรติ กถิโต, อิธ สงฺขาโรติ. อยเมเวตฺถ วิเสโส.

Nhưng tại sao ngài không kết luận, không nêu lên lại? Bởi vì nếu kết luận và nêu lên lại ở mỗi câu hỏi, việc học thuộc và đọc tụng sẽ trở nên khó khăn, do đó ngài đã gộp hai câu lại làm một và giải đáp. Trong câu trả lời này cũng vậy, chính duyên đã được nói ở trước được gọi là ‘hành’ (saṅkhāra) do vì nó tạo tác (saṅkharaṇa) ra quả của chính nó. Như vậy, ở trước đã nói về duyên-vật thực, ở đây là duyên-hành. Đây là sự khác biệt so với phần trước. Trưởng lão Mahāsīva đã nói: ‘Nếu hiểu rằng ở trước là vật thực trực tiếp, ở đây là vật thực gián tiếp, thì sự khác biệt sẽ rõ ràng, nhưng các vị (chú giải sư) đã không hiểu như vậy.’ Vì rằng duyên có thể có được cho cả vật có căn (indriyabaddha) và vật vô căn (anindriyabaddha). Không có pháp nào tồn tại mà không có duyên. Trong đó, đối với vật vô căn như cỏ, cây, dây leo v.v..., địa vị và thủy vị là duyên. Vì rằng khi trời không mưa, cỏ cây v.v... héo úa, còn khi trời mưa thì chúng trở nên xanh tươi. Như vậy, địa vị và thủy vị là duyên của chúng. Đối với vật có căn, vô minh, ái, nghiệp, vật thực v.v... là các duyên. Như vậy, ở trước, chính duyên được gọi là vật thực; ở đây, (chính duyên được gọi là) hành. Đây chính là sự khác biệt ở đây.

อยํ [Pg.159] โข, อาวุโสติ อาวุโส อมฺหากํ สตฺถารา มหาโพธิมณฺเฑ นิสีทิตฺวา สยํ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สจฺฉิกตฺวา อยํ เอกธมฺโม เทสิโต. ตตฺถ เอกธมฺเม ตุมฺเหหิ สพฺเพเหว สงฺคายิตพฺพํ น วิวทิตพฺพํ. ยถยิทํ พฺรหฺมจริยนฺติ ยถา สงฺคายมานานํ ตุมฺหากํ อิทํ สาสนพฺรหฺมจริยํ อทฺธนิยํ อสฺส. เอเกน หิ ภิกฺขุนา ‘‘อตฺถิ, โข อาวุโส, เอโก ธมฺโม สมฺมทกฺขาโต. กตโม เอโก ธมฺโม? สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา. สพฺเพ สตฺตา สงฺขารฏฺฐิติกา’’ติ กถิเต ตสฺส กถํ สุตฺวา อญฺโญ กเถสฺสติ. ตสฺสปิ อญฺโญติ เอวํ ปรมฺปรกถานิยเมน อิทํ พฺรหฺมจริยํ จิรํ ติฏฺฐมานํ สเทวกสฺส โลกสฺส อตฺถาย หิตาย ภวิสฺสตีติ เอกกวเสน ธมฺมเสนาปติ สาริปุตฺตตฺเถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

Này chư hiền, đây là một pháp đơn nhất đã được Bậc Đạo Sư của chúng ta, sau khi ngự tại Bồ-đề đoàn, tự mình chứng ngộ bằng tuệ toàn giác, rồi thuyết giảng. Về pháp đơn nhất ấy, tất cả các vị phải cùng nhau kết tập, không được tranh cãi. Để cho khi các vị cùng nhau kết tập, phạm hạnh trong giáo pháp này của các vị được trường tồn. Bởi vì, khi một vị tỳ-khưu nói rằng: ‘Này chư hiền, có một pháp đã được khéo thuyết. Pháp đơn nhất nào? Tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực. Tất cả chúng sanh tồn tại nhờ các hành,’ một vị khác nghe lời nói của vị ấy rồi sẽ nói lại. Vị khác nữa (nghe vị thứ hai) cũng vậy, cứ như thế, theo phương cách truyền khẩu nối tiếp nhau, phạm hạnh này sẽ được tồn tại lâu dài, sẽ vì lợi ích, vì hạnh phúc cho thế gian cùng với chư thiên. Như vậy, theo cách thức của pháp đơn nhất, Trưởng lão Tướng quân Chánh pháp Sāriputta đã chỉ ra hương vị của sự hòa hợp.

เอกกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về các pháp đơn nhất đã kết thúc.

ทุกวณฺณนา

Phần giải thích về các pháp đôi.

๓๐๔. อิติ เอกกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทุกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ. ตตฺถ นามรูปทุเก นามนฺติ จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา นิพฺพานญฺจ. ตตฺถ จตฺตาโร ขนฺธา นามนฏฺเฐน นามํ. นามนฏฺเฐนาติ นามกรณฏฺเฐน. ยถา หิ มหาชนสมฺมตตฺตา มหาสมฺมตสฺส ‘‘มหาสมฺมโต’’ติ นามํ อโหสิ, ยถา มาตาปิตโร ‘‘อยํ ติสฺโส นาม โหตุ, ผุสฺโส นาม โหตู’’ติ เอวํ ปุตฺตสฺส กิตฺติมนามํ กโรนฺติ, ยถา วา ‘‘ธมฺมกถิโก วินยธโร’’ติ คุณโต นามํ อาคจฺฉติ, น เอวํ เวทนาทีนํ. เวทนาทโย หิ มหาปถวีอาทโย วิย อตฺตโน นามํ กโรนฺตาว อุปฺปชฺชนฺติ. เตสุ อุปฺปนฺเนสุ เตสํ นามํ อุปฺปนฺนเมว โหติ. น หิ เวทนํ อุปฺปนฺนํ ‘‘ตฺวํ เวทนา นาม โหหี’’ติ, โกจิ ภณติ, น จสฺสา เยน เกนจิ การเณน นามคฺคหณกิจฺจํ อตฺถิ, ยถา ปถวิยา อุปฺปนฺนาย ‘‘ตฺวํ ปถวี นาม โหหี’’ติ นามคฺคหณกิจฺจํ นตฺถิ, จกฺกวาฬสิเนรุมฺหิ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺเตสุ อุปฺปนฺเนสุ ‘‘ตฺวํ จกฺกวาฬํ นาม, ตฺวํ นกฺขตฺตํ นาม โหหี’’ติ นามคฺคหณกิจฺจํ นตฺถิ, นามํ อุปฺปนฺนเมว โหติ, โอปปาติกา ปญฺญตฺติ นิปตติ, เอวํ เวทนาย อุปฺปนฺนาย ‘‘ตฺวํ เวทนา นาม โหหี’’ติ นามคฺคหณกิจฺจํ นตฺถิ, ตาย อุปฺปนฺนาย เวทนาติ [Pg.160] นามํ อุปฺปนฺนเมว โหติ. สญฺญาทีสุปิ เอเสว นโย อตีเตปิ หิ เวทนา เวทนาเยว. สญฺญา. สงฺขารา. วิญฺญาณํ วิญฺญาณเมว. อนาคเตปิ. ปจฺจุปฺปนฺเนปิ. นิพฺพานํ ปน สทาปิ นิพฺพานเมวาติ. นามนฏฺเฐน นามํ. นมนฏฺเฐนาปิ เจตฺถ จตฺตาโร ขนฺธา นามํ. เต หิ อารมฺมณาภิมุขํ นมนฺติ. นามนฏฺเฐน สพฺพมฺปิ นามํ. จตฺตาโร หิ ขนฺธา อารมฺมเณ อญฺญมญฺญํ นาเมนฺติ, นิพฺพานํ อารมฺมณาธิปติปจฺจยตาย อตฺตนิ อนวชฺชธมฺเม นาเมติ.

304. Sau khi đã chỉ ra hương vị của sự hòa hợp theo cách thức của pháp đơn nhất như vậy, bây giờ để chỉ ra (điều ấy) theo cách thức của pháp đôi, ngài lại bắt đầu bài thuyết giảng. Trong đó, ở pháp đôi danh và sắc, gọi là danh tức là bốn uẩn vô sắc và Níp-bàn. Trong đó, bốn uẩn được gọi là danh theo nghĩa là đặt tên (nāmanaṭṭha). Theo nghĩa là đặt tên (nāmanaṭṭha) tức là theo nghĩa tạo ra tên gọi (nāmakaraṇaṭṭha). Ví như, do được đại chúng công nhận, vua Mahāsammata có tên là ‘Mahāsammata’; hoặc ví như cha mẹ đặt tên cho con rằng: ‘Người này hãy tên là Tissa, người này hãy tên là Phussa,’ như vậy họ tạo ra một cái tên nổi tiếng cho con trai; hoặc ví như tên gọi phát sinh từ đức hạnh như ‘vị thuyết pháp,’ ‘vị trì luật,’ đối với thọ v.v... thì không phải như vậy. Bởi vì thọ v.v... cũng giống như đại địa v.v..., chúng tự tạo ra tên gọi của mình rồi mới sanh khởi. Khi chúng đã sanh khởi, tên gọi của chúng cũng đã sanh khởi rồi. Thật vậy, không có ai nói với thọ đã sanh khởi rằng: ‘Ngươi hãy tên là thọ,’ và cũng không có việc phải đặt tên cho nó vì bất cứ lý do nào. Giống như khi đất sanh khởi, không có việc phải đặt tên rằng: ‘Ngươi hãy tên là đất;’ khi vòng tường thế giới, núi Sineru, mặt trăng, mặt trời, các vì sao sanh khởi, không có việc phải đặt tên rằng: ‘Ngươi hãy tên là vòng tường thế giới, ngươi hãy tên là vì sao,’ tên gọi đã sanh khởi rồi, khái niệm hóa sanh (opapātikā paññatti) rơi xuống. Cũng vậy, khi thọ sanh khởi, không có việc phải đặt tên rằng: ‘Ngươi hãy tên là thọ,’ khi nó sanh khởi thì tên gọi ‘thọ’ cũng đã sanh khởi rồi. Đối với tưởng v.v... cũng theo phương pháp này. Bởi vì trong quá khứ, thọ vẫn là thọ, tưởng (vẫn là) tưởng, các hành (vẫn là) các hành, thức vẫn là thức. Trong tương lai cũng vậy. Trong hiện tại cũng vậy. Còn Níp-bàn thì luôn luôn là Níp-bàn. (Bốn uẩn và Níp-bàn) được gọi là danh theo nghĩa là đặt tên. Và ở đây, bốn uẩn cũng được gọi là danh theo nghĩa là hướng đến (namanaṭṭha). Vì rằng chúng hướng về đối tượng. Tất cả cũng được gọi là danh theo nghĩa là làm cho hướng đến (nāmanaṭṭha). Vì rằng bốn uẩn làm cho nhau hướng đến đối tượng, còn Níp-bàn, do là nhân duyên đối tượng ưu thắng, làm cho các pháp vô tội hướng về chính nó.

รูปนฺติ จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ, ตํ สพฺพมฺปิ รุปฺปนฏฺเฐน รูปํ. ตสฺส วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

Gọi là sắc tức là bốn đại chủng và sắc y sinh từ bốn đại chủng. Tất cả những thứ đó được gọi là sắc theo nghĩa là bị biến hoại. Phần giải thích chi tiết về điều đó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong bộ Thanh Tịnh Đạo.

อวิชฺชาติ ทุกฺขาทีสุ อญฺญาณํ. อยมฺปิ วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค กถิตาเยว. ภวตณฺหาติ ภวปตฺถนา. ยถาห ‘‘ตตฺถ กตมา ภวตณฺหา? โย ภเวสุ ภวจฺฉนฺโท’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๓๑๙).

Vô minh là sự không biết về khổ v.v... Điều này cũng đã được nói một cách chi tiết trong bộ Thanh Tịnh Đạo. Hữu ái là sự mong cầu hữu. Như đã nói: ‘Trong đó, hữu ái là gì? Là sự mong muốn, tham muốn trong các cõi hữu’ v.v... (DhS. 1319).

ภวทิฏฺฐีติ ภโว วุจฺจติ สสฺสตํ, สสฺสตวเสน อุปฺปชฺชนกทิฏฺฐิ. สา ‘‘ตตฺถ กตมา ภวทิฏฺฐิ? ‘ภวิสฺสติ อตฺตา จ โลโก จา’ติ ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคต’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๑๓๒๐) นเยน อภิธมฺเม วิตฺถาริตา. วิภวทิฏฺฐีติ วิภโว วุจฺจติ อุจฺเฉทํ, อุจฺเฉทวเสน อุปฺปชฺชนกทิฏฺฐิ. สาปิ ‘‘ตตฺถ กตมา วิภวทิฏฺฐิ? ‘น ภวิสฺสติ อตฺตา จ โลโก จา’ติ (ธ. ส. ๒๘๕). ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคต’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๑๓๒๑) นเยน ตตฺเถว วิตฺถาริตา.

Về hữu kiến (bhavadiṭṭhi), hữu (bhava) được gọi là thường kiến (sassataṃ); tà kiến sanh khởi theo cách của thường kiến. Điều đó đã được giải thích chi tiết trong A-tỳ-đàm theo phương pháp bắt đầu bằng: ‘Trong đó, hữu kiến là gì? Tà kiến, sự chấp tà kiến như thế này: “Ngã và thế gian sẽ tồn tại”’ v.v... (DhS. 1320). Về phi hữu kiến (vibhavadiṭṭhi), phi hữu (vibhava) được gọi là đoạn kiến (ucchedaṃ); tà kiến sanh khởi theo cách của đoạn kiến. Điều đó cũng đã được giải thích chi tiết ở chính nơi đó theo phương pháp bắt đầu bằng: ‘Trong đó, phi hữu kiến là gì? Tà kiến, sự chấp tà kiến như thế này: “Ngã và thế gian sẽ không tồn tại”’ (DhS. 285) v.v... (DhS. 1321).

อหิริกนฺติ ‘‘ยํ น หิรียติ หิรียิตพฺเพนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๒๘) เอวํ วิตฺถาริตา นิลฺลชฺชตา. อโนตฺตปฺปนฺติ ‘‘ยํ น โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๒๙) เอวํ วิตฺถาริโต อภายนกอากาโร.

Vô tàm (ahirika) là sự không hổ thẹn, được giải thích là: ‘sự không hổ thẹn đối với điều đáng hổ thẹn’ (DhS. 1328). Vô úy (anottappa) là trạng thái không ghê sợ, được giải thích là: ‘sự không ghê sợ đối với điều đáng ghê sợ’ (DhS. 1329).

หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจาติ ‘‘ยํ หิรียติ หิรียิตพฺเพน, โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๐-๓๑) เอวํ วิตฺถาริตานิ หิริโอตฺตปฺปานิ. อปิ เจตฺถ อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานา หิรี, พหิทฺธาสมุฏฺฐานํ โอตฺตปฺปํ. อตฺตาธิปเตยฺยา หิรี, โลกาธิปเตยฺยํ โอตฺตปฺปํ. ลชฺชาสภาวสณฺฐิตา หิรี, ภยสภาวสณฺฐิตํ โอตฺตปฺปํ. วิตฺถารกถา ปเนตฺถ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา.

Tàm và úy (hirī ca ottappañca) là tàm và úy được giải thích là: ‘sự hổ thẹn đối với điều đáng hổ thẹn, sự ghê sợ đối với điều đáng ghê sợ’ (DhS. 1330-31). Hơn nữa, ở đây, tàm có nguồn gốc từ bên trong, úy có nguồn gốc từ bên ngoài. Tàm lấy tự ngã làm chủ, úy lấy thế gian làm chủ. Tàm có bản chất là sự hổ thẹn, úy có bản chất là sự sợ hãi. Phần giải thích chi tiết về điều này đã được nói một cách toàn diện trong bộ Thanh Tịnh Đạo.

โทวจสฺสตาติ [Pg.161] ทุกฺขํ วโจ เอตสฺมึ วิปฺปฏิกูลคาหิมฺหิ วิปจฺจนีกสาเต อนาทเร ปุคฺคเลติ ทุพฺพโจ, ตสฺส กมฺมํ โทวจสฺสํ, ตสฺส ภาโว โทวจสฺสตา. วิตฺถารโต ปเนสา ‘‘ตตฺถ กตมา โทวจสฺสตา? สหธมฺมิเก วุจฺจมาเน โทวจสฺสาย’’นฺติ (ธ. ส. ๑๓๓๒) อภิธมฺเม อาคตา. สา อตฺถโต สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ. ‘‘จตุนฺนญฺจ ขนฺธานํ เอเตนากาเรน ปวตฺตานํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ วทนฺติ. ปาปมิตฺตตาติ ปาปา อสฺสทฺธาทโย ปุคฺคลา เอตสฺส มิตฺตาติ ปาปมิตฺโต, ตสฺส ภาโว ปาปมิตฺตตา. วิตฺถารโต ปเนสา – ‘‘ตตฺถ กตมา ปาปมิตฺตตา? เย เต ปุคฺคลา อสฺสทฺธา ทุสฺสีลา อปฺปสฺสุตา มจฺฉริโน ทุปฺปญฺญา. ยา เตสํ เสวนา นิเสวนา สํเสวนา ภชนา สํภชนา ภตฺติ สํภตฺติ ตํสมฺปวงฺกตา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๓) เอวํ อาคตา. สาปิ อตฺถโต โทวจสฺสตา วิย ทฏฺฐพฺพา.

Tánh khó dạy (dovacassatā): Lời nói khó nghe đối với hạng người này, là người có khuynh hướng chống đối, có bản chất đối nghịch, không tôn trọng, nên gọi là người khó dạy (dubbaco). Hành vi của người ấy là sự khó dạy (dovacassaṃ), trạng thái của người ấy là tánh khó dạy (dovacassatā). Về chi tiết, pháp này đã được đề cập trong tạng Vi Diệu Pháp rằng: “Ở đây, thế nào là tánh khó dạy? Khi được nói lời đúng Pháp, (người ấy) có sự khó dạy” (Dhs. 1332). Về phương diện ý nghĩa, pháp ấy là hành uẩn. Các vị nói rằng: “Đây là danh xưng của bốn uẩn đã diễn tiến theo cách thức này.” Tánh bạn ác (pāpamittatā): Những người ác, như người không có đức tin v.v... là bạn của người này, nên gọi là người có bạn ác (pāpamitto). Trạng thái của người ấy là tánh bạn ác (pāpamittatā). Về chi tiết, pháp này đã được đề cập như sau: “Ở đây, thế nào là tánh bạn ác? Những người nào không có đức tin, theo ác giới, ít nghe, keo kiệt, trí tuệ thấp kém. Sự giao du, thân cận, thường xuyên thân cận, phục vụ, thường xuyên phục vụ, sự tận tụy, sự thường xuyên tận tụy, sự nghiêng về phía họ” (Dhs. 1333). Pháp này về phương diện ý nghĩa cũng nên được hiểu giống như tánh khó dạy.

โสวจสฺสตา จ กลฺยาณมิตฺตตา จ วุตฺตปฺปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺพา. อุโภปิ ปเนตา อิธ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา.

Tánh dễ dạy (sovacassatā) và tánh bạn lành (kalyāṇamittatā) nên được hiểu theo phương pháp đối nghịch với điều đã được nói. Cả hai pháp này ở đây được nói là có sự pha trộn giữa hiệp thế và siêu thế.

อาปตฺติกุสลตาติ ‘‘ปญฺจปิ อาปตฺติกฺขนฺธา อาปตฺติโย, สตฺตปิ อาปตฺติกฺขนฺธา อาปตฺติโย. ยา ตาสํ อาปตฺตีนํ อาปตฺติกุสลตา ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๖) เอวํ วุตฺโต อาปตฺติกุสลภาโว.

Sự thiện xảo về tội (āpattikusalatā): Trạng thái thiện xảo về tội được nói như sau: “Năm nhóm tội cũng là các tội, bảy nhóm tội cũng là các tội. Sự thiện xảo về các tội ấy, trí tuệ, sự thông hiểu nào” (Dhs. 1336).

อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตาติ ‘‘ยา ตาหิ อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานกุสลตา ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๗) เอวํ วุตฺตา สห กมฺมวาจาย อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานปริจฺเฉทชานนา ปญฺญา.

Sự thiện xảo trong việc ra khỏi tội (āpattivuṭṭhānakusalatā): Trí tuệ biết được sự phân định về việc ra khỏi các tội cùng với yết-ma văn được nói như sau: “Sự thiện xảo trong việc ra khỏi các tội ấy, trí tuệ, sự thông hiểu nào” (Dhs. 1337).

สมาปตฺติกุสลตาติ ‘‘อตฺถิ สวิตกฺกสวิจารา สมาปตฺติ, อตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺตา สมาปตฺติ, อตฺถิ อวิตกฺกอวิจารา สมาปตฺติ. ยา ตาสํ สมาปตฺตีนํ กุสลตา ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๘) เอวํ วุตฺตา สห ปริกมฺเมน อปฺปนาปริจฺเฉทชานนา ปญฺญา. สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตาติ ‘‘ยา ตาหิ สมาปตฺตีหิ วุฏฺฐานกุสลตา ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๙) เอวํ วุตฺตา ยถาปริจฺฉินฺนสมยวเสเนว สมาปตฺติโต วุฏฺฐานสมตฺถา ‘‘เอตฺตกํ คเต สูริเย อุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ วุฏฺฐานกาลปริจฺเฉทกา ปญฺญา.

Sự thiện xảo về thiền chứng (samāpattikusalatā): Trí tuệ biết được sự phân định về an chỉ định cùng với các hành vi chuẩn bị được nói như sau: “Có thiền chứng có tầm có tứ, có thiền chứng không tầm chỉ có tứ, có thiền chứng không tầm không tứ. Sự thiện xảo về các thiền chứng ấy, trí tuệ, sự thông hiểu nào” (Dhs. 1338). Sự thiện xảo trong việc xuất khỏi thiền chứng (samāpattivuṭṭhānakusalatā): Trí tuệ có khả năng xuất khỏi thiền chứng đúng theo thời gian đã định, trí tuệ phân định thời gian xuất thiền rằng: “Khi mặt trời đi đến mức này, tôi sẽ xuất thiền” được nói như sau: “Sự thiện xảo trong việc xuất khỏi các thiền chứng ấy, trí tuệ, sự thông hiểu nào” (Dhs. 1339).

ธาตุกุสลตาติ ‘‘อฏฺฐารส ธาตุโย จกฺขุธาตุ…เป… มโนวิญฺญาณธาตุ. ยา ตาสํ ธาตูนํ กุสลตา ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๐) เอวํ วุตฺตา อฏฺฐารสนฺนํ [Pg.162] ธาตูนํ สภาวปริจฺเฉทกา สวนธารณสมฺมสนปฏิเวธปญฺญา. มนสิการกุสลตาติ ‘‘ยา ตาสํ ธาตูนํ มนสิการกุสลตา ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๑) เอวํ วุตฺตา ตาสํเยว ธาตูนํ สมฺมสนปฏิเวธปจฺจเวกฺขณปญฺญา.

Sự thiện xảo về các giới (dhātukusalatā): Trí tuệ phân định tự tánh của mười tám giới, là trí tuệ về văn, tư, tu, chứng (nghe, ghi nhớ, thẩm sát, thể nhập) được nói như sau: “Mười tám giới: nhãn giới... cho đến... ý thức giới. Sự thiện xảo về các giới ấy, trí tuệ, sự thông hiểu nào” (Dhs. 1340).

อายตนกุสลตาติ ‘‘ทฺวาทสายตนานิ จกฺขายตนํ…เป… ธมฺมายตนํ. ยา เตสํ อายตนานํ อายตนกุสลตา ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๒) เอวํ วุตฺตา ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ อุคฺคหมนสิการปชานนา ปญฺญา. อปิจ ธาตุกุสลตาปิ อุคฺคหมนสิการสวนสมฺมสนปฏิเวธปจฺจเวกฺขเณสุ วตฺตติ มนสิการกุสลตาปิ อายตนกุสลตาปิ. อยํ ปเนตฺถ วิเสโส, สวนอุคฺคหปจฺจเวกฺขณา โลกิยา, ปฏิเวโธ โลกุตฺตโร, สมฺมสนมนสิการา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา. ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตาติ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา…เป… สมุทโย โหตีติ ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๓) เอวํ วุตฺตา ทฺวาทสนฺนํ ปจฺจยาการานํ อุคฺคหาทิวเสน ปวตฺตา ปญฺญา.

Sự thiện xảo về xứ (āyatanakusalatā): Trí tuệ biết được mười hai xứ qua việc học hỏi và tác ý được nói như sau: “Mười hai xứ: nhãn xứ... cho đến... pháp xứ. Sự thiện xảo về các xứ ấy, trí tuệ, sự thông hiểu nào” (Dhs. 1342). Hơn nữa, sự thiện xảo về giới cũng vận hành trong việc học hỏi, tác ý, nghe, thẩm sát, thể nhập, và phản khán; sự thiện xảo trong tác ý và sự thiện xảo về xứ cũng vậy. Ở đây có sự khác biệt này: nghe, học hỏi, và phản khán là pháp hiệp thế; thể nhập là pháp siêu thế; thẩm sát và tác ý là pháp pha trộn giữa hiệp thế và siêu thế. Sự thiện xảo về lý duyên khởi (paṭiccasamuppādakusalatā): Trí tuệ vận hành theo cách học hỏi v.v... về mười hai nhân duyên được nói như sau: “Do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi... cho đến... sự tập khởi. Trí tuệ, sự thông hiểu nào ở đó” (Dhs. 1343).

ฐานกุสลตาติ ‘‘เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ เหตุปจฺจยา อุปฺปาทาย ตํ ตํ ฐานนฺติ ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๔) เอวํ วุตฺตา ‘‘จกฺขุํ วตฺถุํ กตฺวา รูปํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺนสฺส จกฺขุวิญฺญาณสฺส จกฺขุรูปํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๔๔) ฐานญฺเจว การณญฺจา’’ติ เอวํ ฐานปริจฺฉินฺทนสมตฺถา ปญฺญา. อฏฺฐานกุสลตาติ ‘‘เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ น เหตู น ปจฺจยา อุปฺปาทาย ตํ ตํ อฏฺฐานนฺติ ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๕) เอวํ วุตฺตา ‘‘จกฺขุํ วตฺถุํ กตฺวา รูปํ อารมฺมณํ กตฺวา โสตวิญฺญาณาทีนิ นุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา เตสํ จกฺขุรูปํ น ฐานํ น การณ’’นฺติ เอวํ อฏฺฐานปริจฺฉินฺทนสมตฺถา ปญฺญา อปิจ เอตสฺมึ ทุเก ‘‘กิตฺตาวตา ปน, ภนฺเต, ฐานาฐานกุสโล ภิกฺขูติ อลํ วจนายาติ. อิธานนฺท, ภิกฺขุ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ ปชานาติ. ฐานญฺจ โข เอตํ วิชฺชติ, ยํ ปุถุชฺชโน กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺยา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๗) อิมินาปิ สุตฺเตน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Sự thiện xảo về xứ (ṭhānakusalatā): Trí tuệ có khả năng phân định xứ được nói như sau: “Những pháp nào là nhân, là duyên cho sự sinh khởi của những pháp nào, thì đó là xứ. Trí tuệ, sự thông hiểu nào ở đó” (Dhs. 1344), nghĩa là: “Đối với nhãn thức đã sinh khởi do lấy mắt làm vật nương và lấy sắc làm đối tượng, thì mắt và sắc vừa là xứ vừa là nhân.” Sự thiện xảo về phi xứ (aṭṭhānakusalatā): Trí tuệ có khả năng phân định phi xứ được nói như sau: “Những pháp nào không phải là nhân, không phải là duyên cho sự sinh khởi của những pháp nào, thì đó là phi xứ. Trí tuệ, sự thông hiểu nào ở đó” (Dhs. 1345), nghĩa là: “Do lấy mắt làm vật nương và lấy sắc làm đối tượng, thì nhĩ thức v.v... không sinh khởi. Do đó, đối với chúng, mắt và sắc không phải là xứ, không phải là nhân.” Hơn nữa, trong cặp đôi này, ý nghĩa cũng nên được hiểu qua kinh này: “Bạch Thế Tôn, do mức độ nào một vị tỳ khưu được gọi là người thiện xảo về xứ và phi xứ? Này Ānanda, ở đây, vị tỳ khưu hiểu rằng: ‘Đây là phi xứ, là phi cơ hội, khi một người có chánh kiến lại có thể chấp thủ một hành nào đó là thường còn. Trường hợp này không thể có.’ Và vị ấy hiểu rằng: ‘Đây là xứ, là cơ hội, khi một kẻ phàm phu có thể chấp thủ một hành nào đó là thường còn.’” (M. iii. 127).

อชฺชวนฺติ [Pg.163] โคมุตฺตวงฺกตา จนฺทวงฺกตา นงฺคลโกฏิวงฺกตาติ ตโย อนชฺชวา. เอกจฺโจ หิ ภิกฺขุ ปฐมวเย เอกวีสติยา อเนสนาสุ ฉสุ จ อโคจเรสุ จรติ, มชฺฌิมปจฺฉิมวเยสุ ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโม โหติ, อยํ โคมุตฺตวงฺกตา นาม. เอโก ปฐมวเยปิ ปจฺฉิมวเยปิ จตุปาริสุทฺธิสีลํ ปูเรติ, ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโม โหติ, มชฺฌิมวเย ปุริมสทิโส, อยํ จนฺทวงฺกตา นาม. เอโก ปฐมวเยปิ มชฺฌิมวเยปิ จตุปาริสุทฺธิสีลํ ปูเรติ, ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโม โหติ, ปจฺฉิมวเย ปุริมสทิโส อยํ นงฺคลโกฏิวงฺกตา นาม. เอโก สพฺพเมตํ วงฺกตํ ปหาย ตีสุปิ วเยสุ เปสโล ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโม โหติ. ตสฺส โย โส อุชุภาโว, อิทํ อชฺชวํ นาม. อภิธมฺเมปิ วุตฺตํ – ‘‘ตตฺถ กตโม อชฺชโว. ยา อชฺชวตา อชิมฺหตา อวงฺกตา อกุฏิลตา, อยํ วุจฺจติ อชฺชโว’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๖). ลชฺชวนฺติ ‘‘ตตฺถ กตโม ลชฺชโว? โย หิรียติ หิรียิตพฺเพน หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา. อยํ วุจฺจติ ลชฺชโว’’ติ เอวํ วุตฺโต ลชฺชีภาโว.

Về Ajjava (tính chánh trực): Có ba loại không chánh trực (anajjavā) là: sự cong vẹo như nước tiểu bò (gomuttavaṅkatā), sự cong vẹo như trăng lưỡi liềm (candavaṅkatā), và sự cong vẹo như mũi cày (naṅgalakoṭivaṅkatā). Thật vậy, có vị tỳ khưu trong giai đoạn đầu đời thực hành hai mươi mốt cách tìm kiếm không chơn chánh và sáu nơi không nên đến, nhưng trong giai đoạn giữa và cuối đời lại biết tàm, biết hối hận, và ham muốn học tập; đây được gọi là sự cong vẹo như nước tiểu bò. Có vị trong giai đoạn đầu và cuối đời hoàn thành Tứ Thanh Tịnh Giới, biết tàm, biết hối hận, ham muốn học tập, nhưng trong giai đoạn giữa đời lại giống như vị trước; đây được gọi là sự cong vẹo như trăng lưỡi liềm. Có vị trong giai đoạn đầu và giữa đời hoàn thành Tứ Thanh Tịnh Giới, biết tàm, biết hối hận, ham muốn học tập, nhưng trong giai đoạn cuối đời lại giống như vị trước; đây được gọi là sự cong vẹo như mũi cày. Có vị từ bỏ tất cả sự cong vẹo này, trong cả ba giai đoạn của cuộc đời đều khả ái, biết tàm, biết hối hận, ham muốn học tập. Trạng thái ngay thẳng của vị ấy được gọi là chánh trực (ajjavaṃ). Trong tạng Vi Diệu Pháp cũng có nói: ‘Ở đây, thế nào là chánh trực (ajjavo)? Đó là sự chánh trực (ajjavatā), không quanh co (ajimhatā), không cong vẹo (avaṅkatā), không khúc khuỷu (akuṭilatā), đây được gọi là chánh trực.’ (dha. sa. 1346). Về Lajjava (tính biết tàm): đó là trạng thái biết tàm (lajjībhāvo) được nói đến như sau: ‘Ở đây, thế nào là người biết tàm (lajjavo)? Người biết hổ thẹn (hirīyati) đối với điều đáng hổ thẹn, hổ thẹn đối với sự thành tựu các pháp ác, bất thiện. Đây được gọi là người biết tàm.’

ขนฺตีติ ‘‘ตตฺถ กตมา ขนฺติ? ยา ขนฺติ ขมนตา อธิวาสนตา อจณฺฑิกฺกํ อนสฺสุโรโป อตฺตมนตา จิตฺตสฺสา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๘) เอวํ วุตฺตา อธิวาสนขนฺติ. โสรจฺจนฺติ ‘‘ตตฺถ กตมํ โสรจฺจํ? โย กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม. อิทํ วุจฺจติ โสรจฺจํ. สพฺโพปิ สีลสํวโร โสรจฺจ’’นฺติ (ธ. ส. ๑๓๔๙) เอวํ วุตฺโต สุรตภาโว.

Về Khanti (nhẫn nại): đó là sự nhẫn nại chịu đựng (adhivāsanakhanti) được nói đến như sau: ‘Ở đây, thế nào là nhẫn nại? Sự nhẫn nại (khanti), sự kham nhẫn (khamanatā), sự chịu đựng (adhivāsanatā), không hung dữ (acaṇḍikkaṃ), không thô bạo (anassuropo), sự hài lòng của tâm (attamanatā cittassā).’ (dha. sa. 1348). Về Soracca (hiền hòa): đó là trạng thái nhu mì (suratabhāvo) được nói đến như sau: ‘Ở đây, thế nào là hiền hòa? Sự không vi phạm về thân, sự không vi phạm về lời nói, sự không vi phạm về thân và lời nói. Đây được gọi là hiền hòa. Tất cả sự thu thúc bằng giới cũng là hiền hòa.’ (dha. sa. 1349).

สาขลฺยนฺติ ‘‘ตตฺถ กตมํ สาขลฺยํ? ยา สา วาจา อณฺฑกา กกฺกสา ปรกฏุกา ปราภิสชฺชนี โกธสามนฺตา อสมาธิสํวตฺตนิกา, ตถารูปึ วาจํ ปหาย ยา สา วาจา เนฬา กณฺณสุขา เปมนียา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา, ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา โหติ. ยา ตตฺถ สณฺหวาจตา สขิลวาจตา อผรุสวาจตา. อิทํ วุจฺจติ สาขลฺย’’นฺติ (ธ. ส. ๑๓๕๐) เอวํ วุตฺโต สมฺโมทกมุทุกภาโว. ปฏิสนฺถาโรติ อยํ โลกสนฺนิวาโส อามิเสน ธมฺเมน จาติ ทฺวีหิ ฉิทฺโท, ตสฺส ตํ ฉิทฺทํ ยถา น ปญฺญายติ, เอวํ ปีฐสฺส วิย ปจฺจตฺถรเณน อามิเสน ธมฺเมน จ ปฏิสนฺถรณํ. อภิธมฺเมปิ วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ กตโม ปฏิสนฺถาโร[Pg.164]? อามิสปฏิสนฺถาโร จ ธมฺมปฏิสนฺถาโร จ. อิเธกจฺโจ ปฏิสนฺถารโก โหติ อามิสปฏิสนฺถาเรน วา ธมฺมปฏิสนฺถาเรน วา. อยํ วุจฺจติ ปฏิสนฺถาโร’’ติ (ธ. ส. ๑๓๕๑). เอตฺถ จ อามิเสน สงฺคโห อามิสปฏิสนฺถาโร นาม. ตํ กโรนฺเตน มาตาปิตูนํ ภิกฺขุคติกสฺส เวยฺยาวจฺจกรสฺส รญฺโญ โจรานญฺจ อคฺคํ อคฺคเหตฺวาปิ ทาตุํ วฏฺฏติ. อามสิตฺวา ทินฺเน หิ ราชาโน จ โจรา จ อนตฺถมฺปิ กโรนฺติ ชีวิตกฺขยมฺปิ ปาเปนฺติ, อนามสิตฺวา ทินฺเน อตฺตมนา โหนฺติ. โจรนาควตฺถุอาทีนิ เจตฺถ วตฺถูนิ กเถตพฺพานิ. ตานิ สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถายํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๘๕-๗) วิตฺถาริตานิ. สกฺกจฺจํ อุทฺเทสทานํ ปาฬิวณฺณนา ธมฺมกถากถนนฺติ เอวํ ธมฺเมน สงฺคโห ธมฺมปฏิสนฺถาโร นาม.

Về Sākhalya (thân ái): đó là trạng thái hòa nhã, mềm mỏng (sammodakamudukabhāvo) được nói đến như sau: ‘Ở đây, thế nào là thân ái? Lời nói nào mà thô lỗ (aṇḍakā), cứng cỏi (kakkasā), làm tổn thương người khác (parakaṭukā), xúc phạm người khác (parābhisajjanī), gần với sân hận (kodhasāmantā), không dẫn đến định (asamādhisaṃvattanikā), từ bỏ lời nói như vậy; lời nói nào mà không lỗi (neḷā), êm tai (kaṇṇasukhā), đáng yêu (pemanīyā), đi vào lòng người (hadayaṅgamā), tao nhã (porī), được nhiều người ưa thích (bahujanakantā), làm vui lòng nhiều người (bahujanamanāpā), người ấy nói lời nói như vậy. Ở đây, sự có lời nói dịu dàng (saṇhavācatā), lời nói hòa ái (sakhilavācatā), lời nói không thô lỗ (apharusavācatā). Đây được gọi là thân ái.’ (dha. sa. 1350). Về Paṭisanthāra (tiếp đãi): Nơi ở của thế gian này có hai chỗ khiếm khuyết (chiddo) là về vật chất (āmisa) và về Pháp (dhamma). Sự tiếp đãi bằng vật chất và bằng Pháp là để lấp đầy chỗ khiếm khuyết đó sao cho không còn thấy được, giống như việc dùng tấm trải để che phủ cái ghế đẩu. Trong tạng Vi Diệu Pháp cũng có nói: ‘Ở đây, thế nào là tiếp đãi? Có sự tiếp đãi bằng vật chất (āmisapaṭisanthāro) và sự tiếp đãi bằng Pháp (dhammapaṭisanthāro). Ở đây, có người thực hành tiếp đãi bằng vật chất hoặc bằng Pháp. Đây được gọi là tiếp đãi.’ (dha. sa. 1351). Trong đó, sự hỗ trợ bằng vật chất được gọi là tiếp đãi bằng vật chất. Khi làm việc này, được phép cúng dường cho cha mẹ, người đồng phạm hạnh, người phục vụ, vua chúa và cả kẻ trộm mà không cần giữ lại phần tốt nhất. Vì rằng, nếu xem xét kỹ lưỡng rồi mới cho, các vị vua và kẻ trộm có thể gây ra tai họa, thậm chí làm mất mạng sống; còn nếu cho mà không xem xét kỹ, họ sẽ hài lòng. Về điểm này, nên kể những câu chuyện như chuyện về tên trộm Nāga... Những câu chuyện ấy đã được trình bày chi tiết trong bộ Sớ giải Luật tạng Samantapāsādikā (pāci. aṭṭha. 185-7). Sự hỗ trợ bằng Pháp, như là cung kính dạy bảo (uddesadānaṃ), giải thích Pāli (pāḷivaṇṇanā), thuyết giảng Chánh pháp (dhammakathākathana), được gọi là tiếp đãi bằng Pháp.

อวิหึสาติ กรุณาปิ กรุณาปุพฺพภาโคปิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ตตฺถ กตมา อวิหึสา? ยา สตฺเตสุ กรุณา กรุณายนา กรุณายิตตฺตํ กรุณาเจโตวิมุตฺติ, อยํ วุจฺจติ อวิหึสา’’ติ. โสเจยฺยนฺติ เมตฺตาย จ เมตฺตาปุพฺพภาคสฺส จ วเสน สุจิภาโว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ตตฺถ กตมํ โสเจยฺยํ? ยา สตฺเตสุ เมตฺติ เมตฺตายนา เมตฺตายิตตฺตํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ, อิทํ วุจฺจติ โสเจยฺย’’นฺติ.

Về Avihiṃsā (vô hại): đó là lòng bi (karuṇā) và cả giai đoạn tiền phần của lòng bi (karuṇāpubbabhāga). Điều này cũng được nói đến: ‘Ở đây, thế nào là vô hại? Lòng bi đối với chúng sanh, trạng thái bi mẫn (karuṇāyanā), phẩm chất bi mẫn (karuṇāyitattaṃ), tâm giải thoát nhờ bi (karuṇācetovimutti). Đây được gọi là vô hại.’ Về Soceyya (thanh tịnh): đó là trạng thái trong sạch (sucibhāvo) thông qua tâm từ (mettā) và giai đoạn tiền phần của tâm từ (mettāpubbabhāga). Điều này cũng được nói đến: ‘Ở đây, thế nào là thanh tịnh? Lòng từ đối với chúng sanh, trạng thái từ ái (mettāyanā), phẩm chất từ ái (mettāyitattaṃ), tâm giải thoát nhờ từ (mettācetovimutti). Đây được gọi là thanh tịnh.’

มุฏฺฐสฺสจฺจนฺติ สติวิปฺปวาโส, ยถาห ‘‘ตตฺถ กตมํ มุฏฺฐสฺสจฺจํ? ยา อสติ อนนุสฺสติ อปฺปฏิสฺสติ อสฺสรณตา อธารณตา ปิลาปนตา สมฺมุสฺสนตา, อิทํ วุจฺจติ มุฏฺฐสฺสจฺจํ’’ (ธ. ส. ๑๓๕๖). อสมฺปชญฺญนฺติ, ‘‘ตตฺถ กตมํ อสมฺปชญฺญํ? ยํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูล’’นฺติ เอวํ วุตฺตา อวิชฺชาเยว. สติ สติเยว. สมฺปชญฺญํ ญาณํ.

Về Muṭṭhassacca (thất niệm): đó là sự vắng mặt của niệm (sativippavāso), như có nói: ‘Ở đây, thế nào là thất niệm? Sự vô niệm (asati), không tùy niệm (ananussati), không đối niệm (appaṭissati), không ghi nhớ (assaraṇatā), không nắm giữ (adhāraṇatā), sự trôi nổi (pilāpanatā), sự quên lãng hoàn toàn (sammussanatā). Đây được gọi là thất niệm.’ (dha. sa. 1356). Về Asampajañña (bất tỉnh giác): đó chính là vô minh (avijjā) được nói đến như sau: ‘Ở đây, thế nào là bất tỉnh giác? Sự không biết (aññāṇaṃ), không thấy (adassanaṃ), then cài vô minh (avijjālaṅgī), si mê (moho), gốc rễ bất thiện (akusalamūla).’ Niệm (sati) chính là niệm. Tỉnh giác (sampajañña) chính là trí tuệ (ñāṇa).

อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตาติ ‘‘ตตฺถ กตมา อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา? อิเธกจฺโจ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๓๕๒) นเยน วิตฺถาริโต อินฺทฺริยสํวรเภโท. โภชเน อมตฺตญฺญุตาติ ‘‘ตตฺถ กตมา โภชเน อมตฺตญฺญุตา? อิเธกจฺโจ อปฺปฏิสงฺขา อโยนิโส อาหารํ อาหาเรติ ทวาย มทาย มณฺฑนาย วิภูสนาย. ยา ตตฺถ อสนฺตุฏฺฐิตา อมตฺตญฺญุตา อปฺปฏิสงฺขา โภชเน’’ติ เอวํ อาคโต โภชเน อมตฺตญฺญุภาโว. อนนฺตรทุโก วุตฺตปฺปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺโพ.

Về Indriyesu aguttadvāratā (không phòng hộ các căn): đó là sự phá vỡ sự thu thúc các căn (indriyasaṃvarabhedo), được giải thích chi tiết theo phương pháp bắt đầu bằng: ‘Ở đây, thế nào là không phòng hộ các căn? Ở đây, có người sau khi thấy sắc bằng mắt liền nắm giữ tướng chung (nimittaggāhī)...’ (dha. sa. 1352). Về Bhojane amattaññutā (không biết tiết độ trong ăn uống): đó là trạng thái không biết chừng mực trong vật thực (bhojane amattaññubhāvo) được nói đến như sau: ‘Ở đây, thế nào là không biết tiết độ trong ăn uống? Ở đây, có người không quán xét (appaṭisaṅkhā), không như lý tác ý (ayoniso) mà thọ dụng vật thực để vui đùa (davāya), để say sưa (madāya), để trang điểm (maṇḍanāya), để làm đẹp (vibhūsanāya). Sự không biết đủ (asantuṭṭhitā), không biết tiết độ (amattaññutā), không quán xét (appaṭisaṅkhā) trong ăn uống...’ Cặp pháp tiếp theo nên được hiểu theo cách đối lập với những gì đã được nói.

ปฏิสงฺขานพลนฺติ [Pg.165] ‘‘ตตฺถ กตมํ ปฏิสงฺขานพลํ? ยา ปญฺญา ปชานนา’’ติ เอวํ วิตฺถาริตํ อปฺปฏิสงฺขาย อกมฺปนญาณํ. ภาวนาพลนฺติ ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนํ พลํ. อตฺถโต วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสีเสน สตฺต โพชฺฌงฺคา โหนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ตตฺถ กตมํ ภาวนาพลํ? ยา กุสลานํ ธมฺมานํ อาเสวนา ภาวนา พหุลีกมฺมํ, อิทํ วุจฺจติ ภาวนาพลํ. สตฺตโพชฺฌงฺคา ภาวนาพล’’นฺติ.

Trạch pháp lực là trí tuệ không lay động bởi sự thiếu thẩm sát, được giải rộng như sau: “Trong ấy, thế nào là trạch pháp lực? Chính là trí tuệ, sự hiểu biết.” Tu tập lực là sức mạnh sanh khởi cho người đang tu tập. Về phương diện ý nghĩa, đó là bảy giác chi với tinh tấn giác chi làm đầu. Điều này cũng đã được nói: “Trong ấy, thế nào là tu tập lực? Sự thực hành, sự tu tập, sự làm cho sung mãn các thiện pháp, đây được gọi là tu tập lực. Bảy giác chi là tu tập lực.”

สติพลนฺติ อสฺสติยา อกมฺปนวเสน สติเยว. สมาธิพลนฺติ อุทฺธจฺเจ อกมฺปนวเสน สมาธิเยว. สมโถ สมาธิ. วิปสฺสนา ปญฺญา. สมโถว ตํ อาการํ คเหตฺวา ปุน ปวตฺเตตพฺพสฺส สมถสฺส นิมิตฺตวเสน สมถนิมิตฺตํ ปคฺคาหนิมิตฺเตปิ เอเสว นโย. ปคฺคาโห วีริยํ. อวิกฺเขโป เอกคฺคตา. อิเมหิ ปน สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ ปฏิสงฺขานพลญฺจ ภาวนาพลญฺจ สติพลญฺจ สมาธิพลญฺจ สมโถ จ วิปฺปสฺสนา จ สมถนิมิตฺตญฺจ ปคฺคาหนิมิตฺตญฺจ ปคฺคาโห จ อวิกฺเขโป จาติ ฉหิ ทุเกหิ ปรโต สีลทิฏฺฐิสมฺปทาทุเกน จ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา ธมฺมา กถิตา.

Niệm lực chính là niệm, theo nghĩa không bị lay động bởi sự thất niệm. Định lực chính là định, theo nghĩa không bị lay động bởi sự trạo cử. Chỉ là định. Quán là trí tuệ. Chính chỉ, sau khi nắm lấy trạng thái ấy, là tướng của chỉ theo nghĩa là tướng của chỉ cần được tiến hành trở lại; trong tướng sách tấn cũng tương tự như vậy. Sách tấn là tinh tấn. Bất phóng dật là nhất tâm. Bằng sáu cặp này là: niệm và tỉnh giác, trạch pháp lực và tu tập lực, niệm lực và định lực, chỉ và quán, tướng chỉ và tướng sách tấn, sách tấn và bất phóng dật, và sau đó bằng cặp giới cụ túc và kiến cụ túc, các pháp hỗn hợp giữa hiệp thế và siêu thế đã được thuyết giảng.

สีลวิปตฺตีติ ‘‘ตตฺถ กตมา สีลวิปตฺติ? กายิโก วีติกฺกโม…เป… สพฺพมฺปิ ทุสฺสีลฺยํ สีลวิปตฺตี’’ติ เอวํ วุตฺโต สีลวินาสโก อสํวโร. ทิฏฺฐิวิปตฺตีติ ‘‘ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิวิปตฺติ? นตฺถิ ทินฺนํ นตฺถิ ยิฏฺฐ’’นฺติ เอวํ อาคตา สมฺมาทิฏฺฐิวินาสิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ.

Giới hư hỏng là sự không phòng hộ làm hủy hoại giới, được nói như sau: “Trong ấy, thế nào là giới hư hỏng? Sự vi phạm về thân… tất cả sự ác giới là giới hư hỏng.” Kiến hư hỏng là tà kiến làm hủy hoại chánh kiến, đã được trình bày như sau: “Trong ấy, thế nào là kiến hư hỏng? Không có quả của bố thí, không có quả của cúng dường.”

สีลสมฺปทาติ ‘‘ตตฺถ กตมา สีลสมฺปทา? กายิโก อวีติกฺกโม’’ติ เอวํ ปุพฺเพ วุตฺตโสรจฺจเมว สีลสฺส สมฺปาทนโต ปริปูรณโต ‘‘สีลสมฺปทา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ‘‘สพฺโพปิ สีลสํวโร สีลสมฺปทา’’ติ อิทํ มานสิกปริยาทานตฺถํ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิสมฺปทาติ ‘‘ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิสมฺปทา? อตฺถิ ทินฺนํ อตฺถิ ยิฏฺฐํ…เป… สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ ยา เอวรูปา ปญฺญา ปชานนา’’ติ เอวํ อาคตํ ทิฏฺฐิปาริปูริภูตํ ญาณํ.

Giới cụ túc, chính là sự nhu hòa đã được nói trước đây, được gọi là “giới cụ túc” do làm cho thành tựu, làm cho viên mãn giới, như đã nói: “Trong ấy, thế nào là giới cụ túc? Sự không vi phạm về thân.” Và ở đây, câu “tất cả sự phòng hộ trong giới là giới cụ túc” được nói với mục đích bao gồm cả (sự phòng hộ) về ý. Kiến cụ túc là trí tuệ trở thành sự viên mãn của tri kiến, đã được trình bày như sau: “Trong ấy, thế nào là kiến cụ túc? Có quả của bố thí, có quả của cúng dường… sau khi tự mình chứng ngộ, họ tuyên bố, trí tuệ, sự hiểu biết như vậy.”

สีลวิสุทฺธีติ วิสุทฺธึ ปาเปตุํ สมตฺถํ สีลํ. อภิธมฺเม ปนายํ ‘‘ตตฺถ กตมา สีลวิสุทฺธิ? กายิโก อวีติกฺกโม วาจสิโก อวีติกฺกโม กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม, อยํ วุจฺจติ สีลวิสุทฺธี’’ติ เอวํ วิภตฺตา. ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ วิสุทฺธึ ปาเปตุํ สมตฺถํ ทสฺสนํ. อภิธมฺเม ปนายํ ‘‘ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ? กมฺมสฺสกตญาณํ สจฺจานุโลมิกญาณํ มคฺคสมงฺคิสฺสญาณํ ผลสมงฺคิสฺสญาณ’’นฺติ เอวํ วุตฺตา. เอตฺถ จ ติวิธํ ทุจฺจริตํ อตฺตนา [Pg.166] กตมฺปิ ปเรน กตมฺปิ สกํ นาม น โหติ อตฺถภญฺชนโต. สุจริตํ สกํ นาม อตฺถชนนโตติ เอวํ ชานนํ กมฺมสฺสกตญาณํ นาม. ตสฺมึ ฐตฺวา พหุํ วฏฺฏคามิกมฺมํ อายูหิตฺวา สุขโต สุเขเนว อรหตฺตํ ปตฺตา คณนปถํ วีติวตฺตา. วิปสฺสนาญาณํ ปน วจีสจฺจญฺจ อนุโลเมติ, ปรมตฺถสจฺจญฺจ น วิโลเมตีติ สจฺจานุโลมิกํ ญาณนฺติ วุตฺตํ.

Giới thanh tịnh là giới có khả năng đưa đến sự thanh tịnh. Nhưng trong A-tỳ-đàm, điều này được phân tích như sau: “Trong ấy, thế nào là giới thanh tịnh? Sự không vi phạm về thân, sự không vi phạm về lời, sự không vi phạm về thân và lời, đây được gọi là giới thanh tịnh.” Kiến thanh tịnh là tri kiến có khả năng đưa đến sự thanh tịnh. Nhưng trong A-tỳ-đàm, điều này được nói như sau: “Trong ấy, thế nào là kiến thanh tịnh? Nghiệp tự hữu trí, Tùy thuận đế trí, trí của bậc hữu học trong Đạo, trí của bậc hữu học trong Quả.” Và ở đây, ba loại ác hạnh, dù do mình làm hay do người khác làm, không được gọi là của mình vì nó hủy hoại lợi ích. Thiện hạnh được gọi là của mình vì nó sanh ra lợi ích; sự biết như vậy gọi là Nghiệp tự hữu trí. An trú trong trí ấy, tích lũy nhiều nghiệp dẫn đến luân hồi, những vị đã đạt đến A-la-hán quả từ hạnh phúc đến hạnh phúc thì không thể đếm xuể. Còn tuệ quán thì thuận theo cả lời nói chân thật và không trái nghịch với chân lý tối hậu, do đó được gọi là Tùy thuận đế trí.

‘‘ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ โข ปน ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธาน’’นฺติ เอตฺถ ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ ญาณทสฺสนํ กถิตํ. ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ ตํสมฺปยุตฺตเมว วีริยํ. อปิ จ ปุริมปเทน จตุมคฺคญาณํ. ปจฺฉิมปเทน ตํสมฺปยุตฺตํ วีริยํ. อภิธมฺเม ปน ‘‘ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ โข ปนาติ ยา ปญฺญา ปชานนา อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ โย เจตสิโก วีริยารมฺโภ สมฺมาวายาโม’’ติ เอวํ อยํ ทุโก วิภตฺโต.

Trong câu “Kiến thanh tịnh và sự tinh cần của người có tri kiến như vậy”, “kiến thanh tịnh” là nói đến trí kiến. “Sự tinh cần của người có tri kiến như vậy” là nói đến tinh tấn tương ưng với trí kiến ấy. Hơn nữa, bằng từ đầu tiên là nói đến bốn đạo trí. Bằng từ sau là nói đến tinh tấn tương ưng với bốn đạo trí ấy. Nhưng trong A-tỳ-đàm, cặp này được phân tích như sau: “Kiến thanh tịnh là trí tuệ, sự hiểu biết, sự không si mê, trạch pháp, chánh kiến. Sự tinh cần của người có tri kiến như vậy là sự khởi đầu tinh tấn thuộc về tâm, chánh tinh tấn.”

‘‘สํเวโค จ สํเวชนีเยสุ ฐาเนสู’’ติ เอตฺถ ‘‘สํเวโคติ ชาติภยํ ชราภยํ พฺยาธิภยํ มรณภย’’นฺติ เอวํ ชาติอาทีนิ ภยโต ทสฺสนญาณํ. สํเวชนียํ ฐานนฺติ ชาติชราพฺยาธิมรณํ. เอตานิ หิ จตฺตาริ ชาติ ทุกฺขา, ชรา ทุกฺขา, พฺยาธิ ทุกฺโข, มรณํ ทุกฺขนฺติ เอวํ สํเวคุปฺปตฺติการณตฺตา สํเวชนียํ ฐานนฺติ วุตฺตานิ. สํวิคฺคสฺส จ โยนิโส ปธานนฺติ เอวํ สํเวคชาตสฺส อุปายปธานํ. ‘‘อิธ ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนตี’’ติ เอวํ อาคตวีริยสฺเสตํ อธิวจนํ.

Trong câu “Sự chấn động tâm trong những cảnh đáng chấn động”, “sự chấn động tâm” là trí thấy sanh v.v... là đáng sợ, như sau: “sự sợ hãi sanh, sự sợ hãi già, sự sợ hãi bệnh, sự sợ hãi chết.” Cảnh đáng chấn động là sanh, già, bệnh, chết. Bốn điều này được gọi là cảnh đáng chấn động vì là nguyên nhân sanh khởi sự chấn động tâm, như sau: “sanh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ.” “Sự tinh cần như lý của người đã chấn động tâm” là sự tinh cần có phương pháp của người có sự chấn động tâm sanh khởi như vậy. Đây là một tên gọi khác của tinh tấn đã được trình bày như sau: “Ở đây, vị Tỳ-khưu sanh khởi ý muốn không cho các pháp ác bất thiện chưa sanh được sanh khởi.”

อสนฺตุฏฺฐิตา จ กุสเลสุ ธมฺเมสูติ ยา กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย อสนฺตุฏฺฐสฺส ภิยฺโยกมฺยตา, ตาย หิ สมงฺคีภูโต ปุคฺคโล สีลํ ปูเรตฺวา ฌานํ อุปฺปาเทติ. ฌานํ ลภิตฺวา วิปสฺสนํ อารภติ. อารทฺธวิปสฺสโก อรหตฺตํ อคเหตฺวา อนฺตรา โวสานํ นาปชฺชติ. อปฺปฏิวานิตา จ ปธานสฺมินฺติ ‘‘กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย สกฺกจฺจกิริยตา สาตจฺจกิริยตา อฏฺฐิตกิริยตา อโนลีนวุตฺติตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา อาเสวนา ภาวนา พหุลีกมฺม’’นฺติ เอวํ วุตฺตา รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา ชาคริยานุโยควเสน อารทฺเธ ปธานสฺมึ อรหตฺตํ อปตฺวา อนิวตฺตนตา.

“Sự không tự mãn trong các thiện pháp” là sự mong muốn nhiều hơn nữa của người không tự mãn trong việc tu tập các thiện pháp. Vì người hội đủ đức tính ấy, sau khi làm viên mãn giới, liền làm sanh khởi thiền. Sau khi đắc thiền, liền bắt đầu tu tập minh sát. Người đã bắt đầu tu tập minh sát thì không dừng lại giữa chừng trước khi chứng đắc A-la-hán quả. “Sự không thối chuyển trong tinh cần” là sự không thối lui trước khi đạt đến A-la-hán quả, khi đã khởi sự tinh cần bằng cách chuyên tâm tỉnh thức, chia ngày và đêm thành sáu phần, như đã được nói: “sự hành động một cách trân trọng, sự hành động một cách liên tục, sự hành động không ngừng nghỉ, thái độ không co rút, không từ bỏ ý muốn, không từ bỏ gánh nặng, sự thực hành, sự tu tập, sự làm cho sung mãn trong việc tu tập các thiện pháp.”

วิชฺชาติ [Pg.167] ติสฺโส วิชฺชา. วิมุตฺตีติ ทฺเว วิมุตฺติโย, จิตฺตสฺส จ อธิมุตฺติ, นิพฺพานญฺจ. เอตฺถ จ อฏฺฐ สมาปตฺติโย นีวรณาทีหิ สุฏฺฐุ มุตฺตตฺตา อธิมุตฺติ นาม. นิพฺพานํ สพฺพสงฺขตโต มุตฺตตฺตา วิมุตฺตีติ เวทิตพฺพํ.

Vijjā (minh) là ba minh. Vimutti (giải thoát) là hai sự giải thoát: sự thắng giải của tâm và Níp-bàn. Trong đó, tám định chứng được gọi là thắng giải vì đã giải thoát tốt đẹp khỏi các triền cái v.v. Níp-bàn nên được biết là giải thoát vì đã giải thoát khỏi tất cả pháp hữu vi.

ขเย ญาณนฺติ กิเลสกฺขยกเร อริยมคฺเค ญาณํ. อนุปฺปาเท ญาณนฺติ ปฏิสนฺธิวเสน อนุปฺปาทภูเต ตํตํมคฺควชฺฌกิเลสานํ วา อนุปฺปาทปริโยสาเน อุปฺปนฺเน อริยผเล ญาณํ. เตเนวาห ‘‘ขเย ญาณนฺติ มคฺคสมงฺคิสฺส ญาณํ. อนุปฺปาเท ญาณนฺติ ผลสมงฺคิสฺส ญาณ’’นฺติ. อิเม โข, อาวุโสติอาทิ เอกเก วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ ปญฺจตึสาย ทุกานํ วเสน เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

Tận trí là trí trong thánh đạo làm cho các phiền não tận diệt. Vô sanh trí là trí trong thánh quả đã sanh khởi, nơi đã trở thành không còn sanh khởi do năng lực của sự tái sanh, hoặc là nơi sự chấm dứt không sanh khởi của các phiền não cần được đoạn trừ bởi đạo lộ này hay đạo lộ kia. Chính vì vậy, Ngài đã nói: ‘Tận trí là trí của người thành tựu đạo. Vô sanh trí là trí của người thành tựu quả’. Đoạn bắt đầu bằng ‘Này chư hiền, những pháp này...’ nên được phối hợp theo phương pháp đã được nói trong pháp đơn. Như vậy, bằng phương thức của ba mươi lăm pháp đôi, trưởng lão đã chỉ ra ý nghĩa của sự hòa hợp.

ทุกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về pháp đôi đã kết thúc.

ติกวณฺณนา

Phần giải thích về pháp ba.

๓๐๕. อิติ ทุกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ติกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน อารภิ. ตตฺถ ลุพฺภตีติ โลโภ. อกุสลญฺจ ตํ มูลญฺจ, อกุสลานํ วา มูลนฺติ อกุสลมูลํ. ทุสฺสตีติ โทโส. มุยฺหตีติ โมโห. เตสํ ปฏิปกฺขนเยน อโลภาทโย เวทิตพฺพา.

305. Như vậy, sau khi đã chỉ ra ý nghĩa của sự hòa hợp bằng phương thức pháp đôi, bây giờ ngài lại bắt đầu để chỉ ra bằng phương thức pháp ba. Trong đó, ‘tham ái’ nên gọi là tham (lobha). Nó vừa là bất thiện, vừa là gốc rễ; hoặc là gốc rễ của các pháp bất thiện, nên gọi là bất thiện căn (akusalamūla). ‘Làm hư hoại’ nên gọi là sân (dosa). ‘Mê mờ’ nên gọi là si (moha). Nên biết đến vô tham v.v. theo phương pháp đối nghịch với chúng.

ทุฏฺฐุ จริตานิ, วิรูปานิ วา จริตานีติ ทุจฺจริตานิ. กาเยน ทุจฺจริตํ, กายโต วา ปวตฺตํ ทุจฺจริตนฺติ กายทุจฺจริตํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. สุฏฺฐุ จริตานิ, สุนฺทรานิ วา จริตานีติ สุจริตานิ. ทฺเวปิ เจเต ติกา ปณฺณตฺติยา วา กมฺมปเถหิ วา กเถตพฺพา. ปญฺญตฺติยา ตาว กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสฺส วีติกฺกโม กายทุจฺจริตํ. อวีติกฺกโม กายสุจริตํ. วจีทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสฺส วีติกฺกโม วจีทุจฺจริตํ, อวีติกฺกโม วจีสุจริตํ. อุภยตฺถ ปญฺญตฺตสฺส สิกฺขาปทสฺส วีติกฺกโมว มโนทุจฺจริตํ, อวีติกฺกโม มโนสุจริตํ. อยํ ปณฺณตฺติกถา. ปาณาติปาตาทโย ปน ติสฺโส เจตนา กายทฺวาเรปิ วจีทฺวาเรปิ อุปฺปนฺนา กายทุจฺจริตํ. จตสฺโส มุสาวาทาทิเจตนา วจีทุจฺจริตํ. อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ตโย เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมา มโนทุจฺจริตํ. ปาณาติปาตาทีหิ วิรมนฺตสฺส อุปฺปนฺนา ติสฺโส [Pg.168] เจตนาปิ วิรติโยปิ กายสุจริตํ. มุสาวาทาทีหิ วิรมนฺตสฺส จตสฺโส เจตนาปิ วิรติโยปิ วจีสุจริตํ. อนภิชฺฌา อพฺยาปาโท สมฺมาทิฏฺฐีติ ตโย เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมา มโนสุจริตนฺติ อยํ กมฺมปถกถา.

Những hành vi xấu xa, hoặc những hành vi sai trái, được gọi là ác hạnh (duccaritāni). Ác hạnh qua thân, hoặc ác hạnh phát sanh từ thân, được gọi là thân ác hạnh (kāyaduccaritaṃ). Đối với các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Những hành vi tốt đẹp, hoặc những hành vi thiện lành, được gọi là thiện hạnh (sucaritāni). Cả hai pháp ba này nên được nói đến hoặc theo phương diện chế định (paṇṇatti) hoặc theo phương diện nghiệp đạo (kammapatha). Trước hết, theo phương diện chế định: ở thân môn, sự vi phạm học giới đã được chế định là thân ác hạnh, sự không vi phạm là thân thiện hạnh. Ở khẩu môn, sự vi phạm học giới đã được chế định là khẩu ác hạnh, sự không vi phạm là khẩu thiện hạnh. Ở cả hai nơi (thân và khẩu), sự vi phạm học giới đã được chế định chính là ý ác hạnh, sự không vi phạm là ý thiện hạnh. Đây là phần trình bày theo chế định. Còn (theo nghiệp đạo): ba tư tâm sở là sát sanh v.v. sanh khởi ở thân môn hoặc khẩu môn là thân ác hạnh. Bốn tư tâm sở là nói dối v.v. là khẩu ác hạnh. Ba pháp tương ưng tư tâm sở là tham lam, sân hận, và tà kiến là ý ác hạnh. Ba tư tâm sở và cả ba sự kiêng cữ sanh khởi nơi người đang từ bỏ sát sanh v.v. là thân thiện hạnh. Bốn tư tâm sở và cả bốn sự kiêng cữ sanh khởi nơi người đang từ bỏ nói dối v.v. là khẩu thiện hạnh. Ba pháp tương ưng tư tâm sở là không tham lam, không sân hận, và chánh kiến là ý thiện hạnh. Đây là phần trình bày theo nghiệp đạo.

กามปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก กามวิตกฺโก. พฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก พฺยาปาทวิตกฺโก. วิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก วิหึสาวิตกฺโก. เตสุ ทฺเว สตฺเตสุปิ สงฺขาเรสุปิ อุปฺปชฺชนฺติ. กามวิตกฺโก หิ ปิเย มนาเป สตฺเต วา สงฺขาเร วา วิตกฺเกนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ. พฺยาปาทวิตกฺโก อปฺปิเย อมนาเป สตฺเต วา สงฺขาเร วา กุชฺฌิตฺวา โอโลกนกาลโต ปฏฺฐาย ยาว วินาสนา อุปฺปชฺชติ. วิหึสาวิตกฺโก สงฺขาเรสุ นุปฺปชฺชติ. สงฺขาโร หิ ทุกฺขาเปตพฺโพ นาม นตฺถิ. อิเม สตฺตา หญฺญนฺตุ วา อุจฺฉิชฺชนฺตุ วา วินสฺสนฺตุ วา มา วา อเหสุนฺติ จินฺตนกาเล ปน สตฺเตสุ อุปฺปชฺชติ.

Tầm liên quan đến dục là dục tầm. Tầm liên quan đến sân là sân tầm. Tầm liên quan đến hại là hại tầm. Trong ba loại ấy, hai loại (đầu) sanh khởi đối với chúng sanh và cả đối với các pháp hữu vi. Thật vậy, dục tầm sanh khởi nơi người đang suy tầm về chúng sanh hay pháp hữu vi khả ái, khả ý. Sân tầm sanh khởi đối với chúng sanh hay pháp hữu vi không khả ái, không khả ý, sau khi tức giận, từ lúc nhìn thấy cho đến khi (chúng) bị hủy hoại. Hại tầm không sanh khởi đối với các pháp hữu vi. Vì không có cái gọi là pháp hữu vi đáng bị làm cho đau khổ. Nhưng nó sanh khởi đối với chúng sanh vào lúc suy nghĩ rằng: ‘Mong rằng những chúng sanh này bị giết, bị tiêu diệt, bị hủy hoại, hoặc không còn tồn tại nữa’.

เนกฺขมฺมปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก เนกฺขมฺมวิตกฺโก. โส อสุภปุพฺพภาเค กามาวจโร โหติ. อสุภชฺฌาเน รูปาวจโร. ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา อุปฺปนฺนมคฺคผลกาเล โลกุตฺตโร. อพฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อพฺยาปาทวิตกฺโก. โส เมตฺตาปุพฺพภาเค กามาวจโร โหติ. เมตฺตาฌาเน รูปาวจโร. ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา อุปฺปนฺนมคฺคผลกาเล โลกุตฺตโร. อวิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อวิหึสาวิตกฺโก. โส กรุณาปุพฺพภาเค กามาวจโร. กรุณาฌาเน รูปาวจโร. ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา อุปฺปนฺนมคฺคผลกาเล โลกุตฺตโร. ยทา อโลโภ สีสํ โหติ, ตทา อิตเร ทฺเว ตทนฺวายิกา ภวนฺติ. ยทา เมตฺตา สีสํ โหติ, ตทา อิตเร ทฺเว ตทนฺวายิกา ภวนฺติ. ยทา กรุณา สีสํ โหติ, ตทา อิตเร ทฺเว ตทนฺวายิกา ภวนฺตีติ. กามสงฺกปฺปาทโย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เทสนามตฺตเมว เหตํ. อตฺถโต ปน กามวิตกฺกาทีนญฺจ กามสงฺกปฺปาทีนญฺจ นานากรณํ นตฺถิ.

Tầm liên quan đến xuất ly là xuất ly tầm. Tầm ấy trong giai đoạn tiền phần của (thiền) bất tịnh thì thuộc dục giới. Trong thiền bất tịnh thì thuộc sắc giới. Khi lấy thiền ấy làm nền tảng, vào lúc đạo và quả sanh khởi thì thuộc siêu thế. Tầm liên quan đến vô sân là vô sân tầm. Tầm ấy trong giai đoạn tiền phần của (thiền) tâm từ thì thuộc dục giới. Trong thiền tâm từ thì thuộc sắc giới. Khi lấy thiền ấy làm nền tảng, vào lúc đạo và quả sanh khởi thì thuộc siêu thế. Tầm liên quan đến vô hại là vô hại tầm. Tầm ấy trong giai đoạn tiền phần của (thiền) tâm bi thì thuộc dục giới. Trong thiền tâm bi thì thuộc sắc giới. Khi lấy thiền ấy làm nền tảng, vào lúc đạo và quả sanh khởi thì thuộc siêu thế. Khi vô tham làm chủ đạo, hai pháp còn lại trở thành tùy thuộc vào nó. Khi tâm từ làm chủ đạo, hai pháp còn lại trở thành tùy thuộc vào nó. Khi tâm bi làm chủ đạo, hai pháp còn lại trở thành tùy thuộc vào nó. Dục tư duy v.v. nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Đây chỉ là cách thuyết giảng mà thôi. Nhưng về mặt ý nghĩa, không có sự khác biệt nào giữa dục tầm v.v. và dục tư duy v.v.

กามปฏิสํยุตฺตา สญฺญา กามสญฺญา. พฺยาปาทปฏิสํยุตฺตา สญฺญา พฺยาปาทสญฺญา. วิหึสาปฏิสํยุตฺตา สญฺญา วิหึสาสญฺญา. ตาสมฺปิ กามวิตกฺกาทีนํ [Pg.169] วิย อุปฺปชฺชนากาโร เวทิตพฺโพ. ตํสมฺปยุตฺตาเยว หิ เอตา. เนกฺขมฺมสญฺญาทโยปิ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทิสมฺปยุตฺตาเยว. ตสฺมา ตาสมฺปิ ตเถว กามาวจราทิภาโว เวทิตพฺโพ.

Tưởng liên quan đến dục là dục tưởng. Tưởng liên quan đến sân là sân tưởng. Tưởng liên quan đến hại là hại tưởng. Cách thức sanh khởi của những tưởng này cũng nên được biết giống như của dục tầm v.v. Vì những tưởng này chỉ tương ưng với chúng (tức các tầm tương ứng). Xuất ly tưởng v.v. cũng chỉ tương ưng với xuất ly tầm v.v. Do đó, trạng thái thuộc dục giới v.v. của những tưởng này cũng nên được biết theo cách tương tự.

กามธาตุอาทีสุ ‘‘กามปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก มิจฺฉาสงฺกปฺโป. อยํ วุจฺจติ กามธาตุ. สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา กามธาตู’’ติ อยํ กามธาตุ. ‘‘พฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก มิจฺฉาสงฺกปฺโป. อยํ วุจฺจติ พฺยาปาทธาตุ. ทสสุ อาฆาตวตฺถูสุ จิตฺตสฺส อาฆาโต ปฏิฆาโต อนตฺตมนตา จิตฺตสฺสา’’ติ อยํ พฺยาปาทธาตุ. ‘‘วิหึสา ปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก มิจฺฉาสงฺกปฺโป. อยํ วุจฺจติ วิหึสาธาตุ. อิเธกจฺโจ ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา รชฺชุยา วา อญฺญตรญฺญตเรน วา สตฺเต วิเหเฐตี’’ติ อยํ วิหึสาธาตุ. ตตฺถ ทฺเว กถา สพฺพสงฺคาหิกา จ อสมฺภินฺนา จ. ตตฺถ กามธาตุยา คหิตาย อิตรา ทฺเว คหิตาว โหนฺติ, ตโต ปน นีหริตฺวา อยํ พฺยาปาทธาตุ อยํ วิหึสาธาตูติ ทสฺเสตีติ อยํ สพฺพสงฺคาหิกกถา นาม. กามธาตุํ กเถนฺโต ปน ภควา พฺยาปาทธาตุํ พฺยาปาทธาตุฏฺฐาเน, วิหึสาธาตุํ วิหึสาธาตุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อวเสสํ กามธาตุ นามาติ กเถสีติ อยํ อสมฺภินฺนกถา นาม.

Trong các giới như dục giới: "Tầm, tứ, tà tư duy tương ưng với dục. Cái này được gọi là dục giới. Tất cả các pháp bất thiện cũng là dục giới." Đây là dục giới. "Tầm, tứ, tà tư duy tương ưng với sân. Cái này được gọi là sân giới. Trong mười sự hiềm hận, sự tức tối, sự va chạm, sự không hài lòng của tâm." Đây là sân giới. "Tầm, tứ, tà tư duy tương ưng với hại. Cái này được gọi là hại giới. Ở đây, có người làm hại chúng sanh bằng tay, hoặc bằng cục đất, hoặc bằng gậy, hoặc bằng dao, hoặc bằng dây, hoặc bằng vật này vật khác." Đây là hại giới. Ở đó, có hai cách nói: cách nói bao hàm tất cả và cách nói không hỗn tạp. Trong đó, khi dục giới đã được đề cập, hai giới kia cũng đã được đề cập; nhưng sau khi tách ra từ đó, Ngài chỉ ra rằng "đây là sân giới, đây là hại giới", đây gọi là cách nói bao hàm tất cả. Còn khi nói về dục giới, Đức Thế Tôn, sau khi đặt sân giới vào vị trí của sân giới, hại giới vào vị trí của hại giới, đã thuyết rằng phần còn lại gọi là dục giới, đây gọi là cách nói không hỗn tạp.

เนกฺขมฺมธาตุอาทีสุ ‘‘เนกฺขมฺมปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก สมฺมาสงฺกปฺโป. อยํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมธาตุ. สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา เนกฺขมฺมธาตู’’ติ อยํ เนกฺขมฺมธาตุ. ‘‘อพฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก…เป… อยํ วุจฺจติ อพฺยาปาทธาตุ. ยา สตฺเตสุ เมตฺติ…เป… เมตฺตาเจโตวิมุตฺตี’’ติ อยํ อพฺยาปาทธาตุ. ‘‘อวิหึสาปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก…เป… อยํ วุจฺจติ อวิหึสาธาตุ. ยา สตฺเตสุ กรุณา…เป… กรุณาเจโตวิมุตฺตี’’ติ อยํ อวิหึสาธาตุ. อิธาปิ วุตฺตนเยเนว ทฺเว กถา เวทิตพฺพา.

Trong các giới như xuất ly giới: "Tầm, tứ, chánh tư duy tương ưng với xuất ly. Cái này được gọi là xuất ly giới. Tất cả các pháp thiện cũng là xuất ly giới." Đây là xuất ly giới. "Tầm... tương ưng với vô sân... Cái này được gọi là vô sân giới. Lòng từ đối với chúng sanh... tâm giải thoát do từ." Đây là vô sân giới. "Tầm... tương ưng với vô hại... Cái này được gọi là vô hại giới. Lòng bi đối với chúng sanh... tâm giải thoát do bi." Đây là vô hại giới. Ở đây cũng vậy, nên hiểu hai cách nói theo phương pháp đã được trình bày.

อปราปิ ติสฺโส ธาตุโยติ อญฺญาปิ สุญฺญตฏฺเฐน ติสฺโส ธาตุโย. ตาสุ ‘‘ตตฺถ กตมา กามธาตุ? เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา’’ติ เอวํ วิตฺถาริโต กามภโว กามธาตุ นาม. ‘‘เหฏฺฐโต พฺรหฺมโลกํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อากาสานญฺจายตนุปเค เทเว ปริยนฺตํ กริตฺวา’’ติ เอวํ วิตฺถาริตา ปน รูปารูปภวา อิตรา ทฺเว ธาตุโย. ธาตุยา อาคตฏฺฐานมฺหิ หิ ภเวน ปริจฺฉินฺทิตพฺพา. ภวสฺส อาคตฏฺฐาเน ธาตุยา ปริจฺฉินฺทิตพฺพา. อิธ ภเวน ปริจฺเฉโท กถิโต. รูปธาตุอาทีสุ [Pg.170] รูปารูปธาตุโย รูปารูปภวาเยว. นิโรธธาตุยา นิพฺพานํ กถิตํ.

Về "ba giới khác nữa" (aparāpi tisso dhātuyo) có nghĩa là ba giới khác theo nghĩa không tánh. Trong số đó, cõi dục được giải thích rộng ra như vầy: "Ở đây, dục giới là gì? Lấy địa ngục A-tỳ làm giới hạn dưới cùng", được gọi là dục giới. Còn các cõi sắc và vô sắc được giải thích rộng ra như vầy: "Lấy cõi Phạm thiên làm giới hạn dưới cùng... lấy các vị trời trú ở cõi Không vô biên xứ làm giới hạn" là hai giới còn lại. Quả vậy, ở chỗ nói về giới, nên được phân định bằng cõi. Ở chỗ nói về cõi, nên được phân định bằng giới. Ở đây, sự phân định bằng cõi được nói đến. Trong các giới như sắc giới, các sắc giới và vô sắc giới chính là các cõi sắc và vô sắc. Bằng diệt giới, Niết-bàn được nói đến.

หีนาทีสุ หีนา ธาตูติ ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา. อวเสสา เตภูมกธมฺมา มชฺฌิมธาตุ. นว โลกุตฺตรธมฺมา ปณีตธาตุ.

Trong các giới như hạ giới: Hạ giới là mười hai tâm bất thiện sanh khởi. Các pháp tam giới còn lại là trung giới. Chín pháp siêu thế là thượng giới.

กามตณฺหาติ ปญฺจกามคุณิโก ราโค. รูปารูปภเวสุ ปน ราโค ฌานนิกนฺติสสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค ภววเสน ปตฺถนา ภวตณฺหา. อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต ราโค วิภวตณฺหา. อปิจ ฐเปตฺวา ปจฺฉิมํ ตณฺหาทฺวยํ เสสตณฺหา กามตณฺหา นาม. ยถาห ‘‘ตตฺถ กตมา ภวตณฺหา? ภวทิฏฺฐิสหคโต ราโค สาราโค จิตฺตสฺส สาราโค. อยํ วุจฺจติ ภวตณฺหา. ตตฺถ กตมา วิภวตณฺหา? อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต ราโค สาราโค จิตฺตสฺส สาราโค, อยํ วุจฺจติ วิภวตณฺหา. อวเสสา ตณฺหา กามตณฺหา’’ติ. ปุน กามตณฺหาทีสุ ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามตณฺหา. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค อิตรา ทฺเว ตณฺหา. อภิธมฺเม ปเนตา ‘‘กามธาตุปฏิสํยุตฺโต…เป… อรูปธาตุปฏิสํยุตฺโต’’ติ เอวํ วิตฺถาริตา. อิมินา วาเรน กึ ทสฺเสติ? สพฺเพปิ เตภูมกา ธมฺมา รชนียฏฺเฐน ตณฺหาวตฺถุกาติ สพฺพตณฺหา กามตณฺหาย ปริยาทิยิตฺวา ตโต นีหริตฺวา อิตรา ทฺเว ตณฺหา ทสฺเสติ. รูปตณฺหาทีสุ รูปภเว ฉนฺทราโค รูปตณฺหา. อรูปภเว ฉนฺทราโค อรูปตณฺหา. อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต ราโค นิโรธตณฺหา.

Dục ái là tham ái trong năm dục trưởng dưỡng. Còn tham ái trong các cõi sắc và vô sắc, tham ái đi kèm với sự ưa thích thiền và thường kiến, sự mong cầu do cõi hữu, là hữu ái. Tham ái đi kèm với đoạn kiến là phi hữu ái. Hơn nữa, trừ hai loại ái sau cùng, ái còn lại gọi là dục ái. Như có nói: "Ở đây, hữu ái là gì? Tham ái, sự đắm say, sự đắm say của tâm đi kèm với hữu kiến. Cái này được gọi là hữu ái. Ở đây, phi hữu ái là gì? Tham ái, sự đắm say, sự đắm say của tâm đi kèm với đoạn kiến, cái này được gọi là phi hữu ái. Ái còn lại là dục ái." Lại nữa, trong các loại ái như dục ái, tham ái trong năm dục trưởng dưỡng là dục ái. Dục tham trong các cõi sắc và vô sắc là hai loại ái còn lại. Còn trong A-tỳ-đàm, chúng được giải thích rộng ra như vầy: "Tương ưng với dục giới... tương ưng với vô sắc giới." Bằng đoạn này, Ngài chỉ ra điều gì? Tất cả các pháp tam giới, do có tính chất đáng tham đắm, đều là đối tượng của ái, nên sau khi bao gồm tất cả ái bằng dục ái, Ngài tách ra từ đó và chỉ ra hai loại ái còn lại. Trong các loại ái như sắc ái, dục tham trong cõi sắc là sắc ái. Dục tham trong cõi vô sắc là vô sắc ái. Tham ái đi kèm với đoạn kiến là diệt ái.

สํโยชนตฺติเก วฏฺฏสฺมึ สํโยชยนฺติ พนฺธนฺตีติ สํโยชนานิ. สติ รูปาทิเภเท กาเย ทิฏฺฐิ, วิชฺชมานา วา กาเย ทิฏฺฐีติ สกฺกายทิฏฺฐิ. วิจินนฺโต เอตาย กิจฺฉติ, น สกฺโกติ สนฺนิฏฺฐานํ กาตุนฺติ วิจิกิจฺฉา. สีลญฺจ วตญฺจ ปรามสตีติ สีลพฺพตปรามาโส. อตฺถโต ปน ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทินา นเยน อาคตา วีสติวตฺถุกา ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ นาม. ‘‘สตฺถริ กงฺขตี’’ติอาทินา นเยน อาคตา อฏฺฐวตฺถุกา วิมติ วิจิกิจฺฉา นาม. ‘‘อิเธกจฺโจ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธิ สีลพฺพเตน สุทฺธีติ สีลํ ปรามสติ, วตํ ปรามสติ, สีลพฺพตํ ปรามสติ. ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคต’’นฺติอาทินา นเยน อาคโต วิปริเยสคฺคาโห สีลพฺพตปรามาโส นาม.

Trong bộ ba kiết sử: Chúng nối kết, trói buộc (chúng sanh) trong vòng luân hồi, nên gọi là kiết sử. Tà kiến về thân có sự phân biệt sắc uẩn v.v. đang hiện hữu, hoặc tà kiến về thân đang hiện hữu, nên gọi là thân kiến. Người tìm hiểu bị mệt mỏi bởi nó, không thể đi đến kết luận, nên gọi là hoài nghi. Chấp thủ sai lầm vào giới và cấm, nên gọi là giới cấm thủ. Nhưng về mặt ý nghĩa, tà kiến có hai mươi đối tượng, xuất hiện theo phương pháp bắt đầu bằng "thấy sắc là tự ngã", gọi là thân kiến. Sự phân vân có tám đối tượng, xuất hiện theo phương pháp bắt đầu bằng "nghi ngờ về Bậc Đạo Sư", gọi là hoài nghi. Sự chấp thủ sai lầm, xuất hiện theo phương pháp bắt đầu bằng "Ở đây, có người chấp thủ giới, chấp thủ cấm, chấp thủ giới cấm rằng: 'thanh tịnh do giới, thanh tịnh do cấm, thanh tịnh do giới cấm'. Bất cứ tà kiến, tà kiến nào như vậy...", gọi là giới cấm thủ.

ตโย [Pg.171] อาสวาติ เอตฺถ จิรปาริวาสิยฏฺเฐน วา อาสวนฏฺเฐน วา อาสวา. ตตฺถ ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย, อิโต ปุพฺเพ อวิชฺชา นาโหสิ, อถ ปจฺฉา สมภวี’’ติ, ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ ภวตณฺหาย ภวทิฏฺฐิยา, อิโต ปุพฺเพ ภวทิฏฺฐิ นาโหสิ, อถ ปจฺฉา สมภวี’’ติ เอวํ ตาว จิรปาริวาสิยฏฺเฐน อาสวา เวทิตพฺพา. จกฺขุโต รูเป สวติ อาสวติ สนฺทติ ปวตฺตติ. โสตโต สทฺเท. ฆานโต คนฺเธ. ชิวฺหาโต รเส. กายโต โผฏฺฐพฺเพ. มนโต ธมฺเม สวติ อาสวติ สนฺทติ ปวตฺตตีติ เอวํ อาสวนฏฺเฐน อาสวาติ เวทิตพฺพา.

Ở đây, trong câu ‘ba lậu hoặc,’ (chúng) được gọi là lậu hoặc (āsavā) theo nghĩa đã được ủ lâu (cirapārivāsiyaṭṭhena) hoặc theo nghĩa tuôn chảy (āsavanaṭṭhena). Trong đó, trước hết, nên hiểu rằng (chúng) là lậu hoặc theo nghĩa đã được ủ lâu như sau: “Này các Tỳ khưu, khởi điểm của vô minh không thể nhận biết được, (rằng) trước đây vô minh không có, rồi sau đó mới sanh khởi,” và “Này các Tỳ khưu, khởi điểm của hữu ái và hữu kiến không thể nhận biết được, (rằng) trước đây hữu kiến không có, rồi sau đó mới sanh khởi.” (Chúng) nên được hiểu là lậu hoặc theo nghĩa tuôn chảy như sau: Từ mắt, (chúng) chảy, tuôn chảy, rỉ ra, diễn tiến đến các sắc. Từ tai, (đến) các tiếng. Từ mũi, (đến) các mùi. Từ lưỡi, (đến) các vị. Từ thân, (đến) các vật xúc chạm. Từ ý, (chúng) chảy, tuôn chảy, rỉ ra, diễn tiến đến các pháp.

ปาฬิยํ ปน กตฺถจิ ทฺเว อาสวา อาคตา ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกา จ อาสวา สมฺปรายิกา จ อาสวา’’ติ, กตฺถจิ ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อาสวา. กามาสโว ภวาสโว อวิชฺชาสโว’’ติ ตโย. อภิธมฺเม เตเยว ทิฏฺฐาสเวน สทฺธึ จตฺตาโร. นิพฺเพธิกปริยาเย ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา นิรยคามินิยา, อตฺถิ อาสวา ติรจฺฉานโยนิคามินิยา, อตฺถิ อาสวา เปตฺติวิสยคามินิยา, อตฺถิ อาสวา มนุสฺสโลกคามินิยา อตฺถิ อาสวา เทวโลกคามินิยา’’ติ เอวํ ปญฺจ. ฉกฺกนิปาเต อาหุเนยฺยสุตฺเต ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา สํวรา ปหาตพฺพา, อตฺถิ อาสวา ปฏิเสวนา ปหาตพฺพา, อตฺถิ อาสวา ปริวชฺชนา ปหาตพฺพา, อตฺถิ อาสวา อธิวาสนา ปหาตพฺพา, อตฺถิ อาสวา วิโนทนา ปหาตพฺพา, อตฺถิ อาสวา ภาวนา ปหาตพฺพา’’ติ เอวํ ฉ. สพฺพาสวปริยาเย เตเยว ทสฺสนาปหาตพฺเพหิ สทฺธึ สตฺต. อิมสฺมึ ปน สงฺคีติสุตฺเต ตโย. ตตฺถ ‘‘โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท’’ติ เอวํ วุตฺโต ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามาสโว นาม. ‘‘โย ภเวสุ ภวจฺฉนฺโท’’ติ เอวํ วุตฺโต สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค, ภววเสน วา ปตฺถนา ภวาสโว นาม. ‘‘ทุกฺเข อญฺญาณ’’นฺติอาทินา นเยน อาคตา อวิชฺชา อวิชฺชาสโว นามาติ. กามภวาทโย กามธาตุอาทิวเสน วุตฺตาเยว.

Tuy nhiên, trong Pāli, có nơi hai lậu hoặc được đề cập: “lậu hoặc trong hiện tại và lậu hoặc trong tương lai.” Có nơi ba (lậu hoặc được đề cập): “Này các Tỳ khưu, có ba lậu hoặc này: dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu.” Trong Abhidhamma, chính ba lậu hoặc ấy cùng với kiến lậu (diṭṭhāsava) thành bốn. Trong bài kinh Phân Tích (Nibbedhikapariyāya), có năm (lậu hoặc) như sau: “Này các Tỳ khưu, có những lậu hoặc đưa đến địa ngục, có những lậu hoặc đưa đến bàng sanh, có những lậu hoặc đưa đến cõi ngạ quỷ, có những lậu hoặc đưa đến cõi người, có những lậu hoặc đưa đến cõi trời.” Trong kinh Āhuneyya thuộc chương Sáu Pháp, có sáu (lậu hoặc) như sau: “Này các Tỳ khưu, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự phòng hộ, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự thọ dụng, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự né tránh, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự kham nhẫn, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự loại bỏ, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự tu tập.” Trong bài kinh Tất Cả Lậu Hoặc (Sabbāsavapariyāya), chính sáu lậu hoặc ấy cùng với (lậu hoặc) cần được đoạn trừ bằng tri kiến (dassanāpahātabba) thành bảy. Nhưng trong kinh Phúng Tụng này, có ba. Trong đó, tham ái đối với năm dục trưởng dưỡng được nói đến như vầy: “dục tham trong các dục” được gọi là dục lậu. Tham ái đi kèm với thường kiến được nói đến như vầy: “dục tham trong các cõi hữu,” hoặc sự mong cầu do cõi hữu, được gọi là hữu lậu. Vô minh được đề cập theo phương pháp bắt đầu bằng “không biết về khổ” được gọi là vô minh lậu. Dục, hữu, v.v... đã được nói đến theo phương diện dục giới, v.v...

กาเมสนาทีสุ ‘‘ตตฺถ กตมา กาเมสนา? โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามชฺโฌสานํ, อยํ วุจฺจติ กาเมสนา’’ติ เอวํ วุตฺโต กามคเวสนราโค กาเมสนา นาม. ‘‘ตตฺถ กตมา ภเวสนา? โย ภเวสุ [Pg.172] ภวจฺฉนฺโท ภวชฺโฌสานํ, อยํ วุจฺจติ ภเวสนา’’ติ เอวํ วุตฺโต ภวคเวสนราโค ภเวสนา นาม. ‘‘ตตฺถ กตมา พฺรหฺมจริเยสนา? สสฺสโต โลโกติ วา…เป… เนว โหติ น นโหติ ตถาคโต ปรมฺมรณาติ วา, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ วิปริเยสคฺคาโห, อยํ วุจฺจติ พฺรหฺมจริเยสนา’’ติ เอวํ วุตฺตา ทิฏฺฐิคติกสมฺมตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส คเวสนทิฏฺฐิ พฺรหฺมจริเยสนา นาม. น เกวลญฺจ ภวราคทิฏฺฐิโยว, ตเทกฏฺฐํ กมฺมมฺปิ เอสนาเยว. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ตตฺถ กตมา กาเมสนา? กามราโค ตเทกฏฺฐํ อกุสลํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ, อยํ วุจฺจติ กาเมสนา. ตตฺถ กตมา ภเวสนา? ภวราโค ตเทกฏฺฐํ อกุสลํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ, อยํ วุจฺจติ ภเวสนา. ตตฺถ กตมา พฺรหฺมจริเยสนา? อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ ตเทกฏฺฐํ อกุสลํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ, อยํ วุจฺจติ พฺรหฺมจริเยสนา’’ติ.

Về việc tìm cầu dục (kāmesanā) v.v..., tham ái tìm cầu dục được nói đến như sau: “Ở đây, thế nào là tìm cầu dục? Dục tham, sự đắm say trong các dục, đây được gọi là tìm cầu dục,” được gọi là tìm cầu dục (kāmesanā). Tham ái tìm cầu hữu được nói đến như sau: “Ở đây, thế nào là tìm cầu hữu? Dục tham, sự đắm say trong các cõi hữu, đây được gọi là tìm cầu hữu,” được gọi là tìm cầu hữu (bhavesanā). Kiến tìm cầu phạm hạnh của người có tà kiến được nói đến như sau: “Ở đây, thế nào là tìm cầu phạm hạnh? ‘Thế gian là thường hằng’... hoặc ‘sau khi chết, Như Lai không tồn tại cũng không phải không tồn tại,’ tà kiến như vậy, quan điểm sai lầm, sự chấp thủ sai lạc, đây được gọi là tìm cầu phạm hạnh,” được gọi là tìm cầu phạm hạnh (brahmacariyesanā). Không chỉ có hữu ái và tà kiến, mà cả nghiệp đi cùng với chúng cũng là sự tìm cầu. Điều này đã được nói: “Ở đây, thế nào là tìm cầu dục? Dục ái và nghiệp bất thiện đi cùng với nó về thân, khẩu, ý, đây được gọi là tìm cầu dục. Ở đây, thế nào là tìm cầu hữu? Hữu ái và nghiệp bất thiện đi cùng với nó về thân, khẩu, ý, đây được gọi là tìm cầu hữu. Ở đây, thế nào là tìm cầu phạm hạnh? Biên kiến và nghiệp bất thiện đi cùng với nó về thân, khẩu, ý, đây được gọi là tìm cầu phạm hạnh.”

วิธาสุ ‘‘กถํวิธํ สีลวนฺตํ วทนฺติ, กถํวิธํ ปญฺญวนฺตํ วทนฺตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๕) อาการสณฺฐานํ วิธา นาม. ‘‘เอกวิเธน ญาณวตฺถุ ทุวิเธน ญาณวตฺถู’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๕๑) โกฏฺฐาโส. ‘‘เสยฺโยหมสฺมีติ วิธา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๙๒๐) มาโน วิธา นาม. อิธ โส อธิปฺเปโต. มาโน หิ เสยฺยาทิวเสน วิทหนโต วิธาติ วุจฺจติ. เสยฺโยหมสฺมีติ อิมินา เสยฺยสทิสหีนานํ วเสน ตโย มานา วุตฺตา. สทิสหีเนสุปิ เอเสว นโย.

Về các loại (vidhā), trong các câu như “Họ nói người có giới là loại nào? Họ nói người có trí tuệ là loại nào?”, hình thức hay trạng thái (ākārasaṇṭhānaṃ) được gọi là loại (vidhā). Trong các câu như “Cơ sở của trí tuệ có một loại, cơ sở của trí tuệ có hai loại,” phần (koṭṭhāso) (được gọi là loại). Trong các câu như “‘Ta hơn người’ là loại (vidhā),” ngã mạn (māno) được gọi là loại (vidhā). Ở đây, ý muốn nói đến ngã mạn đó. Vì ngã mạn được gọi là vidhā do nó sắp đặt (vidahanato) theo phương diện hơn người v.v... Bằng câu “Ta hơn người,” ba loại ngã mạn đã được nói đến theo phương diện (so sánh với người) hơn, bằng, và kém. Đối với (người) bằng và kém cũng theo phương pháp này.

อยญฺหิ มาโน นาม เสยฺยสฺส ติวิโธ, สทิสสฺส ติวิโธ, หีนสฺส ติวิโธติ นววิโธ โหติ. ตตฺถ ‘‘เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มาโน ราชูนญฺเจว ปพฺพชิตานญฺจ อุปฺปชฺชติ.

Thật vậy, ngã mạn này có chín loại: ba loại đối với người hơn, ba loại đối với người bằng, và ba loại đối với người kém. Trong đó, ngã mạn “Đối với người hơn, ta hơn họ” sanh khởi nơi các vị vua và cả những người xuất gia.

ราชา หิ รฏฺเฐน วา ธนวาหเนหิ วา ‘‘โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ เอตํ มานํ กโรติ. ปพฺพชิโตปิ สีลธุตงฺคาทีหิ ‘‘โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ เอตํ มานํ กโรติ. ‘‘เสยฺยสฺส สทิโสหมสฺมี’’ติ มาโนปิ เอเตสํเยว อุปฺปชฺชติ. ราชา หิ รฏฺเฐน วา ธนวาหเนหิ วา อญฺญราชูหิ สทฺธึ มยฺหํ กึ นานากรณนฺติ เอตํ มานํ กโรติ. ปพฺพชิโตปิ สีลธุตงฺคาทีหิปิ อญฺเญน ภิกฺขุนา มยฺหํ กึ นานากรณนฺติ เอตํ มานํ กโรติ. ‘‘เสยฺยสฺส หีโนหมสฺมี’’ติ มาโนปิ เอเตสํเยว อุปฺปชฺชติ. ยสฺส [Pg.173] หิ รญฺโญ รฏฺฐํ วา ธนวาหนาทีนิ วา นาติสมฺปนฺนานิ โหนฺติ, โส มยฺหํ ราชาติ โวหารมุขมตฺตเมว, กึ ราชา นาม อหนฺติ เอตํ มานํ กโรติ. ปพฺพชิโตปิ อปฺปลาภสกฺกาโร อหํ ธมฺมกถิโก พหุสฺสุโต มหาเถโรติ กถามตฺตกเมว, กึ ธมฺมกถิโก นามาหํ กึ พหุสฺสุโต กึ มหาเถโร ยสฺส เม ลาภสกฺกาโร นตฺถีติ เอตํ มานํ กโรติ.

Thật vậy, đức vua do quốc độ hoặc do tài sản và xe cộ mà khởi lên ngã mạn này rằng: “Ai bằng ta?”. Vị xuất gia cũng do giới, hạnh đầu đà v.v... mà khởi lên ngã mạn này rằng: “Ai bằng ta?”. Ngã mạn rằng: “Ta bằng người hơn” cũng chỉ sanh khởi nơi những vị ấy. Thật vậy, đức vua do quốc độ hoặc do tài sản và xe cộ mà khởi lên ngã mạn này rằng: “Ta có gì khác biệt với các vị vua khác?”. Vị xuất gia cũng do giới, hạnh đầu đà v.v... mà khởi lên ngã mạn này rằng: “Ta có gì khác biệt với vị tỳ khưu khác?”. Ngã mạn rằng: “Ta thua người hơn” cũng chỉ sanh khởi nơi những vị ấy. Thật vậy, vị vua nào có quốc độ hoặc tài sản, xe cộ v.v... không được quá sung túc, vị ấy khởi lên ngã mạn này rằng: “Ta chỉ có danh xưng là vua suông mà thôi, sao ta có thể gọi là vua được?”. Vị xuất gia ít lợi lộc và cung kính cũng khởi lên ngã mạn này rằng: “Ta là người thuyết pháp, là bậc đa văn, là đại trưởng lão, đó chỉ là lời nói suông mà thôi. Sao ta có thể gọi là người thuyết pháp, sao là bậc đa văn, sao là đại trưởng lão, khi mà ta không có lợi lộc và cung kính?”.

‘‘สทิสสฺส เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มานาทโย อมจฺจาทีนํ อุปฺปชฺชนฺติ. อมจฺโจ วา หิ รฏฺฐิโย วา โภคยานวาหนาทีหิ โก มยา สทิโส อญฺโญ ราชปุริโส อตฺถีติ วา มยฺหํ อญฺเญหิ สทฺธึ กึ นานากรณนฺติ วา อมจฺโจติ นามเมว มยฺหํ, ฆาสจฺฉาทนมตฺตมฺปิ เม นตฺถิ, กึ อมจฺโจ นามาหนฺติ วา เอเต มาเน กโรติ.

Ngã mạn v.v... rằng: “Ta hơn người bằng” sanh khởi nơi các vị quan v.v... Thật vậy, vị quan hoặc người đứng đầu xứ do tài sản, xe cộ v.v... mà khởi lên các ngã mạn này rằng: “Có thuộc hạ nào của vua khác bằng ta chăng?” hoặc “Ta có gì khác biệt với những người khác?” hoặc “Ta chỉ có cái tên là quan, ta ngay cả đủ ăn đủ mặc cũng không có, sao ta có thể gọi là quan được?”.

‘‘หีนสฺส เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มานาทโย ทาสาทีนํ อุปฺปชฺชนฺติ. ทาโส หิ มาติโต วา ปิติโต วา โก มยา สทิโส อญฺโญ ทาโส นาม อตฺถิ, อญฺเญ ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตา กุจฺฉิเหตุ ทาสา ชาตา, อหํ ปน ปเวณีอาคตตฺตา เสยฺโยติ วา ปเวณีอาคตภาเวน อุภโตสุทฺธิกทาสตฺเตน อสุกทาเสน นาม สทฺธึ กึ มยฺหํ นานากรณนฺติ วา กุจฺฉิวเสนาหํ ทาสพฺย อุปคโต, มาตาปิตุโกฏิยา ปน เม ทาสฏฺฐานํ นตฺถิ, กึ ทาโส นาม อหนฺติ วา เอเต มาเน กโรติ. ยถา จ ทาโส, เอวํ ปุกฺกุสจณฺฑาลาทโยปิ เอเต มาเน กโรนฺติเยว.

Ngã mạn v.v... rằng: “Ta hơn người thua” sanh khởi nơi những người nô lệ v.v... Thật vậy, người nô lệ khởi lên các ngã mạn này rằng: “Từ bên mẹ hay bên cha, có người nô lệ nào khác bằng ta chăng? Những người khác không thể sinh sống nên vì cái bụng mà trở thành nô lệ, còn ta thì hơn vì là dòng dõi” hoặc “Do là dòng dõi, do là nô lệ thuần chủng từ cả hai bên cha mẹ, ta có gì khác biệt với người nô lệ tên là...?” hoặc “Ta rơi vào thân phận nô lệ là do cái bụng, chứ về phía cha mẹ thì ta không có địa vị nô lệ, sao ta có thể gọi là nô lệ được?”. Và cũng như người nô lệ, những người như pukkusa, caṇḍāla v.v... cũng khởi lên các ngã mạn này.

เอตฺถ จ เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ, จ สทิสสฺส สทิโสหมสฺมีติ จ หีนสฺส หีโนหมสฺมีติ จ อิเม ตโย มานา ยาถาวมานา นาม อรหตฺตมคฺควชฺฌา. เสสา ฉ มานา อยาถาวมานา นาม ปฐมมคฺควชฺฌา.

Và ở đây, ba loại ngã mạn này: “Ta hơn người hơn”, “Ta bằng người bằng”, và “Ta thua người thua” được gọi là ngã mạn như thật, bị diệt trừ bởi A-la-hán Thánh đạo. Sáu loại ngã mạn còn lại được gọi là ngã mạn không như thật, bị diệt trừ bởi Sơ đạo.

ตโย อทฺธาติ ตโย กาลา. อตีโต อทฺธาติอาทีสุ ทฺเวปริยายา สุตฺตนฺตปริยาโย จ อภิธมฺมปริยาโย จ. สุตฺตนฺตปริยาเยน ปฏิสนฺธิโต ปุพฺเพ อตีโต อทฺธา นาม. จุติโต ปจฺฉา อนาคโต อทฺธา นาม. สห จุติปฏิสนฺธีหิ ตทนฺตรํ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา นาม. อภิธมฺมปริยาเยน ตีสุ ขเณสุ ภงฺคโต อุทฺธํ อตีโต อทฺธา นาม. อุปฺปาทโต ปุพฺเพ อนาคโต อทฺธา นาม. ขณตฺตเย ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา นาม. อตีตาทิเภโท จ นาม อยํ ธมฺมานํ โหติ, น กาลสฺส. อตีตาทิเภเท [Pg.174] ปน ธมฺเม อุปาทาย อิธ ปรมตฺถโต อวิชฺชมาโนปิ กาโล เตเนว โวหาเรน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

Ba thời tức là ba thời gian. Trong câu “thời quá khứ” v.v..., có hai cách trình bày: cách trình bày theo Kinh tạng và cách trình bày theo Vi Diệu Pháp. Theo cách trình bày của Kinh tạng, trước khi tái sanh được gọi là thời quá khứ. Sau khi chết được gọi là thời vị lai. Cùng với sự chết và tái sanh, khoảng giữa được gọi là thời hiện tại. Theo cách trình bày của Vi Diệu Pháp, trong ba sát-na, từ sát-na diệt trở về trước được gọi là thời quá khứ. Trước sát-na sanh được gọi là thời vị lai. Trong ba sát-na (sanh, trụ, diệt) được gọi là thời hiện tại. Và sự phân biệt quá khứ v.v... này là sự phân biệt của các pháp, không phải của thời gian. Nên hiểu rằng, ở đây, dù thời gian không hiện hữu về phương diện chân đế, nhưng dựa vào các pháp có sự phân biệt quá khứ v.v... mà thời gian được nói đến chỉ bằng cách gọi tên ấy.

ตโย อนฺตาติ ตโย โกฏฺฐาสา. ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรตี’’ติอาทีสุ (จูฬว. ๒๗๘) หิ อนฺโตเยว อนฺโต. ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๕๑) ปรภาโค อนฺโต. ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๘๐) เอตฺถ ลามกภาโว อนฺโต. ‘‘สกฺกาโย โข, อาวุโส, ปฐโม อนฺโต’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๖.๖๑) โกฏฺฐาโส อนฺโต. อิธ โกฏฺฐาโส อธิปฺเปโต. สกฺกาโยติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. สกฺกายสมุทโยติ เตสํ นิพฺพตฺติกา ปุริมตณฺหา. สกฺกายนิโรโธติ อุภินฺนํ อปฺปวตฺติภูตํ นิพฺพานํ. มคฺโค ปน นิโรธาธิคมสฺส อุปายตฺตา นิโรเธ คหิเต คหิโตวาติ เวทิตพฺโพ.

Ba cực đoan tức là ba phần. Thật vậy, trong câu “Phần cuối của dây cột thân bị mục nát” v.v..., chính sự kết thúc là cực đoan. Trong câu “Đây là sự chấm dứt của khổ” v.v..., phần sau là cực đoan. Ở đây, trong câu “Này các tỳ khưu, đây là cách sinh nhai thấp hèn” v.v..., sự thấp hèn là cực đoan. Trong câu “Này chư hiền, thân kiến là cực đoan thứ nhất” v.v..., phần là cực đoan. Ở đây, “phần” được chủ ý. Thân kiến tức là năm thủ uẩn. Tập khởi của thân kiến tức là ái trong đời trước, là nguyên nhân sanh ra chúng. Sự diệt của thân kiến tức là Niết-bàn, là nơi không còn sanh khởi của cả hai. Nên hiểu rằng, còn Đạo, vì là phương tiện để chứng ngộ Diệt, nên khi Diệt được nắm bắt thì Đạo cũng được nắm bắt.

ทุกฺขทุกฺขตาติ ทุกฺขภูตา ทุกฺขตา. ทุกฺขเวทนาเยตํ นามํ. สงฺขารทุกฺขตาติ สงฺขารภาเวน ทุกฺขตา. อทุกฺขมสุขาเวทนาเยตํ นามํ. สา หิ สงฺขตตฺตา อุปฺปาทชราภงฺคปีฬิตา, ตสฺมา อญฺญทุกฺขสภาววิรหโต สงฺขารทุกฺขตาติ วุตฺตา. วิปริณามทุกฺขตาติ วิปริณาเม ทุกฺขตา. สุขเวทนาเยตํ นามํ. สุขสฺส หิ วิปริณาเม ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา สุขํ วิปริณามทุกฺขตาติ วุตฺตํ. อปิจ ฐเปตฺวา ทุกฺขเวทนํ สุขเวทนญฺจ สพฺเพปิ เตภูมกา ธมฺมา ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ วจนโต สงฺขารทุกฺขตาติ เวทิตพฺพา.

Khổ khổ tức là trạng thái khổ vốn có. Đây là tên gọi của khổ thọ. Hành khổ tức là trạng thái khổ do là pháp hữu vi. Đây là tên gọi của thọ không khổ không lạc. Thật vậy, thọ ấy do là pháp hữu vi nên bị sự sanh, già, diệt bức bách; do đó, vì không có tự tánh khổ khác (như khổ khổ và hoại khổ) nên được gọi là hành khổ. Hoại khổ tức là trạng thái khổ khi biến hoại. Đây là tên gọi của lạc thọ. Thật vậy, khi lạc biến hoại thì khổ sanh khởi; do đó, lạc được gọi là hoại khổ. Hơn nữa, nên hiểu rằng, ngoại trừ khổ thọ và lạc thọ, tất cả các pháp thuộc ba cõi đều được gọi là hành khổ theo câu “Tất cả các hành là khổ”.

มิจฺฉตฺตนิยโตติ มิจฺฉาสภาโว หุตฺวา นิยโต. นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิยา สทฺธึ อานนฺตริยกมฺมสฺเสตํ นามํ. สมฺมาสภาเว นิยโต สมฺมตฺตนิยโต. จตุนฺนํ อริยมคฺคานเมตํ นามํ. น นิยโตติ อนิยโต. อวเสสานํ ธมฺมานเมตํ นามํ.

Tà định tức là có tà tánh và cố định. Đây là tên gọi của nghiệp vô gián cùng với tà kiến cố định. Chánh định tức là cố định trong chánh tánh. Đây là tên gọi của bốn Thánh đạo. Bất định tức là không cố định. Đây là tên gọi của các pháp còn lại.

ตโย ตมาติ ‘‘ตมนฺธกาโร สมฺโมโห อวิชฺโชโฆ มหาภโย’’ติ วจนโต อวิชฺชา ตโม นาม. อิธ ปน อวิชฺชาสีเสน วิจิกิจฺฉา วุตฺตา. อารพฺภาติ อาคมฺม. กงฺขตีติ กงฺขํ อุปฺปาเทติ. วิจิกิจฺฉตีติ วิจินนฺโต กิจฺฉํ อาปชฺชติ, สนฺนิฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. นาธิมุจฺฉตีติ ตตฺถ อธิมุจฺฉิตุํ น สกฺโกติ. น สมฺปสีทตีติ ตํ อารพฺภ ปสาทํ อาโรเปตุํ น สกฺโกติ.

Trong ba loại si, theo câu “Si là bóng tối, là si mê, là bộc lậu vô minh, là sự nguy hiểm lớn”, vô minh được gọi là si. Nhưng ở đây, hoài nghi được nói đến với vô minh là chính. “Liên quan đến” tức là dựa vào. “Hoài nghi” tức là làm sanh khởi sự hoài nghi. “Nghi ngờ” tức là khi tìm hiểu thì gặp khó khăn, không thể đi đến kết luận. “Không tin chắc” tức là không thể tin chắc vào đối tượng đó. “Không trong sạch” tức là không thể đặt sự trong sạch (tịnh tín) vào đối tượng đó.

อรกฺเขยฺยานีติ [Pg.175] น รกฺขิตพฺพานิ. ตีสุ ทฺวาเรสุ ปจฺเจกํ รกฺขณกิจฺจํ นตฺถิ, สพฺพานิ สติยา เอว รกฺขิตานีติ ทีเปติ. นตฺถิ ตถาคตสฺสาติ. ‘‘อิทํ นาม เม สหสา อุปฺปนฺนํ กายทุจฺจริตํ, อิมาหํ ยถา เม ปโร น ชานาติ, ตถา รกฺขามิ, ปฏิจฺฉาเทมี’’ติ เอวํ รกฺขิตพฺพํ นตฺถิ ตถาคตสฺส กายทุจฺจริตํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. กึ ปน เสสขีณาสวานํ กายสมาจาราทโย อปริสุทฺธาติ? โน อปริสุทฺธา. น ปน ตถาคตสฺส วิย ปริสุทฺธา. อปฺปสฺสุตขีณาสโว หิ กิญฺจาปิ โลกวชฺชํ นาปชฺชติ, ปณฺณตฺติยํ ปน อโกวิทตฺตา วิหารการํ กุฏิการํ สหคารํ สหเสยฺยนฺติ เอวรูปา กายทฺวาเร อาปตฺติโย อาปชฺชติ. สญฺจริตฺตํ ปทโสธมฺมํ อุตฺตริฉปฺปญฺจวาจํ ภูตาโรจนนฺติ เอวรูปา วจีทฺวาเร อาปตฺติโย อาปชฺชติ. อุปนิกฺขิตฺตสาทิยนวเสน มโนทฺวาเร รูปิยปฺปฏิคฺคาหณาปตฺตึ อาปชฺชติ, ธมฺมเสนาปติสทิสสฺสาปิ หิ ขีณาสวสฺส มโนทฺวาเร สอุปารมฺภวเสน มโนทุจฺจริตํ อุปฺปชฺชติ เอว.

Arakkheyyānīti có nghĩa là không cần phải phòng hộ. Ở ba cửa, không có phận sự phòng hộ riêng biệt, tất cả đều được phòng hộ chỉ bằng niệm, điều này được chỉ ra. Natthi tathāgatassāti (Đối với Như Lai thì không có). Đối với Như Lai, không có thân ác hạnh nào cần phải phòng hộ theo cách này: “Thân ác hạnh này của ta đã bất chợt sanh khởi, ta sẽ phòng hộ, sẽ che đậy nó theo cách mà người khác không biết đến.” Ở những trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Phải chăng thân diệu hạnh v.v... của các vị Lậu Tận khác là không trong sạch? Không phải là không trong sạch. Nhưng không trong sạch như của Như Lai. Vị Lậu Tận ít nghe, tuy không phạm vào lỗi lầm của thế gian, nhưng do không thuần thục về chế định, nên phạm các tội ở thân môn như thế này: (tội do) việc xây tịnh xá, việc xây cốc, (tội do) ở chung nhà, (tội do) ngủ chung. Vị ấy phạm các tội ở khẩu môn như thế này: (tội do) làm mai mối, (tội do) dạy từng chữ Pāli, (tội do) thuyết pháp quá năm sáu câu, (tội do) báo cáo về pháp thượng nhân có thật. Do việc vui thích với (vàng bạc) được đặt gần, vị ấy phạm tội nhận vàng bạc ở ý môn. Ngay cả đối với vị Lậu Tận tương tự như vị Pháp Tướng Quân, ác hạnh ở ý môn vẫn sanh khởi do có sự đáng bị khiển trách.

จาตุมวตฺถุสฺมิญฺหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานานํ ปณามิตกาเล เตสํ อตฺถาย จาตุเมยฺยเกหิ สกฺเยหิ ภควติ ขมาปิเต เถโร ภควตา ‘‘กินฺติ เต สาริปุตฺต อโหสิ มยา ภิกฺขุสงฺเฆ ปณามิเต’’ติ ปุฏฺโฐ อหํ ปริสาย อพฺยตฺตภาเวน สตฺถารา ปณามิโต. อิโต ทานิ ปฏฺฐาย ปรํ น โอวทิสฺสามีติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อาห ‘‘เอวํ โข เม, ภนฺเต, อโหสิ ภควตา ภิกฺขุสงฺโฆ ปณามิโต, อปฺโปสฺสุกฺโก ทานิ ภควา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ อนุยุตฺโต วิหริสฺสติ, มยมฺปิ ทานิ อปฺโปสฺสุกฺกา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ อนุยุตฺตา วิหริสฺสามา’’ติ.

Thật vậy, trong câu chuyện ở Cātuma, vào lúc ngài Sāriputta và Moggallāna cùng với năm trăm vị Tỳ khưu bị đuổi đi, khi các vị Thích Ca ở Cātuma vì lợi ích của các vị ấy đã xin lỗi Đức Thế Tôn, Trưởng lão (Sāriputta) được Đức Thế Tôn hỏi rằng: “Này Sāriputta, khi Tăng chúng bị Ta đuổi đi, ông đã nghĩ gì?” Khi được hỏi như vậy, ngài đã khởi lên ý nghĩ: “Ta bị Bậc Đạo Sư đuổi đi vì sự vô kỷ luật của hội chúng. Từ nay về sau, ta sẽ không giáo huấn nữa,” rồi thưa rằng: “Bạch Thế Tôn, con đã nghĩ như thế này: ‘Tăng chúng đã bị Đức Thế Tôn đuổi đi. Giờ đây, Đức Thế Tôn sẽ ít bận rộn, sống an lạc trong hiện tại. Chúng con cũng sẽ ít bận rộn, sống an lạc trong hiện tại.’”

อถสฺส ตสฺมึ มโนทุจฺจริเต อุปารมฺภํ อาโรเปนฺโต สตฺถา อาห – ‘‘อาคเมหิ ตฺวํ, สาริปุตฺต น โข เต, สาริปุตฺต, ปุนปิ เอวรูปํ จิตฺตํ อุปฺปาเทตพฺพ’’นฺติ. เอวํ ปรํ น โอวทิสฺสามิ นานุสาสิสฺสามีติ วิตกฺกิตมตฺตมฺปิ เถรสฺส มโนทุจฺจริตํ นาม ชาตํ. ภควโต ปน เอตฺตกํ นาม นตฺถิ, อนจฺฉริยญฺเจตํ. สพฺพญฺญุตํ ปตฺตสฺส ทุจฺจริตํ น ภเวยฺย. โพธิสตฺตภูมิยํ ฐิตสฺส ฉพฺพสฺสานิ ปธานํ อนุยุญฺชนฺตสฺสาปิ ปนสฺส นาโหสิ. อุทรจฺฉวิยา ปิฏฺฐิกณฺฏกํ อลฺลีนาย ‘‘กาลงฺกโต สมโณ โคตโม’’ติ เทวตานํ วิมติยา อุปฺปชฺชมานายปิ ‘‘สิทฺธตฺถ กสฺมา กิลมสิ? สกฺกา โภเค [Pg.176] จ ภุญฺชิตุํ ปุญฺญานิ จ กาตุ’’นฺติ มาเรน ปาปิมตา วุจฺจมานสฺส ‘‘โภเค ภุญฺชิสฺสามี’’ติ วิตกฺกมตฺตมฺปิ นุปฺปชฺชติ. อถ นํ มาโร โพธิสตฺตกาเล ฉพฺพสฺสานิ พุทฺธกาเล เอกํ วสฺสํ อนุพนฺธิตฺวา กิญฺจิ วชฺชํ อปสฺสิตฺวา อิทํ วตฺวา ปกฺกามิ –

Bấy giờ, Bậc Đạo Sư, muốn quy trách nhiệm về ý ác hạnh ấy của ngài, đã nói: “Hãy dừng lại, Sāriputta! Này Sāriputta, ông không nên khởi lên ý nghĩ như vậy một lần nữa.” Ngay cả một chút suy nghĩ rằng “Ta sẽ không giáo huấn, không chỉ dạy người khác nữa” cũng đã trở thành cái gọi là ý ác hạnh của Trưởng lão. Nhưng đối với Đức Thế Tôn, không có cái gọi là (ý ác hạnh) dù chỉ một chút như vậy, và điều này không có gì đáng ngạc nhiên. Đối với vị đã đạt đến Nhất thiết trí, không thể có ác hạnh. Ngay cả khi ngài còn ở địa vị Bồ-tát, đang thực hành khổ hạnh trong sáu năm, ác hạnh cũng đã không có. Ngay cả khi da bụng dính vào xương sống, và chư thiên khởi lên nghi ngờ rằng “Sa-môn Gotama đã chết rồi,” và khi bị Ác ma nói rằng: “Này Siddhattha, tại sao ngài phải khổ hạnh? Có thể vừa hưởng thụ tài sản vừa làm các công đức,” ngay cả một chút suy nghĩ “Ta sẽ hưởng thụ tài sản” cũng không khởi lên. Bấy giờ, Ma vương, sau khi theo dõi ngài trong sáu năm khi còn là Bồ-tát và một năm khi đã thành Phật mà không tìm thấy một lỗi lầm nào, đã nói điều này rồi bỏ đi:

‘‘สตฺตวสฺสานิ ภควนฺตํ, อนุพนฺธึ ปทาปทํ;

โอตารํ นาธิคจฺฉิสฺสํ, สมฺพุทฺธสฺส สตีมโต’’ติ. (สุ. นิ. ๔๔๘);

“Suốt bảy năm, tôi đã theo dõi Đức Thế Tôn, từng bước chân; Tôi đã không tìm thấy cơ hội (để hãm hại) bậc Chánh Đẳng Giác, bậc có chánh niệm.”

อปิจ อฏฺฐารสนฺนํ พุทฺธธมฺมานํ วเสนาปิ ภควโต ทุจฺจริตาภาโว เวทิตพฺโพ. อฏฺฐารส พุทฺธธมฺมา นาม นตฺถิ ตถาคตสฺส กายทุจฺจริตํ, นตฺถิ วจีทุจฺจริตํ, นตฺถิ มโนทุจฺจริตํ, อตีเต พุทฺธสฺส อปฺปฏิหตญาณํ, อนาคเต, ปจฺจุปฺปนฺเน พุทฺธสฺส อปฺปฏิหตญาณํ, สพฺพํ กายกมฺมํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณานุปริวตฺติ, สพฺพํ วจีกมฺมํ, สพฺพํ มโนกมฺมํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณานุปริวตฺติ, นตฺถิ ฉนฺทสฺส หานิ, นตฺถิ วีริยสฺส หานิ, นตฺถิ สติยา หานิ, นตฺถิ ทวา, นตฺถิ รวา, นตฺถิ จลิตํ นตฺถิ สหสา, นตฺถิ อพฺยาวโฏ มโน, นตฺถิ อกุสลจิตฺตนฺติ.

Hơn nữa, sự không có ác hạnh của Đức Thế Tôn cần được hiểu thông qua mười tám Phật pháp. Mười tám Phật pháp là: Như Lai không có thân ác hạnh, không có khẩu ác hạnh, không có ý ác hạnh; trí tuệ của Đức Phật về quá khứ không bị ngăn ngại; về vị lai, về hiện tại, trí tuệ của Đức Phật không bị ngăn ngại; tất cả thân nghiệp của Đức Phật, Đức Thế Tôn, đều tùy chuyển theo trí tuệ; tất cả khẩu nghiệp, tất cả ý nghiệp của Đức Phật, Đức Thế Tôn, đều tùy chuyển theo trí tuệ; không có sự suy giảm về dục, không có sự suy giảm về tinh tấn, không có sự suy giảm về niệm, không có sự đùa giỡn, không có sự hấp tấp, không có sự dao động, không có sự vội vàng, không có tâm không chuyên chú, không có tâm bất thiện.

กิญฺจนาติ ปลิโพธา. ราโค กิญฺจนนฺติ ราโค อุปฺปชฺชมาโน สตฺเต พนฺธติ ปลิพุนฺธติ ตสฺมา กิญฺจนนฺติ วุจฺจติ. อิตเรสุปิ ทฺวีสุ เอเสว นโย.

Kiñcana là những chướng ngại. Rāgo kiñcanaṃ (Tham ái là chướng ngại) có nghĩa là: khi tham ái sanh khởi, nó trói buộc, ngăn cản chúng sanh, do đó nó được gọi là kiñcana (chướng ngại). Ở hai trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này.

อคฺคีติ อนุทหนฏฺเฐน อคฺคิ. ราคคฺคีติ ราโค อุปฺปชฺชมาโน สตฺเต อนุทหติ ฌาเปติ, ตสฺมา อคฺคีติ วุจฺจติ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ วตฺถูนิ เอกา ทหรภิกฺขุนี จิตฺตลปพฺพตวิหาเร อุโปสถาคารํ คนฺตฺวา ทฺวารปาลรูปกํ โอโลกยมานา ฐิตา. อถสฺสา อนฺโต ราโค อุปฺปนฺโน. สา เตเนว ฌายิตฺวา กาลมกาสิ. ภิกฺขุนิโย คจฺฉมานา ‘‘อยํ ทหรา ฐิตา, ปกฺโกสถ, น’’นฺติ อาหํสุ. เอกา คนฺตฺวา กสฺมา ฐิตาสีติ หตฺเถ คณฺหิ. คหิตมตฺตา ปริวตฺติตฺวา ปปตา. อิทํ ตาว ราคสฺส อนุทหนตาย วตฺถุ. โทสสฺส ปน อนุทหนตาย มโนปโทสิกา เทวา. โมหสฺส อนุทหนตาย ขิฑฺฑาปโทสิกา เทวา ทฏฺฐพฺพา. โมหวเสน หิ ตาสํ สติสมฺโมโส โหติ. ตสฺมา ขิฑฺฑาวเสน อาหารกาลํ อติวตฺติตฺวา กาลงฺกโรนฺติ.

Aggī (lửa) được gọi là lửa vì có nghĩa là thiêu đốt. Rāgaggi (lửa tham) có nghĩa là: khi tham ái sanh khởi, nó thiêu đốt, làm cháy rụi chúng sanh, do đó nó được gọi là aggi (lửa). Ở những trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Về các câu chuyện minh họa: Một vị Tỳ-kheo-ni trẻ ở tu viện Cittala-pabbata, sau khi đến nhà Bố-tát, đã đứng nhìn pho tượng người gác cổng. Bấy giờ, tham ái khởi lên bên trong vị ấy. Vị ấy bị thiêu đốt bởi chính ngọn lửa đó và qua đời. Các vị Tỳ-kheo-ni đi qua thấy và nói: “Vị trẻ này đang đứng, hãy gọi cô ấy.” Một vị đến và nắm tay hỏi: “Tại sao cô đứng đây?” Vừa bị nắm lấy, vị ấy liền xoay người và ngã xuống. Đây là câu chuyện về sự thiêu đốt của tham ái. Về sự thiêu đốt của sân, nên hiểu là các vị trời Manopadosikā. Về sự thiêu đốt của si, nên hiểu là các vị trời Khiḍḍāpadosikā. Vì do si mê, các vị ấy bị thất niệm. Do đó, vì mải vui chơi, các vị ấy bỏ qua giờ ăn và qua đời.

อาหุเนยฺยคฺคีติอาทีสุ [Pg.177] อาหุนํ วุจฺจติ สกฺกาโร, อาหุนํ อรหนฺตีติ อาหุเนยฺยา. มาตาปิตโร หิ ปุตฺตานํ พหูปการตาย อาหุนํ อรหนฺติ. เตสุ วิปฺปฏิปชฺชมานา ปุตฺตา นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตนฺติ. ตสฺมา กิญฺจาปิ มาตาปิตโร นานุทหนฺติ, อนุทหนสฺส ปน ปจฺจยา โหนฺติ. อิติ อนุทหนฏฺเฐน อาหุเนยฺยคฺคีติ วุจฺจนฺติ. สฺวายมตฺโถ มิตฺตวินฺทกวตฺถุนา ทีเปตพฺโพ –

Trong các câu như ‘lửa đáng được cúng dường’ (āhuneyyaggi), sự tôn kính được gọi là ‘vật đáng được dâng cúng’ (āhuna). Những người xứng đáng nhận vật dâng cúng được gọi là ‘người đáng được cúng dường’ (āhuneyya). Quả vậy, cha mẹ vì có nhiều công ơn đối với con cái nên xứng đáng nhận sự cúng dường. Những người con hành xử sai quấy đối với cha mẹ ấy sẽ sanh vào các cõi khổ như địa ngục. Do đó, mặc dù cha mẹ không thiêu đốt (con cái), nhưng lại là duyên của sự thiêu đốt. Vì vậy, với ý nghĩa là (duyên của) sự thiêu đốt, họ được gọi là ‘lửa đáng được cúng dường’. Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng câu chuyện về Mittavindaka.

มิตฺตวินฺทโก หิ มาตรา ‘‘ตาต, อชฺช อุโปสถิโก หุตฺวา วิหาเร สพฺพรตฺตึ ธมฺมสฺสวนํ สุณ, สหสฺสํ เต ทสฺสามี’’ติ วุตฺโต ธนโลเภน อุโปสถํ สมาทาย วิหารํ คนฺตฺวา อิทํ ฐานํ อกุโตภยนฺติ สลฺลกฺเขตฺวา ธมฺมาสนสฺส เหฏฺฐา นิปนฺโน สพฺพรตฺตึ นิทฺทายิตฺวา ฆรํ อคมาสิ. มาตา ปาโตว ยาคุํ ปจิตฺวา อุปนาเมสิ. โส สหสฺสํ คเหตฺวาว ปิวิ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ธนํ สํหริสฺสามี’’ติ. โส นาวาย สมุทฺทํ ปกฺขนฺทิตุกาโม อโหสิ. อถ นํ มาตา ‘‘ตาต, อิมสฺมึ กุเล จตฺตาลีสโกฏิธนํ อตฺถิ, อลํ คมเนนา’’ติ นิวาเรสิ. โส ตสฺสา วจนํ อนาทิยิตฺวา คจฺฉติ เอว. มาตา ปุรโต อฏฺฐาสิ. อถ นํ กุชฺฌิตฺวา ‘‘อยํ มยฺหํ ปุรโต ติฏฺฐตี’’ติ ปาเทน ปหริตฺวา ปติตํ อนฺตรํ กตฺวา อคมาสิ.

Quả vậy, Mittavindaka được mẹ bảo rằng: ‘Này con, hôm nay con hãy thọ trì Bát quan trai, đến tu viện nghe pháp suốt đêm, mẹ sẽ cho con một ngàn (đồng)’. Vì tham tiền, anh ta đã thọ trì Bát quan trai, đi đến tu viện, và sau khi nhận thấy ‘chỗ này không có gì nguy hiểm’, anh ta đã nằm xuống dưới pháp tòa ngủ suốt đêm rồi trở về nhà. Người mẹ sáng sớm đã nấu cháo và dâng lên. Anh ta nhận một ngàn rồi mới uống. Khi ấy, anh ta khởi lên ý nghĩ: ‘Ta sẽ đi kiếm tiền’. Anh ta muốn đi ra biển bằng thuyền. Bấy giờ, người mẹ ngăn cản anh ta: ‘Này con, trong gia tộc này có bốn mươi triệu (koṭi) tiền, đừng đi nữa’. Anh ta không nghe lời mẹ mà cứ thế ra đi. Người mẹ đứng chặn ở phía trước. Bấy giờ, anh ta nổi giận, nghĩ rằng: ‘Bà già này đứng chặn trước mặt ta’, rồi dùng chân đá, bước qua người mẹ đã ngã xuống mà đi.

มาตา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘มาทิสาย มาตริ เอวรูปํ กมฺมํ กตฺวา คตสฺส เต คตฏฺฐาเน สุขํ ภวิสฺสตีติ เอวํสญฺญี นาม ตฺวํ ปุตฺตา’’ติ อาห. ตสฺส นาวํ อารุยฺห คจฺฉโต สตฺตเม ทิวเส นาวา อฏฺฐาสิ. อถ เต มนุสฺสา ‘‘อทฺธา เอตฺถ ปาปปุริโส อตฺถิ สลากํ เทถา’’ติ อาหํสุ. สลากา ทิยฺยมานา ตสฺเสว ติกฺขตฺตุํ ปาปุณาติ. เต ตสฺส อุฬุมฺปํ ทตฺวา ตํ สมุทฺเท ปกฺขิปึสุ. โส เอกํ ทีปํ คนฺตฺวา วิมานเปตีหิ สทฺธึ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต ตาหิ ‘‘ปุรโต ปุรโต มา อคมาสี’’ติ วุจฺจมาโนปิ ตทฺทิคุณํ ตทฺทิคุณํ สมฺปตฺตึ ปสฺสนฺโต อนุปุพฺเพน ขุรจกฺกธรํ เอกํ อทฺทส. ตสฺส ตํ จกฺกํ ปทุมปุปฺผํ วิย อุปฏฺฐาสิ. โส ตํ อาห – ‘‘อมฺโภ, อิทํ ตยา ปิฬนฺธิตํ ปทุมํ มยฺหํ เทหี’’ติ. ‘‘น อิทํ สามิ ปทุมํ, ขุรจกฺกํ เอต’’นฺติ. โส ‘‘วญฺเจสิ มํ, ตฺวํ กึ มยา ปทุมํ อทิฏฺฐปุพฺพ’’นฺติ วตฺวา ตฺวํ โลหิตจนฺทนํ วิลิมฺปิตฺวา ปิฬนฺธนํ ปทุมปุปฺผํ มยฺหํ น ทาตุกาโมติ อาห. โส จินฺเตสิ ‘‘อยมฺปิ มยา กตสทิสํ กมฺมํ กตฺวา ตสฺส ผลํ [Pg.178] อนุภวิตุกาโม’’ติ. อถ นํ ‘‘หนฺท เร’’ติ วตฺวา ตสฺส มตฺถเก จกฺกํ ปกฺขิปิ. เตน วุตฺตํ –

Người mẹ đứng dậy và nói: ‘Này con, sau khi đã làm một việc như vậy với người mẹ như ta, con lại có ý nghĩ rằng con sẽ được an lạc ở nơi con đến hay sao?’. Khi anh ta lên thuyền ra đi, vào ngày thứ bảy, con thuyền dừng lại. Bấy giờ, những người trên thuyền nói: ‘Chắc chắn có kẻ bất lương ở đây, hãy rút thăm’. Khi việc rút thăm được tiến hành, lá thăm trúng vào chính anh ta đến ba lần. Họ đưa cho anh ta một chiếc bè rồi ném anh ta xuống biển. Anh ta đi đến một hòn đảo, hưởng thụ tài sản cùng với các ngạ quỷ có lâu đài (vimānapetī). Mặc dù được họ nói rằng ‘đừng đi tới phía trước nữa’, anh ta vẫn thấy tài sản gấp đôi, gấp đôi, và tuần tự đi tới, rồi thấy một người đang đội một bánh xe sắc bén. Đối với anh ta, bánh xe ấy hiện ra như một đóa hoa sen. Anh ta nói với người kia: ‘Này bạn, hãy cho tôi đóa sen mà bạn đang đội’. (Người kia đáp): ‘Thưa ngài, đây không phải là hoa sen, đây là bánh xe sắc bén’. Anh ta nói: ‘Ngươi lừa ta, chẳng lẽ ta chưa từng thấy hoa sen sao?’, rồi nói tiếp: ‘Ngươi đã thoa bột đàn hương đỏ và không muốn cho ta đóa hoa sen đang đội’. Người kia suy nghĩ: ‘Người này cũng đã làm nghiệp tương tự như ta và muốn hưởng quả báo của nó’. Bấy giờ, người kia nói với anh ta: ‘Này, hãy lấy đi’, rồi đặt bánh xe lên đầu anh ta. Do đó, có lời nói rằng:

‘‘จตุพฺภิ อฏฺฐชฺฌคมา, อฏฺฐาหิปิ จ โสฬส;

โสฬสาหิ จ พาตฺตึส, อตฺริจฺฉํ จกฺกมาสโท;

“Từ bốn (vị), y đến được với tám, từ tám, lại đến với mười sáu; từ mười sáu, lại đến với ba mươi hai, vì quá tham lam, y đã gặp phải bánh xe;

อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ. (ชา. ๑.๑.๑๐๔).

Bánh xe quay trên đầu của người bị lòng tham chi phối.” (jā. 1.1.104).

คหปตีติ ปน เคหสามิโก วุจฺจติ. โส มาตุคามสฺส สยนวตฺถาลงฺการาทิอนุปฺปทาเนน พหูปกาโร. ตํ อติจรนฺโต มาตุคาโม นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตติ, ตสฺมา โสปิ ปุริมนเยเนว อนุทหนฏฺเฐน คหปตคฺคีติ วุตฺโต.

Còn ‘gia chủ’ (gahapati) được gọi là người chủ gia đình. Người ấy có nhiều công ơn đối với người phụ nữ (vợ) qua việc cung cấp chỗ ở, y phục, trang sức, v.v. Người phụ nữ ngoại tình với người ấy sẽ sanh vào các cõi khổ như địa ngục. Do đó, người chồng cũng theo cách đã nói trước, với ý nghĩa là (duyên của) sự thiêu đốt, được gọi là ‘lửa gia chủ’ (gahapataggi).

ตตฺถ วตฺถุ – กสฺสปพุทฺธสฺส กาเล โสตาปนฺนสฺส อุปาสกสฺส ภริยา อติจารินี อโหสิ. โส ตํ ปจฺจกฺขโต ทิสฺวา ‘‘กสฺมา ตฺวํ เอวํ กโรสี’’ติ อาห. สา ‘‘สจาหํ เอวรูปํ กโรมิ, อยํ เม สุนโข วิลุปฺปมาโน ขาทตู’’ติ วตฺวา กาลงฺกตฺวา กณฺณมุณฺฑกทเห เวมานิกเปตี หุตฺวา นิพฺพตฺตา. ทิวา สมฺปตฺตึ อนุภวติ, รตฺตึ ทุกฺขํ. ตทา พาราณสีราชา มิควํ จรนฺโต อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อนุปุพฺเพน กณฺณมุณฺฑกทหํ สมฺปตฺโต ตาย สทฺธึ สมฺปตฺตึ อนุภวติ. สา ตํ วญฺเจตฺวา รตฺตึ ทุกฺขํ อนุภวติ. โส ญตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข คจฺฉตี’’ติ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คนฺตฺวา อวิทูเร ฐิโต กณฺณมุณฺฑกทหโต นิกฺขมิตฺวา ตํ ‘‘ปฏปฏ’’นฺติ ขาทมานํ เอกํ สุนขํ ทิสฺวา อสินา ทฺวิธา ฉินฺทิ. ทฺเว อเหสุํ. ปุน ฉินฺเน จตฺตาโร. ปุน ฉินฺเน อฏฺฐ. ปุน ฉินฺเน โสฬส อเหสุํ. สา ‘‘กึ กโรสิ สามี’’ติ อาห. โส ‘‘กึ อิท’’นฺติ อาห. สา ‘‘เอวํ อกตฺวา เขฬปิณฺฑํ ภูมิยํ นิฏฺฐุภิตฺวา ปาเทน ฆํสาหี’’ติ อาห. โส ตถา อกาสิ. สุนขา อนฺตรธายึสุ. ตํ ทิวสํ ตสฺสา กมฺมํ ขีณํ. ราชา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา คนฺตุํ อารทฺโธ. สา ‘‘มยฺหํ, สามิ, กมฺมํ ขีณํ มา อคมา’’ติ อาห. ราชา อสุตฺวาว คโต.

Câu chuyện về điều đó như sau: Vào thời Đức Phật Kassapa, vợ của một vị cận sự nam đã nhập lưu là người ngoại tình. Ông ấy thấy tận mắt việc đó và hỏi: ‘Tại sao nàng lại làm như vậy?’. Bà ta nói: ‘Nếu tôi làm việc như vậy, mong rằng con chó này sẽ cắn xé tôi’. Sau khi chết, bà ta sanh làm ngạ quỷ có lâu đài ở hồ Kaṇṇamuṇḍaka. Ban ngày hưởng tài sản, ban đêm chịu đau khổ. Khi ấy, vua xứ Bārāṇasī đi săn, vào rừng và tuần tự đến hồ Kaṇṇamuṇḍaka, rồi hưởng thụ tài sản cùng với bà ta. Bà ta lừa dối vua và ban đêm chịu đau khổ. Vua biết được, tự hỏi: ‘Nàng đi đâu vậy nhỉ?’, rồi đi theo sau và đứng ở một nơi không xa. Vua thấy một con chó đi ra từ hồ Kaṇṇamuṇḍaka đang cắn xé bà ta kêu ‘paṭapaṭa’, liền dùng gươm chém nó làm hai. Nó biến thành hai con. Chém nữa thì thành bốn. Chém nữa thì thành tám. Chém nữa thì thành mười sáu. Bà ta hỏi: ‘Tâu bệ hạ, ngài đang làm gì vậy?’. Vua hỏi: ‘Đây là cái gì?’. Bà ta nói: ‘Đừng làm như vậy, hãy nhổ một bãi nước bọt xuống đất rồi dùng chân chà đi’. Vua đã làm như vậy. Những con chó liền biến mất. Vào ngày đó, nghiệp của bà ta đã hết. Vua hối hận và bắt đầu ra đi. Bà ta nói: ‘Tâu bệ hạ, nghiệp của thiếp đã hết, xin ngài đừng đi’. Vua không nghe mà cứ đi.

ทกฺขิเณยฺยคฺคีติ เอตฺถ ปน ทกฺขิณาติ จตฺตาโร ปจฺจยา, ภิกฺขุสงฺโฆ ทกฺขิเณยฺโย. โส คิหีนํ ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุ สีเลสุ ทสสุ สีเลสุ มาตาปิตุอุปฏฺฐาเน ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณอุปฏฺฐาเนติ เอวมาทีสุ กลฺยาณธมฺเมสุ นิโยชเนน พหูปกาโร, ตสฺมึ มิจฺฉาปฏิปนฺนา คิหี ภิกฺขุสงฺฆํ [Pg.179] อกฺโกสิตฺวา ปริภาสิตฺวา นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตนฺติ, ตสฺมา โสปิ ปุริมนเยเนว อนุทหนฏฺเฐน ทกฺขิเณยฺยคฺคีติ วุตฺโต. อิมสฺส ปนตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ วิมานวตฺถุสฺมึ เรวตีวตฺถุ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Còn trong câu ‘lửa đáng nhận cúng dường’ (dakkhiṇeyyaggi), ‘vật cúng dường’ (dakkhiṇā) là bốn món vật dụng, và Tăng chúng là ‘người đáng nhận vật cúng dường’ (dakkhiṇeyya). Tăng chúng có nhiều công ơn đối với hàng tại gia qua việc hướng dẫn họ trong các thiện pháp như: ba nơi nương tựa, năm giới, mười giới, phụng sự cha mẹ, phụng sự sa-môn, bà-la-môn sống đúng pháp. Những người tại gia hành xử sai quấy đối với Tăng chúng ấy, mắng nhiếc, phỉ báng Tăng chúng, sẽ sanh vào các cõi khổ như địa ngục. Do đó, Tăng chúng cũng theo cách đã nói trước, với ý nghĩa là (duyên của) sự thiêu đốt, được gọi là ‘lửa đáng nhận cúng dường’. Để làm sáng tỏ ý nghĩa này, nên trình bày chi tiết câu chuyện về Revatī trong kinh Thiên Cung Sự (Vimānavatthu).

‘‘ติวิเธน รูปสงฺคโห’’ติ เอตฺถ ติวิเธนาติ ตีหิ โกฏฺฐาเสหิ. สงฺคโหติ ชาติสญฺชาติกิริยคณนวเสน จตุพฺพิโธ สงฺคโห. ตตฺถ สพฺเพ ขตฺติยา อาคจฺฉนฺตูติอาทิโก (ม. นิ. ๑.๔๖๒) ชาติสงฺคโห. สพฺเพ โกสลกาติอาทิโก สญฺชาติสงฺคโห. สพฺเพ หตฺถาโรหาติอาทิโก กิริยสงฺคโห. จกฺขายตนํ กตมํ ขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ? จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ. หญฺจิ จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิตนฺติ อยํ คณนสงฺคโห, โส อิธ อธิปฺเปโต. ตสฺมา ติวิเธน รูปสงฺคโหติ ตีหิ โกฏฺฐาเสหิ รูปคณนาติ อตฺโถ.

Trong câu ‘sự gom góp sắc pháp bằng ba cách’, ‘bằng ba cách’ có nghĩa là bằng ba phần. Sự gom góp có bốn loại theo cách đếm về dòng dõi, nơi sinh, và hành vi. Trong đó, ví dụ như ‘tất cả các vị Sát-đế-lỵ hãy đến’ là sự gom góp theo dòng dõi. Ví dụ như ‘tất cả những người nước Kosala’ là sự gom góp theo nơi sinh. Ví dụ như ‘tất cả những người cỡi voi’ là sự gom góp theo hành vi. ‘Nhãn xứ được tính vào uẩn nào? Nhãn xứ được tính vào sắc uẩn.’ Nếu nhãn xứ được gom góp bởi sắc uẩn, đây là sự gom góp theo cách đếm, điều đó được chủ ý ở đây. Do đó, ‘sự gom góp sắc pháp bằng ba cách’ có nghĩa là ‘sự đếm sắc pháp bằng ba phần’.

สนิทสฺสนาทีสุ อตฺตานํ อารพฺภ ปวตฺเตน จกฺขุวิญฺญาณสงฺขาเตน สห นิทสฺสเนนาติ สนิทสฺสนํ. จกฺขุปฏิหนนสมตฺถโต สห ปฏิเฆนาติ สปฺปฏิฆํ. ตํ อตฺถโต รูปายตนเมว. จกฺขุวิญฺญาณสงฺขาตํ นาสฺส นิทสฺสนนฺติ อนิทสฺสนํ. โสตาทิปฏิหนนสมตฺถโต สห ปฏิเฆนาติ สปฺปฏิฆํ. ตํ อตฺถโต จกฺขายตนาทีนิ นว อายตนานิ. วุตฺตปฺปการํ นาสฺส นิทสฺสนนฺติ อนิทสฺสนํ. นาสฺส ปฏิโฆติ อปฺปฏิฆํ. ตํ อตฺถโต ฐเปตฺวา ทสายตนานิ อวเสสํ สุขุมรูปํ.

Trong các pháp như sanidassana v.v., (pháp nào) cùng với sự thấy được gọi là nhãn thức, vốn sanh khởi do duyên chính nó, thì (pháp ấy) là sanidassana (có đối tượng để thấy). Do có khả năng va chạm với mắt, nên cùng với sự va chạm, (pháp ấy) là sappaṭigha (có sự va chạm). Pháp ấy, về mặt ý nghĩa, chính là sắc xứ. Pháp ấy không có sự thấy được gọi là nhãn thức, nên là anidassana (không có đối tượng để thấy). Do có khả năng va chạm với tai v.v., nên cùng với sự va chạm, (pháp ấy) là sappaṭigha (có sự va chạm). Pháp ấy, về mặt ý nghĩa, là chín xứ bắt đầu bằng nhãn xứ. Pháp ấy không có sự thấy theo cách đã nói, nên là anidassana (không có đối tượng để thấy). Pháp ấy không có sự va chạm, nên là appaṭigha (không có sự va chạm). Pháp ấy, về mặt ý nghĩa, là sắc vi tế còn lại, sau khi đã loại trừ mười xứ.

ตโย สงฺขาราติ สหชาตธมฺเม เจว สมฺปราเย ผลธมฺเม จ สงฺขโรนฺติ ราสี กโรนฺตีติ สงฺขารา. อภิสงฺขโรตีติ อภิสงฺขาโร. ปุญฺโญ อภิสงฺขาโร ปุญฺญาภิสงฺขาโร.

Về ba hành: Chúng tạo tác, làm thành một khối các pháp đồng sanh và các pháp quả trong đời sau, nên được gọi là các hành. Nó tạo tác một cách đặc biệt, nên gọi là thắng hành. Thắng hành là phước, nên gọi là phước thắng hành.

‘‘ตตฺถ กตโม ปุญฺญาภิสงฺขาโร? กุสลา เจตนา กามาวจรา รูปาวจรา ทานมยา สีลมยา ภาวนามยา’’ติ เอวํ วุตฺตานํ อฏฺฐนฺนํ กามาวจรกุสลมหาจิตฺตเจตนานํ, ปญฺจนฺนํ รูปาวจรกุสลเจตนานญฺเจตํ อธิวจนํ. เอตฺถ จ ทานสีลมยา อฏฺเฐว เจตนา โหนฺติ. ภาวนามยา เตรสาปิ. ยถา หิ ปคุณํ ธมฺมํ สชฺฌายมาโน เอกํ ทฺเว อนุสนฺธึ คโตปิ น ชานาติ, ปจฺฉา อาวชฺชนฺโต ชานาติ, เอวเมว กสิณปริกมฺมํ [Pg.180] กโรนฺตสฺส ปคุณชฺฌานํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ญาณวิปฺปยุตฺตาปิ ภาวนา โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ภาวนามยา เตรสาปี’’ติ.

Đây là tên gọi của tám tư tương ưng với đại thiện tâm Dục giới và năm tư thiện Sắc giới, đã được nói như sau: ‘Trong đó, phước thắng hành là gì? Là các tư thiện thuộc Dục giới, Sắc giới, thành tựu do bố thí, thành tựu do trì giới, thành tựu do tu tiến’. Và ở đây, các tư thành tựu do bố thí và trì giới chỉ có tám. Các tư thành tựu do tu tiến có cả mười ba. Ví như người đang tụng đọc một bài pháp đã thuần thục, dù đã qua một hai đoạn nối cũng không biết, sau đó hướng tâm lại mới biết; cũng vậy, đối với người đang thực hành chuẩn bị kasina, đang quán xét thiền đã thuần thục, sự tu tiến cũng có thể là bất tương ưng trí. Do đó, đã nói rằng ‘các tư thành tựu do tu tiến có cả mười ba’.

ตตฺถ ทานมยาทีสุ ‘‘ทานํ อารพฺภ ทานมธิกิจฺจ ยา อุปฺปชฺชติ เจตนา สญฺเจตนา เจตยิตตฺตํ, อยํ วุจฺจติ ทานมโย ปุญฺญาภิสงฺขาโร. สีลํ อารพฺภ, ภาวนํ อารพฺภ, ภาวนมธิกิจฺจ ยา อุปฺปชฺชติ เจตนา สญฺเจตนา เจตยิตตฺตํ, อยํ วุจฺจติ ภาวนามโย ปุญฺญาภิสงฺขาโร’’ติ อยํ สงฺเขปเทสนา.

Trong các pháp thành tựu do bố thí v.v., đây là bài thuyết giảng tóm tắt: ‘Tư nào, sự cố ý nào, trạng thái cố ý nào sanh khởi do duyên sự bố thí, lấy sự bố thí làm căn bản, đây được gọi là phước thắng hành thành tựu do bố thí. Do duyên sự trì giới, do duyên sự tu tiến, lấy sự tu tiến làm căn bản, tư nào, sự cố ý nào, trạng thái cố ý nào sanh khởi, đây được gọi là phước thắng hành thành tựu do tu tiến’.

จีวราทีสุ ปน จตูสุ ปจฺจเยสุ รูปาทีสุ วา ฉสุ อารมฺมเณสุ อนฺนาทีสุ วา ทสสุ ทานวตฺถูสุ ตํ ตํ เทนฺตสฺส เตสํ อุปฺปาทนโต ปฏฺฐาย ปุพฺพภาเค, ปริจฺจาคกาเล, ปจฺฉา โสมนสฺสจิตฺเตน อนุสฺสรเณ จาติ ตีสุ กาเลสุ ปวตฺตา เจตนา ทานมยา นาม. สีลปูรณตฺถาย ปน ปพฺพชิสฺสามีติ วิหารํ คจฺฉนฺตสฺส, ปพฺพชนฺตสฺส มโนรถํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ปพฺพชิโต วตมฺหิ สาธุ สาธูติ อาวชฺชนฺตสฺส, ปาติโมกฺขํ สํวรนฺตสฺส, จีวราทโย ปจฺจเย ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส, อาปาถคเตสุ รูปาทีสุ จกฺขุทฺวาราทีนิ สํวรนฺตสฺส, อาชีวํ โสเธนฺตสฺส จ ปวตฺตา เจตนา สีลมยา นาม.

Lại nữa, đối với người cho vật này vật kia trong bốn vật dụng như y phục v.v., hoặc trong sáu đối tượng như sắc v.v., hoặc trong mười vật để bố thí như cơm v.v., tư sanh khởi trong ba thời điểm: trong giai đoạn trước, kể từ khi tạo ra các vật dụng ấy; trong lúc từ bỏ; và sau đó, khi tưởng nhớ lại với tâm hoan hỷ, được gọi là (tư) thành tựu do bố thí. Lại nữa, vì mục đích làm viên mãn giới, tư sanh khởi nơi người đi đến tu viện với ý nghĩ ‘ta sẽ xuất gia’, nơi người đang xuất gia, nơi người sau khi đã đạt đến đỉnh cao của ước nguyện và hướng tâm rằng ‘thật tốt thay, ta đã xuất gia rồi’, nơi người đang thu thúc trong Pātimokkha, nơi người đang quán xét các vật dụng như y phục v.v., nơi người đang thu thúc các căn như nhãn môn v.v. đối với các đối tượng như sắc v.v. đã đi vào tầm cảnh, và nơi người đang thanh lọc mạng sống, được gọi là (tư) thành tựu do trì giới.

ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺเตน วิปสฺสนามคฺเคน ‘‘จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ภาเวนฺตสฺส…เป… มนํ. รูเป. ธมฺเม. จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… มโนวิญฺญาณํ. จกฺขุสมฺผสฺสํ…เป… มโนสมฺผสฺสํ. จกฺขุสมฺผสฺสชํ เวทนํ…เป… มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํ. รูปสญฺญํ, ชรามรณํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ภาเวนฺตสฺส ปวตฺตา เจตนา ภาวนามยา นามา’’ติ อยํ วิตฺถารกถา.

Theo con đường minh sát đã được nói trong bộ Paṭisambhidāmagga: ‘Tư sanh khởi nơi người đang tu tiến về mắt là vô thường, khổ, vô ngã… cho đến… ý; về sắc… về pháp; về nhãn thức… cho đến… ý thức; về nhãn xúc… cho đến… ý xúc; về thọ sanh từ nhãn xúc… cho đến… thọ sanh từ ý xúc; về sắc tưởng… về lão và tử là vô thường, khổ, vô ngã, được gọi là (tư) thành tựu do tu tiến.’ Đây là lời giảng giải chi tiết.

อปุญฺโญ จ โส อภิสงฺขาโร จาติ อปุญฺญาภิสงฺขาโร. ทฺวาทสอกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตานํ เจตนานํ เอตํ อธิวจนํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ตตฺถ กตโม อปุญฺญาภิสงฺขาโร? อกุสลเจตนา กามาวจรา, อยํ วุจฺจติ อปุญฺญาภิสงฺขาโร’’ติ. อาเนญฺชํ นิจฺจลํ สนฺตํ วิปากภูตํ อรูปเมว อภิสงฺขโรตีติ อาเนญฺชาภิสงฺขาโร. จตุนฺนํ อรูปาวจรกุสลเจตนานํ เอตํ อธิวจนํ. ยถาห ‘‘ตตฺถ กตโม อาเนญฺชาภิสงฺขาโร? กุสลเจตนา อรูปาวจรา, อยํ วุจฺจติ อาเนญฺชาภิสงฺขาโร’’ติ.

Nó là phi phước và nó là thắng hành, nên gọi là phi phước thắng hành. Đây là tên gọi của các tư tương ưng với mười hai tâm bất thiện. Điều này cũng đã được nói: ‘Trong đó, phi phước thắng hành là gì? Là tư bất thiện thuộc Dục giới, đây được gọi là phi phước thắng hành’. Nó tạo tác chính pháp Vô sắc vốn là quả, tĩnh lặng, bất động, nên gọi là bất động thắng hành. Đây là tên gọi của bốn tư thiện Vô sắc giới. Như đã nói: ‘Trong đó, bất động thắng hành là gì? Là tư thiện thuộc Vô sắc giới, đây được gọi là bất động thắng hành’.

ปุคฺคลตฺติเก [Pg.181] สตฺตวิโธ ปุริสปุคฺคโล, ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขตีติ เสกฺโข. ขีณาสโว สิกฺขิตสิกฺขตฺตา ปุน น สิกฺขิสฺสตีติ อเสกฺโข. ปุถุชฺชโน สิกฺขาหิ ปริพาหิยตฺตา เนวเสกฺโข นาเสกฺโข.

Trong bộ ba về cá nhân: Bảy loại cá nhân đang học ba học pháp, nên gọi là hữu học. Vị lậu tận, vì đã học xong các học pháp, sẽ không học lại nữa, nên gọi là vô học. Phàm nhân, vì ở ngoài các học pháp, nên là phi hữu học phi vô học.

เถรตฺติเก ชาติมหลฺลโก คิหี ชาติตฺเถโร นาม. ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, เถรกรณา ธมฺมา. อิธ, ภิกฺขเว, เถโร สีลวา โหติ, พหุสฺสุโต โหติ, จตุนฺนํ ฌานานํ ลาภี โหติ, อาสวานํ ขยา พหุสฺสุโต โหติ, จตุนฺนํ ฌานานํ ลาภี โหติ, อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, จตฺตาโร เถรกรณา ธมฺมา’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๒). เอวํ วุตฺเตสุ ธมฺเมสุ เอเกน วา อเนเกหิ วา สมนฺนาคโต ธมฺมเถโร นาม. อญฺญตโร เถรนามโก ภิกฺขูติ เอวํ เถรนามโก วา, ยํ วา ปน มหลฺลกกาเล ปพฺพชิตํ สามเณราทโย ทิสฺวา เถโร เถโรติ วทนฺติ, อยํ สมฺมุติเถโร นาม.

Trong ba loại trưởng lão, người tại gia lớn tuổi do sanh được gọi là sanh trưởng lão. "Này các Tỳ khưu, có bốn pháp này làm nên trưởng lão. Này các Tỳ khưu, ở đây, vị trưởng lão có giới, là người đa văn, là người đắc bốn thiền, do đoạn tận các lậu hoặc, tự mình với thắng trí chứng ngộ, chứng đạt và an trú vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát ngay trong hiện tại. Này các Tỳ khưu, đây chính là bốn pháp làm nên trưởng lão" (A. Ni. 4.22). Người thành tựu một hay nhiều pháp trong các pháp đã được nói như vậy được gọi là pháp trưởng lão. Một vị Tỳ khưu có tên là Thera, như vậy là người có tên là Thera; hoặc là người xuất gia vào lúc lớn tuổi, được các vị sa-di v.v... thấy rồi gọi là "trưởng lão, trưởng lão", vị này được gọi là chế định trưởng lão.

ปุญฺญกิริยวตฺถูสุ ทานเมว ทานมยํ. ปุญฺญกิริยา จ สา เตสํ เตสํ อานิสํสานํ วตฺถุ จาติ ปุญฺญกิริยวตฺถุ. อิตเรสุปิ ทฺวีสุ เอเสว นโย. อตฺถโต ปน ปุพฺเพ วุตฺตทานมยเจตนาทิวเสเนว สทฺธึ ปุพฺพภาคอปรภาคเจตนาหิ อิมานิ ตีณิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ เวทิตพฺพานิ. เอกเมกญฺเจตฺถ ปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย กาเยน กโรนฺตสฺส กายกมฺมํ โหติ. ตทตฺถํ วาจํ นิจฺฉาเรนฺตสฺส วจีกมฺมํ. กายงฺควาจงฺคํ อโจเปตฺวา มนสา จินฺเตนฺตสฺส มโนกมฺมํ. อนฺนาทีนิ เทนฺตสฺส จาปิ อนฺนทานาทีนิ เทมีติ วา ทานปารมึ อาวชฺเชตฺวา วา ทานกาเล ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ. วตฺตสีเส ฐตฺวา ททโต สีลมยํ. ขยโต วยโต สมฺมสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ททโต ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ.

Trong các phước sự, chính sự bố thí là (phước sự) do bố thí tạo thành. Và đó là hành động phước thiện, và là nền tảng cho các quả báu này hay quả báu khác, nên gọi là phước sự. Trong hai loại còn lại cũng theo phương pháp này. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, nên hiểu ba phước sự này cùng với các tư tâm sở tiền phần và hậu phần, chỉ theo cách của tư tâm sở do bố thí tạo thành v.v... đã được nói trước đây. Và ở đây, trong mỗi một loại, bắt đầu từ tiền phần, đối với người thực hiện bằng thân thì là thân nghiệp. Đối với người phát ra lời nói vì mục đích đó thì là khẩu nghiệp. Đối với người suy nghĩ bằng ý mà không khởi động thân phần và khẩu phần thì là ý nghiệp. Và đối với người cho vật thực v.v..., hoặc với ý nghĩ "ta sẽ cho vật thực v.v...", hoặc sau khi quán xét về ba-la-mật bố thí, vào lúc bố thí, có phước sự do bố thí tạo thành. Đối với người đứng trên nền tảng bổn phận mà cho, đó là (phước sự) do giới tạo thành. Đối với người cho sau khi đã thiết lập sự quán xét về phương diện biến hoại, tiêu vong, đó là phước sự do tu tiến tạo thành.

อปรานิปิ สตฺต ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ อปจิติสหคตํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, เวยฺยาวจฺจสหคตํ, ปตฺตานุปฺปทานํ, ปตฺตพฺภนุโมทนํ, เทสนามยํ, สวนมยํ, ทิฏฺฐิชุคตํ ปุญฺญกิริยวตฺถูติ. ตตฺถ มหลฺลกํ ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนปตฺตจีวรปฺปฏิคฺคหณอภิวาทนมคฺคสมฺปทานาทิวเสน อปจิติสหคตํ เวทิตพฺพํ. วุฑฺฒตรานํ วตฺตปฺปฏิปตฺติกรณวเสน, คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา คาเม ภิกฺขํ สมาทเปตฺวา อุปสํหรณวเสน, ‘‘คจฺฉ ภิกฺขูนํ ปตฺตํ อาหรา’’ติ สุตฺวา เวเคน คนฺตฺวา ปตฺตาหรณาทิวเสน จ เวยฺยาวจฺจสหคตํ [Pg.182] เวทิตพฺพํ. จตฺตาโร ปจฺจเย ทตฺวา สพฺพสตฺตานํ ปตฺติ โหตูติ ปวตฺตนวเสน ปตฺตานุปฺปทานํ เวทิตพฺพํ. ปเรหิ ทินฺนาย ปตฺติยา สาธุ สุฏฺฐูติ อนุโมทนาวเสน ปตฺตพฺภนุโมทนํ เวทิตพฺพํ. เอโก ‘‘เอวํ มํ ‘ธมฺมกถิโก’ติ ชานิสฺสนฺตี’’ติ อิจฺฉาย ฐตฺวา ลาภครุโก หุตฺวา เทเสติ, ตํ น มหปฺผลํ. เอโก อตฺตโน ปคุณธมฺมํ อปจฺจาสีสมาโน ปเรสํ เทเสติ, อิทํ เทสนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ นาม. เอโก สุณนฺโต ‘‘อิติ มํ ‘สทฺโธ’ติ ชานิสฺสนฺตี’’ติ สุณาติ, ตํ น มหปฺผลํ. เอโก ‘‘เอวํ เม มหปฺผลํ ภวิสฺสตี’’ติ หิตปฺผรเณน มุทุจิตฺเตน ธมฺมํ สุณาติ, อิทํ สวนมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ. ทิฏฺฐิชุคตํ ปน สพฺเพสํ นิยมลกฺขณํ. ยํกิญฺจิ ปุญฺญํ กโรนฺตสฺส หิ ทิฏฺฐิยา อุชุภาเวเนว มหปฺผลํ โหติ.

Còn có bảy phước sự khác là: phước sự tương ưng với sự cung kính, (phước sự) tương ưng với sự phục vụ, hồi hướng phước, tùy hỷ phước, (phước sự) do thuyết pháp tạo thành, (phước sự) do nghe pháp tạo thành, và phước sự là làm cho tri kiến ngay thẳng. Trong đó, nên hiểu phước sự tương ưng với sự cung kính qua việc thấy bậc trưởng thượng rồi đứng dậy đón rước, nhận lấy y bát, đảnh lễ, nhường đường v.v... Nên hiểu phước sự tương ưng với sự phục vụ qua việc thực hành các bổn phận đối với các bậc trưởng thượng hơn, qua việc thấy vị Tỳ khưu vào làng khất thực rồi lấy bát, khuyến khích (thí chủ) trong làng rồi dâng cúng, và qua việc nghe lời nói "hãy đi mang bát của các Tỳ khưu đến" rồi đi nhanh đến mang bát v.v... Nên hiểu sự hồi hướng phước qua việc sau khi đã cho bốn món vật dụng rồi khởi lên ý nghĩ "nguyện phước báu này đến cho tất cả chúng sanh". Nên hiểu sự tùy hỷ phước qua việc tùy hỷ "lành thay, tốt thay" đối với phần phước được người khác cho. Một người thuyết pháp với tâm xem trọng lợi lộc, đứng trên lòng ham muốn rằng "như vậy người ta sẽ biết ta là một vị pháp sư", việc đó không có quả báu lớn. Một người không mong cầu vật dụng, thuyết pháp mà mình đã thông thạo cho người khác, đây gọi là phước sự do thuyết pháp tạo thành. Một người nghe (pháp) với ý nghĩ "như vậy người ta sẽ biết ta là người có đức tin", việc đó không có quả báu lớn. Một người nghe pháp với tâm nhu hòa, với sự lan tỏa tâm hữu ích rằng "như vậy ta sẽ có quả báu lớn", đây là phước sự do nghe pháp tạo thành. Còn việc làm cho tri kiến ngay thẳng là đặc điểm quyết định cho tất cả. Vì rằng, đối với người làm bất cứ phước thiện nào, chỉ do sự ngay thẳng của tri kiến mà có quả báu lớn.

อิติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ ปุญฺญกิริยวตฺถูนํ ปุริเมเหว ตีหิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. เอตฺถ หิ อปจิติเวยฺยาวจฺจานิ สีลมเย. ปตฺติทานปตฺตพฺภนุโมทนานิ ทานมเย. เทสนาสวนานิ ภาวนามเย. ทิฏฺฐิชุคตํ ตีสุปิ สงฺคหํ คจฺฉติ.

Như vậy, nên hiểu sự nhiếp hợp của bảy phước sự này chỉ trong ba loại đầu tiên. Vì rằng, ở đây, sự cung kính và sự phục vụ được nhiếp vào (phước sự) do giới tạo thành. Sự hồi hướng phước và tùy hỷ phước được nhiếp vào (phước sự) do bố thí tạo thành. Sự thuyết pháp và nghe pháp được nhiếp vào (phước sự) do tu tiến tạo thành. Việc làm cho tri kiến ngay thẳng được nhiếp vào trong cả ba loại.

โจทนาวตฺถูนีติ โจทนาการณานิ. ทิฏฺเฐนาติ มํสจกฺขุนา วา ทิพฺพจกฺขุนา วา วีติกฺกมํ ทิสฺวา โจเทติ. สุเตนาติ ปกติโสเตน วา ทิพฺพโสเตน วา ปรสฺส สทฺทํ สุตฺวา โจเทติ. ปริสงฺกาย วาติ ทิฏฺฐปริสงฺกิเตน วา สุตปริสงฺกิเตน วา มุตปริสงฺกิเตน วา โจเทติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน สมนฺตปาสาทิกายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

Các trường hợp khiển trách (codanāvatthūni) là các nguyên nhân của sự khiển trách. (Khiển trách) do thấy (diṭṭhena) là thấy sự vi phạm hoặc bằng mắt thịt hoặc bằng thiên nhãn rồi khiển trách. (Khiển trách) do nghe (sutena) là nghe tiếng của người khác hoặc bằng tai thường hoặc bằng thiên nhĩ rồi khiển trách. Hoặc do nghi ngờ (parisaṅkāya) là khiển trách do nghi ngờ điều đã thấy, hoặc do nghi ngờ điều đã nghe, hoặc do nghi ngờ điều đã cảm nhận. Đây là phần tóm lược ở đây, còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong bộ Samantapāsādikā.

กามูปปตฺติโยติ กามูปเสวนา กามปฺปฏิลาภา วา. ปจฺจุปฏฺฐิตกามาติ นิพทฺธกามา นิพทฺธารมฺมณา. เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติ ยถา มนุสฺสา. มนุสฺสา หิ นิพทฺเธเยว วตฺถุสฺมึ วสํ วตฺเตนฺติ. ยตฺถ ปฏิพทฺธจิตฺตา โหนฺติ, สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ ทตฺวา มาตุคามํ อาเนตฺวา นิพทฺธโภคํ ภุญฺชนฺติ. เอกจฺเจ เทวา นาม จตุเทวโลกวาสิโน. เตปิ นิพทฺธวตฺถุสฺมึเยว วสํ วตฺเตนฺติ. เอกจฺเจ วินิปาติกา นาม เนรยิเก ฐเปตฺวา อวเสสา มจฺฉกจฺฉปาทโยปิ หิ นิพทฺธวตฺถุสฺมึเยว วสํ วตฺเตนฺติ. มจฺโฉ อตฺตโน มจฺฉิยา กจฺฉโป กจฺฉปิยาติ[Pg.183]. นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวาติ นีลปีตาทิวเสน ยาทิสํ ยาทิสํ อตฺตโน รูปํ อิจฺฉนฺติ, ตาทิสํ ตาทิสํ นิมฺมินิตฺวา อายสฺมโต อนุรุทฺธสฺส ปุรโต มนาปกายิกา เทวตา วิย. นิมฺมานรตีติ เอวํ สยํ นิมฺมิเต นิมฺมิเต นิมฺมาเน รติ เอเตสนฺติ นิมฺมานรตี. ปรนิมฺมิตกามาติ ปเรหิ นิมฺมิตกามา. เตสญฺหิ มนํ ญตฺวา ปเร ยถารุจิตํ กามโภคํ นิมฺมินนฺติ, เต ตตฺถ วสํ วตฺเตนฺติ. กถํ ปรสฺส มนํ ชานนฺตีติ? ปกติเสวนวเสน. ยถา หิ กุสโล สูโท รญฺโญ ภุญฺชนฺตสฺส ยํ ยํ โส พหุํ คณฺหาติ, ตํ ตํ ตสฺส รุจฺจตีติ ชานาติ, เอวํ ปกติยา อภิรุจิตารมฺมณํ ญตฺวา ตาทิสกํเยว นิมฺมินนฺติ. เต ตตฺถ วสํ วตฺเตนฺติ, เมถุนํ เสวนฺติ. เกจิ ปน เถรา ‘‘หสิตมตฺเตน โอโลกิตมตฺเตน อาลิงฺคิตมตฺเตน จ เตสํ กามกิจฺจํ อิชฺฌตี’’ติ วทนฺติ, ตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอตํ ปน นตฺถี’’ติ ปฏิกฺขิตฺตํ. น หิ กาเยน อผุสนฺตสฺส โผฏฺฐพฺพํ กามกิจฺจํ สาเธติ. ฉนฺนมฺปิ หิ กามาวจรานํ กามา ปากติกา เอว. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Cụm từ ‘kāmūpapatti’ (sự thành tựu các dục) có nghĩa là sự thọ hưởng các dục, hoặc là sự thành tựu các dục. Cụm từ ‘paccupaṭṭhitakāma’ (dục hiện hữu) có nghĩa là có dục thường xuyên, có đối tượng thường xuyên. Cụm từ ‘seyyathāpi manussā’ (ví như loài người) có nghĩa là giống như loài người. Quả vậy, loài người làm chủ chỉ ở trong đối tượng thường xuyên. Khi họ có tâm quyến luyến nơi nào, họ cho đi một trăm hay một ngàn (tiền) rồi đem người nữ về và hưởng thụ sự thọ hưởng thường xuyên. Một số vị trời tên là những vị trú ở bốn cõi trời. Các vị ấy cũng vậy, chỉ làm chủ trong đối tượng thường xuyên. Một số chúng sanh tên là vinipātika (đọa xứ), ngoại trừ chúng sanh địa ngục, các chúng sanh còn lại, quả vậy, cả những loài như cá, rùa v.v... cũng chỉ làm chủ trong đối tượng thường xuyên. Con cá (đực) với con cá cái của nó, con rùa (đực) với con rùa cái của nó. Cụm từ ‘nimminitvā nimminitvā’ (sau khi hóa hiện, sau khi hóa hiện) có nghĩa là tùy theo màu xanh, vàng v.v..., họ mong muốn sắc pháp của mình như thế nào, họ hóa hiện (sắc pháp) như thế ấy, giống như vị thiên nữ có thân khả ái ở trước mặt trưởng lão Anuruddha. Cụm từ ‘Nimmānaratī’ (Hóa Lạc Thiên) có nghĩa là: như vậy, sự hoan hỷ của các vị này ở trong đối tượng được hóa hiện, được hóa hiện bởi chính mình, vì thế gọi là Hóa Lạc Thiên. Cụm từ ‘paranimmitakāma’ (dục được người khác hóa hiện) có nghĩa là có dục được người khác hóa hiện. Quả vậy, sau khi biết được tâm của các vị ấy, những người khác hóa hiện sự hưởng thụ dục lạc theo ý thích, và các vị ấy làm chủ ở nơi đó. (Câu hỏi:) Làm sao họ biết được tâm của người khác? (Trả lời:) Do cách thường xuyên phục vụ. Quả vậy, ví như người đầu bếp tài giỏi, khi đức vua đang dùng bữa, món nào mà vị ấy dùng nhiều, người đầu bếp biết rằng món ấy vị ấy thích; cũng vậy, sau khi biết được đối tượng ưa thích một cách tự nhiên, họ chỉ hóa hiện ra thứ tương tự như vậy. Các vị ấy làm chủ ở nơi đó, thực hành việc dâm dục. Tuy nhiên, một số trưởng lão nói rằng: “việc dục của các vị ấy được thành tựu chỉ bằng cách mỉm cười, chỉ bằng cách nhìn, và chỉ bằng cách ôm”, điều đó đã bị bác bỏ trong Chú giải rằng: “nhưng điều này không có”. Quả vậy, đối với người không xúc chạm bằng thân, xúc xứ không thể thành tựu việc dục. Quả vậy, đối với cả sáu (cõi) trời Dục giới, các dục là tự nhiên. Và điều này cũng đã được nói –

‘‘ฉ เอเต กามาวจรา, สพฺพกามสมิทฺธิโน;

สพฺเพสํ เอกสงฺขาตํ, อายุ ภวติ กิตฺตก’’นฺติ. (วิภ. ๑๐๒๓);

“Sáu vị trời Dục giới này, thành tựu tất cả các dục; tuổi thọ của tất cả, được tính chung là một, là bao nhiêu?”

สุขูปปตฺติโยติ สุขปฺปฏิลาภา. อุปฺปาเทตฺวา อุปฺปาเทตฺวา สุขํ วิหรนฺตีติ เต เหฏฺฐา ปฐมชฺฌานสุขํ นิพฺพตฺเตตฺวา อุปริ วิปากชฺฌานสุขํ อนุภวนฺตีติ อตฺโถ. สุเขน อภิสนฺนาติ ทุติยชฺฌานสุเขน ตินฺตา. ปริสนฺนาติ สมนฺตโต ตินฺตา. ปริปูราติ ปริปุณฺณา. ปริปฺผุฏาติ ตสฺเสว เววจนํ. อิทมฺปิ วิปากชฺฌานสุขเมว สนฺธาย วุตฺตํ. อโหสุขํ อโหสุขนฺติ เตสํ กิร ภวโลโภ มหา อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา กทาจิ กรหจิ เอวํ อุทานํ อุทาเนนฺติ. สนฺตเมวาติ ปณีตเมว. ตุสิตาติ ตโต อุตฺตรึ สุขสฺส อปตฺถนโต สนฺตุฏฺฐา หุตฺวา. สุขํ ปฏิเวเทนฺตีติ ตติยชฺฌานสุขํ อนุภวนฺติ.

Cụm từ ‘sukhūpapatti’ (sự thành tựu lạc) có nghĩa là sự thành tựu lạc. Cụm từ ‘uppādetvā uppādetvā sukhaṃ viharanti’ (sau khi làm sanh khởi, làm sanh khởi, họ sống an lạc) có nghĩa là: các vị ấy, sau khi làm sanh khởi lạc của sơ thiền ở cõi dưới, ở cõi trên họ kinh nghiệm lạc của thiền quả. Cụm từ ‘sukhena abhisannā’ (thấm nhuần bởi lạc) có nghĩa là thấm ướt bởi lạc của nhị thiền. Cụm từ ‘parisannā’ (thấm nhuần khắp) có nghĩa là thấm ướt khắp nơi. Cụm từ ‘paripūrā’ (viên mãn) có nghĩa là đầy đủ. Cụm từ ‘paripphuṭā’ là đồng nghĩa của từ ấy. Điều này cũng được nói đến chỉ nhắm đến lạc của thiền quả. Cụm từ ‘ahosukhaṃ ahosukhaṃ’ (Ôi, an lạc thay! Ôi, an lạc thay!): nghe nói rằng, tham ái trong hữu khởi lên mạnh mẽ nơi các vị ấy. Do đó, thỉnh thoảng, đôi khi, họ thốt lên lời cảm hứng như vậy. Cụm từ ‘santameva’ (chỉ có sự tịch tịnh) có nghĩa là chỉ có sự cao thượng. Cụm từ ‘tusitā’ (Đâu Suất Thiên) có nghĩa là do không mong cầu lạc nào cao hơn thế nữa, sau khi đã hoan hỷ. Cụm từ ‘sukhaṃ paṭivedenti’ (họ cảm nhận lạc) có nghĩa là họ kinh nghiệm lạc của tam thiền.

เสกฺขา ปญฺญาติ สตฺต อริยปญฺญา. อรหโต ปญฺญา อเสกฺขา. อวเสสา ปญฺญา เนวเสกฺขานาเสกฺขา.

Cụm từ ‘sekkhā paññā’ (trí tuệ của bậc hữu học) là bảy trí tuệ của bậc Thánh. Trí tuệ của bậc A-la-hán là (trí tuệ của bậc) vô học. Trí tuệ còn lại là (trí tuệ của bậc) phi hữu học phi vô học.

จินฺตามยาทีสุ [Pg.184] อยํ วิตฺถาโร – ‘‘ตตฺถ กตมา จินฺตามยา ปญฺญา? โยควิหิเตสุ วา กมฺมายตเนสุ โยควิหิเตสุ วา สิปฺปายตเนสุ โยควิหิเตสุ วา วิชฺชาฏฺฐาเนสุ กมฺมสฺสกตํ วา สจฺจานุโลมิกํ วา รูปํ อนิจฺจนฺติ วา…เป… วิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ วา ยํ เอวรูปํ อนุโลมิกํ ขนฺตึ ทิฏฺฐึ รุจึ มุตฺตึ เปกฺขํ ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺตึ ปรโต อสุตฺวา ปฏิลภติ, อยํ วุจฺจติ จินฺตามยา ปญฺญา. ตตฺถ กตมา สุตมยา ปญฺญา? โยควิหิเตสุ วา กมฺมายตเนสุ…เป… ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺตึ ปรโต สุตฺวา ปฏิลภติ, อยํ วุจฺจติ สุตมยา ปญฺญา. (ตตฺถ กตมา ภาวนามยา ปญฺญา?) สพฺพาปิ สมาปนฺนสฺส ปญฺญา ภาวนามยา ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๗๖๘-๖๙).

Đây là sự giải thích chi tiết về (trí tuệ) do tư duy sanh v.v... – “Trong đó, trí tuệ do tư duy sanh là gì? Hoặc trong các ngành nghề được thực hiện bằng phương tiện, hoặc trong các ngành kỹ nghệ được thực hiện bằng phương tiện, hoặc trong các môn học được thực hiện bằng phương tiện, hoặc (trí tuệ biết) nghiệp là của riêng mình, hoặc (trí tuệ) thuận theo các chân lý, hoặc ‘sắc là vô thường’... cho đến... hoặc ‘thức là vô thường’, người ấy đạt được sự kham nhẫn, tri kiến, sự ưa thích, sự hiểu biết, sự quán xét, sự kham nhẫn trong việc thẩm sát các pháp thuận theo (chân lý) như vậy mà không nghe từ người khác, đây được gọi là trí tuệ do tư duy sanh. Trong đó, trí tuệ do văn sanh là gì? Hoặc trong các ngành nghề được thực hiện bằng phương tiện... cho đến... người ấy đạt được sự kham nhẫn trong việc thẩm sát các pháp sau khi nghe từ người khác, đây được gọi là trí tuệ do văn sanh. (Trong đó, trí tuệ do tu sanh là gì?) Tất cả trí tuệ của người đã nhập định là trí tuệ do tu sanh.”

สุตาวุธนฺติ สุตเมว อาวุธํ. ตํ อตฺถโต เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ. ตญฺหิ นิสฺสาย ภิกฺขุ ปญฺญาวุธํ นิสฺสาย สูโร โยโธ อวิกมฺปมาโน มหากนฺตารํ วิย สํสารกนฺตารํ อติกฺกมติ อวิหญฺญมาโน. เตเนว วุตฺตํ – ‘‘สุตาวุโธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวติ, สาวชฺชํ ปชหติ, อนวชฺชํ ภาเวติ, สุทฺธมตฺตานํ ปริหรตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗).

Cụm từ ‘sutāvudha’ (vũ khí là văn) có nghĩa là chính sự nghe là vũ khí. Về mặt ý nghĩa, đó là Tam Tạng, lời dạy của Đức Phật. Quả vậy, vị tỳ khưu nương vào đó, nương vào vũ khí trí tuệ, như một chiến sĩ dũng cảm, không dao động, vượt qua được hoang địa luân hồi giống như hoang địa lớn mà không bị tổn hại. Chính vì thế đã được nói: “Này các tỳ khưu, vị Thánh đệ tử có vũ khí là văn, từ bỏ điều bất thiện, tu tập điều thiện, từ bỏ điều có tội, tu tập điều không có tội, giữ gìn tự thân trong sạch.”

ปวิเวกาวุธนฺติ ‘‘กายวิเวโก จิตฺตวิเวโก อุปธิวิเวโก’’ติ อยํ ติวิโธปิ วิเวโกว อาวุธํ. ตสฺส นานากรณํ กายวิเวโก วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ. จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ. อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ. อิมสฺมิญฺหิ ติวิเธ วิเวเก อภิรโต, น กุโตจิ ภายติ. ตสฺมา อยมฺปิ อวสฺสยฏฺเฐน อาวุธนฺติ วุตฺโต. โลกิยโลกุตฺตรปญฺญาว อาวุธํ ปญฺญาวุธํ. ยสฺส สา อตฺถิ, โส น กุโตจิ ภายติ, น จสฺส โกจิ ภายติ. ตสฺมา สาปิ อวสฺสยฏฺเฐเนว อาวุธนฺติ วุตฺตา.

Cụm từ ‘pavivekāvudha’ (vũ khí là sự độc cư) có nghĩa là: “thân độc cư, tâm độc cư, và upadhi độc cư”, cả ba loại độc cư này chính là vũ khí. Sự phân biệt của nó là: thân độc cư là của những người có thân ở nơi vắng vẻ, ưa thích sự xuất ly. Và tâm độc cư là của những người có tâm thanh tịnh, đã đạt đến sự trong sạch tối thượng. Và upadhi độc cư là của những người không còn upadhi. Quả vậy, người ưa thích trong ba loại độc cư này, không sợ hãi từ bất cứ đâu. Do đó, điều này cũng được gọi là vũ khí theo nghĩa là nơi nương tựa. Chính trí tuệ hiệp thế và siêu thế là vũ khí, là vũ khí trí tuệ. Người nào có trí tuệ ấy, người ấy không sợ hãi từ bất cứ đâu, và không ai sợ hãi người ấy. Do đó, trí tuệ ấy cũng được gọi là vũ khí chính theo nghĩa là nơi nương tựa.

อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยนฺติ อิโต ปุพฺเพ อนญฺญาตํ อวิทิตํ ธมฺมํ ชานิสฺสามีติ ปฏิปนฺนสฺส อุปฺปนฺนํ อินฺทฺริยํ. โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. อญฺญินฺทฺริยนฺติ อญฺญาภูตํ อาชานนภูตํ อินฺทฺริยํ. โสตาปตฺติผลโต ปฏฺฐาย ฉสุ ฐาเนสุ ญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ อญฺญาตาวีสุ ชานนกิจฺจปริโยสานปฺปตฺเตสุ ธมฺเมสุ อินฺทฺริยํ. อรหตฺตผลญาณสฺเสตํ อธิวจนํ.

Quyền 'tôi sẽ biết điều chưa biết' là quyền sanh khởi nơi người đang thực hành với ý nghĩ rằng: 'Tôi sẽ biết pháp mà trước đây chưa từng biết, chưa từng tỏ tường'. Đây là tên gọi của trí tuệ Dự lưu đạo. Quyền biết là quyền biết rõ, biết tường tận. Đây là tên gọi của trí tuệ ở sáu nơi, bắt đầu từ Dự lưu quả. Quyền của bậc đã biết là quyền trong các pháp của những vị đã biết, đã đạt đến sự hoàn tất phận sự biết. Đây là tên gọi của trí tuệ A-la-hán quả.

มํสจกฺขุ [Pg.185] จกฺขุปสาโท. ทิพฺพจกฺขุ อาโลกนิสฺสิตํ ญาณํ. ปญฺญาจกฺขุ โลกิยโลกุตฺตรปญฺญา.

Nhục nhãn là thần kinh nhãn. Thiên nhãn là trí tuệ nương vào ánh sáng. Tuệ nhãn là trí tuệ hiệp thế và siêu thế.

อธิสีลสิกฺขาทีสุ อธิสีลญฺจ ตํ สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขา จาติ อธิสีลสิกฺขา. อิตรสฺมึ ทฺวเยปิ เอเสว นโย. ตตฺถ สีลํ อธิสีลํ, จิตฺตํ อธิจิตฺตํ, ปญฺญา อธิปญฺญาติ อยํ ปเภโท เวทิตพฺโพ –

Về tăng thượng giới học v.v..., (cần hiểu rằng) đó là tăng thượng giới và là học pháp vì phải được học tập, nên gọi là tăng thượng giới học. Trong hai (học pháp) còn lại cũng cùng phương pháp này. Trong đó, sự phân biệt này cần được hiểu là: giới và tăng thượng giới, tâm và tăng thượng tâm, tuệ và tăng thượng tuệ.

สีลํ นาม ปญฺจสีลทสสีลานิ, ปาติโมกฺขสํวโร อธิสีลํ นาม. อฏฺฐ สมาปตฺติโย จิตฺตํ, วิปสฺสนาปาทกชฺฌานํ อธิจิตฺตํ. กมฺมสฺสกตญาณํ ปญฺญา, วิปสฺสนาปญฺญา อธิปญฺญา. อนุปฺปนฺเนปิ หิ พุทฺธุปฺปาเท ปวตฺตตีติ ปญฺจสีลทสสีลานิ สีลเมว, ปาติโมกฺขสํวรสีลํ พุทฺธุปฺปาเทเยว ปวตฺตตีติ อธิสีลํ. จิตฺตปญฺญาสุปิ เอเสว นโย. อปิจ นิพฺพานํ ปตฺถยนฺเตน สมาทินฺนํ ปญฺจสีลมฺปิ ทสสีลมฺปิ อธิสีลเมว. สมาปนฺนา อฏฺฐ สมาปตฺติโยปิ อธิจิตฺตเมว. สพฺพํ วา โลกิยํ สีลเมว, โลกุตฺตรํ อธิสีลํ. จิตฺตปญฺญาสุปิ เอเสว นโย.

Gọi là giới là năm giới và mười giới, gọi là tăng thượng giới là sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha. Tám thiền chứng là tâm, thiền làm nền tảng cho minh sát là tăng thượng tâm. Trí biết nghiệp là của riêng mình là tuệ, trí tuệ minh sát là tăng thượng tuệ. Vì hiện hành ngay cả khi Đức Phật chưa xuất hiện, nên năm giới và mười giới chỉ là giới; giới thu thúc trong Pātimokkha chỉ hiện hành khi Đức Phật xuất hiện, nên là tăng thượng giới. Trong tâm và tuệ cũng cùng phương pháp này. Hơn nữa, cả năm giới và mười giới được thọ trì bởi người mong cầu Niết-bàn cũng chính là tăng thượng giới. Cả tám thiền chứng đã đắc cũng chính là tăng thượng tâm. Hoặc tất cả giới hiệp thế chỉ là giới, giới siêu thế là tăng thượng giới. Trong tâm và tuệ cũng cùng phương pháp này.

ภาวนาสุ ขีณาสวสฺส ปญฺจทฺวาริกกาโย กายภาวนา นาม. อฏฺฐ สมาปตฺติโย จิตฺตภาวนา นาม. อรหตฺตผลปญฺญา ปญฺญาภาวนา นาม. ขีณาสวสฺส หิ เอกนฺเตเนว ปญฺจทฺวาริกกาโย สุภาวิโต โหติ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย จสฺส น อญฺเญสํ วิย ทุพฺพลา, ตสฺเสว จ ปญฺญา ภาวิตา นาม โหติ ปญฺญาเวปุลฺลปตฺติยา. ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ.

Về sự tu tiến, đối với bậc lậu tận, thân (pháp) ở năm cửa được gọi là thân tu tiến. Tám thiền chứng được gọi là tâm tu tiến. Trí tuệ A-la-hán quả được gọi là tuệ tu tiến. Vì rằng, đối với bậc lậu tận, thân (pháp) ở năm cửa chắc chắn được tu tiến tốt đẹp. Và tám thiền chứng của vị ấy không yếu ớt như của những người khác, và trí tuệ của chính vị ấy được gọi là đã tu tiến do đạt đến sự quảng đại của trí tuệ. Do đó, được nói như vậy.

อนุตฺตริเยสุ วิปสฺสนา ทสฺสนานุตฺตริยํ มคฺโค ปฏิปทานุสฺสริยํ. ผลํ วิมุตฺตานุตฺตริยํ. ผลํ วา ทสฺสนานุตฺตริยํ. มคฺโค ปฏิปทานุตฺตริยํ. นิพฺพานํ วิมุตฺตานุตฺตริยํ. นิพฺพานํ วา ทสฺสนานุตฺตริยํ, ตโต อุตฺตริญฺหิ ทฏฺฐพฺพํ นาม นตฺถิ. มคฺโค ปฏิปทานุตฺตริยํ. ผลํ วิมุตฺตานุตฺตริยํ. อนุตฺตริยนฺติ อุตฺตมํ เชฏฺฐกํ.

Về các pháp vô thượng: minh sát là kiến vô thượng, đạo là hành lộ vô thượng, quả là giải thoát vô thượng. Hoặc quả là kiến vô thượng, đạo là hành lộ vô thượng, Niết-bàn là giải thoát vô thượng. Hoặc Niết-bàn là kiến vô thượng, vì không có gì đáng thấy cao hơn thế; đạo là hành lộ vô thượng, quả là giải thoát vô thượng. Vô thượng nghĩa là tối thượng, cao cả nhất.

สมาธีสุ ปฐมชฺฌานสมาธิ สวิตกฺกสวิจาโร. ปญฺจกนเยน ทุติยชฺฌานสมาธิ อวิตกฺกวิจารมตฺโต. เสโส อวิตกฺกอวิจาโร.

Về các định: định của sơ thiền là (định) có tầm có tứ. Theo ngũ thiền, định của nhị thiền là (định) không tầm chỉ có tứ. Các (định) còn lại là (định) không tầm không tứ.

สุญฺญตาทีสุ ติวิธา กถา อาคมนโต, สคุณโต, อารมฺมณโตติ. อาคมนโต นาม เอโก ภิกฺขุ อนตฺตโต อภินิวิสิตฺวา อนตฺตโต ทิสฺวา อนตฺตโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส วิปสฺสนา สุญฺญตา นาม โหติ. กสฺมา? อสุญฺญตตฺตการกานํ กิเลสานํ อภาวา. วิปสฺสนาคมเนน [Pg.186] มคฺคสมาธิ สุญฺญโต นาม โหติ. มคฺคาคมเนน ผลสมาธิ สุญฺญโต นาม. อปโร อนิจฺจโต อภินิวิสิตฺวา อนิจฺจโต ทิสฺวา อนิจฺจโต วุฏฺฐาติ. ตสฺส วิปสฺสนา อนิมิตฺตา นาม โหติ. กสฺมา? นิมิตฺตการกกิเลสาภาวา. วิปสฺสนาคมเนน มคฺคสมาธิ อนิมิตฺโต นาม โหติ. มคฺคาคมเนน ผลํ อนิมิตฺตํ นาม. อปโร ทุกฺขโต อภินิวิสิตฺวา ทุกฺขโต ทิสฺวา ทุกฺขโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส วิปสฺสนา อปฺปณิหิตา นาม โหติ. กสฺมา? ปณิธิการกกิเลสาภาวา. วิปสฺสนาคมเนน มคฺคสมาธิ อปฺปณิหิโต นาม. มคฺคาคมเนน ผลํ อปฺปณิหิตํ นามาติ อยํ อาคมนโต กถา. มคฺคสมาธิ ปน ราคาทีหิ สุญฺญตตฺตา สุญฺญโต, ราคนิมิตฺตาทีนํ อภาวา อนิมิตฺโต, ราคปณิธิอาทีนํ อภาวา อปฺปณิหิโตติ อยํ สคุณโต กถา. นิพฺพานํ ราคาทีหิ สุญฺญตตฺตา ราคาทินิมิตฺตปณิธีนญฺจ อภาวา สุญฺญตญฺเจว อนิมิตฺตญฺจ อปฺปณิหิตญฺจ. ตทารมฺมโณ มคฺคสมาธิ สุญฺญโต อนิมิตฺโต อปฺปณิหิโต. อยํ อารมฺมณโต กถา.

Về không tánh v.v..., có ba cách luận giải: theo lối đến, theo tự tánh, và theo đối tượng. Gọi là theo lối đến: một vị tỳ khưu sau khi chuyên chú vào vô ngã, thấy bằng vô ngã, xuất khỏi (thiền) bằng vô ngã, minh sát của vị ấy được gọi là không. Tại sao? Vì không có các phiền não tạo ra sự không trống rỗng (tức là ngã). Do lối đến là minh sát, đạo định được gọi là không. Do lối đến là đạo, quả định được gọi là không. Vị khác sau khi chuyên chú vào vô thường, thấy bằng vô thường, xuất khỏi (thiền) bằng vô thường, minh sát của vị ấy được gọi là vô tướng. Tại sao? Vì không có phiền não tạo ra tướng (thường). Do lối đến là minh sát, đạo định được gọi là vô tướng. Do lối đến là đạo, quả được gọi là vô tướng. Vị khác sau khi chuyên chú vào khổ, thấy bằng khổ, xuất khỏi (thiền) bằng khổ, minh sát của vị ấy được gọi là vô nguyện. Tại sao? Vì không có phiền não tạo ra sự mong cầu. Do lối đến là minh sát, đạo định được gọi là vô nguyện. Do lối đến là đạo, quả được gọi là vô nguyện. Đây là cách luận giải theo lối đến. Còn đạo định, được gọi là không vì trống rỗng khỏi tham ái v.v...; được gọi là vô tướng vì không có tướng tham ái v.v...; được gọi là vô nguyện vì không có sự mong cầu tham ái v.v... Đây là cách luận giải theo tự tánh. Niết-bàn, vì trống rỗng khỏi tham ái v.v... và vì không có tướng và sự mong cầu tham ái v.v..., nên vừa là không, vừa là vô tướng, vừa là vô nguyện. Đạo định có đối tượng là Niết-bàn ấy là không, vô tướng, vô nguyện. Đây là cách luận giải theo đối tượng.

โสเจยฺยานีติ สุจิภาวกรา โสเจยฺยปฺปฏิปทา ธมฺมา. วิตฺถาโร ปเนตฺถ ‘‘ตตฺถ กตมํ กายโสเจยฺยํ? ปาณาติปาตา เวรมณี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตานํ ติณฺณํ สุจริตานํ วเสน เวทิตพฺโพ.

Các pháp thanh tịnh là các pháp làm cho trong sạch, là các pháp thực hành của người trong sạch. Sự giải thích chi tiết ở đây cần được hiểu theo ba thiện hạnh đã được nói theo phương pháp bắt đầu bằng: 'Trong đó, thế nào là thân thanh tịnh? Là sự từ bỏ sát sanh'.

โมเนยฺยานีติ มุนิภาวกรา โมเนยฺยปฺปฏิปทา ธมฺมา. เตสํ วิตฺถาโร ‘‘ตตฺถ กตมํ กายโมเนยฺยํ? ติวิธกายทุจฺจริตสฺส ปหานํ กายโมเนยฺยํ, ติวิธํ กายสุจริตํ กายโมเนยฺยํ, กายารมฺมเณ ญาณํ กายโมเนยฺยํ, กายปริญฺญา กายโมเนยฺยํ, กายปริญฺญาสหคโต มคฺโค กายโมเนยฺยํ, กายสฺมึ ฉนฺทราคปฺปหานํ กายโมเนยฺยํ, กายสงฺขารนิโรธา จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ กายโมเนยฺยํ. ตตฺถ กตมํ วจีโมเนยฺยํ? จตุพฺพิธวจีทุจฺจริตสฺส ปหานํ วจีโมเนยฺยํ, จตุพฺพิธํ วจีสุจริตํ วจีโมเนยฺยํ, วาจารมฺมเณ ญาณํ วจีโมเนยฺยํ วาจาปริญฺญา วจีโมเนยฺยํ ปริญฺญาสหคโต มคฺโค, วาจาย ฉนฺทราคปฺปหานํ, วจีสงฺขารนิโรธา ทุติยชฺฌานสมาปตฺติ วจีโมเนยฺยํ. ตตฺถ กตมํ มโนโมเนยฺยํ? ติวิธมโนทุจฺจริตสฺส ปหานํ มโนโมเนยฺยํ, ติวิธํ มโนสุจริตํ มโนโมเนยฺยํ, มนารมฺมเณ ญาณํ มโนโมเนยฺยํ, มโนปริญฺญา มโนโมเนยฺยํ. ปริญฺญาสหคโต มคฺโค, มนสฺมึ ฉนฺทราคปฺปหานํ[Pg.187], จิตฺตสงฺขารนิโรธา สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ มโนโมเนยฺย’’นฺติ (มหานิ. ๑๔).

Moneyyāni (trí tuệ) là các pháp tạo ra trạng thái bậc thánh, là pháp hành của bậc thánh. Sự giải thích chi tiết về chúng nên được hiểu như sau: "Trong đó, thế nào là thân trí tuệ (kāyamoneyya)? Sự từ bỏ ba thân ác hạnh là thân trí tuệ, ba thân thiện hạnh là thân trí tuệ, trí tuệ về đối tượng thân là thân trí tuệ, sự liễu tri về thân là thân trí tuệ, đạo lộ đi kèm với sự liễu tri về thân là thân trí tuệ, sự từ bỏ dục tham nơi thân là thân trí tuệ, sự chứng đắc đệ tứ thiền là sự đoạn diệt của thân hành là thân trí tuệ. Trong đó, thế nào là khẩu trí tuệ (vacīmoneyya)? Sự từ bỏ bốn khẩu ác hạnh là khẩu trí tuệ, bốn khẩu thiện hạnh là khẩu trí tuệ, trí tuệ về đối tượng lời nói là khẩu trí tuệ, sự liễu tri về lời nói là khẩu trí tuệ, đạo lộ đi kèm với sự liễu tri, sự từ bỏ dục tham nơi lời nói, sự chứng đắc đệ nhị thiền là sự đoạn diệt của khẩu hành là khẩu trí tuệ. Trong đó, thế nào là ý trí tuệ (manomoneyya)? Sự từ bỏ ba ý ác hạnh là ý trí tuệ, ba ý thiện hạnh là ý trí tuệ, trí tuệ về đối tượng ý là ý trí tuệ, sự liễu tri về ý là ý trí tuệ. Đạo lộ đi kèm với sự liễu tri, sự từ bỏ dục tham nơi ý, sự chứng đắc diệt thọ tưởng định là sự đoạn diệt của tâm hành là ý trí tuệ" (Mahāni. 14).

โกสลฺเลสุ อาโยติ วุฑฺฒิ. อปาโยติ อวุฑฺฒิ. ตสฺส ตสฺส การณํ อุปาโย. เตสํ ปชานนา โกสลฺลํ. วิตฺถาโร ปน วิภงฺเค วุตฺโตเยว.

Trong các sự thiện xảo (kosalla), āya (thịnh) là sự tăng trưởng. Apāya (suy) là sự không tăng trưởng. Nguyên nhân của mỗi thứ ấy là upāya (phương tiện). Sự hiểu rõ chúng là kosalla (thiện xảo). Còn sự giải thích chi tiết đã được nói đến trong tạng Phân Tích (Vibhaṅga).

วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ตตฺถ กตมํ อายโกสลฺลํ? อิเม ธมฺเม มนสิกโรโต อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา นุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา นิรุชฺฌนฺติ. อิเม วา ปน เม ธมฺเม มนสิกโรโต อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตนฺตีติ, ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ. อิทํ วุจฺจติ อายโกสลฺลํ. ตตฺถ กตมํ อปายโกสลฺลํ? อิเม ธมฺเม มนสิกโรโต อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา นิรุชฺฌนฺติ. อิเม วา ปน เม ธมฺเม มนสิกโรโต อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตนฺตีติ, ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ. อิทํ วุจฺจติ อปายโกสลฺลํ. สพฺพาปิ ตตฺรุปายา ปญฺญา อุปายโกสลฺล’’นฺติ (วิภ. ๗๗๑). อิทํ ปน อจฺจายิกกิจฺเจ วา ภเย วา อุปฺปนฺเน ตสฺส ติกิจฺฉนตฺถํ ฐานุปฺปตฺติยา การณชานนวเสเนว เวทิตพฺพํ.

Điều này đã được nói: "Trong đó, thế nào là thiện xảo về sự thịnh (āyakosalla)? Khi tác ý đến các pháp này, các pháp bất thiện chưa sanh thì không sanh khởi, và các pháp bất thiện đã sanh thì được đoạn diệt. Hoặc khi tác ý đến các pháp này, các pháp thiện chưa sanh thì sanh khởi, và các pháp thiện đã sanh thì được tăng trưởng, quảng đại, tu tập, viên mãn. Trí tuệ, sự hiểu biết... chánh kiến ở đây, điều này được gọi là thiện xảo về sự thịnh. Trong đó, thế nào là thiện xảo về sự suy (apāyakosalla)? Khi tác ý đến các pháp này, các pháp thiện chưa sanh thì không sanh khởi, và các pháp thiện đã sanh thì được đoạn diệt. Hoặc khi tác ý đến các pháp này, các pháp bất thiện chưa sanh thì sanh khởi, và các pháp bất thiện đã sanh thì được tăng trưởng, quảng đại, tu tập, viên mãn. Trí tuệ, sự hiểu biết... chánh kiến ở đây, điều này được gọi là thiện xảo về sự suy. Tất cả trí tuệ về phương tiện trong trường hợp đó là thiện xảo về phương tiện (upāyakosalla)" (Vibh. 771). Hơn nữa, điều này nên được hiểu theo cách biết nguyên nhân bằng trí tuệ ứng biến để chữa trị khi có công việc khẩn cấp hoặc nguy hiểm phát sinh.

มทาติ มชฺชนาการวเสน ปวตฺตมานา. เตสุ ‘‘อหํ นิโรโค สฏฺฐิ วา สตฺตติ วา วสฺสานิ อติกฺกนฺตานิ, น เม หรีตกีขณฺฑมฺปิ ขาทิตปุพฺพํ, อิเม ปนญฺเญ อสุกํ นาม ฐานํ รุชฺชติ, เภสชฺชํ ขาทามาติ วิจรนฺติ, โก อญฺโญ มาทิโส นิโรโค นามา’’ติ เอวํ มานกรณํ อาโรคฺยมโท. ‘‘มหลฺลกกาเล ปุญฺญํ กริสฺสาม, ทหรมฺห ตาวา’’ติ โยพฺพเน ฐตฺวา มานกรณํ โยพฺพนมโท. ‘‘จิรํ ชีวึ, จิรํ ชีวามิ, จิรํ ชีวิสฺสามิ; สุขํ ชีวึ, สุขํ ชีวามิ, สุขํ ชีวิสฺสามี’’ติ เอวํ มานกรณํ ชีวิตมโท.

Madā (say đắm) là những trạng thái diễn tiến theo cách say sưa. Trong số đó, sự kiêu mạn như sau được gọi là say đắm sức khỏe (ārogyamada): "Ta không bệnh tật, đã qua sáu mươi hay bảy mươi năm rồi, ta chưa từng ăn dù chỉ một miếng kha tử; còn những người khác này thì bị đau ở chỗ này chỗ kia, họ đi tìm thuốc để uống. Có ai khác không bệnh tật như ta chăng?". Sự kiêu mạn khi còn trong tuổi trẻ rằng: "Khi về già chúng ta sẽ làm phước, bây giờ chúng ta còn trẻ" được gọi là say đắm tuổi trẻ (yobbanamada). Sự kiêu mạn như sau được gọi là say đắm sự sống (jīvitamada): "Ta đã sống lâu, đang sống lâu, sẽ sống lâu; ta đã sống an lạc, đang sống an lạc, sẽ sống an lạc".

อาธิปเตยฺเยสุ อธิปติโต อาคตํ อาธิปเตยฺยํ. ‘‘เอตฺตโกมฺหิ สีเลน สมาธินา ปญฺญาย วิมุตฺติยา, น เม เอตํ ปติรูป’’นฺติ เอวํ อตฺตานํ อธิปตฺตึ [Pg.188] เชฏฺฐกํ กตฺวา ปาปสฺส อกรณํ อตฺตาธิปเตยฺยํ นาม. โลกํ อธิปตึ กตฺวา อกรณํ โลกาธิปเตยฺยํ นาม. โลกุตฺตรธมฺมํ อธิปตึ กตฺวา อกรณํ ธมฺมาธิปเตยฺยํ นาม.

Về các quyền chủ tể (ādhipateyya), ādhipateyya là điều đến từ sự làm chủ. Việc không làm điều ác bằng cách tự xem mình là chủ, là bậc tối thượng rằng: "Ta có giới, định, tuệ, giải thoát đến mức này, việc này không xứng đáng với ta" được gọi là tự chủ (attādhipateyya). Việc không làm (điều ác) bằng cách xem thế gian là chủ được gọi là thế gian chủ (lokādhipateyya). Việc không làm (điều ác) bằng cách xem pháp siêu thế là chủ được gọi là pháp chủ (dhammādhipateyya).

กถาวตฺถูนีติ กถาการณานิ. อตีตํ วา อทฺธานนฺติ อตีตํ ธมฺมํ, อตีตกฺขนฺเธติ อตฺโถ. อปิจ ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, รูปํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ, ‘อโหสี’ติ ตสฺส สงฺขา, ‘อโหสี’ติ ตสฺส ปญฺญตฺติ ‘อโหสี’ติ ตสฺส สมญฺญา, น ตสฺส สงฺขา ‘อตฺถี’ติ, น ตสฺส สงฺขา ‘ภวิสฺสตี’ติ (สํ. นิ. ๓.๖๒) เอวํ อาคเตน นิรุตฺติปถสุตฺเตนเปตฺถ อตฺโถ ทีเปตพฺโพ.

Kathāvatthūni (cơ sở của câu chuyện) là những nguyên nhân của câu chuyện. Atītaṃ vā addhānaṃ (thời quá khứ) có nghĩa là pháp quá khứ, tức là các uẩn quá khứ. Hơn nữa, ý nghĩa ở đây nên được làm rõ bằng kinh Niruttipatha (Kinh Ngữ nguyên) đã được truyền lại như sau: "Này các Tỳ khưu, sắc nào đã qua, đã diệt, đã biến hoại, nó có tên gọi là 'đã có', nó có chế định là 'đã có', nó có danh xưng là 'đã có', chứ nó không có tên gọi là 'đang có', nó không có tên gọi là 'sẽ có'" (Saṃ. Ni. 3.62).

วิชฺชาติ ตมวิชฺฌนฏฺเฐน วิชฺชา. วิทิตกรณฏฺเฐนาปิ วิชฺชา. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณญฺหิ อุปฺปชฺชมานํ ปุพฺเพนิวาสํ ฉาเทตฺวา ฐิตํ ตมํ วิชฺฌติ, ปุพฺเพนิวาสญฺจ วิทิตํ กโรตีติ วิชฺชา. จุตูปปาตญาณํ จุติปฏิสนฺธิจฺฉาทกํ ตมํ วิชฺฌติ, ตญฺจ วิทิตํ กโรตีติ วิชฺชา. อาสวานํ ขเย ญาณํ จตุสจฺจจฺฉาทกํ ตมํ วิชฺฌติ, จตุสจฺจธมฺมญฺจ วิทิตํ กโรตีติ วิชฺชา.

Vijjā (minh) được gọi là minh vì có ý nghĩa xuyên thủng bóng tối (vô minh). Vijjā cũng được gọi là minh vì có ý nghĩa làm cho biết rõ. Thật vậy, khi túc mạng minh (pubbenivāsānussatiñāṇa) sanh khởi, nó xuyên thủng bóng tối đang che lấp các kiếp sống quá khứ, và làm cho các kiếp sống quá khứ được biết rõ, vì vậy gọi là minh. Thiên nhãn minh (cutūpapātañāṇa) xuyên thủng bóng tối che lấp sự chết và tái sanh, và làm cho chúng được biết rõ, vì vậy gọi là minh. Lậu tận minh (āsavakkhayañāṇa) xuyên thủng bóng tối che lấp Tứ đế, và làm cho pháp Tứ đế được biết rõ, vì vậy gọi là minh.

วิหาเรสุ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ทิพฺโพ วิหาโร. จตสฺโส อปฺปมญฺญา พฺรหฺมา วิหาโร. ผลสมาปตฺติ อริโย วิหาโร.

Về các trú xứ (vihāra), tám bậc thiền chứng là thiên trú (dibba vihāra). Bốn vô lượng tâm là phạm trú (brahma vihāra). Quả định là thánh trú (ariya vihāra).

ปาฏิหาริยานิ เกวฏฺฏสุตฺเต วิตฺถาริตาเนว.

Các thần thông (pāṭihāriya) đã được giải thích chi tiết trong kinh Kevaṭṭa.

‘‘อิเม โข, อาวุโส’’ติอาทีสุ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ สมสฏฺฐิยา ติกานํ วเสน อสีติสตปญฺเห กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

Trong các đoạn bắt đầu bằng "Này chư hiền, những điều này...", nên được kết hợp theo phương pháp đã được nói. Như vậy, khi trình bày một trăm tám mươi vấn đề theo sáu mươi pháp ba, vị trưởng lão đã chỉ ra hương vị của sự hòa hợp.

ติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về các pháp ba đã kết thúc.

จตุกฺกวณฺณนา

Giải thích về phẩm Bốn Pháp

๓๐๖. อิติ ติกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ จตุกฺกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ. ตตฺถ ‘‘สติปฏฺฐานจตุกฺกํ’’ ปุพฺเพ วิตฺถาริตเมว.

Như vậy, sau khi đã chỉ ra hương vị của sự hòa hợp theo các pháp ba, bây giờ ngài lại bắt đầu bài giảng để chỉ ra (hương vị của sự hòa hợp) theo các pháp bốn. Trong đó, "bốn niệm xứ" đã được giải thích chi tiết trước đây.

สมฺมปฺปธานจตุกฺเก [Pg.189] ฉนฺทํ ชเนตีติ ‘‘โย ฉนฺโท ฉนฺทิกตา กตฺตุกมฺยตา กุสโล ธมฺมจฺฉนฺโท’’ติ เอวํ วุตฺตํ กตฺตุกมฺยตํ ชเนติ. วายมตีติ วายามํ กโรติ. วีริยํ อารภตีติ วีริยํ ชเนติ. จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ จิตฺตํ อุปตฺถมฺเภติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน สมฺมปฺปธานวิภงฺเค อาคโตเยว.

Trong bộ bốn Chánh Cần, về câu chandaṃ janeti (làm khởi lên ước muốn), (có nghĩa là) làm khởi lên kattukamyatā (sự muốn làm) đã được nói đến như sau: “Ước muốn nào, sự có ước muốn, sự muốn làm, ước muốn thiện xảo về pháp”. Về câu vāyamati (tinh tấn), (có nghĩa là) thực hiện sự cố gắng. Về câu vīriyaṃ ārabhati (khởi sự tinh tấn), (có nghĩa là) làm khởi lên sự tinh tấn. Về câu cittaṃ paggaṇhāti (nâng đỡ tâm), (có nghĩa là) nâng đỡ tâm. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết đã được trình bày trong Sammappadhānavibhaṅga (Phân Tích về Chánh Cần).

อิทฺธิปาเทสุ ฉนฺทํ นิสฺสาย ปวตฺโต สมาธิ ฉนฺทสมาธิ. ปธานภูตา สงฺขารา ปธานสงฺขารา. สมนฺนาคตนฺติ เตหิ ธมฺเมหิ อุเปตํ. อิทฺธิยา ปาทํ, อิทฺธิภูตํ วา ปาทนฺติ อิทฺธิปาทํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน อิทฺธิปาทวิภงฺเค อาคโต เอว. วิสุทฺธิมคฺเค ปนสฺส อตฺโถ ทีปิโต. ฌานกถาปิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาว.

Trong các Thần Túc, định phát sanh do nương vào ước muốn là dục định. Các hành là sự nỗ lực là tinh cần hành. Về câu samannāgata (thành tựu), (có nghĩa là) được trang bị các pháp ấy. Nền tảng của thần thông, hoặc nền tảng đã trở thành thần thông, nên gọi là thần túc. Trong các phần còn lại cũng theo phương pháp này. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết đã được trình bày trong Iddhipādavibhaṅga (Phân Tích về Thần Túc). Còn trong Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo), ý nghĩa của nó đã được làm sáng tỏ. Phần luận về thiền cũng đã được ta trình bày chi tiết trong Visuddhimagga.

๓๐๗. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารายาติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว สุขวิหารตฺถาย. อิธ ผลสมาปตฺติฌานานิ, ขีณาสวสฺส อปรภาเค นิพฺพตฺติตฌานานิ จ กถิตานิ.

307. Về câu diṭṭhadhammasukhavihārāya (để hiện tại lạc trú), (có nghĩa là) để được an trú một cách an lạc ngay trong chính thân hiện tại này. Ở đây, các thiền quả định, và các thiền đã được làm cho phát sanh trong giai đoạn sau của vị lậu tận đã được nói đến.

อาโลกสญฺญํ มนสิกโรตีติ ทิวา วา รตฺตึ วา สูริยจนฺทปชฺโชตมณิอาทีนํ อาโลกํ อาโลโกติ มนสิกโรติ. ทิวาสญฺญํ อธิฏฺฐาตีติ เอวํ มนสิ กตฺวา ทิวาติสญฺญํ ฐเปติ. ยถา ทิวา ตถา รตฺตินฺติ ยถา ทิวา ทิฏฺโฐ อาโลโก, ตเถว ตํ รตฺตึ มนสิกโรติ. ยถา รตฺตึ ตถา ทิวาติ ยถา รตฺตึ อาโลโก ทิฏฺโฐ, เอวเมว ทิวา มนสิกโรติ. อิติ วิวเฏน เจตสาติ เอวํ อปิหิเตน จิตฺเตน. อปริโยนทฺเธนาติ สมนฺตโต อนทฺเธน. สปฺปภาสนฺติ สโอภาสํ. ญาณทสฺสนปฏิลาภายาติ ญาณทสฺสนปฏิลาภตฺถาย. อิมินา กึ กถิตํ? มิทฺธวิโนทนอาโลโก กถิโต ปริกมฺมอาโลโก วา. อิมินา กึ กถิตํ โหติ? ขีณาสวสฺส ทิพฺพจกฺขุญาณํ. ตสฺมึ วา อาคเตปิ อนาคเตปิ ปาทกชฺฌานสมาปตฺติเมว สนฺธาย ‘‘สปฺปภาสํ จิตฺตํ ภาเวตี’’ติ วุตฺตํ.

Về câu ālokasaññaṃ manasikaroti (tác ý quang tưởng), (có nghĩa là) vị ấy tác ý rằng "ánh sáng" đối với ánh sáng của mặt trời, mặt trăng, ngọn đèn, ngọc báu v.v... vào ban ngày hay ban đêm. Về câu divāsaññaṃ adhiṭṭhāti (an trú nhật tưởng), (có nghĩa là) sau khi tác ý như vậy, vị ấy thiết lập tưởng rằng "đây là ban ngày". Về câu yathā divā tathā rattiṃ (như ban ngày, như thế ban đêm), (có nghĩa là) như ánh sáng được thấy vào ban ngày, vị ấy tác ý về ánh sáng ấy đúng như vậy vào ban đêm. Về câu yathā rattiṃ tathā divā (như ban đêm, như thế ban ngày), (có nghĩa là) như ánh sáng được thấy vào ban đêm, vị ấy tác ý về ánh sáng đúng như vậy vào ban ngày. Về câu iti vivaṭena cetasā (với tâm rộng mở), (có nghĩa là) như vậy, với tâm không bị che lấp. Về câu apariyonaddhena (không bị bao phủ), (có nghĩa là) không bị bao bọc xung quanh. Về câu sappabhāsaṃ (có quang minh), (có nghĩa là) cùng với ánh sáng. Về câu ñāṇadassanapaṭilābhāya (để chứng đắc tri kiến), (có nghĩa là) để chứng đắc tri kiến. Do điều này, điều gì đã được nói? Ánh sáng trừ khử hôn trầm đã được nói đến, hoặc ánh sáng chuẩn bị đã được nói đến. Do điều này, điều gì đã được nói? Thiên nhãn trí của vị lậu tận. Hoặc, dù cho (thiên nhãn trí) ấy đã đến hay chưa đến, câu "tu tập tâm có quang minh" được nói đến là nhắm đến chính sự nhập thiền nền tảng.

สติสมฺปชญฺญายาติ สตฺตฏฺฐานิกสฺส สติสมฺปชญฺญสฺส อตฺถาย. วิทิตา เวทนา อุปฺปชฺชนฺตีติอาทีสุ ขีณาสวสฺส วตฺถุ วิทิตํ โหติ อารมฺมณํ วิทิตํ วตฺถารมฺมณํ วิทิตํ. วตฺถารมฺมณวิทิตตาย เอวํ เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ, เอวํ ติฏฺฐนฺติ, เอวํ นิรุชฺฌนฺติ. น เกวลญฺจ เวทนา เอว อิธ วุตฺตา สญฺญาทโยปิ[Pg.190], อวุตฺตา เจตนาทโยปิ, วิทิตา จ อุปฺปชฺชนฺติ เจว ติฏฺฐนฺติ จ นิรุชฺฌนฺติ จ. อปิ จ เวทนาย อุปฺปาโท วิทิโต โหติ, อุปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ. อวิชฺชาสมุทยา เวทนาสมุทโย, ตณฺหาสมุทยา กมฺมสมุทโย, ผสฺสสมุทยา เวทนายสมุทโย. นิพฺพตฺติลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส สมุทยํ ปสฺสติ. เอวํ เวทนาย อุปฺปาโท วิทิโต โหติ. กถํ เวทนาย อุปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ? อนิจฺจโต มนสิกโรโต ขยตูปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ. ทุกฺขโต มนสิกโรโต ภยตูปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ. อนตฺตโต มนสิกโรโต สุญฺญตูปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ. เอวํ เวทนาย อุปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ, ขยโต ภยโต สุญฺญโต ชานาติ. กถํ เวทนาย อตฺถงฺคโม วิทิโต โหติ? อวิชฺชานิโรธา เวทนานิโรโธ.…เป… เอวํ เวทนาย อตฺถงฺคโม วิทิโต โหติ. อิมินาปิ นเยเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Về câu satisampajaññāya (vì chánh niệm tỉnh giác), (có nghĩa là) vì lợi ích của chánh niệm tỉnh giác ở bảy nơi. Trong các câu như viditā vedanā uppajjanti (các cảm thọ khởi lên được biết rõ), đối với vị lậu tận, căn được biết rõ, cảnh được biết rõ, căn và cảnh được biết rõ. Do biết rõ căn và cảnh, các cảm thọ khởi lên như vậy, tồn tại như vậy, diệt đi như vậy. Và không chỉ các cảm thọ được nói đến ở đây, mà cả tưởng v.v... đã được nói đến, và cả tư v.v... không được nói đến, cũng khởi lên, tồn tại và diệt đi một cách được biết rõ. Hơn nữa, sự sanh khởi của cảm thọ được biết rõ, sự hiện khởi (của nó) được biết rõ. Do vô minh tập khởi nên thọ tập khởi, do ái tập khởi nên nghiệp tập khởi, do xúc tập khởi nên thọ tập khởi. Vị ấy thấy sự tập khởi của thọ uẩn ngay cả khi thấy tướng trạng sanh khởi. Như vậy, sự sanh khởi của cảm thọ được biết rõ. Sự hiện khởi của cảm thọ được biết rõ như thế nào? Đối với người tác ý theo phương diện vô thường, sự hiện khởi như là sự hoại diệt được biết rõ. Đối với người tác ý theo phương diện khổ, sự hiện khởi như là sự đáng sợ được biết rõ. Đối với người tác ý theo phương diện vô ngã, sự hiện khởi như là sự trống không được biết rõ. Như vậy, sự hiện khởi của cảm thọ được biết rõ; vị ấy biết (nó) theo phương diện hoại diệt, đáng sợ, trống không. Sự biến mất của cảm thọ được biết rõ như thế nào? Do vô minh diệt nên thọ diệt... Như vậy, sự biến mất của cảm thọ được biết rõ. Ý nghĩa ở đây cũng nên được hiểu theo phương pháp này.

อิติ รูปนฺติอาทิ วุตฺตนยเมว. อยํ อาวุโส สมาธิภาวนาติ อยํ อาสวานํ ขยญาณสฺส ปาทกชฺฌานสมาธิภาวนา.

Về câu iti rūpantiādi (như vậy là sắc, v.v...) là chính theo phương pháp đã nói. Về câu ayaṃ āvuso samādhibhāvanā (này chư hiền, sự tu tập định này), (có nghĩa là) đây là sự tu tập định thiền làm nền tảng cho trí tuệ đoạn tận các lậu hoặc.

๓๐๘. อปฺปมญฺญาติ ปมาณํ อคเหตฺวา อนวเสสผรณวเสน อปฺปมญฺญาว. อนุปทวณฺณนา ปน ภาวนาสมาธิวิธานญฺจ เอตาสํ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตเมว. อรูปกถาปิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาว.

308. Về các appamaññā (vô lượng tâm), do không lấy giới hạn, do năng lực biến mãn không sót lại, nên gọi là vô lượng. Còn phần giải thích tuần tự từng từ và phương pháp tu tập định của chúng đã được ta trình bày chi tiết trong Visuddhimagga. Phần luận về vô sắc cũng đã được ta trình bày chi tiết trong Visuddhimagga.

อปสฺเสนานีติ อปสฺสยานิ. สงฺขายาติ ญาเณน ญตฺวา. ปฏิเสวตีติ ญาเณน ญตฺวา เสวิตพฺพยุตฺตกเมว เสวติ. ตสฺส จ วิตฺถาโร ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส จีวรํ ปริภุญฺชตี’’ติอาทินา นเยน เวทิตพฺโพ. สงฺขาเยกํ อธิวาเสตีติ ญาเณน ญตฺวา อธิวาเสตพฺพยุตฺตกเมว อธิวาเสติ. วิตฺถาโร ปเนตฺถ ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส ขโม โหติ สีตสฺสา’’ติอาทินา นเยน เวทิตพฺโพ. ปริวชฺเชตีติ ญาเณน ญตฺวา ปริวชฺเชตุํ ยุตฺตเมว ปริวชฺเชติ. ตสฺส วิตฺถาโร ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส จณฺฑํ หตฺถึ ปริวชฺเชตี’’ติอาทินา นเยน เวทิตพฺโพ. วิโนเทตีติ ญาเณน ญตฺวา วิโนเทตพฺพเมว วิโนเทติ, นุทติ นีหรติ อนฺโต ปวิสิตุํ น เทติ. ตสฺส วิตฺถาโร ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติอาทินา นเยน เวทิตพฺโพ.

Về câu apassenāni (các pháp nương tựa), (có nghĩa là) các pháp làm nơi nương tựa. Về câu saṅkhāya (sau khi thẩm xét), (có nghĩa là) sau khi biết bằng trí tuệ. Về câu paṭisevati (thọ dụng), (có nghĩa là) sau khi biết bằng trí tuệ, vị ấy chỉ thọ dụng vật thích hợp để thọ dụng. Phần chi tiết của nó nên được hiểu theo phương pháp bắt đầu bằng "sau khi như lý tác ý, vị ấy thọ dụng y". Về câu saṅkhāyekaṃ adhivāseti (sau khi thẩm xét, chịu đựng), (có nghĩa là) sau khi biết bằng trí tuệ, vị ấy chỉ chịu đựng điều thích hợp để chịu đựng. Phần chi tiết ở đây nên được hiểu theo phương pháp bắt đầu bằng "sau khi như lý tác ý, vị ấy kham nhẫn với lạnh". Về câu parivajjeti (tránh né), (có nghĩa là) sau khi biết bằng trí tuệ, vị ấy chỉ tránh né điều thích hợp để tránh né. Phần chi tiết của nó nên được hiểu theo phương pháp bắt đầu bằng "sau khi như lý tác ý, vị ấy tránh né voi dữ". Về câu vinodeti (trừ khử), (có nghĩa là) sau khi biết bằng trí tuệ, vị ấy chỉ trừ khử điều nên được trừ khử; (tức là) xua đuổi, loại bỏ, không cho phép ở bên trong. Phần chi tiết của nó nên được hiểu theo phương pháp bắt đầu bằng "không dung chứa dục tầm đã khởi lên".

อริยวํสจตุกฺกวณฺณนา

Phần giải thích về bộ bốn Thánh Chủng.

๓๐๙. อริยวํสาติ [Pg.191] อริยานํ วํสา. ยถา หิ ขตฺติยวํโส, พฺราหฺมณวํโส, เวสฺสวํโส, สุทฺทวํโส, สมณวํโส, กุลวํโส, ราชวํโส, เอวํ อยมฺปิ อฏฺฐโม อริยวํโส อริยตนฺติ อริยปเวณี นาม โหติ. โส โข ปนายํ อริยวํโส อิเมสํ วํสานํ มูลคนฺธาทีนํ กาฬานุสาริตคนฺธาทโย วิย อคฺคมกฺขายติ. เก ปน เต อริยา เยสํ เอเต วํสาติ? อริยา วุจฺจนฺติ พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ ตถาคตสาวกา จ, เอเตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. อิโต ปุพฺเพ หิ สตสหสฺสกปฺปาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก ตณฺหงฺกโร เมธงฺกโร สรณงฺกโร ทีปงฺกโรติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เต อริยา, เตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. เตสํ พุทฺธานํ ปรินิพฺพานโต อปรภาเค อสงฺขฺเยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา โกณฺฑญฺโญ นาม พุทฺโธ อุปฺปนฺโน…เป… อิมสฺมึ กปฺเป กกุสนฺโธ, โกณาคมโน, กสฺสโป, อมฺหากํ ภควา โคตโมติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา. เตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. อปิจ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ สพฺพพุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. เต โข ปเนเต อคฺคญฺญา อคฺคาติ ชานิตพฺพา. รตฺตญฺญา ทีฆรตฺตํ ปวตฺตาติ ชานิตพฺพา. วํสญฺญา วํสาติ ชานิตพฺพา.

309. Ariyavaṃsa (Thánh Chủng) là dòng dõi của các bậc Thánh. Thật vậy, cũng giống như có dòng dõi Sát-đế-lợi, dòng dõi Bà-la-môn, dòng dõi Phệ-xá, dòng dõi Thủ-đà-la, dòng dõi Sa-môn, dòng dõi gia tộc, dòng dõi vương tộc, tương tự như vậy, Thánh Chủng này là dòng dõi thứ tám, được gọi là truyền thống của bậc Thánh, là sự kế thừa của bậc Thánh. Hơn nữa, Thánh Chủng này, trong số các dòng dõi ấy, được tuyên bố là cao quý nhất, cũng như hương thơm của trầm hương v.v... được xem là cao quý nhất trong số các loại hương từ rễ cây v.v... Vậy, những bậc Thánh ấy là ai, mà đây là dòng dõi của các vị ấy? Các bậc Thánh được gọi là các vị Phật, các vị Phật Độc Giác, và các vị Thinh Văn của Như Lai. Dòng dõi của các bậc Thánh này là Thánh Chủng. Thật vậy, trước thời điểm này, vào cuối bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, có bốn vị Phật đã xuất hiện: đức Phật Taṇhaṅkara, đức Phật Medhaṅkara, đức Phật Saraṇaṅkara, và đức Phật Dīpaṅkara. Các vị ấy là bậc Thánh, và dòng dõi của các bậc Thánh ấy là Thánh Chủng. Sau khi các vị Phật ấy nhập Niết-bàn, trải qua một a-tăng-kỳ kiếp, một vị Phật tên là Koṇḍañña đã xuất hiện... (v.v.)... Trong kiếp này, bốn vị Phật đã xuất hiện: đức Phật Kakusandha, đức Phật Koṇāgamana, đức Phật Kassapa, và đức Thế Tôn Gotama của chúng ta. Dòng dõi của các bậc Thánh ấy là Thánh Chủng. Hơn nữa, dòng dõi của tất cả các bậc Thánh — các vị Phật, các vị Phật Độc Giác, và các vị Thinh Văn của chư Phật — trong quá khứ, vị lai, và hiện tại chính là Thánh Chủng. Các vị ấy nên được biết là ‘aggaññā’ (bậc được biết là tối thượng) vì các vị ấy được biết là tối thượng (agga). Các vị ấy nên được biết là ‘rattaññā’ (bậc được biết là tồn tại lâu dài) vì các vị ấy đã tồn tại trong một thời gian dài (dīgharattaṃ). Các vị ấy nên được biết là ‘vaṃsaññā’ (bậc được biết là dòng dõi) vì các vị ấy là dòng dõi (vaṃsa).

โปราณาติ น อธุนุปฺปตฺติกา. อสํกิณฺณา อวิกิณฺณา อนปนีตา. อสํกิณฺณปุพฺพา อตีตพุทฺเธหิ น สํกิณฺณปุพฺพา. ‘‘กึ อิเมหี’’ติ น อปนีตปุพฺพา? น สงฺกียนฺตีติ อิทานิปิ น อปนียนฺติ. น สงฺกียิสฺสนฺตีติ อนาคตพุทฺเธหิปิ น อปนียิสฺสนฺติ, เย โลเก วิญฺญู สมณพฺราหฺมณา, เตหิ อปฺปฏิกุฏฺฐา, สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหิ อนินฺทิตา อครหิตา.

Cổ xưa (porāṇa) nghĩa là không phải mới phát sinh gần đây. Không pha tạp, không phân tán, không bị loại bỏ. Chưa từng bị pha tạp trong quá khứ, chưa từng bị các vị Phật quá khứ pha tạp. Chưa từng bị loại bỏ trong quá khứ với ý nghĩ: ‘Những điều này có ích gì?’. ‘Không bị pha tạp’ nghĩa là ngay cả hiện tại cũng không bị loại bỏ. ‘Sẽ không bị pha tạp’ nghĩa là ngay cả các vị Phật vị lai cũng sẽ không loại bỏ. Các pháp ấy không bị các vị Sa-môn, Bà-la-môn có trí tuệ ở trên đời chê bai; không bị các vị Sa-môn, Bà-la-môn có trí tuệ chỉ trích, khiển trách.

สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ ปจฺจยสนฺโตสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. อิตรีตเรน จีวเรนาติ ถูลสุขุมลูขปณีตถิรชิณฺณานํ เยน เกนจิ. อถ โข ยถาลทฺธาทีนํ อิตรีตเรน เยน เกนจิ สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ อตฺโถ. จีวรสฺมิญฺหิ ตโย สนฺโตสา – ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ. ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโย. เตสํ วิตฺถารกถา สามญฺญผเล วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อิเม ตโย สนฺโตเส สนฺธาย ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ, อิตรีตเรน ยถาลทฺธาทีสุ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺโฐ โหตี’’ติ วุตฺตํ.

‘Vị ấy tri túc’ nghĩa là vị ấy tri túc theo phương diện tri túc đối với các vật dụng. ‘Với bất kỳ y nào’ (itarītarena cīvarena) nghĩa là với bất kỳ y nào trong số các loại y thô, y tế, y xấu, y tốt, y bền, y cũ. Hoặc, ý nghĩa là vị ấy tri túc với bất kỳ y nào nhận được v.v... Thật vậy, đối với y phục có ba loại tri túc: tri túc với những gì nhận được (yathālābhasantosa), tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantosa), và tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantosa). Đối với vật thực khất thực v.v... cũng theo phương pháp tương tự. Phần giải thích chi tiết về chúng nên được hiểu theo cách đã được nói trong kinh Sa Môn Quả (Sāmaññaphala). Đề cập đến ba loại tri túc này, nên có câu: ‘vị ấy tri túc, vị ấy tri túc với bất kỳ y nào nhận được v.v...’.

เอตฺถ [Pg.192] จ จีวรํ ชานิตพฺพํ, จีวรกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปํสุกูลํ ชานิตพฺพํ, จีวรสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, จีวรปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ ชานิตพฺพานิ. ตตฺถ จีวรํ ชานิตพฺพนฺติ โขมาทีนิ ฉ จีวรานิ ทุกูลาทีนิ ฉ อนุโลมจีวรานิ ชานิตพฺพานิ. อิมานิ ทฺวาทส กปฺปิยจีวรานิ. กุสจีรํ วากจีรํ ผลกจีรํ เกสกมฺพลํ วาฬกมฺพลํ โปตฺถโก จมฺมํ อุลูกปกฺขํ รุกฺขทุสฺสํ ลตาทุสฺสํ เอรกทุสฺสํ กทลิทุสฺสํ เวฬุทุสฺสนฺติ เอวมาทีนิ ปน อกปฺปิยจีวรานิ. จีวรกฺเขตฺตนฺติ ‘‘สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน ปํสุกูลํ วา’’ติ เอวํ อุปฺปชฺชนโต ฉ เขตฺตานิ, อฏฺฐนฺนญฺจ มาติกานํ วเสน อฏฺฐ เขตฺตานิ ชานิตพฺพานิ. ปํสุกูลนฺติ โสสานิกํ, ปาปณิกํ, รถิยํ สงฺการกูฏกํ, โสตฺถิยํ, สินานํ, ติตฺถํ, คตปจฺจาคตํ, อคฺคิทฑฺฒํ, โคขายิตํ อุปจิกขายิตํ, อุนฺทูรขายิตํ, อนฺตจฺฉินฺนํ, ทสาจฺฉินฺนํ, ธชาหฏํ, ถูปํ, สมณจีวรํ, สามุทฺทิยํ, อาภิเสกิยํ, ปนฺถิกํ, วาตาหฏํ, อิทฺธิมยํ, เทวทตฺติยนฺติ เตวีสติ ปํสุกูลานิ เวทิตพฺพานิ.

Ở đây, cần phải biết về y (cīvara), cần phải biết về nơi phát sinh y (cīvarakkhetta), cần phải biết về y phấn tảo (paṃsukūla), cần phải biết về sự tri túc đối với y (cīvarasantosa), cần phải biết về các hạnh đầu-đà liên quan đến y (cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni). Trong đó, ‘cần phải biết về y’ là cần phải biết sáu loại y bắt đầu bằng vải lanh (khoma) v.v... và sáu loại y phụ trợ (anulomacīvara) bắt đầu bằng vải mịn (dukūla) v.v... Mười hai loại y này là y thích hợp (kappiyacīvara). Còn các loại như y làm bằng cỏ kusa (kusacīra), y làm bằng vỏ cây (vākacīra), y làm bằng ván gỗ (phalakacīra), y dệt bằng tóc người (kesakambala), y làm bằng lông đuôi ngựa (vāḷakambala), y làm bằng vỏ cây potthaka, y bằng da thú (camma), y làm bằng lông cú (ulūkapakkha), y làm bằng vỏ cây (rukkhadussa), y làm bằng dây leo (latādussa), y làm bằng cỏ lau (erakadussa), y làm bằng thân chuối (kadalidussa), y làm bằng tre nứa (veḷudussa) v.v... là những y không thích hợp (akappiyacīvara). ‘Nơi phát sinh y’ (cīvarakkhetta) là cần phải biết sáu nơi phát sinh y như sau: ‘từ Tăng-già, hoặc từ một nhóm, hoặc từ quyến thuộc, hoặc từ bạn bè, hoặc bằng tài sản của chính mình, hoặc y phấn tảo’. Và theo tám đề mục (mātikā), cần phải biết tám nơi phát sinh y. ‘Y phấn tảo’ (paṃsukūla) là cần phải biết hai mươi ba loại y phấn tảo: y ở nghĩa địa (sosānika), y ở cửa tiệm (pāpaṇika), y ở đường phố (rathiya), y ở đống rác (saṅkārakūṭaka), y dùng để lau nhau thai (sotthiya), y ở nơi tắm (sināna), y ở bến nước (tittha), y đã mang đi rồi mang về (gatapaccāgata), y bị cháy (aggidaḍḍha), y bị bò gặm (gokhāyita), y bị mối ăn (upacikakhāyita), y bị chuột gặm (undūrakhāyita), y bị rách ở trong (antacchinna), y bị rách tua (dasācchinna), y lấy từ cờ phướn (dhajāhaṭa), y ở gò mối (thūpa), y của sa-môn (samaṇacīvara), y dạt vào từ biển (sāmuddiya), y ở lễ quán đảnh (ābhisekiya), y của người đi đường (panthika), y bị gió thổi bay (vātāhaṭa), y do thần thông tạo ra (iddhimaya), y do chư thiên cúng dường (devadattiya).

เอตฺถ จ โสตฺถิยนฺติ คพฺภมลหรณํ. คตปจฺจาคตนฺติ มตกสรีรํ ปารุปิตฺวา สุสานํ เนตฺวา อานีตจีวรํ. ธชาหฏนฺติ ธชํ อุสฺสาเปตฺวา ตโต อานีตํ. ถูปนฺติ วมฺมิเก ปูชิตจีวรํ. สามุทฺทิยนฺติ สมุทฺทวีจีหิ ถลํ ปาปิตํ. ปนฺถิกนฺติ ปนฺถํ คจฺฉนฺเตหิ โจรภเยน ปาสาเณหิ โกฏฺเฏตฺวา ปารุตจีวรํ. อิทฺธิมยนฺติ เอหิภิกฺขุจีวรํ. เสสํ ปากฏเมว.

Ở đây, ‘y dùng để lau nhau thai’ (sotthiya) là y dùng để lau sạch chất dơ của bào thai. ‘Y đã mang đi rồi mang về’ (gatapaccāgata) là y đã dùng để liệm xác chết, mang đến nghĩa địa rồi được mang về. ‘Y lấy từ cờ phướn’ (dhajāhaṭa) là y được lấy từ nơi dựng cờ phướn. ‘Y ở gò mối’ (thūpa) là y được cúng dường ở gò mối. ‘Y dạt vào từ biển’ (sāmuddiya) là y được sóng biển đưa vào bờ. ‘Y của người đi đường’ (panthika) là y của những người đi đường, vì sợ trộm cướp nên đã dùng đá đập (cho cũ) rồi đắp. ‘Y do thần thông tạo ra’ (iddhimaya) là y của vị ‘Ehi bhikkhu’ (Thiện lai Tỳ-khưu). Phần còn lại đã rõ ràng.

จีวรสนฺโตโสติ วีสติ จีวรสนฺโตสา, วิตกฺกสนฺโตโส, คมนสนฺโตโส, ปริเยสนสนฺโตโส, ปฏิลาภสนฺโตโส, มตฺตปฺปฏิคฺคหณสนฺโตโส, โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส, ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโส, อุทกสนฺโตโส, โธวนสนฺโตโส, กรณสนฺโตโส, ปริมาณสนฺโตโส, สุตฺตสนฺโตโส, สิพฺพนสนฺโตโส, รชนสนฺโตโส, กปฺปสนฺโตโส, ปริโภคสนฺโตโส, สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส, วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ.

Sự tri túc đối với y (cīvarasantosa) có hai mươi loại: tri túc trong sự suy tìm (vitakkasantosa), tri túc trong việc đi lại (gamanasantosa), tri túc trong việc tìm kiếm (pariyesanasantosa), tri túc trong việc nhận được (paṭilābhasantosa), tri túc trong việc thọ nhận có chừng mực (mattappaṭiggahaṇasantosa), tri túc trong việc từ bỏ tham lam (loluppavivajjanasantosa), tri túc với những gì nhận được (yathālābhasantosa), tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantosa), tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantosa), tri túc đối với nước (udakasantosa), tri túc trong việc giặt giũ (dhovanasantosa), tri túc trong việc làm y (karaṇasantosa), tri túc về kích thước (parimāṇasantosa), tri túc đối với chỉ (suttasantosa), tri túc trong việc may vá (sibbanasantosa), tri túc trong việc nhuộm (rajanasantosa), tri túc trong việc làm dấu tịnh thí (kappasantosa), tri túc trong việc sử dụng (paribhogasantosa), tri túc trong việc không cất giữ (sannidhiparivajjanasantosa), và tri túc trong việc xả bỏ (vissajjanasantosa).

ตตฺถ สาทกภิกฺขุนา เตมาสํ นิพทฺธวาสํ วสิตฺวา เอกมาสมตฺตํ วิตกฺเกตุํ วฏฺฏติ. โส หิ ปวาเรตฺวา จีวรมาเส จีวรํ กโรติ. ปํสุกูลิโก [Pg.193] อฑฺฒมาเสเนว กโรติ. อิติ มาสฑฺฒมาสมตฺตํ วิตกฺกนํ วิตกฺกสนฺโตโส. วิตกฺกสนฺโตเสน ปน สนฺตุฏฺเฐน ภิกฺขุนา ปาจีนกฺขณฺฑราชิวาสิกปํสุกูลิกตฺเถรสทิเสน ภวิตพฺพํ.

Trong đó, đối với vị tỳ-khưu nhận y cúng dường (sādakabhikkhu), sau khi đã an cư kiết hạ ba tháng, được phép suy nghĩ (về việc tìm y) trong khoảng một tháng. Vị ấy, sau lễ Tự tứ (Pavāraṇā), làm y trong tháng y (cīvaramāsa). Vị tỳ-khưu mặc y phấn tảo (paṃsukūlika) thì làm y chỉ trong nửa tháng. Như vậy, sự suy nghĩ trong khoảng một tháng rưỡi được gọi là tri túc trong sự suy tìm (vitakkasantosa). Hơn nữa, vị tỳ-khưu nào tri túc với sự tri túc trong suy tìm này thì nên giống như vị trưởng lão mặc y phấn tảo, trú tại Pācīnakkhaṇḍarāji.

เถโร กิร เจติยปพฺพตวิหาเร เจติยํ วนฺทิสฺสามีติ อาคโต เจติยํ วนฺทิตฺวา จินฺเตสิ ‘‘มยฺหํ จีวรํ ชิณฺณํ พหูนํ วสนฏฺฐาเน ลภิสฺสามี’’ติ. โส มหาวิหารํ คนฺตฺวา สงฺฆตฺเถรํ ทิสฺวา วสนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา ตตฺถ วุตฺโถ ปุนทิวเส จีวรํ อาทาย อาคนฺตฺวา เถรํ วนฺทิ. เถโร กึ อาวุโสติ อาห. คามทฺวารํ, ภนฺเต, คมิสฺสามีติ. อหมฺปาวุโส, คมิสฺสามีติ. สาธุ, ภนฺเตติ คจฺฉนฺโต มหาโพธิทฺวารโกฏฺฐเก ฐตฺวา ปุญฺญวนฺตานํ วสนฏฺฐาเน มนาปํ ลภิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อปริสุทฺโธ เม วิตกฺโกติ ตโตว ปฏินิวตฺติ. ปุนทิวเส อมฺพงฺคณสมีปโต, ปุนทิวเส มหาเจติยสฺส อุตฺตรทฺวารโต, ตเถว ปฏินิวตฺติตฺวา จตุตฺถทิวเส เถรสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. เถโร อิมสฺส ภิกฺขุโน วิตกฺโก น ปริสุทฺโธ ภวิสฺสตีติ จีวรํ คเหตฺวา เตน สทฺธึเยว ปญฺหํ ปุจฺฉมาโน คามํ ปาวิสิ. ตญฺจ รตฺตึ เอโก มนุสฺโส อุจฺจารปลิพุทฺโธ สาฏเกเยว วจฺจํ กตฺวา ตํ สงฺการฏฺฐาเน ฉฑฺเฑสิ. ปํสุกูลิกตฺเถโร ตํ นีลมกฺขิกาหิ สมฺปริกิณฺณํ ทิสฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหสิ. มหาเถโร ‘‘กึ, อาวุโส, สงฺการฏฺฐานสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหาสี’’ติ? ‘‘นาหํ, ภนฺเต, สงฺการฏฺฐานสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหามิ, มยฺหํ ปิตุ ทสพลสฺส ปคฺคณฺหามิ, ปุณฺณทาสิยา สรีรํ ปารุปิตฺวา ฉฑฺฑิตํ ปํสุกูลํ ตุมฺพมตฺเต ปาณเก วิธุนิตฺวา สุสานโต คณฺหนฺเตน ทุกฺกรํ กตํ, ภนฺเต’’ติ. มหาเถโร ‘‘ปริสุทฺโธ วิตกฺโก ปํสุกูลิกสฺสา’’ติ จินฺเตสิ. ปํสุกูลิกตฺเถโรปิ ตสฺมึเยว ฐาเน ฐิโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ตีณิ ผลานิ ปตฺโต ตํ สาฏกํ คเหตฺวา จีวรํ กตฺวา ปารุปิตฺวา ปาจีนกฺขณฺฑราชึ คนฺตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิ.

Nghe nói, vị trưởng lão từ tu viện Cetiyapabbata đến với ý định: “Ta sẽ đảnh lễ bảo tháp.” Sau khi đảnh lễ bảo tháp, ngài suy nghĩ: “Y của ta đã cũ rồi, ta sẽ nhận được y ở nơi ở của nhiều người.” Vị ấy đi đến Đại Tự, gặp vị Tăng trưởng lão, hỏi chỗ ở, và đã ở lại đó. Ngày hôm sau, ngài mang y đến đảnh lễ vị trưởng lão. Vị trưởng lão hỏi: “Này hiền giả, có việc gì?” – “Bạch ngài, con sẽ đi đến cổng làng.” – “Này hiền giả, ta cũng sẽ đi.” – “Lành thay, bạch ngài.” Trong khi đi, khi đứng ở cổng vòm của cửa Đại Bồ Đề, ngài suy nghĩ: “Ta sẽ nhận được một chiếc y vừa ý ở nơi ở của những người có phước,” rồi nghĩ: “Tư duy của ta không trong sạch,” ngài liền quay trở lại từ chính nơi đó. Ngày hôm sau, ngài quay lại từ gần sân xoài; ngày kế tiếp, từ cửa bắc của Đại Tháp. Cứ như vậy quay trở lại, đến ngày thứ tư, ngài mới đến gặp vị trưởng lão. Vị trưởng lão nghĩ: “Tư duy của vị tỳ khưu này chắc là không trong sạch,” rồi cầm lấy y, cùng đi vào làng với vị ấy và hỏi đạo. Đêm đó, có một người đàn ông bị thôi thúc bởi đại tiện, đã đi ngay trong tấm vải rồi vứt nó ở đống rác. Vị trưởng lão chuyên mặc y phấn tảo thấy tấm vải bị ruồi xanh bu đầy liền chắp tay. Vị Đại trưởng lão hỏi: “Này hiền giả, sao lại chắp tay với đống rác?” – “Bạch ngài, con không chắp tay với đống rác, con chắp tay với bậc Thập Lực, là cha của con. Bạch ngài, việc khó làm đã được thực hiện bởi ngài, người đã nhặt tấm y phấn tảo từ nghĩa địa, tấm y bị vứt bỏ sau khi đắp lên thi thể của nữ tỳ Puṇṇā, sau khi giũ sạch những con giòi cỡ trái bầu.” Vị Đại trưởng lão nghĩ: “Tư duy của vị tỳ khưu chuyên mặc y phấn tảo đã trong sạch.” Vị trưởng lão chuyên mặc y phấn tảo cũng đứng ngay tại chỗ đó, phát triển tuệ quán, đạt được ba quả vị. Ngài lấy tấm vải đó, may thành y, đắp lên, rồi đi đến khu Pācīnakkhaṇḍarāji và đạt đến quả vị cao nhất là A-la-hán.

จีวรตฺถาย คจฺฉนฺตสฺส ปน ‘‘กตฺถ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว คมนํ คมนสนฺโตโส นาม.

Lại nữa, đối với vị đi tìm y, việc đi mà không suy nghĩ “Ta sẽ nhận được ở đâu?” mà chỉ lấy đề mục thiền làm đầu, được gọi là tri túc trong khi đi (gamana-santosa).

ปริเยสนฺตสฺส ปน เยน วา เตน วา สทฺธึ อปริเยสิตฺวา ลชฺชึ เปสลํ ภิกฺขุํ คเหตฺวา ปริเยสนํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม.

Lại nữa, đối với vị đang tìm kiếm, việc không tìm kiếm cùng với bất kỳ ai, mà chọn một vị tỳ khưu có tàm quý, khả ái để cùng tìm kiếm, được gọi là tri túc trong sự tìm kiếm (pariyesana-santosa).

เอวํ [Pg.194] ปริเยสนฺตสฺส อาหริยมานํ จีวรํ ทูรโต ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ ภวิสฺสติ, เอตํ อมนาป’’นฺติ เอวํ อวิตกฺเกตฺวา ถูลสุขุมาทีสุ ยถาลทฺเธเนว สนฺตุสฺสนํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม.

Đối với vị đang tìm kiếm như vậy, khi thấy từ xa một chiếc y đang được mang đến, không suy nghĩ rằng “Cái này sẽ vừa ý, cái này không vừa ý,” mà hài lòng với bất cứ thứ gì nhận được, dù là y thô hay y mịn, được gọi là tri túc trong sự nhận lãnh (paṭilābha-santosa).

เอวํ ลทฺธํ คณฺหนฺตสฺสาปิ ‘‘เอตฺตกํ ทุปฏฺฏสฺส ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ เอกปฏฺฏสฺสา’’ติ อตฺตโน ปโหนกมตฺเตเนว สนฺตุสฺสนํ มตฺตปฺปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม.

Ngay cả khi nhận được y như vậy, việc hài lòng chỉ với mức độ vừa đủ cho bản thân, (nghĩ rằng) “Chừng này sẽ đủ cho y hai lớp, chừng này sẽ đủ cho y một lớp,” được gọi là tri túc trong việc nhận vừa đủ (mattappaṭiggahaṇa-santosa).

จีวรํ ปริเยสนฺตสฺส ปน ‘‘อสุกสฺส ฆรทฺวาเร มนาปํ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ทฺวารปฏิปาฏิยา จรณํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม.

Lại nữa, đối với vị đang tìm y, việc đi theo thứ tự từng nhà mà không suy nghĩ “Ta sẽ nhận được y vừa ý ở cửa nhà của người kia,” được gọi là tri túc trong việc từ bỏ tham lam (loluppavivajjana-santosa).

ลูขปณีเตสุ เยน เกนจิ ยาเปตุํ สกฺโกนฺตสฺส ยถาลทฺเธเนว ยาปนํ ยถาลาภสนฺโตโส นาม.

Đối với vị có thể sống với bất cứ loại y nào, dù thô hay tốt, việc sống chỉ với những gì nhận được được gọi là tri túc theo những gì nhận được (yathālābha-santosa).

อตฺตโน ถามํ ชานิตฺวา เยน ยาเปตุํ สกฺโกติ, เตน ยาปนํ ยถาพลสนฺโตโส นาม.

Biết sức của mình, có thể sống với loại y nào thì sống với loại y đó, được gọi là tri túc theo sức của mình (yathābala-santosa).

มนาปํ อญฺญสฺส ทตฺวา อตฺตโน เยน เกนจิ ยาปนํ ยถาสารุปฺปสนฺโตโส นาม.

Cho người khác chiếc y vừa ý, còn bản thân thì sống với bất cứ chiếc y nào, được gọi là tri túc theo sự thích hợp (yathāsāruppa-santosa).

‘‘กตฺถ อุทกํ มนาปํ, กตฺถ อมนาป’’นฺติ อวิจาเรตฺวา เยน เกนจิ โธวนุปเคน อุทเกน โธวนํ อุทกสนฺโตโส นาม. ปณฺฑุมตฺติกเครุกปูติปณฺณรสกิลิฏฺฐานิ ปน อุทกานิ วชฺเชตุํ วฏฺฏติ.

Không xem xét “Nước ở đâu tốt, nước ở đâu không tốt,” mà giặt bằng bất cứ loại nước nào thích hợp cho việc giặt, được gọi là tri túc về nước (udaka-santosa). Tuy nhiên, nên tránh các loại nước bị vẩn đục bởi đất sét nhạt, đất son, hay nước lá cây thối.

โธวนฺตสฺส ปน มุคฺคราทีหิ อปหริตฺวา หตฺเถหิ มทฺทิตฺวา โธวนํ โธวนสนฺโตโส นาม. ตถา อสุชฺฌนฺตํ ปณฺณานิ ปกฺขิปิตฺวา ตาปิตอุทเกนาปิ โธวิตุํ วฏฺฏติ.

Lại nữa, đối với vị đang giặt, việc giặt bằng cách vò bằng tay mà không đập bằng chày v.v., được gọi là tri túc trong việc giặt (dhovana-santosa). Tương tự, đối với y không sạch, cũng nên bỏ lá cây vào và giặt bằng nước đã được đun nóng.

เอวํ โธวิตฺวา กโรนฺตสฺส อิทํ ถูลํ, อิทํ สุขุมนฺติ อโกเปตฺวา ปโหนกนีหาเรเนว กรณํ กรณสนฺโตโส นาม.

Sau khi giặt như vậy, trong khi may y, không làm mất sự tri túc bằng cách nghĩ “Vải này thô, vải này mịn,” mà chỉ may với ý định cho đủ dùng, được gọi là tri túc trong việc may y (karaṇa-santosa).

ติมณฺฑลปฺปฏิจฺฉาทนมตฺตสฺเสว กรณํ ปริมาณสนฺโตโส นาม.

Việc may y chỉ vừa đủ để che ba vòng (hai đầu gối và rốn) được gọi là tri túc về kích thước (parimāṇa-santosa).

จีวรกรณตฺถาย ปน มนาปสุตฺตํ ปริเยสิสฺสามีติ อวิจาเรตฺวา รถิกาทีสุ วา เทวฏฺฐาเน วา อาหริตฺวา ปาทมูเล วา ฐปิตํ ยํกิญฺจิเทว สุตฺตํ คเหตฺวา กรณํ สุตฺตสนฺโตโส นาม.

Lại nữa, vì mục đích may y, không đi tìm kiếm với ý nghĩ “Ta sẽ tìm chỉ tốt,” mà lấy bất kỳ loại chỉ nào được người ta mang đến đặt dưới chân, dù là từ đường phố hay từ nơi thờ thần, rồi may y, được gọi là tri túc về chỉ (sutta-santosa).

กุสิพนฺธนกาเล [Pg.195] ปน องฺคุลมตฺเต สตฺตวาเร น วิชฺฌิตพฺพํ, เอวํ กโรนฺตสฺส หิ โย ภิกฺขุ สหาโย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโทปิ นตฺถิ. ติวงฺคุลมตฺเต ปน สตฺตวาเร วิชฺฌิตพฺพํ, เอวํ กโรนฺตสฺส มคฺคปฏิปนฺเนนาปิ สหาเยน ภวิตพฺพํ. โย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโท. อยํ สิพฺพนสนฺโตโส นาม.

Lại nữa, khi may viền y, không nên khâu bảy mũi trong khoảng một lóng tay. Quả vậy, đối với vị tỳ khưu làm như vậy mà không có bạn đồng hành thì cũng không có lỗi phạm về bổn phận. Lại nữa, nên khâu bảy mũi trong khoảng ba lóng tay. Đối với vị làm như vậy, cần phải có bạn đồng hành, dù là một người đi đường. Vị nào không có bạn đồng hành thì có lỗi phạm về bổn phận. Đây được gọi là tri túc trong việc may vá (sibbana-santosa).

รชนฺเตน ปน กาฬกจฺฉกาทีนิ ปริเยสนฺเตน น รชิตพฺพํ. โสมวกฺกลาทีสุ ยํ ลภติ, เตน รชิตพฺพํ. อลภนฺเตน ปน มนุสฺเสหิ อรญฺเญ วากํ คเหตฺวา ฉฑฺฑิตรชนํ วา ภิกฺขูหิ ปจิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ วา คเหตฺวา รชิตพฺพํ, อยํ รชนสนฺโตโส นาม.

Lại nữa, vị nhuộm y không nên nhuộm bằng cách tìm kiếm các loại thuốc nhuộm như sáp đen. Trong số các loại vỏ cây như vỏ cây soma, nhận được loại nào thì nên nhuộm bằng loại đó. Nếu không nhận được, nên lấy thuốc nhuộm do người ta vứt bỏ sau khi lấy vỏ cây trong rừng, hoặc lấy bã thuốc nhuộm do các vị tỳ khưu vứt bỏ sau khi nấu, rồi nhuộm y. Đây được gọi là tri túc trong việc nhuộm (rajana-santosa).

นีลกทฺทมกาฬสาเมสุ ยํกิญฺจิ คเหตฺวา หตฺถิปิฏฺเฐ นิสินฺนสฺส ปญฺญายมานกปกรณํ กปฺปสนฺโตโส นาม.

Lấy bất kỳ màu nào trong số các màu xanh, màu bùn, màu đen, màu sẫm, rồi làm dấu kappiya sao cho người ngồi trên lưng voi có thể nhận ra được, được gọi là tri túc về dấu kappiya (kappa-santosa).

หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนมตฺตวเสน ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม.

Việc sử dụng y chỉ với mục đích che đậy phần thân thể kín đáo (gây xấu hổ) được gọi là tri túc trong việc sử dụng (paribhoga-santosa).

ทุสฺสํ ปน ลภิตฺวา สุตฺตํ วา สูจึ วา การกํ วา อลภนฺเตน ฐเปตุํ วฏฺฏติ, ลภนฺเตน น วฏฺฏติ. กตมฺปิ สเจ อนฺเตวาสิกาทีนํ ทาตุกาโม โหติ, เต จ อสนฺนิหิตา ยาว อาคมนา ฐเปตุํ วฏฺฏติ. อาคตมตฺเตสุ ทาตพฺพํ. ทาตุํ อสกฺโกนฺเตน อธิฏฺฐาตพฺพํ. อญฺญสฺมึ จีวเร สติ ปจฺจตฺถรณมฺปิ อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏติ. อนธิฏฺฐิตเมว หิ สนฺนิธิ โหติ. อธิฏฺฐิตํ น โหตีติ มหาสีวตฺเถโร อาห. อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม.

Lại nữa, sau khi nhận được tấm vải, vị tỳ khưu không tìm được chỉ, hoặc kim, hoặc người may thì được phép cất giữ; nếu tìm được thì không được phép. Nếu có ý muốn cho y đã may xong đến các vị đệ tử v.v... và họ không có mặt ở gần, thì được phép cất giữ cho đến khi họ đến. Ngay khi họ vừa đến thì phải cho. Vị tỳ khưu không thể cho được thì phải làm adhiṭṭhāna (chú nguyện). Khi có y khác, cũng được phép làm adhiṭṭhāna tấm trải giường. Vì rằng chỉ có vật chưa được adhiṭṭhāna mới trở thành vật tồn trữ. Vật đã được adhiṭṭhāna thì không phải là vật tồn trữ, trưởng lão Mahāsīva đã nói như vậy. Đây được gọi là sự tri túc về việc tránh tồn trữ.

วิสฺสชฺชนฺเตน ปน น มุขํ โอโลเกตฺวา ทาตพฺพํ. สารณียธมฺเม ฐตฺวา วิสฺสชฺชิตพฺพนฺติ อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม.

Lại nữa, khi từ bỏ (vật dụng), không nên nhìn mặt rồi mới cho. Nên an trú trong các pháp đáng nhớ nghĩ (sāraṇīyadhamma) rồi từ bỏ. Đây được gọi là sự tri túc về việc từ bỏ.

จีวรปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ นาม ปํสุกูลิกงฺคญฺเจว เตจีวริกงฺคญฺจ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺคโต เวทิตพฺพา. อิติ จีวรสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ทฺเว ธุตงฺคานิ โคเปติ. อิมานิ โคเปนฺโต จีวรสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ.

Các pháp đầu-đà liên quan đến y được gọi là hạnh phấn tảo y và hạnh tam y. Phần giải thích chi tiết về chúng nên được biết từ bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). Như vậy, vị tỳ khưu trong khi làm viên mãn Thánh tông cao cả là sự tri túc về y đã bảo vệ hai pháp đầu-đà này. Vị tỳ khưu bảo vệ các pháp này là người tri túc với Thánh tông cao cả là sự tri túc về y.

วณฺณวาทีติ เอโก สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ, เอโก น สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ, เอโก [Pg.196] เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ, เอโก สนฺตุฏฺโฐ เจว โหติ, สนฺโตสสฺส จ วณฺณํ กเถติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที’’ติ วุตฺตํ.

Về câu “người tán dương”: có người tri túc nhưng không tán dương sự tri túc; có người không tri túc nhưng tán dương sự tri túc; có người không tri túc cũng không tán dương sự tri túc; có người vừa tri túc vừa tán dương sự tri túc. Để chỉ người (thứ tư) ấy, câu “và là người tán dương sự tri túc với bất kỳ loại y nào” đã được nói đến.

อเนสนนฺติ ทูเตยฺยปหินคมนานุโยคปฺปเภทํ นานปฺปการํ อเนสนํ. อปฺปติรูปนฺติ อยุตฺตํ. อลทฺธา จาติ อลภิตฺวา. ยถา เอกจฺโจ ‘‘กถํ นุ โข จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ. ปุญฺญวนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา โกหญฺญํ กโรนฺโต อุตฺตสติ ปริตสติ, สนฺตุฏฺโฐ ภิกฺขุ เอวํ อลทฺธา จีวรํ น ปริตสติ. ลทฺธา จาติ ธมฺเมน สเมน ลภิตฺวา. อคธิโตติ วิคตโลภคิทฺโธ. อมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตตณฺหาย มุจฺฉํ อนาปนฺโน. อนชฺฌาปนฺโนติ ตณฺหาย อโนตฺถโต อปริโยนทฺโธ. อาทีนวทสฺสาวีติ อเนสนาปตฺติยญฺจ เคธิตปริโภเค จ อาทีนวํ ปสฺสมาโน. นิสฺสรณปญฺโญติ ‘‘ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติ วุตฺตํ นิสฺสรณเมว ปชานนฺโต.

“Sự tìm cầu không đúng đắn” (anesana) là sự tìm cầu không đúng đắn dưới nhiều hình thức khác nhau như làm người đưa tin, làm người truyền tin. “Không thích hợp” (appatirūpa) là không xứng đáng. “Khi không nhận được” (aladdhā) là chưa nhận được. Giống như có người (nghĩ rằng): “Làm sao ta có thể nhận được y đây?”. Rồi cùng đi chung với các vị tỳ khưu có phước đức, người ấy làm ra vẻ kỳ diệu, rồi lo lắng, bồn chồn. Vị tỳ khưu tri túc thì không bồn chồn như vậy khi chưa nhận được y. “Khi nhận được” (laddhā) là nhận được một cách đúng pháp, hợp lẽ. “Không tham đắm” (agadhito) là không có lòng tham lam, thèm muốn. “Không say mê” (amucchito) là không rơi vào sự mê muội bởi ái dục quá độ. “Không bị chi phối” (anajjhāpanno) là không bị ái dục xâm chiếm, không bị trói buộc. “Thấy sự nguy hại” (ādīnavadassāvī) là người thấy rõ sự nguy hại trong việc phạm tội do tìm cầu không đúng đắn và trong việc thọ dụng với lòng tham đắm. “Có trí tuệ về sự xuất ly” (nissaraṇapañño) là người biết rõ sự xuất ly đã được nói đến (trong câu) “chỉ để ngăn ngừa cái lạnh” v.v...

อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยาติ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺฐิยา. เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ ‘‘อหํ ปํสุกูลิโก มยา อุปสมฺปทมาเฬเยว ปํสุกูลิกงฺคํ คหิตํ, โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. น ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อิเม ปนญฺเญ ภิกฺขู น ปํสุกูลิกา’’ติ วา ‘‘ปํสุกูลิกงฺคมตฺตมฺปิ เอเตสํ นตฺถี’’ติ วา เอวํ ปรํ น วมฺเภติ. โย หิ ตตฺถ ทกฺโขติ โย ตสฺมึ จีวรสนฺโตเส, วณฺณวาทาทีสุ วา ทกฺโข เฉโก พฺยตฺโต. อนลโสติ สาตจฺจกิริยาย อาลสิยวิรหิโต. สมฺปชาโน ปฏิสฺสโตติ สมฺปชานปญฺญาย เจว สติยา จ ยุตฺโต. อริยวํเส ฐิโตติ อริยวํเส ปติฏฺฐิโต.

“Với sự tri túc với bất kỳ loại y nào” (itarītaracīvarasantuṭṭhiyā) là với sự tri túc với bất kỳ loại y nào. “Không tán dương mình” (nevattānukkaṃseti) là không tự đề cao mình rằng: “Ta là người mặc y phấn tảo, ta đã thọ hạnh phấn tảo ngay tại giới trường thọ cụ túc giới, ai có thể bằng ta?”. “Không chê bai người” (na paraṃ vambheti) là không chê bai người khác như vầy: “Còn các vị tỳ khưu khác này không phải là người mặc y phấn tảo” hoặc “Họ không có được ngay cả hạnh phấn tảo”. “Vị nào khéo léo trong việc ấy” (yo hi tattha dakkho) là vị nào khéo léo, thuần thục, thành thạo trong sự tri túc về y ấy, hoặc trong việc tán dương v.v... “Không biếng nhác” (analaso) là không lười biếng trong việc thực hành liên tục. “Tỉnh giác, chánh niệm” (sampajāno paṭissato) là người có đủ trí tuệ tỉnh giác và chánh niệm. “An trú trong Thánh tông” (ariyavaṃse ṭhito) là người được an lập trong Thánh tông.

อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตนาติ เยน เกนจิ ปิณฺฑปาเตน. เอตฺถาปิ ปิณฺฑปาโต ชานิตพฺโพ. ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปิณฺฑปาตสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, ปิณฺฑปาตปฏิสํยุตฺตํ ธุตงฺคํ ชานิตพฺพํ. ตตฺถ ปิณฺฑปาโตติ ‘‘โอทโน, กุมฺมาโส, สตฺตุ, มจฺโฉ, มํสํ, ขีรํ, ทธิ, สปฺปิ, นวนีตํ, เตลํ, มธุ, ผาณิตํ, ยาคุ, ขาทนียํ, สายนียํ, เลหนีย’’นฺติ โสฬส ปิณฺฑปาตา.

“Với bất kỳ vật thực khất thực nào” (itarītarena piṇḍapātena) là với bất kỳ vật thực khất thực nào. Ở đây cũng vậy, vật thực khất thực (piṇḍapāta) cần phải được biết, phạm vi vật thực khất thực (piṇḍapātakkhetta) cần phải được biết, sự tri túc về vật thực khất thực (piṇḍapātasantoso) cần phải được biết, pháp đầu-đà liên quan đến vật thực khất thực (piṇḍapātapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ) cần phải được biết. Trong đó, “vật thực khất thực” là mười sáu loại: cơm, cháo, bột, cá, thịt, sữa, sữa đông, bơ sữa, bơ tươi, dầu, mật ong, đường phèn, cháo loãng, vật thực cứng, vật thực nếm, vật thực liếm.

ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตนฺติ [Pg.197] สงฺฆภตฺตํ, อุทฺเทสภตฺตํ, นิมนฺตนํ, สลากภตฺตํ, ปกฺขิกํ, อุโปสถิกํ, ปาฏิปทิกํ, อาคนฺตุกภตฺตํ, คมิกภตฺตํ, คิลานภตฺตํ, คิลานุปฏฺฐากภตฺตํ, ธุรภตฺตํ, กุฏิภตฺตํ, วารภตฺตํ, วิหารภตฺตนฺติ ปนฺนรส ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตานิ.

“Phạm vi vật thực khất thực” (piṇḍapātakkhetta) là mười lăm phạm vi vật thực khất thực: vật thực cúng dường đến Tăng chúng, vật thực chỉ định, vật thực do thỉnh mời, vật thực theo thẻ thăm, vật thực theo mỗi nửa tháng, vật thực vào ngày Bố-tát, vật thực vào ngày mồng một, vật thực cho khách Tăng, vật thực cho Tăng đi đường, vật thực cho Tăng bệnh, vật thực cho Tăng nuôi bệnh, vật thực thường xuyên tại tu viện, vật thực cúng dường cho cốc, vật thực theo phiên, vật thực cúng dường cho tịnh xá.

ปิณฺฑปาตสนฺโตโสติ ปิณฺฑปาเต วิตกฺกสนฺโตโส, คมนสนฺโตโส, ปริเยสนสนฺโตโส ปฏิลาภสนฺโตโส, ปฏิคฺคหณสนฺโตโส, มตฺตปฺปฏิคฺคหณสนฺโตโส, โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส, ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโส, อุปการสนฺโตโส, ปริมาณสนฺโตโส, ปริโภคสนฺโตโส, สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส, วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ ปนฺนรส สนฺโตสา.

“Sự tri túc về vật thực khất thực” (piṇḍapātasantoso) là mười lăm loại tri túc: tri túc trong suy nghĩ, tri túc trong khi đi, tri túc trong khi tìm cầu, tri túc trong khi nhận được, tri túc trong khi tiếp nhận, tri túc trong khi tiếp nhận có chừng mực, tri túc trong việc tránh tham ăn, tri túc với những gì nhận được, tri túc tùy theo sức, tri túc tùy theo sự thích hợp, tri túc trong việc giúp đỡ, tri túc về số lượng, tri túc trong khi thọ dụng, tri túc trong việc tránh tồn trữ, tri túc trong việc từ bỏ.

ตตฺถ สาทโก ภิกฺขุ มุขํ โธวิตฺวา วิตกฺเกติ. ปิณฺฑปาติเกน ปน คเณน สทฺธึ จรตา สายํ เถรูปฏฺฐานกาเล ‘‘สฺเว กตฺถ ปิณฺฑาย จริสฺสามาติ อสุกคาเม, ภนฺเต’’ติ, เอตฺตกํ จินฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย น วิตกฺเกตพฺพํ. เอกจาริเกน วิตกฺกมาฬเก ฐตฺวา วิตกฺเกตพฺพํ. ตโต ปรํ วิตกฺเกนฺโต อริยวํสา จุโต โหติ ปริพาหิโร. อยํ วิตกฺกสนฺโตโส นาม.

Trong các loại tri túc ấy, vị tỳ khưu ưa thích (vật thực) sau khi rửa mặt liền suy nghĩ. Còn vị tỳ khưu đi khất thực cùng với nhóm, vào buổi chiều trong lúc hầu hạ trưởng lão, (khi được hỏi) “Bạch ngài, ngày mai chúng ta sẽ đi khất thực ở đâu?”, (có thể trả lời) “Ở làng kia”. Sau khi suy nghĩ chừng ấy, kể từ đó không nên suy nghĩ (thêm nữa). Vị tỳ khưu đi một mình nên đứng ở nơi dành cho việc suy xét rồi suy nghĩ. Vị nào suy nghĩ xa hơn nữa là người đã rơi khỏi Thánh tông, là người ngoại cuộc. Đây được gọi là sự tri túc trong suy nghĩ.

ปิณฺฑาย ปวิสนฺเตน ‘‘กุหึ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสน คนฺตพฺพํ. อยํ คมนสนฺโตโส นาม.

Khi đi vào (làng) để khất thực, không nên suy nghĩ “Ta sẽ nhận được ở đâu?” mà nên đi với đề mục thiền định làm đầu. Đây được gọi là sự tri túc trong khi đi.

ปริเยสนฺเตน ยํ วา ตํ วา อคเหตฺวา ลชฺชึ เปสลเมว คเหตฺวา ปริเยสิตพฺพํ. อยํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม.

Khi tìm kiếm (bạn đồng hành), không nên đi cùng với bất kỳ ai, mà chỉ nên đi cùng với vị tỳ khưu có lòng tàm quý, mến giới rồi mới tìm cầu. Đây được gọi là sự tri túc trong khi tìm cầu.

ทูรโตว อาหริยมานํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ, เอตํ อมนาป’’นฺติ จิตฺตํ น อุปฺปาเทตพฺพํ. อยํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม.

Khi thấy vật thực đang được mang đến từ xa, không nên khởi tâm rằng: “Món này ngon, món này không ngon”. Đây được gọi là sự tri túc trong khi nhận được.

‘‘อิมํ มนาปํ คณฺหิสฺสามิ, อิมํ อมนาปํ น คณฺหิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ยํกิญฺจิ ยาปนมตฺตํ คเหตพฺพเมว, อยํ ปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม.

Không suy nghĩ rằng: ‘Ta sẽ nhận món ngon này, ta sẽ không nhận món không ngon này,’ mà bất cứ vật thực nào chỉ vừa đủ để sống thì nên được thọ nhận. Đây gọi là tri túc trong sự thọ nhận (paṭiggahaṇasantosa).

เอตฺถ ปน เทยฺยธมฺโม พหุ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, ปมาเณเนว คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม น พหุ, ทายโกปิ อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม น พหุ, ทายโก ปน พหุํ ทาตุกาโม, ปมาเณน คเหตพฺพํ. ปฏิคฺคหณสฺมิญฺหิ [Pg.198] มตฺตํ อชานนฺโต มนุสฺสานํ ปสาทํ มกฺเขติ, สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตติ, สาสนํ น กโรติ, วิชาตมาตุยาปิ จิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ. อิติ มตฺตํ ชานิตฺวาว ปฏิคฺคเหตพฺพนฺติ อยํ มตฺตปฺปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม.

Vả lại, trong trường hợp này: vật cúng dường nhiều, thí chủ muốn cúng ít, nên nhận ít. Vật cúng dường nhiều, thí chủ cũng muốn cúng nhiều, chỉ nên nhận vừa đủ. Vật cúng dường không nhiều, thí chủ cũng muốn cúng ít, nên nhận ít. Vật cúng dường không nhiều, nhưng thí chủ muốn cúng nhiều, nên nhận vừa đủ. Thật vậy, vị tỳ khưu không biết chừng mực trong việc thọ nhận sẽ làm lu mờ đức tin của nhân loại, làm hư hoại vật cúng dường do đức tin, không thực hành giáo pháp, và không thể nắm bắt được tâm của cả người mẹ đã sinh ra mình. Vì vậy, sau khi biết chừng mực mới nên thọ nhận. Đây gọi là tri túc trong việc thọ nhận có chừng mực (mattappaṭiggahaṇasantosa).

สทฺธกุลานิเยว อคนฺตฺวา ทฺวารปฺปฏิปาฏิยา คนฺตพฺพํ. อยํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม. ยถาลาภสนฺโตสาทโย จีวเร วุตฺตนยา เอว.

Không chỉ đi đến các gia đình có đức tin mà nên đi theo thứ tự từng nhà. Đây gọi là tri túc trong việc từ bỏ sự tham lam (loluppavivajjanasantosa). Các loại tri túc như tri túc với những gì nhận được (yathālābhasantosa)... nên được hiểu theo cách đã nói trong phần y.

ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ อนุปาเลสฺสามีติ เอวํ อุปการํ ญตฺวา ปริภุญฺชนํ อุปการสนฺโตโส นาม.

Việc thọ dụng sau khi biết được sự hỗ trợ như vầy: ‘Sau khi thọ dụng vật thực khất thực, ta sẽ thực hành sa-môn pháp,’ được gọi là tri túc về sự hỗ trợ (upakārasantosa).

ปตฺตํ ปูเรตฺวา อานีตํ น ปฏิคฺคเหตพฺพํ, อนุปสมฺปนฺเน สติ เตน คาหาเปตพฺพํ, อสติ หราเปตฺวา ปฏิคฺคหณมตฺตํ คเหตพฺพํ. อยํ ปริมาณสนฺโตโส นาม.

Vật thực được mang đến đầy bát thì không nên thọ nhận. Khi có người chưa thọ cụ túc giới, nên để người ấy nhận. Khi không có, sau khi bảo họ lấy bớt ra, nên nhận lấy phần vừa đủ thọ nhận. Đây gọi là tri túc về số lượng (parimāṇasantosa).

‘‘ชิฆจฺฉาย ปฏิวิโนทนํ อิทเมตฺถ นิสฺสรณ’’นฺติ เอวํ ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม.

Việc thọ dụng với suy nghĩ rằng: ‘Sự xua tan cơn đói, đây là sự giải thoát trong đó,’ được gọi là tri túc trong sự thọ dụng (paribhogasantosa).

นิทหิตฺวา น ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม.

Không nên thọ dụng sau khi đã cất giữ. Đây gọi là tri túc trong việc từ bỏ sự tồn trữ (sannidhiparivajjanasantosa).

มุขํ อโนโลเกตฺวา สารณียธมฺเม ฐิเตน วิสฺสชฺเชตพฺพํ. อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม.

Người đã an trú trong các pháp đáng nhớ nên chia sớt mà không nhìn vào mặt (của người nhận). Đây gọi là tri túc trong sự chia sớt (vissajjanasantosa).

ปิณฺฑปาตปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ – ปิณฺฑปาติกงฺคํ, สปทานจาริกงฺคํ, เอกาสนิกงฺคํ, ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ, ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคนฺติ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา. อิติ ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ. อิมานิ โคเปนฺโต ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. ‘‘วณฺณวาที’’ติอาทีนิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.

Vả lại, có năm pháp đầu-đà liên quan đến vật thực khất thực: hạnh chỉ ăn đồ khất thực (piṇḍapātikaṅga), hạnh khất thực theo thứ tự (sapadānacārikaṅga), hạnh ngồi ăn một lần (ekāsanikaṅga), hạnh ăn bằng bát (pattapiṇḍikaṅga), và hạnh không ăn sau khi đã nói đủ (khalupacchābhattikaṅga). Phần giải thích chi tiết về chúng đã được nói trong bộ Thanh Tịnh Đạo. Như vậy, vị tỳ khưu đang làm viên mãn Thánh chủng cao cả là tri túc về vật thực khất thực thì bảo vệ năm pháp đầu-đà này. Khi bảo vệ những pháp này, vị ấy được hoan hỷ với Thánh chủng cao cả là tri túc về vật thực khất thực. Các điểm như ‘là người tán thán (sự tri túc)’... nên được hiểu theo cách đã nói.

เสนาสเนนาติ อิธ เสนาสนํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, เสนาสนปฏิสํยุตฺตํ ธุตงฺคํ ชานิตพฺพํ. ตตฺถ เสนาสนนฺติ มญฺโจ, ปีฐํ, ภิสิ, พิมฺโพหนํ, วิหาโร, อฑฺฒโยโค, ปาสาโท, หมฺมิยํ, คุหา, เลณํ, อฏฺโฏ, มาโฬ[Pg.199], เวฬุคุมฺโพ, รุกฺขมูลํ, ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตีติ อิมานิ ปนฺนรส เสนาสนานิ.

Ở đây, về sàng tọa, nên biết sàng tọa, nên biết phạm vi của sàng tọa, nên biết sự tri túc về sàng tọa, nên biết pháp đầu-đà liên quan đến sàng tọa. Trong đó, sàng tọa là: giường, ghế, nệm, gối, tịnh xá, nhà một mái, lâu đài, nhà có sân thượng, hang động, am, tháp canh, nhà sàn, bụi tre, gốc cây, hoặc bất cứ nơi nào các tỳ khưu lui tới. Mười lăm loại này là sàng tọa.

เสนาสนกฺเขตฺตนฺติ ‘‘สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน ปํสุกูลํ วา’’ติ ฉ เขตฺตานิ.

Phạm vi của sàng tọa là sáu loại: từ Tăng-già, từ một nhóm, từ thân quyến, từ bạn bè, bằng tài sản của mình, hoặc là vật vô chủ.

เสนาสนสนฺโตโสติ เสนาสเน วิตกฺกสนฺโตสาทโย ปนฺนรส สนฺโตสา. เต ปิณฺฑปาเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสนาสนปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ – อารญฺญิกงฺคํ, รุกฺขมูลิกงฺคํ, อพฺโภกาสิกงฺคํ, โสสานิกงฺคํ, ยถาสนฺตติกงฺคนฺติ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา. อิติ เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ. อิมานิ โคเปนฺโต เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ.

Tri túc về sàng tọa là mười lăm loại tri túc, bắt đầu bằng tri túc trong sự suy xét, đối với sàng tọa. Những điều này nên được hiểu theo cách đã nói trong phần vật thực khất thực. Vả lại, có năm pháp đầu-đà liên quan đến sàng tọa: hạnh ở rừng (āraññikaṅga), hạnh ở gốc cây (rukkhamūlikaṅga), hạnh ở ngoài trời (abbhokāsikaṅga), hạnh ở nghĩa địa (sosānikaṅga), và hạnh ở bất cứ chỗ nào được chỉ định (yathāsantatikaṅga). Phần giải thích chi tiết về chúng đã được nói trong bộ Thanh Tịnh Đạo. Như vậy, vị tỳ khưu đang làm viên mãn Thánh chủng cao cả là tri túc về sàng tọa thì bảo vệ năm pháp đầu-đà này. Khi bảo vệ những pháp này, vị ấy được hoan hỷ với Thánh chủng cao cả là tri túc về sàng tọa.

คิลานปจฺจโย ปน ปิณฺฑปาเตเยว ปวิฏฺโฐ. ตตฺถ ยถาลาภยถาพลยถาสารุปฺปสนฺโตเสเนว สนฺตุสฺสิตพฺพํ. เนสชฺชิกงฺคํ ภาวนารามอริยวํสํ ภชติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Vả lại, dược phẩm trị bệnh được bao gồm trong vật thực khất thực. Trong đó, nên tri túc với sự tri túc theo những gì nhận được, theo sức lực, và theo sự thích hợp. Hạnh ngồi (nesajjikaṅga) thuộc về Thánh chủng thích thú trong sự tu tập (bhāvanārāma-ariyavaṃsa). Và điều này cũng đã được nói:

‘‘ปญฺจ เสนาสเน วุตฺตา, ปญฺจ อาหารนิสฺสิตา;

เอโก วีริยสํยุตฺโต, ทฺเว จ จีวรนิสฺสิตา’’ติ.

Năm (hạnh) được nói về sàng tọa, năm (hạnh) liên quan đến vật thực; một (hạnh) liên quan đến tinh tấn, và hai (hạnh) liên quan đến y.

อิติ อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ สาริปุตฺตตฺเถโร ปถวึ ปตฺถรมาโน วิย สาครกุจฺฉึ ปูรยมาโน วิย อากาสํ วิตฺถารยมาโน วิย จ ปฐมํ จีวรสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา จนฺทํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย สูริยํ อุลฺลงฺเฆนฺโต วิย จ ทุติยํ ปิณฺฑปาตสนฺโตสํ กเถตฺวา สิเนรุํ อุกฺขิเปนฺโต วิย ตติยํ เสนาสนสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา อิทานิ สหสฺสนยปฺปฏิมณฺฑิตํ จตุตฺถํ ภาวนารามํ อริยวํสํ กเถตุํ ปุน จปรํ อาวุโส ภิกฺขุ ปหานาราโม โหตีติ เทสนํ อารภิ.

Như vậy, Trưởng lão Tướng quân Chánh pháp Sāriputta, sau khi đã thuyết giảng Thánh chủng thứ nhất là tri túc về y, giống như trải rộng mặt đất, như lấp đầy lòng biển, và như mở rộng hư không; sau khi đã thuyết giảng Thánh chủng thứ hai là tri túc về vật thực khất thực, giống như làm cho mặt trăng mọc lên và như làm cho mặt trời vượt lên; sau khi đã thuyết giảng Thánh chủng thứ ba là tri túc về sàng tọa, giống như nâng núi Sineru lên; bây giờ, để thuyết giảng Thánh chủng thứ tư là sự thích thú trong tu tập, được trang hoàng bằng ngàn phương pháp, ngài đã bắt đầu bài pháp: ‘Này chư hiền, lại nữa, vị tỳ khưu là người thích thú trong sự đoạn trừ...’

ตตฺถ อารมนํ อาราโม, อภิรตีติ อตฺโถ. ปญฺจวิเธ ปหาเน อาราโม อสฺสาติ ปหานาราโม. กามจฺฉนฺทํ ปชหนฺโต รมติ, เนกฺขมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, พฺยาปาทํ ปชหนฺโต รมติ…เป… สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต รมติ, อรหตฺตมคฺคํ ภาเวนฺโต รมตีติ เอวํ ปหาเน รโตติ ปหานรโต[Pg.200]. วุตฺตนเยเนว ภาวนาย อาราโม อสฺสาติ ภาวนาราโม. ภาวนาย รโตติ ภาวนารโต.

Trong đó, `ārāma` có nghĩa là sự thích thú, sự vui thích. Vị ấy có sự thích thú trong năm loại đoạn trừ, vì vậy gọi là `pahānārāmo` (người thích thú trong sự đoạn trừ). Vị ấy vui thích khi đoạn trừ tham dục, vui thích khi tu tập sự xuất ly; vui thích khi đoạn trừ sân hận... vui thích khi đoạn trừ tất cả phiền não, vui thích khi tu tập A-la-hán đạo. Như vậy, vị ấy vui thích trong sự đoạn trừ, nên gọi là `pahānarato`. Theo cách đã nói, vị ấy có sự thích thú trong sự tu tập, vì vậy gọi là `bhāvanārāmo` (người thích thú trong sự tu tập). Vị ấy vui thích trong sự tu tập, nên gọi là `bhāvanārato`.

อิเมสุ ปน จตูสุ อริยวํเสสุ ปุริเมหิ ตีหิ เตรสนฺนํ ธุตงฺคานํ จตุปจฺจยสนฺโตสสฺส จ วเสน สกลํ วินยปิฏกํ กถิตํ โหติ. ภาวนาราเมน อวเสสํ ปิฏกทฺวยํ. อิมํ ปน ภาวนารามตํ อริยวํสํ กเถนฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยา กเถตพฺโพ. ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ. มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ. อภิธมฺเม นิทฺเทสปริยาเยน กเถตพฺโพ.

Lại nữa, trong bốn Thánh chủng này, toàn bộ Tạng Luật được nói đến thông qua ba Thánh chủng đầu tiên, tức là qua mười ba pháp đầu-đà và sự tri túc về bốn vật dụng. Hai Tạng còn lại được nói đến do bởi sự ưa thích trong tu tiến. Lại nữa, vị tỳ khưu khi thuyết về Thánh chủng ưa thích trong tu tiến này nên thuyết theo đoạn kinh về xuất ly trong bộ Paṭisambhidāmagga, theo phương pháp của kinh Dasuttara trong Trường Bộ, theo phương pháp của kinh Satipaṭṭhāna trong Trung Bộ, và theo phương pháp của Niddesa trong Tạng Vô Tỷ Pháp.

ตตฺถ ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยาติ โส เนกฺขมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, กามจฺฉนฺทํ ปชหนฺโต รมติ. อพฺยาปาทํ พฺยาปาทํ. อาโลกสญฺญํ, ถินมิทฺธํ. อวิกฺเขปํ อุทฺธจฺจํ. ธมฺมววตฺถานํ, วิจิกิจฺฉํ. ญาณํ, อวิชฺชํ. ปาโมชฺชํ, อรตึ. ปฐมํ ฌานํ, ปญฺจ นีวรเณ. ทุติยํ ฌานํ, วิตกฺกวิจาเร. ตติยํ ฌานํ, ปีตึ. จตุตฺถํ ฌานํ, สุขทุกฺเข. อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ ภาเวนฺโต รมติ, รูปสญฺญํ ปฏิฆสญฺญํ นานตฺตสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ. วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ภาเวนฺโต รมติ, อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ.

Ở đây, câu ‘theo đoạn kinh về xuất ly trong bộ Paṭisambhidāmagga’ có nghĩa là: Vị ấy hoan hỷ tu tiến xuất ly, hoan hỷ từ bỏ dục tham. (Hoan hỷ tu tiến) vô sân, (hoan hỷ từ bỏ) sân. Quang tưởng, hôn trầm thụy miên. Không tán loạn, trạo cử. Sự xác định pháp, hoài nghi. Trí tuệ, vô minh. Hân hoan, bất mãn. Sơ thiền, năm triền cái. Nhị thiền, tầm và tứ. Tam thiền, hỷ. Tứ thiền, lạc và khổ. Vị ấy hoan hỷ tu tiến Không Vô Biên Xứ định, hoan hỷ từ bỏ sắc tưởng, đối ngại tưởng, và các tưởng khác nhau. Vị ấy hoan hỷ tu tiến Thức Vô Biên Xứ định... cho đến... Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ định, hoan hỷ từ bỏ tưởng về Vô Sở Hữu Xứ.

อนิจฺจานุปสฺสนํ ภาเวนฺโต รมติ, นิจฺจสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ. ทุกฺขานุปสฺสนํ, สุขสญฺญํ. อนตฺตานุปสฺสนํ, อตฺตสญฺญํ. นิพฺพิทานุปสฺสนํ, นนฺทึ. วิราคานุปสฺสนํ, ราคํ. นิโรธานุปสฺสนํ, สมุทยํ. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนํ, อาทานํ. ขยานุปสฺสนํ, ฆนสญฺญํ. วยานุปสฺสนํ, อายูหนํ. วิปริณามานุปสฺสนํ, ธุวสญฺญํ. อนิมิตฺตานุปสฺสนํ, นิมิตฺตํ. อปณิหิตานุปสฺสนํ, ปณิธึ. สุญฺญตานุปสฺสนํ อภินิเวสํ. อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนํ, สาราทานาภินิเวสํ. ยถาภูตญาณทสฺสนํ, สมฺโมหาภินิเวสํ. อาทีนวานุปสฺสนํ, อาลยาภินิเวสํ. ปฏิสงฺขานุปสฺสนํ, อปฺปฏิสงฺขํ. วิวฏฺฏานุปสฺสนํ, สํโยคาภินิเวสํ. โสตาปตฺติมคฺคํ, ทิฏฺเฐกฏฺเฐ กิเลเส. สกทาคามิมคฺคํ, โอฬาริเก กิเลเส. อนาคามิมคฺคํ, อณุสหคเต กิเลเส. อรหตฺตมคฺคํ ภาเวนฺโต รมติ, สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต รมตีติ เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยา กเถตพฺโพ.

Vị ấy hoan hỷ tu tiến quán vô thường, hoan hỷ từ bỏ thường tưởng. Quán khổ, lạc tưởng. Quán vô ngã, ngã tưởng. Quán yếm ly, hỷ lạc. Quán ly tham, tham ái. Quán diệt, tập. Quán từ bỏ, chấp thủ. Quán đoạn tận, khối tưởng. Quán hoại diệt, sự vun bồi. Quán biến hoại, tưởng về sự thường hằng. Quán vô tướng, tướng. Quán vô nguyện, nguyện vọng. Quán không, sự chấp thủ. Quán pháp với tuệ quán tăng thượng, sự chấp thủ cốt lõi. Tri kiến như thật, sự chấp thủ do si mê. Quán sự nguy hại, sự chấp thủ luyến ái. Quán thẩm sát, không thẩm sát. Quán sự xoay khỏi, sự chấp thủ các kiết sử. (Hoan hỷ tu tiến) Tu-đà-hoàn đạo, (hoan hỷ từ bỏ) các phiền não cùng một nhóm với tà kiến. (Hoan hỷ tu tiến) Tư-đà-hàm đạo, (hoan hỷ từ bỏ) các phiền não thô. (Hoan hỷ tu tiến) A-na-hàm đạo, (hoan hỷ từ bỏ) các phiền não vi tế. Vị ấy hoan hỷ tu tiến A-la-hán đạo, hoan hỷ từ bỏ tất cả phiền não. Nên thuyết theo đoạn kinh về xuất ly trong bộ Paṭisambhidāmagga là như vậy.

ทีฆนิกาเย [Pg.201] ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยนาติ เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ…เป… ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ, ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ. กตมํ เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ? กายคตาสตึ สาตสหคตํ. อิมํ เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ. กตมํ เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ? อสฺมิมานํ. อิมํ เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ. กตเม ทฺเว ธมฺเม…เป… กตเม ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ? ทส กสิณายตนานิ. อิเม ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ. กตเม ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ? ทส มิจฺฉตฺเต. อิเม ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตีติ เอวํ ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ.

Câu ‘theo phương pháp của kinh Dasuttara trong Trường Bộ’ có nghĩa là: Vị ấy hoan hỷ tu tiến một pháp, hoan hỷ từ bỏ một pháp... cho đến... hoan hỷ tu tiến mười pháp, hoan hỷ từ bỏ mười pháp. Vị ấy hoan hỷ tu tiến một pháp nào? Niệm thân hành đi kèm với sự dễ chịu. Vị ấy hoan hỷ tu tiến một pháp này. Vị ấy hoan hỷ từ bỏ một pháp nào? Ngã mạn. Vị ấy hoan hỷ từ bỏ một pháp này. Vị ấy hoan hỷ tu tiến hai pháp nào... cho đến... mười pháp nào? Mười xứ biến xứ. Vị ấy hoan hỷ tu tiến mười pháp này. Vị ấy hoan hỷ từ bỏ mười pháp nào? Mười tà tánh. Vị ấy hoan hỷ từ bỏ mười pháp này. ‘Này các tỳ khưu, như vậy vị tỳ khưu là người ưa thích trong tu tiến.’ Nên thuyết theo phương pháp của kinh Dasuttara trong Trường Bộ là như vậy.

มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยนาติ เอกายโน, ภิกฺขเว, มคฺโค สตฺตานํ วิสุทฺธิยา, โสกปริเทวานํ สมติกฺกมาย, ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาย, ญายสฺส อธิคมาย, นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย ยทิทํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา. กตเม จตฺตาโร? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ… เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี… จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี… ‘อตฺถิ ธมฺมา’ติ วา ปนสฺส สติ ปจฺจุปฏฺฐิตา โหติ ยาวเทว ญาณมตฺตาย ปฏิสฺสติมตฺตาย อนิสฺสิโต จ วิหรติ น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. เอวมฺปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหติ ภาวนารโต, ปหานาราโม โหติ ปหานรโต. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คจฺฉนฺโต วา คจฺฉามีติ ปชานาติ…เป… ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เสยฺยถาปิ ปสฺเสยฺย สรีรํ สิวถิกาย ฉฑฺฑิตํ…เป… ปูตีนิ จุณฺณกชาตานิ. โส อิมเมว กายํ อุปสํหรติ, อยมฺปิ โข กาโย เอวํธมฺโม เอวํภาวี เอวํอนตีโตติ. อิติ อชฺฌตฺตํ วา กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ…เป… เอวมฺปิ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตีติ เอวํ มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ.

Câu ‘theo phương pháp của kinh Satipaṭṭhāna trong Trung Bộ’ có nghĩa là: ‘Này các tỳ khưu, đây là con đường độc nhất, vì sự thanh tịnh của chúng sanh, vì sự vượt qua sầu bi, vì sự chấm dứt khổ ưu, vì sự chứng đạt chánh lý, vì sự chứng ngộ Níp-bàn, tức là bốn niệm xứ. Bốn niệm xứ là gì? Này các tỳ khưu, ở đây vị tỳ khưu sống quán thân trên thân... quán thọ trên các thọ... quán tâm trên tâm... quán pháp trên các pháp... hoặc niệm của vị ấy được an lập rằng ‘có các pháp’ chỉ để có chánh trí, chánh niệm, sống không nương tựa, không chấp thủ bất cứ gì ở đời. Này các tỳ khưu, như vậy vị tỳ khưu là người ưa thích trong tu tiến, say mê trong tu tiến; là người ưa thích trong từ bỏ, say mê trong từ bỏ. Lại nữa, này các tỳ khưu, vị tỳ khưu khi đi, biết rằng: ‘Tôi đang đi’... cho đến... Lại nữa, này các tỳ khưu, như thể thấy một thi thể bị quăng bỏ trong nghĩa địa... cho đến... những khúc xương thối rữa, đã thành bột. Vị ấy liên hệ đến chính thân này (và nghĩ rằng): ‘Thân này cũng có cùng bản chất như vậy, sẽ trở thành như vậy, không thể vượt khỏi bản chất ấy.’ Như vậy, vị ấy sống quán thân trên thân ở nội phần... cho đến... Này các tỳ khưu, như vậy vị tỳ khưu là người ưa thích trong tu tiến.’ Nên thuyết theo phương pháp của kinh Satipaṭṭhāna trong Trung Bộ là như vậy.

อภิธมฺเม นิทฺเทสปริยาเยนาติ สพฺเพปิ สงฺขเต อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต…เป… สํกิเลสิกธมฺมโต ปสฺสนฺโต รมติ. อยํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตีติ เอวํ นิทฺเทสปริยาเยน กเถตพฺโพ.

Câu ‘theo phương pháp của Niddesa trong Tạng Vô Tỷ Pháp’ có nghĩa là: Vị ấy hoan hỷ trong khi thấy tất cả các pháp hữu vi là vô thường, là khổ, là bệnh, là ung nhọt... cho đến... là pháp làm ô nhiễm. ‘Này các tỳ khưu, vị tỳ khưu này là người ưa thích trong tu tiến.’ Nên thuyết theo phương pháp của Niddesa là như vậy.

เนว อตฺตานุกฺกํเสตีติ อชฺช เม สฏฺฐิ วา สตฺตติ วา วสฺสานิ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตสฺส, โก มยา สทิโส อตฺถีติ เอวํ อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. น ปรํ วมฺเภตีติ อนิจฺจํ ทุกฺขนฺติ วิปสฺสนามตฺตกมฺปิ นตฺถิ, กึ อิเม วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานา จรนฺตีติ เอวํ ปรํ วมฺภนํ น กโรติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

Neva attānukkaṃsetīti (Không tự đề cao mình) có nghĩa là: Vị ấy không tự đề cao mình rằng: “Hôm nay, ta đã sáu mươi hay bảy mươi tuổi, trong khi đang thực hành đề mục thiền quán về vô thường, khổ, vô ngã, có vị nào bằng ta chăng?” Na paraṃ vambheti (Không chê bai người khác) có nghĩa là: Vị ấy không chê bai người khác rằng: “(Những vị này) ngay cả một chút thiền quán về vô thường, khổ cũng không có, tại sao những vị này lại đi lang thang, từ bỏ đề mục thiền?” Phần còn lại tương tự như đã nói.

๓๑๐. ปธานานีติ [Pg.202] อุตฺตมวีริยานิ. สํวรปธานนฺติ จกฺขาทีนิ สํวรนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. ปหานปธานนฺติ กามวิตกฺกาทโย ปชหนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. ภาวนาปธานนฺติ โพชฺฌงฺเค ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. อนุรกฺขณาปธานนฺติ สมาธินิมิตฺตํ อนุรกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ.

310. Padhānāni (tinh cần) là những nỗ lực cao thượng. Saṃvarapadhāna (Phòng hộ tinh cần) là sự nỗ lực phát sinh nơi người đang phòng hộ các căn như mắt v.v... Pahānapadhāna (Đoạn trừ tinh cần) là sự nỗ lực phát sinh nơi người đang đoạn trừ các dục tầm v.v... Bhāvanāpadhāna (Tu tập tinh cần) là sự nỗ lực phát sinh nơi người đang tu tập các giác chi. Anurakkhaṇāpadhāna (Hộ trì tinh cần) là sự nỗ lực phát sinh nơi người đang hộ trì định tướng.

วิเวกนิสฺสิตนฺติอาทีสุ วิเวโก วิราโค นิโรโธติ ตีณิปิ นิพฺพานสฺส นามานิ. นิพฺพานญฺหิ อุปธิวิเวกตฺตา วิเวโก. ตํ อาคมฺม ราคาทโย วิรชฺชนฺตีติ วิราโค. นิรุชฺฌนฺตีติ นิโรโธ. ตสฺมา ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทีสุ อารมฺมณวเสน อธิคนฺตพฺพวเสน วา นิพฺพานนิสฺสิตนฺติ อตฺโถ. โวสฺสคฺคปริณามินฺติ เอตฺถ ทฺเว โวสฺสคฺคา ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค จ. ตตฺถ วิปสฺสนา ตทงฺควเสน กิเลเส จ ขนฺเธ จ ปริจฺจชตีติ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค. มคฺโค อารมฺมณวเสน นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค. ตสฺมา โวสฺสคฺคปริณามินฺติ ยถา ภาวิยมาโน สติสมฺโพชฺฌงฺโค โวสฺสคฺคตฺถาย ปริณมติ, วิปสฺสนาภาวญฺจ มคฺคภาวญฺจ ปาปุณาติ, เอวํ ภาเวตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

Trong các câu như vivekanissitaṃ (nương tựa viễn ly), viveka (viễn ly), virāga (ly tham), và nirodha (đoạn diệt) cả ba đều là tên gọi của Níp-bàn. Thật vậy, Níp-bàn được gọi là viveka (viễn ly) vì đã viễn ly khỏi các chấp thủ. Được gọi là virāga (ly tham) vì khi nương vào đó, các tham ái v.v... được ly trừ. Được gọi là nirodha (đoạn diệt) vì (các pháp hữu vi) được đoạn diệt. Do đó, trong các câu như vivekanissitaṃ, ý nghĩa là "nương tựa Níp-bàn" theo phương diện đối tượng hoặc theo phương diện cần được chứng đắc. Trong câu vossaggapariṇāmiṃ (hướng đến từ bỏ), có hai sự từ bỏ: pariccāgavossagga (từ bỏ bằng cách xả ly) và pakkhandanavossagga (từ bỏ bằng cách đi vào). Trong đó, thiền quán từ bỏ các phiền não và các uẩn bằng cách xả ly theo từng phần, nên gọi là pariccāgavossagga. Đạo đi vào Níp-bàn theo phương diện đối tượng, nên gọi là pakkhandanavossagga. Do đó, trong câu vossaggapariṇāmiṃ, ý nghĩa ở đây là: tu tập sao cho niệm giác chi đang được phát triển sẽ hướng đến sự từ bỏ, đạt đến trạng thái thiền quán và trạng thái của Đạo. Trong các câu còn lại, phương pháp cũng tương tự.

ภทฺรกนฺติ ภทฺทกํ. สมาธินิมิตฺตํ วุจฺจติ อฏฺฐิกสญฺญาทิวเสน อธิคโต สมาธิเยว. อนุรกฺขตีติ สมาธิปริพนฺธกธมฺเม ราคโทสโมเห โสเธนฺโต รกฺขติ. เอตฺถ จ อฏฺฐิกสญฺญาทิกา ปญฺเจว สญฺญา วุตฺตา. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ทสปิ อสุภานิ วิตฺถาเรตฺวา กเถตพฺพานิ. เตสํ วิตฺถาโร วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโตเยว.

Bhadrakaṃ có nghĩa là tốt đẹp. Chính định chứng đắc được qua tưởng về xương v.v... được gọi là định tướng. Anurakkhati (hộ trì) có nghĩa là hộ trì bằng cách thanh lọc tham, sân, si, là những pháp chướng ngại cho định. Ở đây, chỉ có năm tưởng được nói đến, bắt đầu bằng tưởng về xương. Tuy nhiên, ở chỗ này, mười đề mục bất tịnh cũng nên được giải thích rộng ra. Phần giải thích rộng về chúng đã được nói trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo).

ธมฺเม ญาณนฺติ เอกปฏิเวธวเสน จตุสจฺจธมฺเม ญาณํ จตุสจฺจพฺภนฺตเร นิโรธสจฺเจ ธมฺเม ญาณญฺจ. ยถาห – ‘‘ตตฺถ กตมํ ธมฺเม ญาณํ? จตูสุ มคฺเคสุ จตูสุ ผเลสุ ญาณ’’นฺติ (วิภ. ๗๙๖). อนฺวเย ญาณนฺติ จตฺตาริ สจฺจานิ ปจฺจกฺขโต ทิสฺวา ยถา อิทานิ, เอวํ อตีเตปิ อนาคเตปิ อิเมว ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจํ, อยเมว ตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อยเมว นิโรโธ นิโรธสจฺจํ, อยเมว มคฺโค มคฺคสจฺจนฺติ เอวํ ตสฺส ญาณสฺส อนุคติยํ ญาณํ. เตนาห – ‘‘โส อิมินา ธมฺเมน ญาเตน ทิฏฺเฐน ปตฺเตน วิทิเตน ปริโยคาฬฺเหน อตีตานาคเตน นยํ เนตี’’ติ. ปริเย ญาณนฺติ ปเรสํ จิตฺตปริจฺเฉเท [Pg.203] ญาณํ. ยถาห – ‘‘ตตฺถ กตมํ ปริเย ญาณํ? อิธ ภิกฺขุ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ชานาตี’’ติ (วิภ. ๗๙๖) วิตฺถาเรตพฺพํ. ฐเปตฺวา ปน อิมานิ ตีณิ ญาณานิ อวเสสํ สมฺมุติญาณํ นาม. ยถาห – ‘‘ตตฺถ กตมํ สมฺมุติญาณํ? ฐเปตฺวา ธมฺเม ญาณํ ฐเปตฺวา อนฺวเย ญาณํ ฐเปตฺวา ปริจฺเฉเท ญาณํ อวเสสํ สมฺมุติญาณ’’นฺติ (วิภ. ๗๙๖).

Dhamme ñāṇaṃ (Pháp trí) là trí tuệ về pháp Tứ đế bằng cách thấu triệt một lần, và là trí tuệ về pháp Diệt đế bên trong Tứ đế. Như có nói: “Ở đây, thế nào là Pháp trí? Là trí tuệ trong bốn Đạo và bốn Quả.” Anvaye ñāṇaṃ (Tùy trí) là trí tuệ đi theo trí tuệ kia (Pháp trí), sau khi đã thấy rõ bốn đế, (biết rằng): “Như hiện tại, cũng vậy trong quá khứ và vị lai, chính năm uẩn này là Khổ đế, chính ái này là Tập đế, chính sự diệt này là Diệt đế, chính đạo này là Đạo đế.” Do đó, có nói: “Vị ấy dùng pháp này đã được biết, đã được thấy, đã được đạt, đã được hiểu, đã được thâm nhập, để suy diễn đến quá khứ và vị lai.” Pariye ñāṇaṃ (Tha tâm trí) là trí tuệ phân biệt tâm của người khác. Như có nói: “Ở đây, thế nào là Tha tâm trí? Ở đây, vị Tỳ-khưu với tâm của mình biết rõ tâm của chúng sanh khác, của người khác...” cần được giải thích rộng. Ngoài ba loại trí này, trí tuệ còn lại được gọi là sammutiñāṇaṃ (Tục đế trí). Như có nói: “Ở đây, thế nào là Tục đế trí? Ngoài Pháp trí, ngoài Tùy trí, ngoài Tha tâm trí, trí tuệ còn lại là Tục đế trí.”

ทุกฺเข ญาณาทีหิ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา เอกสฺส ภิกฺขุโน นิคฺคมนํ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ กถิตํ. ตตฺถ ทฺเว สจฺจานิ วฏฺฏํ, ทฺเว วิวฏฺฏํ, วฏฺเฏ อภินิเวโส โหติ, โน วิวฏฺเฏ. ทฺวีสุ สจฺเจสุ อาจริยสนฺติเก ปริยตฺตึ อุคฺคเหตฺวา กมฺมํ กโรติ, ทฺวีสุ สจฺเจสุ ‘‘นิโรธสจฺจํ นาม อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปํ, มคฺคสจฺจํ นาม อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาป’’นฺติ สวนวเสน กมฺมํ กโรติ. ทฺวีสุ สจฺเจสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาสวนธารณสมฺมสนปฏิเวโธ วฏฺฏติ, ทฺวีสุ สวนปฏิเวโธ วฏฺฏติ. ตีณิ กิจฺจวเสน ปฏิวิชฺฌติ, เอกํ อารมฺมณวเสน. ทฺเว สจฺจานิ ทุทฺทสตฺตา คมฺภีรานิ, ทฺเว คมฺภีรตฺตา ทุทฺทสานิ.

Bằng các trí tuệ về Khổ v.v..., sau khi đã đưa đến A-la-hán quả, đề mục thiền Tứ đế là con đường xuất ly của một vị Tỳ-khưu đã được nói đến. Trong đó, hai đế (Khổ, Tập) là luân hồi, hai đế (Diệt, Đạo) là thoát khỏi luân hồi. Có sự chú tâm vào luân hồi, không có (sự chú tâm) vào sự thoát khỏi luân hồi. Đối với hai đế (Khổ, Tập), vị ấy thực hành sau khi đã học thuộc pháp học từ nơi thầy. Đối với hai đế (Diệt, Đạo), vị ấy thực hành bằng cách lắng nghe rằng: “Diệt đế là điều đáng mong cầu, đáng ưa, đáng hài lòng; Đạo đế là điều đáng mong cầu, đáng ưa, đáng hài lòng.” Đối với hai đế (Khổ, Tập), việc học hỏi, hỏi han, lắng nghe, ghi nhớ, thẩm sát, và thấu triệt là thích hợp. Đối với hai đế (Diệt, Đạo), việc lắng nghe và thấu triệt là thích hợp. Vị ấy thấu triệt ba đế (Khổ, Tập, Đạo) theo phương diện phận sự, và một đế (Diệt) theo phương diện đối tượng. Hai đế (Khổ, Tập) thì thâm sâu vì khó thấy; hai đế (Diệt, Đạo) thì khó thấy vì thâm sâu.

โสตาปตฺติยงฺคาทิจตุกฺกวณฺณนา

Giải thích về bộ bốn bắt đầu bằng các chi phần của Dự lưu.

๓๑๑. โสตาปตฺติยงฺคานีติ โสตาปตฺติยา องฺคานิ, โสตาปตฺติมคฺคสฺส ปฏิลาภการณานีติ อตฺโถ. สปฺปุริสสํเสโวติ พุทฺธาทีนํ สปฺปุริสานํ อุปสงฺกมิตฺวา เสวนํ. สทฺธมฺมสฺสวนนฺติ สปฺปายสฺส เตปิฏกธมฺมสฺส สวนํ. โยนิโสมนสิกาโรติ อนิจฺจาทิวเสน มนสิกาโร. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตีติ โลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุธมฺมภูตาย ปุพฺพภาคปฏิปตฺติยา ปฏิปชฺชนํ.

311. Sotāpattiyaṅgāni (các chi phần của Dự lưu) là các chi phần của Dự lưu, có nghĩa là những nguyên nhân để chứng đắc Dự lưu đạo. Sappurisasaṃseva (thân cận bậc chân nhân) là đến gần và thân cận các bậc chân nhân như chư Phật v.v... Saddhammassavana (nghe diệu pháp) là lắng nghe giáo pháp Tam tạng thích hợp. Yonisomanasikāra (như lý tác ý) là tác ý theo phương diện vô thường v.v... Dhammānudhammappaṭipatti (thực hành pháp và tùy pháp) là thực hành sự thực hành phần đầu (thiền quán) vốn là pháp tùy thuận của pháp siêu thế.

อเวจฺจปฺปสาเทนาติ อจลปฺปสาเทน. ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตานิ. ผลธาตุอาหารจตุกฺกานิ อุตฺตานตฺถาเนว. อปิเจตฺถ ลูขปณีตวตฺถุวเสน โอฬาริกสุขุมตา เวทิตพฺพา.

Aveccappasādena (với niềm tin bất động) có nghĩa là với niềm tin không lay chuyển. Các câu bắt đầu bằng “Itipi so bhagavā...” đã được giải thích rộng trong bộ Visuddhimagga. Các bộ bốn về Quả, Giới, và Vật thực có ý nghĩa rõ ràng. Hơn nữa, ở đây (trong bộ bốn về vật thực), sự thô và tế nên được hiểu theo phương diện vật thực thô và vật thực vi tế.

วิญฺญาณฏฺฐิติโยติ วิญฺญาณํ เอตาสุ ติฏฺฐตีติ วิญฺญาณฏฺฐิติโย. อารมฺมณฏฺฐิติวเสเนตํ วุตฺตํ. รูปูปายนฺติ รูปํ อุปคตํ หุตฺวา. ปญฺจโวการภวสฺมิญฺหิ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ รูปกฺขนฺธํ นิสฺสาย ติฏฺฐติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. รูปารมฺมณนฺติ รูปกฺขนฺธโคจรํ รูปปติฏฺฐิตํ หุตฺวา. นนฺทูปเสจนนฺติ [Pg.204] โลภสหคตํ สมฺปยุตฺตนนฺทิยาว อุปสิตฺตํ หุตฺวา. อิตรํ อุปนิสฺสยโกฏิยา. วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชตีติ สฏฺฐิปิ สตฺตติปิ วสฺสานิ เอวํ ปวตฺตมานํ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชติ. เวทนูปายาทีสุปิ เอเสว นโย. อิเมหิ ปน ตีหิ ปเทหิ จตุโวการภเว อภิสงฺขารวิญฺญาณํ วุตฺตํ. ตสฺส ยาวตายุกํ ปวตฺตนวเสน วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนา เวทิตพฺพา. จตุกฺกวเสน ปน เทสนาย อาคตตฺตา วิญฺญาณูปายนฺติ น วุตฺตํ. เอวํ วุจฺจมาเน จ ‘‘กตมํ นุ โข เอตฺถ กมฺมวิญฺญาณํ, กตมํ วิปากวิญฺญาณ’’นฺติ สมฺโมโห ภเวยฺย, ตสฺมาปิ น วุตฺตํ. อคติคมนานิ วิตฺถาริตาเนว.

Về câu ‘thức trú’ (viññāṇaṭṭhitiyo): thức trú ngụ trong các cõi ấy, nên gọi là ‘thức trú’. Điều này được nói theo nghĩa là sự trú ngụ của đối tượng. Về câu ‘nương tựa vào sắc’ (rūpūpāyaṃ): tức là đã đến gần sắc. Thật vậy, trong cõi năm uẩn, thức hành nương vào sắc uẩn mà trú ngụ. Điều này được nói liên quan đến thức hành ấy. Về câu ‘lấy sắc làm đối tượng’ (rūpārammaṇaṃ): tức là có sắc uẩn làm cảnh giới, có sắc uẩn làm nơi an trú. Về câu ‘được tưới tẩm bởi hỷ’ (nandūpasecanaṃ): tức là (thức hành) tương ưng với tham được tưới tẩm bởi chính hỷ tương ưng. Thức khác thì được tưới tẩm ở mức độ y chỉ. Về câu ‘đạt đến sự tăng trưởng, phát triển, lớn mạnh’: tức là thức đang diễn tiến như vậy trong sáu mươi hay bảy mươi năm đạt đến sự tăng trưởng, phát triển, lớn mạnh. Đối với các trường hợp như ‘nương tựa vào thọ’... cũng theo phương pháp tương tự. Tuy nhiên, với ba thuật ngữ này (thọ, tưởng, hành), thức hành trong cõi bốn uẩn được nói đến. Sự đạt đến tăng trưởng, phát triển, lớn mạnh của thức hành đó cần được hiểu là do sự diễn tiến trong suốt tuổi thọ. Tuy nhiên, do bài thuyết giảng được trình bày theo pháp bốn, nên thuật ngữ ‘nương tựa vào thức’ (viññāṇūpāyaṃ) đã không được nói đến. Và nếu nói như vậy, sự hoang mang có thể khởi lên rằng: “Ở đây, cái nào là nghiệp thức, cái nào là quả thức?”. Vì thế, nó cũng không được nói đến. Các pháp Tứ Phi Thú đã được giải thích rộng rãi.

จีวรเหตูติ ตตฺถ มนาปํ จีวรํ ลภิสฺสามีติ จีวรการณา อุปฺปชฺชติ. อิติ ภวาภวเหตูติ เอตฺถ อิตีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. ยถา จีวราทิเหตุ, เอวํ ภวาภวเหตูปีติ อตฺโถ. ภวาภโวติ เจตฺถ ปณีตปณีตตรานิ เตลมธุผาณิตาทีนิ อธิปฺเปตานิ. อิเมสํ ปน จตุนฺนํ ตณฺหุปฺปาทานํ ปหานตฺถาย ปฏิปาฏิยาว จตฺตาโร อริยวํสา เทสิตาติ เวทิตพฺพา. ปฏิปทาจตุกฺกํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อกฺขมาทีสุ ปธานกรณกาเล สีตาทีนิ น ขมตีติ อกฺขมา. ขมตีติ ขมา. อินฺทฺริยทมนํ ทมา. ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติอาทินา นเยน วิตกฺกสมนํ สมา.

Về câu ‘do nhân là y phục’ (cīvarahetu): tức là (tham ái) khởi lên do nguyên nhân y phục với ý nghĩ “Ta sẽ nhận được y phục đẹp ở nơi đó”. Về câu ‘do nhân là các loại hiện hữu’ (bhavābhavahetu): ở đây, từ ‘iti’ là một tiểu từ có nghĩa chỉ ra ví dụ. Nghĩa là: như do nhân là y phục v.v..., cũng vậy do nhân là các loại hiện hữu. Ở đây, từ ‘các loại hiện hữu’ (bhavābhava) được hiểu là những thứ cao quý và cao quý hơn như dầu, mật ong, đường phèn v.v... Cần phải hiểu rằng bốn Thánh chủng đã được thuyết giảng theo thứ tự để đoạn trừ bốn sự phát sinh tham ái này. Bốn pháp hành đã được nói đến ở phần dưới. Trong các pháp như ‘không kham nhẫn’ (akkhamā) v.v...: ‘không kham nhẫn’ là không thể chịu đựng được lạnh v.v... trong khi nỗ lực tinh tấn. ‘Kham nhẫn’ (khamā) là chịu đựng được. ‘Điều phục’ (damā) là sự chế ngự các căn. ‘Tịch tịnh’ (samā) là sự làm lắng dịu các tầm theo phương pháp bắt đầu bằng câu “Không dung chứa tầm về dục đã khởi lên”.

ธมฺมปทานีติ ธมฺมโกฏฺฐาสานิ. อนภิชฺฌา ธมฺมปทํ นาม อโลโภ วา อโลภสีเสน อธิคตชฺฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานานิ วา. อพฺยาปาโท ธมฺมปทํ นาม อโกโป วา เมตฺตาสีเสน อธิคตชฺฌานาทีนิ วา. สมฺมาสติ ธมฺมปทํ นาม สุปฺปฏฺฐิตสติ วา สติสีเสน อธิคตชฺฌานาทีนิ วา. สมฺมาสมาธิ ธมฺมปทํ นาม สมาปตฺติ วา อฏฺฐสมาปตฺติวเสน อธิคตชฺฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานานิ วา. ทสาสุภวเสน วา อธิคตชฺฌานาทีนิ อนภิชฺฌา ธมฺมปทํ. จตุพฺรหฺมวิหารวเสน อธิคตานิ อพฺยาปาโท ธมฺมปทํ. ทสานุสฺสติอาหาเรปฏิกูลสญฺญาวเสน อธิคตานิ สมฺมาสติ ธมฺมปทํ. ทสกสิณอานาปานวเสน อธิคตานิ สมฺมาสมาธิ ธมฺมปทนฺติ.

Về câu ‘các pháp cú’ (dhammapadāni): tức là các phần của pháp. Pháp cú ‘không tham ái’ (anabhijjhā) là vô tham, hoặc là thiền, tuệ, đạo, quả, và Niết-bàn đã chứng đắc với vô tham làm nền tảng. Pháp cú ‘không sân hận’ (abyāpādo) là vô sân, hoặc là thiền v.v... đã chứng đắc với tâm từ làm nền tảng. Pháp cú ‘chánh niệm’ (sammāsati) là niệm được thiết lập vững chắc, hoặc là thiền v.v... đã chứng đắc với niệm làm nền tảng. Pháp cú ‘chánh định’ (sammāsamādhi) là các tầng thiền chứng, hoặc là thiền, tuệ, đạo, quả, và Niết-bàn đã chứng đắc thông qua tám tầng thiền chứng. Hoặc, thiền v.v... đã chứng đắc thông qua mười đề mục bất tịnh là pháp cú ‘không tham ái’. Các tầng thiền đã chứng đắc thông qua bốn phạm trú là pháp cú ‘không sân hận’. Các pháp đã chứng đắc thông qua mười tùy niệm và tưởng về sự ghê tởm trong vật thực là pháp cú ‘chánh niệm’. Các pháp đã chứng đắc thông qua mười biến xứ và niệm hơi thở là pháp cú ‘chánh định’.

ธมฺมสมาทาเนสุ ปฐมํ อเจลกปฏิปทา. ทุติยํ ติพฺพกิเลสสฺส อรหตฺตํ คเหตุํ อสกฺโกนฺตสฺส อสฺสุมุขสฺสาปิ รุทโต ปริสุทฺธพฺรหฺมจริยจรณํ. ตติยํ กาเมสุ ปาตพฺยตา. จตุตฺถํ จตฺตาโร ปจฺจเย อลภมานสฺสาปิ [Pg.205] ฌานวิปสฺสนาวเสน สุขสมงฺคิโน สาสนพฺรหฺมจริยํ.

Trong các sự thực hành pháp: thứ nhất là pháp hành của các vị lõa thể. Thứ hai là sự thực hành phạm hạnh thanh tịnh của người có phiền não mãnh liệt, không thể chứng đắc A-la-hán, đang khóc lóc với gương mặt đẫm lệ. Thứ ba là sự sa đọa trong các dục. Thứ tư là phạm hạnh trong giáo pháp của người đầy đủ an lạc nhờ thiền và tuệ, ngay cả khi không nhận được bốn vật dụng.

ธมฺมกฺขนฺธาติ เอตฺถ คุณฏฺโฐ ขนฺธฏฺโฐ. สีลกฺขนฺโธติ สีลคุโณ. เอตฺถ จ ผลสีลํ อธิปฺเปตํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิติ จตูสุปิ ฐาเนสุ ผลเมว วุตฺตํ.

Về câu ‘các pháp uẩn’ (dhammakkhandhā): ở đây, ý nghĩa của từ ‘uẩn’ (khandha) là phẩm chất. ‘Giới uẩn’ (sīlakkhandho) có nghĩa là phẩm chất của giới. Và ở đây, giới của bậc Thánh quả được nói đến. Trong các thuật ngữ còn lại cũng theo phương pháp tương tự. Như vậy, trong cả bốn trường hợp, chính Thánh quả đã được nói đến.

พลานีติ อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน อกมฺปิยฏฺเฐน จ พลานิ. เตสํ ปฏิปกฺเขหิ โกสชฺชาทีหิ อกมฺปนิยตา เวทิตพฺพา. สพฺพานิปิ สมถวิปสฺสนามคฺควเสน โลกิยโลกุตฺตราเนว กถิตานิ.

Về câu ‘các lực’ (balāni): chúng được gọi là lực vì có ý nghĩa nâng đỡ và không bị lay chuyển. Cần hiểu rằng chúng không bị lay chuyển bởi các pháp đối nghịch như sự lười biếng v.v... Tất cả chúng đều được nói đến là pháp thế gian và siêu thế theo phương diện chỉ, quán và đạo.

อธิฏฺฐานานีติ เอตฺถ อธีติ อุปสคฺคมตฺตํ. อตฺถโต ปน เตน วา ติฏฺฐนฺติ, ตตฺถ วา ติฏฺฐนฺติ, ฐานเมว วา ตํตํคุณาธิกานํ ปุริสานํ อธิฏฺฐานํ, ปญฺญาว อธิฏฺฐานํ ปญฺญาธิฏฺฐานํ. เอตฺถ จ ปฐเมน อคฺคผลปญฺญา. ทุติเยน วจีสจฺจํ. ตติเยน อามิสปริจฺจาโค. จตุตฺเถน กิเลสูปสโม กถิโตติ เวทิตพฺโพ. ปฐเมน จ กมฺมสฺสกตปญฺญํ วิปสฺสนาปญฺญํ วา อาทึ กตฺวา ผลปญฺญา กถิตา. ทุติเยน วจีสจฺจํ อาทึ กตฺวา ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ. ตติเยน อามิสปริจฺจาคํ อาทึ กตฺวา อคฺคมคฺเคน กิเลสปริจฺจาโค. จตุตฺเถน สมาปตฺติวิกฺขมฺภิเต กิเลเส อาทึ กตฺวา อคฺคมคฺเคน กิเลสวูปสโม. ปญฺญาธิฏฺฐาเนน วา เอเกน อรหตฺตผลปญฺญา กถิตา. เสเสหิ ปรมตฺถสจฺจํ. สจฺจาธิฏฺฐาเนน วา เอเกน ปรมตฺถสจฺจํ กถิตํ. เสเสหิ อรหตฺตปญฺญาติ มูสิกาภยตฺเถโร อาห.

Về câu ‘các pháp quyết định’ (adhiṭṭhānāni): ở đây, ‘adhi’ chỉ là một tiếp đầu ngữ. Về mặt ý nghĩa, ‘quyết định’ (adhiṭṭhāna) là vì các bậc có phẩm chất vượt trội đứng vững nhờ vào nó, hoặc đứng vững trong đó, hoặc chính sự đứng vững của các bậc có phẩm chất vượt trội ấy là ‘quyết định’. Trí tuệ chính là sự quyết định, nên gọi là ‘trí quyết định’ (paññādhiṭṭhāna). Ở đây, cần hiểu rằng: với pháp thứ nhất, trí tuệ của Thánh quả cao nhất được nói đến. Với pháp thứ hai, chân thật trong lời nói được nói đến. Với pháp thứ ba, sự xả ly tài vật được nói đến. Với pháp thứ tư, sự lắng dịu phiền não được nói đến. Hoặc, với pháp thứ nhất, bắt đầu từ trí về nghiệp là của riêng mình hoặc trí tuệ minh sát cho đến trí tuệ của Thánh quả được nói đến. Với pháp thứ hai, bắt đầu từ chân thật trong lời nói cho đến chân lý tối hậu là Niết-bàn. Với pháp thứ ba, bắt đầu từ sự xả ly tài vật cho đến sự đoạn trừ phiền não bằng Thánh đạo cao nhất. Với pháp thứ tư, bắt đầu từ các phiền não được trấn áp bằng thiền chứng cho đến sự dập tắt phiền não bằng Thánh đạo cao nhất. Hoặc, chỉ với một pháp là ‘trí quyết định’, trí tuệ của quả A-la-hán được nói đến; với các pháp còn lại, chân lý tối hậu được nói đến. Hoặc, chỉ với một pháp là ‘chân thật quyết định’, chân lý tối hậu được nói đến; với các pháp còn lại, trí tuệ A-la-hán được nói đến. Trưởng lão Mūsikābhaya đã nói như vậy.

ปญฺหพฺยากรณาทิจตุกฺกวณฺณนา

Giải Thích Về Bốn Pháp Bắt Đầu Bằng Cách Trả Lời Câu Hỏi

๓๑๒. ปญฺหพฺยากรณานิ มหาปเทสกถาย วิตฺถาริตาเนว.

312. Các cách trả lời câu hỏi đã được giải thích rộng rãi trong bài giảng về các Đại Chứng Cứ.

กณฺหนฺติ กาฬกํ ทสอกุสลกมฺมปถกมฺมํ. กณฺหวิปากนฺติ อปาเย นิพฺพตฺตนโต กาฬกวิปากํ. สุกฺกนฺติ ปณฺฑรํ กุสลกมฺมปถกมฺมํ. สุกฺกวิปากนฺติ สคฺเค นิพฺพตฺตนโต ปณฺฑรวิปากํ. กณฺหสุกฺกนฺติ มิสฺสกกมฺมํ. กณฺหสุกฺกวิปากนฺติ สุขทุกฺขวิปากํ. มิสฺสกกมฺมญฺหิ กตฺวา อกุสเลน ติรจฺฉานโยนิยํ มงฺคลหตฺถิฏฺฐานาทีสุ อุปฺปนฺโน กุสเลน ปวตฺเต สุขํ เวทยติ. กุสเลน ราชกุเลปิ นิพฺพตฺโต อกุสเลน ปวตฺเต ทุกฺขํ เวทยติ. อกณฺหอสุกฺกนฺติ กมฺมกฺขยกรํ จตุมคฺคญาณํ อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ [Pg.206] ยทิ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย. ยทิ สุกฺกํ ภเวยฺย, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย. อุภยวิปากสฺส ปน อทานโต อกณฺหาสุกฺกวิปากตฺตา อกณฺหํ อสุกฺกนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

(Nghiệp) đen là nghiệp đen tối, tức là nghiệp thuộc mười con đường nghiệp bất thiện. (Nghiệp) có quả đen là do sanh khởi trong cõi khổ nên có quả đen tối. (Nghiệp) trắng là nghiệp trong sạch, tức là nghiệp thuộc con đường nghiệp thiện. (Nghiệp) có quả trắng là do sanh khởi trong cõi trời nên có quả trong sạch. (Nghiệp) đen và trắng là nghiệp pha trộn. (Nghiệp) có quả đen và trắng là có quả khổ và vui. Thật vậy, do đã làm nghiệp pha trộn, nên do (nghiệp) bất thiện mà sanh vào loài bàng sanh ở những nơi như địa vị của voi báu, rồi do (nghiệp) thiện mà trong thời bình nhật cảm thọ sự an lạc. Hoặc do (nghiệp) thiện mà sanh vào hoàng tộc, rồi do (nghiệp) bất thiện mà trong thời bình nhật cảm thọ sự đau khổ. (Nghiệp) không đen không trắng được ám chỉ là bốn Tuệ đạo có tác dụng làm cho nghiệp tận diệt. Thật vậy, nếu Tuệ đạo ấy là đen, nó sẽ cho quả đen. Nếu là trắng, nó sẽ cho quả trắng. Nhưng vì không cho cả hai loại quả, do có quả không đen không trắng, nên (gọi là) không đen không trắng. Đây là ý nghĩa ở đây.

สจฺฉิกรณียาติ ปจฺจกฺขกรเณน เจว ปฏิลาเภน จ สจฺฉิกาตพฺพา. จกฺขุนาติ ทิพฺพจกฺขุนา. กาเยนาติ สหชาตนามกาเยน. ปญฺญายาติ อรหตฺตผลญาเณน.

(Pháp) cần được chứng ngộ là cần được chứng ngộ bằng sự trực nhận và bằng sự chứng đắc. (Chứng ngộ) bằng mắt là bằng thiên nhãn. (Chứng ngộ) bằng thân là bằng danh thân đồng sanh. (Chứng ngộ) bằng tuệ là bằng Tuệ quả A-la-hán.

โอฆาติ วฏฺฏสฺมึ สตฺเต โอหนนฺติ โอสีทาเปนฺตีติ โอฆา. ตตฺถ ปญฺจกามคุณิโก ราโค กาโมโฆ. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค ภโวโฆ. ตถา ฌานนิกนฺติ สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต จ ราโค. ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย ทิฏฺโฐโฆ.

Bộc lậu là những pháp nhận chìm, làm cho các chúng sanh chìm xuống trong vòng luân hồi, vì vậy gọi là bộc lậu. Trong số đó, tham ái trong năm dục trưởng dưỡng là dục bộc. Dục tham trong các cõi sắc và vô sắc là hữu bộc. Tương tự, sự ưa thích trong thiền và tham ái đi cùng với thường kiến (cũng là hữu bộc). Sáu mươi hai tà kiến là kiến bộc.

วฏฺฏสฺมึ โยเชนฺตีติ โยคา. เต โอฆา วิย เวทิตพฺพา.

(Những pháp) cột buộc (chúng sanh) trong vòng luân hồi, vì vậy gọi là ách. Những ách ấy cần được hiểu giống như các bộc lậu.

วิสํโยเชนฺตีติ วิสญฺโญคา. ตตฺถ อสุภชฺฌานํ กามโยควิสํโยโค. ตํ ปาทกํ กตฺวา อธิคโต อนาคามิมคฺโค เอกนฺเตเนว กามโยควิสญฺโญโค นาม. อรหตฺตมคฺโค ภวโยควิสญฺโญโค นาม. โสตาปตฺติมคฺโค ทิฏฺฐิโยควิสญฺโญโค นาม. อรหตฺตมคฺโค อวิชฺชาโยควิสญฺโญโค นาม.

(Những pháp) không cột buộc, vì vậy gọi là ly hệ. Trong đó, thiền bất tịnh là sự ly hệ khỏi dục ách. Đạo Bất Lai, được chứng đắc sau khi lấy thiền ấy làm nền tảng, chắc chắn được gọi là sự ly hệ khỏi dục ách. Đạo A-la-hán được gọi là sự ly hệ khỏi hữu ách. Đạo Dự Lưu được gọi là sự ly hệ khỏi kiến ách. Đạo A-la-hán được gọi là sự ly hệ khỏi vô minh ách.

คนฺถนวเสน คนฺถา. วฏฺฏสฺมึ นามกายญฺเจว รูปกายญฺจ คนฺถติ พนฺธติ ปลิพุนฺธตีติ กายคนฺโถ. อิทํสจฺจาภินิเวโสติ อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญนฺติ เอวํ ปวตฺโต ทิฏฺฐาภินิเวโส.

Do có tính chất trói buộc nên gọi là triền. (Pháp) kết lại, trói buộc, ngăn trở cả danh thân và sắc thân trong vòng luân hồi, vì vậy gọi là thân triền. Sự cố chấp 'đây là sự thật' là sự cố chấp vào tà kiến diễn tiến như vầy: 'Chỉ có điều này là thật, cái khác là vô ích.'

อุปาทานานีติ อาทานคฺคหณานิ. กาโมติ ราโค, โสเยว คหณฏฺเฐน อุปาทานนฺติ กามุปาทานํ. ทิฏฺฐีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ, สาปิ คหณฏฺเฐน อุปาทานนฺติ ทิฏฺฐุปาทานํ. อิมินา สุทฺธีติ เอวํ สีลวตานํ คหณํ สีลพฺพตุปาทานํ. อตฺตาติ เอเตน วทติ เจว อุปาทิยติ จาติ อตฺตวาทุปาทานํ.

Thủ là sự nắm giữ, chấp chặt. Dục là tham ái, chính tham ái ấy do ý nghĩa nắm giữ nên là thủ, vì vậy gọi là dục thủ. Kiến là tà kiến, tà kiến ấy cũng do ý nghĩa nắm giữ nên là thủ, vì vậy gọi là kiến thủ. Sự nắm giữ các giới và cấm với ý nghĩ rằng: 'Do (giới và cấm) này mà được thanh tịnh' là giới cấm thủ. Do (tà kiến) này mà vừa nói vừa chấp thủ rằng 'đây là ngã', vì vậy gọi là ngã luận thủ.

โยนิโยติ โกฏฺฐาสา. อณฺเฑ ชาตาติ อณฺฑชา. ชลาพุมฺหิ ชาตาติ ชลาพุชา. สํเสเท ชาตาติ สํเสทชา. สยนสฺมึ ปูติมจฺฉาทีสุ จ นิพฺพตฺตานเมตํ อธิวจนํ. เวเคน อาคนฺตฺวา อุปปติตา วิยาติ โอปปาติกา. ตตฺถ เทวมนุสฺเสสุ สํเสทชโอปปาติกานํ อยํ [Pg.207] วิเสโส. สํเสทชา มนฺทา ทหรา หุตฺวา นิพฺพตฺตนฺติ. โอปปาติกา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา หุตฺวา. มนุสฺเสสุ หิ ภุมฺมเทเวสุ จ อิมา จตสฺโสปิ โยนิโย ลพฺภนฺติ. ตถา ติรจฺฉาเนสุ สุปณฺณนาคาทีสุ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ตตฺถ, ภิกฺขเว, อณฺฑชา สุปณฺณา อณฺฑเชว นาเค หรนฺติ, น ชลาพุเช น สํเสทเช น โอปปาติเก’’ติ (สํ. นิ. ๓.๓๙๓). จาตุมหาราชิกโต ปฏฺฐาย อุปริเทวา โอปปาติกาเยว. ตถา เนรยิกา. เปเตสุ จตสฺโสปิ ลพฺภนฺติ. คพฺภาวกฺกนฺติโย สมฺปสาทนีเย กถิตา เอว.

Thai sanh là các loại. Sanh từ trứng nên gọi là noãn sanh. Sanh từ bào thai nên gọi là thai sanh. Sanh từ nơi ẩm thấp nên gọi là thấp sanh. Đây là tên gọi của các chúng sanh sanh khởi trong giường nệm, cá thối v.v. Như thể đến và hiện ra nhanh chóng, nên gọi là hóa sanh. Trong loài trời và người, đây là sự khác biệt giữa thấp sanh và hóa sanh: chúng sanh thấp sanh khi sanh ra thì yếu ớt và nhỏ bé; chúng sanh hóa sanh (khi sanh ra) thì như người mười sáu tuổi. Thật vậy, ở loài người và địa cầu thiên, cả bốn loại thai sanh này đều có thể tìm thấy. Tương tự, ở loài bàng sanh như kim sí điểu, long vương v.v. (cũng vậy). Điều này đã được nói: 'Này các Tỳ khưu, trong số đó, kim sí điểu noãn sanh chỉ bắt được long vương noãn sanh, không (bắt được long vương) thai sanh, thấp sanh, hay hóa sanh'. Kể từ cõi Tứ Đại Thiên Vương trở lên, các vị trời ở cõi trên đều là hóa sanh. Tương tự, chúng sanh địa ngục (cũng là hóa sanh). Ở loài ngạ quỷ, cả bốn loại (thai sanh) đều có thể tìm thấy. Các sự nhập thai đã được nói đến trong kinh Sampasādanīya.

อตฺตภาวปฏิลาเภสุ ปฐโม ขิฑฺฑาปโทสิกวเสน เวทิตพฺโพ. ทุติโย โอรพฺภิกาทีหิ ฆาติยมานอุรพฺภาทิวเสน. ตติโย มโนปโทสิกาวเสน. จตุตฺโถ จาตุมหาราชิเก อุปาทาย อุปริเสสเทวตาวเสน. เต หิ เทวา เนว อตฺตสญฺเจตนาย มรนฺติ, น ปรสญฺเจตนาย.

Trong các sự chứng đắc tự thể, loại thứ nhất cần được hiểu theo trường hợp các vị trời Khiḍḍāpadosika (Tâm Sân Do Vui Đùa). Loại thứ hai cần được hiểu theo trường hợp các con cừu v.v. bị những người đồ tể cừu v.v. giết. Loại thứ ba cần được hiểu theo trường hợp các vị trời Manopadosika (Tâm Sân Do Ý). Loại thứ tư cần được hiểu theo trường hợp các vị trời còn lại ở cõi trên, kể từ cõi Tứ Đại Thiên Vương. Vì rằng các vị trời ấy không chết do tự tác ý, cũng không (chết) do người khác tác ý.

ทกฺขิณาวิสุทฺธาทิจตุกฺกวณฺณนา

Chú giải về bốn pháp bắt đầu bằng sự thanh tịnh của vật cúng dường

๓๑๓. ทกฺขิณาวิสุทฺธิโยติ ทานสงฺขาตา ทกฺขิณา วิสุชฺฌนฺติ มหปฺผลา โหนฺติ เอตาหีติ ทกฺขิณาวิสุทฺธิโย.

313. Sự thanh tịnh của vật cúng dường là: các vật cúng dường được gọi là bố thí trở nên thanh tịnh, có quả lớn do những điều này, vì vậy gọi là sự thanh tịnh của vật cúng dường.

ทายกโต วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโตติ ยตฺถ ทายโก สีลวา โหติ, ธมฺเมนุปฺปนฺนํ เทยฺยธมฺมํ เทติ, ปฏิคฺคาหโก ทุสฺสีโล. อยํ ทกฺขิณา เวสฺสนฺตรมหาราชสฺส ทกฺขิณาสทิสา. ปฏิคฺคาหกโต วิสุชฺฌติ, โน ทายกโตติ ยตฺถ ปฏิคฺคาหโก สีลวา โหติ, ทายโก ทุสฺสีโล, อธมฺเมนุปฺปนฺนํ เทติ, อยํ ทกฺขิณา โจรฆาตกสฺส ทกฺขิณาสทิสา. เนว ทายกโต วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโตติ ยตฺถ อุโภปิ ทุสฺสีลา เทยฺยธมฺโมปิ อธมฺเมน นิพฺพตฺโต. วิปริยาเยน จตุตฺถา เวทิตพฺพา.

Thanh tịnh từ người cho, không từ người nhận là trường hợp người cho có giới, cho vật nên cho được sanh khởi đúng pháp, còn người nhận không có giới. Vật cúng dường này giống như vật cúng dường của đại vương Vessantara. Thanh tịnh từ người nhận, không từ người cho là trường hợp người nhận có giới, còn người cho không có giới, cho vật được sanh khởi không đúng pháp. Vật cúng dường này giống như vật cúng dường của người đao phủ. Không thanh tịnh từ người cho, cũng không từ người nhận là trường hợp cả hai đều không có giới, và vật nên cho cũng được sanh khởi không đúng pháp. (Sự thanh tịnh) thứ tư cần được hiểu theo cách ngược lại (tức là thanh tịnh từ cả hai phía).

สงฺคหวตฺถูนีติ สงฺคหการณานิ. ตานิ เหฏฺฐา วิภตฺตาเนว.

Tứ nhiếp pháp là các nguyên nhân của sự nhiếp phục. Những pháp ấy đã được phân tích ở phần trước.

อนริยโวหาราติ อนริยานํ ลามกานํ โวหารา.

Ngôn ngữ phi thánh là ngôn ngữ của những người không phải bậc thánh, của những người thấp kém.

อริยโวหาราติ อริยานํ สปฺปุริสานํ โวหารา.

Ngôn ngữ bậc thánh là ngôn ngữ của các bậc thánh, của các bậc chân nhân.

ทิฏฺฐวาทิตาติ [Pg.208] ทิฏฺฐํ มยาติ เอวํ วาทิตา. เอตฺถ จ ตํตํสมุฏฺฐาปกเจตนาวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Nói điều đã thấy là có thói quen nói rằng: 'Đã được tôi thấy'. Và ở đây, ý nghĩa cần được hiểu tùy theo tác ý làm sanh khởi lời nói tương ứng.

อตฺตนฺตปาทิจตุกฺกวณฺณนา

Chú giải về bốn pháp bắt đầu bằng người hành khổ mình

๓๑๔. อตฺตนฺตปาทีสุ ปฐโม อเจลโก. ทุติโย โอรพฺภิกาทีสุ อญฺญตโร. ตติโย ยญฺญยาชโก. จตุตฺโถ สาสเน สมฺมาปฏิปนฺโน.

314. Trong số những người hành khổ mình v.v., người thứ nhất là người lõa thể. Người thứ hai là một trong số những người đồ tể cừu v.v. Người thứ ba là người tế tự. Người thứ tư là người thực hành đúng đắn trong giáo pháp.

อตฺตหิตาย ปฏิปนฺนาทีสุ ปฐโม โย สยํ สีลาทิสมฺปนฺโน, ปรํ สีลาทีสุ น สมาทเปติ อายสฺมา วกฺกลิตฺเถโร วิย. ทุติโย โย อตฺตนา น สีลาทิสมฺปนฺโน, ปรํ สีลาทีสุ สมาทเปติ อายสฺมา อุปนนฺโท วิย. ตติโย โย เนวตฺตนา สีลาทิสมฺปนฺโน, ปรํ สีลาทีสุ น สมาทเปติ เทวทตฺโต วิย. จตุตฺโถ โย อตฺตนา จ สีลาทิสมฺปนฺโน ปรญฺจ สีลาทีสุ สมาทเปติ อายสฺมา มหากสฺสโป วิย.

Trong số các hạng người thực hành vì lợi ích của bản thân, v.v., hạng người thứ nhất là vị nào tự mình thành tựu giới, v.v., nhưng không khuyến khích người khác trong giới, v.v., giống như trưởng lão Vakkali. Hạng người thứ hai là vị nào tự mình không thành tựu giới, v.v., nhưng khuyến khích người khác trong giới, v.v., giống như trưởng lão Upananda. Hạng người thứ ba là vị nào tự mình không thành tựu giới, v.v., và cũng không khuyến khích người khác trong giới, v.v., giống như Devadatta. Hạng người thứ tư là vị nào tự mình cũng thành tựu giới, v.v., và cũng khuyến khích người khác trong giới, v.v., giống như trưởng lão Mahākassapa.

ตมาทีสุ ตโมติ อนฺธการภูโต. ตมปรายโณติ ตมเมว ปรํ อยนํ คติ อสฺสาติ ตมปรายโณ. เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ ปฐโม นีเจ จณฺฑาลาทิกุเล ทุชฺชีวิเต หีนตฺตภาเว นิพฺพตฺติตฺวา ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปริปูเรติ. ทุติโย ตถาวิโธ หุตฺวา ตีณิ สุจริตานิ ปริปูเรติ. ตติโย อุฬาเร ขตฺติยกุเล พหุอนฺนปาเน สมฺปนฺนตฺตภาเว นิพฺพตฺติตฺวา ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปริปูเรติ. จตุตฺโถ ตาทิโสว หุตฺวา ตีณิ สุจริตานิ ปริปูเรติ.

Trong các câu bắt đầu bằng 'tama', 'tama' có nghĩa là trở thành bóng tối. 'Tamaparāyaṇa' có nghĩa là người có bóng tối là nơi đến, là cảnh giới tối thượng. Ý nghĩa trong tất cả các câu nên được hiểu như vậy. Và ở đây, hạng người thứ nhất, sau khi sanh ra trong gia đình hạ tiện như chiên-đà-la, có đời sống khốn khổ, trong thân phận thấp hèn, đã làm viên mãn ba ác hạnh. Hạng người thứ hai, sau khi trở thành người như vậy, đã làm viên mãn ba thiện hạnh. Hạng người thứ ba, sau khi sanh ra trong gia đình Sát-đế-lỵ cao quý, có nhiều thức ăn thức uống, trong thân phận đầy đủ, đã làm viên mãn ba ác hạnh. Hạng người thứ tư, sau khi trở thành người như thế ấy, đã làm viên mãn ba thiện hạnh.

สมณมจโลติ สมณอจโล. ม-กาโร ปทสนฺธิมตฺตํ. โส โสตาปนฺโน เวทิตพฺโพ. โสตาปนฺโน หิ จตูหิ วาเตหิ อินฺทขีโล วิย ปรปฺปวาเทหิ อกมฺปิโย. อจลสทฺธาย สมนฺนาคโตติ สมณมจโล. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล สมณมจโล? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา’’ติ (ปุ. ป. ๑๙๐) วิตฺถาโร. ราคโทสานํ ปน ตนุภูตตฺตา สกทาคามี สมณปทุโม นาม. เตนาห – ‘‘กตโม ปน ปุคฺคโล สมณปทุโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล [Pg.209] สมณปทุโม’’ติ (ปุ. ป. ๑๙๐). ราคโทสานํ อภาวา ขิปฺปเมว ปุปฺผิสฺสตีติ อนาคามี สมณปุณฺฑรีโก นาม. เตนาห – ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล สมณปุณฺฑรีโก? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ…เป… อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สมณปุณฺฑรีโก’’ติ (ปุ. ป. ๑๙๐). อรหา ปน สพฺเพสมฺปิ คนฺถการกิเลสานํ อภาวา สมเณสุ สมณสุขุมาโล นาม. เตนาห – ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล สมเณสุ สมณสุขุมาโล? อิเธกจฺโจ อาสวานํ ขยา…เป… อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สมเณสุ สมณสุขุมาโล’’ติ.

'Samaṇamacalo' là sa-môn bất động. Chữ 'ma' chỉ là để nối âm. Vị ấy nên được hiểu là bậc Dự Lưu. Quả vậy, bậc Dự Lưu giống như cột trụ cổng thành không bị lay động bởi bốn cơn gió, cũng không bị lay động bởi các tà thuyết của người khác. Vì thành tựu đức tin bất động nên gọi là sa-môn bất động. Điều này cũng đã được nói: "Và thế nào là hạng người sa-môn bất động? Ở đây, có hạng người, do đoạn trừ ba kiết sử..." (trích Pu. Pa. 190) phần chi tiết. Còn do vì tham và sân đã được làm cho muội lược, bậc Nhất Lai được gọi là sa-môn hoa sen (paduma). Do đó, Ngài nói: "Và thế nào là hạng người sa-môn hoa sen? Ở đây, có hạng người, chỉ một lần nữa trở lại thế gian này rồi chấm dứt khổ đau, hạng người này được gọi là sa-môn hoa sen" (trích Pu. Pa. 190). Do vì không còn tham và sân, sẽ sớm nở hoa, nên bậc Bất Lai được gọi là sa-môn hoa sen trắng (puṇḍarīka). Do đó, Ngài nói: "Và thế nào là hạng người sa-môn hoa sen trắng? Ở đây, có hạng người, do đoạn trừ năm hạ phần kiết sử... v.v... hạng người này được gọi là sa-môn hoa sen trắng" (trích Pu. Pa. 190). Còn bậc A-la-hán, do vì không còn tất cả các phiền não tạo ra sự trói buộc, nên được gọi là sa-môn vi tế trong các sa-môn. Do đó, Ngài nói: "Và thế nào là hạng người sa-môn vi tế trong các sa-môn? Ở đây, có người, do đoạn tận các lậu hoặc... v.v... sau khi chứng đạt, an trú. Hạng người này được gọi là sa-môn vi tế trong các sa-môn".

‘‘อิเม โข, อาวุโส’’ติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ สมปญฺญาสาย จตุกฺกานํ วเสน ทฺเวปญฺหสตานิ กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

Câu bắt đầu bằng "Này chư hiền, những điều này..." nên được liên kết theo phương pháp đã nói. Như vậy, trong khi trình bày hai trăm câu hỏi theo cách của năm mươi pháp bốn, vị trưởng lão đã chỉ dạy hương vị của sự hòa hợp.

จตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về các pháp bốn đã kết thúc.

ปญฺจกวณฺณนา

Phần giải thích về các pháp năm

๓๑๕. อิติ จตุกฺกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปญฺจกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ. ตตฺถ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ รูปกฺขนฺโธ โลกิโย. เสสา โลกิยโลกุตฺตรา. อุปาทานกฺขนฺธา โลกิยาว. วิตฺถารโต ปน ขนฺธกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา. กามคุณา เหฏฺฐา วิตฺถาริตาว.

315. Như vậy, sau khi đã chỉ dạy hương vị của sự hòa hợp theo cách của các pháp bốn, bây giờ ngài lại bắt đầu bài pháp để chỉ dạy theo cách của các pháp năm. Trong đó, trong năm uẩn, sắc uẩn thuộc về thế gian. Các uẩn còn lại thuộc về thế gian và siêu thế. Các thủ uẩn chỉ thuộc về thế gian. Còn về phần chi tiết, luận về các uẩn đã được nói trong bộ Thanh Tịnh Đạo. Các dục trưởng đã được giải thích chi tiết ở phần trước.

สุกตทุกฺกฏาทีหิ คนฺตพฺพาติ คติโย. นิรโยติ นิรสฺสาโท. สโหกาเสน ขนฺธา กถิตา. ตโต ปเรสุ ตีสุ นิพฺพตฺตา ขนฺธาว วุตฺตา. จตุตฺเถ โอกาโสปิ.

Vì là nơi nên được đi đến bởi những người làm điều thiện, điều ác, v.v., nên được gọi là các cõi (gati). 'Niraya' (địa ngục) là không có sự vui thích. (Ở đây) các uẩn được nói đến cùng với trú xứ. Trong ba cõi sau đó, chỉ các uẩn đã sanh khởi được nói đến. Trong cõi thứ tư, trú xứ cũng được nói đến.

อาวาเส มจฺฉริยํ อาวาสมจฺฉริยํ. เตน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาคนฺตุกํ ทิสฺวา ‘‘เอตฺถ เจติยสฺส วา สงฺฆสฺส วา ปริกฺขาโร ฐปิโต’’ติอาทีนิ วตฺวา สงฺฆิกมฺปิ อาวาสํ นิวาเรติ. โส กาลงฺกตฺวา เปโต วา อชคโร วา หุตฺวา นิพฺพตฺตติ. กุเล มจฺฉริยํ กุลมจฺฉริยํ. เตน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ เตหิ การเณหิ อตฺตโน อุปฏฺฐากกุเล อญฺเญสํ [Pg.210] ปเวสนมฺปิ นิวาเรติ. ลาเภ มจฺฉริยํ ลาภมจฺฉริยํ. เตน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ สงฺฆิกมฺปิ ลาภํ มจฺฉรายนฺโต ยถา อญฺเญ น ลภนฺติ, เอวํ กโรติ. วณฺเณ มจฺฉริยํ วณฺณมจฺฉริยํ. วณฺโณติ เจตฺถ สรีรวณฺโณปิ คุณวณฺโณปิ เวทิตพฺโพ. ปริยตฺติธมฺเม มจฺฉริยํ ธมฺมมจฺฉริยํ. เตน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ‘‘อิมํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา เอโส มํ อภิภวิสฺสตี’’ติ อญฺญสฺส น เทติ. โย ปน ธมฺมานุคฺคเหน วา ปุคฺคลานุคฺคเหน วา น เทติ, น ตํ มจฺฉริยํ.

Sự bỏn xẻn về trú xứ là bỏn xẻn trú xứ. Vị tỳ khưu có tính ấy, khi thấy vị khách đến, nói những lời như: "Ở đây có vật dụng của bảo tháp hoặc của Tăng chúng được cất giữ", rồi ngăn cản cả trú xứ của Tăng chúng. Vị ấy sau khi mệnh chung, sanh làm ngạ quỷ hoặc trăn. Sự bỏn xẻn về gia đình là bỏn xẻn gia đình. Vị tỳ khưu có tính ấy, vì những lý do đó, ngăn cản cả sự đi vào của các vị khác trong gia đình hộ độ của mình. Sự bỏn xẻn về lợi lộc là bỏn xẻn lợi lộc. Vị tỳ khưu có tính ấy, bỏn xẻn cả lợi lộc của Tăng chúng, làm sao cho những người khác không nhận được. Sự bỏn xẻn về dung sắc là bỏn xẻn dung sắc. Ở đây, 'vaṇṇa' nên được hiểu là cả dung sắc của thân thể và phẩm hạnh. Sự bỏn xẻn về pháp học là bỏn xẻn pháp. Vị tỳ khưu có tính ấy, nghĩ rằng: "Sau khi học pháp này, người này sẽ hơn ta", nên không cho người khác. Còn vị nào không cho vì muốn nâng đỡ chánh pháp hoặc nâng đỡ cá nhân, đó không phải là bỏn xẻn.

จิตฺตํ นิวาเรนฺติ ปริโยนนฺธนฺตีติ นีวรณานิ. กามจฺฉนฺโท นีวรณปตฺโต อรหตฺตมคฺควชฺโฌ. กามราคานุสโย กามราคสํโยชนปตฺโต อนาคามิมคฺควชฺโฌ. ถินํ จิตฺตเคลญฺญํ. มิทฺธํ ขนฺธตฺตยเคลญฺญํ. อุภยมฺปิ อรหตฺตมคฺควชฺฌํ. ตถา อุทฺธจฺจํ. กุกฺกุจฺจํ อนาคามิมคฺควชฺฌํ. วิจิกิจฺฉา ปฐมมคฺควชฺฌา.

Vì chúng ngăn che và bao trùm tâm, nên được gọi là các triền cái. Dục tham khi đã đến mức triền cái thì bị diệt trừ bởi A-la-hán đạo. Dục ái tùy miên khi đã đến mức dục ái kiết sử thì bị diệt trừ bởi Bất Lai đạo. Hôn trầm là sự bệnh hoạn của tâm. Thụy miên là sự bệnh hoạn của ba uẩn. Cả hai đều bị diệt trừ bởi A-la-hán đạo. Trạo cử cũng vậy. Hối quá bị diệt trừ bởi Bất Lai đạo. Hoài nghi bị diệt trừ bởi đạo đầu tiên.

สํโยชนานีติ พนฺธนานิ. เตหิ ปน พทฺเธสุ ปุคฺคเลสุ รูปารูปภเว นิพฺพตฺตา โสตาปนฺนสกทาคามิโน อนฺโตพทฺธา พหิสยิตา นาม. เตสญฺหิ กามภเว พนฺธนํ. กามภเว อนาคามิโน พหิพทฺธา อนฺโตสยิตา นาม. เตสญฺหิ รูปารูปภเว พนฺธนํ. กามภเว โสตาปนฺนสกทาคามิโน อนฺโตพทฺธา อนฺโตสยิตา นาม. รูปารูปภเว อนาคามิโน พหิพทฺธา พหิสยิตา นาม. ขีณาสโว สพฺพตฺถ อพนฺธโน.

Các kiết sử là những sự trói buộc. Trong số những hạng người bị trói buộc bởi chúng, các bậc Dự Lưu và Nhất Lai đã sanh trong cõi sắc và vô sắc được gọi là bị trói buộc bên trong, nằm bên ngoài. Quả vậy, sự trói buộc của các vị ấy ở trong cõi dục. Các bậc Bất Lai trong cõi dục được gọi là bị trói buộc bên ngoài, nằm bên trong. Quả vậy, sự trói buộc của các vị ấy ở trong cõi sắc và vô sắc. Các bậc Dự Lưu và Nhất Lai trong cõi dục được gọi là bị trói buộc bên trong, nằm bên trong. Các bậc Bất Lai trong cõi sắc và vô sắc được gọi là bị trói buộc bên ngoài, nằm bên ngoài. Bậc Lậu Tận thì ở khắp mọi nơi đều không bị trói buộc.

สิกฺขิตพฺพํ ปทํ สิกฺขาปทํ, สิกฺขาโกฏฺฐาโสติ อตฺโถ. สิกฺขาย วา ปทํ สิกฺขาปทํ, อธิจิตฺตอธิปญฺญาสิกฺขาย อธิคมุปาโยติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน สิกฺขาปทกถา วิภงฺคปฺปกรเณ สิกฺขาปทวิภงฺเค อาคตา เอว.

Điều cần phải học tập là nền tảng, (nên gọi là) học giới; có nghĩa là phần của sự học tập. Hoặc, nền tảng của sự học tập là học giới; có nghĩa là phương tiện để chứng đắc tăng thượng tâm học và tăng thượng tuệ học. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về phần chi tiết, câu chuyện về học giới đã được trình bày trong phần Phân Tích Học Giới của bộ Phân Tích.

อภพฺพฏฺฐานาทิปญฺจกวณฺณนา

Chú giải về nhóm năm pháp bắt đầu với những trường hợp không thể xảy ra.

๓๑๖. ‘‘อภพฺโพ, อาวุโส, ขีณาสโว ภิกฺขุ สญฺจิจฺจ ปาณ’’นฺติอาทิ เทสนาสีสเมว, โสตาปนฺนาทโยปิ ปน อภพฺพา. ปุถุชฺชนขีณาสวานํ นินฺทาปสํสตฺถมฺปิ เอวํ วุตฺตํ. ปุถุชฺชโน นาม คารยฺโห, มาตุฆาตาทีนิปิ กโรติ[Pg.211]. ขีณาสโว ปน ปาสํโส, กุนฺถกิปิลฺลิกฆาตาทีนิปิ น กโรตีติ.

316. Câu bắt đầu bằng "Này chư hiền, vị tỳ khưu lậu tận không thể cố ý sát sanh" chỉ là phần chính của bài thuyết giảng, nhưng các vị như Tu-đà-hoàn cũng không thể (làm điều đó). Điều này được nói như vậy cũng nhằm mục đích chê bai phàm phu và tán thán bậc lậu tận. Phàm phu đáng bị chê bai, (họ) còn làm những việc như giết mẹ. Còn bậc lậu tận thì đáng được tán thán, (vị ấy) không làm cả những việc như giết con kiến, con mối.

พฺยสเนสุ วิยสฺสตีติ พฺยสนํ, หิตสุขํ ขิปติ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ. ญาตีนํ พฺยสนํ ญาติพฺยสนํ, โจรโรคภยาทีหิ ญาติวินาโสติ อตฺโถ. โภคานํ พฺยสนํ โภคพฺยสนํ, ราชโจราทิวเสน โภควินาโสติ อตฺโถ. โรโค เอว พฺยสนํ โรคพฺยสนํ. โรโค หิ อาโรคฺยํ พฺยสติ วินาเสตีติ พฺยสนํ, สีลสฺส พฺยสนํ สีลพฺยสนํ. ทุสฺสีลฺยสฺเสตํ นามํ. สมฺมาทิฏฺฐึ วินาสยมานา อุปฺปนฺนา ทิฏฺฐิ เอว พฺยสนํ ทิฏฺฐิพฺยสนํ. เอตฺถ จ ญาติพฺยสนาทีนิ ตีณิ เนว อกุสลานิ น ติลกฺขณาหตานิ. สีลทิฏฺฐิพฺยสนทฺวยํ อกุสลํ ติลกฺขณาหตํ. เตเนว ‘‘นาวุโส, สตฺตา ญาติพฺยสนเหตุ วา’’ติอาทิมาห.

Trong các tai họa, (nó) hủy hoại, vì vậy gọi là tai họa; có nghĩa là nó ném đi, phá hủy lợi ích và hạnh phúc. Tai họa của thân quyến là tai họa về thân quyến; có nghĩa là sự hủy hoại thân quyến do trộm cướp, bệnh tật, sợ hãi, v.v. Tai họa của tài sản là tai họa về tài sản; có nghĩa là sự hủy hoại tài sản do vua chúa, trộm cướp, v.v. Bệnh tật chính là tai họa, (gọi là) tai họa về bệnh tật. Vì bệnh tật hủy hoại, phá hủy sức khỏe, nên gọi là tai họa. Tai họa của giới là tai họa về giới. Đây là tên gọi của sự ác giới. Tri kiến sai lầm đã khởi lên, đang hủy hoại chánh kiến, chính là tai họa, (gọi là) tai họa về tri kiến. Và trong số này, ba tai họa bắt đầu với tai họa về thân quyến không phải là bất thiện, cũng không bị ba tướng chi phối. Hai tai họa về giới và tri kiến là bất thiện và bị ba tướng chi phối. Chính vì vậy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng "Này chư hiền, chúng sanh không... do nhân là tai họa về thân quyến...".

ญาติสมฺปทาติ ญาตีนํ สมฺปทา ปาริปูรี พหุภาโว. โภคสมฺปทายปิ เอเสว นโย. อาโรคฺยสฺส สมฺปทา อาโรคฺยสมฺปทา. ปาริปูรี ทีฆรตฺตํ อโรคตา. สีลทิฏฺฐิสมฺปทาสุปิ เอเสว นโย. อิธาปิ ญาติสมฺปทาทโย โน กุสลา, น ติลกฺขณาหตา. สีลทิฏฺฐิสมฺปทา กุสลา, ติลกฺขณาหตา. เตเนว ‘‘นาวุโส, สตฺตา ญาติสมฺปทาเหตุ วา’’ติอาทิมาห.

Sự thành tựu về thân quyến là sự thành tựu, sự viên mãn, sự đông đảo của thân quyến. Đối với sự thành tựu về tài sản cũng theo phương pháp này. Sự thành tựu của sức khỏe là sự thành tựu về sức khỏe; (đó là) sự viên mãn, sự không bệnh tật trong thời gian dài. Đối với sự thành tựu về giới và tri kiến cũng theo phương pháp này. Ở đây cũng vậy, những sự thành tựu bắt đầu với sự thành tựu về thân quyến không phải là thiện, cũng không bị ba tướng chi phối. Sự thành tựu về giới và tri kiến là thiện và bị ba tướng chi phối. Chính vì vậy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng "Này chư hiền, chúng sanh không... do nhân là sự thành tựu về thân quyến...".

สีลวิปตฺติสีลสมฺปตฺติกถา มหาปรินิพฺพาเน วิตฺถาริตาว.

Câu chuyện về sự thất bại trong giới và sự thành tựu trong giới đã được giải thích chi tiết trong kinh Đại Bát Niết Bàn.

โจทเกนาติ วตฺถุสํสนฺทสฺสนา, อาปตฺติสํสนฺทสฺสนา, สํวาสปฺปฏิกฺเขโป, สามีจิปฺปฏิกฺเขโปติ จตูหิ โจทนาวตฺถูหิ โจทยมาเนน. กาเลน วกฺขามิ โน อกาเลนาติ เอตฺถ จุทิตกสฺส กาโล กถิโต, น โจทกสฺส. ปรํ โจเทนฺเตน หิ ปริสมชฺเฌ วา อุโปสถปวารณคฺเค วา อาสนสาลาโภชนสาลาทีสุ วา น โจเทตพฺพํ. ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนกาเล ‘‘กโรตายสฺมา โอกาสํ, อหํ อายสฺมนฺตํ วตฺตุกาโม’’ติ เอวํ โอกาสํ กาเรตฺวา โจเทตพฺพํ. ปุคฺคลํ ปน อุปปริกฺขิตฺวา โย โลลปุคฺคโล อภูตํ วตฺวา ภิกฺขูนํ อยสํ อาโรเปติ, โส โอกาสกมฺมํ วินาปิ โจเทตพฺโพ. ภูเตนาติ ตจฺเฉน สภาเวน. สณฺเหนาติ มฏฺเฐน มุทุเกน. อตฺถสญฺหิเตนาติ อตฺถกามตาย หิตกามตาย อุเปเตน.

(Bởi người khiển trách) đang khiển trách bằng bốn sự việc khiển trách là: chỉ ra sự việc, chỉ ra tội, từ chối việc chung sống, từ chối sự kính trọng. Trong câu "Tôi sẽ nói vào lúc thích hợp, không phải lúc không thích hợp", thời điểm của người bị khiển trách được nói đến, chứ không phải của người khiển trách. Thật vậy, người khiển trách người khác không nên khiển trách giữa hội chúng, hoặc trong lễ Bố-tát hay Tự tứ, hoặc trong các nơi như giảng đường, nhà ăn. Vào lúc đang ngồi ở nơi nghỉ ban ngày, nên khiển trách sau khi đã xin phép rằng: "Xin Tôn giả cho phép, tôi muốn nói với Tôn giả". Tuy nhiên, sau khi xem xét cá nhân, người nào là người phù phiếm, nói điều không thật, gán tiếng xấu cho các tỳ khưu, người đó nên bị khiển trách ngay cả khi không xin phép. "Bằng sự thật" nghĩa là bằng điều chân thật, đúng bản chất. "Bằng lời ôn hòa" nghĩa là bằng lời tao nhã, mềm mỏng. "Bằng lời liên quan đến lợi ích" nghĩa là với lòng mong muốn lợi ích, mong muốn điều tốt lành.

ปธานิยงฺคปญฺจกวณฺณนา

Chú giải về nhóm năm chi phần của sự tinh tấn.

๓๑๗. ปธานิยงฺคานีติ [Pg.212] ปธานํ วุจฺจติ ปทหนํ, ปธานมสฺส อตฺถีติ ปธานิโย, ปธานิยสฺส ภิกฺขุโน องฺคานิ ปธานิยงฺคานิ. สทฺโธติ สทฺธาย สมนฺนาคโต. สทฺธา ปเนสา อาคมนสทฺธา, อธิคมนสทฺธา, โอกปฺปนสทฺธา, ปสาทสทฺธาติ จตุพฺพิธา. ตตฺถ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ สทฺธา อภินีหารโต อาคตตฺตา อาคมนสทฺธา นาม. อริยสาวกานํ ปฏิเวเธน อธิคตตฺตา อธิคมนสทฺธา นาม. พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆติ วุตฺเต อจลภาเวน โอกปฺปนํ โอกปฺปนสทฺธา นาม. ปสาทุปฺปตฺติ ปสาทสทฺธา นาม. อิธ โอกปฺปนสทฺธา อธิปฺเปตา. โพธินฺติ จตุตฺถมคฺคญาณํ. ตํ สุปฺปฏิวิทฺธํ ตถาคเตนาติ สทฺทหติ. เทสนาสีสเมว เจตํ, อิมินา ปน องฺเคน ตีสุปิ รตเนสุ สทฺธา อธิปฺเปตา. ยสฺส หิ พุทฺธาทีสุ ปสาโท พลวา, ตสฺส ปธานวีริยํ อิชฺฌติ. อปฺปาพาโธติ อโรโค. อปฺปาตงฺโกติ นิทฺทุกฺโข. สมเวปากินิยาติ สมวิปาจนียา. คหณิยาติ กมฺมชเตโชธาตุยา. นาติสีตาย นาจฺจุณฺหายาติ อติสีตคหณิโก สีตภีรู โหติ, อจฺจุณฺหคหณิโก อุณฺหภีรู โหติ, เตสํ ปธานํ น อิชฺฌติ. มชฺฌิมคหณิกสฺส อิชฺฌติ. เตนาห – ‘‘มชฺฌิมาย ปธานกฺขมายา’’ติ. ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิกตฺตาติ ยถาภูตํ อตฺตโน อคุณํ ปกาเสตา. อุทยตฺถคามินิยาติ อุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ คนฺตุํ ปริจฺฉินฺทิตุํ สมตฺถาย, เอเตน ปญฺญาสลกฺขณปริคฺคาหกํ อุทยพฺพยญาณํ วุตฺตํ. อริยายาติ ปริสุทฺธาย. นิพฺเพธิกายาติ อนิพฺพิทฺธปุพฺเพ โลภกฺขนฺธาทโย นิพฺพิชฺฌิตุํ สมตฺถาย. สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยาติ ตทงฺควเสน กิเลสานํ ปหีนตฺตา ยํ ยํ ทุกฺขํ ขียติ, ตสฺส ตสฺส ทุกฺขสฺส ขยคามินิยา. อิติ สพฺเพหิ อิเมหิ ปเทหิ วิปสฺสนาปญฺญาว กถิตา. ทุปฺปญฺญสฺส หิ ปธานํ น อิชฺฌติ.

317. Các chi phần của sự tinh tấn: sự nỗ lực được gọi là tinh tấn; người có sự tinh tấn được gọi là người tinh cần; các chi phần của vị tỳ khưu tinh cần là các chi phần của sự tinh tấn. "Có đức tin" nghĩa là có được đức tin. Đức tin này có bốn loại: tín do nguyện, tín do chứng đắc, tín do xác quyết, và tín do tịnh tín. Trong đó, đức tin của các vị Toàn Giác Bồ-tát, vì đến từ sự phát nguyện, được gọi là tín do nguyện. Đức tin của các bậc Thánh đệ tử, vì được chứng đắc qua sự thấu triệt, được gọi là tín do chứng đắc. Khi nói "Phật, Pháp, Tăng", sự xác quyết một cách không lay chuyển được gọi là tín do xác quyết. Sự phát sinh lòng tịnh tín được gọi là tín do tịnh tín. Ở đây, tín do xác quyết được ám chỉ. "Sự giác ngộ" là tuệ của đạo thứ tư. Vị ấy tin rằng: "Điều đó đã được Như Lai thấu triệt một cách trọn vẹn". Đây chỉ là phần chính của bài thuyết giảng, nhưng qua chi phần này, đức tin nơi ba ngôi báu được ám chỉ. Thật vậy, người nào có lòng tịnh tín mạnh mẽ nơi Phật, v.v., thì sự tinh tấn nỗ lực của người đó sẽ thành tựu. "Ít bệnh" là không có bệnh. "Ít não" là không có khổ. "Tiêu hóa đều" là tiêu hóa tốt. "Hỏa giới" là hỏa giới do nghiệp sanh. "Không quá lạnh, không quá nóng": người có hỏa giới quá lạnh thì sợ lạnh, người có hỏa giới quá nóng thì sợ nóng, sự tinh tấn của họ không thành tựu. (Sự tinh tấn) của người có hỏa giới trung bình thì thành tựu. Vì vậy, Ngài nói: "với (hỏa giới) trung bình, thích hợp cho sự tinh tấn". "Bộc lộ bản thân như thật" là người trình bày khuyết điểm của mình như nó vốn có. "Hướng đến sanh diệt": có khả năng đi đến, xác định sự sanh và sự diệt; qua đó, tuệ sanh diệt, vốn nắm bắt năm mươi tướng, được nói đến. "Thánh thiện" là thanh tịnh. "Có khả năng xuyên thấu" là có khả năng xuyên thấu các uẩn như tham uẩn, v.v., chưa từng được xuyên thấu trước đây. "Đưa đến sự đoạn tận khổ một cách chân chánh": do các phiền não đã được đoạn trừ bằng cách đoạn trừ theo từng phần, khổ nào được tiêu diệt, (trí tuệ đó) đưa đến sự đoạn tận của khổ ấy. Như vậy, qua tất cả các từ này, chính tuệ minh sát đã được nói đến. Thật vậy, sự tinh tấn của người có trí tuệ kém cỏi không thành tựu.

สุทฺธาวาสาทิปญฺจกวณฺณนา

Chú giải về nhóm năm pháp bắt đầu với Tịnh Cư Thiên.

๓๑๘. สุทฺธาวาสาติ สุทฺธา อิธ อาวสึสุ อาวสนฺติ อาวสิสฺสนฺติ วาติ สุทฺธาวาสา. สุทฺธาติ กิเลสมลรหิตา อนาคามิขีณาสวา. อวิหาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ มหาปทาเน วุตฺตเมว.

318. Tịnh Cư Thiên: vì các bậc thanh tịnh đã sống, đang sống, hoặc sẽ sống ở đây, nên gọi là Tịnh Cư Thiên. "Thanh tịnh" là các vị Bất Lai và lậu tận, những người không còn cấu uế phiền não. Điều cần nói về các cõi như Vô Phiền, v.v., đã được nói trong kinh Đại Bổn.

อนาคามีสุ [Pg.213] อายุโน มชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อนฺตราว กิเลสปรินิพฺพานํ อรหตฺตํ ปตฺโต อนฺตราปรินิพฺพายี นาม. มชฺฌํ อุปหจฺจ อติกฺกมิตฺวา ปตฺโต อุปหจฺจปรินิพฺพายี นาม. อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน อกิลมนฺโต สุเขน ปตฺโต อสงฺขารปรินิพฺพายี นาม. สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิลมนฺโต ทุกฺเขน ปตฺโต สสงฺขารปรินิพฺพายี นาม. อิเม จตฺตาโร ปญฺจสุปิ สุทฺธาวาเสสุ ลพฺภนฺติ. อุทฺธํโสโตอกนิฏฺฐคามีติ เอตฺถ ปน จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. โย หิ อวิหาโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร เทวโลเก โสเธตฺวา อกนิฏฺฐํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย อวิหาโต ทุติยํ วา ตติยํ วา จตุตฺถํ วา เทวโลกํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย กามภวโต อกนิฏฺเฐสุ นิพฺพตฺติตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย เหฏฺฐา จตูสุ เทวโลเกสุ ตตฺถ ตตฺเถว นิพฺพตฺติตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นามาติ.

Trong các vị Bất Lai, vị nào chưa vượt qua nửa tuổi thọ mà đã chứng đắc A-la-hán quả, là sự tịch diệt phiền não ngay trong khoảng giữa, được gọi là Trung gian Bát-niết-bàn (antarāparinibbāyī). Vị nào chứng đắc sau khi đã tổn hại, vượt qua nửa tuổi thọ, được gọi là Tổn hại Bát-niết-bàn (upahaccaparinibbāyī). Vị nào chứng đắc một cách dễ dàng, không mệt nhọc, không cần nỗ lực, không cần sự thúc đẩy, được gọi là Vô hành Bát-niết-bàn (asaṅkhāraparinibbāyī). Vị nào chứng đắc một cách khó khăn, mệt nhọc, với sự nỗ lực, với sự thúc đẩy, được gọi là Hữu hành Bát-niết-bàn (sasaṅkhāraparinibbāyī). Bốn hạng này được tìm thấy trong cả năm cõi Tịnh Cư. Còn ở đây, về hạng ‘Thượng lưu Sắc-cứu-kính’ (Uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī), nên hiểu có bốn trường hợp. Vị nào bắt đầu từ cõi Vô Phiền, sau khi thanh lọc bốn cõi trời, đi đến cõi Sắc Cứu Kính rồi Bát-niết-bàn, vị này được gọi là Thượng lưu Sắc-cứu-kính. Vị nào từ cõi Vô Phiền đi đến cõi trời thứ hai, hoặc thứ ba, hoặc thứ tư rồi Bát-niết-bàn, vị này được gọi là Thượng lưu, nhưng không phải là Sắc-cứu-kính. Vị nào từ cõi Dục, sanh vào cõi Sắc Cứu Kính rồi Bát-niết-bàn, vị này không phải là Thượng lưu, nhưng là Sắc-cứu-kính. Vị nào sanh vào một trong bốn cõi trời ở dưới rồi Bát-niết-bàn ngay tại đó, vị này không phải là Thượng lưu, cũng không phải là Sắc-cứu-kính.

เจโตขิลปญฺจกวณฺณนา

Chú giải về Năm pháp Hoang vu của tâm

๓๑๙. เจโตขิลาติ จิตฺตสฺส ถทฺธภาวา. สตฺถริ กงฺขตีติ สตฺถุ สรีเร วา คุเณ วา กงฺขติ. สรีเร กงฺขมาโน ‘‘ทฺวตฺตึสมหาปุริสวรลกฺขณปฏิมณฺฑิตํ นาม สรีรํ อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ. คุเณ กงฺขมาโน ‘‘อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนชานนสมตฺถํ สพฺพญฺญุตญาณํ อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ. อาตปฺปายาติ วีริยกรณตฺถาย. อนุโยคายาติ ปุนปฺปุนํ โยคาย. สาตจฺจายาติ สตตกิริยาย. ปธานายาติ ปทหนตฺถาย. อยํ ปฐโม เจโตขิโลติ อยํ สตฺถริ วิจิกิจฺฉาสงฺขาโต ปฐโม จิตฺตสฺส ถทฺธภาโว. ธมฺเมติ ปริยตฺติธมฺเม จ ปฏิเวธธมฺเม จ. ปริยตฺติธมฺเม กงฺขมาโน ‘‘เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานีติ วทนฺติ, อตฺถิ นุ โข เอตํ นตฺถี’’ติ กงฺขติ. ปฏิเวธธมฺเม กงฺขมาโน ‘‘วิปสฺสนานิสฺสนฺโท มคฺโค นาม, มคฺคนิสฺสนฺโท ผลํ นาม, สพฺพสงฺขารปฏินิสฺสคฺโค นิพฺพานํ นามาติ วทนฺติ, ตํ อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ. สงฺเฆ กงฺขตีติ ‘‘อุชุปฺปฏิปนฺโนติอาทีนํ ปทานํ วเสน เอวรูปํ ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน จตฺตาโร มคฺคฏฺฐา จตฺตาโร ผลฏฺฐาติ อฏฺฐนฺนํ ปุคฺคลานํ สมูหภูโต สงฺโฆ นาม อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ. สิกฺขาย กงฺขมาโน ‘‘อธิสีลสิกฺขา นาม, อธิจิตฺตอธิปญฺญาสิกฺขา นามาติ วทนฺติ[Pg.214], สา อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ. อยํ ปญฺจโมติ อยํ สพฺรหฺมจารีสุ โกปสงฺขาโต ปญฺจโม จิตฺตสฺส ถทฺธภาโว กจวรภาโว ขาณุกภาโว.

319. ‘Hoang vu của tâm’ (cetokhila) là trạng thái cứng nhắc của tâm. ‘Hoài nghi về Bậc Đạo Sư’ (satthari kaṅkhati) là hoài nghi về thân hoặc về đức hạnh của Bậc Đạo Sư. Người hoài nghi về thân thì hoài nghi rằng: “Thân được trang nghiêm với ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân có thật hay không?”. Người hoài nghi về đức hạnh thì hoài nghi rằng: “Nhất thiết trí có khả năng biết quá khứ, vị lai, hiện tại có thật hay không?”. ‘Ātappāya’ có nghĩa là để thực hành tinh tấn. ‘Anuyogāya’ có nghĩa là để nỗ lực nhiều lần. ‘Sātaccāya’ có nghĩa là hành động liên tục. ‘Padhānāya’ có nghĩa là để tinh cần. ‘Đây là pháp hoang vu của tâm thứ nhất’ (ayaṃ paṭhamo cetokhilo) có nghĩa là đây là trạng thái cứng nhắc thứ nhất của tâm, được gọi là hoài nghi về Bậc Đạo Sư. ‘Về Pháp’ (dhamme) là trong Pháp học và trong Pháp hành. Người hoài nghi về Pháp học thì hoài nghi rằng: “Người ta nói rằng lời Phật dạy gồm Tam Tạng, tám mươi bốn ngàn pháp uẩn, điều đó có thật hay không?”. Người hoài nghi về Pháp hành thì hoài nghi rằng: “Người ta nói rằng có Đạo là kết quả của minh sát, có Quả là kết quả của Đạo, có Niết-bàn là sự từ bỏ tất cả các pháp hữu vi, những điều đó có thật hay không?”. ‘Hoài nghi về Tăng’ (saṅghe kaṅkhati) là hoài nghi rằng: “Tăng là tập hợp của tám hạng người, tức là bốn vị trú trong Đạo và bốn vị trú trong Quả, những người đã thực hành con đường như vậy theo các từ như ‘hành trực’, có thật hay không?”. Người hoài nghi về học pháp thì hoài nghi rằng: “Người ta nói rằng có tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học, những điều đó có thật hay không?”. ‘Đây là pháp thứ năm’ (ayaṃ pañcamo) có nghĩa là đây là trạng thái cứng nhắc thứ năm của tâm, được gọi là sự tức giận đối với các bạn đồng phạm hạnh, là trạng thái như rác rưởi, là trạng thái như gốc cây.

เจตโสวินิพนฺธาทิปญฺจกวณฺณนา

Chú giải về Năm pháp Trói buộc của tâm, v.v.

๓๒๐. เจตโสวินิพนฺธาติ จิตฺตํ พนฺธิตฺวา มุฏฺฐิยํ กตฺวา วิย คณฺหนฺตีติ เจตโสวินิพนฺธา. กาเมติ วตฺถุกาเมปิ กิเลสกาเมปิ. กาเยติ อตฺตโน กาเย. รูเปติ พหิทฺธารูเป. ยาวทตฺถนฺติ ยตฺตกํ อิจฺฉติ, ตตฺตกํ. อุทราวเทหกนฺติ อุทรปูรํ. ตญฺหิ อุทรํ อวเทหนโต ‘‘อุทราวเทหก’’นฺติ วุจฺจติ. เสยฺยสุขนฺติ มญฺจปีฐสุขํ. ปสฺสสุขนฺติ ยถา สมฺปริวตฺตกํ สยนฺตสฺส ทกฺขิณปสฺสวามปสฺสานํ สุขํ โหติ, เอวํ อุปฺปนฺนํ สุขํ. มิทฺธสุขนฺติ นิทฺทาสุขํ. อนุยุตฺโตติ ยุตฺตปฺปยุตฺโต วิหรติ. ปณิธายาติ ปตฺถยิตฺวา. พฺรหฺมจริเยนาติ เมถุนวิรติพฺรหฺมจริเยน. เทโว วา ภวิสฺสามีติ มเหสกฺขเทโว วา ภวิสฺสามิ. เทวญฺญตโร วาติ อปฺเปสกฺขเทเวสุ วา อญฺญตโร.

320. ‘Trói buộc của tâm’ (cetasovinibandhā) là vì chúng trói buộc tâm, nắm giữ như thể làm thành một nắm tay, nên được gọi là trói buộc của tâm. ‘Về dục’ (kāme) là trong cả dục đối tượng và dục phiền não. ‘Về thân’ (kāye) là trong thân của chính mình. ‘Về sắc’ (rūpe) là trong sắc bên ngoài. ‘Cho đến khi vừa ý’ (yāvadatthaṃ) là muốn bao nhiêu, (ăn) bấy nhiêu. ‘Ăn đầy bụng’ (udarāvadehakaṃ) là ăn cho đầy bụng. Vì nó làm cho bụng đầy, nên được gọi là ‘udarāvadehaka’. ‘Lạc trong sự nằm’ (seyyasukhaṃ) là sự sung sướng trên giường, ghế. ‘Lạc trong sự nghiêng mình’ (passasukhaṃ) là sự sung sướng phát sinh khi người nằm trở mình, sự sung sướng của hông bên phải và hông bên trái. ‘Lạc trong sự ngủ gật’ (middhasukhaṃ) là sự sung sướng của giấc ngủ. ‘Chuyên tâm’ (anuyutto) là sống chuyên cần, nỗ lực. ‘Sau khi mong cầu’ (paṇidhāya) là sau khi ước nguyện. ‘Bằng phạm hạnh’ (brahmacariyena) là bằng phạm hạnh là sự kiêng cữ dâm dục. ‘Ta sẽ trở thành một vị trời’ (devo vā bhavissāmi) là ta sẽ trở thành một vị trời có đại thần lực. ‘Hoặc một vị trời nào đó’ (devaññataro vā) là hoặc một vị nào đó trong số các vị trời có tiểu thần lực.

อินฺทฺริเยสุ ปฐมปญฺจเก โลกิยาเนว กถิตานิ. ทุติยปญฺจเก ปฐมทุติยจตุตฺถานิ โลกิยานิ, ตติยปญฺจมานิ โลกิยโลกุตฺตรานิ. ตติยปญฺจเก สมถวิปสฺสนามคฺควเสน โลกิยโลกุตฺตรานิ.

Trong các quyền, ở năm pháp đầu tiên, chỉ các pháp thế gian được nói đến. Ở năm pháp thứ hai, pháp thứ nhất, thứ hai, và thứ tư là thế gian; pháp thứ ba và thứ năm là thế gian và siêu thế. Ở năm pháp thứ ba, theo cách của chỉ, quán, và đạo, các pháp là thế gian và siêu thế.

นิสฺสรณิยปญฺจกวณฺณนา

Chú giải về Năm pháp Xuất ly

๓๒๑. นิสฺสรณิยาติ นิสฺสฏา วิสญฺญุตฺตา. ธาตุโยติ อตฺตสุญฺญสภาวา. กาเม มนสิกโรโตติ กาเม มนสิกโรนฺตสฺส, อสุภชฺฌานโต วุฏฺฐาย อคทํ คเหตฺวา วิสํ วีมํสนฺโต วิย วีมํสนตฺถํ กามาภิมุขํ จิตฺตํ เปเสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. น ปกฺขนฺทตีติ น ปวิสติ. น ปสีทตีติ ปสาทํ นาปชฺชติ. น สนฺติฏฺฐตีติ น ปติฏฺฐติ. น วิมุจฺจตีติ นาธิมุจฺจติ. ยถา ปน กุกฺกุฏปตฺตํ วา นฺหารุททฺทุลํ วา อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ ปติวตฺตติ น สมฺปสาริยติ; เอวํ ปติลียติ น ปสาริยติ. เนกฺขมฺมํ โข ปนาติ อิธ เนกฺขมฺมํ นาม ทสสุ อสุเภสุ ปฐมชฺฌานํ, ตทสฺส มนสิกโรโต จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. ตสฺส ตํ จิตฺตนฺติ ตสฺส ตํ [Pg.215] อสุภชฺฌานจิตฺตํ. สุคตนฺติ โคจเร คตตฺตา สุฏฺฐุ คตํ. สุภาวิตนฺติ อหานภาคิยตฺตา สุฏฺฐุ ภาวิตํ. สุวุฏฺฐิตนฺติ กามโต สุฏฺฐุ วุฏฺฐิตํ. สุวิมุตฺตนฺติ กาเมหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ. กามปจฺจยา อาสวา นาม กามเหตุกา จตฺตาโร อาสวา. วิฆาตาติ ทุกฺขา. ปริฬาหาติ กามราคปริฬาหา. น โส ตํ เวทนํ เวเทตีติ โส ตํ กามเวทนํ วิฆาตปริฬาหเวทนญฺจ น เวทยติ. อิทมกฺขาตํ กามานํ นิสฺสรณนฺติ อิทํ อสุภชฺฌานํ กาเมหิ นิสฺสฏตฺตา กามานํ นิสฺสรณนฺติ อกฺขาตํ. โย ปน ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต ตติยํ มคฺคํ ปตฺวา อนาคามิผเลน นิพฺพานํ ทิสฺวา ปุน กามา นาม นตฺถีติ ชานาติ, ตสฺส จิตฺตํ อจฺจนฺตนิสฺสรณเมว. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

321. Nissaraṇiyāti (Các pháp có khả năng xuất ly) là nissaṭā (đã thoát ra), visaññuttā (không tương ưng). Dhātuyoti (các giới) là attasuññasabhāvā (các bản thể trống không tự ngã). Kāme manasikarototi (đối với vị tác ý đến các dục) có nghĩa là đối với vị tác ý đến các dục, giống như người sau khi xuất khỏi thiền bất tịnh, lấy thuốc giải rồi xem xét chất độc, với mục đích xem xét, hướng tâm đến các dục. Na pakkhandatīti (không đi vào) là không đi vào. Na pasīdatīti (không lắng trong) là không đạt đến sự trong sạch. Na santiṭṭhatīti (không an trú) là không đứng vững. Na vimuccatīti (không hướng đến) là không hướng đến. Giống như lông gà hay gân cứng khi bị ném vào lửa thì co lại, rút lại, cuộn lại, không duỗi ra; cũng vậy, (tâm) co lại, không duỗi ra. Nekkhammaṃ kho panāti (về xuất ly), ở đây, xuất ly được gọi là sơ thiền trong mười đề mục bất tịnh, đối với vị ấy tác ý đến điều đó, tâm đi vào. Tassa taṃ cittanti (tâm ấy của vị ấy) là tâm thiền bất tịnh ấy của vị ấy. Sugatanti (đã khéo đi) là vì đã đi trong đối tượng nên đã đi một cách tốt đẹp. Subhāvitanti (đã khéo tu tập) là vì có phần không bị suy thoái nên đã được tu tập một cách tốt đẹp. Suvuṭṭhitanti (đã khéo xuất khởi) là đã xuất khởi khỏi các dục một cách tốt đẹp. Suvimuttanti (đã khéo giải thoát) là đã giải thoát khỏi các dục một cách tốt đẹp. Kāmapaccayā āsavā nāma (các lậu hoặc do dục làm duyên) được gọi là bốn lậu hoặc có dục làm nhân. Vighātāti (các sự não hại) là các khổ. Pariḷāhāti (các sự thiêu đốt) là các sự thiêu đốt do dục ái. Na so taṃ vedanaṃ vedetīti (vị ấy không cảm thọ cảm thọ ấy) là vị ấy không cảm thọ cảm thọ do dục ấy và cảm thọ não hại, thiêu đốt ấy. Idamakkhātaṃ kāmānaṃ nissaraṇanti (đây được gọi là sự xuất ly các dục) là thiền bất tịnh này, vì đã thoát ra khỏi các dục, nên được gọi là sự xuất ly các dục. Còn vị nào lấy thiền ấy làm nền tảng, quán xét các hành, đạt đến đạo thứ ba, thấy được Níp-bàn bằng quả Bất lai, rồi biết rằng 'các dục không còn nữa', tâm của vị ấy chính là sự xuất ly hoàn toàn. Trong các đoạn còn lại, phương pháp cũng như vậy.

อยํ ปน วิเสโส, ทุติยวาเร เมตฺตาฌานานิ พฺยาปาทสฺส นิสฺสรณํ นาม. ตติยวาเร กรุณาฌานานิ วิหึสาย นิสฺสรณํ นาม. จตุตฺถวาเร อรูปชฺฌานานิ รูปานํ นิสฺสรณํ นาม. อจฺจนฺตนิสฺสรเณ เจตฺถ อรหตฺตผลํ โยเชตพฺพํ.

Đây là sự khác biệt: trong trường hợp thứ hai, các thiền tâm từ được gọi là sự xuất ly sân. Trong trường hợp thứ ba, các thiền tâm bi được gọi là sự xuất ly hại. Trong trường hợp thứ tư, các thiền vô sắc được gọi là sự xuất ly các sắc. Và ở đây, trong sự xuất ly hoàn toàn, nên được áp dụng quả A-la-hán.

ปญฺจมวาเร สกฺกายํ มนสิกโรโตติ สุทฺธสงฺขาเร ปริคฺคณฺหิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส สุกฺขวิปสฺสกสฺส ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วีมํสนตฺถํ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาภิมุขํ จิตฺตํ เปเสนฺตสฺส. อิทมกฺขาตํ สกฺกายนิสฺสรณนฺติ อิทํ อรหตฺตมคฺเคน จ ผเลน จ นิพฺพานํ ทิสฺวา ฐิตสฺส ภิกฺขุโน ปุน สกฺกาโย นตฺถีติ อุปฺปนฺนํ อรหตฺตผลสมาปตฺติจิตฺตํ สกฺกายสฺส นิสฺสรณนฺติ อกฺขาตํ.

Trong trường hợp thứ năm, sakkāyaṃ manasikarototi (đối với vị tác ý đến thân kiến) là (đối với) vị thuần quán đã đắc A-la-hán, sau khi nắm bắt các hành thuần túy, xuất khỏi quả nhập định, với mục đích xem xét, hướng tâm đến năm thủ uẩn. Idamakkhātaṃ sakkāyanissaraṇanti (đây được gọi là sự xuất ly thân kiến) là: đối với vị tỳ khưu đã an trú sau khi thấy Níp-bàn bằng đạo và quả A-la-hán, tâm quả nhập định A-la-hán đã sanh khởi với (sự biết rằng) 'thân kiến không còn nữa' được gọi là sự xuất ly thân kiến.

วิมุตฺตายตนปญฺจกวณฺณนา

Chú giải về Năm Căn Cứ Giải Thoát

๓๒๒. วิมุตฺตายตนานีติ วิมุจฺจนการณานิ. อตฺถปฏิสํเวทิโนติ ปาฬิอตฺถํ ชานนฺตสฺส. ธมฺมปฏิสํเวทิโนติ ปาฬึ ชานนฺตสฺส. ปาโมชฺชนฺติ ตรุณปีติ. ปีตีติ ตุฏฺฐาการภูตา พลวปีติ. กาโยติ นามกาโย ปฏิปสฺสมฺภติ. สุขํ เวทยตีติ สุขํ ปฏิลภติ. จิตฺตํ สมาธิยตีติ อรหตฺตผลสมาธินา สมาธิยติ. อยญฺหิ ตํ ธมฺมํ สุณนฺโต อาคตาคตฏฺฐาเน ฌานวิปสฺสนามคฺคผลานิ ชานาติ, ตสฺส เอวํ ชานโต ปีติ อุปฺปชฺชติ. โส ตสฺสา ปีติยา อนฺตรา โอสกฺกิตุํ น เทนฺโต อุปจารกมฺมฏฺฐานิโก หุตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย[Pg.216]. อยํ ปน วิเสโส, สมาธินิมิตฺตนฺติ อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ อญฺญตโร สมาธิเยว สมาธินิมิตฺตํ. สุคฺคหิตํ โหตีติอาทีสุ อาจริยสนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหนฺเตน สุฏฺฐุ คหิตํ โหติ. สุฏฺฐุ มนสิกตนฺติ สุฏฺฐุ อุปธาริตํ. สุปฺปฏิวิทฺธํ ปญฺญายาติ ปญฺญาย สุฏฺฐุ ปจฺจกฺขํ กตํ. ตสฺมึ ธมฺเมติ ตสฺมึ กมฺมฏฺฐานปาฬิธมฺเม.

322. Vimuttāyatanānīti (các căn cứ giải thoát) là các nguyên nhân của sự giải thoát. Atthapaṭisaṃvedinoti (đối với vị cảm nhận được ý nghĩa) là đối với vị biết ý nghĩa của Pāli. Dhammapaṭisaṃvedinoti (đối với vị cảm nhận được pháp) là đối với vị biết Pāli. Pāmojjanti (hân hoan) là hỷ non trẻ. Pītīti (hỷ) là hỷ mạnh mẽ có trạng thái hoan hỷ. Kāyoti (thân), danh thân được an tịnh. Sukhaṃ vedayatīti (cảm thọ lạc) là đạt được lạc. Cittaṃ samādhiyatīti (tâm được định tĩnh) là được định tĩnh bằng định quả A-la-hán. Vị này, khi nghe pháp ấy, ở mỗi nơi đến, biết được thiền, minh sát, đạo và quả. Đối với vị biết như vậy, hỷ sanh khởi. Vị ấy, không để cho hỷ ấy bị gián đoạn, trở thành người có đề mục cận hành, phát triển minh sát và đắc A-la-hán. Nhắm đến vị ấy mà nói rằng: “tâm được định tĩnh”. Trong các trường hợp còn lại, phương pháp cũng như vậy. Đây là sự khác biệt: samādhinimittanti (tướng của định) là chính định trong một trong ba mươi tám đối tượng là tướng của định. Trong các câu bắt đầu bằng Suggahitaṃ hoti (được khéo nắm giữ), (có nghĩa là) được nắm giữ một cách tốt đẹp bởi người học đề mục nghiệp xứ nơi vị thầy. Suṭṭhu manasikatanti (được khéo tác ý) là được ghi nhớ một cách tốt đẹp. Suppaṭividdhaṃ paññāyāti (được khéo thông đạt bằng trí tuệ) là được thực chứng một cách tốt đẹp bằng trí tuệ. Tasmiṃ dhammeti (trong pháp ấy) là trong pháp Pāli về đề mục nghiệp xứ ấy.

วิมุตฺติปริปาจนียาติ วิมุตฺติ วุจฺจติ อรหตฺตํ, ตํ ปริปาเจนฺตีติ วิมุตฺติปริปาจนียา. อนิจฺจสญฺญาติ อนิจฺจานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญาติ ทุกฺขานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. ทุกฺเข อนตฺตสญฺญาติ อนตฺตานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. ปหานสญฺญาติ ปหานานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. วิราคสญฺญาติ วิราคานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา.

Vimuttiparipācanīyāti (các pháp làm cho giải thoát chín muồi) là: giải thoát được gọi là A-la-hán, vì chúng làm cho điều đó chín muồi nên (được gọi là) các pháp làm cho giải thoát chín muồi. Aniccasaññāti (tưởng vô thường) là tưởng sanh khởi trong trí tuệ quán vô thường. Anicce dukkhasaññāti (tưởng khổ trong cái vô thường) là tưởng sanh khởi trong trí tuệ quán khổ. Dukkhe anattasaññāti (tưởng vô ngã trong cái khổ) là tưởng sanh khởi trong trí tuệ quán vô ngã. Pahānasaññāti (tưởng đoạn tận) là tưởng sanh khởi trong trí tuệ quán sự đoạn tận. Virāgasaññāti (tưởng ly tham) là tưởng sanh khởi trong trí tuệ quán sự ly tham.

‘‘อิเม โข อาวุโส’’ติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ ฉพฺพีสติยา ปญฺจกานํ วเสน ตึสสตปญฺเห กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

Đoạn bắt đầu bằng “Ime kho āvuso”ti (Này chư hiền, những pháp này...) nên được áp dụng theo phương pháp đã nói. Như vậy, khi thuyết giảng về một trăm ba mươi câu hỏi bằng cách của hai mươi sáu nhóm năm, vị trưởng lão đã chỉ ra hương vị của sự hòa hợp.

ปญฺจกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải về nhóm năm đã kết thúc.

ฉกฺกวณฺณนา

Chú giải về nhóm sáu

๓๒๓. อิติ ปญฺจกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ฉกฺกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อชฺฌตฺติกานีติ อชฺฌตฺตชฺฌตฺติกานิ. พาหิรานีติ ตโต อชฺฌตฺตชฺฌตฺตโต พหิภูตานิ. วิตฺถารโต ปน อายตนกถา วิสุทฺธิมคฺเค กถิตาว. วิญฺญาณกายาติ วิญฺญาณสมูหา. จกฺขุวิญฺญาณนฺติ จกฺขุปสาทนิสฺสิตํ กุสลากุสลวิปากวิญฺญาณํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. จกฺขุสมฺผสฺโสติ จกฺขุนิสฺสิโต สมฺผสฺโส. โสตสมฺผสฺสาทีสุปิ เอเสว นโย. มโนสมฺผสฺโสติ อิเม ทส สมฺผสฺเส ฐเปตฺวา เสโส สพฺโพ มโนสมฺผสฺโส นาม. เวทนาฉกฺกมฺปิ เอเตเนว นเยน เวทิตพฺพํ. รูปสญฺญาติ รูปํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺนา สญฺญา. เอเตนุปาเยน เสสาปิ เวทิตพฺพา. เจตนาฉกฺเกปิ เอเสว นโย. ตถา ตณฺหาฉกฺเก.

323. Như vậy, sau khi đã trình bày ý nghĩa hòa hợp theo nhóm năm, bây giờ để trình bày theo nhóm sáu, ngài lại bắt đầu bài thuyết giảng. Ở đây, ajjhattikāni (nội) có nghĩa là những gì thuộc về bên trong. Bāhirāni (ngoại) có nghĩa là những gì ở bên ngoài so với những gì thuộc về bên trong. Về phần chi tiết, luận về xứ đã được nói đến trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). Viññāṇakāyā (thân thức) có nghĩa là các nhóm thức. Cakkhuviññāṇaṃ (nhãn thức) là thức quả thiện và bất thiện nương vào nhãn căn (thần kinh thị giác). Phương pháp này cũng tương tự ở tất cả các nơi. Cakkhusamphasso (nhãn xúc) là xúc nương vào mắt. Phương pháp này cũng tương tự trong nhĩ xúc v.v... Manosamphasso (ý xúc) có nghĩa là: trừ ra mười loại xúc này, tất cả phần còn lại được gọi là ý xúc. Sáu loại cảm thọ cũng nên được hiểu theo phương pháp này. Rūpasaññā (sắc tưởng) là tưởng sanh khởi do lấy sắc làm đối tượng. Theo phương pháp này, các loại tưởng còn lại cũng nên được hiểu như vậy. Trong sáu loại tư tâm sở cũng theo phương pháp này. Tương tự như vậy trong sáu loại ái.

อคารโวติ [Pg.217] คารววิรหิโต. อปฺปติสฺโสติ อปฺปติสฺสโย อนีจวุตฺติ. เอตฺถ ปน โย ภิกฺขุ สตฺถริ ธรมาเน ตีสุ กาเลสุ อุปฏฺฐานํ น ยาติ. สตฺถริ อนุปาหเน จงฺกมนฺเต สอุปาหโน จงฺกมติ, นีเจ จงฺกมนฺเต อุจฺเจ จงฺกมติ, เหฏฺฐา วสนฺเต อุปริ วสติ, สตฺถุทสฺสนฏฺฐาเน อุโภ อํเส ปารุปติ, ฉตฺตํ ธาเรติ, อุปาหนํ ธาเรติ, นหายติ, อุจฺจารํ วา ปสฺสาวํ วา กโรติ. ปรินิพฺพุเต ปน เจติยํ วนฺทิตุํ น คจฺฉติ, เจติยสฺส ปญฺญายนฏฺฐาเน สตฺถุทสฺสนฏฺฐาเน วุตฺตํ สพฺพํ กโรติ, อยํ สตฺถริ อคารโว นาม. โย ปน ธมฺมสฺสวเน สํฆุฏฺเฐ สกฺกจฺจํ น คจฺฉติ, สกฺกจฺจํ ธมฺมํ น สุณาติ, สมุลฺลปนฺโต นิสีทติ, สกฺกจฺจํ น คณฺหาติ, น วาเจติ, อยํ ธมฺเม อคารโว นาม. โย ปน เถเรน ภิกฺขุนา อนชฺฌิฏฺโฐ ธมฺมํ เทเสติ, นิสีทติ, ปญฺหํ กเถติ, วุฑฺเฒ ภิกฺขู ฆฏฺเฏนฺโต คจฺฉติ, ติฏฺฐติ, นิสีทติ, ทุสฺสปลฺลตฺถิกํ วา หตฺถปลฺลตฺถิกํ วา กโรติ, สงฺฆมชฺเฌ อุโภ อํเส ปารุปติ, ฉตฺตุปาหนํ ธาเรติ, อยํ สงฺเฆ อคารโว นาม. เอกภิกฺขุสฺมิมฺปิ หิ อคารเว กเต สงฺเฆ อคารโว กโตว โหติ. ติสฺโส สิกฺขา ปน อปูรยมาโนว สิกฺขาย อคารโว นาม. อปฺปมาทลกฺขณํ อนนุพฺรูหยมาโน อปฺปมาเท อคารโว นาม. ทุวิธมฺปิ ปฏิสนฺถารํ อกโรนฺโต ปฏิสนฺถาเร อคารโว นาม. ฉ คารวา วุตฺตปฺปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา.

Agāravo (không tôn kính) là không có sự tôn kính. Appatisso (không vâng lời) là không có sự tuân phục, không có hạnh khiêm hạ. Ở đây, vị tỳ khưu nào khi bậc Đạo Sư còn tại thế, không đến hầu hạ trong ba thời. Khi bậc Đạo Sư đi kinh hành không mang dép, vị ấy lại đi kinh hành có mang dép; khi bậc Đạo Sư đi kinh hành ở nơi thấp, vị ấy lại đi kinh hành ở nơi cao; khi ngài ở tầng dưới, vị ấy lại ở tầng trên; ở nơi có thể thấy bậc Đạo Sư, vị ấy lại trùm cả hai vai, che dù, mang dép, tắm rửa, hoặc đi đại tiện hay tiểu tiện. Còn khi bậc Đạo Sư đã nhập Niết-bàn, vị ấy không đi đảnh lễ bảo tháp; ở nơi có thể thấy bảo tháp, vị ấy làm tất cả những điều đã nói (như khi bậc Đạo Sư còn tại thế). Vị này được gọi là không tôn kính bậc Đạo Sư. Vị nào khi có thông báo về buổi nghe pháp lại không đi một cách cung kính, không cung kính lắng nghe Pháp, ngồi nói chuyện phiếm, không cung kính học hỏi, không giảng dạy lại. Vị này được gọi là không tôn kính Pháp. Vị nào không được vị tỳ khưu trưởng lão mời mà lại thuyết pháp, ngồi (trên pháp tọa), trả lời câu hỏi; đi, đứng, ngồi mà va chạm vào các vị tỳ khưu lớn tuổi; ngồi vắt chéo chân bằng y hoặc vắt chéo tay; ở giữa Tăng chúng lại trùm cả hai vai, che dù mang dép. Vị này được gọi là không tôn kính Tăng. Vì rằng, khi không tôn kính dù chỉ một vị tỳ khưu thì cũng chính là không tôn kính Tăng. Vị nào không hoàn thành ba học xứ thì được gọi là không tôn kính học giới. Vị nào không phát triển đặc tính của sự không dể duôi thì được gọi là không tôn kính sự không dể duôi. Vị nào không thực hành hai loại tiếp đãi thì được gọi là không tôn kính sự tiếp đãi. Sáu sự tôn kính nên được hiểu theo cách đối lập với những gì đã được nói.

โสมนสฺสูปวิจาราติ โสมนสฺสสมฺปยุตฺตา วิจารา. โสมนสฺสฏฺฐานิยนฺติ โสมนสฺสการณภูตํ. อุปวิจรตีติ วิตกฺเกน วิตกฺเกตฺวา วิจาเรน ปริจฺฉินฺทติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. โทมนสฺสูปวิจาราปิ เอวเมว เวทิตพฺพา. ตถา อุเปกฺขูปวิจารา. สารณียธมฺมา เหฏฺฐา วิตฺถาริตา. ทิฏฺฐิสามญฺญคโตติ อิมินา ปน ปเทน โกสมฺพกสุตฺเต ปฐมมคฺโค กถิโต. อิธ จตฺตาโรปิ มคฺคา.

Somanassūpavicārā (sự thẩm sát của hỷ) là những sự thẩm sát tương ưng với hỷ. Somanassaṭṭhāniyaṃ (đối tượng của hỷ) là những gì làm nhân cho hỷ. Upavicarati (thẩm sát) có nghĩa là sau khi tầm cầu bằng tầm, vị ấy phân định bằng tứ. Phương pháp này cũng tương tự ở tất cả các nơi. Domanassūpavicārā (sự thẩm sát của ưu) cũng nên được hiểu như vậy. Tương tự như vậy đối với upekkhūpavicārā (sự thẩm sát của xả). Các pháp đáng nhớ (lục hòa) đã được giải thích chi tiết ở dưới. Còn với cụm từ diṭṭhisāmaññagato (đạt đến sự đồng nhất về tri kiến), trong kinh Kosambaka, nó được nói đến là đạo đầu tiên. Ở đây, (nên hiểu là) cả bốn đạo.

วิวาทมูลฉกฺกวณฺณนา

Chú giải về Sáu Gốc Rễ của Tranh Cãi

๓๒๕. วิวาทมูลานีติ วิวาทสฺส มูลานิ. โกธโนติ กุชฺฌนลกฺขเณน โกเธน สมนฺนาคโต. อุปนาหีติ เวรอปฺปฏินิสฺสคฺคลกฺขเณน อุปนาเหน สมนฺนาคโต. อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานนฺติ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท กถํ เทวมนุสฺสานํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตติ. โกสมฺพกกฺขนฺธเก วิย ทฺวีสุ ภิกฺขูสุ วิวาทํ อาปนฺเนสุ ตสฺมึ วิหาเร [Pg.218] เตสํ อนฺเตวาสิกา วิวทนฺติ. เตสํ โอวาทํ คณฺหนฺโต ภิกฺขุนิสงฺโฆ วิวทติ. ตโต เตสํ อุปฏฺฐากา วิวทนฺติ. อถ มนุสฺสานํ อารกฺขเทวตา ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ตตฺถ ธมฺมวาทีนํ อารกฺขเทวตา ธมฺมวาทินิโย โหนฺติ อธมฺมวาทีนํ อธมฺมวาทินิโย. ตโต อารกฺขเทวตานํ มิตฺตา ภุมฺมา เทวตา ภิชฺชนฺติ. เอวํ ปรมฺปรา ยาว พฺรหฺมโลกา ฐเปตฺวา อริยสาวเก สพฺเพ เทวมนุสฺสา ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ธมฺมวาทีหิ ปน อธมฺมวาทิโนว พหุตรา โหนฺติ. ตโต ‘‘ยํ พหุเกหิ คหิตํ, ตํ ตจฺฉ’’นฺติ ธมฺมํ วิสฺสชฺเชตฺวา พหุตราว อธมฺมํ คณฺหนฺติ. เต อธมฺมํ ปุรกฺขตฺวา วทนฺตา อปาเยสุ นิพฺพตฺตนฺติ. เอวํ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท เทวมนุสฺสานํ อหิตาย ทุกฺขาย โหติ.

325. Vivādamūlāni (những gốc rễ của tranh cãi) là những nguyên nhân của sự tranh cãi. Kodhano (người hay phẫn nộ) là người có tánh hay phẫn nộ, có đặc tính là tức giận. Upanāhī (người hay phẫn uất) là người có tánh hay phẫn uất, có đặc tính là không từ bỏ oán thù. (Câu) ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ (vì bất hạnh, vì khổ đau cho chư thiên và loài người) có nghĩa là: sự tranh cãi của hai vị tỳ khưu làm thế nào lại dẫn đến bất hạnh, khổ đau cho chư thiên và loài người? Giống như trong Kosambakakkhandhaka (phẩm Kosambi), khi hai vị tỳ khưu sanh lòng tranh cãi, trong tu viện ấy, các đệ tử của họ cũng tranh cãi. Ni chúng nhận lời giáo huấn của họ cũng tranh cãi. Từ đó, các thí chủ của họ cũng tranh cãi. Rồi các vị trời hộ trì cho loài người cũng chia làm hai phe. Trong đó, các vị trời hộ trì cho phe chánh pháp thì theo chánh pháp, các vị trời hộ trì cho phe phi pháp thì theo phi pháp. Từ đó, các vị địa thiên là bạn của các vị trời hộ trì cũng chia rẽ. Cứ như thế, lần lượt cho đến cõi Phạm thiên, ngoại trừ các bậc Thánh đệ tử, tất cả chư thiên và loài người đều chia làm hai phe. Mà phe phi pháp lại đông hơn phe chánh pháp. Do đó, (nghĩ rằng) 'điều gì được nhiều người chấp nhận, điều đó là thật', họ từ bỏ chánh pháp và phần lớn chấp nhận phi pháp. Họ lấy phi pháp làm đầu, khi nói năng (theo đó) liền sanh vào các cõi dữ. Như vậy, sự tranh cãi của hai vị tỳ khưu dẫn đến bất hạnh, khổ đau cho chư thiên và loài người.

อชฺฌตฺตํ วาติ ตุมฺหากํ อพฺภนฺตรปริสาย. พหิทฺธา วาติ ปเรสํ ปริสาย.

Ajjhattaṃ vā (hoặc bên trong) có nghĩa là trong nội bộ của các ông. Bahiddhā vā (hoặc bên ngoài) có nghĩa là trong đoàn thể của những người khác.

มกฺขีติ ปเรสํ คุณมกฺขนลกฺขเณน มกฺเขน สมนฺนาคโต. ปฬาสีติ ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต. อิสฺสุกีติ ปรสกฺการาทีนิ อิสฺสายนลกฺขณาย อิสฺสาย สมนฺนาคโต. มจฺฉรีติ อาวาสมจฺฉริยาทีหิ สมนฺนาคโต. สโฐติ เกราฏิโก. มายาวีติ กตปาปปฏิจฺฉาทโก. ปาปิจฺโฉติ อสนฺตสมฺภาวนิจฺฉโก ทุสฺสีโล. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ นตฺถิกวาที อเหตุกวาที อกิริยวาที. สนฺทิฏฺฐิปรามาสีติ สยํ ทิฏฺฐิเมว ปรามสติ. อาธานคฺคาหีติ ทฬฺหคฺคาหี. ทุปฺปฏินิสฺสคฺคีติ น สกฺกา โหติ คหิตํ วิสฺสชฺชาเปตุํ.

Makkhī (người gièm pha) là người có tánh gièm pha, có đặc tính là xóa bỏ công đức của người khác. Paḷāsī (người hay cạnh tranh) là người có tánh cạnh tranh, có đặc tính là muốn hơn người. Issukī (người tật đố) là người có tánh tật đố, có đặc tính là ganh tỵ với sự cung kính cúng dường của người khác. Maccharī (người bỏn xẻn) là người có tánh bỏn xẻn đối với trú xứ v.v... Saṭho (người xảo trá) là người lừa lọc. Māyāvī (người gian xảo) là người che giấu việc ác đã làm. Pāpiccho (người có ác dục) là người giới hạnh xấu xa, mong muốn làm cho những phẩm chất không có thật (nơi mình) được biểu hiện ra. Micchādiṭṭhī (người có tà kiến) là người theo đoạn kiến, vô nhân kiến, vô hành kiến. Sandiṭṭhiparāmāsī (người cố chấp vào tà kiến của mình) là người chấp thủ sai lầm vào chính tà kiến của mình. Ādhānaggāhī (người chấp chặt) là người nắm giữ một cách kiên cố. Duppaṭinissaggī (người khó từ bỏ) là người không thể làm cho từ bỏ được điều đã chấp giữ.

ปถวีธาตูติ ปติฏฺฐาธาตุ. อาโปธาตูติ อาพนฺธนธาตุ. เตโชธาตูติ ปริปาจนธาตุ. วาโยธาตูติ วิตฺถมฺภนธาตุ. อากาสธาตูติ อสมฺผุฏฺฐธาตุ. วิญฺญาณธาตูติ วิชานนธาตุ.

Địa đại là đại làm nền tảng. Thủy đại là đại kết dính. Hỏa đại là đại làm cho chín muồi. Phong đại là đại làm cho căng phồng. Không đại là đại không bị xúc chạm. Thức đại là đại biết cảnh.

นิสฺสรณิยฉกฺกวณฺณนา

Giải thích về sáu pháp xuất ly

๓๒๖. นิสฺสรณิยา ธาตุโยติ นิสฺสฏธาตุโยว. ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ ปริยาทิยิตฺวา หาเปตฺวา ติฏฺฐติ. ‘มา เหวนฺติสฺส วจนีโย’ติ ยสฺมา อภูตํ พฺยากรณํ พฺยากโรติ, ตสฺมา มา เอวํ ภณีติ [Pg.219] วตฺตพฺโพ. ยทิทํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺตีติ ยา อยํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ, อิทํ นิสฺสรณํ พฺยาปาทสฺส, พฺยาปาทโต นิสฺสฏาติ อตฺโถ. โย ปน เมตฺตาย ติกจตุกฺกชฺฌานโต วุฏฺฐิโต สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ตติยมคฺคํ ปตฺวา ‘‘ปุน พฺยาปาโท นตฺถี’’ติ ตติยผเลน นิพฺพานํ ปสฺสติ, ตสฺส จิตฺตํ อจฺจนฺตํ นิสฺสรณํ พฺยาปาทสฺส. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

326. Các pháp xuất ly chính là các pháp đã xuất ly. (Câu) ‘Tồn tại sau khi đã bao trùm’ có nghĩa là tồn tại sau khi đã làm cho cạn kiệt, đã làm cho suy giảm. (Câu) ‘Không nên nói với người ấy như vậy’ là vì vị ấy thọ ký lời thọ ký không đúng sự thật, do đó nên được nói rằng: ‘Chớ có nói như vậy’. (Câu) ‘Điều này là tâm giải thoát do từ tâm’ có nghĩa là: tâm giải thoát do từ tâm này là sự xuất ly khỏi sân, ý nghĩa là đã xuất ly khỏi sân. Còn vị nào xuất khỏi tam thiền và tứ thiền của từ tâm, sau khi quán xét các pháp hữu vi, chứng đắc tam đạo, thấy được Níp-bàn bằng tam quả (với tuệ giác) rằng: ‘Sân không còn nữa’, tâm của vị ấy là sự xuất ly hoàn toàn khỏi sân. Bằng phương pháp này, ý nghĩa nên được hiểu ở tất cả mọi nơi.

อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลสมาปตฺติ. สา หิ ราคนิมิตฺตาทีนญฺเจว รูปนิมิตฺตาทีนญฺจ นิจฺจนิมิตฺตาทีนญฺจ อภาวา ‘‘อนิมิตฺตา’’ติ วุตฺตา. นิมิตฺตานุสารีติ วุตฺตปฺปเภทํ นิมิตฺตํ อนุสรตีติ นิมิตฺตานุสารี.

Vô tướng tâm giải thoát là sự nhập A-la-hán quả định. Thật vậy, sự nhập định ấy được gọi là ‘vô tướng’ do không có các tướng như tướng tham v.v..., các tướng hữu vi như sắc v.v..., và các tướng như tướng thường v.v... (Câu) ‘Người tùy hành theo tướng’ có nghĩa là: vị ấy tùy niệm tướng đã được nói đến với các loại khác nhau, vì vậy được gọi là người tùy hành theo tướng.

อสฺมีติ อสฺมิมาโน. อยมหมสฺมีติ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อยํ นาม อหํ อสฺมีติ เอตฺตาวตา อรหตฺตํ พฺยากตํ โหติ. วิจิกิจฺฉากถํกถาสลฺลนฺติ วิจิกิจฺฉาภูตํ กถํกถาสลฺลํ. ‘มา เหวนฺติสฺส วจนีโย’ติ สเจ เต ปฐมมคฺควชฺฌา วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, อรหตฺตพฺยากรณํ มิจฺฉา โหติ, ตสฺมา มา อภูตํ ภณีติ วาเรตพฺโพ. อสฺมิมานสมุคฺฆาโตติ อรหตฺตมคฺโค. อรหตฺตมคฺคผลวเสน หิ นิพฺพาเน ทิฏฺเฐ ปุน อสฺมิมาโน นตฺถีติ อรหตฺตมคฺโค อสฺมิมานสมุคฺฆาโตติ วุตฺโต.

(Từ) ‘Tôi là’ là ngã mạn ‘tôi là’. (Câu) ‘Đây là tôi, tôi là người này’ có nghĩa là: trong năm uẩn, (có suy nghĩ) ‘tôi là người có tên này’; với chừng ấy lời, (sự chứng đắc) A-la-hán được thọ ký. (Câu) ‘Mũi tên hoài nghi và phân vân’ là mũi tên được gọi là sự phân vân ‘làm sao, làm sao’ vốn là hoài nghi. (Câu) ‘Không nên nói với người ấy như vậy’ là nên được ngăn cản rằng: ‘Nếu hoài nghi, vốn bị sơ đạo đoạn trừ, sanh lên nơi ngươi, lời thọ ký A-la-hán trở thành sai lầm, do đó, chớ có nói điều không thật’. (Câu) ‘Sự nhổ bật ngã mạn ‘tôi là’’ là A-la-hán đạo. Thật vậy, khi Níp-bàn được thấy bằng A-la-hán đạo và A-la-hán quả, ngã mạn ‘tôi là’ không còn nữa, vì vậy A-la-hán đạo được gọi là sự nhổ bật ngã mạn ‘tôi là’.

อนุตฺตริยาทิฉกฺกวณฺณนา

Giải thích về sáu pháp vô thượng v.v...

๓๒๗. อนุตฺตริยานีติ อนุตฺตรานิ เชฏฺฐกานิ. ทสฺสเนสุ อนุตฺตริยํ ทสฺสนานุตฺตริยํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ หตฺถิรตนาทีนํ ทสฺสนํ น ทสฺสนานุตฺตริยํ, นิวิฏฺฐสทฺธสฺส ปน นิวิฏฺฐเปมวเสน ทสพลสฺส วา ภิกฺขุสงฺฆสฺส วา กสิณาสุภนิมิตฺตาทีนํ วา อญฺญตรสฺส ทสฺสนํ ทสฺสนานุตฺตริยํ นาม. ขตฺติยาทีนํ คุณกถาสวนํ น สวนานุตฺตริยํ, นิวิฏฺฐสทฺธสฺส ปน นิวิฏฺฐเปมวเสน ติณฺณํ วา รตนานํ คุณกถาสวนํ เตปิฏกพุทฺธวจนสวนํ วา สวนานุตฺตริยํ นาม. มณิรตนาทิลาโภ น ลาภานุตฺตริยํ, สตฺตวิธอริยธนลาโภ ปน ลาภานุตฺตริยํ นาม. หตฺถิสิปฺปาทิสิกฺขนํ น สิกฺขานุตฺตริยํ, สิกฺขตฺตยปูรณํ ปน สิกฺขานุตฺตริยํ นาม. ขตฺติยาทีนํ ปาริจริยา น ปาริจริยานุตฺตริยํ, ติณฺณํ ปน รตนานํ ปาริจริยา ปาริจริยานุตฺตริยํ นาม. ขตฺติยาทีนํ คุณานุสฺสรณํ นานุสฺสตานุตฺตริยํ, ติณฺณํ ปน รตนานํ คุณานุสฺสรณํ อนุสฺสตานุตฺตริยํ นาม.

327. (Các pháp) vô thượng là các pháp không có gì sánh bằng, các pháp cao cả nhất. Sự thấy vô thượng trong các sự thấy là thấy vô thượng. Trong các đoạn còn lại cũng theo phương pháp này. Trong các điều ấy, sự thấy các báu vật như voi báu v.v... không phải là thấy vô thượng; tuy nhiên, đối với người có đức tin vững chắc, do lòng yêu mến vững chắc, sự thấy bậc Thập Lực, hay Tăng chúng Tỳ-khưu, hay một trong các tướng như tướng kasina, tướng tốt đẹp v.v... được gọi là thấy vô thượng. Sự nghe câu chuyện về đức hạnh của các vị Sát-đế-lỵ v.v... không phải là nghe vô thượng; tuy nhiên, đối với người có đức tin vững chắc, do lòng yêu mến vững chắc, sự nghe câu chuyện về đức hạnh của Tam bảo hay sự nghe Phật ngôn trong Tam tạng được gọi là nghe vô thượng. Sự đắc được các báu vật như ngọc báu v.v... không phải là đắc vô thượng; tuy nhiên, sự đắc được bảy loại Thánh tài được gọi là đắc vô thượng. Sự học các nghề như nghề huấn luyện voi v.v... không phải là học vô thượng; tuy nhiên, sự hoàn thiện tam học được gọi là học vô thượng. Sự phục vụ các vị Sát-đế-lỵ v.v... không phải là phục vụ vô thượng; tuy nhiên, sự phục vụ Tam bảo được gọi là phục vụ vô thượng. Sự tưởng nhớ đức hạnh của các vị Sát-đế-lỵ v.v... không phải là tưởng nhớ vô thượng; tuy nhiên, sự tưởng nhớ đức hạnh của Tam bảo được gọi là tưởng nhớ vô thượng.

อนุสฺสติโยว [Pg.220] อนุสฺสติฏฺฐานานิ นาม. พุทฺธานุสฺสตีติ พุทฺธสฺส คุณานุสฺสรณํ. เอวํ อนุสฺสรโต หิ ปีติ อุปฺปชฺชติ. โส ตํ ปีตึ ขยโต วยโต ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อุปจารกมฺมฏฺฐานํ นาเมตํ คิหีนมฺปิ ลพฺภติ, เอส นโย สพฺพตฺถ. วิตฺถารกถา ปเนตฺถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

Chính các pháp tùy niệm được gọi là các trú xứ của tùy niệm. Niệm Phật là sự tùy niệm các ân đức của Đức Phật. Thật vậy, đối với người tùy niệm như vậy, hỷ sanh khởi. Vị ấy sau khi thiết lập (tuệ quán) về sự tiêu hoại và biến mất của hỷ ấy, chứng đắc A-la-hán. Đề mục thiền cận định này cũng được thành tựu cho hàng tại gia. Ở tất cả mọi nơi cũng theo phương pháp này. Phần giải thích chi tiết ở đây nên được hiểu đúng theo phương pháp đã được nói trong bộ Thanh Tịnh Đạo.

สตตวิหารฉกฺกวณฺณนา

Giải thích về sáu pháp thường trú

๓๒๘. สตตวิหาราติ ขีณาสวสฺส นิจฺจวิหารา. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ จกฺขุทฺวารารมฺมเณ อาปาถคเต ตํ รูปํ จกฺขุวิญฺญาเณน ทิสฺวา ชวนกฺขเณ อิฏฺเฐ อรชฺชนฺโต เนว สุมโน โหติ, อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺโต น ทุมฺมโน. อสมเปกฺขเน โมหํ อนุปฺปาเทนฺโต อุเปกฺขโก วิหรติ มชฺฌตฺโต, สติยา ยุตฺตตฺตา สโต, สมฺปชญฺเญน ยุตฺตตฺตา สมฺปชาโน. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิติ ฉสุปิ ทฺวาเรสุ อุเปกฺขโก วิหรตีติ อิมินา ฉฬงฺคุเปกฺขา กถิตา. สมฺปชาโนติ วจนโต ปน จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. สตตวิหาราติ วจนโต อฏฺฐปิ มหาจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ อรชฺชนฺโต อทุสฺสนฺโตติ วจนโต ทสปิ จิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. โสมนสฺสํ กถํ ลพฺภตีติ เจ อาเสวนโต ลพฺภติ.

328. Các pháp thường trú là các pháp trú thường xuyên của bậc lậu tận. (Câu) ‘Sau khi thấy sắc bằng mắt’ có nghĩa là: khi đối tượng sắc đi vào lộ trình của nhãn môn, sau khi thấy sắc ấy bằng nhãn thức, trong sát-na tốc hành tâm, vị ấy không tham đắm đối với cảnh khả ý nên không có tâm hoan hỷ, không sân hận đối với cảnh không khả ý nên không có tâm ưu phiền. Không làm cho si sanh khởi trong sự quán xét không thích đáng, vị ấy trú với tâm xả, là người trung lập; có chánh niệm do hợp với niệm; có tỉnh giác do hợp với trí tuệ. Trong các đoạn còn lại cũng theo phương pháp này. Như vậy, (câu) ‘trú với tâm xả ở cả sáu căn môn’, bằng câu này, sáu chi phần của xả được nói đến. Do có từ ‘tỉnh giác’, bốn tâm tương ưng trí được thành tựu. Do có từ ‘thường trú’, tám đại tố tâm cũng được thành tựu. Do có từ ‘không tham đắm, không sân hận’, mười tâm (tám đại tố tâm, ý môn hướng tâm, tiếu sanh tâm) được thành tựu. Nếu hỏi: ‘Làm sao có được thọ hỷ?’, (đáp rằng:) có được do năng lực của sự thuần thục.

อภิชาติฉกฺกวณฺณนา

Giải thích về sáu loại sanh

๓๒๙. อภิชาติโยติ ชาติโย. กณฺหาภิชาติโก สมาโนติ กณฺเห นีจกุเล ชาโต หุตฺวา. กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายตีติ กาฬกํ ทสทุสฺสีลฺยธมฺมํ ปสวติ กโรติ. โส ตํ อภิชายิตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติ. สุกฺกํ ธมฺมนฺติ อหํ ปุพฺเพปิ ปุญฺญานํ อกตตฺตา นีจกุเล นิพฺพตฺโต. อิทานิ ปุญฺญํ กโรมีติ ปุญฺญสงฺขาตํ ปณฺฑรํ ธมฺมํ อภิชายติ. โส เตน สคฺเค นิพฺพตฺตติ. อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานนฺติ นิพฺพานญฺหิ สเจ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย. สเจ สุกฺกํ, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย. ทฺวินฺนมฺปิ อปฺปทานโต ปน ‘‘อกณฺหํ อสุกฺก’’นฺติ วุตฺตํ. นิพฺพานญฺจ นาม อิมสฺมึ อตฺเถ อรหตฺตํ อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ กิเลสนิพฺพานนฺเต ชาตตฺตา นิพฺพานํ นาม. ตํ เอส อภิชายติ ปสวติ กโรติ. สุกฺกาภิชาติโก สมาโนติ สุกฺเก อุจฺจกุเล ชาโต หุตฺวา. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

329. Abhijātiyo có nghĩa là các sự sanh. Kaṇhābhijātiko samāno có nghĩa là là người sanh trong dòng họ thấp hèn, đen tối. Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati có nghĩa là làm sanh khởi, thực hành pháp đen tối là mười pháp ác giới. Người ấy, sau khi làm sanh khởi pháp ấy, sanh vào địa ngục. Sukkaṃ dhammaṃ có nghĩa là: "Ta trước kia do không làm các phước thiện nên đã sanh trong dòng họ thấp hèn. Nay ta sẽ làm phước thiện." Do đó, vị ấy làm sanh khởi pháp trong sạch được gọi là phước thiện. Người ấy, do phước thiện ấy, sanh vào cõi trời. Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ có nghĩa là: Quả vậy, nếu Niết-bàn là đen, nó sẽ cho quả báo đen. Nếu là trắng, nó sẽ cho quả báo trắng. Nhưng do không cho cả hai (quả báo) nên được gọi là "không đen, không trắng". Và trong ý nghĩa này, Niết-bàn được hiểu là A-la-hán quả. Quả vậy, quả ấy được gọi là Niết-bàn do sanh khởi vào lúc cuối cùng của sự tịch diệt các phiền não. Vị này làm sanh khởi, phát sanh, thực hành quả ấy. Sukkābhijātiko samāno có nghĩa là là người sanh trong dòng họ cao quý, trong sạch. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói.

นิพฺเพธภาคิยฉกฺกวณฺณนา

Chú giải về phẩm sáu pháp thuộc phần thâm nhập

นิพฺเพธภาคิยาติ [Pg.221] นิพฺเพโธ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตํ ภชนฺติ อุปคจฺฉนฺตีติ นิพฺเพธภาคิยา. อนิจฺจสญฺญาทโย ปญฺจเก วุตฺตา. นิโรธานุปสฺสนาญาเณ สญฺญา นิโรธสญฺญา นาม.

Nibbedhabhāgiyā có nghĩa là: Sự thâm nhập được gọi là Niết-bàn, các pháp ấy phục vụ, đi đến Niết-bàn ấy, vì vậy (chúng được gọi là) thuộc phần thâm nhập. Các pháp như vô thường tưởng đã được nói trong phẩm năm pháp. Tưởng trong trí tuệ tùy quán sự diệt được gọi là diệt tưởng.

‘‘อิเม โข, อาวุโส’’ติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ ทฺวาวีสติยา ฉกฺกานํ วเสน พาตฺตึสสตปญฺเห กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

Câu bắt đầu bằng "Này chư hiền, những pháp này..." nên được phối hợp theo phương pháp đã được nói. Như vậy, vị trưởng lão, khi thuyết giảng một trăm ba mươi hai câu hỏi theo cách của hai mươi hai phẩm sáu pháp, đã chỉ ra hương vị của sự hòa hợp.

ฉกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải về phẩm sáu pháp đã kết thúc.

สตฺตกวณฺณนา

Chú giải về phẩm bảy pháp

๓๓๐. อิติ ฉกฺกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สตฺตกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ.

330. Như vậy, sau khi đã chỉ ra hương vị của sự hòa hợp theo cách của phẩm sáu pháp, bây giờ để chỉ ra (hương vị ấy) theo cách của phẩm bảy pháp, ngài lại bắt đầu bài thuyết giảng.

ตตฺถ สมฺปตฺติปฏิลาภฏฺเฐน สทฺธาว ธนํ สทฺธาธนํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ปญฺญาธนํ ปเนตฺถ สพฺพเสฏฺฐํ. ปญฺญาย หิ ฐตฺวา ตีณิ สุจริตานิ ปญฺจสีลานิ ทสสีลานิ ปูเรตฺวา สคฺคูปคา โหนฺติ, สาวกปารมีญาณํ, ปจฺเจกโพธิญาณํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ ปฏิวิชฺฌนฺติ. อิมาสํ สมฺปตฺตีนํ ปฏิลาภการณโต ปญฺญา ‘‘ธน’’นฺติ วุตฺตา. สตฺตปิ เจตานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาเนว กถิตานิ. โพชฺฌงฺคกถา กถิตาว.

Trong đó, với ý nghĩa là sự thành tựu các tài sản, tín chính là tài sản, (nên gọi là) tín tài. Phương pháp này (áp dụng) cho tất cả các nơi. Trong số này, tuệ tài là cao quý nhất. Quả vậy, an trú trong trí tuệ, sau khi làm viên mãn ba thiện hạnh, năm giới, mười giới, họ là những người đi đến cõi trời; họ thâm nhập trí tuệ Thinh văn ba-la-mật, trí tuệ Độc giác bồ-đề, và trí tuệ Toàn giác. Do là nguyên nhân thành tựu các tài sản này, trí tuệ được gọi là "tài sản". Và bảy pháp này đã được thuyết giảng là sự pha trộn giữa hiệp thế và siêu thế. Phần thuyết giảng về giác chi đã được thuyết giảng rồi.

สมาธิปริกฺขาราติ สมาธิปริวารา. สมฺมาทิฏฺฐาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. อิเมปิ สตฺต ปริกฺขารา โลกิยโลกุตฺตราว กถิตา.

Samādhiparikkhārā có nghĩa là các vật tùy thuộc của định. Các pháp như chánh kiến, v.v., đã được nói đến ý nghĩa rồi. Bảy vật tùy thuộc này cũng được thuyết giảng là (bao gồm cả) hiệp thế và siêu thế.

อสตํ ธมฺมา อสนฺตา วา ธมฺมา ลามกา ธมฺมาติ อสทฺธมฺมา. วิปริยาเยน สทฺธมฺมา เวทิตพฺพา. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. สทฺธมฺเมสุ ปน สทฺธาทโย สพฺเพปิ วิปสฺสกสฺเสว กถิตา. เตสุปิ ปญฺญา โลกิยโลกุตฺตรา. อยํ วิเสโส.

Asaddhammā có nghĩa là các pháp của người không phải bậc chân nhân, hoặc các pháp không hiện hữu (tốt), các pháp thấp hèn. Diệu pháp nên được hiểu theo cách ngược lại. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng. Nhưng trong các diệu pháp, tất cả các pháp như tín, v.v., được thuyết giảng là (thuộc về) chỉ riêng hành giả tu tập minh sát. Trong số các pháp ấy, trí tuệ là (bao gồm cả) hiệp thế và siêu thế. Đây là điểm đặc biệt.

สปฺปุริสานํ ธมฺมาติ สปฺปุริสธมฺมา. ตตฺถ สุตฺตเคยฺยาทิกํ ธมฺมํ ชานาตีติ ธมฺมญฺญู. ตสฺส ตสฺเสว ภาสิตสฺส อตฺถํ ชานาตีติ อตฺถญฺญู. ‘‘เอตฺตโกมฺหิ สีเลน สมาธินา ปญฺญายา’’ติ เอวํ อตฺตานํ ชานาตีติ อตฺตญฺญู. ปฏิคฺคหณปริโภเคสุ มตฺตํ ชานาตีติ มตฺตญฺญู. อยํ [Pg.222] กาโล อุทฺเทสสฺส, อยํ กาโล ปริปุจฺฉาย, อยํ กาโล โยคสฺส อธิคมายาติ เอวํ กาลํ ชานาตีติ กาลญฺญู. เอตฺถ จ ปญฺจ วสฺสานิ อุทฺเทสสฺส กาโล. ทส ปริปุจฺฉาย. อิทํ อติสมฺพาธํ. ทส วสฺสานิ ปน อุทฺเทสสฺส กาโล. วีสติ ปริปุจฺฉาย. ตโต ปรํ โยเค กมฺมํ กาตพฺพํ. อฏฺฐวิธํ ปริสํ ชานาตีติ ปริสญฺญู. เสวิตพฺพาเสวิตพฺพํ ปุคฺคลํ ชานาตีติ ปุคฺคลญฺญู.

Sappurisadhammā có nghĩa là các pháp của bậc chân nhân. Trong đó, dhammaññū là người biết pháp (Pāli) như kinh, kệ, v.v. Atthaññū là người biết ý nghĩa của chính những lời đã được thuyết giảng ấy. Attaññū là người biết tự thân mình như vầy: "Ta có chừng này giới, chừng này định, chừng này tuệ". Mattaññū là người biết chừng mực trong việc thọ nhận và sử dụng. Kālaññū là người biết thời gian như vầy: "Đây là thời gian học thuộc lòng, đây là thời gian hỏi nghĩa, đây là thời gian để đạt được sự hành thiền". Và ở đây, năm năm là thời gian học thuộc lòng, mười năm là (thời gian) hỏi nghĩa. Điều này là quá eo hẹp. Nhưng mười năm là thời gian học thuộc lòng, hai mươi năm là (thời gian) hỏi nghĩa. Sau đó, nên thực hành công việc hành thiền. Parisaññū là người biết tám loại hội chúng. Puggalaññū là người biết người nên thân cận và không nên thân cận.

๓๓๑. นิทฺทสวตฺถูนีติ นิทฺทสาทิวตฺถูนิ. นิทฺทโส ภิกฺขุ, นิพฺพีโส, นิตฺตึโส, นิจฺจตฺตาลีโส, นิปฺปญฺญาโส ภิกฺขูติ เอวํ วจนการณานิ. อยํ กิร ปญฺโห ติตฺถิยสมเย อุปฺปนฺโน. ติตฺถิยา หิ ทสวสฺสกาเล มตํ นิคณฺฐํ นิทฺทโสติ วทนฺติ. โส กิร ปุน ทสวสฺโส น โหติ. น เกวลญฺจ ทสวสฺโสว. นววสฺโสปิ…เป… เอกวสฺโสปิ น โหติ. เอเตเนว นเยน วีสติวสฺสาทิกาเลปิ มตํ นิพฺพีโส, นิตฺตึโส, นิจฺจตฺตาลีโส, นิปฺปญฺญาโสติ วทนฺติ. อายสฺมา อานนฺโท คาเม วิจรนฺโต ตํ กถํ สุตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา อาห –

331. Niddasavatthūni có nghĩa là các câu chuyện về người không còn mười (tuổi), v.v.; là các nguyên nhân của cách nói như vầy: vị tỳ-khưu không còn mười (tuổi), không còn hai mươi, không còn ba mươi, không còn bốn mươi, không còn năm mươi. Nghe nói, câu hỏi này đã phát sanh vào thời của ngoại đạo. Quả vậy, các ngoại đạo gọi một lõa thể sĩ chết vào lúc mười tuổi là "người không còn mười". Nghe nói, người ấy không còn là người mười tuổi nữa. Và không chỉ không còn là người mười tuổi, mà cũng không còn là người chín tuổi... cho đến... một tuổi. Theo phương pháp này, họ cũng gọi người chết vào lúc hai mươi tuổi, v.v., là "người không còn hai mươi", "người không còn ba mươi", "người không còn bốn mươi", "người không còn năm mươi". Tôn giả Ānanda, trong khi đi khất thực trong làng, nghe được câu chuyện ấy, sau khi trở về tu viện, đã trình lên Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn nói:

‘‘น อิทํ, อานนฺท, ติตฺถิยานํ อธิวจนํ มม สาสเน ขีณาสวสฺเสตํ อธิวจนํ. ขีณาสโว หิ ทสวสฺสกาเล ปรินิพฺพุโต ปุน ทสวสฺโส น โหติ. น เกวลญฺจ ทสวสฺโสว, นววสฺโสปิ…เป… เอกวสฺโสปิ. น เกวลญฺจ เอกวสฺโสว, ทสมาสิโกปิ…เป… เอกมาสิโกปิ. เอกทิวสิโกปิ. เอกมุหุตฺโตปิ น โหติ เอว. กสฺมา? ปุน ปฏิสนฺธิยา อภาวา. นิพฺพีสาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ ภควา มม สาสเน ขีณาสวสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ –

"Này Ānanda, đây không phải là danh xưng của các ngoại đạo; trong giáo pháp của ta, đây là danh xưng của vị lậu tận. Quả vậy, vị lậu tận đã viên tịch vào lúc mười tuổi thì không còn là người mười tuổi nữa. Và không chỉ không còn là người mười tuổi, mà cũng không còn là người chín tuổi... cho đến... một tuổi. Và không chỉ không còn là người một tuổi, mà cũng không còn là người mười tháng... cho đến... một tháng, một ngày, một khoảnh khắc. Tại sao? Vì không còn tái sanh nữa. Đối với các trường hợp không còn hai mươi, v.v., cũng theo phương pháp này." Như vậy, Đức Thế Tôn (đã nói): "Trong giáo pháp của ta, đây là danh xưng của vị lậu tận."

วตฺวา เยหิ การเณหิ โส นิทฺทโส โหติ, ตานิ ทสฺเสตุํ สตฺต นิทฺทสวตฺถูนิ เทเสติ. เถโรปิ ตเมว เทสนํ อุทฺธริตฺวา สตฺต นิทฺทสวตฺถูนิ อิธาวุโส, ภิกฺขุ, สิกฺขาสมาทาเนติอาทิมาห. ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. สิกฺขาสมาทาเน ติพฺพจฺฉนฺโท โหตีติ สิกฺขตฺตยปูรเณ พหลจฺฉนฺโท โหติ. อายติญฺจ สิกฺขาสมาทาเน อวิคตเปโมติ [Pg.223] อนาคเต ปุนทิวสาทีสุปิ สิกฺขาปูรเณ อวิคตเปเมน สมนฺนาคโต โหติ. ธมฺมนิสนฺติยาติ ธมฺมนิสามนาย. วิปสฺสนาเยตํ อธิวจนํ. อิจฺฉาวินเยติ ตณฺหาวินยเน. ปฏิสลฺลาเนติ เอกีภาเว. วีริยารมฺเภติ กายิกเจตสิกสฺส วีริยสฺส ปูรเณ. สติเนปกฺเกติ สติยญฺเจว เนปกฺกภาเว จ. ทิฏฺฐิปฏิเวเธติ มคฺคทสฺสเน. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

Sau khi nói về những nguyên nhân mà vị ấy không còn khuyết điểm, để chỉ ra những điều ấy, ngài thuyết giảng bảy pháp căn bản không còn khuyết điểm. Vị trưởng lão cũng đã trích dẫn lại bài pháp ấy và nói về bảy pháp căn bản không còn khuyết điểm, bắt đầu bằng: “Này chư hiền, ở đây, vị tỳ khưu trong việc thực hành học giới…” Ở đây, ‘idhā’ có nghĩa là trong giáo pháp này. ‘Sikkhāsamādāne tibbacchando hoti’ có nghĩa là có ước muốn mãnh liệt trong việc hoàn thành tam học. ‘Āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemo’ có nghĩa là trong tương lai, vào những ngày sau, vị ấy vẫn thành tựu với lòng yêu mến không suy giảm trong việc hoàn thành học giới. ‘Dhammanisanti’ có nghĩa là trong sự thẩm sát pháp. Đây là từ đồng nghĩa với thiền quán (vipassanā). ‘Icchāvinaye’ có nghĩa là trong sự loại bỏ ái dục. ‘Paṭisallāne’ có nghĩa là trong sự độc cư. ‘Vīriyārambhe’ có nghĩa là trong sự hoàn thành tinh tấn thuộc thân và tâm. ‘Satinepakke’ có nghĩa là trong cả niệm và sự thận trọng. ‘Diṭṭhipaṭivedhe’ có nghĩa là trong sự thấy đạo. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến.

สญฺญาสุ อสุภานุปสฺสนาญาเณ สญฺญา อสุภสญฺญา. อาทีนวานุปสฺสนาญาเณ สญฺญา อาทีนวสญฺญา นาม. เสสา เหฏฺฐา วุตฺตา เอว. พลสตฺตกวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตกปุคฺคลสตฺตกานิ วุตฺตนยาเนว. อปฺปหีนฏฺเฐน อนุสยนฺตีติ อนุสยา. ถามคโต กามราโค กามราคานุสโย. เอส นโย สพฺพตฺถ. สํโยชนสตฺตกํ อุตฺตานตฺถเมว.

Trong các tưởng, tưởng trong trí tuệ quán bất tịnh là bất tịnh tưởng. Tưởng trong trí tuệ quán sự nguy hại được gọi là tưởng về sự nguy hại. Các tưởng còn lại đã được giải thích ở phần dưới. Các nhóm bảy về lực, bảy về thức trú, và bảy về hạng người cũng theo phương pháp đã nói. ‘Anusayā’ là những gì ngủ ngầm vì chưa được đoạn trừ. Dục ái đã trở nên mạnh mẽ là dục ái tùy miên. Phương pháp này cũng áp dụng cho tất cả các trường hợp khác. Nhóm bảy về kiết sử có ý nghĩa rõ ràng.

อธิกรณสมถสตฺตกวณฺณนา

Giải Thích Về Nhóm Bảy Pháp Dàn Xếp Tranh Chấp

อธิกรณสมเถสุ อธิกรณานิ สเมนฺติ วูปสเมนฺตีติ อธิกรณสมถา. อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานนฺติ อุปฺปนฺนานํ อุปฺปนฺนานํ. อธิกรณานนฺติ วิวาทาธิกรณํ อนุวาทาธิกรณํ อาปตฺตาธิกรณํ กิจฺจาธิกรณนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ. สมถาย วูปสมายาติ สมถตฺถญฺเจว วูปสมนตฺถญฺจ. สมฺมุขาวินโย ทาตพฺโพ…เป… ติณวตฺถารโกติ อิเม สตฺต สมถา ทาตพฺพา.

Trong các pháp dàn xếp tranh chấp, chúng được gọi là ‘adhikaraṇasamathā’ vì chúng làm lắng dịu, làm yên ổn các tranh chấp. ‘Uppannuppannānaṃ’ có nghĩa là của những tranh chấp đã khởi lên. ‘Adhikaraṇānaṃ’ có nghĩa là của bốn loại này: tranh chấp do tranh luận, tranh chấp do khiển trách, tranh chấp do phạm tội, và tranh chấp do phận sự. ‘Samathāya vūpasamāya’ có nghĩa là vì mục đích làm lắng dịu và vì mục đích làm yên ổn. ‘Sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako’ có nghĩa là bảy pháp dàn xếp này cần được áp dụng.

ตตฺรายํ วินิจฺฉยนโย. อธิกรเณสุ ตาว ธมฺโมติ วา อธมฺโมติ วา อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ วิวทนฺตานํ ภิกฺขูนํ โย วิวาโท, อิทํ วิวาทาธิกรณํ นาม. สีลวิปตฺติยา วา อาจารทิฏฺฐิอาชีววิปตฺติยา วา อนุวทนฺตานํ อนุวาโท อุปวทนา เจว โจทนา จ, อิทํ อนุวาทาธิกรณํ นาม. มาติกาย อาคตา ปญฺจ, วิภงฺเค ทฺเวติ สตฺตปิ อาปตฺติกฺขนฺธา, อิทํ อาปตฺตาธิกรณํ นาม. สงฺฆสฺส อปโลกนาทีนํ จตุนฺนํ กมฺมานํ กรณํ, อิทํ กิจฺจาธิกรณํ นาม.

Đây là phương pháp phân xử trong các trường hợp đó. Trước hết, trong các tranh chấp, sự tranh luận của các vị tỳ khưu về mười tám vấn đề, cho rằng “đây là Pháp” hay “đây không phải là Pháp”, được gọi là tranh chấp do tranh luận. Sự khiển trách, chỉ trích và cáo buộc của những người khiển trách về sự hư hỏng trong giới hạnh, hoặc trong hành vi, tri kiến, hoặc mạng sống, được gọi là tranh chấp do khiển trách. Năm nhóm tội lỗi được đề cập trong Mātikā, và hai trong Vibhaṅga, tức là bảy nhóm tội lỗi, được gọi là tranh chấp do phạm tội. Việc thực hiện bốn loại nghiệp sự của Tăng đoàn, bắt đầu bằng apalokana, được gọi là tranh chấp do phận sự.

ตตฺถ วิวาทาธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ. สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมมานํ ยสฺมึ วิหาเร อุปฺปนฺนํ ตสฺมึเยว วา อญฺญตฺถ วูปสเมตุํ คจฺฉนฺตานํ อนฺตรามคฺเค วา ยตฺถ คนฺตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาติตํ ตตฺถ สงฺเฆน วา สงฺเฆ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺเต ตตฺเถว [Pg.224] อุพฺพาหิกาย สมฺมตปุคฺคเลหิ วา วินิจฺฉิตํ สมฺมติ. เอวํ สมฺมมาเน จ ปเนตสฺมึ ยา สงฺฆสมฺมุขตา ธมฺมสมฺมุขตา วินยสมฺมุขตา ปุคฺคลสมฺมุขตา, อยํ สมฺมุขาวินโย นาม.

Trong đó, tranh chấp do tranh luận được giải quyết bằng hai phương pháp: sammukhāvinaya (giải quyết khi có mặt) và yebhuyyasikā (theo đa số). Khi được giải quyết bằng sammukhāvinaya, tranh chấp được giải quyết tại chính tu viện nơi nó phát sinh, hoặc trên đường đi khi các vị đến nơi khác để giải quyết, hoặc tại nơi mà nó đã được giao cho Tăng đoàn sau khi đến đó, hoặc bởi Tăng đoàn, hoặc khi Tăng đoàn không thể giải quyết, thì bởi những người được ủy ban chỉ định ngay tại đó. Khi giải quyết theo cách này, sự có mặt của Tăng đoàn, sự có mặt của Pháp, sự có mặt của Luật, và sự có mặt của các cá nhân, được gọi là sammukhāvinaya.

ตตฺถ จ การกสงฺฆสฺส สงฺฆสามคฺคิวเสน สมฺมุขีภาโว สงฺฆสมฺมุขตา. สเมตพฺพสฺส วตฺถุโน ภูตตา ธมฺมสมฺมุขตา. ยถา ตํ สเมตพฺพํ, ตเถว สมฺมนํ วินยสมฺมุขตา. โย จ วิวทติ, เยน จ วิวทติ, เตสํ อุภินฺนํ อตฺถปจฺจตฺถิกานํ สมฺมุขีภาโว ปุคฺคลสมฺมุขตา. อุพฺพาหิกาย วูปสเม ปเนตฺถ สงฺฆสมฺมุขตา ปริหายติ. เอวํ ตาว สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมติ.

Và ở đó, sự có mặt của Tăng đoàn hành sự thông qua sự hòa hợp của Tăng đoàn là sự có mặt của Tăng đoàn. Bản chất thực tế của vấn đề cần giải quyết là sự có mặt của Pháp. Việc giải quyết vấn đề đúng theo cách nó cần được giải quyết là sự có mặt của Luật. Sự có mặt của cả hai bên, người tranh luận và người bị tranh luận, là sự có mặt của các cá nhân. Khi giải quyết bằng ủy ban, sự có mặt của Tăng đoàn bị giảm sút. Như vậy, trước hết, tranh chấp được giải quyết bằng sammukhāvinaya.

สเจ ปเนวมฺปิ น สมฺมติ, อถ นํ อุพฺพาหิกาย สมฺมตา ภิกฺขู ‘‘น มยํ สกฺโกม วูปสเมตุ’’นฺติ สงฺฆสฺเสว นิยฺยาเตนฺติ, ตโต สงฺโฆ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ภิกฺขุํ สลากคฺคาหาปกํ สมฺมนฺนติ. เตน คุฬฺหกวิวฏกสกณฺณชปฺปเกสุ ตีสุ สลากคฺคาเหสุ อญฺญตรวเสน สลากํ คาหาเปตฺวา สนฺนิปติตปริสาย ธมฺมวาทีนํ เยภุยฺยตาย ยถา เต ธมฺมวาทิโน วทนฺติ, เอวํ วูปสนฺตํ อธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ วูปสนฺตํ โหติ.

Nhưng nếu tranh chấp vẫn không được giải quyết theo cách này, thì các vị tỳ khưu được ủy ban chỉ định sẽ giao lại cho Tăng đoàn, nói rằng: “Chúng tôi không thể giải quyết được.” Sau đó, Tăng đoàn sẽ chỉ định một vị tỳ khưu có đủ năm phẩm chất làm người phân phát thẻ biểu quyết. Vị này sẽ cho lấy thẻ biểu quyết theo một trong ba cách: bí mật, công khai, hoặc thì thầm vào tai. Trong hội chúng đã tập hợp, do phe chủ trương đúng Pháp chiếm đa số, tranh chấp được giải quyết theo như lời họ nói, và như vậy, tranh chấp được xem là đã được giải quyết bằng cả sammukhāvinaya và yebhuyyasikā.

ตตฺถ สมฺมุขาวินโย วุตฺตนโย เอว. ยํ ปน เยภุยฺยสิกากมฺมสฺส กรณํ, อยํ เยภุยฺยสิกา นาม. เอวํ วิวาทาธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ. อนุวาทาธิกรณํ จตูหิ สมเถหิ สมฺมติ – สมฺมุขาวินเยน จ สติวินเยน จ อมูฬฺหวินเยน จ ตสฺสปาปิยสิกาย จ. สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมมานํ โย จ อนุวทติ, ยญฺจ อนุวทติ, เตสํ วจนํ สุตฺวา สเจ กาจิ อาปตฺติ นตฺถิ, อุโภ ขมาเปตฺวา, สเจ อตฺถิ, อยํ นาเมตฺถ อาปตฺตีติ เอวํ วินิจฺฉิตํ วูปสมฺมติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินยลกฺขณํ วุตฺตนยเมว. ยทา ปน ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน อมูลิกาย สีลวิปตฺติยา อนุทฺธํสิตสฺส สติวินยํ ยาจมานสฺส สงฺโฆ ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน สติวินยํ เทติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ สติวินเยน จ วูปสนฺตํ โหติ. ทินฺเน ปน สติวินเย ปุน ตสฺมึ ปุคฺคเล กสฺสจิ อนุวาโท น รุหติ.

Trong đó, sammukhāvinaya đã được giải thích. Việc thực hiện nghiệp sự theo đa số được gọi là yebhuyyasikā. Như vậy, tranh chấp do tranh luận được giải quyết bằng hai phương pháp. Tranh chấp do khiển trách được giải quyết bằng bốn phương pháp: sammukhāvinaya, sativinaya, amūḷhavinaya, và tassapāpiyasikā. Khi giải quyết bằng sammukhāvinaya, sau khi nghe lời của cả người khiển trách và người bị khiển trách, nếu không có tội nào, thì cho cả hai xin lỗi nhau; nếu có tội, thì giải quyết bằng cách xác định: “Đây là tội này.” Ở đây, đặc điểm của sammukhāvinaya như đã nói. Nhưng khi Tăng đoàn, bằng một nghiệp sự với một lần tuyên bố và ba lần hỏi ý kiến, ban hành sativinaya cho một vị tỳ khưu đã hết lậu hoặc, người bị vu khống về sự hư hỏng trong giới hạnh và yêu cầu sativinaya, thì tranh chấp được xem là đã được giải quyết bằng sammukhāvinaya và sativinaya. Khi sativinaya đã được ban hành, không ai có thể khiển trách vị ấy nữa.

ยทา อุมฺมตฺตโก ภิกฺขุ อุมฺมาทวเสน อสฺสามณเก อชฺฌาจาเร ‘‘สรตายสฺมา เอวรูปึ อาปตฺติ’’นฺติ ภิกฺขูหิ โจทิยมาโน ‘‘อุมฺมตฺตเกน เม[Pg.225], อาวุโส, เอตํ กตํ, นาหํ ตํ สรามี’’ติ ภณนฺโตปิ ภิกฺขูหิ โจทิยมาโนว ปุน อโจทนตฺถาย อมูฬฺหวินยํ ยาจติ, สงฺโฆ จสฺส ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน อมูฬฺหวินยํ เทติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ อมูฬฺหวินเยน จ วูปสนฺตํ โหติ. ทินฺเน ปน อมูฬฺหวินเย ปุน ตสฺมึ ปุคฺคเล กสฺสจิ ตปฺปจฺจยา อนุวาโท น รุหติ.

Khi vị tỳ khưu điên cuồng, do sự điên cuồng, đã vi phạm hành vi không phải của sa-môn, bị các tỳ khưu chất vấn rằng: “Thưa hiền giả, ngài hãy nhớ lại tội như thế này,” dù nói rằng: “Thưa chư hiền, việc này đã được tôi làm trong lúc điên cuồng, tôi không nhớ điều đó,” vẫn bị các tỳ khưu chất vấn, rồi để không bị chất vấn nữa, vị ấy xin phép Amūḷhavinaya (luật bất si), và Tăng chúng dùng hành sự tứ-thành-phần ban cho vị ấy Amūḷhavinaya, khi ấy (tranh tụng) được dàn xếp bằng Sammukhāvinaya và Amūḷhavinaya. Nhưng khi Amūḷhavinaya đã được ban, sự chỉ trích của bất cứ ai do nguyên nhân ấy không còn khởi lên đối với vị ấy nữa.

ยทา ปน ปาราชิเกน วา ปาราชิกสามนฺเตน วา โจทิยมานสฺส อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรโต ปาปุสฺสนฺนตาย ปาปิยสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘สจายํ อจฺฉินฺนมูโล ภวิสฺสติ, สมฺมา วตฺติตฺวา โอสารณํ ลภิสฺสติ. สเจ ฉินฺนมูโล อยเมวสฺส นาสนา ภวิสฺสตี’’ติ มญฺญมาโน สงฺโฆ ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน ตสฺสปาปิยสิกํ กโรติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ ตสฺสปาปิยสิกาย จ วูปสนฺตํ โหตีติ. เอวํ อนุวาทาธิกรณํ จตูหิ สมเถหิ สมฺมติ. อาปตฺตาธิกรณํ ตีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จ ติณวตฺถารเกน จ. ตสฺส สมฺมุขาวินเยเนว วูปสโม นตฺถิ. ยทา ปน เอกสฺส วา ภิกฺขุโน สนฺติเก สงฺฆคณมชฺเฌสุ วา ภิกฺขุ ลหุกํ อาปตฺตึ เทเสติ, ตทา อาปตฺตาธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จ วูปสมฺมติ.

Còn khi, đối với một người ác bị chất vấn về tội pārājika hoặc tội cận pārājika, người che giấu bằng cách này cách khác, do có nhiều điều ác, Tăng chúng nghĩ rằng: “Nếu người này chưa bị đứt gốc, sau khi hành xử đúng đắn, sẽ được phục hồi. Nếu đã bị đứt gốc, chính điều này sẽ là sự hủy hoại của y,” rồi dùng hành sự tứ-thành-phần thực hiện hành sự Tassapāpiyasikā, khi ấy (tranh tụng) được dàn xếp bằng Sammukhāvinaya và Tassapāpiyasikā. Như vậy, ngôn tránh được dàn xếp bằng bốn pháp an chỉ. Tội tránh được dàn xếp bằng ba pháp an chỉ: Sammukhāvinaya, Paṭiññātakaraṇa, và Tiṇavatthāraka. Sự dàn xếp của nó không chỉ bằng Sammukhāvinaya mà thôi. Còn khi vị tỳ khưu phát lồ tội nhẹ trước một vị tỳ khưu, hoặc giữa Tăng chúng hay một nhóm, khi ấy tội tránh được dàn xếp bằng Sammukhāvinaya và Paṭiññātakaraṇa.

ตตฺถ สมฺมุขาวินเย ตาว โย จ เทเสติ, ยสฺส จ เทเสติ, เตสํ สมฺมุขีภาโว ปุคฺคลสมฺมุขตา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

Trong đó, trước hết về Sammukhāvinaya, người phát lồ và người được phát lồ, sự hiện diện của họ là sự hiện diện của cá nhân (puggala-sammukhatā). Phần còn lại như đã nói.

ปุคฺคลสฺส คณสฺส จ เทสนากาเล สงฺฆสมฺมุขตา ปริหายติ. ยา ปเนตฺถ อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปนฺโนติ จ อาม, ปสฺสามีติ จ ปฏิญฺญา, ตาย ปฏิญฺญาย ‘‘อายตึ สํวเรยฺยาสี’’ติ กรณํ, ตํ ปฏิญฺญาตกรณํ นาม. สงฺฆาทิเสเส หิ ปริวาสาทิยาจนา ปฏิญฺญา. ปริวาสาทีนํ ทานํ ปฏิญฺญาตกรณํ นาม. ทฺเว ปกฺขชาตา ปน ภณฺฑนการกา ภิกฺขู พหุํ อสฺสามณกํ อชฺฌาจริตฺวา ปุน ลชฺชิธมฺเม อุปฺปนฺเน สเจ มยํ อิมาหิ อาปตฺตีหิ อญฺญมญฺญํ กาเรสฺสาม, สิยาปิ ตํ อธิกรณํ กกฺขฬตฺตาย สํวตฺเตยฺยาติ อญฺญมญฺญํ อาปตฺติยา การาปเน โทสํ ทิสฺวา ยทา ติณวตฺถารกกมฺมํ กโรนฺติ, ตทา อาปตฺตาธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ ติณวตฺถารเกน จ สมฺมติ.

Vào lúc phát lồ cho cá nhân và cho nhóm, sự hiện diện của Tăng chúng bị thiếu. Sự thừa nhận ở đây là: “Bạch ngài, con đã phạm tội tên là như vậy,” và “Vâng, con thấy.” Bằng sự thừa nhận đó, việc làm là: “Trong tương lai, ngươi hãy thu thúc,” đó được gọi là Paṭiññātakaraṇa (hành sự theo sự thừa nhận). Thật vậy, trong tội Saṅghādisesa, việc xin parivāsa v.v... là sự thừa nhận. Việc ban parivāsa v.v... được gọi là Paṭiññātakaraṇa. Còn các tỳ khưu gây tranh cãi, chia thành hai phe, sau khi đã vi phạm nhiều hành vi không phải của sa-môn, khi tâm tàm quý khởi lên trở lại, thấy lỗi trong việc bắt tội lẫn nhau rằng: “Nếu chúng ta bắt tội lẫn nhau bằng những tội này, tranh tụng ấy có thể trở nên gay gắt,” khi họ thực hiện hành sự Tiṇavatthāraka (lấy cỏ che lại), khi ấy tội tránh được dàn xếp bằng Sammukhāvinaya và Tiṇavatthāraka.

ตตฺถ หิ ยตฺตกา หตฺถปาสูปคตา ‘‘น เมตํ ขมตี’’ติ เอวํ ทิฏฺฐาวิกมฺมํ อกตฺวา นิทฺทมฺปิ โอกฺกนฺตา โหนฺติ, สพฺเพสํ ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชญฺจ คิหิปฏิสํยุตฺตญฺจ [Pg.226] สพฺพาปตฺติโย วุฏฺฐหนฺติ, เอวํ อาปตฺตาธิกรณํ ตีหิ สมเถหิ สมฺมติ. กิจฺจาธิกรณํ เอเกน สมเถน สมฺมติ สมฺมุขาวินเยเนว. อิมานิ จตฺตาริ อธิกรณานิ ยถานุรูปํ อิเมหิ สตฺตหิ สมเถหิ สมฺมนฺติ. เตน วุตฺตํ – อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ อธิกรณานํ สมถาย วูปสมาย สมฺมุขาวินโย ทาตพฺโพ…เป… ติณวตฺถารโกติ. อยเมตฺถ วินิจฺฉยนโย. วิตฺถาโร ปน สมถกฺขนฺธเก อาคโตเยว. วินิจฺฉโยปิสฺส สมนฺตปาสาทิกายํ วุตฺโต.

Thật vậy, trong trường hợp đó, đối với tất cả những ai có mặt trong tầm tay, dù đang ngủ, mà không làm việc biểu lộ quan điểm như vầy: “Điều này không được tôi chấp thuận,” thì tất cả các tội của họ đều được xá, ngoại trừ tội trọng và tội liên quan đến cư sĩ. Như vậy, tội tránh được dàn xếp bằng ba pháp an chỉ. Sự vụ tránh được dàn xếp bằng một pháp an chỉ, chính là Sammukhāvinaya. Bốn tranh tụng này, một cách tương xứng, được dàn xếp bằng bảy pháp an chỉ này. Do đó đã được nói: “Đối với các tranh tụng đã khởi lên, để dàn xếp, để làm lắng dịu, Sammukhāvinaya cần được ban... cho đến... Tiṇavatthāraka.” Đây là phương pháp quyết định ở đây. Còn phần chi tiết đã có trong phẩm An Chỉ (Samathakkhandhaka). Phần quyết định của nó cũng đã được nói trong (bộ) Samantapāsādikā.

‘‘อิเม โข, อาวุโส’’ติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ จุทฺทสนฺนํ สตฺตกานํ วเสน อฏฺฐนวุติ ปญฺเห กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

Câu bắt đầu bằng “Này chư hiền, những điều này...” nên được hiểu theo cách đã nói. Như vậy, khi trình bày chín mươi tám vấn đề theo cách của mười bốn nhóm bảy, vị trưởng lão đã chỉ ra hương vị của sự hòa hợp.

สตฺตกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về nhóm bảy đã kết thúc.

อฏฺฐกวณฺณนา

Phần giải về nhóm tám

๓๓๓. อิติ สตฺตกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อฏฺฐกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ. ตตฺถ มิจฺฉตฺตาติ อยาถาวา มิจฺฉาสภาวา. สมฺมตฺตาติ ยาถาวา สมฺมาสภาวา.

333. Như vậy, sau khi đã chỉ ra hương vị của sự hòa hợp theo cách của nhóm bảy, bây giờ để chỉ ra theo cách của nhóm tám, ngài lại bắt đầu bài giảng. Trong đó, tà tánh là các bản chất sai lầm, không đúng sự thật. Chánh tánh là các bản chất đúng đắn, đúng sự thật.

๓๓๔. กุสีตวตฺถูนีติ กุสีตสฺส อลสสฺส วตฺถูนิ ปติฏฺฐา โกสชฺชการณานีติ อตฺโถ. กมฺมํ กตฺตพฺพํ โหตีติ จีวรวิจารณาทิกมฺมํ กาตพฺพํ โหติ. น วีริยํ อารภตีติ ทุวิธมฺปิ วีริยํ นารภติ. อปฺปตฺตสฺสาติ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลธมฺมสฺส อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา. อนธิคตสฺสาติ ตสฺเสว อนธิคตสฺส อธิคมตฺถาย. อสจฺฉิกตสฺสาติ ตสฺเสว อปจฺจกฺขกตสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย. อิทํ ปฐมนฺติ อิทํ หนฺทาหํ นิปชฺชามีติ เอวํ โอสีทนํ ปฐมํ กุสีตวตฺถุ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘มาสาจิตํ มญฺเญ’’ติ เอตฺถ ปน มาสาจิตํ นาม ตินฺตมาโส. ยถา ตินฺตมาโส ครุโก โหติ, เอวํ ครุโกติ อธิปฺปาโย. คิลานา วุฏฺฐิโต โหตีติ คิลาโน หุตฺวา ปจฺฉา วุฏฺฐิโต โหติ.

334. Kusītavatthūni (các cơ sở của sự lười biếng) có nghĩa là các nền tảng, các nơi trú của người biếng nhác, lười biếng, tức là các nguyên nhân của sự lười biếng. Kammaṃ kattabbaṃ hoti (có việc phải làm) là có việc phải làm như sắp xếp y phục v.v... Na vīriyaṃ ārabhati (không khởi sự tinh tấn) là không khởi sự cả hai loại tinh tấn. Appattassa (của điều chưa đạt được) là để đạt được pháp thiền, tuệ, đạo, quả chưa đạt được. Anadhigatassa (của điều chưa chứng ngộ) là để chứng ngộ chính pháp ấy chưa chứng ngộ. Asacchikatassāti (của điều chưa chứng thực) là để chứng thực chính pháp ấy chưa thấy rõ. Idaṃ paṭhamaṃ (đây là điều thứ nhất) là sự chùng xuống này: “Thôi, ta nằm xuống,” là cơ sở của sự lười biếng thứ nhất. Theo cách này, ý nghĩa nên được hiểu ở mọi nơi. Còn ở đây, trong câu Māsācitaṃ maññe (ta nghĩ thân này nặng nề), māsācitaṃ là hạt đậu đã ngâm nước. Giống như hạt đậu ngâm nước thì nặng, ý là nặng như vậy. Gilānā vuṭṭhito hoti (vừa khỏi bệnh) là sau khi bị bệnh, sau đó đã khỏi.

๓๓๕. อารมฺภวตฺถูนีติ วีริยการณานิ. เตสมฺปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

335. Ārambhavatthūni (các cơ sở của sự tinh cần) là các nguyên nhân của sự tinh tấn. Ý nghĩa của những điều ấy cũng nên được hiểu theo chính cách này.

๓๓๖. ทานวตฺถูนีติ [Pg.227] ทานการณานิ. อาสชฺช ทานํ เทตีติ ปตฺวา ทานํ เทติ. อาคตํ ทิสฺวาว มุหุตฺตํเยว นิสีทาเปตฺวา สกฺการํ กตฺวา ทานํ เทติ, ทสฺสามิ ทสฺสามีติ น กิลเมติ. อิติ เอตฺถ อาสาทนํ ทานการณํ นาม โหติ. ภยา ทานํ เทตีติอาทีสุปิ ภยาทีนิ ทานการณานีติ เวทิตพฺพานิ. ตตฺถ ภยํ นาม อยํ อทายโก อการโกติ ครหาภยํ วา อปายภยํ วา. อทาสิ เมติ มยฺหํ ปุพฺเพ เอส อิทํ นาม อทาสีติ เทติ. ทสฺสติ เมติ อนาคเต อิทํ นาม ทสฺสตีติ เทติ. สาหุ ทานนฺติ ทานํ นาม สาธุ สุนฺทรํ, พุทฺธาทีหิ ปณฺฑิเตหิ ปสตฺถนฺติ เทติ. จิตฺตาลงฺการจิตฺตปริกฺขารตฺถํ ทานํ เทตีติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺส อลงฺการตฺถญฺเจว ปริวารตฺถญฺจ เทติ. ทานญฺหิ จิตฺตํ มุทุกํ กโรติ. เยน ลทฺธํ โหติ, โสปิ ลทฺธํ เมติ มุทุจิตฺโต โหติ, เยน ทินฺนํ, โสปิ ทินฺนํ มยาติ มุทุจิตฺโต โหติ, อิติ อุภินฺนมฺปิ จิตฺตํ มุทุกํ กโรติ, เตเนว ‘‘อทนฺตทมนํ ทาน’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห –

336. Dānavatthūni có nghĩa là các nguyên nhân của việc bố thí. Āsajja dānaṃ deti có nghĩa là đến gần rồi bố thí. Vừa thấy người nhận đến, liền mời ngồi trong chốc lát, thực hiện sự tôn trọng rồi bố thí, không làm cho mệt mỏi (với suy nghĩ) "tôi sẽ cho, tôi sẽ cho". Như vậy, ở đây, sự đến gần được gọi là nguyên nhân của việc bố thí. Trong các câu bắt đầu bằng Bhayā dānaṃ deti, sự sợ hãi v.v... nên được hiểu là các nguyên nhân của việc bố thí. Trong đó, "sợ hãi" là sự sợ hãi bị chê bai rằng: "Người này không phải là thí chủ, không phải là người làm (việc thiện)", hoặc là sự sợ hãi cảnh khổ. Adāsi me có nghĩa là bố thí (với suy nghĩ): "Trước đây người này đã cho ta vật này". Dassati me có nghĩa là bố thí (với suy nghĩ): "Trong tương lai người này sẽ cho ta vật này". Sāhu dānaṃ có nghĩa là bố thí (với suy nghĩ): "Việc bố thí là tốt đẹp, là hay, được các bậc hiền trí như chư Phật tán thán". Cittālaṅkāracittaparikkhāratthaṃ dānaṃ deti có nghĩa là bố thí vì mục đích trang hoàng và vì mục đích vật tùy tùng cho tâm chỉ và tâm quán. Quả vậy, việc bố thí làm cho tâm trở nên mềm mại. Người nào đã nhận được, người ấy cũng có tâm mềm mại (với suy nghĩ): "Ta đã nhận được". Người nào đã cho, người ấy cũng có tâm mềm mại (với suy nghĩ): "Ta đã cho". Như vậy, (việc bố thí) làm cho tâm của cả hai người trở nên mềm mại, chính vì thế được gọi là "bố thí là sự điều phục người chưa được điều phục". Như có lời rằng –

‘‘อทนฺตทมนํ ทานํ, อทานํ ทนฺตทูสกํ;

ทาเนน ปิยวาจาย, อุนฺนมนฺติ นมนฺติ จา’’ติ.

"Bố thí là sự điều phục người chưa được điều phục, không bố thí làm hư hỏng người đã được điều phục; Bằng sự bố thí và lời ái ngữ, họ tự vươn lên và (người khác) cũng cúi mình (kính trọng)."

อิเมสุ ปน อฏฺฐสุ ทาเนสุ จิตฺตาลงฺการทานเมว อุตฺตมํ.

Tuy nhiên, trong tám loại bố thí này, chính sự bố thí để trang hoàng tâm là cao thượng nhất.

๓๓๗. ทานูปปตฺติโยติ ทานปจฺจยา อุปปตฺติโย. ทหตีติ ฐเปติ. อธิฏฺฐาตีติ ตสฺเสว เววจนํ. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. หีเน วิมุตฺตนฺติ หีเนสุ ปญฺจกามคุเณสุ วิมุตฺตํ. อุตฺตริ อภาวิตนฺติ ตโต อุตฺตริ มคฺคผลตฺถาย อภาวิตํ. ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตตีติ ยํ ปตฺเถตฺวา กุสลํ กตํ, ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพตฺตนตฺถาย สํวตฺตติ.

337. Dānūpapattiyo có nghĩa là các sự tái sanh do bố thí làm duyên. Dahati có nghĩa là thiết lập. Adhiṭṭhāti là đồng nghĩa của từ ấy. Bhāveti có nghĩa là làm cho tăng trưởng. Hīne vimuttaṃ là hướng tâm đến năm dục trưởng dưỡng thấp kém. Uttari abhāvitaṃ là không được tu tập cao hơn thế nữa vì mục đích đạo và quả. Tatrūpapattiyā saṃvattati có nghĩa là đã làm việc thiện và mong cầu điều gì, thì dẫn đến sự tái sanh ở nơi này nơi kia.

วีตราคสฺสาติ มคฺเคน วา สมุจฺฉินฺนราคสฺส สมาปตฺติยา วา วิกฺขมฺภิตราคสฺส. ทานมตฺเตเนว หิ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติตุํ น สกฺกา. ทานํ ปน สมาธิวิปสฺสนาจิตฺตสฺส อลงฺกาโร ปริวาโร โหติ. ตโต ทาเนน มุทุจิตฺโต พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วีตราคสฺส โน สราคสฺสา’’ติ.

Vītarāgassa là người đã đoạn tận tham ái bằng đạo, hoặc là người đã chế ngự tham ái bằng thiền chứng. Quả vậy, chỉ với việc bố thí thì không thể tái sanh trong cõi Phạm thiên. Tuy nhiên, việc bố thí là sự trang hoàng, là vật tùy tùng đối với tâm chỉ và tâm quán. Do đó, có tâm mềm mại nhờ bố thí, tu tập các Phạm trú, rồi tái sanh trong cõi Phạm thiên. Vì thế, đã được nói rằng: "Đối với người đã ly tham, không phải đối với người còn tham ái".

ขตฺติยานํ ปริสา ขตฺติยปริสา, สมูโหติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

Khattiyānaṃ parisā là khattiyaparisā, có nghĩa là hội chúng. Cách thức này (được áp dụng) ở tất cả mọi nơi.

โลกสฺส [Pg.228] ธมฺมา โลกธมฺมา. เอเตหิ มุตฺโต นาม นตฺถิ, พุทฺธานมฺปิ โหนฺติเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, โลกธมฺมา โลกํ อนุปริวตฺตนฺติ, โลโก จ อฏฺฐ โลกธมฺเม อนุปริวตฺตตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๕). ลาโภ อลาโภติ ลาเภ อาคเต อลาโภ อาคโต เอวาติ เวทิตพฺโพ. ยสาทีสุปิ เอเสว นโย.

Lokadhammā là các pháp của thế gian. Không có ai gọi là thoát khỏi những pháp này, ngay cả đối với chư Phật cũng có. Điều này cũng đã được nói rằng: "Này các Tỳ khưu, có tám thế gian pháp này xoay vần theo thế gian, và thế gian xoay vần theo tám thế gian pháp". Lābho alābho có nghĩa là khi sự được lợi đến, nên hiểu rằng sự không được lợi cũng đã đến. Trong các trường hợp danh vọng v.v... cũng theo phương pháp này.

๓๓๘. อภิภายตนวิโมกฺขกถา เหฏฺฐา กถิตา เอว.

Cuộc thảo luận về thắng xứ và giải thoát đã được nói ở phần trước.

‘‘อิเม โข, อาวุโส’’ติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ เอกาทสนฺนํ อฏฺฐกานํ วเสน อฏฺฐาสีติ ปญฺเห กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

338. Đoạn bắt đầu bằng «Ime kho, āvuso» nên được liên kết theo phương pháp đã nói. Như vậy, khi giải thích tám mươi tám câu hỏi theo cách của mười một pháp tám, vị trưởng lão đã chỉ ra hương vị của sự hòa hợp.

อฏฺฐกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về pháp tám đã kết thúc.

นวกวณฺณนา

Phần giải thích về pháp chín

๓๔๐. อิติ อฏฺฐกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นวกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อาฆาตวตฺถูนีติ อาฆาตการณานิ. อาฆาตํ พนฺธตีติ โกปํ พนฺธติ กโรติ อุปฺปาเทติ.

Như vậy, sau khi đã chỉ ra hương vị của sự hòa hợp theo cách của pháp tám, bây giờ để chỉ ra (hương vị của sự hòa hợp) theo cách của pháp chín, ngài lại bắt đầu bài thuyết giảng. Trong đó, āghātavatthūni là các nguyên nhân của sự hiềm hận. Āghātaṃ bandhati có nghĩa là buộc chặt, tạo ra, làm phát sanh sự tức giận.

ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ ตํ อนตฺถจรณํ มา อโหสีติ เอตสฺมึ ปุคฺคเล กุโต ลพฺภา, เกน การเณน สกฺกา ลทฺธุํ? ปโร นาม ปรสฺส อตฺตโน จิตฺตรุจิยา อนตฺถํ กโรตีติ เอวํ จินฺเตตฺวา อาฆาตํ ปฏิวิโนเทติ. อถ วา สจาหํ ปฏิโกปํ กเรยฺยํ, ตํ โกปกรณํ เอตฺถ ปุคฺคเล กุโต ลพฺภา, เกน การเณน ลทฺธพฺพนฺติ อตฺโถ. กุโต ลาภาติปิ ปาโฐ, สจาหํ เอตฺถ โกปํ กเรยฺยํ, ตสฺมึ เม โกปกรเณ กุโต ลาภา, ลาภา นาม เก สิยุนฺติ อตฺโถ. อิมสฺมิญฺจ อตฺเถ ตนฺติ นิปาตมตฺตเมว โหติ.

340. Taṃ kutettha labbhā có nghĩa là: (nghĩ rằng) "mong rằng sự hành động bất lợi ấy không xảy ra", đối với người này làm sao có được (điều đó), do nguyên nhân nào có thể có được? (Hoặc) suy nghĩ như vầy rồi xua tan sự hiềm hận: "Người khác làm điều bất lợi cho người khác là theo ý thích của mình". Hoặc là, (có nghĩa là): "Nếu ta tức giận lại, việc tức giận lại đó đối với người này làm sao có được, do nguyên nhân nào có được?". Cũng có bản đọc là kuto lābhā, có nghĩa là: "Nếu ta tức giận đối với người này, trong việc ta tức giận đó, làm sao có lợi ích, những lợi ích gì sẽ có được?". Và trong ý nghĩa này, từ taṃ chỉ là một tiểu từ.

๓๔๑. สตฺตาวาสาติ สตฺตานํ อาวาสา, วสนฏฺฐานานีติ อตฺโถ. ตตฺถ สุทฺธาวาสาปิ สตฺตาวาโสว, อสพฺพกาลิกตฺตา ปน น คหิตา. สุทฺธาวาสา หิ พุทฺธานํ ขนฺธาวารสทิสา. อสงฺขฺเยยฺยกปฺเป พุทฺเธสุ อนิพฺพตฺตนฺเตสุ [Pg.229] ตํ ฐานํ สุญฺญํ โหตีติ อสพฺพกาลิกตฺตา น คหิตา. เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

Sattāvāsā là chỗ ở của các chúng sanh, có nghĩa là nơi cư ngụ. Trong đó, các cõi Tịnh Cư cũng là chỗ ở của chúng sanh, tuy nhiên vì không phải là nơi có mặt trong mọi thời nên không được kể đến. Quả vậy, các cõi Tịnh Cư giống như nơi đóng quân tạm thời của chư Phật. Trong vô số kiếp khi chư Phật không xuất hiện, nơi ấy trở nên trống không, vì vậy vì không phải là nơi có mặt trong mọi thời nên không được kể đến. Phần còn lại cần phải nói ở đây, điều đó đã được nói ở phần trước.

๓๔๒. อกฺขเณสุ ธมฺโม จ เทสิยตีติ จตุสจฺจธมฺโม เทสิยติ. โอปสมิโกติ กิเลสูปสมกโร. ปรินิพฺพานิโกติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพานาวโห. สมฺโพธคามีติ จตุมคฺคญาณปฏิเวธคามี. อญฺญตรนฺติ อสญฺญภวํ วา อรูปภวํ วา.

341. Dhammo ca desiyati có nghĩa là pháp Tứ đế được thuyết giảng. Opasamiko có nghĩa là làm cho các phiền não được an tịnh. Parinibbāniko có nghĩa là dẫn đến Niết-bàn bằng sự tịch diệt của phiền não. Sambodhagāmī có nghĩa là đưa đến sự thấu triệt bằng trí tuệ của bốn đạo. Aññataraṃ là cõi Vô Tưởng hoặc là cõi Vô Sắc.

๓๔๓. อนุปุพฺพวิหาราติ อนุปฏิปาฏิยา สมาปชฺชิตพฺพวิหารา.

342. Anupubbavihārā là các sự an trú cần được nhập vào một cách tuần tự.

๓๔๔. อนุปุพฺพนิโรธาติ อนุปฏิปาฏิยา นิโรธา.

343. Anupubbanirodhā là các sự đoạn diệt (xảy ra) một cách tuần tự.

‘‘อิเม, โข อาวุโส’’ติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ ฉนฺนํ นวกานํ วเสน จตุปณฺณาส ปญฺเห กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

344. Đoạn bắt đầu bằng «Ime, kho āvuso» nên được liên kết theo phương pháp đã nói. Như vậy, khi giải thích năm mươi bốn câu hỏi theo cách của sáu pháp chín, vị trưởng lão đã chỉ ra hương vị của sự hòa hợp.

นวกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về pháp chín đã kết thúc.

ทสกวณฺณนา

Phần giải thích về pháp mười

๓๔๕. อิติ นวกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทสกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ. ตตฺถ นาถกรณาติ ‘‘สนาถา, ภิกฺขเว, วิหรถ มา อนาถา, ทส อิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา นาถกรณา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๘) เอวํ อกฺขาตา อตฺตโน ปติฏฺฐากรา ธมฺมา.

Như vậy, sau khi đã chỉ ra hương vị của sự hòa hợp theo cách của pháp chín, bây giờ để chỉ ra (hương vị của sự hòa hợp) theo cách của pháp mười, ngài lại bắt đầu bài thuyết giảng. Trong đó, nāthakaraṇā là các pháp tạo ra chỗ đứng cho chính mình, đã được nói như vầy: "Này các Tỳ khưu, hãy sống có nơi nương tựa, đừng sống không nơi nương tựa. Này các Tỳ khưu, mười pháp này tạo ra nơi nương tựa".

กลฺยาณมิตฺโตติอาทีสุ สีลาทิคุณสมฺปนฺนา กลฺยาณา อสฺส มิตฺตาติ กลฺยาณมิตฺโต. เต จสฺส ฐานนิสชฺชาทีสุ สห อยนโต สหายาติ กลฺยาณสหาโย. จิตฺเตน เจว กาเยน จ กลฺยาณมิตฺเตสุ เอว สมฺปวงฺโก โอนโตติ กลฺยาณสมฺปวงฺโก. สุวโจ โหตีติ สุเขน วตฺตพฺโพ โหติ สุเขน อนุสาสิตพฺโพ. ขโมติ คาฬฺเหน ผรุเสน กกฺขเฬน วุจฺจมาโน ขมติ, น กุปฺปติ. ปทกฺขิณคฺคาหี อนุสาสนินฺติ ยถา เอกจฺโจ โอวทิยมาโน วามโต คณฺหาติ, ปฏิปฺผรติ วา อสุณนฺโต วา คจฺฉติ, เอวํ อกตฺวา ‘‘โอวทถ, ภนฺเต[Pg.230], อนุสาสถ, ตุมฺเหสุ อโนวทนฺเตสุ โก อญฺโญ โอวทิสฺสตี’’ติ ปทกฺขิณํ คณฺหาติ.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘kalyāṇamitto’, vị ấy có những người bạn tốt, là những người có đầy đủ các đức tánh như giới v.v... nên gọi là người có bạn lành (kalyāṇamitto). Và những người bạn ấy cùng đi với vị ấy trong lúc đi, đứng, ngồi v.v... nên gọi là người có bạn đồng hành tốt (kalyāṇasahāyo). Vị ấy có tâm và thân nghiêng về, hướng về các bạn lành nên gọi là người có khuynh hướng về bạn lành (kalyāṇasampavaṅko). Gọi là người dễ nói (suvaco) vì có thể nói một cách dễ dàng, có thể khuyên dạy một cách dễ dàng. Gọi là người kham nhẫn (khamo) vì khi bị nói những lời nặng nề, thô lỗ, cứng rắn, vị ấy vẫn chịu đựng, không tức giận. Gọi là người tiếp thu lời giáo huấn một cách trân trọng (padakkhiṇaggāhī) vì không làm như một người nào đó khi được khuyên dạy lại tiếp thu một cách sai trái, hoặc phản ứng lại, hoặc bỏ đi không lắng nghe, mà tiếp thu một cách trân trọng rằng: “Bạch ngài, xin hãy khuyên dạy, xin hãy chỉ bảo. Nếu các ngài không khuyên dạy thì còn ai khác sẽ khuyên dạy nữa?”.

อุจฺจาวจานีติ อุจฺจานิ จ อวจานิ จ. กึ กรณียานีติ กึ กโรมีติ เอวํ วตฺวา กตฺตพฺพกมฺมานิ. ตตฺถ อุจฺจกมฺมานิ นาม จีวรสฺส กรณํ รชนํ เจติเย สุธากมฺมํ อุโปสถาคารเจติยฆรโพธิยฆเรสุ กตฺตพฺพนฺติ เอวมาทิ. อวจกมฺมํ นาม ปาทโธวนมกฺขนาทิขุทฺทกกมฺมํ. ตตฺรุปายายาติ ตตฺรุปคมนียา. อลํ กาตุนฺติ กาตุํ สมตฺโถ โหติ. อลํ สํวิธาตุนฺติ วิจาเรตุํ สมตฺโถ.

(Công việc) cao thấp (uccāvacāni) là công việc lớn và công việc nhỏ. Những việc cần làm (kiṃkaraṇīyāni) là những công việc phải làm sau khi nói rằng: “Tôi nên làm gì?”. Trong đó, những công việc lớn là việc may y, nhuộm y, việc trát vữa ở bảo tháp, những việc phải làm ở nhà bố-tát, nhà tháp, nhà cây bồ-đề, v.v... Công việc nhỏ là những việc lặt vặt như rửa chân, xoa dầu. Có phương tiện để làm việc đó (tatrupāyā) nghĩa là có thể hoàn thành công việc đó. Có khả năng làm (alaṃ kātuṃ) nghĩa là có năng lực để làm. Có khả năng sắp xếp (alaṃ saṃvidhātuṃ) nghĩa là có năng lực để quản lý.

ธมฺเม อสฺส กาโม สิเนโหติ ธมฺมกาโม, เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ ปิยายตีติ อตฺโถ. ปิยสมุทาหาโรติ ปรสฺมึ กเถนฺเต สกฺกจฺจํ สุณาติ, สยญฺจ ปเรสํ เทเสตุกาโม โหตีติ อตฺโถ. ‘‘อภิธมฺเม อภิวินเย’’ติ เอตฺถ ธมฺโม อภิธมฺโม, วินโย อภิวินโยติ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ธมฺโมติ สุตฺตนฺตปิฏกํ. อภิธมฺโมติ สตฺต ปกรณานิ. วินโยติ อุภโตวิภงฺคา. อภิวินโยติ ขนฺธกปริวารา. อถ วา สุตฺตนฺตปิฏกมฺปิ อภิธมฺมปิฏกมฺปิ ธมฺโม เอว. มคฺคผลานิ อภิธมฺโม. สกลํ วินยปิฏกํ วินโย. กิเลสวูปสมการณํ อภิวินโย. อิติ สพฺพสฺมิมฺปิ เอตฺถ ธมฺเม อภิธมฺเม วินเย อภิวินเย จ. อุฬารปาโมชฺโชติ พหุลปาโมชฺโช โหตีติ อตฺโถ.

Vị ấy có lòng ham muốn, có lòng yêu mến đối với Pháp, nên gọi là người ham thích Pháp (dhammakāmo); nghĩa là yêu thích Phật ngôn là Tam Tạng. Gọi là người có lời nói khả ái (piyasamudāhāro) vì khi người khác nói, vị ấy lắng nghe một cách cẩn trọng, và tự mình cũng muốn thuyết giảng cho người khác một cách cẩn trọng, đó là ý nghĩa. Trong câu “trong Thắng Pháp, trong Thắng Luật”, nên hiểu có bốn loại: Pháp (dhammo), Thắng Pháp (abhidhammo), Luật (vinayo), và Thắng Luật (abhivinayo). Trong đó, Pháp là Tạng Kinh. Thắng Pháp là bảy bộ luận. Luật là hai bộ Phân Tích (Vibhaṅga). Thắng Luật là các Thiên (Khandhaka) và Tập Yếu (Parivāra). Hoặc là, cả Tạng Kinh và Tạng Vi Diệu Pháp đều là Pháp. Đạo và Quả là Thắng Pháp. Toàn bộ Tạng Luật là Luật. Nguyên nhân làm lắng dịu phiền não là Thắng Luật. Như vậy, trong tất cả Pháp, Thắng Pháp, Luật, và Thắng Luật ở đây. Có niềm hân hoan lớn lao (uḷārapāmojjo) nghĩa là có nhiều niềm hân hoan, đó là ý nghĩa.

กุสเลสุ ธมฺเมสูติ การณตฺเถ ภุมฺมํ, จตุภูมกกุสลธมฺมการณา, เตสํ อธิคมตฺถาย อนิกฺขิตฺตธุโร โหตีติ อตฺโถ.

Cụm từ ‘trong các pháp thiện’ (kusalesu dhammesu) ở đây được dùng theo nghĩa nguyên nhân. Do nguyên nhân là các pháp thiện trong bốn cõi, vị ấy không từ bỏ gánh nặng (nỗ lực) để chứng đắc các pháp ấy, đó là ý nghĩa.

๓๔๖. กสิณทสเก สกลฏฺเฐน กสิณานิ. ตทารมฺมณานํ ธมฺมานํ เขตฺตฏฺเฐน วา อธิฏฺฐานฏฺเฐน วา อายตนานิ. อุทฺธนฺติ อุปริ คคนตลาภิมุขํ. อโธติ เหฏฺฐา ภูมิตลาภิมุขํ. ติริยนฺติ เขตฺตมณฺฑลมิว สมนฺตา ปริจฺฉินฺทิตฺวา. เอกจฺโจ หิ อุทฺธเมว กสิณํ วฑฺเฒติ, เอกจฺโจ อโธ, เอกจฺโจ สมนฺตโต. เตน เตน วา การเณน เอวํ ปสาเรติ อาโลกมิว รูปทสฺสนกาโม. เตน วุตฺตํ ‘‘ปถวีกสิณเมโก สญฺชานาติ อุทฺธํ อโธ ติริย’’นฺติ. อทฺวยนฺติ อิทํ ปน เอกสฺส อญฺญภาวานุปคมนตฺถํ วุตฺตํ. ยถา หิ อุทกํ ปวิฏฺฐสฺส สพฺพทิสาสุ อุทกเมว โหติ, น อญฺญํ, เอวเมว ปถวีกสิณํ ปถวีกสิณเมว โหติ[Pg.231], นตฺถิ ตสฺส อญฺโญ กสิณสมฺเภโทติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อปฺปมาณนฺติ อิทํ ตสฺส ตสฺส ผรณอปฺปมาณวเสน วุตฺตํ. ตญฺหิ เจตสา ผรนฺโต สกลเมว ผรติ, น ‘‘อยมสฺส อาทิ, อิทํ มชฺฌ’’นฺติ ปมาณํ คณฺหาตีติ. วิญฺญาณกสิณนฺติ เจตฺถ กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตวิญฺญาณํ. ตตฺถ กสิณวเสน กสิณุคฺฆาฏิมากาเส กสิณุคฺฆาฏิมากาสวเสน ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาเณ อุทฺธํ อโธ ติริยตา เวทิตพฺพา. อยเมตฺถ สงฺเขโป. กมฺมฏฺฐานภาวนานเยน ปเนตานิ ปถวีกสิณาทีนิ วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตาเนว.

346. Trong mười đề mục biến xứ (kasiṇa), chúng được gọi là biến xứ (kasiṇāni) vì có nghĩa là toàn thể. Chúng được gọi là xứ (āyatanāni) vì có nghĩa là mảnh đất hoặc nền tảng cho các pháp lấy chúng làm đối tượng. ‘Trên’ (uddhaṃ) là hướng lên trên, về phía bầu trời. ‘Dưới’ (adho) là hướng xuống dưới, về phía mặt đất. ‘Ngang’ (tiriyaṃ) là xác định xung quanh như một vòng tròn trên cánh đồng. Thật vậy, có người phát triển biến xứ chỉ ở phía trên, có người ở phía dưới, có người ở xung quanh. Do nguyên nhân này hay nguyên nhân khác, vị ấy mở rộng nó ra như người muốn thấy sắc mở rộng ánh sáng. Do đó, có câu nói: “Một người nhận thức biến xứ đất ở trên, dưới, ngang”. Cụm từ ‘không hai’ (advayaṃ) được nói để chỉ rằng một (biến xứ) không trở thành một (biến xứ) khác. Giống như người ở trong nước, chỉ thấy nước ở mọi hướng, không có gì khác, cũng vậy, biến xứ đất chỉ là biến xứ đất, không có sự pha trộn với biến xứ khác. Phương pháp này áp dụng cho tất cả. Cụm từ ‘vô lượng’ (appamāṇaṃ) được nói theo nghĩa sự biến mãn không có giới hạn của mỗi người. Thật vậy, khi biến mãn bằng tâm, vị ấy biến mãn toàn bộ, không xác định giới hạn rằng “đây là khởi đầu, đây là khoảng giữa”. Và ở đây, ‘thức biến xứ’ (viññāṇakasiṇaṃ) là thức khởi lên trong hư không có được do loại bỏ kasiṇa. Trong đó, nên hiểu tính chất trên, dưới, ngang trong thức khởi lên ở đó, tùy theo kasiṇa, trong hư không có được do loại bỏ kasiṇa, tùy theo hư không có được do loại bỏ kasiṇa. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn các đề mục như biến xứ đất này đã được nói chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo theo phương pháp tu tập đề mục thiền định.

อกุสลกมฺมปถทสกวณฺณนา

Chú giải về mười bất thiện nghiệp đạo.

๓๔๗. กมฺมปเถสุ กมฺมาเนว สุคติทุคฺคตีนํ ปถภูตตฺตา กมฺมปถา นาม. เตสุ ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ มุสาวาทาทโย จ จตฺตาโร พฺรหฺมชาเล วิตฺถาริตา เอว. กาเมสุมิจฺฉาจาโรติ เอตฺถ ปน กาเมสูติ เมถุนสมาจาเรสุ เมถุนวตฺถูสุ วา. มิจฺฉาจาโรติ เอกนฺตนินฺทิโต ลามกาจาโร. ลกฺขณโต ปน อสทฺธมฺมาธิปฺปาเยน กายทฺวารปฺปวตฺตา อคมนียฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา กาเมสุมิจฺฉาจาโร.

347. Trong các nghiệp đạo, chính các nghiệp là con đường (patha) đến cõi lành và cõi dữ, nên gọi là nghiệp đạo (kammapathā). Trong số đó, sát sanh, trộm cắp, và bốn điều bắt đầu bằng nói dối đã được giải thích chi tiết trong kinh Phạm Võng. Còn về tà hạnh trong các dục (kāmesumicchācāro), ở đây ‘trong các dục’ (kāmesu) là trong các hành vi giao hợp, hoặc trong các đối tượng của sự giao hợp. ‘Tà hạnh’ (micchācāro) là hành vi xấu xa, đáng chê trách hoàn toàn. Về phương diện đặc tính, tà hạnh trong các dục là tư tâm vi phạm nơi không nên đến, phát sinh qua thân môn với ý định thực hành phi pháp.

ตตฺถ อคมนียฏฺฐานํ นาม ปุริสานํ ตาว มาตุรกฺขิตา, ปิตุรกฺขิตา, มาตาปิตุรกฺขิตา, ภาตุรกฺขิตา, ภคินิรกฺขิตา, ญาติรกฺขิตา, โคตฺตรกฺขิตา, ธมฺมรกฺขิตา, สารกฺขา, สปริทณฺฑาติ มาตุรกฺขิตาทโย ทส. ธนกฺกีตา, ฉนฺทวาสินี, โภควาสินี, ปฏวาสินี, โอทปตฺตกินี, โอภตจุมฺพฏา, ทาสี จ ภริยา จ, กมฺมการี จ ภริยา จ, ธชาหฏา, มุหุตฺติกาติ เอตา ธนกฺกีตาทโย ทสาติ วีสติ. อิตฺถีสุ ปน ทฺวินฺนํ สารกฺขสปริทณฺฑานํ ทสนฺนญฺจ ธนกฺกีตาทีนนฺติ ทฺวาทสนฺนํ อิตฺถีนํ อญฺเญ ปุริสา. อิทํ อคมนียฏฺฐานํ นาม. โส ปเนส มิจฺฉาจาโร สีลาทิคุณรหิเต อคมนียฏฺฐาเน อปฺปสาวชฺโช. สีลาทิคุณสมฺปนฺเน มหาสาวชฺโช. ตสฺส จตฺตาโร สมฺภารา อคมนียวตฺถุ, ตสฺมึ เสวนจิตฺตํ, เสวนปฺปโยโค, มคฺเคนมคฺคปฺปฏิปตฺติอธิวาสนนฺติ. เอโก ปโยโค สาหตฺถิโก เอว.

Trong đó, đối với nam giới, nơi không nên đến (agamanīyaṭṭhānaṃ) trước hết là mười loại (phụ nữ) bắt đầu bằng người được mẹ bảo vệ, đó là: người được mẹ bảo vệ, người được cha bảo vệ, người được cha mẹ bảo vệ, người được anh em trai bảo vệ, người được chị em gái bảo vệ, người được bà con bảo vệ, người được dòng họ bảo vệ, người được Pháp bảo vệ, người có người trông coi, người bị hình phạt. Và mười loại này bắt đầu bằng người được mua bằng tiền, đó là: người được mua bằng tiền, người tự nguyện chung sống, người chung sống vì tài sản, người chung sống vì y phục, người vợ được cưới hỏi qua nghi lễ nước, người vợ được giải thoát khỏi gánh nặng, người vừa là nữ tỳ vừa là vợ, người vừa là người làm công vừa là vợ, người bị bắt trong chiến trận, người vợ tạm thời. Như vậy là hai mươi loại. Còn đối với phụ nữ, những người đàn ông khác (ngoài chồng) là nơi không nên đến đối với mười hai loại phụ nữ: hai loại là người có người trông coi và người bị hình phạt, và mười loại bắt đầu bằng người được mua bằng tiền. Đây được gọi là nơi không nên đến. Tà hạnh này có ít tội lỗi khi (đối tượng) là nơi không nên đến mà không có các đức tánh như giới v.v... (Tà hạnh này) có nhiều tội lỗi khi (đối tượng) là nơi không nên đến mà có đầy đủ các đức tánh như giới v.v... Tà hạnh này có bốn yếu tố cấu thành: đối tượng không nên đến, tâm muốn gần gũi đối tượng ấy, sự cố gắng gần gũi, và sự chấp nhận việc đường vào đường. Chỉ có một sự cố gắng là tự mình thực hiện.

อภิชฺฌายตีติ อภิชฺฌา, ปรภณฺฑาภิมุขี หุตฺวา ตนฺนินฺนตาย ปวตฺตตีติ อตฺโถ. สา ‘‘อโห วต อิทํ มมสฺสา’’ติ เอวํ ปรภณฺฑาภิชฺฌายนลกฺขณา อทินฺนาทานํ วิย อปฺปสาวชฺชา มหาสาวชฺชา จ. ตสฺสา ทฺเว สมฺภารา ปรภณฺฑํ, อตฺตโน ปริณามนญฺจ. ปรภณฺฑวตฺถุเก หิ [Pg.232] โลเภ อุปฺปนฺเนปิ น ตาว กมฺมปถเภโท โหติ, ยาว ‘‘อโห วตีทํ มมสฺสา’’ติ อตฺตโน น ปริณาเมติ.

“Nó thèm muốn” nên gọi là tham lam (abhijjhā). Nghĩa là, nó khởi lên với sự hướng đến tài sản của người khác và có xu hướng nghiêng về đó. Tham lam ấy có trạng thái là thèm muốn tài sản của người khác như vầy: “Ôi, mong sao cái này là của ta!”. Giống như trộm cắp, nó có khi ít tội lỗi, có khi nhiều tội lỗi. Nó có hai thành phần: tài sản của người khác và việc hướng nó về cho mình. Thật vậy, dù lòng tham khởi lên đối với vật là tài sản của người khác, nhưng chừng nào chưa hướng nó về cho mình rằng: “Ôi, mong sao cái này là của ta!”, thì chừng đó chưa thành nghiệp đạo.

หิตสุขํ พฺยาปาทยตีติ พฺยาปาโท. โส ปรํ วินาสาย มโนปโทสลกฺขโณ ผรุสาวาจา วิย อปฺปสาวชฺโช มหาสาวชฺโช จ. ตสฺส ทฺเว สมฺภารา ปรสตฺโต จ, ตสฺส วินาสจินฺตา จ. ปรสตฺตวตฺถุเก หิ โกเธ อุปฺปนฺเนปิ น ตาว กมฺมปถเภโท โหติ, ยาว ‘‘อโห วตายํ อุจฺฉิชฺเฌยฺย วินสฺเสยฺยา’’ติ ตสฺส วินาสํ น จินฺเตติ.

“Nó hủy hoại lợi ích và hạnh phúc” nên gọi là sân hận (byāpādo). Sân hận ấy có trạng thái làm hư hoại tâm ý nhằm hủy diệt người khác. Giống như lời nói thô ác, nó có khi ít tội lỗi, có khi nhiều tội lỗi. Nó có hai thành phần: chúng sanh khác và ý nghĩ hủy diệt chúng sanh ấy. Thật vậy, dù cơn giận khởi lên đối với vật là chúng sanh khác, nhưng chừng nào chưa suy nghĩ đến sự hủy diệt của chúng sanh ấy rằng: “Ôi, mong sao kẻ này bị đoạn tuyệt, bị tiêu vong!”, thì chừng đó chưa thành nghiệp đạo.

ยถาภุจฺจคหณาภาเวน มิจฺฉา ปสฺสตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. สา ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา นเยน วิปรีตทสฺสนลกฺขณา. สมฺผปฺปลาโป วิย อปฺปสาวชฺชา มหาสาวชฺชา จ. อปิจ อนิยตา อปฺปสาวชฺชา, นิยตา มหาสาวชฺชา. ตสฺสา ทฺเว สมฺภารา วตฺถุโน จ คหิตาการวิปรีตตา, ยถา จ ตํ คณฺหาติ, ตถาภาเวน ตสฺสูปฏฺฐานนฺติ.

“Nó thấy một cách sai lầm do không nắm bắt đúng như thật” nên gọi là tà kiến (micchādiṭṭhi). Tà kiến ấy có trạng thái thấy sai lạc theo phương pháp bắt đầu bằng “không có quả của sự bố thí”. Giống như lời nói vô ích, nó có khi ít tội lỗi, có khi nhiều tội lỗi. Hơn nữa, tà kiến bất định thì ít tội lỗi, tà kiến nhất định thì nhiều tội lỗi. Nó có hai thành phần: sự sai lạc trong cách thức nắm bắt đối tượng, và sự hiện khởi của đối tượng ấy theo cách thức mà nó nắm bắt.

อิเมสํ ปน ทสนฺนํ อกุสลกมฺมปถานํ ธมฺมโต โกฏฺฐาสโต อารมฺมณโต เวทนาโต มูลโตติ ปญฺจหากาเรหิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

Lại nữa, sự phân định về mười con đường nghiệp bất thiện này cần được biết theo năm phương diện: về phương diện pháp, về phương diện thành phần, về phương diện đối tượng, về phương diện thọ, và về phương diện căn.

ตตฺถ ธมฺมโตติ เอเตสุ หิ ปฏิปาฏิยา สตฺต เจตนาธมฺมาว โหนฺติ. อภิชฺฌาทโย ตโย เจตนาสมฺปยุตฺตา.

Trong đó, về phương diện pháp: Thật vậy, trong số này, bảy pháp đầu tiên theo thứ tự chỉ là các pháp tư. Ba pháp sau, bắt đầu bằng tham lam, là những pháp tương ưng với tư.

โกฏฺฐาสโตติ ปฏิปาฏิยา สตฺต, มิจฺฉาทิฏฺฐิ จาติ อิเม อฏฺฐ กมฺมปถา เอว โหนฺติ, โน มูลานิ. อภิชฺฌาพฺยาปาทา กมฺมปถา เจว มูลานิ จ. อภิชฺฌา หิ มูลํ ปตฺวา โลโภ อกุสลมูลํ โหติ. พฺยาปาโท โทโส อกุสลมูลํ โหติ.

Về phương diện thành phần: Bảy pháp đầu theo thứ tự và tà kiến, tám pháp này chỉ là nghiệp đạo, không phải là căn. Tham lam và sân hận vừa là nghiệp đạo vừa là căn. Thật vậy, tham lam khi trở thành căn thì là tham, một căn bất thiện. Sân hận (khi trở thành căn) thì là sân, một căn bất thiện.

อารมฺมณโตติ ปาณาติปาโต ชีวิตินฺทฺริยารมฺมณโต สงฺขารารมฺมโณ โหติ. อทินฺนาทานํ สตฺตารมฺมณํ วา สงฺขารารมฺมณํ วา, มิจฺฉาจาโร โผฏฺฐพฺพวเสน สงฺขารารมฺมโณ. ‘‘สตฺตารมฺมโณ’’ติปิ เอเก. มุสาวาโท สตฺตารมฺมโณ วา สงฺขารารมฺมโณ วา, ตถา ปิสุณวาจา. ผรุสวาจา สตฺตารมฺมณาว. สมฺผปฺปลาโป ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตวเสน สตฺตารมฺมโณ วา สงฺขารารมฺมโณ วา. ตถา อภิชฺฌา. พฺยาปาโท สตฺตารมฺมโณว. มิจฺฉาทิฏฺฐิ เตภูมกธมฺมวเสน สงฺขารารมฺมณา.

Về phương diện đối tượng: Sát sanh có đối tượng là hành vì lấy mạng quyền làm đối tượng. Trộm cắp có đối tượng là chúng sanh hoặc là hành. Tà dâm có đối tượng là hành do lấy xúc làm đối tượng. Một số vị nói rằng nó cũng có đối tượng là chúng sanh. Nói dối có đối tượng là chúng sanh hoặc là hành, nói hai lưỡi cũng vậy. Lời nói thô ác chỉ có đối tượng là chúng sanh. Lời nói vô ích, do lấy cái được thấy, nghe, cảm nhận, nhận biết làm đối tượng, nên có đối tượng là chúng sanh hoặc là hành. Tham lam cũng vậy. Sân hận chỉ có đối tượng là chúng sanh. Tà kiến có đối tượng là hành do lấy các pháp trong ba cõi làm đối tượng.

เวทนาโตติ [Pg.233] ปาณาติปาโต ทุกฺขเวทโน โหติ. กิญฺจาปิ หิ ราชาโน โจรํ ทิสฺวา หสมานาปิ ‘‘คจฺฉถ นํ ฆาเตถา’’ติ วทนฺติ, สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ปน ทุกฺขสมฺปยุตฺตาว โหติ. อทินฺนาทานํ ติเวทนํ. มิจฺฉาจาโร สุขมชฺฌตฺตวเสน ทฺวิเวทโน. สนฺนิฏฺฐาปกจิตฺเต ปน มชฺฌตฺตเวทโน น โหติ. มุสาวาโท ติเวทโน. ตถา ปิสุณวาจา. ผรุสวาจา ทุกฺขเวทนา. สมฺผปฺปลาโป ติเวทโน. อภิชฺฌา สุขมชฺฌตฺตวเสน ทฺวิเวทนา ตถา มิจฺฉาทิฏฺฐิ. พฺยาปาโท ทุกฺขเวทโน.

Về phương diện thọ: Sát sanh đi kèm với khổ thọ. Thật vậy, dù các vị vua khi thấy tên trộm, dù đang vui cười cũng ra lệnh: “Hãy đi giết nó!”, nhưng tư quyết định thì chỉ tương ưng với khổ. Trộm cắp đi kèm với ba loại thọ. Tà dâm đi kèm với hai loại thọ, do có lạc và xả. Tuy nhiên, trong tâm quyết định không có xả thọ. Nói dối đi kèm với ba loại thọ. Nói hai lưỡi cũng vậy. Lời nói thô ác đi kèm với khổ thọ. Lời nói vô ích đi kèm với ba loại thọ. Tham lam đi kèm với hai loại thọ, do có lạc và xả; tà kiến cũng vậy. Sân hận đi kèm với khổ thọ.

มูลโตติ ปาณาติปาโต โทสโมหวเสน ทฺวิมูลโก โหติ. อทินฺนาทานํ โทสโมหวเสน วา โลภโมหวเสน วา. มิจฺฉาจาโร โลภโมหวเสน. มุสาวาโท โทสโมหวเสน วา โลภโมหวเสน วา ตถา ปิสุณวาจา สมฺผปฺปลาโป จ. ผรุสวาจา โทสโมหวเสน. อภิชฺฌา โมหวเสน เอกมูลา. ตถา พฺยาปาโท. มิจฺฉาทิฏฺฐิ โลภโมหวเสน ทฺวิมูลาติ.

Về phương diện căn: Sát sanh có hai căn, do sân và si. Trộm cắp có hai căn, do sân và si, hoặc do tham và si. Tà dâm có hai căn, do tham và si. Nói dối có hai căn, do sân và si, hoặc do tham và si; nói hai lưỡi và nói vô ích cũng vậy. Lời nói thô ác có hai căn, do sân và si. Tham lam có một căn, do si. Sân hận cũng vậy. Tà kiến có hai căn, do tham và si.

กุสลกมฺมปถทสกวณฺณนา

Giải Thích Về Mười Nghiệp Đạo Thiện

ปาณาติปาตา เวรมณิอาทีนิ สมาทานสมฺปตฺตสมุจฺเฉทวิรติวเสน เวทิตพฺพานิ.

Sự từ bỏ sát sanh, v.v., cần được biết theo phương diện từ bỏ do thọ trì, từ bỏ do hội đủ duyên, và từ bỏ do đoạn tuyệt.

ธมฺมโต ปน เอเตสุปิ ปฏิปาฏิยา สตฺต เจตนาปิ วตฺตนฺติ วิรติโยปิ. อนฺเต ตโย เจตนาสมฺปยุตฺตาว.

Lại nữa, về phương diện pháp, trong số này, bảy pháp đầu tiên theo thứ tự vừa là tư vừa là sự từ bỏ. Ba pháp cuối chỉ là những pháp tương ưng với tư.

โกฏฺฐาสโตติ ปฏิปาฏิยา สตฺต กมฺมปถา เอว, โน มูลานิ. อนฺเต ตโย กมฺมปถา เจว มูลานิ จ. อนภิชฺฌา หิ มูลํ ปตฺวา อโลโภ กุสลมูลํ โหติ. อพฺยาปาโท อโทโส กุสลมูลํ. สมฺมาทิฏฺฐิ อโมโห กุสลมูลํ.

Về phương diện thành phần: Bảy pháp đầu theo thứ tự chỉ là nghiệp đạo, không phải là căn. Ba pháp cuối vừa là nghiệp đạo vừa là căn. Thật vậy, không tham lam khi trở thành căn thì là vô tham, một căn thiện. Không sân hận (khi trở thành căn) là vô sân, một căn thiện. Chánh kiến (khi trở thành căn) là vô si, một căn thiện.

อารมฺมณโตติ ปาณาติปาตาทีนํ อารมฺมณาเนว เอเตสํ อารมฺมณานิ. วีติกฺกมิตพฺพโตเยว หิ เวรมณี นาม โหติ. ยถา ปน นิพฺพานารมฺมโณ อริยมคฺโค กิเลเส ปชหติ, เอวํ ชีวิตินฺทฺริยาทิอารมฺมณาเปเต กมฺมปถา ปาณาติปาตาทีนิ ทุสฺสีลฺยานิ ปชหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

Về phương diện đối tượng: Đối tượng của sát sanh, v.v., cũng chính là đối tượng của những (pháp từ bỏ) này. Thật vậy, sự từ bỏ được gọi tên theo chính đối tượng cần phải vượt qua. Lại nữa, cần phải biết rằng, giống như Thánh đạo lấy Niết-bàn làm đối tượng nhưng đoạn trừ các phiền não, cũng vậy, những nghiệp đạo này dù có mạng quyền, v.v., làm đối tượng, nhưng chúng đoạn trừ các ác giới như sát sanh, v.v.

เวทนาโตติ [Pg.234] สพฺเพ สุขเวทนา โหนฺติ มชฺฌตฺตเวทนา วา. กุสลํ ปตฺวา หิ ทุกฺขเวทนา นาม นตฺถิ.

Về phương diện thọ: Tất cả (các nghiệp đạo thiện) đều đi kèm với lạc thọ hoặc xả thọ. Thật vậy, đối với pháp thiện, không có cái gọi là khổ thọ.

มูลโตติ ปฏิปาฏิยา สตฺต ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส อโลภอโทสอโมหวเสน ติมูลานิ โหนฺติ, ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส ทฺวิมูลานิ. อนภิชฺฌา ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส ทฺวิมูลา, ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน เอกมูลา. อโลโภ ปน อตฺตนาว อตฺตโน มูลํ น โหติ. อพฺยาปาเทปิ เอเสว นโย. สมฺมาทิฏฺฐิ อโลภาโทสวเสน ทฺวิมูลา เอวาติ.

Về phương diện căn: Bảy pháp đầu theo thứ tự, đối với người từ bỏ bằng tâm tương ưng với trí, chúng có ba căn do vô tham, vô sân, và vô si; đối với người từ bỏ bằng tâm không tương ưng với trí, chúng có hai căn. Không tham lam, đối với người từ bỏ bằng tâm tương ưng với trí, có hai căn; đối với người từ bỏ bằng tâm không tương ưng với trí, có một căn. Lại nữa, vô tham tự nó không phải là căn của chính nó. Đối với không sân hận cũng theo phương pháp này. Chánh kiến chỉ có hai căn, do vô tham và vô sân.

อริยวาสทสกวณฺณนา

Giải Thích Về Mười Thánh Trú

๓๔๘. อริยวาสาติ อริยา เอว วสึสุ วสนฺติ วสิสฺสนฺติ เอเตสูติ อริยวาสา. ปญฺจงฺควิปฺปหีโนติ ปญฺจหิ องฺเคหิ วิปฺปยุตฺโตว หุตฺวา ขีณาสโว อวสิ วสติ วสิสฺสตีติ ตสฺมา อยํ ปญฺจงฺควิปฺปหีนตา, อริยสฺส วาสตฺตา อริยวาโสติ วุตฺโต. เอส นโย สพฺพตฺถ.

348. Ariyavāsāti (Thánh trú): Chỉ có các bậc Thánh đã sống, đang sống, và sẽ sống ở trong các pháp này, vì thế gọi là Thánh trú. Pañcaṅgavippahīnoti (đã từ bỏ năm chi phần): Vị Lậu Tận đã sống, đang sống, và sẽ sống sau khi đã không còn tương ưng với năm chi phần, do đó, sự từ bỏ năm chi phần này, vì là nơi trú của bậc Thánh, nên được gọi là Thánh trú. Phương pháp này (áp dụng) trong tất cả các trường hợp.

เอวํ โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ฉฬงฺคสมนฺนาคโต โหตีติ ฉฬงฺคุเปกฺขาย สมนฺนาคโต โหติ. ฉฬงฺคุเปกฺขา นาม เกติ? ญาณาทโย. ‘‘ญาณ’’นฺติ วุตฺเต กิริยโต จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. ‘‘สตตวิหาโร’’ติ วุตฺเต อฏฺฐ มหาจิตฺตานิ. ‘‘รชฺชนทุสฺสนํ นตฺถี’’ติ วุตฺเต ทส จิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. โสมนสฺสํ อาเสวนวเสน ลพฺภติ.

Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hotīti (Này chư hiền, như vậy vị tỳ khưu thành tựu sáu chi phần) có nghĩa là vị ấy thành tựu xả sáu chi phần. Chaḷaṅgupekkhā nāma keti? (Xả sáu chi phần là gì?) Là trí, v.v... Khi nói ñāṇaṃ (trí), được hiểu là bốn tâm tương ưng trí thuộc về hành. Khi nói satatavihāro (thường trú), được hiểu là tám đại tâm hành. Khi nói rajjanadussanaṃ natthi (không có nhiễm ô và sân hận), được hiểu là mười tâm. Thọ hỷ được thành tựu do năng lực của sự thuần thục.

สตารกฺเขน เจตสาติ ขีณาสวสฺส หิ ตีสุ ทฺวาเรสุ สพฺพกาลํ สติ อารกฺขกิจฺจํ สาเธติ. เตเนวสฺส ‘‘จรโต จ ติฏฺฐโต จ สุตฺตสฺส จ ชาครสฺส จ สตตํ สมิตํ ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหตี’’ติ วุจฺจติ.

Satārakkhena cetasāti (với tâm được niệm phòng hộ): Quả vậy, đối với vị Lậu Tận, niệm luôn luôn thực hiện nhiệm vụ phòng hộ ở ba cửa. Do đó, có lời nói rằng: "Đối với vị ấy, khi đi, khi đứng, khi ngủ, khi thức, tri kiến luôn luôn, thường trực hiện khởi".

ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ พหูนํ สมณพฺราหฺมณานํ. เอตฺถ จ สมณาติ ปพฺพชฺชุปคตา. พฺราหฺมณาติ โภวาทิโน. ปุถุปจฺเจกสจฺจานีติ พหูนิ ปาเฏกฺกสจฺจานิ, อิทเมว ทสฺสนํ สจฺจํ, อิทเมว ทสฺสนํ สจฺจนฺติ เอวํ ปาฏิเยกฺกํ คหิตานิ พหูนิ สจฺจานีติ อตฺโถ. นุนฺนานีติ นิหตานิ. ปณุนฺนานีติ สุฏฺฐุ นิหตานิ. จตฺตานีติ วิสฺสฏฺฐานิ. วนฺตานีติ วมิตานิ. มุตฺตานีติ ฉินฺนพนฺธนานิ [Pg.235] กตานิ. ปหีนานีติ ปชหิตานิ. ปฏินิสฺสฏฺฐานีติ ยถา น ปุน จิตฺตํ อารุหนฺติ, เอวํ ปฏินิสฺสชฺชิตานิ. สพฺพาเนว ตานิ คหิตคฺคหณสฺส วิสฺสฏฺฐภาวเววจนานิ.

Puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ (của nhiều Sa-môn và Bà-la-môn) có nghĩa là của nhiều vị Sa-môn và Bà-la-môn. Ở đây, samaṇā là những người đã xuất gia. Brāhmaṇā là những người có thuyết "bho". Puthupaccekasaccānīti (nhiều sự thật riêng lẻ) có nghĩa là nhiều sự thật riêng lẻ, nhiều sự thật được chấp thủ một cách riêng rẽ rằng: "Chỉ có kiến giải này là sự thật", "Chỉ có kiến giải này là sự thật". Nunnāni là đã bị loại bỏ. Paṇunnāni là đã bị loại bỏ hoàn toàn. Cattāni là đã được từ bỏ. Vantāni là đã được mửa ra. Muttāni là đã được làm cho thoát khỏi sự trói buộc. Pahīnāni là đã được đoạn tận. Paṭinissaṭṭhāni là đã được xả ly theo cách mà tâm không còn khởi lên nữa. Tất cả những từ đó đều là đồng nghĩa với trạng thái đã từ bỏ sự chấp thủ đã được chấp thủ.

สมวยสฏฺเฐสโนติ เอตฺถ อวยาติ อนูนา. สฏฺฐาติ วิสฺสฏฺฐา. สมฺมา อวยา สฏฺฐา เอสนา อสฺสาติ สมวยสฏฺเฐสโน. สมฺมา วิสฺสฏฺฐสพฺพเอสโนติ อตฺโถ. ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตนฺติอาทีหิ มคฺคสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติ กถิตา.

Samavayasaṭṭhesanoti: Ở đây, avayā là không thiếu sót (trọn vẹn). Saṭṭhā là đã được từ bỏ. Vị ấy có sự tìm cầu đã được từ bỏ một cách chân chính và trọn vẹn, vì thế gọi là samavayasaṭṭhesano. Có nghĩa là người đã từ bỏ một cách chân chính tất cả sự tìm cầu. Qua các câu như rāgā cittaṃ vimuttaṃ (tâm đã giải thoát khỏi tham), sự hoàn thành nhiệm vụ của Đạo được nói đến.

ราโค เม ปหีโนติอาทีหิ ปจฺจเวกฺขณาย ผลํ กถิตํ.

Qua các câu như rāgo me pahīno (tham của ta đã được đoạn tận), quả của sự quán xét được nói đến.

อเสกฺขธมฺมทสกวณฺณนา

Chú giải về Thập Pháp Vô Học

อเสกฺขา สมฺมาทิฏฺฐีติอาทโย สพฺเพปิ ผลสมฺปยุตฺตธมฺมา เอว. เอตฺถ จ สมฺมาทิฏฺฐิ, สมฺมาญาณนฺติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ปญฺญาว กถิตา. สมฺมาวิมุตฺตีติ อิมินา ปเทน วุตฺตาวเสสา. ผลสมาปตฺติธมฺมา สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา.

Tất cả các pháp như asekhā sammādiṭṭhi (chánh kiến vô học) v.v... đều là các pháp tương ưng với quả. Ở đây, trong hai trường hợp sammādiṭṭhi (chánh kiến) và sammāñāṇa (chánh trí), chỉ có tuệ được nói đến. Bằng từ sammāvimutti (chánh giải thoát) này, các pháp còn lại đã được nói đến. Cần phải hiểu rằng các pháp của quả định được bao gồm.

‘‘อิเม โข, อาวุโส’’ติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ ฉนฺนํ ทสกานํ วเสน สมสฏฺฐิ ปญฺเห กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

Câu bắt đầu bằng “Ime kho, āvuso” (Này chư hiền, đây là...) nên được kết hợp theo phương pháp đã được nói. Như vậy, khi trình bày sáu mươi sáu câu hỏi theo sáu nhóm mười, vị trưởng lão đã chỉ ra hương vị của sự hòa hợp.

ทสกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải về nhóm mười đã kết thúc.

ปญฺหสโมธานวณฺณนา

Chú giải về sự tổng hợp các câu hỏi

๓๔๙. อิธ ปน ฐตฺวา ปญฺหา สโมธาเนตพฺพา. อิมสฺมิญฺหิ สุตฺเต เอกกวเสน ทฺเว ปญฺหา กถิตา. ทุกวเสน สตฺตติ. ติกวเสน อสีติสตํ. จตุกฺกวเสน ทฺเวสตานิ. ปญฺจกวเสน ตึสสตํ. ฉกฺกวเสน พาตฺตึสสตํ. สตฺตกวเสน อฏฺฐนวุติ. อฏฺฐกวเสน อฏฺฐาสีติ. นวกวเสน จตุปณฺณาส. ทสกวเสน สมสฏฺฐีติ เอวํ สหสฺสํ จุทฺทส ปญฺหา กถิตา.

349. Ở đây, các câu hỏi nên được tổng hợp lại. Quả vậy, trong kinh này: theo nhóm một, hai câu hỏi đã được nói; theo nhóm hai, bảy mươi câu; theo nhóm ba, một trăm tám mươi câu; theo nhóm bốn, hai trăm câu; theo nhóm năm, một trăm ba mươi câu; theo nhóm sáu, một trăm ba mươi hai câu; theo nhóm bảy, chín mươi tám câu; theo nhóm tám, tám mươi tám câu; theo nhóm chín, năm mươi bốn câu; theo nhóm mười, sáu mươi sáu câu. Như vậy, một ngàn mười bốn câu hỏi đã được nói.

อิมญฺหิ สุตฺตนฺตํ ฐเปตฺวา เตปิฏเก พุทฺธวจเน อญฺโญ สุตฺตนฺโต เอวํ พหุปญฺหปฏิมณฺฑิโต นตฺถิ. ภควา อิมํ สุตฺตนฺตํ อาทิโต ปฏฺฐาย สกลํ [Pg.236] สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘ธมฺมเสนาปติ สาริปุตฺโต พุทฺธพลํ ทีเปตฺวา อปฺปฏิวตฺติยํ สีหนาทํ นทติ. สาวกภาสิโตติ วุตฺเต โอกปฺปนา น โหติ, ชินภาสิโตติ วุตฺเต โหติ, ตสฺมา ชินภาสิตํ กตฺวา เทวมนุสฺสานํ โอกปฺปนํ อิมสฺมึ สุตฺตนฺเต อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ. ตโต วุฏฺฐาย สาธุการํ อทาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข ภควา วุฏฺฐหิตฺวา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ อามนฺเตสิ, สาธุ, สาธุ, สาริปุตฺต, สาธุ โข ตฺวํ สาริปุตฺต, ภิกฺขูนํ สงฺคีติปริยายํ อภาสี’’ติ.

Quả vậy, ngoài bài kinh này, trong Tam Tạng Phật ngôn, không có bài kinh nào khác được trang hoàng bằng nhiều câu hỏi như vậy. Đức Thế Tôn, sau khi nghe toàn bộ bài kinh này từ đầu, đã suy nghĩ: "Tướng quân Chánh pháp Sāriputta, sau khi làm sáng tỏ Phật lực, đã rống lên tiếng rống sư tử không thể bị bác bỏ. Khi nói rằng 'đây là lời của Thinh văn', thì không có sự tin tưởng vững chắc; khi nói rằng 'đây là lời của bậc Chiến Thắng', thì có sự tin tưởng vững chắc. Vì vậy, Ta sẽ làm cho nó thành lời của bậc Chiến Thắng và làm phát sinh sự tin tưởng vững chắc cho chư thiên và nhân loại đối với bài kinh này". Sau đó, Ngài đứng dậy và ban lời tán thán. Do đó, có lời nói rằng: "Bấy giờ, Đức Thế Tôn đứng dậy và gọi Tôn giả Sāriputta: Lành thay, lành thay, Sāriputta! Lành thay, này Sāriputta, ông đã thuyết giảng pháp môn Phúng Tụng cho các tỳ khưu".

ตตฺถ สงฺคีติปริยายนฺติ สามคฺคิยา การณํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘สาธุ, โข ตฺวํ, สาริปุตฺต, มม สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สํสนฺทิตฺวา ภิกฺขูนํ สามคฺคิรสํ อภาสี’’ติ. สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสีติ อนุโมทเนน สมนุญฺโญ อโหสิ. เอตฺตเกน อยํ สุตฺตนฺโต ชินภาสิโต นาม ชาโต. เทสนาปริโยสาเน อิมํ สุตฺตนฺตํ มนสิกโรนฺตา เต ภิกฺขู อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ.

Ở đây, saṅgītipariyāyaṃ (pháp môn Phúng Tụng) là nguyên nhân của sự hòa hợp. Điều này được nói ra có nghĩa là: "Lành thay, này Sāriputta, ông đã đối chiếu với Nhất thiết trí của Ta và thuyết giảng hương vị của sự hòa hợp cho các tỳ khưu". Samanuñño satthā ahosi (Bậc Đạo Sư đã hài lòng) có nghĩa là Ngài đã hài lòng qua sự tùy hỷ. Bằng chừng ấy, bài kinh này đã trở thành lời của bậc Chiến Thắng. Vào cuối buổi thuyết pháp, các vị tỳ khưu ấy, sau khi tác ý đến bài kinh này, đã chứng đắc A-la-hán quả.

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

Trong Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh

สงฺคีติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Phúng Tụng đã kết thúc.

๑๑. ทสุตฺตรสุตฺตวณฺณนา

11. Chú giải kinh Thập Thượng

๓๕๐. เอวํ [Pg.237] เม สุตนฺติ ทสุตฺตรสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา – อาวุโส ภิกฺขเวติ สาวกานํ อาลปนเมตํ. พุทฺธา หิ ปริสํ อามนฺตยมานา ‘ภิกฺขเว’ติ วทนฺติ. สาวกา สตฺถารํ อุจฺจฏฺฐาเน ฐเปสฺสามาติ สตฺถุ อาลปเนน อนาลปิตฺวา อาวุโสติ อาลปนฺติ. เต ภิกฺขูติ เต ธมฺมเสนาปตึ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา ภิกฺขู. เก ปน เต ภิกฺขูติ? อนิพทฺธวาสา ทิสาคมนียา ภิกฺขู. พุทฺธกาเล ทฺเว วาเร ภิกฺขู สนฺนิปตนฺติ – อุปกฏฺฐวสฺสูปนายิกกาเล จ ปวารณกาเล จ. อุปกฏฺฐวสฺสูปนายิกาย ทสปิ วีสติปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ ภิกฺขู วคฺคา วคฺคา กมฺมฏฺฐานตฺถาย อาคจฺฉนฺติ. ภควา เตหิ สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา กสฺมา, ภิกฺขเว, อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย วิจรถาติ ปุจฺฉติ. อถ เต ‘‘ภควา กมฺมฏฺฐานตฺถํ อาคตมฺห, กมฺมฏฺฐานํ โน เทถา’’ติ ยาจนฺติ.

350. "Tôi nghe như vầy" là kinh Thập Thượng. Trong đó, đây là phần giải thích các từ chưa từng xuất hiện. Lời gọi 'này chư hiền' (āvuso) và 'này các tỳ khưu' (bhikkhave) là những cách gọi các vị thinh văn. Chư Phật khi gọi chúng hội thì nói là 'này các tỳ khưu'. Các vị thinh văn với ý nghĩ 'chúng ta sẽ đặt bậc Đạo Sư ở vị trí cao cả' nên không gọi bằng cách gọi của bậc Đạo Sư mà gọi là 'này chư hiền'. Các tỳ khưu ấy là các tỳ khưu đang ngồi vây quanh vị Pháp Tướng. Vậy các tỳ khưu ấy là ai? Là các vị tỳ khưu không có nơi ở cố định, sẽ đi đến phương khác. Vào thời Đức Phật, các tỳ khưu tụ hội hai lần: khi mùa an cư sắp đến và vào thời điểm lễ Tự tứ. Khi mùa an cư sắp đến, mười, hai mươi, ba mươi, bốn mươi, hay năm mươi vị tỳ khưu, từng nhóm từng nhóm, đến để xin đề mục thiền định. Đức Thế Tôn sau khi nói lời hoan hỷ với họ liền hỏi: "Này các tỳ khưu, tại sao các con lại du hành khi mùa an cư đã gần kề?". Khi ấy, các vị ấy thỉnh cầu rằng: "Bạch Đức Thế Tôn, chúng con đến đây vì đề mục thiền định, xin Ngài hãy ban cho chúng con đề mục thiền định".

สตฺถา เตสํ จริยวเสน ราคจริตสฺส อสุภกมฺมฏฺฐานํ เทติ. โทสจริตสฺส เมตฺตากมฺมฏฺฐานํ, โมหจริตสฺส อุทฺเทโส ปริปุจฺฉา – ‘กาเลน ธมฺมสฺสวนํ, กาเลน ธมฺมสากจฺฉา, อิทํ ตุยฺหํ สปฺปาย’นฺติ อาจิกฺขติ. วิตกฺกจริตสฺส อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ เทติ. สทฺธาจริตสฺส ปสาทนียสุตฺตนฺเต พุทฺธสุโพธึ ธมฺมสุธมฺมตํ สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติญฺจ ปกาเสติ. ญาณจริตสฺส อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺเต คมฺภีเร สุตฺตนฺเต กเถติ. เต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สเจ สปฺปายํ โหติ, ตตฺเถว วสนฺติ. โน เจ โหติ, สปฺปายํ เสนาสนํ ปุจฺฉิตฺวา คจฺฉนฺติ. เต ตตฺถ วสนฺตา เตมาสิกํ ปฏิปทํ คเหตฺวา ฆเฏตฺวา วายมนฺตา โสตาปนฺนาปิ โหนฺติ สกทาคามิโนปิ อนาคามิโนปิ อรหนฺโตปิ.

Bậc Đạo Sư, tùy theo căn tánh của họ, ban đề mục bất tịnh cho người có tham tánh. Cho người có sân tánh, Ngài ban đề mục từ tâm; đối với người có si tánh, Ngài chỉ dạy: "Việc học thuộc lòng, hỏi han, đúng thời nghe pháp, đúng thời đàm luận về pháp, điều này thích hợp với ngươi". Ngài ban đề mục niệm hơi thở cho người có tầm tánh. Đối với người có tín tánh, Ngài trình bày các bài kinh gây tịnh tín, sự giác ngộ tốt đẹp của Đức Phật, sự tốt đẹp của Chánh pháp, và sự diệu hạnh của Tăng chúng. Đối với người có giác tánh, Ngài thuyết các bài kinh thâm sâu liên quan đến vô thường, v.v. Họ sau khi nhận đề mục thiền định, nếu thấy thích hợp thì ở lại ngay tại đó. Nếu không thích hợp, họ hỏi về một trú xứ thích hợp rồi ra đi. Họ, trong khi ở tại đó, thực hành con đường trong ba tháng, nỗ lực, cố gắng, trở thành bậc Dự lưu, hoặc Nhất lai, hoặc Bất lai, hoặc A-la-hán.

ตโต วุตฺถวสฺสา ปวาเรตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ภควา อหํ ตุมฺหากํ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปตฺโต…เป… อหํ อคฺคผลํ อรหตฺต’’นฺติ ปฏิลทฺธคุณํ อาโรเจนฺติ. ตตฺถ อิเม ภิกฺขู อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย อาคตา. เอวํ อาคนฺตฺวา คจฺฉนฺเต ปน ภิกฺขู [Pg.238] ภควา อคฺคสาวกานํ สนฺติกํ เปเสติ, ยถาห ‘‘อปโลเกถ ปน, ภิกฺขเว, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน’’ติ. ภิกฺขู จ วทนฺติ ‘‘กึ นุ โข มยํ, ภนฺเต, อปโลเกม สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน’’ติ (สํ. นิ. ๓.๒). อถ เน ภควา เตสํ ทสฺสเน อุยฺโยเชสิ. ‘‘เสวถ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน; ภชถ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน. ปณฺฑิตา ภิกฺขู อนุคฺคาหกา สพฺรหฺมจารีนํ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ชเนตา เอวํ สาริปุตฺโต. เสยฺยถาปิ ชาตสฺส อาปาเทตา เอวํ โมคฺคลฺลาโน. สาริปุตฺโต, ภิกฺขเว, โสตาปตฺติผเล วิเนติ, โมคฺคลฺลาโน อุตฺตมตฺเถ’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๗๑).

Sau đó, sau khi đã mãn hạ và làm lễ Tự tứ, họ đến nơi bậc Đạo Sư và trình bày phẩm chất đã đạt được: "Bạch Đức Thế Tôn, con sau khi nhận đề mục thiền định từ Ngài đã đắc quả Dự lưu... con đã đắc quả vị cao tột là A-la-hán". Trong số đó, các tỳ khưu này đã đến khi mùa an cư gần kề. Đức Thế Tôn gửi các tỳ khưu đã đến và sắp ra đi như vậy đến chỗ các vị Thượng thủ Thinh văn, như Ngài đã nói: "Này các tỳ khưu, hãy xin phép Sāriputta và Moggallāna". Các tỳ khưu nói: "Bạch Ngài, chúng con phải xin phép Sāriputta và Moggallāna về việc gì?". Khi ấy, Đức Thế Tôn khuyến khích họ đến gặp hai vị ấy: "Này các tỳ khưu, hãy thân cận Sāriputta và Moggallāna; này các tỳ khưu, hãy gần gũi Sāriputta và Moggallāna. Các tỳ khưu có trí tuệ là những người hỗ trợ cho các bạn đồng phạm hạnh. Này các tỳ khưu, Sāriputta giống như người mẹ sinh thành. Moggallāna giống như người bảo mẫu nuôi dưỡng đứa trẻ đã được sinh ra. Này các tỳ khưu, Sāriputta huấn luyện trong quả Dự lưu, Moggallāna huấn luyện trong mục đích tối thượng".

ตทาปิ ภควา อิเมหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ อาสยํ อุปปริกฺขนฺโต ‘‘อิเม ภิกฺขู สาวกวิเนยฺยา’’ติ อทฺทส. สาวกวิเนยฺยา นาม เย พุทฺธานมฺปิ ธมฺมเทสนาย พุชฺฌนฺติ สาวกานมฺปิ. พุทฺธวิเนยฺยา ปน สาวกา โพเธตุํ น สกฺโกนฺติ. สาวกวิเนยฺยภาวํ ปน เอเตสํ ญตฺวา กตรสฺส ภิกฺขุโน เทสนาย พุชฺฌิสฺสนฺตีติ โอโลเกนฺโต สาริปุตฺตสฺสาติ ทิสฺวา เถรสฺส สนฺติกํ เปเสสิ. เถโร เต ภิกฺขู ปุจฺฉิ ‘‘สตฺถุ สนฺติกํ คตตฺถ อาวุโส’’ติ. ‘‘อาม, คตมฺห สตฺถารา ปน อมฺเห ตุมฺหากํ สนฺติกํ เปสิตา’’ติ. ตโต เถโร ‘‘อิเม ภิกฺขู มยฺหํ เทสนาย พุชฺฌิสฺสนฺติ, กีทิสี นุ โข เตสํ เทสนา วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตนฺโต ‘‘อิเม ภิกฺขู สมคฺคารามา, สามคฺคิรสสฺส ทีปิกา เนสํ เทสนา วฏฺฏตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา ตถารูปํ เทสนํ เทเสตุกาโม ทสุตฺตรํ ปวกฺขามีติอาทิมาห. ตตฺถ ทสธา มาติกํ ฐเปตฺวา วิภตฺโตติ ทสุตฺตโร, เอกกโต ปฏฺฐาย ยาว ทสกา คโตติปิ ทสุตฺตโร, เอเกกสฺมึ ปพฺเพ ทส ทส ปญฺหา วิเสสิตาติปิ ทสุตฺตโร, ตํ ทสุตฺตรํ. ปวกฺขามีติ กเถสฺสามิ. ธมฺมนฺติ สุตฺตํ. นิพฺพานปตฺติยาติ นิพฺพานปฏิลาภตฺถาย. ทุกฺขสฺสนฺตกิริยายาติ สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริยนฺตกรณตฺถํ. สพฺพคนฺถปฺปโมจนนฺติ อภิชฺฌากายคนฺถาทีนํ สพฺพคนฺถานํ ปโมจนํ.

Khi ấy, Đức Thế Tôn sau khi nói lời thân mật với các tỳ khưu này, trong khi xem xét khuynh hướng của họ, đã thấy rằng: "Các tỳ khưu này là những người có thể được thinh văn giáo hóa". Những người có thể được thinh văn giáo hóa là những người có thể giác ngộ qua bài pháp của chư Phật và cả của các vị thinh văn. Còn những người chỉ có thể được Phật giáo hóa thì các vị thinh văn không thể làm cho giác ngộ được. Sau khi biết được rằng họ là những người có thể được thinh văn giáo hóa, Ngài xem xét: "Họ sẽ giác ngộ qua bài pháp của vị tỳ khưu nào?", và thấy rằng họ sẽ giác ngộ qua bài pháp của Sāriputta, Ngài đã gửi họ đến chỗ vị Trưởng lão. Vị Trưởng lão hỏi các tỳ khưu ấy: "Này chư hiền, các vị đã đến chỗ bậc Đạo Sư phải không?". Họ đáp: "Vâng, chúng tôi đã đến, và bậc Đạo Sư đã gửi chúng tôi đến chỗ ngài". Khi ấy, vị Trưởng lão suy nghĩ: "Các tỳ khưu này sẽ giác ngộ qua bài pháp của ta. Bài pháp như thế nào sẽ thích hợp với họ?", và suy xét rằng: "Các tỳ khưu này ưa thích sự hòa hợp, một bài pháp làm sáng tỏ hương vị của sự hòa hợp sẽ thích hợp với họ", ngài đã đi đến kết luận. Với mong muốn thuyết một bài pháp như vậy, ngài đã nói câu "Tôi sẽ thuyết kinh Thập Thượng", v.v. Trong đó, vì được phân chia bằng cách thiết lập mười loại đề mục, nên được gọi là Thập Thượng. Cũng vì đi từ pháp số một cho đến pháp số mười, nên được gọi là Thập Thượng. Cũng vì trong mỗi phần, mười câu hỏi được giải đáp, nên được gọi là Thập Thượng. Tôi sẽ thuyết kinh Thập Thượng ấy, nghĩa là tôi sẽ nói. Pháp nghĩa là kinh. Để đạt được Niết-bàn nghĩa là để chứng đắc Niết-bàn. Để chấm dứt khổ nghĩa là để kết thúc toàn bộ khổ đau của luân hồi. Để cởi bỏ mọi trói buộc nghĩa là sự giải thoát khỏi tất cả các trói buộc như tham thân phược, v.v.

อิติ เถโร เทสนํ อุจฺจํ กโรนฺโต ภิกฺขูนํ ตตฺถ เปมํ ชเนนฺโต เอวเมตํ อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ ธาเรตพฺพํ วาเจตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติ จตูหิ ปเทหิ วณฺณํ กเถสิ, ‘‘เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มคฺโค’’ติอาทินา นเยน เตสํ เตสํ สุตฺตานํ ภควา วิย.

Như vậy, vị Trưởng lão, trong khi đề cao bài pháp, làm phát sinh lòng yêu mến nơi các tỳ khưu đối với bài kinh ấy, nghĩ rằng: "Như vậy, họ sẽ nghĩ rằng bài kinh này cần được học hỏi, cần được thông thạo, cần được ghi nhớ, cần được tụng đọc", đã tán thán bằng bốn câu, giống như Đức Thế Tôn đã tán thán các bài kinh khác nhau bằng phương pháp bắt đầu với câu "Này các tỳ khưu, đây là con đường độc nhất...".

เอกธมฺมวณฺณนา

Giải thích về một pháp

๓๕๑. (ก) ตตฺถ [Pg.239] พหุกาโรติ พหูปกาโร.

351. (a) Trong đó, bahukāro nghĩa là bahūpakāro (có nhiều sự hỗ trợ).

(ข) ภาเวตพฺโพติ วฑฺเฒตพฺโพ.

(b) bhāvetabbo nghĩa là vaḍḍhetabbo (cần được phát triển).

(ค) ปริญฺเญยฺโยติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตพฺโพ.

(c) pariññeyyo nghĩa là parijānitabbo (cần được biết rõ) bằng ba loại liễu tri (pariññā).

(ฆ) ปหาตพฺโพติ ปหานานุปสฺสนาย ปชหิตพฺโพ.

(d) pahātabbo nghĩa là pajahitabbo (cần được từ bỏ) bằng quán niệm về sự đoạn tận (pahānānupassanā).

(ง) หานภาคิโยติ อปายคามิปริหานาย สํวตฺตนโก.

(đ) hānabhāgiyo nghĩa là dẫn đến sự suy thoái đưa đến cõi dữ (apāyagāmiparihānāya saṃvattanako).

(จ) วิเสสภาคิโยติ วิเสสคามิวิเสสาย สํวตฺตนโก.

(e) visesabhāgiyo nghĩa là dẫn đến sự thù thắng đưa đến sự đặc biệt (visesagāmivisesāya saṃvattanako).

(ฉ) ทุปฺปฏิวิชฺโฌติ ทุปฺปจฺจกฺขกโร.

(g) duppaṭivijjho nghĩa là duppaccakkhakaro (khó thực chứng).

(ช) อุปฺปาเทตพฺโพติ นิปฺผาเทตพฺโพ.

(Ja) uppādetabbo có nghĩa là cần phải được hoàn thành.

(ฌ) อภิญฺเญยฺโยติ ญาตปริญฺญาย อภิชานิตพฺโพ.

(Jha) abhiññeyyo có nghĩa là cần phải được biết rõ bằng biến tri.

(ญ) สจฺฉิกาตพฺโพติ ปจฺจกฺขํ กาตพฺโพ.

(Ña) sacchikātabbo có nghĩa là cần phải được làm cho hiển nhiên.

เอวํ สพฺพตฺถ มาติกาสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิติ อายสฺมา สาริปุตฺโต ยถา นาม ทกฺโข เวฬุกาโร สมฺมุขีภูตํ เวฬุํ เฉตฺวา นิคฺคณฺฐึ กตฺวา ทสธา ขณฺเฑ กตฺวา เอกเมกํ ขณฺฑํ หีรํ หีรํ กโรนฺโต ผาเลติ, เอวเมว เตสํ ภิกฺขูนํ สปฺปายํ เทสนํ อุปปริกฺขิตฺวา ทสธา มาติกํ ฐเปตฺวา เอเกกโกฏฺฐาเส เอเกกปทํ วิภชนฺโต ‘‘กตโม เอโก ธมฺโม พหุกาโร, อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสูติ’’ติอาทินา นเยน เทสนํ วิตฺถาเรตุํ อารทฺโธ.

Như vậy, ý nghĩa cần được hiểu trong tất cả các đề mục. Do đó, trưởng lão Sāriputta, ví như người thợ tre khéo léo, sau khi chặt cây tre ở trước mặt, làm cho nó không còn mấu, cắt thành mười khúc, rồi chẻ từng khúc một ra thành từng sợi; cũng vậy, sau khi xem xét bài pháp thích hợp cho các vị tỳ khưu ấy, ngài đã thiết lập mười đề mục, và trong mỗi phần, ngài phân tích từng câu, rồi bắt đầu giảng rộng bài pháp theo phương pháp bắt đầu bằng câu: "Pháp nào là một pháp có nhiều sự hỗ trợ? (Đó là) sự không dể duôi trong các thiện pháp."

ตตฺถ อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสูติ สพฺพตฺถกํ อุปการกํ อปฺปมาทํ กเถสิ. อยญฺหิ อปฺปมาโท นาม สีลปูรเณ, อินฺทฺริยสํวเร, โภชเน มตฺตญฺญุตาย, ชาคริยานุโยเค, สตฺตสุ สทฺธมฺเมสุ, วิปสฺสนาคพฺภํ คณฺหาปเน, อตฺถปฏิสมฺภิทาทีสุ, สีลกฺขนฺธาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺเธสุ, ฐานาฏฺฐาเนสุ, มหาวิหารสมาปตฺติยํ, อริยสจฺเจสุ, สติปฏฺฐานาทีสุ, โพธิปกฺขิเยสุ, วิปสฺสนาญาณาทีสุ อฏฺฐสุ วิชฺชาสูติ สพฺเพสุ อนวชฺชฏฺเฐน กุสเลสุ ธมฺเมสุ พหูปกาโร.

Trong đó, với câu "sự không dể duôi trong các thiện pháp", ngài đã nói về sự không dể duôi có tính hỗ trợ và lợi ích trong mọi trường hợp. Thật vậy, sự không dể duôi này có nhiều sự hỗ trợ trong tất cả các thiện pháp, theo nghĩa không thể chê trách, (như) trong việc làm tròn đủ giới, trong sự thu thúc các căn, trong sự biết tiết độ trong vật thực, trong sự thực hành tỉnh thức, trong bảy diệu pháp, trong việc nắm bắt thai tạng minh sát, trong các pháp phân tích và các pháp khác, trong năm pháp uẩn như giới uẩn v.v..., trong những điều nên và không nên, trong sự nhập đại trú (thiền chứng), trong các Thánh đế, trong các pháp niệm xứ v.v..., trong các pháp trợ Bồ-đề, trong các minh sát trí v.v..., trong tám minh.

เตเนว [Pg.240] นํ ภควา ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพเต อปฺปมาทมูลกา อปฺปมาทสโมสรณา, อปฺปมาโท เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๓๙) นเยน หตฺถิปทาทีหิ โอปมฺเมหิ โอปเมนฺโต สํยุตฺตนิกาเย อปฺปมาทวคฺเค นานปฺปการํ โถเมติ. ตํ สพฺพํ เอกปเทเนว สงฺคเหตฺวา เถโร อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อาห. ธมฺมปเท อปฺปมาทวคฺเคนาปิสฺส พหูปการตา ทีเปตพฺพา. อโสกวตฺถุนาปิ ทีเปตพฺพา –

Chính vì thế, Đức Thế Tôn, trong khi so sánh với các ví dụ như dấu chân voi v.v..., đã tán thán pháp ấy (sự không dể duôi) bằng nhiều cách khác nhau trong phẩm Không Dể Duôi của Tương Ưng Bộ, theo phương pháp bắt đầu bằng: "Này các Tỳ khưu, phàm có các loài chúng sanh, không chân hoặc... cho đến... Như Lai được gọi là tối thượng trong số ấy. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, phàm có các thiện pháp nào, tất cả chúng đều có sự không dể duôi làm gốc rễ, quy tụ về sự không dể duôi; sự không dể duôi được gọi là tối thượng trong các pháp ấy." Vị trưởng lão, sau khi tóm thâu tất cả điều đó chỉ bằng một câu, đã nói: "Sự không dể duôi trong các thiện pháp." Sự hỗ trợ nhiều của pháp này cũng cần được trình bày qua phẩm Không Dể Duôi trong kinh Pháp Cú. Cũng cần được trình bày qua câu chuyện về vua A-dục –

(ก) อโสกราชา หิ นิคฺโรธสามเณรสฺส ‘‘อปฺปมาโท อมตปท’’นฺติ คาถํ สุตฺวา เอว ‘‘ติฏฺฐ, ตาต, มยฺหํ ตยา เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ กถิต’’นฺติ สามเณเร ปสีทิตฺวา จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ กาเรสิ. อิติ ถามสมฺปนฺเนน ภิกฺขุนา อปฺปมาทสฺส พหูปการตา ตีหิ ปิฏเกหิ ทีเปตฺวา กเถตพฺพา. ยํกิญฺจิ สุตฺตํ วา คาถํ วา อปฺปมาททีปนตฺถํ อาหรนฺโต ‘‘อฏฺฐาเน ฐตฺวา อาหรสิ, อติตฺเถน ปกฺขนฺโท’’ติ น วตฺตพฺโพ. ธมฺมกถิกสฺเสเวตฺถ ถาโม จ พลญฺจ ปมาณํ.

(Ka) Thật vậy, vua A-dục, ngay khi nghe bài kệ "Không dể duôi là con đường bất tử" từ sa-di Nigrodha, đã hoan hỷ với vị sa-di và nói rằng: "Này con, hãy dừng lại. Đối với ta, con đã thuyết giảng toàn bộ Tam Tạng Phật ngôn," rồi đã cho xây dựng tám mươi bốn ngàn ngôi tự viện. Như vậy, vị tỳ khưu có năng lực cần phải trình bày và thuyết giảng về sự hỗ trợ nhiều của pháp không dể duôi bằng cách dẫn chứng từ ba tạng kinh điển. Khi vị ấy dẫn ra bất kỳ kinh nào hay kệ nào để làm sáng tỏ về sự không dể duôi, không nên nói rằng: "Ngươi đã dẫn chứng không đúng chỗ, đã nhảy vào từ bến không phải bến." Ở đây, năng lực và sức mạnh của chính vị pháp sư là tiêu chuẩn.

(ข) กายคตาสตีติ อานาปานํ จตุอิริยาปโถ สติสมฺปชญฺญํ ทฺวตฺตึสากาโร จตุธาตุววตฺถานํ ทส อสุภา นว สิวถิกา จุณฺณิกมนสิกาโร เกสาทีสุ จตฺตาริ รูปชฺฌานานีติ เอตฺถ อุปฺปนฺนสติยา เอตํ อธิวจนํ. สาตสหคตาติ ฐเปตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ อญฺญตฺถ สาตสหคตา โหติ สุขสมฺปยุตฺตา, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

(Kha) Niệm thân (kāyagatāsati) là tên gọi của niệm được phát sinh trong các đề mục này: niệm hơi thở, bốn oai nghi, tỉnh giác, ba mươi hai thể trược, sự xác định bốn đại, mười đề mục bất tịnh, chín giai đoạn tử thi, sự tác ý đến xương vụn, và bốn thiền sắc giới trong các đề mục như tóc v.v... Câu "đi kèm với hỷ" (sātasahagatā) được nói ra để chỉ rằng, ngoại trừ thiền thứ tư, ở các thiền khác, niệm này đi kèm với hỷ, tương ưng với lạc.

(ค) สาสโว อุปาทานิโยติ อาสวานญฺเจว อุปาทานานญฺจ ปจฺจยภูโต. อิติ เตภูมกธมฺมเมว นิยเมติ.

(Ga) Hữu lậu và là đối tượng của thủ (sāsavo upādāniyo) có nghĩa là pháp làm nhân duyên cho cả các lậu hoặc và các thủ. Như vậy, câu này chỉ xác định các pháp thuộc ba cõi.

(ฆ) อสฺมิมาโนติ รูปาทีสุ อสฺมีติ มาโน.

(Gha) Ngã mạn (asmimāno) là sự ngã mạn "tôi là" trong các pháp như sắc v.v...

(ง) อโยนิโส มนสิกาโรติ อนิจฺเจ นิจฺจนฺติอาทินา นเยน ปวตฺโต อุปฺปถมนสิกาโร.

(Ṅa) Tác ý không như lý (ayoniso manasikāro) là sự tác ý sai đường lối, diễn ra theo phương pháp (cho rằng) "vô thường là thường" v.v...

(จ) วิปริยาเยน โยนิโส มนสิกาโร เวทิตพฺโพ.

(Ca) Ngược lại, tác ý như lý (yoniso manasikāro) cần được hiểu.

(ฉ) อานนฺตริโก [Pg.241] เจโตสมาธีติ อญฺญตฺถ มคฺคานนฺตรํ ผลํ อานนฺตริโก เจโตสมาธิ นาม. อิธ ปน วิปสฺสนานนฺตโร มคฺโค วิปสฺสนาย วา อนนฺตรตฺตา อตฺตโน วา อนนฺตรํ ผลทายกตฺตา อานนฺตริโก เจโตสมาธีติ อธิปฺเปโต.

(Cha) Vô gián tâm định (ānantariko cetosamādhi): ở những nơi khác, quả (phala) sanh khởi ngay sau đạo (magga) được gọi là vô gián tâm định. Nhưng ở đây, đạo (magga) sanh khởi ngay sau minh sát (vipassanā) được ngụ ý là vô gián tâm định, vì nó sanh khởi ngay sau minh sát, hoặc vì nó cho quả ngay sau chính nó.

(ช) อกุปฺปํ ญาณนฺติ อญฺญตฺถ ผลปญฺญา อกุปฺปญาณํ นาม. อิธ ปจฺจเวกฺขณปญฺญา อธิปฺเปตา.

(Ja) Bất động trí (akuppaṃ ñāṇaṃ): ở những nơi khác, quả tuệ (phalapaññā) được gọi là bất động trí. Ở đây, phản khán tuệ (paccavekkhaṇapaññā) được ngụ ý.

(ฌ) อาหารฏฺฐิติกาติ ปจฺจยฏฺฐิติกา. อยํ เอโก ธมฺโมติ เยน ปจฺจเยน ติฏฺฐนฺติ, อยํ เอโก ธมฺโม ญาตปริญฺญาย อภิญฺเญยฺโย.

(Jha) Tồn tại nhờ vật thực (āhāraṭṭhitikā) có nghĩa là tồn tại nhờ nhân duyên. Câu "đây là một pháp" có nghĩa là: pháp này, là nhân duyên mà nhờ đó các pháp kia tồn tại, là một pháp cần được thắng tri bằng biến tri.

(ญ) อกุปฺปา เจโตวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ.

(Ña) Bất động tâm giải thoát (akuppā cetovimutti) là sự giải thoát của A-la-hán quả.

อิมสฺมึ วาเร อภิญฺญาย ญาตปริญฺญา กถิตา. ปริญฺญาย ตีรณปริญฺญา. ปหาตพฺพสจฺฉิกาตพฺเพหิ ปหานปริญฺญา. ทุปฺปฏิวิชฺโฌติ เอตฺถ ปน มคฺโค กถิโต. สจฺฉิกาตพฺโพติ ผลํ กถิตํ, มคฺโค เอกสฺมึเยว ปเท ลพฺภติ. ผลํ ปน อเนเกสุปิ ลพฺภติเยว.

Trong chương này, biến tri (ñātapariññā) được nói đến qua từ "thắng tri" (abhiññāya). Thẩm sát tri (tīraṇapariññā) được nói đến qua từ "liễu tri" (pariññāya). Đoạn tận tri (pahānapariññā) được nói đến qua các từ "cần được đoạn trừ" và "cần được chứng ngộ". Tuy nhiên, trong câu "khó thông đạt", đạo được nói đến. Trong câu "cần được chứng ngộ", quả được nói đến. Đạo chỉ được tìm thấy trong một câu duy nhất. Còn quả thì có thể được tìm thấy trong nhiều câu.

ภูตาติ สภาวโต วิชฺชมานา. ตจฺฉาติ ยาถาวา. ตถาติ ยถา วุตฺตา ตถาสภาวา. อวิตถาติ ยถา วุตฺตา น ตถา น โหนฺติ. อนญฺญถาติ วุตฺตปฺปการโต น อญฺญถา. สมฺมา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธาติ ตถาคเตน โพธิปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา เหตุนา การเณน สยเมว อภิสมฺพุทฺธา ญาตา วิทิตา สจฺฉิกตา. อิมินา เถโร ‘‘อิเม ธมฺมา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา, อหํ ปน ตุมฺหากํ รญฺโญ เลขวาจกสทิโส’’ติ ชินสุตฺตํ ทสฺเสนฺโต โอกปฺปนํ ชเนสิ.

Bhūtā có nghĩa là hiện hữu về mặt tự tánh. Tacchā có nghĩa là chân thật. Tathā có nghĩa là có tự tánh đúng như đã được nói. Avitathā có nghĩa là không phải không đúng như đã được nói. Anaññathā có nghĩa là không khác với cách đã được nói. Sammā tathāgatena abhisambuddhā có nghĩa là đã được Như Lai, sau khi ngự trên Bồ-đề đoàn, tự mình chánh đẳng giác, biết rõ, liễu tri, và chứng ngộ bằng nhân và duyên. Bằng cách này, vị trưởng lão, trong khi chỉ ra kinh của bậc chiến thắng rằng: "Các pháp này đã được Như Lai chánh đẳng giác, còn ta chỉ giống như người đọc sắc chỉ của đức vua cho các ngài nghe," đã làm phát sinh lòng tin vững chắc.

เอกธมฺมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về một pháp đã hoàn tất.

ทฺเวธมฺมวณฺณนา

Phần giải thích về hai pháp

๓๕๒. (ก) อิเม ทฺเว ธมฺมา พหุการาติ อิเม ทฺเว สติสมฺปชญฺญา ธมฺมา สีลปูรณาทีสุ อปฺปมาโท วิย สพฺพตฺถ อุปการกา หิตาวหา.

352. (Ka) "Hai pháp này có nhiều sự hỗ trợ" có nghĩa là hai pháp này, tức là niệm và tỉnh giác, giống như sự không dể duôi, có tính hỗ trợ và mang lại lợi ích trong mọi trường hợp, như trong việc làm tròn đủ giới v.v...

(ข) สมโถ [Pg.242] จ วิปสฺสนา จาติ อิเม ทฺเว สงฺคีติสุตฺเต โลกิยโลกุตฺตรา กถิตา. อิมสฺมึ ทสุตฺตรสุตฺเต ปุพฺพภาคา กถิตา.

(Kha) "Chỉ và quán": hai pháp này trong kinh Phúng Tụng được nói là thuộc cả thế gian và siêu thế. Trong kinh Thập Thượng này, chúng được nói là thuộc phần chuẩn bị (cho đạo).

(ฉ) สตฺตานํ สํกิเลสาย สตฺตานํ วิสุทฺธิยาติ อโยนิโส มนสิกาโร เหตุ เจว ปจฺจโย จ สตฺตานํ สํกิเลสาย, โยนิโส มนสิกาโร วิสุทฺธิยา. ตถา โทวจสฺสตา ปาปมิตฺตตา สํกิเลสาย; โสวจสฺสตา กลฺยาณมิตฺตตา วิสุทฺธิยา. ตถา ตีณิ อกุสลมูลานิ; ตีณิ กุสลมูลานิ. จตฺตาโร โยคา จตฺตาโร วิสํโยคา. ปญฺจ เจโตขิลา ปญฺจินฺทฺริยานิ. ฉ อคารวา ฉ คารวา. สตฺต อสทฺธมฺมา สตฺต สทฺธมฺมา. อฏฺฐ กุสีตวตฺถูนิ อฏฺฐ อารมฺภวตฺถูนิ. นว อาฆาตวตฺถูนิ นว อาฆาตปฺปฏิวินยา. ทส อกุสลกมฺมปถา ทส กุสลกมฺมปถาติ เอวํ ปเภทา อิเม ทฺเว ธมฺมา ทุปฺปฏิวิชฺฌาติ เวทิตพฺพา.

(Cha) Về câu ‘làm ô nhiễm cho chúng sanh, làm thanh tịnh cho chúng sanh,’ tác ý không như lý là nhân và là duyên làm ô nhiễm cho chúng sanh, tác ý như lý (là nhân và là duyên) làm thanh tịnh. Tương tự, sự khó dạy và bạn bè xấu ác làm ô nhiễm; sự dễ dạy và bạn bè tốt lành làm thanh tịnh. Tương tự, ba bất thiện căn; ba thiện căn. Bốn ách縛; bốn ly ách. Năm tâm hoang vu; năm căn. Sáu sự không tôn kính; sáu sự tôn kính. Bảy phi chánh pháp; bảy chánh pháp. Tám nền tảng của sự lười biếng; tám nền tảng của sự tinh tấn. Chín nền tảng của sự phẫn uất; chín sự chế ngự phẫn uất. Mười con đường bất thiện nghiệp; mười con đường thiện nghiệp. Hai pháp này có những phân loại như vậy cần được biết là khó thấu triệt.

(ฌ) สงฺขตา ธาตูติ ปจฺจเยหิ กตา ปญฺจกฺขนฺธา. อสงฺขตา ธาตูติ ปจฺจเยหิ อกตํ นิพฺพานํ.

(Jha) Hữu vi giới là năm uẩn được tạo tác bởi các duyên. Vô vi giới là Níp-bàn không được tạo tác bởi các duyên.

(ญ) วิชฺชา จ วิมุตฺติ จาติ เอตฺถ วิชฺชาติ ติสฺโส วิชฺชา. วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลํ.

(Ña) Trong câu ‘minh và giải thoát,’ ở đây minh là ba minh. Giải thoát là A-la-hán quả.

อิมสฺมึ วาเร อภิญฺญาทีนิ เอกกสทิสาเนว, อุปฺปาเทตพฺพปเท ปน มคฺโค กถิโต, สจฺฉิกาตพฺพปเท ผลํ.

Trong chương này, các pháp như thắng trí v.v... tương tự như trong chương một pháp. Tuy nhiên, trong phần ‘pháp cần được phát sanh,’ đạo được nói đến; trong phần ‘pháp cần được chứng ngộ,’ quả được nói đến.

ทฺเวธมฺมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải về hai pháp đã hoàn tất.

ตโยธมฺมวณฺณนา

Chú giải về ba pháp

๓๕๓. (ฉ) กามานเมตํ นิสฺสรณํ ยทิทํ เนกฺขมฺมนฺติ เอตฺถ เนกฺขมฺมนฺติ อนาคามิมคฺโค อธิปฺเปโต. โส หิ สพฺพโส กามานํ นิสฺสรณํ. รูปานํ นิสฺสรณํ ยทิทํ อารุปฺปนฺติ เอตฺถ อารุปฺเปปิ อรหตฺตมคฺโค. ปุน อุปฺปตฺตินิวารณโต สพฺพโส รูปานํ นิสฺสรณํ นาม. นิโรโธ ตสฺส นิสฺสรณนฺติ อิธ อรหตฺตผลํ นิโรโธติ [Pg.243] อธิปฺเปตํ. อรหตฺตผเลน หิ นิพฺพาเน ทิฏฺเฐ ปุน อายตึ สพฺพสงฺขารา น โหนฺตีติ อรหตฺตํ สงฺขตนิโรธสฺส ปจฺจยตฺตา นิโรโธติ วุตฺตํ.

353. (Cha) Trong câu ‘sự xuất ly khỏi các dục, chính là sự xuất gia,’ ở đây ‘sự xuất gia’ được hiểu là đạo Bất Lai. Vì rằng đạo ấy là sự xuất ly hoàn toàn khỏi các dục. Trong câu ‘sự xuất ly khỏi các sắc, chính là cõi vô sắc,’ ở đây trong cõi vô sắc cũng là đạo A-la-hán. Do ngăn chặn sự tái sanh trở lại nên được gọi là sự xuất ly hoàn toàn khỏi các sắc. Trong câu ‘sự diệt là sự xuất ly khỏi nó,’ ở đây A-la-hán quả được hiểu là ‘sự diệt.’ Vì rằng khi Níp-bàn được thấy bằng A-la-hán quả, tất cả các hành không còn có trong tương lai nữa, do đó A-la-hán (quả) được gọi là ‘sự diệt’ vì là duyên cho sự diệt của các pháp hữu vi.

(ช) อตีตํเส ญาณนฺติ อตีตํสารมฺมณํ ญาณํ อิตเรสุปิ เอเสว นโย.

(Ja) Trí về phần quá khứ là trí có quá khứ làm đối tượng. Đối với các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này.

อิมสฺมิมฺปิ วาเร อภิญฺญาทโย เอกกสทิสาว. ทุปฺปฏิวิชฺฌปเท ปน มคฺโค กถิโต, สจฺฉิกาตพฺเพ ผลํ.

Trong chương này cũng vậy, các pháp như thắng trí v.v... tương tự như trong chương một pháp. Tuy nhiên, trong phần ‘pháp khó thấu triệt,’ đạo được nói đến; trong phần ‘pháp cần được chứng ngộ,’ quả được nói đến.

ตโยธมฺมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải về ba pháp đã hoàn tất.

จตฺตาโรธมฺมวณฺณนา

Chú giải về bốn pháp

๓๕๔. (ก) จตฺตาริ จกฺกานีติ เอตฺถ จกฺกํ นาม ทารุจกฺกํ, รตนจกฺกํ, ธมฺมจกฺกํ, อิริยาปถจกฺกํ, สมฺปตฺติจกฺกนฺติ ปญฺจวิธํ. ตตฺถ ‘‘ยํ ปนิทํ สมฺม, รถการ, จกฺกํ ฉหิ มาเสหิ นิฏฺฐิตํ, ฉารตฺตูเนหี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๕) อิทํ ทารุจกฺกํ. ‘‘ปิตรา ปวตฺติตํ จกฺกํ อนุปฺปวตฺเตตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๓๒) อิทํ รตนจกฺกํ. ‘‘ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๓๙๙) อิทํ ธมฺมจกฺกํ. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๙) อิทํ อิริยาปถจกฺกํ. ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุจกฺกํ ปวตฺตตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๑) อิทํ สมฺปตฺติจกฺกํ. อิธาปิ เอตเทว อธิปฺเปตํ.

354. (Ka) Trong câu ‘bốn bánh xe,’ ở đây bánh xe có năm loại là: bánh xe bằng gỗ, bánh xe báu, bánh xe pháp, bánh xe oai nghi, và bánh xe tài sản. Trong đó, câu “Này bạn xa phu, bánh xe này được hoàn thành trong sáu tháng, thiếu sáu ngày” (a. ni. 3.15) đây là bánh xe bằng gỗ. Câu “Làm lăn chuyển bánh xe đã được phụ vương làm cho lăn chuyển” (a. ni. 5.132) đây là bánh xe báu. Câu “Bánh xe đã được làm cho lăn chuyển” (ma. ni. 2.399) đây là bánh xe pháp. Câu “Bốn bánh xe, chín cửa” (saṃ. ni. 1.29) đây là bánh xe oai nghi. Câu “Này các Tỳ khưu, có bốn bánh xe này, do được trang bị những bánh xe này mà bốn bánh xe của chư thiên và nhân loại được vận hành” (a. ni. 4.31) đây là bánh xe tài sản. Ở đây cũng chính (bánh xe tài sản) này được đề cập.

ปติรูปเทสวาโสติ ยตฺถ จตสฺโส ปริสา สนฺทิสฺสนฺติ, เอวรูเป อนุจฺฉวิเก เทเส วาโส. สปฺปุริสูปนิสฺสโยติ พุทฺธาทีนํ สปฺปุริสานํ อวสฺสยนํ เสวนํ ภชนํ. อตฺตสมฺมาปณิธีติ อตฺตโน สมฺมา ฐปนํ, สเจ ปน ปุพฺเพ อสฺสทฺธาทีหิ สมนฺนาคโต โหติ, ตานิ ปหาย สทฺธาทีสุ ปติฏฺฐาปนํ. ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตาติ ปุพฺเพ อุปจิตกุสลตา. อิทเมเวตฺถ ปมาณํ. เยน หิ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน กุสลํ กตํ โหติ, ตเทว กุสลํ ตํ ปุริสํ ปติรูปเทเส อุปเนติ, สปฺปุริเส ภชาเปสิ[Pg.244]. โส เอว จ ปุคฺคโล อตฺตานํ สมฺมา ฐเปติ. จตูสุ อาหาเรสุ ปฐโม โลกิโยว. เสสา ปน ตโย สงฺคีติสุตฺเต โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา. อิธ ปุพฺพภาเค โลกิยา.

Sống ở trú xứ thích hợp là sống ở nơi thích hợp như vậy, nơi bốn chúng hội họp. Thân cận bậc chân nhân là nương tựa, phục vụ, giao du với các bậc chân nhân như chư Phật v.v... Tự mình hướng đến chánh đạo là tự mình đặt mình một cách đúng đắn; nếu trước đây có người không có đức tin v.v..., thì sau khi từ bỏ những điều đó, người ấy thiết lập đức tin v.v... Đã tạo phước từ trước là đã tích lũy thiện pháp từ trước. Chính điều này là tiêu chuẩn ở đây. Vì rằng người nào đã làm điều thiện với tâm tương ưng trí, chính điều thiện đó đưa người ấy đến trú xứ thích hợp, làm cho người ấy giao du với các bậc chân nhân. Và chính người ấy tự mình đặt mình một cách đúng đắn. Trong bốn loại vật thực, loại đầu tiên chỉ là hiệp thế. Ba loại còn lại được nói là hỗn hợp giữa hiệp thế và siêu thế trong kinh Saṅgīti. Ở đây, trong giai đoạn đầu, các pháp hiệp thế được nói đến.

(จ) กามโยควิสํโยคาทโย อนาคามิมคฺคาทิวเสน เวทิตพฺพา.

(Ca) Sự ly ách khỏi ách縛 dục v.v... cần được hiểu theo cách của đạo Bất Lai v.v...

(ฉ) หานภาคิยาทีสุ ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภี กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ หานภาคิโย สมาธิ. ตทนุธมฺมตา สติ สนฺติฏฺฐติ ฐิติภาคิโย สมาธิ. วิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิเสสภาคิโย สมาธิ. นิพฺพิทาสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิราคูปสญฺหิโต นิพฺเพธภาคิโย สมาธีติ อิมินา นเยน สพฺพสมาปตฺติโย วิตฺถาเรตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วิสุทฺธิมคฺเค ปนสฺส วินิจฺฉยกถา กถิตาว.

(Cha) Trong các pháp thuộc phần thoái thất v.v..., người đắc thiền thứ nhất, nếu các tưởng và tác ý đi kèm với dục khởi lên, đó là định thuộc phần thoái thất. Nếu niệm tương ứng với định ấy được thiết lập, đó là định thuộc phần an trú. Nếu các tưởng và tác ý đi kèm với tầm khởi lên, đó là định thuộc phần thù thắng. Nếu các tưởng và tác ý đi kèm với sự nhàm chán khởi lên, đó là định thuộc phần xuyên thấu, liên quan đến sự ly tham. Theo phương pháp này, ý nghĩa cần được hiểu bằng cách mở rộng ra tất cả các thiền chứng. Lời giải thích quyết định về điều này đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo.

อิมสฺมิมฺปิ วาเร อภิญฺญาทีนิ เอกกสทิสาเนว. อภิญฺญาปเท ปเนตฺถ มคฺโค กถิโต. สจฺฉิกาตพฺพปเท ผลํ.

Trong chương này cũng vậy, các pháp như thắng trí v.v... tương tự như trong chương một pháp. Ở đây, trong phần ‘pháp cần được thắng tri,’ đạo được nói đến. Trong phần ‘pháp cần được chứng ngộ,’ quả được nói đến.

จตฺตาโรธมฺมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải về bốn pháp đã hoàn tất.

ปญฺจธมฺมวณฺณนา

Chú giải về năm pháp

๓๕๕. (ข) ปีติผรณตาทีสุ ปีตึ ผรมานา อุปฺปชฺชตีติ ทฺวีสุ ฌาเนสุ ปญฺญา ปีติผรณตา นาม. สุขํ ผรมานํ อุปฺปชฺชตีติ ตีสุ ฌาเนสุ ปญฺญา สุขผรณตา นาม. ปเรสํ เจโต ผรมานา อุปฺปชฺชตีติ เจโตปริยปญฺญา เจโตผรณตา นาม. อาโลกผรเณ อุปฺปชฺชตีติ ทิพฺพจกฺขุปญฺญา อาโลกผรณตา นาม. ปจฺจเวกฺขณญาณํ ปจฺจเวกฺขณนิมิตฺตํ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ทฺวีสุ ฌาเนสุ ปญฺญา ปีติผรณตา, ตีสุ ฌาเนสุ ปญฺญา สุขผรณตา. ปรจิตฺเต ปญฺญา เจโตผรณตา, ทิพฺพจกฺขุ อาโลกผรณตา. ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐิตสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณํ ปจฺจเวกฺขณนิมิตฺต’’นฺติ (วิภ. ๘๐๔).

355. (Kha) Trong các câu bắt đầu bằng pītipharaṇatā: Trí tuệ trong hai thiền (sơ thiền và nhị thiền) được gọi là pītipharaṇatā (sự biến mãn của hỷ) vì sanh khởi trong khi biến mãn với hỷ. Trí tuệ trong ba thiền (sơ, nhị, tam thiền) được gọi là sukhapharaṇatā (sự biến mãn của lạc) vì sanh khởi trong khi biến mãn với lạc. Tha tâm trí được gọi là cetopharaṇatā (sự biến mãn của tâm) vì sanh khởi trong khi biến mãn tâm của người khác. Thiên nhãn trí được gọi là ālokapharaṇatā (sự biến mãn của ánh sáng) vì sanh khởi trong sự biến mãn của ánh sáng. Phản khán trí được gọi là paccavekkhaṇanimitta (tướng trạng của sự phản khán). Và điều này cũng đã được nói rằng: “Trí tuệ trong hai thiền là sự biến mãn của hỷ, trí tuệ trong ba thiền là sự biến mãn của lạc. Trí tuệ về tâm của người khác là sự biến mãn của tâm, thiên nhãn là sự biến mãn của ánh sáng. Phản khán trí của người đã xuất khỏi định này hay định kia là tướng trạng của sự phản khán.”

ตตฺถ ปีติผรณตา สุขผรณตา ทฺเว ปาทา วิย. เจโตผรณตา อาโลกผรณตา ทฺเว หตฺถา วิย. อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ มชฺฌิมกาโย วิย[Pg.245]. ปจฺจเวกฺขณนิมิตฺตํ สีสํ วิย. อิติ อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ปญฺจงฺคิกํ สมฺมาสมาธึ องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺนํ ปุริสํ กตฺวา ทสฺเสสิ.

Trong ấy, sự biến mãn của hỷ và sự biến mãn của lạc giống như hai chân. Sự biến mãn của tâm và sự biến mãn của ánh sáng giống như hai tay. Thiền làm nền tảng cho thắng trí giống như thân mình. Tướng trạng của sự phản khán giống như cái đầu. Như vậy, trưởng lão Xá-lợi-phất đã trình bày chánh định có năm chi phần bằng cách ví nó như một người có đầy đủ các chi phần lớn nhỏ.

(ช) อยํ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข เจ วาติอาทีสุ อรหตฺตผลสมาธิ อธิปฺเปโต. โส หิ อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ สุขตฺตา ปจฺจุปฺปนฺนสุโข. ปุริโม ปุริโม ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส สมาธิสุขสฺส ปจฺจยตฺตา อายตึ สุขวิปาโก.

(Ja) Trong các câu bắt đầu bằng “ayaṃ samādhi paccuppannasukho ce vā” (định này có lạc trong hiện tại), A-la-hán quả định được chủ trương. Quả thật, định ấy có lạc trong hiện tại là do có sự an lạc trong mỗi sát-na nhập định. (Định ấy) có quả dị thục an lạc trong tương lai là do (sự an lạc của định) trước trước làm duyên cho sự an lạc của định sau sau.

กิเลเสหิ อารกตฺตา อริโย. กามามิสวฏฺฏามิสโลกามิสานํ อภาวา นิรามิโส. พุทฺธาทีหิ มหาปุริเสหิ เสวิตตฺตา อกาปุริสเสวิโต. องฺคสนฺตตาย อารมฺมณสนฺตตาย สพฺพกิเลสทรถสนฺตตาย จ สนฺโต. อตปฺปนียฏฺเฐน ปณีโต. กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺธตฺตา กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิภาวํ วา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธลทฺโธ. ปฏิปฺปสฺสทฺธํ ปฏิปฺปสฺสทฺธีติ หิ อิทํ อตฺถโต เอกํ. ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลเสน วา อรหตา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธลทฺโธ. เอโกทิภาเวน อธิคตตฺตา เอโกทิภาวเมว วา อธิคตตฺตา เอโกทิภาวาธิคโต. อปฺปคุณสาสวสมาธิ วิย สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน จิตฺเตน ปจฺจนีกธมฺเม นิคฺคยฺห กิเลเส วาเรตฺวา อนธิคตตฺตา นสสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. ตญฺจ สมาธึ สมาปชฺชนฺโต ตโต วา วุฏฺฐหนฺโต สติเวปุลฺลปตฺตตฺตา. สโตว สมาปชฺชติ สโต วุฏฺฐหติ. ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสน วา สโต สมาปชฺชติ สโต วุฏฺฐหติ. ตสฺมา ยเทตฺถ ‘‘อยํ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข เจว อายติญฺจ สุขวิปาโก’’ติ เอวํ ปจฺจเวกฺขมานสฺส ปจฺจตฺตํเยว อปรปฺปจฺจยํ ญาณํ อุปฺปชฺชติ, ตํ เอกมงฺคํ. เอส นโย เสเสสุปิ. เอวมิเมหิ ปญฺจหิ ปจฺจเวกฺขณญาเณหิ อยํ สมาธิ ‘‘ปญฺจญาณิโก สมฺมาสมาธี’’ติ วุตฺโต.

(Định ấy) là thánh thiện (ariyo) vì xa lìa các phiền não. Là vô tà tà (nirāmiso) vì không có tà tà là dục, tà tà là vòng luân hồi, và tà tà là thế gian. Không được kẻ hạ liệt thực hành (akāpurisasevito) vì được các bậc đại nhân như chư Phật thực hành. Là tịch tịnh (santo) vì các chi phần được tịch tịnh, đối tượng được tịch tịnh, và tất cả phiền não và nhiệt não được tịch tịnh. Là cao thượng (paṇīto) theo nghĩa không gây ra sự thiêu đốt. Đạt được sự an tịnh (paṭippassaddhaladdho) vì đã đạt được do sự an tịnh của các phiền não, hoặc vì đã đạt được trạng thái an tịnh của các phiền não. Quả thật, ‘paṭippassaddhaṃ’ và ‘paṭippassaddhīti’ là một về mặt ý nghĩa. Hoặc là đạt được sự an tịnh vì đã được bậc A-la-hán có phiền não đã được an tịnh chứng đắc. Đạt được sự nhất tâm (ekodibhāvādhigato) vì đã chứng ngộ bằng sự nhất tâm, hoặc vì đã chứng ngộ chính sự nhất tâm. Không phải là pháp có được do sự chế ngự và ngăn ngừa với sự cố gắng (nasasaṅkhāraniggayhavāritagato) vì không phải đã chứng ngộ bằng cách chế ngự các pháp đối nghịch và ngăn ngừa các phiền não với tâm có sự cố gắng và có sự nỗ lực, giống như định hữu lậu có phẩm chất thấp kém. Và vị ấy nhập định ấy hoặc xuất khỏi định ấy, do đã đạt được sự sung mãn của niệm, nên nhập định với chánh niệm, xuất định với chánh niệm. Hoặc, nhập định với chánh niệm, xuất định với chánh niệm theo thời gian đã được phân định. Do đó, khi vị ấy phản khán như vầy: “Định này có lạc trong hiện tại và có quả dị thục an lạc trong tương lai,” trí tuệ không do người khác chỉ dạy sanh khởi nơi tự thân vị ấy, đó là một chi phần. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp còn lại. Như vậy, do năm loại trí phản khán này, định này được gọi là “chánh định có năm loại trí.”

อิมสฺมึ วาเร วิเสสภาคิยปเท มคฺโค กถิโต. สจฺฉิกาตพฺพปเท ผลํ. เสสํ ปุริมสทิสเมว.

Trong chương này, đạo được nói đến trong thuật ngữ ‘visesabhāgiya’ (thuộc phần thù thắng). Quả được nói đến trong thuật ngữ ‘sacchikātabba’ (cần được chứng ngộ). Phần còn lại giống như trước.

ฉธมฺมวณฺณนา

Chú giải về sáu pháp

๓๕๖. ฉกฺเกสุ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว. ทุปฺปฏิวิชฺฌปเท ปเนตฺถ มคฺโค กถิโต. เสสํ ปุริมสทิสํ.

356. Trong các pháp sáu, tất cả đều có ý nghĩa rõ ràng. Ở đây, đạo được nói đến trong thuật ngữ ‘duppaṭivijjha’ (khó thâm nhập). Phần còn lại giống như trước.

สตฺตธมฺมวณฺณนา

Chú giải về bảy pháp

๓๕๗. (ญ) สมฺมปฺปญฺญาย [Pg.246] สุทิฏฺฐา โหนฺตีติ เหตุนา นเยน วิปสฺสนาญาเณน สุทิฏฺฐา โหนฺติ. กามาติ วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ, ทฺเวปิ สปริฬาหฏฺเฐน องฺคารกาสุ วิย สุทิฏฺฐา โหนฺติ. วิเวกนินฺนนฺติ นิพฺพานนินฺนํ. โปณํ ปพฺภารนฺติ นินฺนสฺเสตํ เววจนํ. พฺยนฺตีภูตนฺติ นิยติภูตํ. นิตฺตณฺหนฺติ อตฺโถ. กุโต? สพฺพโส อาสวฏฺฐานีเยหิ ธมฺเมหิ เตภูมกธมฺเมหีติ อตฺโถ. อิธ ภาเวตพฺพปเท มคฺโค กถิโต. เสสํ ปุริมสทิสเมว.

357. (Ña) Câu “sudiṭṭhā honti sammappaññāya” (được thấy rõ bằng chánh trí tuệ) có nghĩa là được thấy rõ bằng trí tuệ minh sát với lý do và phương pháp. Câu “kāmā” (các dục) là dục cảnh và dục phiền não, cả hai đều được thấy rõ như hố than hừng do ý nghĩa có sự thiêu đốt. Câu “vivekaninnaṃ” (hướng về viễn ly) có nghĩa là hướng về Nibbāna. Các từ ‘poṇaṃ’ và ‘pabbhāraṃ’ là đồng nghĩa với ‘ninna’ (hướng về). Câu “byantībhūtaṃ” (đã được chấm dứt) có nghĩa là đã đạt đến trạng thái không còn ái dục. Ý nghĩa là không còn ái dục. Từ đâu? Ý nghĩa là từ các pháp trong ba cõi là nơi sanh khởi của các lậu hoặc một cách hoàn toàn. Ở đây, đạo được nói đến trong thuật ngữ ‘bhāvetabba’ (cần được tu tập). Phần còn lại giống như trước.

อฏฺฐธมฺมวณฺณนา

Chú giải về tám pháp

๓๕๘. (ก) อาทิพฺรหฺมจริยิกาย ปญฺญายาติ สิกฺขตฺตยสงฺคหสฺส มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตาย ปุพฺพภาเค ตรุณสมถวิปสฺสนาปญฺญาย. อฏฺฐงฺคิกสฺส วา มคฺคสฺส อาทิภูตาย สมฺมาทิฏฺฐิปญฺญาย. ติพฺพนฺติ พลวํ. หิโรตฺตปฺปนฺติ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ. เปมนฺติ เคหสฺสิตเปมํ. คารโวติ ครุจิตฺตภาโว. ครุภาวนียญฺหิ อุปนิสฺสาย วิหรโต กิเลสา นุปฺปชฺชนฺติ โอวาทานุสาสนึ ลภติ. ตสฺมา ตํ นิสฺสาย วิหาโร ปญฺญาปฏิลาภสฺส ปจฺจโย โหติ.

358. (Ka) Câu “ādibrahmacariyikāya paññāya” (bằng trí tuệ khởi đầu phạm hạnh) có nghĩa là bằng trí tuệ non trẻ về chỉ và quán trong giai đoạn đầu, là khởi điểm của phạm hạnh là đạo được bao gồm trong tam học. Hoặc là bằng trí tuệ chánh kiến, là khởi điểm của bát chi đạo. “Tibbaṃ” (mãnh liệt) có nghĩa là mạnh mẽ. “Hirottappaṃ” (tàm và quý) là tàm và quý. “Pemaṃ” (sự thương mến) là sự thương mến quyến thuộc gia đình. “Gāravo” (sự tôn kính) là trạng thái tâm tôn trọng. Quả thật, đối với người sống nương tựa vào vị đáng tôn kính, các phiền não không sanh khởi, và vị ấy nhận được lời giáo huấn và chỉ dạy. Do đó, việc sống nương tựa vào vị ấy là duyên để chứng đắc trí tuệ.

(ฉ) อกฺขเณสุ ยสฺมา เปตา อสุรานํ อาวาหนํ คจฺฉนฺติ, วิวาหนํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา เปตฺติวิสเยเนว อสุรกาโย คหิโตติ เวทิตพฺโพ.

(Cha) Trong các phi thời, bởi vì các ngạ quỷ có sự cưới gả với các a-tu-la, do đó, cần phải hiểu rằng loài a-tu-la được bao gồm trong chính thuật ngữ cảnh giới ngạ quỷ (pettivisaya).

(ช) อปฺปิจฺฉสฺสาติ เอตฺถ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ, อธิคมอปฺปิจฺโฉ, ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ, ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉติ จตฺตาโร อปฺปิจฺฉา. ตตฺถ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ พหุํ เทนฺเต อปฺปํ คณฺหาติ, อปฺปํ เทนฺเต อปฺปตรํ วา คณฺหาติ, น วา คณฺหาติ, น อนวเสสคาหี โหติ. อธิคมอปฺปิจฺโฉ มชฺฌนฺติกตฺเถโร วิย อตฺตโน อธิคมํ อญฺเญสํ ชานิตุํ น เทติ. ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ เตปิฏโกปิ สมาโน น พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุกาโม โหติ สาเกตติสฺสตฺเถโร วิย. ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉ ธุตงฺคปริหรณภาวํ อญฺเญสํ ชานิตุํ น เทติ ทฺเวภาติกตฺเถเรสุ เชฏฺฐกตฺเถโร วิย. วตฺถุ วิสุทฺธิมคฺเค กถิตํ. อยํ ธมฺโมติ เอวํ สนฺตคุณนิคูหเนน จ ปจฺจยปฏิคฺคหเณ [Pg.247] มตฺตญฺญุตาย จ อปฺปิจฺฉสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ นวโลกุตฺตรธมฺโม สมฺปชฺชติ, โน มหิจฺฉสฺส. เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ.

(Ja) Về câu appicchassa (của người thiểu dục), ở đây có bốn hạng người thiểu dục là: thiểu dục về vật dụng, thiểu dục về sự chứng đắc, thiểu dục về sự học pháp, thiểu dục về hạnh đầu đà. Trong ấy, người thiểu dục về vật dụng, khi được dâng cúng nhiều thì nhận lấy ít, khi được dâng cúng ít thì nhận lấy ít hơn nữa, hoặc không nhận lấy, và không phải là người nhận lấy không chừa lại. Người thiểu dục về sự chứng đắc thì giống như trưởng lão Majjhantika, không cho người khác biết về sự chứng đắc của mình. Người thiểu dục về sự học pháp, dầu là bậc tam tạng, cũng không có ý muốn cho người khác biết về sự đa văn của mình, giống như trưởng lão Sāketatissa. Người thiểu dục về hạnh đầu đà thì không cho người khác biết về sự thực hành hạnh đầu đà của mình, giống như vị trưởng lão anh trong hai vị trưởng lão anh em. Câu chuyện đã được nói đến trong bộ Visuddhimagga. Pháp này là như vầy: Do việc che giấu đức hạnh đang có và do việc biết mức độ trong sự thọ nhận vật dụng, chín pháp siêu thế này được thành tựu cho người thiểu dục, không thành tựu cho người đa dục. Nên biết cách áp dụng tương tự trong tất cả các trường hợp.

สนฺตุฏฺฐสฺสาติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหิ สนฺโตเสหิ สนฺตุฏฺฐสฺส. ปวิวิตฺตสฺสาติ กายจิตฺตอุปธิวิเวเกหิ วิวิตฺตสฺส. ตตฺถ กายวิเวโก นาม คณสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา อฏฺฐอารมฺภวตฺถุวเสน เอกีภาโว. เอกีภาวมตฺเตน ปน กมฺมํ น นิปฺผชฺชตีติ กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ, อยํ จิตฺตวิเวโก นาม. สมาปตฺติมตฺเตเนว กมฺมํ น นิปฺผชฺชตีติ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ อุปธิวิเวโก นาม. เตนาห ภควา – ‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ. จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ. อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๔๙).

Về câu santuṭṭhassa (của người tri túc): (Là nói về) người tri túc với ba sự tri túc ở trong bốn món vật dụng. Về câu pavivittassa (của người sống độc cư): (Là nói về) người sống độc cư với thân viễn ly, tâm viễn ly, và sanh y viễn ly. Trong ấy, thân viễn ly có nghĩa là sự sống một mình do đã loại trừ sự hội họp với đoàn thể và do nương vào tám sự việc cần phải tinh tấn. Tuy nhiên, chỉ với sự sống một mình thì phận sự chưa được thành tựu, vì vậy (vị ấy) thực hành sự chuẩn bị kasina rồi làm phát sanh tám bậc thiền chứng, đây được gọi là tâm viễn ly. Chỉ với các bậc thiền chứng thì phận sự chưa được thành tựu, vì vậy (vị ấy) lấy thiền làm nền tảng rồi thẩm sát các pháp hữu vi và chứng đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích, đây được gọi là sanh y viễn ly. Do đó, đức Thế Tôn đã dạy rằng: “Thân viễn ly của những vị có thân an trú trong sự viễn ly, ưa thích sự xuất ly. Tâm viễn ly của những vị có tâm thanh tịnh, đã đạt đến sự trong sạch tối thượng. Sanh y viễn ly của những vị không còn sanh y, đã đi đến nơi vô vi.”

สงฺคณิการามสฺสาติ คณสงฺคณิกาย เจว กิเลสสงฺคณิกาย จ รตสฺส. อารทฺธวีริยสฺสาติ กายิกเจตสิกวีริยวเสน อารทฺธวีริยสฺส. อุปฏฺฐิตสติสฺสาติ จตุสติปฏฺฐานวเสน อุปฏฺฐิตสติสฺส. สมาหิตสฺสาติ เอกคฺคจิตฺตสฺส. ปญฺญวโตติ กมฺมสฺสกตปญฺญาย ปญฺญวโต. นิปฺปปญฺจสฺสาติ วิคตมานตณฺหาทิฏฺฐิปปญฺจสฺส.

Về câu saṅgaṇikārāmassa (của người ưa thích hội chúng): (Là nói về) người ưa thích sự hội họp với đoàn thể và sự hội họp với phiền não. Về câu āraddhavīriyassa (của người đã khởi sự tinh tấn): (Là nói về) người đã khởi sự tinh tấn theo phương diện tinh tấn thuộc thân và tinh tấn thuộc tâm. Về câu upaṭṭhitasatissa (của người có niệm được an trú): (Là nói về) người có niệm được an trú theo phương diện bốn niệm xứ. Về câu samāhitassa (của người có tâm định tĩnh): (Là nói về) người có tâm nhất điểm. Về câu paññavato (của người có trí tuệ): (Là nói về) người có trí tuệ với trí tuệ biết nghiệp là của riêng mình. Về câu nippapañcassa (của người không có hý luận): (Là nói về) người không có các pháp hý luận là mạn, ái, và tà kiến.

อิธ ภาเวตพฺพปเท มคฺโค กถิโต. เสสํ ปุริมสทิสเมว.

Ở đây, trong đoạn về các pháp cần được tu tập, đạo đã được nói đến. Phần còn lại thì tương tự như trước.

นวธมฺมวณฺณนา

Giải Thích Về Chín Pháp

๓๕๙. (ข) สีลวิสุทฺธีติ วิสุทฺธึ ปาเปตุํ สมตฺถํ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคนฺติ ปริสุทฺธภาวสฺส ปธานงฺคํ. จิตฺตวิสุทฺธีติ วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานภูตา อฏฺฐ ปคุณสมาปตฺติโย. ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ สปจฺจยนามรูปทสฺสนํ. กงฺขาวิตรณวิสุทฺธีติ ปจฺจยาการญาณํ. อทฺธตฺตเยปิ หิ ปจฺจยวเสเนว ธมฺมา ปวตฺตนฺตีติ ปสฺสโต กงฺขํ วิตรติ. มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ โอภาสาทโย น มคฺโค, วีถิปฺปฏิปนฺนํ อุทยพฺพยญาณํ มคฺโคติ เอวํ มคฺคามคฺเค ญาณํ. ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ รถวินีเต วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา กถิตา, อิธ ตรุณวิปสฺสนา. ญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ รถวินีเต มคฺโค กถิโต, อิธ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา. เอตา ปน สตฺตปิ วิสุทฺธิโย วิตฺถาเรน [Pg.248] วิสุทฺธิมคฺเค กถิตา. ปญฺญาติ อรหตฺตผลปญฺญา. วิมุตฺติปิ อรหตฺตผลวิมุตฺติเยว.

359. (Kha) Giới thanh tịnh là bốn loại giới thanh tịnh có khả năng đưa đến sự thanh tịnh. Chi phần chính yếu của sự thanh tịnh là chi phần chính yếu của trạng thái thanh tịnh. Tâm thanh tịnh là tám bậc thiền chứng thuần thục, là nền tảng của tuệ quán. Kiến thanh tịnh là sự thấy biết danh sắc cùng với nhân duyên. Đoạn nghi thanh tịnh là trí tuệ biết về các thể dạng của nhân duyên. Quả vậy, đối với người thấy rằng: “Các pháp diễn tiến trong ba thời cũng chỉ do năng lực của nhân duyên” thì vượt qua được sự hoài nghi. Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh là trí tuệ về đạo và phi đạo như vầy: “Hào quang v.v... không phải là đạo, trí tuệ sanh diệt đang đi trên lộ trình (minh sát) mới là đạo.” Hành trình tri kiến thanh tịnh là trong kinh Rathavinīta, tuệ quán xuất khởi được nói đến; ở đây, tuệ quán non trẻ (được nói đến). Tri kiến thanh tịnh là trong kinh Rathavinīta, đạo được nói đến; ở đây, tuệ quán xuất khởi (được nói đến). Bảy pháp thanh tịnh này đã được nói đến một cách chi tiết trong bộ Visuddhimagga. Trí tuệ là trí tuệ của quả A-la-hán. Giải thoát cũng chính là sự giải thoát của quả A-la-hán.

(ฉ) ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ผสฺสนานตฺตนฺติ จกฺขาทิธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทินานตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. ผสฺสนานตฺตํ ปฏิจฺจาติ จกฺขุสมฺผสฺสาทินานตฺตํ ปฏิจฺจ. เวทนานานตฺตนฺติ จกฺขุสมฺผสฺสชาทิเวทนานานตฺตํ. สญฺญานานตฺตํ ปฏิจฺจาติ กามสญฺญาทินานตฺตํ ปฏิจฺจ. สงฺกปฺปนานตฺตนฺติ กามสงฺกปฺปาทินานตฺตํ. สงฺกปฺปนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทนานตฺตนฺติ สงฺกปฺปนานตฺตตาย รูเป ฉนฺโท สทฺเท ฉนฺโทติ เอวํ ฉนฺทนานตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ปริฬาหนานตฺตนฺติ ฉนฺทนานตฺตตาย รูปปริฬาโห สทฺทปริฬาโหติ เอวํ ปริฬาหนานตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ปริเยสนานานตฺตนฺติ ปริฬาหนานตฺตตาย รูปปริเยสนาทินานตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ลาภนานตฺตนฺติ ปริเยสนานานตฺตตาย รูปปฏิลาภาทินานตฺตํ อุปฺปชฺชติ.

(Cha) Câu “do duyên sự đa dạng của giới nên sự đa dạng của xúc sanh khởi” có nghĩa là do duyên sự đa dạng của các giới như nhãn giới v.v... nên sự đa dạng của các xúc như nhãn xúc v.v... sanh khởi. Câu “do duyên sự đa dạng của xúc” là do duyên sự đa dạng của các xúc như nhãn xúc v.v... Sự đa dạng của thọ là sự đa dạng của các thọ như thọ sanh từ nhãn xúc v.v... Câu “do duyên sự đa dạng của tưởng” là do duyên sự đa dạng của các tưởng như dục tưởng v.v... Sự đa dạng của tầm là sự đa dạng của các tầm như dục tầm v.v... Câu “do duyên sự đa dạng của tầm nên sự đa dạng của dục sanh khởi” là do sự đa dạng của tầm nên sự đa dạng của dục sanh khởi như vầy: “Dục ở sắc, dục ở thanh.” Sự đa dạng của sự thiêu đốt là do sự đa dạng của dục nên sự đa dạng của sự thiêu đốt sanh khởi như vầy: “Sự thiêu đốt ở sắc, sự thiêu đốt ở thanh.” Sự đa dạng của sự tìm cầu là do sự đa dạng của sự thiêu đốt nên sự đa dạng của sự tìm cầu như sắc tìm cầu v.v... sanh khởi. Sự đa dạng của sự thành tựu là do sự đa dạng của sự tìm cầu nên sự đa dạng của sự thành tựu như sự thành tựu sắc v.v... sanh khởi.

(ช) สญฺญาสุ มรณสญฺญาติ มรณานุปสฺสนาญาเณ สญฺญา. อาหาเรปฏิกูลสญฺญาติ อาหารํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส อุปฺปนฺนสญฺญา. สพฺพโลเกอนภิรติสญฺญาติ สพฺพสฺมึ วฏฺเฏ อุกฺกณฺฐนฺตสฺส อุปฺปนฺนสญฺญา. เสสา เหฏฺฐา กถิตา เอว. อิธ พหุการปเท มคฺโค กถิโต. เสสํ ปุริมสทิสเมว.

(Ja) Trong các tưởng, tử tưởng là tưởng ở trong trí tuệ tùy quán về sự chết. Tưởng về sự ghê tởm trong vật thực là tưởng đã sanh khởi của người đang quán xét vật thực. Tưởng về sự không ưa thích trong toàn thể thế gian là tưởng đã sanh khởi của người đang nhàm chán trong toàn thể vòng luân hồi. Các tưởng còn lại đã được nói đến ở phần dưới. Ở đây, trong đoạn về các pháp có nhiều sự hỗ trợ, đạo đã được nói đến. Phần còn lại thì tương tự như trước.

ทสธมฺมวณฺณนา

Giải Thích Về Mười Pháp

๓๖๐. (ฌ) นิชฺชรวตฺถูนีติ นิชฺชรการณานิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตีติ อยํ เหฏฺฐา วิปสฺสนายปิ นิชฺชิณฺณา เอว ปหีนา. กสฺมา ปุน คหิตาติ อสมุจฺฉินฺนตฺตา. วิปสฺสนาย หิ กิญฺจาปิ ชิณฺณา, น ปน สมุจฺฉินฺนา, มคฺโค ปน อุปฺปชฺชิตฺวา ตํ สมุจฺฉินฺทติ, น ปุน วุฏฺฐาตุํ เทติ. ตสฺมา ปุน คหิตา. เอวํ สพฺพปเทสุ นโย เนตพฺโพ.

360. (Jha) Các sự việc làm cho mòn mỏi là các nguyên nhân làm cho mòn mỏi. Câu “tà kiến bị làm cho mòn mỏi” (có nghĩa là) tà kiến này ở phần dưới đã bị làm cho mòn mỏi, đã được đoạn trừ bằng tuệ quán. Tại sao lại được đề cập đến một lần nữa? Do vì chưa được đoạn tuyệt. Quả vậy, tà kiến dầu đã bị làm cho mòn mỏi bởi tuệ quán nhưng vẫn chưa được đoạn tuyệt; còn đạo khi đã sanh khởi thì đoạn tuyệt tà kiến ấy, không cho tái sanh trở lại. Do đó, (tà kiến) được đề cập đến một lần nữa. Nên biết phương pháp này trong tất cả các đoạn.

เอตฺถ จ สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จตุสฏฺฐิ ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. กตเม จตุสฏฺฐิ? โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ อธิโมกฺขฏฺเฐน สทฺธินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, ปคฺคหฏฺเฐน วีริยินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, อนุสฺสรณฏฺเฐน สตินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, อวิกฺเขปฏฺเฐน สมาธินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, ทสฺสนฏฺเฐน ปญฺญินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, วิชานนฏฺเฐน [Pg.249] มนินฺทฺริยํ, อภินนฺทนฏฺเฐน โสมนสฺสินฺทฺริยํ, ปวตฺตสนฺตติอธิปเตยฺยฏฺเฐน ชีวิตินฺทฺริยํ ปริปูเรติ…เป… อรหตฺตผลกฺขเณ อธิโมกฺขฏฺเฐน สทฺธินฺทฺริยํ, ปวตฺตสนฺตติอธิปเตยฺยฏฺเฐน ชีวิตินฺทฺริยํ ปริปูเรตีติ เอวํ จตูสุ มคฺเคสุ จตูสุ ผเลสุ อฏฺฐ อฏฺฐ หุตฺวา จตุสฏฺฐิ ธมฺมา ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. อิธ อภิญฺเญยฺยปเท มคฺโค กถิโต. เสสํ ปุริมสทิสเมว.

Và ở đây, do duyên chánh kiến nên có sáu mươi bốn pháp đi đến sự viên mãn trong tu tập. Sáu mươi bốn pháp là những gì? Trong sát-na Tu-đà-hoàn Đạo, tín quyền được viên mãn theo ý nghĩa quyết định, tấn quyền được viên mãn theo ý nghĩa nỗ lực, niệm quyền được viên mãn theo ý nghĩa ghi nhớ, định quyền được viên mãn theo ý nghĩa không phân tán, tuệ quyền được viên mãn theo ý nghĩa thấy rõ, ý quyền theo ý nghĩa nhận biết, hỷ quyền theo ý nghĩa hoan hỷ, mạng quyền được viên mãn theo ý nghĩa làm chủ dòng tương tục đang diễn tiến... v.v... trong sát-na A-la-hán Quả, tín quyền theo ý nghĩa quyết định, mạng quyền được viên mãn theo ý nghĩa làm chủ dòng tương tục đang diễn tiến. Như vậy, trong bốn Đạo và bốn Quả, mỗi nơi có tám pháp, thành ra sáu mươi bốn pháp đi đến sự viên mãn. Ở đây, trong đề mục cần được thắng tri, Đạo đã được nói đến. Phần còn lại cũng tương tự như trước.

อิธ ฐตฺวา ปญฺหา สโมธาเนตพฺพา. ทสเก สตํ ปญฺหา กถิตา. เอกเก จ นวเก จ สตํ, ทุเก จ อฏฺฐเก จ สตํ, ติเก จ สตฺตเก จ สตํ, จตุกฺเก จ ฉกฺเก จ สตํ, ปญฺจเก ปญฺญาสาติ อฑฺฒฉฏฺฐานิ ปญฺหสตานิ กถิตานิ โหนฺติ.

Dựa vào đây, các câu hỏi cần được kết hợp lại. Trong phẩm mười pháp, một trăm câu hỏi đã được nói đến. Trong phẩm một pháp và phẩm chín pháp là một trăm, trong phẩm hai pháp và phẩm tám pháp là một trăm, trong phẩm ba pháp và phẩm bảy pháp là một trăm, trong phẩm bốn pháp và phẩm sáu pháp là một trăm, trong phẩm năm pháp là năm mươi. Như vậy, năm trăm năm mươi câu hỏi đã được nói đến.

‘‘อิทมโวจ อายสฺมา สาริปุตฺโต, อตฺตมนา เต ภิกฺขู อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ภาสิตํ อภินนฺทุ’’นฺติ สาธุ, สาธูติ อภินนฺทนฺตา สิรสา สมฺปฏิจฺฉึสุ. ตาย จ ปน อตฺตมนตาย อิมเมว สุตฺตํ อาวชฺชมานา ปญฺจสตาปิ เต ภิกฺขู สห ปฏิสมฺภิทาหิ อคฺคผเล อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสูติ.

‘Trưởng lão Sāriputta đã nói điều này, các vị tỳ khưu ấy hoan hỷ, tín thọ lời dạy của trưởng lão Sāriputta.’ Họ đã hoan hỷ tán thán ‘Lành thay, lành thay!’ và cúi đầu tiếp nhận. Và với tâm hoan hỷ ấy, trong khi đang suy ngẫm về chính bài kinh này, cả năm trăm vị tỳ khưu ấy đã an trú trong quả vị cao nhất là A-la-hán cùng với các tuệ phân tích.

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

Trong bộ Chú giải Trường Bộ Kinh Sumaṅgalavilāsinī

ทสุตฺตรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Thập Thượng đã hoàn tất.

นิฏฺฐิตา จ ปาถิกวคฺคสฺส วณฺณนาติ.

Và phần giải về phẩm Pāthika đã hoàn tất.

ปาถิกวคฺคฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

Chú giải phẩm Pāthika đã hoàn tất.

นิคมนกถา

Lời kết

เอตฺตาวตา [Pg.250] จ –

Và như thế này –

อายาจิโต สุมงฺคล, ปริเวณนิวาสินา ถิรคุเณน;

ทาฐานาคสงฺฆตฺเถเรน, เถรวํสนฺวเยน.

Do được trưởng lão Tăng-già Dāṭhānāga, vị thuộc dòng dõi các trưởng lão, trú tại tu viện Sumaṅgala, bậc có những đức hạnh vững chắc, thỉnh cầu.

ทีฆาคมวรสฺส ทสพล, คุณคณปริทีปนสฺส อฏฺฐกถํ;

ยํ อารภึ สุมงฺคล, วิลาสินึ นาม นาเมน.

Bộ chú giải về Trường A-hàm cao quý, là bộ luận giải về các tập hợp phẩm hạnh của bậc Thập Lực, mà tôi đã bắt đầu soạn, có tên là Sumaṅgalavilāsinī.

สา หิ มหาฏฺฐกถาย, สารมาทาย นิฏฺฐิตา;

เอสา เอกาสีติปมาณาย, ปาฬิยา ภาณวาเรหิ.

Bộ chú giải ấy, sau khi lấy phần tinh yếu của bộ Đại Chú giải, đã được hoàn tất. Bộ này được hoàn tất với phần Pāli có dung lượng là tám mươi mốt tụng phẩm.

เอกูนสฏฺฐิมตฺโต, วิสุทฺธิมคฺโคปิ ภาณวาเรหิ;

อตฺถปฺปกาสนตฺถาย, อาคมานํ กโต ยสฺมา.

Bởi vì bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo) gồm có năm mươi chín tụng phẩm cũng đã được thực hiện vì mục đích làm sáng tỏ ý nghĩa của các Thánh điển.

ตสฺมา เตน สหา’ยํ, อฏฺฐกถา ภาณวารคณนาย;

สุปริมิตปริจฺฉินฺนํ, จตฺตาลีสสตํ โหติ.

Do đó, bộ chú giải này cùng với bộ luận ấy, theo cách tính tụng phẩm, có một trăm bốn mươi tụng phẩm, được đo lường và phân định rõ ràng.

สพฺพํ จตฺตาลีสาธิกสต, ปริมาณํ ภาณวารโต เอวํ;

สมยํ ปกาสยนฺตึ, มหาวิหาเร นิวาสินํ.

Như vậy, toàn bộ có dung lượng một trăm bốn mươi tụng phẩm, làm sáng tỏ giáo lý của các vị trú tại Đại Tự.

มูลกฏฺฐกถาสาร, มาทาย มยา อิมํ กโรนฺเตน;

ยํ ปุญฺญมุปจิตํ เตน, โหตุ สพฺโพ สุขี โลโกติ.

Sau khi lấy phần tinh yếu của các bộ chú giải gốc, do tôi thực hiện công trình này, phước báu nào đã được tích tập, mong rằng nhờ phước báu ấy, tất cả thế gian được an lạc.

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุสาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน มหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทีวเรน มหากวินา ปภินฺนปฏิสมฺภิทาปริวาเร ฉฬภิญฺญาทิปฺปเภทคุณปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรวํสปฺปทีปานํ เถรานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน วิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ สุมงฺคลวิลาสินี นาม ทีฆนิกายฏฺฐกถา –

Bộ chú giải Trường Bộ Kinh này, tên là Sumaṅgalavilāsinī, đã được thực hiện bởi trưởng lão, người được các bậc thầy đặt tên là Buddhaghosa, người có trí tuệ rộng lớn và thanh tịnh, là vật trang sức cho dòng dõi của các vị trưởng lão trú tại Đại Tự, những ngọn đèn của dòng truyền thừa trưởng lão, những vị có trí tuệ vững chắc trong pháp thượng nhân được trang hoàng bởi các phẩm chất như sáu thắng trí, v.v., là người có đoàn tùy tùng là các tuệ phân tích đã đạt được; là một đại thi hào, một bậc luận sư lỗi lạc, một người nói những điều hợp lý và cởi mở, người sở hữu vẻ đẹp của lời nói ngọt ngào và cao quý, phát ra một cách dễ dàng nhờ sự hoàn hảo của các cơ quan phát âm, một nhà ngữ pháp vĩ đại, người có sức mạnh của trí tuệ không bị cản trở trong giáo pháp của Bậc Đạo Sư cùng với các chú giải, trong các loại kinh điển Tam Tạng, người có trí tuệ sắc bén, có khả năng thâm nhập vào những điều sâu kín trong học thuyết của mình và của người khác, người được phú cho tập hợp các phẩm chất như giới hạnh, tư cách, sự chân thật, và sự dịu dàng, người được trang hoàng bởi đức tin, trí tuệ và nỗ lực vô cùng thanh tịnh –

ตาว [Pg.251] ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ;

ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิยา.

Mong sao (bộ Chú giải này) được tồn tại lâu dài ở trên đời, để chỉ dẫn phương pháp về tri kiến thanh tịnh cho các thiện gia nam tử đang tìm cầu sự giải thoát khỏi thế gian.

ยาว พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;

โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ.

Chừng nào danh hiệu ‘Buddha’ của bậc Đại Sĩ, bậc Trưởng Thượng trong thế gian, bậc Tādī có tâm thanh tịnh, còn tồn tại trên thế gian.

สุมงฺคลวิลาสินี นาม

Tên là Sumaṅgalavilāsinī

ทีฆนิกายฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

Chú giải Trường Bộ Kinh đã hoàn tất.